You are on page 1of 672

KLTR BAKANLII YAYINLARI / 1194

Kltr Eserleri Dizisi / 150


TRKYE VE
RUSYA
Dr. Akdes Nimet KIRAT
Kapak Kompozisyonu : Dr. Ahmet
SINAV
ISBN 975 - 17 - 0703 - X
Kltr Bakanl! / 1990
Ya"#lar $a%r&'% Ba(kanl!nn )3*5*1990 tar%+ ,& 9)-*0-904 'a"l
#aka#
.na"na /a"al .larak0 $1n&r S&r#a"& 2(l&t#&l&r% 3&rk&4
3/rl!5n6&
)1*7*1990 tar%+ ,& 1990/101 'a"l #aka# .na" %l& 8%r%n6% /&9a
.larak 5*000 a/&t
NSZ
Trk%"& Tar%+%n%n '.n :"4 "l %:%n/&k% /&,r%#%n%n0 '%"a';, diplo-
#at%k ,& a'k&r; "1nl&r/&n0 &n #+%# k'#n0 R<'"a ile .lan
#<naa&8&tl&r% t&(k%l &t#&kt&/%r* Trk%"&5n%n geopolitik /<r<#< ve
Rusya tarihinin B"k =&tr.5/an %t%8ar&n tak%8 &tt%!% >&n%(l&#& ,&
9<t<+at '%"a'&t% %6a80 8< %k% $&,l&t ara'n/a0 8a(ta asker olmak
4&r&0 ?.k :&(%tl% kar(la(#alar ,<k<8<l#<(t<r* N%t&k%# Petro I* /an
%t%8ar&n !rkiye %l& R<'"a ara'n/a0 B%r%n6% $n"a Sava"# dahil, doku$
%!y!k sava" "a@l#(tr* B<nlar/an %k%'% +ar%: A1711 =r<t 'a,a(0 1-57
&#r#m 'a,a(B 8tn +ar@l&r/& Trk%"& yenilmi"tir. 'ilhassa &atarina II* ile
8a(la"an R<'-Trk 'a,a(lar0 XIX* "* "l sonlar#na kadar !rkiyeCn%n
8"k ara4% ka"@larna yol a(t#)# >%8%0 1-7- *u%at#nda R<' or/<larn ta
2'tan8<l '<rlarna ka/ar >&t%r#%(t%r*
A,r<@a t&kn%!%n%n R<' .r/<'<n/a 8a(ar %l& tat8%k &/%l#&'% n&-
t%6&'%n/& 'ratl& k<,,&tl&n&n R<'"a kar('n/a0 8%r tak# '&8&@l&r -
/&n 1tr 4aa9a /(&n D'#anl 2#@arat.rl<!<0 k&n/%'%n% #/a9aa
&/&#&4 8%r +al& >&l#%(t%* $a+a XEI* "4"l/a .rta"a k.nan
F3.'k.,a- :n6 R.#aF na4ar%"&'%0 8< /&9a >&l%(t%r%l#%( ,&
R<'"a5nn FB%4an'n ,ar%'%F .la6a! >1r( R<' siyasetinin ana
@r&n'%@lerinden %iri
.l#a!a 8a(la#(t* 2'tan8<l ,& B.!a4lar &l& >&:%r#&k0 ,&"a +%:
.l#a4'a Boazlar R<' k.ntr.l altna al#ak ta'ar' R<' /(
'%"a'&t%n%n ana @r&n'%8% +al%n& >&t%r%l#%(t%* B< a#a:0 8%l%n/%!%
,&:+%l&0 B%r%n6% $n"a Sa,a(nn :k#a'n/a #+%# 8%r r.l oynam#"t#r.
B%l+a''a FK:k Ka"nar6a Bar(FA1774B n/an '.nra0 D'#anl
2#@arat.rl<!<n<n Sla,larla #&'kGn k'#larn/a0 ,& <#<#%"&tl&
Drt./.k' k%l%'&'%n& #&n'<@ Fr&a"aF ara'n/a0 R<' n9<4< >%tt%k:&
"&rl&(t% ,& R<' ?arlarna 5k<rtar6F na4ar %l& 8akl#a"a 8a(lan/*
A"n n%'8&tt& R<'"a5nn B.!a4lar 4&r%n/&k% tal&@l&r% /& artt ,&
2'tan8<l 8< /&9a R<' t&+l%k&'%n& #ar<4 kal/* 3&+#&/ Al% =a(a
%'"an
4a#ann/a0 +attH0 ?ar N%k.la I* nn /.nan#a' ,& a'k&rl&r%0 2'tan8<l
B.!a4na Fk<rtar6F '9at"l& >&l/%l&r ,& *** na'l'a .ralar/an
:&k%l%@ >%tt%l&r* B< R<'* 8a'k' XIX* "l .rtalarna /.!r< 8'8tn
(%//&tl&n/% ,& an6ak 2n>%l%4 ,& Iran'4 #/a+al&'% %l& 1nl&n&8%l/%*
A"n ,&:+%l& 1-7- /& R<' a'k&rl&r% 2'tan8<l ka@larna ka/ar
%l&rl&#%(l&rk&n0 2n>%lt&r&Cn%n kar( k."#a'"l&0 R<'5lar :&k%l#&k
4.r<n/a kal/lar* A4 '.nra 8< 1nl&#& r.ln Al#an"a 4&r%n&
ala6ak ,& R<'"a5"a B.!a4lar Fka@ata6aktrF*
B.!a4lar R<'"a5"a Fka@tr#a#akF ".l<n/ak% B"k $&,l&tl&r%n
>a"r&tl&r%0 ,& a"n 4a#an/a aralarn/a '%"a'; ,& &k.n.#%k 'a+a/ak%
r&ka8&tl&r%0 Trk%"&5n%n k&n/%n% R<'"a5"a kar( k.r<#a'n/a :.k
8"k 8%r r.l ."na#(tr* R<'"a 8%r tara9tan a'k&r; 9aal%"&t "a-
@ark&n0 /%!&r "an/an '%"a'; ,& /%@l.#at%k +ar&k&tl&r%n& /& +4 ,&r-
#&kt& %/%* B.!a4lar #&'&l&'%n/&0 ##kn'& 2n>%lt&r& ,& A,<'t<r"a
%l& anla(#ak t&(&88'n/& 8<l<n#<(t<* Iakat 2n>%lt&r& 8<na
"ana(#a/! >%8%0 A,<'t<r"a /a0 R<'"a5nn ar4<larna >1r& +ar&k&t
&t#&k %'t&#&/%* R<'"a0 Al#an"a %l& /& 8< +<'<'ta 8%r anla(#a"a
,ar#ak %'t&/%"'& /&0 R<' tal&@l&r% kar('n/a B&rl%n /%@l.#at%k
#a+9%ll&r%0 St* =&t&r'8<r>5/an >&l&n t&kl%9l&r& "ana(#a/lar* A,r<@a
$&,l&tl&r% ara'n/a FB.!a4lar #&'&l&'%F "4n/&n :kan %+t%lH9lar ,&
F/%@l.#at%k @a4arlklarF0 Trk%"&5n%n %: ,& /( '%"a'&t% 4&r%n/&
t&@k%l&r "a@#aktan >&r% kal#a/* R<'"a5nn FB.!a4lar/a +ak%#%"&t
t&'%' &t#&'%n&F kar( /<ran $&,l&tl&r%n 8a(n/a0 &'k%/&n .l/<!<
>%8% 2n>%lt&r& >&l%".r/<*
N%+a"&t FB%r%n6% $n"a Sa,a(F 'ra'n/a 2n>%lt&r&-Iran'a-
R<'"a ara'n/a "a@lan >%4l% anla(#alarla0 FJark 3&'&l&'%F0 "an%
FTrkl&r%n A,r<@a/an k.!<l#alar %(%F +all&/%l#&k %'t&n#%(t%K
2n>%lt&r& ,& Iran'a0 "4"l/an 9a4la tak%8 &tt%kl&r% '%"a'&t%
/&!%(t%r&r&k0 R<'"a5nn Al#an"a %l& Fa"r 8%r 8ar(F ak/%n%
1nl&#&k ,& R<'"a5nn +ar@ >a"r&tl&r%n% ka#:la#ak #ak'a/"l&0
2'tan8<l ,& B.!a4larn R<'"a5"a 8rakl#a'na #<,a9akat &tt%l&r*
Iakat Lar8%n '&"r%0 8%l+a''a ?anakkal&C/&k% &('%4 Trk
ka+ra#anl! ,& 4a9&r% %l& Al#an /ar8&l&r% altn/a R<'"a5nn
#a!l<@ 8%r /<r<#a /(#&'%0 n%+a"&t 1917 J<8at A3artB n/a
R<'"a5/a F%+t%lHlF :k#a' %l& ?arlk R<' Lk#&t% ,&
3tt&9%kl&r%n%n 8tn +&'a@lar alt't .l/<* R<'"a "aln4 #a!l<@
/&!%l0 Dkt.8&r AMk%#B %+t%lHl% %l& %( 8a(na >&l&n B.l(&,%kl&r0 &'k%
3tt&9%kl&r%n& kar( /(#an6a 6&@+& al/lar ,& ?arlk R<'"a' %l&
2n>%l%4-Iran'45lar ara'n/a B.!a4lar5a ,& 2'tan8<l %l& Ana-
/.l<n<n tak'%#%n& a%t ak/&/%l&n >%4l% anla(#alar n&(r&t#&k
'<r&t%"l&0 ?arlk R<'"a'nn Trk%"&5"& kar( 8&'l&/%!% 8tn
&#&ll&r%n% ,&'%kalar"la .rta"a k."/<lar* B.l(&,%k +k#&t% a"n
anla(#alar tan#a/!#0 ,& R<'"a5nn 2'tan8<l 4&r%n/& +%: 8%r
+akk .l#a/!#0 2'tan8<l5<n 3'l#anlar A"an% Trkl&rB &l%n/&
kala6a!#F /a %lHn &tt%*
Trk%"& 8ak#n/an B%r%n6% $n"a Sa,a(nn &n #+%# ,& ka-
l6 ka4an6 R<'"a5nn Lar@ /( &/%l#&'% ,& F2'tan8<l %l& B.!a4lar
/an ,a4>&:#&'%F %/%* B<n<nla Trk%"& 4&r%n/& "4"llar6a /&,a#
&t#%( .lan R<' t&+l%k&'% ,& 8a'k' >%/&r%l#%( .l/<* B<n<n
n&t%6&l&r% ,& '&#&r&l&r% Trk%"&5n%n Sa,a(tan #a!l<@ .l<(<n/an
'.nra /a k&n/%n% >1't&r/%* 3%ll; #6a/&l& 8a(lark&n0 8< '<r&tl&0
arka#4/a 8%4& /(#an 8%r FLa(#&tl% R<'"aF 8<l<n#<".r/<*
B<n<n %'& K<rt<l<( Sa,a(nn ka4anl#a'n/a :.k 8"k r.l
.l#<(t<r*
Trk%"& %l& R<'"a ara'n/ak% #na'&8&tl&r& a%t0 +&r 'a9+a'n
a"/nlatan ,& +&r8%r 'a+a'n %+t%,a &/&n t.@l< 8%r &'&r +&n4
kal&#& aln#( /&!%l/%r* $.la"'%"l& Lan' 8&r'8&r>&r5%n Russlands
Orientpo- litik %n l&t4t&n 4N&% Oa+r+<n/&rt&n AB/* I* 8%' 4<# Ir&%/&n
,.n Oa''"B a/l &'&r% ASt<tt>art 1913B +alH &+&##%"&t%n% #<+a9a4a
&/%".r* R<'lar tara9n/an kal&#& alnan #<+t&l%9 &'&rl&r/&0
#&'&lH S* S* Tat%(:&,5%n Vnenjaya politika mp. Niolaya I. go A2#@arat.r
B%r%n6% N%k.la5nn /( '%"a'&t%B ASt* ='8> 1--7B0 ,&"a A* N*
J&8<n%n5%n Rossiya na Bliznem Vostoke AYakn $.!</a R<'"aB A3.'k,a
19)7B R<'-Trk #na'&8&tl&r%n%n trl 6&@+&l&r%n& t&#a'
&/%l#%(t%r* An6ak XEIII* "* "l '.n<n/an %t%8ar&n B%r%n6% $n"a
Sa,a( '.n<na ka/ar /&,r% %+t%,a &/&n t.@l< 8%r &'&r #&,6<t
/&!%l/%r* 2(t& 8< 8.(l<k /.l/<r<l#ak #ak'a/"l& FXEIII* "* "l
'.nlarn/an K<rt<l<( Sa,a(Fna ka/ar Trk%"& %l& R<'"a ara'n/ak%
#na'&8&tl&r% /%@l.#at%k k'#na 1n&# ,&r%l#&k 4&r&- %(8< &'&r
kal&#& aln#(tr* 3&'&l&l&r%n /a+a %"% anla(l#a' %:%n0 S<ltan
A8/l+a#%/ II* & ka/ar >&:&n 4a#an %:%n/&k% FR<' 8a'k'F nn 8%r
tar%+:&'% a"r 8%r 9a'l .larak k.n#<(t<r*
R<'"a5nn0 8%l+a''a ?ar N%k.la I* /an %t%8ar&n Trk%"&5"& kar(
tak%8 &tt%!%0 8a4&n0 8a'k 8a4&n /& F/.'tl<k @&r/&'%F altn/a
."ala"6 '%"a'&t%0 ,& 8< #ak'a/la "a@lan trl /%@l.#at%k ,&
'%"a'; '<ll&r%0 D'#anl %#@arat.rl<!<n< '14/& status quo '<n<
A8tnl!nB #<+a9a4a %'t&!%0 /a+a /.!r<'< /%!&r $&,l&tl&r&
Trk ara4%'%n/&n +%: 8%r (&"% ka@tr#a"arak0 &n F"a!l @ar:alarF
A8a(ta 2'tan8<l ,& B.!a4lar .l#ak 4&r&B k&n/%'%n& 'akla#ak
&'a'na /a"anan R<' '%"a'&t% ,& /%@l.#a'%'%n%n +&r 'a9+a'n
a"r6a %n6&l&#&k >&r&k#&kt&/%r*
Ta8%at%"l& 8< '%"a'&t%n 8a!lar FB.!a4lar #&'&l&'%Fn/&
EII
ar4< &/%l&n /<r<# +a'l .l#<( ,& 8tn B"k $&,l&tl&r%n
/.nan#alarna B.!a4lar ka@atl/! >%8%0 R<' +ar@ >&#%l&r%n& 8<nlar
a:l#(t* N%t&k%# B.!a4larn 8< 'tat'0 "aln4 1-33 t& ?ar N%k.la I*
,& .n<n 8tn +al&9l&r%0 tH ?ar N%k.la II* "a ka/ar0 F%/&al 8%r :14#
(&kl%F t&(k%l &t#&kl& kal#a#(0 1947 /a Stal%n /& a"n &'a'lar %a/&
&t#&k %'t&#%(t%* A#&r%kal =r.9&'1r =+%l%@ 3.'l&" tara9n/an Russian
Diplomacy and the Opening of the Eastern Question in 1818-3 ALar,ar/ 1934B a/%"l&
"a4lan #+%# &'&r/&0 LnkHr %'k&l&'% anla(#a' +k#l&r%n%n
R<'lar tara9n/an na'l k&n/% #&n9aatl&r%n& <"><n .larak t&9'%r
&/%l/%!% anlatl#(tr* B< #&'&l& 4&r%n/& a"r6a A#&r%kal =r.9&'1r O*
P* L<r&N%t40 /<r#<( ,& R<'larn FB.!a4 anla(#alarFn k&"9% .larak
na'l k&n/% l&+l&r%n& t&9'%r &tt%kl&r%n% >1't&r#%(t%r* B.!a4lar/a
R<'"a5nn tat8%k &t#&k %'t&/%!% r&Q%#0 1-57 ,& 1-77/7- /&
2n>%lt&r&Cn%n 9%%l% #/a+&l&'% %l&0 8altalan#(t* S14n k'a' R<'"a5nn
Ftar%+; &#&ll&r%n& ka,<(#a'naF 2n>%lt&r& 8."<na #an% .l<".r/<*
A"n% 2n>%lt&r&0 190- ,& 1911 "llarn/a R<'"aCnn F8ar(0 "an% #4a-
k&r& ".l< %l&F B.!a4lar/a %'t&/%!%n% &l/& &t#&'%n& /& #an% .l/<*
S<ltan A8/l+a#%/ II*0 $&,l&t%n 8tn 4H9na ra!#&n0 R<'"a
kar('n/a 8a(ta 2n>%lt&r&0 '.nralar Al#an"a5"a /a"an#ak '<r&t%"-
l&0 Trk%"&5n%n 8tnl!n ,& B.!a4lar 'tat'n #<+a9a4a"a
:al(#(0 ,& #<,a99ak ta .l#<(t<r* B< #ak'a/la0 +attH A8/l+a#%/
II* %n R<'"a %l& anla(#ak0 "an% R<'"a5"a F"akla(#akF '%"a'&t%n% 8%l&
/&n&/%!% 8%l%n%".r* Iakat0 R<'"a tara9n/an 8< >%8% t&(&88'l&r
#'8&t kar(lan#a#( ,& /.la"'%"l& 8<nlar/an +%: 8%r n&t%6&
:k#a#(tr*
R<'"a5/a B.l(&,%k %+t%lHl%n/&n '.nra0 ?arlk /&,r%n& a%t >%4l%
,&'%kalarn n&(r%"l& "&t%n%l#&"%@0 8< /&,%r& a%t 8%r:.k /%!&r
,&'%kalar/a >n (!na ka,<(t<r<l#<(t<r* B<nlar 8%l+a''a
FKra'n" Ar6+%,F AK4l Ar(%,B /&r>%'%n/& 8a'trl#( ,& 8%r:.!<
Trk-R<' #na'&8&tl&r% ,& a"r6a B.!a4lar ,& 2'tan8<l
#&'&l&'%n& a%tt%r* B<nlar/an0 1--) /& N&l%/.,5<n A'.nrak%
2'tan8<l &l:%'%B '<n/<!< ra@.r/an R<'larn na'l 2'tan8<lCa 8a'kn
"a@#alar +akkn/a @r.Q&/&n 8a(la"arak0 8< ka8;l ta'arlar /a+a
'.nrak% 4a#anlara a%t 8%r:.k ,&'%ka #&,6<tt<r* B< #&'&l& %l&
%l>%l% .larak FR<' %'t%(ar& 3&6l%'%Fn/& >1r(l&n 8%r tak# @r.Q& ,&
@lHnlar +akkn/a /a >&n%( 8%l>%l&r &/%n#&k ##kn .l<".r*
Lar8& t&ka//# &/&n "l ,& a"lara ka/ar R<'"aCnn FB.!a4lan
&l& >&:%r#&F ta'ar' ,& 8a'kn "a@#alar 9%kr%n/&n +%: 8%r ,ak%t
,a4>&:#&/%kl&r% /& #&"/ana :k".r* R<' +k#&t% 8< ta'ar'n
+III
'tn 8%r /<r<#a >&l#&'% ,& ta(t ,a'talarnn /a +a4rlan#a'F
'.n<n/a0 ta+#%n&n 1917 "ln/a0 B.!a4lar 8%r 8a'knla &l&
>&:%r#&k @lHnn 6%//; .larak t&'8%t &t#%( 8<l<n<".r/<*
2tt%+at ,& T&rakk% P&#%"&t%n%n Trk%"&5/& +Hk%# /<r<#a >&l-
#&'% ,& TalHt =a(a5nn %: ,& /( '%"a'&tt& #+%# 8%r r.l
."na#a"a 8a(la#a'n/an '.nra0 R<'"a %l& Trk%"& ara'n/ak%
#na'&8&tl&r/& +&r +an>% 8%r /&!%(%kl%k >1rl#&/%K R<'"a0 "%n&
F8a'k'Fna /&,a# &t#&kt&0 ,& Trk%"&5/& 'a+%@ .l/<!< n<9<4 ,&
%#t%"a4larn/an <9ak 8%r 9&/akHrlk "a@#ak n%"&t%n/& /&!%l/%K
8%lak%'0 FMr#&n% r&9.r#-F larn 8a+an& &/&r&k0 Trk%"&5n%n /.!<
&"al&tl&r%n/& ta# 8%r n<9<4 'a+%8% .l#ak '%"a'&t%n% tak%8
&t#&kt& %/%*
B<na kar(lk TalHt =a(a0 R<'"a5"a "akla(#ak ,& ##kn'&0 +attH
8%r F2tt%9akF ak/&t#&"% 8%l& /(n#(t* N%t&k%# 1914 3a"'n/a TalHt
=a(a0 Kr#/ak% L%,a/%a5/a ?ar N%k.la II* " 4%"ar&t &/&rk&n0 R<'
Lar%6%"& Na4r Sa4.n.,5a 8%r F2tt%9akF t&kl%9%n/& /a+% 8<l<n#<(0 9akat
Sa4.n., 8<na "ana(#a#(t* A"n% ,&:+%l&0 $n"a Lar8%n%n ta 8a(n/a0
Mn,&r =a(a0 AAl#an"a %l& 8%r F%tt%9akF %#4ala/! +al/&B R<'"a5nn
2'tan8<lC/ak% a'k&r% at&(&'% ,a'ta'"l& R<'"a5"a 8%r F%tt%9akF t&kl%9%n/&
8<l<n#<(t<* Iakat Sa4.n., 8<n< 6%//%"& al#a/* ?nk0 tann#(
S.,"&t R<' tar%+:%'% =.kr.,'k%"5n%n %4a+ ,&:+%l&0 81"l& 8%r %tt%9ak
"a@l/! tak/%r/&0 Mn,&r =a(a FR<'"a5nn &#r%n& Trk .r/<'<n< t&kl%9
&/%".r/<K +al8<k% R<' +k#&t% Trk .r/<'<n< /&!%l0 Trk @a"ta+tn0
"an% 2'tan8<l5< ,& B.!a4lar %'t%".r/<*F A,r<@a Lar8% :kn6a0 ,aka0
R<'"a0 Al#an"a5"a kar( 8tn k<,,&t%n% t&k'%9 &/&8%l#&k %:%n0
Trk%"&5"& kar( ##kn #&rt&8& <"'al >1rn#&k '%"a'&t%n& 8a(la/
%/%"'& /&0 8< an6ak >1't&r%(t&n %8ar&tt%* Lar@ '.n<n/a na'l'a
B.!a4lar ,& 2'tan8<l5< &l& >&:%r#&!& karar ,&r&n R<' +k#&t%0
Trk%"&5n%n +&#&n Lar8& >%r#&'%n% ar4< &t#&#%( ,& Trk%"&5"%
Fta+k%kF &/&6&k +&r +an>% 8%r +ar&k&tt&n :&k%n#%(t%* R<'"a5nn 8<
&#&ll&r%0 "an% 2'tan8<l ,& B.!a4lar 4&r%n/&k% /(n/kl&r% 2tt%+at ,&
T&rakk% +k#&t%n6& /& 8&ll% .l/<!<n/an -R<'"a0 <"'al /a,ran#a'na
ra!#&n0 Trk%"&5n%n 8a( /(#an .larak t&lHkk% &/%l#&kt& %/%* B< >1r(
Trk%"&5n%n Lar8& >%r#&'%n/& &n #+%# H#%l .l#<(t<r* N%t&k%# Lar@
&'na'n/a 2n>%lt&r&-Iran'a ,& R<'"a ara'n/ak% >&r&k 2'tan8<l ,&
B.!a4lar0 ,& >&r&k'& Ana/.l<5n<n tak'%#% +akkn/a ,arlan
anla(#alar- Trk '%"a'; ,& a'k&r; r%6al%n%n 8< +<'<'lar/a
/(n/kl&r%n%n %'a8&tl% .l/<!<n< t&"%t &t#%(t%r*
+III
R<'"a5/a B.l(&,%kl&r%n +k#&t% &l& >&:%r#&l&r%n/&n '.nrak%
Trk-R<' #na'&8&tl&r%0 8%l+a''a FBr&'t-L%t.,'k Bar(F
#4ak&r&l&r% &'na'n/a ta#a#%"l& "&n% 8%r 'a9+a"a >%r/%* R<'"a5"a
kar( Trk%"&0 =ar%' 3<a+&/&'%n/&n A1-57B '.nra %lk /&9a F#<4a99&r
8%r $&,l&t .larakF #4ak&r& #a'a'na .t<r#<( 8<l<n<".r/<* Ta8%%
Trk%"&5n%n 8< 4a9&r% Al#an"a5nn &'&r% %/%* 34ak&r&l&r &'na'n/a
TalHt =a(a0 B.l(&,%k /&l&>a'".n< (&9l&r%0 8%l+a''a L&, Tr.t'k%" %l&0
kar(la(t* K.#%'".n :al(#alarn/a S.,"&t-R<' +k#&t%n%n tak%8
&tt%!% '%"a'&t ,& &#&ll&r%n% "akn/an 1!r&n#&k 9r'atn 8<l/<*
/%!&r ka"naklar/a 8<l<n#a"an 8%r:.k ka"/ %+t%,a &t#&kt&/%r*
B<na 8%r /& E%"ana5/ak% Ar(%, #al4&#&'%n% kat#ak %6a8&/&r
ALa<'- L.9 <n/ Staat'ar6+%,0 Br&'t-L%t.,'kB* S.,"&t R<'"a
$(%(l&r% E&kHl&t% A3%n%'t&r't,.B tara9n/an 1970 /a n&(r%n&
8a(lanan Do!umnet" #ne$ney %oliti!i &&&R A$E=B a/l kll%"atta 8%4%
%l>%l&n/%r&n 8%r:.k ,&'%ka n&(r&/%l#%(t%r*
S.,"&tl&rl& #na'&8&tl&r%n 8a(la#a'n #t&ak%@0 &k.n.#%k
#na'&8&tl&r%n tan4%#% ,& &'%rl&r%n %a/&'% %(%n%n >1r(l#&'%
#ak'a/"l& =&tr.>ra/5/a :al(a6ak .lan F3<+t&l%t K.#%'".naF0
&'k% At%na &l:%'% Ral%@ K&#al% B&" AS1"l&#&4.!l<B >1n/&r%l#%(t%*
D0 a4 '.nra 3.'k.,a5"a Trk%"& &l:%'% .larak atan#( ,& .ra/a )3
N%'an 191- tar%+%"l& 9 A!<'t.' 191- tar%+%n& ka/ar kal#(tr*
R<'"a5/ak% 8< 9aal%"&t% +akkn/a0 Ral%8 K&#al% B&"
AS1"l&#&4.!l<B 30 sene 'ariciye hizmetinde ,& 3( sene siyasi hat"ralar"m
a/"la 8< /&,%r %:%n :.k #+%# %k% &'&r "a4#(tr* B< &'&rl&r/&n
,& a"r6a $(%(l&r% Bakanl! Ar(%,%n/&k% #al4&#&/&n Ral%@ K&#al%
B&"%n 3.'k.,a5/ak% 9aal%"&t% +akkn/a &tra9l 8%r 9%k%r &/%n#&k
##kn .l<".r* B< #na'&8&tl& k&n/%'%n%n 8%l+a''a R<'"a
3'l#anlar %l& %l>%l&n/%!%n% /& a"r6a >1rl".r*
R<'"a5/ak% 3'l#anlarn /a0 R<'"a5/ak% Trk &'%rl&r%n& na'l
"aknlk >1't&r/%kl&r%0 ,& 8"k #a//; "ar/#lar/a 8<l<n/<klar
8< /&,%r/& R<'"a5/a0 ,& 3.'k.,a5/a :kan Ka4an-Trk
>a4&t&l&r%n/&n a:k:a >1rl#&kt&/%r* 3aal&'&9 8< trl
>a4&t&l&r/&n an6ak F2lF a/n ta("ann/an 8%r ka: n'+a &l&
>&:%r&8%l/%k* $.la"'%"l& R<'"a 3'l#anlarnn Trk &'%rl&r%n&
"a@#( .l/<klar "ar/# +akkn/a ta# 8%r 8%l>% &/%n#&k ,& 8<ra"a
nakl&t#&k ##kn .l#a/* B%l+a''a A4&r8a"6anllar tara9n/an
k<r<lan FP&#%"&t-% La"r%"&F n%n Sarka#(0 Kar' ,& Mr4<r<#
:&,r&l&r%n/&k% Trk-2'lH# kar/&(l&r%n& ,& Trk &'%rl&r%n& :.k
8"k "ar/#lar /.k<n#<(t<r* 3aal&'&9 8<nlara a%t #al4&#&"%
&l& >&:%r&#&/%k* A"n ,&:+%l& Trk%"& %l& Trk%'tan0 A4&r8a"6an ,&
$a!'tan ara'n/ak% #na'&8&tl&r /& :.k a4 a"/nlatla8%l/%K
:nk 8<na a%t %'t&n%l&n #al4&#&"% &l& >&:%r&#&/%k* An6ak r&'#;
#a+%"&tt& 8a4 anla(#alar ,& Bat<# %l& Tra84.n K.n9&ran'na a%t
8a4 ka"tlar/an %'t%9a/& &/&8%l/%k* 3aal&'&9 8< 'a+a/a 8a'l#(
&'&rl&r /& +&#&n +&#&n +%: ".k >%8%/%r* 3&,6<t .lanlar/a /a
9a4la t&9&rr<at 8<l<n#<".r*
S.,"&t +k#&t%0 Trk%"&5n%n Ka9ka'lar/ak% 9aal%"&t%n% >%tt%k:&
artan 8%r &n/%(& %l& tak%@ &t#%(t%* B%l+a''a Ka9ka'lar/ak% Trk-2'lH#
a+al%n%n Trk%"&5"& kar( 8"k '&#@at% +%'l&r%"l& 8a!l
olular, ve Azerbaycan, Dastan ve dier yerlerde Trkiye'nin himayesi ve yardm
sayesinde buradaki ahalinin yerli hkmetler kurmak suretiyle, !ovyetlerin daha,
h"kimiyetlerini ellerine almalarndan bir ha#ta sonra $%&'( )asm '*'+ de, il"n
ettikleri -usya.daki milletlerin haklarna ait beyanname ile her milletin kendi
mukadderatn kendisi tayin hakkna sahi/ olduklar /rensi/lerini hayata 0e1irmee
balamalar zerine, !ovyet hkmet mah#illerinde dehetli bir korku balamt2
3nk bu devam ettii takdirde btn )a#kaslarn -usya'nn elinden 1kmas ve
bilhassa Bak4 /etrollerinin elden 0itmesi kuvvetle muhtemeldi2 !ovyet hkmeti
buna mani olmak i1in elinden 0eleni ya/maya 1alt2 )a#kaslara #evk"lade sal"-
hiyetlerle bir )omiser $5aumyan, 06nderildi2 !ovyetlerin arzular hil"#na Trkler
Bak4'yu i0al edince $'( 7yll '*'8,, !ovyet hkmeti kyameti ko/armaya,
N%+a"&t 8< &'&r% +a4rlark&n t&(&kkrl&r%#% '<n#ak >%8%
k,an: /<"a6a!# 'atrlara 'ra >&l#%( 8<l<n<".r* Mn 8a(ta0 8ana
8< &'&r% "a4ark&n +&r 8ak#/an #4a+%r .lan ,& 8%r:.k #a//% ,&
#an&,% 9&/akarlklara katlanan '&,>%l% &(%# La/%"& K<rat5a '.n'<4
t&(&kkrl&r%#% 8%l/%r#&l%"%#* D!l<# $.:&nt $r* Y<l<! T&k%n K<rat-
tan /a 8%r:.k +<'<'ta "ar/# >1r/#* M'&r%#%4%n +a4rlan#a'n/a
$(%(l&r% Bakanl!n6a >1't&r%l&n %l>% ,& #a//; "ar/# 8%l+a''a
8&l%rt%r ,& 8< #na'&8&tl& /&!&rl% $(%(l&r% Bakan#4 Sa"n 2+'an
Sa8r ?a!la"an>%l B&"&9&n/%"& 8%l+a''a t&(&kkr &/&r%#*
A#&r%ka B%rl&(%k $&,l&tl&r% kt@+an&l&r% ,& Ar(%,l&r%n/& .l/<!<
>%8% L.n/ra0 =ar%'0 B.nn0 L&l'%nk% ,& E%"ana kt@+an&l&r% ,&
Ar(%,l&r%n/& 8ana t&tk%katta 8<l<n#ak %#kHnn ,&r&n R.6k&9&ll&r
I.<n/at%.n5< %l& A#&r%ka $&,l&tl&r% Stat& $&@art&#&nt5na a"r6a
t&(&kkr &t#&l%"%#* Sa'+%n>t.n5/ak% Nat%.nal Ar6+%,&'0 L%8rar" .9
P.n>r&''0 Stan9.r/5/ak% L..,&r In't%t<t%.n A8a(ta =r.9* S* SN.ra-
k.N'k% .l#ak 4&r&B %/ar& a4alar ,& #&#<rlarna0 L.n/ra/ak%0 T+&
=<8l%6 R&6.r/ D99%6&0 Br%t%'+ 3<'&<#0 S6+..l .9 Sla,.n%6 St<- /%&'
A=r.9* R* L* B.l'.,&r %l& =r.9* L* S&t.n- Sat'.n5aB0 =ar%'Ct&k%
B%8l%.t+&T<& Nat%.nal& ,& Ar6+%,&' /< 3%n%'t&r& /&' A99a%r&'
Stran>&r&'0 ,& E%"ana5/ak% La<'-L.9 <n/ Staat'ar6+%, %/ar&
a#%rl&r% ,& #&#<rlarna .l/<!< >%8%0 L&l'%nk% n%,&r'%t&
Kt@+an&'% %/ar&6%l&r%n& ,& St.6k+.l#5/&k% $(%(l&r% N&4ar&t%
AUtr%k'/&@art&#&ntB #&#<rlarna ,& 8%l+a''a A#8a''a/.r $r*
R<nnar Oarr%n>5& t&(&kkr &t#&l%"%#* 2'tan8<l5/ak% Ba(8akanlk
Ar(%,% U#<# 3/r Ba" 3%/+at S&rt.!l< %l& Ba" T<r><t I(k'al5a
"ar/#larn/an 1tr a"r6a t&(&kkr &/&r%#* M'&r%n 8a'#
'ra'n/a +&r trl 4a+#&tl&r& #&#n<n%"&tl& katlanan Ankara
n%,&r'%t&'% Ba'#&,% 2(l&t#& J&9% Ba" A/&# Ba"kan %l& At1l"& J&9%
Ba" P.(k<n ?ra"5a ,& Ba- '#&,%n%n /%!&r %(:%l&r%n& a"r6a t&(&kkr
&t#&l%"%#* M'&r%n +a4rlan#a'n/a 8ana "ar/#6 .lan
a'%'tanlar#/an 2'#a%l Aka0 KH4# K.@ra#an0 R&(a/ R&n: ,& 3&l&k
S&t&5"% 8<ra/a 4%kr&t#&# >&r&kt%!% >%8%0 8< &'&r%n 8a'l#a'na
8ana %#kHn 'a!la"an $%l ,& Tar%+-P.!ra9"a Iaklt&'% %l>%l%
#aka#larna 8%l+a''a t&(&kkr &t#&k 8&n%# %:%n k,an:l 8%r
1/&,/%r*
)) N%'an 1970*
Ba!/at 6a//&'%0 S<a/%"&*
9 s t a n b u l
=r.9&'1r $r* Ak/&' N%#&t KURAT
+,,l
NDEKLER
VNSVW **************
KISALT3ALAR
E-XIII
XIE
:2TRK2YM WMR2NM YVNMLT2LMN RUS BASKISI EM TAR2L?MS2
R<' tar%+%n%n 8a(lan>6n/an B"k =&tr.5"a ka/ar A1-10B0 B"k
=&tr.
,& +al&9l&r% /&,r% A11-)4B0 Katar%na II* /&,r%0 K:k-Ka"nar6a
#<a-
+&/&'% ,& '.nra' A)4-10B0 R<'-Trk %tt%9aklar A40-5)B
*******************************************************************************************************
::2?AR N2KDLA I* $AN SULTAN AB$LLA32$5M KA$AR **** 53-91
1-)-/)9 R<'-Trk 'a,a( ,& M/%rn& 3<a+&/&'% A53-59B0 R<' k<,,&t-
l&r%n%n B.!a4a >&l%(l&r% ,& LnkHr %'k&l&'% #<a+&/&'% A59-75B0 K-
r# +ar8% ,& =ar%' #<a+&/&'% A75-91B*
:::2SULTAN AB$LLA32$ II* WA3ANIN$A TRK-RUS 3-
NASMBMTLMR2 ******************************************************************************** 9)-13-
R<'"a5/ak% 3'l#anlar k(krt#a ta'ar' A9)-97B0 S<ltan A8/l-
+a#%/ II* %n R<'"a5"a "akla(#a /&n&#&l&r% A97-111B0 Mr#&n%
kar>a-
(alklar ,& R<'larn 1-97/97 /& 2'tan8<l B.!a4AB.'9.rBna
8a'kn +a-
4rlklar A111-1)1B0 B.!a4lara kar( 1900 /&k% 8a'kn ta'ar'
A1)1-13-B*
:;23MJRUT2YMT52N 2LANIN$AN B2R2NP2 $NYA SAEAJINA
KA$AR TRK-RUS 3NASMBMTLMR2 ********************************************** 139-))4
B.!a45a AB.'9.rB kar( R<' ta(anlar ,& R<' +ar@ >&#%l&r%n&
'&r8&'t >&-
:%( 'a!la#ak t&(&88' A139-157B0 2'tan8<l5/ak% R<' &l:%'%
?ark.,5<n
B.!a4lara a%t t&(&88' A/&#ar6+&5B A157-171B0 Balkan +ar@l&r%
4a-
#ann/a R<'"a5nn t<t<#< ,& B.!a4lar5 &l& >&:%r#& ta'ar'
Ka9ka' 'nr0 Trk ,& R<' .r/<larnn /<r<#< A)59-)77B0
Sarka#(
taarr<4< ,& 9&lHk&t% A)77-)-3B0 $.!<-Ana/.l<5/a R<'
taarr<4lar ,&
%l&rl&"%(l&r% A)-3-)XB0 N&t%6&'%4 Trk taarr<4lar A)97-30)B0
Lar@
4a#ann/a R<'"a5nn 2'tan8<l ,& B.!a4lar 4&r%n/&k% &#&ll&r%
RUSYA
ALE
AL2
)59-
317
;::21917 RUS JUBAT EM MK23 ADKTDBMRB 2LT2LYLLMR2 ********************************** 317-
33-
FR&:%6% Lk#&tF /&,r%n/& 8ar( ".kla#alar A317-3)5B0 B.l(&,%k
2+t%lHl%n/&n '.nrak% >&l%(#&l&r A3)5-33)B0 Mr4%n6an 3tar&k&'%
A33)-
334B0 S.,"&tl&r ,& FTrk Mr#&n%'tanCF A334-33-B
;:::2BRMST-L2TDESK BARIJI *************************************************************************** 339-395
34ak&r&l&r A339 - 35)B0 Br&'t-L%t.,'k #4ak&r&l&r% A35) - 377B0
Br&'t-L%t.,'k5ta Trk ,& S.,"&t-R<' +&"&tl&r% ara'n/ak% #4ak&r&-
l&r A377-3-5B0 Trk%"&-Ukra"na 8ar( ,& /%@l.#at%k #na'&8&tl&-
r%n t&'%'% A3-5-395B*
:<2RAL2= KM3AL2 BMY52N 3DSKDEA ML?2L22 ************************************************* 397-457
=&tr.>ra/5/ak% kar#a k.#%'".n A397-399B0 Ral%@ K&#al% B&"5%n
3.'k.,a5"a >%/%(% A399Z413B0 R<'"a Trk-3'l#anlar ,& Trk%"&
B"k &l:%l%!% A413-430B0 FY&n% $n"aF Ra4&t&'% /.la"'%"l& Trk
Ml:%l%!%n%n S.,"&t Lk#&t%n% =r.t&'t.'< A430-440B0 R<'"a5/ak%
Trk
&'%rl&r% ,& "<r/a /1n/rl#&l&r% %(% A440-457B*
<2$DU-ANA$DLU5NUN KURTARILIJI EM KAIKASLAR*********************************** 45--494
Ka9ka'lar/ak% /<r<# A45--477B0 $.!<-Ana/.l<5n<n k<rtarl#a'
AR<' %(>al 81l>&'%B A477-477B0 Tra84.n K.n9&ran' A477Z473B0
Bat<# K.n9&ran' ,& Bar( A474-47-B Bak<5/ak% /<r<# A47--4-0B0
K<4&"- Ka9ka'"a A$a!'tanB ,& Trk%"& A4-0-4--B0 Ml,%"&-%
S&lH'&5n%n A: San6a!nB AKar'-Ar/a+an-Bat<#B Ana,atan5a %l+ak
A4--Z494B*
<:2TRK $IJ S2YASMT2 EM DLAYLARI************************************************************** 495-543
T<ran6lk A497-517B0 TalHt =a(a5nn B&rl%n S&"a+at% A517-5)7B0 Ba-
kG5n<n Trkl&r tara9n/an 4a@t ,& $a!'tan S&9&r% A5)7-539B0 A4&r-
SININ RMRR2NLMJ3MS2 EM KMS2L3MS2 ********************************************* 544-577
XIII* 3DN$RDS 3TARMKMS2 EM SDNR[LARI *********************************************** 57--597
MKLMR ********************************************************************************************** 599-714
B2BL2YDRRAIYA******************************************************************************** 715-7)4
U3U32 2N$MKS ******************************************************************************** 7)5-754
+VI
1
TRK2YM WMR2NM YVNMLT2LMN RUS BASKISI
EM YAYILIJININ TAR2L?MS2
-u s t a r i h i n i n ba l a n 0 c n da n By k =e t r o' ya ka da r
R<' $&,l&t%n%n F>18&!%F /a+a /.!ark&n 9 s t a n bu l $ e s k i R<'-
:a'"la FT'ar5>ra/F -FJ&+%rl&r%n (a+FB %l& 8a!lan#( >%8%"/%* B<
$&,l&t%n k<r<l<(<n/an A3* '* -7) "llarn/aB "ar# a'r 8%l&
>&:#&-
/&n -us-Ear&>5l&r%n FT'ar5>ra/Fa kar( '&9&rl&r% 8a(la#(t* B<na
a%t ta9'%lHt )estor *roni+inde (1"l& nakl&/%l#%(t%r\ FK%"&9 Kn&4% AB&"%B
Dl&>0 907 '&n&'%n/& >&#%l&r0 atlar ,& a'k&rl&rl& T'ar5>ra/
4&r%n&
"r/K >&#%l&r%n altna t&k&rl&kl&r k."#ak '<r&t%"l& T'ar5>ra/5n
'<rlarna "akla(t ,& (&+%r& +6<# &tt%* B%4an'llar an6ak :.k:a
@ara
1/&#&k '<r&t%"l& 8< R<' +6<#<n/an k<rt<la8%l/%l&r*F
1
B%4an'
ka"naklarn/a ka"/ >&:#&#&kl& 8&ra8&r 81"l& 8%r R<'
+6<#<n<n
"a@l#( .l#a' ##kn/r* Kn&4 Dl&>5%n K.n'tant%n.@.l%'
4&r%n&0
/a+a /.!r<'< B.!a45a "a@#( .l/<!< 8< 'al/r'0 XEII* "4"l
8a(larn/a 2'tan8<l B.!a4na 8"k (a"kalarla "a@lan 8%r R<'-
Ka4ak +6<#<n< +atrlat#akta/r*
K%"&9 R<'"a'nn k<r<l<(<n/an '&k'&n "l '.nra0 R<'-Ear&>
k<,,&tl&r%n%n B%4an' %#@arat.r<n<n F"ar/#Fna >%tt%kl&r% /a+%
8%l%n%".r* 3ak&/.n"a 'lHl&'%n%n #&(+<r %#@arat.r< Ba'%l II*
B<l>ar.kt.n.'5a AB<l>ar kat%l%B kar( B%4an' 8"kl&r%n/&n
=+.ka'
Bar/a' %'"an &t#%(t%* B%4an' %#@arat.r<n<n 8< a"aklan#an
1 Povest' vremennych let AR&:#%( "llarn +%kH"&'%B* 3&tn% 8a'k"a +a4rla"an\
$* S* L%- 6 +a: &,* 24/* Aka/* na<k* 3.'k,a-L&n%n>ra/ 1950* ?a't5 I* S* )3/)4*
-
B%4an' %#@arat.r<na "ar/#a >&l&6&!%n% 8%l/%r/%* K%"&9 Kn&4%n%n 8<
(artlan ka8<l &/%l%n6&0 9-- "lnn J<8at-3art a"larn/a0 7*000 k%(%l%k
8%r Ear&>-R<' k<,,&t% >&#%l&rl& 2'tan8<l B.!a4na >%r/% ,& Ana/.l<
'a+%ll&r%n& :karak A8"/.' "ann/a =+.ka' Bar/a'5n k<,,&tl&r%n%
'R&.r> D'tr.>.r'k% "0 Svyaloy Vladimir i Vizantiya AA4%4 Ela/%#%r ,& B%4an'B* Ela-
/%#%r'k%" S8.rn%k* R* E&rna/'k%" /&n nakl&n\ Kievan !ssia AYal& Un%,&r'%t"
=r&''0 194-B S 73F R* D'tr.>.r'k%"0 "eschichte des #yzantinischen Slaates$ SS )14-
)15* Ak/&' N%#&t K<rat0 !sya %arihi$ S* 30*
%Bkz2 Akdes >imet )urat, Karadeniz'in kuzeyindeki Trk kavimleri ve devletleri.
Ankara,
1970* #*"*
.
8a(n/a >&l#&kt&/%r* R<'"a5nn 3.!.l +Hk%#%"&t% /&,r%n/& /&
A1)4D- 14-0B R<' k%l%'&'% %l& 2'tan8<l =atr%k+an&'% ara'n/ak%
8a!lar /&,a# &tt%r%l/%* R<# @a@a4lar ,& ra+%8l&r 8< /&9a
R<'lar/an #a//; "ar/# %'t%"&r&k 3.'k.,a ".l<n< t<t#a"a
8a(la/lar* 3.'k.,a B"k Kn&4% I,an III* # B%4an' =r&n'&'% S.9"a
AW."aB =al&.l.> %l& &,l&n#&'% 4&r%n&0 3.'k.,a Kn&4%
:&,r&l&r%n/&0 3.'k.,a5nn B%4an'5a F+al&9F .la6a! >1r(
>&l%(t%r%l#&!& 8a(lan/K 8< >1r( a4 '.nra F3.'k.,a-:n6
R.#aF tar4n/a ta#a#%"l& '%"a'; 8%r ak%/& +al%n& >&t%r%l#&k
%'t&n&6&kt%r* B< na4ar%"&"& >1r&\ I* R.#a ,& II* R.#a
AK.n'tant%n.@.l%'B 8at#(trK FT&'l%'F ka%/&'%n& >1r& +&r
#<ka//&' (&"%n FU:F .l#a' >&r&kt%!%n/&n0 III* R.#a /a
-3.'k.,a5/r* $.- la"'%"l& F3.'k.,a- :n6 R.#aF '9at%"l&0
,akt%"l& +&r %k% FR.#aF >%8%0 /n"a5"a +Hk%# .la6aktr* B<n<n
n&t%6&'% .larak 3.'k.,a R<'- "a' B%4an'5n F+al&9%F .la6ak ,&
R<'lar /a 2'tan8<l5< 4a@t&/&6&kl&r- /%r*
B%r tara9tan /%n; 8a!lar0 1t& "an/an '%"a'; >1r(l&r %6a80 3.'k.,a
R<'"a5'n/a FT'ar5>ra/Fa A2'tan8<l5aB kar( %l>% /&,a# &tt%*
2'tan8<l5<n Trkl&r tara9n/an 4a@t R<'"a5/a >&n%( "anklar "a@t*
B%4an'5n t&'%r%"l& /a+a XI* "4"l .rtalarn/a K%"&9 R<'"a'n/a
8a(lanan ,ak5an,%'l%k0 R<'"a5nn #<+t&l%9 #&rk&4l&r%n/&0 #ana'-
trlar/a >&l%(t%r%l#%( ,& 8< '<r&tl& R<'"a tar%+% %:%n :.k 4&n>%n
ka"nak #al4&#&'% ,6</a >&t%r%l#%(t%0 %(t& 8< ka8;l
,&ka"%na#&l&r/&n XEI* "4"l .rtalarn/a tan4%# &/%l&n
FE.'kr&'&n'ka"a L&t.@%'5 F %l& a"n% a'r/a "a4lan FN%k.n.,'ka"a
L&t.@%'F5l&r/& 2'tan8<l5<n Trkl&r tara9n/an #<+a'ara' ,& 4a@t
a'ln/a R<' #&n(&l% .lan N&'t.r 2'k&n/&r tara9n/an "a4lan
&'&r/&n nakl&n t&9&rr<at%"l& anlatl#(tr*
1
Nakl&/%( tar4n/an
a:k:a >1rl/! 4&r& 8<n< kal&#& alan "a4ar Drt./.k'-
Lr%'t%"anl!n &n &'k% #&rk&4%n%n 3'l#anlarn &l%n&
/(#&'%n/&n 8"k 8%r 4nt /<"#akta %/%* Iakat 8< F4ntF -
FT'ar5>ra/F A2'tan8<lB # >nn 8%r%n/& R<'lar tara9n/an 4a@t
&/%l&6&!%n& a%t 8%r k&+an&t%n nakl% %l& "<#<(atl#ak %'t&n#&'%0 8<
'ralar/a R<' r<+an; :&,r&l&r% ,& '%"a'; #a+9%ll&r%n/&k% >1r(l&r%
/& .rta"a k."#ak 8ak#n/an 1n&#l%/%r*
Y<kar/a a/lar >&:&n R<' ,&ka"%na#&l&r%n& >1r&\
F3a/&#k% A=at&r5l%B 3&t+./%<' %l& L&k;# L&.n tara9n/an
%'tan8<l5<n 8a(na >&l&6&k 9&lHk&tl&r& a%t k&+an&tl&r%
1 Voskresenskaya &etopis'0 =*S*R*L*T* -* St='8> 1-590 SS 1)--144\ D ,4"at%%
T'ar&>ra/*
, l&t. 7S71* Poves'o %saregrade$ N&'t.r&-l'k&n/&r5&0 St*='8>0 1--7*
2'#a%l &,lH/larn A"an% 3'l#an-Trkl&r%B "&n&6&kl&r ,& "&/%
t&@&l% (&+r% A"an% 2'tan8<l5<B &'k% t&rt%8% 4&r& alarak0 .ra/a
+Hk%#%"&tl&r%n% k<ra6aklar/rF*
1
2'tan8<l5<n &n%n/&-'.n<n/a R<'lar
tara9n/an 4a8t&- /%l&6&!%n& a%t >1r(l&r%n R<' #ana'trlarn/a
#&"/ana >&l#%( ,& 8< F3.'k.,a-:n6 R.#aF na4ar%"&'%"l&
8a!lanarak F2'tan8<l5<n R<'lar tara9n/an alna6a! %nan6F
"aratl#ak %'t&n#%(t%r* N%t&k%# 8< >1r( 8%r #//&t '.nra /&r%n
k1kl&r 'ala6ak ,& R<'"a5nn k<,,&tl&n#&'%n% #t&ak%@0 F2'tan8<l5<n
4a@tF R<'"a tara9n/an tak%- 8&/%l&6&k 8%r ana '%"a'&t +al%n&
>&t%r%l&6&kt%r*
)
Iat%+ S<ltan 3&+#&/5%n 2'tan8<l5< al#a' ,& 8%r #//&t '.nra
8tn Kara/&n%4 :&,r&'%n%n Trkl&r%n &l%n& >&:#&'%n% #t&ak%@0 D'-
#anl $&,l&t% /&,r%n &n k</r&tl% 8%r $&,l&t% +al%n& >&l/%!% 'ralar/a0
3.'k.,a R<'"a' /a0 Ak'ak T%#<r5<n Altn Dr/<5"< "k#a' n&t%-
6&'%n/&0 'ratl& "k'&l#&k ".l<na >%r#%(t%* R<'larn0 /a+a 2'tan8<l5-
<n Trkl&r tara9n/an 4a@tn/an 1n6&l&r% B<r'a"a ka/ar >%/&r&k
D'#anl lk&l&r%n/& t%6ar&t "a@tklar 8%l%n%".r* 3.'k.,a5nn "k-
'&l#&'% 4&r%n& 8< t%6ar&t /a+a /a >&l%(&6&kt%r* A4ak ,& K&9&
4&r%n/&n "a@lan 8< t%6ar&t%0 Kr# Lan 3&n>l%>&r&"5%n ta,a''<t<
%l&0 9 va n l : : 2 ,& Ba"&4%t II* 4a#ann/a A149)B0 3.'k.,a %l& D'#anl
$&,l&t% ara'n/a '%"a'; #na'&8&tl&r%n%n k<r<l#a'n ##kn kl-
/*
3
3.'k.,a R<'"a' na4arn/a D'#anl $&,l&t% #<a44a# 8%r a'k&r;
k</r&t '9at"l& kar('n/a /a"anla#a"a6ak 8%r k<,,&t .l/<!<n/an0
%"% >&:%n#&k #&68<r%"&t% a(%kHr/* 3a#a9%+ D'#anl $&,l&t% %:%n
F3.'k.,a %l& %"% >&:%n#&kF /%"& 8%r #&'&l& ".kt<K :nk $&,l&t%n
esas '%"a'&t% Ak/&n%4 ,& Drta A,r<@a5"a "1n&lt%l#%(t% ,& 3.'k.,a
R<'"a' 6.!ra9; /<r<#< %t%8ar%"l& :.k <4aklar/a kal".r/<K FR<'
%(l&r%"l& Kr# Lanlar #&(><l .la6aklar/*F $.la"'%"l& D'#anl
/&,l&t a/a#lar R<'"a %l& a4 %l>%l&n#%(l&r ,& 8<n<n n&t%6&'% .larak
R<'"a +akkn/a +%: 8%r 4a#an "&t&rl% 8%l>% &/%n&#&#%(l&r/%* B<
/a,ran(n 8a(ka 8%r '.n<6< /a\ R<'"a5" Fk:#'&#&F .l#<(t<r*
Lal8<k% 3.'k.,a $&,l&t a/a#lar D'#anl $&,l&t%"l& %l>%l&n-
#%(l&r/%r* D'#anllarn na'l 8%r k<,,&t .l/<klarn "akn/an
>1r#(l&r ,& 3.'k.,a5nn '%"a'&t%n% /& .na >1r& a"arla#a!a /%kkat
&t#%(l&r/%* 3.'k.,a5/a0 'r9 /( %(l&r%"l& #&(><l .lan 8%r F$a%r&F A=.-
1 Y%n&0 S* 143/44\ R<''k%" 4& r./ ' @r&4/&'4/at&ln%#% ,'&>. 24#a%lta
@.8&/"at0 %
'&/#.k+l#a>. @r#<t ' @r&4/&4ak.n#% &>. % , n&# ,t'ar"at'"a* j(ikonovskaya
&etopis'$
) A* N* K<rat0 !sya %arihi$ S* 140/141*
3 A* N* K<rat0 !sya %arihi$ S* 117/11-*
/
'.l5'k%" =r%ka4-Ml:%l&r $a%r&'%B k<r<l#<(t<0 %(t& 8< F$a%r&Fn%n 8%r
8r.'< Trk%"&5"& a%t %/% ,& 8<ra/a FTrk '%"a'&t%F tan4%# &/%l%r/%*
B< '%"a'&t D'#anl =a/%(a+larn ."ala#ak0 ##kn #&rt&8& <"'al
>1rn#&k ,& "&r%n& >1r& al/at#aktan %8ar&tt%* B< +<'<'ta ?ar
3t+%( l,an 8%l+a''a t&#a"4 &t#%(t%r*
Ka4an ,& A'tar+an Lanlklarn al/ktan '.nra A155) ,& 1557
/aB0 k<4&" Ka9ka'lara '.k<l#ak '<r&t%"l& D'#anl lk&l&r%n& "ak-
la(#ak %'t&"&n ?ar K.rk<n: 2,an na4arn/a D'#anl $&,l&t% +&r
8ak#/an 1rn&k t<t<l#a' >&r&k&n 8%r '%"a'; t&(k%lHta #al%kt%*
$.la- "'%"l&0 8< t&(k%lHtn k<r<6<'< 'a"lan0 Iat%+ S<ltan 3&+#&/
II* /& 1rn&k 8%r +k#/ar/* 3.'k.,a5nn 8< F#t+%(F ?arnn Iat%+
S<ltan 3&+#&/5& kar( +a"ranlk +%'l&r% 8&'l&/%!% ,& 8%r:.k
+<'<'ta .n< takl%/ &t#&k %'t&/%!% /& 8%l%n%".r* ?ar5n F.t.kratF
>1r(l&r%n/& 8< +%'l&r%n%n t&'%r% .l/<!< anla(l#akta/r*
3.'k.,a5/a FStr&l&t'F Aat6larB ktalarnn t&(k%l% /& FY&n%:&r%Fl&r%n
takl%/% (&kl%n/& %4a+ &/%l#&kt&/%r*
Ka4an Lanl!nn R<'lar tara9n/an 4a@t %'tan8<l5/a 9a4la 8%r
"ank "a@#a/ %'& /&0 A'tar+ann R<'larn &l%n& >&:#&'% ,& 8%l-
+a''a R<'larn T&r&k 8."<na ka/ar '.k<larak D'#anl lk&'%n&
"akla(#alar ,& a"n 4a#an/a Trk%'tan/an >&l&n t66arlar ,&
+a6lara A'tar+an ".l<n<n ka@atl#a' - %'tan8<l5/a R<' &#&ll&r%
+akkn/a &n/%(&l&r& ".l a:#( ,& n%+a"&t 1579 /a FMQ/&r+an '&9&r%F
a/%"l& 8%l%n&n %lk R<'-Trk :at(#a'na >1tr#(tr* Ra"&t 9&na
t&rt%@ ,& %6ra &/%l&n 8< '&9&r D'#anllar %:%n ta# 8%r 9&lHk&tl&
n&t%6&l&n#%(t%*
1
3a#a9%+ A'tar+an kal&'%n%n 4a@t ,& Ka4an Lan-
l!nn /a k<rtarl#a' >&r:&kl&(t%r%l#&#&kl& 8&ra8&r0 3.'k.9-R<'
k<,,&tl&r% T&r&k 8."<n/an :&k%l#&!& 4.rlan#(lar ,& T&r&k 4&r%n-
/&k% R<' kal&'% "ktrl#(t*
)
R<' ?ar K.rk<n: l,an &l%n/&n >&l/%!%
ka/ar S<ltan S&l%# : : 2 % t&'k%n& :al(#( ,& 8< #na'&8&tl& :.k
<'ta6a 8%r /%@l.#at%k 9aal%"&t >1't&r#%(t%*
3.'k.,a5/a D'#anl k</r&t% kar('n/a 8."<n &!#&k 4ar<r&t%
ka8<l &/%l#&kl& 8&ra8&r0 R<'larn >nn 8%r%n/& 2'tan8<l5< &l&
>&:%r&6&kl&r% >1r(nn "a(a#akta /&,a# &tt%!% 8%l%n%".r*
K.rk<n: 2,an5n 1l#n/&n 8%r #//&t '.nra R<'"a5/a @atlak
,&r&n F9%tn&F 1&r 'ra'n/a0 3.'k.,a ta+tn &l& >&:%r#%( .lan
Sa+t& $#%t- r%n%n A1704-1707B0 F2'tan8<l5< 4a8t&t#&kF +l"alarna
ka@l/!
1 Ak/&' N%#&t K<rat0 %)rkiye ve dil *oy!$ S*
157 ,*/*
) A"n% &'&r0 S* 150/151
0
8%l%n%".r* B<na kar(lk0 D'#anl $&,l&t% tara9n/an0 R<'"a5nn
%:%n/& 8<l<n/<!< 4a9n/an %'t%9a/& &/&r&k0 #&'&lH0 A'tar+an5- n
4a@t >%8%0 Trkl&r% :.k "akn/an %l>%l&n/%r#%( .lan 8%r #&'&l&n%n
+all% 6%+&t% +%: /(nl#&/%!%n% >14 1nn& >&t%r%r'&k0 +&r %k% $&,-
l&t%n '%"a'; t<t<#< ara'n/ak% 9ark 8&ll% .l#akta/r*
1713 t& R<' ?arl! ta+tna >&:&n R.#an.,5lar 'lHl&'%n%n %lk
%k% ?ar .lan 3%6+a%l I&./.r.,%: ,& Al&k'&" 3%6+a"l.,%: 4a#an-
larn/a0 3.'k.,a +k#&t% na4arn/a D'#anl $&,l&t%0 &'k%/&n .l-
/<!< >%8%0 kar( /<r<l#a4 8%r k</r&t .larak t&lHkk% &/%l#&kt& %/%*
3.'k.,a R<'"a5'nn 6.!ra9; /<r<#< %6a8 D'#anl $&,l&t% %l&
'k #na'&8&tl&r%n %lk 'a9+alarn/a0 "<kar/a 8&l%rt%l/%!% >%8%0 an6ak
t%6ar&t 9aal%"&tl&r%n& #n+a'r kal#(t* 3a#a9%+0 /a+a 1515
"llarn/a 3.'k.,a5/a D'#anl $&,l&t%n%n k</r&t%n/&n
9a"/alanarak0 3.'k.,a5nn t&+l%k&l% 8at k.#(<'< L%t,an"a
$kal!na 8a'k "a@l#ak %'t&n/%!% 8%l%n%".r* B< #na'&8&tl&
+attH F%lk R<'-Trk 2tt%9akF n/an 8a+'&/%l#&k %'t&n#%(t%r*
2'tan8<l5a >1n/&r%l&n R<' &l:%'% K.r.8.,5a A1519 /aB0 S<ltan S&l%#
I*%0 L%t,an"a ,& Kr#5a kar( 3.'k.,a %l& 8%r %tt%9ak ak/%n& %kna
&t#&'% %:%n tal%#at ,&r%l/%!% anla(l".r* S<ltan S&l%# I* /&0 >"a0
?ar Ea'%l%" III* "& "a4/! 6&,a8n/a\ F%tt%9ak #&'&l&'%n% >1r(#&k
4&r& 3.'k.,a5"a 8%r &l:% >1n/&r&6&!%n%F 8%l/%r#%(t%* Iakat 81"l&
8%r %tt%9ak ak/&/%l#&/%K 2ran +ar@l&r% 8a+an& &/%l&r&k $&,l&t-%
al%""&6& 3.'k.,a %l& anla(#ak #&'&l&'% 8%r "ana 8rakl#(
.l#al/r* 3a#a9%+ 3.'k.,a5/a L%t,an- "a-=.l.n"a5"a kar( D'#anl
$&,l&t% %l& 8%r %tt%9ak ak/% >1r( :.k '.nralar 8%r /a+a &l&
alna6aktr*
1730 tar%+l&r%n/& 3.'k.,a R<'"a' %:%n &n 8"k t&+l%k&"%
8at k.#(<'< .lan L&+%'tan-L%t,an"a t&(k%l &t#&kt& %/%K $n&@r
AV4B 8."<n/ak% Ka4aklar /a +Hk%#%"&tl&r% altn/a 8<l<n/<ran
L&+ k- rallar 3.'k.,a5" /a n9<4lar altn/a t<t#ak0 +%: /&!%l'&
3.'k.,a- nn 8"#&'%n& #an% .l#ak #ak'a/"l& R<'"a5"a kar(
#t&#a/% #6a/&l& +al%n/& %/%l&r0 %(t& 8< #6a/&l&"% k&n/%
l&+l&r%n& :&,%r#&k #ak'a/"l& 3.'k.,a +k#&t% D'#anl
=a/%(a+ %l& L&+%'tana kar( 8%r %tt%9ak ak/&t#&k #ak'a/"l&
2'tan8<l5/a t&(&88't& 8<l<n/<* 1734 t& D'#anl @a"ta+tna
>1n/&r%l&n R<' &l:%'% K.r.8k%n5& 8< ".l/a 'ar%+ tal%#at ,&r%l/%* B<
'ralar/a0 Ka4aklarn D'#anl lk&l&r%n& +6<#lar "4n/&n
Trk%"& %l& L&+%'tan5n ara' :.k a:k .l/<!<n/an0 3.'k.,a5/a0
Trkl&r%n L&+%'tan5a kar( +ar&k&t& >&:%r%l&8%l&6&!% 'anl#(t*
Iakat R<'larn 8< ".l/ak% t&kl%9l&r% 2'tan8<l5/a #'8&t
1
la#a#(t* D'#anl r%6al%0 Ka4ak +6<#larn/a R<'larn /a
@ar#a! .l/<!<na kanaat >&t%r/%!%n/&n0 R<'larn 8%r %tt%9ak
t&kl%9l&r%n/& 'a#%#; .l#a/klar +k#n& ,ar/klar anla(l".r*
Ka4aklarn D'#anl lk&l&r%n& kar( "a!#a6lk
+ar&k&tl&r%n/& 3.'k.,a5nn /.!r</an /.!r<"a .l#a'a /a+%
/.la"'%"l& /a+l% .l/<!< a(%kHr/K :nk $.n 8."<n/ak% Ka4aklar5a
8%r #//&tt&n8&r% 3.'k.,a +k#&t%n6& '%lH+0 8ar<t ,& /%!&r
8%r:.k #a//; "ar/# "a@l#akta %/%* B< $.n Ka4aklarnn &'a'
#&(>al&l&r% /& D'#anl $&,l&t%n%n &n #+%# 1n karak.l< .lan
A4ak kal&'% ,& :&,r&l&r%n& Hn% +6<#larla "&t%n#&"%@0
A4ak/&n%4%n& ,& +attH Kara/&n%4& :karak0 Ana/.l< 'a+%ll&r%n%
/a+% "a!#a &t#&kt%* Trk #aka#lar tara9n/an 3.'k.,a
n&4/%n/& 8< Ka4aklar/an (%kH"&t &/%l/%!% ,& .nlarn 8< trl
+ar&k&tl&r%n& #an% .l<n#a' %'t&n/%!% 4a#an0 3.'k.,a +k#&t%\
FKa4aklarn k&n/% 8a(larna 8<"r<k .l/<klar0 3.'k.,a ?arlarnn
&#%rl&r%n& %taat &t#&/%kl&r%0 /.la"'%"l& Ka4aklarn +ar&k&t-
l&r%n/&n 3.'k.,a5nn '.r<#l< t<t<la#"a6a!F (&kl%n/& 6&,a@
,&r#&kt&0 ,& &l altn/an Ka4aklar k(krt#akta /&,a# &t#&kt&
%/%*
Ka4aklarn +6<#lar 8%l+a''a 1737 /& A4ak kal&'%n& Hn% 8%r
8a'kn ,& kal&n%n 4a@t%"l& :.k t&+l%k&l% 8%r +al al/* 1475 t&n8&r%
D'#anllarn a(a! $.n 8."< ,& Ka9ka' 'a+%ll&r% %l& K<8an
8."larn k.ntr.ll&r% altn/a t<t#akta 8"k r.l ."na"an ,& a"n
4a#an/a #+%# 8%r t%6ar&t #&rk&4% .lan A4ak kal&'%n%n0 D'#anl
$&,l&t% %:%n (%#al/&n 8&l%r&n R<' t&+l%k&'%n%n 1n6l!n "a@an
Ka4aklar tara9n/an 4a@t - $&,l&t-% al%""& %:%n %lk alar# :an %/%*
3a#a9%+ Ka4aklar 8<ra" D'#anl k<,,&tl&r%n& kar( &ll&r%n/&
t<ta#a"a6aklarn %"% 8%l%".rlar/K /.la"'%"l& 3.'k.,a ?arna
a/a#lar >1n/&r%@ A4ak kal&'%n% t&'l%# al#a'n ,& "&t&r #%ktar/a
a'k&r >1n/&r#&'%n% %'t&#&!& karar ,&r/%l&r*
A4ak kal&'%n%n Trkl&r%n &l%n/&n :k#a' ,& 8<rann 3.'-
k.,a5nn %/ar&'% altna k.n#a' %#kHn +a'l .l#a'0 3.'k.,a5/a
#&#n<nl<kla kar(lan#akla 8&ra8&r0 8<n<n #a+4<rlar /a #&"-
/an/a %/%\ B< "4/&n D'#anl $&,l&t% %l& +ar8% >14& al#ak >&-
r&k%".r/<* 3a#a9%+0 8"k Trk k<,,&tl&r%n%n A4ak kal&'%n&
kar( "a@tklar +6<#larn Ka4aklar tara9n/an @'krtl#&'%0
kal&n%n #<+a9a4a' ##kn .la6a! >1r(n k<,,&tl&n/%r#%(&
8&n4%".r* N%t&k%# 3.'k.,a +k#&t%n6& A4ak #&'&l&'%n%
>1r(#&k 4&r& 174) "l 8a(n/a 3.'k.,a5"a :a!rlan
FW&#'k%" S.8.rF AFY<rt T&#'%l6%l&r% 3&6l%'%FB "&l&r%n/&n
1n& 'r/l&rK 9akat Fr&al%'tF 8%r '%"a'&t tak%8&/&n 3.'k.,a
+k#&t :&,r&l&r%0 A4ak kal&'%n& a'k&r; k<,,&t%n (&,k%0 <4akl!
/.la"'%"l&0 :.k >: .la6a!n/an0 D'#anl $&,l&t%n& kar( 8"k
8%r 'a,a( >14& al#ak %'t&#&/%l&r* $.la"'%"l& Ka4aklara A4ak
kal&'%n%n 8.(altl#a' >&r&kt%!% 8%l/%r%l/%* Ka4aklar /a0 +%: ar4<
&t#&/%kl&r% +al/&0 3.'k.- ,a/an >&l&n 8< 8<"r<!a 8."<n &!#&k
4.r<n/a kal/lar ,& (&+%r/& &'a'l 8%r ta+r%8at "a@tktan '.nra0
:&k%l%@ >%tt%l&r* A4ak kal&'% a4 '.nra "&n%/&n D'#anl k<,,&tl&r%
1 Bk4* Ak/&' N%#&t K<rat0 !sya %arihi$ S* )30*
) Y%n&0 S* )3)/33*
2
lenecek ve imdiye kdr !t" snrndaki e# te$%ike%i d&m#" '%#
Kt'%ik(Le$ist#)"# !sk"s"#d# k*rt*%+kt"r. Ayn ,m#d -usya-
nn )rm -#%"."# ve d'%y"siy%e ?smanl Devletine kr" d +e/$e
%ms" i0i# strte1ik mevkii k*vvet%e#e+ektir.
R<'"a5nn '.l 'a+%l Ukra"na5" &l& >&:%r#&'%0 K%"&9 (&+r%n%n
%(>al%"l& 'a! 'a+%l Ukra"na5"a /a &l at#a' 2'tan8<l5/a +&#&n t&@-
k% "a@t* A"n 4a#an/a 'a! 'a+%l Ukra"na5/a 8< 'ralar/a 6&r&"an
&/&n ,akalar0 D'#anl $&,l&t%n%n #/a+&l&'%n& ".l a:t* L&t#an
$.r.(&nk.5n<n t&krar 3.'k.,a +%#a"&'%n& >%r#&'% 4&r%n&
Ukra"na-
"a 8%r '&9&r a:#ak #&68<r%"&t% +a'l .l/<* 177- "l "a4n/a Sa/ra-
4a# Kara 3<'ta9a =a(ann k<#an/a'n/ak% 8%r Trk .r/<'<0 Kr#
Lannn k<,,&tl&r%"l& 8%rl%kt&0 $.r.(&nk.5n<n 8a((&+r% .lan ?%+r%n
4&r%n& "r/l&r*
1
B< /&9a ?%+r%n%n #/a9aa' %:%n R<' k<,,&tl&r%
$.r.(&nk.5"a "ar/#a >&l/%l&r* B< '<r&tl& Ukra"na5/a %lk /&9a R<'
,& Trk k<,,&tl&r% kar(la(tlar* J%//&tl% :ar@(#alar/an '.nra
R<'lar
,& Ka4aklar "&n%l&r&k0 $n&@r n&+r%n%n /.!<'<na :&k%l/%l&r* ?%+r%n
kal&'% /& Trkl&r tara9n/an ta+r%@ &/%l/%kt&n '.nra0 Kara 3<'ta9a
=a(a .r/<'< 8a(n/a >&r% /1n/* B< '&9&r0 8%r D'#anl
Sa/ra4a#nn
k<#an/a'n/a Ukra"na %:l&r%n/& $n&@r n&+r%n& ka/ar 8"k 8%r
Trk .r/<'< tara9n/an "a@lan %lk ,& '.n '&9&r .l#<(t<r*
3.'k.,a +k#&t% $.r.(&nk.5n<n 'a! 'a+%l Ukra"na5/a t<-
t<n#a'na %#kHn .l#a/!n >1rn6& 8%r anla(#a"a ,ar#ak
".llarn
ara#( ,& #4ak&r&l&r& tal%@ .l#<(t<* B< #4ak&r&l&r Kr# Lan
%l& "a@la6aktK :nk D'#anl $&,l&t%n6& 1t&/&n8&r% tat8%k &/%l&n
<'<l& >1r& -R<' %(l&r% Kr# Lanlar ,a'ta'"l& /4&nl&n%".r/<*F
$a+a /.!r<'< D'#anl r%6al% R<' #<ra++a'lar"l& #4ak&r&l&r&
>%r%(#&!& Ft&n&44l &t#&kF %'t&#%".rlar/* N%t&k%# a4 '.nra
3.'k.,a
#<ra++a'lar Kr#a >1n/&r%l#%(l&r ,& Lan tara9n/an ta"%n &/%l&n
#%r4alarla #4ak&r&l&r& 8a(la#(lar/* Iakat 8< >1r(#&l&r +%: 8%r
n&t%6&"& 8a!lan#a/an %k% "l ka/ar <4a/* R<'larn 8%l+a''a Kr#
Lanna 1/&n& >&l&n "llk ,&r>%"%0 "an% Ft(F ,&r#&#&k +<'<'<n/a
/a"an/klar anla(l".rK :nk R<'lar na4arn/a 81"l& 8%r ,&r>%
1/&n/%!% tak/%r/&0 3.'k.,a a/&tH Kr# Lanl!nn ta8%%"&t%n% ka8<l
1 S%lH+/ar In/klk 3&+#&/ A!a %arihi$ I0
SS 774-7)3*
3
]"%r#% "llk 8%r F3tar&k&F ak/%n& #<,a9akat &tt%* B1"l&l%kl& %lk
FTrk-R<' Bar(F ak/&/%l#%( .l/<*
1
Ba+:&'ara"5/a R<' #<ra++a'lar %l& Kr# Lan ara'n/a ak-
/&/%l&n 8< anla(#a (< #a//&l&r% %+t%,a &/%".r/<\ %* 3tar&k& 3
D6ak 17-1 tar%+%n/&n 8a(la#ak 4&r& "%r#% "l #//&tl& .l<@0
Kr# Lanl! %l& R<'"a ara'n/ak% 'nr $n&@r n&+r% t&(k%l
&/&6&kt%rK Lan5a >&:&n : "ln ,&r>%'% A"an% Ft(FB 8%r/&n 1/&n&6&k
1 S%lH+/ar A!a %arihi$ I* S* 733K A* N* K<rat0 !sya %arihi$ S* )34/35*
1 Ba(8akanlk Ar(%,%0 Ta@< $&9t&r%0 Ka#an%:& &"al&t%*
-4
By k =e t r o v e h a l e # l e r i d e v r i
17-3
t&
E%"ana '<rlar /%8%n/& D'#anllarn "&n%l#&l&r% 4&r%n&
Trkl&r& kar( t&(k%l &/%l&n F3<ka//&' ;tt%9akFa AN&#'& ?a- 'ar5l!0
E&n&/%k ,& L&+%'tanB L&+ kral Yan S.8%&'k%5n%n 'rar 4&r%n& R<'"a
/a katl#(t* B<na #<,a99ak .l#ak %:%n Yan S.8%&'k%0 %l&r%'%n% +%:
/(n#&/&n0 L&+%'tann 8a4 +a"at; #&n9aatl&r%n/&n 3.'k.,a
R<'"a5' l&+%n& 9&ra>att& 8<l<n/< ,& 17-7 /& 3.'k.,a %l& 8%r
F&8&/; 8ar(F ak/&tt%* B< 8ar(la L&+%'tan FK%"&9t&n &8&/%"&n
,a4>&:t%!%n%F /& ka8<l &t#%(t%0 "an% R<'"a5"a 'a! 'a+%l Ukra"- na/a
+ar&k&t '&r8&'t%'%n% tan#(t* B<n<n kar(l!n/a R<'"a /a D'#anl
$&,l&t%n& +ar@ %lHn &/&6&k ,& 9%l&n +ar8& >%r&6&kt%* Anla(#a"a
<"arak R<' .r/<lar0 8< 'ralar/a 3.'k.,a5/a $&,l&t%n 8a(n/a 8<-
l<nan =r&n'&' S.9"a5nn >14/&'% =r&n' R.l%t'n5%n k<#an/a'n/a0
17-7 ,& 17-9 /a Kr#a %k% '&9&r a:tlar'a /a0 +&r %k%'%n/& /&0
8"k ka"@lara <!ra"arak >&r% :&k%l#&k 4.r<n/a kal/lar* B<
'<r&tl& 3.'k.,a- nn F3<ka//&' 2tt%9akF $&,l&tl&r%"l& a"n 'a9ta "&r
al#a'0 'a/&6& R<'larn "&n%l>%'%n& >1tr/* 3a#a9%+ 8< katl#ann
R<'"a %:%n 8"k 8%r 1n&#% ,ar/\ R<'"a0 tar%+%n/& %lk /&9a .l#ak
4&r& A,r<@al +r%'t%"an $&,l&tl&rl& a"n 6&@+&/& Trkl&r& kar(
8"k 8%r +ar8& %(t%rak &t#%( .l<".r/<* M'a' D'#anl k<,,&tl&r%n%n
N&#'& ?a'ar ,& E&n&/%kl%l&r& kar( 'a,a(#alar +a'&8%"l&0 R<'lara
kar( an6ak Kr# Lannn atllar ,& a4 #%ktar/a D'#anl a'k&r%
>1n/&r%- l&8%l/%!%n/&n0 'a,a(n R<' ara4%'%n& nakl% /& %#kHn'4/*
Iakat a4 '.nra R<'"a5/a ,<k<a >&l&6&k 8a4 /&!%(%kl%kl&r0 8< R<'-
Trk 'a,a(nn +%: 8&kl&n#&/%k 8%r %'t%ka#&tt& >&l%(#&'%n& ".l
a:a6aktr* B< /&!%(%kl%kl&r%n 8a(n/a /a0 R<' tar%+%n% "&@ "&n% 8%r
%'t%ka#att& '- rkl"&66k .lan\ =&tr.5n<n R<' ta+tna >&:#&'%
.la" >&l#&kt&/%r*
Na%8& S.9"a ,& >14/&'% R.l%t'n5%n /(#anlar 17-9 "l A!<'t.-
'<n/a =&tr.5"< ta+ta >&:%r#&"& #<,a99ak .l#<(lar/* 3.'k.,a/ak%
FAl#anlarnF t&'%r%"l& tH >&n:l%!%n/&n 8&r% FBat A,r<@aF "a kar(
+a"ranlk +%'l&r% 8&'l&#%( .lan =&tr.0 ta+ta >&:t%kt&n '.nra /a 8<
+a"ranl!n /&,a# &tt%r#%( ,& R<'"a5nn FBatlla(trl#a'F
".l<n/a 8tn &n&rQ%'%n% 'ar9 &t#&!& 8a(la#(t* B<nlarn 8a(n/a
/a A,r<@a '<l< "&n% 8%r .r/< t&(k%l &t#&k >&l%".r/<* B<n/an
8a(ka =&tr. F/.nan#aF "a@#ak +&,&'%n& k&n/%'%n% ka@tr#( ,&
--
nn F/&n%4l&r& :k#a'F >&r&kt%!%n& /& +k#&t#%(t%* R<'"a5"a n%'-
8&t&n "akn Baltk 'a+%ll&r% 8< /&,r%n &n k</r&tl% $&,l&t% .lan
2',&:5%n &l%n/& .l/<!<n/an0 R<'"a5nn 2',&:5& kar( +ar&k&t&
>&:#&'% 8a+%' k.n<'< .la#a4/* Lal8<k% R<'"a F3<ka//&' %tt%9akF
/.la"'%"l& Trk%"&5"& kar( +ar@ +al%n/& %/%* B<n<n %6a8 .larak
A4ak kal&'% R<'lar tara9n/an aln/! tak/%r/&0 Kara/&n%45&
<la(#ak %#kHnlar /a +a'l .la6akt*
1 Aka/* 3* 3* B.>.'l.,'k%"0 Petr I* P%l/ I0 SS*
)10-)71*
) Aka/* 3* 3* B.>.'l.,'k%"0 Petr I. P%l/ I* SS*
)-0 ,*/*
-.
+a'arna 8%44at katl/* R<' +%4#&t%n/&k% 2'k.:"al R.r/.n ,& 2'-
,%:r&l% L&9.rt %/ar&'%n/&k% R<' k<,,&tl&r% ,& >&#%l&r%0 kal&"% +&r
tara9tan 'k(tr#alarna ra!#&n0 Trk >arn%4.n< (%//&tl& kar(
k."#akta %/%* R<' ka#@na N&#'& ?a'ar tara9n/an >1n/&r%l&n
#t&+a''' t.@:< 4a8%tl&r% >&l/%kt&n '.nra/r k%0 R<' t.@:< at&(%
t&'%r%n% >1't&r/% ,& kal&n%n /a"ana#a"a6a! anla(l/* B< /<r<#
kar('n/a A4ak =a(a'0 19 T&##<4 1797 tar%+%n/& kal&"% F,&r&F
%l& R<'lara t&'l%# &tt%* B< '<r&/& Kara/&n%45%n Fk%l%/%F 'a"lan 8<
#+%# Trk kal&'% R<'larn &l%n& /(#( .l/<*
1
?ar =&tr.
A,r<@al k<#an/anlarn "ar/#"l& 8"k 8%r 4a9&r ka4an#( ,&
Kara/&n%45& :k#ak ".l<n/a %lk a/# at#( 8<l<n<".r/<* B<
4a9&r0 3.'k.,a5/a "a@lan ,& . 4a#ana ka/ar #%'l% >1rl#&#%(
.lan 8%r >1't&r% %l& t&'5%t &/%l/%* R<' k<,,&tl&r% a"n 4a#an/a
Kr#5a kar( /a +ar&k&t& >&:t%l&r'& /&0 9a4la 8%r 8a(ar &l/&
&/&#&/%l&r* An6ak0 $n&@r%n a(a!'n/ak% Ka/k&r#&n @alanka'
R<'lar tara9n/an 4a@t &/%l/% ,& $n&@r n&+r%n%n a(a! k'# 'a,a(
'a+n&'% +al%n& >&t%r%l/%K R<'larn 8<ralar/an Kara/&n%45& :k#ak
%'t&/%kl&r% anla(l".r/<*
A4ak kal&'%n%n ?ar =&tr. tara9n/an 4a@t D'#anl $&,l&t%n&
%n/%r%l&n F%lk 8"k R<' /ar8&'%F .l#a' %t%8ar%"l& a"r6a #+%#/%K
A'k&r; 8ak#/an 4a"9 t&lHkk% &/%l&n 3.'k.9larn 4a@t >: 8%r ka-
l&"% ala8%l&6&k ka/ar k<,,&tl&n/%kl&r% 8< '<r&tl& #&"/ana :k#(
.l/<* B< .la"n 2'tan8<l5/a &n/%(&l&r& ".l a:t! #<+akkak .l#ak-
la 8&ra8&r0 /a+a 70 "l &,,&l A1737B 8<rann Ka4aklarn &l%n& >&:-
t%!% ,& "&n%/&n D'#anllar tara9n/an %(>al &/%l/%!% +atrlanarak0
A4ak kal&'%n%n >&r% alna6a!na %nanl#( .l#a' ##kn/r*
Iakat 8< /&9ak% R<' +6<#< 1737 /&k% Ka4ak +6<#<na
8&n4&#%".r/<* $.n n&+r%n%n "<karlarn/an %n(a &/%l&n 30 ka/ar
+ar@ >&#%'%0 ,& R<'larn :.k 'a"/a a!r t.@ k<llan#alar
k&"9%"&t%0 R<'"a5/a a'k&r; 'a+a/a 8a(la"an 8"k /&!%(%kl%kl&r%
a:k:a .rta"a k."#<(t<* 3a#a9%+ Trkl&r na4arn/a R<'lar "%n&
/& 8"k 8%r a'k&r; k"#&t t&(k%l &t#%".rlar/K na'l'a .nlara
kar( /<r<la8%l&6&!% 4%+n%"&t% +Hk%#/%* M'a' D'#anl k<,,&tl&r%
N&#'& ?a'ar ,& E&n&/%!& kar"# 'a,a(tklarn/an0 R<'lara kar(
Kr# Lan ,& 4a"9 D'#anl ktalar a"rla8%l#%(t%* B<na ra!#&n
R<'lar kara/an 9a4la 8%r 8a(ar &l/& &/&#&/%l&rK ?ar =&tr. 8tn
>a"r&tl&r%n& 8ak#ak'4n Kr#5a '.- k<la#a/ ,& :.k ar4< &tt%!%
+al/& K&r: B.!a4n &l& >&:%r&r&k Kara/&n%45& a"ak 8a'a#a/*
Lal8<k% =&tr.5n<n D'#anl $&,l&t%n& kar( +ar8& >%r%(t%!% 4a#an
1 Y%n&0 I* 3)7 /& /&,a#*
-5
#<ra++a'lar %l& F3<ka//&' 2tt%9akF $&,l&tl&r% #<ra++a'lar ara'n-
/a Karl.9:a5/a "a@lan 8ar( #4ak&r&l&r%n/& R<'lar K&r: kal&'%n%n
k&n/%l&r%n& 8rakl#a' +<'<'<n/a 2'rar &tt%l&r'& /&0 #tt&9%kl&r%
tara9n/an /&'t&kl&n#&"%n6&0 ?ar =&tr. Karl.9:a5/a an6ak %k% "llk
8%r #tar&k& ak/%n& #<,a9akat &tt%* R<'"a %l& Trk%"& ara'n/ak%
&'a'l 8ar( 2'tan8<l5a >1n/&r%l&6&k #<ra++a'lar tara9n/an "a@la-
6akt*
?ar =&tr. %(t& 8< 2'tan8<l #4ak&r&l&r%n% 8a+an& &/&r&k0 K&r:
8.!a4n/an Kara/&n%4 ".l< %l& 2'tan8<l5a ka/ar 8%r R<' +ar@ >&#%-
'%n% >1n/&r#&k '<r&t%"l& %l&r%'% %:%n 8%r &#'al "arat#ak ,& 8<
'<r&tl& R<' +ar@ >&#%l&r%n& Kara/&n%45& :k#ak %#kHnn 'a!la#ak
%'t&#%(t%* Sr9 8< #ak'a/la E.r.n&4 t&r'an&'%n/& %n(a &/%l&n
FKr&@.'tF5 AKal&B a/l 8%r +ar@ >&#%'%0 #4ak&r&l&r %:%n 2'tan8<l5a
>%/&6&k .lan Ukra%nt'&,5% ,& #a%"&t%n% >1tr&6&kt%* N%t&k%# 8<
>&#%0 L.llan/al Ka@tan =&t&r =a#8<r>5<n k<#an/a'n/a0 )-
A!<'t.'/" M"ll 1799 tar%+%n/& K&r: 8.!a4n >&:&r&k Kara/&n%45&
a:l/ ,& % & ' % M"ll 1799 tar%+%n/& B.!a4 %:%n& >%r/%*
1
B< '<r&tl& +%:
8&kl&n#&/%k 8%r tar4/a 8%r R<' +ar@ >&#%'% Kara/&n%4% >&:&r&k
2'tan8<l B.!a4na >%r#%( .l<".r/<*
R<'larn 8< Fk'ta+lklarF Ba8Hl% tara9n/an 6%//%"& aln-
#a#( ,& +&r +al/& 8ar( #4ak&r&l&r% %:%n >&l&n R<'
#<ra++a'na 8< "4/&n #(klHt :karl#ak %'t&n#&#%(t%rK a"n
4a#an/a 8< R<' >&#%'%n& kar( /<"<lan t&6&''' ,& >&#%n%n
Fk:#'&n#&'%F /& 8%r /&r&6&"& ka/ar r.l ."na#( .l#al/r*
R<' >&#%'%n& T.@ka@ Sara" 1nn/& ASara" 8<rn<n/aB
/&#%rl&#&'%n& #'aa/& &/%l#%(t%* 2'tan8<l a+al%'%0 8%l+a''a
R<#lar ara'n/a0 8< R<' >&#%'%n%n 8"k 8%r #&rak <"an/r/!
anla(l".rK Sa/ra4a#n ,& +attH D'#anl =a/%(a+nn k&n/%'%n%n
A3<'ta9a II*B /a+% 8%r 'an/ala 8%n&r&k -us >&#%'%n%n &tra9n/a
/.la(tklar %//%a &/%l#%(t%r*
%'tan8<l5a ka/ar >&l&n 8< %lk R<' +ar@ >&#%'%n%n Sara"
8<rn<n/a kal/! '&k%4 a" 4ar9n/a AB.!a4/an Kara/&n%45&
+ar&k&t% 17/)7 3a"' 1700B0 L.llan/al Ka@tan =&t&r =a#8<r>5<n
k'ta+:a 8%r:.k +ar&k&t%0 >&r&kl% >&r&k'%4 >&#%/&n 8."<na t.@
attr#a' ,& 'ar+.(l<!< 'ra'n/a 8< t.@ at(larn 8'8tn
a4/r#a' >%8% 'a">'4 /a,ran(lar0 Trk '<larna >&l&n R<'
/.nan#a'nn F%lk ##&''%l%n%nF0 ?ar =&tr. I* n<n Trk%"&5"&
kar( 8&'l&/%!% >1r(l&r%n%n ta# 8%r %9a/&'% %/%* Yan% R<' ?ar
Trkl&r% +%:& 'a"#ak %'t%".r/<*
1 3* 3* B.>.'l.,'k%"0 Petr I. 6%l/ III* SS --9*
-/
2'tan8<l5/ak% 8ar( #4ak&r&l&r% &'na'n/a0 R<' #<ra++a'0
FKara/&n%45/&n R<' t%6ar&t >&#%l&r%n& '&r8&'t:& >%/%( >&l%( +akk
,&r%l#&'%n%F 'rarla %'t&/%"'& /&0 Ba8Hl% tara9n/an 8<na (%//&tl&
kar( k.n/<K Kara/&n%45%n D'#anl $&,l&t%5n%n 8%r F%: /&n%4%F
.l#a' +a'&8%"l&0 8<ralara +%: 8%r "a8an6 >&#%n%n
8rakla#a"a6a! >1r( anlatl#ak %'t&n%rk&n0 FKara/&n%45%n
=a/%(a+n +ar&#% >%8% t&lHkk% &/%l/%!%0 /.la"'%"l& .ra"a +%: 8%r
"a8an6nn >%r#&'%n& %4%n ,&r%l&#%"&6&!%F /& '1"l&n/%* N&t%6&/&
R<'lar 1700 8ar( %l& Kara/&n%45/& '&"r'&9&r +akkn &l/&
&/&#&/%l&r* B< 'ralar/a ?ar =&tr.0 2',&:5& kar( +ar@
ta'arla/!n/an0 2'tan8<l5/ak% #4ak&r&l&r%n 8%r an &,,&l
8%t%r%l#&'%n% &#r&t#%( ,& /.la"'%"l& Kara/&n%45/& '&"r'&9&r
#&'&l&'% 4&r%n/& 9a4la 'rar &t#&#%(t%* ?ar5a >1r&0 %l&r%/&
na'l'a 8<n<n 'ra' >&l&6&kt%*
3/13 T&##<4 1700 /& R<'"a %l& Trk%"& ara'n/a ak/&/%l&n
2'tan8<l 8ar(- R<'"a5nn Trk%"&5"& kar( ka4an/! %lk 4a9&r%n%n
8%r 8&l>&'%/%r*
1
B< 8ar(la Trk%"&0 A4ak >%8% #+%# 8%r kal&"%0 $.n
n&+r% #an'a8n/a 100 k#* ka/ar 'a+%l% ,& K<8an #an'a8n/a /a
>&n%( 8%r 'a+a" R<'"a5"a 8rak#ak 4.r<n/a kal#(t* B%r /&0
Ba8Hl% +%: ar4< &t#&/%!% +al/&0 2'tan8<l5/a /a%#; 8%r R<' &l:%l%!%
8<l<na6akt* D'#anl Sara"nn 8< 8a8tak% (@+&l&r% ta#a#%"l&
"&r%n/& %/%K 2'tan8<l5a >1n/&r%l&6&k .lan R<' &l:%'%n%n /%@l.#at%k
9aal%"&tt&n 4%"a/&0 D'#anl $&,l&t%n%n- %:%n% kar(tr#a!a #at<9 8%r
tak# +ar&k&tl&r/&n 8a(ka0 6a'<'l<kla /a #&(><l .la6a!
4ann&/%l#&kt& %/%* Ba8Hl%n%n 8< +<'<'ta "anl#a/!0^?ar =&tr. I*
tara9n/an 2'tan8<l5a ta"%n &/%l&n %lk R<' &l:%'% =* A* T.l't."5a
,&r%l&n ,& ?ar5n 8%44at /%kt& &tt%r/%!% (< tal%#atna#&/&n a:k:a
>1rl#&kt&/%r\
FT.l't."0 Trk%"&5/& 8%l+a''a (< #a//&l&r +akkn/a #alG#at
t.@la"a6ak ,& +k#&t%n& 8%l/%r&6&kt%\ D'#anl 2#@arat.rl<!<n<n
<#<#; /<r<#<0 a+al%'%0 %/ar& (&kl%0 /&,l&t r%6al%0 a'k&r; ,a4%"&t% ,&
t&(k%lHt0 "a8an6 /&,l&tl&rl& #na'&8&t%0 ,ar%/atn artrl#a' ,&
>%4l% a'k&r; +a4rlklarn k.la"la(trl#a' +<'<'<n/a alnan
t&/8%rl&r0 +ar@ +a4rlklar "a@l".r'a0 8<n<n k%#& kar( .l/<!<0
+an>% #%ll&tl&r& kar( '&#@at% 8&'l&n/%!%0 /&,l&t ,ar%/atnn
"&kGn<0 8<n<n t.@lan#a tar40 >&l%r%n &'k%'%n& n%'8&tl& artt! ,&"a
a4al/!0 2ran5la t%6ar&t%n ,a4%"&t%0 a'k&r%n #%k/ar ,& n&r&l&r/&
8<l<n/<!<0 +ar8& +a4r k<,,&tl&r%n 'a"' ,& +a4%n&/&n n& ka/ar
1 A+%/na#&-% 3.'k<l<* Ba(8akanlk Ar"ivi, Na#&-% L#a"<n $&9t&r% N. 1* SS 7-9
T* Y<4&9.,%:0 +ogovor, ossii s Vostokom. ASt ='8> 1-79B SS 1-11*
-0
maya6a)#, yap#la6aksa mevkii ve hangi ustalar tara,#ndan in"a edile6e)i, &er(
%o)a$#n#n tamamiyle toprakla doldurulmas# meselesi, e)er %una kara
verilmi"se - ne $aman i6ra edile6e)i, 7asar 8Alman9 har%inden sonra !rk
piyadesi ve s!varilerinin Avrupai ni$ama g:re talim ettirilip ettirilmedikleri,
eski usul!n devam edip etmedi)i, ;(akov 8:$!9, Akkerman 8urla !$erindeki9
ve &ili kalelerinin va$iyeti, eski !sule g:re mi, yoksa yeni tar$da m#, ta%ye
usul! ile mi tahkim edildikleri, %unun hangi ustalar tara,#ndan yap#ld#)#,
top(ular#n eski veya yeni ni$ama g:re talim yap#p-yapmad#klar#, kimler
tara,#ndan yeti"tirildikleri, eski m!hendislerin e6ne%i veya yerlilerden mi
olduklar#, top(u mekte%inin olup olmad#)#.<
-
olstoy %u maddelerin d#"#nda,
&ud!s Patri)inden %a"ka Ruslara ,aydal# ola%ile6ek kimseler hakk#nda %ilgi
vere6ekti. Rus el(isine h!k!metiyle ya$#"mas# i(in <"i,reli %ir al,a%e< de
verilmi"ti.
!rkiye=ye g:nderilen ilk Rus el(isinin %u suretle mutad diplomatik
,aaliyetinin d#"#nda ve hatt> %u s#,at# ile %a)da"am#ya6ak %ir(ok va$i,esi de
vard#. Nitekim olstoy %ilhassa h#ristiyan reaya aras#nda 7ar#n
propagandas#n# yapma)a :nem vermi" ve Ruslara 6asusluk yapa6ak kimseleri
de %ulma)a (al#"m#"t#.
Rus diplomatik usullerinden %iri de ;smanl# ri6aline %ilhassa k#ymetli
<k!rkler< olmak !$ere, <hediye< adiyle (ok(a <r!"vet< vermekti. Rus
diplomasisinde, $aten, yaln#$ !rkler ile de)il di)er !lkelerle de
m!nase%etlerde, <k!rk<lerin m!him rol oynad#)# %iliniyor. Rus k!rkleri ise
;smanl# saray#nda ve ;smanl# ri6ali aras#nda (ok %!y!k de)er ta"#makta
idi. !rkiye ile Rusya aras#ndaki ti6aretin i"te %u <k!rk<lerle %a"lad#)#
%iliniyor. ?stan%ul=dan <hassa t!66arlar#==, Saraya k!rk sat#n almak !$ere
s#k s#k Rusya=ya giderlerdi. Rus el(ileri ?stan%ul=a geldiklerinde sunulmas#
gereken mutad hediye aras#nda %ilhassa <k!rk<e ehemmiyet verirlerdi.
;smanl# ri6alinden gerekli %ilgi edinmek veya ar$u ettikleri i"leri halletmek
i(in, s:$de -hediye< "eklinde @k!rk<ler takdim ederlerdi. Sarayda,
'a%#>li=de, Ae"ihatta m!him makamlar# i"gal eden kimselerin (o)unun
k#ymetli sammur k!rkleri hep Rus men"eli idiB dolay#siyle <k!rk< deyin6e
hemen Rusya hat#ra gelirdi. ?stan%ul=da daim Rus el(ili)inin tesisinden
sonra, Rus <k!rkleri< olstoy=un ;smanl# ri6ali ile m!$akere ve
m!nase%etlerinde m!him rol oynam#"t#rB %u ka%ilden olmak !$ere olstoy
istan%ul=daki Crans#$ el(isi Cerriol=u da ka$anmak i(in kendisine <k!rk<ler
hediye etmi"ti. ;smanl# ri6alinin %u <k!rk< d!"-
' !2 !olov' yev, -sloriya ossii$ :::, '@%*A A2 >2 )urat, Pr!t Se'eri ve #ar,,$ :, 8' &8%2
-1
knl<!0 R<' +k#&t a/a#lar na4arn/a Trkl&r%n <#<#%"&tl&
Fr(,&tF /(knlkl&r%"l& %4a+ &/%l#%( ,& R<'lar /a Trkl&r%n 8<
4aa9n/an %'t%9a/&"& :al(#(lar/*
=&tr. I* n<n "<kar/a nakl&/%l&n FTal%#atna#&'%F "aln4
T.l't."
%:%n /&!%l0 /a+a '.nrak% R<' &l:%l&r% %:%n #<t&8&r t<t<l#<(
.l#al/rK
4%ra XIX* "4 "ln .rtalarn/an %t%8ar&n R<' &l:%l&r%n%n 2'tan8<l-
/ak% 9aal%"&tl&r%0 8< FTal%#atna#&F "& t@a t@ <"#akta/r* ?ar
=&tr. I* "< &n :.k %l>%l&n/%r&n #&'&l&\ Trkl&r%n "&n%0 "an%
FA,r<@a%F
n%4a# ka8<l &/%@ &t#&"%(l&r% %/%* ?nk0 Trk%"& A,r<@a n%4a#n
ka8<l &/&6&k .l<r'a0 t@k R<'"a >%8%0 'ratl& "k'&l#&k %#kHnna
ka,<(a6akt* Wat&n '.nralar R<' '%"a'&t%n%n 8a(l6a &#&l% /&\
Trk%"&-
n%n Bat n%4a#n ka8<l &/%@0 k<,,&tl&n#&'%n& #an% .l#akt* Trk-
l&r%n E%"ana '<rlar /%8%n/& 8"k #a!l<8%"&t& #ar<4
kal#alarn/an
'.nra0 "aln4 ?a'ara /&!%l R<'lara /a+% "&n%l#&l&r% -Trkl&r%n
#&,6<t
a'k&r; n%4a#lar ,& %/ar& (&k%ll&r%n%n artk %(& "ara#a/!n a:k:a
.rta"a k."#a'na ra!#&n0 2'tan8<l5/a "&n%l%!& /.!r< +%: 8%r
+ar&k&t
.l#a"(nn0 +&r k&(t&n 4%"a/& ?ar =&tr. I* "< #&#n<n &tt%!%n%
ta+#%n
&/&8%l%r%4* W%ra R<' ?arnn 2',&:5%n +&'a8n >1r/kt&n '.nra0 %lk
9r'atta0 Kara/&n%45& :k#ak %:%n Trk%"&5"& kar( +ar8& >%r&6&!%
#<+akkakt*
Wat&n A4ak kal&'%n%n 4a@tn/an +&#&n '.nra0 8< kal&/&n 70
k#*
#&'a9&/&k% Ta">an #&,k%%n/&0 R<'lar0 Ta>anr.> a/%"l& 8%r /&n%4
'' k<r#a!a 8a(la/lar* B<ra/a :.k >&:#&/&n A4ak/&n%4% R<'
$.nan#a'nn %n(a'na >%r%(t%l&r ,& :-/1rt "l %:%n/& 8%r:.k +ar@
>&#%'% /&n%4& %n/%r%l/%* B< 9aal%"&t%n #ak'a/ Ba8Hl%6& >a"&t %"%
8%-
l%n/%!%n/&n0 R<'lara Kara/&n%45%n ".l<n< ka@at#ak 4&r& K&r:
kal&'%n/&n 8%r a4 "<kar/a Y&n%kal& a/%"l& /a+a /a k<,,&tl% 8%r
kal&
%n(a &/%l/%*
?ar =&tr. Kara/&n%45& $n&@r n&+r%n% tak%8&n /& :k#ak %'t&-
-D
+ata ,& Jan''4lklar "4n/&n0 $&#%r8a( Jarl5n a'k&r; >6
&r%#%( ,& ?ar5a >al&8& :ala6ak %#kHnlar/an #a+r<# kal#(t*
1
3a#a9%+ 1709 La4%ran/T&##<4 a"larn/a 2',&: kral Kr#
Lan $&,l&t>&r&"5/&n ,&"a D'#anl $&,l&t%n/&n "ar/# al#(
.l'a"/0 )7 La4%ran/- T&##<4 1709 tar%+%n/& ,<k<8<lan =.lta,a
#&"/an #<+ara8&'%n%n ?ar =&tr. tara9n/an ka4anl#a' +a"l%
>: .la6akt* B< '<r&tl& R<'"a5nn &n kr%t%k 8%r 4a#ann/a0
1 R* 3* Latt.n0 .harles /II o' S!teden. L.n/.n A197-B @@ )3)-307*
) Bk4* Ak/&' N%#&t K<rat0 /VIII. y)zy,l*a, 01vr!pa !m2mi 3ar*i0 nde %)rkiye'nin
tara's,zl,4,. B&ll&t&n0 'a" )7* AAnkara 1943B0 SS )74057S*
-2
?ar =&tr.l0 %'& =.lta,a 4a9&r%n%n ,&r/%!% >,&nl& Trk%"&5"&
kar( +ar@ +a4rlklarn 8%r kat /a+a artr/K Ta>anr.>5/a R<'
/.nan#a'nn %n(a'na +4 ,&r%l/%!% >%8%0 $n&@r 8."<n/ak%
kal&l&r/& /& :.k #%ktar/a 6&@+an& ,& a'k&r "!na! "a@l/K
Ka4aklarn /a Kr# La# 'a+a'na >%r&r&k Tatarlara +6<#lar
,akalar artt* Btn 8<nlar R<'larn %lk 9r'atta Trk%"&5"&
'al/ra6aklarnn &#ar&l&r% %/%* Iakat R<'larn 2',&:5& kar(
+ar@l&r% +&n4 8%t#&/%!%n/&n0 kll%"atl R<' k<,,&tl&r%n%n 8%r
tara9tan R%>a5" #<+a'ara %l& #&(><l .l/<klar ,& /%!&r "an/an
k<4&" Al#an"a5/ak% 2',&: kal&l&r%n& kar( 'a,a(tklarn/an 1tr0
?ar =&tr. I* D'#anllara kar( +ar8% 8."<na >&6%kt%r#&kt& %/%*
Iakat 8< /&9a t&(&88' Trkl&r &ll&r%n& al/lar ,& 8%l+a''a
B&n/&r5/& 8<l<nan $&#%r8a( Jarl5n t&(,%k% ,& $&,l&t>&r&" Lann
/a 'rar 4&r%n&0 Ba8Hl% 1710 "l Ka'#n/a R<'"a5"a kar( +ar@
%lHn &tt%*
$&#%r8a( Jarl tara9n/an 2'tan8<l5a >1n/&r%l&n >&n: L&+
R&n&ral% =.n%at.N'k% Sara"/ak% n9<4l< k%#'&l&r& R<'larn $&,l&t-
% al%""& %:%n na'l 8%r t&+l%k& t&(k%l &tt%!%n% ,& ?arn %lk 9r'atta
Trk%"&5"& kar( +ar8& 8a(la"a6a! 6%+&tl&0 Ba8Hl%n%n /a+a &,,&l
+ar&k&t& >&:#&'% >&r&kt%!%n% anlat#a"a #<,a99ak .l#<(t<K 8<
'ralar/a Sara"/a &n n9<4l< k%#'& S%lH+/ar Al% =a(a A'.nrak%
'a/ra4a# $a#at Al% =a(aB %/%* S<ltan A+#&/ III* /& n%+a"&t 8<
>1r( 8&n%#'&#%(t%* $.la"'%"l&0 F8ar(n #<+a9a4a'n %'t&"&nF
?.rl<l< Al% =a(ann #&,k%% 'ar'l/ ,& &l%n/&n #+r alnarak
"&r%n& Balta6 3&+#&/ =a(a ta"%n &/%l/%* S<ltan A/#&/ III* %n
+<4<r<n/a Kr# Lan $&,l&t>&r&"%n /& katl#a'"l& ak/&/%l&n
F3&(,&r&t-% a4;#&F /& R<'"a5"a +ar@ %lHn karar aln/ ,& 8<
'<r&tl& 1711 /&k% =r<t '&9&r% ,<k<8<l/<*
R<'"a %:%n 8"k 1n&#% +a%4 .lan %',&: +ar8% +&n4 '.na &r-
#&/%!%n/&n0 ?ar =&tr. I* 8< 'ralar/a Trk%"&5"& kar( +ar8% a'la
/(n#&#%(t%* Iakat +ar@ ka:nl#a4 8%r +al aln6a0 =&tr. I*
k&n/%n& +a' &n&rQ%'% ,& 'rat% %l& 8< +ar8% '.n<:lan/r#ak kararn
al/* =.lta,a 4a9&r%n/&n '.nra0 R<' .r/<'<n<n :.k "k'&k 8%r
a'k&r; k</r&tt& .l/<!< >1rl/!n/&n0 ?ar0 Trkl&r& 'tn
>&l&6&!%n& %nan".r/<* R<'larn 8%r #//&tt&n8&r% Kara/a!llar0
Sr@lar0 B<l>arlar ,& 8%l+a''a M9lHk %l& B<!/an a+al%'%n%
k(krttklarn/an0 D'#anl =a/%(a+nn +r%'t%"an t&8a'nn ?ar
Fk<rtar6F '9at"l& kar(la"a6aklar /a #<+akkak >%8% %/%* R<'
ktalar 'ratl& +ar&k&t& >&:&r ,& T<na >&:%/%n% t<tarlar'a0
D'#anl Dr/<'<n<n +ar&k&t'%4 kala6a!na +k#&/%l#%(t%* B<!/an
-3
8<l<n#a' - ?ar =&tr. I* n<n 4a9&r& kar( %t%#a/n 8'8tn artr-
#(t* Iakat R<'larn +&'a@lan "anl( :kt ,& '&9&r ta# 8%r R<'
+&4%#&t%"l& n&t%6&l&n/%*
?ar =&tr. I* n<n 8%tk%n 8%r +al/&k% 30-40 8%n k%(%l%k .r/<'<0 )1
T&##<4 1711 tar%+%n/&0 =r<t n&+r% 8."<n/a0 +&r 8ak#/an 'tn
Trk ,& Tatar k<,,&tl&r% tara9n/an k<(atl/K R<'lar "a &'%r
/(#&k ,&"a ta#a#%"l& %#+a &/%l#&k t&+l%k&'% %:%n& /(tl&r*
A'k&r; 8ak#/an ?arn ,& .r/<'<n<n Trk :&n8&r%n% "ar@
:k#alarna %#kHn ,& %+t%#al ".kt<* $.la"'%"l& R<'"a5nn
#<ka//&rat ta#a#%"l& D'#anl .r/<'<n<n 8a(n/a /<ranlarn
&l%n& /(#( >%8%"/%* ?ar =&tr. I* ,& .r/<'< Trkl&r tara9n/an &'%r
&/%l/%!% ,&"a %#+a &/%l/%!% tak/%r/&0 R<'"a5/a >%r%(%l#%( .lan
#<a44a# FBatlla(#aF +a#l&l&r%n/&n 8a(ka0 1703 t& N&,a n&+r%
#an'a8nn R<'lar tara9n/an %',&:l%l&r/&n 4a@t0 ,& FA,r<@a"a
@&n6&r&F t&(k%l&/&6&k .lan St* =&t&r'8<r> (&+r%n%n t&'%'%0 M't.n"a
,& L%,.n"a >%8% Baltk &"al&tl&r%n%n %(>al% .l#ak 4&r& #<a44a#
ka4an:lar 8%r :r@/a &l/&n >%/&6&k ,& R<'"a t&krar Fk.#(<larna
4arar ,&r&#%"&6&k0 &'k% +al%n&F >&t%r%l&6&kt%* Iakat =r<t 8."<n/a
+&rk&'% (a(rta6ak0 k%#'&n%n akl &r#%"&6&k +all&r ,<k<8<l/< ,&***
?ar %l& .r/<'< Trkl&r tara9n/an 'al,&r%l/%l&r* B<n<nla =&tr. I*
R<'"a5/a 8a(la/! #<a44a# %6raata /&,a# &t#&k %#kHnn
8<l/<!< >%8%0 F%',&: #&'&l&'%n%F +all&t#&k %:%n /& >&r&kl% a'k&r;
k</r&t%n% #<+a9a4a &t#%( .l/<*
?ar =&tr. I* ,& #a%"&t% =r<t 8."<n/a Balta6 3&+#&/ =a(a/an
'<l+ %'t&#&k 4.r<n/a kal#( ,& >a"&t &l,&r%(l% (artlar k.(#<(t<*
Balta6 3&+#&/ =a(a0 8a(ta kH+"a' D'#an a!a %l& 8a4 /%!&r
r%6al%n t&lk%n% ,& t&'%r%"l& R<'larn 8ar( t&kl%9l&r%n% ka8<l &tt% ,&
+&#&n0 )) T&##<4 >n0 8ar( ak/&/%l/%* Bar( (artlar +ak%kat&n
D'#anl $&,l&t% %:%n :.k &l,&r%(l% %/%\ R<'lar A4ak kal&'%n% %a/&
&/&6&kl&r0 Ta>anr.> kal&'%n% "ka6aklar0 $n&@r 8."<n/ak% kal&l&r%
/& "ka6aklar ,& 8<n/an 81"l& L&+%'tan %(l&r%n&
kar(#a"a6aklar/K 2',&: kralnn /a #&#l&k&t%n& /1n#&'%n&
#an% .l#a"a6aklar/*
1
R<' .r/<'<n<n /(#( .l/<!< 8< 9&6% /<r<# >14 1nn/&
t<t<l<r'a0 =r<t Bar( %l& &l/& &/%l&n ka4an:lar0 D'#anllar %:%n
9a4la 8%r (&" %9a/& &t#%".r/<* ?ar =&tr. Trk :&n8&r%n/&n
k<rt<la8%l#&k %:%n0 (a"&t Trkl&r %'t&#%( .l'alar/0 FR<'"a5nn
"an'nF 9&/a &t#&!& +a4r/* Ta8%; 8tn 8<nlar 'a/&6& FkH!/
4&r%n/&F .la6akt* N%t&k%# "<kar/a nakl&/%l&n (artlar /a an6ak
1 Bk4* Ta9'%lHt %:%n\ Ak/&' N%#&t K<rat0 Pr!t Se'eri ve #ar,, II0 5)7 ,& /&,a#*
.4
"&r%n& >&t%r%l&6&!%n& a%t 6%//; 8%r >arant% ,&r%l#&/%!% >%8%0 #//&t%
8%l& *t&'8%t &/%l#%( /&!%l/%* Wat&n #%ll&tl&rara' #<a+&/&l&r
tar%+%n/&0 =r<t Bar(na 8&n4&r 8a(ka 8%r anla(#a"a
ra'tlan#a#akta/r*K 8< #<a+&/& +&r 8ak#/an n.k'an/r ,&
't&l%k Trk:&'%"l& R<':a' ara'n/a 9ark /a+% ,ar/r* Balta6
3&+#&/ =a(a ,& &tra9n/ak%l&r0 8< Bar(la 8"k 8%r 4a9&r
ka4an/klar 4&+a8na ka@l#(lar ,& ?ar5n .r/<'< 8a(n/a0
:&k%l%@ >%t#&'%n& #<,a9akat &t#%(l&r/%* N%t&k%# )3 T&##<4 1711
1!l&"& ka/ar0 R<'lar al&la6&l& :&k%l%@ >%t#%(l&r/%* ?ar =&tr. I* /a
8tn +a"at #//&t%n6& /(#( .l/<!< 8< &n 8"k 8a/%r&/&n
8< '<r&tl& 'a! ,& 'al%# k<rt<l#<(0 ,& /%!&r +ar@ 'a+alarn/a0
R<'"a %:%n /a+a /a #+%# .lan %(l&r% "&r%n& >&t%r#&k0 "an% 2',&:
+ar8%n% 8a(ar %l& 8%t%r#&k ,& R<'"a/a 8"k r&9.r# %(%n& /&,a#
&t#&k0 %#kHnlarna "&n%/&n ka,<(#<(t<* N%t&k%# ?ar =&tr. I* =r<t
8."<n/an +&#&n k<4&" Al#an"a5"a +ar&k&tl&0 .ra/a %',&:l%l&r&
kar( 'a,a(a +4 ,&r/%* B< '<r&tl& Balta6 3&+#&/ =a(ann
/%ra"&t'%4l%!% ,& 6&'ar&t'%4l%!% ,& &tra9n/ak%l&r/&n 8a4larnn
a+lHk'4l! "4n/&n0 Trk .r/<'< &l& >&:&n 8< #<a44a#
9r'attan %'t%9a/& &/&r&k0 D'#anl $&,l&t%n%n Fk1kn ka4#akF
#ak'a/"la >&l&n /(#an ".k &/&#&/%* B< "a@l/! tak/%r/&
FR<' t&+l%k&'%F &n a4 "ar# a'r ka/ar >&6%k#%( .la6ak ,& 8&lk% /&
$.!< A,r<@a AL&+%'tan0 Ukra"na0 R<'"aB ,& %',&: tar%+% 8'8tn
8a(ka 8%r "1n/& >&l%(&6&kt%*
=r<t 8."<n/a Balta6 3&+#&t =a(a ,& &tra9n/ak%l&r%n %(l&/%k-
l&r% 8%l>%'%4l%k ,& >a9l&t%n k&9ar&t%n% D'#anl $&,l&t% a4 '.nra :.k
@a+al .larak 1/&#&"& 8a(la"a6aktrK 8%l%n/%!% 4&r& tar%+-+%: 8%r
>a9l&t% a99&t#&#&kt&/%r0 8<n<n 6&4a' #<+akkak :&k%l#&kt&/%r*
D'#anl $&,l&t%n%n 8a(n/a /<ranlar0 =r<t '&9&r%n/& R<'lara
kar( 8"k 8%r 4a9&r ka4anl#a'na ,& 1713 t& M/%rn&
#<a+&/&'%"l& R<'"a %l& Trk%"& ara'n/a n.r#al
#na'&8&tl&r%n t&'%'%n& ra!#&n* ?ar =&tr. I* n<n %',&:5& kar(
&l/& &tt%!% 8a(arlarn &n/%(& %l& tak%8 &t#%(l&r/%* R<' ?arnn0
Trkl&r na4arn/ak% 8a4 a6a"%@ /a,ran(- lar0 t&8a'nn
F'a:larn0 'akallarn0 &l8%'&l&r%n% #aka'la k&'t%r#&'%F0 ,&"a
8%44at trl #a'karalklara katl#a'0 akl &r#&4 +ar&k&tl&r/&
8<l<n#a'0 k&n/%'%n& F$&l%F lHka8n ka4an/r#akla 8&ra8&r0 8<
F$&l%F ?arn %6raatnn k'a 8%r 4a#an %:%n/& R<'"a5" +&r
8ak#/an k<,,&tl&n/%r/%!% ,& "k'&ltt%!% /& +&r k&(:& ta'/%k ,&
ka8<l &/%l#&kt& %/%* 11 M"ll 17)1 /& R<'"a %l& %',&: ara'n/a
ak/&/%l&n N%(- ta/ #<a+&/&'%"l&0 R<'"a Baltk 'a+%ll&r%n/&k%
M't.n"a ,& L%,.n"a5" &l/& &tt%0 "an% F%',&: #&'&l&'%Fn%
,&:5& kar( 8< 4a9&r%n% 8tn /n"a"a %lHn &t#%( .l/<* B< +&r %k%
.la"n 2'tan8<l5/a 9&na t&'%r "a@t! #<+akkak .l#akla 8&ra8&r0
Ba8Hl% 8<nlar ka8<l &t#&kt&n 8a(ka 8%r (&" "a@a#a4/* D'#anl
$&,l&t% na4arn/a (%#/%"& ka/ar an6ak N&#'& ?a'ar F2#@arat.rF
%k&n0 8< /&9a a"n <n,an R<' ?arna /a ,&r%l#%( .l<".r/<* Ba8Hl%
=&tr. I* n<n "aln4 F2#@arat.rl<!<F n< ka8<ll& "&t%n#&/%0 +attH0
2ran5a kar( R<' ?ar %l& 8%rl%kt& +ar&k&t &t#&k 4ar<r&t% kar('n/a
kal/* Iran'a5nn ta,a''<t< %l& R<'"a %l& Trk%"& ara'n/a 17)1/)3
t& F2rann tak'%#%F %:%n 8%r anla(#a "a@l/K R<'larn t&k 8a(larna
8tn Ka9ka'lar &ll&r%n& >&:%r#&l&r%n% 1nl&#&k 4&r& Ba8Hl%
R<'"a %l& anla(#ak #&68<r%"&t%n% +%''&t#%(t%K R<'lar0 2ran5/an
3a4&n/&ran ,& R%lHn ,%lH"&tl&r%n% alrlark&n0 R&,an ,& :&,r&'%
Trk%"&5n%n &l%n& >&:#%(t%* R<'"a %l& 81"l& 8%r anla(#a
"a@l#a'na ra!#&n0 Trk /&,l&t r%6al% =&tr. I* n<n 9aal%"&t%n%
&n/%(& %l& tak%8- &t#&kt& %/%l&rK +&r an R<'larn 'al/r'na
<!ra#aktan k.rk<l#akta %/%* $.la"'%"l& F$&l% =&tr. I*F n<n 17)5
8a(n/a 1l# +a8&r% 2'tan8<l5a <la(n6a +&r k&'& ra+at 8%r n&9&'
al#(t*
Yakn R<' tar%+%n%n &n 8"k '%#alarn/an 8%r% .lan ?ar =&tr.0
R<' /( '%"a'&t%n& 8&ll% 8%r %'t%ka#&t ,&r#%(t%\ 2',&:0 Trk ,& L&+
#&'&l&l&r%n%n R<'"a5nn ta# %'t&/%!% 8%r tar4/a +all%* =&tr. I* >&r:%
Kara/&n%4& <la(a#a/ ,& /.la"'%"l& FTrk #&'&l&'%Fn% :14&#&/%K
9akat 2',&: ,& k'#&n L&+ #&'&l&l&r%n% +all&t#&k '<r&t%"l&
R<'"a5"a 8"k ka4an:lar 'a!la/* FTrk #&'&l&'%55 n%n +all%n% %'&
k&n/% +al&9l&r%n& 8%r kH>/ 4&r%n/& F,a'%"&tF &t#&'& /a+%0 %6raat
,& 9aal%"&t%"l& 8<n<n %'t%ka#&t%n% ta"%n ,& t&'8%t &t#%( .l/<*
1
N%t&k%# k&n/%'%n/&n '.nrak% ?ar%:& ,& ?arlar 8< '%"a'&t%
8&n%#'%"&6&kl&r ,& >&r:&kl&(t%r#&!& :al(a6aklar/r*
B"k =&tr. I* n<n +al&9l&r% 4a#ann/a A8%l+a''a k4 Anna ,&
Ml%4a8&tB $&,l&t %/ar&'%n/& Baltk Al#anlarnn n9<4lar :.k
8"kt* B<nlar/an B%r.n0 D't&r#ann ,& R&n&ral 3nn%6+0
R<'"a5nn %: ,& /( '%"a'&t%n% %'t&/%kl&r% >%8% "1n&t#%(l&r/%*
D't&r#ann0 $(%(l&r% na4r '9at"l&0 R<'"a5nn Trk%"&5"& kar(
+ar&k&t& >&:#&'% %:%n %lk 9r'at k<llan#( ,& 1737 /a0 R<'"a0
N&#:& ?a'arl!nn #tt&9%k% '9at"l&0 Trk%"&5"& kar( +ar8&
8a(la#(t* D't&r#ann5n D'#anl 2#@arat.rl<!<n<n Ftak'%#%F n%
ta'arla/! ,& 8< #na'&8&tl& 8%r @r.Q& /a+% +a4rla/!
#alG#/<r* B< +<'<'ta k&n/%'%n%n &n 8"k /&'t&k:%'%K R<'
1 =&tr. I* n<n D'#anl $&,l&t%n& kar( t<t<#<na a%t\ B* L* Peter the "reat and the 5t6
toman 7mpire$ D_9.r/ 1949*
..
t<* R<' +%4#&t%n/&k% 8< K<rlHn/al Al#an R&n&ral%0 Trkl&r& kar(
8"k 8%r 4a9&r ka4ana6a!n/an &#%n/%* N%t&k%# R<' k<,,&tl&r%
3nn%6+5%n %/ar&'%n/& Kr# 4&r%n& "r/l&r ,& Dr-Ka@'n al-
/ktan '.nra0 Kr#5n %:l&r%n& ka/ar %l&rl%"&r&k0 Ba+:&'ara"5 "ak-
tlar* B< '<r&tl& Kr# %lk /&9a R<' %'t%lH' ,& ta+r%8%n& <!ra#(
.l/<* R<'larn 4a9&rl&r% 8<n<nla /a kal#a/0 Trkl&r%n &n k<,,&tl%
kal&l&r% 'a"lan V4 AD:ak.,B /& 3nn%6+ tara9n/an 4a@t&/%l/%*
$%!&r "an/an A4ak kal&'% /& R<'larn &l%n& >&:t%* B< '<r&tl&
D'#anl $&,l&t% 8tn +ar@ 'a+alarn/a R<'lara #a!l<@ .l#<(t<*
Iakat N&#'& ?a'arna kar( ka4anlan 8"k 4a9&r ,& B&l>ra/
.5
)a t a r i n a : : 2 de vr i , )1 k - )a y na r c a
Bu a h e d e s i ve s o nr a s
K:k 8%r Al#an =r&n'%n%n k4 .lan Katar%na >a"&t %"% 8%r
t&r8%"& ,& ta+'%l >1r#(0 /&,r%n %6a8 #k&##&l Iran'46a
1!r&n#%(0
Iran'4 kltr r<+<n/a "&t%(t%r%l#%(0 '.nralar 3.nt&'T<%&< ,&
E.l-
ta%r&5%n &'&rl&r%n/&n /& %l+a# al#(t* Katar%na0 R<' ?an =&tr. III*
n<n
kar' '9at"l& F?ar%:&F .l#<(t<* =&tr. III* n<n +a(%n /a,ran(lar
,&
/%ra"&t'%4l%!%n/&n 8kan 't ta8aka R<' 4a8%tl&r% 8%r k.#@l. %l&
=&tr.
III* "< 1l/r/kt&n '.nra0 Katar%na5" ta+ta >&:%r/%l&r* B<n<nla R<'
ta+tna A,r<@a ta+'%l% >1r#( Fa"/nF 8%r ?ar%:& >&:#%( .l/<*
Katar%na II* 4&kH' ,& $&,l&t %/ar&'%n/&k% ka8%l%"&tl&r%n% >1't&r-
#&k %:%n R<'"a5/a 8"k %#kHnlar 8<l/<* N%t&k%# a4 '.nra0
R<'"a-
/a B"k =&tr. I* "< an/ran "&n% 8%r +a#l& 8a(la"a6aktr* B<
+a#l&
8%l+a''a R<'"a5nn L&+%'tan ,& Trk%"& +&'a8na >&n%(l&#&'%
(&kl%n/&
k&n/%n% >1't&r/%!%n/&n Trk-R<' #na'&8&tl&r% tar%+%n/& :.k
#+%#
8%r "&r t<t#akta/r*
B%l%n/%!% 4&r& FB"k $&,l&tF .l#ak ".l<na >%r&n +&r 8%r
$&,l&t0
k<,,&t ,& k</r&t% n%'8&t%n/& k.#(<lar +&'a8na >&n%(l&#&k '%"a-
'&t%n% tak%@ &t#&kt&/%rK +an>% tara9ta a4 #<ka,&#&t >1rr'&
.ra"a
/.!r< "a"l#akta/r* R<'"a5nn /a a"n (&"% "a@a6a! #<+akkakt*
./
r%"&t%n/& kal#(t0 %',&:5t&n '.nra0 R<'"a5nn F"a"l(F 'a+a'n L&-
+%'tan ,& D'#anl lk&'% t&(k%l &/&6&kt%r* ?nk +&r %k% $&,l&t /&
R<'"a na4arn/a F"<#<(ak 'a+aF t&lHkk% &/%l#&kt& %/%*
L&+%'tan $&,l&t t&(k%lHtnn +<'<'%"&tl&r% AFkrallarn
'&:%l#&'%FB0 R<'"a5"a 8%t%(%k 'a+a/a0 "an% L%t,an"a5/a0 Drt./.k'-
B&"a4 R<' n<9<'<n<n :.kl<!< ,& 8<nlarn +Hk%# <n'<r .lan
Kat.l%k-L&+ 8&"4a/&l&r tara9n/an F&4%l#&l&r%F - 3.'k.,a
+k#&t%n& L&+%'tan5a #- /a+&l& %:%n %#kHnlar ,&r#&kt& %/%*
Lal8<k% L&+%'tan5/a R<' n9<4< ,& +Hk%#%"&t%n%n "&rl&(#&'%
D'#anl $&,l&t% %:%n 8"k 8%r t&+l%k& 'anl/!n/an0 Ba8Hl%0
L&+%'tan5/ak% R<' ta+r%kHtna kar( :kt ,& n&t%6&/& %k% $&,l&t
ara'n/a 8&(-alt "l 'r&6&k .lan 8"k 8%r +ar@ 8a(la/*
=&tr. I* 4a#ann/an %t%8ar&n R<' $&,l&t a/a#lar ,& .r/<
&rkHn0 D'#anl $&,l&t%n%n 4H9a <!ra/!n 8%l%".rlar/* =&tr.5 /an
'.nra D'#anl $&,l&t% /a+a /a 4a"9la#(0 Trk .r/<'< R<' a'k&r;
k<,,&tl&r%n& n%'8&tl& 8'8tn /&!&r%n% ka"8&t#%(t%* Katar%na II*
%(t& Trkl&r%n 8< 4H9n/an %'t%9a/& &/&r&k0 D'#anl $&,l&t%n% F".k
&t#&k ".l<n/ak%F 8"k &#&ll&r%n& ,arla8%l&6&!%n& kanaat
>&t%r#%(t%0 %l&r/& >1rl&6&!% 4&r& 8<n<n %lk #&r+al&'%
FKara/&n%45& %n#&kF ,& FKr#5 R<'"a5"a %l+ak &t#&kF .la6aktK
/a+a '.nrak% 'a9+a/a /a B.!a4lar %l& %'tan8<l5< ,& M>&
/&n%4%n/&k% a/alar R<' +Hk%#%"&t% altna k."#ak A'14/& F8%r Rr&k
AY<nanB $&,l&t%F k<r#akB '<r&t%"l&0 D'#anl %#@arat.rl<!<na '.n
,&r%l&6&kt%*
1779-1774 R<'-Trk +ar8%n%n +<'<'%"&tl&r%n/&n 8%r% /&\ B< +ar@t&
R<' .r/<lar0 R<#"ant'&,0 =.t&#k%n0 S<,.r., ,& 8a(kalar >%8%
>a"&t /%ra"&tl% k<#an/anlar tara9n/an '&,k ,& %/ar& &/%l-
#%(l&rk&n0 D'#anl-Trk .r/<larnn /a :.k k'a 9a'lalarla 8%r8%r-
l&r%n% tak%8&/&n0 "a(l0 +a'talkl0 /%ra"&t'%4 ,& :.!< :&k%n>&n "&/%
Sa/ra4a# tara9n/an k<#an/a &/%l#&l&r% ,& #a!l<8%"&t&
'rkl&n#&l&r% .l#<(t<r* D'#anl $&,l&t% tara9n/an 8< R<'
+ar8%n& +a4rlk'4 >%r%l#%(0 L.t%n0 B&n/&r0 K%l% ,& /%!&r kal&l&r%n
ta+k%#% %+#al &/%l/%!%n/&n - R<'lar arka arka"a 8%r:.k 4a9&r
ka4an#(lar ,& 'nr/ak% Trk kal&l&r%n% &l& >&:%r#%(l&r/%* L&+
+</</<n/ak% &n #+%# Trk kal&'% .lan L.t%n t&/8%r'%4l%k
"4n/&n R<'larn &l%n& /(n6& B<!/an ,& M9lHk ".l< R<'lara
a:l#( .l/<* 1770 "l R<'lara /a+a 8"k 4a9&rl&r >&t%r/%\
R&n&ral R<#"ant'&, k<#an/a'n/ak% R<' k<,,&tl&r%0 'a"
8ak#n/an Trkl&r/&n 8%r ka: #%'l% a4 .l#alarna ra!#&n0 )7
T&##<4 1770 /a Lar>a5/a0 ,& 1) A!<'t.' 1770 /& Ka- !<l
.0
:.k #%k/ar/a >an%#&t al/lar* A4 '.nra K%l%0 Akk&r#an ,& 28ra%l
kal&l&r% /& R<'larn &l%n& /(tK 8< '<r&tl& R<' k<,,&tl&r% T<na
n&+r%n& ka/ar %n#%( .l/<lar* A"n 4a#an/a R<' ktalar A4ak ,&
Ta>anr.> 'a+alarn /a %(>al &/%n6&0 Katar%na II* Kara/&n%45&0
Kr# 4&r%n& ,& Ka9ka' 'a+%ll&r%n& /.!r< %l&rl&#&k %#kHnlarna
ka,<(t<*
R<' k<,,&tl&r% 8< '<r&tl& Kara/&n%45%n k<4&"%n/& 8"k +a#-
1 M* E* Tarl&0 8epmnskiy *oy i pervaya r!sskaya eskadra v 1rchipelage A?&(#& /&n%4 +ar8%
,& A/alar /&n%4%n/& %lk r<' 9%l.'<B 3.'k.,a-L&n%n>ra/ 1945*
.1
>a4# 4.rla"@ %'tan8<l5a /a+% +6<# &t#&l&r% ##kn/* Iakat0
8< 'ralar/a D'#anl +%4#&t%n/& 8<l<nan Bar.n /& T.tt tara9n/an
?anakkal& B.!a4nn 'ratl& ta+k%# &/%l#&'% 4&r%n&0 R<' +ar@ >&-
#%l&r% B.!a4 4.rla#a"a 6&'ar&t &/&#&/%l&r* R<' /.nan#a' /a+a
8%r #//&t M>&/&n%4%n/& kal/ ,& R<'lar 8a4 a/alar %(>al &tt%l&r*
LattH 3'r/a D'#anl =a/%(a+na kar( %'"an &/&n Al% B&"%
k(krtarak k&n/%'%n& "ar/# ,a/%n/& 8<l<n/<lar* B< '<r&tl& R<'
k(krt#alar "aln4 R<#lar ,& Kara/a!llara0 "an% +r%'t%"an t&8a"a0
#n+a'r kal#a"@0 3'ra /a+% t&(#%l &/%l#%(t%* 3a#a9%+ 8< R<'
k(krt#alarn/an 8%r n&t%6& :k#a/0 Al% B&" /& "akalanarak0 %/a#
&/%l/%*
D'#anl $&,l&t% %:%n 8"k "&n%l>%l&r/&n 8%r%0 ,& 8&lk% &n #-
+%#%0 1771 "l T&##<4<n/a Kr#5n R<'lar tara9n/an %(>al% .l/<*
Dr-Ka@'n 4a@t&/&n R<' ktalar Kr#5/a #<ka,&#&t >1r#&/&n0
%:&r%"& /.!r< %l&rl&/%l&r* K&9&0 K&r: ,& Y&n%kal& >%8% &n #+%# (&-
+%rl&r% /& &l& >&:%r/%l&r* B<n<nla Kr#5n R<'"a5"a %l+ak %:%n >&-
r&kl% a'k&r; /<r<# /a "aratl#( .l/<*
L&# kara/ak%0 +&# /&n%4/&k% "&n%l>%l&r 4&r%n& D'#anl $&,-
l&t%n%n R<'"a kar('n/a 9a4la /a"ana#a"a6a! anla(ln6a0 Ba8Hl%
R<'larla #4ak&r&l&r& >%r%(#&k #&68<r%"&t%n/& kal/* I.k(ana ,&
Bkr&(5t& 8a(lanan 8ar( #4ak&r&l&r% R<' tal&@l&r%n%n a!rl!
