You are on page 1of 853

19.

Yzyl
Siyas Tarihi
(1789-1914)
Prof. Dr. FAHR ARMAOLU
TRK TARH KURUMU
A T A T R K K L T R , D L V E T A R H Y K S E K K U R U M U
T R K T A R H K U R U ' M U Y A Y I N L A R I
VII. Dizi-Sa. 169
19. YZYIL
SYAS TARH
(1789-1914)
Prof. Dr. FAHR ARMAOLU
K U R U M U B A S I M E V
19 9 7
T U R K T A R H
A N K A R A
NDE K L E R
AIKLAMA........................................................................................................ XVII
SUNU................................................................................................................. XIX
B R N C B L M
FRANSIZ HTLLNDEN NCE GENEL DURUM
Birinci Ksm : AVRUPA........................................................................................... 1
1. KUTSAL ROMA-GERMEN MPARATORLUU................................. 1
2. AVUSTURYA............................................................................................ 2
3. PRUSYA...................................................................................................... 3
4. RUSYA........................................................................................................ 4
5. SVE.......................................................................................................... 5
6. LEHSTAN (POLONYA)............................................................................ 6
7. NGLTERE................................................................................................. 6
8. HOLLANDA VE BELKA....................................................................... 8
9. PORTEKZ................................................................................................. 9
10. SPANYA................................................................................................. 10
11. TALYA................................................................................................... 11
12. SVRE.................................................................................................. 11
kinci Ksm : OSMANLI MPARATORLUU.............................................. 11
1. MPARATORLUUN GENEL DURUMU............................................ 11
2. 1787-1792 OSMANLI-RUS SAVAI...................................................... 16
A) Kaynarca'dan Sonra Rusya................................................................ 16
B) Rusya-Avusturya ttifak ve Grek Projesi........................................... 17
C) Savan kmas................................................................................. 18
D) Savan Gelimeleri ve Sonucu......................................................... 18
nc Ksm : DER BLGELER..................................................................... 22
1. AFRKA..................................................................................................... 22
2. ASYA.....................;.............................................................................. 22
3. AVUSTRALYA ....................................................................................... 23
VI NDEKLER
Drdnc Ksm : AMERKANIN DURUMU VE AMERKA BRLEK
DEVLETLERNN KURULUU.................................................................. 23
1. GNEY AMERKA................................................................................. 23
2. KUZEY AMERKA.................................................................................. 23
3. AMERKAN BAIMSIZLIK SAVAI................................................... 24
A) 13 ngiliz Kolonisi............................................................................... 24
B) htillin kmas................................................................................. 26
C) Bamszlk Sava.............................................................................. 28
D) Saratoga Zaferi'in Siyasal Sonular................................................. 28
E) Barn mzalanmas............................................................................ 31
\ K N C B L M
FRANSIZ HTLAL VE AVRUPA, 1789-1815
Birinci Ksm : HTLLDEN NCE FRANSANIN DURUMU........................ 33
1. SOSYAL SEBEPLER............................................................................ 33
2. FKR SEBEPLER................................................................................... 34
3. EKONOMK SEBEPLER........................................................................ 35
4. AMERKAN HTLLNN FRANSA'YA ETKS............................... 35
kinci Ksm : HTLL VE GELMELER........................................................ 36
1. EKONOMK GLKLER VE ARE TARTIMALARI................... 36
2. FRANSIZ HTLLNN IKMASI....................................................... 37
3. LK ANAYASA...................................................................................... 41
nc Ksm : FRANSANIN AVRUPA LE MCADELES-KOALS-
YONLAR...................................................................................................... 41
1. AVUSTURYA VE PRUSYA LE SAVA.............................................. 45
2. NGLTERENN SAVAA KATILMASI VE FRANSA'YA KARI BRNC
KOALSYON............................................................................................. 48
3. NAPOLYON BONAPART........................................................................ 52
4. AVUSTURYA'NIN YENLMES, 1796-1797......................................... 54
5. NGLTERE LE MCADELE: NAPOLYONUN MISIR SEFER, 1798-
1799 ........................................................................................................... 55
6. FRANSAYA KARI KNC KOALSYON.......................................... 58
7. NAPOLYONUN REFORMLARI............................................................ 61
8. FRANSA'YA KARI NC KOALSYON.................................. 62
9. FRANSA'YA KARI DRDNC KOALSYON VE TLST......... 65
10. KITA ABLUKASI (BLOCUS CONTNENTAL) VE SPANYA
SORUNU..................................................................................................... 68
11. BENC KOALSYON-AVRUPA'DA MLLYETLK AKIMI.... 68
12. NAPOLYON'UN MOSKOVA SEFER: ALTINCI KOALSYON...... 70
13. NAPOLYON'UN DMES..................................................................... 73
Drdnc Ksm : VYANA KONGRES.......................... TCLUC............... 74
1. KONGRE VE DEVLETLER.................................................................... 74
2. VYANA KONGRES KARARLARI..................................................... 76
3. NAPOLYON'UN DN VE SONU.................................................. 78
Beinci Ksm : HTLL VE NAPOLYON SAVALARI SIRASINDA
OSMANLI MPARATORLUU................................................................. 80
1. FRANSIZ HTLL VE OSMANLI DEVLET.................................... 80
2. NAPOLYON'UN MISIR SEFER VE OSMANLI DEVLET................ 83
3. NAPOLYON'UN MISIR SEFERNDEN SONRA OSMANLI-RUS
