You are on page 1of 282

en Bilim

F. NI ETZSCHE
Asa Kitabevi 2003
Levent zar
Her hakk sakldr.
Tantm iin yaplacak ksa alntlar dnda hibir yolla oaltlamaz.
Asa Kitabevi: 30
ISBN 975-8149-29-6
1. Basm: Bursa 2003
Kapak:
Verka (0224) 223 72 10
Bask t & Cilt:
zal Matbaas
(0212) 565 25 99
en Bilim
la gaya scienza
F. NIETZSCHE
Ozanla bilge iin her ey sevin vericidir, nemlidir;
biitiin yaantlar yararldr, her gn kutsaldr,
her insan tanrsaldr.
Emerson.
ASA
nl Cad Snmez Saray, No: 20 Bursa
Tel: (o 224) 220 40 74
Faks: (o 224) 223 93 20
i i n d ek i l er
evirmenin Sz 7
ikinci Basma nsz
"AKA, KURNAZLIK, " 19
BRNC KTAP 37
KNC KTAP 79
NC KTAP 117
DRDNC KTAP ^5
BENC KTAP BZ KORKUSUZLAR 209
PRENS VOGELFREI'IN ARKILARI 265
evirmenin Sz
n m nu r a ny roj nu m ra rai nu ny nu
Genliimin byk bir blmn kitaplaryla birlikte geir
diim bir filozofu evirmi olmak beni mutlu ediyor. evirme
nin szn evirisinde sylemi olmas gerektiini biliyorum, bu
yzden yalnzca bir iki noktaya dikkat ekeceim.
Kitap dzyaz blmlerin yan sra iirler de ieriyor. Bunlar
kimi uyakl kimi uyaksz evirdim, Nietzschenin kendisi, bu
iirleri, iirle dalga gemek iin yazdn, onlarn ky havalarna
benzediklerini syler. Ben de zurnada perev yapmaya kalkma
dm.
Metnin trkesini gzden geiren Mnevver zgen ile Kasm
Kkalp'e gnl borcumu dile getirmeliyim.
Eyll 2003, Bursa
Levent zar
Kendi evimde yaarm
Kiynsenin hibir eyini taklit etmedim
Glerim kendine glmeyen her ustaya
Evimin kapsnn zerine
kinci Basma nsz
nu I DJ I 2J r a nu HU I J IDJ r a uy (BJ I BJ (2J
Bu kitaba belki de birden fazla nsz gerek, stelik de so
nunda, ayn deneyimleri yaamayan birinin, nszler aracl ile
bu kitabn deneyimine yaklatrlp yaklatrlamayaca hl
kukulu olacak. Bu kitap, sanki kar, buzu eriten bir yelin diliyle
yazlm gibi; onda yksek moral, huzursuzluk, eliki, nisan
havas var; kn yaknln anmsatt lde, gelmekte olann,
gelmesi zorunlu olann, belki de imdiden gelmi olann k
yenmesini anmsatyor.
Beklenmeyen az nce oluvermiesine, durmadan gnl bor
cunu dile getiriyor -iyileme dnemi iin kran- nk iyileme
dneminin gelmesi beklenmedik bir ey. "en bilim, korkun,
uzun bir baskya damla direnen bir ruhun -sabrla, iddede,
soukkanllkla, boyun emeden ama umut da etmeden direnen
bir ruhun- lgnca elendii bir bayram gsteriyor. Bu kii, bir
anda umudun aknna uruyor imdi, salk umudunun, iyileme
sarholuu umudunun aknna... Bu srete daha ok usd ola
nn, alkln gn na kmasnda alacak ne var; dikenli bir
postu olan, bu yzden okanamayan ya da zorlanamayan ya da
yolu saptrlmayan sorunlara bile bol bol oyuncu tazelik salma
snda alacak ne var? Btn kitap uzun srm bir ktlktan,
gszlkten sonraki bir para enlikten baka bir ey deil; geri
gelen gcn; yarma, br gne inancn yeniden uyanmasnn,
gelecein birdenbire duyumsanmasnn, gelecein grlmesinin,
yakn maceralarn, yeniden alan denizlerin, yeniden izin veri
len, inanlan amalarn sevinci.
11
EN BLM
Uzayp giden l, tkenme, inanszlk, genliin ortasndaki
buzlanma, sahneye yanl zamanda kan yallk -hepsi geride
kald artk. Arnn sonucunu yadsyan gururun zorbasn bile
geride brakan arnn zorbas -sonular avuntulardr -patolojik
olarak gaipten haber vermeye balayanlara kar kendini savun
mak iin kkten yalnzla ekili, romantizm dedikleri tedbirsiz,
martlm bir tinsel beslenmeden ar ar gelien bulantnn
salk verdii, bilmesi keskin bir ac veren, hain, incitici olana
kar kendini kararl bir biimde snrlama. Ah! Kim yeniden
yaayabilir bunlar? Ama yaayabilen biri ksa kesinlikle kk
bir alklktan, taknlktan en bilimden fazlasyla karlk verir
di onlara. rnein bu kitaba bir avu ark eklendi -bu arklarda
bir ozan, balanmas g bir biimde btn ozanlar alaya al
yor. Yazk ki, dirilen yazar yalnzca ozanlara, ozanlarn gzel
"lirik duyarllklarna" ineli szler gndermek zorunda deil.
Onun arad kurban bilen var m? ok gemeden onu kendine
ekecek parodinin materyalini bilen var m? Bu korkutucu bi
imde gzpek kitabn sonunda incipit trogedia1yazyor. Savu
lun! Dpedz gnaha batm, ktcl bir ey duyuruluyor bura
da: ncipit parodia2kukusuz.
2
yi, Bay Nietzsche, brak da gidelim artk: Bize ne Bay Niet-
zschenin yeniden salna kavumasndan?
Bir fizyolog iin salk ile felsefe arasndaki iliki lsnde
ekici pek az soru vardr. Kendi hastalanrsa fizyolog bilimsel
meraknn tmn hastalna yneltir. nk kii olan herkesin,
ille de kendine ait bir felsefesi olaca kabul edilir. Gelgelelim,
byk bir fark var. Kiminde, felsefe yapan, bu kiinin yoksunluk
lardr; kiminde ise onun varlklar, gleridir. Birinciler, felsefe
ye, destek, yattrc, kurtarc, kaldrc ya da payanda ya da
kendilerine yabanclamak iin gerek duyarlar. kinciler iin fel
sefe olsa olsa bir lkstr. En iyi durumda, yengi kazanan birinin
ehvet dknl, sonunda kavramlar cennetine adn kozmik
harflerle yazmak zorunda kald iin kretmektedir. ok daha
yaygn olan ilk durumda, felsefe yapan yoksunluk olduunda -
1 Trajedi balyor.
2 Parodi balyor.
12
btn hasta dnrlerdeki gibi -hasta filozoflar ok daha bol
olduu iin, hastala maruz kalan dncelerden ne olur?
Fizyologu ilgilendiren bir sorudur bu. Burada deney yapmak
olanakldr. Tpk yolcunun kendini usulca uykuya brakmadan
nce belli bir saatte uyanmaya karar vermi olmas gibi, biz filo
zoflar da hastalanmak, bir sre hastaln -gvde ile ruh hastal
nn -kuatmas altnda yaamak zorundaysak gzlerimizi kendi
mize kaparz. Gezginde uyumayan bir ey olduu gibi, gezginin
kendisinde saatleri sayan, kendisini uyandracak bir ey olduunu
bilmesi gibi, biz de belli bir ann bizi uyandracan, o zaman bir
eyin ileri srayp tini eylem iinde yakalayacam biliriz. Tinin
salkl olduu gnlerindeki zgvenine kart olan, gszlk ya
da pimanlk ya da teslimiyet ya da katlama ya da can sknts
gibi btn hastalkl durumlardan sz ediyorum. (nk eski bir
deyi bugn de geerlidin "zgvenli ruh, tavus kuu, at yery-
zndeki en gururlu hayvandr.)
Kii kendini bu biimde sorgulayp batan kardktan sonra,
bugne dek yaplan felsefelerin tm konusunda daha keskin
gzlere sahip olur. nsan dncesinin istemeden girilmi dolam
bal yollarn, yan sokaklarn, dinlenme yerlerini, gneli yerle
rini eskisinden daha iyi grmeye balar. Acl dnrler ektik
leri aclar yznden bu yollara, yerlere ya da yanl yola gtr
mlerdir. nk kii hasta gvdenin, hasta gvdenin gerek duy
duklarnn, tini bilinsizce zorlayp zorlamadn, iteleyip itele
mediini, ayartp ayartmadn bilmektedir: Gnee, dinginlie,
lmlla, dama, ilaca, bir anlamda merheme gtrp gtrme
diini bilmektedir artk. Bar savan zerine yerletiren her
felsefeyi; mutluluun olumsuz tanmn ieren her etii; bir sonu,
u ya da bu trden bir sonu, bir son durumu bilen her metafizii
ya da fizii; bir Ayrya, te'ye, Da, ste can atan her egemen
estetik ya da din filozofunu esinleyenin bir hastalk olup olmad
n sorabiliriz. Fizyolojik gereklerin, bilinsizce, nesnel, ideal, saf
tinsel olan gibi rtlerin ardnda saklanmas rktc boyutlar-
dadr.-Sk sk kendi kendime, daha geni bir adan bakldnda
felsefenin gvdenin yorumundan ya da yanl yorumundan baka
bir ey olup olmadn sormuumdur.
Dnce tarihine bugne dek klavuzluk eden en yksek de
er yarglarnn ardnda bireylerin ya da snflarn ya da hatta b
tn rklarn fiziksel yapsnn rtk yanl anlamalar vardr. Me
tafiziin btn gzpek lgnlklar, zellikle de onun varoluun
KNC BASKIYA NSZ
13
deeri konusundaki sorulara verdii yantlar, her zaman ncelikle
gvdenin semptomlar saylabilir. Bu tr dnya onaylamalar ya
da yadsmalar bilimsel olarak lldklerinde anlam zerresinden
tout court3yoksun olsa da, bunlar tarihiler ya da fizyologlar a
sndan gvdenin iaretleri ya da semptomlar olarak; onun baar
s ya da baarszlnn; onun tarihteki bereketinin, gcnn,
istibdadnn ya da umut krklklarnn, yorgunluunun, gten
dmesinin, sona ilikin nsezilerinin iaretleri, semptomlar
olarak grlebilir. Ben hl szcn istisnai anlammda felsefi
doktorlar -bir halkn, bir an, bir rkn ya da insanln tm
nn derdinin izini srecek olanlar-bekliyorum. Bakalm benim
kukularmn snrlarna dek gitme cesaretleri var m; bakalm u
nermeyi gze alabilecekler mi; Bugne dek felsefe yaparken
tehlikeye atlan, "hakikatten" baka bir eydi, gelecekti, gelimey
di, gt, yaamd.
3
Gryorsunuz, bugn bile yararlarn tketemediim iddetli
hastalk andan ayrlrken ona nankrlk etmek istemiyorum.
Benim dnek salmn verdii grbz glerin4salad yarar
lar iyi biliyorum. eit eit salk durumundan geen, hl da
bu durumlardan gemekte olan bir filozof ayn sayda felsefeden
de geer. O, ister istemez durumunu hep en tinsel biime, uzak
la koyar. Bu biim deitirme sanatna felsefe denir. Biz filozof
lar, halkn yapt gibi gvdeyi ruhtan ayrma konusunda zgr
deiliz. Hatta ruhu, tinden ayrma konusunda daha da az zgrz.
Dnen kurbaalar deiliz biz, barsaklar boaltlm nesnelle
tirme, kaydetme aralar da deiliz. Biz dncelerimizi durma
dan aclarmzdan dorumak, analar gibi onlara sahip olduumuz
btn kan, yrei, atei, hazz, tutkuyu, can ekimesini, vicda
n, yazgy, felaketi balamak zorundayz. Yaam -bu bizim
iin, kendimizi durmadan aleve, a dntrmemiz demektir -
bizi yaralayan her eyi de... Elimizden baka trls gelmez. Has
tala gelince, onsuz edebilir miyim?" sorusu dilimizin ucuna
gelmedi mi hi? Tinin en son kurtarcs yalnzca byk acdr.
EN BLM
3 Toptan.
4 Vierschrtigen des Geistes.
14
KNC BASKIYA NSZ
byk kukunun retmeni olarak btn U'lar X e, gerek,
hakiki X'e, en sondan bir nceki harfe dntrr...
Yalnz, byk, uzun, ar ac zaman ister -onun zerinde ya
aalar gibi yanarz- Bu ac biz filozoflar iimizin en son derin
liklerine inmee, her trl gveni, yaradla iyi olan her eyi, bir
rt oluturan, ortalama olan, ortada kalan her eyi bir yana b
rakmaa zorlar, -belki de daha nce iinde insanlmz buldu
umuz her eyi. Byle bir acnn bizi "daha iyi kldndan
kukuluyum, ama bizi daha derinletirdiini biliyorum.
Grd ikencenin acsn, ikenceciye dilindeki ktlkle
karlk vererek karan Amerikan yerlileri gibi acnn karsna
gurumuzu, alaylarmz, isteme gcmz koymay m rensek;
yoksa acdan kap -nirvana denen- doulu hilie, sessiz, kat,
sar el ekmeye, kendini unutmaya, kendini sndrmee mi
snsak. nsan, kendine egemen olmann bu uzun, tehlikeli al
trmalarndan, birka soru iareti ile birlikte, deiik bir kii ola
rak ortaya kar -en bata da imdiye dek sorgulanan daha fazla,
daha derin, daha iddetli, daha hain, daha ktce, daha dingince
sorgulama istei ile ortaya kar. Yaama gveni kalmamtr.
Yaamn kendisi bir sorun olmutur. Ama buradan, ille de bunun
insann iini karartt sonucu kmaz. Hatta hl yaam sevgisi
bile olanakldr ama insan baka trl sever. Bu kafamzda ku
kular uyandran bir kadna duyulan sevgidir.
4
Sonuta en nemlisi sylenmeden kalmasn: Biri byle bir u-
urumdan, byle iddetli bir hastalktan, ayn zamanda iddetli
kuku hastalndan yeni domu, derisini dkm, daha huysuz,
daha kt bir halde geri dnyor. Sevin iin daha incelmi bir
beeni ile, btn iyi eyler iin daha krlgan bir dille, daha mutlu
duygularla, sevinle, ikinci, tehlikeli masumlukla, daha ocuksu;
gene de nceden olduundan yz kez daha usta, daha put..
u haz severlerin, "okumu yazmlarmzn, zenginlerimizin,
yneticilerimizin anlad anlamda ne ters bir haz, kaba, kfl,
kahverengi bir haz bu seferki..
Biz imdi pazar yerinin grltsn patrtsn nasl da kt
cl ktcl dinliyoruz. Okumu yazmlar, kent sakinleri sana
ta, kitaplara mzie de izin vermiler bugn -tinsel ikilerin yar
dm ile- tecavz etsin, tinsel hazlar salasn diye. imdi tutku
15
nun tiyatral bartlar kulaklarmz rseliyor. Eitimli gece kele
beklerinin sevdii bu romantik kargaa, bu duygu kemekei; onu
yceltmek, iirmek, abartmak iin btn bu flemeler nasl da
tuhaf geliyor bizim beenimize.
Hayr, biz nekahat dnemindekiler iin genelde bir sanat
gerekliyse, o baka bir sanat -alayc, yeni, uucu, kaygszl
tanrsal, sanat tanrsal olan bir sanat; bulutsuz gkte saf alev gibi
bir sanat. En bata da sanatlar iin, yalnzca sanatlar iin bir
sanat Bunun iin her eyden nce neyin gerekli olduunu biz
daha iyi biliriz: Sevin, sevin dostlarm. Ayn zamanda sanat
olarak bunu kantlamak isterdim. Bizim imdi pek iyi bildiimiz
birka ey var. Ah nasl da rendik artk sanat olarak unutma
y, bilmemeyi baarmay.
Geleceimize gelince bizi bir daha Msrl genlerin yolunda
zor bulurlar. Hani u geceleri tapnaklarn tekinsiz olmasna yol
aanlarn, yontular kucaklayan, iyi bir gereke ile rtl tutulan
her eyin rtsn kaldrmak, bunlar amak, gn na kar
mak isteyenlerin. Hayr bu kt beeni, bu hakikat istemi, "ne
pahasna olursa olsun hakikat istei, hakikat akyla genlik deli
lii ekiciliini yitirdi bizim gzmzde. Bunun iin pek dene
yimliyiz, pek ciddiyiz, pek sevinliyiz, pek pikiniz, pek deriniz.
oktandr rts kaldrlan hakikatin hakikat olmaktan ktna
inanyoruz. Buna inanmak iin ok yaadk. Bugn her eyi rl
plak grmemeyi, her eyde bunun iin bulunmamay ya da her
eyi anlamamay, "bilmemeyi bir terbiye sorunu sayyoruz.
Kk kz "Sevgili tanrnn her yerde olduu doru mu?diye
sordu annesine; Bence bu ayp -Filozoflar iin bir uyan! nsan
utangala kar daha saygl olmal, doa bu utangalkla bilme
celerin, alacal bulacal belirsizliklerin ardna saklanyor. Belki de
bu, sebeplerini gstermemek iin nedenleri olan bir kadnn ha
kikati. Acaba onun ad-Y unanllann dedii gibi -Baubo mu?5
Ah u Yunanllar! Onlar nasl yaayacaklann bilirlerdi. Bunun
iin gereken yiite yzeyde, kvrmda, deride durmaktr, gr
nleri sslemektir. Grn Olimpos'unun tmnde biimlere,
tonlara, szlere inanmaktr. Yunanllar yzeyseldi -derinliksizdi.
Bizim, u andaki dncenin en yksek en tehlikeli tepesine
trmanp oradan evreye bakanlarn -oradan aaya bakm olan
EN BLM
5 Baubo ilkel, mstehcen bir dii ifrit, aslnda dii reme organnn
kiiletirilmesi.
16
KNC BASKIYA NSZ
larn- tinin yiitlerinin gene dnp geldiimiz yer tam da buras
deil mi? Biz tam da bu bakmdan Yunanl deil miyiz? Biimle
re, tonlara, szcklere tapanlar? Biz bu yzden sanatlar deil
miyiz?
Ruta
Cenova yaknlarnda
1886 gz
17
"AKA,
KURNAZLIK, "
rai rai rai rai rai rai rai rai rai rai rai m rai
1
an
Bir de benim yemeimi dene yiyici
Tad yarn daha iyi gelecek sana
br gn iyi
Daha da istersen sonra
daha nce yaptm yedi ey
yedi yeni cesaret verecek bana
2
Mutluluum
Kovalamaktan, aramaktan yorulduumdan beri
bulmay rendim.
Y zmde yel estiinden beri
her yelde yelken atm.
3
Ylmaz
Derin kaz durduun yeri
kaynak onun altnda
Barrsa barsn karanlk adamlar
"Altnda cehennem var yalnzca!"
4
A. Hasta mym? yiletim mi?
Kim benim doktorum? Syleyebilir misin?
Nasl da unuttum btn bunlar?
B. Ancak imdi gerekten iyiletin
nk salk unuttuklarndr.
21
EN BLM
5
Erdemli olmak zerine
Neden erdemlerimiz evik ayakl olmasn ki?
Homerosun dizeleri gibi olmal erdemler
onlar gibi gelmeli gitmeli
6
Dnya bilgelii
Tarlada kalma
ok yukar da trmanma.
En iyi ortadan grnr dnya.
7
Vademecum-Vadetecunf
Kaplp biemimin, szlerimin ekimine
Ardmdan gelir misin? izler misin beni?
Kendi kendini inanla izle
bylece usul usul izlemi olursun beni
8
nc Deriyi Dkerken
Derim krlp dklyor
iimdeki ylann alyla.
Sanki daha ok toprakla
susuzluunu yattrmak iin
yememi gibi yeryzn.
Srnyorum yaprakla kk arasnda
uzam yrnm yollardan, am.
Gene de mutluyum hep yediimden
Sen ylan yemi, sen yeryznden.
1 Beni izle, kendini izle
22
9
Gllerim
Evet! sevincim sevindirmek ister benim.
Her sevin sevindirmek ister.
Gllerimi koparmak ister miydiniz?
Eilip saklanmalsn
allarn, dikenlerin iende
sk sk da diken batsn elceizlerine
Sevincim iin -cilveyi sever.
Sevincim iin -hileyi sever.
Gllerimi toplamak ister miydiniz?
10
Horgren
Brakyorum dklsn ou
Bunun iin hor gren diyorlar bana
Kim dolup taan bardaktan iiyorsa
Brakr fazlasn dklp salmaya
Dnmez bu yzden arabn kt olduunu
11
zdei konuuyor.
Keskinle yumuak, kaba ile ince
Tandkla yabanc, kirli ile temiz
Bir yer, alkla bilge bir araya gelir orada
Benim olup olacam bu
Gvercin kadar ylan, bir o kadar da domuz
12
Ik-sever
Gzlerin, usun solmasn istersen
Glgede yrrken gnein izini sr.
"AKA, KURNAZLIK, "
23
13
Danslar iin
Dans ustasyla edenler iin
cam gibi buz cennettir.
14
yi Adam
Can yrekten kan gtmek
lehimli dostluktan yedir.
15
Pas
Keskinlik yetmez, pas da gerek
yoksa, senden sz ederken
hep daha ok gen" derler.
16
Y ukarya
"En iyi nasl kanm dorua?
"Y ukar trman yalnzca
ulamay hi dnme 1
17
Kaba adamn maksimi
Ltfen asla acma! Alarsa alasn
al ltfen, sen al daima
18
Dar ruhlar
Hi sevmem dar ruhlar
iyi de kt de yok gibi ilerinde
EN BLM
24
"AKA, KURNAZLIK, "
19
stemeden Batan karan
olsun diye bir laf att
rast gele -Sz drd bir kadn.
20
Arz ederim
ifte sanc tamak daha kolaydr
tek sancy tamaktan. Arz ederim...
21
Kasntya kar
Patlatmaktansa kendini
bul kk bir inesi olan yeri
22
Erkek ile kadn
Gnlnn ektiini ske ske al
Byle dnr adam.
Kadn ske ske almaz, alar.
23
Yorumlama
Kendimi yorumlarm.
Byle kafeslerim kendimi.
Kendi kendimin yorumu olamam.
Oysa kim kendi yoluna trmanrsa
Benim resmimi de tar aydnlk a
24
Ktmsere ila
Dostum, tad almaz msn sen hi bir eyden ?
Szlanmandan usandm artk ben.
Onu bunu ekitiriyor, ona buna kzyor
25
EN BLM
amaszca kara alyorsun.
Bu yzden sabrm taryor, kalbimi krlyorsun.
Bir ilacm var tam sana gre
gerisi kolay bir uyarsan tavsiyeme
Bir kara kurbaas yutacaksn
sindirim sorununu unutacaksn.
25
Rica
Biliyorum bakalarnn kafasndakini
Ama syleyemem kim olduumu.
Gzlerim bana ok yakn
Grdm ben, ben deilim
Ara ara daha uzaa otursaydm daha iyi olurdu
Ama dmanlarmn oturduu yer ok uzak
Y akn arkadalarmnki de yle.
Dostlarmla benim aramda bir yer orta olurdu.
steim mi? Bil bakalm ben kimim
26
Benim sertliim
Yz adm trmanmam gerek.
Ykselmeliyim, ama inlediini duyuyorum
"Zalimsin! T atan m yaratldk biz?
Yz adm trmanmak zorundaym:
Kimse basamak olmak istemiyor.
27
Gezgin
"Yol yok, epeevre uurum, lm sessizlii!"
Sen istedin byle olsun, ayrldn yoldan kendi isteinle.
Ey yabanc gnln bulanmasn; sakin ol imdi
nk yitirirsin yolunu inandn m tehlikeye.
26
"AKA, KURNAZLIK, "
28
Yeni Balayanlar iin Avuntu
Bak, ocuk kaybolmu domuzlarn arasnda
aresiz, yryemiyor bile:
Alyor, bir ey yapamyor alamaktan baka
Gn gelip yrmei renecek mi?
Ylma! ok gemez dansa kaldrr seni.
Bir kez ayaklarnn zerinde durdu mu
ok gemez bann zerinde durmas.
29
Yldzlarn Bencillii
Y uvarlanan f, ben
Sonsuzca dek dnp durmasam
soranm size, kavuran gnele yarrken
nasl kurtulurdum yanmaktan.
30
Komu
Komumu yaknda sevmem,
yukarda, uzakta olsun isterim.
Baka trl yldzm olabilir mi benim?
31
Gizlenen Ermi
Mutluluun bizi ezmesin diye
eytani beliklerin, eytani nktelerin
eytani giysin iinde gizlesen de kendini,
Hepsi bo bunlarn! Meleksi ermiliini
Aa vuruyor gzlerin.
27
EN BLM
32
Bal adam
A. Durup durup dinliyor Ne duyuyor acaba?
Ne alnyor kulana?
Onu yere vuran ne? Hangi lmcl korku?
B. Kim bir kez zincire vurulmusa
en bata zincirinin akrtsn duyar.
33
Yalnz
nderlik etmekten nefret ederim, izlenmekten de
Boyun emek mi? Hayr! Hayr, boyun emee de
Kendine dehet vermeyen kimseyi korkutamaz.
Ancak korku uyandranlar yol gsterebilir
Bana yol gsterense nefret
Ormandaki, denizdeki hayvanlar gibi
kendimi yitirmeyi seviyorum
uzaklardan avlayp eve getiriyorum kendimi
kendime gelmek iin ayartyorum onu
34
Seneca et hoc genus otnne2
Yazdlar da yazdlar
incir ekirdeini doldurmayan zrvalarn
Sanki primun scriere
deinde pkilosophani.3
35
Buz
Evet, buz yaparm ara ara.
Sindirime yaryor buz.
Sindirilecek ok eyiniz varsa
kesinlikle seversiniz buzumu.
2 Seneka ile Senekagiller
1 nce yaz sonra felsefesini yap.
28
AKA, KURNAZLIK, "
36
Genlik Yazs
A ile O genlik bilgeliimdir benim.4
Gene duydum. Ne mi duydum?
Kulama alman o zaman duyduklarm deil
Yalnzca genliin
sonu gelmez Ahlann, Ohlann iittim
37
Uyar
Yabanclar iin tekinsiz bir yer buras
Tininizin olmas iki kat arttm tehlikeyi.
Kandrrlar, severler, sonra da paralarlar adam
T utkuludur bunlar, bu yzden tinsizdir hepsi.
38
Tanr bizi sever, nk yaratan o bizi.
Bunun zerine Ama tanry insan yaratt" der incelmi kii
"Kendi tasarladn sevmesi gerekmez mi?
Tanry kendisi yaratt diye imdi onu yadsmas m gerek
Bu karm aksyor, bunda eytann parma var.
39
Yaz
Alnmzm teriyle mi yemeliyiz ekmeimizi?
yi doktorlar yemee izin vermiyor terli terli.
Kpek yldz gecede gz krpyor.
Neyin iareti bu imdi?
Alnmzm teriyle artk arap imek gerekiyor.
4 A ile O, alpha ile omega. Balang ile son
29
EN BtLM
40
Kskanmadan
vyorsun onu yok diye gznde kskanln zerresi
yi de alklarna aldrmyor ki
Onunki uza grmek iin kartal gzleri
Yalnzca yldzlar gryor grmyor seni
41
Herakleitosuluk
Yeryznde yalnzca
sava mutluluk verir
Dostluksa ancak
sava alanndan gelir
nde bir olan dosttun
Darlkta karde
Dmanla yzleince denk
lm karsnda zgr
42
Pek kibarn ilkesi
Yerde emeklemektense
ykselmek ayak ucunda
Ak kapdan bakmaktansa
Anahtar deliinden gzetlemek
43
t
n m istediin?
yleyse kulak ver retiye:
Btn onurlu olma iddialarndan vazgemelisin.
30
"AKA, KURNAZLIK, "
44
Dipi
Kim ben mi aratrmacym?
Szn saknarak kullan
olsa olsa arm ben -ar sklet
Derim, dtke derim
sonunda dibe ererim.
45
Hep
Ben bugn geldim bugne yararm dokunur nk
Srekli kalmaya gelenler bunu dnr
Dnya ise yle der szn
"Sen pek erken geldin. Sen ok ge kaldn"
46
Yorgunlann karar
Btn yorgunlar gnee ilendi
Onlar iin bir aacn deeri -glgesi
47
Batma
"Batt batacak derler elenirler
Dorusu o aa inerek ykselir
stn mutluluu ona dert aar
Ar parlakl karanlnzn ardndan koar
48
Y asaya kar
Bir kla asl saat, boynuma takl
bu gn gibi
yldzlarn kousu, horozun t glgeler durdu
Bugnk gibi,
Bana zaman duyuran her ey
imdi suskun, imdi sar, imdi kr
31
her ey susuyor bana doada
yasa ile saatin tiktaklarnda
49
Uzak olsam da halka yararlym ona
Bir gnei gsteriyorum bir bulutu
ama hep kalabaln stnde olan
50
Kafasn yitirdi
Neden imdi zeki, stelik byle ince
herifin akln bandan ald nk .
Bandayd akl gayet gzel daha nce
imdi eytan ald gtrd
-yok yok kz gtrd
51
Dindar yakarlar
"Uup gitse tm anahtarlar
hepsinin deliine
bir maymuncuk girse
Maymuncuklarn hepsi
byle dnr ite.
52
Ayakla yazlm
Ben yalnzca elimle yazmam
Ayam da katlmak ister hep
Salam, zgr, yrekli ayam
Kimi tarlada koar kimi katta
EN BLM
32
"AKA, KURNAZLIK, "
53
nsanca, pek insanca; Bir kitap
Gemie bakarken zgn rkeksin
Ama gelecee gvenirsin kendine gvenirken
Ey ku ne kuu demeliyim sana kartal m
hu -hu diye ten Minervamn baykuu mu?
54
Okuruma
Dilerim dilerin srma gibi miden ta gibi olsun
Benim kitabma katlandysan
kesinlikle benimle de iyi geinirsin.
55
Gereki ressam.
Doaya sadk kalmak, tmden...diyerek balar
Ne zaman doann resmini yapacak.
Dnyann u kk paras bile sonsuzdur
Onlar yaparlar gnllerinin dilediini
yapsa yapsa houna houna gideni yapabilir.
56
Ozann kurumlanmas
yi bir zaman, azck da tutkal verin bana
aac ben kendim de bulurum.
Anlam, anlamsz drt uyakta yatar
Bu da yeter koltuklarm kabartmaa
57
Seici beeni
Seme zgrlm olsa
seve seve cennette bir yer seerdim kendime
daha iyisi -kapsnn nnde
33
EN BLM
58
arpk burun
Burun kabara kabara bakyor
alp kapanyor iri iri delikleri.
Bundan boynuzsuz gergedanm
gururlu adamcm
Bundan ne dyorsun durmadan
Genellikle dpdz gurur
ancak arpk burunla birlikte bulunur.
59
nat kalem
kalemin karalamalar
Kalem karalad: Cehennem ol!
Ben karalamaa mahkum muyum.
Cesurca sokup karyorum hokkaya
akyor mrekkebim dnyor yazya
nasl da geni geni dolduruyor sayfay
Nasl da mutluluk veriyor her ey bana.
Geri yaz pek okunakl deil ama
ne kar bundan
kim okur benim yazdm.
60
Daha yksek kii
Yukar trmanyor -vlmeli
Oysa u hep yukardan geliyor
yaam vgden yoksun kalm
gzden uzak olan vgden uzak kalm.
61
Kukucu yazyor
Bak mrnn yans gitti bile
Dner dner souk terler dktrr gsterge.
Uzun uzun gezdin, epeyce kouturdun
34
"AKA, KURNAZLIK, "
- imdi burda durdun.
ok aradn peki ne buldun?
Bak mrn yans gitti bile
acyla yanlg vard burda her saat
ne arayp durursun hl
aradm tam da u: temel alabilecek bir temel buna
62
Ecce Hono
Pekil biliyorum nereden geldiimi
Doymaz a gzl bir alev gibi
yakarm kor ederim kendimi.
Ik kesilir neyi elime alsam
Kl olur tekrar braksam
Su gtrmez alevim ben
63
Yldz tresi
Senin yrngen nceden belli
karanlk nedir, yldz nedir ki
Mutlu mutlu dn a bu a
sana an rezillii hem uzak hem yabanc
En uzak dnya seninle aydnlanmal
acmak senin iin bir gnah saylmal
Ama bir buyruum var sana saf ol!
35
BRNC KTAP
ra ra ra ra ra ra ra ra ra
1
insan varlnn amacn retenler, -insanlara iyi gzle de,
kt gzle de baksam, onlarn her durumda, hep bir ama pe
inde olduklarn grdm: Hepsi, zelde tek tek her bir insan,
trnn korunmas iin iyi olan yapyor. Gelgelelim bunu insan
trne besledikleri sevgiden yapmyorlar; byle davranmalarnn
nedeni, bu igdden daha eski, daha gl, daha kat, daha
yenilmez bir igdleri olmamas; nk bu igd bizim so
yumuzun, srmzn tam da znde var. Komularmz yarar
llarla zararllar; iyiler ile ktler diye kolayca blmemiz, olsa
olsa, allagelmi dar grlkten kaynaklanr. Toplamn hesab
karldnda; btn zerinde uzun uzun kafa yorulduunda,
insan bu dzenlemeden, blmlemeden kukuya kaplr, sonun
da bu ayrm brakr. En zararl insan bile, trn korunmas ba
kmndan, belki de en yararl insandr. unun iin: O kendinde ya
da yaratt etkiler aracl ile igdleri korur; bu koruma, bu
koruyucu etki olmasa, insanlk imdiye dek gever ya da rr-
d. Kin, bakasnn acsna sevinme, yamaclk, egemenlik tut
kusu, btn teki kt diye adlandrlanlar, tr korumann en
artc ekonomisine aittir. Pahal, savurgan, genelde son derece
alka olsa da, onun imdiye dek trmz koruduu aka
kantlanmtr.
Sen sevgili insan kardeim; sen komu, bundan byle sizin t
rn tmyle zararna; baka deyile "aklsz, "kt yaayp yaa
yamayacanz bilmiyorum. Tre zarar verebilecek olann soyu
belki de binlerce yl nce kurumu bulunuyor; imdi o artk tanr
iin bile olanaksz olan eylerin arasna katlm durumda. En iyi
ya da en kt tutkuna smsk yap; ncelikle de yok ol! Gr
ne gre, ikisinde de hl insanln destei; yardmcs olacaksn;
sonunda seni vecekler -ama vdkleri gibi kara da alacak
lar. Ama sen, birey olarak seninle; seni hakikatin snrna getiren
39
EN BLM
en iyi niteliklerinle; sineimsi, kurbaams perianlnla btn
btn alay edebilecek tek kii bulamayacaksn. nsann, hakikatin
tmnn iinden glmek zorunda olduu zamandaki gibi kendi
kendine glmesi - En iyilerde buna yetecek lde hakikat anla
y yoktu imdiye dek; tanr vergisi yetenei olanlarda ise bu
konuda ok az deha vard. Belki de, bu gl iin bir gelecek var
henz! nsanln tr her eydir", "Herkes her zaman hi kimse
dir tmcesini iine sindirdii; bu en-son kurtuluun, sorumsuz
luun giriinin her, herkese ak olduu adan sz ediyorum.
Belki o zaman bu gl bilgelikle birletirebilir. en Bilim belki
ancak o zaman olacak.
imdilik durum bsbtn deiik; insan varoluunun kome
disi henz kendi kendisinin "bilincinde" deil; imdilik daha tra
gedyann; ahlaklar ile dinlerin zaman. Din kurucularnn, ahlak
kurucularnn, tresel deer yarglarna kar sava kkrtanlarn;
vicdan azab, din sava retmenlerinin hep yeniden yeniden
ortaya kmasnn anlam ne? Sahnedeki bu kahramanlarn anla
m ne? nk bugne dek bu ortaya kanlar kahramanlarn ta
kendisiydi. Geri kalanlarn tm, zaman zaman bize yalnzca
bunlar grnse de, bize fazlasyla yakn olsalar da, ister ara gere
ya da perde arkas olarak ortaya ksnlar; ister dert orta ya da
oda hizmetisi rolnde olsunlar, bu kahramanlarn kt sahne
nin dekoru olmaya hizmet ettiler. (rnein ozanlar hep bir ahla
kn oda hizmetileri oldular.)
Bu tragedya yazarlarnn, tanrnn karlarn arttrdklarna ya
da tanrnn zel elisi olarak altklarna inanmalar gerekliydi,
gene de onlarn da trn kar uruna alt besbelli. Onlar
yaama inancn koruyarak trn yaamn da korur. Hayat ya
amaya deer, onlarn her biri byle seslenir. "Bu yaamn kendi
sinde bir ey var; yaamn ardnda, altnda bir ey var, dikkat
edin.
Hem en yksek insanlar, hem de en sradan insanlar ayn l
de etkileyen bu igd; akas yaam koruma igds, ara
ara tinin usu, ara ara da tinin tutkusu olarak ortaya kar. Bu
durumda, onun evresinde gz alc bir yandalar topluluu bu
lunur, onun temelde bir igd olduu, bir alklk olduu, daya
naksz olduu elden geldiince unutturulur. Yaam sevmek ge
rekir, nk-! insann kendini, en yaknndakileri korumas gere
kir, nk-! Btn bu "nkuler; "gerekirler ne demek oluyor;
gelecekte bunlarn nasl bir anlam olabilir? Bunlar, zorunlu ola
40
BRNC KTAP
nn; hep amaszca, kendiliinden olagelenin; artk bir ama u
runa yaplan bir ey olarak grlmesine, insanlarn kafasna akl
diye, en son buyruk diye sokulmasna yarar. nsan varoluunun
amacnn retmeni olarak etik retmeni sahneye kar. O bu
amala ikinci, deiik bir insan varl uydurur, yeni dzenei
araclyla eski, sradan insan varlm ileden karr. Evet! O
bizim bu insan varlna, kendimize ya da ona glmemizi hi
istemez; nk onun iin bir her zaman birdir, balangtr, son
dur, ulu bir eydir; onun iin tr yoktur, toplam yoktur, sfr
yoktur. Bulular, deerlendirmeleri dpedz alka, an cokulu
olabilir; doal ak fena halde yanl yarglayabilir, doal koullar
tmden yadsyabilir -btn etikler bir lde alk, bir lde
doaya karyd bugne dek - yle ki, bunlardan biri insanl ele
geirmi olsayd, insan soyunu yok ederdi herhalde. Gene de
"kahraman"n sahneye her knda yeni bir ey de ortaya kar
Kahkahann korkun kar yars. Bu derin sarsnt iinde birok
birey unu dnn Evet, yaamaya deeri Evet, ben yaamaya
deerimi", "Yaam, ben, sen, biz hepimiz birbirimiz iin bir kez
daha, bir sre iin ilginletik.
Byk ama retmenlerinin, imdiye dek, uzun erimde usa,
gle, doaya yenik dtn kimse yadsmaz.Ksa trajedi
sonunda hep insan varlnn bengi komedisine dnt.
Aschilosun dedii gibi "kahkahlrn saysz dalgas, sonunda
mutlaka bu yce tragedya yazarlarnn en bynn bile ste
sinden gelir. Ama gerekli dzeltmeyi yapan gllere karn insan
varl, hep yeniden yeniden ortaya kan varolu amac ret
menleri tarafndan dntrld. Artk onlar bir eye daha gerek
duyuyor. Bu tr "ama retmenlerinin, retilerinin hep yeni
den ortaya kmasna...
Usul usul dlemsel bir hayvan haline getirildi insan. Baka
hayvanlardan farkl olarak, artk bu hayvann yerine getirmesi
gereken baka bir varolu koulu var. nsan ara sra, neden var
olduunu bilmek, inanmak zorunda. nsan tr, dnem dnem
yaama gvenmeden -yaama nedenine inanmadan geliemez!
nsan trnn deeri ara ara, tekrar tekrar deerden drlecek.
"Bundan byle kesinlikle glnesi bir ey var!" insann en ar
bal dostu unu ekler. "Yalnzca kahkaha ile sevinli bilgelik
deil, yceltilen btn aklszlklar ile tragedya da tr koruma
nn aralar, gerekleri arasnda yer alr."
41
EN BLM
yleyse1. yleyse! Beni anlyor musun sevgili kardeim? Bu
gelgitin yeni yasasn anlyor musun? Bizim de zamanmz gele
cek.
2
Entellektel vicdan.- Ayn deneyimi bir daha bir daha yaa
dm, onunla her karlamamda tylerim diken diken olur. o
unluun entellektel vicdan olduuna inanmak istemiyorum,
elimle tutsam bile. Evet, byle bir eyi talep eden biri, en kalaba
lk bir ehirde ldeymiesine yalnz kalr gibi geliyor bana.
Herkes size yabanc gzlerle bakp arabasn ileri srer, u iyi; bu
kt derler; nemli saydklarnn nemsizliini belli ettiinizde
kimsenin yz bile kzarmaz.- kimse size kzmaz, olsa olsa ku
kunuza glerler. Diyeceim u: Byk ounluk una ya da buna
inanmay; inand eye gre yaamay, nceden bu inan iin ya
da ona kar en salam temelin bilincine varmakszn; en azndan
sonradan bu temeli gsterme zahmetine girmeden byle yaama
y aalk bir ey saymaz. En yetenekli erkekler, en soylu kadn
lar da bu "byk ounluun" iinde henz. yi kalplilik, incelik,
deha gibi erdemleri olanlar, inanlarnda, nyarglarnda bu gev
ek duygular ho gryorsa; yce insan, aalk kiilerden ayran
kesinlik tutkusu, onlarn en iten hrs, en derin gereksinimi de
ilse bana ne bu insanlardan.
Belli bir sofuluun akla kar kin duyduunu grdm, bu, hi
deilse onlarn kt entellektel vicdan aa vuruyordu. Ne var
ki, insan varlnn bu rerum ccmcordia discors'da,1btn bu hari
ka belirsizlikte, bu bereketli ok anlamllkta soru sormadan,
soru sorma hrs, ehveti ile rpermeden durmas; soru sorandan
hi deilse nefret bile etmeden, stelik belki de onunla belli
belirsiz elenerek durmas. Benim alaklk olarak duyumsadm
da bu. Herkeste nce bu duyguyu aramay kendime i edindim:
Bir takm kaklar nsan olan her insanda bu duygu vardr diye
rek tekrar tekrar aklm elmee urayorlar. Benim insafszlk
biimim de bu.
1 eylerin uyumsuz uyumu.
42
3
Soylu ile ayak takm - Btn soylu, yce gnll duygular
sradan yaradllara yararsz, bundan tr de ncelikle inanl
maz grnr. Byle eyleri duyduklarnda gz krparak sanki
yle demek isterler "Bunda yararl bir ey olsa evresindeki
duvarlardan grnmezdi Soylu kiiden, o sanki gizli bir yoldan
yarar salamak istermiesine pirelenirler. Bencil olmayan ama
larn, kazanlarn olmadna ylesine adamakll inandnlmladr
ki, onlarn gznde soyluluk bir tr kaklktr. Soylu kiinin
sevincini kmser, gzlerindeki parltya glerler. Bundan tr
ona kmseyerek bakarken yle dnrler: nsan zarara u
radna nasl sevinebilir, nasl olur da gz gre gre zarara ura
mak isteyebilir; soylu heyecanlara balanmak usun bir hastal
olsa gerek. Ayak takm kendi nyargsn sarslmaz saymakla,
amalarn, n yarglarn kendilerindeki en gl igd olarak
glendirmeye kararl olmasyla bakalarndan ayrlr; bu igd
yznden eytana uyup yararsz, amasz bir ie kalkmaz. Onla
rn bilgelii, zgveni budur.
Ayaktakm ile karlatrldnda yksek doaya us er
dirilemez. Soylu, yce gnll, zverili kii gerekte drtlerini
destekler, en iyi durumda olduklarnda bunlar uslarn susturur
lar. Yaamn tehlike atlarak koruyan; ksnl zamannda diisini
lesiye izleyen, ne tehlikeyi ne de lm dnen bir hayvann
usu da bu durumda mola verir, ona btn btn egemen olan bu
istein yolunu kesecek, onu azaltacak korkunun tmne egemen
olur. Hayvan her zamankinden daha alk olur, tpk soylu, yce
gnll olanlar gibi... steme - istememe duygusu ylesine gl-
dr ki, anlama yetisi bunlar karsnda susmak ya da kendini
onlarn hizmetine vermek zorunda kalr. O zaman kalbiyle kafas
yer deitirir. Artk tutkudan sz etmenin zaman gelmitir. (Ara
ara buna aykr, "tutkunun tersine dnmesi" gibi bir durum da
ortaya kar pek ala. rnein, bir zamanlar, biri elini
Fontenella'nn2yreinin zerine koyarak "Burada da beyin var
dostlarm demiti.)
Ayak takmnn soylu kiide kmsedii de tutkunun bu a-
klszl ya da ters akldr. zellikle de tutku bsbtn dlem-
sel, bana buyruk saylan amalarna yneldiinde. kembenin
tutkusuna yenik denlere kzlsa da insanlar hi deilse zorba
BRNC KTAP
2 Bemard le Bovier de Fontenelle -1657-1757.
43
EN BLM
yneticinin burada yaratt ekimi kavrar. Ama kiinin bilgi
tutkusu iin kendi saln, soyluluunu tehlikeye atmas anla
lmaz. Yksek doann beenisi istisnalara; genelde kimsenin
ilgilenmedii, grnte tatsz tuzsuz eylere ynelir. Daha yk
sek yaradln esiz bir deer ls vardr, ayrca kendi esiz
beenisinin, zel bir duruma zg bir deer ls olduuna
inanmaz. ou zaman, kendi deerlerini ya da deersizliklerini
genel geer deer ya da deersizlik olarak koyar, bundan tr de
anlalmaz, baarszla urar. Yksek bir doada, sradan insann
akl erdirebildii, akl erdirilebilir olarak ele alaca usdan geriye
bir ey kald ok enderdir. ou zaman, kendi tutkularnn,
herkeste bulunan ama sakl tutulan bir tutkular evreni olduuna
inanr. Bu inan, bsbtn ateli, her bakmdan gzelce dile geti
rilen bir inan bile olur. Byle ayrks insanlar kendilerini ayrks
olarak duyumsamyorlarsa sradan yaradllar nasl anlayabilirler,
kural olan nasl doru drst deerlendirebilirler. Bu yzden de
alklktan, uygunsuzluktan, insanln d severliinden sz eder,
dnyann bu lgnca gidiini yadrgar, insanlarn kendilerine "ge
rekenin ne olduuna anlamak istememelerine bsbtn aar.
Bu soylunun bengi acmaszldr.
4
Tr koruyucu.- imdiye dek en gl, en kt ruhlar insanl
a, daha ok, ilerleme getirdi. Onlar uyuyan tutkular bir daha,
bir daha uyandrd -btn dzenli toplumlar tutkular uyutur-
onlar ou kez silahlarla; snr talarn skerek; sevgiyi, saygy
rseleyerek karlatrmann, elikilerin, yenilik isteinin, tehli
keden, denenmemii denemekten haz duymann anlamn tekrar
tekrar canlandrd; insanl kanlarn karsna kanlar, rneklerin
karsna rnekleri koymaya zorlad. Yeni dinler yeni trelerle de
bunu yaptlar! Her yenilik retmeninde, her yenilik tsn
de ayn ktlk vardr. Bu ktlk fatihin adn ktye kmas
na yol aar, o retisini nazike de dile getirebilir, o zaman kaslar
dorudan ie karmaz, tam da bundan tr, ad o kadar ktye
kmaz. Gelgelelim, yeni, eski snr talarn ele geirmek, eski
sevgiyi, saygy yerinden skmek isteyen olarak, o her koulda
ktdr. Yalnzca eski iyidir. yi insanlar, eski dnceleri derin
derin deen, derin deerek onlardan meyve devirenlerdir hep.
44
BRNC KTAP
Onlar tinin iftileridir. Ama her tarla kullanla kullanla sonunda
tkenir, sonunda tekrar ktnn saban demiri gelmelidir.
u anda trelerde kkten yanl bir reti geerlidir, bu zel
likle de ngiltere ok kutsanmaktadr. Bu retiye gre iyi ile
"kt" yarglan, "yararl ile yararszn" deneyimlerinin toplam
dr. Bu retiye gre, iyi denilen tr koruyan; kt denilen tr
iin zararl olandr. Oysa gerekte kt drtler ayn lde ya
rarldr, tr koruyucudur; iyi drtler lsnde gereklidir -
yalnzca ilevleri deiiktir.
5
Koulsuz devler- Genelde etkili olmak iin en gl szle
re, konuma tonlanna, en canl el kol devinimlerine, pozlara
sahip olmak gerektiini dnen btn insanlar, yarm baarya
katlanamayanlarn tm: Devrimciler, politikaclar, Hristiyan
olsun olmasn kefalet tleri "devden sz eder. Gelgelelim
devlerin nitelii hep koulsuzdur. Byle koulsuz devler ol
masa kendi grkemli, coturucu anlatm biimlerini hak
etmezlerdi, bunu da ok iyi bilirler. Dolaysyla, Mazzini'nin
yapt gibi, koulsuz buyruk vaaz eden ya da iri bir din paras
ieren bir ahlak felsefesine sarlrlar.3 Kendilerine koulsuzca
gvenilmesini istediklerinden, tartma gtrmez bir temelde
kendilerini hizmetine adayabilecekleri, bu nitelii ile de yce mi
yce bir buyrua gerek duyarlar.
Biz trel aydnlanmann, trel kukuculuun en doal, genel
likle de en etkili kartlarn burada buluruz. u da var ki, bunlara
az rastlanr. Bu gibi kartlarn kalabalka bir snf, kiisel kar
larn boyun emeyi gerektirdii, ancak n ile onurun boyun e
meyi yasaklar gibi grnd yerde boy gsterir. Kim bir beyin
ya da partinin ya da tarikatn hatta en kts parasal gcn arac
olmaktan tr -diyelim ki eski onurlu bir aileden geldii iin-
kendini aalanm sayyor ama kendi gznde ya da kamunun
gznde gene de byle bir ara olmak istiyor ya da bir ara ol
mak zorunda kalyorsa, her zaman aza alnabilecek patetik bir
ilkeye sahip olmaldr. nsann utanmakszm boyun eecei ya da
3 Giuseppe Mazzini (1805-72) talyan devrimci. "talyan ii snfnn tanrnn
ngrd dnya dzeninin yaratlmasndaki misyonu zerine bir talya
tarihi yazmay istiyordu.
45
bakalarn boyun edirecei koulsuz bir ykmllk ilkesi...
nce yaltaklanma koulsuz buyrua smsk tutunur; devi koul
suz niteliinden yoksun brakmak isteyenlerin de can dman
dr. Edepliliin onlardan istedii budur, yalnzca edepliliin de
deil.
6
Onursuzluk.- Dnme, biim bakmndan btn onurunu
yitirmi durumda: Dnmenin treni, arbal jestleri rezillie
dnt; eski tarz bilge kiiye de katlanan yok artk. ok hzl
dnyoruz, konu ne denli nemli olursa olsun, yolda, yrr
ken, baka eylerle urarken bile dnyoruz. Biraz nhazrlk,
azck da sessizlik gerek bize. -Kafamzda en uygunsuz koullarda
bile ileyen, durdurulmaz bir makine tar gibiyiz. Eskiden bir an
bakp, bir kiinin dnmek istediini -bu herhalde bir istisnay
d- onun daha akll olmak istediini, kendini dnmee hazrla
dn syleyebilirdiniz. Bu kiinin yz dua ediyormu gibi ciddi
bir havaya brnr, yrmei brakrd. Gerekten de insann
usuna bir dnce geldiyse" caddede -bir ya da iki ayak zerin
de- saatlerce sessiz dururdu. Bu konunun ciddiyeti acsndan
gerekli grlrd.
7
alkanlar iin bir eyler- Ahlakla ilgili konular aratrmak
isteyen kii kendine kocaman bir alma alan aar Her trde
istek tek tek dnlmeli; tek tek alar, halklar, irili ufakl bi
reyler aracl ile izlenmeli; onlarn btn dn biimleri,
btn deerlendirmeleri, eylere bak alan a karlmal.
Henz insan varlna rengini veren hibir eyin tarihi yok. Varsa,
yleyse sevginin, a gzlln, kskanln, balln, acmasz
ln bir tarihi nerede hani? Hl yasann tarihi ya da en azndan
cezalarn karlatrmal tarihi hi yok. Gnlerin ayr ayr plan
lanmasnn; alma yasalarnn, dinlence yasalarn kuralara gre
belirlemenin sonular aratrma konusu yapld m? Yiyecek
maddelerinin trel etkileri biliniyor mu? Bir beslenme felsefesi
var m? (Etyemezliin yandalar ile kartlarnn kopard grl
t byle bir felsefenin olmadn kantlyor) Birlikte yaama
EN BLM
46
BRNC KTAP
deneyimleri, rnein manastrlarn deneyimleri topland m bu
gne dek? Evlilik ile dostluk diyalektii betimlendi mi? Bilginle
rin, tecimenlerin, sanatlarn, el iilerinin ahlak aratrld m,
bu konularda dnld m? Bu konuda dnecek ok ey var.
imdiye dek insanlarn varlk koullar olarak grdkleri -bu
grte ierilen her trl akl yrtme, her tutku, bo inan-
sonuna dek aratrld m? nsan igdlerinin, drtlerinin dei
ik trel iklimlere bal geliiminin, gelime olanaklarnn gz
lenmesi; yalnz bu bile almay sevenlere ok fazla i salamaz
m? Bir bak asn, materyali derinlemesine incelemek iin
btn bir soy, planl olarak birlikte alan bir bilginler soyu
gerek. Ayns deiik trel iklimlerin olumasnn nedenlerini
gstermek iin de geerli ("Niin bir yerde bu temel trel yarg
gnei, ana deer lt gnei parlarken, baka yerde baka bir
gne parlyor?) imdiye kadarki btn akl yrtmelerin, trel
yarglarn tmnn doasnn yanlln belirlemek de ayr bir i
olacakt.
Bilimin bu tr amalar evetleyebileceini ya da yadsyabile
ceim kantladktan sonra, sorunlarn en sinsisi n plana karlr
d: Bilim eylemlerin amacn verecek durumda m? Yoksa deil
mi? -Bunu yantlamak iin her trl kahramanl doyurabilecek
bir deney yapmak yerinde olacakt: Tarihte gelmi gemi btn
fedakarlklar, btn byk aratrmalar glgede brakan, yzler
ce yl srecek bir deney. Bilim bugne dek kiklopik yapsn
dikemedi. Bunun da zaman gelecek.
8
Bilinsiz Erdem.- nsann bilincinde olduu btn erdemler -
zellikle de bakalar tarafndan grnebilirlii, besbellilii sorgu-
lanmakszn kabul edilenler- bilmediimiz ya da kt bildiimiz,
inceliinden tr kl krk yaran gzlemcilerin bile gzlerinden
gizlenen, sanki hiliin ardna nasl saklanacan bilen nitelikler
den, bsbtn ayr gelime yasalarna baldr. Dolaysyla, bu
erdemler srngenin pullarndaki ince ince girintiler kntlar
gibidir. Onlar bir ss ya da bir silah saymak yanl olur. -nk
bunlar ilk kez bir mikroskopla, yapay olarak keskinletirilmi bir
gzle grldnde ss ya da silah olarak anlalabilecek hibir
eyi olmayan hayvanlardaki pullara benzer.
47
EN BLM
Bizim grnr trel niteliklerimiz, zellikle de grndne
inandklarmz kendi yolunda gider -grnmez olan, adlar bt
nyle ayn olan, ama bakalaryla ilikisinde ne silah ne de ss
olan erdemler de kendi yollarnda, btnyle farkl yollarda iler
ler. Grne gre, onlar rotalar, incelikleri, pullaryla tanrsal
bir mikroskobu olan bir tanry mutlu edebilir. rnein btn
dnyann bildii cokumuz, hrsmz, ngrmz var ama olas
lkla baka trde cokularmz, hrslarmz, ngrlerimiz de var...
Bu srngen pullarmz grmeyi salayacak bir mikroskop he
nz bulunmad. Burada igdsel trelliin dostu "Bravo! hi
deilse bilind erdemlerin olanakl olduunu biliyor. Bu bize
yeter! diyecektir. Ah sizin yetingenliiniz!
9
Yanardalarmzn pskrmesi- nsanln nceki basamak
larnda edindii, geveke, embiryonik olarak kazanld iin
kimsenin edinilmi saymad saysz ey, belki yz yl sonra zor
layp gn na kyor. Bu arada glenip olgunlam oluyorlar.
Kimi yetenekler ya da erdemler baz alarda hi bulunmaz.
Ama insann bekleyecek zaman varsa, torununa, torununun
ocuuna dek beklerse, oullar dedelerinin iindekini, dedeleri
nin bile ilerinde olduunu bilmedii eyleri gnee karrlar.
Oul zaten sk sk babasna ihanet eder. Bunlar oullan olduun
da kendilerini daha iyi anlar. Hepimizde rtk baheler, tarlalar
var. Baka bir metaforla hepimiz zaman geldiinde pskrecek
olan, gelimekte olan yanardalarz. Gelgelelim, zamann ne l
de yakn, ne lde uzak olduunu kesinlikle kimse bilmiyor,
sevgili Tann'nm kendisi bile!
10
Atacln bir tr.-4Bir an ender insanlann, gemi kl
trlerin, bu kltrlerin glerinin anszn srgn veren filizleri
saymay -bir halkn, onun trelerinin atacl saymay- yelerim:
Onlar bu biimde biraz anlalabilir. imdi onlar yabanc, ender,
allmam grnyor. Kendinde byle bir g bulan biri, bu en
derin insanlar, onlara direnen dnyaya kar gzetmeye, koru
4 Eine Art von Atavismus.
48
maya, sayg duymaya, bytmeye koyulmaldr. Bu ura o, b
yk bir adam ya da kak, srad biri -ya da erken yok olmu
biri- olasya srdrlmeli.
Eskiden bu nitelikler yaygnd, dolaysyla da genelde bunlar
ortak -sekin olmayan nitelikler saylyordu. Belki bu nitelikler
onlarla byk olmak olanaksz olduu iin; hatta bunlar tayan
biri iin kak, yalnz olma tehlikesi olmadndan isteniyordu.
Bir halk korunan soylarda ya da kastlarda, biz byle soya e
ken eski drtlerle karlarz. Oysa rklarn, alkanlklarn, de
er yarglarnn hzla deitii yerde byle bir ataclk olasl
yoktur. Akas, gelimenin glerinin etkisi altndaki halklarda,
tartm musikideki kadar nemlidir. Bizim durumumuzda, tutku
lu ruh ile arkanl ruhun temposu olarak aheste bir geliim ge
reklidir. Bu, en bata, tutucu kuaklarn tininin biemidir.
11
Bilin.- Bilinlilik organik yaamn en son, en ge ortaya kan
geliimidir. Bu yzden en eksik, en gsz eydir. Bilinten say
sz yanlsama kaynaklanr. Bu yanlsamalarla bir insan, bir hayvan
vaktinden nce, Homeros'un dedii gibi "yazgy aacak biimde
yok eder. gdnn koruyucu birlii, genelde bu lde gl
olmasayd, dzenleyici olarak i grmeseydi, insanlk, yanl yar
glarndan, ak gzle grd dlerinden, temelsizliinden,
kolay kanarlndan -ksacas bilinliliinden tr mutlaka yok
olacakt: Ya da daha daha dorusu, igdler olmadan uzun sre
var olmazd.
Yeterince olgunlamam bir ilev organizma iin tehlikelidir:
Beceriyle bask altndan tutulduu srece iyidir. Bundan tr
bilinlilik bask altnda tutulur -bir lde de, onunla gururlan
mamz aracl ile... nsann znn, onda kalc, bengi, kkensel
olann bilinte olduu dnlr. Bu bilinlilik belirleyici bir
byklk saylr. Onun geliimi, kesintili oluu yadsnr! O "orga
nizmann birlii" olarak kabul edilir.
Bilince verilen bu gln ar deerin, onu yanl tanmann
sonuta byk bir yarar vardr. Bylece onun ok hzl yetkin
lemesi nlenir. nsanlar zaten kendilerinde bilin olduuna inan
dklar iin onu edinmeye az aba harcadlar. Durum imdi de
pek deimedi. Bilgiyi kendine katmak, igdsel klmak yepye
ni, insann gznde ilk kez aydnlanan, henz aka bilinmeyen
BRNC KTAP
49
EN BLM
bir devdir.Bu devi, bizim imdiye dek yalnzca hatalarmz
kendimizin bir paras kldmz, bilincimizin hatalarmzla
ilikili olduunu kavram olanlar grebilir.
12
Bilimin amac- Nasl olur da bilimin en son amac insanlara
olabildiince ok sevin olabildiince az sevinsizlik yaratmak
olur? Ya sevin ile sevinsizlik birbirine balysa, ya olabildiince
sevinli olmak isteyen, olabildiince sevinsiz de olmak zorunda
ise- "Ge aan" bir kahkaha atmak isteyenin "lesiye zlmeye
de hazr olmas gerekiyorsa? Bu iler ancak byle olur. En azn
dan stoaclar bu ilerin byle yrdne inanyorlard, bunun
sonucu olarak da onlar en alt dzeyde memnuniyetsiz olmak iin
olabildiince az memnun olmak istediler (Azlarndan dme
yen Erdemli kii en mutlu insandr szne gelince, bu hem
stoaclarn byk kitleleler iin hazrlad tabelasyd hem de
ustalar iin hazrlanm, safsatadan teye gitmeyen bir ustalkt.)
Bugn siz seim yapmak zorundasnz: Olabildiince az ho
nutsuzluk, ksacas ac yitimi ile -Temelde sosyalistlerin, btn
partilerden baka politikaclarn halklarna ciddi ciddi bunu vaat
etmemeleri gerekir- inceliklerin bollap grlemesinin; imdiye
dek tadna pek seyrek baklan istein, sevincin bedeli olarak ola
bildiince ok mutsuzluk arasnda bir seim yapmalsnz. Birin
ciye karar verir de, insanln ac ekme yetisini daraltmak, a-,
zaltmak isterseniz onlarn sevin yetisini de daraltp azaltmanz
gerekir. Gerekten, bilim sevinci arttrd lde, sevinsizlii
de arttrabilir. imdiye dek bilimin ad insanlarn sevinten yok
sun brakt, onlar daha souk, heykel gibi stoaclar yapt iin
ktye kmt. Ama onun byk bir ac getirici olduu da orta
ya kabilir.
O zaman belki onun kar gc, yeni yeni sevin gkadalar
yaratma konusundaki usuz bucaksz sas parlayabilir.
13
G duygusu retisi zerine.- iyilik etmekle de ac ver
mekle de insan bakalar zerinde erk uygular. Bu durumlarda
kii erk uygulamaktan baka bir ey istenmezi Ac erk uygula
mak iin sevinten ok daha duyulur bir ara olduundan, baka
50
BRNC KTAP
lar zerindeki gcmz ilk kez ac vererek duyururuz. Ac hep
nedeni sorar, oysa sevin kendi kendisinde kalmaya, geriye bak
mamaya eilimlidir. Bize bal olanlara iyilik ederek, onlarn iyili
ini isteyerek g uygularken onlarn gcn arttrmak isteriz -
bu onlarn bizi nedenler olarak dnmee almas demektir-
bylece kendi gcmz arttrrz ya da bizim erkimizde kalma
larnn onlar iin ne lde krl olduunu gstermek isteriz.
Bylece onlar durumlarndan daha fazla memnun olacak, erkimi
zin dmanlarnn dman olarak savamaya hazr olacaklardr.
yilik etmek ya da ac vermek iin yaptmz fedakarlklar
eylemlerimizin sonutaki deerini deitirmez. Kiliseleri uruna
ehit olanlar gibi hayatmz ortaya koysak bile, bu erk istemine
ya da g duygumuzu koruma amacna verilmi bir kurbandr.
"Hakikate sahip olduunu iinde duyan kii, bu duyguyu koru
mak iin bunca serveti elden karmaz m? Kendini "tepede -
akas hakikati" olmayan tekilerin zerinde- tutmak iin
gemideki her eyi denize atmaz m?
Elbette ac verdiimiz durum krk ylda bir tekilere yararl
olduumuz durum lsnde ho, katksz bir durumdur. Bu
henz erkimizinin olmadnn ya da yoksulluk karsnda ura
dmz umut krklnn bir belirtisidir. Bu elimizde daha nce
den bulunan g iin yeni tehlikeleri, gvensizlikleri de birlikte
getirir, , alay, ceza, baarszlk bekleyii ile ufkumuzu karartr.
Kafa tutanlara erk damgasn vurmak ancak g duygusuna d
kn kiiler arasndaki en ar duyarl, en a gzl olanlara ho
gelir. Bu kiiler iin zaten onun erki altnda olanlarn (iyiyi iste
menin nesnesi olanlarn) grnts bile bir yk, bir skntdr.
Burada nemli olan insann yaamn nasl tatlandracadr, ada
mn gcn ar ar ya da birden bire; gvenli ya da tehlikeli
biimde, gz peke arttrmas bir beeni sorunudur. nsan her
zaman kendi yaradlna gre u ya da bu tad ister.
zgvenli doalar iin kolay av, aalk bir avdr. Onlar ilk
kez, tpk elde etmesi zor servetlere bakarken kendilerinin d
man olabilecek, cesareti krlmam insanlar grdklerinde erin
duyarlar. Ac ekenlere kar serttirler, nk byle biri onlann
zgvenine, arzusuna yakmaz. Ama frsat bulduklarnda onur
luca savaacaklar, didiecekleri kendilerinden biri karsnda iki
kat kibar olurlar. Bu bak asnn mahmuzlan yznden valye
kastnn insanlar, birbirine ar incelik gstermeyi alkanlk
edinmilerdir.
51
EN BLM
Byk fetihler yapma ans olmayanlar, z gveni pek az o-
lanlar iin acma en tatl duygudur. Onlar iin kolay avlar -bu, ac
eken biridir- ekici bir eydir. Acma fahielerin erdemi olarak
vlr.
14
Herkesin "sevi" dedii.- A gzllk ile sevi. Bu iki szck
nasl da baka baka duygular uyandrr! Gelgelelim bu iki sz
ckte ayn drt iki kez adlandrlyor olabilir, ilkin bu drt
sahip olann bak asndan ktlenmitir. Bunlarda bir eyi,
unu ya da bunu elde etme drts yatmtr, artk sahip ol
duklar iin korkmaktadrlar. kincisinde, o, doymamln,
susuzluun bak asndan iyi diye yceltilir. Bizim komumu
zu sevgimiz -yalnzca yeni bir mlke ynelik bir drt deil mi?
Bilgi, hakikat sevgimiz, genelde yeni olana ynelik btn gdle
rimiz de byle deil mi? Bir takm eski dknlklerimizden
usul usul syrlr, elimizi gene darya uzatrz. lkenin en gzel
parasnda ay yaaynca oraya duyduumuz sevgi kesinliini
yitirir, baka bir ky a gzllmz eker. Mlk, sahip oldu
umuzda deersizleir genellikle.
Kendimize ynelik isteimiz de kendini byle korur, bu istek,
kendi kendimizde, hep yeni bir eye dnr -Sahip olmann
anlam da budur. Mal mlkten sklmak demek, kendi kendi
mizden sklmak demektir. nsan fazlalktan da ac eker. Frlatp
atma ya da tekilere datma istei de "sevinin onurlu adn ala
bilir. Birini zntl grdmzde imdiye dek yasaklanm bir
frsattan, onu sahiplenme frsatndan seve seve yararlanrz. Sz
gelimi iyilik etmede, yardmseverlikte de byle olur. nsan, iinde
uyanan yeni bir mlk edinme a gzlln sevgi diye adlan
drr; bundan tr ona gz krpan, aran bir fetihteki gibi
sevin duyar.
Ama mlkiyet drts, kendini en ak eeylerin sevgisinde
ele verir. Seven btn kalbiyle istedii kiinin varlna tek bana
sahip olmak ister; onun hem ruhunda hem de gvdesinde koul
suz bir erk olmay arzular; yalnzca kendisinin sevilmesini, onun
ruhundaki en yce ey olmay, orada en ok istenen ey olarak
bulunmay, sevdiinin ruhuna egemen olmay ister. Seven kii
iin deerli bir iyinin, mutluluun, tadn btn dnyadan ayr
olduu; sevenin btn teki rakiplerin yok olmasm yoksunla-
52
BRNC KTAP
masn amalad, altn hzinesini korurken btn fatihlerin"
smrclerin en saygsz, bencili gibi olduu; son olarak seve
nin gzne dnyann geri kalannn nemsiz, soluk, deersiz g
rnd, onun her eyi kurban etmeye, her dzeni bozmaya,
btn teki eylerle ilgisini kesmee hazr olduu dnlrse
btn alarda cinsler arasndaki sevginin, bu yabanl a gzll
n, adaletsizliin kitleler tarafndan ululanmas, tannsallatnl-
mas; bu sevi belki de dpedz bencilliin en doal anlatm
olduu halde ondan bencilliin kart olan bir sevgi kavramnn
kartlm olmas artcdr.
Burada sahip olmayan, ama sahip olmak isteyenlerin dil kul
lanm apak grlyor. -Sanrm onlardan hep gereinden fazla
vard- Bu alanda bol bol mal mlk, bol doyum balananlar,
btn Atmallarn en tatl dillisi, en sevileni Sofokles gibi, yeri
geldike "fkeli bir cinin azndan konuurlar Gelgelelim Eros
byle az karalara her zaman gler -nk byle konuanlar hep
Erosun en byk dostlan oldu.