"4n/&n k&'%l#%(t%* Iakat "&n% Trk #a!l<8%"&tl&r% kar('n/a
Ba8Hl% t&krar #4ak&r&l&r& >%r%(#&k 4.r<n/a kal/ ,& n%+a"&t0
T<na n&+r%n%n >n&" k"'n/ak% K:k-Ka"nar6a k1"n/&0 10/)1
T&##<4 1774 tar%+%n/& #&(+<r FK:k Ka"nar6a 3<a+&/&'%F
ak/&/%l/%*
1
D'#anl 2#@arat.rl<!< tar%+%n/& 8%r /1n# n.kta'
t&(k%l &tt%!% #<+akkak .lan 8< FK:k-Ka"nar6a Bar(F - R<'-Trk
#na'&8&tl&r% 4&r%n/& 8"k 8%r t&'%r% .lan 8%r anla(#a/r* B<
#<a+&/& -R<'"a5nn $&,l&t-% al%""&5"& ka8<l &tt%r/%!% ,& :.k a!r
(artlar %+t%,a &/&n 8%r "&n%l>& ,&'%ka' .l#a' %t%8ar%"l& /&
#+%#/%r* I.k(ana ,& Bkr&( #4ak&r&l&r%n/& +a4rlan#a"a
8a(la"an ,& K:k-Ka"nar6a5/a '.n (&kl%n% 8<lan 8< anla(#a
#&tn%0
)
R<' /%@l.#at%k <'<ll&r% ,& 8a(arlarn .rta"a k."#a'
6%+&tl&r%n/&n /& 1n&#l%/%r* )- &'a' ,& ) a"r #a//&/&n %8ar&t
.lan 8< #<a+&/& %l& $&,l&t-% al%""&n%n R<'"a5"a 8raka6a! $n&@r
,& $n&'tr n&+%rl&r% ara'n/ak% >&n%( 8%r 'a+a" t&'- 8%tt&n 8a(ka0
K<8an n&+r%n%n 8<n/an 81"l& 'nr t&(k%l &/&6&!%0
1 B< 'a+a/ak% S.,"&t-R<' &'&r%\ M* 1* $r<4%n%na0 K)9)k Kaynar9iyskiy mir 1774 g
A1774 K:k-Ka"nar6a 8ar(B0 2l%#l&r aka/* 3.'k,a 1955*
) Ba(8akanlk Ar(%,% A2'tan8<lB R<'"a A+%/na#&'% /&9t&r%0 SS* 139-149* :!ahedat
:ecm!as,$ P* III* SS )54-)73*
.D
Kr# Lanl!nn F#'tak%l 8%r $&,l&t .la6a!F ,& 8%r /& FI'tan8<l-
/ak% R<' k%l%'&'%n%n R<'"a5nn +%#a"&'% altn/a 8<l<na6a!F >%8%
>a"&t #+%# #a//&l&r 8<l<n<".r/<*
FK:k-Ka"nar6a 3<a+&/&'%Fn%n &n #+%# #a//&'% )* '%
.l<@\ Kr# Lanl!nn 8<n/an 81"l& ta#a#%"l& #'tak%l .la6a!0
"an% D'#anl $&,l&t%n%n +%#a"&'%n/&n :ka6a!na a%tt%* B<n<nla
Kr# Lanl!nn 1475 t&n8&r% /&,a# &/%@ >&l&n D'#anl
=a/%(a+na 8a!ll!na '.n ,&r%l#%( .l<".r/<* B<n/an 81"l& Kr#
Lanl!na >%r&n 8tn Tatarlar0 "an%\ Kr#0 B<6ak0 K<8an0
Y&/%'an0 Pan8."- l<k0 Y&/%:kl FTatarlarF0 FL%: 8%r "a8an6
$&,l&t& ta8% .l#a"a6aklar5 5 ,& FTatar ta"%9&'% k&n/% r&"l&r%"l&
P&n>%4 'lHl&'%n/&n .l#ak 4&r& k&n/%l&r%n& 8%r Lan '&:#&k
'<r&t%"l&0 &'k% kan<n ,& a/&tl&r% 4&r& #'tak%l 8%r $&,l&t .larak
"a(a"a6aklar/F* A"n% #a//&"& >1r&\ D'#anllara a%t .lan K&r: ,&
Y&n%kal& kal&l&r% R<'larn &l%n/& kala6ak0 Kr#5/a ,& Ak'< n&+r%
a!4n/a R<'lar tara9n/an %(>al &/%l#%( .lan kal&l&r %a/&
&/%l&6&kt%* R<'lar 8< '<r&tl& Kr#5 ,& K&r: B.!a4n k.ntr.ll&r%
altn/a t<t#ak %#kHnn &l/& &t#%(l&r/%* Kr# Lanl!nn F2't%klHl% F
tann#a' 8<rann R<'"a5"a %l+ak ".l<n/a atl#( %lk a/#/an
8a(ka 8%r (&" /&!%l/%*
FK:k-Ka"nar6a 3<a+&/&'%Fn%n &n :.k 4&r%n/& /<r<lan ,&
trl t&9'%rl&r& ".l a:an #a//&l&r% 7* ,& 14* #a//&l&r% .l#<(t<r*
B< #a//&l&r%n R<'"a5"a D'#anl lk&l&r%n/&k% Drt./.k'-Lr%'t%"an
t&8a 4&r%n/& F+%#a"& +akkF tan/! ,& /.la"'%"l& R<'"a5"a Tr-
k%"&5n%n %: %(l&r%n& kar(#ak +akk ,&r/%!% (&kl%n/& t&9'%r &/%l&
>&l#%(t%r* Lal8<k% a4 '.nra >1rl&6&!% ,&:+%l& #&4kGr
F#a//&l&rF/& 8< +<'<'ta 8%r 'ara+at #&,6<t /&!%l/%r ,& 8<
".l/ak% t&9'%rl&r 'a/&6& #a//&l&r%n >a"&t #<!lHk .larak %9a/&
&/%l%(l&r%n/&n %l&r% >&l#%(t%r*
Trk%"& %l& 8ar( ak/%n& >%r%(%l%rk&n R<' #<ra++a'lar ,& 2'tan-
8<l/ak% R<' &l:%'% D8r&4k.,0 ta 8a(tan art n%"&tl&rl& +ar&k&/& R<'-
"a5"a Drt./.k' t&8ann F+%#a"&'%F n% 8ar( #&tn%n& k."/<r#ak
%:%n 8%r tak# +%l&l% ".llara 'a@#(lar/* La//% 4atn/a 8<n<n
&+&##%"&t'%4 8%r #&'&l& .l/<!< %nt%8an "arat#ak #ak'a/"l&
8<n< a"r %k% #a//& +al%n/& 1n& 'r#(l&r/%* 7* #a//& %l&\
F$&,l&t% al%""& +- r%'t%"an /%n%n% ,& k%l%'&l&r%n% ka,%""&n '%"an&tF
A+%#a"& /&!%lB &/&6&kt%* 14* #a//& %l& /& FR<' Ml:%l%!%n& Ralata5/a
<#<#; 8;r Drt./.k' k%l%'&'% "a@#ak +akk tanna6ak0 ,& R<'
&l:%'%n& /& 8< k%l%'&n%n ,& +%4- #&tkHrlarnn "ararna Ba8Hl%
n&4/%n/& %'t&kl&r/& 8<l<n#a!a %4%n ,&r%l&6&kt%*F Ba8Hl% /& 8<
.2
M+&##%"&tl&r%n/&n 1tr 8< #a//&l&r% a"n&n nakl&/%".r<4\
F3a//& 7* $&,l&t-% al%""&#%4 taa+/ &/&r k% Lr%'t%"an
/%"an&t%n%n +akkna ,& k%#'&l&r%n& Ak%l%'&l&r%n&B ka,%""&n '%-
"an&t &/&* E& R<'"a $&,l&t%n%n &l:%l&r%n& r<+'at ,&r& k% +&r
%+t%"a:ta >&r&k 14* #a//&5/& 4%kr.l<n<@0 3a+r<'&-% K.'tant%-
n%"&5/& 8&"an .l<nan k%n%'&-% #&4kGr& ,& >&r&k +a/&#&'%n%n
'%"an&t%n& %8ra4- t&9+%#at- #t&n&,%& &"l&"&0 ,& &l:%-%
#<#a%l&"+%n 8%r >Gna <r<4< $&,l&t-% al%"&#%n /.'t-< 'H9% ,&
+&#6%- ,ar .lan /&,l&t& #t&all%k a/a#- #<t&#&/%
tara9n/an ar4 ,& t&8l%! .l<n#a!la0 $&,l&t-% al%""&#%4
taraGn/an ka8<l &"l&#&l&r%n% $&,l&t-% al%""&#%4 taa++/
&/&r*F
B< #a//&n%n R<':a #&tn% a4 8%r 9arkla (1"l& %9a/& &/%l#%(t%r\
F$&,l&t-% al%""& +r%'t%"an /%n%n% ,& k%l%'&l&r%n% k<,,&/&
k.r<"a6a!n ,H/&/&r ,& a"n ,&:+%l& >&r&k A%(8<
#<a+&/&n%nB 14* #a//&'%n/& 4%kr.l<nan 2'tan8<l5/a
A"a@la6akB k%l%'&n%n ,& >&r&k A8< k%l%'&n%nB +%4#&tkHrnn
"ararna +&r +al kHr/a R<'"a %#@arat.rl<k Ml:%l&r%n& +&r
trl tak/%# ,& ar4/a 8<l<n#alarna %4%n ,&r%r ,& 8<nlar
k.#(< ,& 'a#%#; 8%r /&,l&t%n %t%#a/a lH"k ##&''%l%
tara9n/an "a@l#( 'a"arak0 /%kkat na4arna al#a" ,H/&/&r*F
14* #a//&/& 4%kr&/%l&n k%l%'&"& a%t (< +k#l&r 8<l<n<".r/<\
F$,&l-% 'a%r&"& k"a'&n k%l%'&-% #a+'<'&/&n #aa/a
Ralata tara9n/a B&".!l< na# #a+all&n%n ".l<n/a tar%k-%
H#/& R<'"a $&,l&t% 8%r k%l%'& 8%na &tt%r#&k 6a%4 .la* 2(8<
k%l%'& k%l%'&-% a,a# .l<@ $.'.>ra9a k%l%'&'% ta8%r ,& t&'#%"& ,&
%l&l&8&/ R<'"a $&,l&t%n%n &l:%'%n%n '%"an&t%n/& .l<@ +&r trl
taarr<4 ,& #/a+al&/&n &#%n ,& 8&r% +%ra'&t .la*F
Yan% 8< #a//& %l& R<'"a0 /%!&r $&,l&tl&r >%8% %'tan8<l5/a Ml-
:%l%kt& "a@tr/! +<'<'; k%l%'&/&n 8a(ka 8%r /& A/%!&r
$&,l&tl&r/&n a"r .larakB Ralata/a Drt./.k' a+al% A"an% R<#larB
%:%n <#G#; 8%r k%l%'& "a@tr#ak +akkn &l/& &t#%( ,& 8< k%l%'&
R<' Ml:%l%!%n%n +%#a"&'% altna k.n#<(t<* B%r /& R<' &l:%'%
>&r&k%r'& 8< k%l%'&n%n ,& .ra/a ,a4%9&l% .lanlarn "ararna Ba8Hl%
n&4/%n/& %'t&kl&r/& 8<l<na6ak ,& 8< %'t&kl&r /& Ba8Hl%
tara9n/an %"% n%"&tl& kar(lana6akt* 2(t& 7* ,& 14* #a//&l&r%n
+k#l&r% 8<n/an %8ar&tt%* B<ra/a a:k .larak R<'"a5nn D'#anl
lk&'%n/&k% Drt./.k'-Lr%'t%"an t&8a'n F+%#a"& &/&rF /%"& 8%r
+k# ".kt<* Iakat0 $&,l&t-% al%""& %l& L
.3
r%'t%"an $&,l&tl&r ara'n/a0 (%#/%"& ka/ar0 K:k-Ka"nar6a 3<a-
+&/&'%n%n 7* ,& 14* #a//&l&r%n& 8&n4&r +&r +an>% 8%r +k# .l#a-
/!n/an ,& 8%l+a''a 7* #a//& %l& >"a R<'"a $&,l&t-% al%""&5"%
FLr%'t%"an /%n%n% ,& k%l%'&l&r%n% k.r<#a'nF taa++/ altna k."/<r-
#akla0 #%ll&tl&r ara' anla(#a 8ak#n/an 8%r +ak ka4an#( >1r-
n".r/<* Lr%'t%"an /%n% /&n%n6& R<'"a5/a FDrt./.k' /%n%F anla(l-
/!n/an0 /.la"'%"l& R<'"a /a Trk%"&5/& FDrt./.k'lara 'a+%8F
:k".r/<* Anla(#a/ak% 7* ,& 14* #a//&l&r%n #<!lHk %9a/&'% R<'
+k#&tl&r%n& /a%#a a:k ka@ 8rak#( ,& R<'larn +&r 9r'atta
Trk%"&5n%n %: %(l&r%n& kar(#alarna ".l a:#(tr* N%t&k%# Katar%na
II* nn Trk%"& %l& 8ar(n ak/% #na'&8&t%"l& 19/31 3art 1775
tar%+%n/& n&(r&tt%!% F3an%9&'t.F /a 8%l+a''a 8< #a//&l&r 4&r%n/&
/<r#a'0 R<'"a5nn 8<n/an 81"l& Trk%"&5/&k% Lr%'t%"anlarn A"an%
Drt./.k'5larnB +H#%'% .la6a!n 8&l%rt#&'% - R<'larn %l&r%'% %:%n
8&'l&/%kl&r% &#&ll&r%n% a:!a ,<r#akta %/%*
FK:k-Ka"nar6a 3<a+&/&'%F n%n 11* #a//&'% %l& R<'"a D'-
#anl #&#al%k%n/& ta# 8%r t%6ar&t '&r8&'tl%!% &l/& &t#&kl&
kal#a#(0 8a(ta Iran'a ,& 2n>%lt&r& .l#ak 4&r& D'#anl
$&,l&t%n6& tannan ,& FKa@%tlH'".nlarF a/%"l& 8%l%n&n 8%r tak#
&k.n.#%k ,& a/l; %#t%"a4lar 8%r :r@/a &l/& &t#%(t%0 %'tan8<l5/ak%
R<' &l:%l&r% B&l>ra/ 3<a+&/&'%n/&n '.nra0 D'#anl lk&l&r%n/&k%
t%6ar&t& /a%r &tra9l 8%l>% t.@la#(lar ,& 8< ara/a FKa@%tlH'".nF
+k#l&r%"l& /& %l>%l&n&r&k 8< +<'<'ta St* =&t&r'8<r>5a ta9'%latl
ra@.rlar >1n/&r#%(l&r/% 8ar( #4ak&r&l&r% 'ra'n/a0 I.k(ana5/a
,& Bkr&(5t& R<' #<ra++a'lar tara9n/an "a@lan tal&@l&r/&
Iran'a ,& %n>%lt&r&5"& tannan &k.n.#%k ,& a/l; %#t%"a4larn
R<'"a5"a /a ,&r%l#&'%n% %'t&#%(l&r/%* N%t&k%# 8< tal&@l&r K:k-
Ka"nar6a 3<a+&/&'%n%n 11* #a//&'%n& k.n/< ,& 8< '<r&/& R<'"a
FKa@%tlH'".nlar +akkn &l/& &t#%( .l/<* LattH 8%r a/# /a+a 1n&
>%/&r&k Trk%"& %l& t%6ar&tt& F&n :.k #'aa/&"& #a4+ar .lan
#%ll&tF #<a#&l&'% %#t%"a4n &l/& &tt%* R<'"a 8< +ak ,&
%#t%"a4larn ta 1914 B%r%n6% $n"a Sa,a(na ka/ar #<+a9a4a
&/&6&k ,& an6ak ?arlk r&Q%#%n%n "kl#a'"l& FKa@%tlH'".nlarF
/an ,a4>&:&6&kt%r*
K:k-Ka"nar6a 3<a+&/&'%n%n 11* #a//&'%n& /a"anlarak
+a4rlanan %lk R<'-Trk FT%6ar&t anla(#a'Fna0 $&,l&t-% al%""&
tara9n/an Iran'a5"a tannan 1740 "ln/ak% Ka@%tlH'".nlar 1rn&k
t<t<l#<(t<* -1 #a//&/&n %8ar&t .lan 8< anla(#ann 47 #a//&'%
Iran'4 Ka@%tla'".nlarn/an .l/<!< >%8% aktarl#(trK kalan #a/-
/&l&r /& R<'-Trk t%6ar&t%n%n +<'<'%"&tl&r%n& a%tt%* 17-3 t&
ak/&/%l&n
54
8< FR<'-Trk T%6ar&t Anla(#a'F R<'"a5nn D'#anl lk&l&r%n/&
"a@#ak %'t&/%!% &k.n.#%k 9aal%"&t%n #a+%"&t%n% >1't&r#&kt& ,&
R<'larn 8%l+a''a Kara/&n%4 t%6ar&t%n& :.k 8"k 1n&# ,&r/%kl&r%n%
a:!a ,<r#akta/r* B< t%6ar&t anla(#a' a"n 4a#an/a Ka@%t-
lH'".nlarla R<'"a5"a tannan +ak ,& %#t%"a4lar /a 8%r&r 8%r&r 'a"-
#akta/r*
FK:k-Ka"nar6a 3<a+&/&'%Fn/& FB.!a4lar #&'&l&'%Fn& /&
"&r ,&r%l&6&!% #<+akkaktK R<'lar Kara/&n%45%n 8tn k<4&" 'a-
+%ll&r%n%n @&k "akn/a &ll&r%n& >&:&6&!%n/&n &#%n .l/<klar >%8%0
R<' 4a+%r& t%6ar&t%n%n /& >&l%(&6&!%n& #<+akkak na4ar%"l&
8aktklarn/an0 R<' t%6ar&t >&#%l&r%n%n B.!a4lar/an '&r8&'t:&
>&:#&l&r%n% 'a!la#ak #ak'a/"l& 8< +<'<'< FBar( anla(#a'55
nn 11* #a//&'%n& k."/<r#<(lar/* Iakat R<' +ar@ >&#%l&r%n%n
Kara/&n%45/&n Ak/&n%45& :k#a'0 "an% 2'tan8<l B.!a4n/an
>&:#&'%n& Ba8Hl% a'la #<,a9akat &t#&/%K 2n>%l%40 Iran'4 ,& /%!&r
$&,l&tl&r%n +ar@ >&#%l&r%n& /& 2'tan8<l B.!a4n/an >&:%@
Kara/&n%45& >%r#&l&r%n& #'aa/& &/%l#&/%!%n/&n0 Ba8Hl% 8<
+<'<'ta /%r&n&8%l/%* B< '<r&tl&0 FK:k-Ka"nar6a 3<a+&/&'%F %l&
/& R<'"a 8ak#n/an FB.!a4lar #&'&l&'%F "%n& /& +all&/%l#%(
.l#a/ ,& 8< n.kta R<' '%"a'&t% ,& /%@l.#a'%'% na4arn/a &n
#+%# @r.8l&# .l#akta /&,a# &tt%* 3a#a9%+ Katar%na II* FK:k-
Ka"nar6aF #<a+&/&'%n/&n +&#&n '.nra B.!a4lar #&'&l&'%F n% 8%r
:r@/a :14#&k %'t%"&6&k ,& 8< #ak'a/la #&(+<r FRr&k @r.Q&'%F n%
ta'arla"a6aktr*
R<'"a0 FK:k-Ka"nar6a 3<a+&/&'%F %l& +ak%kat&n :.k 8"k
#&n9aatl&r 'a!la#( .l/<* Kara/&n%45& :k#ak ta'ar' +all&/%l-
#&#%( .l#akla 8&ra8&r0 8< ".l/a 6%//; a/#lar atl#(t* Kr#5n
R<'"a5"a %l+ak an6ak 8%r 4a#an #&'&l&'% .la6akt* R<'"a 8< 8ar(
%l& Trk%"&5"& kar( >&r&k '%"a'; ,& >&r&k &k.n.#%k 6%+&tl&r/&n
ta# 8%r 'tnlk 'a!la#( .l/<* N%t&k%# 8< #<a+&/& 8atl
t&tk%k:%l&r%n /& ka8<l &tt%kl&r% 8%8% FR<' /%@l.#at%k #a+ar&t%n%n ,&
Trk >a9l&t%n%n 8%r (a+ &'&r%/%rF* B< 8ar(a taka//# &/&n
I.k(ana ,& Bkr&( #4ak&r&l&r% %l& K:k-Ka"nar6a5/ak%
>1r(#&l&r 'ra'n/a R<'larn /%@l.#at%k 8&6&r%kl%kl&r% a:k:a
>1rl#(trK R<'lar #a//&l&r% 8%r8%rl&r%n/&n a"r#ak ,& #<!lHk
%9a/&l&r k<llan#ak '<r&t%"l&0 Trk #<ra++a'larn al/at#a"a ,&
Trkl&r%n >a9l&t%n/&n %'t%9a/&"& %#kHn 8<l#<(lar/r*
N%t&k%# #<a+&/&n%n ak/%n/&n a4 '.nra Ba8Hl% %(%n 9arkna
,ar/ ,& 8ar( #a//&l&r%n/&n 8a4larn "a ta/%l ,&"a k&n/%n&
>1r& t&9'%r &t#&k %'t&/%* B%l+a''a Kr#5n /<r<#< 2'lH# Z Trk
5-
4&r%n/& 8"k t&@k%l&r "arat#(t* B< #na'&8&tl& Ba8Hl% %l& 2'-
tan8<l/ak% R<' &l:%'% D8r&4k., ara'n/a >1r(#&l&r ,&
tart(#alar 8a(la/* B<n<n 4&r%n& R<'lar a!r 8a'arak Ba8Hl%5"%0
FK:k- Ka"nar6a 3<a+&/&'%F n% a:kla"an ,& t&"%/ &/&n 8%r
anla(#a ak/%n& 4.rla/lar*
1
10/)1 3art 1779 /a ak/&/%l&n FA"nal
Ka,ak 3<ka,&l&'%F %l& R<'lar "&n% 8%r /%@l.#at%k 4a9&r ka4an#(
' !2 !2 Tati1ev, Vnenyaya politika Imp. Sikolaya I. go.T2 :2 !2 CD+2
) T&9&rr<at %:%n\ E* A* Ul5"an%t'k%"0 +ardanelly$ #os'or % temoye more ! /VIII &*
AXEIII "* "* B.!a4lar ,& Kara/&n%4B* 3.'k,a 1--3 #* "*
5.
3a#a9%+ 8< FRr&k @r.Q&'%F a'ln/a h i 1 8% 6%//; &'a'a /a"an-
#".r/<K 81"l& 8%r FRr&k $&,l&t%Fn/& R<#larn 'a" %t%8ar %l&
k:k 8%r a4nlkta kala6aklar #<+akkak .l/<!< >%8%0 8a(ta
2n>%lt&r& ,& Iran'a .l#ak 4&r& A,r<@a $&,l&tl&r%n%n R<'"a5nn
B.!a4lan &l& >&:%r#&'%n& kar( k.,a6aklar /a a(%kHr/*
$.la"'%"l& Katar%na : : 2 8< >&n%( +l"alarn/an ,a4 >&:#&k0 ,&
(%#/%l%k Kn#5n R<'"a5"a %l+ak ,& Kara/&n%45& <la(#akla
"&t%n#&k 4.r<n/a kal/*
Trk-l'lH# a+al%'% na4arn/a FK:k-Ka"nar6a 3<a+&/&'%F-
n%< 6n a!r (art Kr#5n &l/&n >%t#&'% %/%* U#G#; &9kHnn 8a'k'
altn/a Kr# #a//&'%n/& 8a4 ta/%ll&r %'t&n/%K K&r: ,& Y&n%kal&
kal&l&r%n%n %a/&'% +<'<'<n/a 8a4 t&(&88'l&r "a@l/ %'& /&
8<n/an +%: 8%r n&t%6& :k#a/* Bar( +k#l&r%n& <"><n .larak
Lan '&:%l&n $&,l&t>&r6" Trkl&r tara9n/an /&'t&kl&n/%!%n/&n0
R<'lar6a #ak8<l 'a"l#a/* B< /&9a R<'lar Jal%n>&r&"%n (a+'n/a
k&n/%l&r% %:%n &l,&r%(l% 8%r na#4&t 8<l/<lar ,& trl &ntr%kalar ,&
4.r k<llanarak k&n/%'%n% Krn ta+tna >&:%r/%l&r* Ba8Hl% %'&
Ja+%n>&r&"5%n Lanl!n tan#a/ ,& 8< "4/&n Kr#5/a %k%l%k
8a(la/* R<'lar /a kar(kl k l a r 8a'tr#ak 4&r& a'k&r ".lla/lar*
R<' 8a'k' altn/a Ja+%n- 0eey ta+tn/an 9&ra>at &tt% ,& Katar%na
: : 2 /a 8%r F3an%9&'t.F %l& Kr#5n R<'"a5"a katl/!n 8%l/%r/%*
17-3 "l '.nlar ,& 17-4 "l 8a(larn/a 6&r&"an &/&n 8< .la"larla
Kr# lk&'% ta#a#%"l& Trk%ye5n%n &l%n/&n :kt*
Kr# Lanl!nn .rta/an kal/rl#a' ,& R<'"a5"a %l+ak
FK:k-Ka"nar6a 3<a+&/&'%F n%n a:k:a 8.4<l#a' %/%* Iakat 8ar-
'n R<'"a tara9n/an %+lHl% "aln4 +< #a//&"& #n+a'r /&!%l/%*
R<' t%6ar&t >&#%l&r% B.!a4lar/an F'&r8&'t >&:%( lakkFn/an
9a"/alanarak0 M>& /&n%4%n/&k% a/alar/a "a(a"an R<#lara ,&
Kara/a!llara 8."<na ka:ak '%lH+ ,& #+%##at ta(#akta ,&
.nlan %'"ana k(krt#akta %/%l&r* B%r /&\ R<'lar Ka9ka'lar
tara9n/an /a D'#anl $&,l&t% %:%n t&+l%k&l% .l#a"a 8a(la#(lar/*
B< '<r&tl& $&,l&t% al%""& 4&r%n& "1n&lt%l&n R<' t&+/%/% :
%'t%ka#&tt& >&l%(#&kt& %/%\ T<na 8."lar0 Kara/&n%4 ,& Ka9ka'lar*
R<'larn Ka9ka'lara '.k<l<(larnn tar%+% &@&" &'k%/%r ,& 1557
/a A'tar+an Lanl!nn K.rk<n: l,an tara9n/an .rta/an
kal/rl#a' %l& 8a(lar* B< .la"/an a4 '.nra 1n6 R<' Ka4aklar
T&r&k n&+r%n& ka/ar >&l#%(l&r ,& "&rl&(#&!& 8a(la#(lar/* ?.k
>&:#&/&n 8<ra/a 8%r R<' kal&'% "a@l#ak '<r&t%"l& R<'lar k<4&"
Ka9ka'lar +Hk%#%"&tl&r% altna al#ak ".l<n/a %lk a/# attlar*
Iakat 1559 MQ/&r+an '&9&r%n% #t&ak%@0 R<'lar D'#anllarn
55
kal&"% "k#ak ,& .ralar/an :&k%l#&k 4.r<n/a kal/lar* 3a#a9%+
3.'k.,a %l& Ka9ka'lar/ak% Lr%'t%"an ka,%#l&r ara'n/a #na'&8&t
k&'%l#&/%K 8"k 8%r k'# Lr%'t%"an .lan Ka8ar/alar ,& 8%l+a''a
Rr6l&r 3.'k.,a5/an "ar/# >1r#&k '<r&t%"l& >&r&k Kr#
Lanlar ,& >&r&k'& D'#anl ,& 2ran 8a'k'na kar(
k."a8%l&6&kl&r%n% <#<".rlar/* N%t&k%# 175- /& Rr6
1 R<'larn Ka9ka'lara a"ak 8a'#alar ,& %l&rl&#&l&r%n& a%t 8%r:.k #al4&#&
n&(r&/%l#%(
,& R<':a &'&r "a4l#(tr* B<nlarn 8a(n/a R<' Ark&.>ra9% P&#%"&t% n&(r%"at
>&l#&kt&/%r*
1kt, S.8r* Ka,ka4 Ar6+ K.#* 13 P%l/ T%9l%'*0 Kavkazskiy S*onik )0 6%l/ T%9l%' 1-77-1-99
5/
R<'larn Ka9ka'lara a"ak 8a'#alar ,& "&rl&(#&l&r%n/& Rr-
6l&r%n r.ll&r% 8"k .l#<(t<r* Er c B&"l&r%n/&n 8a4lar0 Iran ,&
D'#anl $&,l&t%n%n 8a'k'n/an an6ak R<'"a5nn +%#a"&'% altna
>%r#&k '<r&t%"l& k.r<n#ak mmk n .la6a!n 'an#(lar/* B< ka-
8%l/&n .l#ak 4&r&0 "<kar/a /a '1"l&n/%!% >%8%0 Rr6 kral
Ta"#<- ra z 175- /& 3.'k.,a5"a >&l#%( ,& ?ar Al&k'&"
3%k+a"l.,%:t&n0 Rr6'tan 2ran ,& Trk%"&5"& kar( k.r<#a'n
%'t&#%(t%K 9akat 3.'k.,a +k#&t% . 'ralar/a 8<na 6&'ar&t
&/&#&#%(t%* )atarina II* ta+ta >&:%n6&0 8a4 Er c 8"kl&r%
t&krar "ar/# %'t%"&r&k m ra6aatta 8<l<n/<larK R<'"a5nn
"a"l#a' ".l<n/a +&r 9r'attan %'t%9a/&"& :al(an Katar%na II*
Rr6l&r%n %'t&kl&r%n% +&#&n /%kkat na4arna al/ ,& 8< ".l/a
>&r&k&n &#%rl&r% ,&r/%* Bun un 4&r%n&0 R<' +%4#&t%n/&k%
#a6&ra@&r&'t Al#an R&n&ral% T./tl&8&n0 1779 /a0 400 R<' a'k&r%
,& 4 t.@la0 k<4&" Ka9ka'lar/an0 Ka48&k /a!larnn &t&!%n/&n
Rr6'tana >%/&n ,& "&>Hn& ".l .lan >a"&t 'ar@ F$ar"alF
A$ar".lB >&:%/% 4&r%n/&n T%9l%'5& ka/ar >%tt%* Mrt&'% '&n&0 "an%
1770 /&0 arka/an 8%r #%k/ar R<' a'k&r% "&t%(%n6&0 T./tl&8&n 8<
/&9a0 D'#anl $&,l&t%n& ta8% 'a+a"a +6<#a >&:t%K k<,,&tl% 8%r
@alanka .lan Ba!- /a/6k5tan 8a(ka "4"%r#% "l/an8&r% Trkl&r%n
&l%n/& kalan K<ta- "%( kal&'% /& R<'5lar tara9n/an 4a@t&/%l/%*
R<'larn $.!< Ana/.l< 'nrn/a 'a,a(a 8a(la#alar 4&r%n&0
8%r:.k Trk k<,,&t%n%n Ka9ka'lara >1n/&r%l#&'% >&r&kt%!%n/&n0
T<na 8."larn/ak% 'a,a( 'a+a'na /a+a a4 tak,%"&
>1n/&r%l&8%l#%(t%* B<n/an 81"l& R<'"a5"a kar( +ar@0 "aln4 T<na
8."larn/a /&!%l0 Ka9ka' 6&@+&'%n/& /& "a@la6ak ,& /.- la"' %l&
Trk a'k&rl&r% :.k :&t%n (artlar altn/a #6a/&l& &t#&k 4.r<n/a
kala6aklar/r*
FK:k-Ka"nar6a 3<a+&/&'%F n%n )3* #a//&'% Rr6'tan ,&
In6r&t%"& A3%n>r&l"&B #&'&l&'%n& a%tt%r* ?.k #<!lHk .lan 8<
#a//&"& >1r&0 >&r:% -us a'k&rl&r%n%n 4a@t&tt%kl&r% kal&l&r% >&r%
,&r#&l&r% ,& Rr6'tan5/an :&k%l#&l&r% 8%l/%r%l#%('& /&0
Rr6'tan ,& 3%n>r&l"& AI#&r&t%"&B F&n &'k% 'a+%@l&r%F k%# %'&
.na a%t .la6a! 8&l%rt%l#%(t%* R<' t&9'%r%n& >1r&\ D'#anllarn
8<ralar/an ta#a#%"l& :&k%l#&l&r% %6a8&/%".r/<* Trkl&r& >1r&
%'&\ Rr6'tan ,& 8%l+a''a 3%n>r&l"& D'#anl $&,l&t%n& a%t .l#a'
>&r&k%".r/<0 %(t& 8< #<!lHk %9a/&/&n :.k >&:#&/&n R<'"a %l&
Trk%"& ara'n/a anla(#a4lk :ka6ak ,& %+t%lH9 8""&6&kt%r*
R<'larn "aln4 k<4&" Ka9ka'lar/a /&!%l0 F3a,&ra-% Ka9ka'F
ATran'6a<6a'%aBlar /a +Hk%#%"&tl&r% altna k."#ak %'t&/%kl&r%
50
+al%n& >&t%r%l/%* Ka9ka'lar/ak% R<' k<,,&tl&r% 8a(k<#an/an R&n&-
ral =a<l =.t&#k%n A#&(+<r =.t&#k%n5%n "&!&n%B5%n &#r% %l& 8%r
Al#an #+&n/%'-4a8%t%n "a@t! @lHna >1r& -00 R<' a'k&r%
:al(tnla- rak0 17-3 t& 8< ".l<n %n(a' ta#a#lan/* Ka48&k ,&
K.8% /a!lan ara'n/an >&:&n ,& >a"&t t&+l%k&l% .lan 8< ".l<n
k<4&" k'# D''&t%nl&r%n k.ntr.l altn/a .l<@0 /a%#a +<6<#lara
,& 8a'knlara #ar<4/<* R<'lar 8< /&9a #<a""&n #&'a9&l&rl& ".l
8."<n6a ta+k%#l% n.ktalar "a@#ak '<r&t%"l&0 ".l< ta# 8%r &#n%"&t
altna k."/<lar* A"n% 4a#an/a Ela/%ka,ka4 AKa9ka'lara +Hk%# .lB
a/%"l& 8%r kal& "a@trl/ ,& 8<ra' R<'larn a'k&r; /a"anaklan
,a4%9&'%n% >1r#&!& 8a(la/* R&n&ral =.t&#k%n %(t& 8< ".l<n0 17-3
"l Ka'#n/a0 Ela/%ka,ka45/an T%9l%'5& ka/ar )40 k%#* #&'a9&"%0
)700 #&tr& rak#a :kan 'ar@ ".llar/an /1rt 8&">%r k.(<l<
9a"t.n< %l& ra+at:a >&:&8%l#%(t%* FA'k&r;- Rr6 Y.l<F /%"& 8%l%n&n
8< F$ar"al Y.l<F ta#a#%"l& >&:%l&6&k 8%r +al& k.n/< ,& a'k&r;
&#n%"&t altna aln/* R<'larn Ka9ka'larn >n&"%n& 'ark#alar ,&
Trk%"&5"% t&+/%/& 8a(la#ala- nn/a 8< ".l 8"k 8%r r.l
."na#(tr*
Rr6'tan 17-3 "l T&##<45<n/a Katar%na II* tara9n/an %#-
4alanan 8%r 9&r#anla R<'"a5nn +%#a"&'% altna k.n#<(0 ,& Rr6
kral L&rakl% II* /& k&n/%'%n% ?ar%:&n%n F,a''a+F .larak tan#(- *
B< '<r&tl& Rr6'tan5n R<'"a5"a %l+ak ".l<n/a %lk 6%//; a/#
at%l#( .l/<* 17-3 Ka'#n/a %k% R<' @%"a/& ta8<r< /1rt t.@la "&n%
"a@lan F$ar"al ".l<F n/an >&:&r&k T%9l%'5& >&l/%l&r ,& #&ra'%#l&
(&+r& >%r/%l&r* Rr6'tan5n R<'"a5#n +%#a"&'% altna k.n/<!<na
a%t Katar%na II* nn 9&r#an T%9l%'5t& 17-5 J<8at a" 8a(n/a %lHn
&/%l/%"'& /&0 R<' ktalan a4 '.nra 8<ra/an :&k%l%@ >%tt%l&r* 3a#a9%+
Rr6'tan5n R<'"a5"a 8a!ll! Rr6 8&"l&r% ara'n/a
+.(n<t'<4l<k "arat#a!a 8a(la#(K :nk R<' +%#a"&'%n%n
(%//&tl% 8%r ta+akk# '%"a'&t%n& /a"an/! 8&ll% .l#<(t<*
Katar%na II* A,<'t<r"a %#@arat.r< O.'&@+ II* %l& anla(arak0
D'#anl $&,l&t%n& '.n /ar8&"% %n/%r#&k %:%n a'k&r; +a4rlklarn
+4lan/r#(t* B< #ak'atla 17-7 /& R<'"a %l& A,<'t<r"a ara'n/a
8%r anla(#a"a ,arl#(t* R<'larn +ar8& 8a(la#alar 4&r%n& A,<'-
t<r"a .r/<'< /a +&r&k&t& >&:&6&kt%* Katar%na II* Trkl&r% +ar8&
ta+r%k &t#&k #ak'a/"l& 8%r tak# a!r tal&@l&r/& 8<l<n#a!a
8a(la/\ Ba'ara8"a 4&r%n/& +ak %//%a &t#&kl& kal#a/0 14
AD:ak.,B kal&'%n%n R<'lara t&'l%#% /& %'t&n/%* R<'lar 8<n/an 8a(ka
M9lHk ,& B<!/an5/a a+al%"% %'"ana t&(,%kt&n /& >&r% kal#a/lar*
Kn#5# &l/&n >%t#&'% Trk-l'lH# a+al%"% +&"&6ana /(r#(tK 8<
/&9ak% R<'
51
tal&@l&r% %'& R<'lara kar( >al&"ann 8'8tn art#a'na '&8&@
.l/<K 8< 8a'k altn/a B"k $%,an 15 A!<'t.' 17-7 tar%+%n/&
R<'"a5"a +ar@ %lHn kararn aln6a0 R<'"a %l& Trk%"& ara'n/a
"&n%/&n +ar@ 8a(la/* B< +ar8& a4 '.nra A,<'t<r"a /a katln6a0
Trk%"& a"n 4a#an/a %k% 8"k /(#anla :ar@(#ak 4.r<n/a
kal/*
3a#a9%+ 2',&:5%n Trk%"& tara9n/a +ar8& >%r#&'%0 &'a' R<'
k<,,&tl&r%n%n Trk%"&5"& kar( >1n/&r%l#&l&r%n& #an% t&(k%l &tt%"'&
/&0 8< 'ralar/a Trkl&r& kar( 'a,a(an R<' ktalarnn 8a(na
S<,.- r., >%8% 8"k 8%r k<#an/ann >&t%r%l#&'% - R<' 4a9&r%n/&
#+%# 8%r H#%l .l/<* R<' a'k&r; tar%+%n%n &n 8"k0 F/a+%F
k<#an/anlarn/an 'a"lan 8< S<,.r.,0 17-3 t&0 k<4&"
Ka9ka'lar/a0 K<8an n&+r% 8."<n/ak% N.>a"lar #t+%( 8%r (&k%l/&
%#+a &t#&kl& a/ ka4an#(tr* A4 '.nra >1rl&6&!% 4&r& 8< F/a+%F
R<' >&n&ral%n%n &n 8"k #ar%9&t% /& Trkl&r ara'n/a katl%a#
"a@#ak .l#<(t<r* Dn<n @ar.la'\ L&r 9r'atta ##kn #&rt&8&
:.k Trk 1l/r#&kt%* R<'lar arka arka"a 'a"6a k&n/%l&r%n& :.k
'tn D'#anl-Trk k<,,&tl&r%n& kar( 4a9&r ka4an/lar* 17--
Aral!n/a V4 AD:ak.,B kal&'%n%n S<- ,.r.,5<n k<#an/a'n/ak%
R<'lar tara9n/an aln#a' ,& t&'l%# .lan Trk >arn%4.n< %l&
(&+%r/&k% 3'l#an a+al%n%n R<'lar tara9n/an katl%a#a ta8%
t<t<l#a' - Trkl&r %:%n &n a!r /ar8&l&r/&n 8%r%n% r&(k%l &tt%*
S<,.r., k<#an/a'n/ak% R<' k<,,&tl&r%n%n0 T<na 4&r%n/&k%
2'#a%l kal&'%n% +<6<#la al#alar ,& t&'l%# .lan Trk >arn%4.n< ,&
2'lH# a+al%"% kH#%l&n kl:tan >&:%r#&l&r% - R<' ,a+(&t%n%n "&n% 8%r
t&4a+r .l/<* R<'lara kar( 'a,a(n 8."<na "&n%l>%l&r& <!ra#a'
4&r%n&0 Ba8Hl% R<'larla 8ar( #4ak&r&l&r%n& >%r%(#&k 4.r<n/a
kal/ ,& 81"l&l%kl& )9 Aralk 1791 A&'k% 't%l %l&B Trk%"& %l& R<'"a
ara'n/a Ya( #<a+&/&'% ak/&/%l/%*
B< #<a+&/& %l& FK:k-Ka"nar6a Bar(F nn 8tn #a//&l&r%
ta'/%k &/%l/%!% >%8%0 R<'"a5"a "&n% ara4% /& 8rakl/* Kr#
Lanl!nn R<'"a5"a %l+ak Ba8Hl%6& tann/* V4 AD:ak.,B kal&'%
%l& B<! n&+r% AAk'<B #an'a8n/an $n&'tr AT<rlaB #an'a8na
ka/ar <4anan 'a+a /a R<'lara 8rakl/* R<'"a 8< '<r&tl&
Kara/&n%45& 'a!la#6a a"ak 8a'#( .l/<* K%"&9 R<'"a5'nn
k<r<l<(<n/an %t%8ar&n0 1n6&l&r% K%"&9 R<' Kn&4l&r% ,& '.nralar
3.'k.,a ?arlar tara9n/an 8&'l&n&n +a"all&r n%+a"&t
>&r:&kl&(t%* Kr#5/a0 &'k% 8%r Tatar k1" .lan Ak"ar #&,k%%n/&
t&'%' &/%l&n S&,a't.@.l5/&0 ,& B<! #an'a8n/an 70 k%#*
%:&r%/&k% K+&r'.n /&n%4 'l&r%n/& R<' Kara/&n%4 /.nan#a'nn
5D
Trk%"& a+,al%n% "akn/an tak%8 ,& Ba8Hl% 4&r%n& 8a'k
"a@n*-5k #ak'a/%"l& Katar%na II*0 %'tan8<l5a &l:% .larak R&n&ral 3*
K<t<- 4.,5< ta"%n &tt%K '.nralar A1-1)B /& Na@.l&.na kar( k."an
AR<' .r/<lar 8a(k<#an/anB R&n&ral 3* I* K<t<4.,0 Trk%"&
a+,al%n&0 8%l+a''a a'k&r; ,& &k.n.#%k /<r<#a a%t #+%# ra@.rlar
>1n/&r#%(t%r*
1
K<t<4.,5a >1r&\ Trk%"&5n%n %: "4 8&r8a// ,& 8<
(artlar %:%n/& Trk%"& R<'"a5"a kar( +ar@ "a@a#a4/*
Katar%na II* nn D'#anl %#@arat.rl<!<n< @ar:ala#ak ".-
l<n/ak% @r.Q&l&r% #alG#/<rK "aln4 8%r FRr&k $&,l&t%F n%n k<r<l-
#a' /&!%l0 Ka9ka'lar &l& >&:%r/%kt&n '.nra Ana/.l<5n<n /a+% R<'-
lar tara9n/an %'t%lH' ta'arlan/! 8%l%n%".r* B1"l& 8%r ta'ar
Katar%na II* nn 'altanatnn '.n "llarn/a0 Ta<r%/a-Kn# <#G#;
,al%'% =.t&#k%n tara9n/an +a4rlan#(t* B<na >1r&\ R<'
k<,,&tl&r% Balkanlar/a +ar&k&t& >&:%n6&0 %k%n6% 8%r R<' .r/<'< /a
Ka9ka'lar/an Ana/.l<5"a "r"&6&kt%K +&r %k% .r/< /a B.!a4lar/a
8%rl&(&6&kl&r ,& %'tan8<l5< 4a@t&/&6&kl&r/%K 8<n<nla D'#anl
$&,l&t%n& /& '.n ,&r%l#%( .la6akt* 1795 "+n/a FL&+%'tan5n
tak'%#%F '.na &r%n6&0 (%#/% 'ra =.t&#k%n5%n @r.Q&'%n%n tat8%k%n&
>&l#%( >%8%"/%* Iakat .t<4 : "l/r R<' ta+tn %(>al &/&n0 +&#
'%"a'; +&# /& 6%n'; a+lHk 8ak#n/an F:.k a4>nF .lan Al#an
#&n(&l% 8< R<' 2#@rat.r%:&'%n%0 17 Ka'# 1797 tar%+%n/& 1l#&'% -
Trk%"&5"& kar( "&n% 8%r R<' 'al/r(# 1nl&#%( .l#al/r*
Katar%na II* /( '%"a'&tt& =&tr. I* n<n @r&n'%@l&r%n% tat8%k& :a-
l(#(trK Trk%"&5"& kar( '%"a'&t%n/& =&tr. I* /an /a+a 8a(arl
.l#<(t<r* Katar%na II*0 FKara/&n%45& a"ak 8a'#akF ,& FL&+%'tan
.rta/an kal/r#akF %l& R<'"a %:%n 8"k #&n9aatl&r 'a!la#(tr*
D'#anl $&,l&t%n% +&# /(tan +&# /& %:t&n "k#ak ".l<n/a +&r
trl %#kHnlar &l& >&:%r#&kl&0 Katar%na II* +ak%kat&n Trk%"&5n%n
Fka8%r ka46'F .l#<(t<r* R<' tar%+:%l&r%0 R<' ta+tn/ak% 8< FAl#an
=r&n'&'%n%F 8%l+a''a 8< 8ak#/an 1,".rlar* Ba(ta N%k.la I* .l#ak
4&r&0 R<' ?arlar %:%n Katar%na II* nn FTrk '%"a'&t%F 8%r 1rn&k
t&(k%l &t#%(t%r*
R<'"a5#n Trk%"& +&'a8na 8%r/&n8%r& k<,,&tl&n#&'% ,& Ka-
ra/&n%45/&n Ak/&n%45& :k#ak '<r&t%"l& 2n>%lt&r&Cn%n FL%n/%'tan
".l<F n< t&+/%/& 8a(la#a' - %n>%lt&r&5/& &r>&: R<'"a5"a kar(
/(#an6a 8%r 6&r&"a#n 8&l%r#&'%n& ".l a:a6a! #<+akkakt*
Iakat R<'"a5nn Trk%"&5"& kar( 9<t<+at: t&(&88'l&r%n&
In>%lt&r&-
1 3* I* K<t<4.,0 +ok,tmmh$ @./ r6/* L* R* B&'kr.,n.>.* 3.'l6,a 1950* Ra4/&l
IE* =.'.l5't,. ,& K.n'tant%n.@.l5 A179)-1794B* SS 1-7-34)*
52
n%n %lk 1n6&l&r% '&' :kar#ak (1"l& /<r'<n0 #<4a+ar&t &tt%!%n%
"<kar/a >1r#(tk* 2n>%l%4 '%"a'; #a+9%ll&r%n/&0 8< 'ralar/a0
Trk%"&5"& kar( 9a4la %l>% .l#a#aktan 8a(ka0 8a4 #a+9%ll&r/&
FTrk /(#anl!F /a+% +k# 'r#&kt& %/%*
A#&r%kan K.l.n%l&r% %l& 2n>%lt&r& ara'n/a 'a,a( 8a(la/ktan
'.nra0 R<' +k#&t%n%n a:k:a A#&r%ka K.l.n%l&r%n% /&'t&kl&/%!%
8%l%n%".r* B< ka8%l/&n .l#ak 4&r&0 Katar%na II*0 )- J<8at 17-0
tar%+%n/& F#'&lla+ tara9'4lkF /&klara'".n<n/a 8<l<n#<(t<*
1
B<na >1r&0 t%6ar&t >&#%l&r%0 +ar8&/&n tara9larn l%#anlarna >%r%@
:ka8%l&6&kl&r/%* B< t%6ar&t >&#%l&r%0 k&n/%l&r%n% #/a9aa %:%n
'%lH+l .larak '&"r'&9&r &/&6&kl&r/%* R<' +k#&t%n%n 8<
F#'&llH+ tara9'4lkF /&klHra'".n<na 8%r:.k A,r<@al /&,l&t
katl/ ,& J%#al; A#&r%ka K.l.n%l&r% %l&0 2n>%l%4 a8l<ka'na ra!#&n0
t%6ar&t& /&,a# &tt%l&r* L&r +al/& R<' t%6ar&t%n%n 1n&#l% .l#a"(
>14 1nn/& 8<l<n/<r<larak0 2n>%l%4 +k#&t%n%n R<'"a5"a kar(
t<t<#<n/a 9a4la 8%r /(#anlk &'&r% >1rl#&/%* Iakat >&n:
EE%ll%a# =%tt5%n %( 8a(na >&:%r%l#&'% 4&r%n&0 2n>%lt&r&
+k#&t%n%n R<'"a5"a kar( tak%@&tt%!% '%"a'&tt& 8%r/&n8%r&
/&!%(%kl%k .l/<*
W&kH'0 8%l>%'% ,& /%na#%4#% %l& tannan ,& +&n4 )4 "a(n/a
8a( nH4r .lan F>&n:F S%ll%a# =%tt0 R<'"a5nn Kara/&n%4 'a+%l%n/&
"&rl&(#&'%n/&n0 2n>%lt&r&Cn%n #&n9aat%# +al&l/%r &/&6&k
n&t%6&l&r% +&#&n ka,ra#(t* R<'"a5nn Trk%"&5"% F"<t#a!aF
+a4rlan/! /a #&"/an/a %/%* Lal8<k% 2n>%lt&r&Cn%n #&n9aat% %6a8
FD'#anl %#@arat.rl<!<n<n 8tnl!F #<+a9a4a &/%l#&l% %/%*
R<' t&+l%k&'%n%n /<r/<r<l#a' %:%n =%tt Ba8Hl%5"% t&(,%k &tt%!% >%8%0
D:ak., AV4B kal&'%5n%n a'la R<'larn &l%n& 8rakl#a'nn /.!r<
.l#a"a6a! t&4%n% 'a,<n/<* )9 3art 1791 tar%+%n/&0 =arla#&nt./a
<4<n 8%r n<t<k '1"l&"&r&k0 2n>%lt&r&Cn%n %6a@ &/&r'& R<' t&+/%/%n%
kar(la#a' %:%n +ar8% /a+% >14& al#a' >&r&kt%!%n% 8&"an &tt%*
B<n<n 4&r%n& 2n>%l%4 =arla#&nt.'<n/a V4 AD:ak.,B kal&'%
#&'&l&'% <4<n tart(#alara ".l a:t*
)
Ba(,&k%l EE%ll%a# =%tt 8<
kal&n%n R<'"a5nn &l%n/& 8rakl/! tak/%r/&0 8< 8a'knn
#t&#a/%"&n rta6a!n ,& Ak/&n%45/&k% 2n>%l%4 t%6ar&t%n%n
+al&l/Hr .la6a!n A,& L%n/%'tan ".l< &#n%"&t%n%n /& t&+l%k&"&
/(&6&!%n%B %'@ata :al(#(t* Iakat =%tt5%n '%"a'; #<+al%9l&r% 8<
1 tstoriya diplomatii A$%@l.#'% tar%+%B @./ r&/* =.t&#k%na* ADRIW 3.'k,a T* I*
A1941B '* )90*
) Lar.l/ T&#@&rl&"0 7ngland and the j(ear 7ast. T;he .rimea. L.n/.n 1937* @*
44/45* L.r/ M,&r'l&"0 %he %!rkish 7mpire AL.n/.n 19)4B @@ )34/35*
53
,& *'%"a'&t a/a# .larak tannan I._ %l& "%n& 8< /&,r%n &n #+%#
'%#alarn/an .lan M/#<n/ B<rk&0 :.k '.nralar Rla/'t.n&5%n "a@-
t! >%8%0 ta# 8%r Trk /(#anl! r<+<n/a k.n<(t<lar ,& F8ar8ar
Trkl&r%n A,r<@a/an k.!<l#alar ,& R<'"a5#n 2'tan8<l5/a "&r-
l&(#&'%n/&n 2n>%lt&r&5n%n +%:8%r (&" ka"8&t#%"&6&!% ,& 8&lk% /&
ka4ana6a!#F %//%a &tt%l&r* N&t%6&/& =%tt0 =arla#&nt./a :.!<nl<k
t&#%n &/&#&/% ,& D:ak.,5<n R<'"a5nn &l%n/& 8rakl#a'na #<-
,a9akat &t#&kt&n 8a(ka 8%r :ar& kal#a/*
Iran'a 2+t%lHl% A17-9B ,& Na@.l&.n B.na@art&5n 'a+n&"& :k-
#a' %l& 'r5atl& >&l%(&n ,& /&!%(&n '%"a'; a+,al5%n %6a8 S%ll%a#
=%tt- %n R<'"a @.l%t%ka'na /a t&'%r%n% "a@t! >%8%0 FK:k Ka"nar6a
Bar(F A1774B ,& FYa( 3<a+a/&'%Fn/&n A1791B 8&r% Trk%"&5n%n
F6an /(#anF .l/<!<n/a artk +%:8%r (@+& kal#a"an R<'"a %l&
Trk%"& ara'n/ak% #na'&8&tl&r 4&r%n/& 8"k t&@k%'% >1rl/\
179- /& ak/&/%l&n R<'-Trk %tt%9ak 8<n<n &n 8"k #%'al%n% t&(k%l
&t#%(t%r* B< F>ar%@F .la" %'& Iran'4larn Ak/&n%45%n $.!< k'#la-
rna "1n&lt%l&n 9aal%"&tl&r% ,& Na@.l&.n B.na@art&5n 3'r S&9&r%
%l& %l>%l%/%r*
-u s - T r k i t t i # a kl a r , 179- ,& 1-05
Iran'a5/a 2+t%lHl 8a(la/ktan a4 '.nra0 D'#anl $&,l&t% 8< r&-
Q%#% tan#( ,& +attH Iran'a %l& Trk%"& ara'n/ak% #na'&8&tl&r
ta# 8%r /.'tl<k +a,a' %:%n/& >&l%(#%(t%* S<ltan S&l%# III*0 A,r<@a
#&'&l&l&r%n/& 2'tan8<l5/ak% Iran'4 &l:%'%n%n 9%kr%n% 1!r&n%r ,& .na
>1r& '%"a'&t%n% tak%@ &/&r .l#<(t<* Lal 81"l& %k&n0 Iran'4larn
1797 "l '.n<n/a0 Arna,<tl<k 'a+%ll&r% ,& 3.ra "aknn/ak% Y<nan
A/alarn AK.r9<0 K&9al.n"a ,*8* FY&/% A/aFB +Hk%#%"&tl&r% altna
k."#alar0 T.<l.n5/a 8"k 1l:/& 8a+r; ,& a'k&r; +a4rlklara
>%r%(#&l&r% Ba8Hl%5"% &n/%(&"& /(r&n 8%r:.k (a"%alara ".l
a:#(t* 179- "l T&##<4 8a(larn/a0 Iran'4 >&n&ral% Na@.l&.n
B.na@art&5n 3'r5a kar( +ar&k&t& >&:#&'% D'#anl $&,l&t%5n&
kar( a:ktan a:!a 8%r t&6a,4 n%t&l%!%n/& %/%*
Na@.l&.n %'&0 8< +ar&k&t%n a'la Trk%"&5"& kar( "1n&lt%l#&/%-
!%n%0 F3'r5/a ta4"%k >1r&n Iran'4 t66arlarnn +%#a"&'% ,& 3-
'r5/ak% 2n>%l%4 t%6ar&t%n% '&kt&"& <!rat#ak #ak'a/ %l& "a@l/!nF
%//%a &tt%"'& /&0 D'#anl r%6al%n/&n k%#'& 8<na %nan#a/K /.la"-
'%"l& Iran'4larn 8< +ar&k&t% %k% /&,l&t ara'n/a +ar8%n :k#a'na
".l a:t* Na@.l&.n5<n 3'r5 &l& >&:%r#&'% %l& FL%n/%'tan Y.l<F-
/4
n<n 2n>%l%4l&r& Fka@atl#a'F ,& +attH Ira''4larn L%n/%'tana
ka/ar >%t#&l&r%n& %#kHn ,&r&6&!% 6%+&tl&0 2n>%lt&r& %l& D'#anl
$&,l&t% ara'n/a Iran'a5"a kar( %(8%rl%!% "a@l#a'n 4ar<r;
kl#(t* Yaln4 8< ka/arla /a kaln#a/ \ R<'"a /a0 Iran'4larn
Ak/&n%45/&k% 9aal%"&tl&r%n/&n k&n/%'%n% t&+l%k&"& /(#(
a//&tt%!%n/&n0 Trk%"&0 2n>%lt&r& %l& Iran'a ara'n/ak% 'a,a(tan
k&n/%'% %:%n 8%r tak# #&n9aatl&r &l/& &t#&k ##kn .la6a!n
'an#(tK 8<n<n %6a8 .larak Ba8Hl% %l& 8%r %tt%9ak ak/% '%"a'&t%
>/l#&!& 8a(lan/*
Iran'4 2+t%lHl% A,r<@a5/ak% ka/ar .l#a#akla 8&ra8&r
R<'"a5/a /a "anklar "a@#( ,& /&,l&t% %/ar& &/&nl&r %:%n 8"k
8%r &n/%(& ka"na! .l#a!a 8a(la#(t* Saltanatnn 8a(n/a /&,l&t
%/ar&'%n/& Fr&9.r#F 1ar "a@l#a' >&r&kt%!%n& %nan#( >1rn&n
Katar%na II*0 '.nralar .t.krat%k r&Q%#% (%//&tl&n/%r#%(t%K
/.la"'%"l& Iran'4 %+t%lHl6%l&r% tara9n/an 1n& 'rl&n F+rr%"&t ,&
&(%tl%kF @r&n'%@l&r%n%n R<'"a5/a "a"l#a'na #'aa/&
&t#%"&6&kt%* L.<%' XEI*5n%n %/a# 4&r%n& Iran'a5"a kar( t&(&kkl
&/&n k.al%'".na R<'"a /a katl/* B< '<r&tl&0 Katar%na II* nn 1797
/a ,ak% 1l# 4&r%n& R<' ta+tna >&:&n .!l< =a,&l I* A1797-
1-01B0 Iran'a5"a kar( 6&@+& al#( /<r<#/a %/%* L&#&n +&#&n
+&r +<'<'ta ann&'%n%n %6raana kar( k."an =a,&l I*0 /( '%"&'&t
#&'&l&l&r%n/& ,& 8%l+a''a D'#anl $&,l&t%n& taall<k &/&n
6%+&tl&r/&0 Katar%na II*5nn ".l<n/an "r#&k %'t&r >%8% >1rn/*
3a#a9%+ ta8%at ,& karakt&r% %6a8 Hn% kararlarla R<'"a5#n '%"a'&-
t%n% +&#&n /&!%(t%r%,&r/%!% /& #alG#/<r*
Na@.l&.n B.na@art&0 k<4&" %tal"a5/a A,<'t<r"allar "&n&r&k0
1797 /& Pa#@. I.r#%. 8ar(5n ak/&tt%!% 4a#an0 E&n&/%k5& a%t
Y<nan A/alar AK.r9<0 K&9al.n"a ,*8*B %l& Arna,<tl<k 'a+%ll&r%
Iran'4 %/ar&'% altna k.n#<(t<* B<n<nla 3.ra Yar#a/a' ,&
<#G#%"&tl& D'#anl #&#al%k% Iran'4lar tara9n/an t&+/%t
&/%l#%( .l<".r/<* B< /<r<# ?ar =a,&l I*/& 8%r tak# &n/%(&l&r&
".l a:t ,& Iran'4lar/an &,,&l /a,ranarak0 Y<nan a/alarn &l&
>&:%r#&k '<r&t%"l& Ak/&n%4- /& 8%r R<' '' k<r#ak %#kHnlar
ara(trl#a!a 8a(lan/* 179- "lnn 2lk8a+arn/a Iran'4larn
T.<l.n l%#ann/a 8"k 1l:/& 8a+r; ,& a'k&r; +a4rlklara
>%r%(#&l&r% R<' ?an5n 8'8tn k<(k<lan/r/* %n+%tata "4
t<tan D'#anl $&,l&t%n& "akn 8%r 'a+a/a0 Iran'a >%8% k</r&tl%
8%r /&,l&t%n "&rl&(#&!& 8a(la#a' R<' ?ar na4arn/a
FKara/&n%4 'a+%ll&r%n%n /a+% t&+/%t &/%l#&'%Fn& ".l a:a6akt*
$.la"'%"l& 8< Iran'4 t&+l%k&'%n%n >%/&r%l#&'% ,& FR<' #&n-
/-
ka/arla /a "&t%n%l#&"%@0 +attH 3alta A/a'5nn /a+% R<' +%#a"&'%
altna k.n#a' /(nl&8%l%r/%*
Strat&Q%k 8ak#/an :.k 1n&#l% .lan 3alta A/a'0 15)) /&
Kan<n; S<ltan Sl&"#an tara9n/an R./.'5tan atlan0 O.- +ann%t
ALa'ta+an&B J1,al"&l&r%n%n &l%n/& 8<l<n<".r/< A1530 /an
%t%8ar&nB* FB"k M9&n/%F ARran/ 3a;tr&Bl&r%n%n %/ar&'%n/& &'k%
t&(k%lat ,& n%4a#larn #<+a9a4a &/&n 8< (1,al"&l&r%n Iran'a %+-
t%lHl% %l& .rta"a :kan 8%r tak# '%"a';0 a'k&r; ,& '.'"al >&l%(#&l&r
kar('n/a /a"ana#"a6aklar a(%kHr/* N%t&k%# Na@.l&.n 179- /&
3'r S&9&r%5n& >%/&rk&n0 3alta" %(>al &tt% A1)-13 La4%ranB ,& 8<
t&(k%lHt /a!tt* B< #na'&8&tl&0 A/a5/a 8<l<nan ,& >al%8a
Na@.l&.n5a kar( >&l#&k %'t&"&n R<' k.n'.l.'<n< /a t&,k%9 &tt%r/%*
B1"l& 8%r +ar&k&t =a,&l I* tara9n/an ta# 8%r +akar&t >%8% t&lHkk%
&/%l/%*
3alta J1,al"&l&r% %l& R<' ?ar ara'n/a 8%r #//&tt&n8&r%
#na'&8&tl&r%n /&,a# &tt%r%l/%!% anla(l".r* J1,al"&l&r/&n
t&(&kkl &/&n 8%r +&"&t St*=&t&r'8<r>5a >&l#%( ,& ?ar =a,&l I*5&
J1,al"&l&r%n FRran/ 3a;tr&F l%!%n% ka8<l &t#&'% t&kl%9%n/&
8<l<n#<(t<* =a,&l I* 8< t&kl%9% #&#n<n%"&tl& ka8<l &t#%( ,&
/.la"'%"l& 3alta A/a' R<'"a- nn +%#a"&'% altna k.n#<(
.l<".r/<* Iakat bu nu n >&r:&kl&(t%r%l#&'% %:%n 3alta5/an
Iran'4larn :karl#a' %6a8&/&6&kt%* B< '<r&tl& R<'"a5nn0
Ak/&n%45/& +ar&k&t& >&:#&'%n% >&r&kt%r&n 8%r:.k '&8&@ .rta"a
:k#( >%8% %/%* Iakat R<' /.nan#a'#n ,& R<' a'k&rl&r%n%n Y<nan
a/alar ,&"a 3alta5"a kar( +ar&k&t& >&:&8%l#&l&r% +&r(&"/&n
1n6& R<'"a %l& D'#anl $&,l&t% ara'n/a 8%r anla(#a0 8%r F%tt%9akF
ak/&/%l#&'% ,& R<' +ar@ >&#%l&r%n& B.!a4lar/an '&r8&'t:& >&:%t
+akk tann#a' %l& ##kn .la6akt* ?ar5n &#r% %l&0 8< ".l/ak%
R<' t&(&88'l&r% /a+a 179- "lnn J<8at5n/a "an% Na@.l&.n5<n
3'r S&9&r%n& 8a(la#a'n/an :.k &,,&l "a@l/!na ,& %'tan8<l5/a
8< ".l/a Trk-R<' #4ak&r&l&r%n& >%r%(%l/%!%n& >1r&0 R<'larn
Ak/&n%45& :k#a" 1797 "l '.n<n/a ta'arla#( .l/<klar 8%l%n%".r*
=a,&l I*5%n &#r% %l& 1797 '.nlarn/an %t%8ar&n Kara/&n%4 R<'
/.nan#a'#n +ar@ +a4rlklar +4la(trl#( ,& #<+t&#&l 8%r +&-
"&t% '&9&r%"&"& katl#ak 4&r& R<' a'k&r; 8%rl%kl&r%n%n t&(k%l%n& >%r%-
(%l#%(t%* Na@.l&.n5<n T.<l.n5/ak% 8a+r; ,& a'k&r; +a4rlklar
+a8&r%0 R<' 9aal%"&t%n% 'a/&6& :a8<kla(tr#(t* A"n 4a#an/a
Istan%ul- /ak% R<' &l:%'% K.:<8&"5&0 Ba8Hl% %l& #4ak&r&l&r&
>%r%(#&'% ,& R<' /.nan#a'nn B.!a4lar/an >&:#&'%n% 'a!la"a6ak
8%r anla"maya ,arl#a' /a &#r&/%l/%* B< ".l/ak% %lk t&#a'larn 1797
/.
(n/a "a@l/! anla(l".r*
1
B< 'ralar/a K.:<8&"0 St* =&t&r'8<r>5/a
#+%# 8%r ,a4%9&"& ta"%n &/%l#%( ,& R&%'lkttH@ Yt9 M9&n/% %l&
,&/ala(#a!a >&l/%!%n/& FA,r<@a5/ak% kar(k a+,al /4&l%n6&"&
ka/arF Trk%"& %l& R<'"a ara'n/a (%#/%"& ka/ar 'r@ >&l&n
/(#anl!n /.'tl<!a t&8/%l% >&r&kt%!%F +<'<'<n/a '14 a:#(t*
)
K.:<8&" tara9n/an /a+a &,,&l Ba8Hl%5"& R<'"a5#n Trk%"&5"&
kar( %"% n%"&tl&r 8&'l&/%!% +akkn/a t&#%nat ,&r%l/%!% /& anla(l".r*
Iran'a5nn Trk%"&5"% R<'"a5"a kar( k(krtt! ,& 40-50 8%n a'k&r
>1n/&r&r&k Trk%"&5"& "ar/# &/&6&!% +akkn/ak% (a"%alar0 R<'
&l:%'%n% &n/%(&"& /(r#(t* K.:<8&"0 Trk%"& tara9n/an
R<'"a5"a kar( 9&na n%"&tl&r 8&'l&n#&/%k:&0 R<'"a tara9n/an +&r
+an>%8%r /(#an6a +ar&k&t& t&,&''l &/%l#%"&6&!% +akkn/a
t&#%nat ,&r/%* R&%' M9&n/% /& 8< >%8% (a"%alarn a'l ,& &'a'
.l#a/!# '1"l%"&r&k0 R<' &l:%'%n% t&'k%n& :al(t* B< ".l/ak%
/%@l.#at%k t&#a'lar ,& kar(lkl t&#%nat 3a"'-La4%ran A179-B a
ka/ar0 "an% Na@.l&.n5<n 9%%l&n 3'r S&9&r%n& 8a(la#a'na ka/ar
/&,a# &tt%* Iran'4 /.nan#a' ,& a'k&rl&r%n%n 3'r5a /.!r<
+ar&k&tl&r% 4&r%n& Trk-R<' >1r(#&l&r% "&n% 8%r %'t%ka#&t al/*
1)13 W%l+%6665'% ALa4%ranB n/& R<' &l:%l%!% t&r6#an I.nt.n
R&%'lktta8 At9 M9&n/% %l& >1r(t!n/&\ FIran'4larn Ak/&n%45&
kll%"&tl% /.nan#a >1n/&r&6&kl&r% /<"<l/<!<n/an Kara/&n%4 6a-
n%8%n%n #<+a9a4a' A#/a9aa'B #ak'a/ %l&0 R<' ?ar5nn
/.nan#a'n +ar&k&t& >&:%r/%!% ,& Kr# %l& L.6a8&" AD/&''aB
ara'n/a tal%# &tt%r/%!% A#an&,ra "a@tr/!B ,& %6a8n/a 8<
/.nan#a" D'#anl $.nan#a' %l& 8%rlTt%r%@ Iran'4lara kar(
+ar&k&t& >&t%r&8%l&6&!%n%F '1"l&/%*
3
R&r&k &l:% K.:<8&"5%n ,& >&r&k'& #t&r6%# I.nt.n5<n
'14l&r%n/&n0 Iran'4larn $.!< Ak/&n%45& /.!r< +ar&k&t&
>&:#&l&r% ,& 8%l+a''a Iran'4 2+t%lHl% 9%k%rl&r%n% "a"#alar
/.la"'%"l&0 R<' ?arnn 8< >%8% 9aal%"&t% 1nl&#&k %'t&/%!% ,&
Trk%"& %l& 8%r %tt%9ak ak/%n% ar4<la/! anla(l#(t* 3a#a9%+ 8< .
ka/ar 8a'%t 8%r(&" /&!%l/%K Katar%na II* 4a#ann/ak% R<' +ar@l&r%
,& R<'"a5nn Trk%"&5"& kar( tak%@ &tt%!% /(#an6a '%"a'&t%n%n
+atralar +&n4 :.k ta4& %/%* Ba(ta S<ltan S&l%# III* .l#ak 4&r&
D'#anl r%6al% R<'"a %l& 8%r %tt%9aka k.la" k.la" "ana(#ak
%'t&#%"&6&kl&r/%K
4
:nk S&l%#
1 R<' &l:%'% %l& R&%'lk*ta8 ara'n/a 15 P&#a4* II A1)1)B >&6&'% ,<k<8<lan
8<
>1r(#&"& a%t\ Ba(8akanlk Ar(%,% Ak'alt#a'\ B B AB L* L* N. 7173 t& ta9'%lat ) P&,/&t %arihi EI0 )-5*
3 P&,/&t %arihi0 EI0 )-7*
4 Y%n&0 EI0 )-7*
/5
III* %n Iran'a5"a kar( a"r6a #&"l% ,ar/* Iakat Iran'4larn Y<nan
A/alarn &l& >&:%r#&l&r%0 Arna,<tl<k 'a+%ll&r%n& /a+% a"ak 8a'#a-
lar ,& 8%l+a''a 3'r5a t&6a,4& +a4rlan#alar kar('n/a0 Ba8Hl%
#a+9%ll&r%n/& Iran'a5"a kar( tak%8&/%l&n '%"a'&t &'a'n/an
/&!%(t%* 3a#a9%+ S&l%# III* +HlH R<'larla "aknlk t&'%'%n&
#<,a9akat &t#&k\ %'t&#%".r/<* Sa/ra4a# tara9n/an 8< ".l/a
k&n/%'%n& '<n<lan 8%r takr%r%n 8a(na S<ltan S&l%# III* tara9n/an
k.n<lan #&(r<+at a"r6a /%kkat :&k%6%/%r ,& (1"l& %9a/& &/%l#%(t%\
FB&n%# ,&4%r%#0 B.!a4 Kal&l&r% 8%nalar t&k#%l .l/<r#a` Ea45
.l<na6ak t.@lar ,& #+%##at t&k#%l#%/%r` L%:8%r (&" >&r%
kal#a"arak t&k#%l .l'<n* R&(%t M9&n/% 8a5/&5l-I"/ 8%r k&r& ,ar@
8ak'n0 8%nalar ,& n&9&rat ,& t.@ ,& 6&8&- +an& ,& 'a%r
l&,a4#attan +%:8%r (&" >%r kal#a'n*F
1
B<n<n 4&r%n&
B.!a4lar/ak% %'t%+kH#larn tak,%"& &/%l/%!% anla(l".r* Yan% R<'
/.nan#a'nn B.!a4lara Hn% 8%r 8a'knn/an &n/%(& &/%l#%( .l#a-
l/r* Iakat Iran'4larn 9aal%"&t% %l& >&l%(&n .la"lar0 Ba8Hl%"% R<'"a
%l& anla(#a"a 4.rla#(t*
A,r<@a5/ak% a+,al ,& Iran'a5"a kar( +ar@l&r0 k.al%'".nlar
,&"a 8ar( #4ak&r&l&r% /.la"'%"l& %'tan8<l5/a /a 8"k
/%@l.#at%k 9aal%"&tl&r 6&r&"an &t#&kt& %/%* Ba(ta A,<'t<r"a .l#ak
4&r& 2n>%lt&r&0 =r<'"a ,& R<'"a Ba8Hl%5"% Iran'a5"a kar( 6&@+&
al/r#ak %:%n %'tan8<l5/ak% &l:%l&r% ,a'ta'"l& 8a'k "a@#akta
%/%l&r* D'#anl r%6al%n%n ,& 8%l+a''a R&%'lktta8 M9&n/%5n%n %(t& 8<
'ralar/a/r k% F%'tan8<l5/a %6a/.l<nan /%@l.#at%k l%'anF
)
8&n%#'&/%kl&r% ,& D'#anllarn F%k%"4llkt&n +a44&t#&/%kl&r%
+al/&0 ,a4%"&t %6a8 F/%@l.#at%k /%lF k<llan/klar A"an% F"alan
'1"l&/%kl&r%FB anla(l#akta/r* B< F/%@l.#at%k l%'anFn %lk 1n6&
%'tan8<l5/ak% Iran'4 &l:%'%n& kar( k<llanl/! /a 8%l%n%".r* Iakat
Iran'4larn 3'r5a t&6a,4l&r% 4&r%n& 8< F/%@l.#at%k l%'anF
8rak@ #<ta/ <'Gll&rl& R<' ,& 2n>%l%4 &l:%l&r% %l& #4ak&r&l&r&
>%r%(#&k #&68<r%"&t% +a'l .l#<(t<*
) T&##<4 179- /& Na@.l&.n5<n ktalar 3'r5a :k#a!a 8a(-
la#(lar/* )- T&##<4/a /a 2'tan8<l5/a R<'-Trk #4ak&r&l&r%n&
>%r%(%l/%*
3
Ana/.l< Ka/a'k&r% ,& 'a8k 2'tan8<l M9&n/%'% M''&""%/
%'#&t B&" %l& R&%'lktta8 A+#&t A9 M9&n/% %l& R<' &l:%'% Ea'%l%
T.#ara ara'n/ak% F%tt%9akF ak/% %:%n "a@lan #4ak&r&l&r%n 8%r
n&t%6&"& 8a!lan#a' k.la" .l#a/* R<' /.nan#a'nn
1 A"n
) Y%n&*
3 P&,/&t %arihi$ EII0 )9*
//
8&rtara9 &/%l#&'% &@&" 'r/* 3a#a9%+ 8< +<'<'ta0 ta 8a(tan 8%r
@r&n'%@ anla(#a'na ,arl/! >1rl".rK :nk #4ak&r&l&r 8a(lar
8a(la#a4 8%r R<' 9%l.'<n<n 2'tan8<l B.!a4 >%r%(%n& >&l#%( .l#a'
8< +<'<'< a"/nlat#akta/r*
Trk #aka#lar tara9n/an ,&r%l&n +<'<'; #a+%"&tt&k% 8%r
%4%nl&0 R<' +ar@ >&#%l&r% 31 A!<'t.' A179-B tar%+%n/& A)4 R&8*I*
1)13B B"k $&r&5/& /&#%r attlar*
1
B< 9%l. 5 a/&t 8"k ka@ak
kal/rr kal".n %l&0 7 kta 9%rkat&"n ,& 8%rka: k:k >&#%/&n
%8ar&tt%* Tar%+t& %lk /&9a .l#ak 4&r& 8%r R<' /.nan#a' 2'tan8<l
B.!a45na >&l#%( 8<l<n<".r/<* Na@.l&.n5<n 3'r5a t&6a,4 8<
'<r&tl& R<' +ar@ >&#%l&r%n%n B.!a45a >%r#&'%n& '&8&@ .l#<(t<* 35
"/ '.nra A"an% 1-33 /&B0 "%n& 3'r %l& 8a!l .la"lar0 R<'
/.nan#a'nn t&krar B.!a45a >%r#&l&r%n& '&8&@ t&(k%l &/&6&!%n%
%l&r%/& >1r&6&!%4*
2'tan8<l5/a >%r%(%l&n #4ak&r&l&r& >1r&\ R<' /.nan#a' 2n>%l%4
,& D'#anl +ar@ >&#%l&r% %l& 8%rl%kt& +ar&k&t &/&6&kt%* B< +<'<'ta
R&%' M9&n/% %l& 2'tan8<l5/ak% R<' &l:%'% ara'n/a 8%r:.k >1r(#&l&r
"a@l/* Ba8Hl%0 2n>%l%4 ,& R<' >&#%l&r%n%n +&r (&"/&n 1n6&
2'k&n/&r%"& a:klarna >%/&r&k 2'k&n/&r%"&5"& a'k&r :kar#a %(%n&
katl#a'n ar4< &/%".r/<* R<' &l:%'% %'& al/! tal%#at 4&r%n&
FP&4a%r-% S&85aF AY<nan a/alarB tara9na >%t#&k t&4%n%
'a,<n#<(t<* Ea'%l%" T.#ara5- #n %//%a &tt%!%n& >1r&\ F2'k&n/&r%"&
a:klarn/a %n6& /.nan#a >&4/%r#&k #(kl/rK +al8<k%
Iran'4lar Arna,<tl<k ,& 3.ra tara9larna taarr<4 &/&8%l%rl&r
/%"&r&k R<' >&#%l&r%n%n D'#anl /.nan#a' %l& 8%rl%kt& . tara9lara
>%t#&'%n% tal&@ &t#%(t%*
)
3a#a9%+ 8< hu '<'ta 8%r <4la(#a"a ,arl/*
3'r5a kar( >1n/&r%l&6&k D'#anl /.nan#a'na 8%rka: R<' +ar@
>&#%'% /& katla6ak ,& 2n>%l%4 A#%ral%n%n k<#an/a'n/a +&@'% /&
+ar&k&t& %(t%rak &/&6&kl&r/%* Iakat R<' I%l.'<n<n &'a' k'#0
D'#anl /.nan#a' %l& 8%rl%kt& K.r9< tara9na +ar&k&t &/&6&kt%*
B< karar 4&r%n&0 19 M"ll 179- A- R&8%"lH+%r 1)13B
tar%+%n/& R<' 9%l.'< B"k/&r&5/&n kalk#( ,& B&(%kta(5tan
+ar&k&t &/&n 30 ka/ar D'#anl +ar@ >&#%'% %l& 8%rl%kt& Ka@</an
Ka/r% B&"5%n k<#an/a'n/a a:l#(t*
3
Y%n& %lk /&9a .l#ak 4&r&
8%r R<' 9%l.'< ?anakkal& B.!a45n/an >&:#%( .l<".r/<* Y&/%
A/a5nn aln#a'n/a "ar/# &/&6&k .lan R<' /.nan#a'0 8<
a/alar 4&r%n/& +%:8%r +ak %//%a &t#%- "&6&kt%* FP&4a%r-% S&85a
1A"n "* EII0 5-*
) Y%n&0 EII0 59*
3 P&,/&t %arihi$ EII0 13*
/0
a'ln/a D'#anl =a/%(a+nn +%#a"&'%n% tan"a6ak ,& =a/%(a+a +&r
'&n& 8%r #%ktar ,&r>% ".ll"a6akt* B%r #//&t %:%n R<'larn .ra/a
a'k&r 8<l<n/<r#alar +akk tann#(t*
1 3<a+&/&n%n Iran'46a &'a' #&tn%0 Trk:& ,& R<':a a'llar Ba(8akanlk
Ar(%,%n/& #a+9<4/<r\ L* L* N. 15757-P* Na#&% L#a"<n $&9t&r% N. 9* Sa"9a 37 ,& /&,a#*
:!ahedat :ecm!as,$ P* IE* '' 14-19* P&,/&t %arihinde %#4alan/! tar%+ )7R&66&@ 1)13-
4 D6ak 179- .larak >1'r&r%l#%(t%r AP* EII0 13B* B< %tt%9ak #<a+&/&'% : k'#/an
%8ar&tt%\ 1B &'a' #a//&l&r A14 #a//&B0 )B >%4l% #a//&l&r A13 #a//&B ,& 3B Kara
a'k&rl&r%n%n %a(&'% #&'&l&'%*
/1
k<<n/a +&r %k% tara9n &#n%"&t% 'a!lan#a/an ,& #<,a9akat% %'t%+'al
&/%l#&/&n0 8ar( ak/&/%l#&"&6&kt%* ;: : : 2 3a//& %l& +ar@ &'na'n/a
8tn a'k&r% +ar&k&tl&r +akkn/a .l/<!< >%8%0 (a"&t s u l l ak/-
&/%l&6&k'&0 8tn #4ak&r&l&r +akkn/a /a kar(lkl 8%l>%
,&r%l&6&kt%* IX* 3a//&0 "a@la6ak a'k&r; "ar/#0 t.@0 6&@+an& ,& %a(&
#&'&l&l&r%n& a%tt%* X* 3a//& "ar/#a >&l&6&k /.nan#a"a kar(
"a@la6ak +&r trl k.la"lk ,& 8%l+a''a 4a+%r& t&/ar%k%n& a%tt%* <: 2
3a//&0 +ar@ &'na'n/a alnan >an%#&t%n k%# al/ %'& .na a%t .la6a!
+akkn/a %/%* XII* 3a//&"& >1r&\ F%(8< %tt%9ak #<a+a/&'%n6 N&#'&
AA,<'t<r"aB %#@arat.r<0 2n>%lt&r& ,& =r<'"a krallarnn katl#a!a
da ,&t &/%l#&l&r%F 1n>1rl#(t* XIII* 3a//& 8< F%tt%9akF #<a+&/&-
'%n%n #//&t%n& a%t .l<@0 (< tar4/a kal&#& aln#(t* F3<a+&/&
ak/&/&n +&r %k% /&,l&t 8< #<a+&/&n%n mmk n .l/<!< #&rt&8&
<4<n 4a#an #<+a9a4a' +<'<'<n/a 'a#%#; ar4< ta(#akla 8&ra8&r0
4a#ann /&!%(%#% %l& ,<k<8<la6ak a+,al %6a8 %l&0 8a4 #a//&l&r%n
/&!%(t%r%l#&'% l4<#< #<+t&#&l .l/<!<n/an0 %(8< t&/a9% %tt%9aka
ta'/%kl% '<r&tl&r%n%n #8a/&l&'% At&at%'%B 0nnden %t%8ar .l<narak
'&k%4 '&n&l%k #//&t ta"%n%n& karar ,&r%l/%* B< #//&t%n '.n< y a k -
la(t!n/a . 4a#ann %kt%4a'na >1r& %(8< %tt%9akna#&l&r%n
"&n%l&n#&'% +<'<'< #<a+&/& ak/&/&n /&,l&tl&r6& #4ak&r&
.l<naF* <: ;2 3a//&0 #<a+&/&l&r%n D'#anl =a/%(a+ ,& R<'"a
2#@arat.r< tara9n/an ta'/%k &/%l&r&k0 %k% a"/a ,& ##kn'& /a+a
k'a 8%r z a ma n %:%n/& %'tan8<l5/a #8a/&l& At&at%B &/%l&6&!%n& a%tt%*
2tt%9ak #<a+a/&'%n%n 8%r /& 13 #a//&/&n %8ar&t F+<'<'; ,&
>%4l%F #a//&l&r% %+t%,a &/&n 8%r k'# /a ,ar/* Bu nu n : : 2
#a//&'%n& >1r&\ R<' +ar@ >&#%l&r% B.!a4lar/an '&r8&'t:&
>&:&8%l&6&kl&r ,& a yn ,&:+%l& Kara/&n%45/&k% R<' l%#anlarna
/1n&8%l&6&kl&r/%* : ;2 Ba d/&"& >1r& /& \ R<' ?ar0 R<'
/.nan#a'nn : : 2 #a//&/& ta'r%+ &/%l/%!% 4&r&0 B.!a4lar/an
Ak/&n%45& >&:%(% ,& Kara/&n%45/&k% R<' l%- #anlarna /1n(nn
%l&r%'% %:%n AR<'B /.nan#a'na B.!a4lar/an >&:%t +akk tann#a'
".l<n/a 8%r +ak t&(k%l &t#%,&6&!%n% A"an% e ms a l A@r1&//&ntB
.l#"a6a!nB ,H/&/&r0 ,& 8< >&:%( k&"9%"&t%n%n an6ak %(8< <#<#;
+ar@l& %l>%l% .l/<!<n< ta'/%k &/&r* Yan%0 179-/1799 anla(#a'"la
R<' >&#%l&r%n%n B.!a4lar >&:#&l&r%n%n %l&r%'% %:%n h uk uk F 8%r
/&!&r% .l#"a6akt* R%4l% anla(#ann 8a(ka 8%r #a//&'% %l& /&0 Ba-
8Hl% +&r %+t%#al& kar(0 A,<'t<r"a 'nrn /a &#n%"&t altna al#ak
%'t&#%(t%* B<na >1r&\ D'#anl $&,l&t%n/&n ,<k<8<la6ak 8%r tal&@
4&r%n& R<'"a0 '&k'&n 8%n k%(%l%k 8%r .r/<"<0 D'#anl k u-
#an/anl!nn &#r%n& ,&r%l#&k %:%n0 T<rla A$n&'trB n&+r%n%n
/D
>n&"%n& >&:%r&6&kt%* Anla(lan Ba8Hl% 8< 'ralar/a A,<'t<r"a ta-
ra9n/an +&r+an>% 8%r +6<# >&l#&'%n/&n &n/%(& &t#&kt& %/%*
S&k%4 "l #//&tl& ak/&/%l&n 8< FTrk-R<' %tt%9akF #a#a9%+
:.k a4 'r/ ,& 8%r "l %:%n/& k&n/%l%!%n/&n '<"a /(t*
Na@.l&.n5<n 9aal%"&t% %l& 'ratl& /&!%(&n a+,al ,& 8%l+a''a
2n>%lt&r&5n%n 3alta A/a'5n R<'lar5a t&'l%# &t#&k %'t&#&#&'%
"4n/&n R<' ?ar =a,&l I* %n Na@.l&.n %l& "akn #na'&8&tl&r
k<r#a!a 8a(la#a' ,& +attH L%n/%'ta# t&+/%t #ak'a/ %l& R<'
1 P&,/&t %arihi$ EII0 190*
/2
' BBA, >amci Gmayun De#teri >o 'H, ss %D-@%, G2 G2 >o +H(@2 :!ahedat :ecm!as, I2
:;2 ss @(-C' ve C'-CD2 -usya, bu muahedenin :;2 maddesiyle Jedi Ada Iumhuriyeti $Iezayiri
seb'a, zerindeki ?smanl devleti ile mterek himaye ve ke#aleti bahane ederek, kendi
0emilerine Boazlardan 0e1me hakkn elde etmiti2 Anlamann ;::2 maddesi ise, '+*8 yl
Aralk %@ anlamas ile ayni olu/ $:;2 madde, )aradeniz yabanc har/ 0emilerine ka/al
kalacakt2 Bir de ve en mhim cihet te, Boazlara kar yabana bir Devlet tara#ndan ya/lacak
bir hareket her iki Devlete $yani -usya ile Trkiye'ye, kar y6netilmi saylacak, ve Boazlarn
mda#aas mtereken ya/lacakt $Bkz2 :!ahedat :ecm!as,$ I2 :;2 ss CC-C(,2 Bu suretle -usya
tara#ndan Boazlarn mterek mda#aas tezi Bab- "liye kabul ettirilmi oluyorduA bu
/rensibin -usya'nn Boazlar meselesinde daima 06z 6nnde tutulduunu ilerde 06receiz2 Bu
devirdeki Jedi ada ve Boazlar meselesine aitK 7nver Liya )aral, %!nan adalar,n,n <rans,zlar
tara',ndan igali ve 5smard,6!s m)nase*eti. 7deb2 Mak2 Tarih !emineri Der0isi, '*@+ Iemal Tukin,
5smanl, devrinde #o4azlar meselesi$ 9stanbul '*C+, !2 'HD ve devam2
/3
iki de#a teda#i itti#ak akdetmek mecburiyetinde kalmt2 Bama#ih bu ikinci
itti#ak da ancak bir yl kadar srd ve -usya tara#ndan bar ve itti#ak
hkmlerinin mtemadiyen bozulmas yznden Bab"li iki de#a -us har/
0emilerinin Boaz'dan 0e1melerine izin vermyince anlama #eshedildi2 Bunun
zerine Trkiye ile -usya'nn aras a1ld ve iki devlet '8HD da birbirleriyle har/
halinde idiler2
-usya'nn bir tara#tan Tuna nehri'ne kadar snrn uzatmak istemesi
yannda, )a#kaslarda da ?smanl Devleti ni tehdide balad meydanda idi2
-uslarn Deli =etro ve )atarina ::2 zamanlarnda )a#kaslara nasl
sokulduklarndan yukarda bahsedilmiti2 Bu istikametteki -us yayl bilhassa
)atarina ::2 zamannda esasl olmutur2 Bu de#a 3ar, AleNsander :2 tara#ndan
'8H' de, Erc )iral Geraklius ::2 un vasiyetnamsine istinaden, Ercistan -us-
ya'ya ilhak edildi, Ti#lis'e -us askeri 06nderildi2 9ran ile -usya arasnda cereyan
eden kanl savalar neticesinde -uslar stn 0eldiler ve '8HC&( yllarnda Bak4,
>ah1ivan ve 7rivan Ganlklarn i0al edince, -us snr Gazar Denizi'nden
)aradeniz istikametinde 0elimi ve -us h"kimiyeti Baveray )a#kas'da
yerlemek suretiyle ?smanl Devleti Dou'dan da -uslar tara#ndan tehlikeye
maruz kalmt2 )a#kaslardaki bu 0elime de Bab"li tara#ndan endie ile taki/
edilmi, #akat bunu durdurmak yolunda :ran ile Trkiye arasnda hi1bir ibirlii
ya/lamamat2 >a/oleon ile 3ar Aleksander :2 arasndaki Tilsit'deki 06rmede
Mransa ile -usya arasnda Trkiye hesabna varlan anlamay mteaki/, Bab"li
in0iltere'ye daha 1ok yaklat2 (&'+ ?cak '8H* da 9n0iltere ile Trkiye arasnda
akdedilen ve )ale-i !ultaniye Buahedesi ad ile bilinen anlama ile
'
9n0iltere,
bar zamannda Boazlarn btn har/ 0emilerine ka/al olduu /rensibini
kabul etti2 Bu /rensi/ esas itibariyle -us har/ 0emilerinin Boazlar 0e1ilerini
6nlemek maksadna dayanyordu, 9n0iltere ve Trkiye bundan b6yle Boazlar
meselesinde daima bu /rensibi 6ne sreceklerdir2
'8HD da Trkiye ile -usya arasnda balyan har/te, hi1 olmazsa -uslarn
Tuna boyuna inmeleri durdurulmak istenmiti2 Makat bu savata da Trkiye
malu/ oldu2 Bama#ih tam o sralarda >a/oleon ile Aleksander :2 n aras artk
e/eyce a1lm ve Mransz--us 1atmas muhakkak sayldndan, 9n0iltere.nin
de -usya ile anlamas zerine, Trkiye ile -usya arasnda '8'' sonunda bar
akdi i1in mzakerelere 0iriilmiti2 Bu hususta Fbtanbul'daki 9n0iliz el1isinin
rol
' BetniK BBA >amei Gmayun De#2 >o 'H, ss 8%-8C2 G2 G2 >o2 'DHD
04
byk olmutur2 'D&%8 Bays '8'% tarihinde akdedilen Bkre Buahedesi ile
iki devlet arasnda normal mnasebetler yeniden kuruldu2
'D maddeden ibaret olan bu Bkre Buahedesi, akdi srasndaki ahval
06z 6nnde tutulursa, -usya i1in #evkalade elverili artlar ihtiva ettii 0ibi,
Devlet-i aliyye i1inde o nisbette bir 0a#let eseri idi2 Bir de iki 0izli maddesi
vard2 Bu anlamaya 06reK =rut nehri, ve =rut nehrinin mansabndan )aradeniz'e
kadar Tuna nehri -usya' nn snr olacakA yani -usya bu suretle Tuna' ya kadar
var/ dayanm ve Basarabya' y da idaresi altna almt2 Anlamada uzun
uzadya Gar/ esnasnda Devlet-i aliyye'ye kar dmanca harekette bulunan
tebann a##edilmesin den bahsedilmiti2 Bununla Balkanlardaki ?rtodokslar
olduu 0ibi Dou Anadolu'daki 7rmeniler de kasdedilmiti2 3nk bu har/
esnasnda bir1ok 7rmeni -uslarla ibirlii ya/mlard2 -uslar, bu madde ile
hakikaten Gristiyan tebann hamileri olduklarn i#ade etmek istemilerdi2
Eizli iki maddenin biriK Tuna buyundaki 9smail ve )ili kalelerinin
yklmasna aittiA ikincisi deK )a#kaslardaki -us-Trk hududuna ait hususF bir
anlama idi2 Buna 06reK -iyon $=h"se, nehrinin sa sahilinden iki saatlik,
Anakra' dan d6rt saatlik mesa#edeki, ne bir istihk"m ve ne de bir /alankann
bulunmad saha $daha i1erlerdeki -us sahasna, har/ malzemesi ve dier
0erekli eyann tanmasnda kolaylk olmak zere, -uslar tara#ndan
kullanlacaktrA burada daha har/ten 6nce -uslar tara#ndan ya/trlm olan
tahkimli de/oyu da -uslar muha#aza edeceklerdir2 Bu sahil boyu ise ?smanl
Devletinin mlkiyetinde kalacak, #akat burada her iki tara# da yeniden
istihk"mlar ya/mayacaktr2
'
3ok mulak bir i#ade ile kaleme ahnan bu madde ile, -uslar, -iyon nehri
boyunca, sahilde, ?smanl sahasna ayak basmak ve buray elde tutmak imk"nn
salamlard2 -uslar ilk #rsatta buralar hemen kendi lkelerine katmaya
1alacaklardr2 ?smanl murahhaslarnn Bkre Buahedesi ile bu kadar
#aka basmalarnn asl sebebi ne olmuturO Ger halde 9n0ilizlerin basklar ve
-uslara kar malubiyetler, bilhassa Devletin i1indeki dzensizlikler bir an
evvel bara zorlam olmaldr2 Joksa, >a/oleon, Bab"liyi harbin devamna
tevik etmi ve yalnz )rm'n deil krk yl i1inde -uslara terkedilen yerlerin
de 0eri alnabileceini Trklere telkine 1almt2 9ddia edildiine 06re ?smanl
ricali elde
' Garold Tem/erley, %he .rimea$ /2 C82
0-
0.
::
AR N9K2LA I. DAN SULTAN A3D4L-A5?DE KADAR
'8%8&%* -us - Tr k s a v a v e 7di r ne Bu a h e d e s i
>ikolay =avlovi1'n $yari >ikola :2, ehzadelii zamannda Aleksander :2 a
hale# olaca sanlmyorduA 1nk kendisinden byk kardei )onstantin
$)atarina ::2 nn 9stanbul'a Erek Devletinin bana 06ndermek istedii, resmen
veliahd il"n edilmiti2 Makat )onstantin tahttan #era0at edince, Aleksander :2
>ikola :2 nn kendisine varis olacan tesbit etmekle beraber bu husustaki
#erman $mani#esto, il"n edilmeden 6nce 6lmt2
>ikola' nn tahta 0e1mesi bahis mevzuu olmadndan, terbiye ve tahsiline
ayrca itina edilmemiti2 Tab'an kaba ve 1ok inat1 bir kimse olan >ikola,
askerlie merak etmi ve t am bir kla zihniyetin- de yetimiti2 )1k
subaylktan balayarak orduda #iilen hizmet etmi ve tahta 0e1tii sralarda
bri0adir $Albay, rtbesini haizdi2 =rusya )iral Mriedrich-;;ilhelm :::2 in kz
ile evlenerek, 1ok mes- ud bir aile hayat srmekte idi2 Tahsili kt, bil0isi az,
06rn kaba bir asker olan >ikolay =avlovi1'in devlet idaresi hakknda en
u#ak bir bil0isi yoktu2 Makat im/arator olarak ta1 0iydikten sonra, kendi
tabiatna uy0un bir rePu22 kurarak -usya'y tam otuz yl avucu i1inde tutmaa
muva##ak olmutur2
Tahta 0e1ecei 'C&%D Aralk '8%( tarihinde cereyan eden Deka- brisder
$merutiyet isteyen 0en1 zabit ve aydnlarn ayaklanmas, isyan >ikola :2 nn
kuraca rePime dam0asn vurmutuK 5iddete, Pandarma, /olis, 0izli /olise
dayanan ve 3ar'n tahtna kar uzanmak isteyen btn elleri kran, teb'alan
mutlak bir itFaat altnda tutan bir istibbad rePimi2 Bu rePim -uslar tara#ndan
>ikolayev1ina diye adlandrlmtr2 Bu rePimin icab olarak, devlet idaresini
05
daimF bir kontrol altnda tutabilmek maksadyle, tam manasyle merkeziyet1i bir
sistem ve 0eni bir memur kitlesi vcuda 0etirilmi, -usya'da bir brokrasi
nizam kurulmutu2 Ayn zamanda -us ordusunun /ro#esyonel bir ordu haline
0etirilmesi yolunda 0erekli tedbirler alnmt2 BuPikler-ser#lerden kur'a e#rad
olarak alnan soldat $asker, 'ar %( yl 0ibi uzun bir sre hizmet edeceklerdi2
-us ordusunda 1ok iddetli disi/lin tatbik edilmekte ve askerlerin bilhassa 1ok
sk talim ya/malarna 6nem verilmekte idi2 3ar >ikola :2'nn 0ayesi -us
ordusunu Avru/ann en kudretli ordusu haline 0etirmekti2 9lerde 06rlecei
zere >ikola :2 bu hususta e/ey muva##ak olmutur2 9te b6yle bir orduya
dayanmak suretiyle, Trkleri Avru/a'dan kovmak mmkn olacak sanlyordu2
0/
mmkn olmayacakt2 Galbuki Bsr valisi Behmed Ali =aa, bir mddettenberi
Mransz ve Qeh zabitleri tara#ndan talim ettirdii mkemmel bir askerF kuvvet ve
hatr saylr bir donanma vcuda 0etirmiti2 !ultan Bahmud ::2 da, 1aresiz
kalnca, bu de#a Behmed Ali =aa'dan Bora'ya asker ve donanma 06ndermesini
rica ettiA Behmed Ali =aa da, 1ok dirayetli bir asker olan olu 9brahim =aa'nn
kumandasnda, Bsr askeri ve donanmasn "si Junanllara kar 06nderdi2
Junan 1etelerinin datlmas ancak bir zaman meselesi idi2 Makat bu srada,
9n0iltere, Mransa ve -usya.nn ie karmalar durumu k6knden deitirdi2
Avru/a'da hem Mransz ihtil"linin hem de =hilhellenizm ad ile bilinen
eski Junanllara beslenen muhabbet tesiriyle ve ayn zamanda siyasF
ml"hazalarla Junanllara istikl"llerini kazanmalar yolunda her trl manevF
ve maddF yardm ya/lmaa baland2 Bir1ok Avru/a memleketinde asFl Junan
milleti nin barbar Trklerin zalim idaresinden kurtarlmas yolunda 0ayret
sar#ediliyordu2 Junan milletinin hi1 de asFl olmad, 1ok ksa bir zamanda
anlalmakla beraber, Trkler'e kar dmanlk zaten Avru/a'da 1ok eski
olduundan, bu de#a yeniden tazelenmiti2 ite 3ar >ikola :2 da bundan
#aydalanarak, -usya tara#ndan 6tedenberi tatbik edile0elen Trkiye'ye kar
bask ya/mak siyasetini ele ald2
)1k )aynarca Barndan itibaren -usya'nn ?smanl me- malikindeki
Gristiyan ?rtodoks teb'ann h"misi roln zerine aldn ve #rsat dtk1e
Bab"li nezdinde bu hususta baskda bulunmaa baladn 06rmtk2
-usya'nn bu de#a 7#l"k ve Budan zerinde 06z olduundan birdenbire ora
ahalisinin zulm 06rd ve ;oyvodalarn tayini hususunda -usya'ya hak
tannmas meselesi ortaya atlmaa baland2 Bir de Boazlardan -us ticaret
0emilerine tam bir serbest 0e1i hakk tannmas ve -us limanlarna 0elecek
yabanc 0emilere de bu hakkn verilmesi meselsi ortaya 1kt2
Jeni1eri ?ca'nn il0asndan az sonraki bir zamana rastlamas dolaysiyle,
!ultan Bahmud ::2 bu -us tale/lerini dikkat nazarna almak mecburiyetinde idi2
>eticede -uslarla yeni bir anlama imzalamak mecburiyeti hasl oldu2 %( 7yll &
+ 7kim '8%D tarihinde Akkerman'da imzalanan bu mukavele $Ionvention,
'
ile
-usya- ya birtakm yeni imtiyazlar tannd veya eskileri tasdik edildi2 Bir
' BetniK BBA >amei Gmayun De#teri >o 'H, ss @RH-@D(A :!ahedat :ecm!as, I2
:;2 ss C*-('2
00
mddet 6nce akdedilen Ticaret muahedesi maddelerine istinaden -us ticaret
0emilerinin Boazlardan serbest1e 0e1ilerine, Bab"li tara#ndan her han0ibir
mkilat 1karlmamas, ayn ekilde -us limanlarna 0itmek isteyen yabanc
ticaret 0emilerine de m"ni olunmamas kabul ve tasdik edildi2 Bir de !r/lar
ve 7#l"k- Budan'a ait -us istekleri de kabul edilmiti2 -usya bu suretle,
Devleti aliyye'ye isyan eden veya isyana hazrlanan teb'ann h"misi roln
a1k1a zerine alm bulunuyordu2 Bu rol bilhassa Junan isyan
mnasebetiyle bsbtn belli oldu2
9n0iltere'nin Junan 1etecilerini muhari/ s#atyle tanmas Mransa ve
-usya tara#ndan da tasdik edilince bu 1 devlet ile Bab"li'nin aras birdenbire
a1lm ve her 1 devletin de el1ileri 9stanbul'dan ayrlmlard2 Bunun zerine
9n0iliz Mransz ve -us har/ 0emileri, Junanllarn lehinde 06steri ya/mak zere
Bora a1klarna 06nderildi2 Bu srada ?smanl-Bsr donanmas da >avarin
limannda demirlemi, hareketsiz bir halde bulunuyordu2 Derken %H 7kim '8%+
tarihinde bu 1 devletin har/ 0emileri >avarin limanna 0elerek, ortada hi1bir
sebe/ yokken, ?smanl-Bsr donanmasna hcumla klliyen imha ettiler2
Bununla Junanllarn istikl"l kazanmalar ii birdenbire 0eliti2 3nk,
kendilerini tedi/ edecek askerF kuvvet kalmamat2 Bu #el"ket zerine ibrahim
=aa'nn kuvvetleri Bsr'a 0eri alnmlard2 Bab"li ise bu olay il0ili devletler
nezdinde iddetle /rotesto etti ise de her 1ne kar birden har/ a1acak bir
durumda olmadndan, muhtemel bir -us istil"sn 6nlemek maksadyle Tuna
boyuna asker evkine balad2 Bunun zerine -usya '8%8 yl >isan aynn
sonunda Trkiye'ye har/ il"n ile hemen askerF harekete 0iriti2 3ar >ikola :2'nn
0ayesi 9stanbul ve Boazlar ele 0e1irmekti2 >avarin'de Trk donanmas imha
edildii i1in )aradeniz tamamiyle serbest olduundan -uslar bu ii baara-
caklarn sanmlard2
Jeni1eri ?ca'nn il0asndan sonra yeni Trk ordusu henz teekkl
halinde olmasna ramen, Tuna boyunda -uslara iddetle mukavemet ettii 0ibi,
5umnu ve -us1uk kaleleri de -uslara mukavemetle dman byk kay/lara
urattlar2 Bama#ih -uslar Eeneral Diebi1 kumandasnda yine de Balkanlar
amaa muva##ak oldular ve %H Austos '8%* tarihinde 7dirne'yi i0al ettiler2
-uslar, )a#kas ce/hesinde de, Eeneral =askevi1 kumandasnda ?smanllara kar
byk za#erler kazandlar2 5uhum, )ars ve 7rzurum kaleleri -uslarn eline dt2
Bu suretle har/ tamamiyle Trklerin aleyhine
01
d6nm ve 9stanbul ile Boazlar dahi -us tehdidine maruz kalm 0ibiydi2
-omelideki ?smanl kumandanl, -us kuvvetinin 'HH2HHH kadar olduu ve
9stanbul'un da tehlikeye maruz bulunduu zehabna ka/larak, !erasker Gsrev
=aa'nn ikaz ve ihtarlarna ramen bar mzakerelerine 0irimek karar ald2
Galbuki b6yle bir karar tamamiyle yersizdiA %H-%( bin kiilik bir kuvvetle -uslar
7dirne'den at/ imha etmek ve harbin seyrini k6knden deitirmek iten bile
olmayacakt2 !ultan Bahmud ::2u ve Bab"li'yi bu bara zorlayan "miller arasnda
5eyhlisl"mn ve /anie ka/lan baz zmrelerin rol byk olmutur2 TabiF bu
husustaki en byk "mil bil0isizlik ve korkaklkt2 )ald ki Diebi1'in ordusu ancak
%H 2HHH kiiden ibaret olu/, bunlardan bir 1ou hasta ve sil"h bakmndan da
yetersiz bir durumda idi2 -us ordusunun bu /erian hali ile Boazlar'a kadar
ilerlemesi ve 9stanbul'u almas imk"nszd2 -uslar bar akdi tekli#ini hemen kabul
ettiler ve %& 'C 7yll '8%* tarihinde 7dirne'de bar imzaland2
'
7dirne Buahedesindeki -us artlar nisbeten ha#i#ti2 3ar >ikola :2 -us
askerleri tara#ndan ele 0e1irilen sahann hemen he/sini de ?smanl =adiahna
kar besledii samimF dostluk hislerinin i#adesi olarak iade eylemiti2 Trkiye
ile -usya snn eskisi 0ibi, =rut nehri olarak kalacakt2 Bab"li, -usya ile 9ran
arasnda 'H&%% 5ubat '8%8 tarihinde akdedilen Trkmen 3ay bar ile
-usya'ya braklan 7rivan ve >ah1ivan Ganlklarnn -usya'ya ait olmasn
tanyacakt2 Bir de 7#l"k ve Budan Beylerine tannan imtiyazlar da tasdik
edecekti2 Ayrca, ;::2 maddede, -us ticaret 0emilerinin 9stanbul ve 3anakkale
Boazlarndan 0e1ilerine ve tadklan eyaya hi1 bir ekilde mdahale
edilmiyecei hususunda etra#lca kaytlar da konmutu2 -us hkmetinin bu
meseleye bilhassa ehemmiyet verdii 06rlmektedir2 <2 madde ile Junan
istikl"linin Bab"li tara#ndan tannmas, yani 9n0iltere, Mransa ve -usya'nn bu
hususta aldklar karara Trkiye'nin de katlmas kabul edildi2 Bu surede,
-usya'nn mdahalesi, her eyden 6nce Junanllarn istikl"llerini
kazanmalarnda en mhim "millerden birini tekil etmi oldu2
Boazlardan -us ticaret 0emilerinin 0e1ilerine ait esaslar -usya
tara#ndan elde edilen yeni imtiyazlar itibariyle mhimdi2 Bama#ih, -us
ordulanmn 7dirneyi ele 0e1irmesine ramen /erian bir hale 0elmesi yznden,
esas 0ayeleri olan 9stanbul ve Boazlara kadar 0idemedikleri de bir hakikatti2
Garbin son sa#
' BetniK BBA >amei Gmayun De#teri >o2 'H, ss CH*-C'CA :!ahedat :ecm!as,$
I2 :;2 ss +H-8H2
0D
hasnda zuhur eden askerF 01lkler ve muhtemel milletleraras siyasF ve
askerF 0elimeler 06z 6nnde tutularak, 7dirne muahedeleri ya/ld srada,
3ar >ikola :2 nn Trkiye'ye kar takib edecei siyasetinde de esasndan bir
deiiklik hasl oldu2 Bu siyaset, -usya'nn yakn bir 0elecekte 9stanbul ve
Boazlar ele 0e1irmeyi deil, -usya'nn karsnda zay# bir ?smanl
Devletinin bulundurulmas ve Trkiye'nin btnlnn devam ettirilmesine
dayanacakt2
'
Bu 06r, o sralarda yedi kiiden teekkl eden, banda eski 9stanbul
el1isi )o1ubey ve aralarnda =rens Dakov ile >esselro- de'lerin de bulunduu
ve vazi#esinin -us d siyasetini tanzim olduu bir komisyonca te#erruatl bir
ekilde tesbit edilmi ve 3ar >ikola :2 tara#ndan da benimsenmiti2 Bundan
b6yle -usya, ?smanl 9m/aratorluunun btnln muha#aza ve mda#aa
roln zerine alacaktA bu siyaset icab ?smanl Devleti -usya.nn himayesi
altna konmu olacaktA bu dzen bozulacak olursa -usya i1in mdahele yollar
a1lacakt2 ?smanl Devleti yaknda 16kecek olursa, bu de#a Avusturya'nn Tuna
zerinden Balkanlara ve hatt" )aradeniz'e sarkmas, 9n0iliz ve Mransz do-
nanmasnn da )aradeniz'e 0irmesinden korkulmakta idi2 Dolaysiyle -usya'nn
men#aatlar icab 9stanbul ve Boazlarn zay# bir Trkiye'nin elinde bulunmas,
-usya'nn karsna Boazlarda ve :stanbulda kuvvetli devletlerin 1kmasna
tercih edilecei muhakkakt, ite bu siyaset icab, 3ar >ikola :2 kendisinin
?smanl =adiahnn en samimF dostu olduunu iddiaya balamu2
>itekim tasdikli bar metnini sunmak zere !t2 =etersbur0'a 0elen Galil
=aanm, /arlak bir askerF resmi 0e1idi mteaki/, !arayda kabul srasnda $i i
?cak '8@H,, 3ar >ikola :2, kendinin !ultan Bah- mud ::2 a kar besledii
hakikF dostluk hislerinden misal vermek isterken, $hakikatlere tamamiyle
aykr olarak, -us askerleri tara#ndan i0al edilen yerlerde Jeni1erilerin
bakaldrmalarna asla msaade edilmedii ve Gristiyan tebann dahi !ultan'a
kar bakaldrmasna asla msamaha 06sterilmediini s6ylemiti2 3ar >ikola
hatt", Galil =aa'y veda merasimine kabul ettii zaman, !ultan Bahmud ::2 a
kar besledii samimF hislerinin i#adesi olarak !ultan'a iletilmesi i1in, 6yle bir
mesaP her kesin huzurunda s6ylemekten dahi 1ekinmemitiK !ultan Bahmud ::2
un saltanat ve sl"lesinin devamnn en emin yolu, ="di"hn, teb'asnn ekseri
' T2 !chiemann, "eschichte !sslands !nter Kaiser :ikola!s :2 $Berlin '*H8, Bd ::,
@8+&88A G2 Tem/erley, %he .rimea$ /2 (+ $bilhassa not *(, /2 C'',2
02
yetinin dinini tekil eden Grrstiyanlk-?rtodokslua intisa/ etmesidir2 Jani,
>ikola :2, !ultan Bahmud ::2 a :sl"miyeti brak/ ?rtodokslua 0e1mesi
tekli#inde bulunmutu2
'
Ikiy!$ milyon Bslmann hali#esi ve isl"miyet
esaslarna 06re kurulan ?smanl Devleti'nin ="di"hna b6yle bir tekli#te
bulunabilmesi i1in, 3ar'n Trkiye hakkndaki bil0isinin ne kadar i/tidaF
olduunu a1k1a 06stermektedir2 3ar >ikola b6yle bir resmi kabul esnasnda bu
kabFl tekli#i ile en byk Bslman Devletinin hkmdarna kar say0szlk
06sterdiinin, bu tarzdaki kabal ile kendisini ve etra#ndakileri ne kadar 0ln1
bir mekie koyduunun #arknda bile deildi2 3ar'n bu yoldaki tekli#i mama#ih
rast0ele ya/lm deildiA o hakikaten Bahmud :l2un ?rtodokslua 0e1irilmesini
ciddF olarak tasarlamt2 Bir mddet sonra, Boaz'a 06nderilecek -us askerlerinin
bandaki Eeneral Buravyev'e >ikola :2 tara#ndan verilen talimat arasnda
?smanl =adiahn ?rtodokslua kazanmas maddesi de vard2 Galil =aa,
tabiatiyle 3ar'n bu mesaPn ciddiye almam ve !ultan Bahmud :l2a bundan tek
bir s6zle bahsetmemitir2 Bu hadise, -u s 3ar'nn ?smanl Imptaratorlu)unu
kendi himayesi altna almak i1in tasarlamad hi1bir eyi brakmadn da
06stermek itibariyle dikkat 1ekicidir2
-us ku vv e t l e r i ni n Bo a z a 0e l i l e r i v e Gn k" r i s ke l e s i Bu a h e d e s i
'8@% de Bsr valisi Behmed Ali =aa'nn isyan bayran kaldrmas,
5ark Beselesini hi1 beklenmedik bir sa#haya srklemiti2 ?smanl Devletini
-usya.nn himayesi altna koymas i1in >ikola :2 #rsattan #aydalanmak istemi,
di/lomatik ve askerF her 1areye bavurmutu, 6nce 0eneral Burav'yev, Behmed
Ali =aay korkutmak maksadyle Bsra 06nderilmiti2 Burav'yev sonra
:stanbula 0elmi, !ultan Bahmud ::2 ve Trk ricaline -usyadan yardm
istemeleri yollu telkinlerde bulunmutu2 Behmed Ali =aa'nn kabiliyetli bir
asker olan olu ibrahim =aa'nn kumandasndaki, mkemmel yetitirilmi
ordusu, ?smanl kuvvetlerini birka1
' Th2 !chiemann, ",schich= !sslands !nttr KaiserN,kola!s I. Berlin '*H8, B2 :2 @*HK
>ikolai ihm $?smanl #evkalade el1isi Galil =aaya, 0esa0t habeK das sicherste Bittel,
seiner Gerrcsha#t und seiner Dynastie dauernder Bestand zu 0eben, Sare #r den !ultan,
sich dem Elauben der Behrzahl seiner Tntertanen anzuschliessen, d2 h2 zum Ihristentum
berzutreten2 3ar >ikola :2 nn bunlar s6yledii /ek bilinmiyorsa da, sonralar Eeneral
Burav'yeve bu yolda talimat verdii biliniyor2
03
de#a yendikten sonra, Milistin ve !uriye'yi i0al etmi ve )onya zerine
yrm2 %' Aralk '8@% tarihinde )onya'da vukubulan meydan muharebesinde
?smanl ordusu k"milen datld ve !adrazam da esir dt2 Bununla ?smanl
Devleti'nin devam ve !ultan Bahmud ::2un tahtm muha#azas 0nn meselesi
oluverdi2
!ultan Bahmud ::2 Behmed Ali =aa tara#ndan ba06steren tehlikenin
#arkna varnca daha )onya hezimetininden evvel, yardm istiyerek 9n0iltere'ye
bavurmutuA bir 9n0iliz donanmasmn Akdeniz'e 06nderilmesini istemiti2
'
Makat
Gariciye n"zn s#atiyle Ingilterenin d siyasetini yrten $Qord, =almerston,
Bab"li'nin bu mracaana aldrmad ve sadece di/lomatik muzaherette
bulunacan bildirmekle yetindi2
%
Mransa'nn Behmed Ali ile 1ok yakn
mnasebetleri bilindii cihetle Bahmud ::2 yardm i1in bu devlete ricada
bulunmak istememiti2 ?rtada kala kala -usya vard2 Laten 3ar >ikola, daha
)onya hezimetinden 1ok 6nce !ultan Bahmud ::2 a yardm tekli#inde bu-
lunmutu2 Bu mnasebetle !aray mah#illerinde 1ok heyecanl anlar yaand ve
teredddler 0e1irildii biliniyor2 -us yardmm en 1ok iltizam eden Merik Ahmed
=aa olmutu2 !ultan Bahmud ::2 un tahtm kaybetmek korkusu -us yardmm
istemee zorlad biliniyor2
Bahmud ::2 bu -us yardmndan doacak neticelerin #arknda idi2
istanbul'daki 9n0iliz se#iri =onsonby !ultan'a bu tehlike zerine dikkati 1ekince,
=adiah $veya yaknndakileri, denize den, $boulmamak i1in, ylana $bile,
sarlr cevabn vermi ve bu s6zler istanbul'da hemen yaylmt2 Bahmud ::2
hakikaten denize dm ve boulmamak i1in ylana sanlmak' mecburiyetinde
kalmt2 )onya za#erinden sonra ibrahim =aa'nn kuvvetleri )tahya'ya doru
ilerlemiler, Anadolu'nun muhteli# yerlerinde ibrahim =aa'ya kar sem/ati
tezahrleri balamt2 Bab"linin elinde 9brahim =aaya kar koyacak kuvvet
yoktuA dolaysiyle istanbul'un da dmesi 0n meselesi 0ibiydi, ibrahim =aa
istanbul'a 0irince, !ultan Bah- 2mud ::2 un ve ?smanl h"nedamnm sonu 0elmi
olacakt, 9n0iltere ve Mransa bu durum karsnda seyirci kaldklarndan $ve hatt"
Mransa- nn Behmed Ali =aa'y tuttuu belli olduundan, -us 3ar'ndan 0elen
yardm tekli#ini kabul etmekten baka 1are kalmyordu2 >itekim !ultan Bahmud
::2, @ 5ubat '8@@ tarihinde, istanbul'daki
' G2 Tem/erley, The Irimea, /2 D@2
% Ayn y2 /2 D*2
14
-us el1isi Butenov vastasiyle 3ar >ikola :2ya "si Behmed Ali =aa'ya kar
yardm istiyerek yazl bir mracaatta bulunmutu2
'
!evasto/ol'de e/ey bir zamandanberi hazr bulunan Qazarev
kumandasmdaki -us donanmas hemen hareketle, %H 5ubat tarihinde 9stanbul
Boaz'na 0irdi ve Byk Derede demirledi2 Bunun zerine etekleri tutuan
Mransz el1isi Amiral -oussin, !ultan'a mracaatla -us #ilosunun derhal Boaz'
terkini istedi2 9n0iliz el1isi de ona kald2 !ultan Bahmud ::2 da Mransa'nn
Behmed Ali =aa'ya kar Devleti Aliyye'ye yardm edeceini taahht ederse
Bab"li'nin de -uslardan #ilolarn 1ekmelerini istiyeceini bildirdi2 Mransz
el1isi b6yle bir taahhtte bulunduktan sonra, Bab"li de -us el1isi vastasiyle,
donanmalarnn 0eri 1ekilmesini istemee balad2
Galbuki Mransz ve in0ilizlerden umulan yardm ve Behmed Ali =aa'ya
kar ya/lmas 0erken bask boyuna 0eciktiriliyordu, izmir'de 9brahim =aa'ya
katlmak i1in bir ayaklanma dahi olmutu2 Bunun zerine Bab"li -us
donanmasnn Boaz'da kalmasna ses 1karmad2 -uslarn zaten 1ekili/ 0itmee
hi1 niyetleri yoktuA bil"kis !e- vasto/ol'dan boyuna yeni har/ 0emileri ve asker
0elmekte idi2 % >isan tarihlerinde Boaz'n 0iriinde btn -us )aradeniz
Donanmas ydm bir halde idi2 Beykoz'a da '% bine yakn asker 1kanl- mt2
%
Bu suretle -usya Boazlan ve :stanbulu i0al edecek bir durumda idi2 Mransa ve
9n0iltere buna mani olmak i1in, Behmed Ali =aa'ya bask ya/lar,
donanmalarm Bsr sahillerine evkettiler2 Bunun zerinedir ki, Behmed Ali
=aa i1in 1ok iyi ardar dahilinde !ultan Bahmud ::2 ile bir anlama ya/ldA
Behmed Ali =aa'ya Bsr valilii ve daha baka yerlerin valilii tannd2 Bu
de#a 9n0iltere ve Mransa -us donanmasmn Boazlar'dan 1ekilmesini srarla tale-
be baladlar2 Bab"li de bu hususta teebbse 0e1ti2 -uslar da '' Temmuz '8@@
tarihinde 1ekili/ 0ideceklerini v"dettiler2
Makat -uslarn 1ekilmesinden 6nce 1ok 6nemli bir di/lomatik
mumeleolduK8 Temmuz '8@@ $%H !a#er '%C*, tarihinde Boaz i1indeki Gnk"r
iskelesi )6k'nde -usya ile Trkiye arasnda bir anlama imzaland2
'
?smanl
="di"h tara#ndan murahhas olan !erasker Gsrev =aa, Bir Mevzi Ahmed
=aa ve -eislktta/
' storiya DiplonuUii :2 C'(A G2 Tem/erley, T!e "rimea /2 D(2
% >2 >2 Burav'yev, !sskiye na #os'ore v >?@@ g. $-uslar Boazi1inde, '8@@ ylnda, $2;loskva
'8D*,2 m2 y2
@ Dileri Bakanl Arivi $ksaltmasK D9 A, -usya, muahedat ksm, Dosya >o2 CH(A G2
Tem/erley, %he .rimea$ /2 +H2
1-
Gac Behmed Aki# 7#endi, -us 9m/aratoru tara#ndan da #evkalade el1i )ont
Aleksi ?rlov ve 9stanbul'daki -us el1isi Butenev tara#ndan imzalanan bu
muahede, um4mF mahiyette alt maddeden ve 0izli bir maddeden ibaretti2 Bu
muahede ile, ?smanl Devleti ile -usya arasnda bar, dostluk ve itti#ak'
ebediyen srecekti2 Bu anlama aslnda teda#i bir itti#ak mahiyetinde idi2
Bunun mddeti sekiz yl olu/ $Badde ;2, '+*8&'+** daki itti#aktaki cmlelerle
i#ade edilmiti2 -usya, ?smanl 9m/aratorluunun devamn ve istikl"linin
muha#azasn arzu ettiini bildirmiti2
7n mhim madde ise 0izli madde idi2 Buna 06reK Ger iki devlet tehlike
vukuunda birbirine btn imk"nlar dahilinde yardmda bulunacaklard2 ?smanl
Devleti'nin -usya'ya maddF yardmda bulunmas hususunda mkl"tla
karlaaca 06z 6nnde tutularak Bab"li'nin -usya'ya ya/aca yardm
3anakkale Boaz'nn $-usya'dan baka, btn devletlere ka/atlmas eklinde
olacakt2 Jani Boazlar $har/ halinde, ancak -uslar'a a1k tutulacak, btn dier
devletlere ka/atlacakt2 Bu suretle 3ar >ikola :2 en 1ok arzu ettii anlamay
elde etmi bulunuyorduA
'
-us donanmasnn Boaz- lar'a 0irmesi ve 0e1mesi
hakkn almakla, -usya'mn 9stanbul ve Boazlar zerine h"kimiyetinin
salanmas i1in artk bir mania kalmyordu2
Bu mehur anlamann hazrlanmas i1in Bays balarnda 9stanbul'a
#evkal"de el1i s#atyle 06nderilen )ont Aleksi ?rlov'un byk 0ayretler
sar#ettii ve =adiahtan baka btn Trk byklerini rvet vermek veya c"zi/
tekli#lerde bulunmak suretiyle elde ettii s6ylenmektedir2
%
Bu iddiann ne
dereceye kadar doru olduu bilinmiyorA bilinen cihet %u sralarda ?smanl
ricalinden bir 1ounun, 9n0iliz ve Mranszlara kzarak, -usya ile anlamak yoluna
sa/m olmalardr2 Bir 1ou da belki '+*8&* ve '8H( -us-Trk itti#aklar nasl
hemen kaldnld ise, Dunun da ksa bir zamanda hkmsz kalacan
dnmt2 Makat ne olursa olsun 3ar >ikola :2 Behmed Ali =aa meselesinden
#aydalanmay bilmi ve Boazlar'a 0iren donanmas ile Beykozdaki '% bine
yaklaan askerine dayanarak,
(
Bab"li'yi b6yle bir anlama ya/maa zorlamt2
!ultan Bahmud
' Betternich, Gnk"r iskelesi muahedesi nin hakikF mahiyetini 6renince, 0ya, ?smanl
Devletinin bundan b6yle Bab"li deil Bevvab"li $Jksek ka/c, olduunu s6ylemiti2
% storiya diplomatii :, C'D2
@ #storiya diplomatii :, C'D2
1.