MNASEBETLER.................................................................................. 88
4. 1806-1812 OSMANLI-RUS SAVAI..................................................... 91
5. VYANA KONGRES VE OSMANLI MPARATORLUU................ 97
N C B L M
1815-1848 ARASINDA AVRUPA
MUTLAKYETLK-HRRYETLK-MLLYETLK
Brinci Ksm : VYANA SSTEMNN KORUNMASI............. ....................... 99
1. KUTSAL TTFAK............................................................................... 100
2. DRTL TTFAK.............................................................................. 101
3. DRTL TTFAKA FRANSANIN DA KATILMASI.................... 103
kinci Ksm : VYANA SSTEMNE KARI TEPKLER................................. 105
1. NAPOLYON SAVALARINDAN SONRA AVRUPA....................... 105
2. ALMAN YADA TEPKLER VE KARLSBAD KONGRES............... 106
3. TALYA'DA TEPKLER: TROPPAU VE LABACH KONGRELER. 107
4. SPANYA SORUNU: VERONA KONGRES..................................... 109
NDEKLER VII
nc Ksm : AVRUPA'DA 1830 HTLLLER........................................... 111
1. 1830 HTLLLERN HAZIRLAYAN SEBEPLER........................... 112
A) Liberalizm ve Cumhuriyetilik......................................................... 112
B) Bonapartizm..................................................................................... 112
C) Ekonomi'de Liberalizm..................................................................... 113
D) Dinde Liberalizm....................................................... __^rrrr.......... 113
E) Yunan Dostluu ve Liberalizm.......................................................... 113
F) Sosyalizm ve Liberalizm................................................................... 114
G) Romantizm ve Liberalizm................................................................. 114
2. FRANSA'DA 1830 HTLL................................................................ 115
3. BELKA'DA 1830 HTLL VE BELKA'NIN BAIMSIZLII.. 118
4. POLONYADA AYAKLANMA............................................................ 123
5. TALYA'DA AYAKLANMALAR....................................................... 125
6. ALMANYA GELMELER.................................................................. 126
7. BERK YARAMADASINDA GELMELER.................................... 127
8. 1830 HTLLLERNN NGLTERE'YE ETKS.............................. 128
9. 1830 HTLLLERNN SONUCU....................................................... 129
Drdnc Ksm : AVRUPA'DA 1848 HTLLLER...................................... 130
1. SVRE'DE LBERALZM MCADELES....................................... 133
2. FRANSA'DA UBAT HTLL........................................................... 134
3. TALYA'DA MLL BRLK MCADELES...................................... 140
4. ALMANYA'DA MLL BRLK MCADELES................................. 144
5. AVUSTURYA'DA 1848 HTLLLER............................................... 148
6. NGLTERE'DE SOSYAL KAYNAMALAR..................................... 153
A) Seim Reformu.................................................................................. 154
B) artist Hareke.................................................................................. 154
C) rlanda Sorunu................................................................................... 155
D) Serbest Mbadele Mcadelesi.......................................................... 156
7. DER LKELERDEK GELMELER............................................... 157
8. 1848 HTLLLER VE OSMANLI MPARATORLUU.................. 158
9. 1848 HTLLLER VE AVRUPA DPLOMASS............................. 161
VIII NDEKLER
NDEKLER IX
D R D N C B L M
OSMANLI MPARATORLUU VE AVRUPA DPLOMASS
Birinci Ksm : YUNANSTAN'IN BAIMSIZLIINI KAZANMASI............ 165
1. OLAYIN NEM.................................................................................... 165
2. YUNAN AYAKLANMASINI HAZIRLAYAN SEBEPLER............... 166
3. MORA AYAKLANMASI...................................................................... 169
4. DEVLETLERN E KARIMASI....................................................... 172
5. SORUNUN ENTERNASYONALZE OLMASI.................................. 174
6. 1828-1829 OSMANLI-RUS SAVAI................................................... 181
7. YUNANSTAN'IN BAIMSIZLIINI KAZANMASI....................... 184
kinci Ksm : CEZAYR'N FRANSA TARAFINDAN GAL...................... 187
1. CEZAYR'N DURUMU........................................................................ 187
2. FRANSA'NIN CEZAYR'LE OLAN BALARI.................................. 189
3. CEZAYRN GAL............................................................................ 189
4. CEZAYR'N GAL VE DEVLETLERN TUTUMU....................... 191
nc Ksm : MEHMET AL AYAKLANMASI VE MISIR SORUNU,
1831-1841 ................................................................................................... 193
1. MEHMET AL KMDR?....................................................................... 194
2. MEHMET AL AYAKLANIYOR......................................................... 197
3. AVRUPA DEVLETLERNN TEPKLER-KTAHYA ANLAMASI 200
4. HNKR SKELES ANTLAMASI.................................................. 206
5. MEHMET AL AYAKLANMASININ KNC SAFHASI.................. 210
6. 1841 BOAZLAR SZLEMES......................................................... 216
7. OSMANLI MPARATORLUU'NDA TANZMAT........................... 218
A) Tanzimat Ferman ve Nitelii........................................................... 220
B) Tanzimat'n Uygulanmas................................................................ 221
C) Tanzimat'n zellii.......................................................................... 222
D) Tanzimat'a ve D Tepkiler.......................................................... 225
Drdnc Ksm : KIRIM SAVAI VE SONULARI...................................... 227
1. RUSYANIN DEEN POLTKASI................................................. 227
2. KUTSAL YERLER ANLAMAZLII................................................ 230
3. RUSYA'NIN OSMANLI MPARATORLUUNU PARALAMA
TEEBBSLER................................................................................... 232
X NDEKLER
4. MENKOF MSYONU STANBULDA............................................ 234
5. AVUSTURYA'NIN BARI TEEBBS VE SONUSUZ KALMASI 237
6. OSMANLI-RUS SAVAININ IKMASI.... ......................................... 239
7. SAVA KARISINDA AVUSTURYA VE PRUSYA.......................... 242
8. PYEMONTE'NN SAVAA KATILMASI............................................ 245 /
9. VYANANIN DRT NOKTASI........................................................... 240
7
10. VYANA BARI GRMELER........................................................ 247
11. PARS KONGRES VE 1856 PARS ANTLAMASI.......................... 250
12. KIRIM SAVAI'NIN AVRUPA SYASETNE ETKLER................. 253
Beinci Ksm : KIRIM SAVAINDAN SONRA OSMANLI