Dnyann urasnda burasnda akn srekliliinin bir biimi
ne rastlarz. Bu ak trnde birbirine sahip olmaya can atma
duygusu yerini yeni bir sahip olma isteine, arzuya brakr -
ikisinin de zerinde olan daha yksek bir dnceyi, lky
paylama isteine arzusuna...Ama bu sevgiyi kim biliyor? Kim
yaad bu seviyi ? Onun doru ad dostluktur.
15
Uzaktan.- Bu da, her gn egemen olduu btn yreyi, her
bakmdan ekici, anlaml klar. Bunu kendi kendimize yz kez
sylemi olarak, karsnda usumuzu bu biimde bamzdan
alan, blgeye bu ekiciliini veren bir eyin yrenin en ekici eyi
olmas gerektiini kabul ederiz. Bylece onun zerine kar, d
krklna uranz. Anszn dan kendisinin de, evremizdeki,
altmzdaki manzarann da bys bozulmu gibi olur. Baz b
yk eylerin baz iyi eyler gibi ancak belli bir uzaklktan grl
mesi gerektiini, onlara yukardan deil aadan baklmas gerek
tiini -onun yalnzca byle etkili olacan- unutmuuzdur-. Belki
de sen, genelde katlanlabilir, ekici, g verici olmas iin yalnz
ca belli bir uzaklktan baklmas gereken kiileri yakndan tan
dn. Onlarn kendini bilmesi hi salk verilmez.
53
EN BLM
16
Kprnn zerinde.- Kendi duygularndan utanan kiilerle i-
likimizde yapmackl bir tutum taknmamz gerekebilir. Byle
kiiler, beklenmedik bir anda onlarn sevecen, cokun, ahlanan
duygularn yakalayanlara, sanki bunlar kendi gizlerini grmler,
kinleniverirler. Byle bir anda onlarn kendilerini iyi duyumsa
malar iin onlan gldrmeli ya da souk ama akllca akalar
yapmalsnz, o zaman duygular buzlanr, yeniden kendilerine
gelirler. Size kssadan nce bir hisseyi syledim.
Bir zamanlar biz yaamda ylesine yakndk ki artk dostlu
umuzu -kardeliimizi de- durduracak hibir ey yoktu, ara
mzda yalnzca bir kprck vard. Sen ona adm atmak isterken
"Kprden geip bana gelir misin? diye sordum sana. Hemen o
anda istemez oldun. Bir kez daha gelmeni istediimde sustun. O
zamandan beri aramzda, dalar, deli rmaklar, ayrc her ey
vard, istesek de birbirimize ulaamyorduk. Gelgelelim imdi sen
kk kpry anmsadnda, szckler derdini anlatmaya
yetmiyor, aknlk iinde hkryorsun.
17
Yoksulluun gerekesi.- Elbette hibir becerimizle yoksul
bir erdemden varlkl, zenginlik taan bir erdem yaratamayz.
Gelgelelim, belki de onun yoksunluunu, zorunluluktan tr,
artk grn bizi rahatsz etmeyecek biimde yeniden yorum
layabilir, onun yznden yazgya ksmeyebiliriz. Akll bahvan
da byle yapar, bahesinin clz dereciini bir su perisinin eline
verir bylece de yoksulluuna gereke bulur. Ona benzeyip de
bir periye gerek duymayan var m?
18
Klasik antikitenin gururu.- nceliin eski rengi kalmad, n
k bizde eski klelik duygusu kalmad. Soylu kandan gelen bir
Yunanl, kendi ycelii ile u en son aalktk arasnda ylesine
byk bir ara-aama grebiliyordu ki, kleleri glkle grebilir
di. Platon bile kleyi btn btn grememiti pek. Eitliin
kendisine olmasa da insanlarn eitlii retisine alk olan bizler
farklyz. Kendi kendine buyuramayan, aylak olmayan bir varlk
bizim gzmze hi de aalk bir ey gibi grnmez. Eskilerin-
54
BRNC KTAP
kinden bsbtn deiik toplumsal dzenimize, etkinlik koulla
rmza uygun olarak bu anlamda her birimize klelikten ok
fazla ey yapm olsa gerek.
Y unan felsefecileri, belli etmeseler de, sanldndan daha ok
kle olduu duygusuyla yaadlar. -Akas, filozof olmayan
herkesin kle olduu duygusuyla... Onlarn gururu, yeryznn
en glsnn bile kendi kleleri arasnda yer ald dncesin
den kaynaklanrd. Bizler bu gururun da yabancsyz; bu gurur da
bizim iin olanaksz. "Kle" szc bizim iin bir daha tam
gcne sahip olamaz.
19
Kt.- Snayn en iyi, en verimli insanlarn, halklarn yaamn,
sonra da unlar sorun: Bir aa, uygunsuz havalar, frtnalar ol
masa; dardan engellenmese, direnile karlamasa, gelimenin
uygun koullar arasnda kskanlk, a gzllk; gvensizliin,
iddetin herhangi bir tr yer almasa geliip ykselebilir mi?
Bunlar olmadan, erdemin geliip bymesi bile pek olanakl
deildir. Daha zayf bir doay yere seren bu zehir, gly g
lendirir -onlar buna zehir demez.
20
Alkln hameti.- Son yzyln yolunda bin yl daha gidilirse
insann yapt her eyde en yksek aklllk apak olacak: Ama
bylece de aklllk hametini yitirecek. O zaman akll olmak
zorunlu olsa bile, aklllk ylesine allm ylesine, sradan ola
cak ki, bu zorunluluun iren tad alaklk olarak alglanacak.
Hakikatin, bilimin tiranl iktidarda olduu lde yalann dee
ri artacak, bylece akllln tranl yeni bir soyluluk tr ortaya
karacak. Soylu olmak- belki de o zaman alk olmak anlamna
gelecek.
21
zveri retmenleri- Bir insann erdemleri, onun kendisinde
yol aaca olas sonular bakmndan deil, bu erdemlerin ken
dimiz iin, toplum iin sonularna bal olarak "iyi diye adland-
55
EN BLM
rlr -Balangtan beri, erdemlerin vlmesinde, gz tok, ben
cillikten uzak davramld grlmez peki
Byle olmasayd, erdemlerin (alkanlk, uysallk, erdenlilik,
ballk, doruluk), bu kiilere ok iddetle, a gzlce egemen
olan, teki igdlerle onlar arasnda bir denge kurmaya alan
usun abasna direnen igdler olarak, ounlukla onlara sahip
olanlara zarar verdii anlalrd.
Gerek bir erdeminiz varsa, (ama erdeme ynelik bir drt-
ck deil) o erdemin kurban olursunuz. Gelgelelim komu senin
erdemini tam da bunun iin ver. Onlar gzlerinizin grme gc,
ruhunuzun tazelii, zgnl bu alkanlktan zarar grse bile
alkanlnz verler. nsanlar kendini harcarcasna" alan
delikanlya sayg duyar, ona acr, nk yle dnrler Top
lumun btnnn ycelii iin en iyi bireylerin yitirilmesi olsa
olsa kk bir kurbandr! Ne yazk ki, bu kurban gerekli. Birey
deiik dnse, kendini korumay, gelitirmeyi toplumun hiz
metinde almaktan daha fazla nemsese daha kt olurdu"
Dolaysyla da, insanlar bu delikanlya onu gzettikleri iin deil,
onun lm ile toplum -"iyi adam dedikleri- kendine kar say
gsz bir aracn yitirdii iin zlrler.
Delikanl kendine daha fazla sayg gstererek alm, daha
uzun sre kendini korumu olsa, toplum daha ok mu yarar
salard diye dnrler -Evet! Bu kiinin kendisini korumasn
dan salanacak yarar zerinde dururlar durmasna, ama bu srada
bir baka yarar gz nnde tutarlar. Bir kurban verilmi, kurban
lk hayvann tutumu bir kez daha herkesin grecei biimde '
onaylanmtr. Bunun nemi hem daha byk hem de daha kal
cdr.
Erdemler vldnde, znde vlen, ilkin, erdemdeki ara
olma- doasdr; kincisi de her erdemdeki igddr bu i gd
bireyin kendini genel avantajlar bakmndan deerlendirilmesini
yadsr -zetle, vlen erdemdeki aklszlktr. Bu aklszlk bire
yin kendisini yalnzca btnn bir ilevi olarak dntrlmeye
brakmasna yol aar. Erdemlerin vlmesi kiisel bakmdan za
rarl olann vlmesidir. -nsan en soylu bencilliinden, en st
dzeydeki bamszlndan yoksun brakan igdlerin vlme
sidir.
Kukusuz eitimle ilgili amalar bakmndan, insanlarn er
demli alkanlklar kazanmasna yol amak iin erdemin etkileri
zerinde durulur, bylece sanki erdem ile kiisel avantaj karde-
56
mi gibi gsterilir; gerekten de byle bir takm ilikiler gerek
ten vardr. rnein kr krne alkanlk -bir ara olmann bu
tipik erdemi-, gnen ile onurun yolu olarak; can sknts ile
tutkularn en saaltc ausu olarak betimlenir Gelgelelim onun
tehlikesi, en st dzeydeki tehlikesi aza alnmaz. Eitim hep bu
yolda ilerler.
Belli bir dn, davran yolunu benimsesin diye birey trl
ekimlerle, avantajlarla koullanmaya allr. Bu yol bir kez
alkanlk, drt, tutku olduunda, onun kendisine zarar verecek,
ama "genel iyiliin yararna olacak biimde ona egemen olur.
Kr krne alkanln, insanlar varlkl klsa bile, insan
larda onur yaratsa bile, zenginlie, soylulua bir tat verebilmele
rini salayan zerafet organlarn aldn; can skntsna, tutkulara
kar bu ana panzehirin, ayn zamanda onlar duyarszlatrdn;
ruhlarn yeni ekiciliklere kar direnli kldn yle sk gryo
rum ki. (Btn alarn en alkan -bizim amz- kendi ok
alkanlndan, parasndan ne yapacan bilmiyor, tek bildii
daha ok almak daha ok para yapmak: Harcamak iin ka
zanmaktan daha ok deha gerek-imdi biz kendi torunlarmz
olacazl)
Eitim baarl olursa, bireylerin her erdemi, en yksek kiisel
ama anlamnda, kamusal bir yararllk, kiisel bir zarardr,-belki
de herhangi birinin tinsel-duyusal bakmdan kurumas ya da
dpedz vaktinden nce k: Bu bak asndan, srasyla tok
gzll, erdenlilii, ball, dindarl, doruluu dnelim.
Tok gzlnn, z verili kiinin erdemlinin vlmesi -akas
btn gcn, usunu kendini korumaya, gelitirmeye, kalkn
drmaya, kayrmaya, gcn arttrmaya kullanmayan, tersine
kendi kendisi ile ilikisinde alak gnll, dalgn, hatta belki
kaygsz ya da alayc yaayann vlmesi- hibir zaman tok gzl
lk ruhundan kmaz. Komu ayn tok gzll ondan yarar
salad iin ver! Komu bencilce dnmeseydi gteki bu
azalmay, kiinin kendi yararlarnn sakatlanmasn yadsyacakt,
byle eilimlerin gelimemesi iin uraacakt, en bata da kendi
tok gzlln iyi demeksizin aa vuracakt.
Bylece bu ahlakn, imdi ok saygn olan temel elikisi gs
terilmi olur Bu ahlakn devindiricileri (Motive) kendi ilkesine
aykrdr. Bu ahlakn kendisini kantlamak istedii ey kendi ah
lakllk ltnden tr rtlr. Kendi ahlak ile elimemesi
iin Kendini koyvermelisin, kendini kurban etmelisin" tmcesi
BRNC KTAP
57
EN BLM
ancak kendi karlarndan geenler, belki de bireyin kendi kendi
ni isteyerek kurban ederek kendi batna yol amas durumunda
buyrulabilir. Gelgelelim komu (ya da toplum) kendi yarar u
runa zgecilii nermek isteyince, dpedz eliik bir ilkeyi
kullann Baka her ey pahasna olsa bile kendin iin yararl olan
gzetmelisin" ayn zamanda bir solukta hem Yapmalsn hem
de yapmamalsn diye t verir.
22
L'ordre du jour pour le roi.->Gn balyor- Henz dinlenen
balayc efendimizin iini, enliklerini bugn iin dzenlemee
balayalm: Majestemizin havas bozuk, bugn hava bozuk de
memek gerek, havadan sz edilmeyecek,- Bugn ileri, baka
zamankinden daha fazla biraz daha ar bal yapmal, enlikleri
biraz daha debdebeli hale getirmeliyiz.. Hatta belki de majestele
ri bugn hasta bile olacak: Kahvaltda akamdan kalan ez son iyi
haberi, onun hastal hakknda tad tatl akalar yapan bay
Montaignenin geldii haberini sunacaz- Beyimizin ta ars
var-
Birka kiiyi arlayacaz (Kiileri kabul edeceklerimiz ara
snda bulunan u yal ask suratl kurbaa bunu duysa ne derdi!
Ben kii deilim konunun0 kendisiyim! derdi her halde) -bu
kabul herhangi birinin makul bulacandan daha uzun srecek:
Kapsna Buraya giren beni onurlandrr, girmeyen ise memnun
eder diye yazan ozandan sz etmek iin yeterli neden. Bylece
bir kabal nasl da nazike dile getiriyor. Belki de bu ozan kaba
olmakta her bakmdan hakl: Dizelerinin ozandan daha iyi oldu
u sylenir. O halde onun daha ok yazmasna bu arada dnya
dan ekilebildii lde ekilmesine izin vermeli -Bu, her eyden
nce, onun zarif kabalnn anlamdr- Tersine bir prens her
zaman dizelerinden" daha deerlidir. Hatta, hatta... Aman Al
lahm ben neler sylyorum! Biz tatl tatl ene alyoruz, oysa
btn saray altmz, kafa yorduumuzu sanyor: Bizim pen
ceremizden nce hibir pencerenin yanmaz.
Duydun mu? an sesi deil miydi bu? Allah'n cezas! Gn de
dans da balyor, gnn nasl geeceini bilmiyoruz. Dolaysyla
5 Kraln bir gnnn dzeni
0 Sache.
58
doalama yapmalyz, btn dnya, gnn doalama yaparak
yayor -Hadi biz de bugn btn dnyann yapt gibi yapalm.
Sonuta sert sert alan, kendine zg btn arl ile saatin 5
olduunu duyuran kule saatinden tr galiba benim tuhaf sabah
dm gme gitti. Bana yle geliyor ki bu kez dler tanrs be
nim alkanlklarmla elenmek istiyor. Ben gn kendime gre
dzenlemee, onu benim iin katlanlabilir klmaa alm.
Bunu sk sk ok resmi, fazlasyla prenslere yarar biimde yap
m olabilirim.
23
Yozlama belirtileri.- "Yozlama dedikleri, u zaman zaman
zorunlu olan toplumsal durumlarda, aadaki belirtiler grlr.
Bir yerde yozlama ba gsterdiinde oraya alacal bulacal bo
inanlar yaylr; bir ulusun o gne kadarki toplu inanc geri ps
krtlr; halk bu bo inanlar karsnda gcn, rengini yitirir.
nk bo inan, ikinci snf serbest dnceliliktir. -Kendini
yozlamaya brakanlar, yakn bulduklar, seme zgrlne izin
veren baz biimler, formller seerler. u da var ki, bo inanl
kii, dindar kiiyle karlatrldnda her zaman iin ok daha
fazla kiidir. Bo inanl bir toplum, yle bir toplum olacaktr
Onda birok birey; birok birey olma istei vardr. Bu noktadan
bakldnda bo inan, inan karsnda bir ilerleme olarak gr
lr hep, bunun belirtisi de akln bamszlap kendi hakkna
sahip olmak istemesidir.
Bu durumdan yaknanlar, eski dine dindarla yapanlardr -
onlar bugne dek dil kullanmn da belirlediler- en zgr ruhla
rn bile bo inanlar karalamasna neden oldular. Bo inanlarn
aydnlanmann bir belirtisi olduunu kavrayalm artk.
kincisi, yozlama yaanan bir toplumda insanlar bitkinlikten
yaknr. Byle bir toplumda, savaa duyulan saygdaki, savama
isteindeki azalma apaktr. Eskiden savala, beden eitimi
altrmalarna sayg duyulduu gibi, imdi rahat yaamak iin
ateli bir aba vardr. Ama genellikle nemsenmeyen ey, savata,
savams oyunlarda l l grnen eski ulusal enerji ile ulusal
tutkunun, imdi saysz zel tutkuya dntrlm olmas, daha
az grnmeye balamasdr. Gerekten de, "yozlama zamanla
rnda, tketilen ulusal enerjinin erki, gc, her zamankinden
daha ok olabilir; birey onlar daha nceden, henz yeterince
BRNC KTAP
59
varlklyken ar ur edemedii lde, bol bol, kolayca savurur.
Dolaysyla, tam da "tkenme" alarnda, evlerde sokaklarda
tragedya sahnelenir, byk aklar, byk kinler doar; bilginin
alevleri ge harlar.
ncs, bu gibi yozlama alarnn,bo inancn, tkenme
nin getirdii aybn bedelini demek istercesine, eski, daha inan
l, daha salam aa gre daha yumuak olduu, kycln ise
keskinlikle azald sylenir genellikle. Ama ben bu vgy, ona
ynelik ayplardan daha ok kabul edemem. Olsa olsa kycln
bu ada daha inceltildiini; eski biiminin, yeni beeni bakmn
dan artk kabak tad verdiini kabul ederim. tekileri szlerle,
baklarla yaralama, ikence etme sanatndaki gelime, yozlama
alannda en yksee ular. Ktcllk ile ktcllkten haz
duyma ilk kez bu dnemde doar. Yozlamann insanlar kvrak
zekal, kara alcdr; ne haner ne de saldr gerektiren bir cina
yet tipi bilirler; iyi sylendikten sonra her sze inanldn da
bilir onlar.
Drdncs; Ahlak ryp ktnde, ilk kez, zorba de
dikleri insanlar ortaya kar: Onlar nclerdir, bireyin erken ge
limi ilk dlleri gibidirler. Gelgelelim, ok srmez, bu yemile
rin yemileri bir halkn aacnda san sar, olgun olgun sarkmaya
balarlar -aa yalnzca bu yemiler uruna vard. Bir kez k
dibe vurup her trden zorbann kavgas dorua ulat m, hep bir
sezar grnr. Son zorba tek bana egemen olmak uruna veri
len yorucu dv, bu yorgunluu kendi iin ileterek son verir.
Onun anda genelde birey en olgun durumdadr, dolaysyla'
"kltr de, en yksek, en meyveli dzeyindedir. En yksek kl
trn insanlar, yalancktan onun yapt gibi grnerek
sezarlanna yaltaklanmaktan holansa da, onlar sezarn ii deildir,
sezar iin de yaplmamlardr. Gerekte, onlar yalnzca dta
bara gerek duyarlar, nk kendi ilerinde erinsizlik vardr,
onlarda i vardr.
Bu alarda rvet ile ganimet dorua ular, yeni bulgulanan
egoya beslenen ak, imdi eski, eprimi, l fiyatna satlan ana
yurt sevgisinden ok daha gldr; yazgnn korkun gelgitle
rinden korunmak gerekir; gl, varlkl biri avular altnla dol
durmaya hazr olduunu gsterir gstermez, en soylu eller bile
alr. Gvenli gelecek yle azdr ki imdi bugn yaamr, Bu ruh
durumu, her batan karclarn roln kolaylatrr, nk insan
EN BLM
60
BRNC KTAP
kendini rvet almaya, batan kmaya yalnzca bugn iin
brakr, gelecek ile erdemlerini kendine saklar.
Pek iyi bilindii gibi, kendine kar, kendinde drst olan bi
reyler, yaadklar her an iin, kartlarndan, sr insanlanndan
daha ok kayglanrlar. nk onlar kendilerini, gelecek gibi
hesaplanamaz sayarlar. Eylem, bilii salar bakmndan kendile
rine gvendiklerinden, zor kullanan adama seve seve balanrlar.
nsan kitlesi bu say ne anlar ne de balar. Oysa zorba ya da
sezar bireyin haklarn arlklaryla bile kabul eder, yrekli bir
kiisel ahlak savunur, ona bizzat el uzatacak lde kiisel bir
ilgi gsterir. nk o, Napolyon'un bir keresinde klasik biimde
syledii gibi, kendini dnr, kendini dnenleri seven Bana
kar btn sulamalar, bengi "bu benim ile yantlama hakkm
var. Btn dnyadan aynym, kimsenin koyduu koullan kabul
etmem. Halkn dlemlerime bile boyun eip balanmasn, una
ya da buna eildiimde onlar ok yaln bulmasn isterim". Na-
polyon kendisini evlilik sadakati konusunda sorgulamak iin
gerekeleri olan karsna bu yant vermiti.
Yozlama a, elmalarn aatan dme zamandr Bireyler
demek istiyorum, onlar gelecein tohumlarn tar, tinsel
kolonizasyonunun gerek sahipleri, yeni devletlerin, toplulukla
rn yepyeni oluumlardr. Yozlama, olsa olsa bir halkn sonba
harna bir svg szdr.
24
Baka doyumsuzluk.- Doyuma ulamam kiilerin iki tr
bulunur. Gsz, kadnms trde, yaam daha gzel, daha derin
klmak iin bir duyarllk vardr. Gl eril trde, bu metafora
bal olarak, yaam daha iyi, daha gvenli klma ynnde bir
duyarllk bulunur. Birinci tr, ara sra aldatlm halde, azck da
kafay bulmann, cokun heyecannn bedeli olarak gszl
n, diilliini seve seve aa vurur. Gelgelelim hibir zaman
doyuma ulatrlamaz, saaltlmaz doyumsuzluundan tr ac
eker. stelik bu tr afyonlar, uyuturucu avuntular salamay
bilenleri destekler. Rahiplerden ok fizikilere sayg duyan her
kese ierler. Bylece gerek yoksulluun srp gitmesini garanti
lerler. Orta adan beri bu tipten bol bol bulunmasayd, Avru
pann nl srekli deime sas hibir zaman ortaya kmazd.
nk doyuma ulamamlarn gl trnn gereksinimleri ok
61
EN BLM
kabadr, temelde ok yetingendir, sonunda kesinlikle hibir ba
kmdan dindirilemez.
rnein, in byk lekli doyumsuzluklarn, deime sa
larnn yzyllar nce sndrld bir lkedir. Avrupa'nn sos
yalistleri, devlete tapclan yaam daha iyi, daha gvenli klmak
iin getirdikleri nlemlerle kolayca Avrupada inin koullarn,
bir in mutluluunu kurabilirlerdi. Gelgelelim, bu, olsa olsa, u
anda burada bol bol bulunan, daha hastalkl, daha krlgan, daha
diil doyumsuzluktaki romantizmin kkn kaznmakla olanakl
olur. Avrupa hastadr ama saaltlmazlma, ilgilerindeki bengi
deiime teekkrlerin en byn borludur. Srekli yeni olan
bu koullar, sonunda bir entellektel alnganlk yaratt, bu da
imdiki durumda her trl dehann anasdr.
25
Bilgi alnna yazlmam- Hi de ender grlmeyen alka
bir alakgnlllk var. Bu derde denler, oldum olas bilginin
mezi olmaya uygun deildir. Akas, bu tip biri arpc bir
ey grd anda, sanki topuklarnn zerinde dnerek kendi
kendine "Bir hata yaptn. Duyularnda bir sorun mu var? Bu do
ru olamaz. der. Sonra da, daha dikkatle bir daha bakmak, kulak
vermek yerine, gz korkmuasma arpc eyden kaarak uzak
lar, onu usundan olabildiince hzl karmaya alr. nk
iindeki yasa, "Allm kanya aykr hibir ey grmek
istemiyorum, Yeni hakikatler bulmaya m arlyorum, zaten
eskisinden bol bol var demektedir.
26
Yaam nedir?- Yaam: lmek isteyeni srekli kendinden iten
demektir. Yaam: Bizde gelien eski, gsz her eye kar aman
sz, acmasz olan demektir -yalnzca bizdekilere de deil.
yleyse, yaam, len, enkaza dnen, kocayana kar acmasz
olan, durmadan katil olan deil mi? -Gene de yal Musa "l-
drmeyeceksinldedi.
62
BRNC KTAP
27
El eken - Dnyadan el eken ne yapar? O daha yce bir
dnya iin urar, evetleyenlerin hepsinden daha uzaa, daha
yksee umak ister. Uuunu nleyebilecek olanlarn ounu
atar. Azck olsun sevmediklerini, sayg duymadklarn da yk
seklere duyduu istekten tr kurban eder. Gelgelelim, onda
grlebilen, ona eleken adnn verilmesine yol aan da, kesinlik
le bu kurban etme, bu bandan atmadr. O, nmzde durur,
ban kukuletasyla rtm, kldan bir gmlein ruhu gibidir.
Gelgelelim bizde yaratt etkiden adamakll memnundur; arzu
sunu, gururunu, bizden teye ama ynelimini gizlemek ister.
Evetl Dndmzden daha da zekidir, dolaysyla da bize
ince davranr -bu evetleyici. nk, dnyadan el ekse bile, bi
zim gibi, o da evetleyicidir.
28
Bizde en iyi olana zarar vermek.- Glerimiz, ara ara bizi
ylesine ileri iter ki, gszlklerimize katlanamaz olur, onlardan
tr perian hale geliriz. Hatta, baka trl olmasn istemeksi
zin bu sonucu nceden grebiliriz. Bylece, bizde zen gsteril
mesi gereken her eye kar sertleiriz, acmaszlmz bykl
mz olur kar. Sonunda yaammzla dememiz gereken by
le bir deneyim, byk insanlarn tekileri, alarn etkilemesinin
bir rneidir. lerindeki en iyi eyle, yalnzca ellerinden gelenle,
gsz olanlar, emin olmayanlar, daha olagelirken, olmaya ura
rken yere sererler; bu yzden de zararldrlar. Geneli dnd
mzde, onlar yalnzca u nedenle bile zararl olabilirler Onlar
da en iyi olan, yalnzca onun ok sert bir iki gibi etkiledii kii
ler kabul eder, emer. Bunlar anlaylarn, bencilliklerini yitirir,
kafay ylesine bulurlar ki sarholuklarnn onlar ittii btn
yanl yollarda, ister istemez kollarn bacaklarm krarlar.
29
Yalana yalan katan.- Fransada Aristotelesi birliklere sald-
rlmaa, bunun sonucunda da birileri bunlar savunmaya balan
dnda, bir kez daha, sk sk grlmesi gereken ama o kertede
isteksizce grleni grmek gerekiyordu; Yalnzca bu yasalarn
egemenliine alldn, onlarn deimesinin istenmediini ak-
63
a sylememek iin temele yalan koyuldu. Egemen btn ahlak
larda, dinlerde byle yaplr, yaplmtr da. Ne zaman birileri
nedenler ile niinlere saldrmaa, onlar sorgulamaya balasa al
kanlklarn ardndaki nedenler ile niinlere hep yalanlar eklendi.
Btn alarn tutucularnn onursuzluu buradadr. Hepsi yala
na yalan katar.
30
nllerin komedisi.- Dostlarnn nne gerek duyan nl
kiiler, sz gelii politikaclar, balaklarn, dostlarn hibir
zaman art niyetsiz semezler. undan bir para erdem parlts ile
erdem yansmas, bundan o kiide olduunu herkesin bildii belli
korkun nitelikleri isterler. Bir bakasndan, bir sre kaytsz,
uyuuk grnmek ilerine geldii iin bu kiinin aylakln, onun
gnein altnda yan gelip yatmasn yrtrler. Bu onlarn pusuya
yattn gizler. imdi yaknlarnda bir d olsun isterler, biraz
sonra bir uzman, biraz sonra bir dnr, sonra bir bilgi. Bu
kiiler onun elinin altndaki benlikleri gibidir, bazen de bu
benliklerin hibirine gerek duymaz olurlar. Bu yzden, herkes
onlara yaklamak iin itiip kakrken, kendi kiiliklerini onlara
verirken bile, nl kiilerin evresi, etrafndakiler durmadan lr.
Bu bakmdan onlar byk ehirlere benzerler. nleri kiilikleri
gibi durmadan deiir; bu deiimleri deien aralar talep eder;
bir u bir bu kurgusal ya da gerek nitelii sahneye koymalar,
iin onlar iteler. Dediim gibi onlarn dostlar, balaklar bu
sahne niteliklerinin bir parasdr. Buna karlk onlann istedikleri
bunun ok daha salam kmltsz durmas, grkeminin uzaktan
grnmesidir. Ara sra bu da bir komedi gerektirir, Bir de sahne
oyunu.
31
Tecim ile soyluluk.- Alp satma, okuma yazma sanat gibi
yaygnlat. Tecimen olsun olmasn herkes yapyor bu ii. Her
geen gn de daha fazla pratik kazanyorlar. -Tpk eskisi gibi:
insanlar daha yabanken, herkes avcyd, her gn bu sanat
uyguluyorlard. O zaman avclk yaygnd, zamanla glnn,
soylunun ayrcal olup kt, gnlk bir i olma niteliini yitirdi.
Y aygmln da. Zorunlu olmaktan kp hava basma ura, lks
EN BLM
64
BRNC KTAP
bir ii oldu. Gnn birinde alm satm bakmndan da byle bir
durum ortaya kabilir.
Alm satmn olmad, bu sanatn adm adm zorunlu olmak
tan kt toplumsal koullar dnlebilir. Belki de genel koul
lara daha az bal olan kimi bireyler o zaman kendilerini keyifle
alp satma iine verecekler, tecim, bu noktada bir soyluluk kaza
nacakt. Soyluluk bugne dek savatan, politikadan holand
lde tecimden holanabilir, bu arada politikaya duyulan sayg
btn btn deiime uraabilir. Bugn bile politika soylu ada
mn sanat olmaktan kyor. Gnn birinde "yazn ile gazeteci
lik ile birlikte "Tinin orospusu olarak snflanaca lde yay
gn, kaba saylmas pekala olanakl.
32
stenmeyen mezler.- Bir zamanlar, Sokratesin yapt gibi
gereklii yozlatran, can skkn bir filozof "Ne yapacam bu
iki genle" diye bard. rencilerden holanmyordu. Biri "Ha
yr!" diyemezdi, teki ise her eye "Yar yarya derdi.
Diyelim ki, bunlar benim retimi benimsediler, ilki ok ac
ekerdi. nk benim dnme yolum savasever bir ruhu, "Ha
yr! demekten zevk almay, sert bir deriyi gerektirir. O, iindeki,
dndaki yaralardan lrd. teki ise, savunduu her konuda bir
ortalama yol bulacak, bylece de savunduu eyi ortalama bir ey
edecekti. Ben byle bir mezin dmanm olmasn isterdim.
33
Konuma salonunun dnda.- "nsann temelde iyi huylu
hayvanlardan olduunu kantlamak iin size onun bunca zaman
dr ne lde kolay kandn anmsatmak isterdim. O ancak
imdi, kocaman bir kendi kendini yenmeden sonra, ok ge bir
zamanda kukucu bir hayvan oldu. -Evet insan artk her zaman
kinden daha kt. "unu anlamyorum, neden imdi insann ku
kucu, kt olmas gerekiyor?" nk artk onun bir bilimi olma
s gerekiyor!"
65
EN BLM
34
Historia abscondita.-1 Her byk insann gemiten gelen
bir gc vardr. Btn tarih onun uruna bir kez daha tartya
vurulur, gemiin binlerce gizi srne srne sndklar delik
lerden karlar -onun gneine-. Bir kez daha tarih olacaklar bu
gnden kestirilmez. Belki de gemi znde daha kefedilmedil
Gcn gemii daha ok etkilemesi gerek.
35
Sapknlk ile byclk.- Allmadk bir yolda dnmek -
bu stn bir anlama yetisinin etkisinden ok daha fazla, yaltl
m, kopmu birinin kstah, iren, ktcl gl eilimlerinin
etkisidir. Sapknlk, bycln eidir. Kesinlikle onun kadar
zararldr ya da sayg duyulacak bir ey deildir. Sapknlar ile
bycler kt insanlarn iki trdr Onlarda ortak olan, kt
olduklarn ilerinde duysalar da egemen olana (ister insanlar
isterse kan olsun) zarar vermek iin dayanlmaz bir istee ka
plmalardr. Reformasyon bir bakma Ortaa tininin ikiye kat
lanm yeinlemesiydi, artk iyi vicdan barndrmayan bu a
ikisini de byk bir bollukla ortaya kart.
36
Son szler.- imparator Augustusun, herhangi bir bilge
Sokrates lsnde suskun kalabilen, kendini denetleyebilen bu'
korkun adamn- son szlerini sylerken kendi payna boboaz
lk ettii anmsanacaktr. nk ilk kez bir maske taktn, bir
komedi oynadn ima ederek kendi maskesini drd.
Babayurdun babas, tahtn bilgelii roln oynamt -bu da bir
yanlsama yaratmaya yeter de artard bile. Plaudite amici,
comoedie finita es t*
len kahramann dncesi -qualis artifex pereo!9 ayn za
manda len Augustusun dncesidir: Aktrn kurumlanmas,
bir aktrn bo boazl! Dorusu bu len Sokratesin kartdr.
7 Gizli tarih.
8 Alklayn arkadalar, komedi bitti
9 Nasl bir artist gyor benimle birlikte!
66
Gelgeldim Tiberius sessizce ld: Kendine ikence edenlerin
bu en ok ikenceye urayan gerekti, oyuncu deildi. Kim bilir
lrken usundan ne geiyordu? Belki u: "Yaam -uzun bir lm.
Bunca kiinin yaamn ksaltmak budalalkt. Bir hayrsever ola
rak m yaptm? Onlara bengi yaam vermeliydim; o zaman onla
rn ln sonsuza dek seyredebilirdim. nk seyretmek iin
iyi gzlerim vard: qualis spectator pereo.",0 Uzun sre can eki
tikten sonra gcn yeniden kazanm grnyordu. Yastkla
boulmasnn uygun olduu dnld, o bir ift lmle ld.
37
yanltan.- Bilim geen yz yllar boyunca ilerletildi, iler
lemenin nedeni bir lde bilim aracl ile Tanrnn iyiliinin,
bilgeliinin en iyi biimde anlalabileceinin umulmas -byk
Ingilizlerin (Newton gibi) ana gds buydu; bir lde bilginin
saltk yararna, zellikle de ahlakllk, bilgi ile mutluluk arasnda
ki yakn bir ilikiye inanlmas -Bu byk Franszlarn (Voltaire
gibi) ana gdsyd; bir lde de bilimde bir eye bencillikten
uzak, zararsz, kendine yeterek gerekten safa sahip olunabile
cei, onun byle sevilebileceine inanlmasyd. Buna gre bilim
de insann kt drtleri ie karmaz -kendini bilen tanrsal
alarak hisseden Spinozann ruhundaki ana gd -zede bilimin
gelimesi yanltan birden kaynaklanr.
38
Patlayc olan.- nsan genlerdeki gcn patlamaa ne ok
gerek duyduunu gz nne alnca, onlarn u ya da bu konuda
yarg vermekteki dangl dungulluklanna ya da zensizliklerine
amaz. Onlar eken bir eyin evresini kuatan istein grnt
sdr -sanki olgunun kendisi deil de yanan fitilin grntsdr-
. Bundan tr, usta batan karclar, olgu iin gerekeler bul
maya uramadan bir patlama beklentisi yaratma sanatn bilirler;
Bu pudra flar, gerekelerle kazanlmaz.
BRNC KTAP
10 Bir seyirci nasl da gyor benimle.
67
39
Deien beeni.- Genel beeni, kanlardan daha gl bir bi
imde deiir. Btn kantlar, yadsmalar, entellektel maskeler,
olsa olsa beenideki bir deiimin belirtileridir, imdiye dek sa
nld gibi onlarn nedenleri deildir kesinlikle.
Genel beeniyi ne deitirir? Bu deiimin nedeni, etkili, g
l baz bireylerin utanmadan kendi, hoc est ridiculum, hoc est
absrdm lann;11akas beenilerini, tiksintilerini duyurmalar,
sonra da bunlar zorbaca uygulamaya geirmeleridir. Bylece,
ounlua ar ar yeni bir alkanlk edinmeyi, sonra da btne
yeni bir gereksinim gelitirmeyi dayatrlar. Bu bireylerdeki dei
ik duygularnn, beenilerin nedeni, genellikle, onlarn yaam
biiminde, beslenmesinde ya da sindiriminde, belki de kanlarn
daki, beyinlerindeki, p/ysislerindeki12organik tuzlarn azlna ya
da okluunda bulunabilir. Onlarda, physislerinin yannda yer
alma; onun istemlerinin en ince tonlarna kulak verme yreklilii
vardr. Onlarn estetik, trel yarglar doalarnn bu en ince
tonlandr
40
Soylu tutumlarn eksiklii.- Askerlerle nderler arasndaki
ilikiler, iilerle iverenler arasndaki ilikilerden ok daha iyi.
Hi deilse imdiye dek, askeri temele dayal kltr, her trl
endstriyel denilen kltrn zerinde ykseldi; endstri kltr,.
u andaki biimi ile imdiye dek varolmu olan varolular en
kaba biimidir. Bu kltrde insan kaba saba gereksinimin eline
dmtr; yaamak isteyen, kendini satmak zorundadr; gene de
bu gereksinimleri kullananlar, ii satn alanlar kk grr. in
tuhaf, tannmayan, ilgin bir yan olmayan kiilere boyun eme
nin acsnn yannda, zorbalar, generaller gibi gl, rktc,
hatta korkun kiilere boyun emenin acsnn sz bile olmaz.
Endstrinin btn tannm kiilerinin nelii budur. inin g
znde iveren, insanln, btn bu sefalet zerinden vurgun
vurmay dnen kurnaz, kan emici kpeidir. Onlarn gznde
iverenin ad, san, kl, tutumu nemsizdir. Grne gre
imdiye dek, fabrikatrlerde, byk iletme giriimcilerinde,
EN BLtM
11 Bu rezildir, samadr
12 Ruh.
68
BRNC KTAP
kiiyi ilgin klan, daha stn bir soyun biimleri, gstergeleri
eksikti. Onlar baklarnda, jestlerinde doutan soyluluu sergile-
seler belki kitlelerin sosyalizmi diye bir ey olmayabilirdi. n
k, dipteki kideler, her trden klelie, boyun emee can atar;
yeter ki yksek rtbeliler durmadan daha yksek olduklarn,
buyurmak iin doduklarn yasallatrsnlar -soylu tutumlaryla.
En ortalama insan, soyluluun hazrlksz olamayacana; insann
byle bir onura uzun bir zamann meyvesi olarak ermek zorunda
olduuna inanr. Gelgelelim daha yksek tutumlann eksiklii,
pembe, yal elli reticilerin ad ktye km kabal ona bir
insann tekinin zerine ykselmesini salayann yalnzca bir
rastlant, bir ans olduu dncesini uyandrr. yi yleyse, bir de
biz rastlanty, ansmz deneyelim, zarlar atalm! diye dnr.
Bylece de sosyalizm doar.
41
Pimanla kar.- Dnr, kendi eylemlerini deney, sorgu
lama olarak -baz eyleri bulma giriimi olarak- grr. Baan ile
baarszlk, onun gznde her eyden nce, sorusunun yantlar
dr. Baz eylerin kt gitmesinden tr pimanlk duymak ya
da sklmay -bu duyguyu aldklar buyrua gre eyleyenlere,
beyleri, yaplan ii beenmezse yiyecekleri daya hesaba katmak
zorunda olanlara brakr.
42
- skclk.- Para kazanmak iin i aramak -Bugn uygar l
kelerde erkeklerin tm, bu bakmdan, hemen hemen ayn du
rumda: Onlarn tm iin i, kendinde bir ama deil bir aratr.
Dolaysyla, paras iyi olduktan sonra i seerken pek de ince
eleyip sk dokumazlar. Oysa, az olsa da, haz duymadan almak-
tansa seve seve lecek insanlar vardr. Onlar titizdir, g beenir
ler, iin kendisi kazanlarn kazanc deilse bol para vererek on
lardan yararlanamazsnz. Sanatlar ile her cins dnce adam
insann bu ender trne girer, ama yaamn avlanarak, gezerek,
gnl ilikileri ile maceralarla tketenler de bu trdendir. Bunla
rn tm ii, sknty ancak haz verdii srece isterler.
Zorunluysa en ar en zor ii seerler. Bunun dnda kararl bir
engelikleri vardr, bu engeliin uunda yoksulluk, maska
69
EN BLM
ralk, saln, yaamn tehlikeye dmesi olsa bile... Onlar sevin
vermeyen bir ite almaktan korktuklar lde can skntsn
dan korkmazlar. lerinde baarl olmak iin epeyce can sknt
sna gerek duyarlar. Dnrler ile btn duyarl canlar iin can
sknts tinin, mutlu bir yolculuktan, tatl esintilerden nceki u
rzgarsz halidir. Ona katlanmalar, onun etkisinin sonucunu
beklemeleri gerekir. Daha kk doalar bunu hibir yolla
baaramaz. Can skntsn bu biimde rktp karmak baya
dr: Sevin duymadan almak baya olduu gibi. Belki de Asya-
llar, Avrupallardan daha uzun, daha derin bir dinginlii baarma
yetileriyle ayrlrlar. Onlarn afyonu bile, Avrupallann ausunun,
alkoln birdenbire etkilemesinin tersine, etkisini ar ar gste
rir, sabr gerektirir.
43
Yasalar neyi ele verir.- Ceza yasalarn bir halkn kimliine
d grnn veren eymiesine aratrmak ar bir yanlgdr.
Yasalar bir halkn neliini ele vermez; daha ok onlara yabanc,
tuhaf, tekinsiz darlkl grneni ele verir. Yasalar trelerin t
relliinin istisnalarna deinir. En iddetli cezalar komu bir hal
kn treleri ile uyum iinde olan eylere verilir. Bu yzden
Vahabiler yalnzca iki lmcl gnah bilirler:Vahabilerin tanr
sndan baka bir tanrya sahip olmak, sigara imek. Buna imenin
rezilce bir yolu derler- Bunu yadrgatc bulan ngiliz, akn a
kn, "Ya cinayet ile zina sorunu?" diye sordu. Yal bakan, "Tanr
merhametlidir, balaycdr diye yantlad.
Bundan tr, eski Romallar, bir kadnn yalnzca iki lm
cl gnah ileyebileceini dnyorlard:Zina etmek, arap i
mek. Yal Cato, akrabalar arasndaki pmenin, yalnzca kadn
lar bu konuda denetlemek iin trelere katldn dnyordu.
pmenin anlam? Kadn arap kokuyor mu? arapla yakalanan
hanmlara lm cezas veriliyordu- salt alkoln etkisindeki ka
dnlar ara ara "Hayr!" deme becerisini yitirdiklerinden deil el
bette. Romallarn en ok korktuu, daha arap Avrupada yeni
iken, Gney Avrupal kadnlar zaman zaman etkileyen orgiastik,
Dioanisosutapmd. Bu Romay Avrupa duyarlln alt st
eden dev bir d istila gibi vurdu. Bu tapma girmek, Romaya
kar dmanla ibirlii yapmak, yabanc olanla birlik olmak sa
yld.
70
BRNC KTAP
44
nanlan gdler- imdiye dek insanln gerekten hangi
gdlere gre eylediini bilmek nemli olabilir Ama belki de
insanlarn kendi eylemlerine ykledikleri kurgusal dsel neden
leri bilmek daha da nemlidir. nk insanlarn i mutluluu ya
da mutsuzluu, paylarna u ya da bu gdnn dtne inan
malarndan gelir- gerek gdden deil. kinciler ikinci sradaki
kayglardr.
45
Epikros.- Evet, Epikrosun kiiliini, belki de herkesten b
tn btn farkl kavramak bana gurur veriyor. Onun zerine
okuduum, duyduum her eyde eski an le sonrasnn mut
luluunu yaadm. Gzlerinin geni, ak denize, kydaki kayalara
baktn gryorum, kayalara gne vuruyor, bu arada irili ufakl
hayvanlar gn nda oynayor, onun gzleri gibi, bu k gibi
gvenli, erinliler. Byle bir mutluluu olsa olsa durmadan ac
eken bir insan yaratabilirdi, bu varolu denizinin durulduunu
grm bir gzn mutluluu, bundan byle onun yzeyine, de
nizin bu yumuak, rperen teninin trl trl rengine bakmaya
doyamaz. ehvet dknl daha nce hi bu lde lml
olmamt.
46
Bizim hayretimiz- Bilimsel bulularn snavlar karsnda a-
yakta kalmas, daha ileri bulular iin yeni yeni temeller salama
s derin, kkten iyi talihtir. Sonuta durum byle olmayabilirdi.
Gerekten, yarglarmzn, dlemlerimizin belirsizliine, insan
yasalar ile kavramlarnn bengi deiimine ylesine inandrlmz
ki, bilimin sonularnn bylesine iyi dayanmas bizi artyor.
nceleri, insansal olan her eydeki bu kaypaklk hakknda hibir
ey bilinmiyordu. Ahlaklln treleri i yaamn bengi kskalar
la demir bir zorunlulua btn btn baland inancn
destekliyordu. Belki o zamanlat insanlar peri masallarn dinler
ken ksnl bir aknlk yayorlard. Ara ara bengilikten, kural
lardan yorulanlara tansk byk bir doyum salyordu. Bir kez
71
EN BLM
olsun salam zemini gevetmek! Suda yzmek! Yanlmak (gnah
ilemek)! Deli olmak!
Bu, gemi alarn batan kmasnn, cennetin bir parasyd.
Oysa bizim mutluluumuz gemisi batm, kyya km, artk
salam, yal toprak zerinde iki aya ile basan bir adammkine
benzer -yerin sallanmamas onu artr.
47
Tutkularn Bastrlmas zerine.- Kii tutkularn, "ortalama
tiplere, kentsoylulara ya da kyllere braklmas gereken eyler
den sayp da vurmamak iin engellerse -tutkularn kendisini
deil, yalnzca bunlarn dilini, jestlerini bastrmay isterse- sonu
gene de onun hi istemedii gibi olacaktn Tutkular basklanacak
ya da en azndan gsz dp, dneceklerdir. Bunun en re
tici rneini, Louis XI Vin saray ile saraya bal btn evreler
verdi, insanlar tutkularn aa vurmama konusunda eitildikleri
iin, bunu izleyen dnemde, tutkularda yok oldu. Tutkulann
yerini incelik; s, oyuncu davranlar almt. Bu, kt davran
may becerememesiyle ne kan bir a oldu. Aalanmaya bile
nazike karlk verildi. amz onun belirgin bir kart olabilir.
Her yerde, yaamda, sahnede kaba saba parlamalardan, tutku
jestlerinden holanldn gryorum. Yazlan her eydeki du
rum da baka trl deil. Gnmzde tutkulu olma konusunda
kesin bir uylam isteniyor- gerek tutku dnda her trl tutku
isteniyor. Gene de sonunda tutkunun kendisi bu yola varacak,
torunlarmz, yabanl, azgn biimlere dkn olmakla kalmaya
cak, gerekten yabanl olacaklar.
48
Mutsuzluun bilgisi.- Belki de insanlar, alar mutsuzluun
bilgisinin dzeyi lsnde ayran hibir ey yok. Onlar gvdenin
mutsuzluunun bilgisi gibi, tinin mutszluunun bilgisi bak
mndan da ayrlr. Bizler, bu ada yaayanlarn belki de tm,
gvdenin mutsuzluu bakmndan, korku ann insanlaryla
karlatrldmzda krlganlmza, gszlmze karn
birinci elden deneyimlerimiz bol olmadndan, olsa olsa dler
de yaayan acemi aylaklara, dseverlere benziyoruz. Korku
anda, alarn en uzununda, bireyler kendilerini iddete kar
72
BRNC KTAP
korumak zorundayd, bu nedenle de, kiinin bizzat zorba olmak
istemesi zorunluydu. O zamanlar kii kendi okulundakilere ezi
yeti, yoksunluu retti, kendini korumann zorunlu bir yolu
sayarak, kendi kendine bile isteye ile ekme altrmalar yapt.
O gnlerde birey, evresindekilere aclara katlanmay retti;
evresindekilere ac vermekten, tekilerin bana gelen en kor
kun eylere, kendi gvenliinden baka bir ey dnmeden
bakmaktan holand. Tinin mutsuzluuna gelince. imdi ben her
tek kiinin, tinin mutsuzluunun bilgisini kiisel deneyimi ile mi
yoksa betimlemelerden mi rendiine, kiinin bu bilgiyi, daha
incelmi bir kiiliin imi olarak yalancktan gerekli sayp sayma
dna; ruhunun derinliklerinde buna inanp inanmadn
gzlyorum. Tinsel mutsuzluktan sz edildiinde, bu mutsuz
lukla kendi mutsuzluu arasnda, byk fiziksel aclardan sz
edilirken, kendi di ya da mide arsnn aklna gelmesi gibi bir
benzerlik kurup kurmadna bakyorum. Bana yle geliyor ki
gnmzde insanlarn ounun durumu byle.
Genelde, bu iki ac trnn yaanmamasnn, ac eken biri
nin olduka seyrek grlmesinin nemli bir sonucu var. imdi
lerde acdan eskisinden ok daha fazla nefret ediliyor, birey onun
hakknda daha kt konuuyor. Gerekten de salt ac dncesi
nin varl bile pek seyrek katlanlabilir saylyor, bu, varoluun
tmnn knanmasna dnyor.
Ktmser felsefelerin ortaya kmas, byk, korkun bir s
kntnn gstergesi deil kesinlikle. Yo, yaamn deeri konusun
daki bu soru iaretleri, varoluun artlp yceltilmesi yznden
gvde ile ruhtaki kanlmaz sivrisinek srklarnn bile kanl,
ktcl gibi grld alarda; ac deneyimlerinin azlndan
tr, acl genel idealarn birinci snf ac ekme sayld alar
da kondu.
Bence bu an gerek mutsuzluu olan ktmser filozoflara,
ar duyarlla kar bir reete var. Gelgelelim, bu reete kulaa
ok acmasz gelebilir, insanlarn varoluun kt bir ey olduuna
karar vermelerine yol aan gstergelerden biri de saylabilir. Pe
kala bu "mutsuzlua" kar reete mutsuzluktur.
49
Yce gnlllk, bununla ilgili sorunlar.- Tutkulu bir kii
nin davranlarnda anszn ba gsteren titreme ya da bir melan
73
EN BLM
koliin alaylar, en bata da birden almaktan cayma ya da ks
kanlktan mutlu olmay brakma gibi paradoksal grngler,
byk bir merkezka gcn barndran kiilerde; birden doyup
birden midesi bulananlarda grlr. yle hzl yle byk bir
doyuma ularlar ki, bunun ardndan hemen bezginlik, tiksinti
ortaya kar, sonra da kart bir tada kaarlar. Duygusal kaslma
kart kaslmada gever; birinde anszn gelen titreme, tekinde
kahkahlrla glme, ncsnde fedakarlk gz yalar ile.
Yce gnll kii - ya da her zaman en etkili olduu dn
len yce gnll tip- bence son kertede alc biri; alma
duygusunu doyurma olanann el erimi uzaklkta olduunu g
rr; alma olanan son damlasna varasya yle bir emip bitirir
ki, bulat hzl, an doyumun hemen ardndan kocaman bir
bulant gelir. O zaman kendini aar, dmann balar, hatta onu
kayrp onurlandrr bile. Kendine uygulad bu iddet, egonun
bylesine glendii bir anda kendi alma isteine tepeden
bakmas, ona egemen olan yeni bir gdy (bulant) retir yal
nzca. O bunu, tpk az nce almaktan haz duyduu, onu im
geleminde tketip bitirdii lde sabrszca, lgnca bir heye
canla yapar. Yce gnlllk, alma gibi bir lde bencillik
ierse de, bencillik farkl bir niteliktir.
50
Byyen yalnzlk kant.- En vicdanl kiide bile, vicdann
knamas, u duygudan daha gszdr."u ya da bu toplumunun
iyi trelerine aykr! Bu toplumda ya da bu toplum iin eitilen
birinin souk bir bak ya da yzndeki kmseme en glleri
bile korkutur. Burada asl ne korkutur? Yalnzlamak! Bir kii ya
da bir dava iin en salam kanttan bile daha gl bir kanttr bu
-Byle bizdeki sr igds iini byle der.
51
Hakikat-duygusu.- Gel deneyelim diye yantlayabileceim
her trl kukuculuun yanndaym. Gelgelelim, deneye izin
vermeyen hibir eyi, hi bir soruyu duymak istemiyorum artk.
74
BRNC KTAP
Benim "Hakikat-duygumun13 snr bu, nk orada yiitlik
hakkn yitiriyor.
52
Bakalarnn bizimle ilgili bilgisi.- Kendimizle ilgili bilgi
miz, anmsadklarmz yaamdaki mutluluumuz asndan sanl
d lde nemli deil, o lde belirleyici de deildir. Gnn
birinde tekilerin bizimle ilgili bilgisi (ya da bildiklerini dn
dkleri eyler) stmze saldrr. O zaman bunun daha gl
olduunu kavrarz. Kt nle baa kmak, kt vicdanla baa
kmaktan zordur.
53
iyi nerede balar.- ncelii yznden gsz den gz, kt
gdy kt gd olarak gremez olduunda, iyiliin lkesi
kurulur. Artk iyiliin dnyasna girdiimiz duygusu, kt gd
lerin tehdit ettii, snrlad gvenlik, konfor, yardmseverlik
duygusu gibi btn gdleri kkrtr. Gzler krletike iyinin
lkesi geniler. .Ortalama insanlarla ocuklarn bengi sevinci bu
radan gelir. Byk dnrlerin, kara vicdana benzer kasveti,
kederi bundandr.
54
Grnn bilinci - Kendi igrmn nda varoluun t
m ile yz yze geldiimde, durumum bana yle grkemli, yle
yeni, ayn zamanda yle rktc, yle ironik geliyor ki... Ken
dimde insan olarak, hayvan olarak gemiimi kefettim, gerek
ten btn ilk a, btn duyan dnen varlk bende bulmay,
sevmeyi, nefret etmeyi, karm yapmay srdryor. Birdenbire
bu dn ortasnda uyanyorum, yalnzca d grdmn, d
grmezsem yok olacamn bilincine varyorum -dmemek iin
d grmeyi srdrmesi gereken bir uyurgezer gibi. imdi benim
iin grn nedir? Elbette herhangi bir zn tersi deil. Herhan
gi bir z konusunda onun grnnn yklemlerini adlandr
13 "Wahrheitssinnes
75
EN BLM
mak dnda ne syleyebilirdim? Grn, bilinmeyen bir x'e
taklabilen ya da karlabilen bir l mask deil elbette.
Grn benim iin, etkin olann, yaayann ta kendisi. Gr
n, kendi kendisi ile alay etmekte ylesine ileri gidiyor ki, bana
burada grn ile bataklk yakamozundan, ruhlarn dansndan
baka bir ey olmadn duyumsatyor- Btn d grenler ara
snda benim de, "bilenin" de kendi dansm yaptm; bilenin,
dnyasal dans uzatmak iin bir ara olduunu; dolaysyla, varo
luun enliine ait olduunu duyumsatyor; btn bilgilerin yce
tutarllnn, hepsinin birbiri ile ilikide olmasnn, belki, d
grmenin, btn dlerin birbirini kavramasnn, d grme
nin evrenselliini korumann, bylece de dn srmesinin en
byk arac olduunu, olacan duyumsatyor.
55
Son yce gnlllk.- nsan soylu klan nedir?- Elbette kur
ban vermesi deil, nk ehvetle ileden kanlar da kurban
verir. Elbette bir takm tutkularn gtrd yere gitmek deil,
nk aalk tutkular da var. Elbette bakalar iin, bencilce
olmayan bir eyler yapmak deil, nk bencillik bakmndan
belki de hi kimse soylulardan daha tutarl deil. Soylu kiilere
saldran tutkular bu kiilere zgdr, stelik onlar bu tutkularn
onlara zg olduunu bir trl kavrayamazlar. Bunda ender, esiz
bir ltn kullanlmas ile neredeyse bir delilik vardr: Bakala
rna souk gelen eyler onlara scak gelir. Deerler bulmak, hem
de henz kimsenin bunlar tartacak terazileri icat etmedii de
erler; bilinmeyen tanrlarn sunaklarna kurban vermek; hi
onur beklemeden yrekli olmak; taan, insanlara, eylere veren
bir kendine yeterlilik. Bu gne dek bunun seyrek grlmesi,
onlarn bu seyrekliin farkna varmamalar, bu kiileri soylu kl
yordu. Gelgelelim bu ltn, allm, yakn, en az zorunlu -
ksacas tr en ok koruyan, insanlar arasnda, bugne dek bir
kural olan- her ey bakmndan drst olmayan bir yarg ierdi
ine dikkat ekmeliyiz. Btn bunlar istisnalar uruna iftiraya
urad. Kuraln savunucusu olmak: Soylu kafann bu dnyada
kendini gsterdii en son biim, en soylu incelik belki de budur.
76
56
Acya can atmak- Kendi skntlarna katlanamad gibi,
kendine de katlanmayan milyonlarca Avrupal genci durmadan
gcklayan, mahmuzlayan bir ey yapmaya can atma konusunu
dndmde, onlarn ac ekmee can atmalarn zorunlu oldu
unu; nleylemlerinin, ilerinin olas nedenini, gerekesini acda
bulmalarnn gerektiini anlyorum. Yoksunluk gerek! Siyaseti
lerin yaygara koparmas bundan; btn olanakl snflarn birok
yanl, kurmaca, abartl Sknt koullara, bunlarn varlna
kr krne inanmaya hazr olmas da bundan. Bu genler da
rdan mutluluun deil mutsuzluun yaklamasn, grnmesini
istiyorlar, imgelemleri sonradan bir canavarla savaabilmek iin,
geleni daha balangta bir canavara dntrmekle megul. Bun
lar, ac ekmek iin can atanlar, ilerinde kendi kendileri iin bir
ey yapmak isterlerse, tam kendilerine zg aclar yaratmay da
renirler. O zaman bulular ok daha an, doyumlan iyi bir
musiki gibi ok daha doyurucu olacaktr. Oysa u anda dnyay
aclar yznden kopardklar yaygara dolduruyor. Hepsi, bu
yaygaralarnda ou kez bir znt duygusu sunsalar da, kendi
kendileriyle ne yapacaklarn bilmiyorlar. Bundan tr de duva
ra tekilerin zntlerinin resmini yapyorlar, onlarn hep teki
lere ihtiyac var, durmadan baka tekiler bulmalar gerek. Ba
layn dostlarm, ben duvara kendi mutluluumun resmini yap
may gze aldm.
BRNC KTAP
77
i k i n c i k i t a p
ra ra ra ra ra ra ra ra ra ra ra ra ra
57
Gerekiye.- Szler, kendini tutkuya, dlemlere kar ada
makll silahlanm hisseden, boluklarnzdan seve seve onur
pay karmay, ss yapmay yeleyen ayklar Kendinize gereki
diyorsunuz, st kapal olarak da, onun size kendini gerekten
olduunu gibi gsterdiini sylyorsunuz: Sanki gereklik kendi
zerindeki tl yalnzca sizin nnzde kaldrm, sanki siz
kendiniz onun en iyi parasymsnz gibi -Ah sizi gidi, Sais'in
sevgili imgeleri!1 yi de, peesizken bile, siz bir balkla
karlatrldnda ok tutkulu, karanlk yaratklar deil
misiniz?Durumunuz hl ak bir sanatya fazlasyla benzemiyor
mu? Ak bir sanat iin "gereklik" nedir ki? eyleri
deerlendirmeleriniz hl nceki yzyllarn tutkularndan,
sevilerinden kaynaklanyor. Ayklnz da hl bir giz, hl
sndrlm bir sarholuk var -rnein gereklik aknz - Ahi
en eski "sevidir bu. Her duyguda, her duyumda bu eski seviden
bir para vardr; ona bir para dlem, bir para nyarg, bir
para mantkszlk, bir para bilgisizlik, bir para korku, bir sr
baka eyler de katlmtr, btn bunlar onda ilemektedir. u
da orada! u bulut orada! Bundaki "gerek" nedir?
karabilirseniz dlemi, insann yapt btn katklar
gereklikten karn bakalm benim akl banda dostlarm.
Soyunuzu, gemiinizi, terbiyenizi- insanlnzn, hayvanlnzn
tmn- unutun unutabilirseniz. Bizim iin gereklik yoktur-
sizin iin de sevgili ayk dostlarm. Bizler sizin dndnz
lde farkl deiliz pek. Bizim sarholuu ama konusundaki iyi
niyetimiz, belki de sizin sarho olamayacanza inanmanz l
snde saygdeer.
58
Yalnzca yaratclar olarakJ- eylerin nasl adlandrldnn,
onlarn ne olduundan karlatrlamayacak lde daha nemli
1 Schillerin byk baladna talama "Sais'deki peeli, rtk imge
81
EN BLM
olduunu kavramak: Bu, bana skntlarn en byn verdi;
hl da verir. Grn ile ad, akas n; eyin allm ls,
arl, akas deer -kkeninde her zaman yanltr; eylerin
zerine geliigzel atlm bir giysi gibi onlarn doasna, hatta
derisine btnyle yabancdr- . Bunlarn tm, salt insanlar
onlara inand iin, eyin bir paras olasya, onun doasnn ta
kendisi olasya kuaktan kuaa, ar ar geliir. lkin grn
olan, sonunda hemen hemen deimez biimde, z olur, z ola
rak etki eder. Gereklik" denilen, gerek saylan dnyay ykmak
iin, kuruntunun bu puslu rtsn, bu kkeni gstermenin
yeterli olduunu sanmak, alklk olur. Olsa olsa yaratclar olarak
ykabiliriz. unu da unutmayalm: Uzun erimde yeni eyler ya
ratmak iin yeni adlar, yeni deerlendirmeler, yeni olaslklar
yaratmak yeter.
59
Biz sanatlar- Bir kadm sevdiimizde, bu kadnn iren,
doal ilevlerin tm yznden, doadan nefret ediveririz. Btn
bunlar dnmemei yeleriz. Ne var ki, ruhumuz bu sorunlara
bir kez olsun dokununca, sanki omuz silker, kmseyerek ba
kar doaya: Kendimizi aalanm duyumsarz. Doa, mlkm
ze izinsizce girmi gibi gelir bize. Bunu en kirli ellerle yapmtr.
Sonra fizyolojiye aldrmaz gizlice karar veririz: nsann tin ile
biimden daha fazla bir ey olduu konusunda hibir ey duy
mak istemiyorum. Derinin altndaki insan, btn sevenler iin,
bir dehet, anlalmaz bir eydir; Tanrya, seviye bir svgdr.
Byledir, nk aklar, doa ile doal ilevler konusunda, es
kiden Tanrya, onun kutsal her eye gc yeterliine tapanlarn
duyduu eyleri duyar. Astronomlarn, jeologlarn, fizyologlarn
ya da fizikilerin doa konusunda syledii her ey, deerli mlk
lerine bir tecavz, dolaysyla da bir saldr gibi arpar onlar-
stelik bu tecavzden utanmazlar da. Doal yasa" bile, onun
kulana Tanrya kar bir svg gibi gelir. Gerekten de btn
mekaniin, trel istem ya da keyfi istemin eylemlerinden tretil-
diini grmei yelerdi. Ne var ki kimse ona bu hizmeti sunama-
d iin elinden geldii lde doay, mekanii grmezden gelip
bir dte yaad. Ah u eski insanlar, onlar nasl d greceklerini
bilir, d grmek iin nce uyumay gerekli grmezlerdi. Bizler,
bugnn insanlar da, gne, uyank kalmaya beslediimiz btn
82
iyi niyete karn, bu konuda hl pek ustayz. Sevmek, nefret
etmek, istemek, basite duyumsamak yetiyor -dn tini, gc
bizi hemencecik alt ediyor, ak gzlerle, tehlikeyi soukkanllk
la kmseyerek, dlemin atlarm, sivri kulelerini lmek iin,
en tehlikeli yollara trmanyoruz. Sanki trmanmak iin domu
uz gibi ba dnmesi yaamakszn. Biz gndz uyur gezerleri!
Biz sanatlar! Biz doal olan grmezden geliyoruz. Bizi ay
arpm, tanr arpm. Biz ykseklerdeki lm sessizliinin yo
rulmak bilmeyen gezginleriyiz, bu ykseklikleri ykseklikler
olarak grmyoruz; bizim gzmzde buralar ovalar, gvenli
imiz.
60
Kadnlar, onlarn uzaktaki eylemi.- hl kulaklanm var m?
Yalnzca kulak mym, kulaktan baka hibir ey deil miyim
yoksa? Burada, alev alev yanan dalgalarn iinde duruyorum,
dalgalarn ak dilleri ayaklarm yalyor, her yandan havlamalar,
tehditler, fkeli bartlar, kkremeler geliyor. Bu arada yal yer
sarsc en derin diplerde aryasn sylyor, bren bir boann
sesi lsnde derin; yeri g sarsan vurular yle patlyor ki,
onca varta atlatm, kaya gibi devlerin, canavarlarn gvdelerinde
yrekleri bile titriyor. Derken, sanki hiten douvermiesine bu
cehennem dolambacnn kapsnn nnde, olsa olsa birka kula
uzakta- geni bir yelkenli grnyor, bir hayalet gibi sessizce
kayarak ilerliyor. Ah! tam bir hayalet gzellii! Nasl da by
gibi deiyor, dokunuyor bana. Dnyann btn dinginliini tm
suskunluunu mu yklenmi? Benim mutluluumun kendisi de
bu sakin yerde mi oturuyor- daha mutlu benliim, ikinci, yola
km kendim mi? l olmayan ama oktandr diri de olmayan
bir ben mi? : Sessizce gzleyen, kayarak suda yzen ruhumsu bir
ara varlk. Byk ak yelkenleri ile kocaman bir kelebek gibi ka
ranlk denizde devinen bir tekne olarak. Evet! varoluun zerin
de szlyor Bu o! Olsa olsa o!
Buradaki grlt yznden dlere dalm gibiyim. Btn
byk grltler sessiz bir uzaklkta mutlulua doru devinme
mize yol aar. Bir erkek kendi grltsnn ortasnda, kendi
tasarlarnn, projelerinin, dalgalarnn ortasnda durup dikildiin
de, sakin, byl varlklarn kayarak getiini grmee, onlarn
mutluluunu, kuytuluunu zlemee eilimlidir Kadnlardr bu
KNC KTAP
83
EN BLM
varlklar. Neredeyse daha iyi benliinin kadnlar arasnda yaad
n, bu dingin blgelerde en grltl dalgalarn bile lm ses
sizliinde olduunu,orada yaamn kendisinin yaam hakknda bir
de dntn dnr. Ancak, ancak ey soylu, cokun kii,
en gzel yelkenli bile biraz ses karr, ne yazk ki pek kk,
pek eften pften bir ses. Kadnlarn bys, en gl etkisi, fel
sefe dilinde, uzakta eylemdir, actio in distans, ne var ki bu eylem
ilkin, en bata -uzakl gerektirir.
61
Dostlarn onuruna.- Eskiden dostluk duygusunun en yce
duygu olduu -kendine yeten bilgenin en ok kutsanan gururun
dan bile yksek bir duygu olduu- dnlrd. Her naslsa bu
gururun biricik, gene de daha kutsal bir kardei olduu... Bu,
dnyay kmseyen Atinal bir filozofa, ykl bir para armaan
eden Makedonya kralnn yksnde pek iyi dile getirilir. yk
de filozof paray hemen geri verir. Kral "Nasl olur, hi arkada
yok mu?" diye sorar. Sonra da neden bunu sorduunu aklar Bu
bamsz bilgenin gururuna sayg duyuyorum, u da var ki, guru
ru, yreindeki dostuna yenik dseydi onun insanlna daha
ok sayg duyarm. Filozof iki en yce duygudan birini bilmedi
ini gstererek kendini benim nmde alaltt -ne ki, bu bilme
dii, yksek olan duygu deil.
62
Ak- Ak seveni balar, onun ehvetini bile.
63
Musikide kadn.- Niin bu lk, yamurlu yeller mzikal bir
ruh durumunu, melodilerin yaratc hazzn esinler. Bunlar kilise
leri dolduran, kadnda ak dnceleri douran yellerin ayns
deil mi?
64
Kukucular.- Korkarm yal kadnlar, yreklerin en gizli k
elerinde erkeklerden daha kukucular. Varoluun yzeysellii
84
KNC KTAP
nin onun z olduunu dnyorlar, onlarn gznde btn
erdemler, derinlikler bu hakikatin zerindeki bir rt, edep yeri
ni rten ho bir rt- baka bir deyile terbiye, utan sorunu,
baka bir ey de deil.
65
Ballk.- Onlar ruh yoksunluu eken soylu kadnlar, en de
rin ballklarn dile getirmek iin erdemlerini, utanlarn
sunmaktan daha iyi bir yol bilmiyorlar. Daha yce bir eyleri
yok. Bu armaan sk sk verenin sand lde derin bir dev
gibi grlmeden alnyor. Fena halde melankolik bir yk.
66
Gszn gc.- Btn kadnlar, zayflklarn abartmada us
tadr; onlar zayflk sz konusu olduunda, ufack bir tozdan bile
incinen, btn btn tkrldm taklar gibi grnmede yaratc
dr. Varlklar, erkeklerin bu bakmdan kendilerini hantal, sulu
hissetmelerine yol aar. Kendilerini glye, "orman yasasna
kar'byle savunur onlar.
67
Kendi kendini taklit etmek.- imdi o adam seviyor, ileriye
tam bir gvenle bakyor- bir sr gibi. Yazk! Oysa adam by
leyen tam da kadnn deiken, anlalmaz grnmesiydi. Adam
durgun havada bunun daha ounu kendisinde buldu. Kadn eski
kiiliini taklit etse iyi etmez miydi acaba. Sevisizlii taklit etse?