::2 ve mes'ul makamlardaki il0ili ahsiyetler de -us donanmas ve kuvvetlerinin
bir an evvel 1ekili/ 0itmelerini salamak i1in b6yle bir muahedenin akdine
muva#akat etmi olmaldrlar2 >itekim bir mddet sonra -us #ilosu ve askerleri
Boazlardan, 1ekili/ 0ittiler2
'% bine yakn -us askerinin Beykoz'da kalmasnn bir hatras olarak,
Boazn !elviburnu'nda ( arn boyunda, ',( arndan kalnca bir ta
dikmilerdi, zerine sadece 3ar >ikola :2nn doum 0nne rastlayan %(
Gaziran '8@@ tarihi -us1a olarak yazlm ve aasna =ertev 7#endi'nin u
ktas dahi kazlmtK
Bu sahraya misa#ir 0eldi 0itti askeri -usF Bu sen0-i k4h /eyker
y"di0"r olsun, nian kalsn, ;i#ak devleteynin b6yle dursun
sabit- muhkem Qisan dostanda dasitan 1ok zaman kalsn
'
3ar >ikola :2 tek bir -us askeri kaybetmeden 1ok byk bir di/lomak
za#er kazanm oldu2 Gnk"r 9skelesi Buahedesi ile ?smanl Devleti, -usya'nn
himayesi altna konmu oldu2 Bama#ih mesele o kadar basit deildi, 9n0iltere ve
Mransa'nn, 5ark Beselesinin bu tarzda halline ve -usya'nn Boazlar'n ye0"ne
hakimi olmasna asla msamaha etmiyecekleri aikard2 >itekim bu muahede
hkmlerinin tatbikine mani olmak i1in her iki devlet tara#ndan az sonra
harekete 0e1ildi ve Bab"li bu yolda zorlanmaa baland2
Gnk"r 9skelesi Anlamas in0iltere'de bir1ok te#sirlere yol a1m ve bu
mnasebetle 9n0iltere'nin Trkiye ve -usya'ya kar taki/ edecei siyaset
hakknda tarmalar olmutu2 Qiberal ekonomi siyasetinin tara#tarlan ve Lahire
)anunu $Iorn QaS, muhali#leri olarak tannan -ichard Iobden ile Uohn
Bri0ht'larn temsil ettii 06rK -usya'nn Trkiye'ye kar taki/ ettii siyasetine
asla mdahale etmemektiA -usya istanbul'u ele 0e1irse bile, bundan 9n0iltere.nin
Qevant ticaretinin haleld"r olmyaca iddia edilmekte idi2- Dier tara#tan
=arlamentoda byk 1ounluk ve 9n0iliz umumF
' =ertev 7#endinin bu ktas, Dnya 0azetesi '@ )asm '*DD tarihli nshasndan
iktibas edilmitir2 Ancak yerinde ya/tmz aratrmada bu Ta'n hal" orada bulunmad
anlalmtr2 Galihazrda !elviburnun'da Amerikan =etrol 5irketi Bobiloi='in byk
tanklar bulunuyor2 ?ra halkncaBosko# ta diye anlan bu Ta, orada uzun yllardan-
beri yaayan bir zatn i#adesine 06re, Birinci Dnya Garbi 1knca davul ve zurnalarla yerin-
den s6klm ve /ar1a /ar1a edilmitir2 Jani Ayaste#anos' $Jeilk6y, daki '8+8 e ait -us
abidesinin ykld 0ibi2
% storiya diplomatii :2 C%H2
15
e#k"r tara#ndan desteklenen ve Gariciye >azr =almerston tara#ndan 6ne
srlen 06r de bunun tamamiyle aksi idiK -usya'nn Trkiye'de n#uz
kazanmas ve 9stanbul ile Boazlarda h"kim olmas ile 9n0iltere.nin emniyeti ve
bilhassa Gindistan yolu nun tehlikeye decei iddia edilmekte idi2
Dolaysiyle =almerston, -usya'ya kar y6neltilen 9n0iliz siyasetinin ba
temsilcisi oldu2
'
=almerston, Gnk"r iskelesi Anlamasndan tabiatiyle memnun kalmam ve
bunun yrrlkten 1karlmas veya 0eniletilerek bu anlamaya 9n0iltere ve baz
dier devletlerin de katlmas suretiyle baka bir ve1he verilmesini tasarlyordu2
Tam bu sralarda, Behmed Ali =aa ile #azla yakn mnasebetler kurmas
yznden 9n0iltere ile Mransa'nn aras a1lm ve bundan 3ar >ikola :2 isti#adeye
kalkm, y"ni 9n0iltere ile anlama yollarn yoklamak istemiti2 '8@' ihtil"li ile
Mransada tahta 0e1irilen )ral Qouis- =hili//eten ne#ret etmesi dolaysiyle 3ar
>ikola :2 9n0iltere ile 5ark Beselesi zerinde anlaabileceini ummaya
balamt2 =almerston da bir aralk -usya'ya yaklar 0ibi oldu ve 9n0iltere,
Avusturya, =rusya ve -usya arasnda adet" Bukaddes :tti#akn yenilenmesi
mahiyetinde, '( Temmuz '8CH da Qondra'da bir anlama imzaland2 Galbuki
bundan az 6nce, :stanbuldaki Mransz el1isi, Gariciye >azr Thiers'den ald
talimata istinaden, -us tara#tan ve Behmed Ali =aa'nn amansz dman
olarak tannan ;eziriazam Gsrev =aann azlini Bab"li'den tale/ etmiti,
9n0iltere ile -usya ve Avusturya arasnda bir anlamann vukua 0elmesi Mransz
hkmetini Bsr valisine kar taki/ ettii siyasetini deitirmee ve byk
devletlerin siyasetine uymaa zorlamt2 Dolaysiyle, =almerston'un arzusu ve
di/lomatik mahareti sayesinde Gnk"r 9skelesi anlamas da 3ar >ikola :2nn
tasarladndan tamamiyle baka bir ekile kondu2
Gnk"r iskelesi Buahedesi 8 yl i1in akdedilmi olu/ '8C' Tem- muz'unda
sona erecekti2 Bunu nazar dikkate alan =almerston, bu anlamaya -usya'dan
baka 9n0iltere, Avusturya ve =rusya ile Mransa- nn katlmasna 3ar >ikola :2mn
muva#akatim almt2 3ar da, 9n0iltere ile baka meseleler zerinde anlamak
midiyle bunu ya/- m2 Laten buna muva#akat etmezse karsnda 9n0iltere,
Mransa ve Trkiye'yi bulacandan, ya anlamak veya harbi 06ze almak
' G2 Tem/erley, %he .rimea$ /2 +@&+CK Tnkiar !kellessi is a true turnin0 /oint
in the attitude o# 7n0lish statesmen tovvards -ussia2 :t bred in =almerston a #atal hostility
to -ussia2 -storiya diplomatii$ :, C'82
1/
klarndan bFri vard2 '@ Temmuz '8C' tarihinde, Qondra'da bir tara#tan
?smanl Devleti 6br tara#tan -usya, 9n0iltere, Avusturya, =rusya ve Mransa
olmak zere akdedilen bu yeni anlamaya 06re
'
K Trkiye har/te olmad
mddet1e 9stanbul ve 3anakkale Boazlar btn devletlerin har/ 0emilerine
ka/al kalacakt2 5ayet Trkiye harbe 0irerse, Bab"li men#aatlan bakmndan
uy0un 06rd devletle anlaarak har/ 0emilerini Boazlardan 0e1irebilecekti2
Bu suretle, -usya'mn Boazlar zerindeki inhisar kaldrlm oldu2 Bama#ih
3ar >ikola :2 bu durumdan yine memnundu2 3nk netice itibariyle Mransa'nn
son yllarda Jakn - Doudaki imtiyazl durumuna son verilmi ve 9n0iltere ile
-usya arasnda bir yaklama hasl olmutu2
) r m Ga r b i v e =a r i s Bu a he de s i
9n0iltere ile -usya arasndaki yaknlk bu sralarda 9n0iltere'de vukubulan
kabine deiiklii ile bsbtn 0elimi 0ibiydi2 Bu de#a iktidara 0elen
muha#azak"r bavekil -obert =eel -us tara#tarl ile tannmtA =almerston
yerine Gariciye >azr olan Qord Aberdeen de, 9n0iltere'nin bir1ok hususta
-usya ile anlaabilecei kanaanda idi2 9n0iltere'deki bu kabine deiiklii 3ar
>ikola :2 nn mitlerini bsbtn artrm ve Trkiye meselesinde 9n0iltere ile
anlamann kolaylaaca zannedilmiti2 3ar >ikola :2 nn ayet )rali1e
Jiktorya tara#ndan bir davet vukubulusa 9n0iltere'yi ziyaret edecei 6reni-
lince, 9n0iliz hkmeti tara#ndan resmF davet ya/lmt2
%
>ikola :2 maiyeti ile
birlikte @' Bays '8CC tarihinde Britanya Adas'na ayak bast ve byk bir
merasim ve samimiyetle karland2 )rali1e, lordlar, devlet adamlar, donanma
ve Irdu erk"n -us 3ar'na kar byk bir ihtimam 06sterdiler2
@
>ikola :2
bundan #evkal"de memnun kald ve b6yle samimF bir hava i1inde 9n0iliz
Gariciye nazr Qord Aberdeen'e Vindsor !aray'ndaki bir resmi kabul esnasnda,
Trkiye- ye ait 06rlerini a1maktan 1ekinmedi2 Gaziran'n ilk 0nlerinde
vukubulan bu 06rmede 3ar >ikola'nn Qord Aberdeen'e s6yledikleri, )rali1e
;iktorya ve =rens Albert'in yaknlarndan olan, Baron !tockmar tara#ndan
nakledilmitir2 3ar ile mlakattan hemen sonra Aberdeen'in kendisi tara#ndan
Baron !tockmar'a anlatlan
' #storiya diplomatii :, C%%A G2 Tem/erley, T!e "rimea /2 'CD&*
% G2 Tem/erley, %he .rimea$ /2 %(@&(CA Astoriya diplomatii$ :, C%@A72 ;2 Tarle,
Kr,mskaya voyna $)rm Garbi, $Boslcva '*C',, T2 :, s2 +C&+(2
@ G2 Tem/erley, %he .rimea /2 %((2
10
konuma 6yle olmuturK 3ar >ikola, Qord Aberdeen'e 6yle hita/ etmitiK
'Trkiye 6lm yatandadr2 Biz onun hayatn muha#aza i1in 0ayret
sar#edebiliriz, #akat bu ite muva##ak olamyacaz2 ? 6lme mahk4mdur ve
$muhakkak, 6lecektir2 9te b6yle bir zaman kritik olacaktr2 Ben $o zaman,
ordularm harekete 0e1irmek mecburiyetinde kalacam imdiden 06ryorum2 ?
zaman Avusturya da b6yle bir ey ya/acaktr2 Bu hareketi ya/arken ben
Mransa'dan baka hi1bir devletten 1ekinmem2 Mransa ne istiyecektirO )orkarm ki,
Mransa A#rika'da, Akdeniz'de ve 5ark'te kendisinde 1ok ey istiyecektir2 Ger halde
Ankona heyeti se#eriyesini hatrlarsnzO >eden Mranda b6yle bir heyeti
askeriyeyi mesel" Eirit'e veya 9zmir'e 06ndermesinO Jani bu suretle, -us ordusu,
Avusturya ordusu ve byk bir 9n0iliz donanmas o sahada to/lanabilir2 Atein
yaknnda bu kadar 1ok barut #1s olunca, kvlcmlarn bu barut #1larn tutu-
turmayacaklarn kim 0aranti edebilirO2
'
3ar >ikola :2 Aberdeen ile konumakla yetinmiyerek, Bavekil $ve -us
dostu, -obert =eel ile de bu hususta 06rmek #rsatn ka- 1rmad2 Trkiye
behemehal decektir diye s6zlerine balyan 3ar, 6yle devam etmitiK
>esselrode $-us Gariciye nazr, bu #ikirde deildir, ama ben buna kat'iyetie
kaniyim2 !ultan $Abdlmecid, bir d"hi deildir, o alel"de bir insandr2 ? her
han0i bir kazaya urarsa Trkiyenin ne olacan tasavvur edebilirmisiniz O Bir
1ocuk ve niyabet2 Ben Trkiyeden bir kar to/rak dahi istemem, #akat baka
birisinin de bir kar to/rak almasna msaade edemem2
=eel de buna 1ok el"stikF bir ekilde ceva/ vermi ve dolaysiyle
9n0ilterenin Bsr'da kuvvetli bir hkmetin yerlemesine msaade etmiyeceini,
1nk bu takdirde 9n0iltere'nin ticaret men#aatlerinin zedeleneceini i#ade
etmiti2 Jani =eel, Trkiye'nin muhtemel bir taksiminde 9n0iltere'nin Bsr
zerinde 06z olduunu anlatmak istemiti2
>ikola :2 da s6zlerine devamlaK Trkiye ile ne ya/lmas 0erektii
hususunda imdiden birey kararlatrmak doru deildir2 3nk bununla onun
6lm 1abuklatrlm olur2 Bundan dolay ben status guonun muha#azas i1in
elimden 0elen her eyi ya/acam2 Makat vuku bulabilecek ihtimalleri drst bir
ekilde 06z 6nnde bulundurmak, makul muhakeme yolu ile doru ve drst bir
an-
' 72 ;2 Tarle, Kr t mikaya voyna :, ss ++&+8 $Denkumrdigkeiten aus den $apieren
des %rei&
!erm "!. %. von Sto'kmar'a istinaden, ss @*D-@**,2
66
' amaya varmak 0erekecektir demiti2' Jani 3ar >ikola '2 Trkiye'nin
mukadderat hususunda -usya ile 9n0iltere arasnda behemehal bir anlamaya
varlmas lzumundan, 9n0iliz devlet adamlarna a1k1a bahsetmiti2
Eerek Qord Aberdeen ve 0erekse -obert =eel, 3ar'a balayc her han0i bir
i#adede bulunmamalarna ramen, >ikola :2 bu 06rmelerden #azlasiyle
memnun kalm ve 9n0iltere ile Trkiye meselesinde bir anlamaya
varlabileceine hkmetmiti2 9n0iltere'den bu hava i1inde d6ndkten sonra,
Qondra'dan alnan haberler 3ar'n bu 06rn teyid eder mahiyette
06rnyordu2 3nk ayn yln Austosunda Qord Aberdeen Qondra'daki -us
el1isi Brunnovv'e 9n0iltere ile -usya arasnda bir itti#akn akdinden bile $0er1i
bir aka kabilinden, bahsetmiti2
%
B6yle bir itti#ak, tabii Mransa'ya kar olacakt2
>itekim Mransa'da devlet idaresinin bana >a/oleon :::2'n 0e1mesi ile, bir
tara#tan Mransa ile in0iltere'nin dier yandan Mransa ile -usya'nn aras
adamakll a1lmt2
'8C8 ihtil"linden sonra Mransa'da ikinci Iumhuriyet il"n edilmiti2 Bu arada
=aris'te ba06steren aa tabaka ayaklanmasnn Eeneral Iavai0nac tara#ndan
kanl bir ekilde bastrlarak intizamn iadesi 3ar >ikola :2nn #azlasiyle
houna 0itmiti2 Mransa'da ya/lan Iumhurbakan se1imini, >a/oldon :2 n
ah#adndan /rens Qouis >a/oleon kazanmt2 Qouis >a/oldon bir hkmet
darbesi ile idareyi tamamiyle eline alm ve C Aralk '8(% tarihinde kendisini
>a/oleon :::2 ad ile 9m/arator il"n etmiti2
9n0iltere dahil bir1ok devlet, >a/oldon :::2 un 9m/arator nvann
tandlar2 Makat Beruiyet /rensi/lerinin en kudretli dayana olan -us 1ar
>ikola :2 ihtil"lci yollarla $yani umumF se1imle, iktidara 0eldikten sonra,
bana ta1 0iymi olan bir kimseyi 9m/arator olarak tanmak istemiyor ve
>a/oldon :::2 a resmF muhaberatta birader deil, sadece dostum diye hita/
hususunda srar ediyordu2 Avusturya ile =rusya da ilk 6nce 3ar bu hususta
destek- ledilerse de az sonra >a/oldon :::2 un biraderli0ini tandlar2 9te bu
nvan yznden >ikola :2 ile >a/oldon :::2 un aras 0ittik1e a1ld2
Bama#ih bu sralarda in0iltere ile Mransa'nn aras da iyi cl- maktan
uzaktA hatt" tekrar iktidara 0etirilen Qord Aberdeen, -us
' 72 ;2 Tarle, ayn y2
% G2 Tem/erley, %he .rimea$ /2 %(C2
1D
el1isi Brunnovv'a, >a/oldon'un 9n0iltere'yi istil"ya hazrlandndan' dahi
bahsetmiti2 Qondra'dan alnan bu 0ibi haberler, 3ar >ikola Q da 9n0iltere ile
Mransa'nn arasnn adamakll a1ld ve bu iki devlet arasnda bir yaklamann
mmkn olmayaca kanaatini bsbtn kuvvetlendirmiti2 -us 3an bir tara#tan
hakl idiA 1nk >a/oldon :::2 n Jakn 5arkta, bilhassa Milistin ve !uriye
zerinde emelleri olduu 0ibi, ?smanl mem"likinde imtiyazb bir durum almak
istedii biliniyordu2 Bu yzden 9n0iltere ile Mransa'nn men#aat- lar
1aacandan 9n0iltere'nin daha ziyade -usya'ya yaklamas uzak bir ihtimal
saylamazd2
istanbul ve Boazlar almak ve 6lecei muhakkak saylan hasta adamn
mirasna konmak arzusu 3ar >ikola :2 da bir idee fi,e haline 0elmi ve
saltanatnn sonuna kadar bu 06rn esiri olmutur2 '8%* se#erinde ve '8@@
deki Boazlara -us eks/edisyonu srasnda >ikola :2 mn bu arzusunun
0er1eklemesine ramak kalmt2 Makat ilk de#asnda -uslarn askerF kudretinin
tkendii, ikincisinde de in0iltere ve Mransa'ya kar koyacak kuvvete sahi/
olmay, 3ar'n katF netice almasna mani olmutu2 Bunun i1indir ki, '8@@
Gnk"r iskelesi anlamasndan sonra >ikola :2 var kuvvetiyle -us ordusunun
0elitirilmesine 0ayret etti2 '8C' de, Boazlarn yeni statsn tayin eden
Qondra Bukavelen"mesi srasnda -usya askerF bakmdan henz /ek kuvvetli
olmadndan, 3ar bu anlamaya kar sesini 1karmamt2
Galbuki '8C8 ihtil"li srasnda Bacarlarn ayaklanmalarm bastrmay
kendisi i1in bir #rsat bilen >ikola :2, '8C* da Bacaristan'a 0irerek, Gabsbur0
im/aratorluunu 16zlmekten kurtarm ve Avru/a'nn Pandarmas olduunu
is/at etmiti2 Bu de#a >ikola :2, yalnz -usya ve Avru/a'nn deil, btn
dnyann en kudretli hkmdan saylmakta ve korkulmakta idi2 >itekim '8(%
de !t2 =etersbur0 yaknlarnda icra edilen byk askerF manevralar ve resmi
0e1itler, >ikola :2 y ve maiyetini -usya'nn askerF kudretinin byklne
bsbtn inandrmt2 Ee1it resmi srasnda -us askerlerinin sert admlarla
yrmeleri ve btn hareketleri /rzsz ya/malar karsnda kendisini
heyecandan tuta- myan bir -us kumandan, 9m/aratora hitabenK B6yle bir ordu
ile Avru/a'nn canna okuruzW $Davay 7vro/u- ;er buraya Avru/a'y, diye
haykrmaktan kendini alamamt2
'
3ar >ikola :2 nn kendisinin de bu #ikirde
olduu muhakkaktA bu orduya 0venerek, 1ok-
' 72 ;2 Tarle, Kr,mskaya voyna$ :, 'H+2
12
tanberi besledii ve 0er1ekletirilmesini 6zledii Boazlar ve 9stanbul'un
alnmas i1in harekete 0e1menin zaman 0eldiine hkmetmiti2
-us askerF mah#illerinde '8(% sonlarna doru Trkiye'ye kar har/
hazrbklan ya/lmak istenmiti, istanbul ve Boazlarn kolayca za/Tnn nasl
mmkn olaca zerinde durulmutu2 Bunun ancak "ni bir hcumla
ya/labilecei kanaana varlmt2 7er )aradeniz donanmasnn alelacele
takviye edilerek harekete 0e1irilmesine balanrsa, Adalar Denizi'ndeki 9n0iliz
amiralinin bundan haberdar olaca ve -uslardan daha 6nce Boazlara
yetiecei muhakkak olduundan, b6yle bir teebbsn yerinde olmayaca
hkmne varld2 3nk ?dessa'da balanan hareket hakkndaki haberlerin iki
0nde istanbul'a ve oradan da 1-d6rt 0nde Balta'ya ulaaca ve1hile,
istanbul'a yaklaan -us donanmas Trkler, in0ilizler ve belki de Mranszlarn
mukavemeti ile karlaacakt2 Bundan dolay )aradeniz donanmasn birden
deil, ayr #ilolar halinde hazrlamak ve "ni olarak Boaz'a 0irivermekle
istenilen netice elde edilebilirdi2 Jani meselenin halli "ni bir baskna bal
olacakt2
Bu "ni baskn 06r -us askerF 1evrelerinde 1ok cazi/ 06rnmt2 ;e
bunun hazrlklar '8(@ Gaziran'nda dahi ya/lmak istenmiti2 >itekim '8(@ yl
Gaziran'nda !evasto/ol'da, Boaz'a 1karlacak kuvvetlerin haztlna
0iriilmiti2 Bu kuvvet '(D(% ne#er, %H@% assubay, %H% subay, %D kurmay ve (
0eneralden terekk/ edecekti2 Bu 1karma kuvvetleri 'D ar ve 'D ha#i# to/la
te1hiz edilecekti2 Bu suretle '8(% yl sonu ve '8(@ yl bandan itibaren -us
hkmet ve askerF mah#illerinde Trkiye'ye kar harekete 0e1mek ii ciddF
olarak dnlmee balanmt2
'
Bama#ih 3ar >ikola :2, #iilen harbe balamadan 6nce -usya'ya kar ce/he
alabilecek devletleri as0arF hadde indirmek yolunda di/lomatik #aaliyete
0e1meyi lzumlu bulmutu2 Trkiye'ye kar a1lacak bir se#er esnasnda
Avusturya ve =rusya'nn -usya'ya kar ce/he almyacaklan muhakkak
saylyordu2 3nk her iki devlet de -usya'nn dediinden 1kmayacak
mtte#iktiler2 Gem in0iltere ile aras a1k olduu sanlan, hem de tahtnda /ek
salam oturmad zannedilen >a/oldon :::2 un da -usya'ya kar har/ il"n
edeceine ihtimal verilmiyordu2 Bu suretle ortada anlalmas 0ereken bir in-
0iltere kalyordu2 3ar >ikola :2 '8CC de Qondra ziyareti esnasnda
' 72 ;2 Tarle, Kr,mskaya veyna, :, ''H2
13
karlat hsn kabul ve Bavekil -obert =eel ile Gariciye vekili Qord
Aberdeen ile ya/t konumalardan iyi intibalar edinmiti2 Bu de#a 9n0iltere'de
i bana -us dostu olarak tannan Qord Der- by'nin 0elmesi ve yine bir -us
dostu olarak bilinen Aberdeen'in tekrar Gariciye vekilliine 0etirilmesi >ikola
:2 da 9n0iltere ile anlamak mitlerini bsbtn kuvvetlendirdi2 9te bu
ml"hazalarn tesiriyledir ki, 3ar >ikola :2 !t2 =etersbur0'da, des 7lena
=avlovna !arav'nda * ?cak '8(@ akam ya/lan 0ayri resmF bir kabul $rout,
esnasnda, 3ar >ikola :2 ile 9n0iliz el1isi !ir Gamilton !eymour arasnda tarihF
bir konuma oldu2
'
Bu konuma hatt zatnda 3ar'n '8CC de ;;indsor
!aray'nda -obert =eel ve Qord Aberdeen ile ya/t yanda kalan mk"lemenin
bir devam idi2
Ior/s di/lomatiin 0elmesi beklendii bir srada 3ar >ikola :2 salona
0irmi ve oraya daha evvel 0elmi olan 9n0iliz el1isini bir kenara 1ekmi ve
6yle hita/ etmitiK Trkiye hasta bir adamdr2 Gereyin, hatt" ?smanl
9m/aratorluunun 16zlmesi dahi 06z 6nnde bulundurulmak 0erektir2
;ak'alarn "ni bastrmamas ve aknlk yaratmamas i1in 9n0iltere ve -usya'nn
vakti zamannda anlamalar icabetmektedir2 3ar 6nceleri /ek sarih bir 06r
beyan etmemekle beraber az sonra 9stanbul meselesine 0e1ti ve unlar s6ylediK
5imdi ben sizinle bir dost ve bir centilmen olarak 06rmek istiyorum2 7er
biz, y"ni ben ve 9n0iltere bir anlamaya varabilirsek, bakalarnn ne ya/tklar
veya ya/acaklar bence ehemmiyetsizdir, $/our le reste /eu m'im/orte,2 Jani
samimiyetle konumak zere $usant done de #ranehise,, ben unu a1k1a
bildirmek isterim ki, ayet 9n0iltere /ek yakn bir 0elecekte $un de ces Pours,
9stanbul'da yerlemek isterse, ben buna msaade etmiyeceim2 Ben sizin b6yle
bir #ikriniz olduunu 6ne sremem, #akat bu 0ibi hallerde her eyi a1k
konumak usul tercih edilmelidir2 Ben kendi tara#mdan da orada temelli olarak
yerlemek niyetinde olmadma ait teminat vermee mtemayilimA #akat 0e1ici
bir h"mi s#atiyle orada bulunmak ise baka bir meseledir $en de/ositaire Pe ne
dis /as,2 5ayet hi1 bir ey daha 6nceden dnlmemi ve her ey tesad#e
braklacak olursa zuhur eden vakalar beni 9stanbul'un i0aline zorlyabilir2
%
3ar bu yoldaki 06rlerini daha ileri 06trd2 ?nun s6ylediklerine 06reK
>e -uslar, ne 9n0iliz ve ne de Mranszlar 9stanbul'u ele
' G2 Tem/erley, %he .rimea$ /2 %+%A 72 ;2 Tarle, Kr,mskaya voyna$ :, '''A Astoriya
diplomatii$ :, C@C2
% 72 ;2 Tarle, Kr,mskaya voyna$ :, '''2
D4
0e1iremezler2 Ayn ve1hile Junanistan da oray alamaz, 1nk ben buna asla
msaade edemem dedikten sonra Trkiye'nin k1k Iumhuriyetlere de
b6lnmesine asla muva#akat etmiyeceini de s6zlerine il"ve etti2
3ar >ikola, 9n0iliz el1isine Trkiye meselesinin halli i1in u tekli#in
Qondra'ya bildirilmesini s6ylediK Tuna beylikleri $yani 7#l"k ve Budan, daha
imdiden #iilen mstakil bir durumda olu/, benim $yani -usya'nn, himayem
altndadrlar2 Bu durum bundan sonra da devam etmelidir2 Ayn ey !rbistan'a
da caridir2 Bul0aris- tanda yine 6yle olmaldr $yani -usya himayesi altnda bir
beylik olmaldr,2 9te bundan sonra 3ar meselenin 9n0ilitere i1in en cazi/ olduu
konuya 0elmi ve Bsr'n durumuna 0e1erek demiti kiK Bsr'a 0elince, ben bu
sahann 9n0iltere i1in ne kadar ehemmiyetli olduunu tamamiyle mdrikim2 Bu
hususta ancak u kadarn s6y- liyebilirimK ?smanl Devleti'nin yklndan
sonra miras b6lnd zaman 9n0iltere Bsr' i0al ederse, tara#mdan hi1bir
itiraz vukubulmyacaktr2 )andiye $yani Eirit adas, hakknda da ayn eyleri
s6yliyebilirim2 Bu da size daha 1ok yakacaktr ve ni1in oras 9n0iliz lkesi
olmasn 222
'
3ar >ikola :2, !ir Gamilton !eymour ile vedalarken dedi kiK 7vet,
hkmetinizi bu mesele hakknda ve ta#sil"tl bir ekilde 06rn bana
bildirmee tevik ediniz2 Gkmetiniz bunu hi1 bir tereddde mahal kalmadan
ya/maldr2 Ben in0iliz hkmetine itimat ediyorum2 Ben onlardan ne bir taahht
ve ne de bir anlama istemiyorumA bu sadece a1k bir 06r mbadelesidir ve
ayet lzumu olursa bir centilmen s6z olacaktr2 Bizim i1in bu yeter2
3ar >ikola :2 bu konumas ile istanbul ve Boazlar hakkndaki 06rn
ortaya atm ve bunun neticesinde )rm Buharebesi ad ile bilinen ve 3ar >ikola
:2nn yalnz malubiyeti ile deil 6lm ile de biten byk 1atma meydana
delmitir2 ?smanl im/aratorluu i1in bundan b6yle sk1a kullanlm olan hasta
adam tabiri de ite 3ar >ikola :2nn koyduu bir tehistir2
in0iliz Gkmeti, mama#ih >ikola :2nn #ikrinde deildiA bir kere ?smanl
im/aratorluunun dal/ 0itmesine ihtimal verilmiyordu2 Bir de tam o sralarda
>a/oldon :::2 tara#ndan 6ne srlen )uds'deki )amame )ilisesinin anahtarlar
meselesi 1kmt2 >a/oldon :::2 eski haklara dayanarak, )amame )ilisesinin
tamiri
' Ayn y2 s2 ''%2
78
ve anahtarlarnn )atoliklere, yani Mranszlara verilmesini tale/ ederken, 3ar
>ikola :2 da bu hakkn ?rtodokslara, yani -umlara ait olduunu 6ne srmekte idi2
Bab"li >a/oldon :::2un isteklerini kabul edince, 3ar >ikola :2 bunu kendisi i1in
bir hakaret tel"kki etti, ve Trk Gkmetini korkutmak maksadiyle ?dessa
b6l0esinde se#erberlik il"nyle, baz ktalar Trk snrna evkten baka, bir de
kalabalk bir maiyetle Bahriye nazn =rens Benikov'u Bab"li nezdinde baz
tale/lerde bulunmak zere istanbul'a 06nderdi2
'
=rens Benikov'a verilen talimatnamede )uds'deki mukaddes makamlar
zerinde )atoliklere tamnan haklarn 0eri aln/, bunlarn ?rtodokslara
verilmesi, mem"liki ?smaniyedeki Gristiyan ?rto- dokslarn -usya'nn
himayesi altnda olduklarnn tannmas ve -usya ile ?smanl ="di"h arasnda
bir teda#i itti#akn akdi 0ibi 0ayet mhim maddeler vard2 Bab"li bunlar kabul
ettii taktirde, Trkiye 3ar >ikola :2 nn himayesi altna 0irecek ?smanl
im/aratorluunun da sonu 0elmi olacakt2 3ar >ikola :2 zaten bu de#a istanbul
ve Boazlan ele 0e1irmeyi kararlatrdndan hem =rens Benikov 0ibi 0ayet
hain tabiatl birini #evkal"de el1i olarak se1mi hem de Bab"li'nin kabul etmesi
mmkn olmayacak tale/lerde bulunmutu2
=rens Benikov 5ubat balarnda $'8(C, istanbul'a 0eldi ve di/lomatik
mnasebetlerde misli 06rlmemi bir kabalk ve /ervaszlkla Bab"li nezdinde
tale/lerde bulunmaa balad2
@
Butad nezaket kaidelerini 1inemek suretiyle,
Benkiov !adrazam ziyaretinde /altosunu bile 1karmam
@
ve )amame
)ilisesinin anahtarlarn )atoliklere veren Gariciye nazr Muad =aa'y 06rmeyi
reddetmiti2 -us #evkal"de el1isinin iki devlet arasndaki mnasebetleri bir harbe
06trmek istedii aik"rd, istanbul'da Bab"li ile -us #evkal"de el1isi arasndaki
mzakereler uzadA 1nk Trk makamlar meselenin bar yolu ile hallini
istiyorlar ve mmkn mertebe -uslar teskine 1alyorlard2
'8(@ >isan'nda istanbul'a 0elen in0iliz el1isi !ir !trat#ord Iannin0 $o
sralardaki yeni nvaniyleK Qord de -edcli##e, bu krizde 1ok byk bir rol
oynamtr2
C
)endisi 6tedenberi 3ar >ikola
' 72 ;2 Tarle, Kr,mskaya voyna, :, '%+ ve devamA G2 Tem/erley, %he .rimea$
/2 @HX2
% G2 Tem/erley, %he .rimea$ /2 @H8&@H*2
@ 72 ;2 Tarle, Kr,mskaya voyna$ :, '%*&'@H2
t G2 Tem/erley, %he .rimea$ /2 @H(2
D.
:2 nn ahsF dman olarak tannmt2 3ok mahir bir di/lomat olan bu zatn
Bab"li ve !ultan zerinde n#uzu 1ok bykt2 )endisi Qord =almerston
tara#ndan tamamiyle desteklenmekte olu/, 9n0iltere'deki anti-rus siyasetinin ba
temsilcilerinden biri saylmakta idi2 9te in0iliz byk el1isinin destei ve
direkti#leri ile hareket eden Bab"li, =rens Benikov'un istanbul'daki #aaliyetini
' 72 ;2 Tarle, Kr,mskaya voyno$ :, '%*&'@H2
% )rm Garbi diye bilinen bu savaa ait bir1ok eser yazlmtr2 Buna ait malzeme
ve bibliyo0ra#ya bilhassa u iki mhim kita/ta 06sterilmitirK Garold Tem/erley, 7ng6
land and the Near 7sat$ the .rimea $ksaltmasK The Irimea,, $Qondon '*@D,A 72 ;2 Tarle,
Kr,mskaya voyna $)rm harbi, %2 cilt $Boskva '*C', $yeni tabK Boskva '*CC,2
D5
har/ sahnesi 7#l"k ve Budan'dan )rm'a nakledildi ve '8(C-'8(( $)rm
!ava, ad ile bilinen muharebe 1kt2 Bu muharebe esnasnda, )rm'a 1kan
Ymer =aa kumandasndaki ?smanl-Trk kuvvetlerinin -us mevzilerini basmas
ve -uslar ar kay/lara uratmas haberi !t2 =etersbur0'a ulanca, zaten bir
mddettenberi hasta olan 3ar >ikola :2 bu haber zerine kahrndan 6ld $% Bart
'8((, ve yerine Aleksander ::2 0e1ti $%2 Bart '8((
Z
U@ Bart '88',2
7yll '8(( de !evasto/ol'un dmesinden sonra -usya artk tamamiyle
yenilmi bulunuyordu2 Bu durum karsnda bar m- zakerlerine 0irimekten
baka bir yol kalmamt2 >itekim =aris'de balanan mzakereler neticesinde
'8&@H Bart '8(D tarihinde =aris Buahedesi akdedildi2 Bir tara#tan Trkiye,
D/
nin )aradeniz'de -us donanmas bulundurulmasn men'eden maddesinin
kaldrldn il"n etti2' Gi1 bir Devlet buna kar koymamt ve '8+' de $'@ Bart,
Qondra'da to/lanan bir kon#eransta akdedilen mukavelen"me ile -usya'nn bu
hareketi tasvi/ ve Boazlarn sulh esnasnda btn yabanc har/ 0emilerine ka/al
olduu teyid edildi2
%
Bu suretle -usya yeniden )aradeniz'de donanma bulundur-
mak hakkn kazanm oldu2 Dolaysiyle 1ok 0e1meden -usya tekrar 9stanbul'u ele
0e1irmek siyasetini takibe balad2
Bu siyasetin en hareretli tara#tarlar da, -usya'da 0ittik1e n#uz kazanan
=anslavistler oldu2
@
=anslavizm cereyan -usya'da <:<2 yzyl ortalarna doru
sr'atle 0elimiti2 Trklerin zulm altnda inleyen !lav kardelerini kurtarma
maskesi altnda hareket eden bu zmre mensu/larnn esas 0ayeleri -usya'nn
h"kimiyeti altnda btn !lavlar birletirmek ve istanbul'u ele 0e1irmektiA
=anslavistler bu maksadla Ayaso#yaya ha1 koymak slo0ann ortaya atm-
lard2 Bata -us hkmeti tara#ndan desteklenmiyen bu hareket 3ar Aleksander
::2 zamannda 0ittik1e kuvvetlendi ve -us siyasetine dahi tesirini icraya balad2
!iyasF sahadaki =anslavistlerden en mhimi '8DC de istanbul'a el1i olarak
06nderilen Eeneral >ikolay =avlovi1 F0nat'yev olmutur2
C
!onralar istanbul'daki di/lomatik #aaliyetleri ve bilhassa '8++- '8+8 -us
harbi are#esindeki entrikalar ve nihayet !an-!te#ano $Aya- ste#anos, Barnn
ba terti/1isi s#atiyle ad kazanan F0nat'yev, kariyeri itibariyle hem asker hem
di/lomatt2 '8(D da Qondra'da Bilitaire attachd olan F0nat'yev, 3in, Gindistan ve
:ran meseleleri ile yakndan me0l olmutu2 '8(+ de Balkanlarda ve Jakn-
5arkda bir 0ezi ya/tktan sonra, '8(8 de di/lomatik bir misyonla Give ve
Buhara'ya 06nderilmitiA [0nat'yev bu mnasebetle bu iki Ganln -usya'ya
ilhak i1in 0erekli bil0ileri elde etmiti2 Laten tam bu sralarda -usya Trkistan'
almak i1in harekete 0e1mi bulunuyordu2 Dolaysiyle F0- nat'yev'in elde ettii
bil0iler #azlasiyle ie yaramtr2
F0nat'yev '8(*-'8DH da muayyen bir vazi#e ile =ekin'e 06nderilmi ve
burada ya/tklar takdir edilerek 3ar'm yaverleri arasna
' storiya diplomaatii, :, C%'2
% Jine, s2 C%%2
@ Bkz2 Akdes >imet )urat, Panslavizm. D2 T2 I2 M2 Der0isi cilt <:2 say %ZC $Ankara
'*(@, ss %C'-%+8A B2 G2 !umner, !ssia and the #alkans '8+H-'88H2 ?N#ord '*@+, //2 (D-88
ve devam2
C B2 G2 !umner, !ssia and the #alkans, /2 @H not @2
D0
alnm, 0enerallie ter#i ettirilmiti2 '8D' de bir vazi#e ile istanbul'a 06nderilen
F0nat'yev, sonralar en 1ok me0ul olaca bir sahay yakndan 06rmek #rsatn
bulmutu2 Di/lomatik #aaliyette mhim bir tecrbe edinmi olmas hasebiyle
F0nat'yev -us hariciyesinin en mhim ubesi olan Jakn-5ark Basas bana
0etirilmi ve bu vazi#ede kald '8D' den '8DC ylna $yani d6rt yla yakn,
kadar Trkiye ileri ve dolaysiyle Balkan meseleleri ile yakndan me0ul olduu
0ibi, -usya'nn bu meselelerde siyaset ya/clanmn bana 0e1miti2 Bu
vazi#esinde iken, F0nat'yev artk tam bir =anslavist olmas hasebiyle,
Balkanlardaki !lavlarn, yani )arada, !r/ ve Bul0arlarn tamamiyle -usya'nn
n#uzu altna alnmalar, kiminin mstakil bir devlet, kimisinin ?smanl
!ultan'na bal muhtar bir beylik haline 0etirilmesi i1in 0ayret sar#etmee
balamt2 Bu sralarda -usya'da al/ yrmekte olan =anslavizm hareketinde
F0nat'yev, Madeev'den sonra bata 0elen liderlerden biri saylmakta idi2 ite b6yle
bir zat '8DC de istanbul'a -usyann el1isi olarak tayin edildi2
Jeni -us el1isinin istanbul'a 0eli tarz bile zihniyetini ve ?smanl
-/ayitahtnda ya/aca #aaliyeti a1k1a 06sterecek mahiyette idi2 F0nat'yev,
kendisini 0etiren -us 0emisinden Ealata rhtmna ayak bastnda, -us aPanlar
tara#ndan daha 6nce haber verilmek ve hazrlk ya/lmak zere kalabahk bir
-um, 7rmeni ve dier ?rtodoks teb'a tara#ndan byk bir tezahratla
karlanm ve 06steriler arasnda -us el1iliine kadar teyi edilmiti2 Bab"li
i1in hi1 te bo olmayan bu karlan tarzna Trk /olisi ve il0ili makamlar
sadece seyirci kalmak mecburiyetinde idiler2 >itekim :0nat'yev'in istanbul'a
ayak basar bazmaz, bata !lav kardeler olmak zere btn ?rtodoks teb'ann
h"misi roln zerine alm olduu derhal 06rld2
?smanl Devleti bu sralarda malF, idarF ve siyasF bakmdan byk
buhranlar i1inde bulunuyordu2 !ultan Abdlaziz'in bir takm 06sterili !aray
binalarna, saray isra#atma ve ie yaramayan donanmaya harcamak i1in bata
Mransa olmak zere dardan ald bor1 /ara sonunda, Devletin malF durumu
0nden 0ne u1uruma srklenmekte idi2 Byk =etro ve )aterina ::2
zamanlarnda balay/, >ikola :2 zamannda bsbtn hzn arttrm olan -us
kkrtmalar neticesinde )arada, !r/ ve Bul0arlar arasnda, Devleti aliyye'ye
kar ayaklanma hareketi alm yrmt2 Billiyet1ilikten ziyade ?rtodoksluk
bayra altnda ya/lan bu -us /ro/a0andas, Balkanlardaki ?smanl
h"kimiyetini k6knden sarsacak mahiyette idi2 Bilhassa )arada'n dalk saha
olmas ve denizden de sil"h alabilme
D1
imk"nlar buray -us kkrtmalarnn asl oca haline 0etirmiti2 Bosna,
Gersek'de balanan millF !r/ hareketi de, ?smanl Devleti i1in tehlikeli bir
0elime 06sterecek mahiyette idi2 Burann AvTisturya- Bacaristan'a bitiik
olmasnn Ayrca hususiyeti vardr2 ?smanl Devleti'nin banda bulunanlar,
!ultan Abdlaziz kendisi de dahil olmak zere, bu mkl artlarla ba edecek
ne kabiliyet ne de enerPiye sahi/tiler2 ?smanl devlet idaresi 1oktan ie
yaramyan birtakm messeseler manzumesinden baka bir ey deildi2
Dolaysiyle [0nat'yev ve baka bir1ok kimse bu Devletin /ek yaknda ykl/
' B2 G2 !umner, (ussia and t!e )alkans /2 'C(2
DD
Qivadia !aray'nda ziyaret ettiinde, -us-Trk dostluuna hizmet etmek
istemiti2
'
Qivadia !aray, -us 3arlarnn istirahat ettikleri bir yerdi2 Muad =aa,
maiyeti ile birlikte, in0iltere'de ya/lan 1ok lks !ultaniye yat ile Qivadia
' Bu ziyarete ait baz evrak Diler Bakanl Arivinde muha#aza edilmitirK D9 A,
-usya, )arton C*H, dosya >o2 %2
% D9A, -usya, )arton C*H, dosya >o2 %2
@ Ayni yerdeK =romemoria attribue au Eouvernemet :m/6rial sur la /rRendue allaince avec la
-ussie " '' occasion de la mission de Muad =ach" " Qivadia, '8D+2
C Ayni yerde2
( Jine2
D2
06sterilen bir nezaket ziyaretinden baka bir maksat tamyorduA yukarda da
belirtildii 0ibi, bu hususta -us bykel1isi 90nat'yev'in telkinlerinin de rol
olduu muhakkaktr2 Bu 1eit ziyaretlerin /hesiz ki, iki memleket arasndaki
mnasebetlerin dostluk havas i1inde 0elimesinde, daha dorusu Trkiye'de o
sralarda 0ittik1e artan -us n#uzunun kuvvetlenmesine hizmet edecei de
aik"rd2 >itekim bu kabFl Qivadia ziyaretleri sonralar da ya/lm ve bu
mnasebetle bir -us-Trk ltti#akndan bahsedilir olmutur2
90nat'yev'in de tahriki ile Balkanlardaki !lavlar arasnda kaynamalar
artmakta idiA zaten bu memleketlerdeki -us konsolosluklar tam manasiyle birer
casus ve tahrikat yuvas haline 0etirilmilerdi2 -usya'dan 1ok1a =anslavist aPanlar
akn etmekte, /ara ve sil"h yollanmakta, -usya'mn muhteli# ehirlerinde Trklere
kar !r/, )aradal ve Bul0ar yetitirilmekte idi2 Bu hareketin banda
-usya'nn 9stanbul el1isi [0nat'yev in kendisinin bulunmas ve 0erekli direkti#leri
vermekten 1ekinmcmesi ayrca 6nemli idi2 Tabiatiyle 1ok kurnaz ve hiylek"r bir
kimse olmas s#atiyle btn #aaliyetini 6rtbas etmesini bildiinden, Bab"li
makamlar kendisine kar a1k1a vaziyet alamyorlar, daha dorusu almaktan
1ekmiyorlard2
'8+( de Bosna'da 1kan isyan ve onu takiben )arada'daki ayaklanma ve az
sonra Bul0aristan ve !rbistan'daki isyan hareketleri, !rbistan'n oraya to/lanm
olan ve Takend #atihi Eeneral 3er- nyaev'in kumandasndaki -us 06nlllerinin
tevikleriyle Trkiye'ye kar harbe balamas, haddizatnda dorudan doruya
90nat'yev'in direkti#leri ve bil0isi altnda ya/lmt2 -us 06nllleri ve !r/ ordu-
sunun ?smanl kuvvetleri tara#ndan mthi bir dayak yemelerini mteaki/ !r/lar
tamamiyle mahvolu/ 0itmekten kurtaran da yine -usya olmutu2 Bu de#a -usya
tara#ndan yeni kkrtmalar ve !lavlarla mesk4n yerlerde re#ormlar ya/lmas
tale/ edilmee baland2 Buna Avusturya da kart2 Gatt" =rusya da il0ilendi2
Besele bytlerek bir Avru/a meselesi haline 0etirilmee baland2 Bu sralarda
Bul0aristan'da vukubulan ayaklanmalarn bastrlmasmdaki iddet, -us aPanlar
tara#ndan 1ok mbalaal bir ekilde Avru/a'da yaylm ve Trk dman
Eladstone'n ?smanl Devleti aleyhinde amansz bir kam/anya a1masna vesile
tekil etmiti2 Galbuki 9n0iltere'de iktidarda bulunan Disraeli $sonradan Qord
Becaons#ield, ?smanl tm/aratorluunu -us kkrtmalarna kar desteklemek
/rensibini siyasetinin esas olarak almt2 -uslarn Trkistan' ele 0e1irmee
balamalar, '8D( de Takent'in -uslar tara#ndan za/t,
D3
Buhara, Give ve Gokand Ganlklarnn -us istil"sna hede# tutulmas,
Gindistan'n -uslar tara#ndan tehdidi mahiyetinde olmakla, -us- 9n0iliz
mnasebetlerinin zaten bir mddettenberi a1lmasna 06trmt2 Laten bu
artlar altnda 9n0iltere'nin Trkiye'yi destek- liyecei 0ayet tabii idi2
Bir mddet 6nce !adaret makamndan uzaklatrlan Bahmud >edim =aa,
90nat'yev'in entrikalar ve tesiriyle '8+( Austosunda tekrar mevkiine
0etirilmitiA
'
1nk Bahmud >edim =aa Bosna- Gersek'te 90nat'yev'in tale/
ettii re#ormlar ya/acan v"detmiti2 Makat Balkanlardaki 0elimelerin vahim
bir istik"met almas ve -us basksnn 0ittik1e iddetlenmesi zerine 9stanbul'da
-usya'ya kar hareket belirdi2 Bunun neticesinde Bahmud >edim =aa '*
Bays '8+D da 1ekildi ve yerine Behmed -t =aa 0etirildi2 Bidhat =aa'nn
banda bulunduu bir kom/lo hareketi Abdlaziz'in hal'i i1in hazrlklar
ya/makta idi2 [0nat'yev bunu haber alm ve !ultan Abdlaziz'i iddet tedbirleri
almas yolunda tevik etmise de muva##ak olamamt2 %* Bays '8+D tarihinde,
Abdlaziz tahtndan #era- 0ata zorland ve yerine Burad ;2 tahta 0e1irildi2 C
Gaziran '8+D tarihinde de !ultan Abdlaziz'in ya intihar etmek veya 6ldrlmek
suretiyle hayat son bulmutu2
Balkanlarda balyan ve 90nat'yev'in de muhakkak dahli olduu
karklklar, bu suretle ?smanl Devleti i1inde byk buhranlara sebebiyet
vermiti2 !u/larn muhakkak yeni bir hezimetleri ve kat'F olarak har/ d
edilmeleri ancak -usya'nn mdahalesi ile mmkn olmutu2 Bu sralarda
?smanl tahtnda deiiklik oldu2 !ultan Abdlaziz'in, 6lmnden sonra tahta
0e1irilen !ultan Burat ;2 n aklF muvazenesinin yerinde olmad 0ibi,
shhatinin da tahtta kalmasna msaade etmedii anlalmt2 Bu de#a tahta
Abdlmecid'in olu Abdlhamid ::2 in 1kmas icabediyordu2 Eelimekte olan,
U6n- Trk $Een1 Trkler, hareketinin tesiriyle baz ?smanl =aalar da
merutF bir idarenin kurulmasn tasarlamaa balamlard2 Dolaysiyle bir
anayasa hazrlanacak ve bir Beclis-i Bebusan tesis edilecekti2 Bu hareketin
6nderi de Bidhat =aa idi2 Bidhat =aa ve tara#tarlar Abdlhamid ::2 ile temas
ederek mrutF idareyi kabul ettii takdirde kendisinin tahta 0e1irileceini
bildirmiler, o da muva#akat edince @' Austos '8+D tarihinde Abdlhamid ::2
tahta 1karlmt2 ite bu tarihten itibaren !1Pltan Abdlhamid ::2 Gan'n devri
balamaktadr2 Bu surede Abdlhamid ::2in tahta 1k zaman
' B2 G2 !umner, (ussia and t!e )alkans /2 'C(2
24
?smanl Devleti'nin 1ok buhranl bir devrine rastlamt2 Bosna\ Gersek'te
re#ormlar ya/lmas, !rbistan ile mtareke akdi meselesi ve Bul0aristan'daki
karlklarn 6nnn alnmas 0ibi birbirinden 1etin meseleler ortaya 1km
bulunuyordu2 Bata -usya olmak zere byk devletler kendi men#aatlar
y6nnden mdahale ediyorlard2 Bu buhran i1inde en 1ok sesi duyulan kimse ise,
/hesiz -us el1isi Eeneral [0nat'yev idi2
7kim '8+D ortalarnda !r/larla bir mtareke akdi ortaya 1kt2 -usya buna
kararak, !r/lar korumak ve -us isteklerini kabul ettirmek i1in @' 7kim '8+D
da Bab"li'ye bir ltimatom vermek suretiyle tehdid etti2
'
Bab"li bu talebi kabul
etti 2 Makat mesele bitmi deildiA ortada bir takm re#ormlar tasla vard2 Bu
hususta -usya yine srar ediyor ve ?smanl Devleti'ni i1ten ykacak tedbirlerin
tatbikini istiyordu2 Bab"li'nin buna kar 0elmesi zerine 9stanbul'da byk
devletlerin bir kon#erans to/lanmasna karar verildi ve %@ Aralk '8+D tarihinde
Tersane )on#erans adiyle bilinen to/lant resmen a1ld2 Bab"li'ye Bosna-
Gersek'te ve !lavlarla mesk4n dier yerlerde ya/mas 0ereken bir takm re-
#ormlarn taslaklar sunuldu2 [0nat'yev, yine bu mnasebetle kon#eransta en
byk rol oynamaa hazrlanyordu2 Makat tam bu srada byk devletlerin hi1
beklemedikleri bir h"dise oldu2
)on#eransta alnacak kararlarn asla Trkiye'nin lehine olmayaca ve ?smanl
Devleti'ni i1ten ykmak maksadiyle bir takm re#ormlarn Bab"li'ye zorla kabul
ettirilmek istenecei bilindiinden, 6nleyici baz tedbirlerin alnmas
0erekiyordu2 Bunlardan biri de Trkiye'de Berutiyet il"n olacakt2 >itekim
!ultan Abdlhamid ::2 tara#ndan !adaret makamna 0etirilen Bidhat =aa Tr-
kiye'de bir Anayasa hazrlanmas, merutF bir idarenin kurulmas ve bunlarn
0er1ekletirilmesi i1in Beclis-i Bebusann tesisi bir md- dettenberi
tasarlanmakta ve bunun i1in 1allmakta idi2 >itekim Bidhat =aa'nn !adarete
0etirilmesinden sonra, 1ok 0izli bir ekilde bu yolda hazrlklara baland2 !ultan
Abdlhamid ::2 de buna muva##akat eder 06rnd2
>ihayet Tersane )on#erans nn 1almalar balam ve Bab"li'ye
tekli# edilecek re#ormlarn tasla hazrlanmt2 Bu hususta en 1ok #aaliyet
06steren -us el1isi Eeneral [0nat'yev oldu2 in0iliz murahhas Qord !alisbury
ise 1ekin0en davranmakla beraber, -usya-
' B2 G2 !umner, !ssia and 5!
#alkans$ /2 %%'2
2-
ya kar a1k1a ce/he almad2 )on#eransn resmen a1laca ve Bab"li'ye
ya/lacak re#orm tekli#lerinin a1klanaca 0n, %@ Aralk '8+D tarihindeki
oturumda Trk Gariciye nazn da vard2 Derken to/lar atlmaa baland2
Burahhaslar bunun ne demek olduunu birbirine sorarlarken, Gariciye nazn
bu to/ seslerinin !ultan Abdlhamid ::2 tara#ndan merutiyetin il"nn haber
verdiini beyan etti2
'
>"zr s6zlerine devamlaK Berutiyetin il"n ile ?smanl
mem"- likinde Bslman ve Gristiyan teb'a arasnda #ark kalmyaca ve her
iki zmrenin de durumunu slah i1in bir takm tedbirler alnacandan,
)on#erans tara#ndan artk her han0i bir re#orm tekli# ve tavsiyesi
ya/lmasna lzum kalmadn beyan etti2
)on#erans yeleri, bata 90nat'yev olmak zere, merutiyet il"nna
aldrmak istemediler ve to/lantlarna devamla Bab"li'den tavsiyelerinin tatbiki
hususunda kararl 0ibi 06rndler2 Makat ?smanl makamlar buna yanamadlar2
Bu suretle, Berutiyctin il"n, byk devletler tara#ndan ya/laca muhakkak
sanlan bir basky 6nlemek maksadn tamakta idi2 >itekim Tersane )on-
#erans az sonra dald ve devletlerin basks da durdu2 Biraz sonra, tes/it
edilen muayyen usuller zerinde, alelacele se1imler ya/ld, Beclis-i Bebusan
to/land ve iyi-k6t bir Anayasa $Tekil"t- 7sasiye )anunu, hazrland2 Makat
1ok 0e1meden zuhur eden hadiselerin ve onu taki/ eden -usya'ya kar harb, bu
BerutF rePimin devamna ve Anayasa hkmlerinin tatbikine imk"n
brakmad2
9stanbul )on#erans'nn tam bir #iyasko ile neticelenmesi, daha dorusu
kendiliinden dalmas zerine, Eeneral [0nat'yev yeni bir takm entrikalar
/einde, ;iyana, =aris, Berlin ve Qondra'ya 0iderek, yeni terti/ler hazrlamaa
balad2
%
Byk devletlerin re#ormlar tale/ ederek Bab"li'ye mterek
dekl"rasyonda bulunma- lanm salad2 Makat Bab"li buna yanamak istemedi2
Bunun zerine -usya %C >isan '8++ tarihinde bir takm bahanelerle, Trkiye'ye
har/ il"n etti2
@
Bu suretle bir1ok askerF ve siyasF 0elimelere yol a1acak olan
'8++-'8+8 Trk--us sava balam oldu2
!avan ilk tesirlerinden biri de, !ultan Abdlhamid ::2 in zaten
istemiyerek il"n etmi olduu BerutF idareyi, yani Beclis-i Bebusan
kaldrmas oldu2 Makat Tekil"t 7sasiye )a-
' B2 G2 !umner, !ssia and the #alkans$ //2 %** ve devam2
% B2 G2 !umner, !ssia and the #alkans$ p. %DH ve devam2
@ Bu Garbin 1kna ait K Dr2 Julu Tekin )urat, '8++-'8+8 5smanl, !s 3ar*inin
se*e*leri. Belleten, Iilt <<;: $'*D%,, say 'H@, ss (D+-(*%2
2.
nuu resmen il0a edilmedi, ancak tatbiki 0eciktirildi2 Bama#ih, !ultan
Abdlhamid ::2, bu ilk ?smanl Beclis-i Bebusann datmakta hakl idiA
1nk Beclis'teki 0ayr-i mslim ve 0ayr-i Trk unsurun #aaliyet ve
davranlarnn Devleti ykc mahiyette olduu a1k1a belli olmutu2
-usya bu harbe karar vermeden 6nce Almanya'nn yani Bis- marck'n,
tara#sz kalacana ait teminatm almt2 Almanya bu suretle, -usya'nn '8+H-
'8+' Alman-Mransz harbinde muha#aza ettii tara#szln borcunu 6demi
oluyordu2 Byk re#ormlar ile tannan 3ar Aleksander : : 2 ise, -usya'da bu
sralarda sr'atle 0elien =anslavist yani 6venist-milliyet1ilerin tesirine
ka/lm ve !lav biraderleri kurtarmak i1in Trklere kar harbe balam
06rnyordu2 Makat esas maksat, !lav biraderleri kurtarmak deil, 9stanbul ve
Boazlar ya ele 0e1irmek veya hi1 olmazsa tamamiyle -usya'nn kontrol altna
koymakt2 Avusturyann da bu har/te tara#szl muha#aza edeceine
inanlyordu2 Bir de, 9n0iltere'de Trkiye- deki Bul0ar mezaliminden sonra
Eladstone'n a1t Trk dmanl kam/anyasnn e/ey tara#tar bulmas, -us
hkmetince kendi arzusuna uy0un te#sirlere yol a1m ve 9n0iltere'nin de
Barbar Trkleri himaye etmiyecei, yani harbe 0irmiyeceine hkmedilmiti2
-us ordusunun hem say hem de malzeme, talim, terbiye ve kumanda heyeti
bakmndan ?smanl-Trk ordusuna 1ok stn olduu ve bilhassa -usya'nn
ekonomik ve malF durumdan ?smanl Devleti ile mukayese edilemiyeceinden
Trkiye'nin ksa bir zaman i1inde malu/ olaca sanlyordu2
-us ktalar, daha harbin il"mndan 6nce, '8(* da tekil edilen -omanya'ya
0irdiler ve sr'atle ?smanl snrlarna yaklaarak mukavemete maruz
kalmakszn Tuna'y 0e1tiler2 -us ordusuna Aleksander ::2 in biraderi Erandk
>ikolay >ikolayevi1 kumanda ediyordu2 Eeneral Eurko'nun idaresindeki bir -us
kuvveti sr'atle ilerliyerek Balkanlardaki 5i/ka 0e1idini i0al etti2 -uslar i1in
7dirne ve istanbul yolu a1lm 0ibi idi2 Makat tam o sralarda !o#ya zerinden
=levne'ye 0elen ve burada alelacele to/rak tabyalar ina ederek =levne'yi kale
hane 0etiren ?sman =aa $Eazi ?sman =aa,nn CH 2HHH kiilik kuvveti, -us
saldrlarn durdurmak suretiyle, harbin seyrini deitirdi2 -us kumandanl bu
de#a stn -us kuvvetlerini =levne zerine evketti2 ?sman =aa'nn dahiyane
kumandas ve cesareti, Trk askerlerinin misli 06rlmemi kahramanlklar
karsnda, -uslar byk kay/lara uradlar2 Bunun
25
zerine -us karar0"hnda aknlk eserleri 06rlmee baladA hatt" bir de#asnda
bir /anik bile ba 06sterdi2 ?sman =aa'ya istedii yardm yetimi olsa idi,
-uslarn hezimete uratlarak, Tuna'nn 6br tara#na atlacaklar muhakkakt2
Makat yksek kademedeki dirayetsiz =aalar yznden =levne'ye her han0i bir
yardm 06nderile- medi2
)a#kas ce/hesinde de byk kuvvetlerle harekete 0e1en -uslar, bata baz
ilerleme kaydettilerse de, sonralar Buhtar =aa $Eazi Buhtar =aa,'nn
kahramanca kar koymas ile byk kay/lara uratlarak durduruldular2 Makat
-uslar 'D&%8 )asm '8++ tarihinde )ars kalesini bir hcumla almaa muva##ak
2/
Bama#ih ite bu birka1 adm atlmas byk bir mesele halini ald, 1nk
-uslarn karsna 9n0iliz donanmas dikilmi bulunuyordu2 Bab"li'nin
mracaat zerine harekete 0e1en 9n0iliz siyaset1ileri, nihayet -us tehlikesinin
vehametini 06rmler ve Bavekil Disraeli $sonraki Qord Beacons#ield,'nin taki/
ettii siyasete uy0un olarak, ?smanl 9m/aratorluu'nu -uslarn eline
dmekten kurtarmak i1in donanmay 9stanbul'a yollamak kararn almlard2
>itekim 9n0iliz #ilosu '( 5ubat '8+8 tarihinde Barmara'ya 0irerek, 9stanbul'a
yakn adalar karsnda demirledi2 -uslarn 9stanbul'a kar harekete 0e1me
teebbsleri, bu suretle, 9n0iliz donanmas tara#ndan durdurulacakt2 -usya'nn
buna teebbs ayn zamanda 9n0iltere ile -usya arasnda bir harbin 1kmasna
20
0emilere binecei yerlerin de tesbitine 1allmt2 Bu mnasebetle, 90nat'yev'in
bilhassa Bykdere zerinde durduu da biliniyor2 Jani, 0ya -usya'ya
0idecek olan -us askelerinin bir ksm, -us tat 0emilerine binmek maksad ile
Boaz'daki Bykdereye 0ideceklerdi2 TabiF bir mddet orada kalacaklar ve
her halde kendilerini emniyet altnda bulundurmak maksad ile etra#larm
tahkim edeceklerdi2 Bundan sonra -uslar' oradan 1karmak artk bir mesele
halini alacakt2 90nat'yev'in Bykdere zerinde srar etmesi muhakkak ki,
bunun i1indi2 Makat !ultan Abdlhamid ::2 buna asla yanamad ve -uslarn bu
tekli#ini reddetti2 Deniz yolu ile nakledilecek -us ktalarnn ancak Barmara
Denizi sahilinde, )- 1k1ekmece'ye yakn bir yerde olabilecei hususunda bir
anlamaya varlmt, ite bu misal dahi F0nat'yev ve etra#mdakilerin icabnda ne
0ibi hiylelere ba vurabileceklerini aydnlatmaktadr2
>ihayet -uslarn basks ve i0nat'yev'in tehdit ve arro0ance altnda '*
5ubat&@ Bart '8+8 tarihinde Ayaste#anos bar imzaland2
'
Bu bar,
haddizatnda tamamiyle i0nat'yev'in eseri idi, ve dolaysiyle Trkiye'ye 1ok ar
artlar ykletilmiti2 )arada ve !rbistan'n istikl"lleri Bab"li tara#ndan
tasdik edildikten sonra, Bul0aristan'a ait bir1ok madde konmutu2 Bul0aristan,
?smanl =adiahna bal bir beylik olarak braklmakla beraber, hudutlan 1ok
0eniletilmiti2 Bu snr 70e Denizi'ne ulat 0ibi, Qlebur0az Bul0aristan'da
braklmak zere, 9stanbul ve Boazlar da tehlike altna konmutu2 ?smanl
askerinin bulunmas yasak edilen b6yle bir Beyliin tamamiyle -usya'nn n#uzu
altna decei ve ksa bir zamanda istikl"lini il"n edecei de aik"rd2 Laten
i0nat'yev'in asl istei de bu idi ve hatt" kendisi orann beyi veya hkmdar
olmay dahi ka#asndan 0e1irmekte idi2 >etice itibariyle Bul0aristan,
Ayaste#anos Bar'na 06re Balkanlarn en kudretli bir beylii haline konmu
oluyordu2 Bul0aristan'da idarF tekil"t tamamlanncaya kadar -us i0ali iki sene
devam edecektiA bununla Bul0aristan'da -us n#uzunun salamca yerletirilmesi
ii emniyet altna konmu oluyordu2
'D2 Badde ile bir de Dou-Anadolu'daki 7rmenilerin durumu da nazar itibare
alnmt2 Bab"li, buralardaki 7rmenilere $har/ zamannda -uslarla ibirlii
ya/tklarndan 6tr, kar hi1 bir ta- kibatta bulunmyacak ve 7rmenilerin
durumunu dzeltmek maksa-
' B2 G2 !umner, !ssia and the #alkans , // @**-C%CA )ont >2 =2 [ 0 n a t 'yev, San6
Ste'ano $=etro0rad '*'D, m2 y, A Ayaste#anos mzakereleri ve barna ait evrakK D9A -us-
sie, )arton ''* bis2
21
diyle re#ormlara 0iriecektiA bu husustaki #aaliyet hakknda il0ili devletlere
muntazam bil0i verilecekti2
Bu suretle 7rmeniler meselesi muahede metninde resmen yer alm
bulunuyordu2 Laten Ayaste#anos'ta mzakereler ya/lrken, yukanda belirtildii
0ibi, bir 7rmeni heyeti :0nat'yev'e mracaatla bir takm imtiyazlar talebinde
bulunmu ve bu hususta -uslardan teminat almt2 Bundan b6yle Trkiye ile
-usya arasndaki mnasebetler ve muahedelerde 7rmeni meselesi boyuna bahis
konusu olacaktr2 9leride 06rlecei 0ibi bu mesle mtamadiyen bytlecek ve
hatt" 9stikl"l Garbi zamannda Ankara- Boskova mzakerelerinde bir1ok
anlamazla yol a1acaktr2
Ayaste#anos Bar bir -us diktas mahiyetinde olmakla Boazlara ait
maddesinin de bilhassa -us men#aatini korumaa matu# olaca muhakkakt2
>itekim bu konu ile il0ili %C2 maddede u esaslar tesbit edilmitiK
9stanbul ve 3anakkale Boazlan, -us limanlarndan 0elen veya oralara
0iden tara#sz memleketlerin ticaret 0emilerine 0erek har/ ve 0erekse bar
zamanlarnda a1k bulunacaktr2
Jani bu madde ile -usya harbe katlmadk1a $Trkiye'ye kar
harbetmedik1e, -us ticaret 0emilerine Boazlar a1k olacakt2 Trkiye her han0i
bir devletle harbe 0irdii takdirde, demek ki, -us ticaret 0emilerine Boazlardan
0e1it verilecekti2 -usya'ya 0iden dier tara#sz devletlerin ticaret 0emileri de
serbest1e Boazlardan 20e1i/ 0ideceklerdi2 Jani -usya kendisi $Trkiye ile, har/
halinde bulunmadk1a, )aradeniz limanlan ile ya/lan -us ticareti asla haleldar
olmayacakt2 B6ylece -usya'nn ekonomik men#aati tamamiyle emniyet altna
konmu ve Bab"li'nin elinden Boazlar ka/atma hakk abnm oluyordu2
Ayaste#anos Bar ile ?smanl Devleti'nin -umeli'deki h"kimiyeti hemen
hemen tas#iye edildii 0ibi, 70e Denizi'ne 1kan Bul0aristan vastasiyle, -usya
da bir Akdeniz Devleti olabilecekti2 Byk bir Bul0aristan'n meydana
0etirilmesi ile -usya'nn Balkanlardaki n#uzu da birdenbire artm oluyordu2
Dolaysiyle Trkiye'nin -us n#uzu ve hatt" himayesi altna dmesi i1in btn
artlar hazrlanm 0ibiydi2 Batum, Ardahan ve )ars sancaklarnn -usya'nn
elinde braklmas ise Dou-Anadolu'yu tam bir -us tehdidine maruz bra-
kyordu2 Bir de Bayezid ehri ve 7lekirt ovas da -uslarn elinde kalacak olursa
-uslar i1in 9skenderun k6r#ezi'ne 0iden yol a1lm
2D
olacakt2 Ayaste#anos Bar olduu 0ibi tatbik edildii takdirde -usya'nn bu
kadar kazan1lar neticesinde 9n0iltere ve Avusturya-Baca- ristan'n men#aatlar
zedelenecekti2 Bunun i1indir ki, 9n0iliz donanmas 9stanbul'a kadar 0elmi ve -us
ilerleyiini durdurmutu2 Garbin sonlarna doru Avusturya'da da -usya'ya kar
bir takm hareketler belirmiti2 Ayaste#anos Bar akdedilmeden 1ok evvel, 0erek
Qondrada ve 0erekse ;iyana'da, -usya'nn alabildiine men#aatlar salamasna
kar tedbirler dnlmee balanmt22
Avusturya-Bacaristan Gariciye nazr -Andr"s!y $Andrai,, -us za#eri
belirdikten hemen sonra, yani '8+8 yl ?cak ortalarnda yeni durumu mzakere
i1in il0ili devletlerin bir to/lant ya/malar #ikrini ortaya att2 Bu 06r 9n0iltere
tara#ndan da benimsendi2 Ayaste#anos'da mzakerelerin balamas zerine,
Bab"li'ye kabul ettirilecek artlarn 1ok ar olaca muhakkak sayldndan,
9n0iltere bilhassa b6yle bir to/lant, yani )on0re zerinde 9srar etmekte idi2
>ihayet -usya da bunu kabul etti ve Bismarck'n bu ii ele almasn istedi2
Bismarck da muva#akatini verdi, #akat tam, namuslu bir komisyonculuk $a#i#-
dellal, ya/maktan baka bir rol olmyacam da belirtti2 Jani -usya'nn
beklediinin hil"#na olarak Almanya'nn -usya'ya tamamiyle mzaherette
bulunmayacam a1klam oldu2 Bama#ih )on0renin baarl olmas i1in,
9n0iltere ve -usya'nn daha 6nceden bir1ok hususta anlamalar 0erekmiti2
>itekim b6yle bir anlama @H Bays '8+8 de Qondra'da bir mazbata ile tesbit
edilmiti2 Ancak bundan sonradr ki, Bismarck'n arabuluculuu ile Berlin'de
bir )on0re to/lanmas temin edilebildi2 Bu )on0reye '8(D =aris
Buahedesi'ni imzalyan devletler katlacaklar ve dola- ysyle Trk--us ihtil"#,
bir daha umumF bir Avru/a meselesi haline 0etirilmi olacakt2
)on0re meselesi henz bir tartma sa#hasnda iken 9n0iltere ile Trkiye
arasnda da bir takm 0izli konumalar balamt2 Beselenin esas 9n0iltere ile
Trkiye arasnda -usya'ya kar bir itti#ak akdetmektiA yani 9n0iltere ?smanl
Devletinin -usya tara#ndan yutulmasna mani olacakt2 Bu yardmn karl
olarak da 9n0iltere'ye tabiatyle baz men#aatler salanacakt2 Bununla )brs
Adas'nn 9n0iltere tara#ndan i0ali meselesi ortaya 1kt2 '8D* da !vey
)analnn a1lmas ile Gindistan yolu bsbtn ehemmiyet kazanmt2
Galbuki -uslarn bir tara#tan Bul0aristan vastasiyle 70e Denizine 1kmak
zere olmalar, dier yandan )ars kalesini ele 0e1irmek ve 7lekirt ovas'na el
uzatmakla 9skenderun k6r#ezine, yani Akde-
22
nize sarkmak ihtimalleri belirmiti2 Dolaysiyle l0iltere'nin Akdeniz'deki
durumu ve Gindistan Jolu tehdit altna 0irmi oluyordu2 9n0iltere ite buna
mani olabilmek i1in )brs' i0al ile Adada bir askerF s tesisine karar
vermiti2 )brs yine ?smanl lkesi olarak kalcak ve Ada'dan alnan ver0i
yine ?smanl hazinesine 06nderilecekti2 -uslar ayet, )ars, Ardahan ve
Batum'u Trkiye'ye iade edecek olurlarsa, 9n0iltere'de )brs' i0ale son
verecekti2 9te bu artlar zerinde 9n0iltere ile Bab"li arasnda bir anlamaya
varld ve C Gaziran '8+8 tarihinde de )brs anlamas $Ionvention, imza-
land2 Bununla )brs Adas l0iliz i0ali altna kondu2 )arlnda da
9n0iltere -usya'nn Anadolu'daki muhtemel ilerleyiini durdurmay taahht
etti2 Bu suretle )brs'n 9n0iliz i0ali altna verilmesi dorudan doruya -us
basks ve tehlikesinin, yani '8++-+8 deki Trk malubiyetinin bir heticesi idi2
Tasarlanan )on0re, nihayet '@ Gaziranda Berlin'de to/lanarak tam bir ay
#aaliyette bulundu2
'
Buraya Disraeli, Eor1akov, Andras- sy, Bismarck ve
Vaddin0ton $Mransa hariciye nazr, 0ibi Avru/a'nn belli bal devlet adamlar
ve di/lomatlar 0elmilerdi2 Trkiye'yi de Behmed Ali =aa, )arateodori =aa
ve !adullal Bey $Berlin se#iri, temsil etmilerdi2
Bismarck'n riyasetinde to/lanan ve srasna 06re komisyonlar halinde
1alan )on0rede Ayaste#anos Bar'nn b t n maddeleri ve hemen hemen
he/si de -usya'nn aleyhine olarak deitirildi2 Bir kere Bul0aristan, Balkan
Dalar'nn kuzey'inde, !ultan'a bal bir beylik olarak tesbit edildi2 Balkanlarn
0neyindeki ksm da $5arkF -umeli, adyla bir muhtar lke haline kondu2
Bul0aristan'da -us askerlerinin iki yl deil, ancak * ay kalacaklar tesbit edildi2
)arada, !rbistan ve -omanya'nn istikl"lleri tannd2 )ars, Batum ve Ardahan,
?smanl har/ tazminat olarak -usya'ya brakld2 Makat Bayezit ehri ve 7lekirt
ovas 9n0iltere'nin srar ile Trkiye'ye iade edildi2 Berlin )on0resinin en mhim
maddelerinden biri de Bosna-Gersek'in ?smanl =adiahnn h"kimiyetinde
kalmakla beraber, Avusturya-Bacaristan'm idaresi altna konmasyd2 Bununla
?smanl 9m/aratorluunun /ar1alanmasna #iilen balanm oldu2 Ayn ve1hile,
Balkanlarda ?smanl idaresinde kalan yerlerde ve bilhassa Bakedonya'da
mahallF re#ormlarn ya/lmas ve bu suretle yerli G
' Berlin )on0resinde ait esas eser K V2 Bedlicott, %he .ongress o' #erlin and 1'ter
$Qondon '*@8, B2 G2 !umner, !ssia and the #alkans$ ss (H'-((@A Astoriya diplomatii$ ::,
CD-(H2
23
ristiyan ahalinin durumunun slah i1in bir takm tedbirlerin tatbiki de
kararlatrld2 Bununla, Bab"li muahedeye imzasn atan devletler
muvacehesinde bir takm taahhtler altna 0irmi oluyordu2
D 2 Badde ile de Bab"li, 7rmenilerle mesk4n yerlerde, hemen, vakit
kaybetmeksizin mahallF re#ormlara balyacak ve 7rmenilerin 3erkesler ile
)rtlere kar emniyetlerini salyacaktr2 Bu maksatla ya/lan re#ormlar
hakknda bu re#ormlara nezaret edecek devletlere, belli zamanlarda bil0i
verecekti2 Jani Bab"li bu madde ile, 7rmenilere tatbik edilecek re#ormlar
ya/lmasn taahht ediyor ve bu hususta da bu ie bakacak devletlere kar
mes'ul duruma konuluyordu2
34
3-
:::
!TQTA> ABD]QGAB9D ::2 LABA>:>DA
TRK9RUS 5NASE3ETLER
-u s y a d a k i Bs l ma nl a r k k r t ma t a s a r s
iki devlet ve millet arasndaki mnasebetlerin hakikF 1ehresi bilhassa har/
zamannda kendini belli eder2 ?rdular birbiriyle 1ar/rken, ce/he 0erisinde
karlkl bir takm, hakl veya haksz ithamlar ortaya athr, /ro/a0anda ya/lr,
a1k veya 0izli aPanlar #aaliyete 0e1erA her iki tara#n hkmetleri kendi halkna,
kar tara# mmkn mertebe k6tlemee 1alrA haksz tara# bu hususta 1ok
daha 0ayretlidir2 Gele, -usya ile Trkiye arasnda olduu 0ibi har/ler kronik bir
mahiyet almsa, karlkl /ro/a0anda bsbtn iddetlenmektedir2
'8++ harbi daha balamadan, -usya'da Trkiye'ye kar iddetli bir
kam/anya balamt2 )atkov, Madeev ve Ihomyakov 0ibi =anslavistlerden baka
Dostoyevskiy 0ibi tannm yazar, -us halkn Trklere2 kar kkrtmakta
birbirleriyle yar etmilerdi2 Danilevskiy tara#ndan yazlan ve =anslavistlerin
incil i saylan Rusya -e .-rupa adl eserde ortaya atlan 06rler, bir1ok -us
devlet adam, askeri ve aydn tara#ndan benimsenmitiA bu 06rler Trklerin
Avru/a'dan koulmas, !lav-Gristiyan kardelerin barbar Trklerin
boyunduruundan kurtarlmas, istanbul'un -uslar tara#ndan i0ali ve Aya-
!o#ya'ya ha1 konmas slo0anlar ile i#ade edilmiti2 Bu slo0anlar -us
matbuatnda da mtemadiyen tekrarlanmakta ve -us askerlerinin hakl bir dava
yolunda savaacaklar 06r -us halkna ve dolaysiyle Avru/a umumF
e#k"rna da alanmaa 1allmakta idi2 '8++ >isan'nda Trkiye'ye kar har/
il"n edilince, -usya'da, kiliselerde 1anlar 1alnm, "yinler terti/ edilerek din
3.
sizlere kar za#er bahetmesi i1in tanrya dualar edilmi ve btn -usya'da bir
Ga1l !e#eri havas esmee balamt2
Bata 9stanbul olmak zere, ?smanl memalikinin bir1ok yerinde -uslara
kar sava Bslman ahali arasnda heyecan uyandrmt2 Bosko# 0"vura
kar za#er kazanlmas i1in camilerde dualar edilmi, daha evvelki -us
har/lerinde ehit denlerin ruhlar i1in mevltler okutulmutu2 Bu suretle her
iki tara#n dinF hisleri k6rklenerek, dman tara#a kar kin ve ne#ret hisleri en
yksek bir dereceye 1karlmak istenmiti2 Bu hisler, daha evvelki har/ler
esnasnda terti/ edilen arklarla da takviye edilmekte idi2 Bunlardan bazlar
-us halk arklar arasna dahi 0irmiti2 =i- et /iet tsar turetskoy, /iet
russkomu tsar $Trk /adiah -us 1arna unlar yazmt, diye balyan bir
arkdaK Trk !ultannn -us 1arna mektu/ yazarak, Btn -usya'y
mahvedeceim ve sonra Boskova'da oturacam diye tehdit etmi olduu ve
Trklerin -usya'ya kar harbe baladklar $yani harbe sebebiyet veren Trk-
lermi, #akat -uslar tara#ndan yenilerek, /erian edildikleri anlatlmakta idi,
yani za#er -uslar tara#nda idi2
Laten har/ balamadan 1ok evvel Balkanlara -us aPanlan 06nderilmi,
Bul0arlar, !r/lar ve )aradallar ile -umlar Trklere kar ayaklanmalar i1in
kkrtlmalard2 '8+( deki Bosna ve Gersek isyan zerine Bel0rad'daki =anslavist
-us konsolosu )artsov !r/lar harbe sokmak i1in var-kuvvetiyle 1almt2
'
Daha
'8(8 de Boskova'da kurulan !lav yardm komitesi, '8+D yl )asm'na kadar
',( milyon ruble /ara yardmn !r/lara 06ndermiti2 -us hkmeti
=anslavistlerin bu 1eit #aaliyetlerine 06z yummak 6yle dursun, bilakis tevik
ediyordu2 -us askerleri arasnda Trklere kar dmanln artmas i1in her trl
telkinler ya/lmakta idi2 Bu /sikoloPi i1inde '8++ de harbe 0idecek olan -us
soldat larnn $ne#erleri, Trk to/raklarnda bir1ok vahet ve mezalim
ya/acaklar muhakkakt2 >itekim sonraki olaylar bunu teyid etmitir2
Trkiye'de ise -usya'daki #aaliyet ve kkrtmalarn onda biri dahi ya/lmas
imk"nszd2 Bir kere burada, -usya'daki intelli0en- tsia ve umumF e#k"r
or0anlar mevcut deildi2 ?lsa olsa dinF telkinlerle Bslman ahali Bosko#
0"vura kar 0ayrete 0etirile- bilicekti2 Laten eski har/lerin, istil" ve mezalimin
tesiriyle Anadolu ve -umeli'deki Bslman ahali zerinde, halkn her
zmresinde,
' B2 G2 !umner, (ussia and i!e )alkans /2 '8C2
35
k6yl ve ehirlide Bosko# 0"vura kar dmanlk hisleri derin bir k6k
salmt2 '8++ yl veya '%*@ harbinin balamas ile ahalideki bu -us dmanl
hisleri kolaylkla kam1lanabilecekti2
>itekim *@ harbi 1knca tsl"m ahalide -uslara kar dmanlk hisleri
hemen kendini 06steriA yediden yetmie kadar herkes Bosko# 0"vur'a kar
' Busa )undk $oy, =aann Trkiye'ye 0eliine kadarki hayatna ait bkz2 &es
memoires d! "eneral :o!ssa6Pacha K!nd!khov $'8@+-'8D(, $=re#ace de A$li, )antemir,
$7dition du Iaucase, =aris '*@*,2
% V2 72 D2 Ailen and =aul Burato##, .a!casian #attle'ields $Iambrid0e Tniversity =ress '*(@,,
/2 '%D2
3/
zerine -uslar 5uhum kalesi ve civarn boaltmak ve ayaklanmay bastrmak
i1in bir miktar muntazam -us askerini sevketmek zorunda kalmlard2
'
5uhum
1evresindeki Abazalar'n ayaklanmalar ve buralardaki -uslarn 1ekilmeleri
?smanl askerF mah#illerinde byk mitlere yol a1mt2 )a#kaslardaki
Bslmanlarn -uslara kar ayaklandklar takdirde, -uslar i1in mhim bir
durum yaratlabilecei kanaatini teyit etmiti2
Galbuki, Bslmanlar yalnz )a#kaslarda deil, -usya'nn i1inde de byk
bir kalabalk tekil ediyorlard2 9dil $;ol0a, nehri boyanda ve Trkistan'da
milyonlarca Bslman vard2 Bunlardan bir 1ounun -us idaresinden memnun
olmad da biliniyordu2 ;aktiyle Give, Gokand ve Buhara'nn -us istil"sna
kar koymak i1in ?smanl =adiahndan yardm istiyerek mracaatlar ya/ld
ve hatt" bir miktar askerF malzeme 06nderildiini !ultan Abdlhamid ::2 elbette
biliyordu2 Trkistan tara#ndan hacca 0itmek zere her yl istanbul'dan bir1ok
hac 0eli/ 0e1tiinden, ora ahalisinin durumu ve Trkiye'ye kar sem/ati
besledikleri bilinmekte idi2 5ayet Bslmanlarn bir ksm ayaklanacak olursa,
-uslarn mkl bir duruma decekleri ve Trkiye zerindeki -us askerF
basksnn ha#i#lemesi mmkn olacakt2 Bununla ayn zamanda -uslarn
Balkanlardaki !lavlar Trkiye'ye kar ayaklandrmalarnn karl da
ya/lm olacakt2 >itekim istanbul'da b6yle bir tasan zerinde durulduu
biliniyorK Aral Denizi 1evresindeki 061ebe )azak $)r0z,'lar -uslara kar
ayaklandrlmak istenmiti2
Aslen )azak Trklerinden olu/, ?renbur0 ehrinde yaayan ve cemaatn
mmtaz ahsiyetlerinden biri olan Buhammed -ahim adl bir zat, '8++ den bir
mddet 6nce -usya'dan Trkiye'ye iltica etmi ve 9stanbul'da yerlemiti2
3erkesler ve Abazalar'n 5uh um yaknndaki baarl ayaklanmalar zerine,
Buhammed -ahim 7#endi, )azak$)r0z,larn da -uslara kar
ayaklanabilecekleri #ikrini 0ayet mahrem olarak Dahiliye >ezaretine bildirmiti2
B6yle bir 06r hatt zanda bsbtn esassz deildiA -us idaresinden hi1 te
memnun olmayan )azak-)r0zlar, #rsat ve imk"n zuhur edecek olursa, -uslara
kar savamaktan 0eri durmayacaklard2 Ancak on- lan harekete 0e1irecek
6nderlere, /ara ve sil"ha ihtiya1lar vard, ite Buhammed -ahim 7#endi hayli
kalabalk olan $%-@ milyon, bu )azaklar harekete 0e1irmek iini zerine almak
istemi ve bu yolda Trkiye'nin mzaheretini tale/ etmiti2 )azaklara 1ok
sava1 olan
' V2 72 D2 Ailen, .a!casian #atllt'ields$ /2 '%+ ve devam2
Bakurtlar ve dier Bslmanlar da katlacak olursa, -uslarn bana hayli i
1karlmas mmkn olacakt2
Dahiliye >ezaretinde ve her halde askerF 1evrelerde de Buhammed -ahim
7#endinin bu yoldaki tekli#i 0ayet iyi karlanm ve kendisinin -usya'ya,
?renbur0 ehrine )azaklar kkrtmak, tekil"tlandrmak i1in 06nderilmesi
uy0un 06rlmt2 Buhammed -ahim 7#endi /he uyandrmamak i1in, tebdili
kya#etle oralara 0idecek ve kendisinin ?smanl Devleti tara#ndan
06nderildiini is/at i1in de Bakam Beihattan, yani 5eyhlisl"m'dan baz ne- -
sayih-i er'iyye'yi havi a1k bir mektu/ 06trecekti2 Basra#larn karlamak
zere de CHH altn harcrah ve 9stanbul'da kalacak aile e#rad i1in de her ay +HH
kuru maa tahsis edilecekti2
'+ Iemaziyelevvel '%*C $@H Bays '8++, tarihinde bu yolda ya/lan bir
muamele, tam !uhum'daki ayaklanma zamanna rastlamaktadrA daha dorusu
5uhum 1evresindeki
'
Abazalar'n -uslar'a kar kvamlar, -usya'daki dier
Bslmanlar da harekete 0e1irmek #ikrini uyandrmt2 !ultan Abdlhamid : : 2
i n bu hususta ne dnd bilinmiyorsa da,aslnda b6yle bir hareketi tesvi/
etmi olduu anlalyor2 Bama#ih Buhammed -ahim 7#endi'nin ?renbur0
1evresindeki )azak-)r0zlar kkrtmak zere yola 1karld /helidirA #akat
b6yle bir muamelenin cereyan etmi olmas dahi dikkati 1ekicidir2 -usya'ya kar
mcadelede, -usya'daki Bslmanlarn da celb- edilmek istenmesi, adet" 1ok
sonralar tatbiki dnlen Trk1lk veya Turanclk siyasetinin ilk
tezahrlerinden birini tekil etmitir2
Bama#ih, -usya'daki Trkleri-Bslmanlar ayaklandrmak tasars o zamanki
artlar i1inde imk"nsz bir eydi2 Aral Denizi'nin 6tesindeki 061ebe )azak-
)r0zlarn deil, Trkiye snrlarna 1ok yakn olan 3erkesler ve Azerilerin dahi
sil"ha sarlmalar 1ok mkld2 ?smanl =adiahnn, Bslmanlarn ruhanF
reisi, yani Ga- li#e-i ruy-i zemin s#atyle, )azak-)r0z bozkrlarnda,
Trkistan- da ve 9dil Boyu'nda ad ve san 1ok b y kt A #akat bu yolda besle-
nen say0 -uslara kar ayaklanmalar i1in k"#i deildi2 Bama#ih -us harbi
esnasnda -usya'daki Bslman ahalinin sem/atilerinin Trkiye ile olduunda
/he yoktur2 Makat -us ordusunda bir1ok Bslman soldat $asker,inin
bulunmas ve din kardeleri olan ?smanl Trkleri'ne kar savaa katlmalar da
ac bir hakikattiA bu durum )azan Trkleri, Bakurtlar ve )a#kas
Bslmanlarnn -us h"kimiyetinde yaamalarnn #eci neticelerinden biri idi2
' BBA Jldz 7vrak, Iemazielevvel '%*C2
31
!u l t a n Ab d l h a mi d : : 2 i n -u s y a ' ya ya kl a ma de n e me l e r i
!ultan Abdlhamid ::2 , *@ harbinin son sa#hasnda -usya'nn nasl bir
tehlike tekil ettiini -us meselesinin Trkiye i1in en byk bir /roblem
olduunu yakndan mahede etmiti2 Bu byk tehlikeyi mmkn mertebe az
zararla 0e1itirmek i1in !ultan Abdlhamid ::2in elinden 0eleni ya/mas
0erekiyordu2 -us ordularnn Balkanlar' amas ve 7dirne'ye 0irmeleri zerine,
!ultan Abdlhamid ::2, -uslar yumuatmak maksad ile 3ar Aleksander ::2 ile
hususF muhabereye 0irimitiA Ayaste#anos Bar akdi srasnda, -us Eran- dk
ve erk"nna !ultan Abdlhamid ::2 tara#ndan Jldz !aray'nda /arlak bir resmi
kabul terti/ edilmiti2 Makat -uslar 6yle kolayca yumuayacak kimseler
deildi2 Ayaste#anos'daki mzakereler srasnda -uslarn siyasF emellerinin
mahiyeti a1k1a anlalmt2 Ayaste#anos bar ile, Balkanlardaki ?smanl
h"kimiyeti nerede ise tas#iye edilmi 0ibi idi2 )ars, Batum ve Ardahan
sancaklar ile Ba- yezit 1evresi ve 7lekirt ovas'nn -uslara braklmas ile
Anadolu da -us tehdidi altna konmu oldu2
Berlin )on0resinde Ayaste#anos Bar anlamas esasl bir deiiklie
tabi tutulmakla beraber, yine de Trkiye zerine ar hkmler yklenmitiA
ancak in0iltere'nin 9srar ile 7lekirt ovas ve Bayezit ehrinin Trklerin elinde
kalmas salanm, #akat har/ tazminat karl olmak zere 7lviye-i
!el"senin $yani )ars, Ardahan ve Batum sancaklarnn, -usya'ya braklmas
6nlenememiti2 Ayaste#anos bar'nn 'D2 maddesinde tesbit edilen 7rmenilerin
yaad sahada re#orm ya/lmas ciheti, Berlin )on0resi'nin D'2 maddesinde de
yer almt2 Trkiye bu madde ile Dou-Anadolu- da 7rmenilerle mesk4n alt
vilayette bir takm re#ormlar ya/may taahht etmiti2 Bu re#ormlar bata -usya
ve in0iltere olmak zere, Berlin Buahedesi'ni imzalayan byk devletler tara#n-
dan kontrole tabi olacaktA yani -usya bu hususta tam bir s6z sahibi idi2
Dolaysiyle -usya'nn 7rmeni re#ormlar mnasebetiyle Trkiye'nin i1 ilerine
kanmasna yol a1k braklm oluyordu2 '8+8 Berlin )on0resi, aslnda -usya
i1in byk bir di/lomatik malubiyet olmakla beraber, -usya'nn Trkiye
zerinde bask ya/masnn devamn asla 6nlemi deildi2
'8+8 yl 5ubat ve Bart'nda 9stanbul'un, -uslar'n eline dmesinin ancak
9n0iltere'nin mdahelesi ile 6nlendii mal4mdur2 Laten <:<2 yzyln bandan
itibaren ?smanl Devleti'nin ayakta durabilmesi,
3D
daha dorusu, 9stanbul vc Boazlar'n -usya'nn eline dmekten kurtulmas,
9n0iltere vc Mransa'nn -usya'nn bu emellerine kar kovmalar ile mmkn
olmutur2 ?smanl Devhti'nin btnlnn muha#azas, 9n0iltere ile -usya
arasnda, '8C' den sonra bir ka1 de#a tanzim edilen Boazlar !tats ile
salanmt2 -u anlamalar haddizatnda, bu i ki devlet arasndaki kuvvet
muvazenesinin, yani 9n0iltere'nin stnlnn bir neticesi idi2 !vey
&anah=n#n a1lmas $'8D*, ve bir mddet sonra )anal'n 9n0iltere'nin kontrol
altna 0e1mesi zerine, 9n0iltere -usya'nn Akdeniz'e 1kmasn 6nlemek i1in her
trl tedbire bavuracaktr2 Gele Bsr'n 9n0iliz i0ali altna konmasndan sonra
$'88%, 9n0iltere'nin -usya'ya kar siyaseti bsbtn kat'Fyet kesbetmitiA
Boazlarn -usya'nn eline 0e1mesine mani olunacakt2 Mransa'nn men#aati da bu
yolda 9n0iltere'yi desteklemesini icabettirmiti2
Byk devletler arasndaki bu rekabete asrn sonlarna doru Almanyada
karacak vc 1ok 0e1meden mhim bir rol oynamaa bas- lyacaktr2 !altanatnn
ta bandan itibaren di/lomasi inceliklerine n#uz eden !ultan Abdlhamid ::2,
byk devletler arasndaki bu rckabetten azamF derecede #aydalanmasn
bilmi vc 9stanbul- daki yabanc el1ileri birbirine drmek hususunda b y k
bir maharet 06stermitir2 Bu sayede ?smanl Devleti'nin btnln mu-
ha#aza ve muhteli# vesilelerle dardan 0elen ve bilhassa re#ormlarla il0ili olan
basklara kar koymak yolunda !ultan Abdlhamid ::2- in baarl bir siyaset
tatbik ettii de /he 06trmez bir 0er1ektir2
!ultan Abdlhamid ::2, yetitii muhit, ald terbiye ve 0elenekler icab
tam bir 5arkl idi2 ;ehimli, etra#ndakilere itimatszlk, kurnazlk ve
hiylek"rlk Abdlhamid ::2 in karakteristik vas#larn tekil etmekte idi2 5ahsF
temayl ve ?smanl !aray'nda hkm sren zihniyet icab, Abdlhamid ::2
key#F bir idareyi benimsemi ve btn bunlarn icab mstebit bir hkmdar
olmutuA !ultan Abdlaziz'in akbeti ve Ali !uavi vak'as daima 06z 6nnde
tutulduundan, kendi hayat bakmndan daimF bir korku i1inde yayan Abdl-
hamid ::2, herkesten ve her eyden /helendii cihetle, saltanat seneleri
ilerledik1e saylar 0ittik1e artan ha#iye $Purnalci,ler vastasiyle olu/ bitenlerden
ve teb'asmn temayllerinden haberdar olmak dzenini kurmak istemiti2 !ultan
Abdlhamid ::2, mutlakiyet ve merkeziyet1i /rensi/leri tatbikle devlet idaresini
tek elden yrtmek vc her hususta kendisi karar vermek usuln tatbike
1almtA dolaysiyle bu idare tam bir brokratik sisteme d6nmt2 !ultan
Abdlhamid
32
::2, 1ok 1alkandA byk k1k her meseleyi kendisi inceler ve kararn verirdi2
7tra#nda danmanlar da vard2 Abdlhamid ::2 devrinin sonlarna doru
bunlardan en ti/ii Ara/ izzet olmutur2 Bama#ih Abdlhamid ::2 in devaml
olarak muayyen bir ahsn tesiri altnda kald bilinmiyorA d siyasetin esas
itibariyle Abdlhamid ::2 in kendisi tara#ndan tesbit edilen esaslara 06re
yrtld bilinmektedir2 Bama#ih d siyaset hususunda Trkiye'nin belli
artlara bal kalmas, muayyen muahedelere 06re hareket etmesi ve bilhassa
-usya 0ibi byk bir devletin mevcudiyetini 06z 6nnde tutmas mecburiyeti
karsnda, !ultan Abdlhamid ::2in hareket serbestisi 0eni 6l1de tahdid
edilmiti2
'8(D =aris ve '8+8 Berlin )on0resi muahedeleriyle Trkiye byk devletler
camiasnn bir yesi s#atiyle, bilhassa Berlin )on0resinde kabul edilen esaslara
riayet etmek mecburiyetinde idi2 ?smanl Devleti'nin i1 ve d siyaseti bu
muahedenin artlarna 06re tanzim edilecekti2 !ultan Abdlhamid ::2 in -usya'nn
Boazlar ve 9stanbul zerindeki emellerinden hi1 bir zaman vaz0e1mediklerini
daima 06z 6nnde bulundurmas icabediyordu ve dolaysiyle en 1ok dikkat etmesi
0ereken cihetK -uslarn bir daha 9stanbul surlarna kadar 0elmelerini 6nlemekti2
Bunun i1in de mmkn mertebe -usya ile yeni bir harbe tutumaktan ka1nmak
icabediyordu2 >itekim saltanatnn sonuna kadar -usya ile Trkiye arasnda bir
harbin 1kmas hakikaten 6nlenmitirA zuhur eden anlamazlklar ise, -us
men#aatlerine aykn olmamak zere, di/lomatik yollarla 0iderilmee 1allmtr2
Bama#ih bu yoldaki baarlar sadece !ultan Abdlhamid ::2 in maharetinden deil
9n0iltere, Mransa ve sonralar Almanya'm desteiyle mmkn olmutur2 !ultan
Abdlhamid ::2 devrinde de daha 6nceleri olduu 0ibi, ?smanl Devleti'nin d ve
byk 6l1de i1 siyasetinde de -usya en mhim #akt6r olmakta devam etmitir2
-usya ile Trkiye arasndaki mnasebetler, her eyden 6nce, <;:::2
yzyldan itibaren -usya'nn sr'atle kuvvetlenmesi ve cora#F bitiiklii icab,
mtemadiyen zay# den ?smanl devleti hesabna 0enilemek istemesi ile tayin
ve tesbit edilmiti2 !cak denizlere 1kmak 6zleyii diye adlandrlan bu isteyi
ve siyasetin mahk4mu olan -us devlet adamlar, -us 0eneralleri ve 3arlarnn Tr-
kiye'ye kar taki/ edecekleri siyaset em/eryalizm diye adlandrlan siyasetin ta
kendisi idi2 Bu em/eryalizm' siyaseti -usya tara#ndan trl maskeler altnda
0izlenmekte ve -usya nn hakl bir
33
d"v" 0tt ileri srlmekte idi2 Bata Gristiyan teb'ann haklarn koruma,
sonralar ?rtodoks-!lav kardeleri Trk boyunduruundan kurtarma roln
zerlerine alan -us 3arlar, #tuhat emellerini bir takm ideoloPik #ormllerle
6rtmek isterlerken, ?smanl- Devleti'ni ykmakla adet" il"hF ve tarihF bir
misyon i#a ettiklerini iddia etmekteydiler2
)1k )aynarca Bar'ndan sonra Trkiye d6rt de#a -usya- ya yenilmi ve
0eni arazi /ar1alarn -usya'ya ka/trm, istanbul ve Boazlar' 06lkle
koruyabilmiti2 Dolaysiyle 9stanbul ve Boazlar, btn <:<2 yzyl boyunca,
daimF bir -us tehdidi altnda kalmtA bu mddet i1inde -usya bir1ok adlF ve
ekonomik imtiyazlara da sali/ olmutu2 -us siyasetinin en mhim
dayanaklarndan birini tekil eden =anslavist 06rler icab, Balkanlardaki
!lav kardeleri Trk boyunduruundan kurtarma istei -us halknn iar haline
0etirilmek istenmiti2 >itekim -usya'nn #iilF mdahelesi ve destei ile !r/lar,
Junanllar $yani !lav olmyan bir millet, birer mstakil devlet haline
0etirilmilerdiA imdi de Bul0arlarn ve )aradallarn kurtarlmas ii de
tamamlanmak zere idi2 Bama#ih Berlin )on0resinden sonra da -umeli'de
bir1ok Bul0ar, !r/ ve -u m hal" ?smanl idaresinde idiler2 Bir de Dou
Anadolu'da bir1ok 7rmeni mevcuttu2 Bu de#a sra 7rmenilere de 0elmi 0ibiydi2
Ayaste#anos'da mzakereler ya/lrken, 7rmeni ruhanF reisi -us
murahhaslarna ba vurarak muhtar bir 7rmeni lkesi ihdasn istemi,
F0nat'yev de buna muva#akat eder 0ibi olmutu2 Berlin )on0resi'nde 7rmeni
Bcselesinin 06rldn ve yukarda da belirtildii 0ibi D 2 madde ile
re#ormlara ait esaslar tesbit edildiini 06rmtk2 -usya bu 7rmeni re#ormlar
ile bilhassa il0ilenecekti, insanF ml"hazalarla deil, sr# siyasF men#aatler icab
bundan b6yle Trk--us mnasebetlerinde 7rmeni meselesi ehemmiyetli bir yer
alacaktr2
!ultan Abdlhamid ::2 Trkiye'si 3ar >ikola :2 nn dedii 0ibi, hakikaten
hasta bir adamd2 Jzyllarn ihmali, devri 0e1mi bir idare sistemi, dirayetsiz
hkmdarlar ve bil0isiz devlet adamlarnn elinde ?smanl Devleti tam bir
16kntye maruz kalmtA !ultan Abdlhamid ::2 in mstebit idaresi bu
16knty bsbtn hzlandrmt2 )a/itl"syonlar nizam ve '88' de tesis
edilen Dvun-u um4miye idaresi ile Trkiye Avru/a'l byk devletlerin yar
kolonisi haline 0etirilmiti2 Bundan 6trdr ki, ekonomik /otansiyel ve askerF
kudret bakmndan ?smanl 9m/aratorluu 3arlk -us-
-44
yas ile asla boy 6l1emezdi2 Bu -us kudreti '8++-'8+8 harbinde kendini bir
daha 06stermek #rsatn buldu2 Bu artlar i1inde !ultan Abdlhamid ::2in -usya
ile mnasebetler meselesinde bilhassa ihtiyatl ve titiz davranmas 0erekiyordu2
Laten tab'an 1ok ihtiyatl bir kimse olarak tamnan !ultan Abdlhamid ::2, -usya
ile mnasebetlerde ince bir di/lomatik maharet 06stermitir2 !rasna 06re -us-
ya'ya yaklamak ve dostluk mnasebetlerini kurmak yolundaki denemeleri de,
-usya'ya kar yrtlen siyaseti aydnlatmak bakmndan mhimdir2
?smanl Devleti i1in -usya tara#ndan ba06steren tehlike meydanda
olmakla beraber, Abdlhamid ::2 ve baz ?smanl ricali -usya ile yalnz bir
modus -i-endi bulmak deil, hatt" icabnda -usya ile anlamak, aradaki
dmanl 0idermek mmkn olacan zannetmilerdi, iki devletin birbirine
benziyen bir1ok tara#lar vard2 Ger eyden 6nce her iki devlet de monarik bir
sistem ve mstebit bir idareye sahi/tilerA -us 3arlarnn hameti, otokratik idare
tarzlar ve bilhassa Aleksander :::2 in des/otik rePiminin, !ultan Abdlhamid
::2in #azlasiyle houna 0ittii muhakkaktr2 Ger iki im/aratorlukta bir1ok din ve
rktan milletler yayordu ve her iki memleketin de halk tabakas medeniyet
bakmndan 1ok aa bir seviyede idilerA hem 3arlar hem de !ultanlar halk
ktlelerinin aydnlatlmasn asla arzu etmiyorlard2 Trkiye'nin de -usya'dan
kendisini rahat brakmaktan baka hi1bir talebi yoktu2 -us 3arlar da u mahut
!lav kardelerini kurtarmak ve Boazlarla istanbul'u ele 0e1irmek
sevdasndan vaz0e1erlerse, Trkiye ile -usya arasnda iyi komuluk
mnasebetleri ve hatt" dostluk bile kurulmas mmkn olacakt2 !ultan
Abdlhamid :l2in -usya'ya yaklama siyasetinde bu ml"hazalarn 06z 6nnde
tutulduuna hkm- etmeliyiz2
?smanl devlet ricalinden bazlarnn -us tara#tan olmasalar bile,
bilhassa in0iltere'ye muhale#et yznden, -usya ile iyi 0e1inmeyi dstur
edindikleri anlalyor2 Eittik1e artan -us tehlikesi- nin -usya'ya kar
dmanca bir siyasetle deil, dostlukla, -usya'y yumuatmakla 0iderilebilecei
dnlm olmaldr2 Bu 06r besleyen ?smanl ricalinin her devirde mevcut
olduu biliniyor2 Bu ti/ ricalin en tannanlarndan biri de !adrazam Bahmud
>edim Uraa'dr2 )endisinin -us tara#tan ve -us el1isi i0nat'yev'in kuklas
olduu iddia edilmitir2 Bilhassa Balkanlardaki re#orm hususunda Bahmud
>edim =aa'nn -us 06rn kabul ettii de bilin-
-4-
mektcdir2
'
Bosna vc Grrsek'teki isyan vc !r/larn -usya tara#ndan kkrtlmas
vc buna bir de, yine -uslar tara#ndan kkrtlan Bul0arlarn ayaklanmas vakas
ve Bul0arlarn 9stanbul'u alacaklarna d a i r ayialar yznden 9stanbul'da tel"
vc endienin azamF haddi bulmas zerine, halk arasnda -us dmanl da en
yksek bir dereceyi bulmutu2 !adrazam Bahmud >edim =aa, -uslarn her
istediini ya/an bir adam olarak tanndndan, halkn ne#retini zerine 1ekmi ve
hatt" >edimov diye anlmaa balamt2
%
Dier yandan Bahmud >edim =aa'y
dr/ verine !adrazam olma k isteyen $vc Tuna boyundaki bir1ok baarl
ekonomik #aaliyetleri ilr tannan, Bidhat =aa, Jeni ?smanllarn $yani sonraki
Een1 Trklerin, 06rleri vc /ro0ramlarn kabul etmi vc Trkiye'ye
merutF bir idare vani Tckil"t- 7sasiye )anunu vc Beclis-i Bcbusan 'a
dayanan bir sistem kurmak i1in 0ayret sar#etmekte idi2 Ba h mu d >edim =aa
vastasiyle !aray'da ve Bab"li'de -us n#uz un un adamakll yerlemesi,
9n0iltere'de endielere yol a1tndan, 9n0iliz hkmeti dc dolaysiyle Bidhat
=aa'y desteklemekte idi2
-uslar'a kar a r t a n ne#ret nilayct '8+D yl Bays ortalarnda istanbul
medresclerindeki el altndan kkrtlan so#talarn Bahmud >edim =aa ile
5eyhl-isl"mn azillerini isteyerek kyam etmelerine 06trd2 Galkn bir ksm da
ba katlnca, so#talar kyam by k bir hareket halini aldysa da, kan
d6klmedi2 Bunun zerine Bahmud >edim =aa '* Bays '8+D da azledilerek
Anadolu'ya sr0ne 06nderildi2 ?n 0n sonra da $%* Bays '8+D da, !ultan Ab-
dlaziz lal'edildi vc verine Burad ;2 0e1irildi2
Bahmud >edim =aa'nn yerine de !adaret makamna Btercim Behmed
-t =aa tayin edildi2 Bidhat =aa ise 5uray Devlet reisliine 0etirildi2
Bama#ih Bidhat =aa bu devrin en kudretli ahsiyeti rolnde idi2 >itekim Burad
J2 n hal'i ve Abdlhamid : : 2 i n tahta 0e1irilmesinde Bidhat =aa cn byk rol
oynamt2 '* Aralk '8+D da !adaret makamna 0etirilen Bidhat =aa, !ultan
Abdlhamid : : 2 tara#ndan %@ Aralk '8+D da il"n edilen Tekil"t- 7sasiye
)anununun ba hazrlayclarndand2 Bidhat =aa, ondan sonra $( 5ubat '8+D,
!adarete 0etirilen 7tlcm =aa ile az sonra bu ma ka ma atanan Ahmed ;e#ik
=aa'nn, bu sralarda cereyan eden vakalar ve
' 9nal, Fbnlemin Bahmut )emal, 5smanl, deninde son sadrazamlar. '-'C cz2 9s-
tanbul '*CH-'*(@2 s2 %*@2
% Avni y2 s2 @H*K !ultan Abdlaziz merhumun yalanc adamdr, vehham ve mte- levveindir'
dedii ve mecunane icraatndan dolay milletin tbni AlkanF ve >edimo# namlaryla yad ve
dman eyledii bir ademi, ammenin buuzu vc ne#retine ramen222
-4.