MPARATORLUU................................................................................... 257
1. ISLAHAT FERMANII............................................................................ 257
2. EFLK-BUDAN SORUNU VE ROMANYA.................................... 260
3. CDDE OLAYLARI VE SURYE AYAKLANMASI........................... 265
4. PADAH ABDLMECDN LM............................................... 270
5. SIRBSTAN GELMELER......... ....................................................... 271
6. KARADA AYAKLANMASI.............................................................. 275
7. YUNANSTAN 7 ADAYI ALIYOR...................................................... 277
8. GRD AYAKLANMASI, 1866-1869.................................................... 279
B E N C B L M
AVRUPA SYASETNN YEN UNSURLARI: TALYA VE ALMANYA
Birinci Ksm : TALYAN MLL BRLNN KURULUU.......................... 285
1. III. NAPOLYON VE TALYAN BRL............................................ 285
2. PYEMONTE VE CAVOUR................................................................. 287
3. ORSN SUKASTI................................................................................. 289
4. PLOMBERES GRMELER........................................................... 290
5. III. NAPOLYONUN DPLOMATK FAALYET.............................. 291
6. AVUSTURYA LE SAVA.................................................................... 293
7. TALYA KRALLIININ KURULUU................................................ 296
8. FRANSANIN NCE VE SAVOE'YI ALMASI................................... 297
NDEKLER XI
kinci Ksm : ALMAN MLL BRLNN KURULUU.............................. 298
1. BSMARCK............................................................................................. 300
2. DANMARKA LE SAVA................................................................... 301
A) 1863 Polonya Ayaklanmas.............................................................. 302
B) Schleswig-Holstein Anlamazl ve Prusya-Danimarka Sava
(1864)................................................................................................ 305
C) Gatayn Anlamas........................................................................... 308
3. AVUSTURYA LE SAVA (1866)........................................................ 309
A) Biarritz Grmeleri.......................................................................... 309
B) Prusya-talya ttifak......................................................................... 311
C) Avusturya'nn Sadowa Yenilgisi....................................................... 311
D) Prag Bar ve Kuzey Almanya Konfederasyonu............................. 313
E) Fransa'nn Bahi Politikas............................................................... 315
F) Avusturya'da Dalist Sistem.............................................................. 317
4. FRANSA LE SAVA............................................................................ 318
A) Fransa'nn Avusturya ile ttifak Teebbsleri.................................. 319
B) spanya Tahna Adaylk Sorunu ve Fransa-Prusya Sava............. 320
C) Fransa-Prusya Sava ve Devleder................................................... 324
D) Fransa'nn Yenilmesi ve kinci mparatorluun Sonu...................... 325
E) Alman mparatorluu'nun ln......................................................... 326
F) Frankfurt Bar.................................................................................. 326
5. RUSYA'NIN FRANSA-PRUSYA SAVAINDAN YARARLANMASI... 327
6. TALYANIN VENED ALMASI.................................................... 332
A L T I N C I B L M
AVRUPA'DA ALMAN STNL: L TTFAK, 1871-1890
Birinci Ksm : BRNC MPARATORLAR LG, 1872...................... 334
1. BSMARCKIN YEN SORUNLARI.................................................... 334
2. MPARATORLAR LG.................................................................. 338
kinci Ksm : ALMANYA-AVUSTURYA-MACARSTAN TTFAKI, 1879 341
XII iindekiler
nc Ksm : KNC MPARATORLAR LG, 1881 ........................... 348
Drdnc Ksm : L TTFAK 1882.......................................................... 352
1. FRANSA'NIN TUNUS'A YERLEMES............................................. 352
2. TALYA'NIN TEPKS VE L TTFAKIN MZASI.................. 357
3. ROMANYA'NIN L TTFAKA KATILMASI............................ 361
4. AVUSTURYA-MACARSTAN LE SIRBSTAN ANLAMASI, 1881 363
5. L TTFAKIN LK YENLEN, 1887........................................ 365
6. NGLZ-TALYAN ANLAMASI....................................................... 367
7. NGLTERE-AVUSTURYA ANLAMASI.......................................... 368
8. TALYA-SPANYA ANLAMASI...................................................... 368
Beinci Ksm : RUS-ALMAN TEMNAT ANLAMASI, 1887........................ 369
1. AVUSTURYA-MACARSTAN LE RUSYA MNASEBETLER... 370
2. FRANSIZ-ALMAN MNASEBETLER ............................................. 371
3. RUS-ALMAN TEMNAT ANLAMASININ MZASI........................ 374
Altnc Ksm : NGLTERE, TALYA VE AVUSTURYA ARASINDA
KNC AKDENZ ANTANTI.................................................................... 377
Y E D N C B L M
AVRUPA'DA DENGE: L ANLAMA, 1894-1907
Birinci Ksm : FRANSIZ-RUS TTFAKI, 1894.............................................. 381
1. II. WLHELM'N HKMDARLII VE BSMARCKIN EKLMES 382
2. RUS-ALMAN MNASEBETLERNN DEMES......................... 386
3. FRANSIZ-RUS YAKINLAMASI....................................................... 391
4. FRANSIZ-RUS ASKER ANLAMASI, 1892..................................... 395
5. 1894 FRANSIZ-RUS TTFAKI........................................................... 397
kinci Ksm : NGLZ-FRANSIZ ANLAMASI, 1904................................... 400
1. GNEY-DOU ASYA'DA NGLZ-FRANSIZ ATIMALARI.... 401
2. MISIR'IN NGLTERE TARAFINDAN GAL VE FRANSA......... 404
3. SVEY LAN ALI N STANBUL ANLAMASI, 1888.............. 415
4. AFRKA'DA NGLZ-FRANSIZ ATIMALARI............................. 416
A) 19. Yzylda Smrgecilik................................................................ 416
B) Afrikann Dnyaya Almas........................................................... 418
NDEKLER XIII
C) 1885 Berlin Senedi.......................................................................... 419
D) Afrikada Alman Smrgecilii....................................................... 420
E) Afrika'da ngiliz Smrgecilii......................................................... 421
F) Afrika'da ngiliz-Fransz atmas................................................... 422
G) Faoda Krizi...................................................................................... 423
5. NGLTERE'NN ALMANYA LE TTFAK TEEBBSLER....... 426
6. ENTENTE CORDALE................................................................... 433
A) Fransz-Rus tdfak'nn Gelimeleri.................................................. 433
B) Fas Sorunu......................................................................................... 436