Sevinin -d bu deil midir? Vivat comoedia.2
68
steme ile isteklilik.- Biri, bir genci, bilgeye gtrp Bak, ka
dnlar batan karyor bunu" dedi. Bilge ban sallad, glmsedi.
"Kadnlar batan karan erkeklerdir. Erkekler kadmlardaki b
tn kusurlar gidermeli, dzeltilmeli. nk kadn imgesini,
2 ok yaa komedi
85
EN BLM
kendisi iin yaratan erkektir. Kadn bu imgeye gre kendini bi
imlen
Oradakilerden biri, "Kadnlar konusunda fazla yufka yrekli
sin" dedi. "Onlar bilmez gibisin. Bilge yantlad: steme erkein
tavadr; kadnnki ise gnlllktr. Bu eeylerin yasasdr kadn
lar iin kat bir yasa. Varoluunda insanln tm masumdur.
Ama kadnlar iki kat masumdur. Onlara yetecek efkate, yaa
kim sahip olabilir?
"Lanet olsun yaa da efkate de diye bard kalabalktan biri.
"Kadnlar daha iyi eitilmeli]"- Erkekleri daha iyi eitmek gerek"
dedi bilge; kendisini izlesin diye gence el etti.- Gelgelelim gen
onu izlemedi.
69
f alabilmek.- Biri kendini savunamyorsa, dolaysyla da sa
vunmak istemiyorsa, bizim gzmzde bu ayp saylmaz. Ne var
ki, ne olacak durumda olan ne de iin iyi istemesi olan
birine pek az sayg duyarz- ster kadn ister erkek olsun. Belli
koullarda onun bizi hanerlemesinin (her tr haner) olanakl
olduunu dnmeseydik, bir kadn bizi tutabilir miydi? (Ya da
dedikleri gibi byleyebilir miydi ?) Ya da kendini, bazen, daha
kyc bir olur bylesi. (in usul)
70
Efendilere efendilik eden kadnlar.- Ara ara tiyatroda duyu
lan yumuak birinin derin, gl, alto sesi, anszn, bizim genel
likle inanmadmz olaslklarn perdesini kaldrr. Birden dnya
da bir yerde yiit, soylu ruhlu, yce gnll; grkemli tepkiler
vermee, kararllklara, zverilere hazr olan; bunlar yapabilecek
durumda da olan; erkein cinsiyet dndaki en iyi esi, bir lk
olarak onlarda ete kemie brnd iin, erkekleri ynetmee
hazr olan, bunun iin gerekli sas da olan kadnlarn bulabile
ceine inanveririz. Tiyatronun amac sonuta elbette bu kadn
kavramn yaratacak trde sesler deildir. Genellikle onlarn tem
sil ettiinin Romeo gibi lksel erkek aklar olduu kabul edil
mektedir. Ama kendi deneyimlerime dayanarak yarg verirsem,
tiyatro bu noktada dzenli biimde yanl hesap yapmaktadr; bir
sesten bu tr etkiler bekleyen besteci de ayn yanl yapar. Bu
86
KNC KTAP
tr aklar inandrc deildir. Bu tr sesler her zaman anacl, ev
kadn renklerini al koyar- en ok da birine ak dndrdkle
rinde.
71
Dii erdeni zerine - st snf kadnlarnn eitiminde pek a
rtc, pek canavarca bir ey vardr. Bundan daha paradoksal bir
ey olabilir miydi? Btn dnya, kadnlarn erotik konularda
olabildiince bilgisiz yetitirilmeleri; ruhlarnn utanmayla doldu
rulmas gerektii konusunda anlamaya varmtr. Bylece k
ck bir erotizm antrmas bile, en ar sabrszl, ka tetik -
leyecektir. Kadnlarn "onuru yalnzca burada sahneye kan
Onlar balamayp da ne yapacaksnz? Ne var ki, burada onla
rn yreklerinde bile bilgisiz kald kabul edilir; bu konuda -
onlarn ktlkleri iin- ne gzleri ne kulaklar, ne szleri ne de
dnceleri olduu kabul edilir; bilgi dpedz kt saylr. Sonra
da afallatc bir imek gibi frlayp gereklie, bilgiye, evlilie
komalar gerekir -kesinlikle en ok sevip saydklar adamla...
Ayn anda hazz, teslimiyeti, devi, acmay, ylgy, kim bilir
daha neleri, tann ile hayvann beklenmedik komuluunda ya
amaya zorlanm olarak, eliki iinde seviyi de utanc da yaka
lamak iin...
Bylece esiz bir fiziksel dm atlmtr. nsanln en akll
rencisinin sevinli merak bile, u ya da bu kadnn, bu bilme
cenin zm ile zmn bilmecesine kendini nasl uyduraca
n, bu bilmecenin onun zavall, keileri karm ruhunda ne
korkun, ne derin kukular uyandracan -kadnn en son felse
fesinin, kukuculuunun bu noktaya nasl apa atacan- tahmin
etmekte yetersiz kalr.
Sonra bataki gibi derin bir sessizlik. Sk sk kadmn kendi
kendine de ynelen bir sessizlik. O gzlerini kendine kapar.
Gen kadnlar yzeysel, kaygsz grnmeyi glkle baarr
lar. En sekin olanlar bir tr kstahl taklit eder.
Kadnlar onurlar bakmndan kocalarn kolayca bir soru ia
reti, ocuklarn bir savunma ya da kefaret olarak anlar. Onlar
ocua erkeklerdekinden bsbtn deiik bir biimde gerek
duyar, ocuk istemeleri de yle farkldr..
zetle insan kadnlara kar fazla sevecen olamaz.
87
EN BLM
72
Anneler.- Hayvanlar diiler konusunda erkekler gibi
dnmez; onlar diiyi dourgan varlk sayar. Onlarda babalk
sevgisi yoktur; olsa olsa sevilen birinin ocuklarna duyulan sev
giye, onlara alm olmaya benzer bir ey vardr. Diiler ocukla
rnda egemen olma arzusunun doyumunu, bir mlkiyet, bir u
ra, onlar iin tmden anlalr olan, ene alabilecekleri bir ey
bulurlar.Annenin sevdii bunlarn toplamdr. Bu sevgiyi sanat
nn yaptna duyduu sevgi ile karlatrmak gerekir. Gebelik
kadn daha sevecen, daha sabrl, daha evcil, teslimiyetten daha
fazla haz duyar hale getirir. Dnen tipte, tinsel gebelik de, diil
kiilikle yakndan ilikili byle bir kiilik retin Bu kiilik erkek
annelerden oluur.-Hayvanlarda erkek gzel cins sayhr.
73
Kutsal acmaszlk.- Bir adam kucanda yeni domu bebei
ile kutlu kiiye yaklat. "Ne yapacam bu ocukla ? diye sordu.
"Berbat halde, biimsiz, gc lmee yetmiyor. Kutlu kii kor
kun bir sesle bard: "ldr, sonra kendine bir an yaratmak
iin gn gece kollannda tut onul Bir daha da ocuk sahibi
olma zamann gelmeden ocuk yapma asla.- Bunu duyan adam
yrd gitti, umudu krlmt. Birou acmaszca t verdii,
adama ocuunu ldrmesini salk verdii iin kutlu kiiyi kna
d. "Peki ama onun yaamasna izin vermek daha zalimce deil
mi? diye sordu kutlu kii?
74
Baarszlklar.- Sevdikleri adamn karsnda erinsiz, z g
vensiz olan, ok ok konuan u zavall kadnlar hep baarsz
olur. nk adam en kesin biimde batan karan az sk,
aldrmaz sevecenktir.
75
nc cins- "Kk erkek paradokstur, gene de erkektir.
Ne var ki, kk kadnlar, uzun kadnlardan baka bir trdenmi
gibi geliyor bana." dedi yal dans ustas. Aristoteles, kk bir
kadn asla gzel deildir dedi.
88
KNC KTAP
76
En byk tehlike.- nsanlarn ou, uslarnn sk dzenini,
"ussallklarn" bir gurur, bir ykmllk, bir erdem saymam
olsa; kendilerini salkl saduyunun dostu olarak grdkleri iin
dncenin btn uarlklarndan, dlemlerden sklp bunlar
dan tr kendilerini onurlan krlm duyumsamasa, insanlk
oktan yok olurdu.
nsanln banda hep dolam olan, imdi de dolaan en b
yk tehlike, deliliin patlayp pskrmesidir -duyumsamada,
grmede, iitmede keyfiliin bu tr patlak verii, sk dzeni
olamayan ustan bu tr bir honutluk, insanca saduyunun yoklu
u anlamna gelir.
Delinin dnyasnn kart doruluk ile kesinlik deil, bir i-
nancn genel geerlii, genel balaycl, ksacas yargnn gelii
gzel olmamasdr. Ne var ki, insann imdiye dek en byk
ura, doru mu yanl m olduuna bakmadan pek ok ey ze
rinde uzlamak, kendini uzlamn yasasna brakmakt. nsann
ald kafa sk dzeni buydu. Gelgelelim kart gdler hl yle
gl ki, biz temelde insanln geleceinden pek de gvenle sz
edemiyoruz. eylerin imgeleri hl srekli kayyor, karyor.
Bundan sonra ncekinden ok daha fazla, ok daha hzl olacak
bu. Dpedz en sekin tinler bu genel balayclk karsnda
rperiyor, direniyor -en bata da hakikati aratranlar... Bu inan,
herkesin inanc olarak, en incelmi kafalarda bir bulant, yeni bir
hrs retiyor. Btn tinsel srelerde beklenen ar tempo, bura
da bir dzg olarak saptanan bu kaplumbaaya benzeme duru
mu, sanatlarla dnrleri dman tarafna geenler haline
getiriyor.- Delilikte bylesine sevinli bir tempo olduundan,
sabrsz tinlerde delilie ynelik biimsel bir heves patlak veriyor.
Ahi erdemli zekalar gerekl- ok anlamllktan en uzak szc
kullanacam- Paylalan byk inancn bir arada kalmasn, dans
larn srdrmelerini gvenli klmak iin, erdemli alklk, ar
tinler iin vurdum duymaz metronomlar gerek. Birinci snf bir
gereksinim buyurup istiyor bunu. Biz tekiler ayrks, tehlikeli
olanlarz. imdi, hibir zaman kural olmak istememesi kouluyla,
aynks lehine sylenecek eyler var.
89
EN BLM
77
iyi vicdanl hayvan.- Gney Avrupada haz veren her ey
deki kaba e -ister talyan operasnda (rnein Rossini ile Belli
ni) ister spanyol macera romannda olsun (Ona Gil Blo'un Fran
sz klnda en kolay ulaabiliriz)- gzmden kamyor. Ne var
ki, bu insan Pompeide yrrken, eski bir kitab okurken kar
lat kabalktan daha fazla fkelendirmez. Neden? Bunlarda
utanma duygusu olmad iin mi? Kaba olan her ey, musiki ya
da romandaki gibi, soylu, sevgi dolu, tutkulu bir ey lsnde
dengeli, zgvenli klnm grnd iin mi? "Hayvann da
insan kadar hakk var, brakn zgrce dolasn. Sen de sevgili
dostum, her eye karn sen de hl bir hayvansn. Bana yle
geliyor ki bu kssadan kan hisse, Gneyin insanlnn zgn
yn. Kt beeninin de iyi beeni lsnde haklar var. Hatta
byk bir ihtiyaca karlk geliyorsa, belli bir doyum salyorsa,
evrensel bir dil, btn btn anlalr bir maske, bir jest
salyorsa kt beeninin hakk nceliklidir. Bununla karlat
rldnda incelmi beeni bir lde bile isteye yaplm, kurul
mu gibi grnr. Nasl anlalacandan da pek emin deildir.
Hi popler deildir, olmamtr da. Popler olan, popler kalan
maskedir. Dolaysyla, bu operamn tartmm belirleyen, melodi
lerdeki, kadanslardaki, hoplamalardaki, sevinlerdeki maskeli
balo havasna kar kmann anlam yoktur.
Antik yaama gelince! Maskeden duyulan hazz, maske kulla
nan, herhangi bir maske kullanan iyi bir vicdan anlamadka
nasl anlarz? Eski tinin yuna burasdr, tazelenmesi buradadr.
Antik dnyann ender, yce kiilikleri bu yunaa ortalama olan
lardan daha ok gerek duydu belki de.
Buna karlk, Kuzeyin yaptlarndaki, rnein Alman mzi
indeki kaba dnm beni sylemee azm varmayacak lde
fkelendirir. Burada bir utan duygusu var. Sanat kendini kendi
gznde alaltr, bu nedenle de kendini tutamayp kzanr. Onun
la birlikte biz de utanrz. Onun kendini bizim iin alaltmak
zorunda olduunu anladmzdan onunla birlikte utanr, bylece
de fkeleniriz.
78
Neye gnl borcu dumalytz.- Yalnzca sanatlar, zellikle
de tiyatro sanatlar, her tek kiinin, kendisi olduu, kendisini
90
KNC KTAP
yaayarak anlad, kendisi olmak istedii eye keyifle bakmasn
salayan gzler, duymasn salayan kulaklar verdi; gnlk kiilik
lerde zeri rtlen kahramana sayg duymay da bize yalnzca
onlar retti. Kendimizi kahramanlar olarak grme sanatn da.
Biz kendimizdeki baz temel ayrntlarla ancak bu yolla ilgilene
biliriz. Bu sanat olmasa n plan dnda hibir ey olmayacaktk,
batan sona el erimi uzaklkta olan, en kaba olan, gerekliin
kendisiymi gibi gsteren perspektifin bys iinde yaayacak
tk.
Belki de her tek bireyin gnahkarln bir byte aracl ile
gsteren, gnahkar lmsz, byk bir suluya dntren dine
de buna benzer bir deer verilmeli. O kiiyi bengi bir perspektif
le kuatarak insana kendini uzaktan, gemi btnl olan bir
ey olarak grmeyi retti.
79
Yetkin olmayann ekicilii.- Burada bir ozan gryorum. O
ou kii gibi ellerinde tamamlanan, yetkinleen btn eylerden
ok, eksikleri yznden daha ekicidir. Gerekten de, o, stn
ln, nn, gcnn bolluundan ok daha fazla an yeter
sizliine borludur. Yaptklan, hibir zaman dile getirmek istedi
ini, grm olmak istediini btn btn dile getirmez; sanki
bir grnn nceden edinilmi tadna sahiptir, grnn kendisine
deil. Ne var ki, onun gnlnde bu grye ynelik kocaman bir
hrs kalr. O, bu hrstan, istein, aermenin ayn lde kocaman
bir uzdil tretir. Bu hrs yznden, dinleyicilerini yaptnn, yal
nzca yapt olanlarn zerine ykseltir; hi ykselmedikleri bir
ykseklie asnlar diye kanatlar dn verir. Sonra onlar da,
ozanlara, bilicilere dntrlm halde, mutluluklarnn yarat
csna bol bol sayg gsterirler. Sanki o, dinleyicilerini dorudan
kendisi iin en kutsal en son olann grsne gtrm gibi-
sanki amacna ulam, grsn gerekten grm iletmi gibi.
Onun n amacna hibir zaman ulaamamasndan kaynaklanr.
80
Doa ile sanat- Yunanllar (ya da en azndan Atmallar) in
sann iyi konutuunu duymaktan holanrd. Yunanllarn Yu
nanl olmayanlardan en byk ayrm, gzel konumay dinleme
91
gerekten a gzllkle can atmalaryd. Dramatik dizelerin
doadln kendilerinden geerek ho grdler. Sahnedeki
tutkularn bile iyi sylenmesini istediler. Doada tutku yle az
sze dklr, ylesine mahcuptur ki neredeyse sessizdir. Szler
varsa, bunlar karma karktr, usddr, konuan tutkunun szle
ri kendinden utanr. Yunanllar sayesinde bu doad sahne an
lamasna, dzenine- tam da ho grdmz biimi ile, seve
seve ho grdmz biimi ile- altk. Italyanlar sayesinde ise,
teki doad anlama dzenine: ark syleyen tutkuya...
Gereklikle doyuramayacamz bir gereksinim dodu: En g
duruma den insanlarn, iyi, stelik de uzun uzun konumas.
Genellikle yaamn uurumlara yaklat yerde, gerek durumda
insann usunun bamdan gider, kii dilsel aklm, anlalrln
yitirir. Byle bir durumda trajik kahramann hl szckler,
nedenler, uzdilli jestler, tepeden trnaa bir entellektel parlaklk
bulmas bizi mutlu eder. Doadan byle bir sapma, insan gururu
iin belki de en uygun yemektir. nk insan sanat yce gnl
l, kahramanca bir doa diilik; uzlalm bir dzen olarak bun
dan tr sevdi.
Biz romantik bir ozan, her eyi usa, szcklere dn-
trmyorsa, bu arada ellerinde hep bir sessizlik kalnts
saklamyorsa knarz -tpk en yce duygulara, melodiler bulama
yan, olsa olsa duyarl "doal" kekelemeler, bartlar bulan opera
bestecisini knadmz gibi. Burada doaya kar klr. Burada
yanlsamann kaba ekiminin daha yksek bir ekime yol verdii
kabul edilir.
Yunanllar uzaa, bu bakmdan ok ileri gittiler - korkutucu
biimde uzaa. Tpk sahneyi alabildiince dar tutup derin
ardalanlarn kendilerini etkilemesini yadsdklar gibi, tpk aktr
ler iin yz ifadelerini, kolay devinimleri olanaksz klp onlar
arbal, kat maskeli cinlere dntrdkleri gibi- tutkunun
kendisini de herhangi bir ardalandan yoksun braktlar, ona gzel
konuma yasas dikte ettiler. Korku, acma uyandrabilecek imge
lerin temel etkisine kar koymak iin her eyi yaptlar. nk
korku ile acmay istemediler -Aristoteles'e btn onurlar, onur
larn en yksekleri verilir, ne var ki, o, Yunan tragedyasnn en
son ereini tartrken brakn ta gediine koymay, ta tutama
d bile. almalarn, yaratclklarn, yarmalarn en ok gck
layan eyi grmek iin, Yunan trajik airlerine bakalm. Onlar
seyirciyi duygulara boarak etkilemeye kalkmaz kesinlikle.
EN BLM
92
KNC KTAP
Atinahlar tiyatroya gzel konumalar duymaa giderdi. Sofokles'i
ilgilendiren gzel konumalard: Onun sapknln balayn!
Ciddi operada bu ok farkldr. Onun btn derdi, zoru biri
nin onun kiiliklerini anlamasn nlemektir. Arada bir yakalanan
bir szn dikkatsiz seyirciye yardmc olmas gerekir. Ancak
genelde durum kendi kendini aklamal, konumalar dert edil
memelidir. Hepsinin dnd bu, dolaysyla da szcklerle
elenirler.
Belki az daha yrekli olsalar, szleri kmsediklerini syle
yeceklerdi. Rossini biraz daha kstahlk etseydi, her yerde la-la-
la-ladan baka sz syletmeyecekti -Byle yapm olsa daha akl
lca olurdu. Operadaki kiilikler sz konusu olduunda, onlarn
szne deil sesine inanmamz gerekiyor artk. Birinin operaya
gitmesinin nedeni bu farktr; bu gzel doadlktr. Recitativo
secco bile gerekte sz olarak, metin olarak duyulmak iin hazr
lanmamtr: Byle bir yar mziin, olsa olsa, nce mzikal ku
laklar dinlendirecei (melodi sayesinde dinlenmek bu sanatn en
yce ama bundan tr de en yorucu hazzdr), sonra da baka
bir ey olduu kabul edilin Akas, gelien bir sabrszlk, geli
en bir fkelenme, musikinin tm iin, melodiler iin yeni bir
istek.
Bu adan deerlendirdiimizde Richard Wagnerin mzii ne
durumdadr? Acaba baka m? nsan bu yaptlarn szlerini, m
ziini icradan nce anmsamazsa, ne szler, hatta ne de mzik
duymazm gibi geliyor sk sk bana.
81
Yunan beenisi.- Iphigenia'nn sahnelenmesinden sonra, arazi
mhendisi/'Bunun neresi gzel? diye sordu. "Bunda hibir ey
kantlanmyor. Yunanllar bu tattan bu lde uzakmak zorun
da myd? Sofokleste hi deilse "Her ey kantlanr."
82
Yunanl olmayan olarak espri.- Yunanllar tm dnmele
rinde, betimlenemeyecek lde mantkl, yalnd. Hi deilse
uzun iyi dnemlerinde byleydiler. Onlar, Franszlar gibi mantk
tan usanmadlar. Franszlar mantktan sk sk usanr, karta k
k bir srama yapmay sever. Fransz mantk dehasn, karta
93
EN BLM
byle bir sr sramayla akac sokulganln, kendini yadsma
sn gsterebiliyorsa srdrebilir. Onlar mant, ekmek ile su gibi
gerekli saydlar - Ama ayn zamanda, onun hibir ey eklenmeden
katksz alndnda, ekmekle su gibi, tutuklulara uygun bir bes
lenme tr olduunu dndler. yi bir toplumda insann tek
bana, btn btn hakl olmay istememesi gerekir, oysa btn
saf mantn amac budur. Bundan tr btn Fransz esprisin
de kk dozda mantkszlk vardr
Yunanllann sokulganl, hem eski Franszlardan hem de im
diki Franszlardan ok daha az gelimiti. Onlarn en gelimi
ruhlu insanlarnda bile bylesine az espri bulmamzn nedeni
budur. -Yazk, bu tmcelere inanlmayacak, benim eklemee
eilimli olduum bu trden daha nicesine de. - Est res magna
tacerei dedi Martialis.4
83
eviriler.- Her hangi bir an tarih duygusunun dzeyi, bu
an eviri bieminden, eski alar, kitaplar sourmaa al
masndan karsanabilir. Comeille'nin anda, hatta Devrim
dneminde Franszlar eski Romann mlkiyetini bizim -daha
gelimi tarih duygumuz sayesinde- artk gze alamayacamz
bir biimde elde ettiler. Eski Romann kendisi de: Eski Yunanl
lardaki iyi, yce olan daha eski her eye, nasl da zor kullanarak,
ama ayn zamanda ocuksu bir biimde el koydular. eyleri nasl
da Romann imdisine evirdiler, kelebein kanatlarndaki, u, an
denilen tozu naslda ince ince, nasl da aldrmaszca fraladlar.
Bylece Horatius ara sra Alcaeusu ya da Achilous'u evirdi;
Propertius ise aynsn Callimachus ile Philetas iin yapt -
Yarglayabilirsek, Theocritus ile ayn dzeyde ozanlard. Gerek
yaratcnn neyi yaayp anladna; iirinde neyin simgesini yazd
na aldrmazlard. Ozan olarak tarihsel anlay, duyuu ncele-
yen eski titizlikle duyguda deillerdi. Ozan olarak bu ok kiisel
eylere, adlara, bir kentin, kynn, yzyln maskesi, kostm
saylacak hibir eye ayracak vakitleri yoktu. Onu, hzla ada
olanla, Romal olanla deitirdiler. Bize yle sorar gibidirler:
"Eskiyi kendimiz iin yeni yapmayacak myz; onda kendimizi
3 Sessiz kalmak byk eydir.
4 Ispanya doumlu Roma ozan, daha ok Epigramlan ile antmsamr.
94
KNC KTAP
bulmayacak myz? Bu l gvde iinde kendi tinimizin soluu
nu alp vermee hakkmz yok mu? nk her eyden nce o
l, her l ey ne irkindir!". Tarihsel duyuun tadn
bilmiyorlard, gemi, yabanc olan her ey onlar iin skcyd.
Romallar olarak onun Roma igaline gel gel ettiini dndler.
Gerekten de eviri bir tr igaldi. Yalnzca tarihsel olan
grmezden gelinmedi, u ana da yanlsamalar eklendi. En bata da
ozann adn silip yerine kendi adlarn yazdlar. Hrszlk ettikleri
uslarndan bile gemedi, bu ii su katlmam imperium Romanm
bilinciyle yaptlar.
84
iirin kkeni zerine.- nsann dlemsel yanma ak olup bir
de sezgisel ahlaksallk kavramn savunanlarn aadaki trden
bir savlar var "Yararn her zaman en yce tanr olarak sayg
grdn kabul etseydik, iirin durumunu aklamamz nasl
olanakl olurdu? lkin bu ritmik konuma iletiimin aklnn
deerini arttrmaktan baka bir ey yapmaz, gene de btn yer
yznde top gibi grler, bunu yaparken amac yararla, yarara
ulatran yolla alay etmek gibidir. iirin yabanl, gzel usdl,
yararcl yadsr. Bir kez olsun yarardan uzaklamak: nsan, ite
bu yceltir, ahlakllk iin, sanat iin esin verir.
Bu kez bu konuda yararclardan yana konumam gerek. -yle
az hakl olurlar ki insann acyas geliyor onlara.- iirin yaratld
u eski alarda da yarar gzetiliyordu, hem de pek byk bir
yararllk. Biri tartmn -tmcenin btn atomlarn yeniden d
zenleyen, insan szckleri zellikle semeye aran, dncele
re yeni bir renk veren, onlar daha lo, daha yabanc, daha uzak
klan gcn- konumann cann boyamasna izin verdiinde,
buradaki yarar elbette bo inanla ilgiliydi. nsanlarn iiri sradan
konumadan daha iyi anmsad farkedildii iin tartmn amac
insan yakarlarnn tanrlar daha derinden etkilemesiydi. Ayrca
tartml tik taklarn daha uzaklardan duyulduuna, tartml bir
yakarnn tanrlarn kulana daha yakn geldiine da inanlyordu.
Gelgelelim insanlar ncelikle bizim mzik dinlerken yaadmz
gl, kar koyulmaz etkinin yararn istediler. Tartm iten
gelen bir drtdr, kendimizi koyverme, ona uyma konusunda
yenilmez bir zorlama yaratr. Yalnzca ayaklarmz deil ruhu
muz da vuruu izler. Belki tanrlarn tini de byle tutuldu - By-
95
lece tartm kullanarak tannlan zorlamaya, onlar zerinde g
elde etmee alld: iir onlarn zerine byl bir a gibi atld.
Hatta iirin kkenine hepsinden fazla katkda bulunmu ola
bilen yadrgatc bir anlay vard. Pigsagorcular arasnda bu felsefi
bir reti, eitim hilesi olarak grlr. Gelgelelim filozoflar va
rolmadan ok nce, tutkulan boaltan, ruhu artan ferocia ani
mi yi5-kesinlikle ritm araclyla- artan gcnden tr mzie
gveniliyordu. Ruhun uygun gerilimi, uyumu yitirildiinde, ar
kcnn vuruuna uyarak dans edilmeliydi: Bu saaltmn reetesi
buydu. Onunla Terpander (Yedinci yyn balarnda yaayan bir
Yunanl lirik ozan) bir bakaldry durdurdu, Empodokles (be
inci Yzylda yaayan bir Yunanl Filozof) bir lgn yattrd,
Damon4aktan sararp solan bir genci saaltt. Bu ayn zamanda
tanrlar alma istei ile kudurduunda, onlara da uygulanmaya
allan bir saaltmd idi. Bunu her eyden nce fkeli olanlan
bsbtn delirterek, kinlenenleri alma istei ile ldrtarak,
duygularn taknln, ba dndrcln en son uca iteleye
rek yaptlar. Btn orgiastik tapmlar, tanr sonradan kendini
daha zgr, daha dingin duyumsasn, insan rahat braksn diye
bir takm tanrlarn vahiliini, bir kerede boaltmay, bu vahilii
bir orgiye dntrmeyi amalad. Etimolojik olarak melas1bir
yattrcdr, kendisi yattrdndan deil, sonraki etkisi insan
yattrdndan...
Yalnz tapm arklarnda deil, dnyasal arklarda da tart
mn byl bir gc olduu kabul edilmitir. rnein kuyudan
su ya da teknede krek ekilirken arknn, bu srada ibanda
olduu varsaylan cinleri byledii kabul edilir. ark onlar
uysallatrr, balar, bylece de cinler insann arac olurlard. Sk
sk da eylemler ark sylemee frsat verir. Her eylem tinlerin
yardmna baldr By arklar, byl szler iirin ilk biimi
olarak grlr.
Kouk kehanette de kullanldysa-Yunanllar Hexameter'in
Delphi'de kullanldn sylerler- o zaman ritm burada da bir
bask uyguluyor olmal.
Bir kehanet istemek (yunanca szcn bana olanakl gr
nen trevine gre) belirlenmi bir ey istemektir, Apollonun
EN BLM
Ruhun yabanlln.
4 Musiki zerine yazan bir Alinal, Platonun Devletinde ad geer.
7 Melodi szcnn yunanca kk.
96
KNC KTAP
kayrmasn elde ederek gelecein zorlanabilecei dnld. O,
en eski tasarma gre, nceden bilen bir tanrdan ok daha fazla
syd. Forml tartmla olduu gibi sylendiinde gelecei balar.
u da var ki, forml Apollonun buluudur, o tartmn tanrs
olarak yazgnn tanralarn bile balayabilir.
zetle, eski, bo inanl insan tipi iin tartmdan daha yararl
ne olabilirdi? Tartm herhangi bir ey yapmay olanakl klyor-
du.-baz ileri bysel olarak ilerletmeyi, bir tanry grlmee,
yakn olmaya, dinlemee zorlamay, insann isteine gre biim
lemeyi ruhun baz arlklardan (skntdan, dknlkten, kin
den) artlmasn salyordu, yalnz insann ruhunu deil en kt
cinlerinkini de. Kouk yoksa insan bir hiti, oysa kouk aracl
ile neredeyse bir tanr oluyordu. Bylesine kkl bir duygu hibir
zaman btn btn silinemez. Bugn, insan bu gibi bo inanlar
la binlerce yl savatktan sonra bile, en akllmz bile yeri geldik
e tartmla alklayor. stelik de bir dnceyi doru saymasnn
nedeni salt ll bir biimi olmas, kendini tanrsal sekiler,
zplamalarla sunmas. Bugn en arbal filozoflarn, kesinlik
konusunda ne lde titiz olurlarsa olsunlar, dncelerine, g
venilirliklerine g katmak iin ozanlarn szlerine gerek duyma
lar epey elenceli deil mi? stelik, bir ozann hakikatle at
masndan ok onunla uzlamas tehlikelidir. nk Homerosun
dedii gibi "Ozanlar bir sr yalan syler.
85
iyi ile gzel- Sanatlar srekli ver -baka bir ey yapmaz
lar- sayp dktkleri btn eyler, durumlar bir kereliine insana
kendini iyi, yce ya da sarho ya da en ya da iyi, akll duyum
sama frsat vermek iindir. Deerleri insan mutluluu iin g
venli, kesin saylan sekin eylerdir sanatlarn F.n ular. Sanat
hep byle konular bulmak, onlar sanatn lkes. i ekmek iin
pusuya yatar. Sylemek istediim u: Onlar, m.ululua deer
bienler deildir; meraklann en by ile, bu devlendirmeler-
den hemencecik yararlanma drtsyle, deerlendirmeleri ya
panlara yaklamaya alanlardr. Bu sabrszln yan . ra ulakla
rn geni cierlerine, koucularn ayaklarna da sahip olduklarn
dan, yeni iyiyi ilk venler arasnda hep onlar da vardr, dundan
tr de ona ilk iyi diyenler, iyi diye deerlendirenler olarak
grlrler. Gelgelelim, sylediim gibi bu yanitr :Onlar, ge:ek
97
EN BLM
deer bienlerden daha hzl, daha yksek seslidir yanlzca.- yi
de kimdir gerek deer bienler? -Varlkllar ile aylaklar.
86
Tiyatrodan.- Bugn gene gl, yce duygular yaadm, ak
am musiki, sanat alabildiysem, hangi musikiyi ya da hangi sanat
trn istemediimi pek iyi biliyorum- akas dinleyenleri
sarho etmee alan, onlar bir an gl, ulu duygularn yceli
ine zorlayan tr istemiyorum. -Bu tr, akamlar zafer arabala
rnda kurulan fatihler iin deil yaamn kamlarken ly
kard yorgun katrlara benzeyen sradan ruhlar iin tasarlan
mtr. Kafa buldurucular, idealist kamlar olmasa bu trn
insanlar "yce duygular, dnceleri" nereden bilirdi. Bu yzden
onlann araplar gibi coturanlar da vardr. yi de onlarn ikile
rinden, sarholuklarndan bana ne? Comu kii araba gerek
duyar m? Byle biri, ruh gelgitinin yksek zamann taklit ede
rek, yeterli neden olmadan etki retmee alan aralara, aracla
ra bir tr bulantyla bakar.
Ya imdi ne oluyor? Uyku vakti gelmeden, srnerek kovu
una dnmeden nce kstebee kanatlar, gururlu kendini be
enmilik verilmiyor mu? Onu dar, tiyatroya gnderip, kr,
yorgun gzlerine de koca koca gzlkler taknmyorlar m? Ya
am eylem deil, i olan insanlar, sahnenin karsna geip ya
am salt i olmayan yadrgatc yaratklara bakmyorlar m? Sen
de kalkm "Bu terbiyedir, bu elencedir, bu kltrdr" diyorsun.
Tamam, bu durumda ben sk sk kltrsz oluyorum, nk
bu gsteri sk sk midemi bulandryor. Kendinde yeterince traje
di, komedi bulan biri iin, herhalde en iyisi tiyatrodan uzak dur
maktr. Ya da krk ylda bir giderse btn sre-tiyatro, seyirci
ler, ozan da iinde- onu gerekten trajik ya da komik bir gsteri
gibi arpar, sahnelenen oyun ilkiyle karlatrldnda pek -
nemsiz, pek anlamsz kalr. Faust'a ya da Manfrede benzeyen biri
iin tiyatronun Faustu ya da Manfredi nedir ki. Gelgelelim, sah
neye bu tr figrlerin kartlmasnn, zerine dnlecek bir
eyler salad kesin. Dncelere ya da tutkulara yetenei ol
mayan olsa olsa serho olmay becerebilenlerin nne en gl
dnceler, tutkular karlr. Burada onlar serholuk retmenin
aralan olarak kullanlrlar. Avrupalnm haha, fufeli olarak
tiyatro, musiki7 Ah! Uyuturucunun tarihinin yksn bize
98
KNC KTAP
kim anlatacak bize? Bu, bizim "yksek-kltr denen kltr
mzn tarihinin tmdr neredeyse.
87
_Sanatlarn kendini beenmilii.- Fazla bbrlendikleri,
kendi topraklarnda geliip gerek bir yetkinlie ulaacakm gibi
grnen, u yeni, tuhaf, gzel kk bitkilerden daha kibirli
eyleri dnp durduklar; kendi balarnda ya da bahelerinde
gerekten iyi olabilecek olan pek dnmedikleri iin, sanatla
rn, ou zaman en iyi neyi yapabileceklerini bilmediini d
nyorum.
te bir mzisyen, bu konuda herhangi bir mzisyenden daha
iyi. Ac eken, ylgn, ikence grm tinlerin dnyasndan selen
ler bulmakta, sar hayvanlara bile sz anlatmakta usta. Gz sonu
renklerini, son, en son, en ksa hazzn dile gelmez, kpr kpr
mutluluunu dile getirmekte ei yok. Nedenleri ile sonulan
menteelerinden km bir ruhtaki, her an, "hi yoktan bir ey
ler patlak verebilecek bir ruhtaki gizli, tekinsiz gece yarlar iin
sesler bulur.
nsan mutluluunun derinliklerinden, herkesten daha byk
bir mutlulukla eker -mutluluun iilip bitirilmi kadehinin
dibindeki en ac, yavan damlalar da en tatl damlayla birlikte
eker. Bu son damla, en iyiler iindir ya da en ktler... Tinlerin
artk srayamazken, uamazken, hatta yryemezken kendi
kendilerine nasl srklendiini bilir. Onunki rtk acnn, rahat
sz bir anlamann, szsz veda etmenin rkek rkek gz atdr.
Btn sakl aclarn Orpheus'u olarak, herkesten byktr; sanat
ta daha nceden dile getirilemez gibi grnen hatta sanat iin
deersiz saylan eyleri- szcklerin, olsa olsa, rktp kard,
kavrayamad nitelikleri- bile ete kemie brndrmtr E-
vetl O pek kklerin ustasdr.
Ne var ki, onun istedii bu deildir. Onun kiilii geni duvar
lar gz pek freskleri yeler. Ruhunun deiik bir beenisi, ba
ka bir drts olduunu, en ok evlerin kuytu yerlerinde sessiz
sessiz oturmay sevdiini gremez. Orada gizli, kendinden sak
lanm halde; ok ksa, yalnzca bir tek l uzunluundaki tm
gerek ba yaptlarn oluturur, orada btnyle iyi, yce, yetkin
olur -belki de yalnzca orada. Ama bunu bilmez, bunu bilmek
iin burnu ok byktr.
99
EN BILIM
88
Hakikati ciddiye almak.- Hakikat konusunda ciddi olmak:
nsanlar bu szden nasl da farkl eyler anlyor! Bir dnrn
kendinde uarlk olarak alglad, u ya da bu saatte utanca ka
pld kantlama, irdeleme yollarnn, grlerinin ayns, onlarla
karlaan, onlarla bir sre birlikte yaayan bir sanatda, onlarda
en derin hakikati kavrad duygusuna yol aabiliyor. Bir sanat
olmasna karn, grnn kartna ciddiyetle istekli olmas,
sayg uyandrr. Dolaysyla, kiinin ciddilik tutkusu, onun ruhu
nun bilgi dnyasnda nasl yzeysel, nasl tok gzlce oynadn
ele verebilir.- Bizim ciddiye aldmz her ey bizi elevermez mi?
O bizim neye nem verdiimizi neye vermediimizi gsterir.
89
imdi ile nce .- u en yce sanat, enlik sanat elimizden
uup gittiyse, btn sanat yaptlarmzdaki sanatn ne yarar var.
nceden btn sanat yaptlar, daha yce, daha mutlu anlarn
andalar, antlar olarak insanln byk festival caddesini ss
lerdi. imdi sanat yaptlar ile insanln acl yolundan yoksullar,
bitkinleri, hastalan avlamak istiyorlar; bu insanlara ksa ksnl
bir an, kk bir sarholuk, bir lgnlk sunmak iin yaptlan
kullanyorlar.
90
klar, glgeler- Kitaplar ile tutanaklar farkl dnrler i-
in farkl anlamlara gelir Biri, kitaptan, kafasnda anszn akan
bir anlaytan amp hemen evine getirebildii klar toplar. Oysa
baka bir dnr, bize salt glgeler sunar. Bir gn nce ruhunda
oluan eyin, kara, kl rengi imgelerini.
91
Uyan.- yi bilindii gibi, Alfreri8 akn adalanna yaam
yksn anlatrken ynla yalan syledi. Onun kendisine kar
8 Kont Vittorio Alfreri (1749-1803} talyan dram yazan.
100
KNC KTAP
an despotik davranmas, bu yalanlar destekliyordu. Bu tutumu,
kendi dilini yaratt, bir ozan olarak kendini zorbaca zorlad
biemde aa vuruluyor.
Sonunda yceliin kat bir biimini bulduunda yaamn,
anlann bu biimin iine sktrd. Btn bunlarda fazlasyla
acyla kvran vard. -Ben Platonun kendisinin yazd bir
zyaam yksne de, Rousseaununkinden ya Dantenin Vita
Ntova'sndan daha fazla inanmazdm.
92
Dzyaz ile iir.- Dzyaznn byk ustalannn hemen hep
ozanlar olmas dikkat ekicidir -bunlar ya ak ak ozandr ya da
"odacklarnda ozandr- Kukusuz iyi dzyaz ancak iirin kar
snda yazlr. nk o, iire kar sregiden, iyi ynetilen bir sa
vatr. Onun btn ekicilii belli bir bieme baldr. Bu biem
kendini iirden saknr, her zaman onunla kartlk iindedir. Her
soyut ey, iir karsnda bir afacanlk olarak okunmak ister. Ku
ru, souk olan her ey, gzel, tatl tanray, gzel tatl bir ylgn
la srklemeyi amalar. Genellikle anlk "yaknlamalar", ba
rmalar yaanr- derken anszn bir geri srama, bir kahkaha
gelir. Tanra lo, yumuak renklerden holanrken sk sk perde
kaldrlarak ieriye i n girmesi salanr. Sk sk onun azn
dan alman szler tanray zarif elleri ile zarif kulaklarn kapat
maya zorlayacak biimde sylenir. Dolaysyla bu savata binlerce
ho yan vardr. Bunlar iirsel olmayan ruhlarn yenilgisini de,
hibir ey bilmeyen szde yaz adamnn yenilgisini de ierirler.
Bu yzden, onlar kt yazar, kt konuurlar. "Sava btn iyi
eylerin babasdr.
Bu yzylda drt ender, gerekten iirsel insan dzyazda usta
la erdi. Bu yzyln iirsiz olmasn onlar salad. Onlar olmasa,
benim kabul ettiim gibi, bu yzyl olmazd. Onu ortaya karan
yzyl tarafndan ak ak talep edilecek olsa da, Goetheyi
grmezden gelerek, yalnzca Giacomo Leopardi, Prosper
Merimee, Ralph Waldo Emerson ile Walter Savage Landor'u,
Imaginary Conversations'u yazarn dz yaznn ustas olarak
adlandrlmaa deer sayyorum.
101
EN BLM
93
Ama niye yazyorsun?.- A: Elinde mrekkepli bir kalemle
dnenlerden deilim, ak bir mrekkep hokkasnn nnde,
bir sandalyede otururken, gzlerini katlara dikip kendini tutku
larna brakan biri de... Ben yazlarmdan sklr, utanrm. Benim
iin, yazmak daraltc, huzursuzluk veren bir gereksinim. Ksa bir
ykde bile ondan sz etmekten tiksinirim.
B: Peki niin yazyorsun yleyse?
A: Dostum, drst olmak gerekirse, imdiye dek dn
celerimden kurtulmann baka bir yolunu bulamadm.
B: Ama niye onlar bandan savmak istiyorsun.
A: Neden istiyorum? stiyor muyum? Zorundaym.
B: Yeter, yeter.
94
lmden sonraki gelime- Fontanellenin lmsz "l
mn Diyaloglarnda ortaya att trel sorunlar konusundaki u
kk, gzpek szler, onun zamannda, gz ard edilemeyecek
bir zekann paradokslar, oyunlar sayld yalnzca. Beeni ile tin
konusunda en st dzeyde sz sahibi olanlar bile, onlarda, daha
fazla hibir ey bulamad. Kim bilir, belki Fontenelle'nin kendisi
bile bulamamtr. Oysa imdi inanlmaz eyler oluyor. Oyun
ciddiye biniyor. Artk bu diyaloglar Volter ile Helvetiusun-
kilerden ok deiik duygularla okuyoruz. Onlarn yazarn da,
otomatik olarak, tinin sradzeninde baka bir dzeye; ok daha
yksek bir dzeye ykseltiyoruz. Yaptmz doru mu? Yanl
m?
95
Chamfort-9Halk, kalabal Chamfort lsnde anlayan bi
rinin gene de kalabala karmasn, felsefi bir el ekile, direnle
baka bir yanda durmamasn, kendime ancak yle aklaya
biliyorum. Onda bilgeliinden bile gl bir igd vard, hibir
zaman da yatmamt bu igd: Kandan gelen soylulua kar
nefret. Belki de annesinin duyduu, nedeninin aklanmas ok
kolay olan bu kin, Chomfordun anne sevgisi ile kutsanmt.
9 Sebastian Roch Nicolas Chamfort.
102
KNC KTAP
ocukluuna dek uzanan, annesinin cn almak iin samann
bekleyen bir igd. Byle olsa bile, yaam, dehas -yazk ki da
marlarnda dolaan babasnn kanndan geliyordu- ok, ok uzun
yllar boyunca soyluluun saflarna, onlara denk biri olarak ka
tlmak iin onu batan kard. Ama sonunda kendi imgesine,
eski ynetimde yaayan eski insann imgesine katlanamaz olda
fkeli bir tutkuyla piman oldu, bu pimanlk, onun avamn
giysilerini bir eki gmlei olarak giymesine yol at. Chamford
azck daha filozof kalm olsayd, devrim trajik esprisini, en kes
kin oran elde edemeyecek, bn bir olagelme saylacak, bunca
tini yoldan karamayacakt. yle olmad, Chamfordun kini,
alma istei btn kua eitti, en nl insanlar bu okuldan ge
tiler. Ycelik bakmndan, gemiin, bugnn en nde gelen
devlet adamlanndan bile daha sekin biri olan Mirabeau'nun,
Confort'u, kendisinin daha yce, daha yal bir benlii olarak
grdn, ondan itiler, uyanlar, yarglar beklediini, aldn
unutmayalm.
Byle bir dostu, yanda olmasna karn- en nemlisi elimizde
Mirabeaunun Chamforta mektuplar var- btn ahlaklarn en
esprilisinin Fransaya yabanc olmas yadrgatcdr, bu bakmdan
o yz ylda baka bir Franszdan daha dnceli gzleri, kulaklan
olan Stendhalden farkl deildir. kincisi, Parislilerin katlanabile-
ceinden daha fazla ngiliz, Alman deil midir?- Oysa Chamfort-
tinsel derinlii, arka plan bakmndan varlkl, karanlk, acl,
ateli adam; yaamn ilac olarak kahkahaya gerek duyan, glme
dii gnlerde kendini yitmi sayan dnr- bir Franszdan ok
talyan gibi, Dante ile Leopard ile ayn kandan gibi grnr.
Chamford'un son szlerini biliyoruz. "Ah! mon ami," der
Sieges'e "je m'en vais enfin de ce monde, ou il faut que le coeur se
brise ou se bronze."[0Bunun len bir Franszn szleri olmad
kesin.
96
iki konumac.- Bu iki konumacdan biri, tezinin ussallm,
ancak kendisini tutkularna braktnda gsterebilir. Tinselliini
aa kmaya zorlayacak, yeterli kan, sy yalnzca kendisini
10 Ah dostum. Sonunda bu dnyadan aynlmak zereyim, burada kalp ya
krlmak ya da bronz kesilmek zorunda."
103
tutkularna brakmas pompalar. teki de ara ara aynsn dene
yebilir -kendi tezlerini duyulur biimde iddetle savunmak, din
leyicilerinin ayaklarn yerden kesmek iin- ama genellikle kk
bir baar elde eder. Bulank bulank, kafas karm bir biimde
konumaya balamas uzun srmez. Abartr, eyleri grmezden
gelir, savnn ussall konusunda gvensizlik yaratr. Gerekte
kendi kendisine de gvenmez. Bu da, dinleyicilerin onun tutkula
rnn gerek olup olmadndan kukulanmasna yol aan, sray-
verdii en souk, en iren tonlarn nedenini aklar. kinci ko
numacnn durumunda tutkular tini boar, belki de tutkular,
ilk konumacnn tutkularndan daha gl olduu iin. u da var
ki, duygularn seline direndiinde, onlar kmseyerek alaya
aldnda, gcnn doruundadtr. Tini sakland yerden ancak o
zaman btn btn kar. Mantkl, alayc, oyuncu gene de deh
et vericidir.
97
Yazarlarn alenelii.- fkenin bir alenelii vardr, -
Lutherde, Schopenhauerde sk sk karlalr. Kant'ta kavramsal
formllerin an bolluundan kaynaklanan bir alenelik bulu
nur. Sz ayn konuya dndrmekten kaynaklanan alenelik: Bu
Montaignede bulunur. Kinci yaradllarn alenelii: Modern
yaynlar okuyan biri, bu tipte iyi yazar anmsayacaktr. Gzel
szden, konuma biiminden kaynaklanan alenelik: Goethe'nin
dz yazlarnda hi de seyrek deildir. Grltden, karmak
duygulardan duyulan i hazdan kaynaklanan alenelik:
Carlyledeki rnein.
98
Shekaspeare'e vg.- Bir insan olarak Shakespeare'i vmek
iin bundan daha gzel bir ey syleyemezdim: O Brutusa inan
d, bu tipin erdeminden azck bile kukulanmad, en iyi traged
yasn ona adad, -bu tragedya hl yanl adlandrlmaktadr. -
ona, yce ahlaksalln en dehet verici, en kusursuz rneine...
Tinin zgrl! burada tehlikede olan budur. Bu tehlike kar
snda hibir kurban an byk olamaz. Biri, bamszl byk
bir tinin bamszl olarak seviyorsa, teki bu tr bir zgrl
tehdit ediyorsa, insan en deerli dostunu bile bu uurda kurban
EN BLM
104
KNC KTAP
edebilmeli. Kurban ettii en nl, en onurlu insan bile olsa, dn
yann ss, esiz bir deha bile olsa, kurban etmeli. Shakesepeare
bunu sezmi olmal. Cesare' yerletirdii ykseklik, onun
Brutusa balayabilecei en deerli onurdur Bylece Brutus'un
i sorununu llemeyecek kertede ykseltti, ayn zamanda bu
dm kesebilecek tinsel gcn de...
Ozann, Brusutla duygudalna yol aan ya da onu Brutus'un
yardaksna dntren, acaba gerekten politik zgrlk my
d? Yoksa, politik zgrlk baz dile gelmez eyler iin salt bir
imge miydi. Ozann yalnzca simgelerle konumak istedii, ru
hunda yer tutan birtakm bilinmez, karanlk olgular, maceralar
karsnda olabilir miyiz? Brutusn hznnn yannda Hamletin
hzn nedir ki? Belki de Shakespeare ikisini de ilk elden dene
yimleri ile biliyordu Belki onun da kendine zg kasvetli saatleri,
ktlk melei vard.
Bu tr benzerliklerde, gizli ilikilerde bize verilen ne acaba:
Shakespeare, kahramann, Brutus'un her eyi nnde, erdemi
nnde secde etmekte, kendini deersiz, uzak duyumsamaktadr.
Bunun kant tragedyasnda yazldr. Sahneye iki kez, bir ozan
karr, iki kez Brutusun zerine yle sabrszca, yle ar bir
horgr boaltr ki, insana Shakespeare kendini hor gryormu
gibi gelir. Yceliin, - trel ycelik de dahil- olanaklar ile dolar
taar gibi grnen, buna karlk kendi ilerinin yaamnn felsefe
sinde sradan drstle bile pek seyrek ulaan ozan, kibirli,
debdebeli, usandrc biimde -onlann sk sk byledir- sahneye
girdiinde Brutusun, Brutusun bile sabr taar. O zamann bil
diinde ben de onun neesini bileceim. Bu sallanan aptallarla
savan ne gerei var. diye barr Brutus. Bu onu yazan ozann
tinine geri evrilmeli.
99
Schoppenhauer'in izleyicileri- Barbarlar daha yksek bir
kltrle iliki kurduunda ne olur? Aa kltr, her zaman, en
bata, yksek kltrn btn kusurlarn, gszlklerini, ar
lklar kabul eder, ancak ondan sonra, bu temelde yksek kltr
de belli bir ekicilik bulur. Sonunda, edindii kusurlar, gsz
lkler aracl ile gerekten deeri olandan taanlarn bazlarn
kabul eder- Bunu grmek iin uzak barbar kabilelerini gezmeye
gitmek gerekmez, bu durum yaknda da gzlenebilir.. Elbette
105
EN BLM
bizim yakndan grdmz, bir lde artlp tinselletirilmi
olandr, pek ele avuca gelir yan yoktur.
Almanya'da Schopenhauerin yandalan ustalarndan genellik
le ilk neyi alrlar. Onun stn kltr karsnda bylenmek,
batan karlmak iin, yandalannn kendilerini nce yeterince
barbar gibi duyumsamalar gerekir kesinlikle. Onun, sk sk, Al
man'dan ok ngiliz'e benzemesine neden olan, gereki anlay
,11aklk, us konusundaki iyi niyeti deil mi? Yoksa Varlk ile
steme arasndaki elikiyi yaam boyu srdren, onu yazlarnda
neredeyse btn konularda srekli kendisi ile elimeye zorlayan
entellektel vicdannn gc m? Yoksa kilise, Hristiyan tanrs
hakkndaki sorularndaki aklk m? nk, ondan nceki Al
man felsefecilerinde, bu konularda aklk pek az grlr. Ayrca
da o bir "Volterci olarak yaayp l. Yoksa onun sezginin
entellektellii, nedensellik yasasnn a priori doas, anlama yeti
sinin arasal nitelii, istemin zgr olmay konusundaki lm
sz retileri mi? Hayr, bunlarn hibiri onun Alman izleyicile
rini bylemez. Bunu hi de byleyici bulmazlar onlar. Ne var
ki, Schopenhauer'in, olgusal bir dnrn dnyann bilmecele
rinin zcs olmak uruna, kendini bo bir zorlama tarafndan
batan karlmaya, bozulmaya brakt yerlerdeki gizemli skn
tlar, kaamaklar; kantlanamaz. Tek stek retisi ('Btn ne
denler, belli bir istein, u anda, bu yerde grnnn, geliig-
zel-nedenleridir yalnzca., '' imdiye dek varolmu olan, imdi
varolan, gelecekte varolacak olanlarn tmnde yaama istei
bulunduu gibi, en kne varasya, btn varlklarda, bir
btn olarak, blnmemi olarak yaama istei bulunmaktadr.);
bireyin yadsnmas (Btn aslanlar temelde bir tek aslandr,
"bireylerin okluu salt grntr, geliim bile salt grntr;
Lamarckn dncesini anmsatr yapsal ama sama bir dn
ce); Deha konusundaki ekstatik derin dnceleri ("estetik d
nmede, birey artk birey deil saf, istek-siz, ac-sz, zaman-sz
bir bilgi konusudur"; zne olarak dnd nesne tarafndan
btnyle sourulur, nesnenin kendisi olur) ; acma duygusu
zrval, acmada principium individuationis,'\n yarp geme sa
mal, acmann btn trelerin kayna olduu yolundaki zrva
lamalar; ayn zamanda "gerekte varoluun amac lmektir, "a
11 Thatsachen-Sinn.
12 Bireyleme ilkesi, Schopenhauer'in temel kavramlarndan biri.
106
priori olarak, len birinden byl bysel etkilerin yabilme
olaslnn btn btn yadsnamayaca" gibi savlar -Filozofun
bu arlklar, kusurlar, dierleri de kolayca benimsenen savla-
rndandr, uzun bir eitimi gerektirmezler.
Ama gelin bir de Schopenhauerin yaayan en nl izleyicisini
tartalm. -Onun bana gelen birok sanatnn bana geldi.
Kendi yaratt karakterleri, onun en zgn sanat yaptlarnda
rtk olan felsefeyi yanl yorumlad. Richard Wagner yaamnn
ortalarna dek kendini Hegel tarafndan batan karlmaa brak
t. Sonra, Schopenhauerin retisini kendi karakterlerinde bul
maa, bu tr kategorileri istem, "deha", acma olarak kendisine
uygulamaa baladnda, ayn ey ikinci kez bana geldi. Oysa,
Schopenhauerin tinine Wagnerin kahramanlarna zg olandan
daha aykr hibir ey yoktur. Son kerteye varm bencilliin
masumiyetinden, yce tutkularn kendindeki iyilik olduu inan
cndan sz ediyorum- tek szle, kahramanlarnn grnnde
Siegfried-imsi olandan. Schopenhauer yaasa Btn bu kokular
benden ok Spinoza'dan geliyor. diyebilirdi. Wagner kendine
Schopenhauerden baka filozoflar aram olsa daha iyi bir temele
sahip olmu olacakt. Ne ki, bu dnrn ona yapt by, onu
yalnz btn teki filozoflara kar krletirmekle kalmam,
bilimin kendisine bile krletirmiti. Onun btn sanat, kendini
giderek daha ok Schopenhauerin felsefesinin bir yan paras,
btnleyicisi olarak sunmak istedi; git gide daha aka, daha
yce bir tutkuyu, insan bilgisinin, biliminin yan paras, btnle
yicisi olma isteini brakt. Onu yalnzca bu felsefenin gizemli
tantanas ekmedi- bu bir Cagliostro13 iin de ekici olurdu -
felsefecilerin jestleri tutkular da, onu yoldan karmt hep.
Wagner, rnein Alman dilinin yozlamasna fkelenirken
Schopenhauerciydi. Onun bu noktadaki yknmesi alklanacak
sa, Wagner'in kendi bieminin, Schopenhaueri kzdran btn
lserlerden, iliklerden ac ektii kmsenmemeli. Almanca
yazan wagnercilere gelince, vvagnerciliin herhangi bir hegelcilik
lsnde tehlikeli olduu kantlanmaya balamtr.
Wagner, Yahudilere duyduu nefret bakmndan schopen
hauerciydi, onlarn en byk ileri sz konusu olduunda bile
KNC KTAP
13 Onsekizinci yzyl talyan macerac, sihirbaz, alimist. Baka bir sr eyin
yan sra felsefe tana sahip olduunu ileri srmt
107
Wagner Yahudilere kar adil olamyordu, her eyden nce Ya-
hudiler Hristiyanl bulmutu.
Hristiyanl, Budacln, Katolik Hristiyan formllerle, du
yarllklarla geici, geliigzel bir uzla aracl ile Avrupada
budac bir a balatmak iin yelle tanm bir tohumu olarak
anlama giriiminde Schopenhauerciydi Wagner.
Wagner, hayvanlara acmamz isterken Schopenhauerciydi.
Bildiimiz gibi bu konuda Schopenhauerin atas, onun ardllar
arasnda karmza kan bir sanatta -belli eylere, insanlara kar
nefretin hayvanlara acma klna brnmesi sanatnmda- nere
deyse ustalam olan Voltaire idi. En azndan, Wagner'in tle
rinde aa vurulan bilim dmanl, herhangi bir yufkayrek-
lilik, acma ruhundan- ya da apak grnd gibi, "ruh diye
adlandrlmay hak eden bir eyden- esinlenmez kesinlikle.
Elbette, bir sanatnn felsefesi, sonradan usa gelen bir dn
ce ise, sanatna zarar vermiyorsa, pek nemli deildir. nsan gelii
gzel, belki de pek talihsiz, kstah maskaralndan tr bir
sanatya kin duymaktan kendini yeterince saknamaz. Bizim
sevgili sanatlarmzn, istisnasz, bir lde aktr olduunu, bir
lde byle olmak zorunda kaldklarn unutmamalyz. Oyun
oynamadan bunlarn yaamlarn srdremeyeceklerini de.
Gelin Wagner'de gerek, zgn olana gvenelim- zellikle de
onun yandalar olarak kendimizde gerek, zgn olana inanalm.
Onu kendi entellektel esintilerine, kaslmalarna brakalm.
Gelin, btn drstlmzle, byle bir sanatn, yaayp geli
mek iin hangi tuhaf besinlere, ihtiyalara gerek duyduunu
soralm. Onun bir dnr olarak bylesine sk yanl yolda ol
mas; adalet ile sabrn ona gre olmamas nemli deil. Onun
yaamnn kendi gznde hakl klnmas, hakl klnm kalmas
yeter. Bu yaam bizim hepimizde "Adam ol beni izleme kendini
izle. Kendini izle."14 Y aammz kendi gzmzde hakl klmal
yz. Biz de kendimizden geliip iekleneceiz, zgr, korkusuz,
masum bir bencillikle. Byle bir adam dnrken, bu gn eski
si gibi u szckler usuma geldi.
"Tutku Stoaclktan, iki yzllkten daha iyi. Ktlkte o-
nurlu olmak, insann kendisini gelenein trelliinde yitirmesin
EN BLM
14 Goethe Gen VVerter'in Aclan'mn sonraki basmlarna bu bu szleri bir
epgiraf olarak eklemiti. nk kahramann intihan birok gencin elinde ya
da cebinde bu kitapla intihanna yol amt
108
KNC KTAP
den daha iyi; zgr bir insan iyi de kt de olabilir, oysa zgr
olmayan insan doada bir lekedir, ne gksel ne de yersel avuntu
da pay yoktur. Son olarak, zgr olmak isteyen herkes kendi
abasyla zgr olmal, bu zgrlk kimsenin kucana gkten
zembille inmez." (Richard Wagner Bayreuth'da s. 94.)
100
Die Art, wie ein Denker die Wirkung seiner Gedanken und
ihre umbildende und erschtternde Gewalt zu spren bekommt,
ist beinahe eine Komdie; mitunter hat es das Ansehen, als ob
Die, auf welche gewirkt worden ist, sich im Grunde dadurch
beleidigt fhlten und ihre, wie sie frchten, bedrohte
Selbstndigkeit nur in allerlei Unarten zu ussem wssten.
Birinin egemenliini tanmay renmek.- nsan kk
grmei rendii lde binlerinin egemenliini kabul etmeyi
de renmeli. Yeni bir r aan, tekilerin ounu bu yeni yola
gtren biri, insanlarn kranlann dile getirmekte ne lde
gsz, ne lde beceriksiz olduunu aknlkla kefeder -
krann genelde ne lde seyrek da vurulduunu da. Gnl
borcu, konumak istediinde hemen hemen her zaman susar,
boazn temizler, azndan bir sz kmadan nce bir sre sessiz
durur. Bir dnrn kendi dncelerinin etkisi zerine; onlarn
dntrc, devrimci gc zerine bir kanya varmas neredey
se bir komedidir. Ara ara, bu dncelerden etkilenenler, onlar
yznden kk dm zgvenlerine tehdit saydklar eyi
ancak uygunsuz bir biimde aa vurabiliyorlarm gibi grnr
ler. ncelikle teekkr etmenin yolunu bulmak iin btn bir
kuak gerek. krann bir ruh incelii, bir deha kazand ana
adamakll ge ularz. O zaman genellikle ortada byle biri de
vardr. Bu kii sunulan byk kran kabul eder, ama yalnzca
yapt iyilik iin deil, en iyi, en yksek olann hzinesi iin de...
Bu onun ardllar tarafndan azan azar toplanm bir hazinedir.
101
Voltaire- Mahkeme olan yerde iyi konumay yneten yasa
lar da vard, dolaysyla yazanlarn tm iin biem yasalar da
bulunuyordu. Gelgelelim mahkeme dili sarayl dilidir. Mesleki
bir uzmanl olmad iin, bilimsel konularda karlkl konu
109
EN BLM
mada bile, teknik anlatma elverili deildir. nk bunlarda
mesleki uzmanlk tad vardr. Bu yzden, mahkeme kltr olan
lkelerde, teknik anlatm, uzmanl ele veren her ey bir biem
bozukluudur, imdi, her mahkeme gemile gelecein bir karika
tr olduundan, Voltairenin bile vbu noktada (rnein,
Fontenelle ile Montesquieu gibi biemciler konusundaki yargla
rnda) dile gelmeyecek lde ciddi, titiz olduunu grmek ar
tcdr. nk hepimiz artk mahkeme beenisinden yakamz
syrdk, oysa Voltaire onu yetkinletirdi.
102
Filoloji iin bir sz- yle deerli, yle ahane kitaplar var ki,
devleri, bu kitaplar saf, anlalr durumda tutmak olduunda
bilgin kuaklarnn tm, bu dev uruna altrlr -Filoloji bu
inanc tekrar tekrar berkitmek iin vardr. O, ortada grlmyor
olsalar da, byle deerli kitaplar gerekten nasl kullanacan
bilen kiilerin -belki de bu tip kitaplar yazan ya da yazabilecek
olanlarn- eksik olmadn nceden kabul eder. Akas filoloji
nin nceden kabul ettii soylu bir inan vardr: Her zaman "gele
cek olan, hibir zaman burada olmayan ok az sayda insan u
runa, nce bol miktarda kirli iin, zenle yaplmas gerekir. Onun
her trl almas in sum Delpinorun"adr,15
103
Alman mzii zerine.- Avrupann Devrim16aracl ile ge
irdii dnm kendi bana dile getirdii iin, Alman mzii
tekilerden dpedz daha fazla Avrupa mzii bugn. Cokun
halk kitlelerini dile getirmeyi yalnzca Alman besteciler biliyor,
bunu yapmak iin yapay grlt yaratyorlar; grltnn yksek
perdeden olmas bile gerekmiyor -Oysa, rnein Italyan operas
halkn deil olsa olsa askerler ile uaklarn korosunu seslendiriyor.
stelik, her trl Alman mziinde; burjuvazinin, soylulara,
zellikle de sarayl, valyece, eski, zgvenli topluluun davu
15 I n (ya da .ad) usum De ipini, orjinal olarak Dauphin iin, akas Fransa
veliaht iin zel olarak hazrlanan Yunan ya da Roma klasiinin basks,
Nietzsche figratif konuarak oul kullanr, gelecekteki kralla gnderme
yapar.
16 Fransz devrimi.
110
rumu olan espriye, kla duyduu derin kskanlk seziliyor. Bu
musiki Goethenin ato kaps n\indeki arkcsnn, kraln "salo
nunda" da beenilen mziinden farkldr; "valye gzn
krpmadan yiite bakt, dilber de ban nne edi.17Yosmalk
bile, Alman mziinde yannda vicdan azab olmadan ortaya
kmaz, Alman, kendini ancak irinlikle, yosmaln krlardan
gelen bacsyla trel bakmdan tmyle iyi hisseder. Buradan
balayarak, git gide onlarn cokun, pek bilgili, ou kez de bar
bar "ululuuna ykselir, Beethoven tarz ululua.
Bu mziin insan dnlmek istenirse, Bethooveni dn
mek, szgelimi Teplitzdeki karlamalarnda, Goethenin yann
daki durumunu gz nne getirmek yeter. Kltrn yannda yar
barbarlk; soyluluun yannda halk; iyinin, iyiden de fazlasnn
yannda, iyi yaradll; sanatnn yannda dsever; dingin birinin
yannda avutulmas gereken biri; drst birinin yannda abartan,
gven uyandrmayan biri; kaygl, kendine ikence eden, aptalca
sna kendinden gemi, dertleri zevk edinmi, har vurup harman
savuran, kstah, kaba biri, zetle "evcilletirilmemi insan. Go-
ethe -Almanlarn istisnas Goethe -onun hakknda bunlar d
nyordu, ona bunlar syledi. Goethe dzeyinde mzik henz
bulunmad.
Bu aralar Almanya'da melodi kmsenmesi, melodi duygu
sunun krelmesi git gide yaylanlayor; bunun demokratik bir
arszlk, devrimin ge gelen bir etkisi diye anlalp anlalmaya
can sorulabilir. nk melodi yasalhktan ylesine holanr,
oluum durumunda olana, daha biimlenmemi, ylesine olana
yle isteksizdir ki, kulaa Avrupa'nn eski dzeninin bir yanks
gibi, eski dzene dnmek iin bir ayartma gibi gelir.
104
Alman dilinin seleninden.- Birka yz yldan beri yazl al
manca saylan Almancann nereden kageldii belli. Almanlar,
saraydan gelen her eye duyduklar derin saygyla, mektup, belge,
KNC KTAP
17 Die Ritter schauten muthig drein utd in den Schooss die Schnen. Dizeler
Goethe'nin " arkc" (Der Snger) baladndandr. Bu balad kraln szleri ile
balar Duyduum nedir kapnn nnde..." arkc kendi kendine keyif iin
ark sylemektedir, ama kral onu ieri getirtir, mzik houna gitmitir, ona
grkemli altn bir zincir armaan eder ama arkc onu brakp bir bardak iyi
arap alr, "kular gibi akyarak" kar gider.
111
dileke gibi bir ey yazacaklar zaman, hamarata resmi biemi
rnek aldlar. Brokratik biemde yazmak, saray ile hkmet
biemi ile yazmakt- bu yaanlan ehrin Almanca'sna gre kibar
bir eydi. Bylece usul usul yazld gibi konumaya varld -
bylece szcn biiminde, seiminde, kullanmnda son olarak
da selinde kibarlald: Konuurken saraylnn kibarl taklit edil
di, sonunda da bu zentili yapmacklk, ikinci doa oldu.
Belki de byle bir durum baka hibir yerde ortaya kmad -
Akas yazl dilin konuma dilini alt etmesi, btn bir halkn
zentili yapmacklnn yresel azlar aan ortak dilin temeli
olmas. Alman dilinin seleninin ortaada, zellikle de ortaadan
sonra adamakll kylce, iyiden iyiye kaba saba olduuna
inanyorum. Geen son birka ylda, ncelikle bunca Fransz,
talyan, Ispanyol sesine yknlmek zorunda kalnd iin
almanca biraz daha kibarlat. Bu zellikle ana dilleriyle idare
edemeyen Alman (ayn zamanda Avusturyal) soylular
bakmndan doru. Gelgelelim bu uygulamaya karn almanca
gene de Montaigne iin katlanlamayacak lde kaba kald;
Racine iin daha da katlanlmazd. Bugn Italyan ayak takmnn
ortasndaki Almanlarn sesi hl odun gibi kaba saba; dumanl
odalardan saygsz yrelerden geliyormuasna bouk bouk.
imdi bir kez daha brokrasinin eski hayranlarnn kendilerini
tutamayp kibar ses karmaa can attklarn, Almanlarn uzun
dnemde almanca iin gerek bir tehlike olabilecek en zel
akustik hecelemee boyun ediklerini fark ediyorum. -
Tehlikeli, nk Avrupa'nn tmn dolasanz bundan daha
iren bir ses bulamazsnz. nsan sesinde souk, kmseyici
ilgisiz, aldrsz bir ey var Artk Alman kibarlnn sesi bu.
Gen memurlarn, kadnlarn, tecimenlerin iyi niyetle kibar
olmaya altn iitiyorum. Kk kzlar bile bu memur
Almancasnda yknyor. nk bu seleni subaylar buldu,
zellikle de Prusyahlar. Ayn subaylarn, askerler, uzmanlar
olarak alak gnlllnn incelii hayranlk uyandrr. Btn
Almanlarn bu alak gnlllk trnden renecei eyler var
(Al man Profesrler ile besteci l eri de iin).
Gel gel el i m Al man Subayl ar konuur konumaz k m l dar
kmldamaz eski Avrupadaki en kendini beenmi, en tatsz
adamlar olup kyorlar-elbette hi bilincinde olmadan. Deerli
Alnanlarmz da en kibar topluluun yetkin rnei olarak ona
sayg duyarlarken onun tonu ayarlamasna izin verirken bunun
bilincinde deildir. Oysa yapt tam da budur. lk bata ba avu
EN BLM
112
larla as subaylar onun selenine yknrken onu kabalatrrlar.