balyan -us harbi 06z6nndc tutulursa, -us tara#tar olamayacaklar aik"rd2
Bama#ih Bab"li ricalinin bazan 1ok " nF olarak dei- iverdikleri de 06rlmekte
idi2 Gar/ esnasnda Gariciye >azr olan !erver =aa, bir ara in0iltere'ye kzm
ve derhal -uslarla anlamak siyasetini tavsiyeye balamtA #akat bu yoldaki
beyanat kendisinin azline sebeb olmutu $5ubat '8+8,2 Turhan =aa'nn da
hararetli bir -us tara#tar olduu anlalyor2
*@ Garbi'nden bir mddet sonra -us tara#tar kimseler arasnda,
Bab"li'de mhim bir makam i0al eden !alih Bnir Bey de bulunuyordu2
)endisinin hatt" -us casusu olduu ve -uslardan /ara ald dahi iddia
edilmitir, ite adlar 0e1en bu 0ibi kiilerin telkini ile !ultan Abdlhamid ::2 in
-usya'ya kar mmkn mertebe yumuak bir siyaset takibine yanamak
istedii anlalyor2 Bama#ih bu yoldaki denemeler her eyden 6nce -usya'nn
tutumu ve in0iltere'nin ald durumlara bal kalacakt2
in0iltere ile Trkiye arasndaki mnasebetler esasnda dost1a olmakla
beraber, bazen 0er0inletii de olurdu2 Bu 0er0inleme, in0iltere'de i bana
0elenlerin Trkiye'ye kar taki/ ettikleri siyaset ve bilhassa ?smanl
im/aratorluunda ya/lmas istenilen re#ormlarla il0ili idi2 Berlin )on0resinin
D'2 maddesi ile Bab"li'nin 7rmenilerin durumunu dzelteceini taahht
ettiini 06rmtk2 '8+* yl !onbaharnda, yani Berlin )on0resinin hemen
akabinde, in0iltere Bab"li'yi bu taahhdn yerine 0etirmesi i1in tazyika
balamt2 !ultan Abdlhamid ::2 in bu hususta asla acele etmedii anlalnca,
Trkiye'ye bask ya/mak maksadyle bir 9n0iliz #ilotillas Beik )6r#ezi'ne
0elmitiA 9n0iliz har/ 0emilerinin 3anakkale Boazn zorlayacaklar dahi
sanlmakta idi2 Bu durum karsnda Ab- dhamid : : 2 in dehet ve heyecana
ka/ld ve in0iltere ile bir har/ 1kmasndan dahi endie ettii biliniyorA
kendisinin, Ali !uavi vak'- asnda olduu 0ibi, iddetli bir sinir buhran 0e1irdii
iddia edilmektedir2
'
Bu mnasebetledir ki, !ultan Abdlhamid ::2 in0iliz tehdi-
dinden kurtulma yolunun -usya ile anlamakta olduunu zannetmiti2
-usya'ya yaklamann ilk belirtisi Bahmud >edim =aa'nn sr0nden
0etirilerek Dahiliye nazrlna tayini oldu2 istanbul'daki -us el1isi =rens
Qobanov ile Jldz !aray arasnda sk bir mnase
' Qayard to !alisbury2 Ionstantono/le, A/ril C, '88H $>o2 CD',!ecret, =ublic -e-
cord ?#Tice $Qondra, Devlet Arivi- kslatmasK =2 -2 ?2,, Morei0n ?##ice $Dileri Bakanl-
ksaltmacK M2?2, Iabinett =a/ers @+&' >o2%2
-45
betin kurulmas da bu yeni siyasetin ikinci bir belirtisi idi2 Qobanov'- un adamlar
sk sk saraya 0iri/ 1kyorlar ve Abdlhamid ::2 ile Qo- banov arasnda karlkl
mesaPlar teati ediliyordu2 Tam bu sralarda, )rm'daki Qivadia saraynda istirahat
etmekte olan 3ar Aleksander : : 2 n =rens Qobanov tara#ndan ziyaret edilmesi,
-usya ile Trkiye arasnda bir yaklama olaca zannn artrmt2 Bu de#a,
!ultan Abdlhamid ::2 tara#ndan >amk =aa'nn Qivadia'ya 06nderilmesi, bu
yoldaki tahminleri bsbtn kuvvetlendirdi2 >amk =aa'va verilen talimatn
muhteviyatnn 0erek !adrazamdan vc 0erekse Gariciye nazrndan 0izlenmi
olmas bu husustaki /helerin daha da 1oalmasna yol a1t2 !ultan Abdlhamid
: : 2 ile 3ar Aleksander : : 2 arasnda baz 0izli meselelerin 06rld
mu ha kk a k sanlmakta idi2
Bu temaslar dikkatle taki/ eden 9n0iliz el1isi Qayard, i ki memleket
arasnda, yazl olmasa bile baz hususlar il0ilendiren bi r a nlamaya
varldna ihtimal vermiti2
'
9n0iliz donanmasnn Trk sularna 0elmesi,
Trkleri in0iltere aleyhine kkrtmak i1in -uslar'a iyi bir #rsat vermi oluyordu2
Dier yandan 9n0iltere'nin 7rmeni slahat zerinde #azla 9srar etmeyii, belki
de bu Trk--us vak- lamas endiesinden ileri 0elmitirA 1nk 1ok 0e1meden
i n 0i l i z har/ 0emileri Beik )6r#ezi'ni terk etmilerdi2
Bama#ih '8+* sonunda Qivadia'ya 06nderilen >amk =aa'nn -u s 3ar'na
?smanl =adiah'nn sel"mn iletmekten baka bir vazi#esi olmad anlalyor2
Makat henz har/ten yeni 1kan iki hkmdar arasndaki bu nezaket olay -us-
Trk mnasebetlerini /he ile taki/ eden 9n0iliz hkmet mah#illerinde baz
kukulara yol a1maktan 0eri kalmamtr2
Galbuki -usya'nn Boazlar Beselesi'ndeki t u t u mu, Trkiye ile -usya
arasnda bir anlamaya imk"n vermeyecek bir mahiyette idi2 Bu husus !ultan
Abdlhamid : : 2 tara#ndan iyice bilindiinden !ultan'n kolayca -us alarna
dmesine ihtimal verilemezdi2 Dier yandan ?smanl =adiah 9n0iltere'ye de
0venemiyordu2 '8++-'8+8 ylndaki skntl anlarda in0iltere'nin taki/ etmi
olduu mtereddid siyaset, !ultan Abdlhamid ::2 i1in bir ibret dersi olmutu2
Makat Boazlar Beselesinde Trkiye'nin -usya'ya kar
' Qayard to !alisbiry, Ion-/le A/ril C, '88HK 9t is by no means im/ossible hat some
secret understandin0 vvas come to Sith -ussia, althou0h it may not have taken the #orm
o# a Sritten en0a0ement2
-4/
konacak kuvvetin ancak in0iltere olabilecei de meydanda idiA '8++- '8+8
harbinden sonra 9n0iltere'nin )brs Ada'sn i0ali, '88% de Bsr'a asker
1karlmas ile in0iltere'nin -usya'ya kar durumu bsbtn kuvvetlenmi ve
-us-:n0iliz rekabeti daha da artmt, in0iltere bu suretle Gindistan yolunu
-usya'ya kar tam bir kontrol altna alm bulunuyordu2 Bama#ih -us emelleri
yine de 9stanbul ve Boazlar zerinde teksi# edilmiti ve -usya'nn buralar ele
0e1irmek i1in ilk #rsatta harekete 0e1ecei muhakkakt2 Bu maksatla 3ar
Aleksander ::2 zamannda )aradeniz -us donanmasnn sr'atle inas ii ele
alnmt2
'8++&+8 de istanbul'da bir mddet maslahat0zar olan ve '88% de hususF bir
vazi#e ile :stanbulda bulunan ve =rens Qobanov'tan sonra el1ilie tayin edilen
>elidov
'
siyasF 06r itibariyle tamamen i0nat'yev'in akirdi olu/, 9stanbul ile
Boazlarn -usya tara#ndan ele 0e1irilmesinin en hararetli tara#tar idi2 >elidov,
el1i olmas hasebiyle Trkiye'deki ahvali yakndan biliyordu ve -us mdahalesi
i1in trl yollar aramakla me0uld2 Bu sralarda in0iliz kabinesinin banda
Trk dmanl ile tamnan Eladstone'n bulunmas da, -usya ayet Trkiye'ye
mdahele edecek olursa, in0iltere tara#ndan ciddF bir mukavemet 06rmeyecei
06rnn kuvvet bulmasna yol a1mt2 >elidov '88% de -usya'nn Boazlar'a
kar harekete 0e1mesi i1in durumun msait olduuna hkmetmi olacak ki, bu
hususta uzun bir ra/or kaleme alarak, !t2 =etersbur0'a yollad2 3ar Aleksander ::2
tara#ndan ve -us hariciyesince de tasvi/ 06ren bu ra/or, bu sralarda Boazlara
ait -us emellerini aydnlatmak bakmndan 6nemlidir2 Bu yaznn ana 1iz0ilerini
naklediyoruzK
%
Boazlarn ele 0e1irilmesi bizce $yani -usya'ca, tarihF bir
zarurettir2 !iyasF, ticarF ve askerF men#aatlerimizin icabdr2 Buralar
ele 0e1irmek to/raklarmz artrmak deil, sadece a1k denizlerin
ka/sn elde etmek meselesinden ibarettir2 Bu suretle btn
)aradeniz kylarna datlm olan mda#aa tesislerimizi bir
noktaya to/lamakla kuvvetlerimizi tasarru# etmi ve bat
snrlarmzda dahi
' A2 '2 >elidov '8++-+8 de 9stanbul'da -us maslahat0zar idiA Ayaste#anos mza-
kerelerinde :0nat'yevn sa kolu vazi#esini 0ordu2 '88@-'8*+ yllarnd 9stanbul'da -us
el1isi idi2
% A2 '2 > elidov, 5 B.anyatii Prolivov $Boazlarn i0ali hakknda,2 )rasny Archiv
$)zl Ariv-ksaltmasK )A, @ $CD, '*@', ss '8%-'8+A Khrestomatiya po istorii SSS :::
$Boskva '*(%,, s2 DC8&*A Jusus# Gikmet Bauyr, nk,lCp %arihi Iilt2 '2 %(% v2d2
-40
$Almanya ve Avusturya'ya kar, daha da kuvvetli oluruz2
Balkanlarla Asya arasndaki yollarn dm noktasn elde
bulundurmakla Balkanlarn ve )1k Asya'nn mukadderat zerinde
kat'F bir n#uz kazanrz2 Gristiyanlarn ve !lav kavimlerinin
korunmas meselesi kendiliinden hallolunur2 Avusturya'dan
Balkanlar'da korkumuz kalmaz ve h a t t " onu oradan tamamiyle
dar atmak midini dahi beslivebiliriz2
>elidov Boazlarn -uslar tara#ndan ele 0e1irilmesi i1in u tavsiyelerde
bulunmutuK
i- Bizimle $yani -usya, Trkiye arasndaki bir h a r / zamannda
kuvvet kullanarak zabtetmek2
%-Trkiye'de sk sk v uk ua 0elen isyan, hkmet darbesi,
Bslman taassubunun /atlamas veya u mu mF bir /anikten isti#ade
etmek ve lzumu halinde b6yle bir hadiseyi biz $yani -uslar, tahrik
ederek, denizden ya/lacak bir basknla 9stanbul ve Boazlar ele
0e1irmek2 7sasen Trkiye'nin durumu, byk devletleri onu
/aylamaya sevkedebilir ve bu suretle -usya Boazi1i'ne $Bos#or'a,,
Avusturya-!el"nik'e ve 9n0iltere de Bsr'a yerleebilir2
@-Dardan 0elen bir tehdit veya i1trdeki durumun istikrarszl,
veyahut tehlikelilemesi zerine ?smanl !ultannn -us yardm ve
itti#akn istemesi yolu ile, -uslarn 9stanbul'a 0irmeleri mmkn
olur2
>elidov'a 06re K
Boazlar'n bu suretle, ele 0e1irilmesi ?smanl Devleti' nin sona
ermesi demek olmayacaktr2 -usya, bu devletin kalan /ar1alarn
himayesi altna koyabilir ve bunu ya/tktan sonra, bu ayr
/ar1alardaki milletler yava yava kendi mukadderatlarna
braklmaldr $yani ?smanl 9m/aratorluu dalmaldr,2 -usya,
9stanbul'da h"kim s#atn zerine almamaldrA 9stanbul -us
himayesinde serbest bir ehir olarak kalmaldr2
9stanbul'daki -us el1isi >elidov tara#ndan kaleme alnan bu ra/or,
-uslarn Boazlar'a ait siyasetlerinde Birinci Dnya !avana kadar $ve hatt"
!ovyetler zamannda dahi, taki/ olunan siyasetin deimez /rensibini tekil
etmi ve ilerde 06rlecei zere Boaz
-41
lar' elde etmek veya Boazlardan -us har/ 0emileri 0e1irmek hakkna sahi/
olmak ve dier devletlere $bata 9n0iltere'ye, ka/atmak yolunda trl zamanlarda
teebbslere 0e1ileceini 06receiz2 Makat her de#asnda -usya'nn bunu baaracak
kudrette olmad anlalacak ve bu yoldaki tasanlar msait #rsat zuhur edinceye
kadar 0eriye braklacaktr2
>elidov'un ra/orunu sunduu '88+ ylnda, -us )aradeniz donanmas
henz balan01 sa#hasnda idi ve dolaysiyle, -uslarn Boazlar ele 0e1irecek
kuvvetleri de yoktu2 >elidov, tabiF bu durumu 0ayet iyi biliyorduA #akat
' Gilmi )"mil Bayur, Sadrazam KCmil Paa$ siyasi hayal,. $Ankara '*(C, ss @%&@@2
-4D
Bama#ih, 7them =aa'nn Qivadia'y ziyareti esnasnda -us hkmetince bir
itti#ak meselesi ortaya atlmadndan, bu h ususta her han0i bir 06rme de
ya/lmamt2 Bilindii zere, !adrazam )"mil =aa'nn siyaseti, 9n0iltere ile
anlamaya dayanyorduA #akat bu siyasette !adrazamlk makamn i0al eden
zatn temayllerine 06re deiikler olurdu2 Bsr'n '88% de 9n0ilizler tara#ndan
i0ali ve '88( de Berlin )on0resi esaslarnn tek tara#l bozularak 5arkF
-umeli'nin Bul0aristan'a ilhak srasnda 9n0iltere tara#ndan taki/ edilen siyaset,
?smanl =adiah ve devlet ricalinin 9n0iltere aleyhine d6nmelerini 0erektirmiti2
'88( ylnda, yani Trkistan'daki -us yayl neticesinde Gindistan'n da
tehdit edilmesi zerine, -usya ile 9n0iltere arasnda bir har/ tehlikesi belirdii
zaman ve 9n0iltere'de Eladstone 0ibi bir Trk dmannn i banda bulunduu
bir srada, !ultan Abdlhamid ::2 in -us 3ar ile anlaarak, in0iltere'ye kar -us
yardmn temine 1alt 06rlyor2 Makat -usya tara#ndan 0erekli karlk
alnamadndan ?smanl =adiah bu tasarsndan vaz 0e1mi ve bu de#a
dikkatini Almanya zerine 1evirmiti2 ;on der Eoltz'un riyasetendeki Alman
askerF heyetinin 9stanbul'a daveti ve ?smanl ordusunun Almanlar tara#ndan
slahna karar verilmesi, siyasetteki bu deiiklikle il0ili olsa 0erektir2 Bama#ih
bu sralarda teekkl eden 9n0iltere-9talya-Avusturya bloku ?smanl Devleti'ni
de kendi tesiri altnda bulundurmak istiyordu2 Buna karlk -usya da Trkiye'yi
kendi tara#na 1ekmeye urayordu2 !ultan Abdlhamid : : 2 ise 9n0ilizlere
0venini kaybettiinden -usya'ya mtemayil 06rnmekte idi2 ?smanl =adiah
bir tara#tan 3ar'n istibdad ile kendi idare tarz arasndaki benzerlikten #azlasiyle
memnun kald 0ibi, dier yandan -usya'nn azametinden dehet duyduu ve
-usya'y kzdrmaktan 1ekindii de muhakkaktr2 Bu suretle '88+-'8*H yllarnda
!ultan Abdlhamid : : 2 -usya ile mmkn mertebe iyi 0e1inmee 1alm ve
Bul0aristan meselesinde -us isteklerine kar 0elmemiti2 Makat bu durum 1ok
srmedi2 3nk -uslar az sonra Boazlar Beselesin^ kendi emellerine 06re
halletmek teebbsne 0iritiler2
Jrrlkte olan Boazlar !tatsne 06re Boazlar btn devletlerin har/
0emilerine ka/al idi2 -usya'nn emeli iseK Boazlarn btn devletlere ka/al
tutularak ancak -us har/ 0emilerine a1lmas idi2 '8@@ Gnk"r 9skelesi
anlamas bu hususta bir emsal $/recedent, tekil ediyordu2 -us di/lomasinin
yeni bir Gnk"r :ske-
-42
lesi anlamas akdi i1in yeni bir #rsat bekledii de aik"rd2 >itekim
9stanbul'daki -us el1isi >elidov '8*' de bu maksatla bir teebbste bulunmak
istedi2 '8*' yl Austosunda !ultan Abdlhamid ::2 ile >elidov arasnda
cereyan eden 0ayet 0izli konumalar muhakkak ki Boazlar Beselesi ile il0ili
idi2
'
!ultan Abdulhamid'in istei zerine bir -us Eenerali 3anakkaledeki
tahkimat te#ti etmitir2 !ultan'n bu mzakerelere sorumsuz baz kimseleri
kartrd da anlalyor2
%
iddia edildiine 06reK -us ve Mransz el1ilerine baz
1ok mahrem eyler !ultan tara#ndan 0ayri mes'ul kimseler vastasiyle
ulatrlmt2 Bama#ih >elidov'un bu yoldaki teebbsleri, yani Boazlar
!tats nde -usya lehine baz deiiklikler ya/lmak istenmesi Abdlhamid ::2
in muva#akat etmeyiinden 6tr bir neticeye balanamamt2 9n0iltere'nin
tasvibi olmadan Boazlar !tatsnde bir deiiklik ya/lamyacan 0ayet iyi
bilen ?smanl =adiahnn, bu hususta -usya'ya kar direndii muhakkaktr2
Bama#ih '8*% ylnn ilkbaharnda -uslarn "ni bir basknla Boaz' ele
0e1irmek istedikleri biliniyor2
@
Bu maksatla baz askerF hazrlklar ya/lmakta
olduu in0iliz istihbarat tara#ndan 6renilmiti2 Bildirildiine 06reK Jirmi bin
-us askeri Boazlar mntakas- na 1karlacak ve -us donanmas da bu harekete
katlacakt2 Bunun zerine in0iliz amirallii -uslarn bu yoldaki teebbslerinin
nasl 6nlenmesi 0erektii hakknda iki mtehasss zabitin #ikrini dahi sormutu2
8 Gaziran '8*% tarihindeki in0iliz kabinesinin to/lantsnda muhtemel bir -us
hareketi mzakere konusu olmutu2
C
Bu mnasebetle Bavekil Qord !alisbury
tara#ndan sunulan muhtrada -uslar'n hali hazrda istanbul'a kar harekete
0e1ebilmeleri i1in ne karada ve ne de denizde yeterli hazrlklar olmad cihetle
b6yle bir harekete ihtimal verilmedii belirtilmiti2
(
Bama#ih in0iltere
siyasetinin en az krk yldan beri -usya'nn istanbul'u ele 0e1irmesi-
' !ir V2 Vhite to !alisbury $!ecret, Ionstantino/le Au0ust %8,'8*'K Bost im/or-
tant _uestions under discussion very secretly betvveen the =alace, the Erand ;izier, and
Br2 >elidoSA : sholud say vvithout any hesitation that it Sas the _uestion o# !traits2 =2 -2 ?2
M2 ?2 &+82 Ayni y2 Iabinett =a/ers @+&@H2 !e/tember 8, '8*'2
% Vhite to !alisbury, Au02 %82 '8*'2 =2 -2 ?2 M2 H2&+82C BruNelles de Qe>ord
0azetesinde $%( Puillet '8*', 1kan ve -usya i1in hayatF meselenin Boazlarn baka Devletlere
ka/al tutulmas 0erektii iddias, Qondra siyasi mah#illerinin dikkat nazarm 1ekmi ve 9n0iliz
Gariciyesini harekete 0e1irmiti2
@ )A t2 C-( $'*@', s2 ('2
C =2-2?2&M2?2 Iabinett =a/ers @+&@' $'8*%,2
( Ayni y2 >o2 'H $Bost con#idential,2
-43
nc kar durmak esasna daynd cihetle, bu nd a n b6yle de bu hususta 1ok
dikkatli olmak 0erektii
'
zerinde durulmutu2 -uslar, hakikaten '8*% de
9stanbul'a " n i bir baskn i1in hazrlkl deillerdi2 Bu yoldaki teebbsn daha
sonraya braklmas uy0un 06rlm ve hazrlklar durdurulmutu2
-us hkmetinin '8*% den sonra, Trkiye'yi teskin edecek bir siyaset taki/
ettii 06rlyor2 9n0iltere'nin hil"#na olarak, 0aliba 7rmeni re#ormlar
zerinde Bab"li'yi tazyik etmiyordu2 !ultan Abdlhamid : : 2 in bundan memnun
kald ve -usya'ya bir daha yaklamak istedii biliniyor2
%
Bu yaklamak
siyasetinin birka1 vl 6nce -usya'nn mtte#iki oluveren Mransa vastasiyle ya/l-
mak istendii de anlalmaktadr2 9ddia edildiine 06reK !ultan Abd l h a mi d ::2,
-uslarla 1ok yakn bir mnasebeti olan !alih Bn i r Bey i =aris'e el1i
06ndermek suretiyle, bu yolda baar temin etmek istemiti2'
Bab"li'de mhim bir mevki i0al eden !alih B ni r Bey 1ok i yi Mranszca
bilirdi vc bir mddet 6nce =aris'e 06nderilmi ve orada baz Mransz 0azetelerini2
!ultan Abdlhamid ::2 aleyhinde neriyat ya/mamalar i1in satn almt2 !alih
Bnir Bey'in /ara karlnda -uslara casusluk ya/t da iddia edilmitir2
C
9te bu 0ibi bir kimsenin '8*( yl sonunda =aris'e el1i olarak 06nderilmesi,
9stanbul'daki di/lomatik mah#illerde bir1ok te#sirlere yol a1mtA 9stanbul'daki
s6ylentilere 06reK !ultan Abdlhamid : : 2 i n !alih Bn i r Bey'i =aris'e
06ndermesinin esas sebebi -u s hkmetince makbul bir kii olmasndan 6tr
idi2 Bama#ih, b6yle bir ml"haza yannda esas sebebin, !alih Bnir Bey'in
=aris'teki T r k el1iliini bir ha#iye merkezi haline kovmas istendii
muh a k ka kt r 2 >i t e ki m '*H8 ylna kadar devam eden el1ilii mddetince
!alih B ni r Bey'in tam raa-
' JineK Tle /roccion o# Ionstanlio/lc #ron -ussia co_uest has bee le urnin0 /oint
o# the /olicy o# tlis counlry #or at leas #orty years2 and 'H a certain eNQctt #or #orty years be#ore
hat222
% 9stanbul'daki 9sve1 el1isi !tenbock'tan 9sve1 Gariciye >ezaretine2 Ionslantiono/le, le @H
Decebre '8*(2 $!tockholm, -iksarkivet, Trcica '8*'-*,2 vol2 @2K :: n'v a /as de tole _ue
''attitude de la -ussie, _uclle soit /retnedites ou no a #ourni un a//ui moral res #ovl au !ultan _ui
n'est /as le seuW dans rc /avs " considerer _u'a/res tott la Tr_uie #erait bien en dernier cas de se
/later sos i'e1ide de la -ussie2
@ Ayni yerde2
C !tenbock'tan Gariciye >ezaretine, le @H decenbre '8*(K el etatit 0eneralemct cosidere
l'cs/ion /aye222
--8-
nasiyle !ultan Abdlhamid ::2 in Een1 Trkler zerindeki Purnalcisi s#atyle
hareket ettii bilinmektedir2
'
!alih Bnir Bey'in =aris'e 0ittikten sonra, Mransa vastasiyle Trk -us
mnasebetlerini dzeltmesi ve yaklatrmas yolunda her han0i bir #aaliyeti dc
mal4m deildir2 Bama#ih bunun i1in artlar da elverisiz bir istikamette
0elimiti2 Az sonra Trkiye'de balayan 7rmeni kar0aalklar Trkiye ile
-usya'nn arasnn bsbtn a1lmasna sebeb olmutu2
7 r me n i k a r 0 a a l k l a r v c - u s l a r n '8*D&+ d e 9 s t a n b u l
B o a z $ B o s # o r , n a b a s k n h a z r l k l a r
Dou-Anadolu vil"yetlerinde ve Adana 1evresinde, saylar bir milyonu
aan 7rmeni yaamakta idi2 Bunlar hi1 bir vil"yette ahalinin ' Py ini tekil
edecek kesa#ette deillerdiA
%
ancak baz 1evrelerde, mesel" Gar/ut'ta olduk1a
kalabalktlar2 !el1uklu #tuhatndan beri Trk h"kimiyeti altnda yaam olan
bu kavmin byk bir ksm ermcniccvi dahi unutmu, trk1evi Anadil olarak
benimsemiti2 8HH yldan #azla bir zaman yan yana yaamann tesiriyle bu
7rmeniler tamamiyle Trklemilerdi, ancak Ginstyanl $7rmeni-
Ere0oryen, muha#aza etmekle Bslmanlardar ayrlyorlard2 7rmeni al#abesini
kullanmak zere Trk dilinde neriyat ya/makta idiler2 Bama#ih Trk
snrlarnn dnda kalan ve uzun zaman 9ran'a tabi olan 71miyadzin ve 7rivan
1evresindeki 7rmenilerle, Bat Avru/a merkezlerinde ve bilhassa ;enedik'teki
7rmeniler kendi dillerini ve 0eleneklerini muha#aza etmilerdi2 7rmenilerin
ruhanF reisleri $)atolikos,'nin bulunduu 71medziyan ehri, din ve kltr
merkezi idi2
'8HC de 9ran ile sava mteaki/2 7rivan ve 1evresinin -usya'nn eline 0e1mesi
ile 7rmeniler zerinde -us h"kimiyeti balad2 -us hkmeti 7rmenilerin kendi
#tuhat emelleri i1in 0ayet iyi bir alet
' 9kdam 0azetesi $%8&8&'*H8, $!alih Bnir Beyin el1ilikten isti#as mnasebetiyle,
!e#irlik deil, devri istibdad ve sabkn =aris'te ha#iye acentah i#a eti olduunu
yazmt2
% !ir A2 G2 Qayard to lle !cretary o# !tate2 Iostontino/le A/ril %+, '88HK must
not be #or0otten tlat ley #orm lle miorily, and i aty distrits very snall minoriy
o# lle /o/ulaion2 =2 -2?2& :'2 ?2& +82 '8*2, te Atadoluun etno0a#ik durumuna aitK -e-
/on o# the `)a/ulatiou o# Asia Bior2 ''2 -2 ?2&M2 ?2 Iab2 l'a/ers @+&@8 $Qist o# Iabinett
=a/ers, @ba //2 ad na/s2
---E
olabileceklerinin ksa bir zamanda #arkna varm ve onlar bu yolda kullanmaa
balamt2 '8%8&'8%* -us-Trk harbinde -us kuvvetleri 7rzurum'a kadar
ilerledikleri ve 7rmenilerle mesk4n sahay i0alleri altna aldklar zaman,
Trkiye'deki 7rmenilerle -us makamlar arasnda ilk temas hasl olmutu2 Bu
mnasebetle -uslar, din bakmndan kendilerine yakn saydklar 7rmenileri
Trklere kar kkrtmaktan 0eri durmuyorlard2 Laten bu sralarda -us
ordusunda hizmet eden 7rmeniler de 1oktuA onlar da bu hususta -uslara vasta
oluyorlard2
Gele '8(C&'8(( -us-Trk $)rm, savanda -us kuvvetleri, 7rmenilerin
dc 1ok1a yaadklar )ars ehri ve 1evresini i0al ettikten sonra, -uslarla
7rmeniler arasnda yakn mnasebetler bsbtn artmt2 Laten sava balar
balamaz Trk tcb'as bir1ok 7r- meninin -uslar tara#na 0e1tii, -uslara
casusluk ya/tklar ve men#aat karl trl hizmetlerde bulunduklar biliniyor2
?nlarn bu halleri ise, ?smanl =adiahnn teb'alar olmalar hasebiyle, do-
rudan doruya ihanet mahiyetinde idi2 7rmenilerin bu ihanetleri karsnda
0erek yerli Bslman ahalide ve 0erekse hkmet makamlarnda, 7rmenilere
kar itimatszlk ve ne#ret hislerinin k6k salmaya balayaca tabii idi2
Anadolu'da k6y, kasaba ve ehirler ve bilhassa 9stanbul'da yaayan
7rmeniler, ?smanl Devleti'nde tatbik edilen usul ve nizam, hem de
1alkanlklarndan 6tr mre##eh bir hayat srmekte idiler2 Bir kere ?smanl
kanun ve nizamlarna 06re 7rmeniler dinleri ve yaaylar hususunda tam bir
serbestiye maliktiler2 Askerlik mkelle#iyetleri yoktu ve 7rmeniler'e konan baz
mkelle#iyetler ise 0ayet ha#i#ti2 Anadolu 9sl"m ahalisi, Trk k6ylleri,
askerlie alnarak devletin mda#aasnda hayatlarn harcarlarken, 7rmeniler
kendi k6y ve ehirlerinde i ve 01leri banda brakldklarndan, Trk ahaliye
nisbetle, maddF re#ahlar 1ok daha yksekti2 Jani onlar ayn yerdeki
Bslmanlarla mukayese edilemiyecek kadar rahat bir hayat yaamakta idiler2
Ticaretle ve her trl zanaatle me0ul olmalar hasebiyle, bilhassa 9stanbul'da
1ok zen0in 7rmeni tremiti2 9te b6yle bir re#ah i1inde bulunan ve yzlerce yl
Trk-Bslman- larla yan yana karde1e yaam olan bir zmrenin ?smanl
Dev- lcti'nc kar ihanete balamalar ciddcn alacak bir eydi2
?smanl Devletinin her sahada sukuta yz tutmaya balamas ve idarede
sakatlklarn belirmesini mteaki/, 9sl"m ahali 0ibi 7rmenilerin de ik"yet
edebilecekleri hallerin zuhur etmesi bir 0er1ekti2
---E
Devlet memurlarnn basks, rvet, baz haksz muameleler vuku- bulmakta
idiA #akat btn bunlar #azlasiyle Bslman ahaliye de amildiA Bslmanlar
da ayn hallerden ik"yet etmekte idiler2 Makat Bslmanlardan kimse Devlete
kar ihanet etmeyi aklnn ucuna bile 0etirmiyordu2 Bama#ih 7rmeniler
arasnda da ihanet hareketinin balamas ve 0elimesi, daha ziyade, dardan ve
bilhassa -usya'dan 0elen kkrtmalarn bir neticesi olduu bilinmektedir2
Dou Anadolu'da vuku bulan -us istil"s ve -us i0ali srasnda bu yoldaki
#aaliyetler i1in 1ok elverili bir zemin yaratlmakta idi2
Junan, !r/, )arada ve Bul0ar :htil"lcilerinin ?smanl Devleti'ne
kar ayaklanmalar 6rnek tutulmak suretiyle, bu de#a 7rmeniler arasnda da bu
0ibi hevesler belirmee balamt2 Bir tara#tan -usya'dan, dier yandan
Avru/a ve hatt" Amerika'dan 0elen tesirlerle, Anadolu'daki 7rmeniler arasnda
da ayaklanma hareketi balamt2 '8D% de Lcytun'da, '8D@ de ;an'da, ve '8D(
de 3arsancak'taki ayaklanmalar, 7rmeniler'in artk ?smanl idaresine kar
ka#a tuttuklarn 06sterecek mahiyette idi2
Ayn zamanda 7rmeniler arasnda, ?smanl idaresine kar koymak
maksadyle, 0izli tekil"t #aaliyetine 0e1ildi2 Bu kabilden olmak zere '8+% de
;an'da )urtulu Birlii adn tayan 0izli bir cemiyetin kurulmas bu 0ibi
#aaliyetin ilki idi2 -us aPanlar bir mddettenderi Trk 7rmenistan adn
verdikleri be vilayette k- k rtrna #aaliyetlerine lz vermilerdi2 >itekim
'8++&+8 -us-Trk sava 1knca bu kkrtmalarn hemen neticcsi 06rld2
Binlerce 7rmeni erkei -uslar tara#na ka1tlar ve Trklere kar savaa ka-
tldlar2 -us i0ali altndaki sahadaki 7rmeniler a1k1a -us makamlar ile
ibirlii ya/tlar ve Bslman ahaliye bir1ok zulm ve baskdan 0eri
kalmadlar2
7rmenilerin bu 0ibi hareketleri yerli Bslman ahali tara#ndan elbette
ho karlanamazd ve -uslarn 1ekili/ 0itmesinden sonra, 7rmenilerin te/ki
06sterecekleri beklenebilirdi2 9te bunu 6nlemek maksadyladr ki, -uslar,
0erek Ayaste#anos muahedesinde ve 0erekse Berlin )on0resinde, 3erkcslcr ve
)rtler tara#ndan 7rmenilere her han0i bir misilleme hareketi ya/lmamasn
sulh artna koy
---E
durmulard2 Bir dc 7rmenilerin bulunduu yerlerde Bab"li tara#ndan
re#ormlar ya/lmas maddesi dc mevcuttu2 -usya, 7rmenilerle mesk4n yerlere
yaknl dolaysiyle, bu re#ormlarla ayrca al"kadard2 -usya'nn bu il0isi,
/hesiz insanF hislerden deil, tamamiyle siyasF maksatlarndan neet etmitiA
zira, -usya'da durumlarnn dzeltilmesi vc insanca yaamalar i1in bir 1ok
re#orm ya/lmas 0ereken, -us muPikleri de dahil bu kadar 1ok millet duru/
dururken, -usya'nn )a#kas Dalarnn 6tesindeki zavall 7rmenileri
dnmesine ne hacet vardO
7rmeniler tara#ndan 7rzurumda '88' de 0izlice kurulan ;atan Bda#aa
Iemiyeti oradaki -us )onsolosluunun bil0isi dairesinde i 06ryordu2 Bu
tekil"tn maksadK Trk idaresine kar elde sil"h ile son damla kana kadar
mcadele etmekti2 >itekim Trk makamlar tara#ndan ya/lan aratrmalarda,
bu tekil"ta ait yerlerde sil"hlar ve /ro/a0anda evrak bulunmutu2 Trkiye'nin
baka yerlerinde de bu 0ibi tekil"tn kurulmasna balanmt2 Bunlar
birbirleriyle ve -us idaresindeki 7rmenilerle temas halinde idiler2 Amerika'ya
061 eden 7rmeniler arasnda da Trk dmanl balam vc onlar da
Trkiye'deki 0izli 7rmeni tekilatlar ile mnasebet kurmulard2 Makat
7rmenilerin asl kkrtma kayna yine eskisi 0ibi -usya idi2 -usya'nn esas
0ayesiK ?smanl Devleti i1inde boyuna karklklar 1karmak vc bundan
#aydalanarak Trkiye'nin i1 ilerine karmak olduundan, Trkiye'deki
7rmenileri kkrtmak #aaliyeti -us d siyasetinin ana /rensi/lerinden birini
tekil etmekte idi2
7rmeni kaynamalar, bilhassa '88+ dc kurulan En1ak vc '8*H da tekil
edilen Danaksutn $Danak, komitelerinin #aaliyete 0e1meleri ile hzland2
Bilhassa Danak1lar Trkiye'deki 7rmenileri de BillF 7rmeni bayra altnda
to/lamak maksad ile /ro/a0andaya 0iritiler, lltil"lci-kons/irati# bir tekil"t
olmas hasebiyle Danak1lar Trklere kar mcadelede iddet kullanmak, yani
sil"hl ayaklanmalar hazrlamak yoluna sa/tlar2 >itekim bunlarn tevikiyle
Anadolu'da, '8*( ylna doru 7rmeniler tara#ndan Bslman ahaliye kar
saldrmalar ve 6ldrmeler balad2 !ultan Abdlhamid ::2 tara#ndan en yksek
mevkilere 1karlan vc hatt" 5uray Devlet azas olan baz 7rmenilerin bu yer
alt #aaliyetine katl
- - - E
dklar meydana 1karld2
'
Bu 7rmeni saldrlar Devlet tara#ndan
bastrldnda, iddet kullanmak mecburiyeti basl olmu ve bir 1ok 7rmeni de
6ldrlmt2 Bu mnasebetle, bata -us ve onu takiben Avru/a matbuatnda,
7rmeni )tali diye adlandrlan olaylardan #azlasiyle bahsedilir oldu2
Berlin )on0resi'nde kabul edilen 7rmeni re#ormlar bazen 9n0iltere vc
bilhassa -usya tara#ndan ele alnmas itibariyle, Bab"li zerine bir bask
konusu tekil etmesi y6nnden mhimdi2 Galbuki !ultan Abdlhamid ::2 ve
etra#ndakiler, tale/ edilen rc#ormlarn 7rmenilere tatbik edildii takdirde,
Bslman ahaliye nisbetle 1ok k1k bir zmre tekil eden bu Gristiyan
kavmin, 0eni imtiyazlara sahi/ olaca kanaatnda idiler2 Bu imtiyazlar elde
eden 7rmenilerin' 0it 0ide ?smanl Devletinden ayrlarak -usya'nn kucana
deceine de muhakkak nazar ile baklmakta idi2 Bama#ih !ultan Abdlhamid
::2, 7rmeniler'e baz slahat ya/mak tara#tar idi vc bu maksatla %H 7kim '8*H
tarihinde $G2 '@H8, bir irade sdar etmitiA #akat biraz 6nce s6ylenen
ml"hazalarla bu re#ormlar boyuna 0eciktirilmekte idi2
Galbuki -usya bunlar zerinde durmadan srar etmekte ve bu maksatla
7rmenileri boyuna kkrtmakta idi2 7rmenilerin arzu ettikleri slahat ya/lnca,
daha baka re#ormlar tale/ cdecckleri, sadcce re#aha kavumalar ile
durmayacaklar aik"rd2 7rmenilerle mesk4n Dou Anadolu'daki be vil"yetin
?smanl Devletinden ayrlmas yoluna 0idilecei de muhakkakt2 Bu
0er1ekletii takdirde yalnz 7rzurum deil ;an, Bu, Gar/ut vc Diyarbekir ve
hatt" Adana, Tarsus vc 9skenderun 1evrelerinin Trkiye'nin elinden 1kmasna
yol a1lacakt2 Bunun tatbikine 1alan 7rmeni ihtil"lcileri, Trk hkmeti ve
Trk ahalisi nazarnda yalnlc hain deil, ayn zamanda tehlikeli unsurdularA
bu s#atla vcutlarnn izalesi de bir zaruret halini almakta idi2
7rmci ayaklanmalar vc saldrlar bastrlrken, dolaysiyle 7rmenilere
kar iddet kullanlm ve bir 1ou 6ldrlmt2 Bu 0ibi hallerde arada
0nahlar olmayanlar da 0rltye 0idiyorlard2 9ki zmre arasnda dini ve
millF hislerin 0aleyana 0eldii ve bilhassa
' Talisin l'aa, 1*i!lhamit ,c D,ld,E hat,ralar,$
istanbul '*@', 111. y2
---E
ihanet su1u ortada bulunduu zamanda, #rsattan isti#ade edi/ zen0in
7rmenilerin mallarn ve kymetli eyalarn ele 0e1irmek imk"n hasl olunca,
su1lularla birlikte 0nahszlarn da ceza 06rmeleri ka1nlmaz bir hal olabilirdi2
Makat 7rmeni kar0aalklar ve 7rmeni ktallerindc asl su1, yine de
dardan, -usya'dan ve Avru- padan 06nderilen aPanlar, yani 7rmeni
ihtil"lcilerinde idi2
'
?smanl Devleti'nin banda duranlar, devletin
btnlne kasteden 7rmeni iltil"lcilerine kar zaten baka trl hareket
edemezlerdi2 >itekim dier memleketlerde de, bilhassa -usya'da bu 0ibi
hallerde, Trkiyc'dekinden birka1 misli kanl vakalar, tenkiller cereyan et -
mitir2 <;:::2 yzyldaki Bakurt kyamlarnn bastrlmas ve bilhassa '*'D da
Trkistan'daki )r0z vc )azak ayaklanmalarnn 1ok kanl bir ekilde tenkili,
veya '8(+&(8 dc Gindistan'da 9n0ilizlere kar ya/lan si/ahi $se/oy,
ayaklanmasnn kanl bir ekilde yattrlmas vakalar zikredilebilir2
Bama#ih '8*( deki 7rmeni kar0aalklar srasnda >elidov'un istanbul'a
baskn #ikrini tekrar 6ne srmesine ramen
%
-usya tara#ndan #azla bir /rotesto
sesi ykselmi deildi, 1nk o sralarda -us makamlar ile -us idaresindeki
7rmenilerin aras a1ktA buna sebeb dcK -usya'da tatbikine 1allan ?rtodoks
dini dnda kalan mezhe/lere kar bask siyaseti icab, 7rmeni-Ere0oryen
kilisesinin de -us-?rtodoks kilisesine katlmasnn istenmesi idi2 Galbuki 71-
miyadzin'dcki 7rmeni )atolikosu ve 7rmeni ruhanilerinden ileri 0elenleri
kendi mezhe/lerinde kalmak hususunda direndilerA bu yzden de 7rmenilerle
-us hkmetinin aras a1ld2
Bu de#a 7rmenilerden bir 1ou -us siyasetinin 7rmenileri yutmak yani
-uslar arasnda eritmek olduuna kanaat 0etirmilerdiA dolaysiyle -usya'y^
kar 0vensizlik belirmiti2 Bama#ih 7rmeni kilisesinin -uslar tara#ndan
rahat braklmas zerine aradaki soukluk 0iderildi ve eski scaklk iade edildi2
-us aPanlar yine eskisi 0ibi 7rmenileri ?smanl Dcvleti'ne kar kkrtmak
#aaliyetine 0iritiler2 Bu de#a Anadolu'daki 7rmeni saldrlar istanbul'a da sira-
yet etti vc 7rmeni ihtil"lcileri tara#ndan baz messeseler baslarak, 9stanbul'da
bir1ok Trk 6ldrld2 Bu ise d/e dz Devlete kar
' ;;illiam :22 Qan0er, +iploman o' Imperial!n. '8*H-'*H% !ecod cd2 >cS Jork
'*(H //2 '2J' vc devam2
% )A 2 d\ -( $'*@', s2 #\l2
---E
meydan okumakt2 9te bunun zerinedir ki, !ultan Abdlhamid ::2 tara#ndan
7rmenilere kar 1ok zecrF tedbirler alnmas emredilmi ve '8*D Austos'unda
/heli 06rlen bir1ok 7rmeni 6ldrlmt2 Bu hadise yine 7rmeni ktali ad
ile 1ok mbal"al bir ekilde Avru/a ve -us basnna intikal etmi ve Trkler
aleyhine yine iddetli /ro/a0andalara sebebiyet vermiti2 Bata -us el1isi
>elidov olmak zere, istanbul'daki yabanc el1ilerden bazlar, 9stanbul'da
cereyan eden bu kanl hadiselerin ?smanl memalikin- de byk karklklara
sebebiyet verecei ve bunlar neticesinde de Trkiye'nin ykl/ 0ideceine ait
tahminlerde bulunmaa balamlard2
Galbuki bu karklklar >elidov'un tam istedii bir ey deil- mivdiO
Bunlar olunca -usya'nn her han0i bir bahane ile Trkiye'nin i1 ilerine
karmak ve hatt" ?rtodoks veya istanbul'daki -us teb'- asn himaye
bahanesiyle istanbul ve Boazlara -us askeri 06ndermek i1in #rsat zuhur etmi
olacakt2 >itekim >elidov tara#ndan bu 7rmeni karklklar srasnda !t2
=etersbur0'a 06nderilen ve 9stanbul Boaz'nn bir ksmnn -uslar tara#ndan
"ri bir basknla ele 0e1irilmesini tavsiye eden yazs ayrca zerinde durulacak
mahiyettedir2
>elidov'un daha '88% ylnda Boazlar "ni bir basknla ele 0e1irmeyi
tavsiye ettiini yukarda 06rmtk2 ?, bu 06rn daima muha#aza etmi ve
her #rsatta bunu 0er1ekletirmek istemitir2 '88% de -us )aradeniz
donanmasnn zay# olmas yznden bu tasarsnn tatbiki imk"nszdA halbuki
aradan on seneden #azla bir zaman 0e1tii i1in, bu mddet zar#nda
)aradeniz'de -uslarn arlk hatr saylr bir donanmalar olmas beklenebilirdi2
'8*( ve '8*D 7rmeni kar0aalklar srasnda in0iltere, Bab"li'yi tehdid
maksadyle 3anakkale azna donanmasn 06ndermitiA 9n0iliz har/
0emilerinin lcr an istanbul'a 0elmeleri uzak bir ihtimal say- lamzd2 >elidov
ite bu durumu bilhassa 06z 6nnde bulundurarak, 9n0ilizlerden 6nce -us har/
0emilerinin istanbul Boaz'na 0irmelerini tasarlayordu2 Bu tahakkuk ettii
takdirde, 3ar Aleksander :l:2n )asm '8*C dc vaki 6lmnden sonra tahta
0e1en >ikola :l2nn saltanatnn ikinci senesi, -usya'nn tarihF 0ayelerine ula-
mas 0ibi 1ok anl bir ekilde balam olacakt2 >elidov bu yoldaki 06rlerini
-us Gariciye nezaretine D&'8 7yll '8*( tarihli yazs ile bildirdi
'
ve meselenin
GususF 9stiare Beslisinde 06rlmesini istedi2
' Proekt zachmla #osFora v '8e g. $'8*D da Boazi1iin ele 0e1irilmesi tasars, )A t2
C-( $C+-C8, $'*@',, s2 ((-(H2
--D
Tam o sralarda -us Gariciye nazr =rens Qobanov'un 6lm zerine,
0e1ici olarak muavini 5ikin d ilerini idare etmekte idi2 5ikin 9stanbul 0ibi
ehemmiyetli bir merkezdeki el1iden 0elen bir tekli#i dikkat nazarna
almamazlktan 0elemezdi ve dolaysiyle bunu daha st kademelere ulatrd,
ileme koydu2 >elidov ise tavsiyelerinin bir an evvel 06rlmesini istiyordu2
3nk az 6nce 3ar >ikola ::2nn Qondra ve =aris'i ziyaretinde, 3ar'n -usya
men#aatlar bakmndan /ek de elverili olmayan bir takm maddelere
muva#akat ettii anlalmt2
'
3ar'n bilhassa =aris'teki temaslar hi1 de -us-
ya'nn lehine olmamt2
Mransa, Trkiye'deki byk malF men#aatleri icab ve bilhassa Trkiye'den
1ok alacakl bir devlet s#atyle, ?smanl 9m/aratorluunun btnlnn
muha#azasn istemekte ve byk devletlerle bu hususta Trkiye zerinde
mterek bir kontrol konmas siyasetini taki/ etmekte idi2 Bunun icab olarak
da, Trkiye'de hi1 bir devletin tek bana harekete 0e1memek /rensibini 3ar
>ikola ::2ya kabul ettirmi bulunmakta idi2 5ikin d meselelerde tecrbesi az
olmas hasebiyle, Mransa'nn bu oyununa 0elmiti2 Galbuki >elidov bundan
-usya'nn ne kadar zararl 1kacan, Boazlara kar harekette -usya'nn
elinin kolunun balanm olduunu hemen anlamt2 Dolaysiyle 3ar' ve -us
hkmetini b6yle bir taahhtten vaz 0e1irmesi 0erektiine hkmetmiti2
Mransa'dan baka 9n0il0ere de buna benzer bir siyaset taki/ etmekte idi2
9n0iltere'nin 9stanbul'daki el1isi, byk devletlerin el1ilerine nota 06ndererek,
?smanl memalikinde ya/lmas 0ereken re#ormlar 06rmek zere
9stanbul'da se#irler seviyesinde bir kon#erans to/lanmasn tekli# etmiti $%H
7kim '8*D,2 Bu to/lantda, ya/lacak re#ormlarn, !ultan'n baz sal"hiyetlerini
taldid eder mahiyette ve 0erekirse baz zorlamalar eklinde olmas kabul
edilecektiA yani icabnda !ultan Abdlhamid ::2 tehdid almda bu re#ormlar
kabule zorlanacakt2 9n0iliz tezine 06re bu tarzdaki re#ormlar sayesinde
?smanl 9m/aratorluunun btnln muha#aza etmek mmkn olacakt2
Jani re#ormlar ya/lmakla !ultan Abdlhamid ::2 in mstebit idaresine son
verilecek ve !ultan'n sal"hiyetleri elinden alnacakt2
%
Galbuki tam bu sralarda
Abdlhamid ::2 tamamiyle -us n#uzu altna dm ve 9n0iltere'ye ka#a
tutmaa balamt2 9n0iltere'nin istedii manada re#ormlar
' Ani y2 s2 (%2
% )A t2 C-( $'*@', s2 (@2
---E
ya/lacak olursa, !ultan'n -us tesirinden 1k/ yeniden 9n0iltere'ye yaklaaca
muhakkakt2 Dolaysiyle >elidov, b6yle bir kon#eransa muva#akat etmekle
beraber, !ultan'n sal"hiyetlerinin tahdidi ve re#ormlara zorlama konusunun
ele alnamyacam bildirince, to/lant #ikri kendiliinden suya dt2
>elidov, 9stanbul'daki durum ve alnmas 0ereken tedbirler hakknda
06rmek zere !t2 =etersbur0'a 1arlmasn bekledii halde, 3ar >ikola ::2 nn
buna ilk 6nce /ek de yanamad biliniyor2 Bama#ih 3ar'a istanbul ve
Boazlar'n ele 0e1irilmesinin cazi/ tara#lar anlatlnca ve bunun ya/labilecei
inandrlnca, >ikola ::2 >elidov tara#ndan 6ne srlen /roPeyi, '+&%* )asm
'8*D tarihinde tasvi/ etmiti2 Bunun zerine >elidov'un da !t2 =etersbur0'a
1arlmas kararlatrlmt2 7l1inin 0elmesi zerine (&'8 Aralk '8*D tarihinde
GususF 9stiare Beclisi nihayet to/lantya 1arld2 3ar'n bakanlk ettii bu
oturumda, hariciye nazr, maliye nazr $J;itte,, bahriye nazr vekili, erk"n
harbiye reisi, hariciye nazr vekili vc >elidov hazrdlar2
'
ilk 6nce >elidov'un D&'8 7yll '8*D tarihli ra/oru okundu ve o sralarda
istanbul'daki durum vebilhasssa in0iliz donanmasnn 3anakkale Boaz'n
0e1mesi ile hasl olacak 0elimeler zerinde durulduA sonraK -us har/
0emilerinin sratle hareket ederek, istanbul Bo- az'na $Bos#or'a, 0irmeleri ve
Jenik6y ile 3ubuklu arasndaki sahay $-us1a tabirle Jukar Bos#or'u, tutu/,
orada tahkimat ya/malar tekli# edildi2
>elidov, 9stanbul'da karklklarn balamas zerine, -us donanmasn
harekete 0e1irmek i1in )aradeniz donanmas kumandanlna dorudan doruya
tel 1ekmek ve donanmay harekete 0e1irmek yolunda kendisine sal"hiyet
verilmesini istemekte idi2 >elidov'un anlattklarna 06reK 9stanbul Boazn'daki
Trk bataryalar hem 1ok zay# hem de Trkler cesaret edemiyecekleri i1in -us
0emilerine ate a1amayacaklard2 Makat baannn en mhim artK -us do-
nanmasnn byk bir sratle harekete 0e1mesi ve btn bu ameliyenin bir
baskn eklinde ya/lmas idi2 Boaz'n yukar ksm ele 0e1irilince, -usya
9stanbul'u kontrol altnda bulundurabilecek bir stratePik stnlk elde etmi
olacakt2
>elidov tara#ndan ileri srlen bu /roPe, to/lant tara#ndan umumF bir tasvi/
06rmediA buna bilhassa maliye nazr )ont Vitte
' )A t2 C-( $'*@', s2 (@2
--3
itiraz etti ve K B6yle bir teebbsn -usya'nn bana bir1ok i a1acan, yani
9n0iltere, Mransa ve dier devletlerle harbe 0irmek tehlikesi douracan
s6yledi2
'
Bu tasary 0er1ekletirmek i1in lzumlu har/ ve tat 0emilerinin
yeterli olmad da ortaya 1kt2 Bilhassa, >elidov'un istedii sal"hiyete itiraz
edildi ve el1inin bir teli ile -us )aradeniz donanmasnn Boazlar'a kar
harekete 0e1irilmesinin doru olamyaca zerinde duruldu2 Donanmaya
hareket emrini ancak merkezin yani amiralliin verebilecei belirtildi2
Bama#ih >elidov'un 9stanbul'daki durumu dikkatle taki/ etmesi ve
' Ayn yerde, s2 DC&D(2
---E
B o a z l a r a k a r '*HH d e k i b a s k n t a s a r s
-usya'nn )rm Garbi'ndeki malubiyeti ve =aris Bar artlar ile
)aradeniz'de donanma bulundurmaktan mahrum edilmesinden sonra, -usya'nn
Boazlara sarkmas ve Balkanlarda n#uzunu kuvvetlendirmesi durmu deil,
ancak 0e1ici olarak 0evemiti2 -us askerF ve siyasF 1evrelerinin bu tarihF
0ayelerinden bsbtn vaz0e1melerine imk"n ve ihtimal verilemezdi2 -us #tu-
hat ve yayl i1in 9stanbul ve Boazlardan baka dier bir1ok cazi/ ve
0er1ekletirilmesi daha kolay olan sahalar mevcuttuK Tzak Dou ve Trkistan2
Trkistan'n kuzey bozkrlarnda ve ucu buca olmyan !ibirya'da zaten -us
yayh hi1 bir zaman braklmam, -us balk1lar, avclar ve -us )azaklar
vastasiyle kendiliinden $rus1a tabirleK stichiyno, devam etmiti2 3ou
zaman -us idare ve askerF makamlarnn artk -us i0ali altna 0irmi olan
sahada resmen bir nizam ve idare mekanizmasn kurmaktan baka ileri
kalmyordu2 Lay# 3in Devleti, bu tarzda cereyan eden -us yayln
durduracak bir halde deildi2
Trkistan Ganlklarnn da mukavemetleri k1k bir kuvvetle ve 1ok ksa
bir zaman i1inde krlabilirdi2 Bunun i1indir ki, =aris Barndan az sonra,
-us yayl tabiF mecrasn taki/ edermi 0ibi Tzak Dou ve Trkistan
istikametlerinde sratle 0elimeye balad2 Tzak Dou istikametindeki
ilerleme, -usya'ya =asi#ik ?kyanusu'na balyacak olan scak deniz'e $!ar
Deniz'e, ulamak arzusundan ileri 0elmise, Trkistan'n istil"s da, bir1ok
bakmdan zen0in ve 0eni bir lkeyi za/tetmek hevesi ve bilhassa Trkistan
/amuunun ele 0e1irilmesi isteinden domuturA yani -usya'nn tam bir
em/eryalist siyaseti ile bal idi2
3ar Aleksander ::2 zaman $'8((-'88', -usya'daki bir takm i1 re#ormlar
ve endstrinin 0elimesi ile temayz ettii 0ibi, Tzak Dou'da -usya'nn
mnhasran di/lomatik yollarla salamca yerlemesi ve bir de Trk-lsl"m
lkesi olan Trkistan' ele 0e1irmesi
-.-
ile de ehemmiyet kazanmtr2
'
Amerika'daki
u
i1 har/ dolaysiyle -usya'ya
/amuk ithal"t durmutu2 Galhuki -usya'da bu sralarda sratle 0elimee
balayan tekstil endstrisi i1in /amua iddetle ihtiya1 vard2 Trkistan'da bol
miktarda /amuk yetitii cihetle, bu de#a -us #abrikat6rlerinin de tevikiyle,
-us askerF 1evreleri, 1oktanberi 06zlerini diktikleri Trkistan' ele 0e1irmee
karar verdiler2 Laten bu istikamette daha '8(@ de baz askerF teebbsler olmu
ve !r Derya boyundaki Ak Bescit ehri alnm, -us mstahkem mevkileri
ya/lmt2 Makat hem )rm harbi dolaysiyle, hem de )a#kaslarda 5eyh
5amil'in a1t 0az" henz bitmediinden, -us kuvvetlerinin Trkistan'a
sevkedilmesi mmkn olmamt2
)a#kaslarn byk hrriyet mcahidi 5eyh 5amil'in $6l2 Bedine'de '8+'
de, idaresinde '8@* ylndanberi Dastan'da -us ilerleyiine kar devam eden
kahramanca mukavemet, buralara 1ok sayda -us askerini balamt2 3e1en,
?setin, Fn0u, Balkar ve dier zmrelerin mukavemeti nihayet '8(* da krlm,
5eyh 5amil -uslar'a teslim olmak mecburiyetinde kalm ve Dastan da tama-
miyle -uslarn eline 0e1miti2 Bu de#a serbest kalan -us kuvvetlerinin
Trkistan'a 06nderilmesine imk"n hasl olmutu2
Bu sralarda Trkistan'da 1 9slam-Trk Ganl vardK Buhara Give ve
Gokand2 Buhara Ganl bunlarn en by idi2 Buhara ehri, Bslman
skolastik zihniyetin yuvalar olan medrese leri ile mehurdu2 Timur'un
/ayitaht olan !emerkand ehri de 1ok mehur bir yerdi2 Iora#F durumlar ve
tarihF 0elimeleri icab bu Ganlklar Avru/a'daki teknik ve ilmF ilerlemelerden
tamamiyle habersizdilerA dePenerelemi eski bir medeniyet ve ?rta1alardan
kalma nizam ve mstebit hanlarn idaresindeki bir dzen i1inde yayorlard2
Dolaysiyle bu Ganlklarn askerF 01leri -uslarnki ile hi1bir surette mukayese
edilemezdi2 Btemadi niza ve itil"# ve birbirleriyle sk sk har/ halinde bulunan
bu Ganlklarn, dardan, mesel" 9n0iltere tara#ndan, kuvvetle
desteklenmedikleri takdirde, -us ilerleyiini durduracak durumda olmadklar
aik"rd2
>itekim '8D( de -uslar Trkistanm i1lerine doru sratle ilerlemee
baladlar2 Eeneral 3ernyayev'in kumandasndaki k1k bir -us kuvveti,
'HH2HHH n#uslu olan Takent ehrini kolaylkla za/tetti2 Bir
' Trkistan'n -uslar tara#ndan zabtna ait -us1a, 9n0ilizce, Almanca bir1ok eser
yazlmtr2 Bu husustaK -einer ?lsza&Eeor0e IleinoS, %)rkistan$ die /olitish- histo-
ricshen und vvirlscha#tlichen =robleme Lentralasiens $Qei/zi0 '*C%, adl eserde $ss C@Z'H@,
to/lu bir bil0i verilmitir2
ka1 yl i1inde !emerkand dahil, Trkistan'n bir1ok ehri -uslarn eline 0e1ti2
Bama#ih Buhara ve Give ehirleri -us istil"sna uramamlard2 -us #tuhat
ayn zamanda Dou Trkistan $3in Trkistan, istikametinde de 0eliti ve -uslar
3in'e tabi olan )ulca'ya 0irdiler2 -us tazyikine dayanamyan Buhara ve Give
Ganlklar, '8+@ tarihinde akdedilen muahede ile -us 3ar'nn himayesi altna
0irdiler2 Gokand Ganl da tamamiyle il0a edilerek, arazisi -usya'ya ilhak edildi2
-us ilerleyii Aleksander :::2 zamannda devam ettirilerek, -uslar '88( de Berv
ehrini aldlar2 Gatt" Gerat ve A#0anistan da -us istil"s tehlikesine maruz kald2
Bu yzden in0iltere ile -usya'nn aras 1ok 0er0inleti2 3nk Gindistan dahi -us
tehdidi altna dm oluyordu2 Gatt" bu yzden 9n0iltere ile -usya bir har/
tehlikesi bile 0e1irdi2
Bu suretle, -uslarn Trkistan' i0alleri, A#0anistan zerindeki basklar
neticesinde, 9n0iltere'nin en byk ve zen0in kolonisi olan Gindistan'n -us
istil"sndan korunmas meselesi ortaya 1km oluyordu2 Gindistan'a kar
y6neltilen bu -us tehdidi, uzun yllar boyunca 9n0iltere ve -usya arasndaki
mnasebetler zerinde daima tesirini 06stermitir2 Ancak '*H+ de, A#0anistan'n
9n0iliz n#uzu altnda kalmas -usyaca kabul edildikten sonra bu mesele biraz
yumu- amsa da, sonralar tekrar ele alnm ve bilhassa !ovyetlerin ilk
yllarnda byk bir 6nem kazanmtr2 Bu -us tehdidi Gindistan'n '*C* de
istikl"lini kazanncaya kadar yeni #ormller altnda devam ettirilmitir2
Bama#ih 9n0iliz--us rekabeti yalnz Trkistan-Gindistan meselelerine
mnhasr kalmad2 -uslarn Tzak Dou'daki scak denize ayak basmalar da
bu rekabetin bsbtn artmalna 06trd2 Bilindii ve1hile <:<2 yzyl
9n0ilteresi denizlerin h"kimi s#atyle, yeryznn her tara#ndaki
kolonilerini ve 9n0iliz men#aatlarn korumak yolunda byk bir titizlik
06stermekte idi2 3in sahillerine de el uzatm olan in0iltere, tabiatvle buralara
-usya 0ibi byk bir devletin yaklamasn istemiyecekti2 Galbuki -us yayl
=asi#ik ?kyanusu'na 1kmak yoluna 0irmiti2
Daha '+C' de -us' denizcilerinden $Alman meneli, Berin0 2Asya ile
Amerika ktalar arasndaki Berin0 Boazn ke#etmi ve -uslar Amerika
ktasna, Alaska'ya ayak basmlard2 Bama#ih bu buzlar ve karlar diyarnda
-us kolonizasyonu 0elimedi ve -us hkmeti '8*+ de Alaska'y Amerika
Birleik Dcvletlcri'ne +,( Bilyon dolara satmak suretiyle Amerika ktasndan
ayan 1ekmiti2
-.5
Makat -us ilerleyii !ibirya'nn 0neyine, scak deniz istikametinde 0eliti2 Bu
yoldaki -us yayl, -usya tarihinin ve #tuhatnn karakteristik vas#n tekil
eden nelirleri taki/ten baka bir ey deildi2 >itekim '8(H lerden az sonra bir
-us-)azak askerF eks- /edisyonu Amur nehrini taki/ ile Ua/on denizi sahillerine
ulat2 '8(8 de 3in ile ya/lan bir anlama 0ereince de Amur nehrinin sol
tara#, yani !ibirya'ya balayan 5imal ksm, tamamiyle di/lomatik bir yolla -us
h"kimiyeti altna 0irdi2 Galbuki bu saha 'D8* da $Deli =etro zamannda, 3in ile
-usya arasnda akdedilen >er1insk Buahedesi ile, -uslarn elinden alnarak
3in'e iade edilmiti2 Bu suretle -usya, '+H yl sonra tekrar vaktiyle ele 0e1irmi
olduu yerlere yeniden sahi/ olmutu2
-us ilerleyii Tssuri nehrini taki/le 0ney'e indi ve Tssuri'nin mansabnda
buz tutmayan bir liman olan yerde, '8DH da ;ladivos- tok $Dou'ya hakim ol,
ehri kurularak, buras bir deniz ss ve ticaret liman haline 0etirildi2 -usya bu
suretle har/ ya/makszn di/lomatik yollarla 1ok 0eni bir sahay ele 0e1irmi
bulunuyordu2 !ar Deniz vastasiyle =asi#ik ?kyanosu'na da ayak basm
oluyordu2 !ibirya'nn kolonizasyonu ve Tzak Dou'da -us h"kimiyetinin
salanmas ise buralarn i1 -usyadaki demiryolu ebekesi ile balanmasn
zarurF klmt2 >itekim Aleksander :::2 zamannda bu voldaki #aaliyet ele
alnm ve '8*' de Transsibirya Demiryolunun inasna balanmt2 Bama#ih
-usya'nn malF durumu buna elverili olmadndan, yol ya/m ii 1ok yava
0idiyordu2 Ancak maliye nezaretine, Gollanda aslndan olu/ bilhassa
Demiryollar idaresinde byk ihtisas sahibi olan, !2 Vitte 0etirildikten sonradr
ki, birtakm malF tedbirler neticesinde malF durumun sratle dzelmesi ile
Transsibirya demiryolunun inaatna '8*D dan itibaren hz verildi2
Bu demiryolu '*H% de tamamland2 Bunun ekonomik olduu kadar ve
belki de ondan daha #azla, stratePik 6nemi bykt2 Tzak Dou'nun elde
tutulmas ve 3in'in de -us n#uzu altna dmesi ite bu demiryolu ile mmkn
olacakt2 Makat bu de#a -usya'nn karsna, hi1 beklenmedik bir tara#tan
mukavemet belirdi2 Jkselmekte olan 0ne memleketi'' yani Ua/onya
-usya'nn karsna mthi bir raki/ olarak dikilmiti2
Ua/on Adalar'nda yz yllardan beri kendi ka/al hayatn srm olan ve
Tanr meneli mikadolar tara#ndan idare edilen Ua/onya, '8D+ &D8 ylnda
bata Amerikan donanmas olmak zere, in0iliz ve Alman har/ 0emilerinin zoru
altnda, memleketin ka/lan-
---E
n yabanclara a1mt2 Ua/onya'nn banda duranlar, ancak Bat tekniini
benimsemekle kendi varlklarn devam ettirebileceklerine kanaat 0etirmiler ve
hemen bu yola sa/mlard2 5alacak kadar ksa bir zaman i1inde Ua/onya,
Avru/a ve Amerika tekniini tatbike balam, endstrisini 0elitirmi, har/
0emilerini ve sil"hlarn kendi ya/maa balam, Bat usul ile ordusunu
tanzim etmiti2 Btn bunlar ya/arken, Ua/onlar kendi millF kltr, 0elenek ve
yaay tarzlarndan hi1 bir ey #eda etmemilerdi2 Bikado sarayndan en aa
halk tabakasna kadar lzumuna inanlarak 0iriilen bu Bat teknoloPisini
benimseme #aaliyeti neticesinde, Ua/onya '8*H yllarnda, yani otuz yl i1inde
yeni bir kuvvet olarak Tzak Dou'da sahneye 1km bulunuyordu2 B6yle bir
kuvvetin darack adalarda ka/an/ kalmas beklenemezdi2 7r 0e1 yaknlarndaki
)ore ve 3in karsndaki adalara doru yaylmas ve -usya'nn karsna raki/
olarak 1kmas muhakkakt2
>itekim '8*C&*( de vukubulan Ua/on-3in savanda, modern sil"hlarla te1hiz
edilen ve 1ok iyi talim 06rm olan Ua/on askerleri kendilerine nisbetle 1ok
byk rair kalabalk tekil eden 3inlileri yenmilerdi2 Ua/onya, bununla
)ore'deki n#uzunu salam oldu2 3in bu de#a '8*( de -usya ile 0izlice bir
itti#ak akdederek, Ua/onya'ya kar bir -us-3in ce/hesini vcuda 0etirmeye
muva##ak oldu2 Bu itti#aka 06reK 3in, Transsibirya Demiryolunun
Ban1urya'dan, yani 3in arazisinden 0e1irilmesini kabul etti2 Galbuki 3in daha
evvelki anlama ile, Ban1urya'nn tam 0neyindeki Qiatun0 Jarmadas'n ve
=ort Arthur $Dairen, limann Ua/onya'ya brakmay taahht etmiti2 Makat
Ua/onlarn buray i0aline -usya, Mransa ve Almanya mani oldular2
Bu de#a, =ort Arthur ehri ve liman '8*8 de -uslar tara#ndan i0al
edildi ve burada bir deniz ss kurulmaa baland2 -usya, bu suretle scak
denize daha da yaklam oldu2 Ayn senede 9n0iltere, Mransa ve Almanya
da 3in sahillerindeki muhteli# yerleri ** yl i1in kiralamak suretiyle i0al
ettiler2 9te bu trl yama zerinedir ki 3in'de Avru/allara kar
taknlklar balad2 Bokser isyan ad ile bilinen bu karklklarda bir1ok
Avru/al 6ldrld2 Makat, 3inliler, 9n0iliz, -us, Alman ve Mransz
donanmalar karsnda teslim olmak zorunda idiler2 Avru/allara bir1ok
tazminat 6demek suretiyle ve kiralanan yerleri de muha#aza art ile bu kar-
klklar sona erdi2 Bokser ayaklanmasn bastrmaya katlan yabanc
kuvvetler arasnda Ua/on har/ 0emileri ve askerleri de vard2
---E
=ort Arthur'un -uslar tara#ndan i0ali ve bir s haline 0etirilmesi,
Ban1urya zerinden -uslarn demiryolu ya/malar ve Bokser ayaklanmasndan
sonra, demiryolu hattnn -us kuvvetleri tara#ndan i0ali netisesinde,
Ua/onya'nn )ore'deki vc 3in'deki n#uzu -us tehdidi altna dmt2 Bu -us
ilerleyii ayn zamanda 9n0iltere i1in de tehlikeli olabilirdi2 Bununla
in0iltere'nin 3in sahilindeki men#aatleri muhakkak zedelenecekti2 9te bu
yzdendir ki, Ua/onya ile 9n0iltere arasnda, -usya'ya kar mterek bir ce/he
teekkl etti2 Bunun bir itti#ak haline 0etirilmesi ancak bir zaman meselesi
idiA nitekim '*H% de b6yle bir itti#ak akdedildi, tki sene sonra da, -usya'nn
malubiyeti ile neticelenen -us-Ua/on harbi 1kt $'*HC-'*H(,2 -usya'nn bu
malubiyeti, Ua/onlar tara#ndan =ort Arthur'un i0ali ve -uslarn Ban1uryadan
1ekilmeleri, dolaysiyle )ore'de -us n#uzunun yaylmasnn en0ellenmesi ile
neticelendi2 Bununla -usya'nn Tzak Dou'da yaylmasna set 1ekilmi oldu2
Ua/onya'nn bu yoldaki baarsnda 9n0iltere'nin destei de mhim rol
oynamakla beraber, en mhim "mil /hesiz Ua/onlarn byk bir askerF ve
bahrF kudret olarak -usya'nn karsna 1kabilmeleri olmutur2
-usya, Tzak Dou ve Trkistan'da yaylma ve #tuhatla me0ulken,
?smanl Devleti'nin d siyasetinde byk bir deiiklik hasl olmutuA !ultan
Abdlhamid ::2 in imdiye kadar d siyasette 9n0iltere ile muvazeneyi
bozmamak i1in bazen -usya'ya dayanmak siyasetini taki/ ettiini 06rmtk2
?smanl =adiah bu de#a, Avru/a'da veni beliren kuvvete, yani Almanya'ya
dayanmak yoluna sa/mt2 ?smanl =adiahn bu yola iten en byk "milin,
/hesiz, '88% de 9n0iltere'nin Bsr' i0ali olmutur2 !ultan Abdlhamid ::2 in
cora#F bakmdan 1ok uzaklarda olan Almanya'dan Trkiye'ye hi1bir zarar
0elmiyeceini de 06z 6nnde bulundurduu muhakkaktr2 '88( de ;on der
Eoltz $=aa,'nn Trk ordusunu slaha davet edilii, Almanya'ya yaklamann ilk
belirtisi idi2 Bunun sonraki en mhim tezahr de Almanlara Trkiye'de
ekonomik sahada 0eni imk"nlar verilmesi ve, imtiyazlar tannmas oldu2 Laten
!ultan Abdlhamid ::2 in d siyasetinde, yabanclara ekonomik imtiyazlar
tannmas daima byk bir rol oynamtr2 Jabanc devletler bilhassa Trkiye'de
demiryolu inas imtiyazn almaa 0ayret ediyorlard2 >itekim '88+ den
itibaren Anadolu'da demiryolu ya/mak imtiyaz Deutsche Bank'a verilmee
baland2 '8*8 de )ayzer Vilhelm ::2 in 5arka seyahati esnasnda !ultan
Abdlhamid ::2 ile istanbul'da 06rmesi, Alman )ayzer'inin 5am'da s6yledii
bir
---E
nutkunda kendisinin @HH milyon Bslmann h"misi olduunu beyan etmesi,
Trkiye ile Almanya arasndaki yaklamay bsbtn hzlandrmt2 '8** da
!ultan Abdlhamid ::2 tara#ndan verilen bir irade ile Almanlar Badad
Demiryolunu ya/mak imtiyazn elde etmi oldularA
'
Almanya, bununla
Anadolu'da 1ok byk bir ekonomik #aaliyet sahas kazanm oldu2 Bu
ekonomik imtiyazlarn Almanlarn Trkiye'de siyasF n#uzlarnn da artmasna
yol a1 2ca aik"rd2
Almanlarn Trkiye'deki bu ekonomik baarlar -uslar tara#ndan ta batan
kuku ile taki/ edilmiti2 Badad Demiryolu imtiyaznn Deutsche Banka
vcrilecei ayias yaylnca, -us siyasF 1evrelerinde endie ba06stermitiK
Boazlarn da Alman kontrol altna dmesinden korkulmaa balanmt2 9te
buna mani olmak maksadyle, -us hkmeti Almanya ile Boazlara ait bir
anlamaya varmak istedi2 Bu maksatla '8** yl >isan'nda Alman hkmetine
resmF bir tekli# ya/ld2 Bu tekli#teK -us hkmetinin ?smanl me- malikinin
btnln arzu ettii bildirilmi, #akat Boazlarda yabanc bir devletin h"kim
bir duruma 0elmesinin -usya'nn men- #aatlar ile badaamyaca da
belirtilmiti2
%
Dolaysiyle Boazlar zerinde n#uz tesisine 1alan yabanc bir
devlete kar -usya'nn harekete 0e1mesi hakknn Alman hkmetince
tannmas istenmiti2 -usya, buna karlk Almanlarn Anadolu'da demiryolu
ya/malarna kar 0elmiyeceini beyan etmiti2 Alman kan1leri Blovv,
Almanya'nn -us isteklerini kabul edemiyeceini bildirdikten sonra, Almanlarn
Trkiye'deki #aaliyetlerinin sadece ekonomik sahaya mnhasr kalaca zerinde
bilhassa durmutu2
@
Bu mnasebetle cereyan etmi olan di/lomatik dcmarche'larn
Almanlar tara#ndan !ultan Abdlhamid ::2 e ulatrlm olmas kuvvetle
mmkndr, istanbul'daki Alman el1isi Barschall, 1ok mahir bir di/lomat s#a-
tiyle, Trkiye'de hem Alman n#uzunu yerletirmek, hem de in0iliz ve -us
n#uzlarn krmak hususunda byk bir 0ayretle 1almakta idi2 '*HH yllarna
doru 0ney A#rika'da in0iltere'nin bana byk bir dert 1kmas key#iyetinin de,
Trk-Alman yaklamasna hizmet ettii muhakkaktr2
' Badat demiryoluna ait bir1ok eser yazlmtr2 Bunlardan bazlar unlardrK
7dSard 7arle, %!rkey$ the great PoGers and the #aghdad rail,!ay$ >evv Jork '*%@A A2 f;ol#,
%he diplomatic history oj ll,e #agdadrailroad. Iolunbia, Bo '*@DA B2 )2 Iha/man, "reat
3ritain and the #a4dad HailGay '888-'*'C, >ortham/ton, Bass2 '*C82
% V2 Qa0er, +iplomacy o' Imperialism$ ::, DCHA -storiya diplomatii$ ::, '@+2
@ ;;2 Qa '' 0er, +iplomacy o' Imperialism$ ''2 DCH2
---E
Eney A#rikadaki 9n0iltere'ye tabi Transval Iumhuriyeti ile 9n0iltere'nin
arasnn a1lmas ve '8** da Boer harbi $Boer, Bur- Melemenk1e k6yl
demektir, ad ile bilinen byk 1atmann /atlak vermesi, btn dnyada
byk yanklar ya/mt2 Trkiye vc -usya dahil btn memleketler ve
hkmetler, hakszla urayan ve hrriyetleri urunda mcadele bayraklarn
kaldran Boer $Bur-k6yl, lere kar sem/ati beslemekte idiler2 Bama#ih hi1
bir hkmet 9n0iltere'ye kar a1k1a ce/he almaa cesaret edememiti2 9n0iliz
' %sarskaya diplomal,ya o zada9ach ossii m Vosloke $-usya'nn Doudaki 6devleri hakknda
3arlk di/ omasisi, )A, ( $'8, $'*%D,, ss D-*2
---E
ile elde tutulabilmesi mmkn olacakt2 Galbuki bunun i1in /ek 1ok /araya
ihtiya1 vard ve 9n0iltere ile bir har/ vukuunda b6yle bir ssn muha#azas da
mkl olacakt2 Binaenaleyh -usya'nn bu 0ibi ie kalkmamas 0erekiyordu2
)aradeniz sahillerinde, mesel" Bul0aristan'daki Bur0az'n bir -us bahrF ss
haline 0etirilmesinden de bahsedilmiti2 Buna baland takdirde, Bur0az'da
sadece %-@ har/ 0emisi bulundurmak k"#i 0elmez, !evasto/ol'daki -us donan-
masn da oraya nakletmek 0erekirdi2 Bu ya/ld takdirde, Trkler kendilerini
hemen tehdid edilmi sanacaklar ve 9stanbul Boazn sratle tahkime
balyacaklard2 Jani Bur0az'da bir -us bahriye ssnn tesisi netice itibariyle
-usya'ya #ayda salamyacakt2 3nk -usya b6yle bir teebbse 0iritiinde,
dier devletler de $bata tabiF 9n0iltere ve Mransa, 3anakkale Boaz
yaknlarnda kendilerine birer deniz ss ya/maa kalkacaklard2
Burav'yev, -usya'nn Trkiye'deki en yakn 0ayeleri konusunda
ezcmle unlar s6ylyorduK -usya'nn mukaddes tarihF vazi#esi :stabul
Boaz'nda yerlemesidir2 Bunun 0er1ekletirilmesi her itibarla hususF bir mana
tamaktadr2 Bunun muhakkak surette 0er1ekleecei ve bunun ya/lmas
lzumu herkesin uurunda o kadar yer etmitir ki, -usya'nn Boazlar elde
etmekten neler kazanacan isbata kalkmak beyhude yere 0ayeret sar#etmek
olur2
'
Makat Boazlar 0ibi mhim bir yerin ele 0e1irilmesinden sonra doacak
neticeleri de 06z 6nnde bulundurmak 0erektiinden, bu mesele hakknda dier
il0ili nezaretlerin de #ikrinin sorulmas icab- etmiti2 Burav'yev'in yazd
ve1hile burada serdedilen ml"hazalar hi1bir mnakaa 06trmez mahiyette idiA
1nk 9stanbul Boa- z'n ele 0e1irmek i1in her an hazr bulunmal ve oraya
raki/lerden daha 6nce varlmal idi2 Bsait bir #rsat zuhur eder etmez, veya
yabanc bir devlet tara#ndan 9stanbul Boaz'nm i0ali tehlikesi belirir belirmez,
-uslar, baarlarnda emin olarak, "ni bir basknla Boaz'da yerlemee bakmal
idiler2
Bunun 0er1ekletirilebilmesi i1in il0ili nezaretlerden u cihetlerin
a1klanmas istenmitiK
'29stanbul Boaz'nn $Bos#or, i0al edilebilmesi i1in askerF ve bahrF
hazrlklar nasl olmaldrO
%2Bu teebbsn "nF ve en emin tarzda yerine 0etirilmesi nasl olabilirO
' Ayn yerde, s2 *-''2
---E
@2 5imdiden ?dessa ile Bul0aristan arasnda, tabii -uslarn nezareti altnda
1alacak, bir te0ra# hattnn ya/lmas :zumlumucurO
Burav'yev, bundan sonra, Anadolu'nun )aradeniz sahillerinde, -us hududu
istikametinde demiryolu ya/lmamas ve hi1bir yabanc devlete imtiyaz
verilmemesi babnda -us hkmetinin Bab"li nezdinde teebbse 0irieceini
de kaydetmiti2 Bundan baka, 9stanbul Boaz'nn Trkler tara#ndan tahkim
edilmemesi yolunda 0erekli teebbsler ya/laca da belirtilmiti2
Bu muhtradan 06rld zere, -us hkmetinin rahatn bozan cihet
Badad Demiryolunun inas i1in !ultan Abdlhamid ::2 tara#ndan bir
iradenin verilmi olmas idi2 Galbuki, -us hkmeti, Almanya'ya Trkiye
tara#ndan tannan bu imtiyaz karl, Al- manyann da Boazlar meselesinde
-usya'nn stn durumunu tanmasn istemekte idi2 Makat -usya tara#ndan bu
yolda ya/lan bir mracaat, '8** >isan'nda Alman kan1leri ;on BloS
tara#ndan reddedildiini yukarda 06rmtk2 Buna bakmakszn -us hkmeti
bu hususta srara devametti2 )ayzer Vilhelm ::2 in babas, dedesi ve hatt"
)ayzer'in kendisi tara#ndan -us hkmdarlarna mteaddid de#a verilen v"dler
hatrlatlarak, Almanya'nn bu hususta muva#akati alnmak isteniyordu2 Bu
v"d 0ya, Boazlar'm mda#aas ve zaruret halinde istanbul Boaz'nn #iilen
i0ali hakknn ancak -usya'ya ait olaca tarznda i#ade edilmitiA yani )ayzer
Vilhelm ::2 0ya, vaktiyle istanbul Boaz'nn $Bos#or'un, -uslar tara#ndan
i0aline muva#akat etmiti2 5imdi ise bunun yeniden tasdiki istenecekti2
Demek ki, -us Gariciye nazr Burav'yev ve 3ar >ikola ::2, '*HH yl
banda 9n0iltere'nin 0ney A#rika'da me0ul olduu bir srada, "ni bir
basknla istanbul Boaz'nn i0alini ciddF olarak dnmlerdi, t/k '88% ve
'8*D da >elidov'un ya/t 0ibi2 Bama#ih il0ili nezaretlerden alnan ceva/lar
Gariciye nazrnn 06rlerini desteklemekten uzakt2 Bahriye nazr vekili
$Trtov,nden 0elen yazda u mtal"a beyan edilmitiK
'
istanbul Boaz'nda
tahkimat ya/lmamas, veya ya/lanlarn yktrlmas tekli#i biraz 0ari/ ka1a-
ca 0ibi, Trklerde bilakis /he uyandracaktrA 1nk buradaki tahkimatn
kime kar ya/ld meydandadr2 Bama#ih, mademki "ni bir basknla
Boaz'n i0ali dnlyorA bunun i1in en 6nemli ey to/larn ve atl
askerlerin nakli i1in elverili tat 0emilerinin
' )A, '2 ( $'8, $'*%D,, ss '*-%'2
---E
yeterli sayda hazrlanm olmas l"zmdr2 Bir de mayn 0emilerinin hemen
hazrlanmas arttr2 Galbuki Bahriye nezareti bunlar ya/tracak malF
imk"nlardan mahrumdur2 Bu hususta Garbiye nezareti ile sk bir ibirlii
ya/mak icabedecektir2 ;aktiyle smarlanan tat vastalar hal" ina edilmi
deildir2 Jani Bahriye nezaretinden 0elen u ceva/K B6yle bir hareket 1ok
muva#ktr, ama tat vastalar olmad i1in u anda ya/lmas imk"nszdr
merkezinde idi2
Garbiye nazr $sonralar Ua/onlara malub olan bakumandan, Eeneral
)uro/atkin ise 06rlerini u s6zlerle i#ade etmitiK Jirminci yzylda -usya
i1in en 6nemli 0er1ein 9stanbul Boaz'mn -usya tara#ndan temelli olarak
askerF i0al altna konmas olduu kanaatndaym2 Bunun i1indir ki, bu mhim
0ayenin 0er1eklemesi yolunda btn hazrlklar ve tedbirlere
bavurulmaldr2
'
Garbiye nazr bu hususta askerF hazrlklarn ne olacana temas etmemi
ve Trk hkmetinin 9stanbul Boaz'n -usya'ya terkine muva#akati i1in
hazrlanmasna bilhassa ehemmiyet verdii 06rlyor2 )uro/atkin'e 06re K Bu
yoldaki ilk admn Trklerin Boazlar daha #azla tahkim etmelerini
durdurmay kabulleri olacana da iaret etmiti2 Bama#ih, )uro/atkin i1in en
mhim mesele Almanya'nn tutumu ve )ayzer ;;ilhelm ::2 in Boazlar
zerinde -usya'nn hakkn tanyan v"di idi2 Garbiye nazr Boazlar
meselesinde muhakkak Almanya ile anlamak istiyordu2 Tzak Dou'da
-usya'nn Ua/onya ile bir har/ tehlikesi belirdii bir zamanda -usya'nn
Almanya ile anlamak isteyii taoiF idi2
Burav'yev'in sorularna en ciddF ve yerinde ceva/, mama#ih, -us maliye
nazr !2;;itte tara#ndan 0elmiti2 Gatrland zere, ;;itte '8*D daki
GususF 9stiare Beclisi to/lantsnda da >elidov' un Boazlar "ni bir basknla
i0al #ikrine kar 0elmiti2 ;;itte, bu de#a da ayn #ikirde idi2 ?na 06reK
-usya'nn 9stanbul Boaz'm ele 0e1irmesi ancak katF bir Avru/a harbi ile
veya -usya'nn dier sahalarda byk #ed"k"rlklar ya/mas /ahas ile
ya/labilecekti2
%
Jani, Vitte, -usya'nn Boazlar almas i1in byk bir harbi
$in0iltere veya -Almanya'ya kar, 06ze almas 0erektiini s6ylyordu2 ;;itte,
Almanlarn Badad Demirvolunu Basra'ya kadar uzatmalarna mani olmak
i1in harekete 0e1ilmesini de tavsiye etmiti2
' Ayn y2 s2 %%2
% )A t2 ( $'8,, s2 %C2
-5-
-us maliye nazrna 06reK -usya'nn elde etmek istedii ama1lar imdilik
-uslarn di/lomatik maharetine bal kalyorduA yani askerF hareket deil,
di/lomatik vastalara bavurmak icabediyordu2
-us hariciye nazr dier nezaretlerden 0elen ceva/lardan u anda 9stanbul
Boaz'na kar bir baskn hareketinin ya/lamyaca kanaatna varmt2 Makat
Burav'yev'e 06reK Trkiye'ye )aradeniz sahili boyunca demiryolu ya/mamay
kabul ettirmek, 9stanbul Boaznn tahkim edilmesini durdurmak suretiyle,
-usya i1in Boaz'n i0ali yolunda bir adm daha atlm olacakt2 Bunun elde
edilmesi de 9stanbul daki -us el1isinin maharetine bal olacakt,
-us hariciye nazr )ont Burav'yev'in bu muhtras '*HH ylnn tam
banda yani -usya'nn akti# olarak Tzak Dou ile me0ul olduu bir srada,
9n0iltere'nin 0ney A#rika'daki savandan #aydalanmak suretiyle, Boazlar
Beselesini bir 1r/da halletmek 0erektiini a1k1a 06stermektedir2 3ar >ikola
::2 tara#ndan da tasvi/ edilen bu tasar, mama#ih, -usya'nn o zaman buna 0c
yetmediinden, yani tat vastalar olmad 0ibi, 9n0iltere ile harbi 06ze
almaktan 1ekindiinden bu tasan bir yana konmutu2 Makat -usya, bundan sonra
da tarihF 0ayesini 0er1ekletirmek arzusundan asla vaz0e1mi deildi2 Bu
de#a, biraz evvel belirtildii 0ibi, di/lomatik vastalarla bu yoldaki #aaliyetine
devam edecekti2
Burav'yev'in muhtrasnda belirtildii zere, -us hkmeti Anadolu'nun
-us hududu istikametinde demiryolu ya/lmamas hususunda Bab"li nezdinde
teebbse 0e1ileceini bildirmiti2 Bununla, Almanlara verilen Badad
Demiryolu inas imtiyazna karlk olmak zere -usya'ya da bir taviz
verilmi olacakt2 >itekim 9stanbul'daki -us el1isi tara#ndan Bab"li'ye bu
hususta bir nota verilmi ve ksa sren mzakereler sonunda !ultan Abdlhamid
::2 '*HH yl >isan'nda -usya'y tatmin edecek bir taahhd imzalamak zorunda
kalmt2 Bu taahhtle2 ?n yl mddetle $yani '*HH den '*'H ylna kadar,
Trkiye tara#ndan )aradeniz sahilleri ve )a#kaslardaki -us snn istikametinde
demiryolu ya/trlmya- cakt, hi1bir yabanc devlete bu hususta imtiyaz
verilmiyecekti2 Bu suretle Ankara'nn 6tesinde, Anadolu'da, bundan b6yle
demiryolu inasna 0iriilmiyecekti2 Galbuki Mranszlar bir mddetten- beri
)aradeniz sahillerine bir demiryolu inas i1in imtiyaz almay tasarlamlardA
dolaysiyle bu yoldaki /roPelerden vaz0e1meleri icabediyordu2
---E
!ultan Abdlhamid ::2 imk"n mertebesinde -usya ile arasnn a1lmasn
arzu etmiyordu2 Gatt" bu kadarla da yetinmiyerek, -us kudretine dayanmak
suretiyle, 9n0iltere ve Mransaya kar hareket serbestisini elde etmeyi dahi
ka#asndan 0e1irdii olurdu2 Makat '*HC -'*H( -us Ua/on harbindeki -us
malubiyeti Abdlhamid- ::2 in -usya hakkndaki 06r ve 0venini
deitirdii anlalyor2 Bu malubiyet -usya'nn zannedildii kadar kuvvetli
olmadn ortaya koymutu2 Dolaysiyle -usya'ya dayanmak siyasetinin taki/
edilemiyecei dc anlalmt2 -usya'nn malubiyeti ile Boazlar ve Trkiye
zerindeki -us tehlikesinin hi1 olmazsa bir mddet i1in tavsvaca da
muhakkakt2 !ultan Abdlhamid ::2 ve Bab"li ricali bu bakmdan da rahat1a
ne#es almak imk"nna kavumulard2 Bama#ih, Ua/on yenil0esini taki/ eden
-us ihtil"li ve 3ar >ikola ::2- mn merutF idare kurmak zorunda kalmas,
!ultan Abdlhamid ::2 i muhakkak ki byk bir tel" i1inde brakmtr2
-us-Ua/on harbi Trkiye'de byk bir merakla taki/ edilmiti2 Tabiatvle
herkes Ua/onya'nn 0ali/ 0elmesini diliyordu2 >itekim Ua/onlarn za#erleri
hakkndaki haberler Bslman ahali arasnda sonsuz bir sevin1 uyandrmtA
#akat matbuata konan iddetli sansr ve -usya'y kzdrmamak endiesinden
6tr bu husus 9stanbul 0azerelerinde /ek belli edilmemi, matbuat mmkn
mertebe Avru/a meneli haberleri nakletmekle yetinmiti2 Bir de, )aradeniz
-us donanmasnn, Tzak Dou'ya 0itmek zere Boazlardan 0e1mesi meselesi
de byk bir /roblem tekil etmiti2
'*H( Bays ortalarnda, -us donanmasnn, 3uima'da Ua/on donanmas
tara#ndan klliyen imha edilmesine ait te#erruatl haberler 0azetelerde
neredilmi ve bu suretle -usya'nn tam bir yenil0iye urad da a1k1a
anlatlmt2 Ban1uri'deki -us malubiyetleri hakknda da yine Avru/a meneli
kaynaklardan te#erruatl bil0iler verilmekte idi2 Bama#ih, -usya'y tenkit veya
k1ltc herlan0i- bir yaz yazlmaktan 1ekinilmiti2
-usya'da ihtil"l 1knca, !ultan Abdlhamid ::2 in sansr bsbtn
iddetlendi2 9htil"l, $Berutiyet, s6zlerinin kullanlmas zaten yasak
olduundan, 9stanbul 0azetelerinde, -usya'daki olaylar hakknda hemen hemen
hi1bir ey yazlmyordu2 Bama#ih -us ihtil"li ve 3arln zaa#a uramas
hakkndaki haberlerin Bsr ve =aris'te 1kan trk1e 0azeteler ve yabanc
/ostalar' vastasiyle 0izlice Trkiye'ye sokulduundan, olu/ bitenler hakknda
etra#l bil0i edinilmekte idi2 '*H( -us ihtil"linin 0en1 Trkler ve Trkiye-
-55
deki !ultan Abdlhamid ::2 aleyhindeki kimseler arasnda mit uyandrd da
muhakkakt2 Dier yandan bu ihtil"lin Bab"li mah#illerinde de baz siyasF
nikbinliklere yol a1t da 06rlyorA -uslarn hi1 olmazsa bir mddet i1in
Trkiye'ye kar tecavzk"r maksatlarndan vaz0e1ecekleri sanlmt2 Galbuki,
-usya'da siyasF hava sk4net bulunca, -us askerF ve siyasF 1evreleri derhal eski
siyasete d6nmek ve Boazlar Beselesini halletmek yollarn aramaa ba-
ladlar2 Bir mddettenberi Avru/a'da teekkl eden bloklar -usya'nn bu
yoldaki #aaliyetini hzlandracak mahiyette idi2
!ultan Abdlhamid ::2 in tahta 0e1iinden bir ka1 yl sonra Avru/a'daki
byk devletler, bir ksm Almanya, bir ksm da 9n0iltere etra#nda olmak zere
iki bloka ayrlm durumda idiler2 Bu bloklama Abdlhamid ::2 in
saltanatnn sonlarna doru son eklini bulmutu2 Bu 0elimenin Trkiye'nin de
mukadderat zerine tesir ya/aca muhakkakt2 Almanya'nn sratle kuvvetlen-
mesi ve in0iltere'nin h"kimiyetini tehdide 0irimesi bu 0elimenin esas "milini
tekil etmiti2 Bismarck tara#ndan kurulan Alman im/aratorluu sratle
ilerleyen Alman endstrisi sayesinde, Avru/a'nn en kudretli askerF devleti
oluverince, bu halin Avru/a'nn mukadderat zerinde mhim tesiri olaca
aik"rd2 Almanya, '88% de Avusturya-Bacaristan ve 9talya ile bir 1l itti#ak
$:tti#ak- msellese, akdettiA bu itti#ak '88+ de yeniletirildiA mama#ih 9talya
i1in baz ihtirazi kaytlar kondu2
'8+H de Almanya'ya malu/ olan Mransa, siyasF yalnzlktan kurtulmann
1aresini 3arlk -usyas ile yaklamakta buldu2 Ger iki devletin men#aati ve
siyasF hesa/lar '8*@ de Mransa ile -usya arasnda bir anlamaya 06trd2 Bu
anlama, her iki memleketi Alman hcumundan korumak maksad ile
ya/lmt2 Dier yandan Almanya'nn sratle ykselmesi 9n0iltere'de endie
uyandrmaa balamt2 >itekim '8*8 de Alman -eichsta0'nn
$=arlemcntosunun, Donanma )anununu kabul, in0iltere'de byk te/kilere
yol a1t2 3nk bu kanun 0ereince '*'( ylnda Alman donanmas in0iliz
donanmasna kar koyacak kudrete 0elecekti, in0iltere, bunun zerine, eski
rekabeti bir yana koyarak, Mransa'ya yaklamak siyasetine 0iriti2 >eticede '*H@
de in0iltere ile Mransa arasnda 7ntente cordiale $samimF anlama, akdedildi2
Ayn zamanda, 0ittik1e byyen Alman kudreti karsnda, in0iltere ile
-usya arasnda da eski dmanlk ve rekabetler bir kenara itilerek anlamaya
varlma yolu tutuldu2 Bu kabilden olmak
---E
zere @' Austos '*H+ de akdedilen anlama ile A#0anistan ve 9ran
meselelerinde her iki tara# tatmin edecek esaslar tesbit edildi2 A#0anistan'da
9n0iliz n#uzu -usya tara#ndan tasdik edilmi ve 9randa iki n#uz sahasna
b6lnmt2 )uzey ksmnda -us, 0neyinde de 9n0iliz n#uzu h"kim olacakt2
Bununla hi1 olmazsa bir mddet i1in Gindistan zerindeki -us tehlikesi de
0iderilmi oluyordu2 9n0iltere ile -usya dier baz maddeler zerinde de
anlamaya vardlar2 Besel" '*H8 Gaziran'nda 9n0iliz )iral 7dvard ;::2 bir -us
liman olan -eval $Min k6r#ezinde,de 3ar >ikola ::2 ile bulutu2 Bu mnasebetle
9n0iltere ile -usya arasnda Balkanlardaki durum ve bilhassa Bakedonya'da
ya/lmas 0ereken re#ormlar zerinde durulduu ve anlamaya varld
sanlyor2 Bu re#ormlar tahakkuk ettii takdirde, Bakedonya'nn tam bir
muhtar lke haline 0etirilecek ve ?smanl Devleti'nden ayr dmesine yol
a1lmas mmkn olacakt2 -eval'de 9n0iliz ve -us hkmdarlarnn
06rmeleri Trkiye'deki yer alt #aaliyetlerinin hzla 0elimesine ve '*H8
Temmuz- undaki ihtil"='e yol a1t kuvvetle mmkndr2
-eval'deki -us-9n0iliz 06rmeleri ve anlamalar Trkiye'de byk bir
te/ki yaratt2 5imdiye kadar 1ou zaman Trkiye'nin yanbanda bulunan
9n0iltere'nin -usya ile anlamas, Trkiye'de 9n0iltere'ye kar itimatszln
balamasna ve bilhassa Trkiye ile Almanya'nn bsbtn yaklamasna byk
6l1de tesiri olmutur2 Bama#ih, -us-9n0iliz yaknl, aslnda Trkiye'ye kar
y6netilmi deildi ve Boazlar Beselesinde -usya'y tatmin edici hi1bir
maddesi yoktu2 9n0iltere $ve Mransa, mevcut Boazlar stats- n muha#azada
srar ediyorlar ve Boazlarn yabanc har/ 0emilerine ka/al kalmas /rensibini
bozmak istemiyorlardA yani -us har/ 0emilerinin Boazlar 0e1mesine ne
9n0iltere ve ne de Mransa muva#akat ctmiyeceklerdi2 Galbuki -usya'nn asl
0ayesi bu hususta kendi lehine bir deiiklik ya/makt2
-usya'nn '*H+ dc 9n0iltere ile anlatktan ve Ua/onya ile aradaki
0er0inlii 0iderdikten sonra, bir mddet i1in 0evetmi olduu Jakn Dou,
yani Boazlar ve 9stanbul siyasetine yaniden hz vermek niyetinde olduu
06rld2 %' ?cak ,'@ 5ubat '*H8 tarihinde, Gariciye nazr 9zvolski'nin
riyasetinde to/lantya 1arlan GususF 9stiare Beclisindeki 06rmeler bu
hususta bir #ikir verebilir2'
' B2 =okrovskiy, ;estnik )om2 lost2 del '*'*, >o2l2 ss '*-%(2 72 Adamov, Kons6
tantinopot'i proliv, $9stanbul ve Boazlar, Boskva '*%D2 0iri ksm2 s2 82
-50
Bu to/lantya banazr !tol/in $!toly/in,, harbiye nazn yardmcs
=olivanov, bahriye ve maliye nazr ile baz il0ili kimseler katlmt2 Gariciye
nazr :zvolski -us siyasetinin esaslar hakknda bil0i verdikten sonra,
Avusturya'nn Balkanlardaki n#uzunu tahkim ve yaymaa 1almasn anlatm
ve 0aliba, Boazlar Beselesi ne de temas etmiti, lzvolski'nin baz -us
0enerallerinin tazyiki altnda bulunduu anlalyorA 0aliba, 0eneraller
9stanbul'u ele 0e1irmek i1in durumun msait olduunu iddia etmiler ve
hariciyenin il0ili makamlar nezdinde teebbsle, Boazlarn i0ali maksadyle
hazrlklar ya/lmasn istemilerdi2 9te bu mesele ibu to/lant da 06-
rlecekti2
Garbiye nazr yardmcs 0eneral =olivanov, lzvolski'nin izahatn
dinledikten sonra K -us ordusunun istenilen dzende olmadn belirtti2
Bahriye nazr daK )aradeniz donanmasnn u anda Boazlara kar harekete
0e1ecek bir halde olmadn anlatmaa 1al2 ? sralarda, Trkiye'nin 9ran
snrnda baz askerF hareketlerde bulunduu haberi alnmt2 Baliye nazr da K
-usya'nn Fran yznden Trkiye'ye kar harbe 0irimesinin -us halk e#k"-
rnca iyi karlanmyacan 6ne srd2 Bunun zerine :zvolski tekrar s6z ald
ve to/lantda hazr bulunanlara u sualleri tevcih ettiK -usya, imdiye kadar
sadk kald, #akat bundan b6yle -usya i1in arzu edilmeyen neticeler
dourabilecei, kendini koruma siyasetini titizlikle devam etttirmeli miO Joksa,
men#aatlanm icabnda kat'F bir ekilde mda#aa etmesini bilen byk ve
kudretli bir devletin nazrna uy0un decek azimli bir dille konuabilmeli
midirO Jani, icabederse, -usya, Avusturya'ya $ve Trkiye ile Almanya'ya
kar, harbe kadar 0idebilecek miO diye sormutu2
Bu devrin en n#uzlu devlet adam olan banazr !tol/in, lzvolski'nin bu
sorusuna kat'F bir lisanla hayr cevabn verdi2 !toh/in, hali hazrda hariciye
nazrnn azimli $kat'F, bir siyaset 0tmesi hususunda $-us hkmetinden,
hi1bir destek 06remiyeceini s6ylemeyi kendisi i1in bir bor1 sayd cmlesi
ile balad s6zlerine 6yle devam ettiK Jeni bir se#erberlik bizim i1in henz
i1inden 1km olduumuz ihtil"l hareketlerine yeni 01 katacaktr2 B6yle bir
anda maceralara atlmak veya milletleraras sahada teebbslere 0irimek
olamaz2 Bir ka1 yl sonra, yani tamamiyle sk4nete kavuunca, -usya yeniden
eski dili ile konumaa balayacaktr2 Gali hazrda 0dlen kendimizi
---E
titizlikle koruma siyasetinin dnda bir siyasete kalkmak, anormal $akl
banda olmyan, bir hkmetin sayklamas olacaktr ve b6yle bir siyaset
sl"leyi dahi tehlikeye drecektir2 Bundan dolaydr ki, banazr !tol/in, u
ciheti a1k1a ve kat'F bir ekilde beyan etmeyi kendisi i1in bir vazi#e addetmitiK
$Azimli bir siyesetin harbe 06trmesi 06z 6nnde tutularak,, hali hazrda ne
ekilde olursa olsun her han0i bir se#erberliin ya/lmasna imk"n yoktur, dola-
ysiyle -usya'nn kendi men#aatlerini korumas baka yollarla temin edilmelidir2
Balkanlarda, ayet, ciddF 0elimeler vukubulursa, bunlarn 0iderilmesi sadece
-us hariciye nazrnn di/lomatik maharetinden beklenmelidir2 !tol/in'e 06reK
Gali hazrda hariciye nazrnn elinde dayanak noktas olmyan bir manivela
$kaldra1, bulunmaktadr2 Galbuki -usya'nn ne#es almaa ihtiyac vardrA ancak
bundan sonradr ki, -usya kuvvetlenecek ve kendisine l"yk bir ekilde byk
devletler srasnda yer alacaktr2'
!tol/in'in hu beyanat zerinde, mzakere edilecek bir ey kalmamt2
-usya'nn u anda harbe 0irmesi bahis konusu olamazd2 Bama#ih bu
to/lantdan sonra da baz askerF mah#illerde, Tkiye- ye kar har/ hevesinin
hal" yatmad 06rlyor2 Bir ha#ta sonra ya/lan baka bir to/lantda bu cihet
a1k1a belli olmutu2
%8 ?cak&* 5ubat '*H8 tarihinde Devlet Bda#aa 5urasnda Trkiye'ye
kar harbe hazrlk meselesi mzakere edildi2
%
9l0ili nezaretler ve makamlar
mmessillerinin s6zlerinden, bu sralarda Trkiye'ye kar harbin 1kmasna
imk"n olmad kanaati hasl oldu2 3nkK -us ordusunun maddF cihetlerinin
1ok bozuk olduu anlalmt2 Bundan bakaK -usya'nn i1 durumunun da bir
har/ i1in asla elverili olmad da belli olmutu2 DolaysiyleK !iyasF
karklklara yol a1mas muhtemel her han0i bir d kom/likasyon- lardan -us
hkmetinin mmkn mertebe ka1nmas 0erektii aik"rd2 Ancak -usya'nn
millF uuru ve 0ururunu a1k1a zedeleyerek, an ve ere#ini rencide edecek
yabanc bir devletin hareketleri -usya i1in bir har/ konusu tekil edebilecei
zerinde duruldu2 To/lantda bulunanlarn 1ou bu hususta hem#ikirdiler2
Bu suretle '*H8 yl banda, baz mah#illerin arzularna ramen, -us
hkmet makamlar, -usya'nn Trkiye'ye kar bir har/ a1masn doru
bulmamlard2 Gar/ balad takdirde -usya'da yeni
' 72 Adamov, Konslanli,topol' i proliv,$ Eiri ksm, s2 'H2
% Ayn y2
-5D
bir ihtil"l 1kmas endiesi bu hususta en byk en0el tekil etmekte idi2
Dier yandan -us ordusunun zay# bir Trkiye'ye kar harbe 0irecek kuvvette
olsa bile, b6yle bir harbe baka devletlerin de karacaklar endiesi $bilhassa
Almanya'ya kar savaa 0irimek korkusu, -uslarn daha ihtiyatl hareketi
ihtiyar etmelerinde mhim bir rol oynad muhakkaktr2 '*H8 Gaziran'nda,
-eval'deki -us- 9n0iliz 06rmeleri, mama#ih har/ tara#tan -us 1evrelerini
yeniden harekete 0e1irecek 6zellikte idi2 Bu de#a Avusturya-Bacaristan ve
Almanya'ya kar daha azimli davranmann mmkn olaca sanlyordu2
-eval ml"katmdan hemen bir ay sonra, -usya'nn Trkiye'ye kar
ihtiraslarn kam1layacak 0elimeler ba06sterdK '*H8 yl Temmuz ortalarna
doru, -umeli ve Bakedonya'daki Trk ordusu sa#larnda !ultan Abdlhamid
::2in mstebit idaresine kar ihtil"l hareketi balad2 Temmuz sonlarna doru
bu hareket 0alebe 1ald ve %@&%C Temmuz $'*H8, tarihinde de !ultan
Abdlhamid :l2in ?smanl lkesinde Berutiyet il"n ettii haberi, dnyann
her tara#na yayld2
'
Trkiye'deki bu byk deiiklik -usya i1in bilhassa
6nemli idiK -usya'nn Jakn Dou ve Balkanlardaki n#uzunu
kuvvetlendirmek ve yaymak i1in ye/yeni u#uklar a1lm olduu sanlyordu2
' '*H8 Trkiye'deki 9htil"le ait 9n0iliz Devlet Arivinde $=2 -2 ?2, 1ok kymetli
malzeme mevcutturK M2 ?2 @+'&(CC ve (C(2 ayrca -us1aK %!retskaya rtvol)lsiya $Trk ih-
til"li, '*H8 02 adyla :stanbuldaki ve ;iyanadaki -us el1ilerinin ra/orlar da neredilmi-
tirK )A C@ $'*@H,, CC $'*@', ve C( $'*@',2
---E
:
;
B75-TT9J7T9> 9Qg>:>DA> B9-9>I9 D]>JA
!A;A5:>A )ADA-
T]-) - -T! B]>A!7B7TQ7-9
B o a z ' a $ B o s # o r ' a , k a r s - u s t a s a r l a r v c - u s h a r /
0 e mi l e r i n e s e r b e s t 0 e 1 i t s a l a ma k t e e b b s
'*H( -us ihtil"linin Trkiye'de 6nemli te/kileri olduu muhakkaktr2 9htil"lci
hareketlerle -us 3an'nn taht sallandktan ve 3ar >ikola ::2nn merutiyet
il"nna zorlandktan sonra, ayn eyin Trkiye'de de ya/labilecei kanaati,
istibdada kar mcadele eden zmrelerde bsbtn kuvvet bulmutu2 Eerek
=aris'teki Een1 $U6n, Trkler ve 0erekse onlarn Trkiye'deki tara#tarlar-
9ttihat1lar, -usya'daki ihtil"l hareketini vc neticelerini merakla taki/
etmilerdi2 5iddetli sansr yznden Trkiye'deki matbuatta -us ihtil"li
hakknda hi1bir ey yazlamyorduA #akat Avru/a'dan ve Bsr'dan 0elen ve
0izlice datlan trk1e 0azete, mecmua ve brorler vastasiyle- -usya'da
olu/ bitenler hakknda bil0i edinmek mmkn oluyordu2 !ultan Abdlhamid
::2 ve yaknlar, Gariciye nezareti ve aPanlar vastasiyle -usya'daki kanl
olaylar, 0revler, merutiyetin il"n vc nihayet Duma $=arlemento,'nn
to/lantsna ait bil0i alabiliyorlard2 Gariciye nezaretinden bu hususta baz
eylerin 9stanbul- daki erk"n ve rical arasna da intikal etmi olmas
mmkndr2 9stanbul'daki yabanc /ostalarla, Avru/a matbuatnn 0eldii 06z
6nnde tutulursa -us ihtil"li ve -usya'daki olaylar hakknda bilhassa 9stan-
bul'daki aydn zmreler ve zabitlerin, yeter derecede haberleri olduu
muhakkakt2 9te bundan 6trdr ki, !ultan Abdlhamid ::2 in -us
ihtil"linden bilhassa kukuland ve endieye ka/ld da ai
-53
k"rd2 -usya'daki ihtil"l dal0asnn er-0e1 Trkiye'ye de sirayet edeceinden
korkulmaa baland2
Dolaysiyle !ultan Abdlhamid ::2in ihtil"le kar bir1ok tedbir ald ve
bilhassa Purnalcilii $ha#iye tekil"tn, bsbtn arttrd biliniyor2 -us 3ar
>ikola ::2nn da merutF idareye muva#akat etmesi zerine, monarik idarenin
tek hakikF mmessili olarak !ultan Abdlhamid ::2 Gan kalm bulunuyordu2
9in 0ari/ tara#, 3ar >ikola :l2nn, !ultan Abdlhamid :l2den medet umduu ve
-us ihtil"lcilerine kar Trk !ultanndan asker istiyerek mra- catta bulunduu,
baz -us sosyalist mah#illerce iddia edilmiti2 -us ihtil"line kar ye0"ne
kuvvet tel"kki edilen !ultan Abdlhamid ::2e ya/lan bu mracaattan 6tr,
Avru/a'daki -us ihtil"lci matbuatnda iddetli yazlar dahi 1kmt2 Bama#ih bu
yoldaki iddialarn asl esas olmad anlalyor2 Marz muhal 3ar >ikola ::2
tara#ndan bu yolda bir mracaat ya/lm olsa dahi, ?smanl =adi- ah'nn
bunu yerine 0etirmesine imk"n ve ihtimal verilemezdi2
'*H8 Gaziran'nda, 3ar >ikola ::2 ile )ral 7dSard ;::2 arasndaki -eval
ml"katnn, Bakedonya'daki re#ormlarn douraca neticeleri yznden U6n
Trkleri harekete 0e1irdii ve !e- l"nik 1evresinde ihtil"lci #aaliyetinin
hzland iddia edilmitir, ihtil"lin 0alebe 1almas ve %@&%C Temmuz '*H8 de
!ultan Abdlhamid ::2in, '8+D Tekil"t- 7sasiye )anununu yeniden
yrrle koymas ile, Trkiye'de ikinci Berutiyet devri balam oldu2
!el"nik ve Banastr 1evrelerindeki ?smanl birliklerinde kaynamalar
baladna ait !t2 =etersbur0'a 0elen haberler ve az sonra Trkiye'de ihtil"lin
0alebe 1aldna ait tel0ra#lar, !ultan Abdlhamid ::2in, %@&%C Temmuz'da
$'*H8, merutiyet il"n ettiine ait istanbul'dan alnan tel0ra#lar, -us hkmet
1evrelerinde aknlkla kark, heyecanla karlanmt2 Bama#ih baz
mah#illerin bundan memnun kaldklar biliniyorA 1nk ihtila#'in sebeb olaca
i1 karklklar -usya'mn mdahelesine yol a1acakt2 Dier yandan,
Trkiye'deki ihtil"l hareketinin -usya'da henz tamamiyle durulmam ihtil"lci
hareketlerini arttrmasndan endie edilebilirdi2
istanbul'daki -us maslahat0zar !el"nik ve istanbul'daki vakalar
hakknda, ta#silatl bil0iler yollamak suretiyle, -us hariciye nezaretini vakti
zamannda olu/ bitenlerden haberdar etmiti2 Bu husustaki bil0iler, bilhassa
;iyana'dan alman tel0ta#larla da tamamlanmakta idi2 Trkiye'deki rePim
deiimi, -us hariciyesinin Trkiye'ye kar imdiye kadar taki/ ettii
siyasetinde hemen bir dei
---E
iklik ya/lmasn 0erektirmemitiA bilakis, merutiyetsin il"nna tekaddm eden
ha#talarda tesbit edilen siyasetin devam ettirilmesi isteniyordu2 Bu kabilden
olmak zere, 9n0iltere ve dier byk devletlerle mutabk kalnan
Bakedonya'daki re#ormlarn devam ettirilmesi /rensibi -us hariciyesince kabul
edilmiti2 Gariciye nazr lzvolski'nin yardmcs ve Bakedonya mtehasss
saylan >2 3arkov $3arykov, sonralar 9btanbul el1isi, bilhassa bu 06r
savunmakta idi2 3arkov'un iddia ettiine 06reK '8+D da Bidhat =aa tara#ndan
hazrlanan Tekil"t- 7sasiye )anunun da $Bakedonya'daki, re#ormlar
hususunda sarahat vardA dolaysiyle merutiyetin il"nndan sonra da yabanc
devlet mahitlerinin bu re- #ormlara 06zclk etmeleri yerinde olacakt2
'
-us
hkmet mah#illerine yakn duran >ovoye ;remya 0azetesinde bu hususta
yazlar 1km ve hariciyenin 06r aksettirilmiti2 '*H( -us ihtil"l inde olduu
0ibi, bu de#a Trkiye'de de bir1ok meselenin sokaa intikal ettirilecei, yani
karklklar zuhur edecei 06r de -us hkmet dairelerinde yay0nd2
9zvolski bu son 06rn altnda, Trkiye'de zuhur etmesi muhtemel olaylar
karsnda -usya'nn ne 0ibi siyaset taki/ etmesi 0erektii ve icabnda ne 0ibi
tedbirlere ba vurmas icabedeceini tesbit maksadyle, %' Temmuz& @ Austos
'*H8 tarihinde, yani 9stanbul'da merutiyet il"nndan ancak on 0n sonra
GususF 9stiare Beclisinde meseleleri ortaya koydu2
%
Bu to/lantya u zevat
katlmtK Devlet kontrol6r $m#ettii, Iharitonov, harbiye nazr yardmcs
=olivanov, erk"n harbiye reisi Eeneral =oltsin, devlet mda#aa uras daimi
azas Eeneral 9vanov, bahriye nazr Dikov, bahriye nezareti erk"n harbiye
reisi 0e1ici 06revlisi )askov, maliye nazr yardmcs 3istyakov, =aris el1isi
$sabk 9stanbul el1isi, >elidov, 9stanbul el1isi Linov'yev2 Bu to/lantya, '*H8
?cak& 5u- bat'ndakidcn daha #azla ehemmiyet verilmitiA bilhassa iki el1inin
bulunmas ayrca dikkat 1ekici idi2
Gariciye nazr 9zvolski, oturumu a1tktan sonra, Trkiye'de cereyan eden
vakalar anlatt ve -usya'y baz tedbirleri almaa zorlayacak vakalarn
Trkiye'de her an vukubulmas ihtimali zerine to/lantdakilerin dikkat
nazarlarn 1ekti2 >azr, bu durum karsnda, mevcut maddF imk"nlar 06z
6nnde tutularak bir hare
' Br2 ?' Brienne to !ir 7dSard Erey, !t =etersbur0, Uuly %8, '*H8 =2 -2 ?&M2 ?2
@+'&(CC2
% )A D $C@, $'*@H,, ss CC-C(2
---E
ket /ro0ramnn tesbiti 0erektiine iaret ettiA bu hususta '8*D daki kararn
06z 6nnde tutulabileceini de hatrlatt2 ? zaman, !t2 =e- tersbur0'dan
0idecek ilk tale/ $emir, zerine -us kuvvetlerinin )aradeniz #ilosuna mensu/
0emilcbe bindirilmesini dnd ve bu 0emilerin hareketi tarihinin '8*+
yd Bart'na kadar 0eciktirilmi olduunu hatralarda tazelediA o zaman b6yle
bir hareket i1in 0erekli kredilerin de salanm olduunu da s6zlerine ekledi2
-us hariciye nazrnn belirttiklerine 06re, hadiselerin -us hkmetini "ni ve
akn bir halde yakalamamas i1in, -usya'nn kendi men- #aatlarn
mda#aaya hazr olmas 0erektiini beyan etti2
9zvolski, bunu mteaki/, u andaki durum ve siyasF 0elimeler hakknda
izahat verdi veK Gali hazrdaki durum /ek de -usya'nn lehine 0elimemekle
beraber, umumF siyasF 0elimenin -usya i1in $evvelkine nisbetle, daha da
msait olduunu bildirdi2 3nk, 9n0iltere 6nceleri -usya'nn Jakn Dou'daki
emellerini boyuna baltalamaa 1alm iken, bundan b6yle $yani -eval
mlakatndan sonra, -usya'ya kar 0elmiyecekti2 Gariciye nazr bu noktaya
ehemmiyet verdi2 -usya'nn, Trkiye'deki hareketlerinin dier devletlerle
anlaarak ya/labilmesi imk"nlarndan bahsederken, Avru/a devletler
camiasnn $yani 9n0iltere, Mransa ve -usya'nn, Avus- turya-Bacaristan ve
Almanya'ya itimat edemiyeceklerini de belirtti2 -usya'nn men#aatlar
06zetildii takdirde, Avru/a devletleri ile $Trkiye'ye kar, birlikte harekete
9zvolski de tara#tard2 Trkiye'de 1ok daha #ena eylerin vukuu mmkndrA
mesel" !ultan 6ldrle- bilir veya yabanc devletlerin teb'asn tehlikeye
drecek tam bir anari balyabilirA s6zn ksas vaktiyle 3in'de cereyan eden
hadiseler ?smanl memalikindc de cereyan edebilir2 9te bu 0ibi artlar hasl
olursa, birlikte hareket edilmesi i1in devletler tara#ndan ya/lacak bir davetin
kabul edili/ edilmemesi hususunun 16zlmesi 0erektii hariciye nazr
tara#ndan tekli# edilmekte idi2
Bunun zerine il0ili makamlarn 06r belirtildi2 Garbiye nazr, Baltk
Denizinden zrhl iki kruvaz6rn Akdeniz'e 06nderilebileceini, kn ise d6rt
0eminin devaml olarak Akdeniz'de barndrabileceini ve bunlar i1in ayrca
krediye ihtiya1 olmadn s6yledi2 Bu har/ 0emilerinin sava kabiliyetleri
durumu sorulunca, bahriye nazr tamamiyle hazrdrlar cevabn verdi2
Bama#ih, mzakereler sonunda, -usya'nn tek bana bir 1k
ya/amyaca ve ancak dier devletlerle birlikte harekete 0e1ilecei ve bundan
#azlasn ya/amyaca anlald2 Beselenin dikkat
---E
1ekici tara# daK 9stanbul Boaz'nn $Bos#or'un, yukar ksmmn $Bykdere
ve kar yakas, i0ali i1in imdiden hazrlklarn balamasnn tasvi/ edilmesi
oldu2 To/lantdakiler, hatt" bu yoldaki hazrlklarn hzlandrlmas
temennisinde bulundular2
9z volski'nin -usya'mn maceralara atlmasnn doru olmayaca
hakkndaki s6zleri to/lantda tasvi/ edilmekle beraber, 9stanbul Boaz'nn
yukar ksmnn i0alinin nasl ya/labilecei askerF temsilciler tara#ndan
te#erruatiyle izah edildi2 90al edilen mevzilerde -us ktalarnn nasl
tutunabilecekleri dahi anlatld2 Bama#ih b6yle bir hareketin Trkiye ile harbe
0iriildii takdirde baarlabileceinin /heli olduu da belirtildi2 To/lantda
bunun zerine, 9stanbul Boaz'nn, Trkiye'ye har/ il"n etmeksizin ve
Trklerin -us hazrlklarndan haberleri olmasna hi1 meydan vermeksizin,
bar $yani baskn, yolu ile i0ali i1in nasl hareket edilmesini tesbit edecek
ta#sil"tl bir /l"n hazrlanmas da karar altna alnd2 E6rlyor ki, '88% denberi
>elidov tara#ndan 6ne srlen "ni bir basknla Boaz' ele 0e1irme tasars
-us erk"n ve askerleri i1in 1ok cazi/ bir hal 1aresi ekli olarak ikide bir ortaya
atlyordu2
Bu suretle, Trkiye'de Berutiyet il"nndan hemen sonra, -usya,
9stanbul Boaz'n ele 0e1irmeyi iyice aklna koymutu ve bunun i1in msait bir
#rsatn zuhurunu beklemee balamt2 3ar >ikola ::2 da, kendisine tasdik i1in
sunulan bu to/lant mazbatasnn altna ( Austos $'*H8, 0n, tamamiyle
muva#k buluyorum $v/olne so0lasen, erhini koymu ve imzalamt2
'
Bu
karar 0ereince, il0ili -us kurmaylar, bilhassa bahriye dairesi, Boazlara kar
ya/lacak hareketin /l"nlarn hazrlamak emrini almlar ve hemen bu ie
koyulmulard2
!t2 =etersbur0'da alnan bu kararlardan ne 9n0iltere'nin ve lele ne de
Bab"li'nin hi1bir haberi yoktu2 Laten ?smanl makamlarnn bu sralarda -us
istihbarat ile me0ul olmas imk"nszdA 3nk yeni rePimin ve yeni
!adrazamn ya/malar 0ereken o kadar baka ileri vard ki, bunlar yannda d
meseleler arka /l"nda kalm 0ibiydi2 Berutiyetin il"nndan iki ay sonra,
!adaret makamna 0etirilen seksenlik )"mil =aa, ahsF temaylleri ve siyasF
ml"hazalar itibariyle bir An0lo#il di $9n0iliz dostu,2 Qondra'da uzun yllar
?smanl se#iri s#atyle bulunmas, 9n0iltere'yi yakndan tanmasna ve
beenmesine imk"n verdii 0ibi, ahsiyeti itibariyle de muhitinde
' )A D $C@, $'*@H, s2 C(2
-/5
1ok iyi bir tesir ya/m2 9n0iliz devlet adamlar ve )rali1enin tevecchlerini ve
hatt" itimatlarn kazanmt2 9te b6yle bir zatn !adrazam oluu, merutiyet
sonras Trkiye'nin nasl bir siyaset taki/ edeceini 06sterecek mahiyette idi2
Devletin siyasF kontroln henz ele 0e1irmemi olan 9ttihat ve TerakkF
Iemiyetinin d siyaset /rensi/leri teekkl etrri deildi2 Makat liberal bir
memleket olmas hasebiyle, 9ttihat1larn 9n0iltere'ye kar sem/ati besledikleri
aik"rd
Trkiye'de merutiyet rePiminin il"n 9n0iltere'de 1ok iyi karlandA
:stanbulda derin k6k salm olan Alman n#uzunun krla- bilecei zannedilmi
---E
ya/mak zere nereye 0ittiyse, ahali tara#ndan yolda hararetle alkland2 9n0iliz
el1isine kar ya/lan bu sem/ati 06sterileri !ultan Abdlhamid ::2 zamamnda
iyice yerlemi olan Alman n#uzunu da krmaa matu#tu2 >itekim 0azetelerde
bu yolda yorumlarda dahi bulunuldu2
Avusturya-Bacaristan'n Bosna ve Gersek'i ilhaka hazrland haberi -us
' Isterreich6=ngams 1!ssenpolitik$ '*H8-'*'C2 Di/lomatische Aktenstske des Yster-
reich- Tn0arischen Binisterium des Aussern2 f;ien ud Qei/zi0 '*@H2 Bd :2 >o2 +*, s2 8D
ve devam2
% -storiya diplomatii$ ::, '*'2
---E
Alman haricFye nazr, Almanya'ya baz tavizler verilmek karlnda
Almanya'nn bu -us isteine /ek de muhale#et etmiyece- ini m/hem
i#adelerle anlatmaa 1alt2 9zvolski, Almanya'dan 9talya'ya 0e1erek, Bilano
yaknndaki Desio kasabasnda, 9talyan hariciye nazr ile bulutu2 9talya bu
sralarda Trablus0arb' i0ale karar vermitiA ancak bu hususta dier byk
devletlerin tasvibini almak 0erekiyordu2 >itekim 9zvolski bu hususta tam bir
mzaheret 06sterdiA 9talya'nn da -usya'mn Boazlar zerindeki isteklerine kar
durmayaca hususunda mutabakat hasl oldu2 Bama#ih 9talya'nn muva#akati
aslnda 6nemli birey deildiA esas mesele 9n0iltere ve Mransa'nn tutumlarna
bal olacakt2 >itekim -us hariciye nazr bu devletlerin de muva#akatlarn
almak maksadyle Desio- dan =aris'e hareket etti2 ?radan Qondra'ya 0idecekti2
9zvolski =aris'e yaklarken bir istasyonda ald Mranszca 0azeteden,
Avusturya-Bacaristan'n Bosna-Gersek'i ilhak ettiini 6renince e/ey ardA
'
1nk Aehrenthal b6yle bir kararn katilemesin- den 6nce :zvolski'ye haber
vereceini v"detmitiA demek ki, Avusturya hariciye nazr :zvolski'yi atlatmt2
Avusturya'nn tek tara#l bu hareketi ve D 7kim '*H8 de Bosna-Gersek'i ilhak,
-us hariciye nazrnn Boazlar rePimindeki deiikliin behemehal ya/lmas
0erektii kanaatini bsbtn kuvvetlendirdi2
9zvolski, =aris ve Qondra'da Bosna-Gersek'in ilhak meselesi nin Berlin
)on0resi ni imzalayan devletler arasnda akdedilecek bir kon#eransta
06rlmesini tekli# edecektiA haddi zatnda b6yle bir tekli# Bab"li tara#ndan
6ne srlecek bir tekli#in desteklenmesi mahiyetinde olacakt2 Makat lzvolski'nin
bu yoldaki 0ayretlerinin esas 0ayesi, Boazlar rePiminin -usya lehine
deitirilmesi i1indi2 Jani, Boazlardan -us har/ 0emilerine 0e1it hakknn
tannmas istenecekti2
lzvolski'nin =aris'teki temaslar tam bir baarszla urad2 Mransz
hariciye nazr B2 =ichon, tatl ve samimF 06rnen s6zleri ile -us /l"nn
destekler 0ibi konutu ise de, bu hususta #iiliyatta hi1bir ey ya/amyacam,
meselenin ancak Qondra'da 16zlebileceini :zvolski'ye anlatmaya 1alt2 Jani
Mransann bu hususta tamamiyle 9n0iltere'ye tabi olaca anlalmt2
-us hariciye nazr, mama#ih =aris'te iken, di/lomatik bir hiy- leye ba
vurmaktan da kendini alamad, lzvolski'nin Avru/a memle
' Ayn y2 ::, '*%2
---E
ketlerinde dolaarak bir takm teebbsler ya/t ve bunun her halde Trkiye
$daha dorusu Boazlarla il0isi olduu, Bab"li'nin dikkat nazarndan
ka1mam olduu muhakkakt2 -us hariciye nazrnn bu temaslardan istediini
elde ettii kanaatim vermek maksadyle, 9zvolski, daha 6nceden hazrlanm
olan ve D 7kim '*H8 tarihini tayan bir muhtray =aris'teki ?smanl el1isi
>aum =aa'ya ulatrd2 Boazlar rePimi nin -usya lehine deitirilmesine ait
olan bu muhtra'y naklediyoruzK
22222222222222222-usya bir kar to/tak istemiyor ve Balkan
Jarmadas'nda hi1bir eyde 06z yoktur2 Trkiye'nin samimF
dostudur2 ?nun yaamasn ve kuvvetlenmesini arzu eder2 Tek
dilei, Trkiye ile anlam olarak, onun men#aatleri ile,
emniyetini bozmayacak bir ekilde Boazlara ait hkmlerin
sadece hukukF mahiyette deimesinden ibarettir2 Berlin
Buahesesi ile teyit edilmi olan bu0nk stat )aradeniz'e ne
0irebilen ne de 1kabilen -usya'ya kar sarih bir hakszlk tekil
etmektedir2 Bunu Ua/on savanda iyice anladk2 Bu durum devam
ederse bize $yani -usya'ya, 1 donanma ya/mak ve bulundurmak
i1in 1ok ar masra#lar yklenecektir2 Bana $yani :zvols- ki'ye,
6vlc 0eliyor ki, Trkiye dahil, )aradeniz'de sahilleri olan
devletlerin bu ite bir imtiyaz olmaldr ve Boazlar bu devletlerin
sava 0emilerine a1k olmaldr2 Gl"sa, Gnk"r 9skelesi
Buahedesi zamanndaki Trk--us mnasebetlerine 0eri d6nmek
istiyoruz2 Bu 0er1ekletii takdirde, -usya, 9stanbul ve Boazlarda
Trk h"kimiyetinin devamnda birinci derecede il0ili bir devlet
olacaktr ve ondan da artk oralara ne kendisinin, ne de baka bir
devletin yerlemesinde hi1 bir men#aati olmayacaktr2 Btn
bunlar 9stanbul'da iyice anlalmtr ve Trkiye i1in en iyisi, bu