C) Entente Codiale in mzas.......................................................... 439
nc Ksm : NGLZ-RUS ANLAMASI, 1907........................................ 443
Drdnc Ksm : L TTFAK NDE TALYA.................................... 450
1. TALYANIN HABESTAN MACERASI.......................................... 450
2. TALYAN-FRANSIZ ANLAMALARI.............................................. 452
S E K Z N C B L M
BLOKLARIN ATIMASI, 1905-1911
Birinci Ksm : BRNC FAS BUHRANI......................................................... 459
kinci Ksm : ALMANYA'NIN ENTENTE CORDIALEI BOZMA
TEEBBSLER........................................................................................ 465
nc Ksm : NGLZ-ALMAN DENZ SLHLARI REKABET,
1904-1911................................................................................................... 470
Drdnc Ksm : KNC FAS KRZ.............................................................. 476
1. ALGESRAS KONFERANSI'NDAN SONRA FRANSA LE
ALMANYA'NIN FAS'TAK DURUMLARI.......................................... 476
2. AGADR KRZ, 1911........................................................................... 477
Beinci Ksm : NGLZ-FRANSIZ ASKER ANLAMALARI...................... 481
D O K U Z U N C U B L M
OSMANLI MPARATORLUU, 1878-1914
Birinci Ksm : 1877-1878 OSMANLI RUS SAVAI........................................ 489
1. RUSYA VE PANSLAVZM................................................................. 489
2. HERSEK AYAKLANMASI VE AVRUPA DPLOMASS................ 494
3. BERLN MEMORANDUMU.............................................................. 501
4. PADAH ABDLAZZ'N TAHTTAN NDRLMES.................... 503
5. SIRBSTAN VE KARADA LE SAVA.......................................... 504
6. STANBUL KONFERANSI VE I. MERUTYET............................. 507
7. OSMANLI-RUS SAVAI VE AYASTEFANOS BARII.................. 516
8. BERLN KONGRES VE 1878 BERLN ANTLAMASI.................. 523
9. BERLN KONGRES NDE BOAZLAR SORUNU.......................... 527
10. BERLN KONGRES VE SONULARI............................................ 529
kinci Ksm : OSMANLI TOPRAKLARININ EROZYONU............................ 532
1. NGLTERE LE KIBRIS ANLAMASI.............................................. 533
2. AVUSTURYA'NIN BOSNA-HERSEK GAL................................ 537
3. ARNAVUTLUK AYAKLANMASI...................................................... 540
4. YUNANSTAN'IN TOPRAK HTRASLARI...................................... 542
5. NGLTERENN MISIR'I GAL....................................................... 546
6. DOU RUMEL KRZ........................................................................ 546
nc Ksm : GRD SORUNU VE TRK-YUNAN SAVAI....................... 555
1. DOU RUMEL KRZ VE YUNANSTAN....................................... 555
2. GRD AYAKLAN M ASI-2................................................................. 557
3. TRK-YUNAN SAVAI....................................................................... 560
4. GRD'DE ZM................................................................................. 563
Drdnc Ksm : ERMEN SORUNU VE ERMEN OLAYLARI................... 564
Beinci Ksm : MAKEDONYA SORUNU......................................................... 580
Altnc Ksm : II. MERUTYET VE DOURDUU SORUNLAR............... 592
1. YEN OSMANLILAR (JN TRK) HAREKET............................... J2.
2. TTHAD VE TERAKK DNEM....................................................... 595
3. KNC MERUTYETN LNI......................................................... 600
4. MERUTYET, TTHAD-TERAKK VE 31 MART OLAYI............ 603]
5. AVUSTURYA'NIN BOSNA-HERSEK LHAKI................................ 611
6. BULGARSTANIN BAIMSIZLIINI LN ETMES.................... 625
7. GRD'N VEDAI.................................................................................... 628
Yedinci Ksm : TALYA LE TRABLUSGARB SAVAI, 1911-1912.............. 629
1. OSMANLI DEVLETNN DURUMU............................................. 629
2. RUS-TALYAN RACCONG ANLAMASI...................................... 630
3. TALYA'NIN TRABLUSGARBA SALDIRMASI.............................. 634
4. RUSYA'NIN BOAZLARI ATIRMA TEEBBS........................ 643
XIV NDEKLER
Sekinci Ksm : BALKAN SAVALARI, 1912-1913......................................... 651
1. BALKANLARIN DURUMU................................................................ 652
2. BALKAN DEVLETLER ARASINDA TTFAKLAR......................... 654
3. BALKAN GELMELER VE AVRUPA............................................ 662
4. BRNC BALKAN SAVAI................................................................. 667
5. BBIL BASKINI............................................................................... 674
6. BARI GRMELER VE KESLMES............................................ 676
7. LONDRA BARII................................................................................... 679
8. MAHMUT EVKET PAANIN LDRLMES.............................. 679
9. KNC BALKAN SAVAI.................................................................... 680
10. BARI ANTLAMALARI..................................................................... 688
11. BALKAN SAVALARI'NIN SONU VE ETKLER......................... 694
O N U N C U B L M
AMERKALAR
Birinci Ksm : LTN AMERKA'DA BAIMSIZLIK HAREKETLER.. 696
1. BAIMSIZLIK HAREKETLERNE KADAR LTN AMERKA... 696
2. BAIMSIZLIK HAREKETLER........................................................... 698
3. LTN AMERKA DEVLETLERNN VE DI GELMELER ... 700
kinci Ksm : BRLEK AMERKA GELMELER........................................ 703
1. FRANSIZ HTLL VE BRLEK AMERKA................................. 703
2. MONROE DOKTRN............................................................................ 708
3. BRLEK AMERKA'NIN TOPRAK GENLEMES....................... 713
4. AMERKA VE UZAK DOU............................................................... 719
5. AMERKA'DA SAVA, 1861-1865.................................................. 722
6. AMERKA-SPANYA SAVAI............................................................. 732
O N B R N C B L M
DNYA POLTKASINDA UZAK DOU
Birinci Ksm : UZAK DOU'NUN BATIYA AILMASI................................ 738
1. UZAK DOU'NUN DURUMU........................................................... 738
A) in...................................................................................................... 738
B) Japonya............................................................................................... 741
C) Hindiini............................................................................................ 743
NDEKLER XV
x.v\
2. NN BATI'YA AILMASI............................................................ 743
S. JAPONYA'NIN BATI'YA AILMASI.................................................. 7
50
kinci Ksm : UZAK DOU YA BATI ETKLER........................................... 754