Onlar kentin kaplarn dnda eitim yapar iken Alman kentleri
ni kuatan buyruklarn brtsne, kkreyiine kulak verin
yeter, Bu brtde, kkremede bir kurumlan, fkeli bir yetke
duygusu, aalayc soukluk duyulur ak ak.
Alman dilinin ses bakmndan askeriletii su gtrmez. Belki
de asker azyla konumaa ala ala byle yazmaya da balaya
caklar. nk belli seslere almak kiilii kesinlikle etkiler. n
san, ok gemeden szckler deyimler edinir, sonunda, dpedz
bu selene uygun dnceleri olur. Belki Almanlar subaylar gibi
yazmaya balamtr bile, Almanya da yazlanlarn pek azn
okuyor olabilirim. Gelgelelim unu ok daha kesin biliyorum
:D lkelerde kulama gelen resmi Alman duyurulan da Alman
mziinden deil bu tatsz kendini beenmilik duygusundan
esinleniyor.
nde gelen Alman devlet adamn neredeyse btn konuma-
lannda, bu kii18imperyal szcsnn19 azndan konutuunda
bile, yabanclann kulaklarn trmalayan, irendiren bir aksan
duyanz. Ama Almanlar bunu ho grr-onlar kendilerini
hogrr.
105
Sanat olarak Almanlar.- Almanlar bir kez gerekten tut
kuya kapld m (ama yalnzca tutkuya kar bir iyi niyet deil sz
ettiim, nk genellikle yalnzca bu var) kendini tutkuya bra
karak eyler, davranlar zerinde uzun uzadya dnmezler.
Gerekten byle anlarda onlarn davranlar pek kabadr, ir
kindir de. Bu davranlarda lllk, melodi eksik gibidir. Al
manlar, baz tutkularn becerebildii delice coku, ycelik alan
na ykselmedike, izleyiciler kendilerini gcenik ya da borlu
hissederler. Buraya ykselince, Almanlar bile gzelleir. Gzelli
in bysn Almanlarn zerine dkmesi iin gereken belli
belirsiz ykseklik duygusu Alman sanatlar ycelere, ycelerin
ycesine, tutkularn arlna rkler- baka deyile irkinliin
hantalln tesine ykselmee ya da hi deilse, onun tesindeki
daha iyiye, aydnla, daha gneye, gneli dnyaya bakmak iin,
KNC KTAP
18 Bismarck.
19 I. VVilhelm.
113
EN BLM
derin bir istek. Bu yzden, onlann iddetli kaslmalar, dans etme
isteklerinden baka bir eyi gstermez genellikle. lerindeki
gizlenen su perileri, orman tanrlar, arada srada daha yce tanr
lar da -bu zavall aylan srkleyip gtrr.
106
Kayrc olarak musiki- Bir yeniliki mezine "Benim d
ncelerimi renip onlar kendi dilinde syleyecek bir ses sanat
ustasna hasretim, bylece insanlarn kulana, yreine daha iyi
ulardm. Selenle insanlar her trl yanlgya her trl hakikate
gtrlebilir: Kim bir selenin yanlln kantlayabilir?" dedi.
Sizi yanllanamaz saysnlar m istiyorsunuz? dedi mez.
Yenileyici yle yantlad: "Bir fidann aa olmasn diliyo
rum. Bir retinin aa olmas iin epeyce bir sre gemesi gerek.
Ama inanlmas iin de rtlemez olmas gerek. Aa, fidann
doasn aa karmas iin frtnalara, kukulara, kurtuklara,
glklere gerek duyar. Yeterince gl deilse brak krlsn.
Ama bir fidan yadsnamaz, olsa olsa krlabilir.
"yi de, ben sizin davanza inanyorum, bu retinin, ona kar
her eyi, imdiye dek kalbimden geen her eyi syleyebileceim
lde gl olduunu sanyorum"
Yenileyici bu kendi kendine glp ona parman sallad. "B u
tr mezlerin en iyisidir, ama en tehlikelisi de gene budur. Her
trl reti buna dayanmaz dedi
107
Sanatlara gnl borcu.- Sanatlara iyi demeseydik, gerek d
na tapmann bu trn bulmam olsaydk, imdi bize bilim
aracl ile verilen genel geer yanllk, yalanclk -kuruntu ile
yanlgnn bilen, duyan insann koullar olduu gr- dpedz
katlanlmaz olurdu, itenlik, drstlk i bulantsna, intihara yol
aard. Ama bu tr sonulardan uzak durmamza yol aan kart
bir g var artk: Grnene kar iyi niyet olarak sanat Sanki bir
iir bitmi gibi, gzlerimizi iyi biten bir eyden alamayz. Bu du
rumda o, olu rmann zerinden kar kyya tadmz bit-
memilik deildir artk, -byle zamanlarda bir tanray tarm
gibi tarz onu, bu hizmeti yerine getirmekten, ocuk gibi onur
duyarz. Estetik bir grnt olarak varolu, bizim iin katlamlabi-
114
lir duruma gelir. Byle bir grngye yzmz dnebilmemiz
iin bize gzler, eller, en bata da iyi bir vicdan verir sanat Ara
sra kendimizden kp bakarak, kendimizden aa bakarak,
kendimizin verdii yorgunluu dinlendirmemiz zorunludur. Bilgi
tutkumuzun iinde alklk lsnde yiitlii de bulmalyz,
arada bir alklmzdan haz duyabilmeli ya da bilgelikten haz
duymamay da baarmalyz. Kesinlikle bizim temelde ar bal,
ciddi insanlar oluumuzdan-gerekten, insandan daha ar oldu
umuzdan tr -bize bir alk apkasndan daha ok yakan bir
ey yoktur. Kendimizle ilikimizde ona ihtiyacmz var. eyler
karsndaki zgrlmz yitirmeyelim diye, takn, yzer
gezer, rakseden, alayc, ocuksu, mutluluktan uan sanata gerek
duyarz -lkmz ister bunu bizden. Ar duyarl itenliimizle
ahlakn eline dmemiz, istemlerimizin taknl bizi erdemli
canavarlara, bostan korkuluklarna dntrrd. Bizim iin bir
geri dn olurdu bu. Ahlakn da zerinde durabilmeliyiz. Yal
nzca her an kayp dmekten korkan bir adamn kaygl katl
ile deil onun zerinde, batmadan yzp gezerek, oynayarak da
durabilmeliyiz. O zaman nasl olur da sanatsz ederiz, alklk
olmadan yaarz. yle ya da byle kendinden utanyorsan bizden
deilsin henz.
KNC KTAP
115
NC KTAP
r a r a r a r a
Yeni savalar- Buddhann lmnden sonra, glgesi yzyl
larca bir maarada grnd -koskocaman, rktc bir glge.
Tanr ld: Ne var ki, insanln tutumu yznden daha binlerce
yl glgesinin grnd maarada olabilir. Biz -Biz onun glge
sini de alt etmeliyiz.
109
Kendimizi saknalm.- Dnyann canl bir varhk olduunu
dnmekten kendimizi saknalm. yle olsa nereye
genileyecekti? Nereden beslenecekti? Nasl geliip, oalacakt.
Organik olann ne olduunu aa yukar biliyoruz: Salt
yeryznn kabuunda algladmz, dile gelmeyecek lde
tredi, ge, seyrek, rastlantsal olan yeniden yorumlamamak,
onu zsel, genel geer, bengi bir ey haline getirmemeli. Btne
organizma diyenler bunu yapmyor mu? Benim midemi
bulandrr bu. Btnn bir makine olduunu dnmekten bile
kendimizi saknalm: O kesinlikle bir tek ama iin
tasarlanmamtr, ona makine demek onu pek fazla
onurlandrmak olur.
Her eyde, her yerde komu yldzlarn dngsel devinimleri
ni greceimizi ummaktan kendimizi saknmalyz. Samanyoluna
bir gz atmak bile, orada ok daha kaba, ok daha elikili devi
nimlerin, sonsuza dek dorusal bir yolda giden yldzlarn da
bulunup bulunmad konusunda, buna benzer baka konularda
kukularn domasna yol aar, iinde yaadmz gk dzeni
ayrksdr; ayrks durumlarn ayrksl: Organiin oluumunu bu
dzen, ona bal olan greli sre olanakl kld u da var ki, dn
yann toptan nitelii, bengiliin tmnde kargaadr- zorunlulu
un olmamas anlamnda deil, dzenin, dzenlemenin, biimin,
gzelliin, bilgeliin, bizim estetik insanlatrmamza verilen b
tn teki adlann olmamas anlamnda. Bizim usumuzun bak
108
119
EN BLM
asndan yarglandnda, baarsz atlar ok daha fazla kuraldr.
Ayrkslklar gizli bir ama deildir, btn dzenek hibir zaman
melodi diyemeyeceimiz kendi biemini1 sonsuza dek yineler
durur, -sonu olarak da "baarsz at sz bile kendinde bir
insanlatrma, bir yaknma barndrr. Oysa biz nasl olur da b
tn vebilir ya da ondan yaknabiliriz? Ona kalpsizlik, usdlk
ya da bunlarn kartlarn yklemekten saknalm. O, ne yetkin
ne gzel ne soylu ne de bunlardan herhangi biri olmak ister. n
sana yknmeyi ise hi mi hi istemez. Bizim estetik ya da trel
yarglarmzn hibiri ona uymaz. Ne kendini koruma igds
ne de baka bir igds var. Herhangi bir yasa da gzetmez.
Doada yasalar olduunu sylemekten kanalm. Orada yalnzca
zorunluluklar var: Ne buyuran ne buyrua uyan ne de yasay
ineyen var. Orada amalarn olmadn bildiinizde, rastlant
nn da olmadn bilirsiniz. nk "rastlant dnyasnn, yalnz
ca amalar dnyasnn yan sra anlam var. lmn yaama kar
olduunu sylemekten kanalm. Yaayan, olsa olsa, lnn bir
trdr, ok da ender bir tr.
Dnyann durmadan yeni eyler yarattn dnmekten
kendimizi saknalm. Sonsuza dek kalan tzler yoktur, madde
Elallarn Tanrs gibi bir yanlgdr. Ama ne zaman kendi bam
zn aresine bakacaz. Tanrnn tm bu glgeleri ne zaman usu
muzu karartmaz olacak? nsanl saf, yeni bulgulanan, yeniden
kurtarlan bir doa ile doallatrmaya ne zaman balayacaz.
110
Bilginin kayna.- Anlama yetisi upuzun bir zaman dnemi
boyunca yanltan baka bir ey retmedi. Bunlardan birkann
yararl olduu kantland, tr korumaya yardm ettiler. Bunlara
isabet ettirenler, ya da bunlar miras alanlar, kendileri ya da kendi
soylarndan gelenler bakmndan daha talihli oldu.
Sonunda hemen hemen insann trsel, temel nitelii oluncaya
dek srekli miras braklan bu tr yanl inan retilerinin r
nekleri unlardr Kalc eyler olduu; eit eyler olduu; eyler,
tzler, cisimler olduu; bir eyin grnd gibi olduu; istemi
mizin zgr olduu; benim iin iyi olann kendinde iyi olduu.
Bu tr nermeler pek ge yanlland, bunlardan ok ge kuku
1 Bieni anlamndaki Weise szc ezgi anlamna da gelir.
120
lanld; hakikat- Bilginin en gsz biimi olarak- ok ge ortaya
kt. nsan bununla yaayamazm gibi grnd: Organizmamz
tersine gre hazrlanmt; btn yksek ilevleri, duyu algs, her
tr duyumsama fi tarihinden beri zmsenmi temel yanlglarla
almt. Dahas, bu nermeler, bilgi dnyasnda "doru" ile
doru olmayann belirlendii dzgler oldu, -mantn en uzak
blgelerine dek.
Bu yzden bilginin gc, doruluk derecesine deil yana,
onun ne lde ierildiine, yaam koulu olma niteliine bal
dr. Yaam ile bilginin atr gibi grnd yerde hibir zaman
gerek bir kavga olmad, orada yadsma ile kuku delilik sayld
yalnzca. Doal yanlglarn kartlarnn varolduunu kabul eden,
bunlara balanan Eleallar gibi ayrks dnrler bu kartlarla
uyumlu yaamann olanakl olduuna inandlar. Onlar deimez,
insanlkd bir adam olarak bilgeyi icat ettiler Bilgelerin bilgisi
nin yaamn ilkesi olduuna inandlar. Gelgelelim, btn bunlar
ileri srmek iin kendilerini, kendi durumlar konusunda kan
drmalar zorunluydu: Kurgusal olarak kendilerine kii diilik ile
deimeyen sre yklemek zorundaydlar; bilgenin doasn yan
l yorumlamak zorundaydlar; bilge drtlerin roln yadsmak
zorundaydlar. Epece genel bir biimde, usu btn btn zgr,
kendiliinden bir etkinlik olarak kavramak zorundaydlar. Onlar,
kendilerinin de nermelerine, saduyuya kar karak ya da s
kunet istei ile ya da tek bana sahip olmak ya da egemen olmak
iin ulatklar gereine gzlerini kapadlar. Drstlk ile ku
kuculuun da incelerek gelimesi sonunda bu insanlar olanaksz
kld. Onlarn yaam, yarglama biimlerinin de ilkel drtlere,
btn duyan, bilen varlklarn temel yanllarna bal olduu
grld.
Bu daha incelmi drstlk, kukuculuk, iki eliik tmcenin
yaama ayn anda uygulanabilir sayld her herde ortaya kt.
nk ikisi de temel yanllklarla uyuuyordu.
Dolaysyla yaam bakmndan bunlarn daha yksek ya da
daha alak yararllk derecesine sahip olduu ileri srlebilir.
Ayn zamanda yaam iin yararsz olsa bile zarar da vermedii
apak olan nermeler ortaya atldnda da bunlar2ortaya kt:
Byle durumlarda, entellektel oyun drtsnn da vurumu
iin bo bir alan vard. Drstlk ile kukuculuk btn oyunlar
NC KTAP
2 Daha incelmi drstlk, kukuculuk.
121
EN BLM
da olduu gibi masumca, mutluluk vericiydi. nsan beyni, usul
usul bu tr yarglarla inanlarla dolmaya balad. Bu aparz iin
de bir mayalanma, sava, g istei geliti.3Yalnzca yarar ile haz
deil her tr drt "hakikatler" konusundaki bu kavgada safn
ald. Entellektel sava bir ura, bir ekim merkezi, bir meslek,
bir dev, kutsanm bir ey oldu.- Sonunda bilgi ile doru iin
sava teki gereksinimler arasnda bir gereksinim olarak yerini
ald. Bundan sonra yalnzca inan, kan deil irdeleme, gvensiz
lik, yadsma, kartlk da bir g oldu. Btn "kt igdlerin
bilgiye boyun emesi saland, hepsi bilginin hizmetinde kulla
nld, izin verilenin, onurlandrmann, yararl olann grkemini
kazandlar- sonunda iyinin gz susuzluunu da elde ettiler .
Bylece bilgi yaamn bir paras, dolaysyla srekli byyen
bir g oldu- bilgi bu ilkel temel yanlglara arpncaya dek geli
ti: kisi de ayn insanda bulunan iki yaam, iki g olarak. D
nr, hakikat gds ile yaam koruyan yanlglarn ilk kez arp
tklar varlktr artk. Bundan sonra hakikat drts kendisinin
yaam koruyan bir g olduunu da kantlad. Bu savala karla
trldnda geri kalan her ey nemsizdir. Burada yaam koullan
zerine en son soru sorulmutur, soruyu deneyle yantlama giri
imiyle de ilk kez karlayoruz. Hakikat zmsemeye ne lde
dayanabilir ? te soru; ite deney.
111
Mantksaln kayna.- Nasl oldu da mantk insan usunda
ortaya kt? O, kesinlikle, znde ok geni olmas gereken
mantkdndan kt. Bizimkinden deiik bir kanm yolu olan
saysz varlk yok oldu. Bunlarn hepsi iin kendi yollan daha
doru olabilirdi. rnein, hem besleyici hem de saldrgan hay
vanlarda "eit" olan nasl bulacan yeterince sk bilemeyenlerin-
baka deyile, eyleri ok ar, ok sakmml snflayanlann- ha
yatta kalmak iin seilme olaslklar, denklii hemen kestirenlere
gre daha dk oldu. Bununla birlikte mantk iin her trl
temeli yaratan, yalnzca benzer olan eit olarak ele alma ynn
deki baskn eilimdi. - Hibir ey eit olmad iin mantksz bir
eilim-.
3 Machtgelst- Nietzschein g isteminden nct yazld.
122
NC KTAP
Tam anlamda ona hibir ey karlk gelmese bile, mantk iin
olmazsa olmaz olan tz kavramnn yaratlabilmesi iin, benzer
biimde eylerdeki deimelerin uzun bir dnem boyunca g
rlmemesi, alglanmamas gerekiyordu. Byle tam grmeyen
varlklar, her eyi "ak iinde grenlere gre stnlk elde etti.
Temelde, karm yapar iken yksek dzeyde saknm da, her
trden kukucu eilim de yaam iin byk bir tehlike oluturur.
Kart eilim -yargy askya almaktansa dorulamak, beklemek-
tense eyler karsnda yanlmak, eyleri sktrmak, yadsmak-
tansa kabul etmek, adil olmaktansa yarglama- olaanst gl
bir biimde baklp yetitirilmi olmasayd, hibir canl varlk
hayatta kalamazd.
Bugn beynimizdeki mantkl dncelerin, karmlarn rota
s, tek bana ele alndnda, ok mantksz, adil olmayan gdler
arasndaki bir srece, bir savaa karlk gelir. Artk bu ilkel d
zenek kendi yolunda yle hzl, yle iyi gizlenmi olarak akyor
ki, biz genellikle yalnzca bu savan sonularn yayoruz.
112
Neden-sonu. - Biz onu aklama diye adlandrsak da, bilgi ile
bilimin daha eski aamalanndan bizi ayrd eden "betimlemedir.
Bizim betimlemelerimiz daha iyi. -Yoksa atalarmzdan daha iyi
aklamyoruz. Biz toy insann ya da eski kltrlerin sorgucular-
nn, olsa olsa iki ayr ey grd yerde, trl trl ard arda geli
bulduk. Bu ard arda gelmeye "Neden ile sonu" deniyor.
Gelgelelim biz oluun imgesini bu imgenin tesine ya da ardna
ulamakszn yetkinletirdik. Her durumda neden" dizileri ok
daha btnlkl olarak karmza kyor, biz de karm yapyo
ruz: ilkin u ya da bu nce gelmeli ki sonra ununla bu gelebilsin.
-Ne var ki, bu herhangi bir kavrama iermiyor. rnein, her
kimyasal srete, nitelik", her zamanki gibi, bir tansk olarak
grnyor; her trl bir yerden bir yere gitmede de. tmeyi kim
se aklamad. Bir eyi nasl aklayabiliriz? Biz olsa olsa var ol
mayan eylerle alrz: izgiler, dzlemler, atomlar, blnebilir
zaman aralklar, blnebilir uzamlar. Biz ilkin her eyi bir imge
ye, kendi imgemize dntryorsak, aklama nasl olanakl
olur?
Bilimi, eyleri olabildiince inanlr biimde insansallatrma
giriimi olarak dnmek yeter, biz eyler, onlarn ard arda geli-
123
lerini betimledike, kendimizi giderek daha kesin betimlemeyi
reniyoruz. Neden ile etki: Belki de byle bir ikilik hi yok.
Gerekte bizim paralan iftler olarak yalttmz bir sreklilik
le kar karyayz. Tpk devinimi yaltlm noktalar olarak alg
layp onu grmeden bile karsamamz gibi.
Birlikte birok etkinin ne kt birdenbirelik yolumuzu a
rtr. Gerekten, o salt bilim iin birdenbiredir. Bu birdenbirelik
annda gzmzden kaan sonsuz sayda sre vardr. Neden ile
etkiyi geliigzel blmler, paralanmalar olarak deil bir srek
lilik, bir ak olarak grebilen anlama yetisi neden- sonu kavra
mn tanmayacak, btn koulluluu yadsyacakt.
113
Zehirler retisi - Bilimsel dnmenin ortaya kabilmesi
iin yle ok eyin bir araya gelmesi gerekti ki? Btn bu zorun
lu gler ayr ayr bulunmal, uygulanmal, yetitirilmeliydi. u da
var ki, onlar ayn olduka, etkileri imdikinden, akas bilimsel
dncede btnlendikleri, birbirlerini denetledikleri durumdan
btn btn farklyd. Onlarn etkisi, zehirlerin etkisiydi, rnein
kuku, yadsma, bekleme, toplama, datma gdlerinin etkisi...
Bu gdler, kendi varolularnn tekilerle birlikteliini kavra
may; hepsinin bir insandaki bir tek rgtleyici gcn ilevleri
olduunu duyumsamay renmeden nce, yzlerce insan kur
ban edildi. imdi bile bilginlerin, fizikilerin, sanatlarn, yasa
koyucularn daha yksek bir organik dizge oluturmak ynnde
ki sanatsal enerjileriyle yaamn uygulamal bilgeliinin birletii
zamanlar uzak grnyor. -O alar geldiinde, hepsi, u anda
onlar bildiimiz biimleriyle, eski alarn deersiz kalntlar
gibi grnecek.
114
Trel alan nereye dek geniler.- Yeni bir imge grr grmez,
drstlmze, adaletimize bal olarak, onu hemen btn eski
deneyimlerimizin yardm ile kurarz. Btn deneyimler trel
deneyimlerdir, duyu algs alannda bile.-*
EN BLM
4 Burada, III. kitabn, kozmolojik, epistemolojik ilk blmnden, treler ile
ilgili olan ikinci blmne geiliyor.
124
NC KTAP
115
Drt yanltlgL-Hnsan yanlglar ile eitilmitir. lkin o kendi
sini hibir zaman btn olarak grmez; kincisi, kendine kurgusal
nitelikler verir, ncs kendisini hayvanlara, doaya gre yan
l bir sra dzenine yerletirir; drdncs, hep yeni iyi levhlr
bulur, bunlar her zaman bir sreliine bengi, koulsuz sayar. Bu
yzden, bugn bir insancl gd, insanca durum; yann ise baka
bir insanca gd, insanca durum ilk srada yer alr, ok yceltile
rek ululanr. Bu drt nedenin etkilerini giderseydik, insanl,
insan olmay, insan deerini de ortadan kaldrmamz gerekecek
ti.
116
Sr igds.- Nerede trellikle yzlesek, deer bimeler
le, insan gdleri ile eylemlerinin sra dzeniyle de karlarz.
Deer bimeler ile sra dzenleri topluluun, srnn gereksi
nimlerini dile getirir hep. Onun iin en yararl olan (ikinci en
ok, nc en ok) ayn zamanda btn bireylerin deeri iin
ilk lt saylr. Trellik, bireyleri srnn ilevi olmalar, kendi
lerine salt ilev olarak deer yklemeleri ynnde eitir. Farkl
topluluklarn korunmasnn koullar ok farkldr; bu yzden
ok farkl trellikler vardr. Gelecekteki srlerin, topluluklarn,
devletlerin biimlerindeki zl deimeleri gz nnde bulundu
rarak, eit eit trelerin olacan nceden syleyebiliriz. Trel
lik bireydeki sr igdsdr.
117
Sr pimanl.- nsan gemiinin en uzun, en uzak dnem
leri boyunca vicdan azab imdiki gibi deildi. Bugn kii salt
kendi isteminden, eylemlerinden sorumludur, kendi kendisi ile
gurur duyar. Btn yasa retmenlerimiz, sanki yasann kayna
buymu gibi, ie bireydeki bu benlik anlayndan, haz anlayn
dan balarlar. Oysa insan gemiinin en uzun dnemi boyunca,
3 Putlarn Alaca Karanlnda Drt Byk Yanlg adl bir blm var.
Nietzsche kendini yinelemez ama oradaki dnceleri ile buradaki
dnceler arasnda arpc bir sreklilik vardr.
125
EN BLM
insann yalnz durabildiini dnmekten daha korkun bir ey
yoktu. Tek bana olmak, eyleri kendi bana yaayarak anlamak,
ne boyun emek ne de ynetmek, birey olmak- bu bir haz deil
bir cezayd. nsan "bireylie yarglanrd. Dnce zgrl
bal bana bir rahatszlk sayld. imdi biz yasa ile boyun eme
yi bir zorlama, bir yitik olarak anlarken, eskiden bencillik ac
verici, gerek bir dert olarak anlalrd. Benlik olmak, insann
kendisine, kendi arlna, lsne gre sayg gstermesi -o
gnlerin beenisine karyd. Bunu yapma eilimi delilik saylrd;
nk tek bana olmak her trl acyla, her trl korkuyla ba
lantlyd. O gnlerde zgr istem vicdanszlkla sk skya ili-
kilendirilmiti, insan, eylemlerinde daha az zgr olduu lde;
eylemlerinde kendi anlay deil sr igds dile geldii l
de trel saylrd. Srye zarar vermek -bunu istemi olsun olma
sn- bireyin vicdann szlatt -komusun, hatta btn bir srnn
de. Bu konuda biz her bakmdan baka trl dnmei ren
dik.
118
iyi isteme- Bir hcrenin kendisini daha gl bir hcrenin i
levine dntrmesi, bu erdemli bir tutum mu? Byle yapmak
zorunda. Daha gl hcre daha gsz zmsyor, kt bir
hcre mi? O da yapmal, bu onun iin zorunluluk. nk bol
besin elde etmee abalyor, kendini yeniden yaratmak istiyor.
Dolaysyla biz yardmseverliin olduu yerde balama gds
m yoksa boyun eme gds m var ayrd etmeli, iinde iyilik
etme duygusu olann daha gl olan m yoksa daha gsz olan
m olduunu sormalyz. Sevin ile istek birlikte bir eyi bir ile
ve dntrme isteinden daha gl grnyor. Sevin ile is
tenme istei bir ilev olma isteinden daha gsz grnyor.
Acma, znde birinci trdendir, igdnn daha gsz ol
duunu grd eyi kendine mal etmek drts- anlalr bir
drt. Gelgelelim Gl ile gszn greli kavramlar oldu
unu unutmamal.
119
zveriye hayr- Birok kiide, ar gl, doyurucu bir ilev
olma istei buluyorum. Kesinlikle bir ilev" olabilecekleri btn
126
NC KTAP
yerler konusunda ok arnm bir anlaylar var. Ayrca bu ynde
bir itilimleri de. rnekler iinde kendilerini bir erkein ilevine
dntren u kadnlar da var, sonuta bunlarn gelimesi gdk
kalyor, bylece de erkein kesesi, politikas, elencesi oluyorlar.
Byle varlklar kendilerini en iyi bir baka organizmada uygun bir
yer bulduklarnda koruyorlar: Bunu baaramazlarsa hrnlayor
lar, fkeleniyorlar, kendilerini yiyiyorlar.
120
Tinin esenlii.- Trelliin gzde tbbi formlasyonu Chioslu
Aristona dek gider. Onun "Erdem tinin esenliidir" sznn
yararl olabilmesi iin sizin "erdeminiz sizin tininizin saldr
biiminde dntrlmesi gerek. nk bu nitelikte bir salk6
olmad iin bir eyi bu yolla tanmlamaya her yelteni baarsz
la uruyor.. Gvdeniz iin neyin salkl olduunun belirlenme
si bile, sizin amacnza, evrenize, enerjilerinize, gdlerinize,
yanllarnza, en bata da tininizin lklerine, dlemlerine ba
ldr. Dolaysyla gvdenin saysz sal vardr. Bylece, biz gv
denin yeniden ba kaldrmasna ne lde izin verirsek, sapkn
insanlarn eit olduu retisini ne lde yadsrsak, tp adamla
rnn olaan insan kavramn, onunla birlikte de olaan diyet ile
olaan hastalk sreci kavramn o lde brakmas gerekecektir.
Tinin sal ile sayrl zerine dnme, tinin esenliinde her
insana zg erdemi bulma zaman ancak o gn gelir. Elbette, bu
salk bir insanda teki kiinin tersi gibi grnecektir.
Sonuta,byk soru yantlanmadan kalr: Erdem uruna bile
olsa, hastaln stesinden gelebilir miyiz; bilgi susuzluumuz,
zelikle de kendimizi bilme susuzluumuz salkl bir tin kadar
hasta bir tini de gerektiriyor mu ? Ksacas, salk istemi kendi
bana bir nyarg, bir dleklik, belki de pek ustaca bir barbarlk,
dneklik mi deil mi?
121
Kantsz yaam.- Kendimize iinde yaayabileceimiz bir
dnya dzeni kurduk- cisimler, izgiler, dzlemler, nedenler
etkiler, devinimler durgunluklar, biimler ierikler olduunu
6 Biresellmemi bir erdem olarak salk
127
EN BLM
kabul ederek. nancn bu eleri olmasa artk kimse yaamn
srdremezdi. Yaam bir kant deildir. Yaam koullar yanl
da ierebilir.
122
Hristiyan lktaki trel kukuculuk.- Aydnlanmaya Hristiyan
ln da byk bir katks oldu, insanlar sulayarak, gcendirerek
trel kukuculuu pek keskin, pek etkili bir biimde retti,
bunu usanmadan, ustalkla yapt. Her bireyin kendi "erdemine"
olan inancn ykt. Eskiden ktl ekilmeyen erdem rnekleri
nin, kendi yetkinliklerine inanla dopdolu, bir matador onuruyla
yaayan bu kiilerin yeryznden silinmesine yol at.
Bugn Hristiyan ln bu kukuculuk okulu tarafndan eiti
lirken, eskilerin trel incelemelerini -rnein Seneka ile
Epiktetosu- okurken saptrc bir stnlk duygusuna kaplr,
kendimizde bir sr gizli i gr, st-gr olduunu duyumsarz.
Yal bir adamla konuan bir ocuk gibi, ya da La Rochefou-
laculdun7nndeki ar cokulu bir gen gibi utanrz: Erdemin
ne olduunu onlardan daha iyi biliriz.
u da var ki, sonunda biz bu dinsel kukuculuu, gnah, pi
manlk, kayra, kutsama gibi btn dinsel durumlara, ilemlere
uyguladk. Kurtuun yle derine inmesine izin verdik ki,
Hristiyan kitaplarn okur iken biz de ayn kurnaz stnlk,
anlay duygusuna kaplr olduk
Biz din duygusunu da daha iyi biliyoruz. Bu, onlar iyi bilme,
iyi betimleme zamandr, nk eski inancn mminleri de lp
gitmektedir. Onlarn imgelerini, trlerini hi deilse bilgi iin
saklayalm.
123
Salt aratan fazla bir ey olarak bilgi.- Bilim, bu yeni tutku
olmadan da -bilgi tutkusu demek istiyorum- ilerlerdi, en bata da
imdiye dek onsuz geliip olgunlat. Bilime duyulan iyi inan,
yeni ada egemen olan onun yararl olduu nyargs (nceden
kilisede bile egemendi bu duygu) gerekte una dayanr Bu ko
ulsuz zorlama, tutku kendisini yle seyrek aa vurmutu ki,
7 Franoise de La Rochefoucald [1613-80).
128
NC KTAP
bilim bir tutku deil yalnzca bir koul, bir "ethos saylmt. Sk
sk bilginin amour-plaisir1'^ (merak), ya da, aa vurulmam
onur, yaam devam ettirme gds ile ona alkn olarak amour-
vanit yeterli grlr. Birok kiiye, ok fazla bo vakitlerinin
olmas, bu bo vakti okumak, toplamak, gzlemek, yeniden say
maktan baka ne yapacaklarn bilmemek tamamen yeter- On-
lardaki "bilimsel drt", can skntsdr.
Papa X. Leo bilimi vd (Beroalda'ya mektubunda ) Onu en
gzel ss, yaammzn en byk gururu, hem mutluluk hem de
mutsuzluk zamanlarnn en soylu ura diye adlandrd. Sonunda
da O olmasa btn insan abalar ayaklarn basacak salam bir
yer bulamazd- o varken bile eyler deikendir, epeyce gven
sizdir dedi. Gelgelelim bu ho grlebilir dzeyde kukucu papa
da bilimin btn teki kilise vgcleri gibi en son yargs konu
sunda susar. Onun szlerinden, byle bir sanat dostu iin yadrga
tc olsa da, bilimi sanattan stn tuttuu sonucunu karlabilir.
Ne var ki, sonuta bilimlerin zerine yerletirdii eyi syleme
dii srece, incelikten baka bir ey deildir bu: Vahiy ile gelen
hakikat", "Tinin ebedi kurtuluu ile karlatrldnda, onun
gznde sslerin, grkemin, elencenin, yaamn gvenliinin ne
anlam var? Bilim ikinci snf bir eydir, en son, koulsuz tutku
nun nesnesi deildir Leo bu yargy gnlnde al koyar. Hristiyan
lkm bilim konusundaki gerek yargs budur.
Bilimin en keskin raklarnn bile erdem iin didinmeyi ilk
sraya yerletirmesi , eski ada onun deeri, nemi daha azaltt.
Bilgi erdemin en iyi arac olarak kutsandnda, bilimin en yksek
vgy ald dnld. Bilginin bir aratan daha fazla bir ey
olmak istemesi tarihte yeni bir eydir.
124
Sonsuzun evreninde- Karay brakp gemiye bindik, geride
kalan kprlerimizi yaktk. Aslnda daha da ileri giderek ard
mzdaki kalan karay yktk. imdi, bak gemicik: Okyanus senin
yannda. Elbette hep kkremez o, ara sra ipek gibi, altn gibi,
grkemin dleri gibi salm olarak uzanr. Ama onun snrsz
olduunu, snrszlktan daha korkun bir ey olmadm anlad-
8 Hazza dayal ak.
9 Bolua dayal sevgi
129
EN BLM
m zaman da gelecek. Ah, kendini zgr sanp imdi kafesin
duvarna arpan ku. Sanki o sana daha ok zgrlk sunuyor-
muasna slay zlediinde: Yazk ,kara" da yok artk sana.
125
Kak adam- le ncesi aydnlnda bir fener yakan, pazar
yerinde koarken durmadan "Tanry aryorum! Tanry
aryorum!" diye baran kak adam duymadnz m? Oradakile
rin ou tanrya inanmayanlar olduu iin onun byle davranmas
byk bir kahkahann patlamasna yol at, onu kkrttlar. "Ne,
yolunu mu arm?" diye sordu biri. Bir bakas "ocuk gibi
yolunu mu kaybetmi" dedi. Yoksa saklanyor mu?, "Bizden
korkuyor mu?, "Yolculua m km?, "Yoksa gm m?
Onlar birbirlerine byle bararak gldler. Kak adam onlarn
arasna srayp baklaryla onlar delip geerek "Tanr nerede?"
diye sorar, "unu da syleyeceim, onu biz ldrdk -sizlerle
ben! Onun katiliyiz hepimiz. Ama bunu nasl yaptk? Denizi kim
iebilir? Btn evreni silmemiz iin bize bu sngeri kim verdi?
Onu gneinin zincirlerinden kurtarr iken ne yaptk biz yery
znde? Nereye gidiyor imdi dnya, biz nereye gidiyoruz? Btn
gnelerden uzaa m? Srekli, bo yere geriye, ne, yana, btn
ynlere atlp durmuyor muyuz? st alt kald m? Sanki sonsuz
bir hite yolumuzu yitirmiyor muyuz? Bo uzayn soluunu
duymuyor muyuz? Hava giderek soumuyor mu? Giderek daha
ok, daha ok gece gelmiyor mu? leden nce fenerleri yakmak
gerekmiyor mu? Tanry gmen mezar kazclarnn yaygarasn
dan baka bir ses duyuyor muyuz? Tanrsal rmeden -Tanrnn
rmesinden baka koku duyuyor muyuz? Tanr da rd.
Tanr ld! Tann l! Onu ldren de biziz!
Btn katillerin katili olan biz nasl avunacaz? Dnyay
imdiye dek elinde tutan, en kutsal, en gl olan bizim bakla
rmzla kana buland. Kim temizleyecek bu kan bizden? Hangi
suyla artabiliriz kendimizi? Nasl bir kefalet trenini dzenlesek,
hangi kutsal oyunu oynasak? Bu eylemin bykl bizim iin
fazla byk deil mi? Bu ancak eylemi gerekletirene yarar
sayld iin bizim tanr olmamz gerekmiyor mu? Hibir zaman
daha byk bir eylem olmad, u da var ki, bizden sonra doacak
olan, bu eylem yznden imdiye kadarki tarihlerden daha yk
sek bir tarihin bir paras olacak!"
130
NC KTAP
Kak adam burada susar, dinleyenlere bakar: Onlar da sus
kun, sylenenleri yadrgam halde ona bakarlar. Sonunda kak
adam elindeki fenerini yere atar, fener sner, paralan evreye
dalr. Sonra "ok erken geldim, daha zaman deildi. Bu tekinsiz
olagelme daha yolda, yolculuunu srdryor. O daha hl insan
larn kulana ulamad. imein de gkgrltsnn de zaman
var. Yldzlann nn zaman var, siz yaptktan sonra bile, ile
rinizin grlmesinin, duyulmasnn zaman var. Bu eylem onlara
hl en uzak yldzdan bile uzak, ama yine de bunu onlar yapt!"
Kak adamn ayn gn farkl kiliselere dald, ierde Requem
aetemam deo'yu syledii anlatld. Dar srlm, sorguya
ekilmi; ama o u yant vermi hep "Tanrnn trbeleri, mezar
lar deilse nedir bu kiliseler?
126
Mistik aklamalar.- Gizemli aklamalar derin saylr. As
lnda onlar yzeysel bile deildir.
127
Nachwirkung der ltesten Religiositt.- Jeder Gedankenlose
meint, der Wille sei das allein Wirkende; Wollen sei etwas
Einfaches, schlechthin Gegebenes, Unableitbares, An-sich-
Verstndliches.
En eski dinselliin sonraya etkisi.- Dncesiz kii, istemenin
tek bana etkili olduunu kabul eder; istenci yaln, geliigzel
verilmi, kendinde anlalabilir bir ey sayar. Bir ey yaparken,
rnein bir ey krarken, krann kendisi olduu, istedii iin
krd kansndadr. Burada bir sorun grmez; ona gre duyduu
istek yalnzca neden sonu varsaym bakmndan deil, bunlar
arasndaki ilikiyi anlad yolundaki inanc bakmndan da yeter-
lidir. Olagelmenin dzenei zerine, bir vuruun ortaya kmas
iin yaplmas gereken yzlerce ince i zerine hibir ey bilmez.
; ayn biimde, istemenin, kendi kendine, bu iin en kk b
lmn bile yapamayaca konusunda da hibir ey bilmez. O-
nun iin istem bysel bir biimde etkin olan bir gtr, sonu
cun nedeni olan isteme inan, bysel olarak etkin olan glere
inantr.
131
EN BLM
mdi, zde, kiiolu bir eyin olup bittiini grd yerde, bu
oluun arkasnda, bir neden olarak bir istemenin; kiisel, isteyen
bir varln i banda olmas gerektiine inand. Mekanik kavra
m ondan ok uzakt. nsan upuzun bir dnem boyunca, yalnzca
kiilere inand iin [tzlere, glere, eylere, vb. inanlmad
iin) neden-sonu inanc, onda temel bir inan oldu. O, bir eyin
olduu her yerde bu inanc uygulad. -O, igdsel olarak hl
bunu yapyor Bu, en eski kkenli atavizmidir.
"Nedensiz sonu yoktur, "her sonu yeri geldiinde bir ne
dendir nermeleri ok daha snrl nermelerin genellemeleri
gibi grnr. "steme olmadan etkileme yoktur"; "Ancak isteyen
varlklar zerinde etkili olunabilir, "Bir sonutan tr ac ek
me hibir zaman saf, sonusuz deildir tersine btn aclar iste
in kkrtmasndan oluur (eyleme, direnie, almaya, karlk
verme). Ama insanln tarihncesinde iki nerme kmesi de
zdeti: Birinciler kincilerin genellemesi deildi, kinciler birinci
lerin yorumlaryd.
Schopenhauer btn varolanlarn yalnzca bir isteme olduu
nu kabul ettiinde, eski bir mitolojiyi tahta kard. yle gr
nyor ki, o istei zmlemee bile hibir zaman yeltenmedi.
nk herkes gibi o da, istemin tmden yaln olduuna,
dorudanlna inand. -Oysa istem ok iyi uygulanan bir dze
nektir, bu yzden de gzleyen gzden kaar neredeyse.
Schopenhauer'e kar u nermeyi ileri sryorum: lkin, is
temin var olmas iin haz ile holanmama dncesi gerekir.
kincisi, gl bir drt holanma ya da holanmama olarak ya
anp anlaldnda, bu anlama yetisinin yorumuna dayanr, o da
bu ii genellikle bizim bilincimize ykseltmeden yapar. Bir, ayn
drt haz ya da holanmama olarak yorumlanabilir. ncs,
haz, holanmama, istek ancak anlama yetisi olan varlklarda ola
bilir, organizmalarn byk ounluunda bu tr bir ey yoktur.
128
Bir yakarnn deeri.- Tanrya yakar, znde, hibir kiisel
dncesi olmayan, ruh ykseklii nedir bilmeyen ya da. byle
bir ykseklii farketmeden yaayp giden insanlar iin icat edil
mitir. Kutsal yerlerde; yaamda dinginlik gerektiren, bir tr tan
rsallk gerektiren btn anlaml durumlarda bu tayfann durumu
ne olacak? rili ufakl btn din kurucularnn bilgelii, hi deil
132
NC KTAP
se tekilerin dzenini bozmasnlar diye, bunlara yakar szckleri
vermitir. -nk, dudaklarn mekanik almas belli bir zaman
alr, bellein bir para g harcamasna yol aar; ayrca da eller,
ayaklar, gzler bir sre kmldamaz. Brakn Tibetliler gibi l
sz sre iin "om rnane padme hum"\ann inesinler; Benare'ler
gibi, Ram, Ram, Ram diyerek tanrnn adn parmaklaryla saysn
lar (ekici olsun olmasn dua byle srer gider); bin adyla
Vishnu'yu ya da doksan dokuz adyla Allah onurlandrsnlar;
dua deirmenleri ya da tespihler kullansnlar. in z bu uran
onlar bir sreliine balanm olmas; ayak altnda dolamalarn
katlanlabilir klmasdr. Onlarn dua tr, dnceleri olan, ken
di ruhsal ykseklerini bilen dindar kiilerin yararna icat edilmi
tir. Ne var ki, bu tip bile, ard arda huu uyandran szler, sesler
dindar bir tekdzelik ka geldiinde bkkn saatler yaar. Ama
bu ender insanlar -her dinde bir istisna olan aynks kiiler- bu
durumda ne yapacaklarn bilirler, gsz, yoksul tinler ise bil
mezler; yakar takrtlar engellense, byleleri dinlerinden yoksun
brakm olurlard. -Protestanlk bunun byle olduunu bize
giderek daha fazla gsteriyor. Dinin kitlelerden istedii, insanlarn
ellerini, gzlerini, ayaklarn, teki organlarn sakin tutmasdr,
bylece onlar bir sre daha gzel olur -daha insanca grnrler.
129
Tanrnn koullan- Luther doru biimde "Bilge insanlar
olsazsa tanrnn kendisi de olmaz dedi. Ama Alklar olmasa
tanr daha bile az var olurdu. Bizim iyi Lutherimiz bunu syle
medi.
130
Tehlikeli bir yarg - Hristiyan ln dnyay irkin, kt bul
mas bir zmd, bu zm dnyay irkinletirip ktletirdi.
131
Hristiyan lk ile intihar.- Hristiyan lk ortaya ktnda inti
hara can atanlardan geilmiyordu. Hristiyan lk da onu gcnn
kaldracna dntrd. Yalnza iki tr intihara izin verdi, onlan
en yksek tanrsallkla, en yce umutlarla ssledi, tekileri kor
133
EN BLM
kun bir biimde yasaklad. Yalnzca ehitler ile ilecilerin kendi
gvdelerini usul usul ykmalarna izin verildi.
132
Hristiyan la kar.- imdi Hristiyan la kar yarg veren
gerekelerimiz deil beenimiz
133
ilke- nsanln tekrar tekrar ba vurmak zorunda kald ka
nlmaz bir varsaym, uzun erimde doru olmayana en salamca
inantan (rnein Hristiyan inanc) daha gldr. Uzun erimde:
Bu balamda yzbinlerce yl anlamna geliyor.
134
Kurban olarak ktmserler.- Varolutan derin bir usancn
yaygnlat yerde, bir halkn oktandr yapm olduu byk bir
beslenme yanlnn etkisi aa kmaktadr. Dolaysyla Budac-
ln yaylmas (kayna deil), byk lde Hintlilerin beslen
mede pirince ar balanmalar, neredeyse yanlzca onunla besle
necek lde balanmalaryd. Bu genel bir gevemeye yl at.
Belki, yeni ada Avrupann ksknlnn nedeni byk ba
balarmzn, Alman beenisinin Avrupa zerindeki etkisi yzn
den, orta a boyunca kendilerini ikiye vermeleridir. Orta a,
Avrupann alkol zehirlenmesi demektir. Almanlarn yaam
memnuniyetsizlii znde bir k hastaldr, bu hastalk, Al
manlarn oturma odalarndaki bozulmu mahzen havas ile soba
dumannn etkisiyle daha da ktleir.
135
Gnahn kkeni.- Gnah, Hristiyan ln imdi ya da bir za
manlar egemen olduu her yerde anlald biimi ile, bir Yahu
di duygusu, buluudur. Bu ardalan bakmndan Hristiyan ahlak,
Hristiyanlk dnyay "yahudiletirmei" amalad. Eski Yunann -
gnah duygusu olmayan bir dnyann- bizim duyarllmza hl
pek tuhaf grnmesi, onun Avrupada ne lde baarl olduu
nu ortaya koyuyor. Oysa btn bir kuak, ok sayda yetkin bi
134
NC KTAP
rey bu dnyaya yaklamak, onu zmsemek iin ne ok iyi niyet
gsterdi. "Tanrnn kayrasna ancak pimanlk duyduunda ulaa
caksn". Yunanl bu sz hem gln hem de skc bulurdu. O
"Belki kleler byle duyumsar" derdi. Hristiyan, gl, ar g
l, sever bir varl nceden kabul eder. Gc ylesine byk
tr ki kimsenin, onurunu krma dnda ona zarar verme olana
yoktur. Her gnah onun onuruna bir saygszlktr, bir erimen
laesae majestatis divinae'dan10 baka bir ey deildir. Pimanlk,
kendini aalama, toz toprak iinde yuvarlanma, balanmann -
ksacas, onun krlan onurunun onarlmasnn- ilk kouludur, son
koul da budur Onur iin yanp tutuan bu gksel doulu, gna
hn baka bir zarar olup olmadna, onun gelierek insanlar bir
salgn gibi bir biri ardna ele geirip boacak byk bir felaket
olup olmadna aldramaz. Gnah insanla deil, ona kar bir
saldrdr. Onun lutfuna erenler gnahn doal sonulan bak
mndan onun aldrszlna da ermilerdir. Tanr ile insanlk
btn btn ayrlmtr. Bu durumda insanla kar bir gnah
gerekten dnlemez. Her eylemi, doal sonular bakmndan
deil, salt doast sonular bakmndan dnmek gerekir.
Yahudi duygusu bunu ister, nk doal olan her eye bo veri
lebileceini dnr. Buna karlk Yunanllar,kutsala kar sayg
szlk kavramna ok daha yaknd, hatta bunda-Promeheusun
durumundaki gibi hrszlkta; Ajaks'n durumundaki gibi lgnca
bir kskanln gz nne serilmesi olarak srlarn boazlanma
snda- bir soyluluk bile bulurlard. Onlar kutsala saygszla tan
rsallk uydurmak, ona soyluluk katmak iin trajediyi buldular.-
Btn iirsel yetilerine, ycelik duygusuna karn Musevilie
zce, derinlemesine yabanc kalan bir sanat, bir haz biimi.
136
Seilmi halk.- Yahudiler, onlar uluslarn trel dehas olduk
lar iin, kendilerini btn uluslar arasnda seilmi bir halk ola
rak duyumsarlar (nk kendilerini insan olarak teki halklardan
ok daha derinlemesine aa grrlerdi) -Yahudilerin kendi
tanrsal krallarndan, ermilerinden holanmalar XI V. Luisten
tretilen Fransz soyluluunun krallarndan holanmasna ben
zerdi. Soyluluk btn erkini, hkmranln krala teslim ederek
10 Tanrsal majestenin onurunu krma.
135
EN BLM
alalmt. Bunu duyumsamamak iin, bunu unutabilmek iin
kralca bir grkem, kralca bir yetke, ancak soyluluun ulat,
dengi olmayan bir g bolluu gerekti. Bu ayrcalk sayesinde,
insan sarayda ykselir, altndaki her eyi, bu stn durumdan
grerek aalk bulurdu. - Bylece vicdannn buluttan nem
kapan sesinden kurtulurdu. Dolaysyla krallk gcnn kulesi
bulutlara varasya ykseltildi, insanlar kendi glerinin son tan
da bu kulenin zerine yerletirdiler.
137
Kssadan hisse - sa, ancak Yahudi manzarasnda olanaklyd.
-fkeli Yehovann karanlk, byk frtna bulutunun yayldka
yayld manzarada demek istiyorum. Bir tek gne nnn ara
da srada korkun, srekli, genel bir gn-geceyi delivermesi, yal
nzca burada bir sevi" tans, hak edilmemi bir "kayra gibi
algland. sa, Tanrnn insana indii gkkuan, merdiveni ancak
burada dleyebilirdi. Baka yerlerde gzel hava, gne kural
saylyor, her gn yaanan bir ey olarak grlyordu.
138
sa'nn yanl- Hristiyanlm kurucusu insann en ok
gnahlarndan tr ac ektiini dnd. Bu onun yanlgsyd -
gnahsz olduunu dnen, gnah ilk elden deneyimlememi
birinin yanlgs. sa'nn ruhu, onlarn ektii bu ac iin harika,
dlemsel bir sevecenlikle doldu tat. Gnah bulan kendi halk
gnahlarndan nadiren ok byk bir ac ekti -Ama Hristiyanlar
o zamandan beri, onun yanlgsn "doru kararak ustalarn
korumann, yanln kutsamann yolunu buldu.
139
Tutkularn rengi.- Halkn, Aziz Paul gibi tutkulara kar bir
nazar boncuu var: Onlarn bu konusunda tek bildii tek ey,
tutkularn kirli, irkinletirici, kalp krc olduudur. Bu yzden
halkn lkc eilimi, tutkularn yok saylmasn amalar, yetkin
anl tanrda bulurlar. St. Paul'den de Yahudilerden de pek farkl
biimde, Yunanllar lksel eilimlerini dpedz tutkulara y
nelttiler; sevdiler, ykselttiler, yaldzladlar, tanrsallatrdlar
136
NC KTAP
onlar. Besbelli, tutkular onlar daha mutlu etmekle kalmad,
daha an, daha tanrsal da kld. -Ya Hristiyanlar? Onlar bu ba
kmdan Yahudi mi olmak istediler? Yoksa baardlar m?
140
Pek Yahudice.- Tanr sevilmek istediyse ilk bata yarglamay
bir yana brakmalyd; adaleti de. Bir yarg, acmal bir yarg bile
sevilmez. Bu noktada, Hristiyanln kurucusu, duygular
bakmndan yeterince incelmi deildi -bir Yahudi olarak.
141
Pek doulu.- Ne? nsanlar ancak kendisine inanmalar koulu
ile seven, bu sevgiye inanmayanlara kt kt bakan, gz da
veren bir tann m? Ne? Her eye gc yeten bir tanrnn duydu
u, eerli tmcelere sktrlm, bir ak m? Bir kez olsun, onu
run, fkeli alma duygusunun efendisi olamam bir ak mil
Btn bunlar ne kadar da doulul "Seni seviyor olsam, sana ne
bundan?" btn Hristiyanla yeten bir eletiridir.
142
Gnlk.- Buddha: Sana iyilik edene yaltaklanma!1der. Bu s
z Hristiyan kilisesinde yineleyin: Havadaki Hristiyan olan her
eyi bir anda temizler.
143
ok tanrcln en byk stnl.- Bir bireyin kendi l
ksn ne srmesi, ondan kendi yasasn, sevinlerini, haklarn
tretmesi- imdiye dek bu en edepsiz sapknlk, puta taparln
ta kendisi saylageldi. Bunu gze alan az sayda insan hep bu yz
den, "Bu ben deildim, deildim! Bir tann bana araclk etti diye
rek, kendi kendini savunmak zorunda kald. Harika bir tanrlar
yaratma sanat, yetisi -ok tanrclk- bu drtlerin kendini bo
altabilecei, artabilecei, yetkinletirebilecei, yceltebilecei
bir ortamd. nk znde bu, inatlk, boyun emezlik, ks
kanlkla ilikili olan, farkna varlmam bir drtyd.
137
EN BLM
Kiinin kendi lksne sahip olma drtsne bu dmanlk,
bir zamanlar her trl trelliin merkezi yasasyd. Yalnzca bir
dzg vard: "nsan". Her halk, bu tek, en son dzgye sahip
olduunu dnd. Oysa yukarda, darda, st-dnyanm biraz
uzanda dzglerin okluunu gzlemesine izin verilen biri
vard; bir tanr tekinin yadsnmas saylmyordu, tekine kar
bir svg de deildi. nsanlarn lksne ilk kez burada izin verili
yordu, ilk kez burada birinin haklar onurlandrld. Tanrlarn,
kahramanlarn, her trden stn insann,11 insanmsnn- aa
insann, ccelerin, perilerin, kentaurlarn, satirlerin, cinlerin, ey
tanlarn da icat edilmesi bencilliin, bireyin egemenliinin hakl
klnmas bakmndan paha biilmez bir balang deneyimiydi.
Birinin teki tanr ile ilikisinde bir tanrya balad zgrlk-
sonunda insan yasalar, gelenekler, komular bakmndan kendi
kendine de zgrlk balad
te yandan tek tanrclk, olaan insan tipi retisinin bu kat
sonucu -normal bir tanrnn yannda yalnzca szde tanrlarn
olduuna inan,- insanln imdiye dek karlat belkide en
byk tehlikeydi. O, bizi, grebildiimiz kadaryla, teki trlerin
ounun oktan ulat ilkel bir tkanma ile tehdit etti. nk
onlarn tm kendi trleri iin bir tek normal tipe, lkye ina
nrlar, onlar trelerin trelliini kendi etlerine kanlarna dn
trmlerdir. ok tanrclkta insann zgr tinlilii, ok tinlili
ilk balang biimine ulat- kendimizi kendi yeni gzlerimizle,
daha da bizim olan yeni yeni gzlerimizle yaratma gcne: Dola
ysyla btn hayvanlar iinde yalnzca insann bengi evrenleri,
bak alar yoktur.
144
Dinsel savalar.- Din sava kitlelerin imdiye kadarki en
byk ilerlemesini gsterir. nk o kitlelerin kavramlara saygl
davranmaa baladn kantlar. Din savalar tarikatlar arasndaki
daha incelmi savalardan sonra balad.
11 Bu "st insanlarn (Uebermenschen) Nietzschenin kitaplarndaki ilk
grndr
138
NC KTAP
145
Et yemezleri bekleyen tehlike - Patatesin ar bast bir bes
lenmenin iki kullanmna yol amas gibi pirincin ar bast bir
beslenme de afyon ile uyuturucu kullanmna yol aar. Ancak
bu beslenmenin, uyuturucu etkisi yapan dn, duyu yollar
n ieren daha ince etkileri de vardr. Bu u olgu ile de uyum
iindedir: Duyup dnmenin uyuturucu biimlerini destekle
yenler, rnein Hintli gurular, batan sona etsiz bir beslenmeyi
verler, ellerinden gelse, bu tr beslenmeyi kitleler iin bir yasa
olarak koymak isterler. Bu yolla onlar, doyurabilecek konumda
olduklar bir gereksinimi yaratp arttrmak isterler.
146
Alman umutlan.- Ulus adlarnn genellikle kaba adlar oldu
unu unutmayalm. rnein Tatar, kpek" anlamna gelir. inli
ler onlan byle adlandrrd. "Germans12znde "kafir demek
tir. Gotlar Hristiyan olduktan sonra, ok saydaki akraba boyu,
Tevratn yunanca evirisine uygun olarak bu biimde adlandrd
lar. Yunanca Tevrat, kafirler iin, Yunancada "uluslar anlamna
gelen bir szck kullanr. Baknz Ulfias13Almanlarn ad Avru
padaki Hristiyan-olmayan ilk ulus diye ktye kmtr; ama
bunu onurlu bir ada dntrme olanaklar var gene de. Scho-
penhauer onlara bu yolda belirgin bir yatknlklar olduu konu
sunda gvence verdi. Bu onlarn Romal olmadn dnen
"Burada Ben duruyorum, baka trl Ben olamam diyen Luterin
szleri de bylece yerine getirilmi olurdu.
147
Soru-yant.- Yaban boylarn gnmz AvrupalIlarndan ald
ilk ey nedir? ki ile Hristiyanlk; Avrupa uyuturucular... Peki
en abuk neden yok oluyorlar? Avrupann uyuturucularndan.
12 Almanlar.
13 "Alman yaznnn babas" Ulfias drdnc yzylda yaayan bir Got din
adamdr. ncili Got diline evirmitir.
139
EN BLM
148
Reformasyotlar nerede olur.- Kilisenin en fazla yozlat
ada Almanyadaki kilise en az yozlamt. Reformasyonun
burada olmasnn niini de budur, reformasyon Almanyada yoz
lamann balangcna bile katlanlamadn olduunu gsterir.
Karlatrma yaplrsa,o dnemde hibir ulus, Luterin zama
nndaki Almanlardan daha Hristiyan deildi. Onlarn Hristiyan
uygarl, yzlerce tomurcuktan iek amaa hazrd. Yalnzca
bir gece daha gerekiyordu. Ne var ki, bu gece frtna getirdi, her
eye son verdi.
149
Reformasyon'un baarszl.- Bir ok Yunanlnn yeni bir
Yunan dini kurma giriiminin baarzla uramas, orada epeyce
erken alarda bile, daha yksek bir uygarln varln gsteri
yordu. Bu unu dndrr: Y unanistanda erken dnemde, trl
trl gereksinimleri, mutsuzluklar, inancn, umudun bir tek
reetesi ile saaltlamayan trl trl bireyden geilmiyordu.
Pythagoras, Platon belki Empodokles, daha ok nceleri
orfeusuluun ateli yandalar, yeni dinler kurmay amaladlar.
lk ikisi din kurucusu rolne ruha, yeteneke yle uygundu ki
insan onlarn bu konuda baarya ulaamamasna aar. Hepsi
ancak tarikatlar kurabildi. Btn bir ulusun dzeltilmesinin baa
rsz olduu, nderlerin yalnzca tarikatlar kurabildii her yerde,
ulusun nispeten heterojen olduu, kaba sr igdsnden, tre
lerin trelliinden uzaklamaa balad sonucunu karabiliriz.
Onlar ilgin bir ara durumda kalrlar. Bu durum genellikle ahlak
ile yozlamann kmsenmesi olarak ylece braklr. Oysa,
gerekte bu, yumurtann olgunlamaa yz tuttuunu, kabuun
krlmak zere olduunu belirtir.
Luterin Reformasyonunun Kuzeyde baarl olmas, Avru
pann kuzeyinin gneyine gre geciktiini, hl yalnzca homo
jen, tekdze ihtiyalar bildiini dndryor. Gerekten, G
neydeki eski dnyann kltr Alman barbarlarn kannn ar
lde karmas ile usul usul barbalamasayd, bylece kltrel
stnln yitirmeseydi, Avrupa hibir zaman ncelikle
Hristiyan olmazd.
Bireyin ya da bireyin dncelerinin etkisi koulsuz olabildii
lde, etkilenen kitlenin de daha homojen, daha alak olmas
140
gerekir. Bu arada kart hareketler, tannmas, karlanmas gere
ken kart gereksinimlerin olduunu belli eder. Tersine her za
man u karm yapabiliriz: Bir uygarlk, gl, bakasna sz
hakk tanmayan yaradllarn etkisi az iken, bunlar olsa olsa
tarikatlar kurabilirken, gerekten yksektir. Bu, eitli sanatlara,
bilgi alanna da uyar. Birinin ynettii yerde kitleler vardr. Kitle
lerin olduu yerde kle olma ihtiyacn da buluruz. nsanlarn
kleletirildii yerde, az sayda birey vardr. Sr igdsnn
vicdan, bu az saydaki bireye kar kar.
150
Ermilerin eletirisi zerine.- Bir erdeme sahip olmak iin
insann onu en kaba biiminde -Hristiyan ermilerinin istedii,
gerek duyduu gibi- mi istemesi gerek? Onlar ancak erdemleri
nin grn, onlar gren birinde kendini hor grme duygusu
yaratacan dndkleri srece yaamaya katlanabildiler. Ama
ben bu trl etkileyen bir erdeme 'kaba diyorum.
151
Dinin kkeni.- Schopenhauerin ileri srd gibi, dinin kay
na metafizik gereksinim deildir. Metafizik gereksinim olsa
olsa, ge kalm bir filizdir. Dinsel dncelerin egemenlii altn
da insan "teki dnya (te, aa, yukar) kavramna almtr.
Dinsel dnceler tahrip edildiinde bu kez, rahatsz edici bo
luktan, yoksunluktan sklr insan. Bu duygudan bir kez daha
teki dnya geliir. u da var ki, bu, artk trel olmayan metafi
zik bir "teki dnya"dr. Ama ilk alarda, "teki dnyann ileri
srlmesine yol aan, balangta bir takm gdler ya da gerek
sinimler deil, belli doal olgularn yorumlanmasndaki bir hata,
anlama yetisindeki bir aksaklkt.
152
En byk deiim.- Her ey deiik bir k altnda, her eyin
rengi deimi bulunuyor. Biz artk eskilerin en bildik, en sk
grleni nasl deneyimlediini iyice anlamyoruz. rnein gn,
uyan. Eskiler dlere inandndan, uyan deiik bir kta
grlrd. Ayns, lmle, onun anlam ile aydnlatlan btn
NC KTAP
141
EN BLM
yaam iin de geerlidir. Bizim iin "lm" bsbtn baka bir
ey demektir. Btn deneyimler farkl biimde parlyordu, n
k onlar aracl ile tanr parlyordu. Uzak gelecek zerine tm
kararlar, bak alar da yleydi. nk onlarn bilicileri, gizli
alametleri vard. Kehanete de inanyorlard. "Hakikat farkl anla
lyordu. nk eskiden deli hakikatin szcs saylabiliyordu -
Bu bizi rktr ya da gldrr.
Her yanl insanlarn duygularn farkl etkilerdi. nk yal
nzca devletin cezasndan ya da krp geirmesinden deil tanrsal
cezalandrmadan da korkulurdu. nsann cinlere, batan karc
peri kzlarna inand alarda sevin neydi? nsan yanbanda
pusuya yatm cinler grr iken tutkular neydi? Kuku, en
tehlikelisinden bir gnah tr olarak, bengi seviye bir svg; iyi,
yce, ar, acmal olan her eye kar bir gvensizlik saylr iken
felsefe ne idi?
Biz eylere yeni bir renk verdik, durmadan da srdryoruz
onlar boyamay. yi de yal ustann- eski insanln- renkli gr
kemi karnnda, u ana kadarki abamzn ne yarar var?
153
Homo poeta. - Bu trajedilerin trajedisini, bitirildii kadar ile,
kendi elimle yarattm. Trellii varolua yle sk sk dmle
dim ki onu artk olsa olsa bir tanr zebilir. (Horatius da byle
olsun istedi.) Drdnc perdede, ahlak uruna btn tanrlar
ldrdm. imdi, beincide ne olacak? Trajik zm nereden
bulacam? -Yoksa komik bir zm zerine dnmee mi
balamalym?14
154
Tehlikeli yaamn baka baka trleri.- Ne yaadn hak
knda hibir fikrin yok. Sarho gibi yaayp gidiyorsun. kide bir
merdivenden dyorsun. Ama sarho olduun iin kolunu baca
n krmyorsun. Bu merdivenin talar bize sert geldii kadar
sert gelmiyor sana. nk kaslarn ok gevek, beynin de ok
yumuak. Bizim iin yaam ok tehlikeli. Bizler camdan yaplm
14 Nietzsche'nin alntlad bu blm Horatius'un Ars Poeticasnn 191'inci
dizesidir.
142
NC KTAP
z. Bir yere toslamakla kalrsak bizim iin zl. Ama dersek
her ey biter.
155
Bizim duyumsadmz-. Doada byk olan seviyoruz, o-
nun bykln kefettik: Bu, kafalarmzda byk insanlarn
olmamasndan ileri geliyor. Yunanllarn durumu bizimkinin
tersiydi. Onlarn doa duygular bizimkinden deiikti.
156
En etkili - Bir insan, btn ama direniyor, kapda onun yo
lunu kesip hesap soruyorsa bunun bir etkisi olmal. Bu etkiyi
isteyip istemediinin nemi yok; nemli olan onun bunu yapa
bilmesi.
157
Mentiri- Dikkat et! Dnyor: ok gemez bir yalan hazr
lam olur. Bu kltrn bir aamasdr, btn halklar orada dur
mutur. Yalnzca Romallarn mentiri15szcn kullanrken ne
demek istediklerini dnmek yeter.
158
Elverisiz nitelik. - Her eyde derinlik bulmak. Bu elverisiz
bir niteliktir. Bu insann gzn hep ak tutar, sonunda insan
istediinden de fazlasn bulur.
159
Her Erdemin a var.- Gnmze kar dik bal olan, ge
nellikle drstl yznden vicdansz olur. nk dik ballk,
drstlkten baka bir aa ait bir erdemdir.
15 Yalan sylemek ya da bir ey uydurmak. Szck mens'ten (us) tretilmitir,
kk anlam yeni bir ey dnmektir.
143
EN BLM
160
Erdemlerle ilikide.- nsan bir erdem yznden rezil olup
yaltaklk edebilir.
161
a sevenlere- Eski rahipler, salverilmi mahkumlar, yzler
taknr. stedikleri, gemisiz bir yzdr. Ama siz yzlerinde
gelecei yansttn bilen, "a seven, sizlere kar geleceksiz bir
yz taknacak lde nazik insanlar grdnz m hi?
162
Bencillik.- Bencillik duygulara uygulanan bir perspektif yasa
sdr. En yakndaki en byk, en ar grnr. nsan uzaklatka
byklk de arlk da azalr.
163
Byk bir utkudan sonra.- Byk utkunun en iyi yan, onun
utkuyu kazanan yenilgi korkusundan kurtarmasdr. "Bir gn de
yeniliversem ne olur, artk bu bakmdan yeterince varlklym"
der kendi kendine.
164
Dinlenmeyi arayanlar.- Dinlenmeyi arayan tinlerde, onlarn
kendi evrelerine yerletirdii birok karanlk nesne sapta
dm. Uyumak isteyenler odalann karartr ya da srne srne
inlerine girerler. En ok neyi aradklarn bilmeyen ama bilmek
isteyenlere bir iaret
165
Bir eyden elekip uzaklaanlann mutluluu.- Bir eyden
btn btn, uzun bir sre el ekmi, sonradan ona tekrar rast
lam biri onu yeniden kefetmi gibi olur. Bu keif nasl da mut
lu eder insan! Ayn yaz gneinde fazla uzun sre yatan srn
genlerden daha akll olalm.
144
NC KTAP
166
Her zaman kendi dostlarmz arasnda- Doada, tarihte
benim trmden ne varsa bana onlar konuur, beni onlar
mahuzlar, avutur tekileri duymam, hemen unuturum. Biz hep
kendi dostlarmz arasmdayz.
167
Sevi ile misantropi.-'6nsan, insanlarn onu hasta ettiinden
ancak onu sindiremez olunca, midesi insanla dolu olunca sz
eder. Mis antropi fazla itahl insan sevgisinden, "yamyamlktan
ileri gelir. yi de, insanlar istiridye gibi yut diyen kim Prens
Hamlet.
168
Hasta bir adamdan.- "Kt yolda- Nesi var? vlme arzu
su yznden ac ekiyor. Bu besini de bulamyor- nanlmaz!
Btn dnya onu kutluyor, el stnde tutuyor, herkes onu p
yor.- Evet ama, onun kula vglere tkal. Onu bir dman
vdnde, dmannn ondan vg bekledii iin bylesine
mert davranna dnyor. tekilerden biri onu vdnde
-bylesine nl olduu iin geriye pek kimse kalmyor- baz
insanlarn onu ne dost ne de dman saymamasna inciniyor;
"Bana adalet gsterisi yapanlardan bana ne? diyor.
169
Ak dmanlar.- Dman karsndaki yreklilik bir eydir;
ama bu dleklii, kararszl, aknl dlamaz. Napoleonun
yargs byleydi. Bildii en yrekli kii: Muratt17Bundan u
sonu kar Bazlar kendini erdemine, erkeklie, sevinlilie
ykselmek iin ak dmanlara gerek duyar.
16 nsanlardan kama ya da nefret etme
17 Joachim Murat (1771-1815), Napoleonun 1804'te imparatorluk tac
giydikten sonra, imparatorluk mareali rtbesine ykselttii on sekiz
adamdan biri.
145
EN BLM
170
Kalabalkla.- imdi kalabalkla birlikte kouyor, ona kaside
ler sylyor; ama gnn birinde onun dman olacak. nk
kendi aylaklna tam bo yer salayacana inand iin onu
izliyor, kalabaln onun iin yeterince tembel olmadn,onu
hep ileri ittiini, birinin sakin kalmasna hi izin vermediini
daha fark etmedi. Dinginlii de seviyor.