srada taki/ edecei yol hakknda, -usya, Mransa ve 9n0iltere ile
samimF surette anlamaktr2 -usya, Trkiye i1in daha baka
tavizler verilmesine de hazrdr2 Besel" )a/itl"syon:ar ve
yabanc devletlerin murakabesi ilerinde $-umeli'de ve Dou
vilayetlerindeki slahat meselelerinde, Berlin Buahedesinin %@2 ve
D'2 maddelerinin tatbiki hususunda, -usya Trkiye'ye
$mzaherette bulunabilir,2'
' Jusu# Gikmet Bay ur, ink,lCp tarihi$ It :2 s2 %(%&(@2
---E
lzvolski'nin bu -muhtras, temas edilen noktalar hususunda Mransz ve
9n0iliz hariciye nezaretleriyle 06rtkten ve onlarn muva#akatlar alndktan
sonra, tanzim edilmi intiban yaratacak mahiyettedir2 Jani, Bab"li'nin bu
durum karsnda, -usya, Mransa ve 9n0iltere ile anlamaktan baka 1kar bir
yolu kalmad s6ylenmek istenmiti2 ;eyahut, -usya ile babaa, kar karya
mzakereye 0irimesi dc hatra 0elebilirdi ki, -usya'nn esas istedii de bu idi2
Galbuki, bu sralarda 9zvolski Mransz hkmetinden dahi her han0i bir ceva/
almad 0ibi, !t2 Uames kabinesi ile de temas balam deildi2 Bama#ih2 -us
hariciye nazr bu yalann cezasn 1ekti, 1nk Qondra'da d/edz bir red
cevab ald2
---E
Bunun zerinedir ki, 9zvolski, Bosna-Gersek acsn 1karmak maksadiyle,
Avusturya'ya kar Balkan devletlerini birletirmek i1in 0izlice #aaliyete 0iriti2
Bu yoldaki 0ayretleri '*' o dan itibaren hariciye nazn !azonov $9zvolski ise
=aris'e byk el1i olarak 0itmiti, tara#ndan devam ettirildi2 Bul0aristan ile
!rbistan arasnda Bakedonya yznden 1kan anlamazlk Balkan blokunun
teekkln boyuna en0ellemitiA bu blok ancak '*'% yl Bart'nda 0er1ekle-
tirildi2 Bama#ih b6yle bir bloktan ilk hamlede zarar 06ren Avusturya deil
Trkiye oldu2 3nk Balkan devletlerinin 06z diktikleri arazi Trkiye'nin
elinde idi2 '*H8 ihtil"linden sonra Trkiye- nin bsbtn zay# dmesi $veya
06rnmesi, Balkan devletlerinin ihtiraslarn kam1lamakta idi2 Az sonra
06rlecei iizerc, Balkan Bloku devletleri, -usya'nn kontrolnden 1karak,
kendi balarna hareket etmek yolunu se1tiler2 Galbuki -usya'nn Balkan Blo-
kunu tekil ederken, Trkiye'ye kar taki/ etmek istedii ve -usya'nn
men#aatlarn 06zeten bir tutumu olacakt2 '*H8 Trk ihtil"lini taki/ eden
olaylar ve ?smanl Devletinde sratle 0elien 16zlme hareketlerilc -us
siyasetinin 0erek Balkanlarda ve 0erekse Dou vil"yetleri meselesinde 6nem
kazand muhakkakt2
Trkiye'de rePim deiiklii, -usya'da 3ar'a yakn 1evrelerde, umumiyetle
muha#azak"r zmrelerde tasvi/ 06rmemitiA U6n Trklere 6tedenberi ihtil"lci
diye bakldndan, bu de#a Trkiyede n#uz sahibi olan lttihat1lara da ayn
06zle baklmakta ve kendilerinden /he edilmekte idi2 Makat -us liberal
1evrelerinde, mesel" )adetlerde $merutF demokratlar, ve sosyalistler
arasnda, Trkiye'de !ultan Abdlhamid ::2 in istibdat rePiminin yklmasndan
6tr memnunluk beyan edilmekte idi2 Gele Avru/a'daki -us sosyalistler-
mlteciler, Trk ihtil"lini byk bir sem/ati ile karlamlard2 Bu kabFlden
olmak zere, -us !osyal-Demokratlarn sol $bolevik, kanadn tekil eden
0urubun ba, ;ladimir Tl'yanov $Qenin,, 9svi1re'den bu hareketi tasvi/ eder
yazlar yazmt2 -us matbuatnda, sansrn nisbeten ha#i# olmas itibariyle,
Trkiye- deki hadiseler hakknda bir1ok yaz 1km ve -us aydnlar U6n
Trk ihtil"li hakknda bil0i edinmilerdi2 Trkiye'deki bu beyaz ihtil"l yani
kansz ihtil"l, -us um4mF e#k"rnda derin bir iz dahi brakm ve 0bta
uyandrmt2 -us ihtil"lci ve yazarlarndan baz kimselerin Trk ihtil"linin
nasl seyrettii ve baar kazandn yerinde 6renmek i1in 9stanbul'a 0eldikleri
ve ittihat ve Terakkinin ileri 0elenleri ile temas ettikleri dahi biliniyor2
---E
-esmF -us makamlar, bata hariciye olmak zere Trkiye'de yeni rePime
kar a1k1a vaziyet almak deil de bir mddet i1in bunu bilmemezlikten,
06rmemezlikten 0elmilerdi2 Makat siyaset icab ve bilhassa 9n0iltere ve
Mransa'nn aldklar durum karsnda, !t2 =etersbur0'da deiiklik kendini
06sterdi2 Gariciye nazr 9zvolski, Avru/a seyahatine 1kmadan 6nce -us
el1iliklerine birer sirkler 06ndererek, Trkiye'deki yeni rePim hakknda baz
msbet 06rlerde bulunmutu2 !irklerdekiK 7er Trkiye, Gristiyan teb'aya
yeni devir a1acak olan ve v"dedilen re#ormlar yerine 0etirirse, -usya
tara#ndan yalnz hayranlk deil, mzaheretini dahi 0aranti edecei kayd U6n
Trk 1evrelerinde -usya hesabna 1ok iyi bir intiba uyandrmt2
Makat -usya'nn destei muayyen artlara bal kalyorduA 6yle artlar ki,
Trk hkmeti bunlar istese bile yerine 0etirecek bir halde deildi2 3nk
-umeli'deki Gristiyan teb'a alabildiine 0emiyi azya alm ve her trl
kontrolden 1km bulunuyordu2 Bama#ih -us hariciye nazrnn bu yoldaki
beyanlar 9ttihat1lar arasnda ve Trk hkmet mah#illerinde -usya ile
anlamak mmkn olaca 06rn kuvvetlendirmiti2 !t2 =etersbur0'daki
?smanl se#iri Gsn =aa'nn azli ile $* Austos '*H8, yerine az sonra, -us
dostluu ile tannan Turhan =aa'nn tayini $%( Austos '*H8, de Bab"li'nin
-usya'ya kar iyi niyetler beslediini 06steriyordu2
Bu de#a -usya ile Trkiye mnasebetlerinin, daha dorusu iki komu devlet
atasnda iyi mnasebetlerin kurulmas 0erektiine ait 9stanbul ve !t2
=etersbur0'da 1kan 0azetelerde baz makaleler 06rlmee balad2 Bu yoldaki
ilk teebbs Trkler tara#ndan 0elmiti2 ikdam 0azetesinin ba yazar Ali
)em"lF Bey, '*H8 yl Austos ortalarnda 9stanbul'da bulunan mhim bir -us
ahsiyeti ile 06rm $ad bildirilmiyor, ve ?smanl merutiyetine kar -us-
yann tutumu zerinde uzun boylu konumutu2 Ali )em"lF Bey bu 06rmeyi
ayr bir makale halinde ikdam 0azetesinin '* Austos '*H8 tarihli nshasnda
neretmiti2 Bakaleye 06reK -usya'nnTrkiye'deki merutiyeti desteklemesi
0erektii ve iki memleket arasnda daha da yakn mnasebetlerin
kurulmasmn yerinde olacan belirtmiti2
Ali )em"lF Bey, ' 7yll '*H8 tarihinde de ikdam da Beru- tiyet-i
?smaniye ve -usya adiyle uzun bir makale yazd ve -usya'nn Trk
merutiyetini desteklemesi 0erektiini belirtti2 Bunun zerine bu konu !t2
=etersbur0'da 1kan yar resmF mahiyette olan >o-
---E
voye ;remya 0azetesinde ele alnd2 Bu 0azetede 1kan uzun bir yaz
9kdam tara#ndan aynen iktibas edildi $%% 7yll '*H8,2 >ovo- ye ;remya
da -usya, memalik-i ?smaniyede idare-i cedidenin tesssn kemal-i
hayrhah ile tel"kki eder, etmekle de mkelle#tir cmlesi ile balanan bu
makalede, -usya'mn sr# !lav kardelerin maruz kaldklar #ena artlardan
6tr Trkiye'ye kar harb- ettii anlaldktan sonra, )anunu 7sasF'nin
il"n zerine, !lavlarn durumu aslndan deieceinden, Bakedonya'da
slahat ilerine memur -us zabiderinin dahi 0eri 1arlmalar eklinde -us-
ya'mn iyi niyetini 06sterdii kaydedildikten sonra, 0azetede u cmleler
yazl idiK Gasl, slahat- l"zimeyi istikl"l ile, serbest serbest 6yle izzet-i
ne#ise 0Fran 0elir bir surette deil, #akat istedikleri 0ibi icra edebilmeleri i1in
ahrar- ?smaniyeye suhulet-i muktezay 06stermekten 0eri kalmadk2 Jani
-usya'nn Trkiye'deki yeni rePimi ve bilhassa Gristiyan teb'aya $bata tabii
!lavlara, ya/lacak re#ormlardan 1ok memnun kalaca belirtilmiti2 Btn
mesele ite bu re#ormlarn ya/labilmesine bal idi2
>ovoye ;remya bundan sonra, Trk--us mnasebetlerinin, 'C+( den
$yani ?smanllarn )rm' ele 0e1irmelerinden, itibaren 1ok ksa bir tarih1esini
naklettikten sonra, -us 3arlarnn 'C8D da ve 'D(( de ?smanl =adiahlarna
kar Bat'dan 0elen itti#ak tekli#ini reddettikleri anlatlm ve -uslarn, cenuba,
yani )aradenize doru yrmelerinin aslnda ?smanllara kar bir hareket
olmay/, sadece Tatar yamalarn bertara# etmek i1in olduu da kayde-
dilmiti2 Jine -uslarn daima /ayitaht !alnanat- ?smaniyeye doru muttasl
temaylleri imdiye kadar tebayi ?smaniyeden !lav kardelerimizin hkmet1e
uraya 0eldikleri muamelat- n"rev"- dan inbias eyledi ve -usya btn bu
ahvale mebnF Balkanlara kadar o suretle mdaheleye mecbur oldu denilmiti2
Jani btn kabahat Trk idaresinin k6tlnde idi2 -uslar sr#, !lavlarn
kurtanclan roln zerlerine almlard2 Bu -us 0azetesinin iddia ettiine
06reK 5ayet v"dedilen btn slahat ya/lacak olursa, Trk- ler--uslarda en
halis ve samimF dostlarn bulacaklard2 Bunu mteaki/, Trkiye'nin -usya'ya
bata meyve olmak zere bir1ok ticaret eyas 06nderebilecei, yani iktisaden
byk men#aatler salayabilecei zerinde durulmu, -usya'nn Trkiye'de
#azla ticarF men#aatlan olmamakla beraber, Boazlar dolaysiyle Trkiye'ye
kar il0isinin byk olduu da kaydedilmiti2 Bakalenin sonunda daK Trkiye
ile -usya arasndaki mnasebetlerin yalnz dostluk
---E
1er1evesinde kalmay/, hatt" bir itti#aka kadar 0idebilecei yazlm ve ayet
bu emeller kuru birer s6zden ibaret kalrsa, kabahatin artk sadece -uslara
at#edilemiyecei de belirtilmiti2
Bu suretle -us 0azetesinde Trkiye ile -usya arasnda 1ok yakn
mnasebetlerin kurulmas 0erektii ve bunun ya/labilecei 06r ortaya
atlm oluyordu2
>ovoye ;remyada bu konu tekrar ele alnm ve )asm '*H8 ortalarnda
buna ait tekrar uzun bir yaz 1kmt2 %H )asm '*H8 tarihli lkdamda
nakledilen bu yazdaK -uslar ile itti#ak ve itil"# arzusu ve ihtiyac hatt" bizzat
Trklerde de 0nden 0ne artmaktadr222 3nk Trklerin memleketlerini
asayie kavuturmalar i1in sk4nete ihtiya1lar vardr demek suretiyle, bu
sralarda Trkiye'de baz mah#illerde esmekte olan -us dostluu havasn da
aksettirmi oluyordu2
-usya ile anlama tavsiyeleri 9kdam dan baka, bu sralarda 1ok
okunan ve Dr2 Bahaeddin 5akir tara#ndan 1karlan 5u ra-yi ]mmet
0azetesinde olduu 0ibi, 9ttihat ve Terakki'nin or0an saylan Tanin
0azetesinde de bu 06r tervi1 edilmekte idi2 5ura-yi ]mmet 0azetesi, %8
7kim $'*H8, ve %' )asm $'*H8, tarihli nshalarnda Trkiye'nin -usya'ya
yaklamas 0erektii zerinde durmu ve bu 06r 6ne sren -us 0azeteleri
6vlmt2 Tanin 0azetesi de ayn 06r /aylamakta ve -usya ile aradaki
eski anlamazlklar braklarak, iki memleket arasnda bir yaknlk hasl olmas
0erektii belirtilmekte idi2
>ovoye ;remya 0azetesinde Trkiye konusuna ait yazlar devam
ettirilmiti2 %&'( )asm $'*H8, tarihli nshada, -us siyasetinin d6nm noktas
bal altndaki yazsnda, Trkiye'nin -usya, 9n0iltere ve Mransa ile itti#aka
idlal edilmesi temennisinde bulunmutu2 Ayn nshadaki Balkan itti#ak
adn tayan bamakaledeK Trkiye bata olmak zere btn Balkan
devletlerinin Avusturya'ya kar bir itti#ak akdetmelerinin zaruretinden
bahsedilmiti2 >ovoye ;remya nn (&'8 )asm '*H8 saysndaki bamakalede
deK 7er biz Trkleri tutmaz $desteklemez, ve anlamazsak, onlar tabiatyle
Avusturya'nn kucana atlacaklardr denmiti2 @H )asm&i% Aralk $'*H8, taki
bamakalede unlar yazl idiK 5imdiye kadar hasta adam olan Trkiye'nin artk
iyiletii 06rlyorA Trkler, btn dier milletler 0ibi kendilerine 0nein
altnda bir yer istiyorlar $yani haklarn tale/ ediyorlar,2
---E
-us 0azetelerinden >ovoye ;remyadan baka birka1 0azetede de Trkiye
ile dost1a 0e1inmee ait yazlar 1kmtA bu 0ibi yazlar neredilmesinin -us
hariciyesinin Trkiye'ye kar siyasetini esasndan deitirmesi demek deildi2
Gariciyenin bu hususta belli bir 06r vardK Trkiye ile dostluk veya
dmanlkla behemehal Boazlarn -us n#uzu altna konmasn temin etmek2
Ayn zamandaK Boazlarda byk veya k1k yabanc bir devletin #azla n#uz
kazanmasna veya yerlemesine mani olmak2 9te bu /rensi/lerin tatbiki ile
Trkiye'ye kar l"zm 0elen siyaset 0dlecekti2 !t2 =etersbr0- dan Trkiye
lehine ykselen en k1k bir ses dahi 9stanbul'da byk yanklar ya/makta idi2
>itekim hariciye nazr lzvolski'nin '%&%( Aralk '*H8 de Duma $=arlamento,
da s6yledii ve d siyasetle il0ili nutkunda Balkanlar ve Trkiye'ye ait
ksmlar, Trkiye'de 1ok iyi bir tesir ya/mt2
'
9zvolski, -usya ile Een1 Trkiye arasndaki mnasebetlerden bahsederken
unlar s6ylemitiK Trkiye'de icra edilen #aaliyet-i slahat/erver"neye 0elince,
0e1en Temmuz aynda vukua 0elen inkl"/, Balkan siyaset-i um4miyesinin hal
ve vaziyetini batan baa deitirmitir2 )anunu 7sasF mslim ve 0ayri
mslim btn ahalinin msavat- hukukunu temin eylemitir, izvolski,
Balkanlardaki duruma temasla unlar s6ylemiti K Bu 1 devlet $Bul0aristan,
!rbistan, )arada, kendi aralarnda ahlaki ve siyasF bir birliin tekili
hususunda kanaat 0etirmelidirler2 Eayemiz bu devletleri birbirleri ile
yaklatrmak, bunlarn mterek dertlerini tekil eden millF ve iktisadF
istikl"llerini mda#aaya ve Trkiye ile birlemee $anlamaa, sevketmektir2
%
Jani -us hariciye nazrnn bu s6zlerinden anlald ve1hileK -usya Balkan
devletlerinin Trkiye'ye kar deil, Trkiye ile birlikte harekete tevik
ediyordu2 D siyasetteki en sorumlu nir nazrn bu kabFl beyanat, Trkiye'de
il0ili makamlar ve matbuat tara#ndan 1ok iyi karlanm ve belki de Balkanlar-
da balyan Trkiye aleyhtar hareketin durduralabileceine hkmedilmiti2
Jukarda da iaret edildii zere, maalese#, -usya'mn himayesi altnda tekil
edilen Balkan Bloku ilk hamlede Trkiye'ye kar savaa balamtr2 Jani
lzvolski'nin '*H8 yl sonundaki beyanatnn hi1bir deeri olmadn
06stermitir2
Bama#ih Trkiyede ihtil"l ve merutiyeti il"n sonras bir1ok 0elimelere
yol a1t cihetle, bu hava -usya'y bak ve
' Andrh Bandelstam, &e ort de l'7mpire 5lloman$ $Qausanne-=aris '*'+, /2 ((2
% Ayn yerde, /2 ((2
---E
bekle $vvait and see, siyasetini takibe sevketmiti2 Baz hadiseler, bilhassa
!lav kardelerin tutumlan byk birader in $yani -usya'nn, dediklerinin
dnda cereyan etmekte idi2 -us hariciyesi Trkiye'deki siyasF 0elimeleri
dikkatle taki/ ederken, -us liberal ve sosyalist 1evrelerde Trk ihtil"lini 1ok
iyimser bir hava i1inde karlamakta idiler2 -us matbuatnda i1erde ve darda
$emi0rasyon- da, bu konuya ait yazlar eksik olmazd2 Duma'daki )adet 0uru-
bu 9stanbul'da Beclis-i Bebusan'm a1lmas $o Aralk '*H8, mnasebetiyle bir
tebrik tel0ra# 06ndermeyi ihmal etmedi2 Beclis-i Be- busan'daki 1almalar
hakknda da -us matbuatnda srasna 06re bil0i verilmekte idi2 Trkiye'deki
slahat1 #aaliyet -us aydn zmrelerince sem/ati ve bir dereceye kadar 0/ta
ile karlanmt2
Makat, 1ok 0e1meden Trkiye'de balayacak olan siyasF #rtnalar, bilhassa
Gristiyan teb'ann taknlklar, merutiyetin ilk aylarndaki Grriyet, Adalet,
Bsavat havasn yalnz bozmakla kalmad, Trkiye'yi u1uruma srkleyecek
0elimelere yol a12 Ba 06steren karklklar ve 16zlmelerden en bata
-usya'nn isti#adeye kalkaca aik"rd2 >elidov'un 1ok evvel s6yledii
mdaheleye bahane tekil edecek i1 karklklar veya yabanc mdaheleler
zaman 0elmi, 1atm 0ibi idi2
@' Bart $'*H*, vakasm mteaki/, !ultan Abdlhamid ::2 in tahttan
indirilmesi zerine $'@&%C >isan '*H*,, Trkiye'de istibdad rePiminin
mmessili olan !ultan'n saltanat, @@ yl devam ettikten sonra, nihayet
kalkmt2 Jerine 0e1irilen ve Behmed ;2 adn alan !ultan -eat, ancak ismen
hkmdard2 Trkiye'nin siyaseti, 0n 0e1tik1e sahneye 1kmaa balyan
ittihat ve Terakki Iemi- yetinin n#uzlu kimselerinin eline 0e1mek zere idi2
!ultan Behmed ;2 -ead'n tahta 0e1mesi ile, Trkiye'nin -usya'ya kar taki/
edecei siyaset de bu sralarda Trkiye ve Balkanlardaki 0elimelerle yakndan
il0ili olacakt2 Ayn zamanda ittihat ve Terakki Iemi- yetinin tutumu da
byk bir rol oynayacakt2
Iemiyetin Berkez-i TmumF azalar arasnda ve siyasete karmaa
balyan ordu erk"n $7nver Bey bata olmak zere, arasnda d siyaset
hakknda tam bir 06r birlii yoktu2 Berkez-i TmumF veya )omitenin en
n#uzlu azas saylan Tal"t Bey ile, ordu mmesssili 7nver Bey arasnda da bu
hususta tam bir anlama olmad anlalyor2 Bama#ih Tal"t Bey'in Beru-
tiyetin il"nndan sonra in0iltere'ye kar sem/ati duymu olmas
---E
muhtemeldirA ?smanl Beclis-i Bebusan azalarmn Qondra'ya =arlemento'nun
davetlisi olarak 0ittiklerinde, Tal"t Bey bu heyetin reisi idi2 Dier yandan baz
n#uzlu azalarn siyasF temaylleri belli idi2 Besel" Iavid Bey, daima
Mranko#il olarak tannmt2 Grriyet kahramanlarndan 7nver Bey ise, askerF
atee olarak 0ittii Almanya'dan tam bir Alman tara#tan olarak d6necektir2
Berkez-i TmumF azalanmn siyasF temayllerinin Trkiye'nin siyasF mnase-
betlerinde mhim bir rol olmakla beraber, '*'' de balyan 9talya ve '*'% de
1kan Balkan har/leri zamannda byk devletlerin Trkiye'ye kar taki/
ettikleri siyasetlerinin de, Trkiye'nin tutumu zerinde byk tesiri olmutur2 Bu
sralarda Avru/al byk devletlerin tekil ettikleri iki blok arasndaki 0ittik1e
artan 0er0inlik ve yaklamakta olan TmumF harbin bertileri de, Trkiye ze-
rinde tesirini ya/maktan 0eri kalmamtr2 !ultan Abdlhamid ::2 zamannda
olduu 0ibi, Berutiyet devrinde de -usya'nn, Trkiye'nin mukadderat
zerinde bir rol oynayaca da aik"rd2 Dolaysiyle -usya ile mnasebetlere
ayrca 6nem verilmekte idi2
Trkiye'de merutiyetin il"n ile istibdad rePimine son verildii 0ibi
9m/aratorluun btnlne de nihayet verilmi 0ibiydi2 t(z 6nce belirtildii
0ibi, Grriyet, Adalet, Bsavat slo0anlarnn neesi i1inde 0e1en ilk ha#talar
ve Bslman, Gristiyan, Jahudi #ark 06zetilmeksizin kendini her yerde belli
eden kardelik tezahrleri 1ok 0e1meden 1ehresini deitirdi ve bunun yerini
ayrlk cereyan ald, yrd2 Bul0ar, Junan, !r/ meneli teb'anm kendi
soydalar ile birlemek arzular 0n 0e1tik1e kuvvet buldu, ittihat ve Terakki
Iemiyeti'nce yrtlmek istenen ?smanllk siyasetinin sratle 16kt ve
onun yerine de Billiyet1i-Trk1lk /rensi/lerinin kabul edilmesi 0erektii
06rld2 Balkanlardaki durum, zaten, oradaki ahali arasnda kendi
milliyet1i'Bik cereyamn kuvvetlendirmi ve ilk #rsatta 0ayri Trk ahali, Trk
h"kimiyetinden 1kmak i1in hazrlklarn ya/m 0ibiydi2 Trkiye'de
merutiyetin il"n, )a- nun-u 7sasF nin her millete salad haklar, bu
cereyan bsbtn kuvvetlendirmi ve ?smanl Devleti'nin 16zlmesi
hareketini hzlandrmt2
Berutiyetin il"n zerinden 1 ay 0e1tikten sonra Bosna-Ger- sek'in
Avusturya tara#ndan ilhak $D 7kim '*H8, -umeli'de ?smanl h"kimiyetinin
16zlmesinde ilk byk adm mahiyetinde oldu2 Bunu dier 0elimelerin de
taki/ edecei muhakkakt2 Bul0aristan, daha evvel istikl"l ini il"n etmekle
kalmam, Bakedonya zerin
---E
deki eski tale/lerini 0er1ekletirmek maksadyle #aaliyete 0e1miti2 Ayn
zamanda !r/lar, )aradallar ve tabiatyle Junanllar da, ?smanl
h"kimiyetindeki kendi rkdalarn anavatana kavuturmak yolunda #aaliyete
0e1milerdi2 Trkiye'den bireyler ko/armak hususunda, mama#ih her
devletten daha evvel Ftalya davrand ve bir mddettenberi 06zn dikmi
olduu Bin0azi ve Trablus0arb' h"kimiyeti altna almak i1in harekete 0e1ti2
Laten italya bu hususta byk devletlerden bir1ounun muva#akatini $o arada
-usya'nn da, alm bulunuyordu2
9talyan hkmeti %8 7yll '*'' tarihinde, Trkiye'ye bir takm 0ayri ciddF
tale/ler 6ne srm ve bunun reddi zerine Trablus0arb' i0al maksadyle
harekete 0e1miti2 Donanmalarnn destei ile karaya asker 1karan 9talyanlar,
sahildeki belli bal ehirleri i0al edebildilersc de, Trk zabitleri tara#ndan
idare edilen Ara/ m#rezeleri tara#ndan i1erilere sokulmadlar2 Gar/ sahnesine
yetien hrriyet kahraman 7nver Bey, Busta#a )emal Bey ve dier bir1ok
Trk zabitinin kumandasnda 1ar/an Ara/ ve Trk kuvvetleri 9talyanlara ar
zayiat verdirdiler2 7nver Bey bu de#a Trablus kahraman olarak da tannd ve
eski anna yeni anlar katt ve ad btn islam dnyasnda byk bir kahraman
s#atyle anlmaa baland2
Bu de#a 9talyanlar, '*'% yl 7kim'inde 3anakkale'ye baarsz bir
bombardmanda bulundularA donanma stnlnden #aydalanarak ?niki
Aday $bata -odos'u, i0al ettiler, italyan harbi esnasnda, Trk hkmeti,
elindeki sal"hiyeti kullanarak, 3anakkale Boaz'n btn ticaret 0emilerine de
ka/att $har/ 0emilerine zaten boaz ka/al idi,2 Bununla bilhassa ?dessa'dan
hububat ykl -us ticaret 0emileri Akdeniz'e 1kamaz oldular2 Dolaysiyle -us
ticareti byk zararlara uram oldu2 Bu hal ise -us hkmetinin Boazlar
statsnn deitirilmesi yolunda, yeni bir teebbse, demarchea 0e1mesine
sebebiyet verdi2
9 s t a n b u l ' d a k i - u s el1isi 3 a r k o v ' u n B o a z l a r ' a a i t
t e e b b s $ d e ma r c h e ' ,
!ultan Abdlhamid :l2'in tahttan indirilmesi ve yerine Behmed ;2 -ead'n
0etirilmesi zerine, -us hkmeti istanbul'a yeni bir el1i tayinini mnasi/
06rm ve >2 3arkov'u bu makama tayin etmiti2 Jeni -us el1isi >ikolay
3arkov, to/rak ve ser#ler sahibi asilzade
---E
bir aileye mensu/ olu/, tahsilini askerF mekte/lerde ya/tktan sonra, bir mddet
orduda k1k zaoit rtbesi ile hizmet etmi, bilahare hariciyeye intisab etmiti2
Burada trl vazi#eleri baar ile ya/m, bilhassa Balkan meseleleri ile
yakndan il0ilenmi ve ayrca Bakedonya daki re#ormlar zerinde ihtisas
edinmiti2 Boazlar meselesi ile de yakndan il0ilenmi ve bu sahada
lzvolski'nin sa kolu olmutu2 E6sterdii baarlar ve ihtisas dolaysiyle,
3ankov, lzvolski'nin muavini derecesine ykseltilmek suretiyle, -us
hariciyesinin iki numaral simas olmutu2 Tabiat ve tavrlar cihetinden de tam
bir hariciyeci idi K !evimli ve cemiyet1i olarak tannmt2
>2 3arkov'un 9stanbul'a 0elii, Trkiye'de merutiyet il"nnn ikinci yl
d6nmne, yani '*H* yl 'H&%@ Temmuz'una rastlamt2
'
Dolaysiyle o 0n ve
0ece 9stanbul'da byk enlikler, #ener alaylar ve 06steriler ya/lmakta idi2
Jeni -us el1isinin :stanbul- daki ilk intibalar 1ok msbettiA daha ilk temaslar
sonunda baz msbet hareketleri mahade etmitiA bunlar arasnda !ultan Ab-
dlhamid ::2 zamannda e/eyce kuvvetli olan Alman n#uzunum azalm olduu
da 06rlmekte idi2 ;aktiyle Bakedonyadaki ce- #ormlar ile tannan ve
mkemmel bir ordu m#ettii s#atyle bili/cn !adrazam Gilmi =aa'nn Alman
n#uzu ve tesirinden tamamiyle azade olduunu
%
ve kendisinin 9n0iltere, Mransa
ve -usya ile ibirliine hazr olduunu 3ankov memnuniyetle mahede
etmiti2 2Ger halde, 3arkov'a verilen talimatnamede, 9stanbul'da Alman n#u-
zunu krmak yolunda 9n0iliz ve Mransz el1ileri ile teriki mesai etmesi maddesi
de vard2
3arkov, Austos balarnda !ultan -ead'a itimadnamesini sunarken
s6yledii nutkunda, esas vazi#esinin -sya ile Trkiye arasndaki dostluu
kuvvetlendirmek olduunu belirtmiti2
@
Ayn zamanda, 3ankov -us
konslosluklarna tamim $sirkler, 06ndererekK Trkiyede vazi#eli olan -us
memurlarnn Trklere kar iyi muamelede bulunmalar, bilhassa malF
meselelerde Trk makamlarnca uy0un esaslara riayet etmeleri 0erektiini 'de
hatrlatmt2
C
-us el1isinin bu sirkleri 9stanbul matbuatnda yanklar ya/m
ve yabanc el1ilerin kendi hkmetlerine 06nderdikleri yazlarnda da baz
te#-
' >2 ;2 Tcharykov, 5l!nps a' h,gh Pol,tics thro!gh Gar and peact. The autobio0ra/hy
o# >2 ;2 Tcharykov2 $Qondon '*@', /2 %+C2
% Ayn y2 /2 %+C2
@ Archives des A##aires 7lran0eres $iuai d'?rsay, Tur_uie, =ollti_ue 7tran0ere vol2 <; $>o
'8H, '*H*, /2 'D'
C Ay y2 /2 *+-*82
---E
srlere yol a1mt2 3arkov'un Trkiye ile -ustya arasnda bir yaklama
$ra//rochement,ya 1alt belirtilirken, bunun arkasnda baz niyetlerin
0izlendii de kaydedilmiti2
3arkov, tasarlad #aaliyetinde muva##ak olmak maksad ile 9ttihat1larn
n#uzlu ahsiyetleriyle temasa balamt2 Bu hususta kendisine -us 7l1ilii
batercman Bandelstam'n yardmc olduu biliniyor2 Trk1eyi 1ok iyi bilen
ve 0ayet becerikli bir zat olan Bandelstam'n, aslen Jahudi olmas hasebiyle,
9ttihat1larn en n#uzlu kiilerinden d6nme Iavid Bey ile 1ok yakn
mnasebet kurduu ve bu vasta ile dier kimselerle de temas ettii iddia
edilmektedir2 3arkov da bu temaslardan #aydalanm ve bilhassa Tanin
0azetesi bamuharriri Gseyin Iahid Bey ile yakn mnasebet kurmu ve
Gseyin Iahid Beyi -usya ile Trkiye arasnda iyi komuluk mnasebetleri
kurulmas 0erektii 06rne kazanmaa muva##ak olmutu2 3arkov
!adrazam Gilmi =aa ve dier hkmet erk"n ile temaslarnda, -usya'nn
Trkiye'ye kar en iyi niyetler beslediini anlatmaya 1almakta idi2
Bama#ih Gilmi =aa'nn sadareti 1ok srmedi2 9n0iltere ve Trkiye
arasnda Dicle nehri zerindeki seyr se#ain yznden 1kan bir ihtil"#n
sebebiyet verdii ve haddi zatnda ehemmiyetsiz olan bir mesele, Beclis-i
Bebusan'da 9n0iltere aleyhindeki cereyann kuvvetlenmesine yol a1t2 Gilmi
=aa kabinesi de #azla 9n0iliz tara#ls olmakla itham edilerek, reye 0e1ilince
sukut etti2 Mransa ise, Trklerin dostluunu kaybetmek i1in elinden 0elen
0ayreti 06steriyorduA mesel", bu sralarda Trkiye'nin 1ok muhta1 olduu /aray
bor1 olarak vermek 6yle dursun, 9n0iltere'nin de Trkiye'ye kredi a1masn
6nlemee 1alyordu2 Galbuki Alman Bankas $Deutsche Bank, hemen 0erekli
/aray bulmu ve bununla, Trkiye'de azalmaa yz tutan Alman n#uzunun
tekrar canlanmasna yol a1mt2 Bama#ih Alman n#uzunun yeniden
canlanmasnda , byk bir di/lomat olan Alman el1isi Gerr Barschall'n rol
bilhassa mhimdi2
Galbuki -us hkmeti Trkiye'de imdiye kadar /o/ler olmyan
durumunu dzeltmek ve eski k6t hatralar 0idermek yolunda birey ya/mak
6yle dursun, 1kan baz #rsatlar dahi ka1rmakta idi2 Bu kabilden olmak zere,
3ar >ikola ::2, 9talya )iralna iade-i ziyaret maksadiyle, italya'ya 0idecei
zaman, 3ar'n va/urla 9stanbul'dan 0e1mesi tasarlanmt2 -us hariciyesinden bu
mnasebetle
---E
3ankov'a 0erekli talimat dahi 06nderilmi ve Trk hkmetinin bundan
haberdar edilmesi istenmiti2 Bab"li'nin bundan 1ok memnun kalaca da
6renilmitiA Trk makamlarnn, 3ar' memnun brakmak i1in 9stanbul'dan
0e1ii srasnda hereyi ya/mak istedikleri de anlalmt2 !t2 =etersbur0'daki
muha#azak"r $yani Trk dmam, 1evreler, 3ar >ikola ::2 nn istanbul'u bir
#atih s#atyle ziyaretini tasarlarken, sadece bir turist olarak ehirde 0ezi/
0itmesini mnasi/ 06rmemilerdi2 Dolaysiyle >ikola ::2 nn istanbul zerinden
seyahati tasars terkedildi2 Galbuki 3ar'n bunu ya/mak istedii de biliniyor2
>ikola ::2 italya'ya demiryolu ile 0itti 0eldiA #akat azj daha bir suikasta
uruyordu2 3arkov'un iddia ettiine 06re -us 3arnn, 0ayri resmi bir ekilde
istanbul'u ziyareti iki memleket arasndaki mnasebetlerin dostluk
istikametinde 0elimesinde mhim bir rol olacakt2
3arkov, mama#ih ka1rlan bu #rsattan sonra da Trkiye ile -usya arasnda
yaknlk tesis etmek ve bu sralarda hayli 0erilemi olan -us n#uzunu tekrar
dirilmek i1in imk"nlar aramakla me0uld2 ?na 06re, bu yaknlk yalnz siyasF
sahada deil iktisadF sahada da kendini 06stermeli idi2 -us el1isi bu maksatla
-usya'daki ekonomi ve endstri 1evreleri ile temasa 0e1mi ve im/arator >i-
kola ::2 adm tayan byk bir -us 0emisinde bir -us endstri ser0isini
istanbul ahalisinin ziyaretine a1mt2 Bu mnasebetle, -usyann da Almanya,
Mransa ve in0iltere 0ibi Trkiye'ye bir1ok #abrika mamul"t verebilecei ve
bunun karh Trkiye'den de bir1ok ham madde alabileceini 06stermek
istemiti2 -us el1isi yukarda da belirtildii 0ibi Trk hkmet mah#illeri ve
ittihat ve Terakki Iemiyetinin n#uzlu azalar ile de yakn mnasebetler
kurmu, sk sk resmi kabuller terti/ etmek suretiyle 9stanbul yksek tabakasn-
da e/ey dost ve sem/atizan kazanmaa 1almt2
'
3arkov ?smanl ricali arasnda -uslara sem/atisi olanlarla yakn
mnasebetler kurmay da ihmal etmemiti2 Bu hususta aile balarndan da
#aydaland biliniyor2 Bu kabilden olmak zere 3arkov ile Gariciye nazr
-i#at =aa arasnda da bir ba kurulabilmiti2 -i#at =aann kars -us
Eenerali -iesenkam/'n kz idi2
' $9stanbul'daki 9n0iliz el1isi, QoSther to Qord Erey, Ionstantino/le, Uune '*'@2
=2-2?2M&?2 @+'&'+88, #iles (H%'K Br2 Tcharykov had throu0hout his /eriod o# o##ice
here, cndeavoured to /romote his /olicy by conciliatory means, and by a 0ood deal o# co-
_uettin0 vvith the Iommittee, and had undoubtedly endeavoured to /ersuade his Eovern-
ment that he could by these means succeed in 0ettin0 throu0h the !traits _uestion2
---E
3arkov'un kars hemen -i#at =aann kars ile yakn bir mnasebet kurmitu2
'
:stanbuldaki -us ateesi von Golmsen'in kars ile -i#at =aann hanm bilhassa
dosttularA birbirlerini 06rmeden duramazlard, her 0n 06rrlerdiA bu
dostluklar daha -i#at =aa Atinada se#ir iken balam ve 9stanbulda devam
ettirilmiti2 9te 3arkov bu kabFl aile dostluklarndan da #aydalanarak, -usya
ile Trkiye arasnda yaknlama i1in her trl 1areye bavurmutu2
3arkov, bu dostluk /erdesi arkasnda belli maksatlar 06z 6nnde
tutuyorduA bunlarn en mhimi Boazlar reiPminin -usya lehine deitirilmesi
idi2 lzvolski'nin '*H8 deki baarszlnn 9n0iltere'nin mukavemetinden ileri
0eldii mal4mdu2 5imdi ayn hatann ya/lmamas icab ediyordu2 Jani
Boazlar hususunda ilk 6nce dier devletlerin deil, Bab"li'nin muva#akati
alnmal ve Trkiye ile bir anlamaya varldktan sonra, 9n0iltere ve Mransa
olu/-bitti karsnda braklmal idi2 Bu teebbse 0irimek i1in msait bir
#rsatn zuhuru beklenecekti2 >itekim '*'% 7kim'inde, 9talya ile Trkiye
arasnda har/ 1knca, b6yle bir #rsat zuhur etmi bulunuyordu2
Bilindii zere, Boazlar stats '8C', '8(D, '8+' ve '8+8 yllarnda
akdedilen mukavele $convention, ve muahedelerine konan maddelerle tanzim
edilmiti2 Bu anlamalarn en mhim esasn Boazlarn btn har/ 0emilerine
ka/al oluu /rensibi tekil ediyordu2 Boazlar, ticaret 0emilerine a1k olmakla
beraber har/ vukuunda Boazlardaki seyr se#erlere tasarru# hakk ?smanl =a-
diahna aitti2 -usya, Boazlan kendisi i1in bir emniyet ka/s tel"kki ettiinden
bu ka/nn kendi kontrol altnda bulunmasn is- tiyecei muhakkakt2 -usya
i1in yalnz ticaret 0emileri deil, -us har/ 0emilerinin de serbest1e
0e1ebilmeleri arzu ediliyordu2 B6ylece, icabnda Baltk Denizi -us
donanmasndaki baz har/ 0emilerinin )aradeniz'e 0e1irilmesi mmkn olaca
0ibi, )aradeniz -us donanamsmn da Akdeniz'e 1kmas salanm olacakt2
Jukarda bir1ok de#a 06rld zere, -uslar tara#ndan ya/lan har/ler,
Trkiye'yi b6yle bir msaadeyi vermee zorlamak i1in olduu 0ibi, bar
zamannda da -usya birka1 de#a "ni bir basknla Boazlarda baz yerlerin
i0alini tasarlamt2 Bu kabilden olmak zere '*'' yl Bart'mda dahi, -us
bahriye erk"n har/ dairesinde bir istiare Beclisi to/lanarak Boaz'a "ni bir
baskn meselesini
' Barschall an AusS Amt2 'C ?ct2 '*'H2 Archiv d2 Ausfv2 Amts, Deutschland
>o '%8 Bd %2 >o2 (2
---E
06rmt2 Makat tat vastalarnn elverili olmay bu tasarnlri
0eciktirilmesini icabettirmiti2 Bu durum karsnda Boazlardan serbest bir
0e1it salamak iinin halli di/lomatik yollarla aranacakt2
9talya ile Trkiye arasnda harbin balamasndan bir mddet sonra, Trk
deniz makamlar 3anakkale Boaz'nn yabanc band- ral btn ticaret
0emilerine ka/atlmasna karar verdiler2 >itekim bu karar il0ili devletlerin
/rotestolarna ramen trl zamanlarda tatbik edildi2 Bunun neticesi olarak
buday ykl bir1ok -us 0emisi Gali1te yl/ kald2 Bunun -us d
ticaretinde 1ok byk tesiri 06rldA o seneki -us hububat ihracatnda eC@
-1-
3arkov'un iddias, mama#ih ksmen doru idi2 >itekim >era- tov
tara#ndan, (&'8 7kim 0 n tarihinde =aris -us el1isi :zvolski- ye 06nderilen bir
yazdaK -usya'mn Mas meselesinde Mransa'ya ya/aca di/lomatik destek
karl, Mransa'nn da Boazlar meselesinde -usya'y desteklemesi istenmi ve
hi1 olmazsa -usya'nn Boazlar ve bitiiindeki saha zerindeki tasarsnn
0er1eklemesine Mransa'nn kar koymamas 0erektii bildirilmiti2 Bu suretle
-usya'nn Boazlardan yalnz har/ 0emilerinin 0e1mesi deil, 9stanbul,
3anakkale, )ocaeli ve Eelibolu yarmadasn dahi ele 0e1irmeyi tasarlad
i#ade edilmiti2 Bama#ih ilk sa#ha olarak Mransa'nn, Boazlardan -us har/
0emilerinin serbest1e 0e1it hakk almalarna ses 1karmamas isteniyor ve
sonralar da Boazlar mntakasnn tamamiyle -usya'nn eline 0e1irilmesine de
Mransa'mn muva#akati tale/ edilecekti2 Mransa'mn muva#akati elde edildikten
sonra in0iltere'nin de tasvibi alnacakt2 Ayn zamanda Bab"li ile de mzakere
yolu ile bu hususta anlamaya varlmak istenecekti2
Mransz hariciyesi :zvolski'ye sarih bir ceva/ vermemekle beraber, bu
meselenin Mransa ile -usya arasnda dost1a ve tekli#sizce $intime,
06rlebilecei anlatlm, yani Mransa'nn bu hususta tasvi/k"r davranmas
l"zm 0eldii anlatlmak istenmiti, in0iliz hkmeti ile temas daha sonraki
tarihe brakld i1in, imdilik Qondra'daki -us el1isi Beckendor#'a bu hususta
hi1bir ey yazlmamt2
%&'( 7kim '*'' tarihinde 3arkov tara#ndan !adrazam !aid =aa'ya
sunulan Declaration, varlmas arzu edilen anlamann bir tasla mahiyetinde
idi ve u esaslar ihtiva ediyorduK
'
-us ve Trk hkmetleri karlkl men#aaderi ile bal baz
meseleleri dostluk ve iyi komuluk dnceleri i1inde halletmek
istediklerinden aadaki hususlarda anlamlardr K
' 3arkov'un demarchena ait Dileri Bakanl Arivinde kaln bir dosya vardrK
D:A -ussie, )arton C*'&'82 Bunlar arasnda Mranszca olarakK =2'esum^ histori_ue et
Puridi_ue de la _uestion des Detroits balkl 'C daktilo say#as tutan bir icmal ve =aris
!e#areti mstear -au# Ahmed Bey ile Qondra !e#areti mstear -a0/ -ai# Bey tara#ndan
tanzim olunan Boazlarn durumu ve meselesi hakknda Trk1e uzun bir layiha da
mevcuttur2 3arkov'un bu teebbsne ait :stanbuldaki Mransz ve Alman 7l1iliinin
te#erruatl ra/orlar olmutur2 Bilhassa :stanbuldaki Alman el1isi Barschall'in bu mna-
sebetle hkmetine ve )ayaser ;;ilhelm'e yazdklar 1ok mhimdir2 Bunlardan bazlar
matbudur, +ie grosse Politik d. e!rop. :Cchte Bd @H, :2 >r2 'H88(2 v2b2 Bu hususta ta#sil"tK
Gikmet Bayur tnkilCp %arihi$ I2 ::2 )sm :2 '@@-'+H2
-storiya diplomatii$ ::, ss2 %H8-%H*2
---E
'2 -us hkmeti '*HH deki taahhtname ile Anadolu'nun baz
yerlerinde ya/lacak demiryolu i1in -us sermayedarlarna tannm
olan imtiyazlardan vaz0e1er2
%2 )eza, -us hkmeti ibu yerlerde demiryolu ya/lmas i1in
0ereken sermayenin elde edilmesine kar koymayacaktr2 $Jani
Badat demiryoluna /ara arayan Almanya'ya kar 6ne srlen
01lkler, bu ie 0iriecek olanlara -usya tara#ndan mkl"t
1karlmayacaktr2, @2 Anadolu demiryolunun !amsun-!ivas-
Gar/ut-Diyar- bekir-Busul 1iz0isinin Dou'sundaki ksmnn
0elimesi iki tara#in karlkl ticaret men#aatleri ve iyi dostluk m-
nasebetleri i1in 1ok 6nemli olduundan, iki hkmet $yani Trkiye
ve -usya, daha 6nceden ibu men#aatleri koruyan ve iki lke
demiryollarnn balama noktalar ve bunun artlarn ihtiva eden
bir anlama ya/arak, aralarnda her trl zararl olabilecek
ihtil"#larn 6nne 0e1ilecektir2
C 2 Bundan baka -us hkmeti 9stanbul ve 3anakkale Boazlarnn
bu0nk nizamn $re0ime, ibka i1in ?smanl hkmetine messir
yardmda bulunmay zerine alrA $Boazlar, yabanc msell"h
kuvvetler tara#ndan tehdid edildii takdirde, ibu yardmn
bitiikteki to/raklara da temilini taahht eder2
Bu maddenin yrtlmesini kolaylatrmak i1in, ?smanl
hkmeti, 0erek bar ve 0erekse sava zamannda -us har/
0emilerinin Boazlardan 0e1melerine, bunlarn, ayrca bir anlama
olmadk1a, Boazlarda durmamalar art ile kar koymayacaktr2
'&'@ Bart '8+' tarihli Qondra mukavelesinin bu husustaki
yorumunun $inter/retation, yrtlmesi ibu mukaveleyi imza
etmi olan 6br devletlerin tasvibine bal olacaktr2
(2 -us hkmeti, ?smanl hkmeti ile Balkan devletleri arasnda
stalus quo temeli zerinde srekli dostluk mnasebetlerinin
kurulmasn kolaylatrmak i1in araclk edecektir2
'D@
D2 -us hkmeti ka/itl"syonlar meselesini incelemee ve
Bab"li'nin verdii ekonomik ve malF taanlar hsnniyetle karlamaa
hazrdr2
'
3arkov tara#ndan hususF olarak !aid =aa'ya sunulan bu muhtra
veya Declaration da, 06rnte Trkiye i1in 1ok cazi/ maddeler vard2 !ultan
Abdlhamid ::2 tara#ndan '*HH de demiryolu inaatna ait verilen taahht
$buna 06re Trkiye )aradeniz sahillerinde -us hududuna doru demiryolu
ya/mak hakkndan #era0at etmiti, den vaz0e1iyorduA Trkiye ekonomisini
k6knden bal- talyan ka/itl"syonlar nizamnn kaldnlmasnda -usya mza-
heret edecekti ve nihayet Trkiye, Balkan Bloku na dost bir devlet olarak
kabul edilecekti2 Btn bunlarn karlnda, Bab"li, Boazlardan -us sava
0emilerinin serbest1e 0e1mesi hakkn tanyacakt2 Bama#ih Boazlar stats
yine de muha#aza edilecekti2 $Jani dier devletlerin har/ 0emilerine Boazlar
ka/al kalacakt,A Trkiye yabanc bir devletin hcumuna urayacak olursa,
-usya Trkiye'nin yardmna koacakt2 !6zn ksasK -usya Trkiye'ye askerF
bir itti#ak tekli# ediyor ve bunun larlnda da Boazlarn -us har/
0emilerine a1k tutulmasn istiyordu2
!adrazam !aid =aa, tamamiyle hususF mahiyetteki bu muhtra veya
Declaration zerinde her han0i bir #ikir beyan edemezdiA 1nk 6ne srlen
tale/ler byk deiikliklere yol a1acak mahiyette idi2 3arkov'un bu muhtra
y sunarken, !adrazam kandrmak maksadiyle 0elii0zel bir1ok l"# da
sar#ettii anlalyorA bu temasn 0izli tutulmas istenmesi Ayrca manidard2
!aid =aa, bu muhtradan hariciye nazr Asm Bey'i hemen haberdar ettiA #akat
Asm Bey bundan haberi yokmu 0ibi davrandA 6yle ki, in0iliz el1isi Qovvther
ile 06rtnde, -uslarn har/ 0emilerini Boazlardan 0e1irmek yolunda
teebbse 0e1eceklerine ait baz ayialar dolatn s6yledikten sonra, ayet
bu yolda bir mracaatlar olursa, Bab"li'nin in0iltere'nin yardmna 0veni/
0venemi- yeceini bilmek istediini de s6zlerine katt2
%
QoSther, bu 06rme
ile il0ili, %( 7kim 0 n tarihli Qondra'ya 06nderdii bir yazsnda, !adrazamn
bu meseleyi Asm Bey'den sakladn kaydetmiti2
Asm Bey, in0iliz hkmetinin bu ba/taki cevabnn 0ecikmesinden zlr
06rnm ve Trkiye, ayet yalnz bana kalrsa, -us tale/lerine evet
demekten baka bir karhk ya/amyacam
' J2 Gikmet Bavur, nk,lCp tarihi$ Iilt ::2 )sm :2 ss '@D-'@*2
% ayn y2
---E
Qovvther'e anlatmaa 1almt2 Asm Bey s6zlerine devamla K Bu meseleyi
-usya'nn diledii 0ibi halletmek i1in 3arkov'un byk bir ihtiras beslediiniA
eer bunu baarrsa memleketinin en byk ahsiyetlerinden biri olarak
tannacan umduunu belirttikten sonra, ?smanl hariciye naznK Galbuki
Trkiye'de b6yle bir anlamay imzalayacak kimsenin vatan haini sanlacanda
/he yoktur demiti2'
Gakikaten !adrazam !aid =aa ve hariciye nazr Asm Bey 3ankov
tara#ndan sunulun muhtrann mahiyetini tamamiyle anlamlard2 Trk
hkmetini en 1ok kukulandran cihet iseK Bata 9n0iltere olmak zere -us
emellerine kar koyan devletlerin mzaheretinden mahrum olmak ve -usya ile
kar karya kalmakt2 Dolaysiyle Bab"li'nin bu yalnzla imk"n
vermemesi ve dier byk devletlerin mzaheretini salamak i1in azamF
0ayreti sar#etmesi 0erekiyordu2 Dier yandan -us hariciyesinde bu sralarda
h"kim olan zihniyete 06reK 7vvel" Trkiye'nin muva#akatini salamak ve sonra
Mransa ile 9n0iltere'nin tasvi/lerini elde etmekti2 Bama#ih 1ok 0e1meden -us
isteklerinde bab deiiklikler 06rld ve her halde bunlar Trkiye'yi #azla
rktmemek arzusundan ileri 0elmiti2 Bu deiiklik, 3ankov tara#ndan Asm
Bcy'e, resmen sunulan yeni bir muhtra $/ro-memoria, veya Declarationda
belirtilmiti2
3ankov tara#ndan %+ )asm '*'' tarihinde Asm Beye sunulan bu
muhtra, !aid =aa'ya sunulan muhtradakinin hemen hemen ayns olu/,
ancak C2 maddenin 1nc bendinde deiiklik vard2 Deien /ara0ra# 6yle
tanzim edilmitiK -us ve Trk hkmetleri meseleyi aralarnda
kararlatrdktan sonra, vaktiyle Boazlar anlamasn imzalam olan
devletlere bildireceklerdir2 Betindeki hu deiiklik Bab"li'yi kandrabilmck
veya #azla rktmemek maksadyle ya/lmt2 Jani -usya'nn hereyden 6nce
meseleyi Trkiye ile hahaa halletmek istedii aik"rd2
Buhtradaki C2 madde '2 benddeki bitiik to/raklara temil etmek
ibaresi olduk1a ka/al 0e1ilmitiA bununla ne kastedildii a1k deildi2
Galbuki -uslarn bundan ne demek istedikleri yukanda belirtildii zere,
>cratov tara#ndan ( 7kim '*'' de =aris'e :zvolski- ye yazlanlarda a1k1a
belirtilmitiK -usya bitiik to/taklarn i0alini istiyordu2
3arkov'un Asm Beye sunduu muhtrasnda, C2 maddesi ve @2
/ara0ra#ndaK -usya, Trkiye'nin evet cevabn aldktan sonra,
' Jusu# Gikmet Bayur, nk,lCp tarihi$ Iilt ::2 )sm :2 'CH vd2
---E
durumu dier devletlere bildirecekti2 Galbuki !adrazam !aid =aa'ya hususF
olarak sunulan muhtradaK -usya'mn har/ 0emilerinin Boazlardan serbest1e
0e1meleri hususunda 6nce dier devletlerle anlam olmasn tazammun
ediyordu2 >itekim, nazr yardmcs >era- tov'un imzas ile :zvolski'ye
06nderilen talimat bunu 06stermekte idi2 Az sonra Qondra'daki -us el1isi
Beckendor#'a bu cihet bildirilmiti2
Mransa'mn tutumu sarih olmamakla beraber, bu meselede -usya'ya
hayrhah 0ibi 06rnyordu2 Galbuki hariciye nazr Qord Erey ta batan /heli
bir tavr taknm ve '*H8 de beyan edildii 0ibi, in0iltere'nin -usya
tara#ndan Boazlar meselesini yeniden 06rmek istemesine /rensi/ itibariyle
muhale#et etmiyeceini bildirmiti2
'
-usya i1in Almanya ve Avusturya'nn da
alacaklar tavr 6nemli idi2 Bama#ih Alman hkmetinin bu hususta -usya'ya
/ek de mkil"t 1karmyaca tahmin ediliyordu Makat Alman hkmetinin bu
06rne istanbul'daki Alman el1ici Barschall iddetle kar koydu2 Alman
hariciyesine 06reK -usya'nn Boazlarda serbestlik kazanmasna in0iltere'nin
naslsa kar koyacandan, Alman hkmetinin bu hususta -usya'ya kar #azla
i0zarlkta bulunmasna lzum yoktu2 Galbuki byk el1i Barschall bu
kanaatta deildi2
Barschall, 3arkov'un 2Asm Beye muhtrasn sunmasndan hemen sonra,
bunun muhteviyatn 6renmitiA -us emellerinin mahiyeti ve bunun Almanya
i1in sebeb olaca tehlikeleri hakknda hariciye nazr )iederlen-;;achter'e, @H
)asm '*'' tarihinde, uzun bir ra/or 06ndermiti2 Alman byk el1isinin
belirttii ve1hileK -us zrhllar )aradeniz Boaz'ndan 0e1erse, -usya
istanbul'a h"kim olacaktr 22 2!ultanda yava yava Buhara emirinin mevkiine
decektir 22 2Trkiye'nin Avru/a'daki arazisi tamamen a la merci de la -ussie
$-usya'nn insa#na kalm, olacaktr2 Barschall yazsna devamla unlar
belirtmitiK 7er Almanya, -usya'nn bu isteklerine kar koymazsa,
Almanya'nn Trkiye'de /restiPi tamamen krlacak ve Trkiye de kolaylkla
:tti#ak- msellese tara#na 0e1ecektirA dolaysiyle yirmi yldan beri baar ile
tatbik edilen Alman siyaseti de i#l"s etmi olacaktr2
%
Byk el1inin bu yazsndan sonra da Alman hariciyesinin eski 06rn
muha#aza ettii, yani -usya'ya kar a1k1a vaziyet almak
' J2 Gikmet Bayur, nk,lCp tarihi$ Iilt ::2 )sm :2 '(( vd2
% += "rosse Politik$ Bd2 @H, :2 >o2 'H*8+2
---E
tan 1ekindii 06rld2 Barschall bunun zerine Bavekil Bethman- Gollvve0'e
uzun bir ra/or yazarak Almanya'nn bu meselede taki/ etmesi 0ereken siyaseti
anlatt2 Besele )ayzer ;;ilhelm :l2e intikal edince, )ayzer, Barschal=m
06rn desteklediK Jani Almanya, -us har/ 0emilerinin Boazlardan
0e1mesine msaade etmiyecekti2 Bama#ih Alman hkmetinin bu hususta
-usya'ya kar a1k1a vaziyet almasna lzum kalmadan, mesele kendiliinden
ka/and2
Asm Bey, Qondra byk el1isi Tev#ik =aa vastasiyle, 9n0iliz
hkmetini -us isteklerinden haberdar etmiti2
'
?smanl el1isi tara#ndan
Morei0n ?##ice'e $hariciyeye, sunulan bir tezkerede $aide- memoire,K
-usya'nn, Trkiye'ye belli artlar altnda bir itti#ak tekli# ettii yazl idi2
%
9n0iliz hkmeti de durumu bu a1dan incelemi ve u neticeye varmtK 5ayet
9n0iliz har/ 0emilerine de aym haklar tamnacaksa, yani onlarn da Boazlardan
0e1meleri kabul edilirse, 9n0iliz hkmetince -us sava 0emilerinin
Boazlardan 0e1melerine kar 0elinmiyecektir2 Bu 06r, '*H8 de Qord Erey
tara#ndan tzvolski'ye bildirilenin ayns idi2
Galbuki bu ekil -usya'nn iine asla 0elmiyordu2 3nk bununla
)aradeniz'den 9n0iliz donanmas tara#ndan tehdid edilmesine yol
a1labilecekti2 9n0ilizlerin bu tutumu, 9stanbul'da 3arkov tara#ndan 0iriilen
teebbsn $demarcle'n, baarszlkla biteceinin bir delili idiA dolaysiyle
-us hariciyesinin de bu teebbsten yzlerini 06zlerini bulatrmadan $yani
/restiPini kaybetmeden, syrlmas icabedecekti2 Laten tam o sralarda,
3ankov'un sunduu muhtrann cevab Bab"li tara#ndan resmen verilmiti2
!aid =aa'nn imzasn tayan 8 Aralk '*'' tarihli bu Trk cevabnda
unlar yazl idiK Berlin )on0resi tara#ndan da tasdik edilmi olan '8+' yl
Qondra Bukavelenamesine tev#ikan, 0erek sulh ve 0erekse lar/ zamannda,
-us donanmasmn Boazlardan 0e1mesine istisnaF olarak dahi, Devlet-i
aliyye msaade edemiyecektir2 ?smanl arazisinin dokunulmazln temin
maksadyle Boazlar zerindeki btn hak ve sal"hiyetlerinin ?smanl milleti
ve onun hkmdarna ait olduu da ayrca belirtilmiti2
@
Jani, Bab"li, 3a-
rkov'un muhtrasna sarih bir hayr cevab vermi ve yrrlk
' =2 -2 ?&M2 ?2 Iabinett =a/ers @+&'H8, #iles C8@D+2
% Aym y2 Iab2 =a/ers @+& 'H82 C(2A2
@ Jusu# Gikmet Bayur, ink,lCp %arihi$ Iilt2 ::2 )sm :2 '(H vd2
-1D
teki Boazlar rePiminin katiyen deitirilemiyeceini bildirmiti2
'
Bu red
cevab karsnda -usya'mn ya Boazlan zorlamak i1in Trkiye'ye kar
harekete 0e1mek veya bu meselenin zerine sn0er 1ekmek kk kalyordu2
-us hariciyesi ikinci kk tercih ettiA 1nk bu tarihlerde -usya harbe
balad takdirde, karsnda yalnz Almanya deil 9n0iltere'yi de bulmaktan
1ekinmiti2
Bu meselenin ka/atlmas 0ayet basit bir tarzda icra edildi2 3arkov'un
muhtrasn sunduu zamanda -us hariciye nazr !azonov hasta idi ve tedavisi
i1in 9svi1re'de bulunuyordu2 Dolaysiyle btn bu olu/ bitenlerden resmen
haberi yoktu2 !azonov, iyiletikten sonra, !t2 =etersbur0'a d6ndnde,
9n0iltere'nin men#F tutumu da anlalm ve Bab"li'den de red cevab
alnmt2 !azonov bu de#a btn bu Boazlar meselesinden kendisinin asla
haberi olmad ve btn bunlarn sr# 9stanbul'daki -us el1isi 3arkov'un ahsF
teebbs olduunu iddia ettiA yani bu meseledeki btn baarszlk 3arkov'un
omuzlarna yklendi2 !azonov, bu maksatla2 * Aralk '*'' tarihinde Qe Batin
0azetesinin !t2 =ctersbur0'daki muhabirine verdii beyanatndaK -usya'nn
Boazlara ait hi1bir tale/te bulunmadn s6ylemek suretiyle, 3ankov'un
demarehe- n klliyen ink"r etti2
%
Di/lomatik tarihte emsaline az rastlanr bu
ink"r, haddizatnda -usya'nn hem zaa# hem de di/lomatik baarszlnn bir
i#adesi oldu2
!t2 =etersbur0'daki di/lomatik mah#iller'e, 3arkov'un :stanbul- da
kendiliinden hareket ettii ve talimatlar aarak Bab"li nezdinde birtakm
tale/lerde bulunduu inandrlmak istenmiti2 Galbuki Alman, 9n0iliz ve Mransz
ve bilhassa 9stanbul di/lomatik 1evreleri bunun hi1 te 6yle olmadn 0ayet iyi
biliyorlard2 -us hariciye nazn yardmcs >eratov'un imzas ile =aris'e,
Qondra'ya ve 9stanbul'a 06nderilen yazlar meselenin i1 yzn aydnlatacak
mahiyette idi2 !azonov da meseleyi ka/atmak i1in, 3ankov'u 9stanbul'dan 0eri
1ard2 ?nun yerine de, -us hariciyesinde mhim bir mevki i0al eden ve
biraderi de ;iyana'da se#ir olan Bichail Eiers tayin edildi2
3arkov hatrat nda, bu demarche'J ya/arken, kendisine 06nderilen
talimatlar amasndan bahsediyorsa da, ahsn 6ne sr
' 9stanbul'da 1kan ve yar resmi saylan Jeni Eazetenin D Aralk '*'' tarihli
nshasndaK Gi1 bir ?smanl Gkmeti, ?smanl -Trk Devletinin -us vassal olabile-
ceini bir dakika bile dnemez ve dolaysiyle Bab"linin -us tekli#lerini kabul edemiyece-
i muhakkaktr s6zleriyle, 3arkov' un tekli#lerine red cevab verildiini a1klamt2
% Astoriya diplomatii$ ::, %H*&'H2
---E
dn ve baarszlk takdirinde -us hkmetinin mkl bir duruma
drlmemesi dnldn kaydetmektedir2
'
Bama#ih 3arkov'un b6yle
bir teebbse 0iriirken yalnz nazr yardmcs >eratov'un muva#akatma deil,
tedavi edilmekte olan !azonov'un da bil0isi altnda hareket etmi olmas l"zm
0elir2 3arkov, 0aliba, tarihF 0ayeye ulat takdirde $yani yeni bir Gnk"r
9skelesi Anlamas akdedildii takdirde, -usya'nn en byk ahsiyetlerinden
biri derecesine ykselmeyi hatnndan 0e1irmie benziyor2 7er b6yle
dnmse, 3arkov'un bu srada Trkiye'nin siyasetini idare edenleri hi1e
sayd ve onlar kolayca aldatabileceim zannetmi olmaldr2 Galbuki,
0erek !aid =aa ve 0erekse Asm Bey, 3arkov'un zannettii kadar ehliyetsiz
ve sa#dil kimseler deildi ve -us el1isinin oyununa 0elmemilerdi2
3arkov'un demarche bu suretle hi1bir netice vermeden ka/and ve
3arkov'u da yerinden olmasna 06trd2 Bama#ih bu -us teebbs
-usya'nn Boazlar zerindeki emellerinin ne olduunu bir de#a daha 06stermi
ve -usya'mn ilk #rsatta bunun halli i1in harekete 0e1ebileceini teyid etmiti2
Dier yandan, Mransa ve 9n0iltere'nin -usya ile dostluklarna ramen, Boazlar
meselesinde -usya ile tam bir anlama halinde olmadklar da 06rlmt2
3arkov'un yerine 0elecek olan el1inin, -usya'nn 9stanbul'da e/ey sarslm
olan /restiPini korumas /ek o kadar kolay olmayacakt2
Jeni 9stanbul el1isi Bichail Eiers, 3ar Aleksander :::2 zamannda,
3or1akov'dan sonra hariciye nazr olan ve aslen Minl"ndiya'daki isve1 meneli
>ikolay Eiers'in olu idi2 7rkenden hariciye mesleine intisab eden Bichail
Eiers, '8*( den itibaren trl memleketlerde -usya'y temsil etmitiA '8*( de
-io de Uaneiro'da, '8*8 den itibaren =ekin'de, '*H' de Bnich'te $Bavyera
)iral nezdinde, ve '*H% den itibaren dc Bkre'te -us el1isi idi2 Tzun zaman
Bkre'te kalmas hasebiyle, Balkan ve Trkiye meseleleri ile yakndan
il0ilenmek imk"nn bulmutu2 Biraderi de ;iyana'da -us el1isi idi2
B2 Eiers, kendisinden 6nceki -us el1isi 3arkov'a hi1 benzemiyordu2
Eiers'in her hali ve tavrndan sadec't siyasF meselelerle il0ilendii ve bunun
dnda hi1bir ey ile al"kadar olmad-06rlmekte idi2 3ankov ne kadar Trk
1evreleri ile d/^ kalkmay ve resmi kabuller tertibini sevmise, Eiers te o
nisbettc Trklerden uzak kalyor, onlara ehemmiyet vermiyor 0ibi bir hali vard2
)endi
' >2 ;2 Tcharykov, "lymps oj high Polilics$ /2 %+D2
-13
sinin zaten Trkleri hi1 sevmedii ve saymad, onlar hakknda daima men#i
06r sahibi olduu bilinmektedir2
'
9te b6yle bir zat, imdi Balkanlarda byk
meselelerin zuhur ettii bir srada en 6nemli ve en byk bir devleti 9stanbul'da
temsil etmekte idi2
Eiers 9stanbul'a 0eldii sralarda $Bart '*'%,, Trk-ltalyan harbi devam
etmekte idi2 Dolaysiyle, -us el1isinin bu har/le il0ili baz meselelerle me0ul
olmas ve Bab"li'ye -us 06rlerini ikide bir hatrtlatmas ve birtakm
tale/lerde bulunmas icabedecekti2 Luhur eden yeni meselelerin banda yine
eski Boazlar meselesi vard2 Bab"li'nin Boazlar ticaret 0emilerine
ka/atmas, -us el1isi tara#ndan /rotestolara sebebiyet vermekte idi2
3anakkale Boaz'nn '* >isan'dan '8 Bays'a kadar bir ay ka/al kalmas, -us
hububat ihracatn byk zarara uratm ve Eiers de Boazlarn a1lmas
hususunda byk 0ayretler sar#etmiti2
Dolaysiyle Eiers de 3arkov 0ibi Boazlar Beselesinde -usya'nn
lehine olarak bir 16zm yolu aray/ bulmal idi2 -us har/ 0emilerine serbest
0e1it hakk tannsa bile bu mesele halledilmi saylamazdA 3nk Trkiye
harbe 0irdii takdirde, ticaret 0emilerini Boazlardan 0e1irmiyebilirdi2 Gatra
0elen 16zm yollarndan biri de, belki Boazlarn tara#szl olabilirdiA yani
Boazlar zerinde milletleraras bir kontrol sisteminin tatbiki kabul edilebilirdiA
Trkiye'nin Boazlar tahkimine izin verilmeyecek ve Boazlar btn
milletlerin ticaret 0emilerine a1k tutulacakt2 Makat bu hal tarz da -usya'nn
iine yaramazd2 3nk Boazlarda mda#aa tertibat bulunmayndan isti#ade
ile, her han0i bir $byk, devlet buray el 1abukluu ile ele 0e1irebilirdi2 5u
halde -usya i1in tek bir 1are kalyorduK Boazlar ve bitiik sahay tamamiyle
-usya'nn i0ali altna koymak2 Bunun 0er1ekletirilmesi i1in ise ya Trkiye'ye
kar har/ a1arak Boazlar ve 9stanbul'u i0al etmek veya di/lomatik yollarla
tedricen buna zemin hazrlamak, Trkleri yumuatmak ve elverili #rsat zuhur
edince derhal harekete 0e1i/ bir olu/bitti yaratmakt2
' !ir Eetard QoSther to Qord Erey, Ionstantini/le Uanuary '(, '*'@2 -e/orts
on Geads o# Morei0n Bissions in Eonstantino/le2 =2-2?&M2?2 @+'&'+88, #iles (H%'K he
$Eiers, is -ussian to the backbone, and very anti-Turk, and never /retends to vieS a _ues-
tion #rom the /oint o# #airness, but only #rom that o# advanta0e to -ussia2 Ge a//ears to
have a s/ecial deli0ht in deliverin0 threats at the !ublime =orte2
---E
lzvolski'nin '*H8 de bu maksatla 0iridii teebbsn baarszlkla
neticelendiini 06rmtk2 3arkov'un '*'' 7kim'indeki demarchnn yine
9n0iltere'nin mukavemeti ile karlat az 6nce 06rlmt2 Bunun zerine -us
hariciye nazr !er0ey Dmitriyevi1 !azonov bu meseleyi 16zmek maksadyle
-us siyasetine yeni bir istikamet vermek niyetinde idiK Balkanlardaki devletleri,
Avusturya- Bacaristan'a kar bir itti#ak halinde birletirirken, Boazlarn da
-usya'nn eline 0e1mesi i1in 0erekli tedbirler alnm olaca sanlyordu2
B a l k a n h a r / l e r i z a ma n n d a - u s y a ' n n t u t u mu v e B o a z l a r
e l e 0 e 1 i r me t a s a r s
Bosna-Gersek'in Avusturya-Bacaristan tara#ndan ilhak, -usya'nn
Balkanlardaki siyasF emellerini alt-st etmiti2 Bunun zerine -us hariciye
nazr 9zvolski, '*H* dan itibaren, 1ok 0izli olarak, Bul0aristan ve !rbistan'
Avusturya'ya kar bir itti#ak akdine tevike balad2 Makat bu i o kadar kolay
deildiA 3nk Bakedonya meselesinde !r/lar ve Bul0arlarn anlamas
imk"nsz 0ibi 06rlyordu2 Bul0arlar, Bakedonya'nn tamamiyle kendilerine ait
olmas l"zm 0eldiini iddia ediyorlar, !r/lar da hi1bir ey vermee
yanamyorlard2 '*'H da lzvolski'nin hale#i olan !azonov, nihayet uzun
0ayretlerden sonra, bu iki karde milletin arasn buldu ve @H Bart '*'%
tarihinde Bul0aristan ve !rbistan arasnda bir itti#ak akdedildi2
'
Buna az
sonra )arda ve Junanistan da katlnca tam bir Balkan bloku teekkl etti2
Bu blok, 0ya, Avusturya'nn Balkanlarda daha #azla n#uz kazanmasn
en0ellemek maksadyle ya/lmtA #akat bunun en yakn 0ayesi ?smanl
h"kimiyeti altndaki sahay ele 0e1irmek ve /aylamakt2 >itekim o sralarda !t2
=etersbur0'u ziyaret eden Mransz bavekili ve hariciye vekili =oincard'ye bu
itti#akn metni 06sterildii zaman, oda bu anlamann l'instruman dc la 0uerre
s6zleriyle tam tehisini koymutu2
%
Gakikaten bu itti#ak tam bir har/ aleti
idi ve her eyden 6nce Trkiye'ye kar y6neltilmiti2 Bama#ih =oincar6,
Mransa'nn sr# Balkan meseleleri yznden bir harbe 0irmek istemedii ve
harbin ancak
' Astoriya diplomatii ,'', %%H2 Balkan anlamas i1in esas eserK $Bul0ar Babakan, B2
EePov, #alkanskiy soy!z$ vspominaniya i dok!menty$ =etro0rad '*'(A MranszcasK V1lliance
lialkaniJve$ =aris '*%'2
% +oc!ments diplomatiJ!es 2222222222 Qes A##aires Balkani_ues, T2 :2 /2 @82
-D-
Almanya tara#ndan bir hcum olduu takdirde 1kabilecei hususundaki
beyanat, -us siyasF ve askerF 1evrelerinde iyi karlanmamt2
Bama#ih !azonov'un bu Balkan bloku nu tekile 1alrken,
Balkanlardaki harbin hemen 1kmasn arzulamad anlalyor2 9in asl,
1kmas artk /ek muhtemel 06rnen Avru/a'daki um4mF harbe, -usya'nn,
Balkan bloku devletlerini de yanbana alarak hazrlkl bir ekilde harbe
katlmas isteniyordu2 Jani Almanya ve Avusturya-Bacaristan'a kar sava
balad zaman, -usya, otomatik olarak bu Balkan blokunu kendi tara#na
1ekecek ve Balkanlarda derhal stn bir durum salyacakt2 Bu ya/ld
takdirde de Trkiye'nin mukadderatn halletmek -usya i1in 0ayet kolay olaca
sanlyordu2 Galbuki -usya bu hesa/larnda yanld2 3nk Balkanlardaki
karde devleder aabeylerinin $yani -usya'nn, s6znden 1karak her biri kendi
men#aatlerini elde etmek maksa- diyle hemen harbe baladlar2 -usya ise bir an
evvel Trk-ltalyan harbinin bitmesi ve barn salanmasn arzu ediyor ve bunu
mteaki/, askerF hazrlklarna, bilhassa )aradeniz'deki donanma inaatna hz
vermek sratiyle, 0elecek byk harbe hazrlanmay tasarlyordu2 Gar/
hazrlklar bitirildikten sonradr ki, -usya, istedii tarzda harekete
0e1ebilecekti2 Makat Balkan bloku devletleri '*'% yl 7kim'in ikinci
ha#tasndan itibaren harbe balamlard2
9lk 6nce Blok'un en k1k devleti olan )arada * 7kim $'*'%, tarihinde
Trkiye'ye kar har/ il"n ettiA '+ ve '8 7kim tarihlerinde de Bul0aristan ve
!rbistan harbe baladlarA az sonra Junanistan da Trkiye'ye saldrd2
'
Trkiye
bu har/te tamamiyle 0a#il avlanmt2 Beselenin en ac tara#, merutiyeti
mteaki/ il0ili askerF makamlar, bata Garbiye nezareti, ordunun tekili, talimi
ve te1hizi cihetlerine 0erekli 6nemi vermemilerdi2 Almanya'dan 0etirilen 1ok
miktarda )ru// to/lar bulunmasna ramen, bunlar kullanacak doru- drst
zabit ve to/1u e#rat yoktu2 lhtil"lden sonra ordunun siyasetle uramasnn en
tabiF neticesi olarak, ordu har/ kabiliyetinden 1ok ey kaybetmiti2
?smanl ordusunun se#erberlii dahi ya/lamam ve har/ balar balamz
derhal aknlk ba06stermiti2 Bul0ar,!r/ ve Junan
' Garbin 1kma ait te#erruatK Jusu# Gikmet Bay ur, nk,lCp %arihi$ Iilt ::2 ksm :2
$Ankara, '*C@ s2 %8* ve devam2
---E
kuvvetleri derhal <mu$a,,erane< y!r!y!"e %a"lad#lar. ;smanl# ordusu, ./ Fki m
8 -3-.9 tarihinde 7orlu yan#nda 'ulgarlar tara,#ndan kat= "&n%l>&"&
<!ral/ ,& Trk k#talan %nt%4a#'4 %ir halde 7atal6a +attna :&k%l#&k
4.r<n/a kal/lar* B< '<r&tl& +ar8%n 8a(la#a'n/an %ir +a9ta .n >n
'.nra0 2'tan8<l ,& B.!a4larn B<l>arlar tara9n/an t&+/%/ &/%l#&'%0
/<r<#<n 9&6aat%n% a:k:a .rta"a k."#<(t<* Sr@lar ve Y<nanllar %l&
Kara/a!llar /a D'#anl t.@raklarna >%rdiler ,& 8%r:.k ka'a8a ,&
(&+%r &l& >&:%r/%l&rK #a#a9%+ Yan"a kal&'% /(#ana (%//&tl& kar(
k."/<K a"n ,&:+%l& M/%rn& /& B<l>arlara kar( 8a(ar %l& #/a9aa
&/%l#&kt& %/%* Iakat +ar8%n <#<#; >%/%(at D'#anl .r/<'<n<n ta#
8%r "&n%l>&"& <!ra#a' #&rk&4%n/& %/%* Gele B<l>arlarn 2'tan8<l5a
"akla(#alar0 "aln4 Trk%"&5/& /&!%l0 R<'"a5/a /a+%0 "aln4
8&kl&n#&/%k 8%r +al /&!%l0 8"k 8%r &ndi"e ka"na! .l#a!a
8a(la#(t*
B<l>arlarn B.!a4lara /.!r< Hn% %l&rl&"%(l&r% R<'"a5/a n&
ka/ar t&lH(a '&8&8%"&t ,&r/% %'& E%"ana ,& +attH B&rl%n5/& .
/&r&6&/& #&#n<nl<kla kar(lan#(t* Ba4 A,<'t<r"a ,& Al#an
>a4&t&l&r% B<l>arlarn 2'tan8<l5< &l& >&:%r#&l&r%n% t&#&nn% &/&r&k
"a4lar n&(r&tt%l&r* Balkanl k:k 8%r /&,l&t%n0 R<'"a5nn
#<,a9akat%n% al#a/an B.!a4lara +Hk%# .l#a'0 R<'"a5nn 8<
".l/ak% &#&ll&r%n% 8altala#a' %t%8ar%"l&0 E%"ana ,& B&rl%n5/&k% 8<
t<t<# a"r6a #an%/ar/* Lal8<k% R<'"a 8<na a'la #<,a9akat
&/&#&4/%\ B<l>arlarn B.!a4lara %n#&'%n& +%:8%r ,&:+%l& #'aa/&
&/%l&#&4/%*
N%t&k%# /a+a )0 Mk%# A191)B tar%+l&r%n/&0 "an% B<l>arlarn %lk
8a(ar +a8&r%n%n St* =&t&r'8<r>5a <la(#a'n/an +&#&n '.nra0
R<' 8a+r%"& na4r 2*K* Rr%>.r.,%:0 Kara/&n%4 /.nan#a' k<#an-
/anna t&l :&k&r&k0 F2'tan8<l5/a 8a(>1't&r#&'% ##kn .lan
kar(klklar /.la"'%"l& R<' +ar@ >&#%l&r%n%n +ar&k&t& +a4r
.l#alar >&r&kt%!%n%F 8%l/%r#%(t%* 26a8&/&r'& 8tn /.nan#ann
/a+% 2'tan8<l5a >n/6r%l&8%l666!% /6 ka"/&/%l#%(t%*
1
)4 Mk%#
A191)B ?.rl<5/ak% B<l>ar 4a9&r%n/&n +&#&n '.nra Ba+r%"& na4r0
?ar N%k.la Il*5"a t&l>ra9la #ra6aatla0 FKara/&n%4 /.nan#a'
k<#an/annn /.!r</an /.!r<"a 2'tan8<l5/ak% R<' &l:%'% %l&
t&#a' &/&r&k0 &l:%/&n alnan tal%#ata >1r& +ar&k&t &t#&'% ,&
>&r&k%r'& 8tn /.nan#ann 2'tan8<l5a >1n/&r%l#&'%F +<'<'<n/a
?ar5n #'aa/&'%n% %'t&#%( ,& 8< 8a@tak% #ra6aatnn R<'
+ar%6%"&'%n%n ta',%8% ,& 8a(na4rn 8%l>%'% /a%r&'%n/& "a@l/!n
' Ja2 Lakhrr2 Kontlanli,,opol' i prolin $9stanbul vc Boazlar,, )2A t2 D2 $'*%C, s2 ('2
i Ja2 Lakler, )2A l2 ] $'*%C, s2 ('2
'''\
191) "l Mk%# '.nlarn/a 2'tan8<l5a R<' /.nan#a'n >1n/&r#&k
kararn al#( 8<l<n<".r/<*
Ba+r%"& na4rnn 8< #ra6aat ?ar N%k.la II* " &@&" (a(rt-
#(tK :nk /<r<#<n 8< ka/ar n&4ak&t k6'8&tt%!%n/&n a'la
+a8&r% .l#a/! >%8%0 B<l>ar%'tan5n 8%r/&n8%r& 8< /&r&6&/&
8"#&'%n& +%:8%r ,&:+%l& #<,a9akat &/&#&4/%* A,<'t<r"a-
3a6ar%'tan5n B<l>ar%'tan5a kar( #'a#a+akHr 8%r ta,r al#a'nn
/a R<' #a+9%ll&r%n% &@&" '%n%rl&n/%r/%!% anla(l".rK :nk
A,<'t<r"a5nn0 B<l>ar%'tan5n FA"a't&9an.' Bar(F 'nrlarna ka/ar
>&n%(l&t#&'%n% ta',%@ &tt%!% '&4%l#&kt& %/%* ?ar N%k.la II* Ba+r%"&
na4rnn 8< #ra6aatn 8%ra4 /a '%n%rl% 8%r &/a %l& ta',%@ &tt% ,&
F#<,a9akat &/%".r<#F (&r+%n% k."/<* B<n<n 4&r%n&0 )7 Mk%#
191) tar%+%n/& /&0 %'tan8<l &l:%'% 3* R%&r'5%n0 >al%8a 8%r #//&t
1n6& k&n/%'%n& ,&r%l#%( .lan0 F%6a8n/a Kara/&n%4 /.nan#a'na0
St* =&t&r'8<r>5a '.r#ak'4n /.nan#a" tal&@ &t#&kF 'alH+%"&t%
/& t&"%/ &/%l#%(t%* B< '<r&tl&0 1-97 /& N&l%/.,5<n 8< ka/ar
ar4<la/! 81"l& 8%r 'alH+%"&t0 8< /&9a R%6r'5& ,&r%l#%( .l<".r/<*
B< tar%+l&r/& 3*R%&r'5& >1n/&r%l&n t&l>ra9ta &46#l& (<nlar
.k<".r<4\ FTrk .r/<'<n<n >a"r% #<nta4a# 8%r (&k%l/& :&k%l/%!%
4a#an %'tan8<l5/a ,<k<8<l#a' #<+t&#&l kar(klklar 'ra'n/a0
k&n/% +al%n/& "a(a"an Lr%'t%"an a+al%"% k.r<#ak 4ar<r&t% kar('n-
/a0 AR<'B /.nan#a'n :a!r#ak #&68<r%"&t% /.!a6a! >%8%0 8%r /&0
B<l>ar .r/<'<n<n 2'tan8<l5a >%r/%!% 4a#an0 +atr 'a"lr 8%r R<'
/.nan#a'nn 2'tan8<l '<larn/a 8<l<n#a' >&r&kt%!% #lH+a4a'
/a 81"l& 8%r :a!n/a 8<l<n#a" /a %6a8&tt%r&6&kt%rK 2'tan8<l ,& B.-
!a4lar5a /a%r karara ,arla6a! 4a#an0 R<'"a5nn #&n9aatl&r% %l&
8a!/a(a#"a6ak +k#l&r%n 8<l<n#a#a' +<'<'<n/a 8<
/.nan#a >&r&kl% 8a'k %6ra'na %#kHn ,&r&6&kt%r*F
1
Lal8<k% R<' +k#&t%n%n &'a' #ak'a/0 "aln4 2'tan8<l ,&
B.!a4lar +akkn/a R<' #&n9aatl&r%n& a"kr kararlarn 1nl&n#&'%
/&!%l0 :.k /a+a %l&r%"& >%/%".r/<* B< 6%+&t%0 R<' /&n%4 #aka#n/a
)0 Mk%# 191) tar%+%n/& tan4%# .l<nan 8%r ,&'%ka a"/nlat#akta/r*
B< #na'&8&tl& (< +<'<'lar ka"/&/%l#%(t%\ FI'"an8<l5/a kar(klk-
lar :kar'a0 .ra"a R<' +ar@ >&#%l&r%n%n >1n/&r%l#&'% %+t%#al% k<,-
,&tl%/%rK R<' &l:%l%!%n%n k.r<n#a' ,& <#<#%"&tl& R<' #&n9aatla-
nn# >14&t%l#&'% #ak'a/"l& kara"a 8%r #%ktar a'k&r :kar#ak /a
%6a8&/&6&kt%rK Akara"a :karlanB k.#an/.lar 4a"9 8rak#a#ak
' Ayn
y2 s2
(%2
'''\
%:%n /& >&#%l&r/& 8%r #%ktar #%tral"14 8%rl%kl&r%n%n 8<l<n/<r<l#a'
>&r&k&6&kt%r*
Ja"&t kara"a :karlan %lk ktalar a4 >&l%r ,& kar(klklar 8-
""&r&k ta# 8%r %+t%lHl +al%n% alr'a0 /%!&r /&,l&tl&r k&n/% #&n9aat-
l&r%n% k.r<#ak ,& t&85alarn +%#a"& &t#&k #ak'a/"l& 2'tan8<l
B.!a4na k<,,&t >1n/&r#&!& a6&l& &/&6&kl&r/%rK "an% ,akt%"l&
?%n- /& FB.k'&r a"aklan#a'Fn/a .l/<!< >%8%* R<'"a0
"aknl!n/an 9a"/alanarak0 B.!a45a /a+a :.k k<,,&t% /a+a
k.la"6a '&,k&/&8%l%rK 8%l+a''a /%!&r /&,l&tl&r/&n /a+a &,,&l
/a,ran#al ,& .ra"a /a+a &,,&l :.k:a k<,,&t >1n/&r#&l%"%4K
8<n<nla 8%4 AR<'"aB #4ak&r&l&r 8a(la/! 4a#an &n 1n/&k% 'a9ta
"&r ala8%l%r%4*
Mn k:k +a/%'&"% 8a+an& &/&r&k B.!a45a :.k:a a'k&r
>1n/&r%@0 #&'&lH B"k/&r&5"% %(>al &t#&l%"%4K 8<n<nla 2'tan8<l
%:%n/&k% a'k&r; 8%rl%!%#%4 /& k.r<n#<( .l<r ,& B"k/&r&5/&k% R<'
ktalar 2'tan8<l5<n %:%n/&k% R<' 8%rl%!% %:%n %+t%"at ,a4%9&'%n% >1rr*
B"k- /&r&5n%n :.k <4<n 8%r 4a#an %:%n %(>al% <4atla8%l%r ,&
81"l&6& 8%4&0 .ra/a 8'8tn kal#a#4a %#kHn 'a!lan#( .l<r*
B"k/&r&5"% %"%6& &l/& t<t#a#4 %'&0 artk :14l#&'% &l4&# .lan
B.!a4lar #&'&l&'%n%n "ar "ar"a l&+%#%4& +all&/%l#&'% .la6aktr*
M!&r +ar&k&t& >&:#&k %:%n #na'%@ 8%r ,&'%l& :k#a4'a0
8<n<n tara9#4/an '<n5; .larak "aratl#a' >&r&kt%rK (a"&t 8tn
B.!a4lar %(>al &t#&#%4 ##kn /&!%l'&0 B"k/&r&5n%n /a+%
R<'"a %:%n :.k 8"k 8%r 1n&#% .l/<!< >14 1nn/&
8<l<n/<r<l#al/r*F
1
B< ,&'%ka/an a:k:a anla(l/! 4&r&0 Kara/&n%4 R<' /.nan-
#a'nn0 191) Mk%# )0 l&r%n/& 2'tan8<l B.!a4na >%r#&'% ,& R<'-
larn FB"k/&r&F"% %(>all&r% n&r&/& %'& kararla(trl#( >%8%"/%*
B<n<n >&r:&kl&(&#&#&'% . 'ra/a 4<+<r &/&n "&n% >&l%(#&l&rl&
8a!l .l/<* M,,&lH0 B<l>arlar ?atal6a5/ak% ta+k%#l% +att
>&:&#&/%l&r ,& 8<ra/a :.k (%//&tl% 8%r Trk #<ka,&#&t% %l&
kar(la(tlarK /.la"'%"l& R<'larn 8&kl&/%kl&r% >%8% F%nt%4a#'4 8%r
Trk :&k%l%(% ,& 2'tan8<l5/a kar(klklar /aF 4<+<r &t#&/%* S.nra0
ta8%; #&'&l&n%n &n #+%# tara90 R<'lar 2n>%lt&r&5n%n
#/a+&l&'%n/&n :&k%n/%l&r* Iakat +&@'%n/&n /& 1n&#l% .lan +<'<'
/a\ B< ta'ar" A"an% 2'tan8<l5a a'k&r :kar#ak %(%n%B 8a(ar#ak
%:%n0 ,akt%"l& .l/<!< >%8%0 (%#/% /& R<'larn &l%n/& >&r&kl% ta(t
: Ja2 Lakher, )A t2 D2
$'*%C, s2 (@2
-D0
t%*
1
B<n/an 8a(ka0 Ka'# .rtalarn/a Trk%"& %l& Balkanl #tt&-
9%kl&r ara'n/a 8%r F#tar&k&F ak/% ,& 8ar( #4ak&r&l&r%n& >%r%-
(%l#&'% /&0 (%#/%l%k R<' #/a+&l&'%n% >&6%kt%r#%( .l/<*
3a#a9%+ R<' +k#&t% FB.!a4lar 4&r%n/&k% ta'ar'Fn/an
a'la ,a4>&:#%( /&!%l/%* B%lHk%' %lk 9r'atta 8<n<n
>&r:&kl&(t%r%l#&'%n& :al(a6akt* N%t&k%# 8< ".l/a @r.Q&l&r ,&
@lHnlar +a4rlan#a' %:%n %l>%l% /a%r&l&r&0 /&n%4 k<r#a" 4a8%tl&r%n&
>1r&,l&r ,&r%l/%* 2(t& 8< @r.Q&l&r/&n 8%r%0 Kara/&n%4 %k%n6% +ar&k&t
/a%r&'% 8a(kan /&n%4 k<r#a" 't&!#&n N&#%t' tara9n/an tan4%#
&/%l&n )5 Ka'# 191) tar%+%n% ta(#akta/r*
)
B< Fra@.rF /a+a
"k'&k ka/&#&/&k% 4a8%tl&r%n 8< ".l/ak% :al(#alarna &'a' t&(k%l
&t#%( ,& &n 't ka/&#&l&r/&0 Ba+r%"& n&4ar&t%n/& /a+% #ak8<l
t<t<l#<(t<r* Vn&#%n/&n 1tr 8< ra@.r<n ana +atlarn
nakl&/%".r<4*
't&!#&n N&#%t'0 R<'"a5nn B.!a4lar &l& >&:%r#&'%
l4<#<n<0 8< +<'<'ta k&n/%'%n/&n 1n6& ra@.rlar tan4%# &/&nl&r%n
+%lH9na .larak0 'trat&Q%k /&!%l0 ta#a#%"l& F&k.n.#%kF At%6ar;B
&'a'lara /a"an/!n %'8ata :al(#(t* B< +<'<'ta0 191)-1913
"llarn/ak% >&l%(#&l&r0 "an% 2tal"an ,& Balkan +ar@l&r% /.la"'%"l&
B.!a4larn Trk #aka#lar tara9n/an 'k 'k ka@atl#a'n/an
/.!an n&t%6&l&r%n t&'%r% k&n/%n% >1't&r#%( .l#al/r* Ra@.r5<n
"a4arna >1r&\ B1"l& 8%r /<r<#0 "an% B.!a4larn ka@atl#a'
k&"9%"&t%0 &n/'tr%l&(#%( +%:8%r /&,l&t%n ta+a##l &/&#%"&6&!%
ka/ar k:lt6 8%r #<a#&l&/%r* R<'"a5nn 8"k ,& k</r&t%% 8%r
/&,l&t ,& &n/'tr%'%n%n /& >&l%(#&kt& .l#a' kar('n/a (%#/%k%
n%4a#n &r ,&"a >&: /&!%(#&'% #<ka//&r/%r* $.la"'%"l& R<'"a5nn
+&r 4a#an %:%n A"an% +ar@ 4a#anlarn/a /aB B.!a4lar/a t%6ar&t
>&#%l&r%n& '&r8&'t >&:%t +akk t&#%n &t#&'% (arttr* N&#%t'0
R<'"a5nn 8<na <la(#a'nn0 B.!a4larn ,& 8%t%(%k 'a+ann R<'lar
tara9n/an t&#&ll% .larak %(>al% %l& an6ak 'a!lana8%l&6&!%
n&t%6&'%n& ,ar#(t*
J%#/%"& ka/ar R<'"a 8< +<'<'ta 2n>%lt&r& A,& '.nralarB Al-
#an"a5nn #<ka,&#&tl&r% %l& kar(la(#(trK 9akat0 R<'"a tar%+% >&-
l%(#&'% %6a8 #<+akkak 8"k A,& k</r&tl%B 8%r /&,l&t%n +akknn
na'l'a tanna6a!n/an &#%n .l/<!<n/an 8&kl&#&k
#&68<r%"&t%n/& 8<l<n<".r/<* Iakat0 N&#%t'5& >1r& \ S.n a"lar/a
ABalkanlar/aB +a'/ .lan ,a4%"&t R<'"a5nn "&n% 8%r +ar&k&t tar4n
al#a'na 4.rl"a6ak- tr* ?nk\ Balkanlar/ak% Sla, ka,%#l&r%n%n
' Ja2 Lakher, )A t2 D$'*%C, s2 (@2
% J'ine, ss2 (C-(+2
-D1
ta#a#lan#( 8<l<n<".r ,& 8&lk% /& +al% +a4r/a A,r<@a5/a 8%r
<Hmu#; Sla, %tt%9akF ak/%n%n &(%!%n/& 8<l<n<".r<4* R<'"a 81"l&
8%r >&l%(#&/&n 'a/&6& #&#n<nl<k /<"a6aktr* Iakat a"n
4a#an/a0 Trk B.!a4lar#a :14l#&'% >%8% 8"k 8%r '%"a';
#&'&l&n%n /& 'ra' >&l#%( 8<l<n<".r/<* B< %'& R<'"a %:%n 8%r
<#<#; Sla, /&!%l0 ta#a#%"l& R<' #&'&l&'%/%r* $.la"'%"l& 8<n<n
+all% /& 8< a:/an "rtl#&l%/%r*
3&'&l&n%n &'a' :14# (&kl%0 ta8%at"l& 2'tan8<l ,& ?anakkal&
' Ja2 Lakher, )A t2 D $'*%C, s2 (D2
-DD
:aktrK 9akat N&#%t'0 8<n<n an6ak 8a(ka 8%r /&,l&t%n A2n>%lt&r& ,&"a
Al#an"a5nnB ta,%4 .larak0 ?anakkal& B.!a45n &l& >&:%r#&!& kal-
k(#a' tak/%r%n/&0 "a@l#a'n ta,'%"& &t#%".r*
N&#%t'0 8< #lH+a4alarn (! altn/a (< n&t%6&"& ,ar".r\ J<
an/a /&,a# &t#&kt& .lan Sla,-Trk %+t%lH9nn ABalkan +ar8%n%nB
+all% 'ra'n/a0 R<'"a5nn '%"a'; >a"&l&r%n% (< &'a'lar 4&r%n/&
>&r:&kl&(t%r/%!% tak/%r/& tat#%n &/%l#%( .la6aktr\ R<'"a 8a(ka
+%:8%r A,r<@al /&,l&t%n /a+l% .l#ak'4n Trk%"& %l& ak/&/%l&6&k 8%r
#<a+&/& %l&0 R<' +ar@ >&#%l&r%n&0 %'t&n%l/%!% 4a#an A"an% +ar@
4a#ann/a /aB %'tan8<l ,& ?anakkal& B.!a4larn/an '&r8&'t >&:%t
+akk tann#a'K R<'"a5"a +ar@ >&#%l&r% %:%n0 %'tan8<l B.!a45n/a0
3ar#ara 'a+%ll&r%n/& ,& A/alar $&n%4%5n/& ta+k%#l% /a"anak
n.ktalar 8<l<n/<r#ak +akk ,&r%l#&'%K a"n 4a#an/a B.!a4larn
,& 3ar#ara 'a+%ll&r%n%n Trk%"&5n%n ta'arr<9<n/a kal#a'n/a 'rar
&t#&'%K 3ar#ara $&n%4%5n%n :k(n/a ,&"a 'a+%ll&r%n/& :n6 8%r
/&,l&t%n A''B .l#a'na #'aa/& &/%l#&#&'%K B.!a4larn
#%l&tl&rara' tara9'4 8%r +al& >&t%r%l#&'%n& kar( k.n<l#a' ,&
Ba8Hl%5/&n B.!a4larn ta+k%# &/%l#&"&6&!%n& a%t taa++t aln#a'0
B.!a4lar/a #a"n tarlalar "a@l#a#a' ,& Trk%"&5n%n /.nan#a
8<l<n/<r#aktan kll%"&n ,a4>&:#&'%*
Btn 8<nlar &l/& &/%l/%!% tak/%r/&0 N&#%t'0 R<'"a5#n FY<kar
B.!a4F k'#n/a Fta+k%#l% 8%r #&,k%F "a@#a' +akkn /a &l/&
&t#&'% >&r&kt%!%n% ka"/&t#%(t%K 9akat "<kar/a /a 8&l%rt%l/%!% 4&r&0
&!&r 8<na kar(lk 8%r ta,%4 ka8%l%n/&n0 %'tan8<l B.!a45nn 8%r k'-
#nn %(>al% ?anakkal& B.!a4 ,&"a A/alar/a 8a(ka 8%r /&,l&t ''
ala6ak'a0 R<'"a5nn 8< t&(&88't&n ,a4>&:#&'% /a+a #na'%@t%r*
Yan% N&#%t'0 B.!a4lar ,& .na "akn "&rl&r/& 8a(ka 8%r /&,l&t%n
A"an% 8%l+a''a %n>%lt&r& ,& Al#an"a5nnB 'l&n#&'%n& ".l a:#a#al
,& R<'"a 8<na +%:8%r ,&'%l& ,&r#&#&l%/%r* R<' n.kta% na4arn/an\
L%#n% ,& AB.46aa/aB AT&n&/.'B a/alarnn Y<nanllar tara9n/an
%(>al% #<,a9k /&!%l/%rK Im%ros AI#r&B a/a' %'& ta+k%#at "a@l#a-
#ak (art"l&0 Y<nan%'tan5a 8rakla8%l%r*
N&#%t'5%n ra@.r<0 8< '<r&tl&0 R<'"a5nn B.!a4lar/a ta# 8%r
+Hk%#%"&t 'a!lan#a'n ,& Trk%"&5n%n A8< +<'<' +%:
'1"l&n#&#&k- l& 8&ra8&rB R<'"a5#n +%#a"&'% altn/a 8%r /&,l&t
#&,k%%n& /(rl#&'%n% 1n& 'r".r/<* 3a#a9%+ 8< >1r( 8%r
8ak#/an "%n& #<t&/%l 'a"la8%l%r/%K ?nk N&#%t'5%n H#%r% .lan
R<' /&n%4 k<r#a" 8a(kan ,%6&-A#%ral =r&n' L%,&n0 )5 Ka'#
191) tar%+l% +ar8%"& na4r Rr%>.r.,%:5& '<n/<!< ra@.r<n/a\
FAna/.l<n<n ta#a-
-D2
#%"l&0 +attH Balkanlarn ,& M>& $&n%4%5n/&k% a/alarn /a R<'"a-
nn &l%n& >&:t%!% tak/%r/& an6ak R<'"a5nn Kara/&n%45/&n
Ak/&n%45& :k(nn ta# .larak +all&/%l#%( 'a"la8%l&6&!%F
kanaat%n% 8&l%rt#%(t%*
1
Iakat =r&n' L%,&n 81"l& #<a44a# 8%r
@lHnn >&r:&kl&(t%r%l#&'%n%n %#kHn'4l!n /a #/r%kt% ,& 8<n<n
%:%n/%r k%0 N&#%t'5%n +&r >1r(n ta'/%k &t#%( ,& B.!a4lar/a
8a4 "&rl&r%n (%#/%/&n &l& >&:%r%l%@ ta+k%# &/%l#&'%n%n0 R<'"a
%:%n +&r+an>% 8%r 9a"/a 'a!la#"a6a- ! >1r(n/& %/%K L%,&n5&
>1r&\ Ya +&@'% ,&"a +%:8%r (&" aln#a#al %/%* $.la"'%"l& R<'
/%@l.#a'%'%n& /(&n ,a4%9&0 B.!a4larn %l&r%/& R<'"a5#n l&+%n&
/(#&'%n% k.la"la(tra6ak 8tn %#kHnlarn (%#/%/&n
+a4rlan#a' %/%*
K:k rt8&l% .l#a'na ra!#&n R<'"a5nn B.!a4larla %l>%'% ,&
#ak'atlar +akkn/a N&#%t' tara9n/an tan4%# &/%l&n 8< Fra@.rF
#<+akkak k% 8%r:.k 8ak#/an /%kkat :&k%6%/%r* Iakat 1n& 'r/!
&'a' >1r(nn "anl( .l/<!< /a a(%kHr/r* N&#%t'0 191) N%'an-
3a- "'5n/a ?anakkal& B.!a45nn 8%r a" ka@atl#a'n na4ar
%t%8ar& alarak A"an% R<' +<8<8at ta("an >&#%l&r%n /<r/<r<l#a'
kar('n/aB B.!a4larn R<'"a %:%n F'trat&Q%kF /&!%l0 +&r (&"/&n
1n6& F&k.n.#%kF 1n&#% .l/<!<n< %//%a &t#%(t%* Lal8<k% B%r%n6%
$n"a Sa,a(na ka/ar0 R<'"a5nn B.!a4lar ,a'ta'%"l& "a@t!
t%6ar&t0 R<' >&#%l&r%n%n t.n%lHt.'< ,& <#G#%"&tl& R<'"a5nn
Trk%"& %l& &k.n.#%k 8a!lar0 N&#%t'5%n 8< %//%a'n ta'/%k
&t#&kt&n :.k <4aktr* Ml/& #&,6<t %'tat%'t%k 8%l>%l&r% 8<n< a:k:a
>1't&r%".r*
B%r k&r& Trk%"& %l& R<'"a ara'n/ak% t%6ar&t #na'&8&tl&r%
"akn k.#(<l<k ,& <4<n 8%r 'nr +att .l#a'na ra!#&n /%!&r
#&#l&k&tl&rl& #<ka"&'& &/%l%r'& :.k a(a! 8%r '&,%"&/&
8<l<n<".r/<* 1913-1914 "ln/a Trk%"&5n%n R<'"a5/an %t+alHt0
8tn %t+Hlatn an6ak X-07 'n t&(k%l &/%".r/<* B.!a4lar5/an
>&:&n trl /&,l&tl&r >&#%l&r%n%n t.n%lHt.'<0 B.!a4larn R<'"a
%:%n +&r (&"/&n 1n6& F&k.n.#%kF #a+%"&tt& .l#a/!n /a
>1't&r#&kt&/%r* J1"l& k%\
1907/- /& 8tn >&#%l&r%n t.nt%lHt.'< \ 15*333*0-3
1909/10 /6 8tn >&#%l&r%n t.nt%lHt.'< \ 17*597*543
'*''/& 8tn >&#%l&r%n t.nt%lHt.'< -*19*97-*409
'*'%/& 8tn >&#%l&r%n t.nt%lHt.'< \ 15*)9-*537
' Ja2 Lakher, )A t2 D2
$'*%C, s2 (8&(*2
-D3
B&ll% 8a(l #&#l&k&tl&r& >1r&\
1
Ban/ra T.n%lHt. 1909
/10
%
19
11
k&o
19
1)
V
*o
T.n%lHt.
%
1
*
%n>%lt&r& 5*370*7-1 3705 4)0
3
430
5
7*9)3*34
9
410
7
)
*
Y<nan%'ta
n
1*95-*)01 1307 170
4
150
3
)*939*00
4
170
7
3
*
A,<'t-3a-
6ar* 1*715*)93 1103 11 907 1*5)4*)9
9
90)
4
*
R<',a 1*4)-*435 10 705 704 1*151*90
0
7
5
*
Al#an ,a 733*700 501 303 303 5-4000
0
4
7
*
Iran'a 5))*730 4 303 303 5-4000
0
305
B< ta8l./an /a >1rl/! 4&r&0 B.!a4lar/an >&:#&k 8a+-
'%n/& R<'"a 4* 'ra" %(>al &t#&kt&/%r* Wat&n R<'"a5nn
Trk%"&5/&k% &k.n.#%k 9aal%"&t% an6ak 5* ,&"a 7* 'ra/a "&r
al#akta %/%* B<na kar(lk Al#an"a0 1910-1914 "llarn/a 4*
#&,k%/&n )* #&,k%& >&:#%(t%* Wat&n Al#an"a5nn 8< 9aal%"&t%
R<'lar 8%l+a''a rkt#(t* ?nk &k.n.#%k 9aal%"&t%n
arka'n/an '%"a'; #ak'atlar >&l&6&!%n& %nanl#akta %/%* B<
'<r&tl&0 R<'"a5nn B.!a4lan &l& >&:%r#&k %'t&"%(%n/&n a'ln/a
F'trat&Q%kF ,& F'%"a';F #ak'atlar &'a' H#%l% t&(k%l &t#%(t%* N%t&k%#
'.nrak% >&l%(#&l&r 8<n< a:k:a >1't&r#%(t%r*
13/)7 3art 1913 tar%+%n/& M/%rn&5n%n0 <4<n 8%r #<ka,&#&tt&n
'.nra0 B<l>arlar tara9n/an 4a@t0 R<'"a5/a t&krar &n/%(&l&r%n
<"an#a'na ".l a:t* B<l>arlarn "&n%/&n 2'tan8<l 4&r%n& "r#&-
l&r% ,& 2'tan8<l5/a anar(% ,<k<< 8a+%' k.n<'< .l#a!a 8a(la/K "an%
R<'"a5nn #/a+&l&'%n% >&r&kt%r&6&k .la"lar 6&r&"an &/&8%l%r/%*
N%t&k%# Sa4.n.,0 15/)- 3art A1913B tar%+%n/& 2'tan8<l &l:%'% 3*
R%&r'5& >1n/&r/%!% 8%r t&l>ra9la0 F2'tan8<l5/a kar(klklar 4<+<r<n-
/a0 /a+a 1n6& k&n/%'%n& tann#( .lan Kara/&n%4 /.nan#a'n
:a!r#ak 'alH+%"&t%n% k<llana8%l&6&!%n%F +atrlat#(t*
)
Yan% 8< ta-
r%+l&r/& R<' +k#&t% /&r+al B.!a4lara %n#&"% >14& al#( 8<l<n<-
".r/<* 3a#a9%+0 R%&r'5%n 8< 'alH+%"&t%n% k<llan#a'na #a+al kal-
#a/K :nk 8< tar%+l&r/&n a4 '.nra Trk%"& %l& Balkan
#tt&9%kl&r% ara'n/a "ar/a kalan #4ak&r&l&r t&krar 8a(la#( ,&
a4 '.nra L.n/ra5/a 8ar( akt&/%l#%(t%* A30 3a"' 1913BK
3
8<na
' ;2A2 Eurko-)ryaPin, #liiiniy Vostok i +erimi $Jakn 5ark ve Devletler, $Bosko-
va '*%(, s2 C*2
% Ja2 Lakher, )2A t2 D $'*%C, s2 D%2
@ Jine, s2 D%2
-24
+attnn 8at'n/ak% "&rl&r D'#anl $&,l&t%5n%n &l%n/&n :k".r0
/.la"'%"l& M/%rn& /& B<l>arlara 8rakl#( .l<".r/<* B< L.n/ra
Bar( /.la"'%"l&0 Trk%"& %:%n (%#/%"& ka/ar ak/&tt%!% &n a!r
(artlan %+t%,a &/&n ,& %44&t-% n&9%' 8ak#n/an /a &n k:lt6 8%r
8ar(t* N%t&k%# 8<n<n t&@k%l&r% :.k 8"k .l/< ,& 8%l+a''a ,atan-
'&,&r .r/< :&,r&l&r%n%n +ar&k&t& >&:#&l&r%n/& &n #+%# ,&
Fka#:l"laF 8%r H#%l t&(k%l &tt%*
Mn&4-3%/"& +attnn0 a'ln/a R<'"a tara9n/an t&kl%9 &/%l/%!%
,& B<l>arlar ##kn #&rt&8& 2'tan8<l5/an F<4ak t<t#akF #ak-
' Ja2 Lakher, )A t2 D $'*%C, s2 D@2
-2-
M/%rn&5n%n &l/&n >%t#&'%0 Mn&4-3%/"& +att#n B<l>ar%'tan5la
'#r t&(k%l &t#&'%"l&0 D'#anl $&,l&t% R<#&l%5/&n ta#a#%"l& :ka-
rl#( >%8%"/%* An6ak 2'tan8<l ,& +%nt&rlan/ Trk%"&5n%n &l%n/&
kal#(t* B< kalan k'#n /a @&k "akn 8%r >&l&6&kt& R<'"a5#n &l%-
n& >&:&6&!% +akkn/a0 "k'&k R<' #a+9%ll&r%n/& ta# 8%r kanaat
+k# 'r/! 8%l%n%".r* B< +<'<'ta R<' 8a+r%"& na4n Rr%>.r.-
,%:5%n 9/)) 3a"' 1913 tar%+l%0 Lar%6%"& na4n Sa4.n.,5a >1n/&r/%!%
8%r "a4 A"r6a /%kkat% :&k%6%/%r
1
K 8<ra/a (<nlar ,ar/\ FLal% +a4r/a
Trkl&r%n &l%n/& 8<l<nan A/a+a /.!r<'< kalanB B.'9.r AB.!a4%:%B
,& ?anakkal& B.!a40 &r>&: #<+akkak 8%r '<r&tt& R<'"a5nn
#lk .la6aktr0 :nk 8<ralar/an R<'"a5nn &n 8"k t%6ar&t ".l<
>&:#&kt&/%r K 8< ".l<n "a8an6larn &l%n& /(#&'% R<'"a %:%n
'a"l#akla tk&n#&4 8"k 9&lHk&tl&r& ".l a:#a' t&+l%k&'%
#&,6<tt<r* Trk B.!a4lan +akkn/ak% 8< a/%lHn& >1r(0 '.n
4a#anlar/a 2n>%lt&r& ,& Iran'a tara9n/an0 &,,&l/&n .l/<!< >%8%
a(l#a4 8%r #<ka,&#&tl& kar(lana#"a6a! anla(l".rK a"n
4a#an/a #%l&tl&rara' :&k%(#&l&r ,& A,r<@a/ak% .la"lar0 8<
AB.!a4larB #&'&l&n%n "akn 8%r >&l&6&kt& &l& alna6a!
#&rk&4%n/&/%r*F Ba+r%"& na4nna >1r&\ 3&'&l&n%n :14# %:%n +&r
(&"/&n 1n6& R<' /.nan#a'nn tak,%"&"& %+t%"a6 ,ar/r*
$.la"'%"l& t&r'an&l&r/& %n(a +al%n/& 8<l<nan R<' +ar@
>&#%l&r%n%n 'ra/& ta#a#lan#a' >&r&k#&kt&/%r* 2(t& 8<
'&8&8t&n- /%r k%0 Kara/&n%45/& R<' /.nan#a'nn k<,,&tl% 8%r +al&
>&l#&'%n/&n 1n6&0 R<'"a5nn B.!a4lar #&'&l&'%n% k<r6ala#a#a'
#&n9aat% %6a8/r*
B.!a4lar 3&'&l&'%n%n ta#a#%"l& +all% ,& 2'tan8<l5/a R<' n-
9<4<n<n k<,,&tl&n/%r#&'%"l& %l>%l% .larak0 1913 "l La4%ran5n/a
R<'lar5# 2'tan8<l5a "akn 8%r "&r/&0 'a+%l 8."<n6a0 Far'aF 'atn al-
#a" 8%l& /&n&/%kl&r% 8%l%n%".r*
)
2'tan8<l5a "akn 8%r "&r/&0 F#%r;F
ara4%/&n 8%r k'#nn 'atl!a :kanl/! +a8&r% R<' #aka#lar#a
k<la!na >%t#%(t%* B1"l& 8%r ar'ann 'atn aln#a' +<'<'<n/a R<'
#al%"& n&4ar&t% >&r&kl% @ara" /a+% ,&r&6&kt%* B< Far'aF aln/! tak-
/%r/&0 ta# 2'tan8<l "a#n/a0 R<' k<,,&tl&r% %:%n /a"anak .la8%l&6&k
8%r ara4% @ar:a' &l/& &/%l#%( .la6akt* Iakat 8< +a8&r%n "anl(
.l/<!< anla(// ,& R<'lar /.la"'%"l& Far'aF al#aktan ,a4>&:t%l&r*
B< .la" k&n/% 8a(na /a+%0 R<'larn 8< tar%+l&r/& 2'tan8<l ,& B.!a4-
lara '.k<l#ak %:%n n& >%8% /.la#8a:l ".llar ,& ,a'talara 8a( ,<ra-
8%l&6&kl&r%n% a:k:a >1't&r#&kt&/%r*
' Ayn y2 (2 D@&DC2
% Ja2 Lakher, )A, t2 D $'*%C, s2 DC2
-2.
$&#&k k%0 1913 "l %lk8akarn/a R<'"a5/a +Hk%# kanaata
>1r&0 Trk%"& 1911-1913 "llarn/a #ar<4 kal/! 8"k a'k&r;
#a!lG8%"&tl&r0 #al; ,& &k.n.#%k 'ar'ntlar '.n<n/a0 A,r<@al 8%r
/&,l&t .l#aktan :ka6ak0 +attH0 ta#a#%"l& ,&"a 8"k 1l:/&
:14l#&!& 8a!l"a6ak ,& "kl@ >%/&6&kt%* B<n<n %:%n/%r k%0
A,r<@al A8"kB /&,l&tl&r ara'n/a Trk%"&5"% @a"la(#a!a
>%r%(&6&kl&r% 4a#an0 R<'"a5#n #&n9aatl&r%n% +akk"l&
k.r<"a8%l#&'% %:%n +&r(&"/&n 1n6& Kara/&n%45/& k<,,&tl% 8%r
/.nan#a 8<l<n/<r#a' >&r&k%".r/<* B< '&8&8l&/%r k%0 R<'
+k#&t%n& /(&n &n #+%# ,a4%9& (< %k% #a//&/& t.@lan".r/<\
1B Mn k'a 8%r 4a#an/a Kara/&n%4 /.nan#a'nn %'t&n%l&n '&,%"&"&
:karl#a' ,& )B R<'"a5#n 8< 1l:/& k<,,&t ka4an#a'na ka/ar0
Trk%"&5/&k% status aa.n<n 8%l+a''a B.!a4lar/ak% /<r<#<n
#<+a9a4a'na >a"r&t &/%l#&'% %/%K (1"l& k%0 D'#anl lk&l&r%
81ln&6&!% 4a#an0 #%ra'n F&n %"% @ar:a'n t&(k%l &/&nF B.!a4lar
+%: 8&kl&n#&/%k 8%r (&k%l/& 8a(ka 8%r %//%a6nn AAl#an"a
ka'/&/%l%".rB &l%n& /(#&'%n*
1
Y<kar/a 8&l%rt%l/%!% 4&r&0 30 3a"' 1913 /& ak/&/%l&n FL.n-
/ra 8ar(F %l&0 Trk%"&5n%n R<#&l%5/& :.k a4 8%r "&r% kal#(t* B%l-
+a''a M/%rn&5n%n B<l>arlara 8rakl#a' Balkan #a!lG8%"&t%n%n &n
a6 n&t%6&'% .l<@0 Trk <#<#; &9kHn 8< 8"k ka"8 8%r trl
+a4#&t#&k %'t&#%".r/<* Iakat a4 '.nra #&"/ana >&l&n ,akalar
Trk%"&5n%n %#/a/na "&t%(t%* Balkanl #tt&9%kl&r ara'n/a
F>an%#&t%n @a"la(l#a'F "4n/&n :kan anla(#a4lk0 F2k%n6%
Balkan Lar8%F- n& >1tr/* B<l>ar%'tan0 a+al%'%n%n &k'&r%"&t%n%n
B<l>ar .l/<!<n< %l&r% 'r&r&k0 3ak&/.n"a 4&r%n/& +ak %//%a &tt%K
Sr@lar ,& R.#&nl&r B<l>ar tal&8%n& r&/ 6&,a8 ,&r%n6&0 B<l>arlar
1913 La4%ran5n/a Sr@lara kar( 'a,a(a 8a(la/lar* B<n<n 4&r%n&
Y<nanllar ,& R.#&nl&r /& B<l>arlara kar( +ar8& >%r%(t%l&r* FB%r%n6%
Balkan Lar8&n/& .l/<!% >%8% F2k%n6% Balkan Lar8%Fn/& /& R<'"a5nn
'%"a'; +&'a@lan alt-'t .l/<* F2k%n6% Balkan Lar8%F a'ln/a
R<'"a5nn B<l>ar%'tan5 t<t#a"(n/an0 R.#&nl&r%n +ar&k&t&
>&:#&l&r%n& #an% .l#a"(n/an0 %l&r% >&l#%(t%* B< +<'<'
B<l>ar%'tan5/a >a"&t %"% 8%l%n/%!%n/&n ,& (%#/%"& ka/ar /a R<'"a
tara9n/an 8%rka: /&9a Fatlatl#(F .l#a' +a'&8%"l&0 B<l>ar
'%"a'&t:%l&r% ,& +attH a+al% ara'n/a R<'"a5"a kar( (%#/%"& ka/ar
8&'l&n&n /.'t%<k +%'l&r% "&r%n& %t%#at'4lk ka%# .l#a!a 8a(la/*
B<l>ar%'tan5n &'k% #tt&9%kl&r% tara9n/an : 6&@+&/&n
ta4"%k& 8a(lan#a' kar('n/a Trk%"&5n%n /& '&"%r6% kal#a#a'
' Jusu# Gikmet Bayur, :p %arihi I2 ::2 ksm ::, @'@2
-25
:&kt%* Wat&n ?atal6a #'ta+k&# +att 8."<n6a 300*0005& "akn
Trk a'k&r% "!l#(tK 8< k<,,&tl&rl& 3&r%: n&+r%5n& ka/ar
%l&rl&#&k ,& M/%rn&5"% k<rtar#ak ##kn .la6akt* Lal8<k%
Sa/ra4a# Sa%/ Lal%# =a(a ,& ka8%n&/&k% /%!&r H4Hlar0 FR<'"a ,&
2n>%lt&r&5n%n #/a+al&'%n/&n &n/%(& &tt%kl&r%n/&nF a'k&r; +ar&k&t&
>&:#&!& 6&'ar&t &/&#%".rlar/* Lal8<k% Mn,&r B&" 8a(ta .l#ak
4&r&0 .r/<n<n >&n: 4a8%t 4#r&'%0 /&r+al +ar&k&t& >&:%l#&'%n%
'rarla tal&8& 8a(la/lar* 2(t& 8< %'t&!%n ##&''%l% '9at"l&0 Mn,&r
B&" ,& 8%rka: arka/a( +ar8%"& na4r I&r%k 244&t =a(a5"
'k(tr#a!a 8a!la/lar* 244&t =a(a /a FBa8Hl% 8a'knFn @&k %"%
+atrla/!n/an A. 4a#an +ar8%"& na4n NH4# =a(a 1l/rl#(tB0
Mn,&r B&"5%n 8< ".l/ak% tal&8%n% "&r%n& >&t%r/% ,& @a(k<#an/an
'9at"l& Trk .r/<'<na 3&r%: n&+r% %'t%ka#&t%n/& M/%rn&5"% >&r%
alnrak 4&r& "r"r &#r%n% ,&r/%*
B<n<n 4&r%n&0 Mn,&r B&"5%n k<#an/a'n/ak% 1n6 ',ar% kt-
alar 6&8r; "r"(l& %l&r% atlarak )) T&##<4 1913 tar%+%n/&0 /1rt
a"a "akn 'r&n /(#an %'t%lH'n/an '.nra0 M/%rn&5"% k<rtar/*
3H#a9%+0 B<l>arlar0 8<ra" #/a9aa &/&#%"&6&kl&r%n%
8%l/%kl&r%n/&n0 :&k%l%@ >%t#&!& +a4rlan#(lar/* Mn,&r B&" 8<
'<r&tl&0 &,,&lk% 8%r:.k '9atna 8%r /& FM/%rn& k<rtan6'F a/n
kat#ak '<r&t%"l& (an (1+r&t%n% 8'8tn artr#( ,& Trk%"&5n%n &n
:.k '&,%l&n0 'a"lan (a+'%"&t% '9a"l& F8%r n<#aralF a/a#
.l#<(t<*
Mn,&r B&" '.n alt a" %:%n/& Trk%"&5n%n '%"a'; +a"an/a /a &n
8"k r.l ."na"an k%(%l&r/&n 8%r%'% %/%* B%r%n6% Balkan Lar8%5n/&k%
9&6% "&n%l>%l&r Trk <#<#; &9kHnn #t+%( 8%r +&"&6ana ,& #%t-
'%4l%!& /(r#(0 Trk%"&5n%n >&l&6&!% +akkn/a :.k karanlk
>1r(l&r& ".l a:#(t* An6ak ?atal6a5/ak% #<ka,&#&t0 8a4
(evrelrde 4a"9 /a .l'a0 #%tl&r <"an/r#(t* Iakat 'a/ar&t
#aka#n/a KH#%l =a(a >%8% '&k'&nl%k 8%r %+t%t"ann 8<l<n#a' ,&
ka8%n&/&k% /%!&r na4rlarn /a %(& "ara#"a6ak =a(alar ,&
B&"l&r/&n t&(&kkl &t#&'%0 ,atan'&,&r #a+9%ll&r/& 8< ka8;l
F/&,l&t a/a#lanF %l& %(%n /a+a 9a4la "rtl&#%"&6&!% kanaat%
+Hk%# .l#a!a 8a(la#(t* J%#/%"& ka/ar @&r/& arka'n/a kal#a"
t&r6%+ &/&n F2tt%+at ,& T&rakk% P&#%"&t%F0 /a+a /.!r<'< Fk.#%t&F
/& 8< /<r<#<n /a+a 9a4la /&,a# &/&#%"&6&!%n& kanaat >&t%r#%(
,& 4.r k<llanarak ka8%n&n%n /(rl#&'%n& karar ,&r#%(t%*
Lrr%"&t%n %lH#n/an 8&r% .r/<n<n ,& +alkn >14 8&8&!%
'a"lan0 9akat #t&#a/%"&n F@&r/& arka'nF/a kal#a" t&r6%+
&/&n Mn,&r B&"0 8< /&9a 'a+n&"& :k#( ,& )3 D6ak 1913 /&0
-2/
k<t<n< %nta: &/&n #&(+<r FBa8Hl% 8a'knF A6.<@/5&tatB #
"a@#(t*
1
Lar8%"& na4r Na4# =a(a5nn 1l#n& '&8&8%"&t ,&r&n
8< 8a'kn '.n<n/a 3a+#</ J&,k&t =a(a Sa/ar&t #aka#na ,&
Lar8%"& na4rl!na >&t%r%l#%(t%* 2tt%+at ,& T&rakk% P&#%"&t%5n%n &n
n9<4l< H4H' .lan TalHt B&" /& $H+%l%"& n&4ar&t%n& atan#(tK
3a+#</ J&,k&t =a(a0 2tt%+at:larn a/a# t&lHkk% &/%l/%!%n/&n0 8<
'<r&tl& Trk%"&5/&k% /&,l&t %/ar&'% a:k:a Fltt%+at:larFn &l%n&
>&:#%( .l/<* 3a#a9%+0 Mn,&r =a(a "%n& arka @lHna :&k%l/%0
+&r+an>%8%r n&4ar&t% al#a/* Iakat .r/<n<n ,& FK.#%t&Fn%n &n
n9<4l< (a+'%"&t% .l#a' +a'&8%"l&0 F+k#&tF k&n/%'% %l& /a%#a
+&'a@la(#ak #&68<r%"&t%n/& %/%*
F2tt%+at ,& T&rakk% P&#%"&t%Fn%n a#an'4 #<+al%9% .lan F2t%lH9 ,&
Lrr%"&tF AL%8&ralB Irka'0 8< /&9a &ntr%kalarn ,& #6a/&l&'%n%
8'8tn a4/r/* F2t%lH9:larF 0 FL%8&ralF %'t%ka#&tl&r% %l& >"a
2n>%lt&r&5"& #t&#a"%l/%l&r ,& /.la"'%"l& KH#%l =a(a tara9n/an
>/l&n FAn>l.9%lF '%"a'&t%n% /&'t&kl&r >%8% >1rn".rlar/* Lal8<k%
2n>%lt&r&5n%n Balkan +ar8%n/& Y<nanllar ka"r#a' ta#a#%"l&
Trk%"&5n%n al&"+%n& 8%r '%"a'&tt%K 8< "4/&n0 F3&(r<t%"&tF%n
8a(lan>6n/ak% F2n>%l%4 /.'tl<!<F /<"><lar Trk <#G#; &9kHrn/a
>%tt%k:& a4al#( ,& 2n>%lt&r&5"& kar( /(#an6a >1r(l&r :.!al-
#a!a 8a(la#(t* B<n<n "&r%n& FAl#an /.'tl<!<Fn<n 4&#%n ka4an-
/! >1rl".rK Mn,&r B&" 8a(ta .l#ak 4&r& .r/<n<n >&n: 4a8%t-
l&r% ara'n/a Al#anlara kar( t&#a"ln k<,,&/&n/%!% #&"/an/a
%/%*
F2t%lH9:larFla F2tt%+at:larF ara'n/ak% #6a/&l& n%+a"&t F2t%-
lH9:larF tara9n/an t&rt%@ &/%l&n0 < La4%ran 1913 tar%+%n/&k% 3a+-
#</ J&,k&t =a(a5nn 1l# %l& n&t%6&l&n&n '<%ka'/a >1tr/*
B<n<n 4&r%n& Trk%"&5/&0 a/&tH F2tt%+at ,& T&rakk% P&#%"&t%Fn%n
/%kta- t.r"a'na /a"anan 8%r r&Q%#%n tat8%k%n& 8a(lan/* B< r&Q%#0
"%n& /& @&r/& arka'n/a kalan0 Mn,&r B&" ,& arka/a(larna0 "an%
F.r/<F"a /a"an#akta %/%* Sa/ar&t #aka#na >&t%r%l&n L%/%,
2'#a%l =a(a5#n
' Bab"li bask'mn hakikF mahiyeti /ek vazh deildir2 J2 G2 Bayur, bu hususta
9ttihat1lar k6tlemektedir $Bkz2 nk,lap %arihi$ I2 ::2 k2 ::2 ss %(C-%+'A Belleten Iilt
<<< $'*'D, >o2 ''+K %eni *!l!nan *ir *elge dolay,siyle $ss 'H@-''C,2 Ahmed Bedevi )uran,
lnkilCp hareketleri $9stanbul '*(D, s2 (%H ve devam2 ?rtada bir hakikat varsa, o da bu
sradaki Byk kabine ve bilhassa 8( lik )"mil =aa kabinesinin tam bir aciz i1inde
bulunmas idi2 Jusu# Gikmet Bayur, )"mil =aann torunu ve 9ttihat1lara kar
besledii dmanlk hisleriyle bu Baskn dolaysiyle 9ttihat1lar mmkn mertebe
haksz 1karmaya 0ayret etmitir2 ? sralarda Trk um4mF e#k"rnn bu baskn memnun-
lukla karlad 06rlyor2
-20
a#6a' =r&n' Sa%/ Lal%# =a(a0 /a+a 4%"a/& t&#'%l; 8%r '9at +H%4/%K
ka8%n&n%n &n n9<4l< H4H'0 (@+&'%4 $a+%l%"& na4r TalHt B&" %/%*
Lar8%"& na4n .larak ka8%n&"& >%r&n I&r%k %44&t =a(a TalHt ,&
Mn,&r B&"l&r%n ar4<larna >1r& +ar&k&t &t#&k #&68<r%"&t%n/& %/%*
%(t& 8< (artlar %:%n/& F%k%n6% Balkan Lar8%F 8a(la#( ,& Mn,&r
B&"5%n t&(&88' %l& M/%rn& >&r% aln#(t*
M/%rn&5n%n >&r% aln#a'0 B%r%n6% Balkan Lar8%5n/&n #a!l<@ ,&
@&r%(an :kan Trk%"&5n%n "&n%/&n 6anlan#a'n ,&
k<,,&/&n#&'%n% 8tn /n"a +<4<r<n/a %'@at &t#%( .l#a'
8ak#n/an :.k 8"k 8%r &+&##%"&t% +a%4/%* M/%rn&0 "&n%/&n
6anlanan Trk%"&5n%n '&#8.l ,& Mn,&r B&" /&0 Trk #%ll&t%n%n
:.ktan 14l&/%!% ,& 8&kl&/%!% F#%ll; ka+ra#anF %/%* FLrr%"&tF0
FTra8l<'>ar8F ,& n%+a"&t FM/%rn& Ka+ra#anF '9at"l& Mn,&r B&"5%n
a/ "aln4 Trk%"&5/& /&!%l 8tn Trk ,& %'lH# Hl&#%n/& t&86%l
&/%l#&!& 8a(la#(0 6n<n a/ 8tn %'lH# /n"a'na "a"l#(0
Ka4an %l%n/&0 Trk%'tan/a0 L%n/%'- tan/a ,& K<4&" A9r%ka/a0 Mn,&r
B&"5%n a/# /<"#a"an k%#'& kal#a#(0 >a4&t&0 'alna#& ,&
tak,%#l&r/& :kan r&'%#l&r% 8"k 8%r 'a"> %l& /<,arlara a'l#a!a
8a(lan#(t*
. A!<'t.' 1913 tar%+%n/& ak/&/%l&n FBkr&( 3<a+&/&'%F %l&
Balkanlar/a "&n% 'nrlar t&'8%t &/%l/%!% 4a#an0 M/%rn&5n%n /& Tr-
k%"&5"& 8rakl#a' ka8<l &/%l#%(t%* Iakat FM/%rn& #&'&l&'%F 8a(ta
R<'"a .l#ak 4&r&0 8"k /&,l&tl&r% 8%r8%r%n& /(r&n ,&
anla(#a4lklar k1rkl&"&n 8%r #&'&l& .l#akta /&,a# &tt%* M/%rn&
#&'&l&'% 4at&n0 )3 D6ak 1913 FBa8Hl% 8a'knFna '&8&8%"&t ,&r&n
&n 8"k H#%l .l#<(t<* D4a#ank% D'#anl ka8%n&'% M/%rn&5n%n
B<l>arlar/a kal#a'n t&r,%: &/&r >%8% /a,ran/!n/an0 >&n:
4a8%tl&r%n ##&''%l% '9at"l& Mn,&r B&"0 8< FLk#&t /ar8&'%F n%
"a@#(t* B< /&9a0 M/%rn& Trkl&r tara9n/an >&r% aln#a'na
ra!#&n A,r<@al 8"k /&,l&tl&r/&n :.!< ,& 8%l+a''a R<'"a
M/%rn&5n%n Trk%"&5/& 8rakl#a'n 8%r trl ka8<l &t#&k
%'t&#%".rlar/* L.n/ra 3<a+&/&'% %l& M/%rn&- n%n B<l>ar%'tan5a
8rakl#( .l#a' k&"9%"&t% 1n& 'rl#&kt& ,& Trk%"&5n%n L.n/ra
3<a+&/&'%n% ta##a#ak +<'<'<n/ak% 'rarF0 H/&- tH Trk%"&5n%n
A,r<@a5"a ka9a t<t#a' (&kl%n/& %4a+ &/%l#&k %'t&n#&kt& %/%*
R<'"a ,& 8a4 A,r<@a /&,l&tl&r% na4arn/a Trk%"&5n%n FA,r<@a5"a
ka9a t<t#a'Fna #'aa/& &/%l#&#&'% >&r&k%".r/<K 8< >1r(
R<'"a5/an 8a(ka %n>%lt&r& ,& Iran'a5/a &@&" tara9tar 8<l#<(t<*
Trk k<,,&tl&r% M/%rn& 4&r%n& "r/!n/&0 8%r:.k @r.t&'t. ,&
t&+/%/ '&'l&r% "k'&l#&!& 8a(la#(t* A"n 4a#an/a &k.n.#%k
6%+&tt&n /& 8a'k "a@l#ak %'t&n#%( ,& FTrkl&r0 (a"&t M/%rn&-
'8D
/&n ,a4 >&:&6&k .l<rlar'a0 A,r<@a /&,l&tl&r% tara9n/an 8.r: ,&r%l-
#&k '<r&t%"l& "ar/#/a 8<l<n<la6a!F ,H/l&r% /a+% "a@l#ak %'t&n-
#%(t%* 3a#a9%+ 8< trl t&+/%/ ,& ,H/l&r Trk <#G#; &9kHrna t&'%r
"a@#aktan <4aktK 8%l+a''a .r/<n<n >&n: 4a8%t 4#r&l&r% 8&+&-
#a+al M/%rn&5n%n >&r% aln#a'n tal&@ &t#%(l&r/%*
Trk k<,,&tl&r%n%n A,r<@a5/an ,& 8%l+a''a R<'"a5/an
"k'&l&n '&'l&r& ,& t&+/%/l&r& 8ak#a/an M/%rn&5"% k<rtar/ktan
'.nra /a FM/%rn& #&'&l&'%F ka@an#( /&!%l/%* Trk%"&5n%n FL.n/ra
Bar(Fn +%:& 'a"#a' ,& FA,r<@a5"a ka9a t<t#a'F 8%l+a''a
R<'"a5/a %n9%al <"an/r#(t* Trk%"&5"% ".la >&t%r#&k %:%n
R<'"a5nn t&kl%9% \ B"k /&,l&tl&r%n Trk%"&5"& kar( 8%r /&n%4
>1't&r%'% "a@#alar %/%* B1"l& 8%r >1't&r%"& 2n>%lt&r&0 Iran'a ,&
Al#an"a5nn katla6a! 'anl".r/<* Lal8<k% Al#an"a5nn 8<na
"ana(#a#a' FA,r<@a 6a#%a' $&,l&tl&r%nF #(t&r&k
+ar&k&tl&r%n% 8.4a6ak #a+%"&tt& %/%* LattH Al#an >a4&t&l&r%n/&
Trk%"&5"% /&'t&kl&"&n "a4lar :kt ,& '#r +att#n 3&r%: n&+r%n&
ka/ar <4a#a'nn /.!r< .la6a! /a 1n& 'rl/* B< /<r<#
kar('n/a 2n>%lt&r& /& R<'"a5#n +%lH9na .larak0 F8%r /&n%4
>1't&r%'%F 9%kr%n/&n ,a4>&:t%* 3a#a9%+ 2n>%l%4 +ar%6%"& na4r L.r/
Rr&"0 "%n& /& Mn&4 - 3%/"& +attnn Trk 'nr .lark t&'8%t%
tara9tan %/%*
B< 'ralar/a Iran'a5/a +Hk%# kanaata >1r& \ Trk%"&5"& kar(
8%r /&n%4 >1't&r%'% "4n/&n A,r<@a5/ak% %k% FBl.kF A"an% Antanta
,& :l 2tt%9akB /&,l&tl&r%n% 8%r8%rl&r%n& kar( a:k:a 6&@+& al#alar
/.!r< .l#a"a6akt* B< /<r<# kar('n/a Iran'a5nn /a 8%r /&n%4
>1't&r%'%n/&n ,a4>&:#&'% %6a8&t#%(t%* Lal8<k% Sa4.n., #<tlaka
8%r /&n%4 >1't&r%'%n%n "a@l#a'n %'t%".r0 L.n/ra ,& =ar%'5t& 8<
+<'<'ta 'rar &/%".r/<* R<' +k#&t%n%n ar4<'<0 Trkl&r%n
M/%rn&5"% al#alar ,& &ll&r%n/& t<t#alarna #an% .l#aktK %6a8n/a
Trkl&r%n M/%rn&5"% 8.(alt#alar /a+% tal&@ &/%l&6&kt%* R<'
+k#&t% 8< +<'<'ta . ka/ar kararl >1rn".r/<k%0 (a"&t 1t&k%
/&,l&tl&r 81"l& 8%r >1't&r%"& katl#a'alar 8%l&0 R<'"a5nn t&k
8a(na 8<n< "a@a6a! 8%l/%r%l#%(t%*
Sa4.n.,5a >1r&0 Trkl&r% ".la >&t%r#&k %:%n Kara/&n%4 R<'
/.nan#a' B.!a45a /.!r< +ar&k&tl& "&t%n#&"&6&k0 a"n 4a#an/a
$.!< Ana/.l<5/a Mr#&n%l&rl& #&'kGn 'a+a"a R<' ktalar
>%r&6&kt%* St* =&t&r'8<r> +k#&t #a+9%ll&r%n& "akn /<ran
FN.,."& Er&#"aF >a4&t&'%n%n )) T&##<4 1913 tar%+l%
n'+a'n/a0 Trkl&r al&"+%n/& (%//&/% "a4lar :kt* FM/%rn&5n%n
+%:8%r (&k%l/& Trkl&r& 8rakl#a"a6a!0 &!&r Trkl&r 8<ra"
8.(alt#ak %'t&#&4l&r'& R<'"a5nn +ar8&
-2D
+a4rlan#a' >&r&kt%!%F "a4l/ktan '.nra0 FD'#anl 2#@arat.rl<-
!<n<n :14l#&'% @&k5"akn .l#a' +a'&8%"l&0 R<'"a5#n
%'tan8<l5<n #<ka//&ratn ta"%n% +<'<'<n/a >&r&kl% t&/8%rl&r&
8a(,<r#a' (art .l/<!<F /a 8&l%rt%l#%(t%* Sa4.n.,0 R<'"a5nn ,&
/%!&r A,r<@al /&,l&tl&r%n Trk%"& %l& /%@l.#at%k #na'&8&tl&r%n%
k&'#&'% >&r&kt%!% 9%kr%n/& %/%* Lal8<k% %n>%lt&r&0 8%l+a''a
L%n/%'tan5/ak% 3'l#anlar na4ar %t%8ar& alarak0 Trk%"&5"& kar(
(%//&tl% t&/8%rl&r& 8a(,<r#ak tara9tan /&!%l/%* B< '<r&tl&0 R<'"a0
M/%rn& #&'&l&'%n/& Trk%"&5"& kar( &n :.k /(#an 8%r /&,l&t
.l/<!<n< a:k:a 8&l%rt#%( .l/<*
'88
%n 8< tar%+t&n 8%r ka: >n '.nra R<' +ar%6%"&'%n& ,&r/%!% ra@.r/a\
FR<' /.nan#a'nn0 @lHnlan#( .lan %n(aat ta#a#lan/ktan
'.nra0 B.!a4lar ala8%l&6&k 8%r k<,,&t +al%n& >&l&6&!%n%F 8%l/%r#%(
,& 8<n<n /a 1917-1919 "llan ara'n/a >&r:&kl&(t%r%l&6&!%n% /&
a"r6a ka"/&t#%(t%*
1
N&#%t'0 /a+a '.nrak% 8%r ra@.r<n/a R<'"a5nn
B.!a4lara kar( 1917 /& +ar&k&t& >&:&8%l&6&!%n% 8%l/%r#%(t%*
N%t&k%# R<' +ar%6%"&'%0 1913 "l "a4 a"larn/a R<'"a5nn
FJarkF- ta0 "&n% +a'l .lan /<r<# #<,a6&+&'%n/& tak%@ &/%l#&'%
>&r&k&n '%"a'&t%n% >14/&n >&:%r/% ,& 8%rtak# "&n% &'a'lar
+a4rla/* Lar%6%"& na4r Sa4.n., 8< &'a'lar 8%r ra@.rla )3 Ka'#
1913 tar%+%n/& -ta',%@ %:%n ?ar N%k.la Il*5"a '<n/<*
M+&##%"&t%n/&n 1tr 8< ra@.r<n #<+t&,%"atn nakl&/&6&!%4*
)
Sa4.n1,5n 8< ra@.r<0 F2k%n6% Balkan Sa,a(Fn/an '.nra +a'l .lan
/<r<# ,& 8<n<n Ana/.l<5/a 8"k t&'%r% .l/<!< 6%+&tl&0 R<'
'%"a'&t%n%n na'l 8%r %'t%ka#&tt& >&l%(#&'% >&r&kt%!% +akkn/ak%
#lH+a4alarla 8a(la#akta/r0 F%k%n6% Balkan Lar8%Fn/&n '.nra0
Trk%"&0 >&r:%0 >&r&k 2'tan8<l ,& >&r&k'& B.!a4larn #/a9aa'
8ak#n/an /a+a %"% 8%r +al& >&l#%( ,& Y<nan%'tan5n /a /&n%4/&n
8%r t&+l%k& t&(k%l &t#&'% k&"9%"&t% 8&rtara9 &/%l#%( >%8%
>1rn".r'a /a0 Trk%"&5n%n %: /<r<#< ,& 8%l+a''a #al%"&'%n%n
:.k 9&na 8%r +al/& .l/<!<n< >14 1nn/& 8<l<n/<ran #(a+%tl&r0
8< /&,l&t%n A"an% D'#anl 2#@arat.rl<!<n<nB /a+a <4<n 4a#an
/&,a# &t#&'%n& (@+&l% 8%r na4arla 8ak".rlar* 2(t& 8<n<n %:%n/%r
k%0 D'#anl $&,l&t%5n%n @ar:alana6a! 8%r 'ra/a0 8%r:.k (&"
k.@ar#ak #ak'a- /%"l&0 Al#an"a0 2tal"a ,& +attH (%#/%"& ka/ar
Ana/.l< %l& +%:8%r %l>%'% >1rl#&#%( .lan A,<'t<r"a /a+%0 Ana/.l<
%l& alHka'n ,& 9aal%"&tl&r%n% arttr#( 8<l<n#akta/r*
D'#anl 2#@arat.rl<!<n<n %k%"4 "l/an 8&r% "kla6a! %//%a
&/%l%".r'a /a0 8< /&,l&t +alH a"akta /<r#akta/rK Trk%"&5n%n0
a'k&r; r&9.r#lara 8a(la/! 8%r 'ra/a /a%#a "&n%l>&"& <!ra#a'
a'k&r; 'la+at "a@a#a/!n >1't&r&6&k #a+%"&tt&/%r* Trk%"&0
/(ar/an >&l&6&k k<,,&tl% 8%r /ar8&"& a'la /a"ana#a4 A"an%
R<'"a ,&"a B<l>ar%'tan tara9n/an >&l#&'% #<+t&#&l /ar8&
ka'/&/%l%".rB* R<'"a5#n B.!a4lan &l& >&:%r#&'% ,& 8<n/an n&
>%8% #&n9aa/&r &l/& &/&6&!% #&'&l&'% 1t&/&n8&r% #naka(a
&/%l&>&l#%(t%r* R<'"a0 B.!a4lar/a 8a(ka 8%r /&,l&t%n A"an%
Trk%"&5n%n "kl#a'n #t&ak%@B "&rl&(-
' $=etro0raddaki 9n0iliz el1isi, !ir E2 Buchanan to Qord Erey !t2 =etersbur0, At-
n '8, '*'@, tel2 >o2 @H+2 =2 -2 ?2&M2? C+'&'8@82
% Jine2
-23
#&(%n& a'la #'a#a+a &/&#&4* Trk%"&5n%n +<k<k; ,& kltr
&'a'larna >1r& r&9.r#lar "a@#a!a #<kt&/%r .la#a"(0
(%#/%"& ka/ar R<'"a5#n %(%n& >&l#%(t%rK :nk +%lHl altn/a
"a("an Lr%'t%"an- Drt./._ t&85a#n R<'"a5"a kar(
t&#a"ll&r%n%n art#a'na '&8&8 t&(k%l &t#%(t%r k%0 8< 6%+&t
A,r<@a na4arn/a R<'"a5#n Jarktak% A"an% D'#anl
2#@arat.rl<!<n/ak%B /<r<#<n< k<,,&tl&n/%r&n &n #+%#
' Ja2 Lakher, )A t2 D $'*%C, s2 DD2
% Ayn y2 s2 D*2
-34
R<' t%6ar&t >&#%l&r%n%n 9aal%"&t& >&:#&l&r%n/&n 8&r% 70 "l .l/<!<
,& 8< ".l/a @&k :.k @ara +ar6an/! +al/&0 R<'"a5#n FB.!a4lar/a
"&rl&(#&'% #&'&l&'%Fn%n 8<l<n/<!< "&r/& kal/! /a 8&l%rt%l#%(t%*
1-95 /& FMr#&n% ktal%F 4a#ann/a R<'"a0 2n>%lt&r&5n%n #<,a9akat%
%l& I'- tan8<l<n %(>al%n% ta'arla/! +al/&0 ta(t ,a'talarnn %+t%"a6
kar(la"a6ak 8%r /<r<#/a .l#a"(n/an0 8<n/an 9&ra>at &t#%(t%K
191) /& /& 81"l& 8%r ta'an 4&r%n/& /<r<l#<(0 9akat %k%
k.l.r/<<n nakl% 8%l& an6ak %k% a" %:%n/& "a@la8%l&6&!%
anla(l/!n/an0 81"l& 8%r +ar&k&t%n F>%4l%l%!%F kal#"a6a! %:%n0
8<n/an /a ,a4>&:%l#%(t%*
La+ +a4r/a %'&0 Trk%"&5"& kar( 6%//; .larak +ar&k&t& >&:%l-
#&k (1"l& /<r'<n0 Trkl&r tara9n/an &l& a8nan 8a+r; @r.>ra#n
>&r:&kl&(t%!% tak/%r/&0 R<'"a5#n #/a9aa'nn 8%l& "&t&r'%4
.l/<!< anla(l#akta/r* ?nk0 trl ".llarla &l/& &/%l&n
%'t%+8arata na4arn\ Trk /.nan#a' 1914-1917 "llarn/a >&r&k
>&#%l&r%n%n ,a'9lan ,& >&r&k'& t.@larnn :.kl<!< ,& at&( k</r&t%
%t%8ar%"l&0 R<' Kara/&n%4 /.nan#a'n/an :.k /a+a 'tn 8%r
/<r<#/a .la6aktr*
Sa4.n.,0 Trk /.nan#a'nn 8< 1l:/& k<,,&tl&n#&'% kar(-
'n/a &n/%(&'%n% 'akla#".r ,& ra@.r<na (1"l& /&,a# &/%".r/<\
R<'"a0 "llar 8."<n6a 8< ka/ar :.k @ara +ar6a#a'na ra!#&n0
81"l& 8%r /<r<#a na'l ta+a##l &/&8%l%r` B<n<n t&k :ar&'%\ R<'
Kara/&n%4 /.nan#a'#n k</r&t%n% ##kn #&rt&8& 'r5at%&
"k'&lt#&k A,& 8<n<n %:%n >&r&k&n @ara" #al%"& n&4ar&t%n/&n
t&#%n &/&r&k 8a+r%"& n&4ar&t%n& /&,r&t#&kB %/%* Sa4.n., 8<
#ak'atla (< +<- '<'larn 8%r an &,,&l "&r%n& >&t%r%l#&'%n% ta,'%"&
&/%".r/< \ 1B Kara"a :kanla6ak a'k&rl&r%n A/&''antB
'&9&r8&rl%!%n%n :a8<kla(trl#a'0 )B Lar&k&t %:%n >&r&kl% ".llarn
%n(a'0 3B Kara/&n%4 /.nan#a'nn tak,%"&'%0 4B Kara/&n%45/& ta(t
>&#%l&r%n%n arttrl#a' ,& 5B Ka9ka'lar a(an /&#%r".l<n<n %n(a'*
Sa4an.,5a >1r& \ R<'"a Trk%"&5/& status quoyu ##kn #&r-
t&8& <4<n 8%r #//&t %:%n #<+a9a4a"a :al(#al/rK59akat
FB.!a4lar #&'&l&'%n%nF +all%0 an6ak A,r<@a <#G#; a+,al%n%n
kar(#a' %l& ##kn .la6a! a(%kHr/* A?k#a' k<,, &tl&
' !azonov, bu 06rn 1ok sonralar da tekrarlamtrK !2 D2 !azonov, <ate'!l
years '*H*-'*'D2 The -eminiscenes o# !er0e !azonov, -ussan More0n Bnister #or Morei0n
A##airs '*'C2 -us1adan tercme $Qondon '*%8,, /2 '%(K -ussian /olicy Sith re0ard
to Ionstantino/le and the !traits has been ins/ircd #or a 0reat many years by the #unda-
mental /rinci/leK the maintenance o# the stat!s J!o$ hoSeever disadvanta0eous it mi0ht
be, in many res/ects, #or -ussia2
-3-
na4arla 8akla8%l%r/%K an6ak 2n>%lt&r&5n%n /<r<#< @&k 'ar%+ /&!%l/%K
2n>%lt&r&5n%n R<'"a %l& "a 8%r %tt%9ak ak/&t#&'% ,&"a +a"r+a+ 8%r
tara9'4lk >/&6&!% 'anl".r/<* Balkanlar/a %'& R.#an"a %l&
B<l>ar%'tan5n ala6aklar /<r<#0 R<'"a 8ak#n/an :.k #+%#
.la6akt K /.la"'%"l&0 R<'"a0 8< +&r %k% Balkan /&,l&t%n% /& k&n/%
tara9na :&k#&!& 8ak#al %/%K 8%l%n&n 8%r (&" ,ar'a . /a0
B<l>ar%'tan5n FBkr&( 3<a+&/&'%Fn%n /&!%(t%r%l#&'%n% %'t&#&'% %/%*
3ak&/.n"a5nn B<l>ar%'tan5a %a/&'% 8a+a'na0 B<l>ar%'tan5n
F8tn Sr@lar +Hk%#%"&t% altna al#a' ".l<n/aF Sr8%'tan5a
"ar/# t&#%n &/&8%l#&l% %/% A"an% A,<'t<r"a-3a6ar%'tan5a kar(
+ar8& >%r#&l% %/%*B 2(t& 8tn 8< #&'&l&l&r%n >1r(l#&'% %:%n0
Sa4.n.,0 ?ar5n @&k "akn/a FL<'<'; 2't%(ar& 3&6l%'%Fn% t.@lant"a
:a!r#a'n %'t&/%* ?ar N%k.la II* /a0 Sa4.n.,5<n 8< ra@.r<n<
ta',%@ &tt% ,& FL<'<'; %'t%(ar& 3&6l%'%Fn% /& t.@lant"a :a!r#ak
%:%n >&r&kl% &#%rl&r% ,&r/%*
Sa4.n.,5<n0 )3 Ka'# 1913 tar%+%n/& ?ar N%k.la Il*"a '<n/<!<
8< ra@.r<0 R<'"a5nn FB%r%n6% $n"a Sa,a(Fna t&ka//%%# &/&n --.