1. N'N DURGUNLUU......................................................................... 754
2. JAPONYANIN GELMES.................................................................... 7
56
3. JAPONYA, N VE BYK DEVLETLER.......................................... 759
nc Ksm : N-JAPON SAVAI VE SONULARI, 1894-1901.............. 762
1. N-JAPON SAVAI, 1894-1895............................................................
763
2. SHMONOSEK'YE DEVLETLERN TEPKS................................... ^
% PARALANMASI (BREAK UP OF CHNA)................ ........
770
4. AMERKA'NIN TEPKS: AIK KAPI (OPEN DOOR) POLTKASI 774
5. N'N TEPKS: BOXER AYAKLANMASI.................................. 777
Drdnc Ksm : RUS-JAPON SAVAI, 1904-1905.......................................... 780
1. NGLZ-JAPON TTFAKI................................................................... 781
2. RUS-JAPON SAVAI............................................................................. 783
3. PORTSMOUTH'DAN SONRA JAPONYA VE DEVLETLER............. 788
A) Birleik Amerika............................................................................... 788
B) Fransa ve Rusya................................................................................. 789
C) ngiltere............................................................................................. 790
4. PORTSMOUTH'DAN SONRA RUSYA: 1905 HTLL................... 791
5. PORTSMOUTH'DAN SONRA N: MANULARIN SONU.......... 797
KAYNAKLAR...................................................................................................... 801
DZN.................................................................................................................................... 809
XVI NDEKLER
2. N'N BATIYA AILMASI............................................................... 743
3. JAPONYA'NIN BATI YA AILMASI.................................................. 750
kinci Ksm : UZAK DOU YA BATI ETKLER........................................... 754
1. N'N DURGUNLUU......................................................................... 754
2. JAPONYA'NIN GELMES................................................................... 756
3. JAPONYA, N VE BYK DEVLETLER.......................................... 759
nc Ksm : NJAPON SAVAI VE SONULARI, 1894-1901................. 762
1. N-JAPON SAVAI, 1894-1895.......................................................... 763
2. SHMONOSEK'YE DEVLETLERN TEPKS.................................... 767
3. N'N PARALANMASI (BREAK UP OF CHNA)...........................770
4. AMERKA'NIN TEPKS: AIK KAPI (OPEN DOOR) POLTKASI 774
5. N'N TEPKS: BOXER AYAKLANMASI................................... 777
Drdnc Ksm : RUS-JAPON SAVAI, 1904-1905.......................................... 780
1. NGLZ-JAPON TTFAKI................................................................... 781
2. RUS-JAPON SAVAI............................................................................. 783
3. PORTSMOUTHDAN SONRA JAPONYA VE DEVLETLER............ 788
A) Birleik Amerika............................................................................... 788
B) Fransa ve Rusya................................................................................. 789
C) ngiltere............................................................................................. 790
4. PORTSMOUTH'DAN SONRA RUSYA: 1905 HTLL................... 791
5. PORTSMOUTH'DAN SONRA N: MANU'LARIN SONU.......... 797
KAYNAKLAR..................................................................................................... 801
DZN.................................................................................................................................... 809
AI KL AMA
1961 ylnda Siyasi Tarih Dersleri, 1789-1919 ad ile, o zaman rencilere ders
kitab olarak yaynladmz kitabmz, 1.000 adet baslm ve bir daha baka basks
yaplmamt. Daha sonra, 1964 ylnda yaynladmz Siyas Tarih, 1789-1960 adl
kitabmzn ilk blmlerini de, 1961de yaynladmz kitabmzn bir zeti tekil
etmiti. Bu ikinci kitabmz 1964den sonra, 1973 ve 1975'de olmak zere iki bask
daha yapmt.
Lkin, son yllarda, 1961de yaynladmz, Siyas Tarih Dersleri, 1789-1919
adl kitabmz ok aranr oldu. Baz meslekdalarmz ve renciler, defaatle bize
bavurup, bu kitabmdan istedikleri gibi, bazlar da elimdeki iki nshadan birinin
fotokopisini karmak yoluyla o kitaptan yararlanma yoluna gittiler. Baz yaynevleri
de, o kitabmz olduu gibi basma teklifinde bulundular. Biz, 1961de yaynlad
mz bu kitabn aynen baslmasn uygun grmedik. Bu sebeple, yl nce,
1961de yaynladmz kitabmz yeniden yazmaya karar verdik. Bu kitap bu e
kilde ortaya kt.
unu da belirtelim ki, bu kitabmz yeniden yazarken, 1961deki kitabmzn
atsn deitirme gereini grmedik. aty, aa yukar aynen muhafaza ederek,
sadece metin ksmlarn ele aldk ve yeniden yazdk. Baz yerlerde, metnin eski
eklini muhafaza ederek, ilveler yapk. Bir ok yerde de metinler yeniden yazl
m, ilveler, dzeltmeler veya karmalar yaplmur. Baz konularn daha fazla ay
rntlarna girilmitir. Bundan dolay, 1961deki kitabmzn hacmi, yaklak % 80-
90 orannda genilemitir.