171
Un.-okluun birine duyduu gnl borcu btn utancn bir
yana attmda biz n ortaya kar.
172
Tadn karmak.- A: "Sen tadn karyorsun, herkesin sy
ledii bu." B: "Kesinlikle. Onun partisinin tadn herkes iin ka
ryorum -hibir parti de bunu ho grmyor."
173
Derin olmak, derin grnmek.- Derin olduklarn bilenler,
duru olmaya alrlar.Derin grnmek isteyenler, bulanklk iin
urarlar. nk kalabalk, dibini grmedii eyin derin olmas
gerektiini dnr. Bu yzden Suya girmeye rker, bu yzden
isteksizdir.
174
Ayn.-Parlamenterizm be temel siyasal kan arasnda seim
yapmak iin kamusal izin demektir - o, bamsz, bireysel g
rnmeyi sevenlere yaltaklanr, onlar kazanr. Onlar kanlar iin
savayormu gibi grnrler. Gelgelelim, sonuta, srye bir
kanya sahip olmasnn buyrulmasyla, ona be kanya sahip olma
hakknn verilmesinin arasnda pek fark yoktur.Be kamusal ka
ndan sapp, onlardan ayr duran, hep btn sry karsnda
bulur.
146
NC KTAP
175
Gzel konumadan.- imdiye dek en inandrc, en gzel ko
nuan kimdir? Davul grlemesi; krallar bunu buyurduu srece
onlar e>iyi sylevci, ayaktakmm en iyi coturan olarak kalr.
176
Acma.- Zavall hkmdar prensler! Btn haklan birdenbire
hak iddialarna dnyor. Btn bu hak iddialar kulaa kstah
lk gibi gelmee balyor. Yalnzca "Biz" ya da "beni halkm bile
deseler, ktcl, yal Avrupa glmsemee balyor. ada
dnyadaki trenlerin protokol mdr onlar iin trene pek
fazla zaman harcamadan, "Les souverains rangent aux parvenus"1*
diye karar verebilir pek ala.
177
Eitim kurumu" zerine.- Almanya'da sttekiler, eitimin
byk amalarndan birinden yoksun: stteki adamlarn kahka
has. nk Almanyada bunlar glmez.
178
Trel aydnlanma zerine- nsan Almanlar hakknda onlarn
Mefistofalesinden karak konumak zorundadr, bir de
Faustlarndan. Bunlar bilginin deerine kar iki trel n yargdr.
179
Dnceler- Dnceler duygularmzn glgeleridir -onlar
hep duyulardan daha karanlk, daha bo, daha yaln.
180
zgr ruhlar iin iyi bir a.- zgr ruhlara gre zgrlk
ler ile bilim eittir. Kilise yerinden kmldamad srece imdiye
dek ondan paay kurtarmlardr. O lde ki bu, onlar iin iyi
bir adr.
18 Hkmdarlar sonradan grmelere dahildir.
147
EN BLM
181
Ardndan gitmek. nde yrmek.- A "Bu ikisinden biri hep
nde, teki ise hep arkada yryor, yazg onlar nereye gtrrse
gtrsn. Gelgelelim arkadan yryen tekinden erdemce de
gnlce de stn. B: Eee! ne olmu? Ne var bunda? Sen benim
ya da bizim lehimize deil, tekilerin yararna konuuyorsun. "Fit
secundum regulam19
182
Yalnzlkta.- Tek bana yaayanlar yksek sesle konumaz
pek, yksek sesle de yazmazlar. nk bo yankdan korkarlar,
peri Echo'nun20eletirisi. Yalnzlkta btn sesler farkl duyulur.
183
En iyi gelecein mzii.-2' Yalnzca en derin mutluluun -
zntsn bilen, baka bir znt bilmeyen birini, en st d
zeyde mzisyen sayacam. Gelgelelim, byle bir mzisyen, u
ana dek ortaya kmad.
184
Adalet.- Bostan korkuluklaryla, a baklarla kuatlmaktan-
sa, insanlarn benden almasna razym. Bu da benim beenim.
Bu her bakmdan bir beeni konusu, baka bir ey deil.
185
Yoksul- Bugn yoksul ancak ondaki her ey azald iin de
il, her eyi atan o. Bu onun iin ne demekti? eyleri bulmaa
alkt. Onun bu gnll yoksulluunu yanl anlayanlar yoksul
dur.
15 Bu kuraldr.
20 Echo yunanca yank.
21 On yd nce Nietzsche ile ba$kalan Wagnerin mziine gelecein mzii
diyorlard.
148
NC KTAP
186
Vicdanszlk.- Yapt her ey grgl, dzenli, gene de vic
dansz. nk iinde olaan d.22
187
Saldrgan temsil- Sanatnn dnceleri ok iyi olmasna
ok iyi ama o bunlan sunu tarz ile bana saldryor. Oyunu yle
sine geni, ylesine empatik, ylesine kaba kandrma aralarna
dayanyor ki sanki bir kalabala seslenir gibi. Onun sanatna
vakit ayrr ayrmaz "kt bir topluluktaymz gibi geliyor bize.
188
.- Bugn i ile ii aramzdaki en aylaklara bile yle yakn
ki... Daha XI V Luis'in ynetimine kadar "Hepimiz iiyiz diyen
kraliyet kibarl alay etmek saylr, bu yzden yakksz bulu
nurdu.
189
Dnr.- Dnr o, demek ki eyleri olduundan daha ya
ln duruma getirmei biliyor.
190
venlere kar.- A: "nsan olsa olsa ona denk olanlar ver.
B: "Evet, seni ven, sana "senin denginim der.
191
Kimi savunmalara kar.- Bir davay savunmanm en haince
yolu onu bile bile rk ncllere dayanarak savunmaktr.
22 Bu aforizma, ordentlich (dzenli) ile Auserordentlich (olaan d) arasndaki
kartla dayanyor.
149
192
yi yaradll.- Yz iyi niyetle ldayan iyi yaradlllar
bakalarndan ayran nedir? Baka insanlar onlar el stnde tutar,
p diye bu kiilere vurulurlar. Bu yzden de iyi yaradll kiiye
eilim gsterirler. lk yarglan da "Onu sevdim!" olur. Bu insanlar
ayrt eden bu yargnn ardndan hemen aadaki durumlarn
gelmesidir: Kendine ayrma istei (teki kiinin deerinden pek
kukulan yoktur) hzla i etme, sahip olmaktan duyulan sevin,
abay yaktklarnn (Besessenen) yararna eylem, son igallerinin
yaranna eylem.
193
Kant'n zekas - Kant sradan insann hakl olduunu, sradan
insan akna evirecek bir yoldan kantlamak istedi. Bu onun
ruhunun gizli bir akasyd. Bilginlere kar gzde nyargy des
teklemek iin yazd, ne var ki halka deil bilginlere...
194
"Ak yrekli".- u kii, galiba hep gizli nedenlere gre dav
ranyor, nk dilinin ucunda hep iletilebilir nedenleri var; ak
elinde de bunlardan var desek yeridir..
195
Gln.- Bak! Bak! nsanlardan kayor ama onlarn nnde
kotuu iin onu izliyorlar. Dpedz sr onlar.
196
iitmemizin snrlan.- nsan ancak yantlayabilecei sorulan
iitir.
197
Daha ok dikkat- Gizliliin mhr lsnde bakalarna i-
letmee can attmz bir ey daha yok- onun altndaki var bir de.
EN BLM
150
198
NC KTAP
Gururun usanc.- Gurur kendisini ilerletenlerden bile usanr.
Arabasnn atlarna kt kt bakar.
199
Liberallik.- Varlkllarda liberallik, bir tr rkekliktir yalnz
ca.
200
Kahkaha.- Kahkahann anlam: Bakasnn acsndan sevin
duymak ama iinde bir ktlk olmadan.
201
Alk.- Alkta hep bir tr grlt vardr- kendi kendimizi
alkladmzda bile.
202
Savurgan.- Onda btn hzinesini bir kerede saym olan
varlklnn yoksulluu yoktu. O gnln, savurgan doasnn
abuk sabukluu ile har vurup harman savuruyor.
203
Hic niger est.-n Genellikle bir ey dnmyor, ama dn
dnde de kt eyler dnyor
204
Dilenciler ile incelik.- "Kapnn zili yoksa kapy almak iin
bir ta kullanmak kabalk deildir. Dilenciler byle dnr,
ayn trden skntlar ekenler de byle dnr. Ne var ki, kim
se onlar gibi dnmez.
25 Burada o siyah.
151
EN BLM
205
htiya.- htiya, bir eyin olmas iin bir neden saylr. Ama
genellikle yalnzca olmu olann bir etkisidir aslnda.
206
Yamurda.- Yamur yayor, kaygyla bir araya toplaan, ama
bu kayglan rtmee kalkmayan yoksul insanlar dnyorum.
Her biri tekini incitmee hazr, istekli, en kt havada bile
kendilerine sefil bir haz yaratmaa can atyorlar. Bu, yoksulun
yoksulluu yalnzca.
207
Kskanlk- Kskan, umarm oluk ocuu olmaz. nk
artk kendisi ocuk olmad iin kendi ocuklarn kskanr.
208
Byk adam.- "Birinin byk adam" olduuna bakarak onun
adam olduu sonucunu karamayz. Belki yalnzca bir olandr
ya da btn mr boyunca bir bukalemun olmutur ya da by
lenmi kk bir diidir.
209
Nedenler bulmann bir yolu.- Nedenlerimiz konusunda ken
dimizi sorgulamann bir yolu var Bu yol, en iyi nedenlerimizi
unutmamza neden olmakla kalmaz, btn nedenlerden inatla
tiksinmeye de gtrr. Sorgulamann bu biimi inam pek alk
latrr. Zorbalarn kulland bir hiledir bu.
210
alkanlk ile lmllk.- nsan, babasnn alkanln a
mamak, bu onu hasta eder.
152
NC KTAP
211
Gizli dmanlar.- Gizli bir dman durdurabilmek-bu bir
lkstr, bu lks iin yce gnlllerin ahlak bile yeterince var
lkl deildir.
212
Kanmayan.- Gnlnn kt bir alkanl var, tez canl. y
le sabrsz ki hep kekeliyor. Bu yzden insan soluunun ne kadar
uzun olduundan, bu tinin evi olan gsnn ne lde geni
olduundan kukulanyor.
213
Mutluluun yolu.- Bilge, bir ala muduluun yolunu sordu.
Alk sanki ona en yakn kasabann yolu sorulmuasna yant
veriverdi: Kendine hayran ol sokakta yaa." Yo! dedi bilge "ok
ey istiyorsun. nsann kendine hayran olmas yeter. Alk p diye
yant yaptrd: Ama insan aalandn duyumsamadan nasl
srekli kendine hayran olur?
214
nan mutlu eder.- Erdem yalnzca erdemine inancn yitir
meyenlere muduluk verir, bir tr bahtiyarlk balar onlara.
Oysa kendi erdemine kar, btn erdemlere kar gvensizlik
besleyen daha incelmi ruhlan mutlu etmez. Sonuta burada da -
iyice didikleyen- erdem deil inan mutlu eder."
215
lksel ile zdekseL- Gz nnde tuttuun lk soylu, iyi
de sen bylesine tanrsal bir imgenin yaplaca lde soylu bir
ta msn? Diyelim ki ylesin, bu durumda senin iin barbar bir
yontucunun ii deil mi? Bu senin lkne kfr deil mi?
216
Sesteki tehlike.- Sesi pek gr olan birinin incelikleri dnme
becerisi yok gibidir.
153
EN BLM
217
Neden-sonu- nsann sonutan nce inand nedenler,
sonutan sonra inand nedenlerden farkldr.
218
Benim antipatim.- Bir etki yaratmak iin bomba gibi patla
yanlardan holanmyorum. nsan onlardan birinin yaknndayken
her zaman iitme yetisini anszn yitirme tehlikesi yaar- Daha
byk tehlikeler de...
219
Cezalandrmalarn amac.- Cezalandrmalarn amac ceza
landran slah etmektir. Cezalandrma savunucular, baka gerek
e kalmaynca buna ba vurur.
220
Kurban.- Kurbanlk hayvan, izleyicilerin kurban konusundaki
dncelerini paylamaz ama bunu sylemesine hibir zaman
izin verilmez.
221
Aldr.- Babalar ile oullar birbirlerini anneler ile kzlardan
ok daha fazla dikkate alrlar.
222
Ozan ile yalanc- Ozan, yalancy kendi stn ien st
kardei sayar. Bu yzden kardei gsz, perian kalm, hibir
zaman vicdanl olamamtr.
223
Vekil duyular.- "Gzlerimiz iitmee de ynelir." dedi yal
gnah karc baba; "Krler arasnda en uzun kulak krallardadr.
154
NC KTAP
224
Eletirmen olarak krallar.- Korkanm hayvanlar insan, ken
dileri gibi ama salam hayvan saduyusunu en tehlikeli biimde
yitirmi bir varlk olarak gryorlar. Onlar, insan lgn bir hay
van, glen bir hayvan, alayp szlayan bir hayvan, sefil bir hay
van olarak gryorlar.
225
Doal- Ktln kendi lehine byk bir etkisi vardr hep.
Ayrca doa da ktdr. Haydi yleyse kt olalm. En gz alc
etkileri yaratmakta ustalaanlarn gizli akl yrtmesi budur. Pek
sk olarak da onlar byk insanlar saylr.
226
Gvensizlik ile biem.- Biz en gl eyleri yaln bir dille
yalnzca gcmze inananlarla kuatldmzda syleriz. Byle
bir evre insan "biim yalnl" konusunda eitir. Gvensizlik
banazca konuur, tekileri de banazlatrr.
227
Kt akl yrtme, kt at.- Adam kendini tutamyor,
bundan tr kadncaz onu denetlemenin kolay olduunu
dnp, an onun stne atyor. ok gemeden de kadn o-
nun klesi oluyor
228
Ara buluculara kar.- ki kararl dnr arasnda arabulu
culuk yapmak isteyen, ortalama biridir. Onda bir kerelik olan
grecek gz yoktur. eyleri benzer olarak grmek, eyleri aynla-
trmak gsz gzlerin imidir.
15-:
229
natlk ile inanllk - Ulat geree inatla yapyor. Ama
buna "inanllk diyor.
230
Kt sessizlik.- Yapt iyi iler konusunda susmad iin ba
kalarn inandrmay hi baaramyor.
231
Kkl-. Yava anlayanlar bilginin znn yavalk olduunu
sanr.
232
Dler.- nsan ya hi d grmez ya da ilgin dler grr. n
san uyankken de ayn biimde yayor ister istemez: ya hi
yaamyor ya da ilgin bir biimde yayor.
233
En tehlikeli bak as.- u an yaptm ya da yapmadm
her ey, gnn birinde var olacak her ey bakmndan gemiin
en byk eylemi lsnde nemli. Etkinliin bu geni mi geni
bak asndan, btn eylemler avn lde byk, ayn lde
kktr.
234
Bir mzisyenin rahatl- Yaamn insanlann kulana
gitmiyor. Onlara gre sen dilsiz bir yaam sryorsun. Melodinin
btn incelikleri, ndeki ya da arkadaki btn zarif zmler
onlardan sakl kalyor.
Geni bir caddeye askeri musiki alarak gelmediin dora
yle olsa bile bu, u iyi insanlara, senin yaamnda musiki olma
dn syleme hakk vermiyor. "Kula olan duysun."
EN BLM
156
NC KTAP
235
Tin ile kiilik.- Kimileri kendi doruklarna toplumsal kiilik
ler olarak ular, oysa tinleri bu ykseklikte deildir- tin bazla
rnda ykseleceine alalmtr.
236
Kalabal kmldatmak.- Kalabal kmldatmak isteyen
birinin kiiliinden syrlm bir aktr olmas gerekmiyor mu?
lkin kendisini kaba bir akla dntrmesi, sonra da tm
kiiliini, gereini bu kabalatrlm, basitletirilmi eviride
sunmas gerekmiyor mu?
237
Kibar.- yle kibar kil- Evet, yannda hep Kerberos24iin bir
biskvi tar. Herkesin, senin, benim bile bir Kerberos olduunu
dnecek lde de rkektir. Onun "kibarl budur.
238
Kskan olmadan- Onda kskanlktan eser yok. Ama bu
nun bir yarar da yok. nk kimsenin merakls olmad, gre
nin de pek kmad bir lkeyi ele geirmek istiyor.
239
Sevinsiz.- Bir tek sevinsiz kii, srekli ylgnlk yaratarak,
btn evin iini karartabilir. Bu evde sevincini yitirmeyen birinin
bulunmas da bir tansktr. Mutluluk hibir zaman byle bulac
bir hastalk deildir. Neden acaba?
240
Denizde.- Kendime bir ev yapmayacam, evimin olmamasn
iyi yazgmn bir blm sayyorum. Ama bir ev yapmam gerek-
seydi, baz Romallarn yapt gibi tam denizde yapardm. Bu
gzel azmanla be gizi paylamak isterdim.
24 Eski Yunan mitolojisinde yeralt dnyasnn kapsn bekleyen kpek.
157
EN BLM
241
Yapt ile sanat - Bu sanatnn gz ykseklerde. Hepsi bu.
Sonuta onun yapt olsa olsa bir byte. Ona bakan herkese bu
byteci sunuyor.
242
Suum cuiquea.- Bilgi konusunda agzllm ne lde
byk olursa olsun, eylerden zaten bana ait olandan baka bir
ey alamam- bakasnn olan arta kalr. nsan nasl olur da hrsz
ya da soyguncu olabilir?
243
iyi ile ktnn kayna.- yiletirmeleri ancak bir eyin iyi
olmadn duyumsayanlar icat edebilir.
244
Dnceler ile szler- nsann kendi dnceleri bile sz
cklerle btn btn dile gelmez.
245
Seerek vmek.- Bir sanat konularn seer. Bu onun vme
biimidir.
246
Matematik.- Matematiin safln, gcn olabildiince b
tn bilimlere tantalm. Bunu, eyleri bilmee yol aaca inancy
la deil, eylerle insani ilikilerimizi belirlemek iin yapalm.
Matematik, insann genel geer, en son bilgisi iin bir aratr
yalnzca.
25 Herbirine kendininki.
158
NC KTAP
247
Alkanlk.- Her alkanlk ellerimizi akllandrr, ama aklm
z daha az yararl klar.
248
Kitaplar.- Bizi btn kitaplarn tesine tamayan bir kitap
neye yarar?
249
Bilgi araynn grn.- "Ah benim oburluum. Ruhum
da zgeciliin izi bile yok; her eye zenen bir benlik benimki. O
bir sr bireyi, bylece bir sr ek gz, eli kendisi iin altr
mak, kullanmak isterdi.- Btn gemii geri getirmek, sahip ol
duu hibir eyi yitirmemek de...- Ah! Benim oburluum bir
alevdir. Bu oburluk yznden yz varlkta tekrar tekrar doabili
rim. Bu i ekii ilk elden yaayp bilmeyen, kim olursa olsun,
bilgi tutkusunu da bilmez.
250
Su - Cadlarn en ak gz yarglar cadlar bile cadln bir
su olduuna inandrmlard. Gelgelelim, byle bir su yoktu. Bu
btn sulara uyar.
251
Yanl anlaldk diye ac ekenler.- Gzalc, ulu kiilikler,
hayranlarn tasarladndan ok baka trde ac ekerler. Onlar en
yakc acy, devlerinin onlardan bekledii fedakarlklardan,
zntlerden deil baz kt anlarn aalk, nemsiz kkrtma
larndan tr duyarlar- ksacas kendi ululuklar konusunda
duyduklar kuku yznden ac eker onlar. Prometheus insanla
ra acyp kendini onlara kurban ettii srece mutludur, ycedir
ama, lmller Zeusa balln sunduunda, Zeusu kskanmaa
balar, bu yzden de ac eker.
159
EN BLM
252
Borlu olmak daha iyi.- "Bizim resmimizi tamayan parayla
deme yapmaktansa, borlu olmak daha iyi" diyor hkmdarla
rmz.
253
Her zaman evde - Gnn birinde amalarmza ulanca, gu
rurla ona ulamak iin ktmz uzun yolculuklar gsteririz.
Oysa biz yol alrken yolculuumuzun farknda bile deildik.
Tersine her urakta evde olduumuzu dlediimiz iin bunca
uzaklara gitmitik.
254
Skntya kar.- ler hep banzdan ayorsa, btn skntla
rn tesindesiniz.
255
Taklitiler- A: "Ne? Takliti istemez misin?" B: nsanlarn
benim rneimi taklit etmelerini istemem. Herkesin kendi ken
dine mek olmasn isterim, benim gibi. A: "yleyse?26
256
Deriyle kaplltk- Her derin kii bir kez olsun uan balk gibi
olmak, dalgalarn doruklarnda oynamak ister. eylerin bir yzeyi
olmasn, deriyle rtl olmalarn onlarn en iyi zellii sayar- sit
venia verbo.21
257
Deneyden.- Kimileri,varlkl kiilerin onlar nasl soyduunu
yaayarak anlamadka ne lde varlkl olduklarn bilmez.
26 yleyse gene de insanlann senin gibi olmasn istiyorsun.
22 Sz bala.
160
NC KTAP
258
ansn yadsnmas.- Utku kazananlarn hibiri ansa inan
maz.
259
Cennetten.- yi ile kt tanrnn nyarglardr. dedi ylan.
260
arpm tablosu.- Bir, hep yanltr, hakikat ikiyle balar. Bir,
durumu kantlayamaz, oysa ikiye kar klamaz.
261
zgnlk- Nedir zgnlk? Daha ad konmayan bu yzden
herkesin gznn nnde olsa da kimsenin adn anmad bir
eyi grmektir. nsanlar iin bir eyi grnr klan genellikle
onun addr - zgn olanlarn ou ad verenler olmutur.
262
Sub specie aet emP "Dirimden git gide daha hzl uzakla
yorsun, ok gemez adn defterden silerler. -lmdeki ayrcala
katlmann tek yolu bu- A: "Ne ayrcal?- B: Bir daha lme
me.
263
Kibirden deil- Akken kusurlarmz grnmesin isteriz-
kibirden deil, sevilen ac ekmesin diye isteriz bunu. Gerekten
de seven kii tanrsal bir grnm olsun isterdi- bu da kibirden
deildir.
264
Yaptmz ey- Ne yaptmz hibir zaman anlalmaz.
Ama vlr ya da knanr hep.
28 Bengiliin'bak asndan.
161
EN BLM
265
En son kukucu.- nsann en temel hakikatleri nedir? Olsa ol
sa onun kar konmaz yanlglar.
266
Acmaszlk nerede gerekip- Yce olanlar kendi erdemlerine
kar acmaszdr, bir de vr zvra kar.
267
Yce bir amala.- Yce bir amac olan kii yalnzca kendi i
lerinin, yarglarnn deil adaletin bile stndedir.
268
nsan kahraman yapan nedir?- Ayn anda hem en byk
ac ile hem de en byk umutla karlamaa gitmek.
269
Neye inanyorsun?- Her eyin arlnn yeniden belirlenme
si gerektiine.
270
Vicdann ne sylyor?- "Olduun kii olacaksn!
271
Sizin iin en byk tehlike nerede?- Acmada.
272
tekilerde neyi seviyorsunuz?- Umutlarm.
162
273
Sana kt diyen kim?- Her zaman beni utandrmak isteyen
NC KTAP
ler.
274
Sana gre en insanca ey ne?- Birini utantan kurtarmak.
275
zgrlemenin mhr nedir?- nsann artk kendi kendinden
utanmamas.
163
DRDNC KTAP
mj m ra ra ra nu ra ra nu
SANCTUS JANUARIUS
Alev alev bir mzrakla
parampara ediverdin ruhumun buzlarn
imdi o alayarak hzla akyor
en yce umudundan denize
Hep daha da salkl hep daha aydn
en sevdii zorunluluunda zgr
Byle vyor senin tansn
Gzeller gzeli ocak ay
Cenova, ocak, 1882
276
Yeni yl iin.- Hl yayorum, hl varm. Daha yaamahym
nk hl dnmek zorundaym. Sum, ergo cogito: cogito, ergo
sum}Bugn herkes kendisine isteini, en deerli dncesini dile
getirmee brakt. Bu yzden bugn kendimden ne dilediimi, bu
yl yreimde koturacak dnceyi syleyeceim -Bundan byle
hangi dncenin yaammn nedeni, gvencesi, tatll olaca
n.- eylerde zorunlu olan, gzel olan grmek iin, rendike
renmek istiyorum. renince eyleri gzelletirenlerden biri
olacam. Amor fati1Bundan sonra benim akm bu olsun. irkin
olana sava amak istemiyorum. Sulamak istemiyorum, sula
yanlar sulamak istemiyorum. Benim deillemem, genelde her
eyi hesaba katarak uzaa bakmak, bam evirmek olacak: G
nn birinde bir evetleyici olmak isterim ben.
1 Varm yleyse dnyorum. Dnyorum yle ise varm.
2 Yazg sevgisi.
167
EN BLM
277
Kiisel kayra.- Yaamda belli bir yksek nokta var, bizler o-
raya ulatmzda, tinsel zgrlmz yitirme konusunda, bir
kez daha tehlikelerin en by ile kar karya kalrz. Varolu
un gzel kargaasn ne lde yreklice gslersek gsleye
lim, koruyucu usu, kayrmay ne lde yadsrsak yadsyalm
gene de bu en zor snav vermemiz gerekir. nk kiisel kayra
(providenz) dncesinin etkili gcyle ancak bu an karlarz.
En iyi savunmac, gzlerimiz ondan yana konuur. Olagelenin
bizim iin hep en iyisi olduunu ancak o an avucumuzdaym
gibi grebiliriz. Yaam, her gn, her saat bize belli bir sav bir
daha, bir daha kantlamaktan baka bir ey istemiyormu gibi
grnr. Ne olursa olsun, iyi ya da kt hava, bir dostun yitirilii,
hastalk, bitkinlik, ulamayan mektuplar, bir ayak burkulmas,
bir dkkana anlk bir gz at, bir kar sav, bir kitab amak, bir
d, bir katlk, ya hemen o anda ya da olduktan hemen
sonra, yitirilmemesi, karlriamas gereken bir ey olduunu
kantlar. Derin bir nemi, anlam vardr, kesinlikle de bizim iin
yararldr. Epikros'un aldrsz, bilinmeyen tanrlarna inanmay
brakp, bunlarn yerine ilgiyle dolup taan, kiisel olarak ba
mzdaki kk tylerin hepsini bilen, bu kk, alaka hizmet
ten midesi hi bulanmayan birtakm aalk tanrlara inanmak
tan daha tehlikeli bir batan kma var m?
T amam, ben tanrlar gibi, bize hizmet etmee hazr olan cin
leri de rahat brakp, olgular yorumlayp dzenleme konusunda
bizim klgsal, kuramsal becerimizin en st noktaya ulatn
varsayarak mutlu olmamz gerektiini dnyorum. Zaman
zaman alglarmz alarken yarattmz harika uyumdan ar
lde akna dndmzde de, aklllmzn bu el abuklu
unu dnrken de pek arya kamamalyz.- Bize ok ho
gelen bu ses uyumu kendimize gvenmemiz iin ar iyidir. -
Gerekten zaman zaman birileri bizimle birlikte alar, eski iyi
ans, ara sra ellerimize yol gsterir. En bilge tanrsal kayra bile,
bizim alk ellerimizin rettiinden daha gzel bir musiki
dnemez.
278
lm dncesi.- Bu kk kk, darack darack sokak
larda, gereksinimlerde, seslerin kargaasnda yaamak bana bir
168
DRDNC KTAP
karasevda mutluluu veriyor. Her an ne ok zevk, sabrszlk,
istek; ne ok yaama susamlk, yaamaktan sarholuk gn na
kyor. Gene de ok gemeden btn bu grltl, diri, yaama
susam insanlarn zerine bir sessizlik ker. imdi bile onun
karanlk yolda olarak sessizlik nasl da herkesin peinde dolan
yor.
Durum hep bir gmen gemisinin kalkndan nceki son sa
niyelerdeki gibi; insanlarn birbirlerine syleyecekleri eyler her
zamankinden daha fazla. Vakit ge, btn bu grlt patrtnn
ardnda okyanus, onun ssz sessizlii sabrla bekliyor. -ylesine
a gzl, avlarndan ylesine emin. Herkes, oradakilerden her biri
imdiye dek pek az bir ey ya da hibir ey olduunu, yakn gele
cein her ey olduunu dnyor. Btn bu ivecenliin, yayga
rann, bas bas barmann birbirini dolandrmann nedeni de bu.
Herkes bu gelecekte birinci olmak istiyor.- Oysa bu gelecekte
hepsi iin ortak olan, kesin olan yalnzca lm, yalnzca lmcl
sessizlik. Bu biricik kesinliin, ortak enin insanlar zerinde hi
etkisi olmamas, uslarna kendilerinin bir lm kardelii olu
turduklar dncesinden daha uzak hibir eyin olmamas ne
tuhaf. Bu insanlarn lm dnmei istememesi beni mutlu
ediyor.3Yaam dnmeyi onlar iin yz kat daha ekici klacak
bir ey yapmay ok isterdim.
279
Yldz arkadal- Biz arkadatk ama yabanc olduk imdi.
Gelgelelim doru olan buydu. Sanki bir utan nedeni varmas
na, bunu kendimizden gizlemek ya da durumu bulandrmak
istemiyoruz. Biz iki gemiyiz, her birimizin kendi amac, kendi
rotas var. Yollarmz kesiebilir, bir bayram birlikte kutlayabili
riz, biz de yle yaptk. O zamanlar iyi gemiler ayr ayr limanlar
da yle iyi dinlenmiti ki, sanki ayn gn nda bir tek amalan
varm, bu ortak amalarna ulam gibi grnmlerdi. Ama
sonra devlerimizin her eye yeten gc bizi gene aynp baka
baka denizlere, gneli kuaklara srd. Belki bir daha gre-
meyeceiz, belki de gene karlaacaz ama birbirimizi tanma
yacaz. Uradmz baka denizler, baka gneler bizi deiti
recek. Bizi yabanclatran bizim zerimizdeki bir yasa. Ayn
3 Varoluulukla kartla dikkat ekmek gerek.
169
nedenden tr birbirimiz iin daha saygdeer olacaz. Eski
dostluun ans daha da kutsallaacak. Herhalde koskocaman ama
grnmez bir yldz yrngesi var. Haydi bu dnceyi ykselte
lim. Bu yrngede bizim ok farkl yollarmz, amalarmz onun
yolunun kk kk blmleri. Gelgelelim bu yce olaslk
anlarnda bir dosttan daha fazlas olabilmek iin mrmz ok
ksa, grme gcmz ok zayf. Yeryznde dman olmak zo
runda kalsak da gel yldz arkadalna inanalm.
280
Bilgi aramak iin mimari.- Gnn birinde, sannm yaknda
byk kentlerimizdeki en byk eksiklii saptayacaz Dn
mek iin sessiz, geni, ferah yerler. Kt ya da ok gneli hava
lar iin byk yksek tavanl manastrlar. Bunlara tat grlts
patrts ulaamaz, grg kurallar rahipleri yksek sesle dua et
mekten bile al koyar. -Dnceli olmann, bir keye ekilme
nin yceliini aa vuran yaplar, siteler.
Dnlenler zerinde dnme tekelinin kilisenin elinde
tuttuu a geti. O zaman vita contemplativa'nn ilkin vita
religiosa olmas gerekirdi. Kilisenin yaptrd her ey bu dn
cenin da vurumudur. Bu yaplarn kiliseye zg amalar syrlp
atlsa bile bu tr yaplardan nasl memnun kalnz bilmem. Bu
yaplarn konutuu dil fazlasyla retorik, fazlasyla zgrlkten
yoksun. Bize tanrnn evi olduklarn, birtakm dnyast ilikile
rin abartl antlar olduklarn anmsatyorlar. Biz tanrszlar byle
evrelerde kendi dncelerimizi dnemeyiz. Biz talara, bitki
lere dntrldmz grmek isteriz. Bu yaplarn, bahele
rin evresinde dolarken kendi kendimizde yrye kmak
isteriz.
281
Nasl bitireceini bilmek.- En st dzeydeki ustalk, usta ki
ilerin byk eyler kadar kk eyleri de nasl yetkin biimde
sona erdireceklerini bilmelerinde kendini gsterir Bu, bir melo
diyi, bir dnceyi, bir tragedinin beinci sahnesini ya bir eylemi
bitirmek olabilir, ikinci dzeyden olanlarn en iyileri son yakla
tka huzursuzlanr. rnein Porto finodaki dalarn denize yu
EN BLM
170
muak bir eimle iniindeki gibi gururlu, serinkanl bir uyumla
sona erdiremezler-orada Cenova krfezi melodisini bitirir.
282
Yry- Tinin belli tutumlar, en yce gnlllerin bile hal
kn alt snfndan ya da yar alt snfndan geldiini ele verir. Onla
r ele veren en bata dncelerinin yry, adm atdr: On
lar yryemez. Bu yzden, Napolyon da byk ta giyme treni
gibi gerekten gerekli olduu bir durumda "yasal biimde bir
prens gibi yryememekten derin bir znt duymutu. Orada
bile Napolyon yalnzca bir askeri birlik nderi olarak kald.- gu
rurlu, ivecendi, stelik de bunun btn btn bilincindeydi.
Uzun aprak tmcelerin hrtl katlarndan holanan yazarlarn
grnnde de gln bir ey vardr Ayaklarn rtmee al
maktadrlar.
283
Hazrlayc insanlar.- Daha erkeke, daha savasever bir a
n balamak zere olduunu gsteren btn belirtilerden hola
nrm. nk bu a daha yksek bir yola hazrlanacak, o, daha
yksek bir an gnn birinde gerek duyaca gc toplayacak.
Kahramanl bilgi arayna vardran, lkler uruna, lklerin
sonular uruna sava aan bir a.- Bu amala bize bir sr,
yrekli, hazrlayc insan gerek. Bunlar gnmz uygarlnn,
gnmz byk kent yaamnn batandan dar sradklarn
dan daha iyi hibir eyden srayamazlar. -Sessiz, yalnz, kararl,
durumundan memnun, grnmez etkinliklerinde srekli, kendi
lerinde almas gereken her eye eilip bakan insanlar. Daha ok
sevecenlikleri, sabrlar, gsteriten uzak durular ile ayrt edilen
yengideki yce gnlllk gibi btn byk kibirleri kk
gren; ama yenilginin kk kibirlerinden kanan, kendini byle
bir kibirden saknan insanlar. Her yengi konusunda, yengide an
sn pay konusunda ak seik, zgr bir yargs olan insanlar.
Kendi bayramlar, kendi alma gnleri, kendi yas dnemleri
olan, zgvenle buyurmaa alkn, ama yeri geldiinde boyun
emee hazr- ayn lde gururlu, her durumda da kendi dava
sna hizmet eden insanlar, daha tehlikedeki insanlar, daha verimli
insanlar, daha mutlu insanlar. nk inann bana varoluun ha-
DRDNC KTAP
171
EN BLM
adndan en byk rn, en byk hazz yaamann gizi, -
tehlikeli yaamaktr... Kentlerinizi Vezvun eteklerinde kurun.
Gemilerinizi haritas karlmam denizlere gnderin. Benzerle
rinizle, kendi kendinizle savaa savaa yaaynl Yneticiler, mlk
sahipleri olabildiiniz lde, siz ey bilgi arayanlar, soyguncular,
fatihler olun. Ormanlarda rkek bir geyik gibi gizli sakl yaa
makla yetindiimizde i iten gemi olur. Er ge bilgi peinde
koma a gelecek. O ynetmek; o sahip olmak isteyecek. O-
nunla birlikte de siz...
284
Kendine Tianmak- Pek az kii kendine inanr, bunlarn baz
sna bu inan, ruhlarndaki yararl bir krlk ya da tutulma ola
rak balanmtr (kendi derinliklerinin dibini grebilselerdi
orada ne grebileceklerdi). Oysa tekiler bunu kazanmamak
zorundadr. Onlarn yapt bir tek iyi, gzel ey en bata kendi
ilerindeki kukuya kar bir kantlamadr. Onlar onu inandrmak
ya da zorlamak zorundadr. Bu da neredeyse bir deha gerektirir.
Bunlar byk, kendi kendini tatmin edememi insanlardr.
285
Tala.- "Bir daha hibir zaman dua etmeyeceksin, tapnmaya
caksn, sonuna dek gvenmeyeceksin. En byk bilgeliklerin, en
byk iyiliklerin, en byk glerin hibirinin nnde kendini
tutmayacaksn. Dncelerinin koumlarn kararak kendi yedi
yalnzlnn srekli gardiyan, srekli dostu olmayacaksn. Do
ruklar karl, yrekleri ateli dalar gibi grnecek, onlar gibi
yaayacaksn. Bundan byle senin iin ne bir alc ne de deer
lendirici yok. Artk olan bitenin altnda yatan bir neden, senin
bana geleceklere kar bir sevgi yok. Yreini dinlendirebilece-
in, artk aramay brakp yalnzca bulacan bir yer de ak deil
artk sana En son bara direniyorsun. Sen sava ile bann bengi
yinelenii olacaksn. Dnyadan el ekmi kii senin el ekmek
istediin yalnzca o deil mi? Sana bunun iin kim g verecek?
imdiye dek bu gc kimse bulamad kendinde.
Bir gl var, gnn birinde bu gl dan akmamaya karar verdi.
Dar akageldii yere bir bent kurdu, o gnden beri bu gl yk
seldike ykselir. Belki byle bir tam el ekme bize el ekmeye
172
DRDNC KTAP
katlanma gcn salayabilir. nsan, tanrya akmay durdurur
durdurmaz gittike daha ok ykselecek.
286
Araya girme- te umutlar; ama grkemi, abay, tan
skmlerini kendi ruhunuzda yaayamadysanz, bunlarn ne
kadarn iitilebilir, ne kadann grebilirsiniz? Size olsa olsa onlar
anmsatabilirim, daha fazlasn yapamam. Talan kmldatmak,
hayvanlan insana evirmek- Bunu mu istiyorsunuz benden? Ah
daha tasnz, hayvansnz sizler; sizin iin en iyisi kendi
Orfeusunuzu aramanz.
287
Krlkten holanmak.- "Benim dncelerim dedi, gezgin
glgesine "Bana durduum yeri gsterecek ama gittiim yeri ele
vermeyecekler. Gelecek konusundaki bilgisizliimi biliyorum.
Sabrszlktan tr yok olmamak iin, vaad edilen eyleri vakti
gelmeden tatmak istemiyorum.
288
Ba ge ermi - Bana yle geliyor ki, ou kii, ksa bir sre
ya da yaklak bir eyrek saat kadar bu duyguyu tatmadka,
insann bann arada bir ge erdiine inanmyor - buna inanan
lar yalnzca ycelmilik duygusunu ilk elden, daha uzun sre
yaayanlar. Ne var ki, yce bir duygu ile insan olmak- bir tek
byk gnl durumunu ete kemie brndrmek- bu imdiye
dek olsa olsa bir dt, ho bir olaslkt. nk tarih bize bunun
bir tek kesin rneini bile vermez. Olsun varsn, tarih gene de
byle birini dourabilir- Bir zamanlar yle uygun n koullar
yaratld, belirlendi ki, en ansl denk geli bile bugn onlar bir
araya getiremez. imdiye dek bizim ruhumuza girenler arada bir
tyler rpertici istisnalard. Oysa bu istisnalar, belki de gelecek
teki ruhlar iin allm bir durum olacak; yksekle alak arasn
da srekli bir devinim, yldzlardaym gibi kalc bir ykseklik,
ayn zamanda bulutlarn zerindeymi gibi kalc bir dinlenme
duygusu.
173
289
Gemiye1- Her bireyin kendi yaama, dnme yolunun genel
felsefi dorulamadan nasl etkilendiini bir dnn. Kii bunu
yalnzca kendisi iin parlayan, scaklk, kayra, bereket balayan
bir gne olarak alglar. Bu onu vgden de sulamadan da ba
msz duruma getirir, kendine yeterli klar, zenginletirir; mutlu
luk vererek, iyi isteme ile zgrletirir. Durmadan ktye iyi bir
biim verir; btn gleri ieklenmee, olgunlamaa gtrr.
Kederin, zntnn yaban otlarnn ba gstermesine hi izin
vermez. Sonunda haykrr kii: Nasl da isterdim bir sr yeni
gnein yaratlmasn. Kt ya da mutsuz ayrks insanlar- bunla
rn hepsinin kendi felsefesi, kendi hakk, kendi gn olmal...
ok grm geirmi insanlk imdiye dek zamann bunlar
renip uygulamak iin geirmi olsa da bu kendini beenmi d
lemi brakmay renmeli Bu insanlara gereken itiraf etmek ruh
lar iin, gnahlar iin acma dilenmek deil. Onlara yeni bir
adalet gerek! Yeni bir parola, yeni felsefeciler gerek! Trel dnya
da yuvarlaktr. Trel dnyann da kutuplan var. AvustralyalIlarn
da varolma haklar var. Kefedilecek baka bir dnya var -Birden
fazla dnya. Haydi filozoflar gemiye!
290
Tek ey gerekiyor- Birinin kiiliine bir "biim vermesi- b
yk, az grlen bir sanat! Bunu ancak kendi doasnn btn
gcn, gszln aratran, sonra bunlann her birini, bir
sanat olarak grnecek biimde, gerekelendirilmi olarak sanat
sal bir plan iinde yerli yerine koyanlar yapabilir. Bu durumda
zayflklar bile gze ho grlr. Buraya ikincil doalarnn byk
bir kitlesi eklenmi, uradan zgn doalarnn bir blm ka
rlp atlm ki durumda da uzun uzun uralm, her gn aba
harcanmtr. urada ortadan kaldrlamayan bir irkinlik rtl
m, az ileride bir bakas yorumlanp yceltilmi. Belirsiz, di
renli biimlemelerin ou saklanp uzak grller iin kulla
nlm. Uzaa, llemeyene gz krpmay amalyor bunlar.
Sonunda yapt bitirildiinde oluturulmu, ekip evrilmi irili
ufakl her eyin bir tek beeni ile nasl snrland apak gr
nr. Ortada bir tek beeni varsa onun iyi mi kt m olduu
daha az nemlidir.
EN BLM
174
DRDNC KTAP
Byle bir snrlama getirmekten, insann kendi kendine koy
duu yasaya uyarak yetkinlikten en incelmi sevinci duyanlar,
gl, egemen yaradllar olacaktr. Dev gibi byk isteklerinin
tutkusu btn stilize doalarn, btn ele geirilmi hizmeti
doalarn nnde yumuayacaktr. Saraylar kurup saray baheleri
tasarlamak zorunda kalsalar bile doaya zgrlk vermeyi yads-
yacaklardr.
Kendine gc yetmeyen zayf kiiliklerse biimin snrlama
sndan nefret ederler. Onlara bu keskin, kt snrlama dayatlrsa
aalanm olacaklarn, hizmet eder etmez kle olacaklarn
dnerek hizmet etmekten nefret ederler. Bu tr tinler - birinci
dzeyden de olsalar- biim ddr, kendi evrelerini de zgr
doa olarak yorumlarlar. Yaban, geliigzel, fantastik, dzensiz,
artc. stelik de ancak bu yolla kendilerine haz verebildikleri
iin saknmaldrlar. nk tek ey gerekmektedir: edebiyatn ya
da iirin u ya da bu tarz olmu farketmez, nsan kendisi ile do
yuma ulamaldr. Ancak o zaman bir insana bakmaa gnl
indirebilirler. Kendisi ile yetinmeyen biri, srekli almaa ha
zrdr, biz tekiler de onun irkin grnlerine katlanmak zo
runda kalarak, onun kurbanlar olacaz. nk irkinliin g
rnts insan kt eder, iini karartr.
291
Cenova.- oktandr bu ehre, onun villalarna, ho baheleri
ne, ta uzaklardaki, insanlarn yerletii tepelerine eimlerine ba
kar dururum. Sonunda artk sylemeliyim. Eski kuaklara ait
yzler gryorum. Bu blge kaba otokratik insanlarn grntleri
ile sslenir. Onlar burada yaamt, stelik de isteye isteye yaa
mlard burada. Birka saatliine deil yzyllarca kalsn diye
yapp ssledikleri evleri ile onlar bana bunu sylyor. Yaama
kar sevecenler, oysa kendilerine kar sevecen olmayabiliyorlar
ou zaman.
Konut yapmclarna bakyorum, gzleri yakn ya da uzak,
kendilerinin yapt eyler zerinde dnyor, ehrin, denizin
dalarn konturlarnda, snrlarnda dolayor. Gzlerinde iddet,
ele geirme istei var. Gzn grebildii her eyi kendi planlarna
uydurmak, bylece de mlk edinmek istiyorlar. Btn bu blge,
mlk edinmenin apulun grkemli gz doymaz bencillii ile
ar lde gelimi. Bu insanlar uzak topraklarda hibir snr
175
EN BLM
tanmazken; yeni olana susamlklar ile eskinin yerine yeni dn
yay koyarken; yurtlarnda hepsi birbirine bakaldrp kendi s
tnln dile getirmenin bir yolunu buluyor, kendisi ile kom
usunun arasna kendi kiisel sonsuzluunu koyuyor. Her biri
onu kendi kiisel mimari dncesine boarak kendi gzlerini
enlendiren bir ev olarak yeniden biimleyerek ana yurdunu
geiriyor.
Kuzeyde insan, kentlerin kurulu tarzna bakp dnrken,
yasa ile yasallktan duyulan genel honutluktan etkilenir. Orada
insan kendini tekilerle eitlemenin, kendine eki dzen verme
nin btn ev kuranlarn ruhunun derinliine ilediini kefeder.
Ama burada her ke banda denizi, maceray, douyu bilen
baka biri kar insann karsna. Yasadan, komudan bir tr
sknt gibi tiksinen, yal, kskan gzlerle her eyi len bir in
san. O imgeleminin harika kurnazl ile btn bunlar en azn
dan dncede kurmak, onlara el basmak, ya da anlam vermek
ister. Onun doymak bilmez melankolik ruhu gneli bir le
vakti, bir kez olsun tatmin olur: Gzne yalnzca kendisi gr
nrken, ortalkta yabanc hibir ey yokken.
292
Tre tlerine.- Hibir treler topluluunu desteklemek
istemem. Ama bunlar destekleyenlere bir dm var. En iyi
eylerden, btn, deerli durumlardan yoksun kalmak
istiyorsanz onlar hakknda imdi konutuunuz gibi konuun.
Onlar trelliiniz bana yerletirin, gn eiinden gn bitimine
dek erdemin getirdii mutluluktan, ruhun dinginliinden, adalet
ten, ettiini bulmadan sz edin. Onlan ele al biiminiz yzn
den sonunda bunlar poplerleir, sokan grlt patrtsnn bir
paras olur. Ama bu arada onlarda iyi olan her ey an ellen
mekten rselenir, btn altn ierikleri kuruna dnr. Doru,
simya ustassmz ama ters ynde: En deerlinin deersizletiril-
mesi ynnde. Neden imdiye kadarki amacnzn tersi bir amaca
ulamak iin baka bir reete denemiyorsunuz? Yadsyn bu iyi
eyleri, onlardan srnn istedii eyleri istemei brakn. Brakn
gzden dsnler. Onlann yalnz ruhlarn sakl gizleri olmasn
salayn. Trelliin yasak bir ey olduunu syleyin. Bylece yal
nzca nemli olanlar iin, yiit olanlar iin bir eyler kazanabilir
siniz. Ama bu ama iin ortada imdiye dek olduu gibi bulant
176
DRDNC KTAP
deil, korku esinleyen bir nitelik olmal. Trellikten Meister
Eckhard gibi sz etme vakti gelmedi mi? Tanrdan, beni tanr
dan kurtarmasn istiyorum?
293
Bizim havamz.- Bilimin yryp yanndan geerken ona gz
ucu ile bakanlar -kadnlarla ne yazk ki birok sanatnn yapt
gibi- nasl arptn ok iyi biliyoruz. Hizmetinin yavuzluu,
hem kk hem de byk eylerdeki acmaszl eyleri tartp
yarglamadaki hz, geerli yarglan onlarn aklna bandan alyor;
dlerini patlatyor. ncelikle en zor olann talep edildiini, vg-
sz, sssz, en iyi olann yapldn grmek onlar dehete d
ryor. in iyi yaplmas kural, baarszlk ise istisna sayldndan,
daha ok paylamalar, knama sesleri geliyor kulaa -askerler ara
snda iitildii gibi -Ama kural her yerde olduu gibi burada da
sessiz bir az. "Bilimin bu yavuzluunun, en iyi topluluktaki
davran kalplar gibi, nazik tutumlar gibi baz etkileri var. Bun
lar toplulua katlmayanlarn gzn korkutuyor. Ama ona alt-
nlanlar bu parlak, saydam, din, elektrikli havadan baka bir
yerde yaamak istemiyor. Baka yerde eyler onlar iin temiz
deildir, baka yerler de yeterince havadar deildir. Onlar baka
yerde, en iyi sanatlarnn bakalanna yarar salayacandan, onlar
gerekten hzlandracandan kukuludur. Yaamlarnn yansnn
yanl anlamalar yznden parmaklannn arasndan kap gidece
ini, epeyce sakmml davranmalar, eyleri gizlemeleri gerekece
ini, engelleneceklerini dnrler.- bo yere g yitirmenin
binbir yolu- Oysa onlar bu sert, temiz ede tam gce ularlar.
Burada uabilirler. yleyse insann yzmek, bata ka yrmek,
kanatlarn kirletmek zorunda kalaca amurlu sulara inmesine
gerek var m? Hayr! Bizim iin orada yaamak ok g. Hava
iin, temiz hava iin domu olmamz, n nlar ile yarma
mz, bengi toz taneciklerini bu nlar gibi srmek istememiz-
gneten uzaa deil gnee srmek istememiz- bizim suumuz
deil. Yo, bunu yapamayz. yleyse yapabileceimizi yapalm:
Dnyaya k saalm, "dnyann " olalm. Bizim kanatlarmz,
hzmz, sertliimiz bunun iin, bunun iin erkeksiyiz, ate gibi
korkuncuz. Bizden scaklk, k almay bilmeyenler korksun
bizden.
177
EN BLM
294
Doaya kara alanlara kar- Btn doal eilimleri he
men arptc bir hastala dnen ya da dpedz bir alaklk
olup kan kiiler canm skar. nsann eilimlerini, igdlerini
kt sayma ya gtryorlar bizi. Kendi doamza, doann t
mne kar yaptmz hakszln nedeni onlar. Kendi igdle
rine, zerafetle, kaygszca gvenen yeterince insan var. Bunlar
doann szde "kt niyetinden korkmazlar. nsanlar arasnda
soyluluun bu lde az bulunmasnn nedeni bu. nk insann
kendisinden korkmamas, kendisinden alaka bir ey bekleme
mesi soyluluun imlerinden biri olacak hep. Biz, doutan zgr
kular gnlmzn diledii yere uanz. Gittiimiz her yerde
zgrlkle, gn kuatr bizi.
295
Ksa sreli alkanlklar- Ksa sreli alkanlklar severim.
Onlar, birok eyi tanmann, dnyann tatlsn acsn sonuna
dek bilmenin paha biilmez arac sayarm. Benim yaradlm
batan sona ksa alkanlklar iin tasarlanmtr. Fiziksel sal
mn gerekleri bakmndan bile- en alttan en ste varasya gre
bildiim her eyde. Her zaman burada bana kalc doyum sala
yacak bir ey olduuna inandm. Ksa alkanlklarn da tutkuya
inanc vardr. Onlar da bengilie inanrlar. Onlar bulup saptad
m iin insanlar bana imrenmeli. mdi, o beni sabah akam
besliyor btn evresine, benim iime ileyen bir mutluluk yay
yor, yle ki baka hibir ey istemiyorum, karlatrmaa, hor
grmee ya da kine gerek duymadan... Ama gnn birinde onun
da vadesi dolar. Bu iyi ey, midemi bulandran bir ey olarak
deil, usulca benim ona doyduum lde bana doymu bir ey
olarak benden ayrlr. Hoa kal! demek iin tokalarken birbi
rimize mteekkir olmamz iin bir neden varm gibidir. Bu
yeni kefin dpedz doru, bunun artk son olduuna inancmla
birlikte- bu yklmaz alk, yklmaz bilge- tam o anda bile yeni
bir ey kapda bekliyor. Yemeklerde, dncelerde insanlarda
kentlerde, iirlerde, musikide, retilerde, gn dzenleme bi
imlerinde bama hep byle eyler geliyor.
Kalc alkanlklardan nefret ediyorum. Olaylar sonunda ister
istemez kalc alkanlklara yol aacak gibi grndnde, sanki
soluduum hava kalnlam, bir zorba yaklayormu gibi gelir
178
bana. rnein, resmi bir konum yznden ayn insanlarla srekli
iliki; kalc konut ya da yalnzca salkl olmak. Evet btn sefil
liime, hastalk yznden ektiim skntlara, bende yetkin
olmayan her eye, derinden gnl borcu duyuyorum. nk bu
tr eyler bana kalc yz tane arka kap brakyorlar. Yaammda
hi alkanlk olmamas, srekli doalama yapmay gerektiren
bir yaamm olmas en katlanlmaz ey, kesinlikle olabilecek en
korkun ey olurdu. Bu, benim srgnm, Sibiryam olurdu.
296
Salam diye ad yapmak.- Salama km ad son kertede ya
rarl bir ey olagelmitir. Toplumda, sr igdsnn egemen
olduu yerlerde, herkesin kiiliini, uran - temelde yle olma
salar bile- deimezmi gibi gstermesinin en kestirme yoludur.
"Ona bel balanabilir, o ayn kalr. Bu toplumdaki btn tehli
keli durumlarda bir vgdr. Toplum u kiinin erdeminin, bu
nun hrsnn, tekinin dnceliliinin, berikinin tutkusunun, her
zaman el altnda olan bir ara saladn unu duyumsamaktan
mutlu olur. Toplum bu arasal yaradltan, kendi kendine kar
bu biimde drst kalmadan, grlerin, esinlerin bu
deimezliinden, deimez yanlglardan onur duyar, bunlara en
yksek onurlarn balar. Trelerin trellii ile aklanan her
yerde ieklenmi olan byle bir sayg "kiilikleri yaatr, btn
deimeleri, btn yeniden renmeleri, btn kt nleri orta
ya karr. Bu dnme biimi baka yerde ok yararl ola bile,
hibir genelgeer yarg bilgi iin bundan daha zararl olamazd.
nk bilgi peinde koanlar tam da iyi niyetleri yznden, hi
ylmadan toplumun kanlarna kar olduklarn duyurduklar,
salam olmasn istediimiz her eye kar gvensiz olduklar iin
knanacak, adlar ktye kacaktr.
Bilgi arayanlarn tutumu ad salama kanlarn tutumunun
tersine onursuz saylr. Oysa kanlarn talamasnn onuru teke
linde tutmas konusunda uzlama vardr. Bu gn btn kavram
larn bys ile yaamak zorundayz. nsann evresinde binlerce
yln kartln duya duya yaamas ne zor. Bilgi araynn ba
binlerce yl boyunca vicdanszlklarla belaya girmi olsa gerek. En
yce tinlerin tarihinde epeyce kendini hor grme, epeyce gizli
ac olduunu sanyorum.
DRDNC KTAP
179
297
Kar kabilmek.- Gnmzde herkes eletirileri, kar
klar kabul edebilmeyi yksek kltr gstergesi sayyor. Bazla
r, daha yksek insanlarn, onlarn henz farkna varmadklar
kendi hakszlklarnn iaretlerini almak iin elikiyi isteyip k
krttm anlyorlar. Ama kar kabilme, allma, gelenee, ii
boaltlma dmanlk duyarken vicdanl olmak- kltrmzde
gerekten yce, yeni, artc olan tekilerden daha ok bu ku
ruyor. Bu, zgrlemi ruhun yrynn admdr. Bunu bilen
var m?
298
eki.- Bu kavray yolda yakaladm, el altndaki szleri o
uup kamasn diye onu ivilemek iin kullandm. imdi bu
yavan szlerden, onlarn iindeki sarsntdan, rpntdan ld.
Artk ona baktmda, nasl oldu da bu kuu yakalamann beni
bu lde sevindirdiini anlayamyorum pek.
299
Sanatlardan ne renilir.- yle olmadklar halde eyleri
kendimiz iin nasl gzel, ekici, istenir klabiliriz. Ben eylerin
kendilerinde bu nitelikleri tamadklarn dnyorum. Burada
doktorlardan bir eyler renebiliriz. rnein ac olan seyreltip
bir karma arapla eker eklemelerinden.- Ama durmadan yeni
bulular yapmaya, yeni marifetler sergilemee alan sanatlar
dan daha fazlasn renebiliriz. eylerden, onlar grnmez olun
caya dek uzaklamak, grnmeleri gerekiyorsa gzlerimizin onla
ra bir ok ey eklemesini salayacak lde uzaa ekilmek, ya
da eyleri bir kede kesilmi, erevelenmi olarak grmek. Ya
da birbirlerini ksmen rtecek biimde yerletirip bize yalnzca
mimari perspektiflerin anlk grnlerini vermek. Onlara renkli
camlarn ardndan ya da gn batmnn nda bakmak, ya da
onlara tmyle saydam olmayan bir yzey, bir ten vermek, bun
larn tmn baka eylerden ok bu konularda akll olan sanat
lardan reneceiz. nk sanatn bitip yaamn balad yer
de, onlardaki bu ustaca g sona erer- en bata da gnlk, en
kk sorunlar karsnda.
EN BLM
180
300
Bilimin preldleri.- Yolu bycler, simyaclar, astrologlar,
cadlar hazrlamam olsa, bilimlerin doup geliebileceine inanr
msnz? Vaatleriyle, hak iddialaryla, gizli, yasak glere kar
alk, susuzluk yaratanlar onlar oldu ilkin. Bilgi alannda herhangi
bir ey yapabilmek iin verilen umutlar snrsz olmalyd. Bili
min bu preldleri, hazrlk altrmalar, bu nitelikleri ile uygu
lanmam, dzenlenmemi olsayd bile, dinin tm, uzak bir a,
bir preld, bir altrma gibi grlebilirdi.
Din, az sayda bireyin bir tanrnn kendine yeterliinden onun
kendini kurtarma gcnn tmnden yararlanmasn olanakl
klmak iin tuhaf bir ara olmu olabilir. Gerekten dinsel ei
timden, onun tarih ncesinden yararlanmasa insan kendine susa
may, kendine acmay, kendisinde doumu, taml renebilir
miydi diye sorabiliriz. Sonunda isteyerek yarattn, yalnzca
insann deil, tanrnn da kendisinin elinden ktn, baka eyle
rin onun ellerinde yalnzca bir kil olduunu bulmas iin-
Prometheusun ilkin almas sona da bu yzden ceza gr
mesi mi gerekiyordu? Bunlarn hepsi yapmcnn imgeleri olsa
olsa -istek, hrszlk, Kafkaslar, akbaba, bilgi peinde koanlarm
btn trajik prometeleri de yle
301
Derin dncelerin ham hayalleri- Daha yksek insanlar,
daha aa insanlardan ayran, birincilerin llemeyecek kadar
ok grp iitmeleri, batan sona grp iitmeleridir. nsan hay
vanlardan, yksek hayvanlan da alak hayvanlardan ayran dpe
dz budur.
nsanl gelitirenler iin dnya daha dopdoludur onun ilgisi
ni yakalamak iin ona doru giderek daha ok olta atlr. Onu
uyaran eylerin says durmadan artar. Tpk farkl holanmalarla
holanmamalarn saysndaki art gibi... Daha yksek insan hep
tekilerden daha mutlu, hep daha mutsuz olur. Ama yanlsama
lar silkip atamaz hi. Kendisinin byk, grsel iitsel bir grnt
olan yaamn nne yerletirilmi bir dinleyici, bir seyirci oldu
unu dnr. Kendi doasn, "seyrederek dncelere dalan
yaradl diye adlandrr -bylece de bu yaam durmadan yara
tan bir ozan olduunu gzden kanr.O, bu dramn oyuncusun
dan, etkin insan denilen insandan elbette farkldr. Ama gene de
DRDNC KTAP
181
yalnzca sahnenin nnde bir seyirci olana, festival konuuna ok
az benzer. Bir ozan olarak kesinlikle vis contemplativa s4vardr,
geri dnp yaptna bakma becerisi de vardr.
Ama ayn zamanda, hem btn grnlerin hem de dnyaya
ilikin btn inanlarn syleyebilecei gibi, o eyleyen insanda
eksik olan vis creativa5 zerinde durmaktadr. Ayn zamanda
hem dnp hem de eyleyenler, srekli olarak daha nce orada
olmayan bir eye- deerlendirmelerin, renklerin, tonlarn, pers
pektiflerin, llerin, onaylamalarla deillemelerin hep gelien
dnyasna- biim verirler. bitirici denilen insanlar (oyuncula
rmz), durmadan bizim bulduumuz bu d zerinde alr.
Bunlar rollerini renir, her eyi ete, gereklie, gndelik olana
evirirler. Bizim dnyamzda deerli ne varsa -kendi doasna
gre- kendinde deersizdir- doa hep deersizdir; deer her za
man, doaya bir armaan olarak verilir. -imdiye dek bu deeri
veren, balayan da bizdik- Biz yalnzca bizi ilgilendiren dnyay
yarattk. Ne var ki, biz ne yaptmz bilmiyoruz. Uucu anlarda
onu yakaladmzda da hemen aklmzdan kverdi. En iyi g
cmz saptayamadk. Kendi gcmz olduundan kk
grdk. Pek az bakp dndk. Ne olabileceimiz lde gurur
lu ne de olabileceimiz lde mutluyuz.
302
Eti mutlu kiinin tehlikesi- ncelmi duyulara, incelmi bir
beeniye sahip olmak; tinin en incelmi, en nefis eylerini yalnca,
doru, en uygun besin olarak almaya alm olmak. Gl, gz
pek bir ruha sahip olmak. Yaam yolunda gzn krpmadan
salam admlarla yrmek; hep trl trl tehlikeleri gze alma
a hazr olmak- enlik yapar gibi, kefedilmemi dnyalara, de
nizlere, insanlara, tanrlara zlem duyarak yaamak. Btn tatl
mziklere, sanki onlar yrekli adamlarn, askerlerin, denizcilerin
ksa bir mola vermek, haz duymak istemi olabileceinin bir
imiymi gibi kulak vermek; gz yalarna yenik dmek, mutlu
kiinin tepeden trnaa kpkrmz hzn: Btn bunlarn kendi
mlk, durumu olmasn kim istemez. Bu Homerosun mutlulu
uydu! Yunanllara tanrlarn veren kiinin - hayr, hayr kendine
EN BLM
4 Bakp dnceye dalma gc.
5 Yaratma gc.
182
tanrlar icat edenin durumu. Ancak bunu kmsememeliyiz.
nsan, ruhundaki bu Homeros mutluluu ile ac ekmee, gne
in altndaki teki yaratklarn tmnden daha fazla yeteneklidir.
Varolu dalgalarnn kyda imdiye dek ykad en deerli deniz
kabuunu satn almak iin denecek bedel budur. Ona sahip
olan kiinin acs git gide incelir, keskinleir; sonunda fazla ince,
fazla keskin olur. Her kk sknt, bulant sonunda, Homeros
iin yaamn tadn karmaa yeter de artar bile. O gen balk
larn sorduu aptalca bir bilmeceyi bilememiti. Evet, kk
bilmeceler en mutlu kiiler iin tehlikelidir.
303
iki mutlu kii.- Dorusu, genliine karn, yaamn, en usta
gzlemciyi bile artan byk bir doalamacsdr bu. nk
durmadan en byk tehlikeleri gze alsa bile grne gre hi
hata yapmyor. Hani u doalama ustalarn, her lmlnn
yapt gibi, arada bir hata yapsalar da dinleyicinin ellerine tanr
sal bir amazlkla gvendii mzisyenleri anmsatyor. Onlar
tematik dzenlerini her zaman ilerinden gelen en ilineksel tonla
kaynatrmaa, bunu parmaklarnn bir dokunuu aracl ile
yapmaya; kazaya gzel bir anlam, bir ruh frmee hazrdr.
Bunda yaratcdr.
Burada bsbtn farkl bir kii var Temelde istedii planlad
hibir ey yolunda gitmez. Rastgele gnl verdii ey, onu ou
kez uurumun kysna, ykmn eiine getirir. Bu durumdan
yakay kurtarmay baardnda bu yzden mutsuz olacan m
sanyorsunuz? O oktandr kendi isteklerini, tasarlarn ok cid
diye almamay kafaya koymutur. "Bu yolunda gitmediyse, belki
u yolunda gider. Baarlarm iin baarszlklarmdan daha fazla
gnl borcu duymam gerekip gerekmediini bilmiyorum der
kendi kendine. "Ben inat olmak iin, boa gibi boynuzlu olmak
iin mi yaratldm? Benim iin yaamn deerini sonucunu kuran
ey, baka yerde, benim gurumm da sefaletim de baka yerde.
Yaam konusunda daha ok ey biliyorum nk onu yitirme
noktasna yle sk geldim ki... Tam da bu yzden tekilerden
daha fazla yaam var bende.
DRDNC KTAP
183
EN BLM
304
Yapmay yapa yapa btrakmak.- Bunu yapma, "Vazge!,
"Kendini yen! diyen btn trelliklerden irenirim temelde.
Ama bir ey yapmak iin beni drtkleyen, bunu gn eiinden
gn erimine dek yapan, gece de drtmenin dn gren, bunu
iyi yapmaktan baka bir ey dnmeyen, bunu olsa olsa benim
yapabileceim lde iyi yapan trelliklerle kafam barr. nsan
bu biimde yaadnda byle bir yaama ait olmayanlar ondan
birer birer dklr. Kinsiz, nefretsiz biri, yaam aacnn yaama
ait olmayan yapraklarnn bir aatan en hafif esintiyle uuan
sar gazeller gibi uzaklatn grr. Hatta o, bu yaprak dk
mnn farkna bile varmayabilir, nk gzlerini amacna dik
mitir- yana, geriye, arkaya deil ileriye.- Yaptmz braktm
z, vazgetiimizi belirlemeli; biz yapp ederek brakrz, vazgee
riz. Benim houma bylesi gider benim platicum'um6byle dile
gelir. Ben gz gre gre kendi yoksulluum uruna alp didin
mek istemem. Olumsuz erdemleri- z deilleme olan, bir ey
den yoksun brakma olan erdemleri-sevmem.
305
Kendini denetlemek- insana en bata kendini denetlemesini
buyuran ahlaklar, bu yzden insann belli bir hastala yaka
lanmasna neden oluyorlar. Akas, btn doal kprtlara,
eilimlere kar kalc bir ar duyarllk hastalna. Bu bir tr
kant gibi bir eydir. Byle ar uyarlm bir kiiyi, iten ya da
dtan ne ekerse eksin, ne iterse itsin, ekici gelen ya da onun
iini gcklayan ne olursa olsun, bu onun gznde kendini denet
lemesini tehlikeye dren bir eydir. O artk kendini hibir
igdye ya da zgr kanat rpma brakamaz. Tehlikeyi savu
turmaya hazr, kendine kar silahlanm, keskin, gvensiz gzler
le kaskat dikilir.- atosunun bengi korucusu, nk kendisini bir
atoya dntrmtr. Elbette, bu yolla yceliine ulaabilir. Ne
var ki, bakalar iin katlanlmaz, kendisi iin zor biri olup k
mtr. Ruhunun btn gzel rastlantlar kesilmi, bunlardan
yoksun kalmtr. Kulaklar btn tlere tkaldr. nk insan
bakalarndan bir eyler renmek istiyorsa ara sra kendinden
geebilmelidir.
6 lke.
184
DRDNC KTAP
306
Stoikler ile epikrcler.- Epikrc an duyarl entellektel
mizacna uyan durumlar, kiileri, hatta olaylar seer. tekilerin
tmn brakr. Burada tekiler hemen hemen her ey anlamna
gelir. nk onlar, epikrcnn sindirimi iin ok ar ok gl
gelecekti. te yandan stoac, kendini talan, solucanlar, ot para-
lann, akrepleri ii kalkmadan yiyebilme konusunda eitir kendi
ni. O varoluun kazalan midesine ne boaltrsa boaltsn midesi
nin kaytsz kalmasn ister. O Cezayirdeki Apar tarikati
Assaua'y anmsatr. Bu duyarsz insanlar gibi o da duyarszlm
darya gstermekten, bir dinleyici bulmaktan holanr. -
epikrc bunu oktan brakmt onun kendi bahesi vard-
7Yazgnn doalamalar yapt kiiler iin - Yavuz alarda, ya
nardner, ele avuca smaz insanlarn ynetiminde yaayanlar
iin- Stoaclk gerekten nerilebilir. Ama yazgnn kendisine
uzunca bir iplik dokuma izni verdiini kestiren biri epikrc
anlamalara girse iyi eder. i tinle olanlar8her zaman bunu yapar.
nk byle bir tip iin, incelmi duyarllklarndan yoksun
kalmak, onun yerine kat bir stoik kirpi postu giymek yitiklerin
yitiidir.
307
Eletiriden yatta.- Eskiden bir hakikat ya da olaslk olarak
sevdiimiz ey, imdi size bir yanlg gibi geliyor. Onu atp bunun
kendi davanz iin bir utku olduunu dnyorsunuz. Ama
belki de bu yanlg o zaman, siz henz baka bir insanken -siz
hep baka birisiniz- sizin iin, grmenize henz izin verilmeyen
ok eyi bir deri gibi rten, kaplayan u andaki hakikatleriniz
lsnde zorunluydu. Bu kany sizin iin ldren usunuz de
ildi, yeni yaamnzd. Artk ona ihtiyacnz yoktu, imdi kt,
usd da onun iinden srne srne bir kurtuk gibi a kt.
Bizim bir eyi eletirmemiz, rastgele kiilik d bir olgu deildir.