a" %:%n/& tak%@ &tt%!% '%"a'&t%n% ,& 8%l+a''a Trk%"&5"& kar( al/!
t&/8%rl&r% a"/nlat#ak %t%8ar%"l& a"r6a #+%#/%r\ B< ra@.ra 8%r /&
FKara/&n%4 5/&k% 8a+r; k<,,&tl&r%#%4%n arttrl#a' l4<#<F
8a(l!n ta("an 8%r FMkF /& k.n#<(t<* B<ra/a (< +<'<'lar 8&l%r-
t%l#%(t% \ 1B 1913 /& Kara/&n%4/& 'tnlk R<' /.nan#a'na a%tt%r0
%,1914-1917 "llarn/a 'tnlk Trk l.nan#a'na a%t .la6aktr0
@,1917 /& /& R<' /.nan#a' Trk /.nan#a'na kar( +a9%9 8%r '-
tnlk &l/& &/&6&kt%r*
1
2(t& 8< /<r<# >14 1nn/& t<t<larak0 Trk
/.nan#a'nn >&:%6% .l'a /a+% 'tnlk &l/& &t#&'%n& #an% .l#ak
>&r&k#&kt&/%r* B< #ak'atla0 Trk%"& %:%n 2n>%l%4 t&r'an&l&r%n/&
%n(a +al%n/& 8<l<nan %k% 4r+lnn AS<ltan D'#an I* ,& S<ltan
R&(a/B Trk%"&5"& t&'l%#%n%0 /%@l.#at%k ".llarla0 ##kn #&rt&8&
>&6%kt%r#&k %:%n AR<'B +ar%6%"&'%n%n %n>%l%4 #aka#lar n&4/%n/&
t&(&88't& 8<l<n#a' >&r&k&6&kt%r* A"r6a 8a(lan#( .lan R<'
+ar@ >&#%l&r%n%n %n(aatnn @lHn/an 8%rka: a" &,,&l 8%t%r%l#&'%n&
>a"r&t &/%l&6&kt%rK 8%r /& +ar%:t&n 8%rka: +ar@ >&#%'%n%n /6 'atn
aln#a' /(nl#&l%/%r* R<' Baltk /.nan#a'nn 1914-1915 /&0
Trk%"&5"& kar( k<llan#ak 4&r&0 Ak/&n%45& >1n/&r%l#&'%
@r.>ra#a k.n#<(t<* S14n k'a' R<'"a0 B.!a4lar #&'&l&'%n%n
kat5; 8%r (&k%l/& +all%0 "an% R<'"a5#n k.ntr.l altna k.n#a'
#ak'a/"l&0 1917 "lna ka/ar 8tn /.nan#a %n(aatn
ta#a#la#ak +<'<'<n/a karar al#( 8<l<n<".r/<* B<n<n %:%n
9 ) A t2 + $'*%C, s2 @% ve devam2
'*%
'u s#ralarda !rkiye %l& Almanya aras#nda vaki olan anla"ma R<'"a5#n
Trk%"&5"& kar( >tt! '%"a'&t%n/& 8a4 '&rt :k(lara '&8&8%"&t
,&r/%\ Trk .r/<'<n<n 'la+ %:%n R&n&ral L%#an ,.n San- /&r'
r%"a'&t%n/& 8%r Al#an a'k&r; +&"&t%n%n >1n/&r%l#&'% %:%n0 Trk%"&
%l& Al#an"a ara'n/a 8%r anla(#a %#4alan#( ,& L%#an ,.n
San/&r' /& 14 Aralk 1913 tar%+%n/& 2'tan8<l5a ,ar#(t* B%r Al#an
a'k&r; +&"&t%n%n 2'tan8<l5a >1n/&r%l#&'% R<'"a5/a 8%r/&n8%r& '&rt
8%r t&@k% "a@t ,& R<'"a %l& Al#an"a ,& R<'"a %l& Trk%"&
ara'n/ak% #na'&8&/&r%n >&r>%nl&(#&'%n& ".l a:t*
D'#anl-Trk .r/<'<n<n Al#an 4a8%/&r% tara9n/an F/4&l-
t%l#&'%F 9%kr% "&n% /&!%l/%* B<n<n &n &'k%'% 1-35-1-40 "llarn/a
.l<@0 +&n4 "48a( rt8&'%n/& .lan L&l#<t+ ,.n 3.ltk&5n%n
a'k&r; 1!r&t#&n ,& ta+k%#at 4a8%t% .larak D'#anl .r/<'<n/a
+%4#&t &t#&'% %/%* S<ltan A8/l+a#%/ II. tara9n/an /a,&t &/%l&n
Al#an R&n&ral% ,.n /&r R.lt4 A=a(aB0 1--7-1-95 "llarn/a
Trk%"&5/& kal#( ,& D'#anl .r/<'<n<n 'la+n/a 8"k r.l
."na#(K 8%l+a''a a'k&r; #&kt&@l&r%n ,& FLar8%"&Fn%n
#./&rnl&(#&'%n/& ,.n /&r R.lt4 =a(a5nn r.l 8"k .l#<(t<r*
3a+#</ J&,k&t =a(a5nn 'a/ar&t% ,& +ar8%"& na4rl! 'ra'n/a
AD6ak 1913-La4%ran 1913B Al#an a'k&r; #t&+a'''larnn
:a!rl#a' 9%kr% t&krar &l& a+n/K Balkan Lar8%n5/&k%
8a(ar'4lklar 8< +<'<'ta &n 8"k H#%l t&(k%l &t#%(t%r* 3a#a9%+0
,.n /&r R.lt4 =a(a5/an %t%8ar&n Trk .r/<'<n/a FAl#an <'<lF
tat8%k &/%l#%( .l#a'na ra!#&n0 FB%r%n6% Balkan Lar8%n/&F Trk
.r/<'<n<n "&n%l>&/&n k<rt<la#a/! >14 1nn/& 8<l<n/<r<larak0
Al#an a'k&r; +&"&t%n%n :a!rl#a'n t&nk%t &/&nl&r ,ar/K 9akat
Mn,&r B&"5%n Al#an a'k&r; &!%t%#%n& +a"ran .l<(< Al#anlarn
/a,&t &/%l#&'%n% 'a!la#(t* N&t%6&/&0 R&n&ral L%#an ,.n
San/&r'0 4) k%(%l%k 8%r 4a8%t ka9%l&'% %l&0 1913 Aralk .rtalarn/a
%'tan8<l5a >&l/% ,& +&#&n Trk .r/<'<n<n 'la+ %:%n ,a4%9&'%n&
8a(la/*
1
Trk +k#&t% %l& Al#an"a ara'n/a ,arlan anla(#a"a >1r&\
L%#an ,.n San/&r' a"n 4a#an/a0 2'tan8<l5/ak% I* K.l.r/<n<n /a
k<#an/an .la6aktK 8< '<r&tl& %'tan8<l ,& B.!a4lar/ak% Trk
k<,,&tl&r% ta#a#%"l& 8%r Al#an R&n&ral%n%n k<#an/a' altna
k.n#<( .la6akt* B< +al %'& R<'"a5/a 8"k t&@k%l&r "arattK R<'
>a4&t&l&r%n/& Al#an"a al&"+%n/& "a4lar :k#a!a 8a(la/K
: Qiman von !anders, ?tto ;iktor )ari2 <2n' Kahre %)rkei. Berlin '*%%, C'% ss2 9n0i-
lizresiK <iveyears in %!rkey$ Anna/olis, T2 !2 >aval :nstitute, '*%+, @%D //A Trk1esiK Qiman
von !anders, %)rkiyede *eL sene$ Dersaadet '@@+2
-35
lar "a@l#a!a 8a(lan/* A"# 4a#an/a Trk%"& al&"+%n/& /& at&(
@'krl#&kt& %/%* B< /&9a Sa4.n.,0 Iran'4 ,& 2n>%l%4 +ar%6%"&'%
%l& /<r<#< #4ak&r& ,& >&r&kl% t&/8%rl&r aln#a' %:%n =ar%' ,&
L.n- /ra5/ak% R<' &l:%l&r%n& tal%#at >1n/&r/%* 2'tan8<l5/a 3*
R%&r'5%n Ba8Hl% 4&r%n/& 8a'k "a@#a' /a &#r&/%l/%*
L%#an ,.n San/&r'5%n /a,&t%n/&n :.k &,,&l0 Trk 8a+r%"& n&-
4ar&t% ?ngiltere=ye #ra6aatla0 Trk /.nan#a'#n 8a(n/a 8<l<n#ak
' )A, t2 + $'*%C, s2 C% vc CC2
% Ayn y2 s2 CD2
@ Jine, s2 C+2
-3/
8< t.@lant &'na'n/a R<' +ar%6%"&'% ,& a'k&r; #aka#lar
tara9n/an 1n& 'rl&n &'a' 9%kr%n\ 2'tan8<l ".l<n<n B&rl%n5/&n
>&:t%!% .l/<!< a:k:a >1rl#(t* Yan% B.!a4lar al#ak %:%n
8&+&#&+al Al#an"a- #n R<'"a tara9n/an "&n%l#&'%n%n (art
.l/<!< (@+& >1tr#&4 8%r (&k%l/& anla(l#( >%8%"/%*
3a#a9%+ 8< 'ralar/a Al#an"a +ar8& >%r#&"% +&n4 ta'arla-
#a#( .l/<!<n/an0 L%#an ,.n San/&r' #&'&l&'%n% 8"t#&/&n0
' )A, t2 + $'*%C, s2 ('2
% Ay, yerde, s2 (' ve devam2
-30
lan/a0 8a+r%"& na4r 1* Rr%>.r.,:0 <#G#; &rkHn +ar8%"& r&%'%
R&n&ral Ya* W%l%n'k%"0 2'tan8<l &l:%'% 3* R%&r'0 +ar%6%"& na4n "ar-
/#6' A* N&rat.,0 R&n&ral $an%l.,0 R&n&ral A,&r5"an&,0
8a+r%"& n&4ar&t% >&:%6% &rkHn +ar8%"& r&%'% N&nk.,0 +ar%6%"&
n&4ar&t% "akn Jark #a'a' #/r =r&n' Tr<8&t'k." ,&
8a+r%"& %k%n6% +ar&k&t /a%r&'% 8a(kan0 "<kar/a a/ >&:&n %k%n6%
/&r&6& "48a( N&#%t'0 +a4r 8<l<n<".rlar/*
Sa4.n.,0 t.@lant" a:ark&n\ F3%ll&tl&rara' /<r<#<n 8%rtak#
>&l%(#&l&r& >&8& .l/<!<n/an0 R<'"a5nn tar%+; >a"&'%n% t&(k%l
&/&n AB.!a4lar #&'&l&'%n%nB R<'"a5nn ar4< &tt%!% 8%r (&k%l/&
+all&/%l#&'% %:%n >&r&kl% t&/8%rl&r%n (%#/%/&n aln#a' %6a8&tt%!%n%F
8&l%rtt%kt&n '.nra0 F(a"&t B.!a4lar 4&r%n/&k% +Hk%#%"&t Trkl&r%n
&l%n/&n :kar'a0 R<'"a0 .ra/a 8a(ka 8%r /&,l&t%n "&rl&(#&'%n&
#'aa/& &/&#%- "&6&kt%r ,& /.la"'%"l& B.!a4larn %(>al% 4ar<r;
.la6aktrK '.nralan0 R<'"a5nn #&n9aatl&r%n& 6&,a@ ,&r&6&k 8%r
tar4/a 2'tan8<l ,& ?anakkale B.!a4larnn /<r<#< t&'8%t &/%l&6&kt%rF
/&/%* Yan% Sa4.n.,0 +&r +alkHr/a B.!a4larn #<+akkak R<'"a
tara9n/an %(>al &/%l&6&!%n% '1"l&#%( 8<l<n<".r/<* T.@lant/ak%l&r
8< >1r( ta#a#%"l& /&'t&kl&/%l&r* B<n/an 1n6&k% t.@lant/a A31
Aralk 1913- 13 D6ak 1914B Sa$onov=un B.!a4lara kar( +ar&k&t&
>&:#&k t&kl%9%n& K.k.,- t'&,5%n %t%ra4 &tt%!%n% >1r#(tkK . 4a#an
81"l& 8%r +ar&k&t%n Al#an"a %l& +ar8& '&8&8%"&t ,&r&6&!% 1n&
'rl#(t* J%#/%k% t.@lant/a K.k.,t'&, ".kt<0 artk ka8%n&/&
/&!%l/%K .n<n "&r%n& >&l&n #al%"& na4r ABark.,B %'& Sa4.n., %l&
+&#9%k%r/%K /.la"'%"l& +ar%6%"& na4rnn FB.!a4lar 4a@t&t#&kF
>1r(n& k%#'& kar( >&l#&/%*
T.@lant/a @r&n'%@ #&'&l&l&r% /&!%l0 B.!a4lara "a@la6ak a'-
k&r; +ar&kHtn t&9&rr<at 4&r%n/& /<r<l/< ,& #naka(alar "a@l/*
B< +<'<'ta &rkHn +ar8%"& r&%'% R&n&ral W%l%n'k%" %l& %k%n6%
/&r&6&/&k% "48a( N&#%t' ara'n/a ta# 8%r >1r( a"rl! 8&l%r/%*
R&n&ral W%l%n'k%"0 +ar@ :kt! tak/%r/& Bat5/ak% /<r<#a >1r&
A"an% Al#an ,& A,<'t<r"a -3a6ar%'tan 6&@+&'%n/&k% ,a4%"&t&
>1r&B 2'tan8<l5a kar( %k% k.l.r/< '&,k&/%l&8%l%r/%K "an% 2'tan8<l ,&
B.!a4lar5a kar( +ar&k&t an6ak Bat 6&@+&'%n/&k% 8a(ar '.n<n/a
&l& aln#al %/%* Lal8<k% "48a( N&#%t' 8< >1r(n "an+(
.l/<!<n<0 :nk F2'tan8<l ,& B.!a4lar0 Bat5/a #6a/&l& /&,a#
&/&rk&n "a8an6 /.nan#a' ,& .r/<larnn %(>al &/&8%l&6&!%n% ,&
8< /&,l&tl&r%n 2'tan8<l ,& B.!a4lar R<'"a5"a t&rk&t#%"&6&kl&r%n%F
-31
tan8<l 4&r%n& +&#&n k<,,&t '&,k&t#&k ,& .ralan &l& >&:%r#&k
(art .l/<!<n<F '1"l&/%*
1
3a#a9%+ t.@lant &'na'n/a R<'"a5#n +&r 4a#an .l/<!< >%8%0
8< /&9a /a B.!a4lar/a kara"a a'k&r :kar#ak %:%n >&r&kl% ,a'ta
,& 8%l+a''a ta(t %#kHnlarn/an ta#a#%"l& #a+r<# .l/<!<
#&"/ana :kt* Yan% +ar@ @atlak ,&r/%!% tak/%r/& 8< +a4rlklarn
1"l& k.la"6a ,& k'a 8%r 4a#an/a ta#a#lan#a'na %#kHn
.l#a/! anla(l/K /.la"'%"l& Sa4.n.,5<n :.k ar4<la/! 8<
Fkara"a :kar#aF A/&''antBnn 1"l& t&4 &l/&n "a@la#"a6a! /a
8&ll% .l/<* Iakat 81"l& 8%r +ar&k&t%n "a@la6a! #<+akkak
'a"l/!n/an0 +&#&n >&r&kl% +a4rlklara 8a(lan#a' /a
kararla(trl/* R<' 8a+r%"& &rkHn +ar8%"&'%n6& FB%r%n6% $n"a
Sa,a(Fnn 8a(la#'na an6ak : +a9ta kala "an% )4 La4%ran/ 7
T&##<4 1914 tar%+%n/& '<n<lan 8%r "a4/a \ Btn +a4rlklarn
1917 "ln/an '.nra 8%t%r%l&6&!% 8%l/%r%l/%*
)
Yan% R<'"a0 1917 /&
,&"a a4 '.nra0 B.!a4lan &l& >&:%r#&k %:%n +ar&k&t& >&:#&
kararn ,&r#%( 8<l<n<".r/<*
B< karar0 R<'"a5#n B.!a4lar5/a ,&"a Balkanlar/ak% #&n9aat-
l&r%n%n +al&l/ar .l#a/! %+t%#al% >14 1nn/& 8<l<n/<r<larak aln-
#(tK "an% Trk%"&5n%n status quo '< #<+a9a4a &/%l&6&k ,& +&r+an>%
8%r "a8an6 /&,l&t A8a(ta Al#an"aB 8< status quo "< k&n/% #&n-
9aat%n& /&!%(t%r#&!& kalk(#a/! #//&t 8."<n6a0 R<'"a
+ar&k&t'%4 kala6ak ,& 1917 "lna ka/ar +ar@ +a4rlklarn
ta#a#l"a8%- l&6&kt%* B<n< #t&ak%@ R<'"a5nn B.!a4lar &l&
>&:%r#&k ,& Ftar%+; >a"&'%Fn% +all&t#&k %:%n +ar&k&t& >&:#&'%
#<+akkak >%8%"/%*
Iakat +&r+an>% 8%r "a8an6 /&,l&t A8%l+a''a Al#an"aB 8< /<-
r<#< 8.4arak 2'tan8<l ,& B.!a4lan &l& >&:%r#&!& t&(&88'
&/&r'& ,&"a B.!a4lar k&n/% n9<4< altna k."#ak %:%n 9aal%"&t&
8a(lar'a0 kar('n/a R<'"a5" 8<la6ak ,& R<'"a5#n +&#&n +ar8&
>%r#&'%n& ".l a:la6akt* N%t&k%# 1914 "l La4%ran )- %n/& Sara"-
B.'na5/a A,<'t<r"a ,&l%a+/ I6r/%nan/5n 4&r%n& atlan k<r(<nlar
,& 8.#8a %l& FA,r<@a 8ar<t 9:'Fnn /a @atla#a' 4&r%n&0 R<'"a
%:%n /& FB.!a4lar 3&'&l&'%Fn%n +all%n%n :an :aln#( >%8% t&lHkk%
&/%l/%!%n% a4 '.nra >1r&6&!%4*
F2k%n6% Balkan Lar8%F a4 1n6& '1"l&n/%!% 4&r&0 B<l>ar%'tan5/a
R<'"a5"a kar( 8"k 8%r %n9%al <"an/r#(tK B<l>ar +k#&t #a+-
9%ll&r% ,& a'k&r; :&,r&l&r%n/& B<l>ar%'tan5n Trk%"& %l& kar( kar("a
' )A t2 + $'*%C, s2 (@2
% Ayn y2 s2 (@2
-3D
#a!a 8a(la#(t* N%t&k%# Trk k<,,&tl&r% /a+a M/%rn&5"& girmeden
1n6&0 '<l+ #4ak&r&l&r%n& >%r%(#&k 4&r& 2'tan8<l5a 8%r 'ulgar
#<ra++a' >&l/%K a4 '.nra /%!&r #<ra++a'lar /a >&l/%l&r ,& r&'#&n
#4ak&r&l&r& 8a(lan/* Trk +&"&t%n& /a+%l%"& na4n ,& F2tt%+at ,&
T&rakk% P&#%"&t%Fn%n &n n9<4l< a4a' TalHt B&" r%"a'&t &t#%(t%*
M/%rn&5n%n >&r% aln#a' ,& FBkr&( 3<a+&/&'%Fn%n ak/%0 B<l>ar%'tan
%l& Trk%"& ara'n/ak% #4ak&r&l&r% k.la"la(tr#(t* N%+a"&t 17/)9
' $:stanbuldaki 9n0iliz 7l1ilii mstear, Barlin0 to Erey, Ionstantino/le, ?ct2
%, '*'@2 P.R2?&M2?2 @+'&'8@82
-32
#&'% R<'"a5/a t&@k%l&r "a@#( ,& O1n-Trkl&r al&"+%n/&
>a4&t&l&r/& "a4lar :k#(t* 3a#a9%+ 8%r aralk0 FN.,."&
Er&#"aF >a4&t&'%n/&0 2'tan8<l5/ak% F2k/a#F ,& FTan%nF& kar(lk
.l#ak 4&r&0 /.'tan& 8%r-%k% "a4 /a :k#(t* 3a#a9%+ 8< /.'tl<k
+a,a' <4<n 'r#&/% ,& 8%l+a''a Balkanlar/ak% ,akalar ,&
R<'"a5nn tak%8& 8a(la/! FBalkan 2tt%9akF /.la"'%"l&0 Trk%"&
%l& R<'"a5nn ara' >%tt%k:& a:l/*
M'k% 'a/ra4a#lar/an L'&"%n L%l#% =a(a5nn 1910 N%'an5n/a
St* =&t&r'8<r>5< 4%"ar&t% &'na'n/a FN.,."& Er&#"aF >a4&t&'% ta-
ra9n/an 8%r 4%"a9&t t&rt%@ &/%l#%(t%* $a,&tl%l&r ara'n/a 8<l<nan
K.nt Drl.99 :&kt%!% n<tk<n/a O1n-Trkl&r& at#( t<t#<(t<*
Trk%"&5/&k% +Hk%# 4#r& +akkn/ak% R<' k.nt<n<n 8< '14l&r% +%:
t& +.( 8%r (&" /&!%l/%* N%t&k%# A+#&/ A!a.!l<0 2'tan8<l5/a :kan
FL&Q&<n& T<r6F >a4&t&'%n/& A)1 N%'an 1910B 8<na '&rt 8%r kar(lk
,&r/%*
R<'"a5#n +.(<na >%t#&"&n %k%n6% 6%+&t /&\ Trk%"&5/& '%"a';
%'t%krar'4l!n /&,a# ,& 8<n/an :ka6ak n&t%6&l&r%n R<'"a5#n
ar4< &t#&/%!% 8%r %'t%ka#&t al#a' %/%* )3 D6ak 1913 tar%+%n/&k%
FBa8Hl% 8a'knF ALk#&t /ar8&'%B ,& 11 La4%ran 1913 tar%+%n/&
/& Sa/ra4a# ,& +ar8%"& na4r 3a+#</ J&,k&t =a(a5nn 8%r
'<%ka't& k<r8an >%t#&'% >%8% ,akalar Trk%"&5/&k% %: /<r<#<n n&
ka/ar %'t%krar'4 .l/<!<n< >1't&r#%".r #< %/%` An6ak Mn,&r
=a(a5nn 4 D6ak 1914 tar%+%n/& Lar8%"& n&4ar&t%n&
>&t%r%l#&'%n/&n '.nra/r k%0 Trk%"&5/& .r/<n<n /&'t&!% %l& F2tt%+at
,& T&rakk% P&#%"&t%F '%"a'; #&'5<l%"&t% a:k:a 4&r%n& aln6a0
#&#l&k&t %'t%krara ka,<(#<(t<* B< /<r<# kar('n/a R<'"a5nn
#&,6<t n%4a#la +&'a@la(#a' >&r&k%".r/<*
R<'"a5nn 2tt%+at:lara kar( /(#an6a t<t<#<0 2'tan8<l5/a
R<' &ntr%kalar ,& 9aal%"&tl&r% +akkn/a 8%r:.k (a"%a"a ".l a:#(t*
B<nlar/an &n #+%#% /6 3a+#</ J&,k&t =a(a5"a kar( +a4rlanan
'<%ka't %l& %l>%l% %/%K 8< %(t& R<' @ar#a!nn .l/<!< /a 'rarla %//%a
&/%l#%(t%* Sanklar/an 8%r%'% .lan =r&n' Sa8a+att%n5%n '<%ka'tt&n a4
1n6& 8%r R<' >&#%'%n& 8%n%@ A,r<@a5"a ka:t! anla(l#(t*
1
Trk
/(#anl! %l& tannan R<' &l:%l%!% 8a( t&r6#an 3an/&l(ta#5n /a
8< '<%ka'tla alHka/ar .l/<!< '1"l&n#&kt& %/%*
)
Iakat R<'lara kar(
&n 8"k (@+& /&0 3a+#</ J&,k&t =a(a5nn kat%ll&r%n/&n 8%r%'%
' $:stanbuldaki Alman 7l1isi, ;;an0enheim'in Alman Gariciye >ezaretine tele0ra#,
'C Gaziran '*'@, tle0r2 >o2 8%%2 EMB&'H $Labt edilmi Alman vesikalar, mikro#ilm,
Vashin0ton, >ational Archives,
% Jine, tel2 %8 Unni '*'@2
-33
.l/<!< 'an/an Ka,akl 3<'ta9a a/l 8%r%n%n 2'tan8<l5a >&l&n 8%r
R<' >&#%'%n/& "akalan#a' +a/%'&'% .l/<*
Ka,akl 3<'ta9a5nn '<%ka'tt&n '.nra R<'"a5"a ka:t! 'an-
l".r* B%r #//&t '.nra /a0 Ka,akl 3<'ta9a0 D/&''a5/a 8%r R<'
>&#%'%n& 8%n&r&k 3'r5a >%t#&k 4&r& 2'tan8<l l%#anna >&l#%(t%
A30 Ka'# -3-3B* B<n< +a8&r alan Trk &#n%"&t #aka#lan0
3<'ta9a5" "akala#ak %:%n /&r+al +ar&k&t& >&:t%l&r*
1
$a+%l%"& na4n
TalHt B&" ,& &#n%"&t #/r P&#al B&"5%n &#r% %l& 8%r #%ktar
4a8ta #&#<r< R<' >&#%'%n& 8%n&r&k0 Ka,akl 3<'ta9a5" 4.rla al@
>1tr/l&r ,& . >&6& +&#&n 8.!arak 1l/r/l&r* R<' >&#%'%n/&n
8%r ".l6<n<n aln#a'n +a8&r alan R<' 8"k &l:%'% Ba8Hl% n&4/%n-
/& (%//&tl% @r.t&'t.lar/a 8<l<n/< ,& Ka,akl 3<'ta9a5nn +&#&n
%a/&'%n% tal&@ &tt%* 3a#a9%+ R%&r' 8< Sra/a 2'tan8<l5/a +%ta@ &/&-
6&k &n "k'&k #aka#lar 8<la#a#(t* ?nk %l>%l% na4r0 "an% Ta-
lHt B&" F#'ta6&l 8%r ,a4%9& %l&F M/%rn&5"& >%t#%( 8<l<n<".r/<*
)
R<' 8"k &l:%'%n%n +%//&t% 8%rka: >n 'r/ ,& #&'&l& k&n/%l%!%n-
/&n ka@an/*
D/&''a5/ak% R<' &#n%"&t #aka#larnn 3a+#</ J&,k&t =a(a-
nn katl%n& kan(an 8a4 k%#'&l&r% k.r</<klar 8%l%n%".r* B<nlar/an
8%r% /& #lH4# &,,&l Jak%r N%"a4% %/%*
3
B<n<n R<' &#n%"&t% tara-
9n/an +%#a"& &/%l/%!% ,& k&n/%'%n& Ka9ka'lar/ak% R<' .r/<'<n/a
,a4%9& /a+% t&kl%9 &/%l/%!% anla(l".r* D/&''a5/a ,& /%!&r "ehirlerde
Trk%"&5/&n ka:an F'%"a'; #lt&6%l&rF /&n /a+a k%#l&r%n 8<l<n/<-
!< @&k %"% 8%l%n#&#&kl& 8&ra8&r0 1914 /& +ar8%n :k(n/an a4
1n6& S%n.@5ta kal&8&n/ .lan 8%r:.k k%(%n%n Kr#5a ka:tklan ,&
R<'lar tara9n/an ka8<l &/%l/%kl&r% 8%l%n%".r* B<nlar ara'n/a :.k
'.nralar R<'"a5/a Trk K.#n%'t =art%'%5n%n 8a( .la6ak 3<'ta9a
S<@+% /& ,ar/* Trk +</</<na "akn 8a4 (&+%rl&r/&0 #&'&lH
Bat<#5/a /a F2tt%+at ,& T&rakk%F"& kar( 9aal%"&tt& 8<l<nan 8a4
Trk #lt&6%l&r%n%n 8<l<n/<!< ,& R<'lar tara9n/an +%#a"& &/%l/%!%
8%l%n#&kt&/%r*
1913 /&n8&r% 2'tan8<l5/ak% R<' &l:%l%!%n& 8a!l >%4l% 8%r R<'
2't%+8arat t&(k%lHtnn /a 9aal%"&tt& 8<l<n/<!< 8%l%n%".r* B<n<n 8a-
(n/a FR<' T%6ar&t Banka'Fn/a ,a4%9&l% Al&k'an/&r ?&rn.>.r.,%:
' Jine y2 Tele0rr2 >o2 @C*, @ Dez2 '*'@2
% Jine2
@ ?dessadaki Alman )onsolosluundan, '( A/ril '*'C, EMB&'H2 reel @*C,
.44
a/l 8%r% ,ar/*5 ?&rn.>.r.,%:5%n0 >"a 8anka %(l&r% #na'&8&t%"l&0
Trk%"&5/& 8."<na '&"a+at "a@t! ,& #alG#at t.@la/!0 8a(ta Mr-
#&n% ,& R<#lar/an .l#ak 4&r& 8%r:.k aQan .l/<!< /a
anla(l#akta/r* Ba4 Krt aQanlarnn /a R<'larla "akn
#na'&8&tl&r t&'%' &tt%!% 8%l%n#&kt&/%r*
Mn,&r B&"5%n : rt8& "k'&lt%l&r&k0 =a(a n,an %l& Lar8%"&
N&4ar&t%n& >&t%r%l#&'% AD6ak 8a( 1914B ,& /.la"'%"l& Trk%"&5n%n
&n k</r&tl% (a+'%"&t% .l<,&r#&'% k&"9%"&t%0 #a#a9%+0 R<' 8"k &l-
:%l%!% tara9n/an +%: t& 9&na kar(lan#a#(tK 8%lHk%'0 3* R%&r'5%n
Mn,&r =a(a %l& :.k %"% #na'&8&tl&r k<r#a!a :al(t! 8%l%n%".r* 2'-
tan8<l5/ak% R<' /%@l.#at%k #a+9%ll&r%n/& %//%a &/%l/%!%n& >1r&\
FMn,&r =a(a Trk%"&5/& 8%r /%kta r&Q%#% k<ra6ak ,& +attH D'#anl
'lHl&'%n% ,& +%lH9&t% kal/ra6akt*F Mn,&r =a(a5"a F>&l&6&!%n
a/a#F na4ar%"l& 8akl/!n/an0 k&n/%'%"l& ##kn #&rt&8& "akn
#na'&8&tl&r k<r<l#a' %'t&n%".r/<*
3a#a9%+ F2tt%+at ,& T&rakk% P&#%"&t%F <#<#; #&rk&4%n/& 8<
'ralar/a Trk%"&5n%n /( '%"a'&t% +akkn/a 8%r >1r( .l#a/!
anla(l".r* N9<4 'a+%8% k%#'&l&r ara'n/a 8< +<'<'ta ." 8%rl%!%
.l#a/! #<+akkaktr* Mn n9<4l< k%#'& ,& F@%(#%( @.l%t%ka6F .lan
/a+%l%"& na4r TalHt B&"5%n 8< 'ralar/a r&n>%n% 8&ll% &t#&/%!%0
Antanta /&,l&tl&r%n% k<(k<lan/r#a#ak ,& %6a8n/a Iran'a %l&
2n>%lt&r&5/&n 8.r: @ara ala8%l#&k %:%n0 Trk%"&5n%n Al#an"a5"a
9a4la "akla(t!n >1't&r#&kt&n ka:n#( .l#a' /a ##kn/r*
Mn,&r =a(a5nn %'& >%tt%k:& Al#an"a5"a #&"l&tt%!% >1rl".r*
P&#al =a(a %'&0 Trk%"&5n%n #<ka//&ratnn "aln4 Al#an"a5"a
8a!lan#a'na #<+al%9t%* F3&rk64-% U#<#;F/& Iran'a ,& +attH
R<'"a %l& anla(#ak %'t&"&nl&r ,ar/* 3&'&lH Pa,%/ B&" FIrank.9%lF
.larak tann#(tK k&n/%'%n%n R<' &l:%6% R%&r' %l& /& :.k %"%
#na'&8&tl&r k<r/<!< 8%l%n%".r* Ka8%n& a4alan ara'n/a
2n>%lt&r&5"% +.( t<t#ak ar4<'<n<n 8%l+a''a k<,,&tl% .l/<!< /a
anla(l".r* Sa/ra4a# ,& +ar%6%"& na4r .lan Sa%/ Lal%# =a(a0
(a+'&n :.k 6&nt%l#&n 8%r k%#'& .l#akla 8&ra8&r0 ka8%n&/& n9<4
'a+%8% /&!%l/%K F2tt%+at ,& T&rakk% P&#%"&t%Fn- 6& >/l&n '%"a'&t
%6a8 . 'ralar/a 'a/ar&t #aka#n/a 81"l& 8%r 4atn 8<l<n#a'
%6a8&t#%(t%*
Balkan Lar@l&r% n&t%6&'%n/& R<#&l%/&k% D'#anl t.@raklar-
nn 'a/&6& k:k /&,l&tl&r ara'n/a @a"la(l/! ,& 8"k
/&,l&tl&r%n 8<n/an 81"l& Balkanlar/a ara4% ka4ana#"a6aklar
>&r:&!%n%
' Alman vesikalar2 )onstantino/el, den %H Uan2 '*'C $Berichte-Anla0e,2
.4-
/& .rta"a k."#<(t<* Lar@ 'ra'n/a 2'tan8<l ,& B.!a4larn k:k
8%r /&,l&t%n &l%n&0 #&'&lH B<l>ar%'tan ,&"a Y<nan%'tan5n0 /(#&k
%+t%#al% /a+% 8&l%r#%(t%* B< +ak%katl&r ,& ,akalar kar('n/a R<'-
"a5nn Trk%"&5"& kar( tak%8 &t#&'% >&r&k&n '%"a'&t%n% >14/&n >&-
:%r#&'% >&r&kt%!% ,& FB.!a4lar 8a(ka 8%r /&,l&t& ka@tr#a#ak %:%n
t&/8%rl&r al#a' lH4# >&l/%!%n%F "<kar/a >1r#(tk* R<'"a5#n
tat8%k &/&6&!% ana @r&n'%@ Trk%"&5n%n F8tnl!n #<+a9a4a
&t#&'%F0 "an% status guonun /&,a# %/%* B<n/an /.la" Trk%"&5"&
kar( a/&tH 8%r F"<#<(a#aF0 8%r n&,% F"aknlkF >1't&r%l#&'% /a+%
%6a8&/&6&kt%*
L%#an ,.n San/&r'5%n r%"a'&t%n/&k% Al#an a'k&r; +&"&t%n%n
2'tan8<l5a >&l%(%n/&n '.nra Al#an n9<4<n<n 8'8tn >&l%(#&'%
4&r%n&0 R<'"a5#n0 a/&tH D'#anl $&,l&t%5n%n F8tnl!nF #<-
+a9a4a"a 8%l+a''a >a"r&t &tt%!% >1rl#(tK 8< >a"r&t%n %6a80 Al-
#an"a5nn 8%lak%' Trk%"&5"% @ar:ala#ak ,& 8<n/an 9a"/alanarak
Trk ara4%'%n/&n 8%r k'## A8&lk% /& B.!a4larB k&n/%n& %l+ak
&t#&k %'t&/%!% +akkn/a %//%alar /a+% .rta"a atl#(t* B<n<nla
2n>%lt&r& ,& Iran'a Al#an"a5#n kar('na :karl#ak %'t&n%".r/<*
B<n/an 81"l& R<'"a %l& Al#an"a ara'n/ak% :at(#a n.kta'nn /a
2'tan8<l ,& B.!a4lar t&(k%l &tt%!% %"%6& a"/nlan#( .l<".r/<*
N%t&k%# St* =&t&r'8<r>5/ak% Iran'4 P+ar>1 /5A99a%r&'5% $.<l6&t5%n
+k#&t%n& ".lla/! <4<n 8%r ra@.r/a0 2'tan8<l "4n/&n
#&"/ana >&l&n R<'-Al#an r&ka8&t% 4&r%n/& /<r<l#<( ,&
R<'"a5#n0 FAl#anlar arka @lHna %t#&k #ak'a/%"l& Trk%"& %l&
anla(#a' %#kHnlarn/anF 8a+'&/%l#%(t%*
1
Lal8<k% 2'tan8<l5/ak% Iran'4 &l:%'% 3* B.#@ar/5a >1r&0 R<'-
"a5nn Trk%"&5"& "akla(#a'0 3* $.<l6&t5%n ta+#%n &tt%!% ka/ar
k.la" .l#a"a6akt* Balkan Lar@l&r% '.n<n/a ,aka R<'"a5#n FSla,
kar/&(l&r%Fn% k<rtar#a' /%"& 8%r #&'&l& artk kal#a#( ,& R<' +-
k#&t% 8<n/an 81"l& Trkl&r& kar( "a@la6ak 8%r 'a,a(ta R<' +al-
kn +&"&6ana >&t%r#&k %:%n 8< k.n<"< %'t%'#ar &/&#%"&6&kt%* 3a-
#a9%+ FMr#&n%l&rF k.n<'< ,& Mr#&n%'tan5/ak% r&9.r#/an R<'"ann
k.la"6a ,a4>&:#&'%n& %+t%#al ,&r%l&#&4/%* Trk%"& %l& R<'"a ara-
'n/a 8%r anla(#a +a'l .l'a /a+%0 >&:#%(t&k% #%'all&r/&n a:k:a
>1rl/! ,&:+%l&0 8<n<n 9a4la 'r#%"&6&!% /& #<+akkakt* W%ra
R<'"a5#n Trk%"&5"& kar( %'t&r anla(#a ".l< %l&0 %'t&r 4.rla tat8%k
&tt%
' $:stanbuldaki Mransz el1isi, Bom/ard " B2 le Binistre Doumer0ue, =ira, le %' avril '*'C2
Archives du Biistere des A##aires 7tran0ires, Ior2=oliti_ues2 Tur_uie <<::2 /2 %%%2
.4.
!% '%"a'&tt& 8&+&#&+al R<'"a tara9n/an 1n& 'rl&n (artlarn ka-
8<l tal&@ &/%l#&kt& %/%*
1
B.#@ar/5a >1r&\ B< /<r<# kar('n/a
Trk%"& %l& R<'"a ara'n/a "akn 8%r >&l&6&kt& +&r+an>% 8%r
anla(#a-
"a ,arl#a'na %+t%#al ,&r%l&#&4/%*
7 r me n i r e # o r ml a r me s e l e s i
R<'"a %l& Trk%"& ara'n/ak% #na'&8&tl&r%n /!# n.ktala-
rn/an 8%r%n% /&0 XIX* "4"l .rtalarn/an 8&r%0 FMr#&n% #&'&l&'%F
t&(k%l &t#&!& 8a(la#(t* 3a,&rH"- Ka9ka'tak%0 Mr#&n%l&rl&
#&'kGn
'a+a/an 8%r k'#0 Mr%,an ,& M:#&/4%"an :&,r&l&r%0 1-04 t&
R<'"a5nn
&l%n& >&:t%kt&n '.nra0 R<' +k#&t% Mr#&n%l&r% Trk%"&5"& kar(
'%"a'&t%n/& 8%r Hl&t .larak k<llan#a!a 8a(la#(t* Mr#&n%l&r%n L-
r%'t%"an /%n%n& #&n'<@ .l<(lar0 R<'"a %:%n :.k &l,&r%(l% 8%r (&"/%*
$%n a"rl! ,& /(#anl!n/an 9a"/alanark0 Mr#&n%l&r/&n R<'
#&n9aatl&r% %:%n %'t%9a/& &t#&k ##kn .la6aktK &tra9tak%
A4&r%l&r0 Trkl&r0 3'l#an-Rr6l&r AA6arlarB ara'n/a 8.!<l<@
kalan Mr#&n%l&r0 R<'larn +%#a"&'% 'a"&'%n/& Fn&9&' ala8%l&6&kl&-
r%n%F <##<(lar/* N%t&k%# Mr#&n%l&r/&n 8%r:.!< :.k >&:#&/&n
R<' +%4#&t%n&0 .r/<"a ,& 8a(ka "&rl&r& >%r/% ,& 6anla-8a(la R<'-
lara "aran#a!a 8a(la/lar* 1-)9 /a Mr#&n%l&r%n /& "a(a/! Kar'
,& :&,r&'%n%n 8%r #//&t R<' %(>al%n/& kal#a'0 R<' #aka#lar
%l& Mr#&n%l&r ara'n/ak% "aknl!n art#a'na ".l a:#(t* 1-54-5
t& Kar'5n "&n%/&n R<'larn &l%n& >&:#&'% 4&r%n&0 8< "aknlk 8%r
/a+a k<,,&tl&n#%(t%*
D'#anl #&#al%k%n%n +&r tara9n/a 8a(>1't&r&n +<4<r'<4l<k
,& 8%l+a''a R<#0 Sr@ ,& B<l>arlar ara'n/a 8a(la"an a"rlk +ar&-
k&tl&r% &l8&tt& Mr#&n%l&r& /& t&'%r &/&6&kt%* 2'tan8<l5/a "4 8%n%
a(an 8%r Mr#&n% k%tl&'% "a(".r/<* 3a#a9%+ Ana/.l<5/a0 A,r<@a-
' Bom/ard i Doumer0ue, =era, le %' avril '*'C, ayni y2 /2 %%@K :: n'est /as certain
toute#ois _ue l'o/inion -usse, habituees de/uis si lon0tem/s k considerer l'?ttoman comme
l'ennemi traditionnel,se laiss"t aisement /ersuader _ue l'instant venu de reoncer auN
reves de eroisade et d'ado/ter #ranehement une totute autre attitude2 B2 Bom/ard, bir
mddet -usya'da da Mransz el1isi s#atyle bulunduu i1in, -usya'nn Trkiye'ye kar
besledii niyetlerini yakndan biliyordu2 >itekim o bu /olitikay u s6zlerle i#ade etmitirK
Dans un cas comme '' autrc, /ar la douceur ou /ar la violence, il s'a0it d'im/oser " la =orte
une volont# su/erieure et im/l(rieuse $Ger iki halde de, 0erek yumuaklk ve 0erekse zorla,
Bab"liye stn bir iradeyi ve buyuruu kabul ettirmek bahis konusudur,A yani -usya an-
cak kendi istei 1er1evesinde Trkiye ile anlaabilir2 $Tur_uie, cor2 /ol2 <<::2,
.45
la"&tt& AMr4<r<#0 Ean0 B%tl%'0 $%"ar8&k%rB Mr#&n%l&r0 .ra/ak% L-
r%'t%"an-N&'t<r; AA'<r;Bl&rl6 8%rl%kt& /a+%0 2'lH# a+al%"& n%'8&tl&
n9<'<n an6ak % /3 %n% t&(k%l &/%".rlar/* B< /<r<# kar('n/a Mr-
#&n%l&r%n B<l>ar0 Sr@ ,& Y<nanllar >%8% 8&ll% 8%r 'a+a" k&n/% "<rt-
lan A/&,l&tl&r%B .larak %lHn &t#&l&r% ,& 8%r FMr#&n% $&,l&t%F k<r-
#alarna %#kHn ".kt<* Iakat0 Balkanlar/a ,&"a L8nan5/a .l/<!<
>%8%0 "&rl% Lr%'t%"an a+al%"& >&n%( 8%r #<+tar%"&t ,&r%l#&'% ,& a+a-
l%n%n /<r<#<n< /4&lt&6&k r&9.r#larn "a@l#a'0 /%!&r 8%r ta8%rl&0
Mr#&n%l&r 4&r%n/&k% Trk +Hk%#%"&t%n% a4alta6ak0 ta+/%/ &/&6&k
,& '.nralar 8'8tn >%/&r&6&k .lan 8%r tak# %/ar; t&/8%rl&r%n
tat8%k% /(nl&8%l%r/%*
N%t&k%# Mr#&n% l%/&rl&r%0 8%r "an/an k%l%'& #&n'<@lan ,& 1t&
"an/an '%"a'; t&(k%lHt +al%n/& 9aal%"&t& >&:&n FTa(nak:larF A$a(-
nakt'tnB 8< ".l/a >a"r&t 'ar9&t#&!& 8a(la/lar* Y<kan/a ka"/-
&/%l/%!% 4&r&0 A"a't&9an.' #<a+&/&'% "a@lrk&n 8%l&0
2'tan8<l5/ak% Mr#&n% r<+an; r&%'%0 R<' 8a( #<ra++a' R&n&ral
I>nat5"&,5& #ra6aatla0 FMr#&n% #&'&l&'%n%F 8< #<a+&/&n%n 17*
#a//&'%n& k."/<r#a!a #<,a99ak .l#<(t<* B&rl%n 3<a+&/&'%n%n 7
1* #a//&'%n/& /& FMr#&n% #&'&l&'%F "&r al#(t* B< #a//& %l&
FBa8Hl%0 Mr#&n%l&rl& #&'kGn 'a+a/a a+al%n%n /<r<#<n<
/4&lt#&k %:%n 8%rtak# r&9.r#lar "a@#a" ,& 4a#an 4a#an 8<
+<'<'ta B&rl%n 3<a+&/&'%n% %#4ala"an /&,l&tl&r%0 ta8%% 8a(ta
R<'"a ,& ;n>%l"&r&5"%0 +a8&r/ar &/&6&!%n% taa++tF &t#%(t%*
$.la"'%"l& R<'"a0 a/&tH0 FMr#&n% r&- 9.r#lanFnn Fna4n0
#9&tt%(%F r.ln 8&n%#'&#%(t%* R<'"a5nn 8< +<'<'tak% >a"r&t%
%n'an; H#%ll&rl& /&!%l0 ta#a#%"l& '%"a'; &#&ll&r%n%n 8%r n&t%6&'% %/%0
:nk FTrk Mr#&n%'tanF 4&r%n/& >14 ,ar/*
2n>%lt&r& ,& R<'"a tara9n/an Mr#&n%'tan5/a Fr&9.r#F "a@l-
#a' %'t&n#&'%n& ra!#&n0 S<ltan A8/l+a#%/ II* 8< r&9.r#larn
arka'n/a n& 'aklan/!n 8%l/%!% %:%n0 8<nlar ##kn #&rt&8&
>&6%kt%r#&!& :al(#( ,& 8<na k'#&n /& #<,a99ak .l#<(t<*
?nk Mr#&n%l&r%n ara'n/a R<'"a5/an0 A,r<@a ,& +attH
A#&r%ka5/an >&l&n k(krt#alar t&'%r%"l& Trk%"& al&"+%n/& 8"k
ka"na(#alar .l#akta0 a"aklan#alar0 8%r tak# >%4l%
Fk.n'@%ra'".nlarF +a4rlan#akta %/%* B%l%n/%!% 4&r&0 D'#anl
%/ar&'%n/& 8%r:.k Mr#&n% trl #&#<r%"&tl&r/& ,a4%9& al#(lar0
+attH $&,l&t (<ra'0 na4rlklar >%8% /&,l&t%n &n "k'&k
#aka#larna /a+% ta"%n &/%l#%(l&r/%* Lal8<k% 8< "k'&k
#aka#/ak% Mr#&n%l&r%n /a+%0 D'#anl $&,l&t%5n& kar( +a4rlanan
k.#@l."a katl/klan #&"/ana :kanl#(t*
.4/
-230I1 da 2'tan8<l=da ,& Ana/.l<5/a Mr#&n%l&r%n 8a(la/klar
ta+r%kat0 S<ltan A8/l+a#%/ II* tara9n/an kanl 8%r (&k%l/& 8a'-
trl/! 4a#an0 A,r<@a ,& R<'"a5/a FMr#&n% ktal%F /%,a 9&r"atlar
"k'&l#%( ,& Ba8Hl% 4&r%n& 8a'klar "a@l#(0 Mr#&n% r&9.r#lar-
nn /&r+al tat8%k% %'t&n#%(t%* N%t&k%# S<ltan A8/l+a#%/ II* 8<
+<'<'ta 8a4 ,H/l&r/& 8<l<n#<(0 )0 Mk%# 1-95 tar%+%n/& 8%r F%ra-
/&F0 :kar#( ,& r&9.r#<n &'a'larn t&'8%t &t#%(t%* B< &'a'larn
%n>%lt&r& tara9n/an /a ta',%@ &/%l#%( .l/<!< anla(l".r* Iakat
"&n% Mr#&n% ta+r%kat0 t&+/%tl&r% ,& kar(klklar ,& "&n% 8%r
FMr#&n% ktal%F "4n/&n 8< r&9.r#lar "a@la#a#(t*
%n>%lt&r&5n%n >n&" A9r%ka5/a FB.&r Lar8%Fn/& #&(><l%"&t%0
1904/5 /& R<'"a5nn Oa@.n"a5"a "&n%l#&'% ,& 1905 t& FR<' %+t%lH-
l%F Mr#&n% r&9.r#lar %l& "akn/an %l>%l&n&n %k% /&,l&t%n 8< +<'<'ta
Trk%"& 4&r%n& 8a'k "a@#alarna %#kHn 8rak#a#(t* Lal8<k%
8< 4a#an 4ar9n/a Mr#&n%l&r ara'n/a %+t%lHl6% ,& '.'"al%'t
+ar&k&tl&r a/a#akll >&l%(#%( ,& Trk%"&5/&k% Mr#&n%l&r ara'n/a
k(krt6 9aal%"&tl&r 8'8tn art#(t* Trk%"&5/&k% A#&r%kan
#%'".n&rl&r%n%n '14/& Fa!art6F 9aal%"&tl&r% /&0 Mr#&n%l&r/& Trk-
3'l#an /(#anl!nn 8'8tn art#a'n/a #+%# 8%r r.l
."na#(t* B%l+a''a Ta(nak t&(k%lHtnn Trk%"&5/& +&r tara9ta
"a"l#a'0 Mr#&n% k%l%'&l&r%0 #&kt&@l&r%n%n 8%r&r '%lH+ /&@.'<
+al%n& >&t%r%l#&'% %l&0 Trk%"&5/&k% Mr#&n%l&r0 Trk /&,l&t%n%n F6an
/(#anF +al%n& >&t%r%l#%( 8<l<n<".rlar/* R<' aQanlarnn
@r.@a>an/alar t&'%r%"l&0 Mr#&n%l&r &n 8"k #&/&/% R<'
?ar5n/an 8&kl&#&kt& %/%l&r* B< '<r&tl& R<'"a5nn '%"a';
&#&ll&r%n& +%4#&t &/&6&k <n'<r Trk%"&5n%n %:%n/& #&,6<tt<0 %(t&
R<' +k#&t% 8< <n'<r/an r&9.r#lar 8a+an&'%"l& a4a#; /&r&6&/&
9a"/alan#ak %'t%".r/<*
R<'"a5/a F%+t%lHlF +ar&k&t% ta,'a"@0 /&,l&t r&Q%#% "&n%/&n
.t<r/<ktan '.nra0 R<' +k#&t%0 FB.!a4lar 3&'&l&'%F %l& 8%rl%kt&
ta8%at"l& FMr#&n% 3&'&l&'%Fn% /& &l& ala6akt* Mr#&n%
r&9.r#larnn +all% n%'8&t&n /a+a k.la"/0 :nk B&rl%n K.n>r&'%
%l& R<'"a5"a #<a""&n +aklar tann/! >%8%0 r&9.r# "a@la6ak
'a+a /a R<'"a5nn 8%t%(%!%n/& %/%* R<'"a5nn %:%n/& ta# . 'ra/a0
.l/<k:a kala8alk 8%r Mr#&n% 4#r&'%n%n 8<l<n#a'0 +attH
Mr#&n% r<+an; r&%'% Kat.l%- k.'5<n<n R<' 'a+a'n/ak%
M:#&/4%"an5/a "a(a#a'0 Mr#&n%l&r #&'&l&'%n/& R<'"a5nn a"r
8%r #&,k% al#a'na %#kHn ,&r#&kt& %/%*
Balkan Lar@l&r% /.la"'%"l& R<'"a ,& /%!&r /&,l&tl&r FMr#&n%
r&9.r#larF %l& "akn/an %l>%l&n&#&/%l&r* Iakat 1913 /& FBkr&(
.40
4&r%n&0 R<'"a Mr#&n% r&9.r#< #&'&l&'%n% "&n%/&n 1n& 'r/ ,&
8<n<n >&r:&kl&(t%r%l#&'% %:%n a"ak /%r&#&!& ,& Ba8Hl% n&4/%n/&
'rara 8a(la/* B&rl%n K.n>r&'%5n& #&/+al/ar /%!&r /&,l&rl&r /&
AIran'a0 Al#an"a0 2tal"aB FLr%'t%"an 8%r #%ll&t%n +al%n& 8%>Hn&
kal#a#akF &n/%(&'%"l&0 R<'"a5#n 8< t&(&88'n& katl/lar* B<
'<r&tl& Mr#&n% #&'&l&'% a/&tH A,r<@a /&,l&tl&r%n%n Trk%"&5"& kar-
( #(t&r&k 8%r 6&@+&'% +al%n% al#(t* Vt& "an/an0 2'tan8<l5/a Ta(-
nak:larn t&'%r%"l&0 2tt%+at ,& T&rakk% tara9n/an a4l&/%l&n 'a8k
Mr#&n% @atr%!% Dr#an"an0 FMr#&n% r&9.r#larF#n 8a( tak%@:%'%
r.ln 4&r%n& al#(t*
Ba8Hl% 4at&n k&n/%'% /&0 1t&/&n8&r% 8< ".l/a 8a4 'la+at
ta'arla#(t* B< ka8%l/&n .+nak 14&r&0 /a+%l%"& na4r R&(%/ B&"
tara9n/an0 k&n/%n& 8a!l n&4ar&tt& t&(k%l &tt%!% 8%r FI'la+at
K.#%'".n<Fn- /a 8a4 +a4rlklar /a "a@l#(t*
1
B<na >1r&\ Ba+%'
k.n<'< ,%lH"&tl&r %k% ><r<8a a"rl#(t* B%r%n6% ><r<8a\ B%tl%'0 Ean
,& Mr4<r<# >%r%".r/<K #&rk&4% /& 7rzurum .la6aktK %k%n6% ><r<8a
/a0 #&rk&4% Lar@<t .l#ak 4&r&0 S%,a'0 $%"ar8&k%r ,& Lar@<t
>%r&6&kt%* A/ >&:&n "&rl&r ,%lH"&t .l#aktan :k@ 'an6ak +al%n&
>&t%r%l&6&kl&r ,& +&r ><r<@ a"r 8%r&r k.#%'".n tara9n/an %/ar&
&/%l&6&kt%* B< k.#%'".nlar %k%(&r Mr#&n%0 %k%(&r 3'l#an ,& %k%(&r
"a8an6 AA,r<@alB- /an t&(&kkl &/&6&k ,& r&%'% /& 8%r &6n&8%
.la6akt* Oan/ar#a ,& =.l%'t& "a8an6 4a8%tl&r 8<l<na6ak ,& a/l%"&
#9&tt%(% '9at"l& /& &6n&8%l&r ta"%n &/%l&6&kt%* B< 'ra/a
Mr#&n%l&rl& #&'kGn "&rl&r%n @k 1-7- /& B.'na-L&r'&k5t& .l/<!<
>%8%0 R<'"a5#n #an/a' altna k.n#a' t&kl%9% /& A+&r +al/& R<'
&l:%l%!% tara9n/anB "a@l#(0 9akat Ba8Hl% 8< t&kl%9% r&//&t#%(t%*
Mr#&n% r&9.r#larnn 6%//%"& aln#a' +<'<'<n/a0 %n>%l%4 +-
k#&t%n%n /%r&kt%9% %l&0 &l:% S%r R&ral/ L.,,t+&r tara9n/an0 )1 N%-
'an 1913 tar%+%n/& Ba8Hl% n&4/%n/& #ra6aatta 8<l<n<l#<(t<*
)
B<n<n 4&r%n&0 L.n/ra5/ak% D'#anl &l:%'% T&,9%k =a(a0 a/ >&:&n
81l>&l&r/& ,& Tra84.n5/a ,a4%9& ala6ak "&/% Oan/ar#a 4a8%t%n%n
>1n/&r%l#&'%n% %'t%"&r&k 2n>%l%4 +k#&t%n& 8a(,<r#<(t<0 %'t&n%l&n
8< 4a8%tl&r/&n 8a(ka 8%r /&\ 2k% Oan/ar#a #9&tt%(%0 %k% a/l; #9&t-
t%(0 %k% 4%raat ,& .r#an #9&tt%(% ,& %k% na9%a #9&tt%(% %l& 8%rl%kt&
/a+%l%"& n&4ar&t%n/& ,a4%9&l% .l#ak 4&r& 8%r <#<#; #9&tt%(-
#(a- ,%r%n >1n/&r%l#&'%n% r%6a &t#%(t%* Ba8Hl% 8< Mr#&n%
r&9.r#larn/a
' Br2 Beaumont to !ir 7dvard Erey, Dec2 C, '*'C2 Turkey, annual -e/ort, '*'@2
=ubl2 -ec2 ?##ice $=2 -2 ?2, M2 ?2 @+'&%'@+2 Armenian re#orms2
% Ayn y2 /2 %D2
.41
8%l+a'''a 2n>%lt&r&5n%n #4a+&r&t% ,& ##kn #&rt&8& R<' #/a-
+al&'% ,& %(t%rak%n/&n ka:n#ak <'<ln tat8%k &t#&k %'t%".r/<*
3a#a9%+ 2n>%l%4 +k#&t%0 r&9.r# "a@la6ak 'a+ann 8%r k'#nn
ta# R<' 'nrn/a .l#a' +a'&8%"l&0 R<'larn 2n>%l%4 4a8%tl&r% ,&
#&#<rlan#n .ralar/a 8<l<n#a'n/an k<(k<lana6aklarn0 +%:
.l#a4'a /a+%l%"&"& 8a!l 8%r #(a,%r%n A<#<#; #9&tt%r#B %@tal
&/%l#&'% >&r&kt%!%n% 1n& 'r#(t*
2'tan8<l5/ak% R<' &l:%'% R%&r't&0 >%r%(%l&n t&(&88'l&r%
"akn/an tak%@ &t#%( .la6ak k%0 2'tan8<l5/ak% R<'0 2n>%l%4 ,&
Iran'4 &l:%l&r%n%n 8%r ara"a >&l&r&k0 "a@la6ak r&9.r#larn
&'a'larn t&'@%t &t#&l&r% 8a8n/ak% R<' +k#&t%n%n t&kl%9%n%
8%l/%r/%* 2n>%l%4 &l:%'% /& 8<na kar(lk0 al/! tal%#at 4&r%n&0 "aln4
a/ >&:&n /&,l&tl&r%n /&!%l0 B&rl%n K.n>r&'%5n& katlan 8tn
/&,l&tl&r%n 8< %(& katl#alar >&r&kt%!%n% 1n& 'r&rk&n0 a"#
4a#an/a0 2n>%lt&r&5n%n0 Mr#&n%l&rl& #&'kGn ,%lH"&tl&r/&k%
Oan/ar#a t&(k%lHtna 9a4la 8%r "ar/#/a 8<l<na- #"a6a!n /a
a:kla/* )4 3a"' A1913B tar%+%n/& /& 8< #na'&8&tl&
L.n/ra5/ak% D'#anl &l:%l%!%n& >1n/&r%l&n "a4/a\ F2n>%lt&r&n%n 8<
ka/ar :.k ,a4%9& ala6ak k%#'&n%n >1n/&r#&'% %l& 8a4 /&,l&tl&r%n
k<(k<lan#a' #<+t&#&l .l/<!< ,& 8< "4/&n Ba8Hl%- n%n
r%6alarnn "&r%n& >&t%r%l&#%"&6&!%n/&n 4nt /<"<l/<!<F 8%l-
/%r%l#%(t%* Yan% 2n>%lt&r&0 R<'"a5" k<(k<lan/r#ak %'t&#&/%!%n%
a:k:a %9a/& &t#%(t%* 3a#a9%+ 2n>%l%4 Oan/ar#a 4a8%tl&r% ,& #9&t-
t%(l&r%n%n ".llan#a'na0 +attH /a+%l%"& n&4ar&t%n&0 >a"r r&'#; .la-
rak0 8%r #(a,%r >1n/&r%l&6&!% /& ,H/&/%l#%(t%* B<n<nla 2n>%lt&r&-
n%n Mr#&n% r&9.r#larn/a0 R<'"a5"a #&"/an 8rakl#a#ak 4&r&0
t&r6%+ &/%l/%!% #&"/an/a %/%*
R<' &l:%'% 3* R%&r'0 )7 3a"'5ta A1913B0 R<' +k#&t%n%n 8<
FMr#&n% R&9.r#<Fna ,&r/%!% &+&##%"&t% anlatan 8%r #<+tra"
Ba8Hl%5"& '<n/<* B<na >1r&\ Mr#&n% r&9.r#< Ana/.l<5n<n 8a(ka
"&rl&r%n/& >%r%(%l&n r&9.r#lar/an ta#a#%"l& 8a(ka trl .l#al %/%*
3ak&/.n"a5/a .l/<!< >%8% "&rl% 8%r .t.n.#%"& >1tr#& t&+l%k&'%
ta 8a(tan 8&rtara9 &/%l&6&k* Sa4.n.,5<n 9%kr%n& >1r&\ Antan-
ta5"a /a+%l : /&,l&t 8< #&'&l&"% &l& al#a+ ,& #&,6<t (artlara &n
<"><n 8%r (&k%l/& 8%r 'la+at ta'la! +a4rla#al %/%l&r* B<n<n 4&-
r%n& 2n>%l%4 +k#&t%n%n /& #<,a9akat% %l& R<' &l:%l%!%0 81"l& 8%r
@r.Q& +a4rla#a" taa++t &t#%(t%*
N%t&k%# R<' &l:%l%!% 8a(t&r6#an 3an/&l(ta# 81"l& 8%r @r.Q&
ta'la! +a4rla/* B< "a@lrk&n0 ,akt%"l& 1-95 t&0 $&,l&tl&r tara9n-
/an Ba8Hl%5"& 8%l/%r%l&n #(t&r&k F#<+traF >14 Vnn/& 8<l<n/<
.4D
r<l#<( ,& R<'"a5nn #&n9aatl&r% na4ar %t8ar& alnarak 8<na 8%r:.k
#a//& katl#(t* B< "&n% R<' ta'ar'na >1r&\ R&9.r#lar alt
,%lH"&t& (H#%l .la6akt\ Mr4<r<#0 Ean0 B%tl%'0 $%"ar8akr0 Lar@<t ,&
S%,a'* B< alt ,%lH"&t%n 8a(na0 $&,l&tl&r%n #<,a9akat% aln#a'
'<r&t%"l& S<ltan tara9n/an 8%r Lr%'t%"an0 t&r6%+an A,r<@al0 8%r
<#G#; ,al% 8&( "l #//&t %:%n ta"%n &/%l&6&kt%* B< <#G#; ,al%n%n
'alH+%"&t% :.k >&n%( .la6akt* B< alt ,%lH"&tt&k% 8tn #&#<r ,&
+Hk%#l&r%n ta"%n ,& a4l&/%l#&l&r% .na a%t .la6aktK Oan/ar#a
81lkl&r% ,& #&4kGr ,%lH"&tl&r/& a'a"%(% 'a!la#ak %:%n >&r&kl%
8tn a'k&r; k<,,&tl&r .n<n k<#an/a' altn/a .la6aklar/* U#G#;
,al%"& "ar/#6 .l#ak 4&r& 8%r F2't%(ar& 3&6l%'%F k<r<la6ak ,&
8<na /a A,r<@al t&kn%k #(a,%rl&r katla6akt* M"al&t #&6l%'% %'&
a"n 'a"/a .l#ak 4&r& Lr%'t%"an ,& 3'l#an a4alar/an
t&(&kkl &/&6&kt% A"an% Lr%'t%"an a+al% <#G#; n9<'<n an6ak % /3 %
.l/<!< +al/&0 3'l#anlarla a"n 'a"/a #&6l%' %/ar& a4a'
:kara6aklar/B* =.l%' ,& Oan/ar#a %'& 8< ,%lH"&t "&rl%l&r%n/&n
.la6ak ,& "ar'n Lr%'t%"anlar t&(k%l &/&6&kt%* B< lk& a+al%'%0
a'k&rl%k +%4#&tl&r%n% 8< /a%r&n%n 'nrlar %:%n/& "a@a6aklar/K Krt
ALa#%/%"&B ',ar% ktalar %l>a &/%l&6&kt%* 3&#<rlara >&l%n6&0 "ar'
Lr%'t%"an0 "ar' 3'l#an .la6aktK "&rl% /%ll&r%n A"an% Trk:&0
Mr#&n%6& ,& Krt:&B a"n +akk +a%4 .l#alar %:%n >&r&kl% t&6r8&
"a@la6akt*
B< R<' @r.Q&'% ka8<l &/%l/%!% tak/%r/&0 Mr#&n%l&r ta#a#%"l&
%#t%"a4l 8%r /<r<#a >&l&6&kl&r/%* Sa" %t%8ar%"l& 3'l#an
a+al%"& ATrkl&r ,& Krtl&r&B n%'8&tl&0 8a4 na+%"&l&r/& an6ak % /30
8a4 "&rl&r/& 8<n/an /a+a a4 .l/<klar ,& 'a/&6& Lar@<t
:&,r&'%n/& n9<'<n "ar'n t&(k%l &tt%kl&r% +al/& Mr#&n%l&r&0
#&#<r%"&tt&0 #&6l%' %/ar& a4al!n/a0 Qan/ar#a ,& @.l%'l%kt&0
3'l#anlar %l& a"n +ak ,&r%l&6&k ,& Mr#&n% /%l%n%n /&,l&t
/a%r&'% ,& #a+k&#&l&r/& Trk:& %l& "an"ana "rtl#&'%
%'t&n&6&kt%* B<n<nla0 Mr#&n%l&r%n0 1n6& r&9.r#0 '.nra 8%r .t.n.#%
,& n%+a"&t Trk%"&5/&n ta#a#%"l& a"rl#alar %:%n t&/8%rl&r
aln#( .la6akt*
3-)4 T&##<4 1913 tar%+l&r%n/& Y&n%k1"5/&k% '&9%rl&r
t.@lant'n/a0 Al#an &l:%'% E.n San>&n+&%#0 8< R<' ta'ar'na
(%//&tl& #<+ale,et &tt% ,& 8<n<n 8%r FMr#&n% #<+tar%"&t%Fn& ,&
FD'#anl $&,l&t%5n%n @ar:alan#a'na >1tr&6&!%n%F 8&l%rtt%*
Iran'4 &l:%'% B.#@ar/ /a 8< R<' ta'ar'n ta',%@ &t#&/% ,& 8<
+<'<'ta #<+akak Ba8Hl% %l& t&#a' ,& anla(#a '.n<n/a 8%r
n&t%6&"& ,ar#ak l4<#<n< 1n& 'r/0 %'t%+/a# &/%l&6&k #&#<r
,& 4a8%tl&r%n /a+a 4%"a/& k:k /&,l&tl&r/&n aln#a'
.42
Iran'4 t&kl%9% /%!&r &l:%l&r tara9n/an /a^ ka8<l &/%l%n6&0 alt
/&,l&t &l:%'% A2n>%lt&r&0 Iran'a0 R<'"a0 A,<'t<r"a-3a6ar%'tan0
Al#an"a0 2tal"aB t&krar 8%r ara"a >&l/%kl&r%n/&0 Ba8Hl% tara9n/an
+a4rlanan t&kl%9l&r% &'a' .larak al/lar* Y&n% +a4rlanan @r.Q&"&
>1r& "a@la6ak r&9.r#lar0 'a/&6& Mr#&n%l&rl& #&'kGn 'a+a/a
.l#a"@0 <#<#; #a+%"&t ta("a6aktK #a#a9%+0 (%#/%l%k an6ak
"&/% ,%lH"&tt& tat8%k &/%l&6&kt%* R<'larn t&kl%9 &tt%kl&r% 8%r A,r<@al
<#G#; Vali #&''&'&'% .l#a"a6aktK 9akat #(a,%rl&r ,&
#t&+a'''lar ,a'ta'%"l& k.ntr.l %6ra' &'a' #<+a9a4a &/%l/%*
Krt ALa#%/%"&B ktalar %'&0 R<' t&kl%9% 4&r%n& la!,&/%l&6&kl&r/%K
Mr#&n%6& %l& Krt:&0 Trk:& %l& "an- "ana k<llanla6akt* 2/ar&
#&6l%'%n& %'&0 R<'larn t&kl%9 &tt%kl&r% >%8%0 "an "ar"a /&!%l0
a+al%n%n 'a"'na >1r& A"an% n%'8; <'<ll&B a4alar '&:%l#&'%0 8%l+a''a
Itt%9ak- 3'&ll&'& /&,l&tl&r%n6& 1n& 'rl#(tK #a#a9%+ 8<n<n
9%%l%"ata >&:%r%l#&'% 4.r >%8% >&l%".r/<* R<'larn %'t&/%kl&r% F#a+all;
a'k&r; +%4#&t <'<lFn& A,<'t<r"a ,& Al#an"a &l:%l&r% (%//&tl&
kar( >&l/%l&r* R1r(#&l&r '.n<n/a0 Trk t&kl%9%n& <"<larak0
r&9.r# "a@l#a' /(nl&n 8< alt ,%lH"&t%n %k% 81l>&"&
81ln#&'% ,& +&r ><r<8<n 8a(na /a0 /&,l&tl&r%n #<,a9akat% %l&
8%r&r "a8an6 <#G#; #9&tt%(%n ta"%n% ,& 8< #9&tt%(l&r&0 ,al%l&r
/& /a+%l .l/<!< +al/&0 8tn #&#<rlar ta"%n ,& a4%l +akk
tann#a' +<'<'<n/a #<ta8akata ,anl#(t*
B< ta'an Ba8Hl%56& /& #ak8<l >1rl/ ,& r&9.r#larn "a@l-
#a'na 8a(lan/* 2l>%l% ,%lH"&tl&r %k% 81l>&"& a"rl/\ %B Mr4<r<#0
Tra84.n ,& S%,a'0 )B Ean0 B%tl%'0 Lar@<t ,& $%"ar8&k%r* 2k% F<#G#;
#9&tt%(53n ta"%n% +<'<'<n/a Ba8Hl% tara9n/an /&,l&tl&r&
#ra6aatta 8<l<n<l/<K 8< #9&tt%(l&r& "k'&k #&#<rlar ,&
+Hk%#l&r%n ta"%n% +akk tanna6ak0 #a+all; %/ar& #&6l%'l&r%n/& /&
"&l&r%n 'a"' #'a,% .la6akt*
7 Mk%# A1913B tar%+%n/& Ba8Hl% F<#G#; #9&tt%(F #aka#na
%k% ln>%l%4% t&kl%9 &tt%* B%r #//&tt&n8&r% 2'tan8<l5/a #al%"& n&4a-
r&t%n/& "k'&k 8%r ,a4%9&/& 8<l<nan S%r R%6+ar/ Pra,,9.r/ %l& 3r*
R.8&rt Rra,&' 8< ,a4%9&"& >&t%r%l&6&kl&r/%*
1
Iakat R<'"a5nn %t%ra4
>14 1nn/& t<t<larak 2n>%l%4 +k#&t% 8< ta"%nl&r% ta',%@ &t#&/%*
3a#a9%+ 8< "4/&n /& r&9.r#larn tat8%k% %(% >&6%kt%r%l/%*
N%+a"&t Al#an ,& R<' &l:%l&r% @r&n'%@ ,& t&9&rr<at 4&r%n/&
#<ta8k kal/lar ,& %k% F<#G#; #9&tt%(l%kF %l& 8%rl%kt& %k%
F"a8an6F #(a,%r%n /& ta"%n% ka8<l &/%l/%* Ka'# A1913B a"n/a
' Br2 Bcaumot to Qord Erey, Dcc2 'C, '*'C2 Turkey, Annual -e/ord2 =2-2?&
M2?2 @+'&%'@+2 /2 %82
.43
al8a" LaNk&r0 Tra84.n5/ak% /1rt Qan/ar#a 81l! 8a(na >&t%-
r%l%rk&n0 8%r Iran'4 4a8%t% /& kalan : Qan/ar#a kta'na k<#an/an
na'8&/%l/%* Yan% +%:8%r R<' 4a8%t% ,a4%9& al#( /&!%l/%* B< ta'ar0 )7
D6ak / - J<8at 1914 tar%+%n/&0 R<'"a na#na #a'la+at>4ar
R<lk&,%: tara9n/an %#4alanan 8%r #<a#&l& %l&0
1
R<'"a ,& Trk%"&
ara'n/a 8%r anla(#a #a+%"&t%n& >%r/%* R<' +k#&t%0 +a4rlanan ,&
' 5ranievaya kniga $Turuncu kita/, $=etro0rad '*'C, !! '(8-'D'A vesika >o2 'C+,
vesika >o2 'C82 :elimarodn,ye otno'tniya v epoch! imperiyaliana $7m/eryalizm devrinde mil-
letleraras mnasebetler, $ksaltmasK B>?, !eriya :::2 t2 :2 m2y2
% B>?, !er2 :::2 t2 :2 i2 %(8-*2
.-4
R<lk%&,%:5n "a4'nn '.n k'# 8%l+a''a /%kkat :&k%6% %/% J
<'en A"an% R<lk%&,%:B R<'"a5#n tar%+; #<ka//&rat %6a8 2'tan8<l5a
'a+%@ .l/<!<n/a0 .ra/a0 ka:nl#a' ##kn .l#a"an R<#
<n'<r<na kar( #6a/&l&#%4/& A"an% R<'larn R<#larla
#6a/&l&'%n/&B 2'tan8<l5/ak% %k%"4 8%n Mr#&n%"&
/a"ana8%l&6&!%#%4 kanaatn/a"#*F Yan% 2'tan8<l5/ak% Mr#&n%l&r
R<'"a5"a #%nn&t +%'l&r% ,& 8a!6klarn 8< tar4/a %9a &/&6&kl&r ,&
2'tan8<l5/ak% Mr#&n%l&r&0 /a%#a R<'"a5nn #tt&9%kl&r% '9at"l&
8akl#a' /.!r< .la6akt* Ya4/a0 8< anla(#ann ,6<t 8<l#a' ,&
8a(ar %l& 8%t#&'%n/& &l:% R%&r' %l& 8a(- t&r6#an 3an/&l(ta#5n
8"k +%4#&tl&r% .l/<!< /a a"r6a ka"/&/%l#%(t%*
R<lk%&,%:5%n Mr#&n%l&r%n R<'"a5/a F#9r%/F @art%l&r& %nt%'a@-
larn/an (%kH"&t% "&r%n/& %/%K :nk S.'"al-$&#.krat A'.nrak% B.l-
(&,%kB @art%'%n%n %l&r% >&l&nl&r% ara'n/a Ja<#"an0 A,an&'., ,&
3%- k."an >%8% k%#'&l&r ?ar @.l%'%n6& >a"&t %"% 8%l%n&n ,& t&+l%k&l%
'a"lan k%(%l&r ara'n/a %/%*
3a#a9%+ 8< FMr#&n% r&9.r#larF +akkn/ak% R<'-Trk an-
la(#a'nn &'a'lar R<' #at8<atn/a n&(r&/%l#&'% #na'&8&t%"l&
8&l%r&n >1r(l&r/&n0 8<nlarn 8a4 Mr#&n% #a+9%ll&r%n% tat#%n
&t#&/%!% /& anla(/#(t* R<' Mr#&n%l&r% 8< r&9.r#larn /a+a
>&n%( 8%r 1l:/& "a@l#a'n ,& Mr#&n%l&r& /a+a (%#/%/&n
F#<+tar%"&tF t&#%n &/%l#&'%n% 8&kl&#%(l&r/%* B< #na'&8&tl&0
Mr#&n%l&r%n %l&r% >&l&nl&r%n/&n ,& R<' +ar%6%"&'%n& "akn /<ran
$r* Wa,r%"&,0 R<' +ar%6%"& n&4ar&t% Jark 3a'a' J&9% =r&n'
Tr<8&t'k."5< D6ak a" .rtalarn/a 4%"ar&t &t#%( ,& R<'
+k#&t%n%n FMr#&n% 'la+atF ,& Trk%"&5/&k% Mr#&n%l&r%n
#<ka//&rat +akkn/a 8%l>% &/%n#%(0 t&#%nat al#(t*
=r&n' Tr<8&t'k."0 R<' +k#&t%n%n 8< #&'&l&/&k% t<t<#<n<0
>al%8a0 (< #a//&l&r +al%n/& 'rala#(t\
',Mr#&n% #&'&l&'% R<'"a5"0 8%r /&,l&t '9at"l& &n :.k %l>%l&n-
/%r&n ,& #&n9aatl&r% 8ak#n/an /a 8"k &+&##%"&t% +a%4
.lan 8%r #&'&l&/%rK 8< @r.8l&# Trk%"& %l& R<'"a ara'n/ak%
#na'&8&tl&r/& &n #+%# "&r% %(>al &t#&kt&/%r*
)B R&9.r#larn >&r:&kl&(t%r%l#&'% %:%n >a"r&t 'ar9&/&rk&n0 R<'
+k#&t% ta#a#%"l& (<<rl< .larak +ar&k&t &t#&kt& ,& 8<
+<'<'ta 'ar%+ 8%r >a"&'% 8<l<n#akta/r*
3B M!&r0 +al% +a4r/a +k#&t 8a4 +<'<'lar/a r&9.r#<n
8tn 4&r%n/& ta,%4 ,&r#&k #&68<r%"&/n/& kal#('a0 8<
6%+&t Mr-
.--
#&n%l&r& 4nt t&(k%l &t#&#&l%/%r* Mn #+%# (&" %lk 1n6& r&-
9.r#larn t&#&l%n% at#aktrK '.nra 8<nlar >&n%(l&t%l&8%l%r*
C,R<'"a >&l&6&kt&0 "akn/an %l>%l&n/%!% 6%+&tl&0 r&9.r#larn
>&l%(#&'%n%0 "an% tat8%k%n%0 /%kkatl& tak%@ &/&6&k ,& 8<
#&'&l&"% &l/&n 8rak#a"a6aktr*
(,R<'"a5nn Mr#&n% <n'<r<na0 "aln4 Mr#&n%'tan 'a+a'n/a
/&!%l0 .n<n /(n/a /a &k.n.#%k n9<4<n< "a"#ak %:%n %+-
t%"a6 ,ar/r*F
1
B< '<r&tl&0 R<' +ar%6%"& n&4ar&t%n%n &n 'alH+%"&t/ar #&#<r<n-
/an 8%r% R<'"a5nn Trk%"&5/&k% Mr#&n%l&r% n& >%8% #ak'atlarla
/&'t&kl&/%!%n% a:k:a %9a/& &t#%(t%\ Trk%"&5/&k% Mr#&n%l&r% %l&r/&
Trk +Hk%#%"&t%n/&n :kar#ak ,&*** R<' %/ar&'%n/&k% Mr#&n%-
l%l&rl& birletiri/ R<' &>&#&nl%!% altna k."#akt*
)
Mr#&n% r&9.r#-
lar5n/a R<'"a5"a tannan +ak ,& %#t%"a4lar0 R<'"a5#n 8<
#ak'a/a /.!r< "r#&'%n% k.la"la(tra6ak #a+%"&tt& %/%*
R<'"a5#n Mr#&n%l&rl& %l>%l&n#&'%n%n &n #+%# H#%l%0 Ak/&-
n%45& :k#a' ar4<'<n/an n&(&t &t#&kt& %/%* FB.!a4larF
,a'ta'%"l& Ak/&n%45& :k#akta #t&#a/%"&n 8%r tak# &n>&ll&rl&
kar(la(an R<'"a0 Mr#&n%'tan 'a+a'n &l/& &tt%!% tak/%r/&0
2'k&n/&r<n k1r9&4% 4&r%n/&n Ak/&n%45& :k#ak ##kn .la6ak
,& 2'k&n/&r<n5/a 8"k 8%r R<' /&n%4 '' k<r<la8%l&6&kt%*
3
Mr#&n%l&r%n "a(a/! 'a+a Diyarbekir-A/ana-Tar'<' .l#a' +a'&8%"l&0
R<'"a 8<ralarla %l>%l&n&8%l&6&!%n% ta'arl".r/<* Kar'5n R<'larn
&l%n/& .l#a' >14 1nn/& t<t<l<r'a0 'trat&Q%k 8ak#/an R<'"a :.k
&l,&r%(l% 8%r /<r<#/a %/%* Ml&(k%rt .,a' 4&r%n/&n /& Ean >1l ,&
/a+a >n&"/&k% 'a+a"a 'ark#ak ##kn .la6akt* Mr#&n%l&rl&
#&'kGn "&rl&r %lk +a#l&/& /.!r</an /.!r<"a R<'"a5"a %l+ak
&/%l&#&4'& 8%l&0 R<' n9<4< altn/a k<r<la6ak #<+tar 8%r
Mr#&n%'tan0 R<'larn 8< ".l/ak% &#&ll&r%n% k.la"la(tra6akt* 2(t&
8< #ak'a/ar/r k%0 R<' +k#&t% >%4l% ,& a:k ".llarla $.!<-
Ana/.l<5/ak% Mr#&n%l&r% Lr%'t%"an
' $:stanbuldaki -us maslahat0zar, Eulkievi1'ten !azonov'a B>?, !er2 :::2 t2
:2 s2 %(*2 ' B>? !er2 :::2 t2 :2 ss '+'&+%2
% Bu 06r daha '88H de, 9stanbul'daki 9n0iliz el1isi !ir Genry Qayard tara#ndan
i#ade edilmitiK -ussia Sould /robably never /ermit an Armenian autonomous or inde/en-
dent !tate, and any attem/t to #orm one Sould only end in the absor/tion o# the Armenians
into the -ussian 7m/ire2 Qayard to 7arl o# Derby2 Ionstantino/le, A/ril %', '8++2 Ereat
Britain =arlamentary =a/ers2 Accounts and =a/ers '8++ vol2 <I::, /2 +2
@ $:stanbuldaki 9sve1 el1isi, Ankarsv!rd'den $Gariciye nazn, ;;allenber0'e2 9stanbul % >isan
'*'C2 !tockholom2 Ttrisksde/2 Arkiv $Turkiet,, En// ', a#d2 I2 mol 'C2
.-.
$!mreleri 8%ilhassa N&'t<r;l&r%B ,& +attH Krtl&r% D'#anl %/ar&'%n&
kar"# k#"k#rtmakta %/%*
B< ".l/ak% R<' 9aal%"&t% 191) "lnn '.nlarn/a 8%l+a''a art-
#(t* B%tl%'5t&k% Mr#&n% %'"ann/a R<'larn @ar#a! .l/<!< anla(-
l".r* N&'t<r;l&r%n r<+an; r&%'l&r% 3ar J<n<#5a R<' +%#a"&'% ,H/-
&/%l#%(t%* Krt a!alarn/an Sa/k5# /a R<'larla 'k 8%r #na'&8&t
k<r/<!< 8%l%n%".rK Ba4an (&"+%n%n /& R<'larla anla(#ak 4&r& .l-
/<!< #&"/ana :karl#(t* B< '<r&tl&0 FBalkan Lar8%Fn%n &n kr%t%k
4a#a#n/a R<'lar $.!<-Ana/.l<5/a 8%rtak# &ntr%kalar :&,%r#&kl&
#&(><l/l&r* Dnlarn0 8< &ntr%kalan0 )7 D6ak A- J<8atB 1914
tar%+l% FMr#&n% r&9.r#<F 4&r%n/&k% anla(#a/an '.nra /a /&,a#
&tt%r&6&kl&r% #<+akakt* 3a#a9%+0 a4 1n6& 8&l%rt%l/%!% >%8%0 8<
&ntr%kalara 4a#an kal#a/an FB%r%n6% $n"a Lar8%F >&l/% :att ,&
Mr#&n%l&rl& #&'kGn ,%lH"&tl&r :.k >&:#&/&n R<' %(>al% altna
/(#&k '<r&t%"l&0 a/&tH FMr#&n% #&'&l&'%F +all&/%l#%( >%8%
>1rn&6&kt%r*
R<'"a %l& Ba8Hl% ara'n/a Fr&9.r#larF +<'<'<n/a 8%r anla(-
#a"a ,arl/! 'ralar/a Trk%"& ,& R<'"a5/ak% Mr#&n%l&r ara'n-
/ak% FR<' +a"ranl!F &n "k'&k 8%r /&r&6&"% 8<l#<(t<* N%t&k%#
:.k >&:#&/&n '%"a'; +a,ann karar#a' ,& +ar8%n "akla(#a'
4&r%n&0 $.!<0 ,%lH"&tl&r%n/&k% Mr#&n%l&r/&n 8%nl&r6&'%0 Trk%"&5"&
kar( 'a,a(#ak #ak'a/"l&0 R<'"a5"a ka:#a!a 8a(la/lar* B<
ka:ak Mr#&n%l&r . 'ralar/a R<'lar tara9n/an tan4%#%n& >%r%(%l&n
FMr#&n% /r<4%naF A8%rl%kl&rBlarna katlarak0 a'k&r; tal%#&
8a(la#(lar/* R<'lar0 Trk%"&5"& kar( "a@a6aklar +ar@t&0
Mr#&n%l&r%n0 &n >,&n&8%l&6&kl&r% Fa/a#larF .la6aklarn/an
&#%n/%l&r* N%t&k%# '.nrak% .la"lar0 R<'larn 8< >1r(l&r%n%
9a4la'%"l& t&"%t &t#%(t%r*
)7 D6ak A- J<8atB 1914 tar%+l% FMr#&n% r&9.r#larFna a%t R<'-
Trk anla(#a'n/an '.nra R<'"a %l& Trk%"& ara'n/a artk
+all&/%l#&#%( t&k 8%r #&'&l& kal#( >%8%"/%\ D /a R<'"a5nn
F$"Gn-< U#G#%"& l/ar6'%Fn/6 H4Hlk %'t&#&'%"/%* B< ta+akk<k
&tt%!% tak/%r/& R<'"a +&r 8ak#/an Batl /&,l&tl&r /&r&6&'%n&
:ka6ak ,& Trk%"&5/& 8%rtak# &k.n.#%k %#t%"a4lara 'a+%@
.la6akt* $%!&r "an/an Trk%"&5n%n /& +all&t#&k %'t&/%!% 8%r
#&'&l&'% ,ar/ \ Ba8Hl% 8%r #//&t- t&n8&r% F>#rk tar%96'%Fn%
"k'&lt#&"% ta'arla#akta %/%* B< +<'<'ta R<'"a /a+%l0 8"k
/&,l&tl&r%n #<,a9akat%# al#a' >&r&k%".r/<* B< %( %"% 8%r '.n<6a
8a!lan/! tak/%r/& Trk%"& %l& R<'"a ara'n/a +&r+an>% 8%r %+t%lH9
kal#a"n6a0 8&lk% /& %k% /&,l&t%n 8%r8%r%n& "akla(#a' ##kn
.-5
ra9tan0 %'tan8<l5/ak% R<' #a'la+at>4ar R<lk%&,%:5%n R<' +ar%6%"&
n&4ar&t%n& '<n/<!<0 3/17 J<8at 1914 tar%+l% 8%r "a4 ,& /%!&r
"an/an 3art .rtalarn/a %'tan8<l5/a t&(k%l &/%l&n 8%r FTrk-R<'
/.'tl<k K.#%t&F'%n%n 9aal%"&t& >&:%(%0 8< >&l%(#&"% t&"%t &/%6%
#a+%"&tt& %/%*
B"k &l:% 3* R%&r' 8%r #//&tt&n8&r% R<'"a5/a %4%nl% .larak
8<l<n<".r ,& &l:%l%k %(l&r%n& /& #a'la+at>4ar '9at"l& #'t&(ar
R<lk%&,%: 8ak".r/<* R%&r'5%n ,a4%9&'% 8a(na /1n#&'% 4a#annn
' B>? !er2 :::2 t2 :2 >o2 %D*2 ss @@'-@@%2
.-/
k%"& %l& kar( kar("a >&l#&'% ,& #&'&l&l&r% k&n/% aralarn/a +all&t-
#&'% .l#al/r* W%ra Trk%"&5"& kar( "a@lan #(t&r&k t&(&88'l&r-
/& /%!&r /&,l&tl&r%n +ar&k&tl&r% 'a#%#; .l#<".r ,& +atta 8<
+<'<'ta R<'"a /.'tlar ,& #tt&9%kl&r%n& /a+% >,&n&#%".r* B< >%8%
A#(t&r&k t&(&88'l&r&B katlrk&n0 8%4 Trkl&r% k&n/%#%4/&n
%t%".r<4 ,& 4.rla .nlar Al#anlarn k<6a!na at".r<4* M/%rn&
#&'&l&'%n/&k% +ar&k&t%#%4 8<n< a:k:a >1't&r#%(t%r*
R<lk%&,%:5& >1r&0 +al% +a4r/ak% '%"a'; #na'&8&tl&r%n
t&#&l%n% &k.n.#%k 9aal%"&tl&r t&(k%l &t#&kt&/%r* Lal8<k% R<'
t%6ar&t #a+9%ll&r% 8< +<'<'ta :.k :&k%n>&n /a,ran".rlar ,&
+&r+an>% 8%r t&(&88't& 8<l<n#<".rlar* $%!&r "an/an0 '&r#a"&
%t%8ar%"l& R<'"a5/an :.k >&r%/& 8<l<nan 2tal"a /a+% 8< ".l/a
8"k 8%r >a"r&t 'ar9&t#&kt&- /%r* B< 6%+&t 2tal"anlarn Antal"a
tara9n/ak% 9aal%"&/&r% %l& 'a8%tt%rK R.#a5"a "akn Rr.tta R.''a
>%8% 8"k 8%r :%9tl%k 'a+%8% .lan 3.l%nar%.5n<n0 Antal"a "ak#n/a
.n 8%nl&r6& +&ktar ara4%/& 4%ra; t&(&88'l&r& >%r%(t%!%
ka"/&/%l#%(t%* 2tal"anlarn 8< ".l/ak% 9aal%"&tl&r%0 a"n 4a#an/a0
D'#anl #&#al%k%n%n 81ln#&'%n& 'ra >&l/%!% 4a#an0 k&n/%l&r%n&
8&ll% 8%r +%''&"% >arant% &t#&k #ak'a/n /a ta(#akta/r*
R<lk%&,%: 8%r /& Al#anlarn R<'"a5"a &k.n.#%k 'a+a/a /a
r&ka8&t& >%r%(t%kl&r%n% ka"/&/&rk&n0 Al#anlarn Mr&!l% ta(k1#r
,& Mr4<r<# "aknn/ak% 8akr #a/&nl&r% .6aklarn %(l&t#& %#t%-
"a4larn &l/& &tt%kl&r%n% /& "a4#(t* R<lk%&,%: "a4(# 8%t%r%rk&n0
R<'"a5nn tar%+; +akk /.la"'%"l&0 Trk%"&5/& 'a+%@ 8<l<n/<!<
/<r<#< A,& n9<4<n<B &'k% +al%n& >&t%r#&'% %:%n "&>Hn& :ar&n%n
Ba8Hl% %l& kar( kar("a #4ak&r&l&r& >%r%(#&k0 &k.n.#%k ,& t%6ar;
#na'&8&tl&r% >&l%(t%r#&k .l/<!<n< ka"/&t#&kt&/%r*
1
3a'la+at>4ar R<lk%&,%:5%n "a4'na Sa4.n.,5<n na'l 8%r ,a4%-
"&t al/! 8%l%n#%".r'a /a0 a4 '.nra 2'tan8<l5/a t&rt%@ &/%l&n 8%r
FTrk-R<' /.'tl<!< K.#%t&'%F n%n k<r<l#a'0 %k% #&#l&k&t ara'n-
/ak% #na'&8&tl&r%n F"akla(#aF "a /.!r< >%tt%!% %nt%8an <"an-
/r#(t*
' B>? !er2 :::2 t2 :2 /2 @@%K Ue conclusK /our ous re0a0ner une sitiation _ui nous
revient de droit histori_uement, /eut-etre le ehemin le /lus bre# " /areourir erait de nous
borner R des conversations k deuN avec les Turcs, conversations #ranehes et amicales, #orti-
#iies /ar une situation Ronomi_ue et commerciale attaehant la Tur_uie /lus solidement
R ous2
.-0
i s t an%ul = da <!r k- Rus dos t l uk &omi t e s i <ni n kur ul mas # ve
al >t 'e y= i n Ki vadi ya= da 7ar Ni kol a II.) y" $ i yar e t i
1914 "lnn 3art .rtalarn/a %'tan8<l5/a 8%r FTrk-R<'
K.#%t&'%F A/.'/<k 6&#%"&t%n%n k<r<l/<!< %'tan8<l #at8<an/ak%
"a4lar/an 1!r&n%l/%* B<n<n >a"&'%0 >a4&t&/&k% "a4lar/an
>1rl/! 4&r& %k% #&#l&k&t ara'n/ak% #na'&8&tl&r% kar(lkl
anla"( ,& /.'/<k %:%n/& >&l%(t%r#&!& +%4#&t &t#&kt%0 %'tan8<l5/a
8<na 8&n4&r 8a(ka 6&#%"&/&r /& ,ar/\ FTrk-Iran'4 P&#%"&t%F
8<nlar/an 8%r% %/%* B< FTrk-R<' K.#%t&'%Fn%n t&(k%l%n/& R<' &l:%l%!%
#'t&(ar R<l- k%&,%:5t& 8<l<n/<!<na >1r&05 +&r +al/& R<'
+ar%6%"& n&4ar&t%n%n 8%l>%'% altn/a ,& 8&lk% /& ta,'%"&'%"l&
#&"/ana >&l#%(t%* A"n (&" Trkl&r %:%n /& ,ar%tt%* B< +<'<'ta +&r
+al/& +k#&t%n /%r&kt%9l&r% 4&r%n& +ar&k&t &/%l/%!% #<+akaktr*
Trk #at8<atn/a 8< #na'&8&tl& :kan "a4lar 8<n< a:k:a
>1't&r%".r*
B< FR<'-Trk K.#%t&'%Fn%n 8a(n/a H"an a4a' ,& &'k% #al%"&
na4n Na%l; B&" 8<l<n/<!<na >1r&0
)
8< /&rn&!%n /a+a 4%"a/&
&k.n.#%k #&'&l&l&rl& #&(><l .la6a! anla(l".r/<* B< k.#%t&n%n
Trk "&l&r% ara'n/a (< 4&,at ,ar/\ Tan%n >a4&t&'% 8a( #<+arr%r%
L'&"%n Pa+%/0 Sala+ P%#6.40 %'#&t0 3a+#</ M'a/0 A+#&/
N&'%#;0 A+#&/ P&,/&t0 Na#k0 L'&"%n T.'<n0 I<at L<l<'; ,&
+ar%6%"&/&n &'k% At%na '&9%r% A+#&/ 3<+tar B&"l&rK L'&"%n L%l#%
=a(a /a 8< k.#%t&"& /a+%l/%* A+#&/ 3<+tar B&" 8< /&rn&!%n
kHt%8% %/%*
R<'lar tara9n/an /a \ Ml:%l%k #'t&(an R<lk%&,%:5t&n 8a(ka0
R<' 8a(k.n'.l.'< J&8<n%n0 &l:%l%k kHt%@l&r%n/&n ,.n E%4%n0
B<lat.,0 A"<kan/a a/ >&:&nB ?&rn.>.r.,%: A8< 'ralar/a
%'tan8<l5/ak% R<' /&n%46%l%k (%rk&tl&r% 8a(##&''%l%B0 2'tan8<l5/ak%
R<' Banka' #/r =&:&n&,0 %'tan8<l5/ak% R<' Ark&.l.Q %
Mn't%t' #/r =an- :&nk.0 FR<''k."& Sl.,.F >a4&t&'% #<+a8%r%
3a(k., ,& =&t&r'8<r>- /ak% R<' t&l>ra9 aQan ##&''%l%
Yan:&,'k%"* R1rl".r k%0 R<' "&l&r %'tan8<l5/ak% R<'
#&#<rlarnn kal8<r 't '%#alan %/%* Tan%n >a4&t&'%n%n 1- 3art
1914 tar%+l% n'+a'n/a 8< FTrk-R<' K.#%t&'%F #&/+&/%l#%( ,&
8<n<nla %k% #&#l&k&t ara'n/a /.'tl<k 8a!-
' !ir Ballet $:stanbuldaki 9n0iliz el1isi, to Qord Erey, Ionstantino/le, Barch '8,
'*'C2 =2-2?&M2?2 @+'&%'@%K The realization o# the /roPect is due /rimarily to Bonsieur
Eoulkevitch, the Iouncilor o# the -ussian 7mbassy2
% $9sve1 el1isi, Ankarsv!rd'den ;;allenber0'e, 9stanbul % >isan '*'C2 !tockholm, Ttriksde/2
Arkivet2
.-1
larnn t&'%'%n%n ##kn .la6a! "a4l#(tK
1
9akat 8< /&rn&!%n
Trk a+al%'% ara'n/a @.@l&r .la6a! :.k (@+&l% %/%* $.la"'%"l&
8< k.#%t&n%n an6ak r&'#; 8%r t&(&kkl '9atn/a kal#a'
##kn/*
B< FTrk-R<' K.#%t&'%Fn%n k<r<l<(< 2'tan8<l5/ak% /%@l.#at%k
#a+9%ll&r/& &@&" t&9'%rl&r& ".l a:t* 2',&: &l:%'%n%n #talHa'na
>1r& 8< ".l/ak% 9aal%"&t R<'"a5nn Trk%"&5"& kar( /a+a a4
t&6a,4kHr 8%r '%"a'&t tak%8%n%n 8a(lan>6 .la6akt*
)
B<n<n 8a4
&#ar&l&r% /& 8&l%r#%(t%\ Trk /(#anl! %l& tannan R<'
8a(t&r6#an 3an/&l(- ta#5n 2'tan8<l5/an alnarak =&t&r'8<r>
n%,&r'%t&'%n/& Trk:& +.6al!na ta"%n% 81"l& ".r<#lan#(t*
2'tan8<l5/ak% "&n% 2n>%l%4 &l:%'% 3all&t ,& Iran'4 &l:%'% B.#@ar/
81"l& 8%r k.#%t&n%n k<r<l<(<n/an 1tr #&#n<n kal#(lar/*
B.#@ar/5a >1r&\ R<'"a5nn Trk%"&5"& F"akla(#ak %'t&#&'%F0
R<'"a5#n Trk%"&5/& Al#an"a5"a kar( 6&@+& al#a(# %6a@
&tt%r&6&!%n/&n0 Iran'a5nn #&n9aatna "ara"a6akt* 3all&t5/&0 R<'-
Trk "akla(#a'n0 FAntantaF /&,l&tl&r%n%n Trk%"&5/& "&n% r&Q%#%n
tak,%"&'% .l#a' %t%8ar%"l&0 "&r%n/& 8%r +ar&k&t 'a"#(t*
3
2n>%lt&r&
+k#&t%0 R<'"a5nn /a Trk%"&5/& "&n% r&Q%#% t<t#a'n %'t%".r/<*
R<'"a %l& Trk%"& ara'n/ak% F"akla(#aF %'t&!%n%n 8a(ka 8%r
t&4a+r /& /a+%l%"& na4r TalHt B&"5%n r%"a'&t%n/&k% 8%r +&"&t%n0
L%,a/%a5/a 8<l<nan R<' ?arn 4%"ar&t% .l/<*
Kr#5/ak% L%,a/%a 'ara" 1t&/&n8&r% R<' :arlarnn %'t%ra+at "&r%
%/%* ?arlar 8<ra"a >&l/%kl&r%n/&0 S<ltan A8/la4%40 '.nra
A8/l+a#%/ II*0 4a#anlarn/a .nlar '&lH#la#ak %:%n0 8%r D'#anl
+&"&t% >1n/&r%l%r .l#<(t<* B< ka8%l n&4ak&t 4%"ar&tl&r%0 1-770
1-790 1--70 ,& 1-91 /& ,& '.n .larak 1911 /& R%9at =a(a
tara9n/an "a@l#(t* B< /&9a F%tt%+at ,& T&rakk% P&#%"&t%F
+k#&t% /& a"n <'<l /&,a# &tt%r#&k 4&r&0 R<'"a5"a kar( %"%
n%"&tl&r 8&'l&/%!%n% >1't&r#&k %:%n 8%r 9r'at 8<l#<(t<* ?ar N%k.la
II* ,& a%l&'% A/a+a 4%"a/& ,&l%a+/n t&/a,% ,& %'t%ra+at #ak'a/%"l&B
1914 "l N%'an '.nlarn/an %t%8ar&n L%,a/%a5/a 8<l<n<".rlar/* 2(t&
8< #na'&8&tl&/%r k% 8%r Trk +&"&t%n%n ?ar5 '&lH#la#ak 4&r&
L%,a/%a5"a >%t#&'% kararla(trl/* 3a#a9%+ 8< 4%"ar&t &'na'n/a
'%"a'; >1r(#&l&r%n "a@l#a' ta'arlan#( .l#al/r* D 'ralar/a
L%,a/%a5/a R<' 8a(na4r R.r&#k%n ,& +ar%6%"& na4r Sa4.n.,5<n
' :stanbulda 1kan Qa Tur_uie 0azetesi, %( Bart '*'C2 Gseyin Iahit Bey ile m-
l"kat K Qe ra//rochement Turco-russe2
% Ankarsv!rd'den ;;'allcnber0'e, % >isan '*'C2
@ Bom/ard'dan Doumer0ue'e, le %' avril '*'C2
.-D
2'tan8<l5/ak% R<' &l:%'% R%&r'0 L%,a/%a5"a >%/&6&k Trk +&"&-
t%n%n 8a(n/a Sa/ra4a# Sa%/ Lal%# =a(a5nn Aa"# 4a#an/a +ar%6%-
"& na4n /a %/%B 8<l<n#a'n %'t&#%('& /&0
1
Sa/ra4a#n
>%/&#%"&6&!% anla(ln6a0 R%&r'0 TalHt B&"5%n A/a+%l%"& na4nB
>%t#&'%n/& 'rar &t#%(t%K :nk TalHt B&" FY&n% Trk%"&5n%n0 "an%
F2tt%+at ,& T&rakk% P&#%"&t%Fn%n &n n9<4l< '%#a' .l#a'
+a'&8%"l& Trk '%"a'b +a"atn/a 8%r n<#aral a/a#/* N%t&k%#
L%,a/%a5"a >%/&6&k +&"&t%n 8a(na TalHt B&" ta"%n &/%l/%K 244&t
=a(a /a k&n/%'%n& r&9akat &/&6&kt%* B< '&"a+at /.la"'%"l&0 TalHt
B&"5%n /a+a 1n6&/&n ta'arla/! R.#an"a '&"a+at%n%n
>&6%kt%r%l#&'% #&68<r%"&t% +a'l .l/<* Trk +&"&t%n%n 2'tan8<l5/an
a"nl#a'n/an 1n6&0 Sa/ra4a# Sa%/ Lal%# =a(a0 Al#an &l:%'% ,.n
San>&n+&%#5& ,&r/%!% 8&"anatta0 +&"&t%n * R<'larla +&r+an>%8%r
'%"a'; #4ak&r&"& >%r%(#&"&6&!%n% '1"l&#%(t%K #a#a9%+ 8<
".l/ak% '14l&r%n 'rt Al#anlan k<(k<lan/r#a#ak %:%n 'ar9&/%l/%!%
anla(l".r*
Trk +&"&t%n%n L%,a/%a5/a R<' ?arn 4%"ar&t% 2'tan8<l #at-
8<atn/a 8%r:.k "a40 ta+#%n ,& t&#&nn%l&r& ".l a:t* F2tt%+at ,&
T&rakk;F P&#%"&t%n%n .r>a# #a+%"&t%n/&k% FTan%nF >a4&t&'%n/&
A1) 3a"' 1914B L'&"%n Pa+%/ B&" FL%,a/%a 4%"ar&t%Fa/%"l& 8%r
#akal& n&(r&tt% ,&\ FL%,a/%a5"a >%/&n +&"&t& 8%l+a''a TalHt B&"%n
r%"a'&t &t#&'%n/&n 1tr #&#n<n%"&t%n%F 8%l/%r/%* L'&"%n Pa+%/
B&"5& >1r&\ Trk%"& '<l+ /&,r&'%n& >%r/%!% 6%+&t%&0 k.#(<'< R<'"a
%l& #na'&8&tl&r%n% t&'8%t &t#&'% >&r&k%".r/<K ?nk Trk%"&5n%n
R<'"a %l& :.k <4<n 'nr +att ,ar/ ,& %"% #na'&8&/&r +&r %k%
/&,l&t %:%n /& 9a"/al .la6ak* B%r /& A+#&/ A>a"&9 AA!a.!l<B
tara9n/an FT&r6#an- Lak%katF >a4&t&'%n/& A14 3a"' 1914B
FTrk%"& ,& R<'"aF 8a(l! %l& <4<n 8%r #akal& "a4l/ ,&
L%,a/%a5"a >%/&n Trk +&"&t%n%n %lk ,a4%9&'%n%n\ FR<'"a5/a0 R&n:
Trkl&r +akkn/a 8&'l&n&n 9&na >1r(l&r%n %4al&'%n& :al(#akF
.l/<!<n< 8&l%rtt% ,& TalHt B&"5%n +&"&t%n 8a(na >&t%r%l#&'%n%n :.k
%'a8&/% .l/<!<n< 8%l+a''a ka"/&tt%* A+#&/ A>a"&9 8A)ao)lu9 8<
"a4'n/a R<'"a %l& Trk%"& ara'n/ak% #na'&8&/&r%n 8%r ta+l%l%n%
"a@#( ,& Balkan +ar@l&r%n/&n '.nra0 FSla, kar/&(l&r%n
k<rtanl#a' 9aal%"&t%F '.na &r/%!%n/&n0 R<'"a5#n artk
Balkanlar/a #/a+&l&'% %:%n 8%r #&'&l& kal#a/! ,& /.la"'%"l&
Trk%"& %l& R<'"a ara'n/ak% #- na'8&tl&r%n ta#a#%"l& n.r#al ,&
' Ballet to Erey, Ionstantino/le, Bay %C, '*'C2 =2 -2 ?2 M2 ?2 @+' &%'@%2 vesika >o2
%%H@H2 Mransz el1isi Bom/ard, !adrazam !aid Galim =aann 0itmeyi kabul etmeyii zerine
Eiers'in Tal"t =aa zerinde 9srar ettiini bildiriyorK Bom/ard " Doumer0ue, tel02 8 mai
'*'C2 Tur_uie cor2 /ol2 <<::2 /2 %@(2
.-2
8%l&6&!%n% anlat#a!a :al(#(t* R&r&k FTan%nF ,& >&r&k'& FT&r-
6#an- Lak%katF ta0 TalHt B&"5%n R<' +k#&t% %l& 8%r "aknlk
t&'%'%n& :al(a6a!n ,& 8< ".l/a #<,a99ak .la6a! %9a/& .l<n#ak
%'t&n#%(t%* 3a#a9%+ A+#&/ B&" FL%,a/%a #lHkat#n %k% k.#(<
/&,l&t ara'n/a "&n% 8%r /&,%r t&(k%l &/&6&!%F +<'<'<n/ak%
>1r(n/& ta#a#%"l& "anl#(t* A+#&/ B&"5%n >a"&t %'a8&tl%
.larak %9a/& &tt%!% ,&:+%l&0 R<'-Trk #na'&8&tl&r%n/&k%
@r.8l&#l&r%n 8a(n/a FR<'"a5nn Trk%"&5"& kar( 'a#%#%"&t
>1't&r#&'%F %6a8&/%".r/< ,& R<'"a5nn Trk%"&5/&k% %l&rl&#&
+a#l&l&r%n& #an% .l#a#a' (artt* 3aal&'&9 R<' '%"a'&t%n/& 8<
+&r %k% <#/& #&,6<t /&!%l/%K 2(t& 8< "4/&n/%r k%0 R<'"a5nn
Trk%"& %l& anla(#a' %#kHn'4 8%r +al& >&l#%(t%* A4 '.nra 6&r&"an
&/&6&k >&l%(#&l&r 8<n< a:k:a >1't&r&6&kt%r*
TalHt B&"5%n L%,a/%a5"a >%/%(% 2'tan8<l5/ak% "a8an6 &l:%l&r
tara9n/an /a /%kkatl& tak%@ .l<n#<( ,& 8a4 t&9'%rl&r& ".l a:#(t*
2n>%l%4 &l:%'% 3all&t0 L%,a/%a5/a 8%r FTrk-R<' "akla(#a'Fna %+t%#al
,&r#&#%(t%* Lal8<k%0 L.n/ra5/ak% D'#anl &l:%'% T&,9%k =a(a 81"l&
8%r "akla(#a"a tara9tar/* T&,9%k =a(a5nn L.n/ra5/ak% Iran'4
'&9%r%n& '1"l&/%!%n& >1r&0 FTrk%"& (%#/%k% +al/& ta#a#%"l&
A'"a5+ 8%r /&,l&t .l#a' +a'&8%"l&0 8%l+a''a R<'"a %l&
+&'a@la(#ak #&68<r%"&t%n/& %/%* Trk%"&5n%n Ana/.l<5/a &n <4<n
'nr R<'"a %l& .l/<!<n/an0 8< /&,l&tl& %"% #na'&8&tl&r
k<r<l#a' Trk%"&- n%n #&n9aat% %kt%4a' %/%*F
1
2n>%l%4 /%@l.#at%k
#a+9%ll&r%n/&0 #a#a9%+ Trk%"& %l& R<'"a ara'n/a ,<k<8<la6ak
8%r "aknlk 9&na kar(lan#a"a6akt K 8<n<n Al#an"a5"a kar(
"1n&lt%l&6&!% ,& 2n>%l%4 #&n- 9aatlarna /.k<n#"a6a! na4ar %l&
8akl#( .l#al/r*
2'tan8<l5/a Iran'46a .larak :kan ,& /a+a 4%"a/& Al#an >1-
r(n ak'&tt%r&n FLl"./ Dtt.#anFn )0 3a"' 1914 tar%+l%
n'+a'n/a <4<n 8%r #akal& :k#(t* Ra4&t&/&0 FTrk%"& %l&
R<'"a5nn #&n9aatlarnn 8%r ara"a >&t%r%l#&'% :.k >: .l#a'
+a'&8%"l&0 81"l& 8%r "akla(#a"a %+t%#al ,&r%l#&/%!%F 4&r%n/&
/<r<l#<(t<* 3akal&/&\ FP&r#&n #&n9aatlarnn Ak% 8<na
2n>%lt&r& /& /a+%l/%B /a Trk%"& %l& R<'"a anla(#a'n/an
#<ta4arrr .la6a!0 :nk 81"l& 8%r anla(#ann '.n<n/a
R<'"a5nn Ak/&n%45& a:l#a'na >1tr&6&!%F ka"/&/%l#%(t%K FTrk
/&,l&t a/a#larnn '%"a'&tl&r%n%n >&:%6% +%'l&r& /&!%l Aa<_
' $Qondradaki Mransz el1isi, Iambon k B2 Doumer0ue, Qondres2 le %H mai '*'C2
Tur_uie, <<::2 /2 %C'2
.-3
,& #&#l&k&t%n &#n%"&t% &'a'larna /a"an#a' >&r&kt%!%F 4&r%n/&
/& /<r<l#<(t<*
B&rl%n '%"a'; :&,r&l&r%n/& TalHt =a(a5nn 4%"ar&t%
k:#'&n#&k %'t&n#%( ,& ta# . 'ralar/a FR.&8&nF
kr<,a41rnn Ak/&n%45& '&"a+at% 4&r%n/& /<r<larak0 Trkl&r%n ,&
R<'larn /%kkat na4arlar 8< Al#an +ar@ >&#%'%n& :&k%l#&k
%'t&n#%(t%* R<'lar ta8%at%"- l& FR.&8&n5%n 8< >&4%'% %l& "akn/an
%l>%l&n#%(l&r ,& 8<n<n '%"a'; t&@k%l&r%n% #&rakla 8&kl&#%(l&r/%*
2'tan8<l5/an 8%r Trk >&#%'%"l& A>al%8a Mrt<!r<l "atB +ar&k&t
&/&n +&"&t0 10 3a"' A1914B tar%+l&r%n/& L%,a/%a5"a ,ar/ ,& R<'-
lar tara9n/an >a"&t 'a#%#; 8%r tar4/a0 #<ta/ #&ra'%#l&
kar(lan/*
TalHt B&" ,& 244&t =a(a0 ?ar N%k.la II* tara9n/an #<ta/ #&-
ra'%#l& ,& n&4ak&t +a,a' %:%n/& ka8<l &/%l/%l&r* TalHt B&" D'-
#anl =a/%(a+nn '&lH#larn ,& ?ar5n (a+'na ,& a%l&'%n& &n %"%
t&#&nn%l&r%n% %l&tt%kt&n '.nra0 FTrk%"&5n%n R<'"a %l& %"% #na'&-
8&tl&r k<r#a"a0 "akn k.#(<l<!<n %6a80 /.'tl<k %:%n/&
"a(a#aktan 8a(ka 8%r ar4<'< .l#a/!0 8<n<n %:%n /& Trk%"&5n%n
'kGn ,& a'a"%(& %+t%"a6 .l/<!< ,& k<,,&tl% 8%r /&,l&t +al%n&
>&l#&'% >&r&kt%!%F ka8%l%n/&n '14l&r 'ar9&t#%( ,& '.nra0 (<nlar
'1"l&#%(t%\ FB%4%# 8<ra"a >&l%(%#%4 'a/&6& 8%r n&4ak&t 4%"ar&t% %:%n
/&!%l/%r0 '%"a'; a#a6 /a +a%4/%r0 8ar( ,& /.'tl<!<n %9a/&'%/%r* B%4
R<'"a %l& ##kn .l/<!< ka/ar 'a#%#; 8%r anla(#a .l#a'n
%'t%".r<4F An1tr& #%''%.n n5&'t @a' '&<l&#&nt /& 6.<rt.%'%&0 65&'t
<n& #%''%.n @.l%t%T<&0 <n& #%''%.n /& @a%_ &t /5a#%t%/* N.<'
'.<+a%t.n' <n& &nt&nt& a<''% 6.n9%- ant& T<& @.''%8l& a,&6 la
R<''%&BF
1
?ar N%k.la II* nn /a (< kar(l! ,&r/%!% nakl&/%l%".r\ FB%4
/& A"an% R<'"aB Trk%"&5n%n k<,,&tl% .l#a'n t&#&nn% &/%".r<40
:nk Trk%"&5n%n %'t%klHl%n% #<+a9a4a &t#&'% 8a(l6a /%l&!%#%4/%r0
%'tan8<l 8%4%# %:%n +a"at; &+&##%"&t% +a%4 8%r "&r/%rK A/.la"'%"l&B
Trkl&r%n k&n/% &,l&r%n& k&n/%l&r%n%n 'a+%@ .l#alar# %'t%".r<4K
Trk%"&5n%n n& (&k%l/& .l<r'a .l'<n Al#an"a5"a ta8% 8%r /<r<#a
/(#&'%n& #'aa/& &t#%"&6&!%4*F
)
TalHt B&"5%n /& 8<na (<
'14l&rl& #<ka8&l& &tt%!% anla(l".r\ FD'#anl +k#&t%
Al#an"a5/an t&kn%k #a+%"&tt& "ar/# %'t&#&k #&68<r%"&t%n/&/%r0
9akat ATrk%"&B +%:8%r '<r&tt& Al#an"a5"a '%"a'; %#t%"a4lar tan#a-
' $=etro0rad'daki Mransz el1isi, =aleolo0ue " B2 Doumer0ue2 =etro0rad, le '+
mai '*'C $con#identiel,2 Archives du Binistdres des A##aires 7tran0#eres, Tur_uie, <<::2
/2 %@*2
% Ayn yerde2
..4
.la8%l#&'% %:%n R<'"a5nn /.'tl<!<na >,&n&8%l#&'% (arttr*F Yan%
TalHt B&"0 R<' ?arna ,& &tra9n/ak%l&r& Trk%"&5n%n Al#an"a5/an
an6ak Ft&kn%kF A,& &k.n.#%kB #a+%"&tt& "ar/# >1r/!n0
'%"a'; 'a+a/a Al#anlara n9<4 tann#"a6a!n0 9akat 8<n<n %:%n
/& R<'"a tara9n/an /&'t&kl&n#&'% >&r&kt%!%n%0 "an% Trk%"& %l&
R<'"a ara'n/ak% #na'&8&tl&r%n %"% k.#(<l<k +a,a' %:%n/&
tan4%# &/%l#&'% >&r&kt%!%n% '1"l&#&k %'t&#%(t%*
1
?ar N%k.la II* tara9n/an D'#anl +&"&t%n%n ka8<l &'na'n/a0
Trk%"&5/&k% Mr#&n%l&r%n /<r<#<na /a t&#a' &/%l#%( ,& Trk +-
k#&t%n%n Mr#&n%l&r%n +al% %l& "akn/an %l>%l&n#&'% >&r&kt%!% +<'<-
'<n/a t&#&nn%l&r/& 8<l<n<l#<(t<* TalHt B&"5%n /& 8< +<'<'ta
tat#%n &/%6% '14l&r 'ar9&tt%!% anla(l".r*
)
Trk +&"&t%0 @r.t.k.l %6a8 ?ar tara9n/an "&#&!& /a,&t &/%l-
/%* R%,a"&t& >1r&0 ?ar N%k.la II* "&#&k &'na'n/a :.k ''l ,&
k"#&t/ar '.9ra tak#larn Akr%'tal 8ar/aklar0 ta8aklar0 :atal-
8:ak0 ka(k ,'*B >1't&r&r&k TalHt B&"5& +%ta8&n\ FB< '.9ra/a n&
>1r".r'an40 +&@'% R<'t<rF /%"&r&k 1,n#&k %'t&#%(t%* TalHt
B&"5%n /& 8<na\ FKa@%tlH'".nlar "4n/&n0 #aal&'&9 8%4/& 81"l&
/&!%l/%rF /%"&r&k ?ar5 F#atF &tt%!% nakl&/%l%".rK "an% Trk%"&5/&
tat8%k &/%l&n A,6 R<'"a5#n /a +%''&'% .lanB FKa@%tlH'".nlarF
r&Q%#%n%n 9&nal!n 8&l%rt#&k %'t&#%(t%*5
B< ka8<l &'na'n/a +a4r 8<l<nan Sa4.n.,5<n0 TalHt =a(a ta-
ra9n/an 1n& 'rl&n "akla(#a t&#&nn%'%n& kar(0 FR<'"a5nn Tr-
k%"&5"& kar( '%"a'&t%n%n %n>%lt&r& ,& Iran'a %l& anla(#ak '<r&t%"l&
tan4%# &/%l#%( .l/<!<n< ,& R<'"a5nn %k% #tt&9%k% tara9n/an ta'-
,%@ >1r#&/%k:& Trk%"&5"& kar( +%:8%r +ar&k&t& >&:&#%"&6&!%F
tar4n/a k.n<(t<!< 8%l/%r%l%".r*
4
B< '<r&tl& TalHt B&"0 Sa4.n.,5/an
6&'ar&t ,&r%6% 8%r kar(lk >1r#&#%(t%K #a#a9%+ 8<na ra!#&n0
Sa4.n., %l& "%n& /& %k% #&#l&k&t% %l>%l&n/%r&n #&'&l&l&r& t&#a'
&/%l#%( ,& R<' +ar%6%"& na4rn ".kla#a!a :al(l#(t*
Sa4.n.,5<n L%,a/%a5"a >&l%rk&n0 TalHt B&"5& kar( ant%@at%'% .l-
/<!< 8%l%n%".rK %'tan8<l &l:%'% R%&r' A D /a L%,a/%a5/a +a4r/B Sa-
4.n.,5a TalHt B&"5% #t&#a/%"&n k1tl&#%( ,& FTalHt B&"5%n +%:8%r
' Jine2
% Buchanan $=etersbur0daki 9n0iliz el1isi, to Erey, !t2 =etersbour0h, Bay '+, '*'C
$eon#idential, =2-2?2&M2?2 @+'&%'@%, vesika >o2 %'*8+2
@ Malih -#k A tay, Pazar kon!malar,$ Dnya 0azetesi, %% Bays '*DD2
C =aleolo0ue " B2 Doumer0ue, =etersbour0, '+ mai '*'C2
..-
'14n& %nan#ak 6a%4 .l#a/!nF '1"l&#%(t%*
1
Sa4.n.,5<n :.k
'.nralar AB.l(&,%k %+t%lHl%n% #t&ak%@ =ar%'5t& n&(r&tt%!% 8%r
k%ta8n/aB "a4/!na >1r&\ TalHt =a(a /n"a tar%+%n%n &n r&4%l
a/a# %/%*F
)
TalHt B&"0 F2tt%+at:F A,& /.la"'%"l& %+t%lHl6%B .l#a'
%t%8ar%"l& ?ar ,& &tra9n/ak%l&r tara9n/an 8&lk% /& %'t%'kal &/%l#&k
8%l& %'t&n#%(t%* 3a#a9%+ TalHt B&"5%n L%,a/%a5/ak% ka8<ll&r
&'na'n/a ?ar N%k.la II* ,& R<' /&,l&t a/a#lar 4&r%n/& (a+'&n
>a"&t %"% 8%r t&'%r "a@t! /a 8%l%n#&kt&/%r* K&n/%'%n& Al&k'an/&r
N&,'k%" n%(annn ,&r%l#&'% /& 8<na /&lHl&t &/&r*
Trk +&"&t% L%,a/%a5/an a"rl#a/an 1n6&0 FMrt<!r<lF "atn/a0
TalHt =a(a tara9n/an R<'lara 8%r ,&/a 4%"a9&t% t&rt%@ &/%l#%(t% A1)
,&"a 13 3a"' >n0 1914B* S.9ra/a Sa4.n., TalHt B&"5%n "ann/a
.t<r<".r/<* Y&#&k &'ana'#/a (<n/an 8<n/an k.n<(<l#<(t<* Ia-
kat 4%"a9&t%n &n '.n<n/a0 Sa4.n.,5<n '14l&r%n& %nan#ak lH4# >&-
l%r'&0 TalHt B&" Sa4.n.,5<n k<la!na &!%l#%( ,& k%#'&n%n
/<"#a"a6a! (&k%l/& al:ak 8% '&'l& FTrk%"& %l& R<'"a ara'n/a
8%r %tt%9ak ak/%F t&kl%9%n/& 8<l<n#<(t<* Sa4.n., >"a0 81"l& 8%r
t&kl%9% +%: 8&kl&#%".r/< ,& /.la"'%"l& 8<na +%: %nan#ak
%'t&#&#%(K +&l& 4%"a9&t%n '.n /ak%kalarn/a 81"l& 8%r t&kl%9%n
"a@l( R<' +ar%6%"& na4rn (a(rt#(tF* Sa4.n.,0 #&'&l&n%n
2'tan8<l5/a R%&r' %l& #4ak&r& &/%l&8%l&6&!% tar4n/a #<ka8&l&
&t#&kl& "&t%n/%*
3
Lal8<k% TalHt A=a(aB5n anlattklarna >1r&0 8< F%tt%9akF t&kl%9%
Sa4.n.,5<n ak'&tt%r/%!%n/&n ta#a#%"l& 8a(ka trl .l#<(t<r*
TalHt =a(a0 8< L%,a/%a 4%"ar&t%n/&n alt8<:<k "l '.nra A19)0 "l
Aralk 8a(n/a0 B&rl%n5/& %k&nB Sa4.n., %l& >1r(#&'%n% anlatrk&n
(<nlar '1"l&#%(t%\ Sa4.n., %l& #lHkat &'na'n/a AB.!a4lar ,& 8%l-
+a''aB ?anakkal& #&'&l&'%n& &tra9l6a t&#a' &/%l/%* TalHt =a(a0 8<
:.k :&t%n #&'&l&n%n0 B.!a4lar5n Trk%"&5n%n k.ntr.l altn/a kal-
#a' (&kl%n/& &n %"% 8%r +al :ar&'%n& ka,<(a6a!n anlat#a!a
:al(t ,& FB.!a4lar +%:8%r 4a#an R<'"a5"a ka@al .l#"a6aktrF
/&/%* Sa4.n., 8<na kar(/k0 F8< +al%n 8ar( /&,a# #//&t%n6&
/.!r< .l/<!<n<0 9akat Trk%"& %l& Y<nan%'tan ara'n/a 8%r +ar@
:kar'a0 B.!a4larn #&68<r%"&t altn/a ka@atla6a!#F '1"l&"%n6&0
' !2 D2 !azonov, Vspominaniya $=aris '*'+,2 9n0ilizcesiK %he 'ate'!l years $Qondon
'*%8,2 -us1as, s2 '(*, 9n0ilizcesi, /2 '@@2
% Ayni yerdeK -us1asndaki dnya tarihindeki s6zler 9n0ilizcesinde zamanmzda diye
tercme edilmitir2 !azonov, =etersbur0daki Mransz ve in0iliz el1ilerine Tal"t Bey hakknda #ena bir ey
s6ylememiti, bilakis 3ar >ikola ::2 nn ve -us devlet adamlarnn Tal"t Bey hakknda iyi intibalar
edindiini beyan etmiti2 M2?2 @+' &%'@%2 Bay '+, '*'C2
@ !2 D2 !azonov, Vspominaniya$ s2 'DCA 9n0ilizcesi, /2 '@+2
...
/& <%u #&'&l&n%n >&r:&k .larak +all% 8%r Rus-Trk %tt%9aknn ak/% %l&
##kn/rF /&#&'% 4&r%n& Sa4.n., >l/ A"an% ala" &tt%B ,&
#lHkat 8<n<nla '.na &r/%*
1
TalHt B&"5%n . 4a#an Sa4.n.,5a "a@t! anla(lan 8< F%tt%9akF
t&kl%9%n%n #a+%"&t% a:k:a t&'@%t &/%l&#%".r'a /a0 L%,a/%a 4%"ar&t%
&'na'n/a Trk +&"&t% r&%'% tara9n/an R<' +ar%6%"& na4rna 8<
".l/a 8%r t&kl%9 "a@l/! #<+akaktr* Iakat 8< 'ralar/a R<' /(
' 7nclosure in Qord D' Abernon's des/atch >o2 '%(* o# Dec2 '*%H2 Berlin Dec2 %,
'*%H, :ntervieS Sith Talat =asha2 =2-2?2&M2?2 @+'&('+@2 /2 'C'2
::;
../
;
BlRcNPc $NYA SAEAJI
T r k - - u s i t t i # a k t a s a r s 2 T r k i y e n i n h a r b e 0 i r i i
TalHt =a(a5nn L%,a/%a '&"a+atn/an /1n(n/&n 6.nra0 Trk
+k#&t%0 FA/alar #&'&l&'%Fn% +a%l %:%n Y<nan%'tan 4&r%n& 8a'k-
'n . /&r&6& arttr#(t k%0 +attH 8%r +ar@ :k#a' 8a+%' k.n<'< .l-
#a!a 8a(la#(t* ?nk anla(#a"a ,arl#a' ".l<n/a >%r%(%l&n
#4ak&r&l&r 8%r trl n&t%6& ,&r#%".r/<* Y<nan 8a(,&k%l%
E&n%4&l.' /%@l.#at%k ."<nlarla Trk +k#&t%n% ."ala#a!a
:al(".r/<* N%+a"&t TalHt =a(a %l& E&n%4&l.' ara'n/a
Br<_&ll&'5/& "a@la6ak 8%r k.n9&ran'ta 8< #&'&l&n%n
+all&/%l&8%l&6&!% <#<l<".r/<* LHk%n 8< #%tl&r 8.(a :kt ,& ta# .