Bundan daha nemlisi, bu kitabmz kaynaklar bakmndan ok daha genile
tilmitir. Bu, sadece genel eserler bakmndan deil, zellikle antlama metinleri
nin kaynaklar ve dnemin devlet adamlarnn anlar bakmndan da yaplmtr.
1961deki kitabmzn dipnotlar yoktu. Sadece kitabn sonunda, okuyucuya yar
dmc olmak zere, her blm iin genel bir bibliyografya verilmiti. Bu kitab
mzda, bu sistem yerine, kaynak kullanmn dip notlarnda da gsterdik. Ayrca,
sz edilen antlama ve anlamalarn ve baz temel belgelerin ve hatta Paris ve
Berlin Kogrelerinin tutanaklarnn nerelerde olduunu gstermek suretiyle,
okuyucuya bu bakmdan da yardmc olmak istedik.
Nihayet, on ylda on defa baslan 20. Yzyl Siyas Tarih, 1914-1990 adl kita
bmzla, bu, 19. Yzyl Siyas Tarihi, 1789-1914 adl kitabmz, birbirini tamamlam
XVIII AIKLAMA
ve Yakn an siyas tarihini bir btn olarak verme amacna da ynelmi olmak
tadr.
Bu kitabmzn da deerli meslekdalarmz ve rencilerimiz iin yararl ola
can mid etmekteyiz.
Bu kitabmz Trk Tarih Kurumu yaynlar arasna almak hususunda gster
dikleri ltufkr ilgiden dolay, Trk Tarih Kurumu Bakan Sayn Prof. Dr. Yusuf
Halaoluna, Yayn Komisyonu ile Yrtme Kuruluna, kitabn basm srasnda
yakn ilgi ve yardmlarn esirgemeyen T.T.K. ube Mdr Sayn Serap Erkuta da
sonsuz teekkrlerimi sunmay zevkli bir grev saymaktaym.
phesiz, her zaman belirttiimiz bir husus tekrar etmek isteriz: Btn iyi ni
yetimize ramen, bu kitabmzn da mkemmel olduu iddiasnda deiliz. "Yarar
ilkesini gerekletirebildiysek, bu dahi bize mutluluk verecektir. Kitabn kusurlar
tmyle bize aittir.
Kavakldere, Ankara
ubat 1995
Prof. Dr. Fahir Armaolu
S UNU
Avrupa Tarihinin 1789-1815 dnemine egemen olan gelimeler, sadece a
da Avrupa'nn deil, ayn zamanda ada dnyann oluumunun da balangcn
tekil eder. u anlamda ki, Fransz htilli ile ortaya kan ve modern siyas huku
kun temelini tekil eden ilkelerin Avrupaya yaylmas, htill Fransasnn bir ey
rek yzyla yakn bir sre iinde, hemen hemen btn Avrupa ile yapm olduu
mcadele srasnda mmkn olmutur. Bu, paradoksal bir grntdr. zellikle
Napolyon, Avrupay kendi kontrol altna almak ve kitleleri mevcut monarilere
kar ayaklandrmak iin, Fransz htillinin ilkelerini kullanmtr. Baka bir de
yile, Napolyon, dier imparatorluklar ykarak kendi imparatorluunu kurmak
iin, Fransada yzyllarn monarisini ykan fikirleri Avrupada yaymaya almtr.
lgintir, Napolyon, Rusyaya girmek iin, 1812 Hazirannda getii Niemen neh
rini, 1812 Aralk aynda gerisin geriye geerken, Avrupa mparatorluu hayalini
de geride brakyor ve fakat, Fransz htillinin hrriyet fikirleri onun yerini al
yordu.
nsanln fikir aknda Rnesans ve Reformasyon zel ve nemli bir yer igal
eder. nk bu iki fikir devrimi, Orta an skolastik ve disipliner anlayna birer
darbe vurmulardr. Bu iki byk gelimeden sonra, insanlarn fikir yaps hr d
nce yolunda nemli bir adm atm, insann fikir yaps nemli bir transformas
yon geirmitir. Fakat unutmamaldr ki, Rnesans ve Reformasyon gibi bu iki b
yk gelime ve deime, siyasal dnce ile siyasal messeselerin yapsn etki alan
iine alamamur. Halbuki, Fransz htillinin dourduu sonular, insanln si
yasal tarihi bakmndan bir dnm noktas tekil eder. nk, Fransz htilli, ne
Rnesansn ve ne de Reformasyonun hedef almad bir alanda patlak vermi ve
dorudan doruya siyasal dzene hcum ederek, onu ykarak, siyasal dzenin ve
siyasal messeselerin yepyeni bir anlayn ortaya koymutur. Bu yeni anlay, 21.
yzyla girmeye hazrlandmz gnmzde de, siyasal kan am ve messeselerin de
temelini tekil etmektedir.
Fransada padak veren bu siyasal devrimin, zellikle Avrupa devletlerince
kabul, tabiatiyle kolay olmamtr. Avrupada 25 yla yakn devam eden htill Sa
valarnn veya dier ad ile Napolyon Savalarmn alt yapsn, Fransada
1789dan itibaren meydana gelen gelimeler karsnda, Avrupa devleerinin ve
zellikle mutlakiyeti monarilerin duyduklar korku ve gsterdikleri tepki tekil
eder.
XX SUNU
Bylece Fransada meydana gelen htill, nitelii dolaysyla, Avrupann dip
lomatik mnasebetlerine de yeni bir hareketlilik getirmitir.
Mamafih, burada bir noktay da belirtmek gerekiyor: 1789-1815 arasndaki
dneme, Napolyon kendi adnn damgasn vurmam olsayd, belki Fransz
htillinin siyasal ve sosyal etkileri de bu derece iddetli olmaz ve Avrupa'nn dip
lomatik sahnesi de bu derece hareketlenmezdi. Fakat, acaba o zaman da, demok
rasi dediimiz modern, ada siyasal doktrin bugnk dzeyine ulaabilir miydi?
Belki bu bakmdan Napolyona kretmek gerekiyor.