Bu en azndan ok sk olarak gelien, derisini atan dirimsel gle
7 Epikros Atina'da okulun evi haline gelen bir konut, bir de bahe satn ald.
Pazarda deil evde ders verdi.
8 Sanatlar, bilginler, yazarlar.
185
EN BLM
rin kantdr. Biz deilleriz, deillemeliyiz de, nk bizde bir
ey-bizim belki henz grmediimiz ya da bilmediimiz bir ey-
yaamak, onaylamak ister. Bu eletirinin lehine sylenmektedir.
308
Her gnn tarihi- Bizim durumumuzda her gnn tarihi ne
dir? Onu oluturan alkanlklara bakn. Yaadnz her gn,
saysz kk dlekliin, tembelliin rn m, yoksa yreklili
inizin, yaratc usunuzun rn m? Bu iki durum ne lde
farkl olursa olsun, insanlar sizi iki durumda da ayn lde seve
bilir, u ya da bu yolla onlardan yararlanabilirsiniz. Gelgelelim,
vg, kr, saygnlk yalnzca vicdanl olmak isteyenlere yetebilir. -
ama bbreklerini inceleyen, vicdann bile biliminin nesnesi ya
pan birine yetmez.
309
Yedinci yalnzlktan. Bir gn gezgin kapy arpp kt, ken
di sonra d durup alad. Ardndan unlan syledi "Hakikate,
grnmez olana, kesin olana bu tutku yok mu- yle gceniim
ki ona. Bu dpedz karanlk, dpedz tutkulu bozguncu beni
izleyip duruyor. Dinlemek isterdim ama brakmyor. Beni oya
lanmak iin ayartan ne ok ey var. Her yerde Arminann'-1bah
eleri bana el ediyor. Bu yzden her yerden yreimi koparmak,
yeni yeni yrek aclar yaamak zorundaym. Ypranm, yara
lanm olsalar da, u ayaklarm bir tekrar tekrar kaldrmalym.
lerlemek zorunda olduumdan, beni alkoyamayan en gzel
eylere, dnp dnp, fkeyle bakyorum. Beni tutamadlar diye.
310
istek ile dalga.- u dalga nasl da hrsla yaklayor. Sanki ula
aca bir ey var. Bu aprak kayaln en derin kuytularna
tyler rpertici bir ivecenlikle giriyor. Grne gre birinden
nce davranmaa alyor, deerli, ok deerli bir ey orada sak
lanm sanki.- te imdi de geri dnyor. Azck daha yava ama
9 Christoph Willibald Gluck'un bir operasnn ad, ayn zamanda kadn
kahramann da. Opera ilk kez 1777de sahnelendi
186
DRDNC KTAP
hl cokudan ap ak kesilmi. Umutlan m krld? Yoksa arad
n buldu mu? Grne gre umutlar krld. Gelgelelim bir
baka dalga yaklamakta, ilkinden daha da hrsl, daha yabanl,
grne gre onun ruhu da gizlerle, hzineleri bulup ortaya
karma istei ile dolup tayor. Dalgalar byle yaar.- Biz isteyen
ler byle yaarz. Bundan fazlasn sylemeyeceim.
Ne var, ne oldu? Bana gvenmiyor musun? Bana kzyor mu
sun gzel canavar ? Btn gizini aa vurmamdan m korkuyor
sun? Peki fkelen bana, tehlikeli yeil gvdeni kabart kabartabil-
diince, benimle gne arasna bir duvar dik!- imdi yaptn gibi.
Dorusu imdi bile yeil bir alacakaranlktan, yeil bir imekten
baka bir ey kalmad ortalkta. Cannn ektii gibi srdr, ken
dine gvenen bir hazla kt kt kkre- ya da derinliklerinin en
dibine dek zmrtlerini dkp boaltarak, gene dal, kpkten
usuz bucaksz ak yelelerini zmrtlerin zerine sa, pskrt.
Bence, ne yapsan haklsn, nk ne yapsan yakyor sana. Ne
yapsan iyi bence, nasl ele verebilirim bu durumda seni? nk-
iyi dinle- seni biliyorum gizlerini, trkn biliyorum. Sen de, ben
de ayn trden deil miyiz? Senin de benim de bir gizimiz yok
mu?
311
Krlm k- nsan her zaman atlgan deildir, yorulmaa
baladnda bizden biri yle i geirir: "nsanlar incitmek yle
zor ki. Ah yazk ki bunu yapmak gerekiyor! Kendimizi krc
olandan korumay yadsrken, dnyadan el ekmi durumda ya
amann yarar ne? Kalabalklarn arasnda yaamak, btne kar
gnah ilenmesi gereken, ona kar gnaha girmesi zorunlu olan
bireyleri vmek daha iyi deil mi? Aptallarla aptal olmak, kibirli
lerle kibirli, tutkulularla tutkulu olmak... Genelde bylesine
kendini beenmi bir yoldan kma varken, bu uygun deil mi?
tekilerin bana yapt ktln duyduumda ilk tepkim
honutluk deil mi? Bu konuda tmyle haklsn, seninle yle
uyumsuzuz, benim yanmda yle ok hakikat var ki, elinden
geliyorsa benim kesemden iyi bir gn geir. te hatalarm, ite
krdm potlar, ite yanlgm, ite kt beenim, aknlm, gz
yalarm, kibrim, bayku gibi insandan uzaklm, elikilerim
demek gelmiyor mu iimden. te byle glebilirsiniz, Gln
glebildiinizce, sevinin de. eylerin doasna, yasasna gcen
187
EN BLM
mem ben. Bu doadan, bu yasalardan kaynaklanan kusurlar, kn
lan potlar sevindirir beni.
Elbette yarm yamalak, yeni bir dncesi olan biri sokaa
kp herkese yle barmann kanlmaz olduunu duyumsad
nda daha gzel kullanlabilir. "Bakn, gn krall ele geirildi-
orada olmadm iin zlmemek elde mi?- Hepimiz gereksiziz."
Ama dediimiz gibi biz cesurken byle dnmeyiz. O za
man bunu dnmeyiz.
312
Kpeim.- Acma bir ad takp "kpek diyorum ona. teki
kpekler lsnde gvenilir, gze arpan, utanmasz, elendiri
ci, zeki -azarlayabiliyorum, havamda deilsem, ona keyfimin
yerinde olmadn gsterebiliyorum, tekilerin kpeklerine,
hizmetilerine, karlarna yapt gibi.
313
ikence resmi deil- Raphael'in gittii yoldan gitmek, bir
baka ikence grnts izmemek istiyorum. Yeterince yce
ey var, bu yzden yceyi onun kyclkla kardee bir. ilikiye
girdii yerde aramak zorunda deiliz. kencede byk bir uak
olmak isteseydim tutkum hibir zaman bundan doyuma
ulamazd.
314
Yeni evcil hayvanlar.- Gcmn ne lde byk ya da k
k olduunu bilmeme yardm edecek iaretleri, belirtileri gr
mem iin bir aslan ile bir kartalm olsun isterim. Bugn onlara
bakp korkmam gerekmez mi? Onlann da bana korkuyla baka
caklar zaman gelecek mi?
315
Son saat zerine- Frtnalar benim tehlikemdjr. Oliver
CromvvelTi yok eden onun bir frtnas oldu, benim de, byle bir
frtnam olacak m? Yoksa esen bir yelin yokluunda yorulup
kendi kendine doyan bir ate gibi snp gidecek miyim?- Snp
188
gitmi bir k m olacam? Yoksa sonunda snmemek iin ken
di kendimi mi fleyeceim?
316
Bilici insanlar.- Bilici insanlarn byk aclar ektiinden hi
haberiniz yok;, olsa olsa onlara gzel bir armaan balandn,
bu armaann sizde de olmasnn hounuza gideceini sanyorsu
nuz. Ama ben kendimi bir masalda dile getireceim. Hayvanlar
havadaki, bulutlardaki elektrikten ok sknt ekerler. Biz bir
takm trlerin hava konusunda bilicilik yetenei olduunu gr
yoruz. Maymunlar bunun bir rneidir. Maymunlarn bu duru
mu Avrupada bile gzlenebilir, yalnzca oradaki hayvanat bahe
lerinde deil -Cebelitark'ta da- Onlan bilici klan aclardr, ama
biz buna aldrmayz. Gl bir pozitif elektrik yk henz g
rnmeyen ama yaklaan bir bulutun etkisi altnda anszn negatif
elektrie dntnde, havadaki deiimin eli kulanda oldu
unda, bu hayvanlar sanki bir dman yaklayormu gibi kendi
lerini savunmaya hazrlanr ya da kaarlar. ou saklanmaa al
r. Kt hava onlar iin bir haya durumu deil soluunu ensele
rinde duyduklar bir dmandr.
317
Geriye bak - Yaammzn her dneminin gerek dokunak
ll (pathos) biz bu dnemi yaadmz srece bizim iin sey
rek olarak belirgindir. Biz o sre iinde hep bunun olanakl tek
durum olduunu kabul ederiz.- Ethos ile Pathos10ayrm yaparak
Yunanllarn azndan konuursak- Bu patos deil ethostur. bir
ka mzikal ses bugn bana bir k, bir evi, son kertede yalnz
bir yaam, o dnemde yaadm duygulan anmsatr. Sonuna
dek byle yaayabileceim dnmtm. Ama imdi onun b
tn btn pathos olduunu, tutku olduunu, bu yzden de bu
acl, yrekli mzikle karlatnlabileceini dnyorum. nsan
bu tr eyleri yllarca ya da sonsuza dek yaamamal, yoksa bu
gezegen iin fazlasyla doast olur.
DRDNC KTAP
10 Pathos yaamn ethos'a gre daha geici, edilgin olarak yaanp anlalmasdr.
Ethos ise kiiliin daha kalc, daha etkin olmasdr.
189
EN BLM
318
Acdaki bilgelik- Acda, hazdaki kadar bilgelik var. kisi de
trn korunmasna en st dzeyde katk yapan etkenlerdendir.
Ac olmasa tr oktan yok olurdu. Acnn actmas onun kt
olduunun kant deildir, actmak onun zdr. Acda kaptann
buyruunu duyarm. Yelkenleri topla". Gz pek bir denizci
"adamda yelkenlerini bin trl aabilmeli, yoksa annda ii biter,
okyanus onu yutuverir. Ac gvenlik iareti verir vermez yelken
leri kltme vakti gelmitir. Byk bir tehlike, bir frtna yak
lamaktadr. Bu durumda kendimizi olabildiince az iirmemiz
nerilir.
Doru, byk bir ac yaklarken tam da buna kart bir buy
ruk duyanlar da var. Onlarn ifadeleri hibir zaman bir frtnann
yaklat zamanlardakinden daha gururlu, daha sava, daha
mutlu deildir. Gerekten onlara en byk anlarn ac balar.
Bunlar kahraman insanlardr, insanln byk ac getiricileridir.
Acnn savunulmas gerektii gibi bu az olan, az bulunan insanla
rn da savunulmas gerekir. Dorusu, onlar bundan yoksun b
rakmamak gerekir. Onlar birici snf tr koruyucu, tr kayrc,
arttrc glerdir. Bunu yle yaparlar: Rahatla kar karlar, bu
tr mutluluktan duyduklar tiksintiyi gizlemezler.
319
Deneyimlerimizin yorumcular.- Drstln bir tr b
tn din kuruculara, onlarn trne yabancdr. Onlar deneyimle
rini bilgileri bakmndan bir vicdan sorunu yapmamlardr. Ben
gerekten ne yaadm? Bu srada bende, evremde ne olup bitti?
Olmas gerektii gibi parlak myd? steim duyularn btn
kandrmalarna kar, dleme kar yreklice direndi mi? Onla
rn hibiri bu tr sorular sormad; sayn dindarlarmzdan biri de
sormad bu sorulan. Tersine, onlar usa aykr eylere susamtr,
onu doyurmak iin kendilerine pek sert davranmak istemezler.
Bylece onlar kk mucizeler, "yeniden doular yaar, kk
meleklerin sesini duyarlar. Ama bizler, biz tekilerin alnna ken
di deneyimlerimizi bilimsel deneyler lsnde sk sk irdele
mek yazlmtr - saatlerce, gnlerce. Biz kendi kendimizin dene
i, deney hayvan olmak isteriz.
190
DRDNC KTAP
320
Yeniden grme.- A: "Seni iyi anlyor muyum? Sen
anyorsun deil mi? imdi gerek dnyada senin ken, yldzn
nerede? Gnencinin fazlasn toplayacak biimde, varoluun
senin iin hakl klnm olarak gnein altnda sere serpe nerede
yatabilirsin. Brak herkes bunu kendi iin yapsn; usundan genel
lemeleri, bakalar iin, toplum iin kayglarn atsn! "-der gibi-
sin-
B: "Daha fazlasn istiyorum, ben arayc deilim. Ben kendi
gneimi yaratmak istiyorum.
321
Yeni zen.- Gelin cezalandrmay, knamay, bakalarn adam
etmeyi bu lde ok dnmeyelim. Biz bir bireyi pek seyrek
deitiririz. Bir kez bunu baarrsak, dikkat ekici baka bir ey
daha baarlm olabilir: O da bizi deitirmitir. Biz daha ok
gelmekte olanlar zerindeki etkimizin onlarn tmnn etkisini
dengeleyip, onlarn etkisine ar basmasna almalyz. Gs
gse bir savaa girmeyelim -btn knamalar, cezalandrmalar,
bakalarn adam etme giriimlerinin sonu buraya varr. Kendimi
zi ok daha yukar ykseltelim. Kendi rneimizi daha da gz
alc renklerde boyayalm. Kendi parltmzn onlar ok fazla
glgede brakmasn salayalm. Hayr, bakalarn knayan, ken
dini doyuma ulaamam hissedenler gibi onlarn hesabna ken
dimizi karartmayalm.
yisi mi yolumuzu deitirelim! Kendi yolumuza bakalm?
322
Karlatrma.- Btn yldzlarn dngsel bir yrngede do
lat dnenler en derin dnrler deildir. Kendine geni bir
uzay olarak, iinde galaksiler tayan biri olarak bakan biri btn
galaksilerin ne lde dzensiz olduklarn da bilir. Onlar bizi
kargaaya varoluun labirentlerine gtrr.
191
323
Yazgda iyi ans- Yaznn bize balayabilecei en byk
kayra, ayrcalk, bir sre kartmzn saflarnda dvmemize
izin vermesidir. Byk utku alnmza byle yazlr.
324
Media vitad a Yok, yaam benim umutlarm krmad.
Her geen yl bana daha doru, daha ekici, daha gizemli geldi-
byk zgrletiricinin bana geldii gnden beri: Yaamn, bir
dev, bir bela, bir hile olmad, bilgi ardnda koan biri iin bir
deney olabilecei - Bilginin ta kendisi olduu dncesi.12Baka
lar iin yaam baka eyler olabilir, rnein zerinde dinlenilecek
bir yatak, byle bir yataa giden, ya da ondan sapan bir yol ya da
bir aylaklk biimi. Benim iin o, tehlikeler, yengiler dnyasdr.
Bu dnyada kahramanca duygular da dans edip oynayacak bir yer
bulurlar. Bilgi arac olarak yaam". Yreinde byle bir ilke olan
kii yalnzca yiite yaamakla kalmaz, sevinle yaar, neeyle
gler de. nce sava ile yengi konusunda epeyce ey bilmeden
glmeyi, iyi yaamay bilen var m?
325
Bykle ait olan.- iinde byk bir ac ektirme gc, is
tei bulmayan biri, byk bir eye ulaabilir mi? Ac ekmek en
kk eydir. Gsz kadnlar, hatta kleler bile bunu byk bir
ustalkla baarrlar. Ama byk bir ac ektirirken bu acnn
lklarn iitirken kiinin yreindeki zntden, belirsizlikten
perian olmamas, ite bu byklktr.
326
Ruh ile acnn doktorlar - Btn tre tleri gibi btn
tannbilimciler de kt bir alkanl paylarlar. Hepsi de insan
lar ok kt bir yolda olduklar, kkten, kat, sonuca giden bir
saaltma gerek duyduklarna inandrmaa urarlar. nsanlar
yzyllardan beri bu retmenleri can kula ile dinlediinden,
EN BLM
11 mrn yans'nda.
12 Byk zgrletirici bu dncedir.
192
DRDNC KTAP
ok kt bir yolda olduklarna ilikin inanlar sonunda onlara
yapp kald. Sanki yaam onlar iin gerekten gm gibi, i
ekmee, yaamda iyi bir ey olmadn dnmee, ksmee
fazlas ile hazrlar artk. Gerekte onlar kendi yaamlarndan, ona
duyduklar sevgiden fazlasyla eminler. Hoa gitmeyeni alt et
mek, acnn, kt yazgnn zehirli diini ekmek iin saysz ku
ral, ustaca hile de biliyorlar.
Bence insanlar acdan, kt yazgdan sz ederken durumu
hep abartyorlar. Sanki bu konuyu abartmak grg kurallarndan
biri. Oysa arya kar anastezi ya da dncelerin ateli tez canl
l ya da dingin bir duru ya da iyi ya da kt anlar, amalar,
umutlar; anestezi ile ayn etkiyi yapan eit eit gurur, trl
trl duygudalk gibi saysz ar kesici var. stelik acnn en st
dzeyinde kii otomatik olarak bilincini yitirir. Aclmzn ze
rine tatllmz damlatmay ok iyi biliyoruz.- zellikle de ruh
aclmzn. Gz pekliimizde, yce gnlllmzde, uysal
lmzn dnyadan el ekmemizin soylu sabuklanmalarnda da
derdimize devalar buluruz. Bir yitik olsa olsa bir saat iin yitiktir,
o, her naslsa, gkten bir armaan da getirir -yeni bir g ya da en
azndan g iin yeni bir frsat.
Tre sylevcileri kt insanln i "yoksulluu konusunda
ne masallar uydurdular! Tutkulu insanlarn mutsuzluu konu
sunda ne yalanlar attlar. "Yalanlar burada cuk oturan bir sz
gerekten de. nk onlar bu tr insanlarn ar varlkl mutlu
luunu pek iyi biliyorlard ama bu konuda l gibi sustular.
nk bu onlann kuramn rtyordu. Bu kurama gre, btn
mutluluk, tutkularn yadsnmasndan, istemin susturulmasndan
gelir. Son olarak tm bu ruh doktorlarnn reeteleri, onlarn pek
vd kat, kkten saaltm yntemi konusunda unu syle
meme izin verin: Yaammz onu stoac yaam biimine, tala
maya dntrmemizin daha iyi olaca lde ackl, ar du
rumda m gerekten. Hayr, stoac gibi kt bir durumda yaa
may seecek lde kt deil durumumuz.
327
Ciddiye almak.- Anlama yetisi insanlarn ounda hantal, i
karartc, gcrdyan, glkle altrlan bir makinedir. Onlar bu
makineyle almak, iyi dnmek istediklerinde buna "konuyu
ciddiye almak der. Kimbilir iyi dnmek onlara ne ar geliyor
193
EN BLM
dur. Sevgili insan hayvan, iyi dndnde, iyi tinini yitirmi
gibi olur hep. Bu durumda o "ciddileir. "Kahkahann, enliin
bulunduu yerde, dnmenin be paralk deeri yoktur". te
btn en bilime" kar olan ciddi hayvann nyargs budur. yi
yleyse, gelin bunun bir n yarg olduunu kantlayalm.
328
Alkla zarar vermek.- Byle inatla, byle byk bir kararl
lkla retilen inan, bencilliin knanas bir ey olduu inanc,
bencillie zarar vermitir elbette. (Bu arada, yz kez syleyece
im gibi sr igdsne yarar salamtr.) En bata bencillii iyi
vicdanndan yoksun brakarak, bizi btn ktlklerin gerek
kaynan onda bulmaya zorlayarak. Bunlar binlerce yl boyunca
vaaz edildi, dediim gibi bylece bencillie zarar verildi. Bencillik
ok tinden, ok sevinten, ok duyarllktan, ok gzellikten
yoksun brakld. Bu yoksunluk bencillii bnletirdi, irkinle
tirdi, zehirledi.
Antik dnrler kt yazgnn ana kaynann ok baka bir
yerde olduunu dnrler. Sokrates ile balayarak bu dnr
ler bkp usanmadan unu sylediler "Dncesizliiniz, aptall
nz, kurala gre yaamanz, komunuzun kansna boyun eme
niz, mutluluu bu lde az yakalamanzn nedenidir. Biz d
nrler, dnrler olarak herkesten daha mutluyuz."
Aptalla kar sylevin bencillie kar sylevden daha iyi ge
rekeleri olup olmadna burada karar vermeyelim. Kesin olan
onun aptall iyi vicdandan yoksun brakmasdr. Bu filozoflar
aptalla zarar verdiler.
329
Bo vakit ile aylaklk.- Amerikallarn altn sevgisinde Ame
rika yerlilerine, yerli kanna zg yabanllktan bir eyler var:
Onlarn soluksuz almas -Yeni Dnyann ayrc kusuru- ya
banl yal Avrupaya bulatrmaya, btn o harika tinsizliini
anakarann zerine sermee balad bile. Daha imdiden dinlen
mekten utanlr oldu, uzun uzun dnmek de, neredeyse vicdan
azabna yol ayor. Borsanm son durumuna ilikin haberleri oku
yarak le yemei yerken bile, insan kolundaki saati ile dn
yor; hep "bir eyler karacakm gibi" yayor. "Hibir ey yap-
194
mamaktansa bir ey yapmak daha iyi. Bu ilke, btn kltrleri,
iyi beenileri boacak bir urgan olsa olsa. Nasl alanlarn ive
cenlii btn kalplan gz gre gre ykyorsa, biimin kendisine
ynelik duygu da davranlarn melodisi iin gz ile kulak da
yerle bir ediliyor. Bunun kant, insanlann birbirlerine kar bir
kez olsun drst olmak istedikleri btn durumlarda- arkadalar,
kadnlar, akrabalar, ocuklar, retmenler, renciler, nderler,
prensler ile ilikilerinde- talep edilen, genel yontulmam aklk
ta bulunabilir. Artk trenler iin, dolayl bir yoldan ykmllk
iin, koruyuculuk ruhu iin, herhangi bir otium13iin zaman ya
da g yok.
Durmadan kazan peinde koarak yaamak, insanlann, s
rekli madik atarak, havalara girerek, bakalarndan nce davrana
rak ruhlarn tketmee zorluyor. Erdem, artk bir eyi tekiler
den daha ksa srede yapmak oldu. Dorulua izin verilen saatler
seyrekleti, bu saatler geldiinde de insanlar yorgun oluyor, ken
dilerini koyvermek deil tersine geni geni, uzun uzun, boylu
boyunca uzanmak istiyorlar. Mektup artk bu durumda yazlyor.
Mektuplann biemi, ruhu her zaman "alarn asl imi olacak.
nsan iine kmak, sanat hl insan elendiriyor elendirme
sine ya, bu, iten ypranm klelerin kendilerine hazlad bir
elence tr. Ah u eitimlilerin, eitimsizlerin "sevin yetingen
lii! Ah u her trl sevin karsnda arttka artan kuku! , git
gide daha fazla sayda vicdanl kiiyi kendi saflarna alyor. u
anda sevin istei kendini "iyileme, dinlenme gereksinimi" diye
adlandryor, stelik de kendi kendisinden utanr olmu durum
da. "nsan saln buna borlu!" Bir kr gezisi frsat yakaladkla
rnda insanlar byle diyorlar. Yaknda kendini knamadan, vicdan
azab ekmeden vita contemplativa (akas dncelerle, dost
larla yry) isteine boyun eemez hale gelebilirler.
mdi! Eskiden baka trlyd. almak vicdan azabna yol
ayordu. yi aileden gelen biri mecbur olduu iin alyorsa,
bunu genellikle gizlerdi. Kleler aalk bir i yaptklar duygusu
ile alrlard nk "yapmann kendisi aalk bir eydi. Soylu
luk da, onur da yalnzca otium ile bellumdadr.u Antik nyargla
rn sesi byle derdi.
DRDNC KTAP
13 Aylaklk.
14 Aylaklk ile savaa.
195
EN BLM
330
Alk.- Bir dnr onaya, alka gerek duymaz; onun iin yal
nz kendi kendini alklamas gvenlidir, onsuz edemez. Ne tr
olduu nemli deil, alksz edebilenler var m? Olduundan
kukuluyum: Bilgelii karalamayan Tacitus, en bilge kii iin bile
"quando etiam sapiertibus gloriae cupido novissima exuituf de
di.15Bu, ona gre asla demektir.
331
Sersemletirilmektense sar olmak yedir.- Eskiden nlen
mek istenirdi. Artk pazar ok byd iin bu yetmiyor, imdi
yaygara koparmak gerek. Bu yzden en gzel sesler bile sesi k
maz olasya baryor, en iyi mallar atlak seslerle satlyor. Artk
arlatanlarn barts olmadan, sesler kslmadan deha yok.
Kukusuz bir deha iin kt bir a. ki grltnn arasndaki
sessizliini bulmay, gerekten sar oluncaya dek sarm gibi
yapmay renmek zorunda. Elbette bunu reninceye dek sabr
szlktan, ba arsndan yok olmazsa.
332
Kt saat - Her filozofun en kt saati "nsanlarn benim en
kt kantlarma inanmamasnn ne nemi var? diye dnd
saatler vard her halde- O srada komusuna glen bir ku onun
zerinden uar, "Senin iin ne nemi var? Senin iin ne nemi
var? diye sorar.
333
Bilmenin anlam.- Spinoza, Non ridere, non lugere, neque
detestari, sed intelligereV6der, onun biemi lsnde yaln, o
lde ustaca. Gelgelelim, son zmlemede bu intelligere bizim
teki n bir kerede duyumsadmz kalptan baka bir ey
mi? Birbirine kart, baka baka glme, yas tutma, karglama
isteklerinin sonucundan baka bir ey mi? Bilgi olanakl olmadan
nce, bu igdlerden her biri, ey ya da olgu zerine kendi tek
15 Tarihler, I V.6 n arzusu bilgelerin bile en son braktklar istektir.
16 Glmemek, yas tutmamak, nefret etmemek, anlamak!
196
yanl grn sunmu olmaldr. Bundan sonra bu tek yanl
grlerin kavgas gelir. Bu da, ara sra, bir anlama neden olur.
nsann ii yatr, yan da hakl bulur, bir tr adalet, bir tr
szleme olur. nk, btn igdler, adalet ile szleme saye
sinde varolularn koruyup srdrebilir; tekiler karsnda hak
ileri srebilirler. Uzlamann yalnzca son sahneleri ile bu uzun
srecin sonunda hesabn kapatlmasnn bilincine vardmz iin,
biz in telli gere'nin uzlatrc, adil, iyi bir ey - zce igdelerin
karnda duran bir ey olmas gerektiine karar veririz. Oysa o,
igdlerin birbirine kar belli bir davranndan baka bir ey
deildir.
ok uzun bir zaman boyunca, bilinli dnce, dncenin
kendisi sayld. Tinsel etkinliimizin byke bir blmnn
bilincinde olmadmz, onun byk bir blmn duyumsama
dmz bizim kafamza ancak imdi dank ediyor. Ama ben, bu
ekien igdlerin, kendilerini nasl duyulur klacaklarn ya da
birbirlerini nasl inciteceklerini ok iyi anladklarn sanyorum.
Btn dnrlerin bana gelen ani, iddetli tkenmenin (bu,
sava alanndaki tkenmedir) kayna pekala bu olabilir. Gerek
ten, bizim atan derinliklerimizde rtk kahramanlklar olabi
lir; ne var ki, Spinozann varsayd trden, sonsuza dek kendin
de dinlenen17tanrsal bir ey yoktur. Bilinli dnme, zellikle
filozofunki, en gszdr. Bundan dolay, dnmenin greli
olarak lml, serinkanl bir biimidir: Bu yzden de filozoflar
bilginin doas konusunda yoldan saptrlmaya yatkndrlar.
334
Sevi renilmeli- Musikide bamza gelen udur: Genelde
bir figrn, bir melodinin nce duyulmas, bulunup ayrlmas;
ayr bir yaam olarak yaltlp snrlanmas gerekir. Sonra yabanc
lna, yadrgatclma karn onu ho grmek iin biraz emek,
biraz iyi isteme gerekir, grnne, ifadesine kar sabrl olmak,
acayipliinin karsnda yufka yrekli olmak gerekir. Sonunda
onu beklemee baladmz, o baarsz olursa kendimizin de
baarsz olacamz duyumsadmz an gelir. Artk bizi durma
dan acmaszca zorlar, byler; ta ki biz onun, dnyada ondan,
DRDNC KTAP
17 Ewig-m-sich-Ruhendes
197
yalnzca ondan daha baka bir ey istemeyen alak gnll, akl
bandan gitmi aklan oluncaya dek.
Ama bu yalnzca musikide bamza gelmez; biz u anda sev
diimiz her eyi byle renmiizdir. Biz sonunda her zaman,
yabanc olana kar iyi istememizin, dammzn, anlayl olma
mzn dln alrz. O, usul usul peesini syrr yeni dile
gelmez bir gzellik olur kar. Bu, bizim konukseverliimize bir
teekkrdr. Kendilerine ak olanlar bile, bu yolla sevmei
renmi olurlar. nk baka bir yol yoktur. Sevi de renilmeli
dir.
335
ok yaa fizik!- Bir eyi gzlemeyi ka kii bilir? Bunu ya
panlarn arasnda ka kii kendini gzler? "Herkes kendisinin en
uzandakidir.18 Kendini derinlemesine inceleyenlerin tm
bunu d krkl iinde renir. Bir tanrnn azndan insanlara
sylenen "kendini bil sz hemen hemen bir yaramazlktr. n
sann kendi kendini gzlemesi ylesine umutsuz bir itir ki, trel
eylemin z hakknda konuan hemen hemen herkesin biemi -
bak, gl, yardm etme okusu ile bu hzl, istekli, inanm,
boboaz biem- bunun en iyi tandr. Sana yle demek ister
gibidir "Sevgili dostum bu benim uzmanlk alanm. Sorunu, tam
da bu soruyu yantlamaya yetkili birine sordun. Rastlantya bak
ki, ben hibir konuda bu konuda olduundan daha bilge dei
limdir. Konuya gelirsek: Bir insan "bu doru diye yarg verdikten
sonra "dolaysyla bu yaplmal sonucunu karp, ardndan doru
grdn, zorunlu saydn yapmaya koyulursa - onun eylemi
nin z treldir."
Ama dostum, sen bir deil eylemden sz ediyorsun. Bu
doru!"diye yarglamak da bir eylemdir. Birinin hem trel hem de
tred bir yarg vermesi olanakl olmayabilir mi? Niin bunu,
tam da bunu doru sayyorsun?
"nk vicdanm bunu sylyor; vicdanmn sesi de asla t-
red olamaz; nk trel olann ne olmas gerektiini ancak o
belirler.
EN BLM
18 Jeder ist sich selber der Fernste. Der Fernste (en uzak) Naechstc (en yakin-
komu)n kartdr. Almanca Incilde bu szck kullanlr.
198
Peki ama niin vicdannn sesine kulak veriyorsun? Byle bir
yargy doru, amaz sayma hakkn nereden alyorsun? Bu inan
iin -bunun iin bir vicdan yok mu? Entellektel vicdandan sz
edildiini duymadn m hi? Senin vicdannn ardndaki bir
vicdandan? Senin "bu doru diyerek verdiin yargnn, igdle
rinde, sevdiklerinde, sevmediklerinde, deneyimlerinde, deneyim
sizliklerinde bir n tarihi var. Bu yarg orada nasl dodu? diye
sormal, sonra da beni ona kulak vermee iteleyen nedir? deme
lisin. Sen onun buyruklarn subaynn buyruunu dinleyen iyi bir
asker gibi dinleyebilirsin. Ya da buyuran bir adam seven bir
kadn gibi. Ya da buyurucusundan korkan bir korkak, bir yaltak
gibi. Ya da hibir eye kar kmayan bir kaln kafal gibi.
Ksacas, vicdannn sesini dinleyebilecein yz tane yol var.
Gelgelelim, senin vicdannn sesi diye kabul ettiin u ya da bu
yarg- baka deyile senin bir eyi doru sayman- kendini, hibir
zaman uzun uzadya dnmemi olmana, sana ocukluundan
beri doru olduu sylenmi olan kr krne kabul
edegelmene de bal olabilir. Ya da belki de bu noktaya dek dev
dediin ey senin ekmein olduu, sana onur verdii iindir. O,
sana kendi varolu koulun gibi grnd iin de onu "doru
saym olabilirsin (varolu hakkna sahip olmak sana apak g
rnr).
Trel yargnn salaml senin kiisel alaklnn, kiiliksizli
inin kant da olabilir; Trel gcnn kayna inatlk olabilir-
ya da senin yeni lkler tasarlama beceriksizliin. Ksacas, daha
ustaca dnm, gzlemi olsaydn; daha ok ey renmi ol
saydn, hibir koulda senin bu devini", senin bu "vicdann,
dev diye, vicdan diye adlandrmazdn. Senin trel yargnn do
u biimi konusundaki anlayn, bu yce szlerinin tadn ka
racak, tpk "gnah, "ruhun kurtuluu, "kurtarma gibi baka
szcklerin de tadn karaca gibi. -imdi kategorik buyruu
azna alma dostum! Bu sz kulam trmalyor, senin bu ciddi
varlna gleceim geliyor. Bu sz duyunca aklma, kendinde
eyi - rezil bir ey daha- alarak ele geiren bu yzden cezaland
rlan koca Kant geliyor. Kategorik buyruk onun yreinde usul
usul srnerek ilerlerken, onu yolundan saptrp Tanrya,
"Ruha, "zgrlk'e, lmszlke gtrd. Yolunu arp
kafese den bir tilki gibi. Gene de onda bu kafesi krp aacak
g, zeka vard.
DRDNC KTAP
199
EN BLM
Ne? indeki kategorik buyrua saygn m var? Szde trel
yargnn bu "salamlna" sayg m var? "Burada herkes benim
gibi yarglamal. diyen koulsuz duyguya saygn m var? Bu nok
tada bencilliini daha fazla been. Bencilliinin krln, dar
kafallm, iddiaszln da... nk kendi yargsn evrensel bir
yarg olarak anlayan bencildir. Bu, kr, dar kafal, iddiasz bir
bencillik, nk senin henz kendini bulmadn; kendini, ken
din iin bir lky yaratmadm ele veriyor- nk yaratm
olsaydn, senin yargn hibir zaman bir bakasnn yargs olamaz
d, hele herkesin hi mi hi olamazd.
Bu durumda herkesin byle eylemesi gerekirdi diye yarg
vermeyi srdren biri, kendini bilmeye giden be adm daha
atmam demektir. Atm olsayd, birbirinin ayns olan eylemle
rin olmadn, varolamayacan bilirdi. imdiye dek gerekleti
rilen her eylemin btn btn baka, bir daha yinelenemeyecek
biimde gerekletirildiini; bunun gelecekteki bir eylem iin de
doru olduunu, eylemler konusundaki btn dzenlemelerin
(imdiye dek varolan trelliklerin, en isel en ustaca dzenleme
lerinin bile) kabaca onlarn d yzleri ile ilgili olduunu; bu d
zenlemelerin aynla benzer bir eye yol aabileceini, ama bu
nun olsa olsa bir benzeyi olacam; bir eylem dnen ya da
gemi bir eyleme bakan biri iin bu eylemin iine girilmez ol
duunu, yle de kaldn; bizim "iyi, soylu", byk" konusun
daki kanlarmzn doruluun kendi eylemlerimizle kantlana-
mayacan, nk her eylemin bilinemez olduunu; bizim kan
larmzn, deerlendirmelerimizi iyinin ne olduuna ilikin levh-
lrmzn, kesinlikle eylem dzeneimizdeki en gl kaldralar
olduunu, ama her belli durumda onlarn dzeneinin yasasnn
kantlanamaz olduunu bilirdi.
yleyse kendimizi kanlarmzn, deerlendirmelerimizin ar
tlmas ile bizim iin iyi olann yeni levhlrn yaratmakla snr
layalm; "eylemlerimizin trel deeri" zerine derin derin d
nmeye son verelim! Evet dostum! binlerinin bakalar hakkn-
daki btn trel gevezeliinden tiksinme zaman geldi. Trel
yarg iinde oturmak beenimize aykr olmal. Byle gevezelik
etmei, byle kt beeniyi, zaman iinde gemii birka adm
daha ileri srklemekten baka yapacak ii olmayanlara hibir
zaman imdi de yaayamayanlara- bu da demektir ki kalabala,
byk ounlua- brakalm. Gelgelelim, biz, kendimiz olmak
200
istiyoruz19- yeni esiz, karlatrlamaz insanlar, kendilerine yasa
lar koyanlar, kendini yaratanlar. Bu amala, biz, dnyada yasal,
zorunlu olan her eyi en iyi renenler, en iyi kefedenler olmal
yz. Bu anlamda yaratclar olabilmek iin fizikiler olmalyz.-
Oysa imdiye dek btn deerlendirmeler, lkler fizik konu
sundaki bilisizlie dayand ya da ona kart biimde kuruldu. Bu
yzden: ok yaa fiziki Bizi fizie -onurumuza- dnmee zorla
yanlar da ok daha fazla yaasnlar.
336
Doann cimrilii- Neden doa insanlarn kendi na uy
gun olarak- kimi az, kimi ok- parlamasna izin vermekte byle-
sine cimri. Niin byk insanlar batarken gne gibi gzel gr
nr de doarken byle deillerdir. Byle olmas insanlar arasnda
ki yaam ok daha fazla tek anlaml, ak seik klard.
337
Gelecekteki "insancalk".- Bu aa, ona uzak bir an gzle
ri ile bakarken bugnn insanlnda onun "tarih duygusu" diye
adlandrlan ayrc erdeminden, hastalndan daha dikkat ekici
bir ey bulamyorum. Tarihte tmden yeni, btn btn yabanc
bir eyin balangc bu: Bu tohuma birka yzyl ya da daha fazla
zaman verilirse sonunda o harika bir bitki olacak; harika olduu
lde yal dnyamz daha yaanabilir bir yer klacak, harika
kokular saan bir bitki... Biz bugnn insanlar, olsa olsa gelecek
teki ok gl bir duygunun zincirinin baklalarn oluturmaa
baladk -ne yaptmz da pek bilmiyoruz. Bu, bize, yeni bir
duygu deil de neredeyse eski bir duygunun azalmas gibi geliyor;
tarih duygusu bylesine souk, yoksul; birok kii, sanki bir buz
lanmann saldrsna urar gibi onun saldrsna uruyor, bu saldr
onu daha souk, daha yoksul klyor. tekilerin gznde, o, sinsi
ce yaklaan eski bir an imi; bu kiiler gezegenimizi, u anki
durumunu unutmak isteyen, bu yzden de genliinin tarihini
yazan hastalkl bir melankoli olarak gryor. Bu, gerekte sz
n ettiimiz yeni duygunun bir rengi: nsanln btn tarihini
kendi tarihi gibi yaamaya kalkan biri, saln dnen sayr-
DRDNC KTAP
19 Wir aber wollen Die werden, die wir sind.
201
EN BLM
nn, genlik dlerini dnen yal adamn, sevdiini yitirmi
an, lkleri yerle bir olmu ehidin, ald yaralardan, dostlar
nn yitirilmesinden baka hibir ey getirmeyen bir meydan sava
nn akamnda, bir kahramann btn zntsn olaanst
genelletirilmi bir biimde duyumsayacaktr. Ama biri, savan
ikinci gnnde tan skmn, yazgsn sevinle selamlayan bir
kahraman olarak; evreni gemi ile gelecein binlerce yln ev
releyen, gemi ruhun btn soyluluunun bir varisi olarak ben
zerini baka hibir an grmedii, dnmedii bir kii olarak-
ykmllk duygusu bulunan, eski soylularn en aristokratii,
yeni soyluluun da ilki olan bir varisi- olarak- her trl zntye
katlansa, katlanabilseydi; kendi ruhunu btn bunlarla birlikte-
en eskiyi, en yeniyi, insanln yitiklerini, umutlarn, fetihlerini,
yengilerini- yklenebilseydi; sonunda btn bunlan bir tek ruh
iinde toplayp bir tek duygunun iine tkabilseydi- bu kesinlikle
insanln imdiye dek bilmedii bir mutlulua yol aacakt: Erk
le, seviyle; gz yayla, kahkahayla dopdolu bir tanrnn mutlulu
u, akam gnei gibi durmadan tkenmez zenginliklerini ba
layan, gne gibi onlar denize dken, ama kendini ilk kez, en
yoksul balk, altn kreklerle krek ektiinde en varlkl du
yumsayan bir mutluluk. Bu tanrca duygu, o zaman -insancalk -
diye adlandrlrd.
338
Ac ekme istemi, acma istemi.- Her eyden nce acyan bir
insan olmak size yararl m? Yoksa acyan biri olmanz ac eken
lere mi yararl? Ama izin verirseniz ilk soruyu imdilik yantla
mayalm.
Bizim kiisel, en derin acmz neredeyse hi kimse
kavrayamaz, hemen hemen hi kimse ona oluamaz. Ayn kap
tan bile yesek, burada komumuz iin rtk kalrz. u da var ki,
insanlar, ac ektiimizin farkna vardnda, bizim acmz yzey
sel bir biimde yorumlarlar. Acma duygusunun ta znde, onun
bakalarnn acsnda kiisel olan her eyi syrp atmas vardr.
Bizim yardmseverlerimiz deerimizi, isteimizi dmanlar
mzdan daha fazla kltrler. Skntdaki birine yardm etmee
alanlar harekete geiren acma, bu entellektel hoppalk yaz
gnn roln stlenir. Bu byk lde edepsizliktir. Onlar bu
durumda benim iin ya da senin iin sknt verici olan btn i
202
ardklktan, karklktan tmden habersizdir. Ruhumun btn
ekonomisi, rahatszlktan etkilenen denge, yeni kaynaklann, ge
reksinimlerin aa kaca yol, btn yaralarn iyileecei yol,
gemiin btn dnemlerinin dklp atlaca yol -bizim sevgili
acyan arkadalarmz skntnn iinde bulunabilecek bu tr ey
lerin hibirine aldrmaz. Yardm etmek isterler, gelgelelim, der
din kii iin zorunlu olduu konusunda hibir dnceleri yok
tur. Oysa ylgnlklar, yoksunluklar, gten dmeler, gece yarla
r, maceralar, riskler, gaflar senin iin de benim iin de kartlar
lsnde gereklidir. Mistik bakmdan konduunda, insann cen
netine giden yolun her zaman onun cehenneminden, ehvete
dknlnden getiini anlamazlar. Hayr "acma dini (ya da
"yrek) onlara yardm etmelerini buyurur, onlar en hzl yardm
gtrdklerinde en ok yardm ettiklerini dnrler.
Sen, bu dine bal olan, kendine bakalarna davrandn gibi
davranyorsan; aclarnn zerinde bir saat bile durmasna izin
vermiyorsan; btn olas dertleri nlemee, nceden grp en
gellemee alyorsan; acy honutsuzluu kt, iren, yok
edilesi bir ey, varoluun bir defosu olarak gryorsan, belbelli
yreinde acma dininin yan sra baka bir din, belki de acma
dininin anas olan bir din de barndryorsun: Rahatlk dini. Ahi
Siz rahat kiiler, yardmsever insanlar, insan mutluluu konusun
da ne az ey bilirsiniz siz. nk mutluluk ile mutsuzluk karde
tir hatta birlikte byyen ya da sizin durumunuzda olduu gibi
birbirinin gznde hep kk kalan ikizlerdir. Ama imdi ilk
soruya geri dnelim.
Genelde birinin kendi yolunu tutmas nasl olanakl olabilir.
Durmadan u ya da bu haykn bizi yoldan kmaya arr. Gz
lerimiz yardm etmek iin kendi dnmemizi hemen brakma
mz gerektirmeyen bir eyi pek seyrek grr. Biliyorum, benim
kendi yolumu yitirmem iin yz tane gemi, deerli yol var,
bunlar hakikaten yksek dzeyde "trel'. Geekte acma tresini
savunanlar, bunun, yalnzca bunun trel olduu grn kabul
ederler- insann komusunun yardmna komak iin kendi yolu
nu yitirmesi. Y itik olduumu, bana kendimi gerek dertler kar
snda bulmaktan baka bir ey gerekmediini kesin olarak biliyo
rum. Ac eken bir arkadam "Bak, lmek zereyim, ltfen be
nimle leceine sz ver!" dese, ona sz vermem gerekir, zgrl
iin dven kk bir da kabilesinin bu konudaki fikri beni,
yaamm, elimi ona sunmaya zorlayacakt. yi nedenler varsa, bir
DRDNC KTAP
203
EN BLM
kereliine iki kt rnek seebilirim. Btn bu tr acma duygu
lar, yardm arlar gizliden gizliye batan karr. nk "kendi
yolumuz ok zordur; ok ey bekler bizden, tekilerin sevgisin
den, kranndan ok ok uzaktr. Kendi yolumuzdan, kendi
vicdanmzdan kamaa, tekilerin vicdanna, "acma dininin
sevgili tapnana konmaa, hi de isteksiz deilizdir.
Bir yerde bir sava kar kmaz, kesinlikle en soylu insanlar
arasnda elbette gizli tutulan bir sevin ba gsterir. Kendilerin
den geerek yeni lm tehlikesine atlrlar. nk, bu, onlara
kendilerini anayurt uruna kurban etmek iin -kendi amalarn
dan kamak iin- oktandr verilmesini istedikleri bir iznin k
mas gibi grnr. Sava onlara intihar iin dolambal bir yol
sunar iyi vicdanl bir yol ama. Baz konular zerinde susmalym
ama kendi ahlakllm konusunda susmak istemiyorum, o bana
yle der: Bir keye ekilip yle yaa, bylece kendin iin yaa
yabilirsin. ann en nemli sayd eyleri bilmeden yaa. Senin
le bu gn arasnda en azndan yzyln derisi var. Bugnn
yaygaras; sava, devrim grltleri senin iin bir mrlt olmal.
Yardm etmei de isteyeceksin ama yalnzca seninle ayn acy,
ayn umudu paylatklar iin anladklarna -arkadalarna-, bu
yardm etme kendine yardm edecek biimde olacak. Onlar daha
yrekli, daha ylmaz, daha yaln, daha sevinli klmak isterim.
Bugn pek aznn anlad, en az da acma vaizlerinin anlad
eyi retmek isterim: Acy deil sevinci paylamay.
339
Vita femita.-aBir yaptn gzelliklerini sonuna dek grmek
iin hibir bilgi ya da iyi isteme yeterli deildir; bu bakmdan en
seyrek grlen ansa gerek vardr. Bu doruklar rten bulutlar, bir
an iin onlar gnete parlarken grmemiz iin kaldrlmaldr.
Bunu grmek iin, doru noktada durmak yetmez, rty bizim
ruhumuzun kaldrmas gerekir. nk bu, ortada sanki sk du
rup gcn koruma sorunu varmasna dsal bir anlatma,
mesele gerek duyar. Ama bu denk geli herkes iin yle seyrektir
ki iyi olan her eyi en yksek doruklarnn- ister bir yapt ister
bir i, ister insanlk ya da doa olsun- imdiye dek rtk kald
na; byk ounluun hatta en iyi insanlarn gzlerinden bile
20 Yaam kadndr.
204
DRDNC KTAP
saklandna inanasm geliyor. Bize alan ey kendisini yalnzca
bir kez aar.
Elbette Yimanllar "her eyin iki kat gzel olmas iin dua
ettiler, Tanrlara iyi nedenlerle yakardlar. nk tanrsal olma
yan gereklik, bize gzeli ya hi vermez ya da bir kez verir. De
mek istediim u: Dnya gzel eylerle dolup tasa da, sra gzel
anlara, bu gzel eylerin kendilerini bize amasna geldiinde
yoksuldur, hem de ok yoksul. Ama belki de yaamn en gl
bys budur; o altndan dokunmu bir rtyle, umut vermeyle,
kar koymayla, utangalkla, alaylarla, batan kartmayla
kvlcmlanan gzel olanaklarn rtsyle rtnmtr. Evet
yaam kadndr.
340
len Sokrates.- Ben Sokratesin yapt, syledii her eydeki
yreklilie, bilgelie hayranm -sylemediklerine de... Bu alayc,
adam kendine ak eden bu canavar, Atinann kendine en ok
gvenen genlerini titreten, alatan fareli kyn bu kavalcs
yalnzca ann en byk gevezesi deildi, ayn lde ann
en sessiz kiisiydi. Yaamnn son annda sessizliini koruduunu
anmsatmak isterim. Bu aamada belki de tinlerin daha yksek
bir katndayd. Belki lmt, belki audan tr, belki dindar
lktan, belki de ktcllkten -o an bir ey dilini zd de yle
dedi: Ey Crito, Asclepiusa bir horoz adadm." Bu gln, kor
kun son szler kula olanlar iin anlamldr Ey Crito yaam bir
hastalktr. Onun gibi bir adamn, herkesin gz nnde sevin
le, bir asker gibi yaam birinin, ktmser olmas olanakl m? O,
olsa olsa sevinli bir yz taknd. Ama en son yargsn, en derin
duygusunu btn yaam boyunca saklad. Sokrates, Sokrates
yaamda ac ekti. Sonra da gene kendinden ald- korkun,
dindar, kafir syleisiyle. Sokratese byle bir gerekiyor muy
du? Onun dolup taan erdeminde bir gramck ycelik yok muy
du?- Yazk, dostlarm, bizim Yunanllar bile alt etmemiz ge
rek!21
21 Sokrates'in son sz onun bir hastalktan tr tedavi grdn gsteriyor.
nk Asclepius bir tp tannsyd.
205
EN BLM
341
En byk arlk.- Gnn ya da gecenin birinde bir cin, sen
yalnzlklarn yalnzlnda iken usulca yanma sokulup sana unla
r sylese ne olurdu: "imdi yaadm, yaam olduun yaam
bir kez daha, saysz kez daha yaamak zorundasn. Bu yaamlar
da yeni hibir ey olmayacak; her ac, her sevin, her dnce her
i eki, yaamndaki dile gelmeyecek lde kk ya da byk
her ey zorunlu olarak, tmden ayn sra ile ayn dzen iinde
sana geri gelecek- bu rmcek, aalar arasndaki bu ay bile,
bu an bile, ben kendim bile. Varoluun bengi kum saati tekrar
tekrar ters evrilecek, sen ey toz tanesi, sen de onunla birlikte..."
Kendini yere atp dilerini mi gcrdatrdn, byle konuan ci
ne ilenir miydin? Yoksa, bir kez byleine grkemli bir an yaa
ynca ona u yant m vermek isterdin: "Sen bir tanrsn, bundan
daha tanrsal bir ey hi duymadm. Bu dnce seni ele geirdi
inde, seni sen olarak deitirir ya da belki ezer geerdi. Her ey
de, her tek eydeki soru "Bunu bir daha istiyor musun, saysz
defa daha istiyor musun? sorusu btn eylemlerine arlklarn
en byn koyard. Yoksa ne diye kendini, yaam iyi klmak
zorunda olasn, her eyden ok bu son, bengi onaylama, belirle
me iin can atasn.
342
Incipit tragodia.-22 Zerdt otuzuna geldiinde evinden,
Unmi glnden ayrlp dalara gitti. Orada ruhunu yalnzln
yaad, on yl boyunca bundan yorulmad. Ama sonunda yrei
deiti- bir sabah, gn doarken kalkt, gnein nne adm atp
ona unlar syledi:
"Sen byk yldz, parladklarn olmasa senin mutluluuna ne
olurdu? Drt yldn inime trmanyorsun Ben olmasaydm, yla
nm, kartalm olmasayd ndan, yolculuundan usanrdn. Ama
biz her gnn eiinde seni bekledik, senden taanlar aldk, bu
nun iin seni kutsadk. Bak, gr kendi bilgeliim hasta etti beni,
ok fazla bal toplayan bir ar gibi, onu almaya uzanan eller gerek
bana. Armaan vermek, datmak istiyorum ta ki bir kez daha
akl banda olanlar budalalklarndan, yoksullar zenginliklerinden
memnun olasya. Bunun iin derinlere inmeliyim, senin gibi ey
22Trajedi balyor. Karlatrn Nietzscle'nin n sznn birinci blm.
206
ar varlkl yldz, senin akamlan denizin arkasna giderken,
n yer alt dnyasna gtrrken yaptn gibi. nmek istedi
im insanlarn dedii gibi, batmalym ben de, sen nasl batyor
san. Fazla byk bir mutlulua bile kskanmadan bakabilen din
gin gz, kutsa beni yleyse. indeki su, altna dnp akabilsin
diye, senin esrimenin yansmasn her yere tayabilsin diye ta
mak isteyen bu kab kutsa. Bak, gr bu kap gene boalmak
istiyor. Zerdt yeniden insan olmak istiyor.- Bylece Zerdt
batmaa balad.
DRDNC KTAP
207
BENC KTAP
BZ KORKUSUZLAR
ra ra ra ra ra ra ra ra ra ra ra ra ra
Carcasse, tu trembles?
Tu tremblerais bien davantage,
si tu savais, o je te mne
TURENNE*
Gvde, titriyor musun?
Seni nereye gtrdm bi beydm,
ok daha fazla titrerdin...
Henri de la Tour dAuvergne Vicomte de Trenne (1611-75) zamannn en
byk Fransz generallerinden biriydi. 1643'de maraal oldu, Napolyonun
buyruu ile Pariste Invalides'e gmyd.
Bizim sevincimizin anlam.- En byk, en yeni olagelmenin-
Tanrnn lmesinin, Hristiyan tanrsna inancn artk inanlmaz
olmasnn- ilk glgeleri, Avrupann zerine dmee balad bile.
nk hi deilse az sayda insan iin- onlarn gzlerindeki ku
ku, bu grlmee deer olagelmeyi grecek lde gl, bece
rikli- birtakm gneler batm; birtakm en eski, en derin gven
ler kukuya dnm gibi; yal dnyamz ister istemez onlara
her gn biraz daha akam, biraz daha gvenilmez, biraz daha
yabanc, biraz daha ''kocam grnyor. Ama bu konuda u
sylenebilin Olagelmenin kendisi, anlayl okluun anlama
sasndan yle byk, yle uzak, yle tede ki, onlar onun ha
berlerinin ulam olduunu dnecek durumda bile deil. -Bu
olagelmenin gerek anlamn ok kiinin bildii daha da az vansa-
ylabilir. - Bu inancn alt oyulduu iin, onda kurulan; onun des
tekledii, onda gelienlerin hepsi kmek zorunda; rnein b
tn Avrupa ahlak. u an nne geilmi durumda olan bozul
mann, yrtlmann, ykmn, batn1bu bolluunu, srasn- bu
gn bu kocaman ylg mantnn nde gelen duyurucusu, ret
meni; kasvetin, gne tutulmasnn, dnyadaki istei herhalde
henz hi gereklememi yalvac roln oynamaya zorlanm
olanlardan hangisi yeterince ngrebilir. Bizlere: Doutan bilme
ce bilenlere, dalarda bekleyenlere, bugn ile yann arasnda pos
talanm olanlara; dn ile bugn arasndaki elikide haa gerilen
lere, gelecek yzyln nclerine, erken doanlarna bile, ok
gemeden Avrupay saracak glgelerin ancak imdi grlmesi
gerekiyordu. Niin biz ileriye, yaklaan karanla bakanlar bile,
ona gerek bir iin iinde olma duygusu olmakszn, en bata da
343
1 Abbruch, Zerstorrung, Umsturz, Untergang)
211
EN BLM
kendimiz iin hibir korku, kayg duymadan bakyoruz? Yoksa,
bu olagelmenin ilk sonularnn fazlaca m etkisi altndayz hal?-
Bu ilk sonular, bizim iin domu olan sonular, beklenebilece
in tam tersi. Hi de zc, i karartc deiller, tersine sanki
daha ok yeni, seyrek betimlenebilen bir k, mutluluk, kurtu
lu, canllk, yreklenme, tan skm gibi onlar.
Gerekten, "Yal tanrnn ld haberini duyduumuzda,
biz filozoflara, "zgr ruhlar"a sanki zerimizde yeni bir gn
domu gibi geliyor; yreimiz kranla, aknlkla, nseziyle,
beklentiyle dolup tayor. Uzun bir sreden sonra evren, tekrar
ak grnyor bize, oysa parlak olmamas gerek; uzun bir sre
sonra gemilerimiz artk yeniden almaa cesaret edebilir, her
trl tehlike ile karlamay gze alabilir; bir kez daha bilgi a
nn gzpekliine izin veriliyor; deniz, denizimiz alyor gene;
belki de imdiye dek hibir zaman byle bir "ak deniz" olmad.
344
Nasl olur da hl dindar oluruz - Bilimin kanlarnda yurt
talk haklar yoktur. Bu yzden, salam bir temele dayanarak
yle denir Kanlar ancak varsaymlarn alak gnlllne;
geici deneysel bir bak asna; dzenleyici bir kurgu dzeyine
inmee karar verdiklerinde, bilgi dnyasna alnabilirler, bir deer
kazanabilirler. -Geri bu kabul edilme hep polis gzetiminde,
polis gvensizliinde bir snrlama ile olur. Ama daha ince d
nlrse, bir kannn, bilime, ancak bir kan olmaktan ktktan
sonra kabul edilebilmesinin bir anlam yok mu? Bilimsel ruh
disiplininin ilk adm, insann artk kanlara izin vermemesi deil
mi?
Belki yle; ama gene de sormak zorundayz: Bu disiplini ba
latmay olanakl klmak iin, baz n kanlar -hatta btn teki
kanlar kendine kurban edecek lde buyurucu, koulsuz kan
lar- olmas gerekmez mi? Biz bilimin de inanca dayandn gr
yoruz. Basite "nkabuller olmakszn" bilim yok. Hakikat gerekli
mi deil mi? Yalnz bu soruyu daha batan onaylamak zorunlu
deil; onu u ilkeyi, inanc, kany dile getirilerek onaylanmak da
zorunlu: "Hibir ey hakikatten daha gerekli deil, ona gre her
eyin deeri olsa olsa ikinci dzeyde."
Bu kouluz hakikat istei: Nedir bu? Birinin kandrlmama
istei mi? Kandrmama istei mi? nk, "kendimi kandrmak
212
BENC KTAP
istemiyorum" zel durumu, "Kandrmak istemiyorum." genelle
mesi altnda toplanrsa, hakikat istei ikinci sorudaki gibi de yo
rumlanabilir. Ama kanmamak nedenPnsan kendisinin kandrl
masna niin izin vermesin?
lk ilkenin gerekelerinin ikincisininkinden bsbtn baka
bir dnyaya ait olduuna dikkat edin. Birisi kendisinin kandrl
masna izin vermek istemez, nk bunun zararl, tehlikeli, bela
l olduunu kabul eder. Bilim, bu anlamda, uzun erimli bir sa
duyu, bir lllk, yararl bir ey olacakt; ancak doruyu sy
lemek gerekirse buna kar klabilir. Nasl olur? Birinin aldatl
masna izin vermemek istemesi gerekten daha az m zararl,
daha az m tehlikeli, daha m az belal? Koulsuz biimde gven
siz olmann m yoksa koulsuz biimde gvenli olmann m, daha
avantajl olduuna karar verebilmek iin varoluun nitelii zeri
ne nceden ne biliyorsun?
Ama ikisi de, daha ok gven gibi, daha ok gvensizlik de
gerekliyse: Bilim, zerinde durduu koulsuz inancn ya da kan
sn - hakikat baka her eyden nemlidir, btn teki kanlardan
da!- nereden alabilir? Hem hakikat hem de hakikat olmayan
durmadan yararl olduklarn kantlamasalar- ki durum budur-,
bu kan hibir zaman var olmazd. Dolaysyla- bilimde yadsma-
mayacak biimde varolan bu inan kaynan byle bir yarar
hesabna borlu olamaz; bu inan Hakikat isteminin'V'ne paha
sna olursa olsun" hakikatin yararszlnn, tehlikesinin durmadan
ona kantlanmasna karn domu olsa gerek. Ne pahasna olur
sa olsun": Bu szleri, inanlar birbiri ardna bu sunaa sunup,
boazlaynca nasl da iyi anlyoruz!
Sonuta "hakikat istei", Kendimin aldatlmasna izin vermek
istemiyorum" demek deil, aldatmayacam; kendimi bile!" de
mektir. - Baka bir seenek yok- Bununla da biz trel zeminde
yiz. nk zellikle yaam sanki bir grnty; akas yanlg
y, aldatmay, ikiyzll; gz boyamay, kandrmay, kendini
kandrmay amalyormu gibi grnecekse -grnyorsa; te
yandan yaamn byk formu kendini gerekten hep sallantszca
politropoi"2 tarafnda gsteriyorsa, yalnzca kendinize zenle
Neden aldatmak istemiyorsun? diye sormak zorundasnz. Ho
2 Bu yunanca szcn tam bir trke karl yok. Szck Homerosun
destan Odesseus'ta geer dnp dolaan, ok gezmi, ok ynl anlamlarna
geliyor. Nietzschc, Odesseus'un aldatma becerisinin onun hayatta kalmas
bakmndan nemine deiniyor
213
EN BLM
gr ile yorumlandnda byle bir karar belki bir "kiotizm3
kk apta lgnca bir coku olabilir ama ok daha ciddi bir
ey, akas yaama dman, ykc bir ilke de olabilir.- "Hakikat
istei"- rtk bir lm istei de olabilir.
Dolaysyla, Niin bilim? sorusu u trel soruna geri gtrn
Yaam, doa, tarih "trel deil iken, neden trellik var? Kuku
suz, bilime inanmakla pein pein kabul edilen bu korkusuz en
son anlama inananlar, bylece yaamn, doann, tarihin dnya
sndan baka bir dnyay onaylamaktadrlar; bu teki dnyay
onayladklar lde de - ayn kabul ile onun kartn, bu dnya
y, bizim dnyamz yadsmak zorunda deiller mi? Ama insanlar
benim anlamalarn istediim eyi anlayacaklar, akas bizim
bilimimize duyduumuz inancn henz metafizik bir inan oldu
unu; bizlerin, bugnn bilenlerinin; biz tanrszlarn, metafizik
kartlarnn bile, ateimizi hal binlerce yllk bir inanla yanan
alevden aldmz; hristiyan inancnn Platonun da inanc oldu
unu; tanrnn hakikat olduunu, hakikatin tanrsal olduunu...
Ama bu giderek daha daha inanlmaz olursa; bir yanlg, bir kr
lk, bir yalan olmadka hibir ey tanrsalln kantlamazsa-
Tanrnn kendisinin bizim en kalc yalanmz olduu kantlanrsa
ne olur?
345
Bir sorun olarak trellik - Kiiliksizlik her zaman cn alr.
Kendini yadsyan zayflam, ince, tkenmi kiilik artk hibir ie
yaramaz- En az da felsefeye yarar. "Kiiliksizlikin ne tanr katn
da ne de dnya katnda bir deeri yoktur. Byk sorunlar byk
sevileri gerektirir. Yalnzca bunlar, gl, yuvarlak,4emin tinler
dir; yalnzca bunlar kendilerine smsk yapabilirler.
Bir dnrn kendi sorunlar ile kiisel bir ilikisi var m, on
larda kendi yazgsn, skntsn, en byk mutluluunu buluyor
mu; yoksa sorunlar "kiisel olmayan sorunlar m, akas onlara
souk, merakl dncenin duyargalar ile dokunup byle kav
ramaktan daha iyisi elinden gelmiyor mu? En nemli ayrm bu-
dur. kinci durumdan hibir ey kmaz, pein pein bu lde
3 Don quijote- Nietzsche'inin Don quijoteyi sevip kendini ona benzetmesi
konu ile ilintili
4 Runden.
214
ok ey ylenebilir. nk byk sorunlar onlann kendilerini
kavramasna izin verseler bile, kurbaalarn, sskalarn onlara sk
sk tutunmasna izin vermezler. Fi tarihinden beri onlarn bee
nisi byledir- korkun diilerle paylatklar bir beeni.
yleyse neden imdiye dek, trellie bu kiisel yolda yakla
an, trellii bir sorun olarak bilen, bu sorunu kendi kiisel derdi,
ikencesi, ksnll, tutkusu olarak bilen birini, kitaplarda bile
bulamadm hi. Besbelli, trellik imdiye dek hi sorun olmad.
Tersine ahlak birinin btn gvensizliklerden, uyumsuzluklar
dan, elikilerden sonra tekiyle zerinde anlaabildii bir yer,
dnrlerimizin kendilerinden bile uzakta dinlendikleri; derin
bir soluk aldklarn, dirildiklerini duyumsadklar barn kut
sanm yeri oldu. Trel deerlendirmeleri eletirmee kalkan
birini grmedim hi. Bilimsel merakn, bir sorunu kolayca nce
den gren, daha ne yakaladklarn bile bilmeden onu havada
kapan, psikolojistlerin, tarihilerin, rafine, deneysel imgelemleri
nin en belli belirsiz giriimlerini bile zlyorum. Ben bu duygula
rn, deerlendirmelerin kkeninin tarihini kefetmek iin balan
g dzeyinde, yavan bir iki abay (bu bir eletiriden tmyle
farkldr, etik dizgelerin tarihinden de farkldr) glkle buldum.
zel bir durumda, bu tr bir tarihe sempati duyulmas iin;
yetenei cesaretlendirmek iin her eyi yaptm- bugn bana g
rnd gibi bouna bir abayd.5
Bu ahlak tarihilerinin (ou Ingilizdir) pek deeri yoktur.
Genellikle hi kuku duymadan belli bir ahlakn buyruuna gi
rerler, bugn halkn safa azna sakz ettii hristiyan ahlaknn
gzde bo inanlarn - rnein, trel eylemin z niteliinin zge
cilik, kendini kurban etme ya da sempati ile acma olduu inan
cn- paylaarak, bilmeden bunun kalkan taycs, izleyicisi ola
rak hizmet ederler. Onlann ortak yanl ncl, uluslann, en
azndan ehli uluslarn, ahlakn belli ilkeleri zerinde uylatn
onaylamalar, sonra da bundan hem sizin hem de benim iin bu
ilkelerin koulsuz biimde balayc olmak zorunda olduu sonu
cunu karmalandr; ya da, tersine, ayr ayr uluslar arasnda trel
deerlendirmelerinin zorunlu olarak farkl olduu gereini gre
rek, bundan hibir ahlakn balayc olmad sonucunu karma
lardr. kisi de ayn lde ocukadr.
BENC KTAP
3 Nietzschenin burada Der Ursprung der moralisher Empfindungen (1877) ile
Entstehung des Gewissens'in (1885) yazan Paul Reey ima ettii dnlr.
215
EN BLM
Onlarn en incelmilerinin yanl udur Onlar, bir halkn
kendi ahlak konusundaki ya da insanln btn insan ahlak
konusundaki belki de en alka kanlarn -onun kkeni, dinsel
kstlamas, zgr istem bo inanc ile bu trden eyler konusun
daki kanlar- ortaya karp knarlar; sonra da trelliin kendisini
eletirdiklerini sanrlar. Gelgelelim "-malsn buyruunun deeri,
bu buyruk konusundaki kanlarn kendilerinden, bu buyrukla
birlikte grleebilen yanlglarn zararl otlarndan temelde ayr
dr, bamszdr da. Bu bir hastaya verilecek ilacn deerinin,
temelde hastann ilac bilimsel olarak dnmesinden ya da yal
bir kadn gibi dnmesinden bamsz olmas lsnde kesin
dir. Ahlak bir yanltan gelimi de olabilirdi, bu gerein anla
lmas, ahlakn deeri sorununu etkilemezdi.6Dolaysyla imdi
ye dek hi kimse ahlak ad verilen, btn ilalarn en nlsnn
deerini snamad.- Snamak iin nce bir kez sormak gerek.
Pekala! Bizim iimiz dpedz bu.
346
Bizim soru iaretimiz.- Ama siz bunu anlamyor musunuz?
Gerekten de insanlar bizi anlamakta glk ekecekler. Biz
szckleri aryoruz; belki kulaklar da aryoruz. yi ho da biz
kimiz. Biz kendimizi basite eski deyile tanrsz ya da inansz
ya da ahlaksz diye adlandrmak isterdik istemesine ya bu sz
cklerin bizi adlandrdna pek inanmyoruz. Biz bunlarn
yz. yle ileri kertede ki biri,- sen merakl bey- bizim bu
noktadaki gzpekliimizi hibir zaman anlayamazsn. Bizimki
inanszlktan bir inan, bir ama, bir ehitlik hazrlamak zorun
da olan bir kopuun acl, tutkusu deil artk. Biz dnyann
gidiinin hi tanrsal olmadn; onun insan ltlerine gre bile
ussal, acmal, ya da adil olmadn anlayarak souduk, katlatk.
inde yaadmz dnyann tanrsal olmadn,1ahlakd oldu
unu, "insanlk d olduunu pek iyi biliyoruz,- biz onu, istei
mize, dileimize gre, akas bir gereksinime gre, fazlasyla
yalan yanl yorumladk. nk insan sayg duyan bir hayvandr,
gvensizdir de. Ayn zamanda, bu dnya, bizim sandmz de
6 Burada trelliin deerinin, salkla, yaamla ya da son-uta erkle ilikisine
bal olduu varsaylyor.
7 Ungottlich.
216
BENC KTAP
erde deil, bizim gvensizliimizin onu ele geirmesi hemen
hemen kesin. Ne lde ok gvensizlik, o lde ok felsefe.
Onun deerinin daha az olduunu sylemekten kendimizi sa
knyoruz: nsanlarn gerek dnyann deerini aan deerler bul
duklarn ileri srmesi bize gln grnyor bugn. Bu, tam da
bizim insann byklenmesinin ar sapkl diye; byle olduu
uzun sredir bilinmeyen bir usdlk diye srtmz dndmz
eydir. Bu, en son acl ktmserlikte dile getirilmitir. Buda'mn
retisi bunun daha eski, daha gl dile getiriliiydi; ama, daha
kukuyla, daha iki anlaml olsa bile Hristiyanhkta da var. u da
var ki daha kukuyla, daha iki anlaml dile getirilmesi yznden,
onlardan daha az batan karc deil.