'ralar/a ,<k<8<lan FSara"-B.'naF .la"0 Trk-Y<nan
#4ak&r&l&r%n%n ta#a#%"l& k&'%l#&'%n& '&8&8 .l/<*
A,<'t<r"a5nn 190- /& B.'na -L&r'&k5% %l+ak 4&r%n&
R<'"a5nn Balkanlar/ak% '%"a'&t%n%n ta#a#%"l& F=an'la,%'tF 8%r
#a+%"&t al/!n >1r#(tk* Sr8%'tan5/a FB"k Sr8%'tan
K.#%t&'%F a/%"l& >%4l% 8%r t&(k%lHt k<r<l#<( ,& A,<'t<r"a5nn
%/ar&'%n/&k% Sr@lar0 Sl.,&nl&r ,& Lr,atlar5n A,<'t<r"a
%/ar&'%n/&n :karl@ 8"k 8%r Sla, /&,l&t%n%n k<r<l#a' ".l<n/a
9aal%"&t& >&:%l#%(t%K 8< 9aal%"&t Sr@ +k#&t% tara9n/an >%4l%6&
/&'t&kl&n#&kt& %/%* 2(t& 8< t&(k%lHta #&n'<@0 =r%n6%@ a/l 8%r
n%,&r'%t& 1!r&n6%'%0 )- La4%ran 1914 tar%+%n/&0 Sara"&,. (&+r%n&
>&l&n A,<'t<r"a ,&l%a+/ Iran4 I&r/%nan/5 ,& 4&,6&'%n%
ta8an6a'"l& ,<rarak 1l/r/0 %(t& 8< '<%ka't FB%r%n6% $n"a
Sa,a(Fnn 8a(la#a'na 8%r ,&'%l& t&(k%l &tt%*
1
' Birinci Dnya !avann 1k ve cerayanna ait bir1ok eser ve makale yazlmtr2 Bu hususta
en iyi eser olarak bir tercih ya/mak 0ayet zordur2 B6yle olmakla beraber bu sahada standart eser
olarak, !2 B2 May'in %he origins o' the morld (Var adl kitab kabul edilmektedir $% vols, yeni tab', >eS
Jork '*@H,2 Alman 06r bakmndan K A2 von Ve- 0erer, +er 1!s*r!ch des Meltkrieges$ % Bde, Berlin
'*@*2 Trkiye'nin Garbe 0iriine ait bir1ok eser ve makale yazlmtrA 1ok te#erruatl ve bazen de /ek
ilmF olmamak zere Eeneral )"zm )arabekir tara#ndan K .ihan 3ar*ine neden girdik$ nas,l girdik$ nas,l
idare ettikO 9stanbul '*@+2 !on olarakK Dr2 Julu0 Tekin ) u r a t , 3oG %)rkE Gas dri'ted into Morld
'Var I. $Bedlicott Armaan,, '*D+2
..0
S<%ka'ttan '.nra A,<'t<r"a-3a6ar%'tan tara9n/an Sr8%'tan5a
,&r%l&n lt%#at.# A)3 T&##<4 1914B r&//&/%l%n6& A)- T&##<4
1914B /& +ar@ 8a(la/* B<n<n 4&r%n&0 #&,6<t %tt%9aklar ,&
taa++tl&r >&r&!%n6& F;tt%9ak- 3'&ll&'&F /&,l&tl&r% %l& F2t%lH9-
3'&ll&'&F /&,l&tl&r% kar(lkl +ar@ %lHn &tt%l&r* A1 A!<'t.'-
Al#an"a5nn R<'"a5"a0 3 A!<'t.' Al#an"a5nn Iran'a5"a0 4
A!<'t.' 2n>%lt&r&5n%n Al#an"a5"aB* An6ak 2tal"a tara9'4l!n %lHnla
+ar8& >%r#&/%* B<n<nla FB%r%n6% $n"a Sa,a(F 8a(la#( .l/<*
A,r<@a5/a <#<#; 8%r +ar8%n :ka6a! 4at&n 1t&/&n8&r% 8&k-
l&n#&kt& %/%K 8"k /&,l&tl&r%n %k% F8l.kF +al%n/& 8%r8%rl&r%n& kar(
/(#an6a ,a4%"&t al#( .l/<klar a@ a:k .rta/a %/%* 1914 "l
N%'an a"n/a0 A,r<@a >a4&t&l&r%n/& ,& .nlar tak%8&n 2'tan8<l
#at8<atn/a FAl#an"a %l& Iran'aF ,&"a FAl#an"a %l& R<'"aF
ara'n/a +ar8%n n&r&/& %'& :k#akta .l/<!<na a%t "a4lar n&(r&/%l-
#%(t%* B< #na'&8&tl& +attH 2'tan8<l >a4&t&l&r%n/& 8a4 t&9'%rl&r
/a+% "a@l#( ,& Trk%"&5n%n 'kGna %+t%"a6 .l/<!<0 +ar@
at&(%n/&n <4ak kal#a' >&r&kt%!% 8&l%rt%l#%(t%*
Lak%kat&n A,r<@a +ar8% Trk%"& %:%n :.k #&,'%#'%4 8%r 4a#an-
/a @atlak ,&r#%(t%* Balkan Lar8%5n%n :1kntl&r% ,& &k.n.#%k #al;
/4&n'%4l%kl&r%n 9&na t&'%rl&r% /&,a# &/%@ >%/%".r/<* Btn #%/&r
/(ar/an "ar/# al#a!a0 8"k 8%r 8.r: 'a!la#a!a 8a!l %/%* B<
8ak#/an #al%"& Na4r Pa,%/ B&"5%n Iran'a5/an 'a!la/! kll%"&t-
l% 8.r: Trk%"& %:%n +ak%kat&n 8"k 8%r n%#&t 'a"l#(t* 2n>%lt&r&
,&"a 8a(ka 8%r #&#l&k&tt&n0 8%l+a''a Al#an"a5/an :.k:a 8.r: al-
#ak '<r&t%"l& Trk%"&5n%n &k.n.#%'%n% 8%r /&r&6&"& ka/ar kalkn-
/r#ann ##kn .la6a! 'anl".r/<* Ana/.l<5/a 8%r tak#
&k.n.#%k kalkn#a @r.Q&l&r% +a4rlan#akta0 #aar%9 8a(ta .l#ak
4&r& 8%r:.k @r.Q&l&r%n tat8%k%n& 8a(lan#a' ar4< &/%l#&kt& %/%*
2(t& /<r<# 81"l& %k&n FB%r%n6% $n"a Sa,a(F @atlak ,&r/%*
Trk%"&5n%n a"akta /<ra8%l#&'%n%n an6ak k<,,&tl% 8%r .r/< %l&
##kn .la6a! +&rk&':& 8%l%n&n 8%r >&r:&kt%* Lal8<k% Balkan
Lar8%5n/& 8< .r/<n<n n& ka/ar 4a"9 .l/<!< 8tn 'ara+at% %l&
#&"/ana :k#(t* B<n<n %:%n/%r k%0 F2tt%+at ,& T&rakk%F +k#&t%
,& 8%l+a''a Mn,&r =a(a .r/<n<n 'la+ ,& k<,,&/&n/%r%l#&'% %(%n%
+&#&n &l& alarak0 L%#an ,.n San/&r' 8a(kanl!n/a 8%r Al#an
Fa'k&r; +&"&t%F n%n Trk%"&5"& >&t%r%l#&'%n% kararla(tr#(lar/* 4)
k%(%/&n %8ar&t 8< +&"&t 1913 "l Ka'#5n/a 2'tan8<l5a >&l#%( ,&
+&#&n .r/<n<n 'la+atna >%r%(%l#%(t%* A"n 4a#an/a .r/</a "a@-
lan t&n'%kat0 Fala"lF 4a8%tl&r%n ,& %(& "ara#4 =a(alarn t&ka/&
::6
' 9kinci Dnya Garbi zamannda mtte#iklerin eline den Alman vesikalarnn bir
ksm Amerika'da mikro#ilme alnmtr2 Vashin0ton, >ational Archives, Ia/tured Eerman
Documents2 Galihazrda bunlar Mederal Almanya'da, Bonn'da, Dileri Arivinde mu-
ha#aza edilmektedir2 Bizi il0ilendiren vesikalarK )urze Darstellun0 der Erundz0e der
Trkischen )rie0#hrun0 im ;;eltkrie0e '*'CZ'*'8 ksmmdadr2 Bunlardan bazlar A2 >2
)urat tara#ndan neredilmitirK $AlmancalarK Turcica, vol2 ::2 $'*D(, >, :2 s2 +8 ve de-
vam,2 Trk1esiK #irinci +)nya Sava,nda %)rkiye'de *!l!nan 1lman "enerallerinin raporlar,
$Trk )ltrm Aratrma 7nstits yaynlarndan2 Ankara '*DD,2 !2 %D&%+2 Galil
Benteenin 3at,ralar,$ Iumhuriyet 0azetesi, * )asm '*CD2
% Iari Bhlmann, Das deuts'!&trkis'!e +a,,en-ndnis im +eltkriege '*'C&'*'+2
:2ei/z0 '*CH,2 m2 y2
..D
/&n '.nra 2n>%lt&r& %l& R<'"a ara'n/ak% "akla(#a Trk%"&5n%n
8'8tn Al#an"a %l& anla(#a'na ".l a:#(t* Balkan +ar@l&r%
'.n<n/a R<'"a 8a(ta .l#ak 4&r& Antanta $&,l&tl&r%n%n
Trk%"&5"& kar( /(#an6a ta,rlar ,& #at8<atta Trk%"&
al&"+%n/&k% "a4/arn0 Trk%"&5n%n Al#an"a5"a "akla(#a'n/a
a"r6a t&'%r% .l#<(t<r* Iakat &n 8"k H#%l R<'"a kar('n/a
/<"<lan &n/%(&/%r* R<' t&+l%k&'%n/&n k<rt<l#ak %:%n "&>Hn&
:ar&n%n Al#an"a %l& anla(#ak .l/<!< >1r( 'tn >&l#%(t%r*
1
Mn,&r A=a(aB0 a'k&r; at&(& '9at"l& Al#an"a5/a 8<l<n/<!<
4a#an A%909-1911B Al#an a'k&r; k</r&t%n%n 8"kl!n& kanaat
>&t%r#%( ,& :ka6ak +ar@t& Al#an"a5nn >al%@ >&l&6&!%n& %nan#(-
t* FBa8Hl% 8a'knF A)3 D6ak >%3Bn/an '.nra Trk%"&5n%n &n n-
9<4l< k%#'&'% '9at%"l&0 Mn,&r B&"%n A,& 1914 "l D6ak 8a(n/an %t%-
8ar&n Lar8%"& Na4n '9at%"l& Mn,&r =a(a5nnB Trk%"&5n%n
#<ka//&rat 4&r%n/& 8"k t&'%r% .la6a! #<+akkakt* 3a#a9%+
/%!&r ka8%n& a4alar0 TalHt =a(a /a+%l0 "akla(#akta .lan +ar@t&
+an>% tara9la anla(#ak >&r&kt%!% +<'<'<n/a karara ,ar#(
/&!%ll&r/%* Ba+r%"& Na4r P&#al =a(a0 +attH0 Iran'a %l& 8%r F%tt%9akF
ak/%n% /&n&#&k %'t&#%(0 9akat Iran'4larn 8<na "ana(#a/klar
>1rl#(t* U#<#; ar4<\ 2n>%lt&r& %l& 'a,a(a >%r%(#&#&kt% ,&
2n>%lt&r&5n%n 4at&n 8%r +ar@ :kar'a0 'a,a(a katl#a"a6a!
'anl".r/<*
B"k /&,l&tl&r/&n +%: 8%r%n%n0 4at&n Trk%"&5"% k&n/% 'a9lar-
na al#ak %'t&#&/%!% /& #alG#/<rK 2'tan8<l5/ak% Al#an 8"k-
&l:%'% ,.n YEan>&n+&%# /a+% Trk%"& %l& Al#an"a ara'n/a 8%r
F%tt%9akFa #<+al%9t%0 :nk Trk%"& a'k&r; 8ak#/an +%:8%r k"#&t
%9a/& &t#%".r/<* Mn,&r =a(a5nn0 T&##<4 A1914B 8a(larn/a
Al#an"a5"a /a,&t% ,& Al#an &rkHn +ar8%"& r&%'% ,.n 3.ltk& %l&
>1r(t! 4a#an0 k&n/%'%n& +&r+an>%8%r F%tt%9ak ak/%F t&kl%9%
"a@l#a/! anla(l".r* Iakat a4 '.nra Ka"4&r S%l+&l# ,& Al#an
a'k&r; &rkHnnn 9%kr% /&!%(t% ,& Trk%"& %l& 8&+&#&+al 8%r %tt%9ak
ak/% >&r&kt%!%n& karar ,&r%l/%* B<n<n 4&r%n& ,.n San>&n+&%# %l&
' !adrazam !aid Galim =aa, Almanya ile ya/lacak ltti#akta Trkiye'nin mmkn mertebe 0e1
Garbe 0irmesi ve bir zaman tesbit edilmesini istiyordu, 1nk Trkiye Garbe ne kadar 0e1 katlrsa, Trk
ordusu o nisbette kuvvedenecek ve bununla ]1l ltti#aka daha 1ok hizmet edebilecekti2 !aid Galim
=aa bu husustaki 06rn, @' Temmuz veya ' Austos $'*'C, te istanbul'daki Avusturya el1isi Barkiz
=allavicini'ye i#ade etmiti2 =allavicini'den, ' Austos '*'C tarih >o2 +*%+ $stren0 0eheim, tel2 GG!A,
$;iyana, =olitisches Archiv, 0eheim, rot (%%2 Qiasse <Q;::2 Bu Trk-Alman $ve Avusturya, 9tti#aknn
ehemmiyetine aitK =allavicini'nin ( 7yll '*'C tarihli yazs2 GG!, rot (%%2 Qiasse <Q;::2 >o2 (( p A-
I2
%%8
8%rka: n9<4l< 4&,at ara'n/a >%4l% >1r(#&l&r '.n<n/a0 )
A!<'t.' A1914B tar%+%n/& Al#an"a %l& Trk%"& ara'n/a 8%r F%tt%9akF
ak/&/%l/%* B1"l& 8%r %tt%9akn ak/% an6ak Mn,&r =a(a0 TalHt B&"0
Sa/ra4a# Sa%/ Lal%# =a(a ,& 3&6l%'-% 3&8<'an r&%'% Lal%l B&"
1
tara9n/an 8%l%n%".r0 Ftr%<#,%ratFn 8%r "&'% 'a"lan P&#al
=a(a5nn /a+% 8<n/an +a8&r% .l#a/! anla(l".r*
)
3a#a9%+ 8< Trk%"& %l& Al#an"a ara'n/ak% F%tt%9akF +a//%-
4atn/a an6ak R<'"a5"a kar( +ar8% >14 1nn/& t<t#<(0 2n>%lt&r&
,& Iran'a %l& +ar8 +<'<'<na /&!%n#&#%(t%* 26a8n/a Trk%"&
+ar8& katl#aktan ka:na8%l%r/%* Iakat ta# . 'ralar/a 6&r&"an
&/&n .la"lar0 Trk%"&5"% +ar8& a/&tH 4.rla 'rkl&#%(t%r* B<nlarn
&n 1n&#l%'% 2n>%l%4 /.nan#a' tara9n/an k.,alan#akta .lan
FR.&8&nF ,& FBr&'la<F +ar@ >&#%l&r%n%n 10 A!<'t.' A1914B
tar%+%n/& ?anakkal& B.!a45n >&:%@ Trk '<larna >%r#&l&r%0 /a+a
/.!r<'< Trk #aka#lar tara9n/an ka8<l &/%l#&l&r% .l/<* 2l&r/&
>1rl&6&!% 4&r&0 8< %k% Al#an kr<,a41rnn Trk '<larna
>%r#&'% ,& %'%#l&r%n% /&!%(t%r&r&k AYa,<4B A3%/%ll%B Trk
/.nan#a'na aln#alar AAl#an k<#an/a' ,& #r&tt&8at %l&B
'.nrak% >&l%(#&l&r 4&r%n/& 8"k 8%r t&'%r "a@#(tr*
2n>%lt&r& ,& R<'"a Trk%"&5"% a'k&r; 8%r k<,,&t .larak
1n&#'%4 t&lHkk% &t#&kl& 8&ra8&r0 Al#an"a tara9n/a +ar8&
katl#a'n %'t&#%".rlar/* Trk%"& +ar8& >%r/%!% tak/%r/&0
R<'"a5#n Ka9ka' 6&@+&'%n/& 8%r #%ktar k<,,&t 8rak#a'
#&68<r%"&t% +a'l .la6a!n/an0 Trk%"&5n%n +ar8& >%r#&'% a'la
ar4< &/%l#%".r/<* $.la"'%"l& R<'"a5nn Trkl&r% &n/%(& &tt%r&6&k0
k<(k<lan/ra6ak +ar&k&tl&r/&n ka:n#a' %'t&n%r >%8% 8%r '%"a'&t
tak%8%n& 8a(lan/! >1rl/* Iakat 8<n<nla R<'"ann Ftar%+;F
&#&ll&r%n/&n ,a4>&:#&'% +%:8%r ,&:+%l& ,ar%t /&!%l/%* R<' '%"a';
,& a'k&r; &rkHn0 +ar8%n na'l'a ka4anla6a!na %nan/klarn/an0
+ar@t&n '.nra #tt&9%kl&rl& anla(arak FTrk #&'&l&'%n%n #<tlaka
R<'"a5nn /%l&/%!% 8%r (&k%l/& +all&/%l&6&!%n/&n &#%n
>1rn".rlar/* B< (artlar %:%n/& (%#/%l%k Trkl&r% 8.( "&r& ta+r%k
&t#&kt& +%:8%r 9a"/a #lH+a4a &/%l#%".r/<*
2n>%lt&r& /& Trk%"&5n%n +ar8& >%r#&'%n% %'t&#%".r/<* ?nk
Ak/&n%4 81l>&'%5n/& a'k&r ,& /.nan#a t.@la#a'na (< an/a
%#kHn ".kt<* Wat&n 8< 'ralar/a 2n>%lt&r& %l& Trk%"& ara'n/a
a:k:a %+t%la9l @r.8l&#l&r /& #&,6<t /&!%l/%* An6ak 2n>%lt&r&5n%n
R<'"a5nn #t
' GalilBentee, 3at,ralar,$ Iumhuriyet 0azetesi, * )asm '*CD2
% Ayni y2 Iumhuriyet 0azetesi, * )asm '*CD2
..3
t&9%k% .l<(< ,& 8%l+a''a 2n>%lt&r&5/& '#arlan@0 @ara' /a+%
1/&n#%( .lan ,& %n(a' 8%t&n %k% Trk 4r+l'nn AFS<ltan D'#an I*F
,& FS<ltan 3&+#&/ R&(a/ E*FB +ar@ t&+l%k&'% 4&r%n& 2n>%lt&r&
+k#&t% tara9n/an alk.n#a'0 Trk%"&5/& 2n>%lt&r&5"& kar(
8%r/&n8%r& /(- #anl!r 8a(la#a'na ".l a:t*
Mn,&r =a(a ,& &n "akn 'r/a(lar ATalHt B&"0 Lal%l B&"B
Trk%"&5n%n +&#&n +ar8& >%r#&'%n% %'t&#%".rlar/0 .r/<n<n k<,-
,&tl&n/%r%l#&'% ,& #'a%t 8%r 4a#an/a +ar&k&t& >&:%l#&'%n% ta-
'arla#( .l#al/rlar* B< ta'arnn #//&t% %'& (a+'lara >1r&
/&!%(#%(t%r* Mn,&r =a(a /a /a+%l .l#ak 4&r&0 8&lk% /& Trk%"&5"%
+ar8%n /(n/a t<ta8%l#&k %:%n 8a(ka k.#8%n&4.nlar /a /(n#&k-
t& %/%l&r* Ja"&t R<'"a ,& 2n>%lt&r& %l& Iran'a tara9n/an FTrk%"&-
n%n 8tnl! >arant% ,& A/alarn Trk%"&5"& 8rakl#a' t&#%n
&/%l%r'&F Trk%"&5n%n tara9'4 kal#a' /a0 8&lk%0 ta'arlan#akta %/%*
Mn,&r =a(a5nn +&r +al/& TalHt B&" ,& Sa/ra4a# Sa%/ Lal%#
=a(a5nn /a +a8&r% /a+%l%n/&0 R<'"a %l& 8%r %tt%9ak ak/% t&kl%9 &t#&-
'%0 8< ".l/ak% /&n&#&l&r/&n 8%r% .la8%l%r* Mn,&r =a(a5nn 8< F%tt%-
9akF t&kl%9%0 R<'-Trk #na'&8&tl&r%n/& H/&t%n /(n/a 8%r (&" .l-
#a' %t%8ar%"l&0 t&9&rr<at %l& nakl&/%l#&'% >&r&k%".r*
Trk%"&5/&k% '&9&r8&rl%k %6a8 Ka9ka' 'nrn/ak% I* ,& II* 9r-
kalarn tak,%"& &/%l#&l&r% #<+akkakt* 2(t& 8< /<r<#la %l>%l% .larak
R<' 8"k &l:%'% R%&r'0 R<' a'k&r; ata(&'% R&n&ral L&.nt5"&,5% 5
A!<'t.' tar%+%n/& Mn,&r =a(a %l& >1r(#&!& #&#<r &tt%* B< '<r&t-
l& %lk #lakat R<'larn ar4<'< 4&r%n& "a@l#(t* Ra"&t 'a#%#; 8%r
+a,a %:%n/& >&:&n >1r(#& &'na'n/a Mn,&r =a(a R<' ata(&'%n&
(< 8&"anatta 8<l<n/<\
1
F%* Trk '&9&r8&rl%!% a'la R<'"a5"a kar( "1n&lt%l#%( /&!%l/%r*
Trk%"&5n%n R<'"a5"a kar( +%:8%r taarr<4 n%"&t% ".kt<r*
Trk%"& R<'"a %l& :.k <4<n 8%r 'nr .l#a' +a'&8%"l&0
R<'"a %l& %"% k.#(<l<k #na'&8&/&r%n%n %/a#&'%"l&
ta8%at"l& %l>%l&n#&kt&/%r* Ja"&t R<'"a 8< +ar@t&n 4a"9
,& +attH #a!l<@ .larak :k'a /a+%0 "%n& /& Trk%"&5/&n
k<,,&/% ,& /a%#a Trk%"&5"& 4arar %"ka &/&8%l&6&k 8%r
+al/& .la6aktr*
)* Trk%"&0 #a#a9%+0 R<'"a5" Ka9ka' +</</<n/a ra-
+at'4 &/&8%l%r0 %"% n%"&tl&r%n% >1't&r#&k 4&r&0 Trk%"&
>&r:&k +ar&k&tl&r/& 8<l<n#a!a +a4r/rK (1"l& k%0 'nr
' B>? !er2 :::2 t2 :2 $Boskva '*@(, ss 8(-8*2
.54
d# !&t&# skeri !ir%ik%erim *,k%t"r"r<
y#i I=. ve =I. >"rk%r"#" 0eker ve sde+e
syii m*$>, i0i# 'rdki k"t%r"#"
s?r@ $dde i#dirir.
@2Trk%"&5/&k% '&9&r8&rl%k0 Trk%"&5n%n A%:%n/&
8<l<n/<!<B (artlar nn %6a8/r ,& +a4rlkl .l#a"(n
n&l&r /.!<ra8%l&6&!% "akn #a4%/& >1rl#(tr ABalkan
Lar@l&r% ka'/&/%l%".rB*
Balkan /&,l&tl&r% +alH 'kGn&t 8<l#<( 8%r +al/&
/&!%l/%rl&r ,& Trk .r/<'<n/ak% #(kl /<r<#/an
%'t%9a/& %l& +&r /ak%ka +ar&k&t& >&:&8%l%rl&r ,&
k.#(<larnn A"an% Trk%"&5n%nB +&'a8n >1r&8%l%rl&rK
Trk '&9&r8&rl%!%n% %k#al ,& #<a""&n 8%r 'a+a/a
t.@lan#ak %:%n a"lar6a 4a#ana %+t%"a: .l/<!< +al/&0
B<l>ar ,& Y<nan .r/<lar 8%rka: >n %:%n/& +a4r
.la8%l%rl&r*
Trk%"& #'&llH+ .larak0 .la"lar 'kGn&tl& tak%@0
,& ta8%at%"l& >&r&kl% 8%r an/a k&n/% kat5; '14n '1"l%"&-
8%l%r* Lal%+a4r/a %+t%lH9tan 8"k ,& k:k 8tn /&,-
l&tl&r%n k&n/% #&n9aatl&r% %:%n 8%r(&"l&r k.@ar#a!a :a-
l(a6aklarn/a (@+& ".kt<rK &!&r Trk%"& 8<n/an %'t%-
9a/& &t#&k %'t&#&4'& t<+a9 8%r (&" .l<rK 8a+<'<'k%0 #&-
'&l& ,akt%"l& Trk%"&5"& a%t 8%r 'a+a"a taallGk &/&6&k
.l<r'a* AMn,&r =a(a 8< +<'<'tak% >1r(n (< '14l&rl&
%9a/& &t#%(t%B \ FM!&r Trk +k#&t% 8<n< %+#al &/&r'&0
#%ll&t na4arn/a &8&/%"&n @r&'t%Q%n% ka"8&/&6&kt%r0 4%ra
Trk +alk >&:%r/%!% 8< ka/ar #<'%8&tl&r/&n '.nra
#an&,%"atnn "k'&lt%l#&'% %+t%"a6n /<"#akta/r*
3&'&l& (< ,&"a 8< @ar:a" >&r% al#aktan %8ar&t /&!%l/%rK
a+al%\ N&/&n '%4 8<n< /a+% al#a/n4` (&kl%n/& 8%r
#<+ak&#& "rt&6&k /& /&!%l/%r*F
F$&,l&t%n k</r&t% ,& &n&rQ%'%n%n +&n4 tk&n#&-
/%!%n% ,& "a(a#akta /&,a# %l& %l&r%"& /.!r< >%t#&k %kt%-
/arna 'a+%@ .l/<!<n< +alkn +%''&t#&'% lH4#/r*F
FB< %t%8arla 8%4 +attH :.k a4 (&"l&rl& "&t%n&8%l&6&-
!%40 an6ak 8<nlar 8%4& 1n6&/&n t&#%nat altna k.n#<(
.l'<n*F
C2LHk%# >1r(& ra!#&n Trk%"& +&n4 %tt%9ak /&,l&tl&-
r%"l& ,& 8%l+a''a Al#an"a %l& +&r+an>%8%r #<a+&/& %l&
8a!lan#( /&!%l/%r* B<n/an 1tr0 (a"&t R<'"a Trk%"&
.5-
4&r%n& /%kkat%n% :&k&r'&0 Trk%"& %l& anla(#a' %#kHn-
'4 /&!%l/%r* B<n<n %:%n an6ak R<' /%@l.#a'%'%n%n >&r:&k
8%r 4&#%n 4&r%n/& "r#&'% ,& Trk%"&5n%n /& #&n9a-
atlar# ,& %'t&kl&r%n% /%kkat na4arna al#a' >&r&k#&k-
t&/%r*
B< %'t&kl&r ta8%at%"l&0 Trk%"&n%n +&r (&"/&n 1n6&
8a4 ara4% &l/& &t#&'%n& 8a!l/r* B< 8a@ta Trk%"& a'-
ln/a :.k a4 8%r (&"l& "&t%n&8%lr\ M>& AA/alar $&n%4%n-
/&k%B,& B<l>ar Trak"a'n/an 8%r k'# ara4%n%n Trk%-
"&5"& %l+ak*
R<'"a 8< tal&@l&r& k.la"lkla katla8%l&6&kt%r0
:nk B<l>ar%'tan5a-3ak&/.n"a5"0 Y<nan%'tan5a-M@%r5%
,& Sr8%'tan5a /a B.'na-L&r'&k5% 8rak#ak '<r&t%"l& 8<
/&,l&tl&r ra+at:a tat#%n &/%l&8%l&6&kl&r/%r*
B<n< #t&ak%@ Trk%"&5n%n an6ak 8%r /%l&!% .la-
6aktr\ R<'"a %l& 5-10 '&n& #//&tl& t&/a9% 8%r %tt%9ak
,&"a anla(#a ak/&t#&kK 8< anla(#a Trk%"&5"&0 t&k
/<r#a" '&,#&"&n Balkan k.#(<lar tara9n/an ra+at'4
&/%l#&k'%4%n ,& t&+l%k&"& /(rl#&k'%4%n0 8ar( ,&
'kGn&t %:%n/& >&l%(#& %#kHnn 'a!la"a6aktr* B<
anla(#a0 (a"&t kar(lkl #&n9aatlara +%4#&t &/&6&k'&0
8<n<n ta8%at%"l& <4atl#a' ##kn .la6aktr*
B<n<n kar(l! .larak Trk%"& +&r (&"/&n 1n6&
(%#/%k% +ar@ 'ra'n/a R<'"a5"a #4a+&r&tt& 8<l<na-
8%l&6&kt%r* R&r:% Trk .r/<'< +al% +a4r/a 8"k /&!%l/%r
,& "&n%/&n t&(k%lHtlan#a %(%n% /& 8%t%r#%(0 t&kn%k 8a-
k#/an "&t&r /&r&6&/& #6&++&4 /&!%l/%rK 9akat 8<
k<,,&t "%n& /& 150-)00 8%n k%(%/&n %8ar&t .l#akla0
(%#/%k% .la"lar/a +%''&'%n& /(&n% "a@a8%l%r*
B< .r/<n<n +an>% %'t%ka#&tt& (&,k% %(% R<'"a5"a
a%t 8%r #&'&l& .la6aktr* Balkanlar/ak% /<r<# +&n4 ta-
karrr &t#%( /&!%l/%r* R.#an"a ,& Y<nan%'tan
'allan#akta/rlar0 ,& an6ak B<l>ar%'tan0 >al%8a :l
;tt%9ak5a katl#(tr* B< /<r<# kar('n/a Trk .r/<'<
R<' #&n9a- atlarna <"><n 8%r +al/& a"arla"6 ara:
r.ln ."na"a8%l%r*
Trk%"&5n%n R<'"a5"a katl#a'nn0 R.#an"a ,& Y<-
nan%'tan5n /a R<'"a5"a katl#a'na >1tr&6&!% k<,,&t
l& #<+t&#&l/%r0 8&lk% B<l>ar%'tan5 /a 8< ".la '&,k&/&rK
4%ra B<l>ar%'tan 8<n< "a@#a/! tak/%r/& ka"8&/&6&!%n%
%"% 8%l%r* B< '<r&tl&0 Balkan $&,l&tl&r%n%n A,<'t<r"a5"a
kar( +6<#lan +al%n/&0 Trk .r/<'< 8< /&,l&tl&r& 8%r
%+t%"at Ar&'&r,&B r.l ."na"a6aktr ,& A,<'t<r"a /a
#<+akkak #a!l<@ &/%l&6&kt%r*
Balkan $&,l&tl&r%n/&n +&r+an>% 8%r%'% (a"&t R<'"a-
"a kar( :kar'a0 Trk%"& 8< /&,l&t& kar( +ar&k&t&
>&:&r&k0 &l/& '%lH+la R<' #&n9aatlarnn 4arara
<!ra#a'na #an% .la6aktr* B< /&,l&t%n B<l>ar%'tan
.l#a' k<,,&tl& #<+t&#&l/%r ,& Sr8%'tan5a kar(
+ar&k&t& >&:#&'% 8&kl&n&8%l%r* B%r ka: >n 1n6&
B<l>ar%'tan5n Trk%"&5"& trl #ra6aatlar/a
8<l<n#a'0 8< %+t%#al% /a+a /a k<,,&tl&n/%r#&kt&/%r*
FN%+a"&t 8%r %+t%#al /a+a ,ar/rK 8tn Balkan
$&,l&tl&r% tara9'4l! #<+a9a4a &t#&k %'t&"&6&kl&r/%rK
8< +al %'& R<'"a5#n #&n9aat#a +%4#&t &/&6&kt%r0
A81"l& 8%r /<r<# :.k %"% .la6aktrB ,& 8%4 /& . 4a#an
ra+at 8rakl#( .la6a!4*F
(2R<'"a %l& anla(#a +&r %k% tara9a A"an% Trk%"& ,& R<'-
"a5"aB 'kGn&t t&#%n &/&6&kt%rK 8< "a@l/! tak/%r/&
Ka9ka'lar5/a 3'l#anlarn ,& Mr#&n%'tan5/a Mr#&n%-
l&r%n a"aklan#alar ta'a,,<r &/%l&#&4* B<n<nla +&r %k%
#&#l&k&tt& 'a/&6& a'a"%(% #<+a9a4a %:%n a/ >&:&n
81l>&l&r/& a4 8%r #%ktar/ak% a'k&rl& "&t%n#&k ##kn
.la6ak ,& Aa'k&r; k<,,&tl&r%nB /a+a 1n&#l% t&+/%t
altn/a 8<l<nan 'a+alar/a "!l#a'na %#kHn
,&r&6&kt%r*
D2B%r /& B.!a4lar #&'&l&'% kal".r* B< #&'&l& an6ak %k%
tara9n 8%r8%r%n& /(#an .l/<!< 4a#an ,& #<!lak
/<r<#lar/a +a/ 8%r (&k%l ala8%l%r* FB%r /&9a /.'tl<k t&'%'
&/%l%n6&0 8< #&'&l& ta8%at%"l& k&n/%l%!%n/&n kalk#(
.la6aktr*F
+2R<'"a %l& anla(#a#n >&r&k a+al% ,& >&r&k'& +k#&t
#a+9%ll&r%n/& #<+al&9&tl& kar(lana6a! #<+akkaktr0 9a-
kat 8< %(%n +all%n% Mn,&r =a(a 4&r%n& ala6aktr ,& 8<n<n
>&r:&kl&(#&'% @&k >: .l#a"a6aktr0 "&t&rk%0 #&'&l& 8%r
/&9a /.!r< 8%r ".la >%r#%( .l'<n* R<'"a %l& anla(#ann
Trk%"& %:%n 8%r:.k #&n9aat 'a!la"a6a! "&t&rk% +&rk&'
.55
tara9n/an tak/%r &/%l'%n ,& anla(l'nK . 4a#an +&rk&'
'&,%n:l& 8<na "ana(a6aktr*
B%r /& Al#an t&'%r%n% /& >14 1nn/& t<t#ak lH4#
>&l&6&kt%r* J%#/%k% +al/& 8tn +k#&t &rkHnna ,&
Mn,&r5%n k&n/%'%n& Al#an ,& A,<'t<r"a &l:%l%kl&r% Al#an
a'k&r; +&"&t% ,& <#G#%"&tl& /%!&r Al#an #a+9%ll&r% ta-
ra9n/an &n&rQ%k 8%r 8a'k "a@l#akta/r* 3a#a9%+ 8< .
ka/ar k.rk<la6ak 8%r (&" /&!%l/%r0 4%ra Trk%"&5"% k&n/%
tara9larna :&k#&k Al#anlarn #&n9aat% %6a8 .l/<!<
.5/
Ger halk"rda onlarn Trkiye'de kalmalar muvakkattir2
5ayet aramzda bir anlamaya varlrsa, ben Almanlar'a siz artk
bizim dmammzsnz ve uzaklamanz rica ediyorum demekte
bir dakika tereddd et- miyeceim2
-us askerF ateesi bu mnasebetle 7nver =aa'nn azndan 1kan
s6zleri de nakletmitirK
<F)er %en 8Fnver9 %:yle konu"uyorsam, h!sn!niyet sahi%i
!rklerin %eni tasvip ede6eklerini %iliyorum. Lstelik Sultan
6enaplar# %eni ordunun %a"#na ge(irmek l!t,unda %ulundular ve
dolay#siyle %en orduya dayana%ilirim<.
02 Gar%in muhtemel neti6eleri ve %unlar#n !rkiye !$erindeki
tesirleri hakk#nda da Fnver Pa"a "unlar# s:ylemi"ti J <*ayet
Almanya %u harpten mu$a,,er (#ksa dahi, !rkiye Almanya=mn
intikam#ndan korkmamaktad#r. Mira Almanya !rkiye=ye esasl#
%ir $arar dokundura6ak durumda de)ildir. ; 8Fnver9
ra%lus=daki "ahs te6r!%esiyle karadan s#mr# olmayan %ir
memlekete kar"# harp yapman#n ne kadar g!( %ir"ey oldu)unu
%iliyor. ra%- lus=da italyan asker heyetine kar"# %a"ar#h %ir
mukavemet te"kili m!mk!n oldu)una g:re, !rkiye=de %:yle %ir
mukavemetin daha da kuvvetli ola6a)#nda "!phe yoktur. Alman
men,aatlar#na g!ya, ihanetten :t!r! Almanlar !rkleri te6$iye
etmek isterlerse, Anadolu=da !rk halk#n#n mukavemeti (ok daha
kuvvetli ola6akt#r.<
Fnver Pa"a %!t!n s:ylediklerini tam %ir s!kNnetle ve inand#r#6# %ir
samimiyetle i,ade etmi"ti. Rus asker ata"esine ikin6i $iyaretinden sonra
8dairesinin9 merdivenlerine kadar te"yi etti)i $aman, her hal6e,
heye6anlanm#" ve %ir elini havaya kald#rarakJ <Allah vere de, gayretlerimi$
ha"an ile neti6elense< demekten kendini alamam#"t#.
Sadra$am Said Galim Pa"an#n ertesi g!n Rus el(isine Fnver Pa"an#n
dediklerini tasdik ederken <Rusya ile anla"mak imk>n#ndan< (ok memnun
kald#)# g:r!l!yordu. 'ununla Fnver Pa"a=n#n, !rkiye=nin mukadderat#m
elinde tuttu)u ve istedi)i tara,a sevkede%ile- 6ek %ir kuvvete sahip oldu)u
teyid edilmi" de)il miO 8diye ata"e Peneral Keont=yev soruyordu9. Rus
ata"esine g:reJ <'u de,a !rkiye-
.50
nin kat= olarak Rusya tara,#na d:nmesi %ahis konusu ola%ilirdi. Avrupa=daki
umum har%in "u veya %u "ekilde neti6elenmesi gi%i hayat %ir meselenin halli
%ahis konusu oldu)u %ir s#rada, Fnver Pa"a=n#n %u tekli,i ayr#6a :nemli idi.<
Rus asker ata"esi Peneral Keont=yev, Fnver Pa"a ile g:r!"t!kten sonra,
<d!"man# yenmek i(in< 8yani Almanya=y#9 hi( %eklenilmeyen %ir 6ihetten yeni
ve 6idd %ir "ans (#km#" oldu)una ihtimal vermi"tiJ Daima Rusya=ya d!"man
olan ve Almanla"t#r#lan !rkiye=den.
!rk ordusu haliha$#rda ne kadar $ay#, ve te"kil>ts#$ olursa olsun,
Keont=yev=e g:re, Rusya i(in -04-.44 %in ki"ilik %ir !rk ordusunun Rusya
tara,#nda veya kar"# tara,ta olmas# "#klar#ndan %irine kay#ts#$ kalama$d#.
Keontyev=e g:re %u hususta yaln#$ madd sonu(lar de)il, manev
neti6eler de g:$ :n!nde %ulundurmak i6a%ediyordu. !rkiye=nin Rusya
tara,#na ge(i"i (ok %!y!k moral tepkiler yarata6ak ve Almanya=ya %!y!k %ir
dar%e ola6akt#. 'elki de !rkiye=nin %u yoldaki karar# di)er devletlerin de
Almanya=ya 8yani me"um m!tte,iklerine9 kar"# ayaklanmalar# i(in umum %ir
i"aret rol!n! oynaya6akt#r.
Rus aker ata"esi, !rkiye ile asker %ir anla"ma gi%i 8m!him %ir
meselede9, sade6e %ir muahede akdi yeti"miye6e)i, esas meselenin %unun
tat%ikinin oldu)una i"aret etmi"ti. 'ununla ortaya yeni pro%lemler (#ka6ak ve
dolay#siyle %unlar#n halli i(in Rus 8diplomatik9 m!messilleri !$erine yeni
:devler y!klene6ekti. Rus diplomatlar#n#n %u hususta g:stere6ekleri ustal#k ve
ka%iliyet, !rkleri taahh!tlerini yerine getirme)e $orlaya6ak ve 8Rusya=n#n9
d!"manlar# tara,#ndan (evrile6ek her t!rl! entrika ve ,ena hareketleri
:nleye6ektir. Peneral Keont=yev=e g:re, %!t!n %u s:ylenenlerin
yap#la%ile6e)inin garantisi Fnver Pa"a tara,#ndan tam %ir mant#)a dayanan
m!l>ha$alar# te"kil ediyordu.
?stan%ul=daki Rus asker ata"esi v6 hatt> hi( de <!rk dostu olmayan<
%!y!kel(i Piers, Fnver Pa"a=n#n Rusya=ya %ir <itti,ak< tekli,ini 6idd
kar"#lam#"lar ve %unun yap#la%ile6e)ini ka%ul etmi"lerdi. Cakat %u husustaki
karar St. Peters%urg=a aitti. Gal%uki Rus Gari6iye na$#r# Sa$onov, %unu asla
ar$u etmedi)inden, ayn# ,ikirde de)ildi. Sa$onov ile Piers aras#nda teati
edilen telgra,lar, Sa$onov=un 8dolay#siyle Rus h!k!metinin9 %u meselede ta
%a"tan men,i %ir durum ald#)#n# g:stermektedir.
%@D
'u hususta ilk telgra, el(i Piers=ten Sa$onov=a .5 emmu$ $yeni stile
g:reJ 0 A)ustos9 -3-/ tarihlidir. Peneral Keont=yev ise Rus erk>n# harhiyesine
%u hususta ./ emmu$ I 1 A)ustos=ta %ir tel (ekmi"ti. <Poe%en< ve <'reslau<
harp gemilerinin 7anakkale 'o)a$#na yakla"malar# Rus h!k!metini epey
tel>"a d!"!rm!" ve %u hususta Piers=e %a$# talimat verilmi"ti. 'u arada, her
iki kruva$:r!n <!rk %ayra)#< asmalar# ve !rk donanmas# sa,#na
kat#lmalar# takdirinde, Rusya=n#n !rkiye=ye harp il>n etmesi !$erinde hen!$
#srarla durulmam#"t#. Sa$onov tara,#ndan 3 A)ustos 8yeni stil9 tarihinde
g:nderilen telgra,ta, <Poe%en< ve <'reslau< gemilerinin hareketlerini :nle-
mek i(in &aradeni$=de ted%irler al#nd#)#n#, ,akat %ununla !rkiye=yi tahrik
etmekten (ekinildi)i, (!nk! <"u anda Rusya=n#n !rkiye=ye kar"# har%e
%a"lamas#n# mevsimsi$ addetti)ini< %elirtmi"ti. Demek ki, %u tarihlerde Rus
h!k!meti !rkiye=ye kar"# har%e %a"lamak istemiyordu. 7!nk!, Alman
satveti kar"#s#nda endi"e duymakta idi.
Rus ata"esi .D emmu$ I 3 A)ustos 8-3-/9 tarihinde tekrar Fnver Pa"a
ile g:r!"t!)!nde Fnver Pa"a, yine te,erruat# ile <!rk-Rus itti,ak#< !$erinde
durdu. Qukar#da da s:ylendi)i !$ere Keont=yev, Fnver Pa"a=mn tekli,lerinin
yerine getirile%ile6e)ine kanaat getirmi"ti, an6ak %u hususta Rus h!k!metinin
s!r=atle hareket etmesi gerekiyordu. '!y!kel(i Piers de %u g:r!"e kat#lmakta
idi. Nitekim aym g!n Sa$onov=a "u telgra,# g:nderdiJ
<Fnver 8Pa"a=n#n9 tekli,lerini hemen ka%ul etmeliyi$ ve %u
hususta $aman m!sait olmad#)#ndan, kimse ile :n6eden
anla"maya da l!$um yoktur 8yani ?ngiltere ve Cransa ile
dan#"maks#$#n9. F)er sava"tan mu$a,,er (#karsak, %i$ 8yani
Rusya9 daima Qunanistan ve 'ulgaristan=# m!k>-
,atland#ra%ile6e)i$. Gal%uki %i$im red 6eva%#m#$, !rkiye=yi
"!phesi$, d:nmeye6ek %ir "ekilde, d!"manlanm#- $#n ku6a)#na
ata6ak!r. *ayet Fnver samim de)ilse %ile, %i$im muva,akatimi$
8yani !rkiye ile %ir itti,ak akdini ka%ul!m!$9 durumu
ayd#nlata6akt#r. Mira durum "imdiki gergin hali ile muhakkak
%ir kri$e ve m!nase%etlerin kesilmesine g:t!re6ektir<.
-
'una kar"# Sa$onov=dan gelen telgra,ta <Fnver Pa"a ile m!$akerelere
devam edilmesi ve $aman ka$anmak l>$#m geldi)i< 8So,yadan al#na6ak 6eva%a
kadar9 %elirtilmi" ve Piers=e, Rusya=n#n !rklerin
' B>?, !er2 :::2 t2 ;:2 I2 :2 s2 CC2
.5D
harp il>n#ndan (ekinmedikleri de %ildirilmi"ti.
-
Sa$onov=a g:re -!rklerle
dost(a m!$akereler yapdmakla %era%er, !rklerin d!"manl#- )#ndan Ruslar#n
korkmad#klan ve %i$e 8Rusya=ya9 kar"# harekete ge(tikleri takdirde %!t!n
Anadolu=yu kay%ede6ekleri, $ira Rusya, Cransa ve ?ngiltere ile %irlikte sava"a
gire6e)inden, !rkiye=nin mev6udiyeti tehlikeye d!"e6e)i muhakak oldu)unun
!rklere anlatdmas#- m da< istemi"ti. Sa$onov %u suretle, !rkiye=yi
korkutmak siyasetini takipte #srar ediyordu.
Gal%uki Piers, Sa$onov=un g:r!"!ne kat#lm#yor, Fnver Pa"a=n#n tekli,inin
%ehemehal na$ar-# iti%are ahnmas# ve $uhur eden %u ,#rsattan ,aydalan#lmas#
gerekti)i ,ikrinde idi. Piers, Almanya=n#n Rusya i(in ne %!y!k %ir tehlike
te"kil etti)ini a(#k(a anlam#" ve her- "eyden :n6e %u Alman tehlikesini %ertara,
etmek i(in !rkiye=yi Rusya tara,#na (ekmenin l!$umlu oldu)u kanaat#na
varm#" gi%iydi. Piers %u g:r!"!n! Sa$onov=a (ekti)i .2 emmu$ I -4 A)ustos
-3-/ tarihli telgra,ta 6iddiyetle anlatmak istedi.
.
Cakat Piers=in %u tekli,ine
Sa$onov yana"mad#B Rus hari6iye ne$areti 8ve asker (evrelere g:re9 !rkiye
ile anla"man#n Rusya=ya hi( %ir"ey temin etmeye6e)i, %ilakis kay%ettire6e)i
kanaat#nda idi. ;nlar#n tahminlerine g:reJ 'u sava" sonunda Rusya=n#n tarih
emellleri olan <?stan%ul ve 'o)a$lar< meselesinin Rusya=n#n istedi)i "ekilde
halledilmesi 8yani Ruslar#n i"gali veya kontrollar#na ge(mesi9 an6ak !rkiye
ile harp halinde %ulunun6a m!mk!n ola6akt#. Maten <Poe%en< ve <'reslau<
harp gemilerinin de 7anakkale=den ge(i"leri ve ?stan%ul=a geli"leri, duruma
yepyeni %ir istikamet vermi" ve Rusya ile !rkiye=nin anla"mas#n# imk>ns#$
%ir hale koymu" san#l#yordu.
Fnver Pa"a=n#n, 0 A)ustos tarihinde Rus asker ata"esine yapt#)#
<itti,ak< tekli,inin ka%il-i tat%ik olup olmad#)# hakk#nda m!tal>ada
%ulunmak hakikaten m!"k!ld!r. . A)ustos -3-/ tarihinde !rkiye ile
Almanya aras#nda gi$li %ir <itti,ak< akdedildi)ine g:re, !rkiye art#k
mukadderat#n# Almanya=ya %a)lam#" %ulunuyordu. Dolay#siyle Fnver
Pa"a=n#n Rusya ile de %ir <itti,ak< yapmas# imk>ns#$d#. 'unu i(indir ki,
Rus-Sovyet tarih(ileri <Fnver Pa"a=y# d!ped!$ yalan6#, doland#r#6#< diye
vas#,land#r#yorlar. Di)er yandan Fnver Pa"a=mn Ruslara %u tekli,i yaparken
:ne s!rd!)! m!l>ha$alar#n#n (ok mant#k oldu)unu Rus ata"esi 8ve se,iri9
teslim etmi"lerdi. Rusya ile %ir anla"ma ,ikrinin !rk devlet adamlar#
aras#nda :te-
' Ayn y2 s2 CC2
% Jine J2 (@&(C2
.52
d6n%eri mev6ut olmas# m!mk!nd!r. Kivadia $iyareti esnas#nda al>t
8Pa"a9 Sa$onov=a dahi %:yle %ir tekli,te %ulunmu"tu.
Fnver Pa"a=mn %u <itti,ak< tekli,ini Ruslar 6iddiye alm#" olsalard#
a6a%a ne ola6akt#O Almanya ile %ir <itti,ak< yap#lmas#na ra)men <?ttihat ve
erakki Remiyeti< n!,u$lu kimselerinin ve %ilhassa !rk umum e,k>r#n#n
(o)unlu)unun har%e girmekte hi( hevesli olmad#)# %iliniyorduB ya %u har%e
hi( girilmeye6ekti veya m!mk!n merte%e ge6iktirile6ekti. "te %u durum
kar"#s#nda s#r, Rusya=y# oyalamak i(in Fnver Pa"a=mn 8al>t Pa"a ve
Sadra$am Said Galim Pa"an#n %ilgileri alt#nda9 Rusya=ya %:yle %ir tekli,
yapm#" olmas# hat#ra gelir. F)er Ruslar %unu ka%ul etseydiler, %elki de
m!$akerelere dahi giri"ile6ekti. Cakat Ruslar#n isteksi$li)i ve %ilhassa
<Poe%en< ile <'reslau< kruva$:rlerinin geli"i %u tekli,i <torpilledi<
Di)er yandan Almanlar#n Aarne ma)lu%iyetlerinden sonra 80--. Fyl!l
-3-/9 Almanya=n#n har%i ka$ana6a)# art#k "!phe uyan- d#rm#"t#. 'u durum
kar"#s#nda !rkiye=nin Almanya ile akdetti)i <itti,ak<# hi(e sayarak, Rusya
ile anla"mas#, %elki de m!mk!n ola6akt#B ta%i %u hususta Rusya=mn
muva,akati "artt#. 'u yap#ld#)# takdirde, !rkiye=nin %elki de <tara,s#$<
kalmas# m!mk!n ola6akt#. ':yle %ir anla"man#n meydana gelmesi i(in ise,
yukanda da %elirtildi)i gi%i, her iki tara,#n ve her"eyden :n6e Rusya=mn %unu
$arur ve her iki devlet i(in tek (#kar yol oldu)unu idrak etmi" olmalar# "artt#.
Gal%uki ne Rusya ve ne de !rkiye=de %u $aruret hisedilmi", anla"#lm#"
de)ildi. Rusya, m!tte,ikleri ?ngiltere ve Cransa ile Almanya=ya kar"# $a,eri
muhakkak ka$ana6a)#ndan emindi ve !rkiye har%e ister girsin, ister
girmesin 'o)a$lar meselesinin kendi ar$u etd)i %ir "ekilde hallede%ile6e)ine
kanaat getirmi"ti. !rkiye=deki en y!ksek makamlan i"gal edenler, yani Fnver
Pa"a ve al>t 'ey Almanya=n#n muhakkak har%i ka$ana6a)#na inanm#"lar ve
dolay#siyle Alman yard#m# sayesinde <e%ed ve e$eli< d!"man, olan Rusya=dan
kurtulman#n yeg>ne (arenin Almanya ile %irlikte hareket etmekte oldu)una
h!kmetmi"lerdi. Aym $amanda ?ngiltere ve Cransa da, !rkiye=yi yaln#$
<ka$anmak< de)il, hatt> <tara,s#$l#)#m< temin yolunda gerekli m!samahada
%ulunmad#klar#ndan, !rkiye=nin %!s%!t!n Almanlar sa,inda yer almas#na
>mil olmu"lard#.
Sonraki harp olaylar# Rusya=n#n, Sa$onov=un dedi)i gi%i, hakikaten
!rkiye=den korkmad#)#n# g:stermi"tir. Rus ordular# -3-0 y#h %a"#nda Do)u-
Anadolu=nun %ir(ok yerlerini $aptettiler. -3-1 da Rus ilerleyi"i Fr$in6an=a
kadar u$ad#. Cakat !rkiye=nin Almanya
:;A
tara,#nda sava"a kat#lmas#, neti6e iti%ariyle, Rusyan#n (:k!nt!s!nde %a"l#6a
>mil olmu"tur. 7anakkale=de ?ngili$ ve Crans#$ donanmas#mn ve ordular#n#n
yenilmesi sonunda, 'at# ve P!ney 6ephesindeki Rus askerlerine
m!tte,iklerinin v>dettikleri yard#m g:nderilememi" ve Rus ordusunun
Almanlar kar"#s#nda s!r=atle yenilmelerine yol a(#lm#"t#r. 'unun en %!y!k
neti6esi de Rusya=da ihtil>lin kopmas# ve Rusya=n#n Almanlar kar"#s#nda
tamamiyle yenilmesi olmu"tur. ;laylar %u "ekilde %ir%irlerine %a)lan#rsa,
Rusya i(in -3-/ A)ustos %a"lar#nda Fnver Pa"a tara,#ndan yap#lan tekli,in
(ok 6iddiye al#nmas# gerekmi" oldu)u anla"#l#yor. Cakat, I$volskiy ve Sa$onov
gi%i kodaman Rus diplomadan, <Rusya=mn tarih rol!n! oynamas#na mani
olmak istemediklerinden< 8yani ?stan%ul ve 'o)a$lar# ele- ge(irmek ,#rsat#n#
kay%etmeyi g:$e alamad#klar#ndan9 %u tekli,e ehemmiyet vermediler.
a%iat#yle Sa$onov ve di)er Rus erk>n# Rusya=n#n Almanya kar"#s#nda
ma)lup ola6a)#n# tahmin etselerdi, har%in e"i)ine %ile yana"ma$lard#. Cakat
devletlerin mukadderat#n# ellerinde tutan adamlardan %ir(o)unun <k:r< ve
<sa)#r< oldu)unu, tarih %i$e m!temadiyen yeni yeni misallerle teyid etmiyor
muO
Almanya ile Rusya aras#nda harp (#k#n6a, Rusya=daki ilgili !rk
makamlar#n#n, yani el(ilik, konsolosluk ve gi$li aSanlar#n, Rusva- daki durum
ve geli"meler hakk#nda ?stan%ul=a %ilgi g:ndermeleri i6ap ede6ekti. 'ilhassa
;dessa (evresindeki Rus asker ha$#rl#klar#n# :)renmek (ok m!himdi. 7!nk!
?stan%ul ve 'o)a$lara kar"# muhtemel Rus hareketine kat#la6ak askerlerin
;dessa asker %:lgesinde toplana6a)# a"ik>rd#. Ayn# $amanda &a,kaslardaki
durum da %!y!k ehemmiyeti hai$diB %ilhassa oradaki A!sl!man ahalinin
<Ruslar=a kar"# ayaklanmas#< ?stan%ul asker ve siyas (evrelerinde m!mk!n
san#ld#)#ndan, %u hususta da %ilgi elde edilmesi gerekiyordu. Aama,ih,
A!sl!manlar#n yaln#$ &a,kaslarda de)il, Rusya=n#n di)er !lkelerinde de
ya"ad#klar# ve %irka( y#ldan %eri ?stan%ul-!rk(! muhitlerinde, Rusya=daki
<!rk kavimleri< aras#nda !rkiye=ye kar"# %!y!k sempati %eslendi)i ve
hil>,ete kar"# da ora ?sl>m ahalisinin kuvvetli %a)lar# oldu)u 6ihetle %ir harp
vukuunda, Rusya=daki .0 milyon A!sl!mamn !rkiye sa,#nda yer almalar#
dahi d!"!n!le%ilirdi. ?stan%ul=daki !rk(!lerin Fnver Pa"a=ya %u hususta
k>,i dere6ede telkinatta %ulunduklar# ve Pa"a=n#n da onlar#n %u husustaki
,ikirlerini payla"t#)# anla"#lmaktad#r. Vaktiyle Rusya=mn 'alkanlarda yapt#)#
<Slav propagandas# ve Slavlar i(in sava"lar#n< "imdi de !rkiye tara,#ndan
&a,kaslarda ve %elki de daha :telerde yap#lmas# d!"!n!le%ilirdi.
./4
Nitekim harpten a$ sonra Rusya=daki i( durum, se,er%erlik ve ahalinin
reaksiyonlar# hakk#nda aganrog, ;dessa, Novorossiysk ve 'atum ile i,lis
konsolosluklar#ndan raporlar gelme)e %a"lad#. 'unlarda, !rk asker
makamlar# i(in i( a(a6ak ,a$la %ir"ey yoktuB %ilakis har%in, se,er%erli)in
Rusya=da %!y!k %ir heye6an yaratt#)# ve ahalinin 7arl#k tara,#nda s#ms#k#
durdu)u anlat#lmakta idi. 'ilhassa St. Peters%urg=daki ;smanl# se,areti
maslahtg!$ar# Cahrettin 'ey=den gelen, 5 Fkim -3-D tarihli telgra,#,
-
Fnver
Pa"a ve onun gi%i d!"!nenlerin ho"una gitmeye6ek mahiyette idi. 7!nk!
Cahrettin 'ey, olduk(a u$un olan %u telgra,#nda <Rusya=daki .0 milyon A!s-
l!man#n !rkiye ile Rusya aras#nda %ir harp (#kt#)# takdirde, !rkiye lehine
hi(%ir "ey yapmak ":yle dursun, -2D1 har%inde oldu)u gi%i, Rus ordusunda
!rklere kar"# <sava"a%ile6ekleri< %ildirilmekte idi<. Qani Cahrettin 'eye
g:re, ;smanl# h!k!metinin Rusya=daki !rklere asla g!venmemesi
i6a%ediyordu. 7!nk! oradaki A!sl!manlar <,akr-u $aruret ve meskenet
i(inde< ya"amakta ve a$ (ok tahsil g:renler de Rus mekteplerinden (#kt#klar#
i(in <Rusla"m#"< %ulunmakta idiler. !rkiye=ye sempatileri olan kimseler de,
a6i$lerini itira, etmekte ve !rkiye=nin kendilerinden hi(%ir "ey %ek-
lememesini a(#k(a itira, etmekte idiler. Velhas#l, St. Peters%urgdaki 8en %!y!k
me$iyeti sade6e <(ok g!$el %ri( oynamak< olan9 %u ;smanl#
maslahatg!$ar#n#n raporu Rusya !rklerini yere %at#rmakta ve ;smanl#
siyaset ve asker (evrelerini de ika$ etmekte idi. 'u raporun suretleri, Fnver
Pa"a=ya,-al>t 'ey=e ve di)er ilgili kimselere g:nderilmi" ve %u suretle
muhteviyat# onlar6a da :)renilmi"ti. Aama,ih Fnver Pa"a=n#n %u rapora pek
ehemmiyet vermedi)i ve yine eskisi gi%i &a,kaslardaki A!sl!manlar#n
!rkiye=yi destekleye6eklerine inanmakta devam etti)i %iliniyor.
Aaslahatg!$ar Cahrettin 'ey=den, son olarak gelen .0 Fkim -3-/ tarihli
telgra,ta da "u %ilgiler verilmi"tiJ Rus siyas mah,illerinde, !rkiye=nin
Rusya=ya kar"# yak#nda har%e gire6e)i kuvvet %ulmu"turB Ruslar %undan
endi"e duymamaktad#rlar. Rus Gar%iye Na$#r#n#n %ir ya%an6# asker ata"eye
s:yledi)ine g:reJ !rkler <Qavu$< $#rhl#s#n#n ate"i himayesinde Go6a 'ey=e,
8;dessa=ya9 asker %ir (#karma yapma)a ha$#rlanmakta imi"ler. Ruslar ise
kendileri tara,#ndan, !rkiye=ye kar"# taarru$da %ulunmaya6aklar#n# temin
edip duruyorlarm#".<
.
' D9A, -usya ksm, Bhimme kalemi >o2 %@**2
% D9A, -usya ksm, Bhimme kalemi >o2 %'''2
./-
Gakikaten %u tarihlerde, yani Fkim -3-/ sonlar#na do)ru, Ruslar
!rkiye=ye kar"# yak#nda har%e girmeyi ar$u etmemekte idiler. Cakat art#k
olaylar#n gidi"at# Ruslar#n ar$ular#na %a)l# de)ildiB ?stan%ul=da ve
'o)a$larda, har%e girmek i(in %ir m!ddetten%eri esen r!$g>r ,#rt#na halini
almak !$ere idi.
Rus-!rk Sava"#n#n %a"lamas#
Almanya ile akdedilen . A)ustos tarihli <?tti,ak muahedesi< gere)in6e,
<Rusya=n#n Almanya=ya kar"# har%e girdi)i takdirde, !rkiye=nin de har%e
girmesi "art#< konmu"tu 8.. maddeJ Dans le 6as o! la Russie interviendrait
par des mesures militaires a6tives et 6rderait par l> pour l=Allemagne le cas!s
'oederis vis->-vis de l=Autri6he-Gongrie,6e cas!s 'oederis entrerait dgalement en
vigueur pour la urTuie9. 5- emmu$=da Rusya=da il>n edilen umum se,er-
%erlik !$erine, Almanya, - A)ustos 8-3-/9 g
!n!
Rusya=ya harp il>n edin6e,
Alman-!rk itti,ak#n#n .. maddesi gere)in6e cas!s 'oederis mev6uttu ve
!rkiye=nin de hemen Almanya tara,#nda, Rusya=ya kar"# har%e girmesi
gerekiyordu. Aama,ih, yukar#da da %elirtildi)i gi%i, !rk ri6ali hemen har%e
kar#"mak istemiyorlard#, her"eyden :n6e ordunun har%e ha$#r olmas#na,
Almanya=dan gerekli mal$emenin gelmesine kadar, <tara,s#$l#)#< muha,a$a
a$minde idiler. Almanlar da !rk ordusunun durumunu %ildiklerinden,
!rkiye=yi hemen har%e sokmak i(in %ask#da %ulunmad#lar.
Cakat a$ sonra Almanya=mn tavr# de)i"ti. 7!nk! do)u 6ephesinde Ruslar
%!y!k %ir taarru$a %a"lad#lar ve 'at# 6ephesindeki geli"me de Almanlar#n
umdu)u gi%i (#kmad#. 'unun !$erine !rkiye=nin %ir an evvel har%e girmesi
ve d!"man kuvvetlerini !$erine (ekmesi istenme)e %a"lad#. !rkiye=ye sil>h
ve mal$eme sevkiyat# ve asker m!tehass#slar#n "evki h#$land#. Aym $amanda
!rk donanmas#na ka!lan <Poe%en< 8Qavu$9 ve <'reslau< 8Aidilli9
kruva$:rlerinin de Alman m!rette%at# ve Alman amirali Sou6hon=un
kumandas#nda, Rusya=ya kar"# har%e ha$#rlanmalar# hususunda gerekli
talimat g:nderilmi"ti.
?stan%ul=daki Alman %!y!kel(isi von Uangenheim Fnver Pa"ay# %ir an
evvel har%e girmesi i(in te"vik etmekte idi. Fnver Pa"a=mn kendisinin de
%unu, ar$u etti)i anla"#l#yor.
-
Cakat ka%inede (o)unluk
' Trkiye'nin Garbe 0irii zerinde 1ok durulmu ve trl 06rler 6ne srlmtr2
Bu hususta Iemal =aann 3at,ralar,nda, )"zm )arabekir =aann, .ihan 3ar*ine
./.
hemen har%e girmenin aleyhinde idiB Sadra$am Said Galim Pa"a, al>t 'ey
ve %ilhassa Ravit 'ey har%e girmekte a6ele etmiyorlard#. 'ahriye na$#r#
Remal Pa"a ve Galil 'ey de aym g:r!"te idiler. Aama,ih Fyl!l ortalar#ndan
iti%aren al>t 'ey, Remal Pa"a ve Galil 'ey, Fnver Pa"a=y# destekleyerek,
Almanya ile akdedilen <itti,ak#< yerine getirmek hususunda muta%#k
kald#larB yani Fnver Pa"a istedi)ini yapt#rm#" oldu. An6ak %ir meselenin
halledilmesi gerekiyorduJ !rkiye=nin masra,lar#n# kar"#lamas# i(in
v>dedilen paramn Almanya=dan gelmesi. 'u hususta da kat= teminat
al#nd#ktan ve para=n#n %!y!k %ir k#sm# istan%ul=a geldikten sonra,
!rkiye=nin art#k Rusya=ya kar"# har%e girmesi kat=yet kas%etmi" oldu.
Daha evvelden tasarland#)# !$ere, Amiral Sou6hon=un kumandas#nda <Qa-
vu$< ve <Aidilli< ile di)er !rk harp gemileri &aradeni$=e (#karak Rus
gemileri veya limanlar#na h!6um ede6ekler ve %u suretle harp %a"lam#"
ola6akt#.
ki Alh#an $#rhl#s#n#n !rk donanmas#na kat#lmas# 8$ahiren !rkiye
tara,#ndan sat#n al#nmalar# ile9 sonunda !rk donanmas# %irden%ire
kuvvetlenmi" ve &aradeni$=de Ruslarla %oy :l(!"e6ek hale gelmi"ti. --
Fyl!l=den iti%aren %u gemilere, muayyen "artlarla &aradeni$=in 'o)a$lara
yak#n sahas#nda manevra yap#lmas# i$ni verilmekle %era%er, %unlar#n
hareketleri !rk makamlar# tara,#ndan dikkatle takip ediliyordu. .4 Fkim
8-3-/9 de yap#lan mahdut ka%ine toplant#s#nda 8Fnver Pa"a, al>t 'ey, Remal
Pa"a, Galil 'ey9 Rusya=ya kar"# har%in a(#lmas#na karar verildi)i kuvvetle
muhtemeldir. .0 Fkim g!n! de F##ver ve Remal Pa"alar#n %ilgisi alt#nda Ami-
ral Sou6hon=a &aradeni$=e (#k#p, Rus sahillerini %om%ard#man etmesi i(in
emir verildi)i anla"#l#yor.
-
'u hususta %ilhassa Alman h!k!metinin
'erlin=den m!temadiyen Uangenheim=e direkti,ler verdi)i
nedeni girdik adl eserinde, Eeneral 9hsan !abis'id 3ar* 3at,ralar,m adh eserinde, Galil
Ben tee'nin 3at,rat,nda $Iumhuriyet 0azetesi 'D )asm '*CD,, Jusu# Gikmet Bayur'un
lnkilap %arihi nde $I2::2 ksm :2,, Ali Muat Trk0eldi'nin "Nr)p iittiklerim adl
kitabnda bu meseleye ait bir1ok bil0i nekledilmitir2 AyrcaK Iari Bhlmann, +er
de!tsch6t)rkischt Maj'er,*)ndnis im Meltkriege $Qei/zi0 '*CH, adh eserde $m2 y2,, baz mhim
malumat nakledilmitirA bir de !ovyet--us tarih1isi A2 Biller de bu maseleye ait makaleler
yazm ve son olarak 59erki noveyey istorii %!rtsii $Jeni Trkiye Tarihi tasla, $Boskva
'*C8, $ss %@-C(, adl eserinde kendi 06rn $-usya'ya kayrarak, serdetmitir2
' Tlrich Trum/eter, %!rkey's entry into MoHld Mar I. 1n asessement o' respon6 si*ilities. The
Uournal o# Bodern Gistory, vol2 <<<:;2 $Dec2 '*D%, >o2 C2 //2 @D*-@8H2 $Alman vesikalarna
06re, $0eniletilerek ayr bir eser halinde de baslmtr2, Bu meseleye ait son olarak K Dr2 Julu
Tekin )urat, 3oG %vrkey Gas dri'ted into Morld Mar F. $blcz2 !2 %%(, not '2,
./5
ve Alman %a"kumandanl#)#n#n da Amiral Sou6hon=a do)rudan do)ruya
telsi$le talimat g:nderdi)i anla"#l#yor, i"te %u iki tara,l# ta$yik ve ayn#
$amanda !rkiye=nin mukadderat#n# elde tutan !(- -d:rt ki"inin 8%a"ta
Fnver Pa"a olmak !$ere9 muva,akati ile Rusya=ya kar"# har%e %a"lanmas#
kararla"t#r#lm#" oldu. Nitekim, tam kur%an 'ayram# are,esinde, .2 Fkim
8-3-/9 7ar"am%a g!n!, Amiral Sou6hon=un kumandas#ndaki !rk
donanmas# Rus sahillerini %om%ard#man etmek !$ere &aradeni$=e a(#ld#.
Ayr# gemi kumandalar#na m!h!rl! emirler tevdi edilerek, :devleri %ildirildi.
'u emirlere g:reJ Qavu$ $#rhl#s# re,akat#ndaki, %ir m!ddet :n6e Amerika=da
in"a ettirilmi" olan, <Ae6idiye< gemisi ;dessa istikametinde yol ald#larB
di)er gemiler de Sevastopol ve Novorossiysk=a do)ru gittiler.
-
.3 Fkim 8-3-/9, &ur%an 'ayram# g!n!, erken saatlerde !rk harp
gemileri, ;dessa, Sevastopol ve Novorossiysk=i top ate"ine tuttular. 'irer saat
kadar s!ren %u %om%ard#manda, mama,ih umulan neti6e al#namad#. Ne Rus
harp gemileri ne de asker tesisler tahrip edile%ildi. An6ak %irka( sahil gemisi
%at#r#ld# ve ;dessa=daki limanda %a$# a##%arlara isa%et oldu. Rus kar"# ate"i v6
may#nlar %om%ard#man#n u$amas#na mani oldular. !rk donanmas# geri
d:nerken, rastlad#)# %ir Rus may#n gemisini %at#rd# ve %ir miktar esir alarak
'o)a$=a girdi.
.
!rk donanmas#n#n %ask#n "eklinde yapmak istedi)i %u hareketten
asker 6ihetten hi( %ir ka$an( elde edilemedi ise de, siyas %ak#mdan derhal
%!y!k geli"melere yol a(t#. !rk harp gemilerinin %u tahrik edi6i
hareketlerine, Rusya ve m!tte,ikleri tara,#ndan kar"#l#k verile6e)i
muhakkakt#. Nitekim Rusya, ?ngiltere ve Cransa=dan derhal "iddetli
protestolar ve talepler %a"lad#. !rk h!k!meti ise, hemen yay#nlad#)# %ir
%ildiri ile <&aradeni$=de Rus donanmas#n#n !rk gemilerine h!6um etti)i ve
%unun kar"#l#)# olarak Rus limanlar#n#n %om%ard#mana ta%i tutuldu)u< iddia
edildiB yani ka%ahat
' Trkiye'nin Garbe 0iriine ait $6ncesi, ve sava zaman i1in in0iliz Devlet Ari-
vinde $=2 -2 ?2, mhim malzeme mevcutturK M2 ?2 @+' &%'@8, %'C@, %'C(2 Ayni ve1hile Al-
man vesikalar da $Bonn, Dileri ;ekaleti Arivi, mhimdir2 Baalese# bizim arivlerin
bu ksmlar henz isti#ade edilememektedir2
% Alman Amirali !ouchon'un kumandasndaki Trk donanmas ?dessa, !evasto/olm vc
>ovorossisyk'i bombardmanna ait Javuz 0emisine re#akat eden daha k1k bir 0emide doktor
s#atyle bulunan Amerikal Dr2 !hirey'in $9n0iliz, -yan'a anlattklarK Bemorandum by Br2 -yan,
>ov2 8, '*'C $very cor#idential, =2 -2 ?2 & M2 ?2 @+' & %'C(2 -us1aK >ovoye ;remya '+&@H 7kim
'*'C2 bundan baka Trk har/ 0emileriyle bu harekete katlan baz Trk bahriyelileri de hatralarn
Iumhuriyet 0azetesinde yaynlamlard2
.//
tamamiyle Ruslara y!kletilmek istendi. Gal%uki hakikat %unun tamamiyle
aksi idi.
'u olay "im"ek h#$# ile ?stan%ul=a ve oradan %!t!n !rkiye=ye yay#ld#. 'u
%om%ard#man devlet erk>n# aras#nda dahi %!y!k %ir s!rpri$le kar"#land#B
(!nk! 5V/ ki"iden %a"ka, %unun yap#la6a)#ndan kimsenin ha%eri yoktu.
Devlet ri6ali ve y!ksek memurlardan %ir(o)u o g!n muayede 8%ayramla"ma9
i(in Dolma%ah(e Saray#=na gelmi"lerdi. ?"te orada %u olaydan ha%erdar
oldular. &imisi %una (ok !$!lm!", kimisi de %ilakis <!rk donanmas#n#n
Ruslara h!6uma ge(e6ek kadar 6esaret g:stermesinden memnun kalm#"t#<.
-
Cakat h!k!met a$as#ndan %ir(o)u, %a"ta Sadra$am Said Galim Pa"a olmak
!$ere, ka%ineden (ekilme)e karar vermi" gi%iydiler. Nitekim !( na$#r 8%unlar
aras#nda Aaliye Na$#r# Ravid 'ey de vard#9 ka%ineden (ekildiler. Said Galim
Pa"a, An6ak al>t 'ey ve Fnver Pa"an#n #srar# !$erine, isti,as#n# geri ald#.
'u %eklenmedik durumu g#ya <d!$eltmek< maksad#yle h!k!met(e %a$#
te"e%%!slere giri"ildi ve %a"ta Rusya olmak !$ere, ?ngiltere ve Cransa ile %a$#
"artlar alt#nda u$la"ma)a ha$#r oldu)unu %ildirdi. Cakat her !( devlet de,
her"eyden :n6e !rkiye=deki Almanlar#n u$akla"t#r#lmalar#n# ve iki harp
gemisi 8<Poe%en< ve <'reslau<9nin de sil>htan te6rit edilmesini talep ettiler.
'u talepler, ta%iatiyle !rk h!k!metin6e ka%ul edilmedi ve %unun !$erine
ilgili devletler Istan%uldaki el(ilerini geri (a)#rarak, !rkiye ile diplomatik
m!nase%etlerini kestiler.
Rus se,iri Piers ve maiyeti . &as#m 8-3-/9 tarihinde Istan%ul- dan
ayr#ld#. Ayn# tarihlerde Crans#$ el(isi 'ompard ve ingili$ el(isi Sir Aallet de
!rkiye=den gittiler. Rusya tara,#ndan !rkiye=ye harp il>n# 7ar Nikola
II.n#n %ir <Aani,esto<su ile Rus halk#na %ildirildi. 'irka( g!n ara ile ingiltere
ve Cransa da !rkiye=ye harp il>n ettiler. ':yle6e -. &as#m 8-3-/9
tarihlerinde !rkiye art#k %!t!n Antanta devletleriyle resmen harp halinde
%ulunuyordu.
!rkiye=nin har%e giri"i ve %unun sorumlular# %ir(ok tart#"malar ve
ara"t#rmalarda in6elenmi"tir.
.
'u s#ralarda !rkiye=nin mu
' Billi mcadele devrinin ikinci Gariciye vekili olan merhum Jusu# )emal Bey
$Ten0irek,in bana s6ylediklerinden2
% Gar/ baladktan sonra -us Gariciye >ezaretince neredilen Turuncu kita/ta
baslan vesikalarda bir1ok sahtek"rlk ya/ld da sonraki tetkiklerde is/at edilmitir2
Bkz2 Mriedrich !tieve, +as !ssische 5rcmge*!ch. ]ber den )rie0sausbruch mit der Trkei2
!eine M"lschun0cn ber das Earantie-An0ebot der 7ntentem"chte an die ?ttomani-
sche -e0ierun02 :m Au#tra0e des AusS"rti0en Amtes2 Berlin '*%D2 Jine, M2 !tieve, tara-
#ndan neredilmi olanK +er +iplomatischt Shri'l!,echsel Iz,volski's $C B"nde2 Berlin '*%C, adl
eserde -usyann nasl mtemadiyen 9stanbul ve Boazlar ele 0e1irmek istedii a1k1a 06-
rlmektedir2
./0
kadderat# Fnver Pa"a=n#n elinde %ulunuyordu. !rk ordusuna ,iilen kumanda
etmesi iti%ariyle <!rkiye=yi har%e sokan adam< s#,at#n# ta"#maktad#r.
Aama,ih %u mes=uliyet yaln#$ ona ait de)ildirB %u devrin iktidar#na kat#lan ve
en n!,u$lu kimseler olan al>t 'ey, Remal Pa"a ve Galil 'ey ayn# :l(!de
sorumludurlar. !rkiye=nin i(inde %ulundu)u "artlar ve Sultan A%d!lhamid
II.in saltanat#nda %a"layan Almanya=ya yakla"ma, Antanta devletlerinin ve
%ilhassa Rusya=n#n !rkiye=ye kar"# takip ettikleri d!"man6a siyaset ve her-
"eyden :n6e %u %uhranl# $amanda !rkiyenin idaresini ellerinde tutan %ir ka(
ki"inin do)ru veya yanl#" kanaatleri %u neti6eye g:t!rm!"t!r. Di)er yandan
Ae"rutiyetten :n6eleri dahi !rk ordusun- daki h>kim $ihniyete g:reJ *ayet
Avrupa=da %ir harp (#karsa, !rk ordusunun %ehemehal Ruslara kar"#
Almanlarla %irlikte harp ede6e)i merke$inde idi. Fnver Pa"a i"te %u $ihniyetin
ter6!man# olmu"tur.
!rkiye na$ar#nda %a" d!"man, "!phesi$, Rusya idi. Dolay#siyle sava"lar#n
da en (ok Ruslara kar"# yap#la6a)# a"ik>rd#. Maten se,er%erli)in
%a"lang#6#ndan sonra Rus hududunda III. ;rduya ait 3. ve --. kolordular
takviye edilmi"ti. S#n#rdaki !rk muha,#$ k#talar# ve ad# ge(en iki kolordu
askerleri !rkiye=nin en iyi yeti"tirilmi", se(kin kuvvetlerini te"kil ediyor ve
say#lar# 34 %ine yakla"#yordu. 'u kuvvetlerin dayanak noktas# Fr$urum, daha
do)rusu Gasankale idiB %unlar#n an6ak top ve makinal# t!,ek %ak#m#ndan
kar"# tara,taki Rus k#talar#ndan a"a)# oldu)u %ilinmektedir.
Ruslar i(in, !rkiye=nin sava"a girmesi hi( te %eklenmedik %ir"ey
de)ildi. Maten Rus el(isi Piers, %ir m!ddetten%eri !rklerin Aln#an ta$yiki
alt#nda %ulunduklar#n# ve har%e do)ru gittiklerini ya$m#"t#. ?stan%ul=daki Rus
deni$ ata"esi de <Gar%in !rk donanmas#n#n %ir tahriki ile %a"laya%ile6e)ini<
%ildirmi"ti. Rusya=da %u s#ralarda !rkiye=ye kar"# har%e girmenin mevsimsi$
oldu)u ka%ul edilmekle %ere%er, %u harpten ,aydalan#larak <?stan%ul ve 'o-
)a$lar meselesinin< Rusya=n#n ar$u etti)i gi%i halledilmesi istenmekte idi.
'u)un i(indir ki, har%in !rklerin tahriki ile %a"lamas#, Rusya=da
memnunluk uyand#rm#"t#. 7ar Nikola II.n#n .4 FkimI. &as#m 8-3-/9 tarihli
<Aani,esto<sunda Rus emelleri a(#k(a i,ade edilmi"tiB :neminden :t!r! %u
tarih vesikay# naklediyoru$J
<anr# inatiyle %i$, %!t!n Rusya=n#n ?mparatoru ve mutlak
h!k!mdar#, Polonya 7ar#, Cinlandiya %!y!k %eyi ve saire, ve
saire, ve saire, ?&?NR? N?&;KA, %!t!n sad#k te%am#$a 8"u
%ildiriyi9 yay#nl#yoru$.
./1
Almanya ve Avusturya, kudretlerini %!t!n vastalarla
artt#rmay# ama( edindiklerinden, Rusya=ya kar"# "imdiye kadar
yapt#klar# %a"ar#s#$ m!6adelede ;smanl# h!k!metinin yard#m#na
%a" vurmu"lar ve g:$! g:rme$ olan !rkiye=yi %i$imle har%e
sokmu"lard#r.
Almanlar tara,#ndan y:netilmi" olan !rk donanmas#,
hainane %ir "ekilde, %i$im &aradeni$ k#y#lar#na h!6um etmek
k!stahl#)#nda %ulunmu"tur.
'unun !$erine %i$ 7argrad 8?stan%ul9 daki Rus el(isini ve
%!t!n el(ilik erk>n# ile konsolosluk memurlar#n#n !rkiye
s#n#rlar#n# terketmelerini emrettik.
G#ristiyan dininin ve %!t!n Slav kavimlerinin eski
e$i6isinin, kendisine kar"# %u yeni (#k#"#n# Rusya tam %ir
s!kNnetle ve ann=n#n yard#m#na g!venerek kar"#lamaktad#r.
Qi)it Rus sil>hl# 8kuvvederinin9 !rk y#)#nlar#n# yenmesi
ilk de,a olmad#)# 6ihetle, vatan#m#$#n %u k!stah d!"man#na %u
de,a da 6e$as#n# vere6ektir. !rkiye=nin ak#ls#$6a harp
hareketlerine %u tar$da %a"vurmas#n#n, kendisi i(in mukadder
olan geli"meleri h#$land#ra6a)#n# ve &aradeni$ k#y#lar#nda
e6dad#m#$ tara,#ndan vasiyet edilen tarih emellerimi$e
ula"mam#$# 8metindeJ arih meselelerin (:$!lmesini9
(a%ukla"t#ra6a)#na %!t!n Rus halk# ile %irlikte tam %ir
kanaatimi$ vard#r.
Nikola 8y9<.
-
W 7ar=#n %u <Aani,esto<su, Ruslar#n esas hede,inin ?stan%ul ve 'o)a$lar
oldu)unu, %u suretle, a(#k(a i,ade etmi" %ulunuyordu. Rus siyaset(ileri ve
askerleri ile milliyet(i Rus ayd#nlar#n#n (o)unlu)u da ayn# g:r!"! savunmakta
idiler. Nitekim Rus mat%ua! %u mani,estoyu tamamiyle tasvip etti ve ayn#
g:r!"leri %enimseyen ya$#lar yay#nlad#. 'u ka%ilden olmak !$ere Ruslar#n en
n!,u$lu ga
' >ovoye ;remya , %' 7kim $@ )asm, '*'C2 Bkz2 7kler2 =etro0rad'daki Mran-
sz el1isi =aleolo0ue, 3arn Bani#estosundaki $9stanbul'a, ait son cmlenin te#sirini
!azonov'un azndan 6yle nakletmitir2 >ous serons obli0^me re/ond-il $!azonov, de
#are /ayer cher " la Tur_uie son aberration d'auPourdh'ui222 :: nous #audra /rendre, sur
le Bos/hore, de solides 0aranties2 iuant " Ionstantino/le, Pe ne souite /as, /ereonellement,
_ue les Turcs en soient chass^s2 Ue leurs laisserais volontiers la vieille citl byzantine, avec
un 0rand /ota0er tout autour2 Bais /as /lus2 B2 =aleolo0ue, &a !ssie des %sars$ :, '8@2
./D
$etelerinden %iri olan <Novoye Vremya< 8Qeni Mamanlar9 ga$etesinin .- Fkim
85 &as#m9 -3-/ tarihli n!shas#nda, <7ar Renaplar#n#n Aani,estosu< adl# %ir
%a"makalede %u olay#n 8yani !rkiye=ye hap il>n#n#n9 :nemi %elirtildikten
sonra, "u g:r!" :ne s!r!lm!"t!J
<!rkiye=nin har%e giri"inden do)a6ak neti6e, yani k:t! kaderi
"imdiden tayin ve tes%it edilmi"tir. !rkiye=nin %undan %:yle
Avrupa k#tas#nda yeri kalmaya6akt#r. Vatanlar#n#n men,aatlar#n#
Alman alt#n#na satm#" olan %ir avu( serg!$est(i $!mre 8klik9 8yani
Fnver Pa"a ve parti arkada"lar# kastediliyor9 y#k#l#p gitme)e
mahkNmdurlar. '!y!k Rusya=n#n evladlar# olan %i$lere,
Avrupa=y#, hangi kisve alt#nda %ulunurlarsa %ulunsunlar, %u %ar-
%arlardan 8yani !rklerden9 kurtarmak gi%i tarih %ir va$i,eyi
tamamlamak kal#yor.
imparator 6enaplar#, <Aani,6sto<sunda %i$e <7ar- grad<
8istan%ul9=a i"aret ediyorlar. Fvet %i$im tarihimi$in t> ilk
sahi,elerinden %eri, Rus halk#n#n hat#ras#nda, <7argrad
kap#lar#na 8istan%ul=a9 as#lan kalkan< 834D y#l#nda &iye, &ne$i
;leg=in $aman# kastediliyor9 hi(%ir $aman unutulmu" de)ildir. 'i$
8Ruslar9 %irka( de,a istan%ul kap#lar#na kadar mu$a,,er olarak
gelmi"i$dirB e)er oradan (ekilmi"sek %u mu$a,,er ordumu$un
ka%ahati y!$!nden de)ildir. Piri"ti)imi$ %u m!6adelede e%ed
d!"man#m#$a 8yani !rkiye=ye9 kar"# ka$ana6a)#m#$ $a,erle
g:$lerimi$ parlasm......................................<
Pa$ete %a"ya$ar# Rusya=n#n !rkiye=ye kar"# muhakak %ir $a,er
ka$ana6a)#n# ve istan%ul=un Ruslar=#n eline ge(mesinin muhakkak oldu)unu
%elirtmek istemi"ti. Ayn# ga$etenin .. 8/ &as#m9 -3-/ tarihinde (#kan
n!shas#nda J <*aradeniz !"y"lar"nda ecdad"m"z taraf"ndan /ize -asiyet edilen tarih0
emeller< adl# di)er %ir makale de "u 6!mle ile sona ermi"tiJ
<F)er Rus d#" siyasetinde e6dad tara,#ndan vasiyet %#rak#lan %ir
:dev varsa, o da 7argrad 8istan%ul9d#r<.
Qani Ruslar#n istan%ul=u almalar#, kendileri i(in %a%alar#, dedeleri
tara,#ndan vasiyet olarak ka%ul edilmeli idi.
'u g:r!" o $aman Rusya=da hakikaten geni" yank#lar yapm#" ve her
yerde ayn# nakarat tekrarlanm#"t#. 'u m!nase%etle "ehirlerle k:ylerdeki
kiliselerde ve katedrallerde >yinler tertip edilirken, Pe-
./2
tersbur0, Boskova, &iye,, &a$an=da oldu)u gi%i Lniversite tale%eleri ve
ahaliden toplanan g!ruhlar <ha(larla, sanemlerle< 7ar=#n resimleri ile
y!r!y!"ler tertiplemi" ve <?stan%ul=u ala6a)#$, Aya- so,ya=ya ha( ge(ire6e)i$<
ka%ilinden la,lan y!ksek seslerle tekrarlam#"lard#. Lniversite pro,es:rlerinden
%a$#lar# ve Ail!kov gi%i t an#nm#" siyaset adamlar# tara,#ndan verilen
kon,eranslardaJ <?stan%ul ve 'o)a$lar#n Ruslar tara,#ndan ele ge(irilmesi< "u
sloganlara %!r!nm!"t!. <Ayaso,ya=ya ha( koymak<, <Rusya=n#n tarih
gayesi<, <7arlar - e6dad#m#$#n vasiyetleri<, <kendi evimi$in anahtar#<. Rusya
tam manas#yle %ir 'i$ans sera%# i(inde ya"ama)a %a"lam#" ve %u harp
neti6esinde Rusya 7arl#)#n#n <'i$ans ?mparatorlu)u<- nun varisi ola6a)#na
Rus halk# inand#r#lmak istenmi"ti.
Aama,ih Rus k:yl!s!, muSi)inin, %!t!n %u <?stan%ul, Aya- so,ya<
l>,lar#ndan ,a$la %ir"ey anlad#)# ve ald#rd#)# da yoktuB Rus sosyalistlerinin de
%ir k#sm# %unlara :nem vermiyorlard#. Cakat Rus siyaset(ileri, Rus
ayd#nlar#n#n ve Lniversite tale%esinin (o)unlu)u, %ilhassa Rus ordusu erk>n#,
$a%itleri ve ne,erleri dahi %u gi%i propagandan#n tesiri alt#nda idiler. 7ar#n
mani,estosu %ir(ok yerde heye6anla kar"#lanm#" ve tasvi% g:rm!"t!. Rus
halk#n#n %!y!k %ir k#sm# <Rusya=n#n pek yak#nda tarih va$i,esini yerine
getire6e)i<, <?stan%ul ve 'o)a$lar# ele ge(ire6e)i< h!lyas#na kap#lm#"t#.
Gar%in %a"lang#6#nda her memlekette olan heye6an v6 resm makamlar ta-
ra,#ndan har%i hakl# g:stermek yolunda yap#lan telkinlerin tesiri ola6a)# ta%i
idi.
Di)er yandan Rusya=ya kar"# har%e %a"larken !rkiye=de de %una %en$er
%ir hava eser gi%i olmu"tu. a%i St. Peters%urg veya Aoskova=n#n $apt# %ahis
mev$uu de)ildi, ama <Aosko,=un Almanya kar"#s#nda muhakkak e$ile6e)i< ve
dolay#siyle Rusya=n#n !rkiye=ye de yenile6e)ine muhakak na$ar# ile
%ak#l#yordu. Ruslara kar"# %eslenen ne,ret umumi idiB %a$# "ehirlerde Rusya=ya
kar"# har%in %a"lamas# !$erine te$ah!rat dahi yap#lm#"t#. !rk donanmas#n#n
Rus limanlar#na h!6umu !rk 6esaretinin %ir te$ah!r! gi%i kar"#lanm#"t#.
Alman satveti kar"#s#nda Rus devinin muhakkak yenile6e)i kanaati !rkiye=nin
har%e giri"ini hakl# (#kar#r gi%i idi. ;rdudaki gen( $a%itlerin, ayd#n $!mreler ve
memurlar#n, ayd#n din adamlar#ndan %ir(o)unun Rusya=ya kar"# har%i
heye6anla ve inan(la kar"#lad#klar# %iliniyor. Aama,ih <?ttihat ve erakki<
muhali,leri ve her halde <?til>, ve G!rriyet< mensuplar#n#n %a"ka t!rl!
d!"!nenleri de a$ de)ildi. Cakat Fnver Pa"a ve al> 'eye kar"# kimse ses
(#karma)a
./3
6esaret edemedi)inden ve mat%uata da "iddetle sans:r kondu)undan har%e
giri" a(#k(a tenkit ve tak%ih edileme$di.
Gar%e giri" m!nase%etiyle Sultan Aehmed V. R("ad tara,#ndan #sdar
edilen <'eyanname< ;smanl# Devleti i(in <:l!m-kal#m< m!6adelesi
mahiyetini ala6ak olan %u mua$$am olay#n mahiyeti hakk#nda, o $amanki
resm makamlar#n g:r!"! ve tutumunu ayd#nlatmaktad#r. 'u <'eyannameyi<
aynen naklediyoru$J
<8u)ra9 'eyanname-i G!mayun 8suretidir9
;rduma, donanmama,
Diivel-i mua$$ama aras#nda harp il>n edilmesi !$erine her
daim nageh>ni ve haks#$ te6av!$lere u)rayan devlet ve
memleketimi$in hukuk ve mev6udiyetini ,#rsat(# d!"manlara kar"#
i6a%#nda m!da,aa ede%ilmek !$ere si$leri sil>h alt#na (a)#rm#"t#m.
'u suretle m!sell>h %ir %tara,l#k i(inde ya"amakta iken,
&aradeni$ 'o)a$#na torpil koymak !$ere yola (#kan Rus
donanmas#, talim ile me"gul olan donanmam#$#n %ir k#sm# !$erine
ans#$#n ate" a(t#. Gukuk-u %eynelmilele mugayir olan %u haks#$
te6av!$!n Rusya 6ani%inden tashihine inti$ar olunurken, gerek
me$kNr devlet, gerek ?ngiltere ve Cransa devletleri se,irlerini geri
(a)#rmak suretiyle devletimi$le m!- nase%at-# siyaslerini
kat=ettiler. A!teaki%en Rusya askeri *ark hududumu$a te6av!$
etti. Cransa, ?ngiltere donanmalar# m!"tereken 7anakkale
'o)a$#=na, ?ngili$ gemileri Aka%e=ye top att#lar. ':yle yekdi)erini
velyeden hainane d!"man#n asar# !$erine :teden%eri ar$u etti-
)imi$ sulhu terk ederek Almanya, Avusturya-Aa6aris- tan
devletleri ile m!tte,ikan mena,i-i me"ruam#$# m!da,aa i(in sil>ha
sar#lma)a me6%ur kald#k. Rusya devleti !( as#rdan %eri Devlet-i
aliyyemi$i miilken pek (ok $ararlara u)ratm#", "evket ve kudret-i
millyemi$i artt#ra6ak inti%ah ve te6edd!d asar#n# harp ile ve %in
t!rl! hiyel ve desais ile her de,as#nda mahve (al#"m#"t#r. Rusya,
?ngiltere ve Cransa devletleri $alimane %ir idare alt#nda inledikleri
milyonlarla ehl-i isl>m# diyaneten ve kal%en mer%ut olduklar#
Gila,et-i mua$$amam#$a kar"# hi(%ir vakit sui ,ikir %eslemekten
,ari) olmam#"lar ve %i$e m!teve66ih olan her musi%et ve ,el>kete
se%e% ve muhrik
.04
%ulunmu"lard#r. ?"te %u de,a tevess!l etti)imi$ <Rihad-# Fk%er<
ile %ir tara,tan, "an-# hil>,etimi$e, %ir tara,tan hukuk-u
saltanat#m#$a kar"# ika= edilegelmekte olan taarru$lara
in"allah!teala ilele%ed nihayet vere6e)i$. Avn-! inayet-i %ari ve
meded-i ruhaniyet-i peygam%eri ile donanmam#$#n &aradeni$=de
ve 6esur askerlerimi$in 7anakkale ve Aka%e ile &a,kas
hududunda d!"manlara vurduklar# ilk dar%eler hak yolundaki
ga$am#$#n $a,erle tetevv!( ede6e)i hakk#ndaki kanaaat#m#$#
te$yid eylemi"tir.
'ug!n d!"manlar#m#$#n memleket ve ordular#n#n
m!tte,iklerimi$in pay-i 6el>deti alt#nda e$ilmekte %ulunmas# %u
kanaatimi$i teyid eden ahvaldendir.
&ahraman askerlerimJ Din-i m!%inimi$e, vatan-# a$i$imi$e
kasdeden d!"manlara a(t#)#m#$ %u m!%arek ga$a ve 6ihad
yolunda %ir an a$im ve se%attan, ,edak>rl#ktan ayr#lmay#n#$.
D!"mana arslanlar %i%i savlet edini$. Mira hem devletimi$in hem
Cetva-i "eri,e ile <Rihad-# Fk%er<e davet etti)im 544 milyon ehl-i
isl>m#n hayat ve %ekas# si$lerin mu$a,,eriyetine %a)l#d#r.
Aes6itlerde, 6amilerde, &>%etullah=da, hu$ur-u Ra%%!l>lemn=e
kem>l-i ve6d ve isti)rak ile m!teve66ih 544 milyon masum ve
ma$lum mN=min kal%inin dua ve temenniyat# si$inle %era%erdir.
Asker evl>dlar#mJ 'ug!n uhdeni$e terett!% eden va$i,e "imdiye
kadar d!nyada hi(%ir orduya nasip olmam#"t#r. 'u va$i,eyi i,a
ederken, %ir vakitler d!nyay# titretmi" olan ;smanl# ordular#n#n
hayr!lhale,leri oldu)unu$u g:sterini$ ki, d!"man-# din ve devlet
%ir daha mukaddes topraklar#m#$a akmaya, &>%etullah=# ve
merkad-# m!nevver-i Ne%eviyi ihtiva eden ara$i-i m!%arek-i Gi-
6a$iyeyi ihl>le 6!r=et edemesin. Dinini, vatan#n#, namus-u
askeriyesini, silah# ile m!da,aa etmeyi, Padi"ah u)runda :lmeyi
istihkar eylemeyi %ilir %ir ;smanl# ordu ve donanmas# mev6ut
oldu)unu d!"manlara m!essir %ir surette g:sterini$. Gak ve adi
%i$de, $ulm-! udvan d!"manlar#m#$da oldu)undan,
d!"manlar#m#$# kahretmek i(in 6e- na%-# Xli-i mutlak=#n inayet-i
samdaniyesi ve Peygam- %er-i $"an#m#$#n imdad-# maneviyesi
%i$e yar v6 yaver ola6a)#nda "!phe yoktur. 'u 6ihaddan ma$inin
$arar-
.0-
larn tel"#i etmi anl ve kavi bir devlet olarak 1kacamza
eminim2 Bu0nk har/te birlikte hareket ettiimiz dnyann en
cesur ve muhteem iki ordusu ile sil"h arkadal ettiinizi
unutmaynz2 5ehidleriniz - leda-i sali#eye mPde-i za#er
06trsn2 !a kalanlarnzn 0azas mbarek, klc keskin olsun2
Mi .. Lilhicce -55., #i .3 Terinevvcl -5.4<.
-
( $'@ )asm
-3-/9
Bu Beyannamenin 7nver =aa vc Tal"t Bey'in dahli ile tanzim edild
K
i
muhakkaktr2 Dil bakmndan o zamana 06re 0ayet sade oluu, herkesin
kolayca anlamasn mmkn klmt2 9htiva ettii maddelere 0elinceK Garbin
1k olay tamamiyle tahri# edilmi vc -uslar mtecaviz olarak
06sterilmilerdi2 Laten resmF tebli dc 6yle idi2 Beyannamede -usya ba
dman olarak 06sterilmi vc -usya'mn T1vz yldanbcri ?smanl devletine
ya/t dmanlklar 06sterilmek istenmi vc bilhassa -usya'nn Trkiye'nin
te- akkF etmesine mani olmak i1in elinden 0eleni brakmad $tamamiyle
doru olarak, zikredilmiti2
?smanl Devleti'nin harbi kazanmak i1in Iilad il"n etmesi, 544 milyon
Bslmann manevF vc maddF yardmnn temin edileceine inanlmas ise tam
bir hayal eseri idi2 ;aka )a#kaslarda2 )azan ilinde vc Trkistan'daki
Bslmanlar-Trkler ?smanl hali#esine manen bal idilerA #akat bunlarn vc
umumiyetle dier Bslmanlarn, lclc Ara/larn hali#e namna sil"ha
sarlmalar 6yle dursun, Ara/lar ihanete hazrlanmakta idiler2 Bu suretle, be-
yannameyi hazrlayanlar 9sl"m Dnyasnn ayaklanmas hususunda tam bir
hayal $illzyon, i1inde idiler2 Beyannamede bu cihad'dan mazinin zararlarn
tel"#F etmi anl ve kavi bir devlet olarak 1kacamza eminim denmekle,
Trkiye'nin harbin sonunda, her halde elden 0itmi baz yerleri 0eri alacana
inanlyordu2 Bununla, )a#kas hududundaki saha $7lviyc-i sel"se, kasdedilmi
olmaldr2 Beyannamede her eyden 6nce ahalinin, askerlerin, dinF hislerine
hita/ edilmesi 0ayet tabiF idi2 Bir ?smanl =adiah2 Ga- li#enin, oduva ve
donanmaya hitab zaten baka trl olamazd2
Trk ordusuna asl heyecan vermesi beklenen Beyanname bu devrin
en yksek ahsiyeti, Garbiye nazr ve ordunun #iilen ba-
' Tercman- Gakikat 0azetesi, @' Terinevvel '@@H&'@
)asn '*'C2
kumandam olan ve hen!$ 50 ya"#na %asan Fnver Pa"a tara,#ndan yap#lan
%eyanname idi. 'u vesikay# da aynen naklediyoru$.
<8'a"kumandanl#k Vek>letinin %eyann>mesi suretidir.9
Arkada"lar,
Sevgili %a"kumandan#m#$ 8Sultan Aehmed V. Re"ad9
Gali,e-i $"an e,endimi$ ha$retlerinin irade-i seniyyelerini te%li)
ediyorum. Allah=#n inayeti, peygam%erimi$in imdad-# ruhanisi ve
m!%arek Padi"ah#m#$#n hay#r duas# ile, ordumu$, d!"manlar#m#$#
kahrede6ek- tir. 'ug!ne kadar karada ve deni$de $a%it ve asker
karde"lerimi$in g:sterdikleri kahramanl#klar d!"manlar#m#$#n
peri"an ola6aklar#na en %!y!k delildir.
An6ak her $a%it, her asker unutmamal#d#r harp meydan#
,edak>rl#k meydamd#r. ;rada hangi asker daha ileri at#l#r, hangi
asker d!"man#n "arapnel ve kur"unlar#ndan y#lmayarak ayak
direr, sonuna kadar se%at ederse, o asker mutlaka ka$an#r. arih
"ahittir ki, ;smanl# askerinden se%atl#, ;smanl# askerinden
,edak>r hi(%ir asker yoktur. Gepimi$ d!"!nmeliyi$ ki %a"#m#$#n
u6unda Peygam%erimi$in ve saha%e-i g!$n e,endilerimi$in
ruhlar# u(uyor. *anl# %a%alar#m#$ %a"lar#m#$#n u6unda %i$im ne
yapa6a)#m#$a %ak#yor. F)er onlar#n hakik evl>d# oldu)umu$u
g:stermek, %i$den sonra gele6ek l>netlerden kurtulmak istersek,
(al#"al#m.
Min6irler alt#nda inleyen 544 milyon isl>m ve eski
vatanda"lar#m#$ hep %i$im mu$a,,eriyetimi$e dua ediyor.
:l!mden kimse kurtulam#ya6akt#r. Ne mutlu ileri gidenlere, ne
mutlu din ve vatan yolunda "ehid olanlara.
?leri, daima ileri ki, $a,er, "an, "ehadet, 6ennet, hep
ilerde, :l!m ve $illet geridedir. A!%arek ve mukaddes "ehitlerin
ruhuna <Catiha<.
<Padi"ah#m (ok ya"a<
'a"kumandan vekili
Fnver<
-
' nTercman- Gakikat 0azetesi, @' Terini :2 '@@H& '@
)asn '*'C2
%(@
A!%al>)al# %ir tar$da din mahiyet ta"#yan %u beyanname, mama,ih,
Fnver Pa"a=mn $ihniyetini ve <harp usul!n!< a(#k(a aksettirmektedir.
<Arkada"lar< hita%iyle %a"layan %eyanname, demokratik %ir $ihniyet ta"#yan
%ir kumandan#n kaleminden (#k#yor. Garpte daima ileri parol>s#n#n tat%iki
gerekti)inin %ilhassa %elirtilmesi, Fnver Pa"a=n#n hi(%ir "eyi na$ar# iti%are
almadan, !rk ordusuna daima taarru$ emrini vere6e)inin a(#k %ir
i,adesidir. 'eyannamenin <*ehidlerin ruhuna Catiha< s:$leri ile %itmesi de
hay#r al>meti de)ildi. Aaalese, Fnver Pa"a, <gele6eklerin l>netir#den kur-
tulamam#"< ve hakl# veya haks#$, maru$ kalman y!$%inler6e askerin kay%# ve
har%in ma)lu%iyetle %itmesi dolay#siyle, sorumlu say#lm#" ve ismi %a$#
mah,iller6e <l>netle< an#lmak istenmi"tir.
Gar%in %a"lad#)# $aman Fnver Pa"a !rk ordusunun en m!mta$ simas#
ve en %!y!k vatanseveri olarak tan#n#yordu. ;nun vatanseverli)inden, ahlak
d!r!stl!)!nden ve %ilhassa 6esareti ile kahramanl#)#ndan kimsenin "!phesi
yoktu. <Ailliyet(ilik< ruhunun gittik(e kuvvetlendi)i %ir $amanda Fnver
Pa"a=mn %u 6ereyan#n d#"#nda kalmas# da imk>ns#$d#B mama,ih siyas %ir
"ah#s olmas# hase%iyle ayn# dere6ede <Panisl>mist< g:r!"!n! de %enimsemesi
ve !rkiye=nin d!"manlar#na kar"# hem !rk milliyet(ili)ini hem de ?sl>m
dinini %irer sil>h olarak kullanmas# gayet ta%i idi. Gar%in (#kmas# ile,
!rkiye=nin d#"#ndaki iki y!$ milyonu a"an A!sl!manlardan ve %ilhassa
Rusya=daki !rk-lsl>m $!mrelerinden geni" :l(!de ,aydalanmak m!mk!n
ola6a)# g:r!"! ile <Rihad< il>n edilmi" ve %ilhassa &a,kaslarda olmak !$ere
<!rk(!l!k< 8veya uran6#l#k9 esaslar#na dayanan %ir siyasetin
ger(ekle"tirilmesi istenmi"ti. Fnver Pa"a "ahs#nda her iki 6ereyan# toplamakla
%era%er, <!rk(!l!k< 8veya uran6#l#k9 ona daha 6a$ip gelmekte idi.
?kin6i Ae"rutiyet devrinden%eri, Selanik=te Miya P:kalp tara,#ndan, %ir
sistem haline konma)a %a"lanan <!rk(!l!k<,
-
!rk ayd#nlar# ve gen(
$a%itleri aras#nda s!r=atle yay#lm#"t#. 'alkan Garplerinde, ;smanl# Devleti
i(in <;smanl#l#)#n< art#k v!r!yemiye6e)i a(#k(a g:r!lm!" ve !rk devletinin
<!rkl!)e< dayanan <Aill !rk Devleti< olmas# gerekti)ini is%at etmi"
%ulunuyordu. ?"te %u %!y!k de)i"imler i(inde <!rk(!l!k< %ir me,kNre
haline gelmi" ve !rkiye=nin d#"#ndaki !rk-A!sl!man karde"lere kar"#
yak#nl#k hisleri artm#" ve sarih olmamakla %era%er, Miya P:kalp tara,#ndan,
nesir
' Liya E6kal/, %)rk9)l)4)n esaslar,$ Ankara
'@@* $'*%@,2
.0/
leri ve "iirleri
-
ile anlat#lma)a (al#"#lan <uran< !lkesi $ihinlerde yer alma)a
%a"lam#"t#. Miya P:kalp=# %ir(ok ya$ar ve "air takiple <!rk(!l!k< ve
<uran6#l#k< ruhunda ya$#lar ve "iirler ya$d#lar. 'elli %ir ideale susam#" olan
ve %u kadar musi%etlerden sonra !rk milletinin muhakkak 6anlana6a)#na,
kuvvetlene6e)ine inanan !rk ayd#nlan ve !rk ordusu mensuplar#n#n %!y!k
%ir k#sm# <!rk(!l!k< idealini %enimsediler. '!y!k Sava" (#k#n6a Miya
P:kalp tara,#ndan ya$#lan <&#$#l elma< destan# "u "iar# koymu"tuJ
<D!"man#n !lkesi viran ola6ak !rkiye %!y!y!p, uran
ola6ak< <uran< da Miya P:kalp=#n anlatt#)#na g:reJ
<Vatan ne !rkiye=dir !rklere ne !rkistan, Vatan %!y!k ve m!e%%et %ir
!lkedir-uran<
Pen( $a%itler ve %ilhassa yeni yeti"tirilme)e %a"lanan <?htiyat $a%itler<
8yedek su%aylar9 i"te %u <!rk(!l!k< ve <uran6#l#k< me,kNrelerini
%enimseyen !rk ayd#nlar# $!mresinden (#km#"lard#. 'unlar ya"lar# i6a%# (ok
ate"li idiler ve gerekirse %u ideal u)runda 6anlar#n# %ile ,eda etmekten
(ekinmeye6eklerdi. alimlerde, y!r!y!"lerde o $aman s:ylenme)e %a"layan "u
mar" !rk ordusunun nas#l %ir ruh ta"#d#)#n# a(#k(a g:stermekte idiJ
<!rk!$, ederi$ daim i,tihar Gilkatle %a"lar tarihimi$
var, &alplerde !rkl!k a"k ile (arpar,
Qok %i$e %a"ka y>r....................
Ynde san6ak, elde s!ng!, kalpte anr#m#$,
D!nyaya h>kim olmak isteri$,
A>%edimi$ !rk o6a)#, &>%emi$ de y!6e, parlak
uran=d#r
Gep, an6ak...<
.
'u <Aar"<#n, Rusya=ya kar"# har%in %a"lamas#ndan sonra, %ir mana
i,ade etti)i muhakkakt#J <uran=#n tahakkuku her"eyden :n6e, Rus idaresinde
ya"ayan on milyonlar6a !rk <karde"lerin< kurtanlmas# ile m!mk!n ola6akt#.
Fn yak#n <uran< !lkesi de, &a,kas s#n#r#nda %a"l#yor ve !rkistan=a kadar
u$an#yordu. 'unun ger(ekle"mesi i(in Rus 7arl#)#n#n yenilmesi gerekiyordu.
&o6a Rus
' Jine, K,z,l elma. 9stanbul2 Gayriye matbaas2
% 5evket !reyya Aydemir, S!y! arayan adam$ $Ankara '*(*,, s2 +82
.00
7arl#)#n#n yere serilmesi ise Alman ordular# ve &a,kaslardan da !rk
ordular#n#n m!"terek dar%elerinin eseri ola6akt#. 'unun i(in ise, !rkiye=nin
her %ak#mdan kuvvetli ve ha$#rl#kl# olmas# "artt#. '!t!n mesele a6a%a
!rkiye %unu yapa6ak kadar kuvvetli mi idiO Di)er yandan &a,laslarda
hemen (:k!nt! vere6ek kadar Rusya $ay#,m# idiO Art#k %a"lam#" olan
<Sava"<#n (ok ge(meden %u her iki suali de <men,i< %ir "ekilde
6evapland#ra6a)#n# a$ sonra g:re6e)i$.
'irin6i D!nya Sava"#nda Almanya ile %irlikte !rkiye=nin ma)lu%iyeti
ve %unu taki%en ;smanl# ?mparatorlu)unun tas,iyesi gi%i (ok a6# neti6eler
kar"#s#nda, !rkiye=nin -3-/ de Rusya, ?ngiltere ve Cransa=ya kar"# har%e
giri"inin <deli6e %ir hareket oldu)u< ve %u hususta herkesten $iyade Fnver
Pa"a=n#n sorumlu oldu)u m!temadiyen :ne s!r!le gelmi"tir. 'u ka%l
iddialara g:reJ !rkiye- nin muhakkak surette <tara,s#$ < kalmas# men,aati
i6a%# idi. 'u ve %una %en$er iddialar#n ne dere6eye kadar isa%etli oldu)unu
katiyetle s:ylemek imk>ns#$d#rB (!nk! !rkiye=nin hakikaten <tara,s#$l#)#
muha,a$a edip edemiye6e)i< de kat=yetle tes%it edilemiyor. *ayet
<tara,s#$l#)#< har%in devam# m!dd6tin6e muha,a$a ede%il- seydi, !rkiye=nin
%u har%e kat#lmamas# kadar isa%etli %ir karar olmaya6akt#. 'a$# kimseler i"te
!rkiye=nin <tara,s#$l#)#n#< devam ettiremeye6e)i g:r!"!n! savunmu"lard#r.
'unlardan %iri, <er- 6!man-# Gakikat< ga$etesi %a"ya$ar# ve Rusya=y#
yak#ndan tan#yan A)ao)lu Ahmed 'ey=dir. ?kin6isi ise !rkiye=de %ir m!ddet
erk>n# har%iye reisi va$i,esini yapm#" olan Alman Penerali Gans von
See6kt=dir ve !(!n6!s! de Remal Pa"a=d#r.
A)ao)lu Ahmed 'ey=e g:reJ !rkiye tara,s#$ kalsa %ile, Rusya Almanlar
tara,#ndan ,ena halde yenilme)e %a"lay#n6a, Rusya m!tte,iklerinden yard#m
ala%ilmek i(in 'o)a$lar#n a(#lmas#n# isteye6ektiB ?ngiltere ve Cransa da %u
tale%i destekliye6eklerdi. 'u durum kar"#s#nda !rkiye mev6ut muahedeleri
%o$arak 'o)a$lar# ya a(ma)a veya har%e girme)e me6%ur edile6ekti.
-
A)ao)lu, %u g:r!"!n! har%in %a"lamas#ndan a$ sonra ya$mas# iti%ariyle,
<?ttihat ve erakki< h!k!meti, daha do)rusu Fnver Pa"a=n#n karar#n#n %ir
m!da,aas# mahiyetinde olmakla %era%er, %!s%!t!n esass#$ de)ildir.
/ &as#m -3-2 tarihinde, yani <m!tareke<den %irka( g!n sonra
<!rkiye=nin ma)lu%iyetinin se%e%l6ri< adiyle %ir rapor tan$im eden Peneral
Gans von See6kt ise <!rkiye=nin %ehemehal Almanya ta
' Tercman- Gakikat @' 7kini '*'C2
%(D
ra,#nda har%e girmesi gerekti)i< ve tara,s#$ kalam#ya6a)# ,ikrini sa-
vunmaktad#r. !rkiye tara,s#$ kalsa dahi, harpten sonra m!tte,iklerin,
Rusya=n#n ?stan%ul=u ve 'o)a$lar# almas#na mani olam#ya6ak- lan ve Arap
memleketlerinin de istikl>llerini elde etmelerinin :n- lenemiye6e)ini de :ne
s!rmektedir. 'ilhassa tara,s#$ kalan Qunanistan=#n nas#l har%e $orland#)# da
%elirtilmektedir.
-
'ahriye na$#r# Remal Pa"a=ya g:re, !rkiye i(in Almanya ile aym sa,ta
sava"a kat#lmaktan %a"ka (are kalmam#"t#. 7!nk! Cransa ve ?ngiltere,
!rkiye ile anla"may# reddetmi"lerdi ve <tara,s#$< kal#nd#)# $aman eninde
sonunda Rusya=ya teslim olmak me6%uriyeti has#l ola6akt#. Remal Pa"a %u
g:r!"!n! <Gat# ra,#nda ":yle i,ade etmi"tir. <... .?ngili$ ve Crans#$ siyasetini
takip etmemi" oldu)umu$dan dolay# %i$i hamakat ve daha do)rusu 6inayetle
ittiham edenlere sorar#mZ 'i$i istemiyen devletlerle itti,ak#m#$ ne suretle
m!mk!n ola%ilirdi ki, %i$ de itti,ak etmi" olal#mO Deniliyor ki, tara,s#$l#)#m#$#
muha,a$a daha m!nasip olur. 'o)a$lar# seyr! se,ere ser%est %ulundurmak
"art#yle de)il miO ; halde %u umum harpten Rusya :yle %!y!k %ir $a,erle
(#ka6akt# ki, hatt> har%in sonunu %ile %eklemiyerek ?stan%ul=un ve *ark
Anadolu=nun i"galine imk>n %ula6akt#.
<Gem 'o)a$lar# kap#yal#m hem de tara,s#$l#)#m#$# muha,a$a edelim<
denile6ek olursa %una ne ahden hakk#m#$ vard#, ne de ?ngili$ ve Ruslar
m!saade ederlerdi. Ciil ta$yikler o kadar (a%uk %a"lard# ki, neti6ede <har%in
sonuna kadar 'o)a$lar# ve ?stan%ul=u i"galimi$ alt#nda %ulundural#m da
harpten sonra si$e iade ederi$< tar$#nda iddialar %a"g:sterir ve %il,iil i6ra
edilirdi. G!l>sa %i$im i(in iki ne6at par(as# vard#. Qa ?ngili$ler ve
Crans#$larla m!tte,ik olarak Ruslar=#n "iddetli %ir ma)lu%iyete u)ramalar#na
(al#"mak. Crans#$lar ve ?ngili$ler itti,ak#m#$# redderek hay#r ve %i$i 6an
d!"man#m#$#n men,aatine 'o)a$lar# a(#k %ulundurmak "artiyle tara,s#$l#)a
davet ediyorlard#.
Aerke$ ?mparatorluk ise hasm#m#$# e$e%ile6ek a$ametli %ir kudret
g:stermekle %era%er %i$i hasm#m#$#n isd,ade edemiye6e)i ted%irler ittiha$#na
me6%ur ede6ek "ekilde itti,aklar# dairesine al#yorlard#. 'u sayede %elki
hasm#m#$#n i$mihl>li memuld!. Qalm$ %ir ihtimal var ki, "ayet merke$
?mparatorluklar ma)lup olurlarsa %i$im i(in pek vahim %ir ak#%et
muhakkakt#.
' Eeneral Gans von !eeckt2 +ie "rimde des O!sammen*r!ches der %)rkei. Trk1esiK
#irinci +)nya sava,nda %)rkiye'de *!l!nan 1lman "enerallerinin raporlar,$ !2 @82
.0D
:yle ama "ayet ?til>, Devletlerinin istedikleri tar$da 'o)a$lar# a(#k
%ulundurmak "art# ile tara,s#$ kala6ak olursak, hasm#m#$#n kat= gali%iyeti ve
neti6ede %i$im hayat#m#$a da nihayet verilmesi de 6erh ve reddedilmesi ka%l
olmayan hakikatlerdendi.
'inaenaleyh kim ne derse desi## Rusya=n#n gali%iyeti neti6esinde
m!da,aas#$ $elil ve hakr Rus, ?ngili$ ve Crans#$ $ul!m ve kahr# alt#na
d!"mektense, merd ve 6esur kan#n#n son damlas#na kadar (arp#"arak,
neti6ede ya kat= gali%iyeti ihra$ ederek kurtulmak veyahut
?"te tara,s#$ kalsa idik, hem okadar adam :lme$di, hem de %u ,el>kete
u)rama$d#k demek suretiyle %ir de %!y!k kiyaset g:sterme)e kalkarlar.
;nlara kar"# vere6e)imi$ 6evapJ
A!da,aa ederek :lmekle, m!da,aas#$ :lmek aras#naki ,ark# takdir
etmeyenlere s:$!m!$ yoktur<.
-
Gans von See6kt=in s:yledi)i gi%i, !rkiye %ak#m#ndan <'irin6i D!nya
Sava"#<n#n en m!him neti6esi Rusya=n#n yere serilme- sidir. Qukar#da %ir(ok
de,a %elirtildi)i !$ere Rusya hakikaten !rkiye i(in <en %!y!k d!"man<
te"kil ediyor ve har%e de $aten <?stan%ul ve 'o)a$lar< ile %irlikte Do)u-
Anadolu=nun %!y!k %ir k#s#m#n# ele ge(irmek maksad#yle girmi"ti. Garp
$aman#nda ?ngiltere ile Cransa- mn, nihayet Rusya=n#n <?stan%ul ve
'o)a$lar< !$erindeki hakk#n# tan#malar# ve %u hususta Rusya=ya teminat
vermeleri Rus emellerinin mahiyetini %ir daha a(#k(a ortaya koymu"
oluyordu.
Rusya=n#n Alman dar%eleri alt#nda e$ilmesi sonunda -3-D *u%at ay#nda
<Ihtil>P=in (#kmas# ile !rkiye nihayet en %!y!k tehlikeden kurtulmu" oldu.
-3-2 Fkim sonunda ma)lup %ir !rkiye ile ingiltere ve Cransa aras#nda
<m!tareke< akdedildi)i $aman, <7arl#k Rusyas#< %ulundu)u takdirde,
!rkiye=nin ak#%etinin ne ola6a)#n# tasavvur etmek i(in k>hin olma)a ha6et
yoktur. <Aill A!6adele<- nin de %a"ar# ile yap#la%ilmesindeki >millerin
%a"#nda Do)u s#n#r#m#$da %ir <7arl#k Rusyas#<n#n %ulunmay#"# gelmektedir.
7arl#k Rusyas#=mn y#k#lmas#nda, !rkiye=nin de har%e girmesinin ve %ilhassa
7anakkale=yi m!da,aas#n#n %!y!k tesiri g:$ :n!nde tutulursa, 'irin6i D!nya
Sava"#=nda !rkiye=nin y!klendi)i va$i,esini hakk# ile i,a etmi" oldu)u ka%ul
edilmelidir.
' Iemal =aa 3at,rat,$ 9stanbul '@@* i'*%%, s2 2'H(2
%(8
V
I
RHSKARA &AR*I SAVA*KAR. ';[AMKAR AFSFKFS?
VF RHSQA AGVAK?
&a,kas s#n#r#, !rk ve Rus ordular#n#n durumu@
-3-/ deki !rk-Rus s#n#r#, -2D2 de <'erlin &ongresi<nde tes%it
edilmi"ti. !rkiye=nin Rusya=ya kar"# m!da,aa kalesi olan &ars, daha -2.2 de
8.5 Ga$iran9 ve -2DD de 8-2 &as#m9 Ruslar=#n eline d!"m!"t!. &ars, 'atum, ve
Ardahan "ehirleri ve (evreleri <'erlin &ongresi< mu6i%in6e Rusya=ya
%#rak#lm#"t#. Gudut hatt# 'atum=un g!neyinde, 7oruh #rma)#n#n a"a)#
me6ras#n#n -1--2 km. g!neydo)usundan Artvin=in a"a)#s#nda 7oruh
istikametinde gider ve ;ltu (ay#na muva$i olarak u$an#r, Nariman kasa%as#
yak#n#nda %u (ay# a"ard#. ;ltu kasa%as# Ruslara %#rak#lm#"t#. ;ltu=dan
Nariman, td, P!r6!%o)a$ !$erinden Fr$urum=a giden yol (ok m!himdiB
(!nk! %uradan Fr$urum=un ta%i m!da,aas# say#lan Deve %oynu ge(idinin
ku$ey-do)usundan arkas#na d!"erdi. &ars kesimindeki s#n#r ise, !rkiye=de
kalan Mivi ile, Ruslar#n hudut istasyonu olan &ara urgan aras#ndaki So)anl#
da)lardan, a"a)# ve yukar# Ae6in- kirt k:yleri aras#ndan ge(erdi. &ara
urgan=dan, yani Rus hududundan Fr$urum=a havadan <ku" u(u"u< 20 km.
tutard#. &ars ise huduttaki Rus kalesi olmu", esasl# %ir surette tahkim edilmi"
ve &a,kas :tesinin 8Aaver>-i &a,kas- ranskavkasia9 !rkler tara,#ndan
istil>s# yolunda en %!y!k mania te"kil etmekte idi.
m Maydalnlan beli bal eserlerK 7rk"n- Garbiye-i Tmumiye neriyatndanK #)y)k
3arpte %)rk 3ar*i. @2 ksm2 Askeri Batbaa2 72 Biralay Baki, #)y)k 3arpte Ka'kas .ephesi.
% Iilt2 Askeri Batbaa, '*@@2 Iommandant Baurice Qarcher, &a g!erre t!rJ!e dans la "!erre :ondiale.
=aris '*%DA V2 72 D2 Ailen and =aul Burato##, .a!casian #altle'ields. A Gislory o# the ;;ars on the
Turco-Iaucasian border2 '8%@-'*%'2 Iambrid0e Tniversity =ress '*(@A binba 5eri# $)6/rl,2
Sar,kam, ihata m!hare*esi$ istanbul '*%% $iddetle 7nver =aa aleyhinde,2
%(*
So)anl# da), !rkiye=nin m!da,aas# %ak#m#ndan :nemini kay%etmi" ve
dolay#siyle ilk !rk m!da,aa noktas# Fr$urum=a yak#n Pasin ovas#n#n her iki
k#sm#nda &:pr!k:y=de meydana getirilmi"ti. Ayaste,anos 8Qe"ilk:y9 %ar#"#na
g:re, Fle"kirt ovas# ve 'aye- $it "ehri de Ruslara %#rak#lm#"ken, ?ngilterenin
#srar# ile, 'erlin &ongresinde %uralar#n !rkiye=de kalmas# kararla"t#r#lm#"t#.
'u s#n#r Aras nehrini ge(ip &:kse da)a ve A)r# da)#ndan, g!neye ?ran
s#n#r#na u$an#rd#. Fle"kirt vadisi, Aurat-(ay vadisine ula"mas# hase%iyle,
&!rdistan, Van ve Au"=a giden yol !$erinde olmakla, (ok %!y!k strateSik
:nemi hai$di.
Ruslar, ele ge(irdikleri %u sahada -2D2--3-/ y#llar#nda asker mahiyette
%ir(ok yol in"a ettiler. i,lis=ten Aleksandropol=e 8P!mr!9 giden demiryolunu,
:n6e &ars=a sonra Sar#kam#"=a kadar u$att#lar. Arpa(ay=# taki%en in"a edilen
di)er %ir demiryolu da Alag:$ da)lar#n#n yama6#ndan Frivan ovas#na ge(ip,
Aras ovas#n# taki%en, *ahtaht#, Nah(ivan v6 Rul,a "ehirleri !$erinden ?ran
s#n#r#na, oradan da e%ri$=e ve Hrmiye P:l! kenar#ndaki *eri,l#ane=ye
%a)land#. Alag:$ istasyonundan &a)#$man=a 8yani !rkiye s#n#r#na yak#n %ir
yere kadar9 gayet munta$am %ir "ose yap#lm#"t#. Di)er yandan 'akN- i,lis
demiryolu da 'atum=a kadar u$at#lm#"t#. 'u suretle Rusya=n#n Aaver>-i
&a,kas sahas# Rusya=daki demiryollar# "e%ekesi ile %a)lanm#" v6 yer yer
!rkiye s#n#r#na kadar "ose yollar# yap#lmak suretiyle asker nakliyat i(in en
iyi "artlar ve imk>nlar sa)lanm#"t#.
'una kar"#l#k, !rk demiryolu, an6ak Ankara=n#n -44 km. do)usuna
var#rd#. 8Qah"#han=a kadar. ?stan%ul - Ankara hatt# -23. de yap#lm#"t#9 ve
do)uya gitmesine -344 de Sultan A%d!lhamid II. tara,#ndan Ruslara verilen
<taahh!tname< gere)in6e Rusya mani olmu"tu. Aama,ih Ankara=dan,
&ayseri ve Sivas !$erinden Fr$urum=a giden yol -3-/ de iyi6e tamir edilmi"tiB
&aradeni$ sahillerine ve ra%$on=a kadar giden yollar da tamir g:rmekle
%era%er %!t!n %u kara yollar# m!kemmel olmaktan (ok u$akt#. 'u suretle yol
ve ta"#t vas#talar# %ak#m#ndan Ruslar, "!phe g:t!rme$ %ir "ekilde !st!n
durumda idiler.
Rusya, asker 6ihetten de, %!t!n olarak !rkiye kar"#s#nda %ir dev devlet
durumunda idi. Cakat Alman tehlikesi kar"#s#nda Ruslar &a,kaslarda an6ak
mahdut kuvvetler %#rakmak $orunda idiler. &aradeni$=de esas iti%ariyle Rus
donanmas# !rk donanmas#na nis%etle "ok !st!n %ir durumda idi. An6ak
<Poe%en< 8Qavu$9 ve <'reslau< 8Aidilli9 kruva$:rlerinin !rk donanmas#na
kat#lma-
.14
lan ile 8-3-/ y#l# A)ustos=un ikin6i yar#s#9 muva$ene temin edilmi" oldu.
'alkan harpleri sonunda !rkiye=nin a)#rl#k merke$i Avrupa
k#sm#ndan Anadolu=ya ge(mi"ti. Aama,ih 'alkan har%indeki yenilgiler,
%!y!k madd kay#plar ve sars#nt#lara ra)men, manev %ir kalk#nmaya yol
a(m#"t#. Pen( !rkler=in iktidar# ele almalar# sonunda !rk ordusunda
yap#lan tas,iye, ehliyetsi$ $a%itlerin teka!de sevk- edilmeleriyle, !rk
ordusunun 6idd %ir "ekilde #slah#na giri"ilmi"ti. 'u maksatla -3-5 y#l# &as#m
ay#nda, Alman Penerali Kiman von Sanders- m %a"kanl#)#nda /. ki"iden
m!te"ekkil %ir Alman <asker heyeti< ?stan%ul=a gelmi"ti. 'u heyet aras#nda
sonralar# Fnver Pa"a=n#n yak#ndan i"%irli)i yapt#)# Al%ay 8Rolonel9 'ronsart
von S6hellendor, da %ulunuyordu. 'u suretle !rk ordusu, Alman ordusu
:rnek tutularak, Qeti"tirilme)e %a"lanm#"t#. A$ sonra -44 kadar Alman
su%ay#, ordu, olordu ve t!men kurmay %a"kanl#)# olmak !$ere, !rk
ordusunda !rl! kumanda mevkilerine getirildiler. Ayn# $amanda geri hi$met-
erin tan$imine de :nem verilmi"tiB %ilhassa demiryolu ve kara yolar# da
:nemle ele al#nd#. 'u ka%ilden olmak !$ere Fr$urum-&:p- uk:y yolu
%itirilmi", Fr$urum-'ay%urt-ra%$on yolu esasl# %ir "ekilde tamir g:rm!"t!.
Ankara-&ayseri-*e%inkarahisar-Fr$in6an- Fr$urum yolu da tamir edilmi"ti.
Cakat %u yollar#n k#" ve ,ena hava "artlar#nda kullan#lmas# g!(t!.
Asker kuvvetlere gelin6e, har%in %a"lang#6#nda !rk asker kuvvetleri
kolordu=lar olmak !$ere "u "ekilde da)#t#lm#"t#. I. &olordu- tstan%ul. II.
&olordu - Fdirne, III. -Silivri, IV. -i$mir, V.- Ankara, VI. -Galep, VII.
-Qemen, VIII. *am, I+. -Fr$urum, +.-Fr$in6an, +I.-Van, +II. Ausul ve +III.-
'a)dat. -3-/ y#l#n#n Fyl!l ortalar#nda 51 ,#rka har%e ha$#r %ir hale
getirilmi"ti. Askerin mev6udu 504 %in ki"i ve -444 kadar sahra topu vard#.
S!vari kuvvetleri ise an6ak . atl# ,#rkadan ve gayri munta$am Gamidiye &!rt
k#talar#ndan te"ekk!l ediyordu. Se(kin e,rattan te"kil edilen ve (ok iyi talim
g:ren \andarma m!,re$eleri ile, yine (ok iyi yeti"tirilen -0 ta%ur hudut
muha,a$a %irlikleri Do)udaki s#n#r %oyun6a da)#!lm#"lard#.
!rk ordusunun %a"kumandan# na$ar olarak Sultan Aehmed V.
kendisi idi. -3-/ y#l# o6ak %a"lar#ndan%eri Gar%iye na$#r# olan Fnver Pa"a,
%a"kumandan <Vekili< s#,at#yle, !rkiye=nin %!t!n asker kuvvetlerinin
>miri idi, ve ordu tamamiyle onun emrinde idi. &endisinin %ilhassa gen(
$a%itler aras#nda (ok <pop!ler< oldu)u muhakkakt#. ;rduya dayanmas#
hase%iyle Fnver Pa"a <ittihat ve erakki
.1-
Remiyeti< <Aerke$-i umumsi<nin de en n!,u$lu !yesi idi. Fnver Pa"a,
ordudaki tensikattan g:r!ld!)! ve(hile muhakkak ki, %!y!k %ir idar ve
asker ka%iliyet sahi%i, a$imk>r %ir te"kil>t(# idi. <'irin6i Rihan Gar%inde
ordunun g:sterdi)i 6esaret ve harp g!6!, Fnver Pa"an#n tesisine muva,,ak
oldu)u disiplin, te"kil>t ve idaredeki ka%iliyetinin %ir neti6esidir<.