1815ten 1856ya kadar gelien ve aa yukar 40 yllk bir dnemi kaplayan
olaylar ise, iki ana unsuru sahiptir. yle ki: 1815-1848 arasnda, Fransz Ihtillinin
ortaya kard fikirler Avrupada yaylp genilemesine devam ederken ve Avrupa
diplomasisi de bununla urarken, te yandan da, 1821-1856 arasnda Osmanl
mparatorluunun sorunlar da, Avrupa devletlerinin diplomatik mnasebetlerine
yeni konular ve hatta atma unsurlar karmtr. Dolaysyla, szn ettiimiz
dnemde, iki ana gelimeden biri, htill fikirlerinin etkileri, dieri de, Osmanl
mparatorluunun baz sorunlardr. htill fikirlerinin etkilerini de gzad et
mek mmkn deildir. Yunan ayaklanmas ve Balkan kaynamalarnda olduu
gibi.
Napolyon Savalar, ada siyasal dncenin tohumlarn btn Avrupaya
yaymakla beraber, bu tohumlarn yeermesi de 1815-1848 arasnda olmutur. Bu
dnemin ana unsurlar, mutlak monarilere kar Hrriyetilik, yani anayasal siya
sal sistemi savunan Liberalizm ve, yabanc hegemonyas alunda yaayan mill n-
surlarn bamszla ynelik Milliyetilik hareketleridir. Yine Fransz htillinin
ortaya at eitlik, yani vatandalarn kanun nnde eitlii kaiTamndan kaynak
lanan ekonomik eitlik, dier ad ile Sosyalizm akm ise, 19. yzyln ikinci yar
snda, kendi iinde tartmalar dnemi geirdikten sonra, Rusyada 1917
Ekimindeki Bolevik ihtilli ile uygulama alanna ve dolaysyla milletleraras politi
kaya girecektir.
19. yzyln ilk yarsnda, zellikle Hrriyetilik (Liberalizm) ve Milliyetilik
(Nasyonalizm) kavramalar ve bu kavramlardan doan akmlar ve hareketler, yz
yllarn kurumlam otoriter ve mutlakiyeti rejimlerini korkutmutur. Bunlarn,
bu yeni akmlara sert tepki gstermeleri ise, nce hrriyet fikirlerini ve sonra da
milliyetilik hareketlerini btn Avrupada daha da glendirmitir. Aksiyon ve re
aksiyon ilkesi.
1848den sonra, yani 19. yzyln ortalarndan itibaren, Liberalizm,
Nasyonalizm ve Sosyalizmin ark byk mesafe almaya baladn gryoruz.
SUNU XXI
Fransz htilli ve onu izleyen dnemde Osmanl mparatorluunun duru
muna gelince: Osmanl Devleti, Fransz htilline kar herhangi bir ilgi veya
korku gstermemi ve bunu Avrupann kendi i sorunu gibi grmek istemise de,
Avrupa devletlerinin kendi aralarndaki ve zellikle, htill Fransas ile mcadele
lerinden doan gelimeler, Osmanl Devletini de etkisi altna alm ve Osmanl
Devleti de bu mcadelelerin iine srklenmitir.
Dier taraftan, Avrupada 1815 Viyana dzeni kurulduktan sonra ise, Osmanl
Devleti, htill fikirlerinin, kendisinin Hristiyan unsurlar zerindeki etkilerini his
setmeye balam ve bu etkilerin dourduu problemlerle kar karya kalmtr.
1821 Yunan ayaklanmas ile balayan bu dnem, 1856ya kadar Osmanl
Devletinin bana eitli ve byk gaileler karmtr. Bu dnemde, Osmanl
Devletinin problem ve gaileleri, Avrupa diplomasisinin balca konulan olmutur.
Mamafih, bu durumu sadece ve sadece Fransz htillinin etkilerine balamak
da yanl olur. Bu etkilere iki nemli faktr daha katmak gerekir. Bunlardan biri,
Osmanl Devletinin gittike zayflamaya devam etmesi ve bunun sonucu olarak,
toprak kayplarnn hzlanmas; dieri de, 18. yzyln sonundan itibaren Rusyann
yeni bir g merkezi olarak ortaya kmas ve Osmanl Devletini ykma abala
rn artrmas ve hzlandrmasdr.
1856-1871 arasnda Avrupa politikasna egemen olan iki nemli gelime,
talyan ve Alman mill birliklerinin kurulmasdr. Bu iki olay, daha nce ortaya
km bulunan milliyetilik akmnn kesin zaferi olmas bakmndan nemli ol
makla birlikte, esas itibaryla, bundan sonraki dnemde, Avrupa politikasna ve
hatta dnya politikasna yaptklar etkiler bakmndan zellikle nemlidir. Avrupa
sahnesine yeni bir talya ve yeni bir Almanya devletinin ortaya kmas, Avrupa
politikasnda ve kuvvet mnasebetlerinde yeni bir dnem am ve 1871den sonra
Avrupa diplomasisinin yapsn deitirmitir. 10 Mays 1871 gn, Frankfu t-am-
Maindaki Kuu Otelinde, Fransa adna Jules Favres ve 18 Ocak 1871 gn iln
edilen Alman imparatorluu adna Bismarck, iki devlet arasndaki sava sona erdi
ren bar antlamasna imzalarn koyarlarken, Avrupada hi kimse, gerek Alman
tarihinin, gerek Avrupa tarihinin yeni bir dnm noktasndan gemekte olduunu
farketmemiti.
talyan mill birliinin arkasndan Alman mill birliinin ortaya k,
Avrupadaki milletleraras mnasebetlerin de grntsn deitirdi. 1871den
sonra, Avrupada kuvvetler dengesinin grnm bambaka bir nitelik kazanm
tr. 1871e kadar, Prusya, Avusturya'nn peinden gitmi iken veya gitmek zorunda
kalm iken, 187lden sonra, Avusturya-Macaristan mparatorluu, mevcudiyetinin
selmetini Almanyann peinden gitmekte bulmutur. Bunun iindir ki, bu devlet
bundan sonra, Avrupa diplomasisinde Brilland Secod, yani Parlak kinci adn
XXII SUNU
alacaktr. Ne var ki bu durum, ayn zamanda, zellikle Balkanlarda Cermanizm ile
Slaizm arasndaki mcadelenin de balangc olacaktr.