"Dnyaya kar insari'nn, "Dnyay yadsyan ilke olarak insa
nn, eylerin deerinin ls olarak insann, sonunda kendi varo
luunu kendi terazisine koyan, ama kendi varoluunun hafif gel
diini gren dnya yargc olarak insann havalara girmesi hepsi-
sonunda bu havalarn kocaman yavanlnn bilincine varyoruz,
bu yzden de hastalanyoruz. "nsan ve dnya derken, kck
ve" szcnn yce kurumlan ile ayrlarak insan ile dnya
nn yan yana konduunu grr grmez glyoruz. Byle glenler
olarak, biz insan kmsememizi bir adm daha ileri
vardrmyor muyuz dpedz? Bu yzden ktmser olmuyor
muyuz; bizim iin bilinebilir olan varoluu kmsemiyor mu
yuz? Bylece de ortada bir kartlk olduundan kukulanmyor
muyuz?- Belki de yaama balanmamz salayan saygmzla im
diye dek evimizde olduumuz dnya ile bizim ta kendimiz olan
teki dnyann8kartl- acmasz bir kuku, kkl bir kuku,
olanakl en derin kuku, biz Avrupallarn denetimini giderek
daha kt biimde ele geiriyor. Gelecek kuaklar kolayca bir
ya/ ya da ile kar karya brakabilecek bir kuku: "Ya sayglarn
z ya da kendinizi yok edin." kincisi yoksaycltk olurdu; ama
birincisi de -yoksayclk olmaz myd? Bizim soru iaretimiz bu?
347
inananlar ile onlarn inanma gereksinimleri.-Gelimek iin
ne ok inanca gerek duyar insan. Ona yapt iin sarslmak
istemeyen birine gre, inan nasl da salamdr; bu inan kiinin
8 Einer andren Welt, die wir selber sind.
217
EN BLM
gcnn -ya da daha ak sylersek, gszlnn- lsdr.
Bence, bugn bile, yal Avrupada birok insan Hristiyanla
gerek duyuyor. Hl inananlar bulmasnn nedeni bu. nk
insan byledin Bir inan nermesi onun nnde bin kez rt
lebilir- gene de bu inanca gerek duyuyorsa, Incilin sz ettii nl
"gcn kantna uygun olarak, onu tekrar tekrar "doru" sayacak
tr. Bazlar hal metafizie gerek duyuyor; ama bu da kesinlie
doru atlgan bir istem. Bu istem, bugn bilimsel pozitivist
formda kendini ok sayda insann zerine boaltyor. Kendisin
den klarak bir eylerin salama balanmak istendii bu istem
(bu arada insanlar bu istemin cokusuyla kesinliin temellendi-
rilmesini hafife alyor, savsaklyorlar)- bu da bir destek, bir daya
nak; ksacas dinsel, metafizik sistemleri, her trden kanlar ya-
ratmasa bile- onlar koruyan- u gszlk igds...
Gerekte, btn bu pozitivist dizgelerin evresinde belli bir
ktmser i skntsnn duman ttyor, yorgunluk, yazgclk,
d krkl, yeni d krklar yaama korkusu gibi kokan bir
ey... - ya da gsterili gazap, kt huy, hakl fke anarizmi; g
szlk duygusun verdii teki semptomlar ya da maskaralklarn
tm. En zeki adalarmzn bile kendilerini perian kelerde,
darlklarda,- rnein yurtseverlikte (Franszlarn chauvinisme
Almanlarn "Alman olmak diye adlandrdklar eyi anlatmak
istiyorum) ya da doann yalnzca tiksinti, aknlk uyandran
blmn (bugn insanlar bu blm la verite vraie9diye ad
landrmaktan holanyorlar) ekip karan, soyan Fransz natura-
lizminin bieminde olduu gibi nemsiz estetik amentlerde; ya
da Petersburg tarz yoksayclkta (urunda lecek lde inan
szla inanma) -yitirdikleri keskinlik bile, hep bir inanca, deste
e, omurgaya, arkadan payandaya duyulan ihtiyac aa vuru
yor...
stek yokluunda inan en ok gz dikilen, en ivedi gerek du
yulan eydir. nk istek, buyruun etkisi olarak, egemenliin,
gcn en kesin imidir. Baka deyile, insan buyurmay ne lde
az bilirse, o lde buyuran, iddetle buyuran birine- bir tanrya,
bir prense, bir snfa, bir fizikiye, gnah karan bir papaza, bir
retiye ya da parti bilincine- gz diker. Herhalde bundan iki
dnya dininin, hristiyanlk ile Budizmin kkenlerinin, en bata da
birdenbire yaylmalarnn, istein byk kne, hastalna
9 Hakiki hakikat
218
b e i n c i k i t a p
bal olduu anlalabilir. Gerekten olan biten buydu: ki din de,
istein hastaland, bu yzden de, birtakm -malsm"lar bak
mndan btn btn umutsuz bir isteme yol at bir koulla
karlatlar. ki din de, istein tkendii alarda, insanlara fana
tizmi rettiler; bylece saysz insana destek oldular, istemenin
yeni olanaklarn, istemeden duyulan mutluluklar sundular.
nk fanatizm, btn duyu dizgesinin, btn anlama yetisi
dizgesinin, imdiye dek baskn olagelen bir tek bak asn, duy
gunun ar beslenmesi (hipertropi) uruna hipnotize etme tr
olarak, en gszn, en gvensizin bile ulatrlabildii "istek
gcdr" dpedz - Hristiyan, buna inancm der. nsan kendisine
buyrulmas gerektii temel inancna erdiinde, bir "inanan olur.
Tersine, en ince iplerin, olanaklarn zerinde durup uurum
kysnda dans etme altrmas yapm olarak insan yle bir ken
dini belirleme gc, mutluluu; yle bir isteme zgrl tasar
layabilir ki, tini, bu tasarmda tm inanlar, btn kesinlik istek
lerini brakr. Byle bir tin en yetkin zgr tin olabilirdi.
348
Bilginlerin kkeni zerine.- Avrupada bilginler, zel bir top
rak gerektirmeyen bir bitki gibi, her tr snftan, her tr toplum
sal koulda geliirler. Dolaysyla onlar zce, ister istemez demok
ratik dnceyi tarlar. Ama bu kken kendini ele verir. nsan
gzlerini bilimsel bir kitapta bilginlerin entellektel zelliini -
her bilginin bir zellii vardr- saptamak, onu i stnde yakala
mak iin eittiinde, hemen her zaman, bunun ardnda bilginin
n tarihi, onun ailesi, zellikle ailesinin uralar ile, el sanatlar
ile yz yze gelir.
Burada u duygu dile gelir Artk bu kantland, bylece haz
rm", "tamamlanan ii" onun bak asndan onaylayan, genellikle
bilginin kanndaki atas ile igdsdr. Kantlama inanc yalnz
ca hamarat bir soyun alardan beri "iyi sanatkarlk sayageldii
eyin bir belirtisidir.
Bir rnek: Sz gelii, devi her zaman eit eit materyali
dzenlemek, onlar ayr ayr dosyalara datmak, genelde eyleri
ematize etmek olan kayt grevlilerinin ya da her trden bro
grevlilerinin oullar, bilgin olduklarnda, hemen hemen her
zaman, bir sorunu ancak ematize edildiinde zlm sayarlar.
219
EN BI LI M.
Temelde yalnzca ematik kafalar olan filozoflar vardr. Bunlar
iin baba mesleinin biimsel yn bir ierik olmutur. Snfla
ma, kategori tablolar oluturma becerisi bir eyi ele verir Biri
ana babasnn ocuu olmann bedelini demektedir.
Bir avukatn olu, bilgin olarak bir avukat olmak zorundadr.
Her eyden ok davasnn doru grlmesini diler, bunun yann
da belki de davann hakl olmasn... Protestan din adamlarnn,
retmenlerin oullar, bilgin olarak, davalann yalnzca yiite,
itenlikle dile getirdiklerinde kantlanm saymalarndaki ocuk
su kesinlikleri ile ayrd edilebilirler. Temelde dpedz inanlma
ya almlardr- nandrma, babalarnn el sanatdr." te yandan
i evresine, halknn gemiine uygun olarak, bir Yahudinin en
az alk olduu ey inanlmaktr. Yahudi bilginlere bu adan
bakn:Hepsi manta byk bir sayg duyarlar; bu da demektir ki,
akl yrtmelerin gc ile zorlayc bir uyum iindedirler. Onlar
rk, snf nyarglar ile karlatklar yerde bile, kimsenin onlara
seve seve inanmad yerde bile mantkla kazanmak zorunda
olduklarn bilirler. nk mantktan daha demokratik bir ey
yoktur, mantk kiilere rtbesine gre deer vermez; arpk bu
runlarla dz burunlar arasnda ayrm yapmaz (yeri gelmi iken
syleyelim: Avrupa'nn, insanlarn daha mantkl dnmesi,
daha temiz entellektel alkanlklarn yerlemesi bakmndan,
Yahudilere epeyce gnl borcu vardr. - En ok da alanacak
lde draisonnable10bir rk olan, bugn bile hl nce kafala
rn ykamalar gereken Almanlar... Yahudiler etki kazandklar
her yerde insanlara ince ayrmlar yapmay, daha aydnlk, daha
temiz yazmay rettiler; onlarn devi her zaman "raison"a11
kulak verilmesini salamakt.
349
Bir kez daha bilginlerin kkeni.- nsann kendisini korumak
istemesi, bir sknt koulunun varln gsterir. Bu istek onun
kendi gcn arttrmak isteyen temel yaam igdsnn snr
landnn belirtisidir. Gcn arttrmay isteyerek insan sk sk
kendini korumay tehlikeye atar, hatta kurban eder. Baz felsefe-
10 Usd.
11 Us anlamna gelen franszca szck Nietzsche'nin kendini Almanlardan
Alman Anti-Semitizmindcn- ayr tutma kararlln gsterir
220
ilerin- rnein veremli Spinozamn- kendini koruma igdsn
ok nemli saymas, onu byle grmek zorunda olmas ok
semptomatik saylmaldr, nk onlar sknt iindeki bireylerdi.
Bizim modem doa bilimlerimizin batan sona Spinozac
retiye taklp kalmalar (en yekin, en kt biimde Danvincilik
buna rnektir, "varolu sava retisi yznden anlalmaz bi
imde tek yanldr) herhalde doa bilimcilerinin ounun kke
nine bal olsa gerek: Onlar bu bakmdan "halktandr; atalar
yoksul sradan insanlard, hayatta kalmann glklerini ilk elden
biliyorlard, hem de ok iyi biliyorlard. Btn ngiliz
Darvvincilii ngilteredeki ar nfusun kf kokusunu, darln,
kk insanlarn ar kalabalnn havasn solur gibidir. Oysa
bir doabilimci, insansal kesinden ortaya kacaktr Doada
darlk, ktlk deil, samala varacak lde taknlk, savurgan
lk egemendir. Varolu sava, yalnzca bir istisna, yaama istemi
nin geici bir snrlamasdr. -Yaama istei olan g isteminin
gerei olarak- byk kavga da kk kavga da, ar basmann,
byyp gelimenin, gcn evresinde yaanr her yerde.
350
Homines religiosininn onuruna.- Kiliseye kar sava, baka
eylerin yan sra -nk bu birok ey demektir- daha yaygn,
daha keyifli, daha drst, daha yzeysel yaradllarn, daha ar
bal, daha derin, daha dnceli, akas, varoluun deeri ze
rine, kendi deerleri zerine kalc bir kukuyla dnp duran
daha kt, daha kukucu insanlarn egemenliine kar da sava
dr. Halkn ortak igds, duyarl neesi, "iyi yrekleri onlara
bakaldrd. Btn Katolik kilisesi insann doas konusundaki
gney kukusunun zerinde durur. Bu, kuzeyde hep yanl anla
lr. Bu kuku, Avrupann gneyine dounun derinliklerinden,
en eski, gizemli Asyadan, onun dnceye dalmasndan miras
kalmtr. Protestanlk, zaten bir halkn, drst, saf kalpli, yzey
sel olan uruna bakaldrsdr (kuzey hep gneyden daha iyi
yrekli, daha yzeysel olagelmitir). Gelgelelim asay trenle, iyi
insanlarn (koyunlann, eeklerin, kazlarn, saaltlmayacak l
de yzeysel yaygaraclarn, modern dncelerin tmarhanesi
iin olgunlamam olanlarn) eline veren, Fransz Devrimi oldu.
BENC KTAP
12 Dindar insan
221
EN BLM
351
Rahip yaradlllarn onuruna.- Ben kamunun (bugn ka
mudan baka ne var ?) bilgelikten anlad ey yznden- onlar
bilgelikten ayrda yatan, gevi getirirken ciddi ciddi yaam gz
leyen ky rahiplerinin uysallm, zeki, srms vurdum
duymazln, dindarln anlar- filozoflarn her zaman kendileri
ni bilgelikten olabildiince uzakta hissettiklerini dnyorum,
belki de filozoflar yeterince halk ya da ky papaz olamadkla
rndan byle oluyordur. Besbelli, halkn, onlara en uzak olan
anlayabileceine inanmay en son filozoflar renecek. Halka en
uzak olan, durmadan yksek sorunlarn, en zor sorumluluklarn
frtna bulutlarnn iinde yaayan, yaamak zorunda olan (hibir
zaman bir gzlemci, darda, gvende, nesnel biri olmayan...)
bilgi adamnn [erkennenden] byk tutkusudur.
Halk kendi bilge ideallerini kurar iken bambaka bir insan
trne sayg duyar. stelik, onlar bu tr bir adama en gzel
szler, en byk onurlar balamakta yerden ge hakldr
onlara yakn olanlar, u lml, ciddi, yaln dnen, namuslu
rahip tiplerdir. Halkn bilgelik karsndaki korkusu bu tr
insanlar ver. Halkn, onlardan biri olan, onlarn arasndan kan
ama halkn gnencine adanan, bunun iin seilen, bu uurda
kurban edilen -Onlar kendilerinin tanrya kurbn edildiine
inanrlar- bu adamlardan daha fazla kime kran duymak iin
nedeni var? Halkn zarar grmeden iini dkt kiiler bu
adamlardr, insanca gizlerini, zntlerini en kt sorunlarn bu
adamlara atarak kurtulurlar (nk insan kendini dile getirerek
kendinden kurtulur; itiraf ettiinde" insan unutur.)
Derin bir gereksinim bunu buyurur; nk ruhun pislii, o
adamlardaki saf, artc suyu olan lamlara gerek duyar. Bu pislik,
hzl bir sevgi akntsna gerek duyar; kamu salna uygun ol
mayan byle bir hizmeti kendini kurban ederek grmee can
atan gl, alak gnll, saf kalplere gerek duyar- nk bu
doz, bir kurban gerektirir; rahip kurban edilmi bir adamdr,
yle de kalr.
Halk, bu biimde kurban edilmi, uysallatrlm ciddi "i-
nan" adamlarnda bilgelik bulur. Bilgelik burada birinin kendi
222
gvensizliine gre ky rahiplerinin elde ettii bilgi, kesinlik13
demektir. Bu szc, bu saygy onlardan kim alabilir? -
Gelgelelim, tersine, filozofun gznde rahibin hl halk olmas,
bilgi adam olmamas da bouna deildir- en bata rahipler bilgi
adamna inanmazlar; bu inan ya da daha dorusu bo inan y
znden onlar 'halk" gibi kokar. Y unanistanda filozof14szcn
bulan alak gnlllkt, bu alak gnlllk- Pythagoras, Pla
ton gibi gurur, kendine egemen olma canavarlarnn alak gnl
ll- birinin kendini bilge diye adlandrmasndaki kibirli ks
tahl tinin aktrlerine brakt.
352
Ahlakn olmamas yle seyrek ki.- plak bir insann genel
likle utanlacak bir grn vardr. Bizden, Avrupallardan sz
ediyorum (dii Avrupallardan bile deil). Diyelim ki, birtakm
byclerin ktl yznden, bir masann evresinde oturan
en neeli topluluk kendini soyunuk, giysisiz durumda buluverdi.
Bence onlarn yalmzca neeleri deil en gl itahlan bile kaar
d. Grne gre Avrupallar, giysi denilen maskaralk olmadan
edemiyorlar pek.
imdi "ahlakl adamn giydirilme biimini dnn, nasl da
trel formllerin, terbiye kavramlarnn ardna saklanmtr -
eylemlerimizin yolu yardmseverce dev, erdem, dayanma,
onur, kendini yadsma kavramlan ile grnmez olacak biimde
rtlmtr. Btn bunlarn ayn lde iyi bir gerekesi yok
mu? Bunlarn insan ktln, alakln -iimizdeki yabanl
hayvan- maskelemeyi amalad sanmyorum. Tersine, bence
dpedz evcil hayvanlar olarak utanlacak bir grnmz var,
evcil hayvanlar olarak trel giysiye ihtiyacmz var. Avrupa'da
"ierideki adam kendini utanmadan "gsterecek" (ya da kendini
gsterdiinde gzel olacak) lde kt deil. Avrupal, evcil
olmak iin iyi gerekeleri bulunan sayr, hastalkl, srnen bir
hayvan olduu iin trellii giyiniyor; nk o, neredeyse bir
dk, yarm, gsz, ksrk bir ey...
BENC KTAP
13 Sicher hem gvenli hem de emin anlamna gelir, Unsicherheit gvensizlik
anlamna geldii gibi emin olmama anlamna da gelir.
14 Bilgi sever anlamna gelir.
223
EN BLM
Trel giysiye bir canavarn korkunluu gerek duymuyor, ona
gerek duyan derin vasatl, kaygs, kendisinden sknts ile bir
sr hayvan. Avrupal daha soylu, daha nemli, daha sayg deer,
"tanrsal grnsn diye ahlak giyer- bunu itiraf edeliml-
353
Dinlerin kkeni zerine.- Din kuranlann zgn buluu ilkin:
disciplina voluntatisetkisi yapan belli trde bir yaam, gnlk
alklar koymak, ayn zamanda can skntsn ortadan kaldrmak
t- sonra da bu yaam biimine, onu en yce deer ile aydnlatl
m gsteren bir yorum getirmekti, bylece, bu yaam biimi,
birinin urunda dvecei, belli koullarda uruna kendini kur
ban edecei bir ey oluyordu. Gerekte, bu iki bulutan kincisi
daha nemliydi. Birincisi, yaama biimi genellikle daha nce de
vard, teki yaam yollar ile birlikteydi, ama kimse onun i dee
rinin bilincinde deildi. Din kurucularnn nemi zgnl onu
grmelerinde, semelerinde, ilk kez onu nasl kullanabileceini,
onun nasl yorumlanabileceini kestirmelerindedir.
rnein, sa (ya da Paulus) Roma tarasnda kk insanlarn
nasl yaadn buldu. - alak gnll, erdemli, kstl bir yaam.
O bir yorum sundu, bu yaama biiminde en yce anlam, en
yksek deeri buldu- bununla da btn teki yaama biimlerini
kmseme gzpeklii, sakin Herrnhut fanatizmini,16 by
dke byyen, sonunda dnyay (akas Roma ile btn im
paratorluun st snfn) alt etmee hazr olan gizli, yeraltnda
yaayan bir z gven buldu. Buda da, benzer biimde, kendi
durumunda halknn btn snflarna toplumsal katmanlarna
dalm bir insan tipi buldu. Bu insan engelikten tr iyi, iyi
yaradll idi gene tembellikten tr bu tip, hemen hemen
hibir eye gerek duymadan, perhizde yayordu, (en bata da
saldrgan deildi). O, bu insan tipini, btn uis inertiae'si17 ile
birlikte, yeryzndeki dertlerin (genelde iler, eylemler demek
tir) tekrarlanmasn nleyeceine sz veren bir inancn iine ka
nlmaz bir biimde nasl yuvarlayacan anlad. Bunu anlamak
onun dehasyd. Bir din kurucusu olmak iin insann, imdiye dek
13 stem disiplini.
16 Moravian kardelii.
17 Sre durum yetisi ya da atalet gc.
224
birbirine ait olduklar saptanmam ruhlarn belli bir ortalama
tipi konusunda amaz bilgisi olmaldr. Onlar bir araya getiren
din kurucusudur. yleyse bir din kurmak, her zaman bilmenin
uzun sreli bir enliidir.
354
"Trn dehas zerine".- Bilin sorunu, (daha kesin syler
sek bir eyin bilincinde olma sorunu) yalnzca ondan ne lde
vazgeebildiimizi kavramaya baladmzda ortaya kar. imdi
fizyoloji ile hayvan tarihi, bizi byle bir kavrayn (Onlarn
Leibnizin nden uan kukusuna ulamalar iki yz yl ald)
balangcna yerletiriyor. nk biz dnebiliyor, duyumsaya
biliyor, isteyebiliyor, anmsayabiliyoruz, szcn her anlamnda
eyleyebiliyoruz; gene de bunlarn hibiri (metaforik olarak
dendii gibi) bilincimize girmek zorunda deil. nsan kendini
bir aynada grmeden btn mrn geirilebilir. imdi bile, bu
sorun bakmndan, yaammzn byk bir blm bu ayna etkisi
olmadan yaanyor. Eski filozoflarn kulana ne lde saldrgan
bir sz gibi gelirse gelsin, bizim dnmemiz, duyumsamamz,
yaama isteimiz bakmndan da doru bu. En nemli konuda
yzeyse] ise, bilin niye var?
imdi, benim yantm, onun ierdii an savlar dinlemee
istekliyseniz, bence bilinliliin incelmilii ile gc her zaman
insann (ya da hayvann) iletiim sas ile orantl olmutur. Bu
sa da iletiim gereksinimi ile orantl gibi grnmektedir.
Gelgelelim, bu son sylediimden, iletiim ustas olan, gereksi
nimlerini anlatmada usta olan tek bir adam, gereksinimleri bak
mndan tekilere en ok baml kiidir sonucu kmamal. Bence
durum btn bir rklar18btn kuak zincirleri bakmndan by
le: Gereksinimin, skntnn insanlar tekiler ile daha abuk,
daha incelikli iletiime; daha abuk daha iyi anlamaya zorlama
snn sonucu iletiim sanatnn fazlal, iletiim gcnn artma
sdr. -Sanki usul usul biriken imdi onu harcayacak bir mirasyedi
bekleyen bir sa gibi. (u sanat denilenler, bu tr mirasyediler
dir, sylevciler, vaizler, yazarlar da- onlarn hepsi uzun bir zinci
rin sonuna gelen insanlardr, bunlarn her biri, szcn en iyi
BENC KTAP
18 Rassen.
225
EN BLM
anlamnda, "ge doanlardr, dediim gibi, yaradla miras ye
didirler.
Bu gzlemin doru olduunu varsayarak artk bilinliliin ile
tiim gereksiniminin basksyla gelitii; batan beri onun yalnzca
insanlar arasnda gerekli, yararl olduu (zellikle buyuranlar ile
boyun eenler arasnda]; onun bu yararla orantl olarak gelitii
varsaymn ilerletebilirim. Bilinlilik gerekte yalnzca insanlar
arasndaki bir iletiim adr, ancak bu nitelii ile gelitirilmesi
zorunludur; yrtc bir hayvan gibi yalnz bana yaayan bir insan
ona gerek duymayacakt.
Eylemlerimizin, dncelerimizin, duygularmzn, hareketle
rimizin -en azndan onlarn bir blmnn- bilincimize girmesi
bu korkun, insana uzun bir zamandan beri efendilik eden "-mak
zorundasn"n sonucudur. Soyu en fazla tehlikeye giren hayvan
olarak insann yardm etmeyi, korumay renmesi gerekiyordu;
akranlarna ihtiyac vard, skntlarn dile getirmeyi, kendisini
anlalr klmay renmek zorundayd. Bunun iin de en bata
bilinlilie" gerek duydu. Onu skntya sokann ne olduunu
kendi kendine bilmek zorundayd; nasl duyumsadn bil
mek" zorundayd. Ne dndn bilmek zorundayd. n
k, bir kez daha sylersek: nsan, birok canl gibi, dndn
bilmeden dnr; bilinlilie yol aan dnme, dnmenin
olsa olsa kk bir blmdr- en yzeysel, en kt blm-
nk ancak bu bilinli dnme szcklerin biimini- bu da
iletiim imlerinin biimini demektir- alabilir. Bu olgu bilinliliin
rtsn kaldrr.
Ksacas, dilin geliimi ile bilincin (usun deil, yalnzca usun
bilinlilie girmesinin yolu) geliimi el ele gider. Buna insanla
insan arasnda yalnzca dilin deil bakn, tokalamann, bir jestin
de kpr olarak hizmet ettiini ekleyelim. Bizim bilincimizde
duyu verilerinin ortaya kmas, onlar sabitleyebilme, onlar
dsalmasna sergileme gcmz, bunlar imler aracl ile
bakalarna aktarma ihtiyacmzla orantl olarak artar. mler bu
lan insan ayn zamanda kendini her zamankinden daha fazla bilen
insandr. nsan kendi bilincini ancak sosyal bir hayvan olarak
kazand, - hl da bunu yapyor, giderek daha fazla yapyor.
Grld gibi benim dncem bilincin znde insann bi
reysel varlna ait olmad, daha ok onun toplumsal ya da sr
doasna ait olduudur. Buradan u kar: Bilin, toplumun ya da
srnn yarar ne lde gelimesini gerektiriyorsa o lde
226
incelikle geliti. Sonu olarak, dnyadaki en iyi niyetle, olabildi
ince bireysel olarak "kendimizi bilme isteimiz, her birimizde
bireysel olann deil ortalama olann bilincine varmamz sala
yacaktr. Dncelerimiz- trn dehas ile- durmadan bilinlilik
nitelii ile ynetilir, srnn bak asna geri evrilir. Temelde
btn eylemlerimiz, hepsi, karlatrlamayacak lde kiisel,
esiz, snrszca bireyseldir; buna kuku yok. Ama bunlar bilince
evirir evirmez artk byle grnmezler.
Benim onlar anladm biimde grngcln,19 perspek-
tifiliin z budur. Hayvansal bilincin doasna bal olarak,
bizim bilincine varabileceimiz dnya, olsa olsa bir yzey-
dnyadr, im-dnyadr; ortak, ortalama klnm bir dnyadr.
Bilincine varlan her ey, dpedz bu bilincine varmadan tr,
s, ince, nispeten bn, genel, im, sr iareti olur kar. Btn
bilincine varmalar, temelde byk bir bozulmayla, yanllamayla,
yzeyselletirmeyle, genellemeyle balantldr. Sonunda bilincin
gelimesi bir tehlike olur.
En bilinli Avrupallarn arasnda yaayan herkes, onun bir
hastalk olduunu bilir. Kestirilecei gibi, burada beni ilgilendiren
bir zne nesne kartl deil. Bu kartl gramerin (halkn me
tafiziinin) tuzana yakalanan bilgi felsefecilerine brakyorum.
Beni ilgilendiren "kendinde ey ile grn arasndaki kartlk
hi deil. nk bu konuyu byle bir ayrma karar verecek l
de "bilmiyoruz. Bilgi iin, "hakikat iin organmz yok. Biz,
ancak insan srsnn, trnn kar bakmndan yararl olduu
lde biliyoruz (ya da inanyoruz ya da dlemliyoruz.) Burada
yarar" denilen ey bile, sonuta, yalnzca bir inan, imgesel bir
ey. Belki gnn birinde tam da bu belal aptallk yzenden yok
olacaz.
355
"Bilgi"20kavrammzn kkeni.- Bu aklamay sokaktan al
yorum. Halktan birinin yle dediini duydum: Benim kim ol
duumu bildi.21O zaman kendi kendime sordum. Halk aslnda
bilgiden ne anlyor? Bilgi isterlerken ne istiyorlar? undan fazlas-
BElNC KTAP
19 Phnomenalismus.
20 Erkenntnis.
21 Er hat mich erkannt.
227
EN BLM
m deil: Yabanc bir eyin bildik bir eye geri gtrlmesi. Ya biz
filozoflar- biz bilgiden sz ederken bundan daha fazlasn m
sylemek istiyoruz? Bildik demek, bizim artk amayacak l
de altmz; bizim iin gndelik olan; balandmz bir kural
olan, iinde kendimizi evimizde hissettiimiz her ey, her bir ey
demektir. Bizim bilgi isteimiz, bilinene duyulan bu ihtiyacmz;
yabanc, allmam, sorgulanabilir bir eyi, artk bizi rahatsz
etmez duruma gelinceye dek aa karma istei deil mi? Bizim
bilme dediimiz, korku igds deil mi? Bilenlerin sevin hay
krlar dpedz yeniden ulalan gvenlik duygusu deil mi?
Bu filozof, dnyay ideaya geri gtrmekle onu bilinir klaca
kuruntusuna kapld. Ah] "dea" onun iin bu lde tandk,
bildik olduu iin; bylesine allm olduu iin bu kuruntuya
kaplmad m? -Yoksa artk ideadan pek korkmad iin mi...?
Ahi u bilenlerin yetingenlii! Onlarn, ilkelerine, dnya bil
mecesine sunduklar zmlere bunu unutmadan bakn. eyler
de - Onlarn altnda ya da arkasnda- bizim iin talihsiz biimde
pek bildik olan bir ey, rnein bizim arpm tablomuzu ya da
mantmz; ya da istememizi, arzumuzu bulduklarnda -nasl da
sevinirler hemencecik! nk bildik olan bilinin22Onlar bunda
uzlarlar. En saknmllan bile, bildik olann en azndan yabanc
olandan daha kolay bilinebileceini, rnein, bizim iin daha
bildik olduu iin "i dnyadan bilincin olgularndan" balama
nn yntemsel bir yasa olduunu kabul ederler. Yanllarn yanl
! Bildik olan, allm olandr; allan da bilinmesi- akas bir
sorun olarak grlmesi, yabanc, uzak olarak, "dmzda" olan
olarak grlmesi en zor olandr. Doa bilimlerinin psikoloji ile
bilin eletirisine -doal olmayan bilimlere diyesim geliyor- gre
byk kesinlii, dpedz yabanc olan nesne edinmelerine da
yanr, bu arada, yabanc olmayan nesne edinmeyi istemek bile,
neredeyse eliiktir, samadr.
356
Avrupa'da eyler nasl daha artistik olacak.- Bugn, bi
zim yaadmz, bunca etkenin artk insan zorlamaz olduu
gei anda bile, geim derdi, hemen hemen btn erkek Av-
rupallar, belli bir rol, meslek denilen eyi benimsemee
22 Was bekannt ist, ist "erkannt".
228
BENC KTAP
zorluyor. be kii zgrln koruyor, bu rol semenin
grnr zgrln... Birok erkek iin bu rol seilmi bile.
Sonu tuhaf. Bu rol, ileri yalara ulatka onlarn kafalarn kar
tryor. Kendi "iyi icraatlarnn'' kurban oluyorlar. "Mesleklerin
de karar kldklarnda, kendilerini bir sr rastlantnn, mizacn,
kaprisin kullandn -bu arada bir sr baka rol oynam olabi
leceklerini; u anda o rolleri oynamak iin ok ge olduu unut
mu oluyorlar. Daha derinden bakldnda rol kiilik oluyor,
sanat da doa oluyor.
nsanlann kendi mesleklerinin, ekmeini bu meslekten ka
zanmann onlarn aln yazs olduuna kat bir gvenle, hatta
sofuca inandklar; rastlant, rol, kapris gibi eleri tanmak iste
medikleri alar oldu. Orta alara zg u kocaman toplumsal
kuleler, bu inancn, snflarn, loncalarn, kaltmsal tecim ayrca
lklarnn yardm ile dikildi. Bu toplumsal kuleler kesinlikle bir
eyden tr vlmee devam ediyorlar Kalclk (kalclk yer
yznde birinci snf bir deerdir.)
Ama, bu inancn brakld, kstah bir inancn; kart bir ba
k asnn ortaya kt, gerekten demokratik alar da var. -
ilk kez Perikles dneminde belirginleen Atinal inanc; git gide
Avrupa'nn da inanc olagelen bugnk Amerikan inanc. Byle
alarda birey, neredeyse her eyi yapabileceine, hemen hemen
her rol oynayabileceine inanr, herkes kendi kendisiyle dene
meler, doalamalar yapar; yeni denemelere giriir, deneylerinden
holanr; her trl doa durup sanat olur...
Yunanllar, bu rol inancn -dilerseniz sanat inancn- kabul
ettikten sonra, bilindii gibi, adm adm, harika ama yknlme-
e her bakmdan deer olmayan bir dnm geirdiler. Gerek
ten aktrler oldular, bu nitelikleri ile btn dnyay; hatta so
nunda dnyay alt eden gc byleyip alt ettiler (nk Ro-
may yenen, genelde akl ermeyenlerin syledii gibi Y unan kl
tr deil; Grculus histrio idi...23Ne var ki, korkarm, biz mo
dern insanlar da epeydir ayn yoldayz. Bu durum, bugn istenirse
kavranabilecek lde ele avuca gelen bir eydir. Kii nasl rol
yaptn kefetmee baladnda; nasl bir aktr olabildiini
anlamaa baladnda aktr olur.
Bununla, daha kat, daha snrl alarda hibir zaman geli
meyen, ya da en azndan onursuzluun kukusundan, yasaklama
23 Kk Yunanl aktr.
229
EN BLM
sndan tr "altta braklan, yeni bir insan biteyi, yeni bir insan
direyi ortaya kar. "Aktrler, her trden aktrler, gerek ustala
ra dntnde, tarihin en lgn, en ilgin alan ortaya kar.
Bu durum ortaya ktnda, bir baka insan tipinin durumu gide
rek ktleir, sonunda bu tip olanakszlar; en bata da byk
mimarlar... Yap kurma gc fel olur; uzak gelecei kuatan
tasarlar yapma yreklilii yldrlr. rgtleme dehas seyrekleir.
Kim tamamlanmas binlerce yl srecek projeler stlenmeye
kalkabilir?
nk tkenen; insann gelecei byle bir kapsamda hesap
lamasna, vaat etmesine, n grmesine, gelecei onlara kurban
etmesine olanak veren temel inantr- akas kiinin ancak
byk bir yapda bir ta olduka bir deeri, bir anlam olduuna
inanmas; bu amala ilkin kat olmak, bir ta olmak zorunda
olduuna- en bata da bir aktr olmadna inanmas.
Ksaca sylersek (nk bu konuda epeydir susuldu): Bundan
sonra artk kurulmayacak olan; artk kurulamayacak olan, szc
n eski anlamnda toplumdur. Bu, yapy kurmak iin her ey,
en bata da malzeme eksiktir. Biz hibirimiz byle bir toplum
iin malzeme deiliz artk. Bu zaman gelen bir hakikat. Bugn
sahip olduumuz en miyop, belki de en drst, gene de en grl
tc insanlarn, bizim iyi sosyalistlerimizin hemen hemen bunun
tersine inanmas, tersini ummas, dlemesi, en bata da tersini
haykrp yazmas beni ilgilendirmiyor. Bugn bile btn pankart
larda, duvarlarda gelecein "zgr toplumu" iin sav szler var.
zgr toplum mu? Olur, olur!... Ama yap neyle kurulur bilirsi
niz baym! nl kaba demirden!24Tahtadan bile deil.
357
Eski bir sorun zerine: "Alman olan nedir?".- Alman kafala
ra borlu olduumuz gerek felsefi baanlar bir dnelim. Bu
baarlar btn bir ulusun baars saymann bir anlam var m?
Bunlarn, ayn zamanda, "Alman ruhunun rn olduunu sy
leyebilir miyiz; ya da hi deilse, sz geliimi Platonun idealara
ar dknlnn,25 onun biimler konusundaki neredeyse
dinsel deliliinin, genellikle Yunanl ruhunun" bir olgusu, bir
24 Hlzernen Eisen.
23 Platos Ideomanie.
230
BENC KTAP
tan saylmas gibi, bunlarn Alman ruhunun semptomlar oldu
unu syleyebilir miyiz? Yoksa tersi mi doru olmal? rnein
Goethenin gnl rahatl ile pagan olmas; ya da Bismarckn
vicdann rahatsz etmeyen Machiavelciliinin, onun szde "real -
politik'inin Almanlar arasnda bir istisna olmas gibi, bunlar da,
yalnzca rkn ruhundan kan bireyler ya da istisnalar olabilir mi?
Bizim filozoflarmz gerekte Alman ruhunun" ihtiyac ile elii
yor muydu? Ksacas, Alman filozoflar felsefi Almanlar myd?
olgu anmsyorum. lki, Leibnitzin esiz anlaydr- Bilin-
liliin yalnzca deneyimin26bir ilinei olduu; onun zorunlu, z
se! bir yklemi olmad; baka deile bizim bilinlilik dediimi
zin, tinsel dnya ile fiziksel dnyann belli bir durumunu (belki
de patalojik bir durumunu) oluturduu; yle ya da byle onun
tmn oluturmad anlay. Bu anlay yalnz Descartes kar
snda deil, Leibnitzden nce felsefe yapm olanlarn hepsi kar
snda hakl kmtr. Derinliine hl ulalamayan bu dn
cede Alman olan bir ey var m? Grnlerin bu ters evrilme
sini, Latinlerin hibirinin akl edememi olduunu kabul etmek
iin bir sebep var m? nk bu bir ters evirmedir.
kinci olarak Kant'n -Hume gibi genelde onun yasallndan
kukulanmadan- nedensellik" kavramnn arkasna koyduu
koskocaman soru iaretini anmsayalm. O daha ok bu kavramn
anlaml olduu dnyay snrlamaa koyuldu (imdiye dek bu
snr belirlemesinin iini bitiren kmad).27
nc olarak da, birbirinden gelitirilen tr kavramlarn28
retmei gze aldnda btn mantksal alkanlklarmza,
kt alkanlklarmza da vuran Hegelin beklenmedik darbesini
alalm. Bu nerme ile Avrupa Tini son byk bilimsel devinimi
ni -Darwinizmi gerekletiriyordu. -nk Hegelsiz Darwin
olamazd. Bilime ilk olarak "gelime kavramn tantan bu He-
gelci yenilikte Alman olan bir ey var m?
Evet, kukusuz. Biz, bu durumun hepsinde, bizdeki bir
eylerin aa karldn, bulunduunu duyumsuyoruz, bunun
iin kran duyuyoruz, aryoruz da. Bu nermenin her biri,
Alman z bilincinin, z deneyiminin, kendini anlamasnn d
nlp tanlm blmleri, keibnitz ile birlikte "i dnyamzn
26 Vorstellung.
27 Man ist auch jetzt noch nicht mit dieser Grenzabsteckung fertig geworden.
28 Artbegriffe.
231
EN BLM
daha zengin, daha kapsaml, daha alm olduunu hissediyoruz.
Almanlar olarak Kant ile birlikte doal bilimlerinin ulat bilgi
nin sonuna dek geerli olduundan; nedensel olarak bilinebilen
her eyden kukulanyoruz. Bilinebilir olan, bu nitelii ile bize
daha az deerli grnyor. Biz Almanlar (Btn Latinlerin tersi
ne), olu ile geliime, igdsel olarak "olduundan daha derin
bir anlam ykleyip daha byk bir deer verdiimiz iin; "varlk
kavramnn dorulanmasna pek inanmadmz iin; - ayn za
manda, bizim insan mantmz insan mant olarak ya da biri
cik mantk tr olarak kabul etmee yatkn olmadmz iin
(biz kendimizi onun olsa olsa zel bir durum, belki de en tuhaf;
en aptalca durum olduuna inandrmak isteriz)- Hegel hi olma
sayd da hegelci olurduk.
Schopenhauerin, ktmserlii bakmndan- akas varolu
un deeri sorunu bakmndan -Alman olmasnn zorunlu olup
olmad, drdnc soru olsa gerek. Ben olmadna inanyorum.
Ardndan bu sorunun29 kesin olarak beklenecei olagelme- bir
ruh astronomu bu sorununun tam gnn, saatini hesaplam
olabilirdi- hristiyan tanrsna inancn k, bilimsel tanrtan
mazln utkusu, genelde bir Avrupa olagelmesidir; Avrupadaki
btn rklarn bu olagelmede pay vardr, bu bakmdan hepsi
gven ile onuru hak eder. Tersine, Almanlar- Schopenhauer ile
ayn ada yaayanlar- tam da tanrtanmazln bu utkusunu en
uzun sre, en tehlikeli biimde geciktirdikleri iin sulanabilirler.
zellikle Altnc duyumuza, tarih duyumuza ancak son merci
olarak bavuran Hegel," varoluun tanrsallna inandrma konu
sundaki grkemli giriimi ile onun yetkin geciktiricisidir. Bir
filozof olarak Schopenhauer, biz Almanlar arasnda ilk kabul
edilmi, ilk dik bal tanrtanmazd. Bu, onun Hegel'e dmanl
nn arka planyd. Varoluun tanrszl onun iin besbelli, elle
dokunulabilir, kar konulamaz bir eydi. Filozof, bu konuda bir
ikircik olduunu ya da konunun geitirildiini grdnde, din
ginliini yitirip fkeleniyordu. Onun btn drstl bu nok
tadadr. Avrupa bilincinin byk glkle en sonunda kazand
bir utku olan, sonunda Tanrya inanma konusunda kendini kan
drmay kendisine yasaklayan iki bin yllk hakikat disiplilinin en
kanlmaz eylemi olan koulsuz, onurlu tanrtanmazlk, onun
sorunu ortaya koymasnn bir n kabuldr ...
29 Varoluun deeri sorunu
232
BENC KTAP
Hristiyan tanrsn alt edenin gerekte ne olduu grlmekte
dir Hristiyan trellii, hep daha gl bir biimde anlalan do
ruculuk kavramna;30 Hristiyan vicdannn gnah karan rahibe
zg incelii, bilimsel vicdana, ne pahasna olursa olsun entelek
tel temizlie dntrlp yceltildi. Doann, tanrnn iyilii
ile kayrclnn bir kant saylmas; tarihin, tanrsal bir usun
onuruna yorumlanmas; gene tarihin trel dnya dzeninin, nihai
trel amalarn srekli bir tan olarak yorumlanmas; kiisel
yaantlarn, her eyin, yazg olduunu; her eyin bir iaret oldu
unu; her eyin ruhun kurtuluu uruna tasarlanp dzenlendii
ni dnen dindar insanlarn yeterince uzun bir sreden beri
kendi yaantlarn yorumlad gibi yorumlanmas. Bunlarn hep
si geti artk; insan vicdan bunlara kar kyor, btn daha
temiz vicdanlar, bunlar yakksz, onursuz buluyor, yalanclk,
feminizm, gszlk, korkaklk sayyor. -Bu sertlikle, bu sertliin
olduu her yerde, biz iyi Avrupallarz, Avrupann en uzun, en
yrekli kendini yenmesinin miraslaryz.
Biz Hristiyan yorumunu bu biimde yadsr yadsmaz; onun
"anlamn" kalpazanlk olarak yarglar yarglamaz, Schopenhauer-
'n sorusunun biemi bize korkun geliyor Varoluun genelde bir
anlam var m? -Bu sorunun btn btn, tam derinlii ile iitil
mesi iin iki yzyl gerekecek. Schopenhauern bu soruya verdii
yant -balayn beni- ivecen, toyca bir eydir, olsa olsa bir uz
lama, bir kalmadr- Hristiyan-ileci trel bak asna saplanp
kalmadr dpedz. Bu bak asnda, tanr inanc ile birlikte
inan da brakmtr. Ama dediim gibi, o soruyu iyi bir Avrupal
olarak sormutu, bir Alman olarak deil.
Ya da en azndan Schopenhauerin sorusuna egemen olan bi-
emde, Almanlarn onun sorusuna isel bir yaknl olduunu,
onlarn bu soruya hazrln, bu soruna gerek duyduklarn kant
layan bir ey olabilir mi? Schopenhauer'dan sonra da Almanyada
onun ortaya koyduu sorunu dnp bu konuda yazan birinin
olmas (zaten adamakll ge kalmtr!) byle bir isel yaknlk
olduuna karar vermek iin kesinlikle yeterli deildir. Tersine,
Schopenhauer sonras ktmserliin kendine zg beceriksizlii,
bu sava kar kant olarak kullanlabilir. -Almanlarn, anlalr bir
biimde, bu konuyu kendi eleriymi gibi ele almad besbelli.
30 Begriff der Wahrhaftigkeit.
233
EN BLM
Burada kesinlikle Eduard von Hartmann' ima etmiyorum.31Ter
sine, bugn onun bize fazlas ile eilimli olduu yolundaki eski
kukularm zerimden atm deilim. Demek istediim u: Belki
de, Hartmann batan beri, yalnzca Alman ktmserlii ile alay
eden kt bir akac olmakla kalmad- sonunda Almanlara, insa
nn kurulular anda bile kendini bu lde enayi yerine koy
ma becerisini vasiyetle miras brakmay becerdi. Ama unu sor
mama izin verin: Almanlar onurlandrmak iin, btn yaam
boyunca, gerek-diyalektiinin sefaleti ile kiisel talibsizlii"nin
evresinde ehvetle dnp duran u vnlayan topa Bahnseni32
gz nne almak gerekir mi? Acaba Alman olan tam da o mu?
(yeri gelmiken onun yazlarn benim kullandm amala, ak
as antipesimist bir diyet olarak kullanmay tavsiye ederim zel
likle de elegantiae psychologicae s ini33onlarn en kabz barsaklar
iin, en kabz uslar iin bile etkili olacan dnyorum. Ya u
bakireliin kekre apostol Mainlnder (Philipp Mainlaender,
Philipp Batzn takma addr. 1841'de dodu, 1876'da kendi canna
kyd. Plilosople der Erlsung (Kurtulu Felsefesi 1876) adl
yaptnda lm istei, bakirelik, intihar konularn iledi) gibi
amatrler, evde kalm gekin kzlar, onlar gerek Alman sayla
bilir mi? (Eninde sonunda bir Yahudi o- (Ahlak reten btn
Yahudiler tatszdr). Schopenhauer'in ktmserliinin, onun
aptal, kr, lgn, sorgulanabilir, tanrszlatrlm dnyaya kor
kun baknn, Almanlar arasnda bir istisna durum deil bir
Alman olagelmesi olup olmad sorusu bakmndan ne Bahnsen
ne Mainlnder hele ne de Eduard von Hartmann ak bir u ve
rebilirler. On planda grnen baka her ey - btn sorunlar pek
de felsefi olmayan, sub specie specieP4bir ilke asndan (Deut-
schland, Deutschland ber Alles)33 akas Alman tr bak
mndan yarglamamakta kararl olan bizim yiit siyasetimiz, bi
31 ok popler bir filozof (1842-1906) Hegel felsefesi ile Schopenhauermkinin
biletirmek istedi.
32 Julius Bahnsen (1830-81) kiilik bilimi, tarih felsefesi, dnya yasas olarak
trajik konusunda kitaplar yaynlad. Kendi reci diyalektii ile Hegel
diyalektiine kar kt. Schopenhauer'dan etkilenen be Alman
filozoftan biriydi.
33 Psikolojik klk.
33 Trn bak asndan.
33 Almanya, her eyden nce Almanya.
234
BENC KTAP
zim sevinli yurtseverliimiz36byk bir aklkla tersine tanklk
eder. Gnmzn Alman ktmser deildir. Bir kez daha syle
yelim, Schopenhauer bir Alman olarak deil iyi bir Avrupal
olarak ktmserdi.
358
Tinin kyl devrimi- Biz Avrupallar koskocaman bir ykn
tlar dnyasnn nnde duyuyoruz. Henz ayakta kalan be
eyin de ou rm, tekinsiz grnyor, birok ey, imdiden
yerle bir olmu. Bu, gzel bir resim konusu -ykntlarn daha
gzel nerede grlebilir- her yeri kk byk otlar brm.
Bu ykk ehir kilise. Hristiyan dinsel topluluunun en alak te
mellerinin sarsldn gryoruz. Hristiyan- ileci lkye inan
hl son savan yapyor. Bylesine uzun bir dnemde, bunca
dikkatle kurulan Hristiyanlk gibi bir kocaman yap -o Romalla
rn son yapsyd- doal olarak bir anda yklamaz. Onu her tr
den yer sarsntsnn sarsmas gerek; delen, oyan, kemiren, nem
lendiren her trden tinin yardm gerek. Ama en tuhaf da u:
Kendilerini Hristiyanl korumaa en ok harcayanlar- Alman
lar- en etkili ykclar olup ktlar.
Grne gre Almanlar kilisenin doasn anlamyor. Bunun
iin yeterince tinsel deiller mi? Yoksa yeterince gvensiz mi
deiller? Kilisenin byk yaps yle ya da byle, gneyin doa,
insan, tin konusundaki kukusu lsnde, gney zgrlne,
tinin aydnlanmasna da dayanyor. Bu kuzeyinkinden bsbtn
baka bir insan deneyimine, insan bilgisine dayanyor. Luterci re-
formasyon, olanca genilii ile, yalnln, "eitlilie" fkesidir. Ya
da daha saknmal konuursak, ham, gerek bir yanl anlamadr;
bu yanl anlamay balamak iin de birok neden bulunmakta
dr. Utku kazanm kilisenin ifadesi anlalmad, yalnzca rme
grld, kibar kukuculuk, yengisini kendisine kantlayan her
gcn kendisine izin verdii kukuculuk, hogr lks yanl
anlald
Bugn, Lutherin erkin nde gelen tm sorularna kar kor
kun biimde dar grl, yzeysel saknmsz olduunu grmek
kolay. O ynetici bir atodan miras kalan her eyi eksik olan; erk
igdsnden yoksun, halktan gelen bir kiiydi. Bu yzden, onun
36 Vaterlnderei
235
EN BLM
almas, onun bu Romal yapt onarma istei, bilmeden iste
meden bir ykm almasnn balangc oldu. Yal rmcein
bunca zamandr dikkatle rd a, o onurlu bir-fke ile bozdu,
al aa etti. Kutsal kitaplar herkesin eline teslim etti- ta ki onlar,
kitaplara dayanan her inanc ykan filologlarn eline geene kadar.
Konsllerin vahyine duyulan inanc frlatp atarak "kilise kavra
mn ykt. nk "kilise kavram gcn ancak kiliseyi kuran
ansamay gnderen tinin hl orada yaamas, evini kurmay
srdrmesi kouluyla korumaktadr. Rahiplere, kadnlarla eeysel
birlemeyi geri verdi: Ama halkn, zellikle de halkn iindeki
kadnlarn duyabildii saygnn drtte , bu noktada bir istisna
olan kiinin, teki bakmlardan da bir istisna olduu inancna
dayanr.
Halk inanc, burada, insanda insanst bir eye, bir tansa in
sandaki kurtarc tanrya inanr. Rahiplere kadn verdikten sonra,
Lutherin rahipleri itiraf dinlemek iinden almas zorunluydu. Bu,
psikolojik olarak doruydu.
Ne var ki, bylece, temelde Hristiyan rahibi ortadan kaldrl
m oldu. nk onun en derin yarar, her zaman kutsal bir ku
lak olmas, iyi susmas, gizler iin bir mezar olmasyd. "Herkes
kendi kendisinin rahibidir.- Bu tr formllerin, onlardaki kyl
kurnazlnn ardnda Luther'de "daha yksek insanlara, "daha
yksek insanlarn, kilisenin anlad anlamdaki egemenliine
duyulan dipsiz nefret gizlenmiti. -O, ulaamad bir lky
krp dkt, bu arada bu lknn yozlamasndan ireniyormu,
bu yozlamaya kar savayormu gibi grnyordu. Gerekte
kendisi iin rahiplii olanaksz gren bu adam lomines religiosi-
'nin egemenliini bir yana itti. Bylece sivil toplum dzenine
gre daha hogrszce savat kilisenin toplum dzeninde bir
"kyl devrimi" yapt.
Bu reformasyondan sonra gelien her ey, iyisiyle ktsyle,
bugn ancak yaklak olarak hesaplanabilir. Ama Lutheri bu
sonular bakmndan vmek ya da knamak iin kim yeterince
toy olabilir? O, her eyde susuzdur; nk ne yaptn
bilmiyordu. Avrupa tini slat, zellikle de Kuzeyde... Trel
terimleri yelerseniz, Avrupa tini, daha iyi oldu. -Kukusuz bu
geliim Lutherci Reformasyon ile byk bir adm att. Tinin
devingenlii, rahatszl, bamszla susaml, zgrl hak
ettiine inanc, "doall- Reformasyona bal olarak, Btn
bunlar da geliti. Son nokta bakmndan, bizim bugn "modem
236
BENC KTAP
bilim diye sayg duyduumuzu hazrlayp, desteklemesi ile ilgili
olarak onun deeri kabul edilmek istenirse, acl bilim adamnn
yozlamasnda, ondaki saygszlk, utanmazlk, derinlik eksikli
inde, bilgi konusundaki tm toy saf kalplilikte, gsterili ustalk
ta- ksacas son iki yz yla zg olan, ktmserliin bile bizi
kurtaramad tinin plebiyenizminde (Plebejismus des Geistes)-
kesinlikle onun pay olduu da eklenmeli.
"acl idealar da kuzeyin, Hristiyan kilisesinde en byk a-
ntn kuran, daha souk, daha belirsiz, daha gvenilmez gney
ruhuna kar kyl ba kaldrnn bir parasdr. Sonuta bir
"devletin" kart olan Hristiyan kilisesinin, ne olduunu unutma
yalm. Bir kilise en bata, daha tinsel insanlar iin, daha yksek
dzeyleri gvence altna alan, gcn daha kaba aralarndan ya
rarlanmay kendine yasaklayacak lde tinselliin gcne inanan
bir ynetim yapsdr- yanlzca bundan tr, kilise, her koulda
devletten nde gelen bir kurumdur.
359
Tinden, ahlakn teki arka planlarndan alnan .' Ah
lakllk- Sence o en tehlikeli, en sinsi savunucularn nereden
bulur? Kt yetimi bir adam var, bunun tadn karabilecek
lde tini olmayan, ancak bunu anlamaya yetecek lde eitim
grm biri: Kendinden sklm, tiksinmi, kendini kk gren
biri; kendisine miras kalan parasyla son konforundan- alma
nn kayrasndan, kendini "gnlk uralarda unutma konforun
dan bile yoksun braklm. Temelde kendi varoluundan utanan
-belki baka birka kk kusuru da olan- te yandan da denk
olmad kitaplar okuyarak ya da sindirebileceinden daha tinsel
bir toplulukla iliki kurarak kendisini daha fazla bozulmaktan,
alnganlamaktan da al koyamayan byle bir kii; batan sona
zehirlenen -nk byle kt eitilen biri iin, tin zehir olur;
eitim zehir olur; yalnzlk zehir olur- byle biri sonunda
almay, alma istemini alkanlk edinir.
Sence o kendi gznde en tinsel kiilerden bile daha tinsel bi
ri olmak iin, hi deilse kendi imgeleminde almak iin neyi
zorunlu, kesinlikle zorunlu sayar. Bu konuda bahse girebilirsin,
her zaman trellii... Her zaman byk trel szleri... Her zaman
adaletin, bilgeliin, kutsalln, erdemin davul sesini... Her zaman
jestlerin stoacln (stoaclk insanda eksik olan ne de gzel
237
EN BLM
saklar)... Her zaman saduyulu sessizliin, nezaketin, llln
pelerinini; saaltilamaz biimde kendini kmseyenleri,
saaltlamaz biimde caka satanlar rten teki idealist pelerinle
rin ad olabilecek baka ne varsa onlar zorunlu sayar.
Beni yanl anlama:Tinin bu doutan dmanlar arasnda ara
ara halkn sayg duyduu, ermi, bilge gibi adlar kullanan, insanl
n az bulunur paralar olarak ortaya kar. Trelliin grlt
koparan, tarihi yapan canavarlar bu tr adamlardan kar -Aziz
Augustine onlardan biridir.- Tinden korkmak, tinden almak
istemek- bu itici gler nasl da sk sk erdemlerin kkleri olur!
Evet tam da erdemlerin.
imdi de kendi aramzda bir soru soralm: Filozoflarn dnya
nn urasnda burasnda ileri srdkleri u sav, bilgelii ellerinde
tuttuklar sav bile, bu gne dek, Yunanistandaki gibi, Hindis
tanda da bir siper deil miydi? Kimi zaman, olu, gelime sre
cinde olanlara- bir kiiye duyulan inan aracl ile (bir yanlg
aracl ile) sk sk kendilerini kendilerine kar korumak zorun
da olan mezlere- nazik bir sayg olarak belki de bunca yalan
kutsayan eitim bakmndan seilmi; bir siper...
Ama ok daha sk olarak, filozofun usand, yaland, sou
duu, katlat iin ardna sakland bir siper- hayvanlarn -
lmden nceki igdsnn bilgelii gibi, sonun yaklat duy
gusu olarak: Kendi balarna uzaa giderler, kmltszlarlar,
yalnzl seerler, inlerde saklanr, bilgeleirler.
Ne? Filozofun -tinden- saklanp ardna gizlenecei bir siper
olarak bilgelik mi?
360
Sk sk kartrlan iki neden.- Bence bu en nemli admla
rmdan, en nemli ilerlemelerimden biri. Ben eyleme nedenini,
belli bir biimde, belli bir ynde, zel bir amala eyleme nede
ninden ayrmay rendim.
Birinci tr neden, nne set ekilmi gcn miktardr, her
hangi bir biimde, herhangi bir ey iin kullanlmay bekler; bu
birinci neden ile karlatrldnda kincisi tmyle nemsizdir.
nk genellikle, o, bu g miktarnn "boald" kk bir
rastlantdr, miktar bu rastlantya gre boalr. Bir ton pudra kar
snda bir kibrit p... Bu kk rastlantlar ile kibritlere ben
"ama denilenleri de katyorum; hatta, ok daha fazla, "yaama
238
BENC KTAP
ura" denilenleri de katyorum. Onlar, daha nce sylediim
gibi, herhangi bir biimde kullanlmak iin bastran gcn dev
miktar ile karlatrldnda gelii gzel, keyfi, hemen hemen
nemsizdir.
Genel kan bakadr: insanlar, eski bir yanlgya uygun olarak,
hedefi (amalar, meslekleri vb.) itici g saymaya almlardr.
Oysa o yalnzca ynlendirici bir gtr -dmenci, yanllkla
buhar saylmaktadr. Hatta dmenci, her zaman ynlendirici g
saylmamaktadr.
Hedef', "ama, - geminin rastgele girdii bir aknty izledi
ini kabul etmek istememe olgusundan sonraki bir bahaneyi
gzelletirme, kibrin kendini kandrmas deil mi sk sk? Bu
yolda gitmek zorunda olduu iin bu yolda gitmeyi "istiyor deil
mi? Elbette bir dorultusu var ama- bir dmencisi yok -deil mi?
Bizim daha "ama kavramm eletirmemiz gerek.
361
Aktr sorunu zerine- Aktr sorunu beni btn sorunlardan
daha uzun sre uratrd. Tehlikeli "sanat kavramna -imdiye
dek balanmaz bir cmertlikle ele alnan bir kavram- yalnzca
bu adan yaklalp yaklaamayacandan emin deildim (bazen
hl da emin olmadm oluyor). Gnl rahatlyla iki yzl
olma; birinin kendi "kiilii denilen eyi bir yana iten, onu ta
knlatran, ara sra da sndren bir g olarak patlayan yze
glclk; bir role, bir maskeye, bir grne itenlikle can at
mak; artk en dorudan, en dar yararn hizmetinde doyuma u-
lamayan her trl uyum salama iin ar bir sa -belki de b
tn bunlar yalnzca aktre zg deil.
Byle bir igd, en kolay, alt snflarn ailelerinde geliir.
Bunlar, byk bir bamllk iinde, deiip duran basklarn,
basnlarn altnda hayatta kalmak zorundadr; her zaman tutum
larn, durularn deitirmek zorundadrlar ta ki giderek her
esintide paltolarn evirmeyi reninceye, bylece sonunda bir
palto oluncaya dek... -Sonsuza dek oynanan saklamba sanatnn -
buna hayvanlarda taklitilik denir- iselletirilmi, kklemi
ustalar oluncaya- sonunda bu sa, kuaktan kuaa biriktirile
rek, egemen, usd, inat bir yeti oluncaya, teki igdlerin
efendisi olmay renen bir igd oluncaya, aktr, artisti
(soytary, yalancy, maskaray, al, en bata palyaoyu, ayn
239
EN BLM
zamanda klasik ua, Bil Blas' yaratasya dek: nk bu tiplerde
sanatnn; hatta sk sk da "dehann" n tarihi vardr.)
Daha stn toplumsal koullarda da benzer basnlar altnda
benzer bir insan tipi geliir. Ancak bu durumda, genellikle sahne
igds, baka bir igdnn denetimindedir; rnein diplo
matlarn durumu byledir. Ben, iyi diplomatlarn bo zamanla
rnda iyi birer oyuncu olabileceklerine inanyorum- ama bo
zamanlar olmas koulu ile.
Yahudilere, yetkin bir uyum salama sanatna sahip olan bu
halka gelince. Bu dnce katan, onlarn dnyann tarihsel aktr
retim organizasyonu olarak, aktrler iin gerek bir yetime
zemini olarak grlebileceini evetler hemen. Gerekten de unu
sormann tam zaman: Bugn hangi iyi aktr Yahudi deil? Bir
Yahudi, Avrupa basnnn geek ustas olarak doutan yazardr,
ayn zamanda bu gcn aktrlk yeteneine dayanarak kullanr.
nk yazar znde aktrdr: Gerekten de o "uzman, "ii
bilen adam oynar.
Sonunda kadnlar. Kadnlarn btn tarihini dnn. Onlarn
her eyden nce, her eyin zerinde aktiristler olmas zorunlu
deil mi? Kadnlan hipnotize eden sonra da onlar seven doktor-
lan dinleyin- Koy verin kendinizi, sizi hipnotize etsinler. Her
zaman ortaya kan nedir? Rol yapmalan, kendilerini verir iken
bile...37
Kadnlar bylesine artistiktir.
362
Avrupa'nn daha yiit olacana inancmz.- Biz bunu Na-
polyon'a borluyuz (uluslann "kardeliini, yreklerin evrensel
alveriinin ieklenmesini amalayan Fransz Devrimi'ne deil
kesinlikle) imdi ardarda gelen birka sava sever yzyl ile kar
karyayz, tarihte bunun koutu bir dnem yok. Ksacas, klasik
sava ama girdik; en byk lekte bilimsel, ayn zamanda da
popler sava (silahlarda, yeteneklerde, disiplinde) ama girdik.
Btn gelecek alar, onun yetkinlii yznden, gemie imrene
rek, dehetle bakacaklar. Bu sava debdebesinin gelitii ulusal
hareket, olsa olsa Napolyon'a bir kar darbedir. Napolyon olma
sa o da olmayacakt... Avrupada i adamlarna, yontulmamlara
37 Dass sie "sich geben", selbst noch, wenn sie - sich geben....
240
BENC KTAP
[belki Hristiyanlk tarafndan, Onsekizinci yzyln tutkulu ruhu
tarafndan hatta daha ok "modem dnceler" tarafndan mar
tlan kadnlara da) tekrar egemen olan bir adam olarak da ona
sayg duyulmal. Modem dnceleri, uygarl kiisel dman
sayan Napolyon, Rnesansn en byk srdrcs olduunu
bu dmanlk aracl ile kantlad. O, eskinin btn ktlesini
geri getirdi, hatta en nemli parasn, bir granit parasn bile. Bu
eski kitlenin ulusal harekete tekrar egemen olup olmayacan,
onaylayc anlamda Napolyonun mirass, srdrcs olup
olmayacam kim bilir? nk onun istedii, bilindii gibi- dn
yann hanm olarak- tek, birleik Avrupayd.
363
Her eeyin sevi konusunda kendince n yarglan v ar Tek
elilik nyargsna vermek istediim btn dnlere karn kadn
ile erkein sevide eit hak sahibi olduunu hibir zaman kabul
etmeyeceim. Byle bir hak eitlii yok. nk kadn ile erkein
baka baka sevi anlaylar var. ki eeyde de akn koullarndan
biri, onlarn birbirine ayn duygular beslememesi, ayn "sevi
kavramna sahip olmamasdr. Kadnlarn seviden ne anlad
yeterince ak: Herhangi bir kayg, saknma olmakszn, gvde ile
ruhla toptan balanma (yalnzca teslimiyet deil); balanmann
bir takm hkmlere, koullara bal olabilecei dncesinden
bile utan duyarak, rkerek balanma. Bu koul yokluunda
onun sevgisi bir inantr: Kadnda baka bir inan yoktur.
Erkek, bir kadn sevdiinde, ondan kesinlikle bu seviyi ister,
bylece de, kadns sevinin n kabulnden olabildiince uzaktr.
Bununla birlikte, toptan balanma isteine yabanc olmayan er
kekler -bu yzden de erkek olmayan erkekler- olmas gerektii
ne de inanr Bir kadn gibi seven erkek kle olur; oysa kadn gibi
seven kadn daha yetkin bir kadn olur.
Bir kadnn tutkusu, kendi haklarn koulsuzca brakmasnda
teki tarafta eit pathosun olmadn, byle bir brakma iin
kendisininkine denk bir istek olmadn kabul eder. nk iki
yan da seviden tr kendilerini brakrlarsa ne ortaya kar bil
mem, belki bir bo alan?
Kadn mlk edinilmek, sahiplenilmek ister; sahip olma kav
ramnda emimi, tutulmu olmay ister. Sonuta o, alan birini
ister, kendini vermeyen, kendini sunmayan birini ister, bu kii
241
EN BLM
nin- kendini veren kadnn ona verdii gcn, mutluluun, inan
cn katlm ile "kendisiyle zenginletii varsaylr. Kadn kendini
sunar, erkek daha fazlasn kazanr. -Ben bu doa kartlnn,
hibir toplumsal szleme ile; adil olmak iin dnyadaki en iyi
niyetle bile stesinden gelinmeyeceini dnyorum: Belki de
en iyisi insann bu uzlamaz elikinin ne lde kat, korkun,
byl, tred olduunu srekli gz nne getirmemesi. B
yk, tam btnlnde dnldnde sevi doadr, doa ola
rak da oldum olas tred bir eydir. Buna uygun olarak, kad
nn sevisinde ballk vardr. Bu, tanm gerei byledir.
Erkekte ballk aknn sonucunda gnl borcu olarak ya da
mizaca bal bir beeni olarak, seici yaknlk dedikleri ey olarak
kolayca geliebilir. Ama onun aknn znde ballk yoktur.
Olmad yle kesindir ki, bir lde hakl olarak erkekte ak ile
balln karlkl oyunundan sz edebilir. nk onun ak,
sahip olmaktr, hakkndan vazgemek, sunmak deildir. Ama
sahip olma istei hep bir sahip olma ile son bulur.
Gerekte erkein daha ar, daha kukulu sahip olma istei bu
sahip olmay nadiren, o da ge kabul eder. Onun akn kalc
klan da budur. Teslim olmadan sonra aknn artmas bile ola
nakldr. Bir kadnn artk ona verecei bir eyi olmadna kolay
kolay inanmaz.
365
Dnyadan el eken konuuyor.- nsanlarla iliki kurma sana
t, znde mutfana gvenmediiniz birilerinin yemeini kabul
edip yemee dayanr. Sofraya kurt gibi ackm oturursanz her
ey ok kolay (Mephistopheles'in dedii gibi En kt topluluk
bile size duyumsatr38 Ne var ki, insan gerektiinde byle kurt
gibi ackmaz. nsann eini dostunu sindirmesi ne zor!
lk ilke.- nsann, gzn karartp yemee dalmak iin talihsiz
bir durumdaymasna cesaretini toplamas; bu srete kendine
hayranlk duymas; tiksintisini dilerinin arasnda tutmas; i bu
lantsn yutmas.
kinci ilke: ein dostun, verek iyiletirilmesidir; bylece o
kendisinden holanmasn terlemee balar ya da onun iyi ya da
38 Goethenin Faust'unun 1637. dizesi yledin En kt topluluk bile sana
insanlar arasnda bir insan olduunu duyumsatr."
242
BENC KTAP
"ilgin niteliklerinin bir ucundan tutup tm erdemi ortaya
kncaya dek onu ekmee koyulmaktr, bylelikle insan eini
dostunu erdeminin katlan arasnda saklayabilir.
nc ilke: Kendini hipnotize etme. nsann artk bir haz ya
da honutsuzluk duymaz oluncaya, dikkat ekmeden uykuya
dalncaya, hareketsizleinceye, duruncaya dek gzlerini iliki
nesnesine o sanki cam bir dme imi gibi dikmesidir. Bu evlilik
te, dostlukta bol bol snanan, olmazsa olmaz diye vlse de, he
nz bilimsel olarak formle edilemeyen bir ilatr. Onun halk
arasndaki ad -sabrdr.
365
Dnyadan el eken bir daha konuuyor.- Biz de insanlarla"
iliki kuruyoruz, biz de gze batmayan bir giysi giyiyoruz, teki
ler bizi o giysinin iinde (o giysi olarak) tanyor, sayg duyuyorlar,
bizi aryorlar- o zaman da insan iine kyoruz. Oradakiler kabul
etmek istemeseler de klk deitirmiler. Biz de btn saduyulu
maskelerin yaptn yapyoruz, bizim "giysimizle ilgilenmeyen
her trl meraka tepki olarak kibarca kapnn karsna bir san
dalye yerletiriyoruz. nsanlarla iliki kurmaya ya da onlarn ara
sndan geip gitmee gelince, baka yollarmz, numaralarmz da
var. rnein bir hayalet olmak.. nsan onlar bandan hemen
atmak, korkutmak istiyorsa bu her bakmdan nerilir. rnek:
bizi kavramak iin uzanrlar ama bir ey tutamazlar. Bu korkutu
cudur. Ya da karanlk bir kapdan gireriz. Ya da: btn klar
sndrldkten sonra. Ya da: ldkten sonra geliriz.