-
Qukar#da
temas edildi)i ve(hile, harp %a"larken Fnver Pa"a, <uran6#l#k< siyasetine
heveset.r#i", hi( olma$sa &a,kaslarda !rk-lsl>m ahalinin ya"ad#)# sahalar#
,ethetmeyi d!"!nme)e %a"lam#"t#.
Garp (#kt#)# $aman ?stan%ul=daki I. ;rdu, Aare"al 8m!"ir9 Kiman von
Sanders Pa"a=n#n kumandas#nda idi. 'u ordu, I., II., ve III. kolordulardan
i%aret olup, g:revi ?stan%ul ve 'o)a$lar# m!da,aa etmekti. IV. ve V.
&olordulardan te"ekk!l eden II. ;rduya Remal Pa"a kumanda ediyordu. 'u
;rdu Aarmara Deni$inin Asya tara,#nda mevki alm#"t#. Rus s#n#r#nda da III.
;rdu %ulunuyorduB I+., +., ve +I. kolordulardan te"ekk!l eden III. ;rdunun
+. kolordusu Sivas ile &aradeni$ aras#nda, I+. ve +I. kolordular da Fr$urum
(evresinde idi. III. ;rdunun %a"#nda da Gasan ?$$et Pa"a gi%i. ihtiyatl# ve
ted%irli %ir kumandan olarak tan#nan %ir kimse %ulunuyordu. 'ir de IV.
;rdu te"kil edildi ve %a"#na da 'ahriye na$#r# ve <trium- virat< 8Fnver, al>t,
Remal9 a$as# olan Remal Pa"a getirildi. Fnver Pa"a=n#n tasar#s#na g:re Rus
s#n#r#ndaki III. ;rdu, <uran6#< !lk!y! ger(ekle"tirmekte %a" rol!
oynaya6akt#. Remal Pa"a=n#n da IQ. ;rdusu A#s#r ve di)er ?sl>m !lkelerinde
harekette %ulunarak <Panisl>mist< emellere hi$met ede6ekti.
Rus ordusuna gelin6eJ Almanya=ya kar"# m!6adelenin (etinli)i
kar"#s#nda, Rus y!ksek kumandanl#)# &a,kaslarda mahdut kuvvetlerle
yetinmek me6%uriyetinde idi. I. &a,kas 8Rus9 ordusu, II. !rkistan kolordusu
ile takviye edilmi"ti. 'u !rkistan kolordusu %a"l#6a Qedisu 8Semire(ye9daki
Rus muha6irlerinden i%aretti. -3-/ y#l# Fkim=inde &a,kaslardaki %u Rus
kuvveti nis%eten $ay#,t# ve !rk kuvvetlerine kar"# !st!n %ir durum
sa)laya6ak halde de)ildi. I. &a,kas ordusuJ 53. ve .4. piyade t!meni, ..
&a,kas tugay# ve top(ular# ile &a,kas k#talar#ndan i%aretti. '!t!n %u I.
&a,kas ordusu J -44 ta%ur, --D 8y!$l!k9 &a$ak ve .01 top kuvvetinde idi,
yani -44 %in piyade, -0 %in atl# idi. 'una il>veten - Fyl!l=de &a,kaslarda -04
%in ki"i sil>h alt#na al#nm#", I. &a,kas ordusunun ihtiyat# mahiyetinde idi. 'ir
de har%ten daha :n6e, Frmeni g:n!ll!lerinden te"kil
' Eeneral Ali Muat Iebesoy, :oskova hat,ralar,, 9stanbul '*((, s2 '+C2
%D%
edilen d6rt druna $her bir druiina biner kii, da askerF hareket lere
katlacaklard2 Ercler de bu kabilden iki druiina tekil etmilerdi2
'
Frmeniler Ruslar tara,#nda sava"larda %ilhassa gayret g:stermekte
idilerB $aten %u Frmeni g:n!ll!lerinden (o)u !rkiye=den ka(#p gelenler idi.
Rusya=dan, Avrupa=dan ve hatt> Amerika=dan gelen tahrikler ve %ilhassa
Frmeni milliyet(ilerinin te"kil>t# olan <Da"nakut$un<un 8Da"nak=6#lar9
!rkiye=deki Frmenileri k#"k#rtmalar# neti6esinde, Frmeniler Ruslar#
kurtar#6# olarak sanmakta idiler.
Rus &a,kas ordusunun %a"# na$ar olarak &a,kasya nai%i &ont
Vorontsov-Da"kov idi. Art#k epey ya"l# ve s#hhati de %o$uk olmas# hase%iyle,
kendisinin asker i"lerle me"gul olmas# imk>ns#$d#. Dolay#siyle
%a"kumandanl#k g:revi kontun muavini olan 8as#l mesle)i Rus harp
akademisinde Garp tarih(isi ve <Prut Se,erinin< tedkiki ile tan#nan9 Peneral
A#"layevskiy=e ait ola6akt#. Aama,ih %u $at#n yeti"mesi ve te6r!%esi$li)i
iti%ariyle kumandanl#k g:revini %a"ar# ile yapmas# "!pheli idi. Cakat I.
&a,kas ordusunun &urmay %a"kan# olan Peneral Qudeni(, her %ak#mdan
g:revinin adam# idiB hem te6r!%esi, hem de yorulmak %ilmeyen verimli
(al#"malar# ile ad ka$anm#"t#. Qudeni(, &a,kas ordusundaki %irka( y#ll#k
hi$meti esnas#nda kurmay su%aylar#ndan, kendisiyle (al#"a6ak esasl# %ir
kadro yeti"tirmi"ti. 'ir harp (#kt#)# takdirde, Peneral Qudeni(, Ruslar#n
&ars kalesine dayanarak, !st!n !rk kuvvetlerine kar"# m!,a,aada %ulun-
mak !$ere %ir pl>n ha$#rlam#"t#. Qani Ruslar !rk s#n#rlar#na h!6um
etmeye6ekler, savunma ile yetine6eklerdi. Cakat harp %a"lad#)# takdirde,
muhtemel %ir !rk ve %ilhassa &!rt h!6umlar#n# :nlemek maksadiyl6
Fle"kirt ovas#n#n Ruslar tara,#ndan i"gali de %u pl>na dahildi.
Garp tehlikesinin %a" g:stermesi !$erine &a,kaslardaki Rus makamlar#
A!sl!man ahali aras#nda kar#"#kl#klar (#kmas#ndan, <Frmeni- atar
katliam#n#n< -341 da oldu)u gi%i yeniden patlak vermesinden endi"e
edilmekte idi. 'u korku %ilhassa 'akN=da kuvvetli idi. Ayn# halin !rkiye
s#n#r#na yak#n 'atum (evresinde de olmas# m!mk!nd!B mama,ih %uradaki
?sl>m ahali s!kNnetini muha,a$a etmekte
' 5ayet 9skenderun'a 9n0ilizler 1karma ya/arlarsa, )ilikyadaki 7rmenilerin Trklere ka
savaacaklarna ai$ 7rmenilerin lideri Bo0hos >ubar =aa )ahiredeki 9n0iliz makamlarna teminat
vermitiK Iheeltam toErey, Iairo, >ov2 C, '*'C2 =2 -2 ?2&M2 ?2 @+' & %'CD
.15
idi. An6ak !rkiye hududuna 2--4 km. mesa,edeki <7oruh %ak#r
madenleri<ndeki durum, %uradaki !rk amelesinin i"ini %#rak#p !rkiye=ye
d:nmesi y!$!nden ,enala"m#", o6aklarda maden imal>thaneleri nerede ise
kapanmak !$ere idi. 'urada va$i,eli Amerikal# ve ingili$ m!hendisler durumu
endi"e ile takip etmekte idiler. 'atum=daki Rus mah,illerinde, Rus k#talar#n#n
Fr$urum=u i"gal ede6eklerine ait "ayialar (#km#"ken, ayn# $amanda <Poe%en<
$#rhl#s#n#n &a,kas sahillerini %om%ard#man ede6e)inden de korkulmakta idi.
'u "ardar i(inde hududun her iki tara,#nda ya"ayan ahali endi"e ve korku
i(inde har%in (#k#"#n# %eklemekte idi.
&ararg>h# Fr$urum=da olan III. ;rdu kumandan# Gasan i$$et Pa"a,
Fnver Pa"a ve etra,#ndakiler6e sevilmiyordu. Dolay#siyle !rk donanmas#n#n
;dessa=y# %om%ard#man ede6e)i ve %unun aka%inde de hemen harp
(#ka6a)#ndan ha%erdar edilmi" de)ildiB ?$$et Pa"a, %!t!n di)er Pa"alar gi%i
har%in (#k#"#n# <olup-%itti<den sonra :)rendi. &endisinin ihtiyatla hareket
eden ve her hususta ted%irli olmak isteyen %ir kumandan oldu)unu yukar#da
s:ylemi"tik. Fmrindeki kuvvetlerden +. kolorduyu Sivas ile &aradeni$
aras#na koymu", I+. kolorduyu tam s#n#rda, 7oruh !$erindeki ispir=e yerle"-
tirmi" ve +I. kolordunun %ir t!menini Aurat 7ay# !$erindeki u- tak=a
g:ndermi"ti. Seki$ %in kadar Gamidiye &!rt atl#lar# da Fle"kirt ovas#nda
%ulunuyorlard#. Gasan ?$$et Pa"a=n#n yan#nda, Fr- $urumda, d:rt piyade
t!meni ve %ir s!vari ,#rkas# vard#. Pa"a, III. ;rdunun Ruslara kar"# taarru$a
ge(e6ek kadar kuvvetli olmad#)# ve %ilhassa yakla"an k#" "artlar#nda %unun
yap#lamaya6a)# ,ikrinde idi. Dolay#siyle m!da,aada kalman#n en do)ru %ir
hareket ola6a)# kanaat#nda idi. Auhtemel %ir Rus taarru$u, Gasan ?$$et
Pa"a=ya g:re, Fr$urum hatt#nda durdurula%ile6ekti.
i,lis=deki Rus ordug>h#nda ise yap#la6ak asker hareketler hakk#nda
sarih %ir pl>n yoktu. &a,kas Rus y!ksek kumandanh)#n6a -1I.3 Fkim -3-/
tarihinde &a,kas ordusuna "u emir g:nderilmi"tiJ
<!rkler hainane %ir tar$da %i$im 8&aradeni$9 sahil "ehirlerine
ve &aradeni$ donanmas#na mensup gemilere h!6umda
%ulunmu"lard#r. Fn y!ksek makamdan 8yani 7ar tara,#ndan9
%ana %ildirildi)ine g:re, Rusya !rkiye ile harp halindedir ve
emrimdeki &a,kas ordusuna da s#n#r# ge(ip !rklere taarru$
etmesini emrediyorum.
Peneral-adSutant kont Voronstov-Da"kov=<
' >ovoye ;remya %' 7kim '*'C2 $@ )asm '*'C,2
.1/
'u emir umum mahiyette olup, muayyen %ir hareketin, %elli %ir
taarru$un yap#lmas#na ait de)ildi. Aama,ih s#n#ra yak#n %a$# Rus
generallerinden 8eskiden Rus generallerinin yapt#klar# gi%i9 kendi %a"lar#na
s!r=ade %ir hareket yaparak hemen %!y!k %a"ar# elde etmek isteyenler vard#.
'unlardan %iri de huduttaki kuvvederin kumandam Peneral 'ergman idi. ;,
nitekim har%in %a"lamas#ndan %ir iki g!n sonra, . &as#m 8-3-/9 tarihinde tan
a)ar#rken, kumandas#ndaki -00. 8&u%anskiy9 alay# ile !rk s#n#r#n# ge(erek,
s#n#rdaki ilk tahkimli mevki olan Mivin=e sald#rd#. S#n#rdaki !rk muha,#$lar#
ile k#sa s!ren %ir (arp#"madan sonra %uray# i"gal etti. Rus k#talar#, di)er
kesimlerde de hududu ge(tiler. 'aye$it ve Diyadin mevkileri Ruslar
tara,mdan i"gal edildi. 'ergman=#n kuvvetleri, s#mrdan 54 km. kadar
ilerleyerek Ardos-Gorasan hatt#n# tuttular. 'u hareketlere ait &a,kas
ordusunun ilk resm te%li)i ":yle idiJ
<&a,kas ordusu &urmayl#)#ndan,
'irliklerimi$den %ir k#ta Ardos=ta d!"mana >ni %ir h!6umda
%ulunduB !rkler yaral#lar#n# %#rak#p ka(t#lar. D!"man# ?d
mevkiinden h!6umla (#kard#ktan sonra, orada k!lliyatl#
miktarda yiye6ek stoku ele ge(irildi. ara,#m#$dan "u mevkiler
(arp#"malar sonunda i"gal edilmi"tirJ Alikilse, Gorasan ve
&arader%ent ge(idi. &a$ak y!$l!klerinden %iri y!r!y!" halinde
iken siperlere h!6umla !rk piyadesini k#l#(tan ge(irmi"tir.
8'a"ka 9 %ir %irlik de, (ok g!( da) yollar#ndan y!r!mek suretiyle
54 saatte 24 km. ilerlemi" A#sun ve Diyadin=de !rkler !$erine
>ni %ir h!6umda %ulunmu", :nemli &!rt kuvvetlerini da)#tm#"t#r.
Diyadin i"gal edilmi", esirler, sil>h ve harp mal$emesi ele
ge(irilmi"tir. .- Fkim 85 &as#m9 tarihinde de 'aye$it i"gal
edilmi"tir. Aukavemet etmek isteyen !rk kuvvetleri
da)#t#lm#"t#r<.
-
Ruslar#n %i$im hududu ge(i"leri ve yukar#da adlar# ge(en mevkileri ele
ge(irdiklerine ait resm !rk makamlan tara,#ndan %ilgi verilmemi"ti.
*iddetli sans!r y!$!nden asker hareketler hakk#nda ga$etelerde resm
te%li)lerin d#"#nda herhangi %ir ha%er ya$#lama$d#. &a,kaslardaki sava"lara
ait ga$etelerde (#kan ilk ha%er de "u idiJ
<D!n 8. &as#m -3-/9 ak"am ;smanl# aSans# tara,#ndan resmen
te%li) edilen malumattan, Ruslar#n &a,kasya
' >ovoye ;remya %@ 7kim & ( )asm '*'C2
.10
hududundaki k#taat#m#$a h!6um ettikleri %ildiriliyordu. 'u g!n
gayet mevsuk ve sel>hiyattar %ir men%adan vuku %ulah
istih%arata na$aran, Rus k#taat# !( noktada kemal-i
muva,,akiyetle de,edilmi" ve %ilhassa &eskin m#nt#kas#nda
tele,at-# k!lliyeye du(ar olmu"tur.<
0 &as#m g!n! Rus kuvvetleri !rk ara$isinin ilk m!him m!stahkem
mevkii olan &:pr!k:y=e do)ru ilerleme)e %a"lad#lar. '!t!n %u (evrede !rk
mukavemetiyle kar"#lanmad#)#ndan, Rus ilerleyi"i kolay olmu"tu. Cakat ?$$et
Pa"a, !rk askerlerinin moralini y!kseltmek i(in, kar"# taarru$a ge(mek
l>$#m geldi)i hakk#nda Fnver Pa"a=dan %ir emir alm#"t#. 'unun !$erine +I.
kolordudan iki ,#rka ile s!vari ,#rkas#n# Aras nehrini taki%en &:pr!k:y=e
g:nderdi. I+. kolordudan iki ,#rka ise 7ak#r%a%a s#rtlar#n# a"#p, &:pr!k:y=e
do)ru y!r!d!ler. 1 &as#m g!n! iki istikametten gelen !rk kuvvetleri
%irle"tiler. D &as#m g!n! erken saatlerde, Peneral 'ergman, 'adi- 6ivan
tepelerini i"gal i(in 1 ta%ur :ne s!rd! ise de, kuvvetli %ir !rk top(u ve
t!,enk ate"i ile Rus h!6umu geri at#ld#. Ruslar hi( %eklemedikleri halde
kuvvetli %ir !rk mukavemeti ile kar"#la"m#"lar ve epey $ayiat vermi"lerdi.
'u suretle, %a"lang#6#n#n %e"in6i g!n! Rus ilerleyi"i durdurulmu" oldu.
-- &as#m g!n! Gasan ?$$et Pa"a=n#n g:nderdi)i kuvvetler h!6uma
ge(tiler ve Ruslar# s#k#"t#rarak geri atma)a %a"lad#lar. Cakat arkadan yeti"en
Rus yard#m6# kuvvetleri sayesinde Rus (ekili"i %ir ka(#" haline gelmedi.
7arp#"malar -D &as#m=a kadar devam etti.
'u suretle 'ergman=#n <(a%uk %a"ar#< pl>n# suya d!"m!" oldu. Ruslar
%u hareketlerinde D %in :l! ve yaral# verdiler. 'i$im kuvvetler de %una yak#n
$ayiat verdiler se de, i$$et Pa"a %u ilk Rus ilerleyi"ini durdurmakla, !rk
askerinin moralini y!kseltme)e muva,,ak oldu. Gar%in ilk ha,talar#ndaki
hareketler her iki tara,#n ayn# dere6ede kuvvete sahip olduklar#n# meydana
koydu)u gi%i, Rus ilerleyi"inin de :yle kolay6a %a"ar#lam#ya6a)#n# g:stermi"
oldu. Maten k#" mevsimi de gelmi" ve %uralarda so)u)un erkenden %a"lamas#
!$erine, Gasan ?$$et Pa"a asker hareketlerin s!kNnet %ula6a)#na
h!kmetmi"ti. Gal%uki hakikat tam %unun tersi (#kt#. 'a"kumandan vekili
Fnver Pa"a, tam o s#ralarda, !rk ordusunun Ruslara >ni %ir %ask#n "eklinde
mua$$am %ir taaarru$a ge(mesi i(in pl>n ha$#rlamakla me"guld!.
.11
S a r # k a m# " a a r r u $ u v e C e l > k e t i 8.4 Aral#k -3-/ - -/ ;6ak
-3-09@
Rus kuvvetlerinden %ir k#sm#, Aurat 7ay# ovas#na do)ru harekete
ge(irilmi"ti. 'uralarda 'aratov=un &a$aklar#, ahir mevkiini ge(ip,
&arader%ent 'o)a$#na varm#"lard#. 'a"ka %ir Rus kolu da &#l#(-Pedik
'o)a$#n# a"m#"t#. Peneral 7erno$u%ov=un kuvvederi de ?ran A$er%ey6an#na
girmi"iler ve m!him %ir ge(it olan &otur=u i"gal etmi"lerdi. 'u hareket Irak
istikametinde olup Van ile Au" %:lgelerini tehdit eder mahiyette idi. Ruslar
an6ak 'atum kesimlerinde hareketsi$ kalm#"lard#. 'atum=da (ok $ay#, %ir
garni$on ve ka%iliyetsi$ %ir Peneral 8Qel"in9 %ulunuyordu, i"te %u durumdan
s#n#rdaki !rk kuvvetleri ve %ilhassa Ka$lardan te"kil edilen <milis<
kuvvetleri ,aydalanarak, 'atum=un g!neyinde, 7oruh 'ak#r madenleri o6ak-
lar#n# da tehdit etmek !$ere, &as#m ortas#nda harekete ge(tiler. 'atum
(evresindeki A!sl!man P!r6!ler-A6arlar#n da Ruslara kar"# d!"man6a
hareketlere %a"lad#klar# g:r!ld!. 'urada ya"ayan 14- D4 %in A6ar ve Ka$
$!mresi !rklere kar"# sempati %esliyorlar ve !rk kuvvetlerinin gelmesini
%ekliyorlard#. Gatt> Da)#stan 8isl>m9 ahalisinin de Ruslara sadakadan
"!pheli g:r!lmekte idi.
'e" %ini ge(en Ka$ ve &!rt k#talar#, %ir miktar munta$am !rk
%irliklerinin deste)i ile s#n#r# ge(erek 'atum istikametinde ilerlemekte idiler.
'atum=daki Rus garni$onunun $aa,# ve &aradeni$ Rus donanmas#n#n da %u
!rk ilerleyi"ini durdurmak hususundaki a6$i, Ruslar !$erinde (ok ,ena tesir
yapt#)# gi%i, i,lis=te dahi heye6an ve endi"eye se%e%iyet verdi. !rkiye=ye
kar"# %a"lanan har%in :yle (a%u6ak %itmeye6e)i de anla"#lma)a %a"lanm#"t#.
Payri munta$am Ka$ ve &!rtler ile a$ miktardaki munta$am %irliklerle
'or(ka, Artvin ve Ardanu( Ruslardan kurtar#ld# ve a"a)# 7oruh vadisi
!rklerin eline ge(ti. 'atum tara,#ndaki %u %a"ar# !rk ordusunda ve
%ilhassa Fnver Pa"a ve (evresinde %!y!k %ir sevin( yaratt# ve ilerisi i(in daha
da %!y!k !mitlere yol a(t#.
Rus 6ephesinden al#nan ha%er ve olaylara g:reJ Ruslar#n &a,kaslardaki
kuvvetleri $ay#,t# ve sava" ka%iliyetleri de pek y!ksek de)ildi. Ginden%urg
kumandas#ndaki Alman kuvvetleri annen- %erg=de Ruslar# ma)lup etti)i
$aman 8.1-54 A)ustos -3-/9, orada %ulunan !rk asker ata"esi, Fnver
Pa"a=ya %u meydan muhare%esi
m Balca u eserden #aydalnlmtrK J;2 72 D2 Ailen and Burato##, .a!casian
#a=le'ietds$ Iha/ter <<, ss %C*-%8(2
.1D
hakk#nda %ilgi verirken, Ruslar#n %ilhassa yan tara,tan ku"atma ma-
nevralar#ndan deh"et duyduklar#n# da ar$etmi"ti. Rus ordusu hakk#nda al#nan
%ilgilere g:reJ Ruslar#n &a,kas ordusunun esas k#sm# So)anl# yaylas#n#n g!ney
%at#s#nda, olduk(a ileri mevkide %ulunuyordu ve dayanak noktas# olan
Sar#kam#"tan 14 km. %ir mesa,ede olup, an6ak 7ak#r-%a%a s#rt#na muva$i
giden tek %ir yol ile %a)l# idi. 'u istih%arat !$erine Ruslar# yandan vurmak
,ikri Fnver Pa"a=n#n ka,as#nda %elirme)e %a"lam#"t#.
7ak#r-%a%a s#rtlar# iki tara, aras#nda kimsenin %ulunmad#)# saha
8Niemandsland9 olup, Ruslar, gali%a, %u s#rtlar# kendilerinin sa) kanatlar#m
koruyan %ir mania tel>kki etmekte idiler. Ayn# $amanda %u s#rtlar onlar#n
yan kanad#n# herhangi%ir h!6umdan da koruya%ile6ekti. &#" dolay#siyle
da)lar#n kal#n kar ta%akas# ile kapal# olmas# da, Ruslara emniyet kayna)#
te"kil etmi"ti. Gal%uki Fnver Pa"a %u durumdan isti,ade ile, Ruslara, %!y!k
neti6eler vere6ek %ir dar%e indire%ile6e)ine h!kmetmi"ti.
7ak#r-%a%a s#rtlar# :tesinde, Ruslar#n ;ltu=daki sa) kanatlar# Peneral
Istomin=in kumanda etti)i tek %ir tugay tara,#ndan korunmakta idi. ;ltu
m!him %ir kav"ak noktas# idi. F)er %uras# !rkler tara,#ndan %ir %ask#nla
al#na%ilirse, %uradan Ruslar tara,#ndan yap#lan m!kemmel %ir yolu taki%en
Aerdenik=e kadar ilerlemek m!mk!n ola6akt#, ki %u mesa,e D. km.
tutuyordu. Aerdenik=ten Ardahan=a an6ak /. km., &ars=a da /0 km. olup, yol
(ok iyi idi. !rkler, ;ltuyu ele ge(irirlerse Pasin ovas#ndaki Rus k#talar#na
nis%6ten &ars=a daha yak#n ola6aklard# 8RuslarJ - - 0 km., !rklerJ -4. km.9.
'ir de ;ltu- dan %ir ke(i yolu 'ardi$=den Sar#kam#"=a gidiyordu. ;ltu
al#n#n6a, Ardahan ve &ars=daki Rus kuvvetlerinin arkas#ndaki !rk kuvvet-
leri ile, P!r6istan ve i,lis !$erine hareket m!mk!n ola6akt#. &a,kas Rus
ordusunun imhas#n# &a,kaslardaki %!t!n !rk ve A!sl!man kavimlerinin,
A$er%ey6an ve Da)#stan=#n Ruslara kar"# ayaklanmalar# takip ede6e)i
san#l#yordu.
Fnver Pa"a %u pl>n#n ana hatlar#n# tes%it ettikten sonra, gali%a &as#m
ay# i(inde, Kiman von Sanders=in %u hususta ,ikrini :)renmek istedi. Alman
Penerali %:yle %ir pl>n#n a$ametini tasdik etmekle %era%er, mev6ut "artlar
i(inde %unun %a"ar#lam#ya6a)#n# %ildi)inden, Fnver Pa"a=n#n %u proSesini
tasvip etmedi ve hatt> %una te"e%%!s etmemesini s:yledi.
-
Cakat Fnver Pa"a
%una ehemmiyet vermedi,
' Qiman vo !anders, %)rkiye'de *eE sene, s2 @D&@+2 %)rk 5rd!s!n!n *!g)nk) d!r!m! $Birinci
Dnya !avanda Trkiyede bulunan Alman Eenarellerinin ra/orlar, s2 '82
%D8
1nk yksek r!t%eli %a$# Alman $a%itleri onun %u pl>n#n# desteklemi"lerdi B
%unlardan %iri de, Fnver Pa"a ile (ok yak#n m!nase%eti olan ve %u y!$den
III. ;rdu kurmay %a"kanl#)#na getirilen Al%ay 8!rk ordusundaki r!t%esi
general9 'ronsart von S6hellendor, idi. 'u tasar# hakk#nda %a$# di)er y!ksek
r!t%eli Alman $a%itlerinin de ,ikri sorulduB %unlar aras#nda herkes
tara,#ndan say#lan ve korkulan %in%a"# Celdmann da vard#. Almanlardan
%ir(o)u, her halde Fnver Pa"a=n#n da ho"una gitmek maksadiyle, %u tasar#ya
kar"# gelmedilerB ,akat %:yle %ir taarru$daki %!t!n sorumlulu)un tamamiyle
!rklerin kendilerine ait ola6a)#m da s:ylemekten geri kalmad#lar. 'u
suretle <Sar#kam#" taarru$u< adiyle %ilinen %u hareket, tamamiyle Fnver
Pa"a ve Frk>n-# Gar%iye ikin6i reisi Ga,#$ Gakk# Pa"alar#n ka,as#ndan
(#km#" ve ha$#rlanm#" %ir tasar# oldu.
?stan%ul=daki asker mah,illerde Fnver Pa"a=n#n %u ,ikrine kar"# gele6ek
kimse %ulunmuyordu. 'ulunsa %ile, Fnver Pa"a=y# karar#ndan
va$ge(ireme$di. 'u taarru$a %ir de,a karar verildikten sonra yap#lmas# "artt#.
Maten Fnver Pa"a=n#n har%in %a"lamas# m!nase%etiyle orduya hita%en
(#kard#)# <'eyanname< sinde <daima ileri< paro- l>s# kullan#d#)#na g:re,
Fnver Pa"a, harp hareketlerini <taarru$< "eklinde tat%ik ede6ekti.
'u %!y!k taarru$un idaresini an6ak g!venile%ilir kumandanlar
yapa%ile6eklerdi. 'undan :t!r! Fnver Pa"a III. ;rdunun kumandas#n# %i$$at
kendi eline alma)a karar verdi. 'u, esas#nda (ok 6!retli %ir karard#. 7!nk!
Fnver Pa"a "imdiye kadar %ir ordu de)il, %ir kolordunun %a"#nda dahi
%ulunmam#"t#. 'u %ak#mdan, taarru$a hem de k#"#n en a)#r "artlar# i(inde %ir
%ask#n hareketine ge(e6ek %ir ordunun kumandas#n# !$erine almas#, %!y!k
%ir 6esaretti, makul %ir hareket say#lama$d#. Cakat kendisinin %a"kumandan
olmas# hase%iyle, diledi)i tar$da hareket etmek sal>hiyetini hai$di, kimse
%una mani olama$d#. Maten III. ;rdunun kumandam Gasan i$$et Pa"a, Fnver
Pa"a=n#n itimad#n# hai$ de)ildiB I+., +. ve +I. kolordu kumandanlar#n#n
durumu ise, Fnver Pa"a tara,#ndan yerinde tedkik edile6ek ve ona g:re karar
verile6ekti.
&#"#n tam %a"lad#)#, karlar#n da)lar# kapatt#)#, so)uklar#n "iddetlendi)i
%ir $aman, da)lar, s#rtlar !$erinden Ruslara kar"# yap#la6ak %ir %ask#n
taarru$unun (ok $or %ir i" oldu)unu Fnver Pa"a el%ette takdir ediyordu.
Cakat, onun !rk askerine (ok g!vendi)i, s!r=atle hareket edilirse %unun
yap#la%ile6e)ine inand#)# da muhakkakt#r. Gele, %u %ask#n %a"ar# ile
neti6elendi)i takdirde, %unun
.13
sonu(lar# hakk#ndaki m!l>ha$alar, Fnver Pa"a=n#n g:$lerini kama"t#rm#" ve
muhakemesine tesir etmi" oldu)u da a"ik>rd#r. 'u iklim "artlar# i(inde ve
%ilhassa askerin so)u)a kar"# koruya6ak giyimi, ayakka%#lar# olmad#)# %ir
halde, ge(ile6ek yollar#n m!thi" $orlu)u kar"#s#nda, %:yle %ir taarru$a
te"e%%!s etmek, g:$! kapal# %ir kumara giri"mekten %a"ka %ir "ey olama$d#.
Cakat gen( %a"kumandan vekili, hayalinde %!y!tt!)! imk>nlar ve %a"ar#lar#n
h!lyasiyle %unun %ir kumar oldu)unun ,ark#nda de)ildi.
Fnver Pa"a, k>)#t !$erinde ve %a$en yanl#" rakamlarla, %u taarru$un
%irtak#m pl>nlar# ve hesaplar#n# yapm#" 8veya yapt#rm#"9 ve %unlar#n
ger(ekle"tirilmesi i(in emir verirse, %unlar#n %ehemehal yap#la6a)#n#
sanm#"t#. Aama,ih orduda %:yle d!"!nen yanl#] Fnver Pa"a olmad#)#
san#l#yorB %a$# y!ksek r!t%eli $a%itler ve %ilhassa gen( $a%itler en a)#r "artlar
i(inde d:)!"me)e ha$#rd#lar. Gele %:yle %ir sava" Aosko,-g>vura kar"#
yap#l#rsa, !rk askerinin gayretinin kat kat arta6a)#na "!phe yoktu.
<Ael#met(ikler<in kumandanlar# nereye sevkederlerse, %ir dakika teredd!d
etmeden hede,e do)ru at#la6aklar#nda en u,ak %ir "!phe yoktu. Fnver Pa"a,
orduda h>kim olan %u havay# iyi %ildi)inden, en a)#r "artlar i(inde %:yle %ir
taarru$a ge(mekte teredd!t etmedi. ;rdunun %a"#nda %i$$at kendisinin
%ulunmas#n#n da, asker ve $a%itler aras#nda heye6an v6 "evkin artmas#na-
se%6% ola6a)#na inanm#" olmal#d#r.
I. kolordudan 5. ,#rka &as#m sonlar#nda ?stan%ul=dan gemilere
%indirilerek, gi$li6e Gopa liman#nda karaya (#kar#ld#. 'u t!men Artvin-
Ardanu6 yolunu taki%en Ardahan !$erine y!r!ye6ekti. Iraktan Aurat (ay#
ovas#na gelen 5D. ,#rka da III. ;rdu=nun sa) kolunda harekette %uluna6ak ve
51. ,#rka ile ?ran s#n#r#na yakla"a6akt#.
Fnver Pa"a maiyetinde &urmay %a"kan# Peneral von 'ronsart ve
%irka( !rk ve Alman $a%iti oldu)u halde, 1 Aral#k 8-3-/9 tarihinde
ra%$on=a geldi ve oradan da hemen Fr$urum=a giderek kumandanlarla
temasa %a"lad#. III. ;rdu kumandan# Gasan i$$et Pa"a, Fnver Pa"a=n#n %u
taarru$ pl>n#n# tasvip etmedi)i i(in isti,as#n# verdi. I+. ve +. kolordu
kumandanlar# da %a"kumandan vekili ile aynr ,ikirde olmad#klar# i(in
yerlerinde kalamad#lar.
I+. kolordu kumandan# Ahmed Cev$i Pa"a 8sonraki Aare"al Cev$i
7akmak9 da taarru$un Fnver Pa"a=n#n tasarlad#)# gi%i yap#la- m#ya6a)#
,ikrini savundu. ;na g:reJ Ger"eyden :n6e askere k#"#n s#6ak tutan giyim
l>$#md#B %undan %a"ka iki ,#rkan#n 6el%i gerekiyor
.D4
duB an6ak m!kemmel %ir ha$#rl#ktan sonra %:yle %ir harekete %a"lamak ve
%a"armak m!mk!n ola6akt#. Fnver Pa"a= %unu ka%ul etmeyin6e, I+.
kolordunun %a"#na ihsan Pa"a=y# getirdi. +I. kolordu kumandam Palip Pa"a
da tasarlanan pl>n# ka%ul etmedi)inden (ekildi ve yerine A%d!lkerim Pa"a
tayin edildi. +. &olordu kumandan# da de)i"tirildi, ve yerine Fnver Pa"a=n#n
(ok %e)endi)i ve takdir etti)i Ga,#$ Gakk# Pa"a getirildi. Ga,#$ Gakk# Pa"a
hakikaten (ok de)erli ve dinamik %ir kumandand#B %u %ak#mdan %ask#n
taarru$unu yapma)a mi$a6# elveri"li idiB !stelik kendisinin <!rk(!l!k<
ideallerini %enimsedi)i ve !rk illerinin kurtar#lmas#n# "iddetle ar$u etti)i
de %iliniyor.
Fnver Pa"a=n#n tasar#s#na g:reJ I+. ve +. kolordular Ruslar# yandan
vurma hareketine giri"irlerken, +I. kolordu ve \andarma %irlikleri, s#n#r
muha,#$lar# ile takviye edilerek, Ruslar#n Pasin ovas#n daki mevkilerine
6epheden h!6uma ge(e6eklerdi. 'ununla Ruslar#n dikkati 6epheye (ekile6ek
ve !rk kuvvetlerinin %ask#n hareketleri kolayla"a6akt#.
'u taarru$a kat#la6ak !rk kuvvetlerinin say#s#, Gopa=ya (#kar#lanlar
dahil, -.4--.0 %in ki"i idi. I+. kolordu daha :n6eki sava"larda epey
h#rpalanm#"t#B ,akat +I. kolordu 50 %in ki"i ve te(hi$at# ile (ok iyi %ir halde
idi. Rus kuvvetlerine gelin6eJ Ruslar#n 6ephedeki %a"kumandan# Peneral
'ergman=#n kumandas#nda 6em=an 1/ %in ki"i vard#. 'unlardan 04 %in piyade
ve / %in atl# olup, ;?\u=da da 2 %in piyade ve %irka( %:l!k &a$ak atl#s#
mev6uttu. 'ir de -/ %in ki"ilik ihtiyat kuvveti &ars=da %ulunuyordu. 'u
suretle !rk kuvvetleri Ruslardan iki misli ,a$la idi. oplara gelin6e, iki
tara, %u %ak#mdan m!savi idi.
-3-/ y#l# Aral#k ay# %a"lar#nda I+. kolordunun -D., .2. ve .3. ,#rkalar#,
&:se-Portanos (evresindeki ileri mev$ilerdeki 8!rk9 k#talar#n#n arkas#nda
yer alm#"t#. Gasankale=den &u$et=e giden %ir patika yolu, &:se-Portanos=tan
ge(ip ;ltu (ay# ovas#na iner ve %uradan 7ak#r-%a%a s#rt#na u$an#r, s#rt#n tam
!st!nden ge(erdi. 'u <ke(i yolu< ta%iatiyle (ok (etin %ir yolduB ,akat k#"
mevsiminde, derin kar ta%akas# ile kapah da) ge(itlerine ve kuytu derelere
inmedi)inden, %inek hayvanlar ve yaya ge(enler i(in %ir dere6eye kadar
elveri"li idi. Maten, vaktiyle 8daha evvelki sava"larda9 hayvanlara y!klenmi"
6e%el toplar# %uradan ge(irildi)i i(in %u yola <top yolu< ad# verilmi"ti.
Da)lar#n s#rt#nda esen "iddetli r!$gar y!$!nden %u <top yolu<nda kar
%ar#nama$ veya nis%eten a$ olurduB dolay#siyle
.D-
ge(ilmesi de kolayla"#rd#. Gasankale=nin ku$eyindeki &:se &oyu n- den ge(en
%u <top yolu< /4 km. kadar :tede, Rus s#n#r#ndaki 'ar- di$=in yukar#s#nda ise
7ak#r-%a%a s#rt#ndan So)anl# yaylas#na ula"#rd#. 'ardi$=in ku$eyinde 8-4--.
km9 Allahuek%er Da)lar# %a"lar ve &ars#n hi$as#na kadar u$an#r.
Fnver Pa"a i"te %u <top yolu<nu %ask#n hareketi i(in se(mi"ti. 'ir
iddiaya g:re ona %u ,ikri veren Al%ay &ont S6hulen%erg olmu"tu. &ont
S6hulen%erg, vaktiyle, u$un $aman i,lis=te Alman konsolosu s#,atiyle
%ulunmu" ve av6#l#k merakiyle &a,kaslar#n her tara,#n# ve !rk s#n#r#n#
dola"m#", topogra,yas#n# m!kemmel :)renmi"ti. Alman <asker heyeti<nde
Al%ay r!t%esi ile !rkiye=ye gelen S6hulen%erg, g!ya, %u yol hakk#nda ve
%undan <%ask#n< i(in ,aydalan#la%ile6e)ine ait Fnver Pa"a=ya %ilgi vermi"ti.
Ruslara kar"# yap#la6ak %u %ask#n hareketinin pl>nlar# ha$#rlan#rken, &ont
S6hulen%erg= in de m!him rol! oldu)u anla"#lmaktad#r. Aama,ih %u <top
yolu< gi$li %ir yol de)ildi. Ruslar her ihtimale kar"# %u yolun ge(ti)i s#n#rdaki
'ardi$ k:y!ne %ir muha,#$ k#tas# koymu"lard#. Cakat, Ruslar %u mevsimde,
yani k#" %a"lay#n6a da)lar# ve s#rtlar# :rten kar !$erinden ve %ilhassa s#,#r
alt#nda .4 dere6e so)ukta, !rklerin %u yoldan ge(melerine imk>n ve ihtimal
vermiyorlard#.
Rus 'a"kumandanl#)# %ir ka( g!n sonra %a"laya6ak olan !rk
taarru$undan hi( %ir ha%eri yoktu. 'u s#ralarda Rus 6ephesinde tam %ir
s!kNnet h!kiim s!r!yordu. 7ar Nikola Il.n#n .4 Aral#k 8-3-/9 tarihinde
Sar#kam#"a geli"i, sonra !rk sahas#ndaki Rus ileri mev$ilerini $iyaretle Rus
askerlerinden %ir(o)unu m!k>,atland#rmas#, 6ephedeki askerlerin <vodka<
porsiyonlar#n#n art#r#lmas# ile kutlanm#"t#. !rk taarru$u, "ayet 5-/ g!n :n6e
%a"lan#" olsayd#, %elki 7ar#n hayat# %ile tehlikeye d!"e%ilirdi. Aama,ih !rk
ordugah#nda Rus 7ar#n#n 6epheyi $iyaretinden kimsenin ha%eri voktu.
J
!rk taarru$u .. Aral#k 8-3-/9 g!n! %a"laya6akt#. .3. ve -D.
t!menlerin, pl>na g:re, .5 Aral#k ge6esinde 7ak#r-%a%a s#rtlar#na varm#"
olmalar# gerekiyordu..2 t!men de d !$erinden giderek, <top yolu<ndan
7atak=a vara6akt#. Q!r!y!"e kat#la6ak k#talar an6ak 6e%el toplar#
g:t!re6ekler ve a)#rl#k asgar hadde indirile6ekti. F,rada da)#t#lan kumanya
da pek a$d# ve hemen hemen kuru yu,kaya m!nhas#r kalm#"t#. Askerlerin
!st!nde so)uktan koruna6ak giyim, kal#n kaputlar veya k#sa go6uk, %a"l#k,
s#6ak tutan postal ve y!n (oraplar nam#na hemen hemen hi(%ir "ey yoktu.
Ayakka%#lar#
.D.
k:yl!lerin giydi)i (ar#ktan i%aretti. Askeri %u tar$da, k#"#n, so)u)un
"iddedendi)i %ir s#rada, hele ge6eleri insanlar# delip ge(en so)uk r!$-
g>rda,da)lara t#rmanma)a sevketmek, hi(%ir %ar#nak olmadan ge6eleri ve
g!nd!$leri da)lar %a"#nda kalmak suretiyle, dara6#k %ir yoldan 6e%r
y!r!y!" yaparak, d!"mana kar"# taarru$a ge(irmek, en ha,i, %ir ta%irle
insa,s#$ %ir hareketti.
.2. ,#rkan#n ge(e6e)i yol %ilhassa (etindi. Cakat Fnver Pa"a
Sar#kam#"=taki Rus kuvvetleri ile, ;tyu=daki Rus tugay#n#n aras#na %u !rk
,#rkas#n# sokmakla, %!y!k %ir ka$an( elde ede6e)ini ummu"tu. .2. C#rkay# da,
+. kolordudan 5-. t!men takip ede6ekti. +. kolordudan 54. ve 5.. t!menler de
harekete kat#la6aklard#. 'u iki ,#rka, %irka( g!n :n6e gi$li6e Fr$urum=dan
harekede, gayet ,ena yollardan ge(erek, ortum=a varm#"t#. 'u kuvvetier ;ltu
istikametinde ilerleye6eklerdi. Ali Cethi 'ey kumandas#ndaki %u %irlik de
ortum (ay# :tesinden Gask:y=e, ;ltu=nun -4 km. %at#s#na vara6akt#. Fnver
Pa"a=n#n tasar#s#na g:re %!t!n %u hareketler sonunda .5. Aral#k tarihinde
;ltu=daki Rus tugay# imha edilmi" ve ;ltu kasa%as# da ele ge(irilmi" ola6akt#.
'unu m!teakip .0 Aral#k g!n! de I+. kolordu Sar#kam#"=a h!6um
ede6ekti. 'u harekette +. kolordudan yard#m g:r!le6ekti. 'ir de Ardahan=a
kar"#, Alman %in%a"# Stange=nin kumandas#nda, 5.. t!menden iki alay ve
seki$ top, %ir de iki %in Ka$ harekete ge(e6ek, 'or(ka=dan iti%aren, 'atum-
Ardahan "osesi takip edile6ekti. Qerine getirilmesi gereken %!t!n %u
hareketler, Fnver Pa"a=mn im$as# alt#nda -3 Aral#k -3-/ tarihini ta"#yan ve
.. Aral#k g!n! i6ra edilmesi gereken %ir <g!nl!k emir< ile %ildirilmi"ti. 'u
emirdeki y!r!y!" hesaplar#n# yapanlar asl#nda, Alman %in%a"#s# Celdmann,
Al%ay 8Peneral9 'ronsart von S6hellendor, olmak !$ere hep Almanlard#.
Gaddi$at#nda makul olan %u hesaplar#n aksayan tara,# k#" "artlar#nda asker
y!r!y!" imk>nlar#n#n ve vuku%ulmas# muhakkak olan ge6ikmelerin na$ar#
iti%are al#nmam#" olmas# idi.
Rus 6ephesine gelin6eJ Aral#k ay#n#n ilk yar#s#nda herhangi%ir hareket
olmam#" ve 'ergman=#n kuvvetleri 7ak#r-%a%a s#rt#ndan, Aras nehrine ve
oradan da Dram-Da)=a kadar m!da,aa va$iyetinde kalm#"lard#. Peneral
Qudeni(=in 6epheyi te,ti"ini m!teakip, Rus k#talar#n#n durumunda %ir(ok
iyilik g:r!lm!"t!. 'u ka%ilden olmak !$ere Rus e,rad#na k#"#n s#6ak tuta6ak
giyimler g:nderilmi" 8%ilhassa koyun go6uklar#9 ve askerin s#hh durumu ile
daha (ok ilgilenilme)e %a"lanm#"t#. -3 ve .4 Aral#k g!nlerinde ilk de,a (ok(a
kar ya)m#"t#B
.D5
ayn# g!n Rus n:%et(ileri ;ltu (evresinde, d=e yak#n kesimde %ir tak#m !rk
asker hareketlerinin g:r!ld!)!n! %ildirdiler.
7ok ge(meden, 'ergman=#n Ae6inkirt=teki ordug>h#nda da alarm ha%eri
al#nd#. ;ltu=daki Rus kumandan# stomin, %a"lanan !rk hareketinin
mahiyetini se$erek ona g:re yard#m istediyse de, 'ergman %una ald#rmad#. ..
Aral#k g!n! 'at# 6ephesindeki Rus %a"kumandanl#)# kararg>h#ndanJ Qa%an6#
aSanlardan al#nan telgra,lara g:re Fnver Pa"a=n#n Fr$urum=da %ulundu)u
&a,kastaki Rus kararg>h#na %ildirilmi"ti. Son g!nlerde %eliren !rk asker
hareketleri de !rklerin %!y!k %ir taarru$a ha$#rland#klar#n# g:stermekte
idi. 'unun !$erine i,lis=deki Rus umum valisi nai%i Peneral A#"layevskiy ve
kurmay %a"kan# Peneral Qudeni(, 6ephe %a"kumandan# olan Peneral
'ergman=#n kararg>h# olan Ae6inkirt=e hareket ettiler 8.5 Aral#k9. 'u suretle
Rus kumandanl#)#, Fnver Pa"a=n#n ha$#rlad#)# ve art#k %a"lam#" olan
taarru$unu kar"#lamak !$ere ted%irler almak i(in 6epheye gitmi"
%ulunuyorduB yani taarru$ %ir s!rpri$ olmaktan (#km#" gi%iydi.
Fnver Pa"a=n#n verdi)i emre g:re, .. Aral#k=ta !rk k#talar#n#n
y!r!y!"! %a"lad#. Cakat %u y!r!y!" ta %a"#ndan iti%aren gayet (etin "artlar
i(inde olduB dolay#siyle (ok yava" geli"mekte idi. 5-. t!men, (ok yorgun %ir
halde ge6eyi 8..I.5 Aral#k9 Nariman=da ge(irdi. 54. ve 5.. t!menler de (ok
%!y!k $orluklarla ilerlemi"ler ve %!t!n %ir g!nde an6ak -1 km.
gide%ilmi"lerdiB hal%uki yap#lan pl>na g:re 54.km. gitmeleri l>$#md#. 'u
ge6ikmeden ;ltu=daki Rus kumandan# isti,ade etti ve :n6eden tahkim edilmi"
olan mevkileri tuttu. .5 Aral#k g!n! ;ltu=da (arp#"malar %a"lad#B ,akat yine
Ruslar#n "ans#na 5-. ve 5.. !rk ,#rkalar# sis y!$!nden %ir%irlerini tan#-
mam#"lar ve d!"man $ann#yle %ir%irleriyle (arp#"ma)a %a"lam#"lard#. 'u
(arp#"ma esnas#nda, maalese, !rk askerleri kar"#l#kl# olarak %in ki"iyi
:ld!rd!lerB sis %ira$ y!kselin6e an6ak yanl#"l#k anla"#ld# ve (arp#"ma durdu.
Aama,ih !rk %ask#n# alt#nda stomin, ;ltu=yu tahliye etmek $orunda kald#
ve Ardahan=a do)ru (ekildi.
.5 Aral#k g!n!, !rk kuvvetlerinden .3. ve -D. t!menler (ok %!y!k
$orluklarla y!r!y!"lerine devam ede%ildiler. .3. t!men Rus s#n#r#ndaki
'ardi$=e yakla"m#"t#B -D. t!men ise %!y!k g!(l!klerle 7atak=a varm#"t#B .2.
t!men de 7ak#r-%a%a s#rtlar#ndan, her tara, karla :rt!l! olmak !$ere, Pitgir
(i,tli)inde %ulunuyordu. Fnver Pa"a kendisi ise 6epheye gitmi", :n hareketi
%i$$at idare etmek istemi"ti ve .5I./ Aral#k ge6esini Id mevkiinde ge(irmi"ti.
.D/
./ Aral#k g!n! s!rekli ya)an kar, !rk k#talar#n#n ilerleyi"ini %!s%!t!n
ge6iktirdi. ; g!n Rus generalleri, A#"layevskiy ve Qudeni(, 'ergman ile
kararg>h#nda g:r!"m!"ler ve Sar#kam#"=#n tehlikede oldu)unu anlam#"lard#.
'unun !$erine Sar#kam#"=#n m!da,aas# i(in gerekli ted%irleri almak !$ere
pl>nlar ha$#rlad#lar. 'ilhassa general Qudeni( her ihtimali d!"!nm!" ve ona
g:re gereken emirleri vermi"ti.
Peneral A#"layevskiy=in 6ephe %oyunda otomo%ille %ir a$ dola"mas# ve
%a$# %ilgiler toplamas# sonunda var#lan kanaat#na g:reJ Sar#kam#" %ehemehal
Ruslar#n elinden (#ka6akt#B dolay#siyle o %:lgedeki k#talar# geri (ekmek i(in
%a"ka %ir yol aramak i6a%ediyordu. Aras nehri %oyun6a &arakurt=a ve
oradan da "oseyi taki%en &ars=a gitmek m!mk!n ola6akt#. A#"layevskiy %u
husustaki g:r!"lerini 'erg- man=a %ildirdiB 'ergman da ayn# ,ikirde
oldu)undan, yani Sar#kam#"=#n kay%edile6e)ine kanaat has#l etti)inden, .0I.1
Aral#k ge6esi kendi kesimindeki k#talara umum (ekili" emrini vermek
hususunda kararl# idi. 'u suretle &a,kas Rus kararg>h#nda da durum (ok
kritik $annedilmi" ve nerede ise umum (ekili" %a"lamak !$ere idi.
Ruslar %u s#rada Sar#kam#"=ta hummal# %ir "ekilde m!da,aa terti%at#
almakla me"guld!ler. 'uradaki Rus kuvvetleri haddi$at#nda :nemsi$di.
Ruslar#n (ok %!y!k %ir "ans#na Sar#kam#"ta tesad!,en %#rak#lm#" iki sahra
topu vard#B i"te %u iki top Ruslar#n i"ine (ok yarad#. 'in ki"ilik Ailis
kuvvetleri 8sivil Rus ve Frmenilerden te"ekk!l eden9 "ehrin d#"#nda,
'ardi$=den gelen yol !$erinde mev$i ald#lar. .5 Aral#k sa%ah# !rk
kuvvetlerinden .3. ,#rka 'ardi$=i ge(ip Sar#kam#" !$erine y!r!me)e %a"lad#.
; g!n (ok so)uktu ve kar ya)#yordu. 'ununla k#talar#n y!r!y!"! %!s%!t!n
yava"lad#. Ruslar %ir m!ddet kar"# durmak istedilerse de, (arp#"ma
neti6esinde geri (ekildiler. Cakat erkenden hava karard#. Ruslar Sar#kam#"=a
(ekildiler. !rk askerleri de da) s#rtlar#nda, a(#kta, s#,#r#n alt#nda yirmi
dere6edeki hava "artlar# alt#nda ge6eyi ge(irmek $orunda idiler. 'ereket
versin ki, da)larda (al# (#rp# (oktu ve dolay#siyle ate" yak#p #s#nmak
m!mk!nd!. Nitekim da) s#rtlar# !rk askerlerinin #s#nmak i(in yakt#klar#
ate" k!meleriyle doldu.
Sar#kam#"=taki Rus kuvvetlerine Al%ay 'ukretov kumanda ediyordu.
i,lis=ten demiryolu ile ve 6epheden Sar#kam#"=a s!r=atle yard#m
yeti"tirilme)e (al#"#l#yordu. .0 Aral#k sa%ah#nda 'ukretov=un kumandas#nda
-044 asker, -444 ki"ilik milisten %a"ka demiryolu
%+(
personeli ve i"(ilerinden te"kil edilen %ir kuvvet de vard# ve saat ge(tik(e
Sar#kam#"=a Rus askeri gelmekte idi. Di)er yandan, .0 Aral#k sa%ah#, so)ukta
da) %a"#nda ge6eyi ge(iren .3. !rk ,#rkas# askerinden y!$ler6esi donmu",
:lm!"t!B sa) kalanlardan %ir (o)u da %ar#nak arayarak etra,taki (i,tlik ve
k:ylere da)#lm#"t#. .3. !men hareketin %a"#nda 2444 ki"i iken "imdi ilk hatta
an6ak /444 mev6udu kalm#"t#.
!rk k#talar# %u (ok a)#r "artlar i(inde 2 6e%el topu getire%ilmi"lerdi.
Fnver Pa"a, Sar#kam#"ta tek %ir Rus topu %ulunmad#)# $an- n#nda idi.
Gal%uki orada, yukar#da s:ylendi)i gi%i ve %ir tesad!, eseri olarak iki sahra
topu vard#. !rk toplar# Sar#kam#"=a top ate"i a(#n6a, Rus toplar# hemen
kar"#l#k verdiler ve daha %!y!k (apta olduklar#ndan !rk toplar#n#
susturdular. 'undan %a"ka Ruslar !rk hatt#na "iddetli makinal# t!,ek ate"i
a(t#lar. Sar#kam#" sava"# %ununla %a"lam#" oldu. Fnver Pa"a=n#n verdi)i emre
g:re, .0 Aral#k g!n! di)er !rk k#talar#n#n da Sar#kam#" yan#na gelmi"
%ulunmalar# i6a%ediyordu. Cakat kar ve so)uk y!$!nden gelmesi gereken
%irlikler yeti"emediler. I+. kolordu, vak#a Sar#kam#"=#n :n!ne varm#"
%ulunuyordu, ,akat %u kolordu (ok sars#lm#" %ir halde idi. 'ir ha,ta :n6e .0
%in mev6udu ve %ir(ok 6e%el topu %ataryalar# ile m!6ehhe$ken, "imdi an6ak
-4 %in ki"i kalm#"t#B onlar da %itkin %ir halde idilerB an6ak .4 kadar 6e%el
topu kalm#"t#B onlar da 'ardi$ ile Sar#kam#" aras#nda idiler. Aama,ih Fnver
Pa"a yine de !mitsi$ de)ildiJ 'at#dan +. kolordunun yeti"mesi her an
%ekleniyor ve +I. kolordunun enerSik taarru$u kar"#s#nda Ruslar#n
Sar#kam#"=a 6epheden dal#p ayr# %ir kuvvet g:nderemiye6ekleri
$annedilmekte idi. Gal%uki durum maalese, Fnver Pa"a=n#n umdu)u gi%i
(#kmad#.
+. kolordu kumandan# Ga,#$ Gakk# Pa"a, en gerekli %ir $amanda, yani
en kritik .0 ve .1 Aral#k g!nlerinde Sar#kam#"=a gelemedi. 7!nk! .5
Aral#k=ta ;ltu=yu $aptetmi", sonra Rus kuvvetlerini taki%en Ardahan=a do)ru
y!r!m!"t!. Ruslar %u sava"larda epey kay#p vermi"lerdi. Ga,#$ Gakk# Pa"a
.0 Aral#k g!n! Penek=i i"gal etti ve oradan da 'ardi$=e gittiB sonra Aerdenik
!$erine y!r!d!B maksad# %ir an evvel Ardahan=# ele ge(irmekti. Cakat Fnver
Pa"a=dan ald#)# %ir emir !$erine Ardahan=a hareketi durdurarak, Sar#kam#"
istikametinde y!r!me)e %a"lad#. 'unu yaparken 5444 rak#ml# ve (ok sarp %ir
da) olan Allahuek%er da)lar#ndan ge(meyi tasarlad#. &ahraman !rk
askerleri %una da katland#lar, ,akat %u y!r!y!" Ga,#$ Gakk Pa"a=ya (ok
pahal#ya mal oldu. *imdiye kadar gayet iyi %ir haldt olan 54. ve 5 - . t!menler
%u y!r!y!" esnas#nda m!thi" kav#plara
.D1
u)rad#lar. Ga,#$ Gakk# Pa"a .1 Aral#k ge6esi Fnver Pa"a ile %ulu"tu ve
durum hakk#nda %ilgi edindi.
'u ge6ikmeler sonunda Ruslar, demiryolu sayesinde Sar#kam#"=a %oyuna
asker ve mal$eme y#)a%ilmi"lerdi. Cakat !rk h!6umu .D ve .2 Aral#k
g!nleri de %!t!n "iddeti ile devam etti. Sar#kam#"=#n yukar# mahallesi iki de,a
el de)i"tirdi ve sonunda !rklerin elinde kald#. 'a$# atl# !rk m!,re$eleri
&ars=a giden demiryoluna (#k#p, Qeni- selim istasyonundaki raylar# havaya
u(urdularB %ununla Sar#kam#" ile &ars aras# kesilmi" oldu.
.D Aral#k g!n! %!t!n !rk h!6umlar# Ruslar tara,#ndan geri at#ld#ysa
da, Ruslar Sar#kam#" i(in tehlikenin (ok %!y!k oldu)u $ann#nda idilerB (!nk!
hakik !rk kuvvetlerinin miktar#n# %ilmiyorlar, oldu)undan (ok ,a$la
tahmin ediyorlard#. 'ir de "u iki hadise Ruslar# tel>"a d!"!rd!J Ardahan=#n
!rklerin eline d!"t!)! ve oraoa %!y!k %ir !rk kuvveti %ulundu)u ha%eri
al#nm#"t#. Sonra &a$aklar#n eline !rk .2. ,#rka kurmay %a"kan# esir
d!"m!"t!B &urmay=#n evrak# aras#nda Fnver Pa"a=n#n yukar#da $ikredilen
<g!nl!k emir<- inin de %ir sureti vard#. 'u emir tetkik edildikten sonra,
Peneral A#"layevskiy !rk taarru$unun mahiyetini :)renin6e deh"etler
i(inde kald#. A#"layevskiy %u taarru$ hareketinin devam etmekte oldu)u
,ikrine sapland# ve hatt> umum (ekili"e karar verilir gi%i oldu. An6ak %u
yap#lmadan :n6e Ae6inkirt=te 'ergman ve Qudeni( ile dan#"t#. Qudeni(
(ekili"e "iddetle kar"# koydu ve %u suretle Peneral A#"layevskiy Rus
k#talar#na umum (ekili" emrini vermekten va$ge(ti. .2 Aral#k g!n! durum
a(#k(a Ruslar#n lehine d:nm!" gi%iydiB (!nk! art#k (ok y#pranm#" olan !rk
askerlerinin o g!nk! h!6umlar# eskisi gi%i tesirli olam#yordu.
Sar#kam#" i(in en (etin sava" .3 Aral#k g!n! yap#ld#. .2 Aral#k=ta !rk
kuvvetlerinin +. kolordudan .2. ,#rka h!6um ha$#rl#klar# yapm#", 5-. t!men
de urnagelin yama(lar#nda, sol kanad# ile demiryolu %oyun6a Qa)#sasan=a
dayanm#"t# 8Sar#kam#"=#n 1,0 km. ku$ey do)usunda9. .2I.3 Aral#k ge6esi 54.
,#rka demiryolunu ge(ip Sar#kam#"=#n g!neyindeki Aliso,u=yu i"gal etti. 'u
suretle Ruslar#n &ars ile irti%at# kesilmi"ti. Cakat Sar#kam#"=# saran !rk
kuvvetleri art#k (ok $ay#,t#. +. kolordunun iki t!meni an6ak -. %in ki"i, I+.
kolordu da an6ak 1 %in ki"i kuvvetinde olup her iki kolordu aras#ndaki irti%at
da g!(l!kle yap#la%iliyordu. !rk kuvvederi %ilhassa top %ak#m#ndan
Ruslara na$aran (ok $ay#, %ir durumda idiler.
.DD
'una kar"#l#k Rus kuvvetlerinin say#s# s!r=atle artm#" ve -5--/ %in
mev6udu olmu"tu. 5/ top ve (ok(a makinal# t!,ek Rus ordusunun ate"
kudretini artt#rm#"t#. Lstelik Rus askerleri iyi giydirilmi", iyi ye- dirilmi"-
i(irilmi"tiB ge6eleri de !st! kapal# mevkilerde idiler.
.3 Aral#k g!n! "iddetli (arp#"malar oldu. !rk askerleri a( ve yar#
(#plak ve yorgun olduklar# halde arslanlar gi%i d!"mana sald#r#yorlard#.
Cakat Ruslar da "iddetle kar"# koydular. Rus muka%il taarru$u da %i$im
askerler tara,#ndan "iddetle geri at#ld#. 7ok kanl# s!ng! h!6umlar# yap#ld#.
Fnver Pa"a %u (arp#"malar# yak#ndan takip ve idare etti. Cakat o g!n %i$im
askerler Sar#kam#"=# alamad#lar. Fnver Pa"a ise ne pahas#na olursa olsun
muhakkak %ir neti6e elde etmek istiyor ve Sar#kam#"=# %ehemehal ele
ge(irme)e a$metmi" gi%iydi. 'a"kumandan vekili emri ile %ir ge6e %ask#n#
sonunda, Sar#kam#"=#n ku$eyine d!"en <&artal Quvas#< mevkii, Ruslardan
geri al#nd# ve %i$im askerler Sar#kam#"=#n i(ine girdiler. Cakat ge6e
karanl#)#nda 6ereyan eden m!thi" %ir s!ng! sava"# sonunda !rkler "ehirden
geri at#ld#larB %u esnada /44 kadar esir de verildi. Fnver Pa"a %u durum
kar"#s#nda, 54 Aral#k g!n! 5444 kadar !rk askeri gelip kat#ld#)# halde,
h!6umun yenilenmesi, i(in emir vermedi.
Gal%uki o g!n, yani 54 Aral#k, Ruslar#n durumu %!s%!t!n d!$eldi.
Ae6inkirt=den getirilen 1 havan topu ile !rklerin mev$ii tesirli %ir "ekilde
d:)!lme)e %a"lanm#"t#. 'u Rus top ate"inin tesiri alt#nda !rk kuvvetleri, %u
kadar inatla m!da,aa ettikleri <Qukar# Sar#kam#"< mahallesini %o"altmak
$orunda kald#lar. 'u suretle h!6um te"e%%!s! tedri6en Ruslar#n eline ge(mek
!$ere idi.
Aama,ih Ruslar i(in tehlike ve kri$ hen!$ %!s%!t!n giderilmi" de)ildi.
.3 Aral#k g!n!, Peneral 'ergman durumu tehlikeli sanarak, Ae6inkirt=ten
umum %ir (ekili" yapmak karar#n# almak istemi"ti. Cakat yine Peneral
Qudeni( onu %u karar#ndan va$ ge(irme)e muva,,ak olduB an6ak %a$#
k#talar#n %ir miktar geri al#nmas# ile yetinildi. .3 ve 54 Aral#k tarihlerinde
Qudeni(=in k#talar# !rk +I. kolordusuna kar"# 6ephe alm#"t#. 54 Aral#k g!n!
Ruslar#n durumunu d!$elten %ir olay daha olduJ Ruslar s!ng! h!6umu ile
Sar#kam#" yan#ndaki, Ahurera$ ve Qayla 'ardi$ (i,tliklerini ele ge(irdiler.
'unun !$erine Rus top(usu tara,#ndan Sar#kam#"=a yakla"an !rk k#talar#n#n
ate"e tutulmas# m!mk!n oldu. Nitekim Ruslar hemen harekete ge(tiler. ;
arada &ars=tan ve i,lis=ten %oyuna yard#m gelmekte oldu)undan, Ruslar
Sar#kam#"=ta art#k "!phe g:t!rme$ %ir !st!nl!k sa)lam#"lard#.
%+8
-;6ak 8-3-09 g!n!, Fnver Pa"a, art#k tasarlam#" oldu)u %u mua$$am
taarru$unun, Sar#kam#" yak#n#nda tam %ir %a"ar#s#$l#)a u)rad#)#n#
g:rm!"t!. !rk kuvvetleri %una %akmaks#$#n - ve . ;6ak g!nlerinde de
(arp#"malara devam ettilerse de, hi(%ir neti6e elde edemediler.
*a"#la6ak 6ihetJ !rk askerlerinin %u kadar $ayiat vermelerine, daha
do)rusu so)uktan, a(l#ktan ve yorgunluktan :lmelerine ra)men, hal>
(arp#"maya devam etmeleri idi. ;n g!n m!temadiyen a(#kta, s#,#r#n
alt#nda .4 dere6eye d!"en so)ukta, giyimsi$, s#6ak yemek de)il, so)uk
yemek %ile %ulamadan, m!temadiyen y!r!y!" ve sava" halinde %ulunan
%u insan!st! tahamm!l!, !rk askerinden %a"ka hi( %ir milletin askeri
g:stereme$di. Cakat %u m!thi" m!6adelede !rk askerinden on
%inler6esi so)uktan dondu, :ld!. 'u durum kar"#s#nda . ;6ak g!n!
art#k durum tamamiyle sarahat kes%etmi"tiJ !rk kuvvetlerinin
Sar#kam#"=# almalar# imk>ns#$d#. Dolay#siyle, %u taarru$un as#l hede,ini
te"kil eden hareket de yap#lam#ya6akt#J ?leri mev$ilerde %ulunan Rus
&a,kas ordusunun (ekili"ine mani olup %u d!"man kuvvetlerini imha
etmek ve &a,kaslara do)ru !rk ilerleyi"ini sa)lamak. Aksine,
Sar#kam#"=a kadar ilerleyen !rk kuvvetleri "imdi Ruslar tara,#ndan
imha edilmek tehlikesine maru$dular.
.;6ak g!n! Fnver Pa"a, m!teeessir %ir halde, ,akat hissiyat#n# %elli
etmeyerek, 6epheden ayr#ld#. &#$#lkilise yan#nda a$ kals#n %ir Rus
m!,re$esinin eline d!"!yordu. Fnver Pa"a 5 ;6ak g!n!, +I. kolordu
kumandan# A%d!lkerim Pa"a=n#n kararg>h#ndan ge(ti ve Fr$urum=a
gitti. ;radan da hi(%ir "ey olmam#" gi%i, istan%ul=a d:nd!. Sar#kam#"
yan#ndaki (arp#"malar ise -D ;6ak g!n!ne kadar devam etti ise d6
%unlar#n art#k :nemi kalmam#"t#. !rk k#talar# tedri6en geri (ekildiler
v6 yine so)uktan, dondan, a(l#ktan m!thi" $ayiata u)rad#lar. Ardahan
ve ;ltu yeniden Ruslar tara,#ndan i"gal edildi.
Sar#kam#" taarru$u !rk ordusunun (ok %!y!k kay#plar vermesine
se%e%iyet verdi. Askerin ekserisi d!"man kur"unu ile de)il, so)uktan donarak
veya a(l#ktan :ld!. 'ir k#sm# ise esir d!"t!. I+. kolordu &umandan# Ali ihsan
Pa"a ve ikiy!$ kadar $a%it ve %irka( %in ne,er esir edilmi"ti. Mayiat#n kat=
%ir rakamla tes%iti imk>ns#$d#rB hareketin %a"#nda, yani taarru$a %il,iil
i"tirak eden 34 %in asker varken, geri d:nenlerin say#s#n#n -4--. %in ki"i
oldu)u anla"#lmaktad#r. 'unlardan -0 %ini esir oldu)una g:re, geriye kalan
D4-D0 %in asker, maalese, so)uktan veya sava"tan :lm!" veya yaralanm#"t#.
Ruslar#n kay%# da a$ de)ildiJ -1 %in :l! ve yaral# -. %in hasta idiB %unlar#n
(o)u donma)a maru$ kalm#"t#.
.D3
'u suretle Fnver Pa"a=n#n har%in ta %a"#ndaki %u <asker ma6eras#<
!rk ordusunun en g!$ide unsurunun l!$umsu$ yere har6anmas#, isra,# ile
sonu(land#. 'u manas#$ taarru$da kay%olan asker %irliklerin yerine %ir daha
o kalitede asker konamad#. 'unun a6# neti6eleri de kendisini g:stermekte
ge6ikmedi J Sar#kam#" taarru$unda %u kadar m!him kuvvet, s#n#r# m!da,aa
eden %irlikler har6and#ktan sonra, Fr$urum, Do)u-Anadolu ve &aradeni$
sahili %undan %:yle Rus taarru$una a(#kt#. A$ sonra 7anakkale 'o)a$#=na
y:neltile6ek olan ?ngili$ ve Crans#$ deni$ ve kara taarru$u, %!t!n !rk
kuvvederinin oralara 6el%ini gerektirdi)inden, ?stan%ul ve 'o)a$lar#n
m!da,aas# en hayat %ir pro%lem olmu", &a,kas s#n#r#na ta$e kuvveder
g:nderilmesi imk>ns#$ hale gelmi"ti.
Sankam#" taarru$una ait, "iddetli sans!r dolay#siyle ?stan%ul
mat%uat#nda hemen hi(%ir ha%er (#kmad#. An6ak %a$# %a"ar#lar hakk#nda
k#sa6a %ilgi verilmekle yetinildi. Aesel> ;ltu=nun al#nmas# ve Ardahan=#n
%i$im kuvvetler tara,#ndan i"gali iri har,lerle ya$#lm#"!. '!y!k ga$etelerden
%irinde, hatt>, <&a,kaslara do)ru< adiyle %a"makale (#km#" ve %ununla !rk
taarru$unun esas hede,i g:sterilmek istenmi"ti. Cakat !rk hareketinin
durdurulmas# ve %!y!k kay#plar verilmesi hakk#nda ga$etelerde hi(%ir ha%er
(#kmad#. Aama,ih %a"ar#s#$ %ir taarru$ ve m!thi" kay#plar hakk#ndaki "ayi-
alar a)#$dan a)#$a s:ylenmi" ve her tara,a yay#lm#"t#. Cakat %undan a(#ktan
a(#)a konu"ma)a kimse 6esaret edemiyordu. Repheden d:nen !rk ve Alman
$a%itlerinin de olup-%itenler hakk#nda %ir(ok kimseye ha%er verdikleri
anla"#l#yor. Alman $a%itlerinin kendi asker 6ihetlerine %una ait mu,assal
rapor sunduklar# da muhakkakt#.
Aama,ih %ir k!l halinde !rklerin &a,kaslardaki %u he$imetlerinin
Almanlar i(in ,a$la %ir :nemi yoktuB (!nk! %u %a"ar#s#$l#)#n Rus-Alman
6ephesine tesiri olmaya6akt#. Ruslar ise Sar#kam#" olaylar#n# ve Rus $a,erini
te,erruat# ile ga$etelerde yay#nlad#lar. Al#nan !rk esirlerinin resimlerini
%ast#larB %u m!nase%etle !rklerin maru$ kald#klar# $ayiat hakk#nda da %ilgi
verildi. Ruslar vas#tasiyle m!tte,ikleri de %u olaylardan ha%erdar oldular ve
?ngili$, Crans#$, ga$ete ve me6mualar#nda Sar#kam#" ,el>keti hakk#nda %ir(ok
ya$# ve resim ne"rettiler. 'u suretle %u m!thi" olaydan ha%erdar edilmeyen
sade6e !rk halk# oldu. An6ak 6epheden geri d:nen ve %u elm vakalara "ahit
olan asker ve $a%itler, ,#s#lt# halinde %undan %ahsetmi"ler ve orduda
yaym#"lard#. 'u ,e6i olaydan y#llar sonra dahi %unun a6# hat#ralar# askerler ve
$a%itler aras#nda yava" sesle ve #$d#rap (ekilerek anlat#lmakta idi.
.24
'u ,a6ian#n en (ok sorumlusu olan ve hen!$ 50 ya"#na %asan <Damad-#
"ehriyar<, 'a"kumandan vekili, Fnver Pa"a=ya g:reJ <Almanlar neti6e
vere6ek kat= meydan muhare%elerine do)ru y!r!rken %i$leri 8!rkleri9
ataletle ithama %a"lam#"lard#. 'u se%eple Sar#kam#" taarru$u tamamen asker
%ir l!$um !$erine yap#lm#"t#r<.
-
Fnver Pa"a %!t!n %u olup %itenleri asker %ir
hareket ve harpte <ola)an "eyler< diye tel>kk etmi" ve %u m!thi" ,el>ketten
:t!r! hi(%ir tel>" veya pi"manl#k eseri g:stermemi"tir. Gatt> %undan gerekli
%ir ders dahi almam#"t#r. 'u gi%i taarru$lara te"e%%!s etmeden :n6e, %unun
%a"ar#l# %itmesini sa)lamak i(in %!t!n gerekli ted%irlerin al#nmas#
gerekti)ini, her hususu adamak#ll# :l(mek-tartmak "art oldu)unu, %a$#
kimselerin %en$ettikleri <Napoleon tasla)#< %u gen( kumandan#n Gar%in
devam# %oyun6a anlayamad#)# iddia edilmi"tir. Fnver Pa"a=n#n
vatanperverli)i, sonsu$ 6esaretinden kimsenin "!phesi yoktuB ,akat %u
Sar#kam#" taarru$u, kendisinin %ir kumandan olarak ka%iliyetini %ir (ok
mah,ilde "!pheye d!"!rm!" oldu)u muhakkakt#r. Aama,ih %u "!phe o
$aman asla i,ade edilememi"ti. Sar#kam#" ,el>ketinden sonra da Fnver
Pa"a=n#n prestiSi eskisi gi%i sars#lmadan devam etmi"tir.
Fnver Pa"a=mn <Sar#kam#" taarru$u< %a$# mah,illerde "iddetle tenkit
edilmi"tir. 'u taarru$ esnas#nda Fnver Pa"an#n yan#nda, &urmay %a"kan#
si,at#yle %ulunan, general 'ronsart=#n %ildirdi)ine g:reJ <!rk pl>n#n#n
%a"ar#s#$l#)a u)ramasrndaki %a"l#6a se%e%iJ !rk kolordular#n#n ayr# ayr#
hareket etmeleri idi. Di)er yandan !rk k#talar# %:yle %ir taarru$u yapa6ak
"ekilde ha$#rlanmam#"lard#.< 'ronsart=#n dediklerine %ak#l#rsa <Alman
$a%itlerinin %ulunmad#klar# %irliklerde (ok (a%uk disiplinsi$lik %a"g:stermi"
ve so)uktan korunmak kaygusu ile k#talar toplu halde ormanlara da)#lm#"lar-
d#. ':yle6e I+. kolordu darmada)#n#k olmu"tu.
.
Sar#kam#" hareketi i(in
kuvvetlerden %ir k#sm# Iraktan 8yani s#6ak iklimli %ir yerden9 getirildi)i
6ihetle,
5
hareket esnas#ndaki m!thi" so)uklara dayana6ak ka%iliyette
de)illerdi. I+.n6u kolordu kumandan# Ali ?hsan Pa"an#n emriyle, askerler
<a)#rl#k olmas#n< diye kaputlar#n# ve (antalar#n# geride %#rakm#"t# - %u
askerler s#,#r#n alt#nda .4 dere6e so)ukta :lme)e mahkNmdular. Sovyet Rus
harp tarih(isi &orsun ise !rk taarru$ pl>n#n# k!(!msememi", ve %ununla
Ruslar#n 6iddi %ir
t Ali Muat Iebesoy, :illt m)cadele hCt,ralar,$ 9stanbul '*(@, s2 '+2
% ;on J;an0enheim an AusS2 Amt2 =era2 %@ Uan2 '*'(2 tel, >r2 '**2
@ Uose# =omiankoSski, +er O
!stmm
en*r!ch des 5ttomanischen eiches$ s2 'HC2
.2-
tehlikeye maru$ kald#klar# %elirtilmi"tir.
-
Di)er yandan, %u hareketin
%!s%!t!n yap#lmaya6ak gi%i olmad#)# da %ilinmektedir. Gareket esnas#nda, hi(
umulmayan hadiselerin $uhuru, 8mesel> Sar#kam#"=ta tesad!,en %#rak#lan iki
sahra topu %ulunmas#B veya Ga,#$ Gakk# Pa"a=n#n harp sahas#na iki g!n ge(
gelmesi9 %a"ar#s#$l#)#n %a"l#6a se%e%leri tel>kki edile%ilir. Rus asker
mah,illeri- de, %a"ta Peneral A#"layevskiy ve Peneral 'ergman olmak !- $ere,
!rk taarru$u kar"#s#nda korkuya d!"m!"ler ve a$ daha Rus k#talar#na
umum (ekili" emri vermek istemi"lerdi. 'u yap#ld#)# takdirde !rk
taarru$unun tam Fnver Pa"a=mn tasarlad#)# gi%i geli"mesi m!mk!nd!. Cakat,
(ok daha realist olan ve durumu so)uk kanl#l#kla m!talaa eden Peneral
Qudeni(, Ruslar#n (ekili"ine mani olmu"tu. Di)er yandan !rkiye=deki Alman
<asker heyeti< %a"kan# Peneral Kiman von Sanders, %u <Sar#kam#" harekeri-
ni<hakl# (#karman#n harp tarihi %ak#m#ndan imk>ns#$ oldu)unu iddia etmi" ve
dolay#siyle Fnver Pa"a=y# su(lam#"t#r.
.
;na g:re, "ayet !rkler Sar#kam#"=#
alm#" olsalar %ile, &ars=# d!"!rmek i(in ellerinde kuvvet ve imk>nlar# yoktu.
Dolay#siyle !rk taarru$u &ars=ta yine de Ruslar tara,#ndan durdurulmu"
ola6akt#.
Sar#kam#"=taki Rus $a,erinin, %a"ka harp sahas#nda yank#s# oldu)u da
iddia edilmektedir. !rklerin S!vey" kanal#na h!6um te"e%%!sleri, A#s#r=da
ve di)er A!sl!man !lkelerde <Panisl>mist< siyaset ve <Pihad-# ek%er< i6a%#
?ngiltere=ye dar%e indirmek istemeleri, ingiltere=de, !rkiye=nin %ir an :n6e
harp d#"# edilmesi gerekti)i kanaatini kuvvetlendirmi"ti. 'u i"in, %a"ta
Rhur6hill olmak !$ere, 7anakkale=yi donanma ile $orlamak ve istan%ul=u ele
ge(irmekle m!mk!n ola6a)# san#l#yordu. Sar#kam#"=taki !rk ma)lu%iyeti
%:yle %ir te"e%%!s! kolayla"t#ra6ak gi%i idi. Nitekim -3-0 *u%at=#nda ?ngili$
ve Crans#$ donanmalar# 7anakkale 'o)a$#na kar"# hareket i(in ha$#rl#klara
giri"tiler ve %u husustan Rus h!k!metini de ha%erdar ettiler. Rus
donanmas#n#n da %u te"e%%!se m!$ahareti istendi.
Ruslar##n m!$ahereti, &aradeni$ donanmas#n# istan%ul 'o)a$#na kar"#
sevketmek veya 'o)a$a yak#n %ir yerde karaya asker (#karmakla ola%ilirdi.
Aama,ih Rus h!k!met mah,illerinde ?ngili$lerin %u te"e%%!sleri ve
m!$aheret ri6alar# pek ho" kar"#lanmam#"t#. Ruslar, ta %a"tan 'o)a$lara kar"#
harekete Qunan donanmas# ve askerlerinin i"tirak ettirilmemesini talep
etmi"ti. Mira, istan%ul ingili$lerle
' >2 )orsun, Sar,kam,ps,kaya operatsiya$ Boskova '*@C, s2 *2
% Bkz2 yuk2 s2 %D82
%8%
%irlikte Qunanl#lar tara,#ndan i"gal edile6ek olursa, eninde sonunda oran#n
Qunanistan=a %#rak#lmas#ndan korkuluyordu.
Aama,ih Rus &aradeni$ donanmas#, yine de, ?ngili$ hareketini
desteklemek !$ere, 'o)a$lara do)ru a(#la6akt#B hatt> Rus askerlerinin
m!tte,iklerle %irlikte ?stan%ul=u i"gale kat#lmalar# i(in gerekli ted%irler de
al#na6akt#. 'u maksatlad#r ki, Rus %a"kumandanl#)#n6a, -3 *u%at -3-0
tarihiyle, &aradeni$ donanmas# kumandan# Amiral F%erhardt=a %ir emir
g:nderilmi"ti. 'u m!nase%etle ;dessa=daki ve &#r#m=daki VII. Rus
ordusunun harekete ha$#rlanmas# yolunda emir dahi verilmi"ti. Aama,ih %u
<ha$#rl#klar< daha $iyade %ir g:steri" mahiyetinde olup !rkleri tehdide ve
aldatma)a matu,tu. Rus %a"kumandanl#)# %u s#ralarda 8ve sonralar# da9
'o)a$lar#n yak#n#na karaya asker (#karmay# 6idd olarak hi(%ir $aman
d!"!nmemi" ve %unu m!tte,iklerine dahi %ildirmemi"tir. A!tte,iklerin ve
Ruslar#n hesaplar# Almanlar#n Rus ordusuna indirdikleri "iddetli dar%elerle
%o"a (#km#"t#. Dolay#siyle Rus %a"kumandanl#)# m!temadiyen Alman ve
Avusturya 6ephelerine yeni kuvvetler sevketmek me6%uriyetinde idi.
'o)a$lara kar"# giri"ile6ek ?ngili$ ve Crans#$ donanma hareketi %ir yandan
!rkiye=yi har% d#"# etme)e matu, ise, ayn# $amanda, Alman asker dar%esi
alt#nda sars#lmaya %a"layan Rusya=ya yard#m ede%ilmeyi g:$ :n!nde
%ulunduruyordu. Rus yenilgileri dolay#siyle ;dessa=dan veya &#r#m=dan
?stan%ul yak#nlar#na Rus askerinin g:nderilmesi imk>ns#$ idi. Cakat,
;dessa=da yine de Rus asker ha$#rl#klar# yap#l#r gi%i g:sterilere %a"vurulmu"
ve %ununla !rkler aldat#lmak istenmi"=ti. !rk %a"kumandanl#)#nda da %u
hareketler 6iddiye al#nm#" ve 'o)a$lar#n m!da,aas# i(in m!him6e !rk
kuvvetleri ?stan%ul=da al#konmu"tu.
D o ) u A n a d o l u = d a R u s t a a r r u $ l a r # v e i l e r l e y i " l e r i @
Sar#kam#" %o$gunundan sonra 8!rk9 III. ;rdusu an6ak .4 %in ki"ilik
%ir kuvvete inmi"tiB %u ordunun yeniden te"kil>tland#r#lmas# me6%uriyeti
vard#. 'u i"e de)erli kumandanlardan Ga,#$ Gakk# Pa"a memur edildi. Cakat
Ga,#$ Gakk# Pa"a=n#n -3-0 Aart=#nda Fr$urum=da ti,ustan :lmesi ile, Rus
6ephesindeki !rk ordusu gen( ve enerSik %ir kumandan#ndan mahrum
kald#. Aama,ih !rk ordu
m Maydalanlan esas eserK f;2 72 D2 Ailen and =oul Burato##, .a!casian #nltle',elds$
s2 @H% ve devam2
%8@
sunda de)erli %ir(ok Pa"a ve daha a"a)# r!t%ede kumandanlar mev6uttu.
'unlardan %iri de Fnver Pa"a=mn am6as# Galil Pa"a idi. Galil Pa"a, 5D. ve 52.
t!menler ve \andarma %irlikleriyle takviye edile6ek ve Diyar%ekir=den
hareketle, ?ran A$er%ay6an#=na gire6ek, Ruslar tara,#ndan %o"alt#lm#" olan
e%ri$=i i"gal ede6ekti. 'ununla, Fnver Pa"a=n#n tasarlad#)# <!rk illerini
,etih< pl>n#ndan hi( olma$sa %ir k#sm# ger(ekle"mi" ola6ak, &a,kaslardaki
!rk-A!sl!man unsurlar# harekete ge(irmek imk>n# has#l ola6ak
san#l#yordu.
Gar%in %a"#ndan iti%aren ;smanl# Devletinin %!t!n erkek n!,usunun
askere al#nmas# h#$la tat%ik edilmi"ti. Dolay#siyle ordudaki asker say#s#
s!r=atle artm#"t#. - 3 - 0 *u%at=#nda !rk ordular# /4 ,#rkadan, yani 044 %in
ki"iden i%aretti. Ayn# y#l#n &as#m ay#nda !rk kuvvetleri 0. ,#rkaya
(#kar#lmak suretiyle en y!ksek merte%eyi %ulmu"tuJ 1/4 %in asker, ..2 %in
hayvan, -./D seyyar top ve 0.4 kale topu vard# 8%a"ka %ir l#esa%a g:reJ 244
%in asker9. 7anakkale sava"lar#nda ve ondan :n6e Sar#kam#"=ta !rk ordusu
(ok kay#p vermekle %era%er 87anakkale=de .44 %in ki"i9, orduda e,rat
%ak#m#ndan s#k#nt# (ekilmiyordu. '!t!n mesele yeter dere6ede harp
mal$emesi ve askere giyim temin etmekti. 'ulgaristan=#n da Almanya
tara,#nda har%e girmesini m!teakip 8-/ Fkim -3-09, !rkiye ile Almanya
aras#nda karadan da irti%at temin edilin6e, (ok miktarda sil>h ve harp
mal$emesi gelme)e %a"lad#.Cakat daha :n6e !rk ordusunda %u %ak#mdan
%!y!k %ir s#k#nt# (ekilmi"ti.
Fnver Pa"a=n#n gayesi, Sar#kam#" ,iyaskosuna %akmaks#$#n Ruslara
kar"# yine de %ir $a,er ka$anmakt#. Galil Pa"a da i"te %u gaye ile e%ri$=e
g:nderilmi"ti. Cakat Ruslara gale%e (almak, Fnver Pa"a=n#n tasarlad#)# gi%i
kolay %ir i" de)ildi.
Sar#kam#"=taki yenilgiden sonra harp te"e%%!s! &a,kas 6ephesinde
Ruslara ge(mi"ti. Ruslar#n %undan %:yle m!da,aada kalmay#p taarru$
ede6ekleri a"ik>rd#. Sar#kam#" sava"lar# Ruslar i(in (etin %ir imtihan te"kil
etmi", onlar da %unu %a"ar# ile vermi"lerdi. An6ak, ka%iliyetsi$li)i meydana
(#kan 6ephe kumandan# Peneral 'ergman %a"ka %ir g:reve nakledilmi",
yerine de ka%iliyetli ve enerSisi ile tan#nan Peneral Qudeni( tayin
edilmi"ti.'undan %:yle Peneral Qudeni( &a,kas 6ephesinde !rklere kar"#
sava"an Rus ordusunun kumandan# s#,at#yle en :nemli sava"lar# idare
ede6ektir. Peneral Qudeni( $aten, Sar#kam#" sava"lar#nda asker hareketlerde
oldu)u gi%i te"kil>t(#l#)# ile de ka%iliyetini g:stermi"ti. Sava"ta maru$ kal#nan
kay#plar# tel>,i i(in hemen ,aaliyete ge(ti. 'ilhassa askerin giyindiril-
.2/
me"ine, ia"esine v6 s#hh 6ihetlere ayr#6a :nem verdi. Ayn# $amanda yollar#n
tamirine (al#"t#. 'u suretle Ruslar#n &a,kas ordusu, -3-0 y#l# ya$#n#n sonunda
tamamiyle taarru$a ha$#r %ir hale gele6ekti. Aama,ih Rus hareketi daha
evvel %a"lad#.
Rus taarru$unun %a"lang#( kesimi 'atum oldu. 'uran#n kumandan#
Peneral Kyakhov adl# (ok at#lgan %iri idi. 'atum=da ,a$la %ir kuvvet yoktu,
me6muu -. ta%ur, 2 top v6 iki P!r6! <dru$inas#<ndan i%aretti. &endisinin %u
mahdut kuvvetlerle a"a)# 7oruh ovas#n# ele ge(irmesi yolunda, Qudeni(
tara,#ndan ;6ak 8-3-09 %a"#nda emir verildi. Aama,ih oradaki !rk
kuvvetleri d6 a$d#J Ardahan=dan (ekilen -044 munta$am asker ve iki !(
hudut muha,#$ ta%uru ve %ir miktar gayri munta$am Ka$ ve A6ar %irlikleri
vard#.
;6ak ortalar#ndan sonra, Peneral Kyakhov harekete ge(ti. *iddetli
(arp#"malardan sonra Ruslar Gopa=y# ald#lar. Sava"lar *u%at ay#nda
yava"lad# ve Aart ay# i(inde Ruslar sahil %oyun6a an6ak -4 km. kadar
derleye%ilmi"lerdiB !rk mukavemeti kar"#s#nda Ruslar durmak
me6%uriyetinde kalm#"lard#. 'ilhassa Ka$ g:n!ll! k#talar# "iddetle
(arp#"#yorlard#. .D Aart tarihinde de Artvin, (etin %ir sava"tan sonra
Ruslar#n eline d!"t!. Ruslar gayretlerine ra)men 7oruh ovas#n# ellerine
ge(iremediler.
Rus kumandanl#)# o s#ralarda en (ok, !rklerin ve A!sl!manlar#n
<ta%i d!"man#< tel>kk etti)i, Frmenilerle me"gul olmakta idi. Frmenilerin
%ulundu)u sahan#n %ir an evvel Ruslar tara,#ndan i"gali hem siyas hem de
strateSik m!l>ha$alarla :n pl>nda yer alm#" %ulunmakta idi. 'u ka%ilden
olmak !$ere, Van g:l! (evresinin Ruslar tara,#ndan i"gali i(in ha$#rl#klar
yap#lma)a %a"land#. Maten %inler6e Frmeni erke)i harp (#kmadan :n6e
Rusya=ya ka(m#", Rus ordusuna girmi" veya Rus $ahitlerinin kumandas#nda
ayr# Frmeni <druina<lar# 8-444 er ki"ilik %irlik9 te"kil etmi"lerdi. Frmeni
k#talar#na aslen Frmeni olan ve Rus ordusunda general r!t%esini alan
Na$ar%ekov kumanda etmekte idi. Na$ar%6kov, gerek Frmeniler meselesinde
ve gerekse A$er%ay6an v6 Van (evresindeki hareketlerde Qudeni(=in %a"
m!"aviri v6 yard#m6#s# idi.
%8(
'ilindi)i !$ere, !rk s#n#rlar# i(inde Van v6 Au" (evrelerindeki "ehir ve
kasa%alarda epey Frmeni ve Nesturi unsuru mev6uttuB ,akat %unlar hi(%ir
ve(hile A!sl!man ahalinin yar#s#n# dahi te"kil etmiyorlard#. Cakat
Frmenilerin <Da"nakutsiyun< 8yahut sade6e Da"- nak(#-Frmenil6r9 te"kil>t#
her yerde gi$li6e kurulmu", gi$lK.sil>h depolar# meydana getirilmi" ve
d#"ardan gelen tahrik ve k#"k#rtma ile !rk devletine kar"# tam %ir d!"man6a
,aaliyete %a"lam#"lard#. Frmeniler %oyuna Ruslara 6asusluk yap#yorlar v6
!rk kuvvetlerinin durumu, hareketleri hakk#nda Ruslara ha%er veriyor-
lard#. ?"te %!t!n %u tahrikler neti6esinde ;an=daki Frmeniler -5- -/ Nisan
8-3-09 tarihinde ayakland#larB 6amiler6, h!k!met dairelerine, %ankalara ve
hastahan6l6r6 %om%alar att#larB A!sl!man ahaliyi kesme)e %a"lad#lar.
*iddetli (arp#"malar sonunda Van "ehri Frmenilerin eline d!"t!. ?"te %u olay
da Rus asker hareketinin Van !$erine y:neltilmesinde m!him rol aynad#.
Di)er yandan Galil Pa"a=n#n A$er%ay6an=a y!r!y!"! de Ruslar#n kar"#
hareketlerini te"vik etmi"ti. Nitekim Qudeni( tara,#ndan ?ran A$6r%ay6an#=na
g:nderilen &a$ak %irlikleri e%ri$=i yeniden ele ge(irdiler. 'u suretle ?ran
A$6-%ay6an=# yeniden Rus i"gali alt#na girmi" oldu. 'u de,a, Ruslar#n
(oktan%eri g:$lerini diktikleri ve <Frmenistan< diye tesmiye ettikleri Do)u-
Anadolu=nun Van, Au" v6 'itlis (evrelerini ele ge(irmek maksad#yle, Rus
kuvdetleri -3-0 Ga$iran=#nda %u istikamete do)ru harekete ge(tiler.
Frmenilerden m!$aheret g:ren Ruslar, kolay6a Van=a kadar ilerlediler v6
%uray# i"gal ettiler. 'ununla Do)u-Anadolu ve Diyar%ak#r sahas#, Van g:l!
tara,#ndan Rus tehdidine maru$ kald#. 'u t6l#did ayn# $amanda Irak=a da
y:neltilmi"ti. Diyar%ak#r Ruslar#n eline g6(e66k olursa, ?skenderun dahi Rus
tehdidi alt#na d!"e%ilirdi. Qukar#da da %elirtildi)i ve(hile, Rus asker
mah,illeri v6 siyaset(ileri, ?skenderun k:r,e$ini ele ge(irmek suretiyle
Akdeni$=e ayak %asmay# tasarlamakta idiler. 'u suretle mevda##a getirile6ek
%ir -'!y!k Frmenistan< yaln#$ Do)##-Anadolu=yu de)il, vaktiyle <&!(!k Fr-
menistan< diye tan#nan &ilikva=y# da i(ine almak suretiyle, ta%ii Rusyan#n
himayesinde, tlal#a do)rusu idaresinde %ir !lke ola6akt#. Frmenistan=#n
i"galinde. Van v6 Au" istikametindeki asker hareket-
:BC
6
lerin arka pl>n#nda i"te %u (ok u$aklara varan siyas ve iktisad emeller vard#.
Ruslar#n %u emelleri, tam olmasa %ile, %ir dere6eye kadar !rk devlet
adamlar#n6a malNmdu. StrateSik %ak#mdan Van ve Au" (evresinin Ruslar#n
elinde %#rak#lmas# asla do)ru olmaya6akt#. 'unun i(indir k i , %u Rus
ilerleyi"inin durdurulmas# ve geri at#lmas# gereki- vordu. 'u va$i,e I+.
kolordu kumandan# A%d!lkerim Pa"a=ya verildi. A%d!lkerim Pa"a III.
;rdudan ve di)er kolordulardan al#nmak suretiyle te"kil edilen D4 %in ki"ilik
%ir kuvvetle, Ruslara kar"# harekete ge(ti.
Ruslarla !rkler aras#ndaki "iddetli sava"lar#n ilk sa,has# -4- -1
emmu$ 8-3-09 tarihlerinde Aala$girt yan#nda 6ereyan ettiB ,akat hi( %ir
neti6e al#namad#, ikin6i sa,has# da .4-.1.6mmu$ g!nlerinde 6ereyan etti ve
%u de,a Ruslar#n yenilgisi ile sonaWrdi. Ruslar %u yenilgi neti6esinde -D
Aay#s=ta i"gal ettikleri Aala$girt "ehrini .1 emmu$=da %o"altt#lar. . A)ustos
tarihlerinde de Rus kuvvetleri %u 6ephede tam %ir (ekili" halinde idiler. 'u
durum kar"#s#nda Van=daki Frmeni %irlikleri de tutunama$lard#B onlar da /
A)ustos 8-3-09 g!n! Van "ehrini terkettiler. Ruslar, Fle"kirt ovas#nda kendi
s#n#rlar#na do)ru (ekilirlerken, A%d!lkerim Pa"a onlar# takip etmekte idi.
'u Aala$girt $a,eri ?stan%ul=da %!y!k sevin(ler ve !mitlere yol a(t#. 'u
$a,erin !rk ilerleyi"ini Aras nehrinin :tesine, yani Rus ara$isine
g:t!re%ile6e)i dahi d!"!n!lme)e %a"land#. Nitekim A%d!lkerim Pa"a=n#n
kuvvetleri hakikaten Fle"kirt ovas#na girdi ve A)r# da)# eteklerinden
ilerleme)e %a"lad#lar. Cakat Qudeni(=in kar"# taarru$u !$erine "iddetli
(arp#"malar %a"lad#. 'u (arp#"malarda, art#k epey yorgun d!"en !rk
k#talar# a)#r kay#plara u)rad#lar, -4 %in :l! ve yaral# ile 1 %in esir verildi. 'u
durum kar"#s#nda III. ;rdunun taarru$ hareketinden, m!da,aaya ge(mesi
me6%uriyeti has#l oldu. Aama,ih Ruslar da ,a$la Slerleyemediler, Ahlat-
Aala$girt hatt#n# tutmakla yetindiler.
!rkiye=ye kar"# yap#la6ak asker hareketle Ruslar, ?ran=#n %ir k#sm#n#n
i"gali ve Van-'itlis (evrelerinin de ele ge(irilmesini kararla"t#rm#"lard#.
'unun hem asker hem de siyas :nemi %!y!k ola6akt#. 7!nk! Rusyan#n
emperyalist emelleri aras#nda iran=#n, -34D de ingiltere ile anla"mas#
gere)in6e, Rusya=ya %#rak#lan <n!,u$ sahas#n#n ilhak# ve <Frmenistan=#n da
Rus imparatorlu)una kat#lmas# %ahis konusu idi. Garp %itti)inde %u yerlerin
%il,iil Rus i"gali alt#nda %u
.2D
lundurulmas# "artt#. *:yle k#=, %ar#" akdi s#ras#nda ?ngiltere ve Mransa olup-%itti
kar"#s#nda %ulunsunlar ve o sahadaki Rus h>kimiyetini tasdik etsinler. 'ir de
?ran=da !rk ve Alman aSanlar#n#n ?ran=# kendi tara,lar#na (ekme)e (al#"t#klar#
da malNmduB !stelik !rk kuvvetlerinin 9ran Azerbaycan' na girmek isteyileri de
Ruslar i(in muhakkak %ir tehlike mahiyetinde idi. 'undan :t!r! Ruslar#n
&u$ey ?ran# %ehemehal i"gal ile, Rus men,aatlerini korumalar# i6ap ediyordu.
Peneral Qudeni( $ikredilen Rus emellerini ger(ekle"tirmek mak- sadiyle,
A%d!lkerim Pa"a=n#n Fle"kirt ovas#ndan (ekili"inden hemen sonra, %ir &a$ak
alay#na Frmeni k#talar#n# da katarak, -3-0 y#l# A)ustos ortalar#nda Van
"ehrini yeniden i"gal ettirdi. 'u s#ralarda &a,kas umum valili)ine ve
dolay#siyle &a,kas ;rdular# 'a"kumandanl#)#na Prand!k Nikola getirilmi"ti
87ar Nikola II. da Rus ordular# 'a"kumandanl#)#n# %i$$at !$erine alm#"t#9.
Prand!k=!n %a"ar#s# olmak !$ere, iran=#n ku$ey k#sm# Ruslar tara,#ndan
i"gale %a"land#. 'una vesile olarak da, ahranda Almanlar ve !rkler lehine
%ir ayaklanma ha$#rlanmas# te"kil etmi"ti. 'u maksatla 'aratov=un
kumandas#nda %ir miktar Rus kuvveti 8%a"l#6a &a$aklar9, deni$ yolu ile -.
&as#m 8-3-09 da Fn$eli liman#na (#kar#ld#lar ve &a$vin !$erine y!r!d!ler.
Rus hareketi, hakikaten ahran=daki Alman-!rk tara,tarlar#n#n
ha$#rlad#klar# <G!k!met dar%esi<ni %o"a (#kard#. Rus k#talar#n#n hareketi
-3-1 y#l# %a"lar#na kadar devamla, &um ve &>"an=a kadar ilerledi. Sultan
'ulak ge(idi ve Men6an mevkileri de 'aratov=un &a$aklar# tara,#ndan i"gal
edildi. &irman"ah, Devlet- >%ad ve Sultan>%ad ile &>"an=a Rus-&a$ak k#talar#
kondu ve %:ylelikle iran=#n ku$eyi ve A$er%ay6an k#sm# Rus kontrol! alt#na
al#nm#" oldu.
Aama,ih Qudeni(=in esas maksad#, 7anakkale=de m!tte,iklerin
(ekilmesi 8.4 Aral#k -3-09 !$erine %o" kala6ak !rk k#talar#n#n &a,kas
6ephesine nakilleri %itmeden :n6e Fr$urum=a kar"# taarru$a ge(mekti. !rk
,#rkalar#n#n Rus 6ephesine gelmeleri ise Aart- Nisan aylar#nda
tamamlanm#" ola6a)#na g:re, Ruslar#n daha :n6e harekete ge(meleri
gerekiyordu. 'u s#ralarda Aahmud &>mil Pa"a=n#n kumandas#ndaki III.
;rdu, --4 kim. kadar tutan 6ephe hatt#nda, Fr$urum m!stahkem
mevkilerine dayanmakta idi. !rk kuvvetlerinin say# D4 %in kadard#.
Rus kumandanl#)#, !rk +I. kolordusu ile +. kolordusunun %ir%irlerine
%iti"tikleri Pasin ovas# ve ;ltu (ay# ovas#n# ay#ran s#rtlardan >ni %ir
taaru$la, !rk 6ephesini yarmak pl>n#n# kurdu.
.22
Rus askerlerinin k#" mevsiminde so)uktan donmamalar# i(in ted%irler al#nd#B
askerlere k#sa go6uk 8koyun postundan -polu"u%ok9, s#6ak tutan pantalon ve
ke(eden (i$me ve k!rkl! "apka 8%a"l#k9, eldivenler verildiB %ir de hareket
esnas#nda ge6eleri ate" yakmak i(in her %ir asker iki-!( odun par(as#
ta"#ya6akt#. Qani Sar#kam#"=a tamamiyle ha$#rl#ks#$ h!6um eden !rk
askerlerinin tam hil>,#na olarak, Rus <soldat< 8ne,er9lar#nm so)uktan
donmalar#na kar"# al#nmas# l>$#m gelen her ted%ire %a" vurulmu"tu.
Qudeni(=in kumanda etti)i Rus ordusunun taarru$ ha$#rl#klar# 5- Aral#k
8-3-09 tarihinde tamamlanm#"t#. aarru$ ise -4 ;6ak 8-3-19 tarihinde
%a"laya6ak ve ilk hareketler II. !rkistan kolordusu tara,#ndan yap#la6akt#.
'u k#" taarru$u !rkler i(in hi( %eklenmedikZ %ir "ey oldu. III. ;rdu
kumandan# Aahmud &>mil Pa"a o s#ralarda i$inle Istan- %ulda %ulunuyordu.
&urmay %a"kan# 'in%a"# Puse 8Alman9 de, ti,!s hastal#)# sonras#, nekahat
i(in Almanya=ya gitmi"ti. !rk ordusu gali%a D4-D0 %in ki"i kuvvetinde olup
-.4 topu vard#. Rus tarru$u ha%erini al#n6a Aahmud &>mil Pa"a a6ele
Fr$urum=a d:nd! ve Ruslar# kar"#lamak !$ere gereken emirleri verdi. Au"
ve 'itlis 6ephesinin m!daa,as# an6ak 51. ,#rka tara,#ndan yap#la6akt#.
Ruslara kar"# m!da,aan#n esas %a"lang#( noktas#n# da &:pr!- k:y
m!stahkem mevkii te"kil ediyordu.
Peneral Qudeni( !rk kuvvetlerini oldu)undan daha (ok sanm#"t# 824
%in ki"i ve -24 top9. Rus yarma hareketi iki"er g!n olmak !$ere !( sa,hada
ger(ekle"tirilmek !$ere te,erruat# ile pl>nla"t#r#l- m#"t#. Aama,ih Rus tarru$u
%ir g!n ge6ikti. -- ;6ak 8-3-19 yap#lan Rus h!6umlar# "iddetli !rk
mukavemeti ile kar"#land# ve Ruslar, dolay#siyle, ilk g!n tasarlad#klar#
%a"ar#y# elde edemediler. Cakat Rus %ask#s# "iddetlendi ve pl>na g:re
geli"me)e %a"lad#. +. kolordu kumandan# A%d!lkerim Pa"a, "iddetli kar"#
h!6umlarla Ruslar# %a$# kesimlerde geri atm#"t#. Cakat Peneral Qudeni( -/
;6ak g!n! %!t!n ihtiyat kuvvetlerini de ate" hatt#na soktu. 'unun !$erinedir
ki -0 ;6ak g!n! Ruslar ilk neti6eleri alma)a %a"lad#lar ve yer yer !rk
6ephesini gerileme)e $orlad#lar. -D ;6ak g!n!, ilk kuvvetli tahkimli mev$i
&:pr!k:y Ruslar#n eline d!"t!.
-3 ;6ak g!n! Rus &a$aklar# Gasankale=ye h!6umla "iddetli %ir
(arp#"madan sonra, %uray# da ele ge(irdiler. 'u suretle <&:pr!k:y
muhare%esi< Ruslar#n gale%esi ile sona erdi ve Fr$urum yolu Ruslar i(in
a(#lm#" oldu. !rk ordusu %u muhare%elerde %!y!k kay#plara u)ram#"t#J
#s%in:l!, yaral# ve donan, 0 %in esir ve %ir de 0 %in ka(ak.
.23
'u tarihten iti%aren !rk ordusunda, %ilhassa III. ;rduda ka(aklar#n say#s#
gittik(e arta6ak ve %u mesele !rk ordusunda :nemli %ir pro%lem helini
ala6akt#r. 'u kay#plar neti6esinde, III. ;rdunun, Rus taarru$unun
%a"lang#6#nda 10 %in mev6udu varken, Rus tarru$unun ikin6i ha,tas#nda /4
%ine inmi"ti. Rus kay%# da a$ de)ildiJ - o %in :l! ve yaral# ve . %in hasta 8(o)u
donmu"tu9. Aama,ih Rus askerlerinin so)uktan korunmalar# i(in ahnan
ted%irler sayesinde, donup :lenlerin veya dondan muta$arr#r olanlar#n say#s#
nis%eten a$d#. !rk ordusu %u de,a Fr$urum m!stahkem mev$iinin arkas#nda
yer alm#" ve %uray# Rus sald#r#s#na kar"# m!da,aaya ha$#rlanm#"t#.
Ruslar#n hede,i %u de,a Fr$urum kalesi idi. !rk ve Rus kuvvetleri
a"a)# yukar# ayn# say#da idilerJ Ruslar D4 %in, !rkler 10 %inB an6ak Ruslar#n
sahra toplar# (ok ,a$la idiJ .54 top, !rklerinkiJ -44 top. Di)er yandan !rk
askerleri Fr$urum (evresindeki kuvvetli ta%yalara dayan#yorlard#. Peneral
Qudeni(=in yarma hareketi, Vi- rintap ile 7illig!l da)# aras#nda toplad#)# 50
%in ki"ilik %ir kuvvetle yap#la6akt#. &:pr!k:y muahere%elerinde verilen
kay#plar# s!r=atle tamamlayan Qudeni(, -- *u%at 8-3-19 tarihinde
Fr$urum=un 7o%an- Dede, Dalan-P:$ ta%yalar#na a)#r toplar#n ate"i ile
tarru$a ge(ti. 'ununla Fr$urum i(in sava" %a"lam#" oldu.
Fn kritik sava"lar -/ *u%at g!n! 6ereyan etti. !rk ordusundan
Ruslara ka(an hain %ir top(u !rk $a%iti, %ataryalardaki top mev$ilerinin
pl>nlar#n# Ruslara vermi"se de
-
Rus ate"inin tesiri pek ,a$la olmam#"t#. 8'u
hain !rk $a%iti, gali%a, sonralar# A$er%ay6an milliyet(ileri tara,#ndan idam
edilmi"tir.9 Ruslar A)-Da)dan ve P!r6!-'o- )a$dan ge(ip "iddetli s!ng!
h!6umlar# ile a,et ta%yas#n# ele ge(irme)e muva,,ak oldular. Ruslar#n eline
%urada -044 esir ve .4 top d!"t!. Durum gittik(e !rklerin aleyhine d:nme)e
%a"lad#.
-0 *u%at 8-3-19 g!n! !rk k#talar# Deve-'oynu mev$iinden (ekilme)e
%a"lad#lar. Nihayet -1 *u%at g!n! Fr$urum "ehri Ruslar#n eline d!"t!. *u%at
ay# $aten, Fr$urum i(in "anss#$l#k getiren %ir ay olmu"tuJ -2D2 de de Ruslar
Fr$urum=a *u%atta girmi"lerdi 82 *u%at9B 8mama,ih -2.3 da Fr$urum=un
Ruslar#n eline d!"mesi .0 Ga$iranda olmu"tu9. 'u suretle -3-1 da Fr$urum
!(!n6! de,a Ruslar#n eline d!"m!" oluyordu. 'u de,a Fr$urum=da 5.D top ve
0 %in kadar esir kald#. III. 8!rk9 ;rdusunun %u sava"lardaki kay%# ise -4
%indiB Rus kay%# ise (ok a$ olup sade6e -444 :l! ve / %in yaral# idi. 'u suretle
!rk
' V2 72 D2 Ailen and =2 Burato##, .a!casian #att='!lds$ s2 @(82
.34
lerin, Do)uda Ruslara kar"# en kuvvetli dayanaklar# olan Fr$urum kalesi (ok
k#sa %ir $amanda ve nis%eten a$ Rus kay%# ile, d!"man#n eline d!"t!. 'u olay
!rkiye %ak#m#ndan (ok %!y!k %ir kay#pt# ve (ok !$!6! idiB Ruslar i(in de
%!y!k %ir $a,erdi. Nitekim Rus ga$eteleri %u Rus $a,erini iri har,lerle te%6il
ettiler ve kiliselerde >yinler yap#ld#. Fr$urum=un kay%#, haddi$at#nda ge(en
sene Sar#kam#" taarru$unda l!$umsu$ yere har6anan en g!$ide !rk
kuvvetlerinin heder edilmesinin %ir neti6esi idi. Fr$urum elden gittikten
sonra, III. ;rdunun kararg>h# Fr$in6an=a nakledildi.
Ruslar#n sade6e Fr$urum=u almakla yetinmeye6ekleri >"ik>rd#. Nitekim
di)er 6ephelerde de Rus ilerleyi"i g:r!ld!. Fr$urum=un d!"t!)! g!n, yani -1
*u%at=ta Rus &a$aklar# Au"=u ele ge(irdiler. Van=dan ve Au"=tan takviye
alan Ruslar, 5 Aart tarihinde 'itlis=e girdiler. 'u suretle Van-Au" ve 'itlis
(evresi de, yani Ruslar#n iddialar#na g:re Frmenilerin (ok(a ya"ad#klar#
yerler, Ruslar#n ve Frmeni (ete6ilerinin eline ge(mi" oldu. !rk asker
durumu %ak#m#ndan %u suretle, -3-1 y#l#n#n ilk !( ay#, m!temadi
ma)lu%iyetlerle ge(mi" ve (ok kay#plara yol a(m#"t#.
-3-0 y#hndaki Rus he$imetleri, Almanlar#n Polonya ve &ur- l>ndiye=yi
i"galleri, 'rest-Kitovsk gi%i kuvvetli %ir kalenin dahi d!"mesi, Rusya=n#n
Alman satveti kar"#s#nda u$un $aman dayanamaya6a)#n# a(#k(a g:stermi"ti.
7anakkale=deki ?ngili$-Crans#$ donanmas#n#n ma)lup edilmesi ve karaya
(#kan Antanta kuvvetlerinin de m!temadiyen %a"ar#s#$l#)a u)ramalar# art#k
Ruslara 'o)a$lar yolu ile m!tte,iklerden yard#m al#namaya6a)#n# da ortaya
koymu"tu. Rusya=n#n %u "artlar i(inde Almanya=ya kar"# %a"ar#l# %ir harp
yapa6a)# ":yle dursun, Rusya=n#n tam %ir yenilgiye gitti)i de a"ik>rd#, i"te %u
"artlar i(inde, 'at# 6ephesindeki ordular#n %a"#nda duran Rus generalleri
aras#nda, Fr$urum=un $apt# ve &a,kaslardaki $a,erlerden ,aydalanarak,
!rkiye ile <ayr# %ir %ar#"< akdi imk>nlar# d!"!n!lmekte idi. 'u hususta
:nayak olan, 'at# 6ephesi Rus ordular# kumandan# Peneral Al6ks6y6v=in
kararg>h#ndaki diplomatik daire direkt:r! Peneral Prens N. A. &uda"ev
8&ouda6he,,9 idi. Peneral Alekseyev ve Peneral Danilev=l6rin d6 <!rkiye ile
ayr# %ir sulh< yapmak ,ikrini makul %ulduklar# ve hemen harekete
ge(ilmesini istedikleri anla"#l#yor.
'u g:r!"!n, Fr$urum=un Ruslar tara,#ndan al#nmas#ndan 8-1 *u%at9
hemen sonra :ne s!r!ld!)! %iliniyor. Prens &uda"ey, 'a"kumandan 8vekili9
Peneral Alekseyev ile de muta%#k kald#ktan sonra, ordu erk>n#n#n ,ikirlerini
Gari6iye na$#r# Sa$onov=a %ir muht#ra
.3-
halinde sunmu"tu.= 'u muht#rada "u esaslar %elirtilmi"tiJ *imdiki "artlar
i(inde Rusya=n#n Almanya=y# yenmesi imk>ns#$d#rB %unun i(in Rusy =n#n
kuvvetlerini tek %ir 6ephede 8yani %at# 6ephesinde9 toplamas# "artt#r. 'undan
:t!r!, &a,kaslarda elde edilen %!y!k $a,erleri ,#rsat %ilerek, !rkiye ile
<ayr# %ir %ar#" akdetmek< yoluna gidilmeli dir. Stat!s J!o ante *tll!m esas#na
g:re yap#la6ak %:yle %ir sulh ile !rklere, Ruslar tara,#ndan i"gal edilen saha
geri verile6ektir. 'u durum kar"#s#nda her halde !rkiye de %una muva,akat
ede6ektir. 'ar#" yap#ld#)# takdirde &a,kaslarda $a,er ka$anan "anl# k#talar
hemen 'a! 6ephesine nakledile6ek ve 8orada maneviyat# d!"!k olan9 Rus
k#talar#n#n da kuvvei maneviyelerini y!kselterek Almanlara kar"# $a,er
ka$an#l nas#nWa hisseleri %!y!k ola6akt#r.
!rkiye ile <ayr# %ir %ar#"< akdedilirken, vak#a, Rusya=n#n <tarih
gayeleri<nden 8yani 'o)a$lan ve ?stan%ul=u ele ge(irmekten9 va$ ge(ile6ekti.
Aama,ih %undan va$ge(i" muvakkat ola6akt#B Almanya=ya kar"# $a,erle
neti6elene6ek %ir harpten sonra, Rusya Napoldon harplerinden sonra oldu)u
gi%i, siyas meselelerin (:$!m!nde %!y!k rol oynaya6ak ve <Fdirne 'ar#"#<
8-2.39 ile <G!nk>r ?skelesi Anla"mas#< 8-2559 gi%i tamamiyle Rusya=n#n
lehine olan muahedeler ahk>m#m yeniden koymas#na kimse mani
olmaya6akt#. Di)er yandan, Almanya=ya kar"# yap#lan %u (etin sava" devam
ettik(e, Rusya 'o)a$lara kar"# %ir"ey yapamaya6a)# gi%i, harpten sonra dahi
%a"anlar elde ede%ile6e)i "!pheli idi. Dolay#siyle Rusya=n#n "imdilik %u (ok
6a$ip gelen <tarih gayesi<nden ,eragat etmesi ve hemen !rkiye ile %ar#"
akdi i(in Rus diplomasisinin ,aaliyete %a"lamas# l>$#m geliyordu. 'u hususta
m!tte,iklere 8yani ?ngiltere ile Cransa=ya9 ha%er verme)e dahi l!$um yoktuB
onlan %ir olup-%itti kar"#s#nda %#rakmak ve Rusya=n#n en %!y!k d!"man#
olan Almanya=ya kar"# %ir $a,er ka$anmak i(in %u yolu se(ti)ine inand#rmak
i6a%ede6ekt#. A!tte,iklerin de %unu ka%ul ede6ekleri muhakkakt#.
Prens &uda"ev=in, Peneral Alekseyev ve di)er Rus generallerinin
g:r!"lerini %u tar$da anlatan <muht#ras#< Gari6iye na$#r# Sa$onov=a, *u%at
-2 den sonra ula"t#r#lm#"t#. Cakat %u tekli, Sa$onov ve Pet- rograd 8eski
Peters%urg9 daki y!ksek mah,iller6e asla ka%ul edilmedi Rusya=n#n har%e
giri"inin en m!him ama6#n# te"kil eden <'o)a$lar
' S*omik sekretn,ch dok!mentov iz Archiva bv2 Bin-tva 9nostrannch Del $7ski Gariciye
>ezareti Arivinden 0izli vesikalar, =etro0rad, dek2 '*'+2 ;esika >o2 (2 ss2 '%-'C2 !onrak
neriK Konstantimpol'i 'rroliv, $istanbul ve Boazlar, T2 :2 s2 %'%-'(A MranszcasK +oc!menti
secrels de Vancien :inistire des 1F'aires 7trangires de !ssie. % vols2 =aris '*@H, vol :, '%D-@H
.3.
ve ?stan%ul<dan va$ge(mek manas#na gelen <!rklerle ayr# %a"#r akdi< Rus
hari6iyesinin takip etti)i d#" siyasete esas iti%ariyle ayk#r# idi. Dolay#siyle
Prens &uda"ev=den geldi)i a^ila"#lan %u ,ikirlere hi( ehemmiyet verilmedi ve
Prens &uda"ev da %a"ka %ir g:reve nakledildi. Rus kararg>h#ndan
g:nderilen %u muht#ra (ok gi$li tutulmu" ve %undan ne m!tte,ikler ve ne de
kar"# tara, ha%er ala%ilmi"ti. 'u muha%ere an6ak 'ol"evik ihtil>lini
m!teakip, 7arl#k Rusyas# Gari6iy6 vek>letinin gi$li anla"malar# v6 vesikalar#
ne"redildi)i $aman ortaya konmu"tur.
Sa$onov=un <!rkiye ile ayr# %ir %ar#" akdetmek< g:r!"!ne kar"#
durmas#ndaki se%eplerden %irini de &a,kaslarda Rus kuvvetlerinin %a"ar#
arkas#ndan %a"ar# elde etmelerinde aramak i6ap eder. 7!nk! Ruslar
Fr$urum, Van, Au" ve 'itlis=i ele ge(irmekle yetinmediler, ra%$on
istikametinde de harekete ge(tiler. 'u hareket 'atum=daki kuvvetlerin
&umandan# Peneral Kyakhov tara,#ndan idare edilmekte idi. Ruslar :n6e
Atina kasa%as# yak#n#nda karaya asker (#kard#lar ve 2 Aart tarihinde Ri$e=yi
i"gal ettiler. Rus kumandan# ra%$on=a h!6um i(in ha$#rl#klar#n#
tamamlad#ktan sonra, -5 Nisan 8-3-19 tarihinde harekete ge(ti. Ahu-Da)
yan#ndaki "iddetli (arp#"malarda Ruslar -444 :l! ve yaral# verdilerB mama,ih
%u a)#r kay#plara %akmaks#$#n Ruslar tarru$lar#na devamla, !rk munta$am
kuvvetlerini ve Ka$ g:n!ll!lerini (ekilme)e $orlad#lar, - 0 I - 1 Nisan ge6esi
"ehir tahliye edildi. ra%$on=daki Rumlar=#n, Rus kararg>h#na %ir heyet
g:nderip "ehre davet etmeleri !$erine -3 Nisan 8-3-19 tarihinde Kyakhov=un
%irlikleri "ehire girdiler. 'u suretle Do)u-Anadolu- --un en :nemli liman#
olan ra%$on da d!"man tara,#ndan istil>ya u)rad#. ra%$on ve (evresi
asker idaresinin %a"#na Alman men"eli general *vart$ getirildi.=
ra%$on=da :teden%eri %ir miktar Rum ya"amakta idi 8-3-1 &as#m
istatisti)ine g:reJ !rk-lsl>m ./.04., Rum -.. 5D2, Frmeni
' Trabzon ve 1evrsi tamamiyle askerF bir idareye tabi tutuldu2 Bama#ih Belediye idaresine bir
ka1 Bslman da tayin edildi2 Ja/lan istatistie 06re Trabzon ve 1evresinin n#usu D%,D** kii idi2
Bunlardan C%,%@@ Bslmand, -umlar ise - %H,@H' ve 7rmeniler de 'D( kii idi2Trabzon'da hemen
-us1a bir 0azete 1karlmaya 0iriildiK Tra/ezuntskiy voyen- ny listok $Trabzon askerF
ya/raklan,2 3ok sonralar, '*'+ ?cak aynda Busta#a !rrF adnda biri Trk1e olarak Trabzon
0azetesi 1karmak iznini aldA Busta#a !rrF'nn vaktiyle 9ttihat1lar tara#ndan takibata urad
anlalyor2 -us idaresi esnasnda oradaki -umlar kendi nu#uzlarn kurmak i1in byk #aaliyete
0irimilerdi2 Bu hususta Tra/ezuntskiy voyenny listok ta e/ey bil0i bulmak mmkndr2 Bu
-us1a 0azededen CH-(H nshas British Bu- seum'da mah#uzdur $Iolendale Qibrary, M2 mise2 %(H,2
.35
-.39. 'u Rumlar da <Gelen milliyet(i< hareketinin tesiriyle !rk devletine
kar"# d!"man6a hislerle dolu idilerB harpten :n6e %a"layan Rus dostlu)u ve
Ruslarla m!nase%etler harp $aman#nda alm#" y!r!m!"t!B dolay#siyle ra%$on
Rumlar# Ruslar#n geli"ini d:rt g:$le %eklemi"lerdi. 7o)u ti6aretle me"gul olan
%u Rumlar aras#nda epey $enginler vard#B $aten etra,taki Rum k:yleri de
!rk k:ylerine nis- %etle daha $engindi. Ruslar#n "ehri i"gallerini m!teakip
Rumlar hemen ,aaliyete ge(tiler ve <mill haklar#n#< tat%ike giri"tiler. 'u hu-
susta Ruslardan a$am m!$aheret g:re6ekleri ta%i idi. ra%$on=da daha
Pontus ?mparatorlu)u devrinde 8-.4/--/129 in"a edilen ve !rkler tara,#ndan
6amie (evrilen yedi kilise m6v6uttu. Ruslar %u eski kiliselerde %undan %:yle
nama$ k#l#nmas#n# yasakla, %unlar# eski sahipleri Rumlara iade ettiler. 'u
<eski kiliselerin< duvarlar#ndaki eski G#ristiyan ,reskleri ve mo$ayikle#inin
meydana (#kar#lmas# i(in hemen ,aaliyete ge(ildi. ra%$on=daki Rum 6emaat#
Ruslarla yak#n i"%irli)i yaparak, !rklere, A!sl!manlara ellerinden gelen
e$iyetleri %#rakmad#lar. Gal%uki ra%$on=un Rus asker valisi ve >miri olan
Peneral *vart$ 8Alman %o$mas#9 tara,#ndan verilen ve rus(a-rum6a- t!rk(e
ya$#l# emire 8il>na9 g:reJ <Rus kanunlar# kar"#s#nda herkes e"itti ve hangi
milletten olursa olsun, hi( %ir kimsenin %a"kas#na tasallut etmeye hakk#
yoktu<.
-
Gal%uki hakikat tamamiyle %una ayk#r# olup, gerek Rumlar ve gerek
Frmeniler Ruslar#n g:$leri :n!nde A!sl!manlara yapmad#klar#n#
%#rakmam#"lard#. !rk d!"manl#)#n# Rus soldatlar#n#n s!ng!lerinin u6unda
getiren Rus istil>s# ve Rus idaresinin $aten %a"ka t!rl! olmas# da tasavvur
edileme$di.
Fr$urum=un sukutu !$erine Fnver Pa"a, III. ;rdu kumandan# Aahmud
&>mil Pa"a=y# a$lederek, yerine 7anakkale muhare%elerinde %!y!k
yararl#klar# g:r!len Vehi% Pa"a=y# tayin etti. 7ok enerSik ve gen( %ir kimse
olan Vehi% Pa"a=n#n ilk va$i,esi III. ;rduyu s!r=atle takviye etmekti. Sonra,
?d-'ay%urt m#ntakas#nda, &arasu ile &aradeni$ aras#nda Rus ilerleyi"ini
durdurmas# emrini alm#"t#. 'a"ka %ir !rk kuvveti de Garput ile Diyar%ak#r
%:lgesinden, 'itlis=teki Ruslara kar"# g:nderile6ektiB %unlar#n %a"#na da, yine
7anakkale=de %!y!k %ir ad yapm#" olan Austa,a &emal Pa"a tayin edildi.
Aay#s 8-3-19 sonlar#nda &a,kas 6ephesindeki !rk kuvvetleri -54 %in ki"i
olup, .44
' Eeneral 5vartz tara#ndan -us1a, -umca vc Trk1e olarak yaynlanan bir il"ndaK
Trabzon'da -us kanunlarnn tatbik edilecei ve btn eski nizalarn unutulmas 0erektii,
kanunlara kar 0elenlerin iddetle cezalandrlacaklar bildirilmiti2 Bu il"n, Trabzon'daki
Amerikan )onsolosu V2 Q2 Uenkins tara#ndan =etro0rad vastasiyle hkmetine 06nderil-
mitir2 >ational Archives $Vashin0ton, Bikro#ilm, -eel D2 >o2 @(@2
.3/
to/la mcehhezdi2 -uslarn ise mevcudu %HH bin kii olu/ CHH to/ vard2 Bu
suretle -uslar, hem askerlerinin says hem de to/ bak mndan Trk
kuvvetlerine nisbetle 1ok stn bir durumda idiler2
Eeneral Judeni1 Gaziran aynda, Bayburt ve 1evresini za/tetmek ve
7rzincan istik"metinde de ilerlemek i1in bir taarruz tasars hazrlarken, ;ehib
=aa, -uslarn hi1 beklemedikleri bir srada taarruza balad2 Bays $'*'D,
sonlarnda Trk kuvvetleri Bamahatun 1evresinde harekete 0e1tiler2 Bu hcum
haddizatnda, 7nver =aa'nn Bays balarnda 7rzincan ve Gar/ut'taki ktalar
te#tiinin bir neticesi idi2 >itekim 'D2 )olordu kumandan Busta#a )emal
.30
bir taarruza 0e1mesini imk"nsz klm 0ibiydi2 Emhane, )elkit ve
7rzincan'n -uslarn eline dmesiyle, Anadolu'nun i1lerine doru yeni bir
taarruz i1in stratePik stnlk saladklar 0ibi, 7rzurum'a kar byk bir Trk
tarruzunu imk"n dnda brakmlard2
> e t i c e s i z T r k t a a r r u z l a r
'*'D yh Temmuz bandan itibaren -uslara kar ya/lan 1etin savalar
sonunda ;ehib =aa'nn elinde mahdut kuvvetler kalmtA ce/he boyunca
ancak 'HH kadar to/ mevcuttu2 Trk ordusunda balayan asker ka1aklar
bsbtn 1oalm ve :::2 ?rdu i1in en 6nemli bir /roblem haline 0elmiti2
Bama#ih 7nver =aa, :::2 ?rdu'nun bu #eci durumuna bakmakszn, Diyarbakr
ve Gar/ut 1evresinde bulunan ::2 ?rdunun -uslara kar taarruza 0e1mesi /l"n
ile me0uld2 Bu taarruzun esas maksad 7rzurum'u yandan vurmak ve bu
suretle -uslar 7rzincan-7rzurum sahasndan 1ekilmee zorlamakt2 B6yle bir
taarruzun baar ile ya/labilecei 7nver =aa'ya bilhassa etra#ndaki Alman
mavirleri tara#ndan telkin edilmi ve bu hareketin te#erruatl /l"nlar da
Alman kurmaylarnca hazrlanmt2 Dolaysiyle bu ba/taki btn mes'uliyet
de onlara raci olacakt2
::2?rdunun bu tarruzu % Austos $'*'D, tarihinde balayacakt ve
:::2?rdu tara#ndan desteklenecekti2 ::2 ?rdunun bu taarruz /l"nlan
hazrlanrken :::2 ?rdunun maruz kald darbeler meydanda idi2 Makat bu
cihet 7nver =aa tara#ndan ve Alman kurmaylarnca asla nazar itibare alnm
deildi2 Ger halde :::2 ?rdunun sr'atle takviye edilecei dnlm
olmaldr2
Bu sralarda ::2 ?rdunun banda Trk ordusunun en tannm
kumandanlarndan birisi olan Bareal Ahmed izzet =aa bulunuyordu2 Makat
ya/lacak taarruzun /l"nlar az 6nce s6ylendii 0ibi :stanbul- da Almanlar
tara#ndan hazrlanmt2 Taarruza balayabilmek i1in karlalan en 01
/roblem deK Garekete 0e1irilecek ktalarn vakti zamannda Gar/ut-Diyarbakr
sahasna nakledilmesi idi2 Jollarn bozukluu, mesa#enin uzakl, bilhassa
nakil vastalarnn yokluu yznden mtemadiyen en0eller 1kmakta idi2 Bu
harekete katlacak birliklerden biri de Busta#a )emal =aa'nn kumanda ettii
<;:2 kolordunun 82 Mrkas idi2 -us askerF istihbaratna 06reK 'D2 kolordu
kumandan Busta#a )emal =aa, 0en1-Trk e#leri arasnda en /o/leri olu/,
cesur, kabiliyetli, enerPik