Sonuncusu, lmden sonra insanlarnn39yetkin bir numaras
dr. (Byle biri sabrsz sabrsz sormutu bir keresinde, Ne der
sin? evremizdeki yabancl, souu, lm sessizliini srdr
mekten holanyor muyuz?- kendi aramzda, bu kefedilmemi,
sessiz, rtk, yeralt yalnzlna yaam diyoruz, ama- bizden ne
olacan bilmeseydik, biz lmden sonra insanlarnn ancak -
lmden sonra yaama gireceimizi, dirileceimizi, ok dirilece
imizi bilmeseydik buna, yaam dendii kadar lm de denemez
miydi?)
39 Posthumen Menschen.
243
EN BLM
366
Bilimsel kitapla yzyze.- Biz yalnzca kitaplar arasnda,
kitaplar tarafndan drtklendiklerinde dnceleri olanlardan
deiliz. Bizim alkanlmz ak havada dnmek- yryerek,
srayarak, trmanarak, dans ederek, daha iyisi de yalnz bana
dalarda ya da deniz kysnda, yolun kendisinin bile dnceli
olduu yerde... Bizim bir kitabn, bir insamn ya da bir bestenin
deeri konusundaki ilk sorumuz udur: Yryebiliyorlar m?
Dahas, dans edebiliyorlar m?
Biz seyrek okuruz ama bu bakmdan en kt biz deiliz. Biri
nin dncesinin onun aklna nasl geldiini abucak tahmin
ederiz; skm bir karn ile, kafasn katlarn zerine emi
mrekkep hokkasnn nnde otururken mi?- Biz de hemence
cik onun kitabnn iini bitiririz- Kaslan barsaklar da kitapta
kendilerini ele vermekten oda havasndan, oda tavanndan, oda
nn darlndan geri kalmazlar- bu konuda bahse girebilirsiniz.
imdi pek nazik bir bilimsel kitab kapatmken - gnl borcuy
la, byk bir gnl borcuyla ama ayn zamanda bir kurtulu
duygusu ile - duyumsadm buydu.
Bilginlerin kitaplar hemen hemen her zaman basklaycdr,
basklanmtr uzman- onun abas, ciddiyeti, fkesi oturup a
kurduu keyi an nemsemesi, kambur srt- bir yerlerde or
taya kar. Her uzmann srtnda kamburu vardr. Her bilimsel
kitap eilip bklm bir ruhun aynasdr. Her el sanat arpkl
a neden olur.
Genlik arkadalarnz bilimlerini ellerine aldktan sonra g
rrsnz- hep de tam tersi olmutur, her zaman uzmanlklar
onlan eline geirmi, parmanda oynatmaktadr. Kelerinde
geliir, tannmayacak lde buruurlar, zgrlklerini, dengele
rini yitirmi, bir deri bir kemik kalm, aa doru yuvarlakla
tklar yer dnda, her yerleri keli hale gelmitir. nsan onlar
bu durumda grnce duygulanp susar. Her el sanatnn, altn bir
zemini bile olsa kurundan bir tavan vardr, bu tavan ruhu tu
haf, eri br edene dek ezer de ezer. Bu konuda elden bir ey
gelmez. Eitim yznden ortaya kan bu gibi ktrmlemeler
den kanlabileceine kimse inanmaz. Bu dnyada her trden
ustalk, pahalya deniyor; belki de her ey ok pahalya mal
oluyor. nk bir konuda uzman olan biri, bunun bedelinin
onun kurban olarak der. Ama baka trl olmasn isterdin-
244
BENC KTAP
daha ucuz, en bata da daha rahat- doru deil mi sayn ada
m? yi yleyse, ama bu durumda sen hemen baka bir ey elde
edeceksin: El sanats ya da usta olacaksn ya da onun yerine, eli
abuk, ok eli abuk, elbette srtnda kamburu olmayan kalem
efendiliini elde edeceksin.
Duruunu hesaba katmakszn nnzde kltr tecimeni,
kltrn "taycs"- gerekte bir hi olsa da, hemen hemen her
eyi "temsil eden", uzman oynayan, "onun yerine geen, kr iin,
onurlandrlmak iin, kutlanmak iin btn alak gnll ile
uzmanl stlenen kalem efendiliini stlenir.
Hayr bilgin dostlarm, ben yalnzca kambur srtnz uruna
bile sizi kutsarm. Yaptm gibi, kalem efendilerini, kltr asa
laklarn aalamak iin de. Tini tecime alet etmeyi bilmediiniz
iin de...Ticari deerlere dntrlemeyen kanlara sahip oldu
unuz iin de. Olmadnz bir eyi temsil etmediiniz iin de.
Litteris et arbitusta40grnte, yan gerek, giydirilmi, marife-
timsi, demogojiklik, aktrce olan her eyi- koulsuz drstl
n disiplinle, n eitimde kantlayamayan her eyi- saygszca
yadsyarak yalnzca el sanatnzn "ustas olmay istediiniz iin
de...
(Deha bile byle bir eksiklii gideremez, daha ok insanlar
bu konuda kandnr. Bizim en yetenekli ressamlarmz, mzis
yenlerimizi yakndan bakan herkes bunu kavrar. ok az aynks
dnda hepsi, byle bir drstln; eitimin, kltrn bu ba
mszlnn yapay, sonradan eklenmi grntsne brnmek
iin, biimlerin, gelge aralann, hatta ilkelerin kurnaz buluu
luunu kullanmay bilirler.- Elbette, bunu yaparken kendi kendi
lerini kandrmazlar, kendi huzursuz vicdanlarn srekli sustur
mazlar. nk elbette biliyorsunuz, btn byk modern sanat
lar vicdan azab ekerler...
367
Sanat yaptlar bakmndan yaplacak ilk aynm.- Her
dnce, iir, resim, beste, hatta yap, hatta yontu ya kendi
kendine sylenen sanata ya da tank nndeki sanata aittir. kinci
bee tanr inancn ieren, kendi kendine sylendii apak olan
sanat, tanrya yakarmann btn lirizmini de katmalyz. Dindar
iin henz yalnzlk yoktur; bu buluu yapan yalnzca biziz, biz
40 Sanatlar ile yazlar.
245
EN BLM
henz yalnzlk yoktur; bu buluu yapan yalnzca biziz, biz tanr
szlar. Bir sanatnn yneliminin tmnde bundan daha derin bir
ayrm bilmiyorum: lerleyen yaptna ("kendisine) tann bak
asndan m bakyor, yoksa "dnyay unutmu mu? kincisi ken
di kendine sylenen sanatn z niteliidir; unutmaya dayanr,
unutuun mziidir.
368
ileci konuuyor.- Benim Wagnerin mziine kar km,
fizyolojik bir kar ktr; ne diye onlara estetik formller giy
dirmek iin kendimi skaym. Benim "olgunVdaki bulgular unlar
Bu mzik beni etkilemee baladnda artk kolayca soluk
alamyorum; ayam ok gemeden gcenip mzie ba kaldr
yor; tartma, dansa, yrye gerek duyuyor. Onlar, musikiden,
ilkin iyi bir yryteki, uzun uzun admlar atarak dolamadaki,
sekmedeki, dansetmedeki hazz istiyor. Midem kar koymuyor
mu? Yreim? Dolamm? Barsaklarm? Dinledike sesim
boulmuyor mu?
Bu yzden de kendime sormalym: Btn gvdem gerekte
mzikten ne bekliyor? Ben yaniltilmeyi beklediine inanyorum.
Btn hayvansal ilevler kendine gvenli, yeni, yrekli, okun
tartmlarla hzlandrlacak; sanki demirden, kurundan yaam, iyi
altnla, yumuak ezgilerle yaldzlanacak. Benim melankolim sakl
yerlerde, yetkinliin uurumlarnda dinlenmek ister Bu yzden
mzie gerek duyarm. Bana ne dramdan? Onun sradan insanlara
doyum salayan trel kaslmalarndan bana ne? Aktrn btn o
jest hokus pokusundan bana ne?
znde benim tiyatro kart olduumu tahmin edeceksiniz-
Oysa, Wagner, tersine bir tiyatro adamyd, bir aktrd, btn
zamanlarn en cokulu taklit manya idi, bir mzisyen olarak da
byleydi. Wagner'in kuramnda Dram ama, musiki hep salt bir
ara ise, Wagner'in uygulamasnda batan sona poz, ama;
dram, ayn zamanda da musiki, bunun bir aracdr olsa olsa.
Dramatik jestlere bir i boyut kazandrma, onlar ak klma,
glendirme, aktrn duygulara seslenme arac olarak musiki-
Wagnerci drama gelince, o bir sr dramatik poz iin bir frsat
yalnzca- Onda, btn igdlerin yan sra, kesinlikle her alanda
sz geen byk oyuncu igds vard. - Daha nce dediimiz
gibi, bir mzisyen olarak da...
246
BENC KTAP
Bir keresinde bunu dik bir Wagnerciye, glk ekmeden
aklamtm, unu eklemek iin de gerekem vard: Kendine
kar biraz daha drst ol! Her eyden nce tiyatroda deiliz.
Tiyatroda insan ancak kitle iinde onurludur; oysa bir birey ola
rak kendine dayanr. Tiyatroya giderken insan kendini evde bra
kr. Kendi dilini, seimini, kendi beeni haklarn brakr; hatta
insan, hem tanrya hem de insana kar drt duvar arasnda sahip
olduu, uygulad cesaretini bile brakr. Hi kimse sanatnn en
ince anlamlarn tiyatroya giderken yannda gtrmez, tiyatro iin
alan sanat da... Orada insan halktr, dinleyicidir, srdr,
kadndr, ferisidir, oy veren srdr, demokrattr, komudur, e
dosttur. Orada en kiisel vicdan bile "byk saynn eitleyici
bys ile alt edilir; orada aptalln ksnllk, bulac hastalk
etkisi vardr, orada komu ynetir, insan orada yalnzca komu
olur.
(Benim aydnlanm Wagnercimin bu fizyolojik kar k
nasl yantladn sylemeyi unuttum: "Sen aslnda yalnzca bi
zim mziimiz iin yeterince salkl deilsin yle mi?]
369
Bizim biraradalmz- Bizler, biz sanatlar, beenilerimiz
ile yaratc glerimiz arasnda tekinsiz bir fark olduunu kabul
etmek zorunda deil miyiz? Onlar tuhaf bir biimde yan yana,
ayr ayr durur, her biri kendi yolunda geliir. Demek istediim
gencin, yalnn, erikinin, olgunun, rmn bsbtn deiik
kerteleri, zamanlar var. rnein bir mzisyen mr boyunca,
rafine dinleyicisinin kula ile yreinin deer verdii, holand,
yeledii eylerle elien eyler yaratabilir. -Bu elikinin farkna
varmas bile gerekmez. Bizim hemen hemen ac verecek lde
sk bamza gelen deneyimimizin gsterdii gibi, birinin beenisi,
kolayca glerinin beenisinden daha ok geliebilir; bu, sz ko
nusu glerin fel edilmesini, reticiliklerinin nne geilmesini
gerektirmez. Tersi de olabilir- bu, benim sanatnn dikkati diye
adlandrmak istediim eydir. Durmadan yaratan birini dnn,
yce anlamnda "ana bir adam, tinin gebeliklerinden, doumla
rndan baka hibir ey duymayan, bilmeyen biri; kendini, yapt
n dnmee, karlatrmalar yapmaa zaman olmayan biri;
artk beenisini ileri srme istei duymayan, bunu unutuvermi
biri; bu beeni hl yerinde mi, duruyor mu, dm m hi
247
EN BLM
aldrmayan biri- byle biri sonunda kendi yargsn epey aan
yaptlar retebilirdi. Bylece de onlar konusunda, kendisi konu
sunda alklklarn dile getirir- dnr de. Bu, verimli sanatlar
arasnda neredeyse bir kural olsa gerek. Hi kimse bir ocuu
anasndan babasndan daha kt tanyamaz- byk bir rnek
alrsak, bu, btn Yunan sanat yazn dnyas bakmndan da
dorudur O ne yaptn hi bilmedi.
370
Romantizm nedir?- Belki anmsanr, en azndan benim arka
dalarm anmsar, balangta ben acl dnyaya birka kaba
yanhla, gzde bytme, yle ya da byle, umutla yaklamtm.
- Kim bilir hangi kiisel deneyimimden bilerek? -Ben 19. yzyln
felsefi ktmserliini, bu adaki dncenin gcnn Humeun,
Kantn, Condillacn, duyumcularn a olan 18. yy'a gre da
stn olmasnn bir semptomu olarak anlyorum; bu an nce
kine gre daha atak gzpekliinin, yaamn 18. yy'a gre, daha
utkulu doluluunun bir semptomu olarak gryorum. Bu yz
den bence trajik anlay amzn ayrc lks, onun en deerli,
en soylu, en tehlikeli savurganl. Ben, ayn biimde, Alman
mziini de Alman ruhunun Dionisyak gcnn bir anlatm
olarak yorumladm: Ben bu musikide alardan beri karglanm,
sonunda kendilerini kurtaran -kltr denilen teki her eyin
titremee balamasna aldrmayan -ilkel glerin yaratt bir
yersarsnts duyduuma inanyorum. Benim o zamanlar hem
felsefi ktmserlikte hem de Alman mziinde saptayamadm
eyin onlarn ayrc nitelii olduunu- romantizm- gryorsunuz.
Romantizm nedir?- Her sanat, her felsefe, gelien, didinen ya
amn hizmetinde bir ila, bir yardm olarak grlebilir. Onlar ac
ekmeyi, ac ekenlerin varln her zaman nceden kabul eder
ler. Ama iki tr ac eken vardn lki, yaamn ar doluluundan
ac ekenler- Onlar dionysosu bir sanat, trajik bir dnya gr,
trajik bir anlay isterler. Sonra yaamn yoksulluundan ac e
kenler gelir. Bunlar dinlenme, sakinlik, durgun denizler peinde
dir; sanat ya da bilgi aracl ile ya da kafay bularak, katlarak,
anastezi ile delilikle kendilerinden kurtulmaya alrlar. Sanat ile
bilginin btn romantizmi ikinci tipin ifte ihtiyacn karlad,
bu tip Richard Wagner kadar Schopenhauer'i de ierir. Bunlar
benim o zaman yanl anladm iki nl, nde gelen romantikti.
248
Ayrca, insann btn drstl ile kabul edebilecei gibi, bu
onlarn zararna deildi. Yaamn doluluu ile en zengin olan
dionysosu tanr, dionysosu insan yalnzca korkun, sorgulanabi
lir olann grntsn balamakla kalmaz, korkun bir i, her
hangi bir ykm, paralama, yadsma lks de salayabilir. Onun
durumunda, her trl l bereketli bir iftlie dntrebilen
yaratc, dlleyici glerin arlna bal olarak kt, sama,
irkin grnene izin verilmi gibidir. Tersine, en ok ac eken
ler, yaamda en yoksul olanlar yaamda her eyden ok lmlla,
barlla, eylemde olduu gibi dncede de iyilie gerek du
yarlar. -Olanaklysa hastalar iin gerek bir tanr olacak bir tanr
ya, bir saaltcya, kurtarcya; ayn zamanda bir manta, varln
kavramsal olarak anlalabilirliine de gerek duyarlar. -nk
mantk yattrr, gven verir. -Ksacas, korkuyu uzak tutan,
birini iyimser evrenlerde kapal tutan belli lk bir darlk...
Bylece azar azar Epicurc, dionysosu ktmserin kartn
anlamay rendim; gerekte bir tr epikrc olan "hristiyan"
da...- znde ikisi de romantiktir. Gzm, hatalarn ounun
yapld u geriye doru karmn en zor, en sallantl formunu
grmek iin git gide keskinleti: Yapttan yapana dek; eylemden
eyleyene dek; idealden ona gerek duyanlara dek; dnmenin,
deerlendirmenin her yolundan onun ardndaki buyurucu gerek
sinime dek geriye doru kyorum.
Btn estetik deerler bakmndan imdi u temel ayrmdan
yararlanyorum: Her tek durumda Burada yaratc olan" alk m
yoksa ar bolluk mu? diye soruyorum. lkin, baka bir ayrm
daha salk verilir gibi grnebilir -bu ok daha belirgindir- Ak
as una bakmak: Yaratmann nedeni varl kmltsz klmak,
lmszletirmek istei mi yoksa ykma, deitirme istei mi;
gelecek, olu istei mi? Bunlara yakndan bakldnda bu istek
trlerinin ikisinin de ift anlaml olduu grnr. Onlar, benim
dndm gibi, salk verdiim ilk emaya gre yorumlanabilir
ler. Ykm, deiiklik, olu istei gelecee gebe olan takn bir
gcn da vurumu (bilindii gibi bunun iin ben 'Dionizosu
terimini kullanrm) olabildii gibi; grgsz, yoksun, kt kaynak
l birinin istei de olabilir. Byleleri, varlk, btn varolu onlar
BENC KTAP
41 Nietzschenin Toplu yaptlarnda metin burada yle devam eder" rnein
Goethede an bolluk yaratc olur, Flaubertte dmanlk
249
fkelendirip kkrtt iin ykar, ykmak zorundadr -Bu etkiyi
anlamak iin, bizim anaristlere yakndan bakn.
lmszletirme istei de ikili bir yorumu gerektirir. lkin
kranla, akla krklenebilir; bu kaynaktan gelen sanat, her
zaman tannsallatran sanattr. Belki Rubens gibi dithyrambik;
Hafz gibi sevinli bir alayc; her eyin zerine Homerik bir kla
utku saan Goethe gibi uyank, sevecen. Ama derinden ac e
ken, didinen, ikenceye urayan; en kiisel, en tekil, en dar olan;
acsnn gerek tuhafln balayc bir yasaya, yaptrma dn
trmek isteyen bir kiinin zorbaca istenci de olabilir. Her eye
kendi imgesini, ikencesinin imgesini zorlayarak, onlan bu imge
ile damgalayarak onlardan alan biri. Bu son eit, ister
Schopenhauerin isteme felsefesi, ister Wagner'in mzii olsun en
etkileyici biiminde romantik ktmserliktir- Kltrmzn
yazgsndaki son byk olagelme, romantik ktmserlik.
(Hl btn btn farkl trde, klasik trde bir ktmserlik
olabilir- bu ie dou, bu gr, benim proprium um, ipsissimum-
um olarak42 ayrlmaz bir para olarak bana ait; ancak "klasik"
szc kulam trmalyor, fazlasyla basma kalp, ayrca da
yuvarlak, belirsiz hale gelmi. Ben gelecein bu ktmserliine -
nk geliyorl Geldiini gryorum! dionysosu ktmserlik
diyorum.
371
Biz anlalmaz olanlar.- Hep yanl anlaldmz iin, yanl
yarglandmz iin, yanl tanmlandmz iin, bize kara aln
d iin, szmz yanl duyulduu iin, duyulmad iin yak
np durmadk m biz? Bu, bizim yazgmz dpedz. Ah ne de
uzun bir zaman! Alak gnll olmak gerekirse 1901'e dek- bu
ayn zamanda bizim ayrmmz; bunun baka trl olmasn iste
seydik kendi kendimizle onur duymayacaktk. Bizi yanl tand
lar- nk durmadan geliip deiiyorduk; eski kabuumuzu
attk, her bahar derimizi dktk, srekli gen kalmay, gelecei
btnleyenler olmay, daha uzun, daha gl olmay srdryo
ruz. Kklerimizi derinliklere- ktle- hep daha gl daldr
yoruz; bu arada gkleri hep daha fazla sevgiyle, hep daha geni
kucaklyoruz. Onlarn n, btn filizlerimizle, yapraklarmz
EN BLM
42 Kendimin, benim en yetkin rneim
250
BENC KTAP
la hep daha byk bir susuzlukla ierek... Aalar gibi geliiyo
ruz, -bunu anlamak g, yaamn tmn anlamann g olduu
gibi- ama bir yerde deil her yerde; yalnzca bir dorultuda deil
ayn lde yukar, aa ieri dan doru; gcmz ayn anda
hem gvdede, hem kkte hem de dalda iliyor; bizim yalnzca
belli bir eyi yapmak, yalnzca belli bir ey olmak zgrlmz
yok artk.
Dedim ya, bu bizim yazgmz; biz ykseklerde geliiyoruz- bu
bizim felaketimiz olsa bile- nk git gide yldrmlara daha ya
kn yaamaktayz. Olsun, bu yzden ona saygmz azalmyor. O
bizim paylamak, bakalarna duyurmak istemediimiz ey olarak
kalyor; bizim yazgmz ykseklerin yazgs...43
372
Neden idealist deiliz- Eskiden filozoflar duyulardan kor
kard. Acaba biz bu korkuyu ok fazla m unuttuk. Bugn hepi
miz duyumcuyuz; bizler, u ann, gelecein filozoflar kurama
deil klgya, uygulamaya inanyoruz.
u da var ki onlar, duyulann idealar, kendi dnyalarndan,
idealarn" souk dnyasndan tehlikeli gney adalarna gtrece
ini dndler. Filozofun erdeminin gneydeki bu adalarda
gne grm kar gibi eriyebileceinden korkuyorlard. Kulak
tkamak44o zamanlar felsefe yapmann bir kouluydu neredeyse.
Yaam bir musiki olduu iin, gerek filozof yaam dinlemedi; o
yaamn musikisini yadsd. Tm mziklerin, sirenlerin45mzii
olduu eski filozoflarn bo inancyd.
Biz bugn bunun tersi (geri ayn lde yanl olabilen) bir
yarg vermee eilimliyiz, bu yarg da u: dealar, duyularmzdan
daha batan karcdr, btn souk, kansz grnleriyle, bir
kez olsun bu grnlerine ramen deil... Onlar hep filozofun
"kan" ile yaayageldiler, her zaman onun duyularn, hatta, bize
inanmak isterseniz, onun kalbim'de yiyip bitirerek yaadlar. Bu
eski filozoflar kalpsizdi. Felsefe yapmak hep bir tr kan emicilik-
43 Verhangniss. hem kt yazg hem de yazg anlamna geliyor.
44 Wachs in den Ohren- kulaktaki bal mumu.
43 Odesseus, syledikleri arklarla insann usunu bandan alan sirenlerin
yaad adaya yaklarken yoldalarnn kulaklarn bal mumu ile tkad,
kendisini de seren direine balad.
251
EN BLM
tir. Bu kiilere, hatta Spinozaya bile baktnzda derinlemesine
bilmecemsi, tekinsiz bir ey duyumsamyor musunuz?
Burada oynanan gsteriyi, nasl git gide soluklatklarn- du-
yusuzlatrmann nasl giderek daha ideal biimde yorumladn
grmediniz mi? Arkadaki byk, st rtl kan emiciyi, duyu
lara sahip olarak balayan, sonunda salt kemik, salt takrt kalan,
sahneden o durumda aynlan sezinlemiyor musunuz? Takrt
derken kategoriler, formller, szler demek istiyorum. (nk,
balayn beni, Spinozadan kalan amor intellectualis dei46yalnz
ca bir kemik takrtsdr, baka bir ey deil, iinde bir damlack
olsun kan yoksa, amor nedir, deus ne?)
zetle: Bugne gelesiye, btn felsefi idealizm, Platon'daki
gibi an varlkl, tehlikeli bir saln sakinimi, ar gl duyu-
lann korkusu, saduyulu Sokratesinin saduyusu deilse hastalk
gibi bir eydi. Yoksa biz modemler Platonun idealizmine gerek
duyacak lde salkl deil miyiz? Biz duyulardan korkmu
yoruz. nk-
373
nyarg olarak "bilim.- Sra dzeni yasalar yznden bil
ginler, kltrel bakmdan orta snftan olduklar srece, gerek
byk sorunlar, byk soru imlerini gremezler. Onlarn gz
peklii, gzleri bu lde uzaa ulaamaz. En bata, onlarn bilgin
olmalarna yol aan gereksinimleri, eylerin durumuna ilikin en
derin varsaymlar, istekleri, korkular, umutlar yerinde aklr
kalr, fazlasyla abuk doyurulur.
rnein bilgi ngiliz Herbert Spencer'i alalm. Onu kendi yo
lunda coturan, sonra da bir umut izgisi, bir istenebilirlik ev
reni izmee gtren ey; u masaln anlatt "bencillik ile z
geciliin son uzlatrlmas, bizim gibileri neredeyse tiksindirir;
byle spencerci perspektifleri en son perspektif olarak benimse
yen bir insanlk bize kmsemee, yok edilmee deer grnr.
Ne var ki, onun en yce umudu olarak anlamak zorunda kal
d eyin, bakalarna olsa olsa kayglandrc bir ey gibi gelmesi
ya da gelebilmesi, Spencerin gremedii bir soru imini ortaya
koyar. imdilerde onca maddeci bilim adamnn yetindii inan
bakmndan da durum ayndr. Bir ei, bir ls insan dnce-
46 Entellektel tanr ak.
252
BENCt KTAP
sinde, insan deerlendirmelerinde olduu varsaylan bir dnyaya
inanma- bizim kk kare usumuzun yardm ile btn btn,
sonsuza dek egemen olabileceimiz bir " hakikat dnyas. Nasl?
Varoluun byle aalanmasn salt bir hesapnn altrmasna
indirgenmesini, matematikilerin ev elencesi olmasn istiyor
muyuz gerekten? Her eyden nce, varoluun ok anlaml nite
liini soyup karmay istememek gerek. Beyler, bu iyi bir bee
niyi gerektiriyor, bizim evrenimizin tesindeki her eye duyulan
saygnn beenisini. Dnyann dorulanabilir tek yorumunun
olmas; iinde duyularnzla bilimsel olarak (siz bilimsel derken
gerekte mekanik olarak almay anlamyor musunuz?) arat
rp almay srdrebildiiniz bir yorumu olmas; saymaya, he
saplamaya, tartmaya, grmee, dokunmaa izin veren daha fazla
sna izin vermeyen bir yorumu olmas- bunun ussal bir sayrlk,
bir bnlk olmadn varsayarsak- bir kabalktr, alklktr.
Tersine, ilkin varoluun dpedz en yzeysel, en dsal
niteliinin -en grnr nitelii, teni, duyusallamas- kavranmas
daha olas deil mi? Hatta, bu yorum belki de yalnz bunun
kavranmasna izin veriyor olabilir mi? Dnyann 'bilimsel" bir
yorumu, sizin onu anladnz biimi ile bu yzden, dnyann
olanakl yorumlarnn en alkalarndan biri olabilir; bu da de
mektir ki belki de o anlamca en yoksul olandr. Bu dnceyi,
gnmzde filozof geinmeyi seven mekanistlerimizin kulakla
rna, vicdanlarna gitsin diye syledim. Onlar mekaniin, ilk
yasalarn da son yasalarn da bilimi olduunu; btn varoluun,
bir temel gibi olan bu yasalarn zerinde kurulmasnn zorunlu
olduunu ileri srerler. Ancak zce mekanistik bir dnya, zce
anlamsz bir dnya olacakt. Diyelim ki bir mziin deeri onun
ne lde saylabildii, hesaplanabildii, formllerle dile getiri-
lebildiine gre tahmin edilebilecek! Byle bir bilimsel" tahmin
ne kadar sama olur! nsan onda neyi kavrayabilir, neyi
anlayabilir, neyi tanyabilir? Hibir eyi, onda "mzik olan hibir
eyi.
374
Yeni sonsuzumuz.- Varoluun perspektife gre resmedil
me nitelii nereye kadar varyor ya da varoluun bundan baka
bir nitelii var m gerekten; yorum olmadan, "anlam" olmadan
varolu anlamsz olur mu olmaz m; te yandan btn varolu
znde etkin biimde yorumlayan bir varolu deil mi? Anlama
253
yetisinin en hamarat, en titiz vicdanl zmlemesi, kendi kendi
ni snamas bile karar veremez buna. nk bu zmleme sra
snda, anlama yetisi kendisini kendi perspektifinden grmekten
kanamaz, olsa olsa bu perspektiften grebilir. Biz kendi ke
mizin evresine bakamayz. Baka ne tr anlama yetilerinin,
perspektiflerin olabileceini bilmek istemek umutsuz bir merak
tr. rnein baz varlklar zaman geriye doru, ya da dnml
olarak hem ileri hem geriye doru alglayabilirler mi? (bu du
rumda yaamn baka bir dorultusu bir baka neden etki kav
ram olurdu.) Ama ben bugn hi deilse, rezilce bir kstahlk
tan, kendi kemizden bakp, ancak bu keden grnen pers
pektiflere sahip olunabilecei konusunda bir yarg vermekten
uzak olduumuzu dnyorum. Dnyann sonsuz yorumu ola
bileceini yadsyamadmza gre, dnya, bizim iin, bir kez
daha sonsuz olmu oluyor. Bir kez daha byk bir dehete ka
plyoruz. Ama bilinmeyen dnyann bu canavarn, eskisi gibi,
yeniden tanrlatrmay kim ister? Bundan byle bu bilinmeyene
"bilinmeyen" olarak tapnmak isteyen kim? Ah! Bu bilinmeyende
tanrsz yorum olanaklar ok fazla; yorumun alkl, delilii,
eytanl ok fazla, -onda bizim kendi insanca, pek insanca deli
liimiz bile var ki onu biliyoruz.
375
Neden epikiirclere benziyoruz?- Bizler, modern insanlar en
son kanlar konusunda tedbirliyiz. Gvensizliimiz vicdann al
danmalarna, kanmalarna kar pusuya yatm durumda, bu b-
ylenmeler, aldanmalar her gl inanta, her koulsuz evet ile
hayr'da bulunur. Bunu nasl aklamal? Belki de burada aranma
s gereken byk lde "az yanan ocuun", d krklna
urayan idealistin nlemi, yourdu fleyerek yemesi. Ama bir
baka birleen de var nceden kesinde dikilen kendi kesi
yznden ylgnla srklenen, ama imdi kenin karsnda,
snrlanmamta, "kendinde zgr olanda keyif sren, gnn
gn eden birinin sevinli merak. Bylece hemen hemen
epikrc bir bilgi eilimi geliir. Bu eilim eylerin sorgulanabilir-
lik niteliini kolay kolay salvermez. Ayrca byk trel szler
den, jestlerden irenen; tm kaba, drt ke kartlar yadsyan;
davranlarndaki saknmlln bilincinde olan, bundan da gurur
duyan bir beeni gelitirir. nk bizim gururumuzu bu olutu
EN BLM
254
BENC KTAP
ruyor, kesinlie doru koan drtmzn dizginlerini usulca bu
beeni ekiyor. Bu en yabanl srler srasnda srcnn ken
dini denetlemesidir; nk biz hl lgn, kzgn atlar sryoruz,
duraksadmz oluyor ama bizi en az duraksatan ey, tehlike.
376
Yava dnemlerimiz- Btn sanatlar, "yapt insanlar,
anacl insan tipi byledir. Her zaman, yaamlarnn bir yaptla
blnm olan her blmnde amalarna ulatklarn dnr
ler. lm, "artk bunun iin olgunuz" duygusu iinde, damla
kabul ederler hep. Bu, usancn da vurumu deildir. -
yaratcsnda kalan, daha ok, her defasnda yaptn kendisi olan
gze zg bir gnelilik, lmllk, yaptn olgunlamldr. O
zaman yaamn temposu bal gibi kvaml hale gelir, arlar, -
hatta uzun bir fermataya kadar, uzun bir fermataya17inan nok
tasna kadar arlar.
377
Biz yurtsuzlar.- Bugn Avrupallar arasnda, kendilerini, ay
rc, onurlandrc biimde yurtsuzlar diye adlandranlar yok deil.
Ben gizli bilgeliimi, gaya scienza'y zellikle bunlara salk veri
yorum. nk bunlarn yazglar etin, umutlar belirsiz. Onlar
rahatlatmak dpedz bir baar -ama neye yarar. Biz gelecein
ocuklar bu gn nasl olur da bir evde kalabiliriz. u krlgan,
krk dkk gei anda bile insann kendisini yurdunda his
setmesine yol aabilecek btn dnceler bize uygunsuz gr
nyor. Bunlarn gerekliklerine gelince, sreceklerine inanmyo
ruz. Bugn insanlar hl tayan buz, ince mi ince; buzu eriten
yel esiyor; biz yurtsuzlar, bizler buzu kran, btn teki ok ince
gereklikleri" kran bir g oluturuyoruz.
Biz hibir eyi "korumuyoruz, gemi dnemlerin birine dn
mek istemiyoruz; hibir anlamda liberal" deiliz; amalar uru
na almyoruz; pazar yerinde gelecein arksn syleyen
sirenlere kulak tkamamza gerek yok; "eit haklar, zgr top
lum", "ne daha fazla efendi ne daha fazla kle arklar bizi
47 cracnn mzikal bir notay, akordu ya da esi belirlenmi zaman deerinden
fazla uzatmas.
255
EN BLM
ekmiyor. Yeryznde kurulacak bir adalet, uyum dnyas bize
gre istenecek bir ey deil. (nk bylesi en derin dzleme,
inliletirme olur.] Bizim gibi tehlikeyi, sava, maceray seven
lerden; uzlamay, teslimiyeti, barmay, idi edilmeyi yadsyan-
lardan holanyoruz. Biz kendimizi fatihler arasnda sayyoruz,
yeni dzenlerin zorunlu olduunu dnyoruz; ama ayn za
manda yeni kleliklerin zorunlu olduunu da dnyoruz. -
nk insan trnn her glendirilmesinde, arttrlmasnda
yeni bir kleletirme biimi vardr.-Doru deil mi? Bunlarn
hepsiyle, biz imdiye dek gnein grd en insanca, en lml,
en drst a olduunu ileri srmeyi seven bir ada kendimizi
evimizde ister istemez kt duyumsuyoruz. Bu gzel szleri
duyduumuzda en irkin kukular duymamz kt m kt.
Bizim onlarda bulduumuz yalnzca derin bir gszlemenin,
yal bir an, azalan glerin da vurumu- bir maskeli balo.
Hastalarn gszlklerini ssleyip pslemek iin kulland gelin
tellerinden bize ne? Brakn onu erdemleri olarak gstersinler. En
bata zayfln insan kibarlatrdna, insan byle kibar, byle
drst, byle karncay incitmez, byle "insanca" kldna kuku
yok.
Bizi dndrmek istedikleri "acma dini- bugn bir pee, bir
makyaj olarak tam da bu dine gerek duyan histerik erkekikleri,
kadncklar iyi tanyoruz. Biz yardmsever deiliz; insanlk sevgi
sinden" sz etmee hibir zaman dilimiz varmyor. Bizim tr
mz hibir zaman bu kadar oyuncu deildir. Ya da yeterince
Saint Simoncu, yeterince Fransz deildir. Tm insanla onurlu
biimde ksnyle yaklaabilmesi iin insanda erotik hrnln
Gallik arl; tutkun an yerinde duramazl olmal...
nsanlk! Btn koca karlar arasnda ondan daha irkini var
m? (-varsa hakikat olmal: te filozoflar bir soru) Hayr insanl
sevmiyoruz; te yandan, bu gn "Alman szcnn kullanla-
geldii anlamda, ulusuluu, rklar arasndaki kini savunacak;
ulusal yrek kantlarndan, kan zehirlenmesinden haz duyabile
cek lde Alman deiliz. imdi bu yzden Avrupada halklar,
karantina uygular gibi birbirine kar snrlar koyuyor, birbirini
engelliyor. Biz bunun iin pek ak fikirli, pek ktlk, pek
mark, ayn zamanda pek bilgili, pek gezmi grmz: Biz daha
ok, dalarda, uzakta, "zamana ay kn" olarak, gemi ya da gele
cek yzyllarda yaamak istiyoruz; salt kendimizi, sessiz bir ga
zaptan koruyabilmek iin istiyoruz bunu; nk Alman tinini
256
BENC KTAP
perian eden politikalarn, dahas kk politikalarn tan oldu
umuz iin cezaya arptrlmamz gerektiini biliyoruz: Kendi
yarattnn hemen kopup ayrlmasn nlemek iin onu iki ld
rc nefret arasna dikmeyi gerekli bulmad m? Bir sr kk
devlet'ten oluan Avrupa dizgesinin kalc olmasn istemek zo
runda kalmad m?
Biz yurtsuzlar, modern insanlar" olarak rka da soyca da ok
katlyz, karmz. Bu yzden, bugn Almanyada Alman d
nmesinin bir imi olarak boy gsteren yalanc rk z saygs, rk
edepsizlii bizi batan kartmyor. Bunlar tarih duygusu'nun
insanlar iin iki kat yanl, iki kat yakksz. Bizler tek szckle -
bu bizim namus szmz olsun- iyi Avrupahlarz. Avrupann
zengin, ar bolluk iindeki varisleriyiz Ama ayn zamanda da
binlerce yllk Avrupal ruhu ile ar ykml klnmz. Bu
niteliimizle Hristiyanln topranda gelimi olsak da ona kar
yz. Dpedz ondan gelitiimiz iin, atalarmz Hristiyanl
dnsz biimde drst hristiyanlar olduu iin; inanlan uruna
mlklerini, konumlarn, kanlarn anayurtlarn seve seve kurban
ettikleri iin. Biz aynsn yapyoruz. Ne uruna?nanszlmz
uruna m? Her trden inanszlk iin mi? Hayr dostlarm, siz
bundan daha iyisini bilirsiniz. Sizin gizli evetiniz sizi de anz
da bir hastalk gibi etkileyen btn hayflardan, belkilerden
daha gl; denize almak zorunda kaldnzda, siz gmenler,
sizler de buna zorlanyorsunuz- bir inan zorluyor sizi.
378
"Yeniden parlamak.- Biz eli ak, ruha varlkl olanlar, so
kakta, su almak isteyenleri kovmadan, ak emeler gibi duran
lar.- Bizler, ne yazk ki, istediimiz yerde kendini savunmay
bilmeyenler nsanlarn bizi karartmasnn nne nasl geecei
mizi bilmiyoruz. inde yaadmz a, zerimize bu aa en
bal olan eyi atyor. n pis kular kakalarn; olanlar vr
zvrlarn; bize dinlenmee gelen tkenmi gezginler irili ufakl
yoksulluklarn atyor zerimize. Ama biz hep yaptmz gibi
yapacaz: iimize ne atlrsa atlsn derinliklerimize alp -nk
deriniz biz, unutmuyoruz biz -yeniden parlayacaz.
257
379
Kan sze kanmalart.- Bu kitabn yazar insan sevmez
biri deildir, bugn insandan nefret etmek ok pahalya patlyor.
Kii, eskiden insanlardan nefret edildii gibi, bir Timoncu olarak,
hi aynm gzetmeden, btn yrei ile, btn nefret sevgisi ile
nefret edecek olsayd, hor grmeyi brakmak zorunda kalrd.
Oysa biz hor grmze ne ok sevin, ne ok sabr, ne ok cana
yaknlk borluyuz. stelik, bizim "tanrnn sevgili kullarndan"
olmamz salyor. ncelmi hor gr bizim beenimiz, ayrcal
mz belki de erdemimiz. Biz modernlerin en moderniyiz.
Buna karlk kin insanlar eitler, onlar yz yze getirir, kin
de onur vardr, sonuta kinde korku vardr, korkunun byk iyi
bir esi... u da var ki, biz korkusuzlar, biz bu an daha tinsel
insanlar, salt daha tinsel olduumuz iin, bu a korkusuz ya
amann salad stnl pek iyi biliyoruz. Kafamz uurma
lar, tutuklamalar ya da srgne gndermeleri pek kolay deil.
Hatta kitaplarmz da yasaklamayacaklar ya da yakmayacaklar.
Bu a tini seviyor. Hor grmenin ustas olduumuzu; insanlarla
her ilikinin tylerimizi hafife rperttiini; btn yumuak
ballmza, dammza, inceliimize karn burnumuza yann
daki insanlara kar nyargsn braktrmadmz; doay daha
az insanca davrandnda sevdiimizi; sanat, o, sanatnn insan
dan ka ya da insanla ya da kendisiyle alay etmesi olduunda
sevdiimizi aklamak zorunda kaldk. Gene de bu a bizi sevi
yor, bize gerek duyuyor..
380
"Gezgin konuuyor.- Biri bir kez olsun bizim Avrupal t
relliimizi uzaktan grld gibi grmek isterse, onu gemi
gelecek teki trelliklerle lmek isterse, bir kasabadaki kulele
rin yksekliini bilmek isteyen bir gezgin gibi yapmal: ehirden
ayrlmal. "Trel nyarglar hakknda dnceler"-18 nyarglar
hakknda nyarglar olmay amalamyorlar, bu yzden ncelikle
trelliin dnda bir konumun, birinin ykselmek, trmanmak ya
da umak zorunda olduu, iyi ile ktnn tesinde19bir nokta
nn varln kabul ediyorlar. Bu durumda en azndan bizim iyi ile
EN BLM
1,8 Tan kzllnn alt ad.
49 Bu da Nietzsche'nin 886da yaynlanan baka bir kitabnn ad.
258
BENC KTAP
ktmzden tede bir noktann, Avrupal olan her eyden kur
tulmu bir nokta. Bunu, bizim etimiz, kanmz haline gelmi olan
buyurucu deer yarglarnn toplamndan kurtulma noktas ola
rak anlyorum. nsann oraya kmay istemesi kk apl bir
delilik; zel, usd bir "-mak zorundasn olabilir -nk biz bilgi
peinde koanlarda, bize zg bir "zgr olmayan isten huyu
var- sorun byle bir noktaya klp klamayaca sorunudur.
Bu birok koula bal olabilir. znde buradaki sorun bizim
ne lde yeni olduumuz ya da ar ektiimizdir -zgl ar
lk sorunudur. nsann bilgi istemini bunca uzaa, neredeyse
kendi zamanmn dna srmesi iin, bin yl aratrmas iin,
kendine gzler yaratmas, dahas bu gzlere ak temiz gkler
yaratmas iin ok yeni olmas gerek. nsan aa bastran, nne
geen, aada tutan; biz Avrupallar dpedz arlatran birok
eyden kendini kurtarmaldr. Kendi ann yce deer lleri
nin grntsne ulamak isteyen bylesine tedeki biri, ilkin,
kendisindeki bu a "yenmelidir- bu onun gcnn snanmas
dr- sonuta yalnzca kendi am deil ana kar n tiksintisi
ni, kar kn, andan ektii aclar, kendi zaman d oluu
nu, kendi romantizmini de yenmelidir.
381'
Anlatltrltk sorunu zerine.- Yazdnda yalnzca anlalmay
istemiyor, aym lde kesinlikle, anlalmamay da istiyor. Her
hangi biri, bir kitab anlalmaz bulduunda, ille de kitaba kar
kmamal- belki iin iinde yazarn bile bile yapt bir ey var
dr- "herhangi biri" tarafndan anlalmak istemiyordun Btn
soylu tinler, beeniler, iletiim kurmak istediklerinde, kendi din
leyicilerini seerler. Onlar semekle de tekilere snr koyarlar.
Bir biemdeki btn ince yasalarn kayna budur. Dediimiz
gibi, onlar ayn zamanda uzak tutar, mesafe yaratr, "girii, anla
may yasaklar- bu arada, bu snrlamalar, kulaklar bizimkilerle
yakn olanlarn kulaklarn aar .
Bunu kendi aramzda, benim durumum iin de konualm.
Bilgisizliimin, tez canl yaradlmn beni anlamanz nlemesini
istemem. Dostlarm beni ne lde zorlarsa zorlasn, uralacak
bir konuyu hzl ele almamn nedeni tez canllk deil. nk
ben derin sorunlara souk banyolar gibi yaklarm: abuk dal,
abuk k. nsann bu biimde derinlere ulaamayaca, yeterince
259
EN BLM
derine dalamayaca, sudan korkanlann, souk su dmanlarnn
bo inancdr, onlar denemeden konuurlar. Ah, byk souk
hzlandrr.
Arada bir u da sorulur: Bir konu, ona yalnzca uarken doku
nulmu; bir k akmas srasnda baklm olduu iin ille de
anlalmaz, bilinmez mi kalr? nsan ille de onun zerine mi o-
turmal, onun zerinde yumurtann zerindeki gibi kulukaya m
yatmal? Newtonun kendi kendine syledii gibi, Diu noctuque
incubando,30 En azndan pek rkek, krlgan hakikatler vardr,
bunlan birden bire yakalamazsanz hibir zaman yakalayamazs
nz- bunlann artlmas ya da yalnz braklmas gerekir.
Son olarak benim ksalmn bir deeri daha vardr. Beni ilgi
lendiren bu tr sorularda, onlarn daha ksa sre duyulmas iin
birok eyi ksaca sylemeliyim. nk bir tredl savunan
biri olarak, adam rten susuzluklara kar -yaamlarnda su
suz olmaktan baka eyi olmayan merkepler ile iki eeyin yal
kzlarna kar demek istiyorum- ayan denk almal insan. Yaz
larm onlar erdemli olmak iin daha ok esinlemeli, kaldrmal,
yreklendirmeli. Yeryznde esinlenmi yal eekler ile erdemin
tatl duygulanmlaryla heyecana kaplan gen kzlardan daha
mutlu bir grnt dnemiyorum. "Bunu da grdm- byle
dedi Zerdt
Ksalk zerine bu kadar fazla. Kendi kendimden gizlemedi
im bilgisizliim bakmndan sorunlar daha kt bir durumda.
Ondan utandm saatler var. Elbette utandm iin utandm
saatler de var. Galiba biz filozoflarn tm gnmzde bilgi
bakmndan zor bir konumdayz. Bilim geliip duruyor, iimizde
en ok mrekkep yalayanlar pek az ey bildiklerini kefetmee
yaknlar. Ama baka trl olsayd - ok ey bilseydik -daha da
kt olurdu. Bizim devimiz kendimizi bakalar ile kartrma
mak, ncelikle de byle kalmak. Baka eylerin yan sra bilgin
gibi olmamz kanlmaz. Gene de, bilginlerden farkl bir eyiz
biz. Bize baka eyler gerek, farkl biimde geliiyoruz, farkl bir
sindirimimiz var. Bize daha ou gerek, ama ayn zamanda daha
az gerek. Bir tin beslenmek iin ne kadar yiyecee gerek duyar?
Bunun bir forml yok. Ama beenisi, bamszla, hzl gidip
gelmeye, gezip dolamaa, yalnzca en hzlllarn uygun olduu
30 Gnlerce, gecelerce onun zerinde kulukaya yatarak.
260
BENC KTAP
maceralara ynelikse, byle bir tinin baml olup tka basa doy-
masndansa az ey yiyip zgr yaamas daha iyidir.
yi bir dans yalanmak iin deil olanakl en byk esnekli
i, gc elde etmek iin beslenir. Bilmem bir filozofun ruhu iyi
bir dans olmaktan daha ok ne ister? nk dans onun ideali
dir, sanatdr da, son olarak dans onun tek dindarl, tanrya
tapnmasdr.
382
En byk salk.- Biz henz belirsiz bir gelecein erken do
mu ocuklar; yeni, adsz, anlalmas g olanlar; yeni bir ama
gerek bize, yeni aralar da- akas yeni bir salk gerek, nceki
salklardan daha gl, daha ak gz, daha direken, daha neeli
bir salk... Kim imdiye kadarki btn deerleri, dilekleri yaa
maya can atyorsa; bu lksel "Akdenizin btn kylarnda yol
almak istiyorsa; kim bir lky bulma, elde etme yrekliliini
gsteren birinin, ayn zamanda bir sanatnn, bir ermiin, bir
yasa koyucunun, bir bilgenin, bir bilicinin, eski biemde tanrlara
yakrcasma ayr duran birinin maceralann kendi yaadklarn
dan bilmek istiyorsa, ona her eyden nce bir tek ey gereklidir
Byk salk. nsan ona sahip olmakla kalmamal, durmadan onu
kazanmal da, nk ister istemez onu bir daha, bir daha verir,
stelik vermek zorundadr...
imdi, belki de saduyunun sylediinden daha byk bir g
z peklikle byle uzun sre kendi yolumuzda kaldktan sonra,
biz lk peindeki argonautlar, ikide bir gemileri batanlar, hasara
urayanlar, ama gene balayanlar, izin verilmek istenenden daha
salkl, tehlikeli biimde salkl, hep yeniden yeniden salkl
olanlar- bu bize verilen bir dl gibi, u anda, karmzda kefe
dilmemi bir lke var; onun snrlarn gzyle gren yok henz,
lknn bugne kadarki btn lkelerinden, kuytularndan te
de; gzel, yadrgatc, sorgulanabilir, korkun, tanrsal olanlar
bakmndan yle ar varlkl bir dnya ki, onu bilme istei, ona
sahip olma istei gzmz dndryor. Ah bundan byle hi
bir ey doyuramaz bizi!
Bylesine grntlerden sonra, vicdanmzda, bilimimizde
bylesine yakc bir alkla, bugnn insan bizi doyurabilir mi
hi? Belki ok kt bir ey ama, onun en deerli amalarna erek-
261
EN BLM
lerine bakarken bunlar ciddiye almak elimizde deil, hatta artk
bakmyoruz bile onlara.
nmzde baka bir lk var, tuhaf, batan karc, tehlikeli
bir lk. Kimseyi bu lk iin kandrmaya kalkmamz gerek
miyor nk kimseye kolayca bu hakk vermek istemiyoruz.
Bugne dek kutsal, iyi, dokunulmaz, tannsal denilenlerin her
eyle bir ocuk gibi- akas bile bile deil, ama dolup taan
gten, bolluktan tr- oynayan tinin lks. Onun iin ulusla
rn deer bildii en yce eyler olsa olsa bir tehlike, kme al
alma ya da en azndan bir dinlenme, krleme, arada bir kendini
unutmadr, insanca, stinsanca salnn, kayrann lks sk sk
insanlk d grnecektir. -rnein bugne kadarki btn dn
yasal ciddiyetle, jestlerde szlerde, vurguda gzde trede, dev
deki tm arballkla kartmda btn bunlar ona gnlsz
bir parodi gibi gelir. -Her eye karn, belki de byk ciddiyet
ancak onunla gerekten balyor; ilk kez gerek bir soru imi ko
yuluyor, ruhun yazgs deiiyor, akreple yelkovan ilerliyor, traje
di balyor.
383
Epilog- Ama ben usul usul bu i karartc soru iaretini sona51
yazarken, henz okuruma doru okurun erdemlerini anmsat
mak isterken -Ah! Ne unutulmu, ne bilenmez olmu erdemler
dir onlar- birden bire imdiye dek duyduum en ktcl, en
sevecen, en cin gibi kahkahay iittim. Kendi kitabmn tinleri
bana saldryor, kulam ekiyor, beni yola gelmee aryorlar
d. "Artk katlanamyoruz diye bardlar uzaklatr, uzaklatr
u kuzgun karas mzii. evremizde aydnlk bir sabah yok mu?
Yumuak, yeil imenleri, zeminleri ile dansn krall yok mu?
Sevinli olmak iin bundan daha iyi bir saat oldu mu hi? Kim
bize kederlerin ardndan komayacak - tersine kederleri ark
sylemee, dans etmee aran -gnlk gnelik, yeni, umaya
hazr bir gn eii arks syleyecek? Yaln bir kyl tulumu bile
imdiye dek bizi elendirmek, arlamak iin kullandn bu gi
zemli seslerden, bataklk vraklamalarndan, mezar seslerinden,
da san slklarndan yedir, dnyadan-eleken Beyefendi, Ge
31 nceki blmn son tmcesine gnderme.
262
lecein Mzisyeni! Hayr! Hayr bu notalar deil! Tersine gelin
haydi, daha tatl, daha sevinli nameler alalm."
Sizin hounuza onlar m gidiyor sabrsz dostlarm? yi
yleyse, kim sizi mutlu etmek istemez. Tulum zurnalarm hazr,
grtlam da, belki biraz kaba kaacak ama sineye ekiverin artk
o kadarn, dalardayz ne de olsa Hi deilse duymak zere
olduunuz ey yeni, onu anlamyorsanz, arky yanl anlasanz
ne kar? Bir kere bu "arkcnn lencfdir.52Bylece onun mzi
ini, biemini ok daha ak duyabilirsiniz, onun ddn -
dansn ok daha iyi duyabilirsiniz. stediiniz bu deil mi?
BENC KTAP
52 Ludwig Uhland'n (1787-1962) nl iirinin bal.
263
PRENS VOGELFREI'IN
ARKILARI*
r a rai r a r a r a nu r a r a rai r a r a ra ra
* 1887'deki ikinci basmda eklenen iirler.
Goetheye
Yklmaz olan
olsa olsa senin buluun
Tehlikeli tanr da
ozan kurnazl.
Dnerken dnya ark,
amatan amaca seker
Yazg der ona somurtkan biri,
alklar buna oyun der
Dnya oyunu, ynetici g
kartrr varlkla grnty
oldum olas alklatran g
bizi de karar ona.
267
EN BLM
Ozann ars
Gentim, oturmu serinlerken
aylak aylak lo bir koruda ben
uzak bir tik, ince bir tik sesi iitildi.
ok gemedi ll biili bir tak da geldi.
Sonsuz bir l vuruyormu sandm bir anda
Baladm delirmi gibi onu aramaa.
Aradm taradm bulamadm
ozan gibi tik tak diye konumaa baladm.
Ben koyuldum dizeler dzmee
onlar balad hoplayp zplamaa hece hece
T utamadm kendimi patlattm bir kahkaha
Tam onbe dakika durmadan gldm onlara
Sen bir ozan oldun ha? Sen ha?
Kafay m ttn sen ya?
"Evet baym evet siz ozansnz!
dedi bir aakakan aldrsz.
Ne beklerim ben bu allarda
birini mi soyacam yoksa?
Bir sz m, bir imge mi? Hzla
yakalarm onlar bir uyakla.
Tam hepsi koup sekerken
tutup ozann dizesine katyorum onlar hemen
"Evet baym evet siz ozansnz!"
dedi bir aakakan aldrsz
ldrc kk bir ok mu uyak?
etini, tenini deldiinde titremene bak!
lyorsun gz gre gre
cin arpm gibi sendeliyorsun ite.
"Evet baym evet siz ozansnz!
dedi bir aakakan aldrsz
268
PRENS VOFELFREI'IN ARKILARI
Acele acele sylenmi aptal szler
acs bol sarho deyiler
kvrla kvrla dizilmi tik tak zincirine .
Ayak takm var, ine ge git iine
Bu iyi mi? Ozanlar kt m?
"Evet baym evet siz ozansnz!
dedi bir aakakan aldrsz
Bana bak ku, aka m yapyorsun?
Benimle dalga gemek mi istiyorsun?
Zaten kafan iyi deil dedin bana
peki ya u kalbim, sence kt m o da?
Kork kt niyetimden benim-
Bunlar fkelendirse de ozan
o dzer durur doru eri uyaklar:
"Evet baym evet siz ozansnz!"
dedi bir aakakan aldrsz.
Gneyde
Aslp eik bir dala
yorgunluumu dinlendirdim
Bir ku konuum olsan a dedi bana
sz dinledim yuvann yanna getim
Ama imdi neredeyim ben uzakta m uzakta!
u beyaz deniz serilmi uykulu yatyor
bir erguvan aac yelken ayor denizde
koyun melemelerinde iirler n n tyor
kaya, incir, liman, kale
masum gney beni yanna alyor.
Hayat m bu? Olsa olsa adm adm
Oldum olas az az ilerler Alman -stelik zor ilerleyii.
Beni yukar kaldr diye yele bardm
kularla rendim ben byle szlmeyi
denizin stnde gneye kanat atm.
269
EN BtLM
Us, karanlk ura
ok srmez ulatrr hedefe bizi
uarken rendim beni aldatan
imdi yrekliyim balamaya
yeni bir yaama, oynamaya yeni bir oyunu
iimde duyuyorum onlarn z suyunu.
Bilge derim yapayalnz dnene
yalnz trk syleyense alktr bence.
Kulak verin yleyse trkme.
Sessizce geip oturun evreme imdi
yaramaz kucazlar gecikmeyin emil
Byle gen, byle yanl, byle kandrlm
sevgi dlerinde yaar grndn bana
Hele u gzel vakit geirme yolu?
Kuzeyde- itiraf ediyorum duraksayarak-
sevdim bir kadnc korkun yal
"hakikat"ti kocakarnn ad.
Sofu Beppa
Gzel grndke bedenim
zarar gelmez dindarlktan.
Kim bilmez, tann sever kadnlan
yosmalar en azndan...
Zavall keiiim
tann elbet balar seni de seve seve
nk birok kei gibi
o da sever olmay benle
stemem kl aarm kilise babalarn
isterim gen olsun al al olsun yanaklar
Bir de ne olursa olsun u kedileri
hani alktan ya da kskanlktan
dimdik olur ya tyleri
270
PRENS VOFELFREI'IN ARKILARI
Ama hi sevmem kocam herifleri
O da sevmez yallar
Ah yce tanrm nasl da kurmusun harika bilgece dzenini?
Kilise iini bilir
Yze de yree de hakkn verir,
her defasnda affediverir beni
Ayol kim affetmez ki senil
yle azn bze bze konu hele
bir selam diz krarak,
giderken "hoa kal! gz krparak
byle her yeni gnah, siler eskisini.
krler olsun sana yce rabbim,
sen ki gzel kzlar seversin
rahat deilken bile yrein
kendini affedersin.
Gzel grndke bedenim
zarar gelmez dindarlktan.
Ama gevek bir kocakar olduum zaman
vallahi vz gelir oramda dolasa eytan.
Gizemli sandal
Herkes uyurken dn gece
bir esinti usulca akt sokakta inleye inleye
Bu yastk batyordu sanki,
ne afyon ne uyku ilac yetmedi
rahat vicdan bile para etmedi
Sonunda srdm attm uykuyu
kalktm yataktan kotum deniz kysna
ay vard yamata
lk kumda bir adam bir de tekne
hem koyunlar hem de oban uykulu
kydan ayrld ald denize tekne uykulu
Bir saat geti ya da iki ya da belki
271
EN BLM
bir yl bile olabilir.
Birdenbire zamansz bir tek dzelikte
btn duygularm, dncelerim bouluverdi.
Dipsiz bir uurum ald nmde
bir daha hibir ses duyulmad evrede
Gn eiinde, suyun kararanlk dibinde
bir tekne duruyor, durduka duruyordu...
Y zlercesi soruyordu:
"Ne var, Ne oldu? boulan var m? diye
Yok bir ey 1Uyuduk biz.
Ah! Hem de ok iyi uyuduk hepimiz!
l a n - a k
(Bu ak duyurusu srasnda ozan ukura der)
Harika! hl uuyor mu?
ykseliyor ykseliyor ama kanat rpmyor mu?
Kim dedi bu kadar yukar k diye ona
Nedir bunun amac, yolu, istei acaba?
imdi zaman d,, imdi yldz sanki
yaamn kat ykseklerde tek bana
acyor onu kskananlara-
onu grmek bile uuruyor herkesi.
Ah albatros kuu, bengi bir drtnn etkisiyle
szlyorum byle ycelerde
Dnyorum seni yal gzlerle
albatrosum gzel kuum
ben sana vurulmuum.
272
PRENS VOFELFREI'IN ARKILARI
Tanr knayan kei obannn trks
Uzandm uraya bilsen nasl buruluyor barsaklarm
yiyip bitiriyor beni u tahta kurular
Iklar grnyor, grltler geliyor;
duyuyorum tam uramda hora teptiklerini
u anda gelmi olmalyd
bu saatte oktan benim olmalyd.
Ne gelen ne giden oldu
Bense it gibi bekledim onu.
Yemin stne yemin etti ka defa
gene yalan m syledi acaba?
Yoksa bir herifin peinden mi gitti imdi
Byle yapar da bazen benim dii kei.
Nereden kt u ipek elbise
Nasl da havalara girmi kendi kendine
bilsen nasl merak ediyorum
yoksa korusunda baka bir teke mi var diyorum.
Boucu gecelerde zehirli mantarlar byr ya bahede
zehir kesildim ben de ak iin seni bekleye bekleye
Ak atei yiyip bitiriyor beni
sanki cehennemin yedi kat dibi
Bir lokma girmiyor azma
elveda diyorum gzelim soanlarma
Artk mehtab erdi sulara
soldu yldzlar bir bir semada
gn aardka kararyor dnya
Ah! diyorum ah, lverseydim keke urackta
273
EN BLM
Sallantl ruhlar
u sallantdaki ruhlar korkun zer beni
btn onurlan skar ruhumu
btn vgleri kendinden nefret eder, utan dolu
ipliklerini rmedim diye mi
onlarla dn dernek etmedim diye mi
baklaryla bunlar selam verir
D tatl kapl, ii zehir
umutsuz kskanln ta kendisi.
Lanetlerlerse lanetlesinler beni
burun bksnler isterlerse
Olmaz kardeim olmaz.
Bu gzler bende aradklann
hibir zaman bulamaz.
Umutsuz durumda bir saf
Bir eyler yazdysam masaya duvara
Saf bir elle, saf bir yrekle
masay, duvar ssleyeyim diye yazdm
Siz de diyorsunuz ki
"Kirletir duvar da masay da safn eli
bu yzden yazdklan toptan silinmeli.
zin verirseniz baym.
Duruma el koyaym
Bilirim kullanmay sngerle sprgeyi
suculuk ya da eletirmenlikten beri
Ne var ki, i bitince ben
renmek isterim dorusu en st bilgeden
nasl bilgece s..caksm bu duvarla masaya sen.
274
PRENS VOFELFREI'IN ARKILARI
Rimus remedium1
Ya da hasta ozan kendini nasl avutur
Sen azndan
salyalar akan cadaloz,
saat saat damlayan zaman
Bo yere barr tiksintim
Lanet olsun, lanet olsun uurumuna sesin
Dnya tuntandr
kzgn bir boa -barty duymaz o
ac, uan haneri ile yazyor
kemiklerimin iine
"Kalpsizdir dnya
aptallar kin besler ona, bu yzden inlerler
Dklsn btn afyonlar
dklsn ate, zehire kesti beynimin ii!
oktandr snadn zaten alnm, elimi
Ne soruyorsun ha? Syle - bilirsem ne geecek elime?
Y uh! lanet olsun o kahpeye
hor grmesine de.
Yo! geri dn
dars souk, yamuru duyuyorum
usulca m alkoymak seni?
- Al unu! ite altm: Ne parlak para
- Sen mutluluk musun?
Sen, ate, dua m edeyim sana?
Kap alr
Yamur dklr yatama dek
esinti sndrr -ynla bela
imdi kimin yz iiri yoksa
bahse girerim, bahse girerim
Baklacak onun aresine.
1ifa iiri.
275
EN BLM
Mutluluum2
Gene grdm San Marconun gvercinlerini
Meydan dingin, sabah dinleniyor arada
yolluyorum mavi ge gvercin srs gibi
tatl serinlikte ba bo trklerimi
geri ekiyorum onlar tylerine
teleklerine yeni iirler asmak iin
Budur benim Mutluluum]
Budur Talihim]
Ey dingin gk kubbe, ipekten gk k
nasl da aslmsn renkli yapnn zerine
- ne diyeyim- ben onu seviyorum, kskanyorum
ondan korkuyorum
Onun ruhunu iip bitirmek isterdim
Peki onu geri verecek miyim
Hayr olmaz sen ey gz alabildiine uzanan harika otlak
Budur benim Mutluluum!
Budur Talihim!
Sen ey yavuz kule
hangi aslanca drt karverdi seni
yorulmadan bunca yksee yengiyle
Meydana grltn gnderiyorsun
franszcada onun accent aigusu3
Ben de senin gibi geri kalsaydm
yumuack ipekle zincire vurulmak isterdim
Git bamdan musiki!
brak nce koyulasn karanlk
gelisin ta ki kara oynak bir gece olasya
2 Mein Glck- talihim anlam da vardr.
3 Franszcada az ok kapak olarak sylenen kapal e'yi (e) oluturan vurgu
imi.
276
Dur daha, sesin selenin vakti deil ki gndz
daha altn taklar gl kesilmedi ki
Daha ok var akama
iir yazmaa, usulca srnmee, kendi kendine konumaa
Budur benim Mutluluum!
Budur Talihim!
PRENS VOFELFREI'IN ARKILARI
Yeni Denizlere
Oray istiyorum, gveniyorum
kendime, kavrayma bundan byle
Ak deniz, engin mavilie sryorum Cenevizli gemimi
Il l her ey yeni yepyeni
Zamanla uzamda uyukluyor le
bir tek senin gzn
dikilmi bana bakyor sonsuzluk
Sils Maria
Oturdum burda, bekleyip durdum bo yere
iyinin ktnn tesinde
kimi k kimi glge ikisi de oyun ite
btn gl, btn le, btn zaman amasz
o anda arkada* anszn bir iki oldu
Zerdt nmde yrmee balad.
4 Freundin, bayan arkada.
277
EN BLM
Mistral yeline
Bir dans arks
Mistral yeli, sen ey yamur bulutu avcs
znt katili, gk sprgesi.
Nasl severim seni sen kkrerken
Ayn dl yatandan kmadk m?
ikimizin de alnna da bengilik yazlmad m?
te kaygan tal yollarda
senin slk alp ark syleyiin gibi dans ederek
dans ederek kouyorum sana
Gemisiz, dmensiz en zgr kardei olarak zgrln
sekiyorsun zerinde yaban denizin.
Uyur uyank duyanm arlarn
basamak basamak kayalklardan
denizdeki sar duvara esen frtnan
Selam! sanki bir aydnlk gibi
elmasta hzlanan k gibi
geldin buraya dalardan yengili
Gn dz harman yerlerinde
grebiliyordum atlarnn kotuunu
grdm srdn arabay
rpman elini grdm
atn srtnda imek gibi kam alarken
Grdm seni arabadan srarken
rplan kanat gibi hzl inerken
grdm seni ok biiminde
dimdik dalverdin.gllerin arasndan
altndan bir gn gibi getin.
Dans imdi binlerce srtta
dalgalarn srtnda, dalgalarn oyunculuunda
Selam, nk yeni bir dans kefettiniz siz.
278
PRENS VOFELFREI'IN ARKILARI
Binbir biimde dans ederiz biz
sanatmzn ad zgr olsun
bilimimiz haydi sevinli olsun
Her iekten bir iek alalm
Kendimizi kutlamak iin de koparalm bir tane
ki yaprak da elengimize.
Bir gezgin ozan gibi dans edelim
kutsal insanlarla orospular arasnda
tanr ile dnya arasmda
Yellerle dans edemeyen
balanmtr balarla, stelik de hasta gibi
sakat, yal, topal
iki yzl alayclar
drst yontulmamlar, erdem papatyalar
defolsun bizim cennetimizden-
Hadi fleyelim sokaklann tozunu
dolduralm tozla hastalarn burnunu
korkarz biz hasta hayvancklardan
temizleyelim sahili kurumu gslerden
korkak gzlerden
Dseverleri, dnyaya kara alanlar,
ucuza bulut alp pahalya satanlar avlayalm
Aydnlatalm gn lkesini
Kkreyelim, ey btn zgr tinlerin tini
seninle ben ift olduumuz iin mutluluum
frtna gibi kkryor
Byle bir mutluluun ansn
brakmak istersen sonsuza
al eline vasiyetini
al eline elengini
at gitsin yukanya uzaa
fle ksn gn basamaklarn bir bir
as orada onu orada bir yldza
279
ASA
K T A B E V
. Enneadlar - Plotinus, ev. Zeki zcan
2. Heideggerde Varlk ve Zaman - A. Kadir en (laveli 3-bask)
3. Trelerin Aynasnda Dou ile Bat - Sefa imek
4. Politik Kltr Yazlan - Sleyman Seyfi n
5. Mantk - A. Kadir en (laveli 3-baskO
6. Siyaset, Demokrasi ve Kimlik - Ali Yaar Sarbay
7. Byle Buyurdu Zerdt - Friedrich Nietzsche, ev.: A. Turan Oflazolu
8. Bursa airleri - Kadir Atlansoy
9. lka Felsefesi Tarihi - Ahmet Cevizci (laveli 3-bask)
10. Bir Politikbilim Perspektifi - A.Yaar Sarbay, S. Seyfi n
11. Kent, Kimlik ve Kreselleme - Rana A. Aslanolu
12. Felsefeye Giri - A. Kadir en (laveli 3.bask)
13. VVittgenstein'da Din Felsefesi - Jean Greisch, ev. Zeki zcan
14. Harflerin lmi - bn Arabi, ev. Mahmut Kank
15. Sanat ve Estetik Kuramlar - Nejat Bozkurt
16. Ortaa Felsefesi Tarihi - Ahmet Cevizci (laveli 2.bask)
17. Ana Hatlanyla Klasik Mantk - brahim Emirolu
18. Sz Edimleri Kuram ve Etik - Paul Ricoeur, ev. Atakan Altnrs
19. Sakl Zamanlar - Ramis Dara
20. Plotinosun Ak Kuram - Zerrin Kurtolu
21. Yazl Anlatma Giri Ramis Dara
22. Nietzschenin Tanr ld Sz ve Dnya Resimleri a Martin
Heidegger , ev: Levent zar
23. Onyedind Yzyl Felsefesi Tarihi - Ahmet Cevizci
24. Nibelungen, Bin Yllk Cermen Destan - ev: Cem Demir
25. XV. Yzyldan Bugne Rumeli Motifli Trk iiri Antolojisi Ahmet
Emin Atasoy
26. Bilgi Felsefesi- A.Kadir en
27. Sosyo-Ekonomik Perspektif- Der. Uur Dolgun
28. Zihin Felsefesi - eref Gnday
29. Martin Heideggerde nsan Sorunu Sevgi yi
30. en Bilim F. Nietzsche, ev: Levent zar
ASA
K TABEV
nl Cad. Snmez Saray No: 20 BURSA
Tel: o 224 220 40 74 Fax : o 224 223 93 20