Fransa ve daha nce Bourbonlar, kuzeyde kuvvetli bir Alman varln hibir
zaman istememitir. Habsbourg-Bourbon mcadelesinin sebebi budur. Napolyo
bile, 360 devledi Kutsal Roma-Germen mparatorluunu, Ren Konfederasyonuna
indirirken, bu deiiklii, kendi kontroln salamlatrmak iin yapm, fakat
gl bir Alman devletini de hi dnmemiti. Ne var ki, Fransann 1871de,
Prusya karsndaki ar yenilgisi, Fransann btn tasarlarn alt-st etmiti.
Bundan nemlisi de, Fransann, bir Alman Devletinden ar bir darbe yeme-
siydi.
Fransann gururu bunu kolay hazmetmeyecekti. Bismarck bunu biliyordu.
Fakat unu da biliyordu ki, Fransa, bir intikam sava iin, bundan sonra
Almanyann karsna tek bana kmayacaktr. Yanna birisini alaca kesindi.
Bundan dolaydr ki, Bismarckn bundan sonraki politikas Fransa'y Avrupada
yalnz brakmak olacak ve bunun iin de eidi andama ve anlama kombinezon
larna giriecekr. Bu akf polidka, Almanyaya Avrupada mudak bir stnlk sa
layacaktr. 1815in Avrupada 5 numaral Prusyas, 1890larda, Avrupann 1 nu
maral kuvvet merkezidir. l tfak bu merkez etrafnda kurulacaktr.
Bismarck, daima bir Avrupa Politikas izlemeye nem vermiti. Almanyann
faaliyetlerini Avrupa dna tarmamaya zen gstermitir. Lkin, 1888de Alman
imparatoru olan II. Wilhelm ile, Bismarckn Avrupa Politikas yerini, Dnya
Politikas na (Weltpolitik) terketmitir. Smrgeci yaylmaclk, o tarihlerin moda
sna uyarak, Alman mparatorluunun d politikasn da karakterize etmeye ba
lar. Bu ise, Almanyay, Avrupa-d blgelerde, Avrupa ile attrd iin,
Almanyann Avrupadaki stnlne kar yeni denge unsurlarnn ortaya k
na sebep olmutur. Bu, l ttifaka kar l tilfn ortaya kmas, yani
Avrupa diplomasisinin bloklamas idi. Btn devletlerin bartan sz etmelerine
ramen, bu iki blokun amalar kanlmaz olmutur. 1904-1914 aras, bu iki
blokun eidi srtmeleri ile gemitir. Fakat 1914deki srtmeden kan bir
kvlcm, Birinci Dnya Sava gibi, tarihin ilk byk savann patlamasna yetti.
Birinci Dnya Savann kmasnda, Osmanl mparatorluunun Balkan top
raklar zerinde, 1878den sonra gelien Ccnnanizn-Slavizm mcadelesi balca
sebep olmutur. nce Bulgaristan, sonra Bosna-Hersek ve Makedonya, bu mcade
lenin toprak sahneleridir. 1877-1878 sava ile Rusyadan, tarihinin en byk dar
besini yiyen Osmanl Devleti, bundan sonra hzla yknuya doru gitmeye balam-
r. Rumeli zerindeki Cermanizm-Slavizm mcadelesine kar tam bir acz iinde
kalan Osmanl Devleti, 1908 Merutiyeti ile dorulmak istemise de, kanlmaz
kntye engel olamamr.
SUNU XXIII
1871-1914 arasndaki dnem, sadece diplomatik mnasebeer bakmndan
ilgi ekici deildir. Bu dnem, ayn zamanda, sosyal ve ekonomik oluumlarn ve
geliimlerin de tarihidir. Sanayi, bu dnemde en ileri hamlesini yapm ve bu da
smrgeciliin birdenbire, hem hzlanmasna ve hem de yaygnlamasna sebep
olmutur. Smrgeciliin gelimesi ise, devleer arasndaki mcadelelerin alann
geniletmi ve yeni auma alanlar ortaya karmr.
Dier taraftan, sanayiin gelimesi, byk ehirlerin de ortaya kmasn sala-
mur. ehirleme hareketi ise, bir yandan burjuvaziyi kuvvetlendirmi, te yandan
da, proletaryann, yani ii snfnn giderek genilemesine sebep olmutur.
Bundan dolaydr ki, 19. yzyln ikinci yarsnda, Sosyalizmin kendi iindeki tar
tmalarna ve sosyalist dncenin de eitlenmesine ahit oluyoruz.
Avrupa'da bu gelimeler olurken, Amerika ktalar ve Uzak Douda da gayet
ilgin gelimeler ortaya kmr.
Amerika Birleik Devletleri, daha Fransz Ihtillinden nce bamsz bir devlet
olarak kurulmu bulunuyordu. Amerikan Ihtillinin Fransz Ihtillinin ortaya
kmasnda bir etkisi olduu phesizdir. Fakat Fransz htilli de, Gney Amerika
(veya Ltin Amerika) y etkilemi ve bunun sonucu olarak da, bu ktadaki spanyol
ve Portekiz smrgelerindeki bamszlk hareketlerinin sonunda, 1815ten sonra,
burada da bir ok bamsz devletler kurulmutur. Bu ktada, daha Napolyon
Savalar sona ermeden balayan kaynama ve hareketler, Viyana Kongresinde on
yl sonra, spanyol ve Portekiz smrgeciliinin ayaklarn krmur.
Bununla beraber, Ltin Amerikann bu yeni bamsz devletleri, 19. yzyln
milletleraras mnasebetlerine aktif olarak kaulamadlar. Bunda, bu kta halklarna
zg baz faktrler rol oynamakla birlikte, asl faktr, kuzeyde Birleik
Amerikann gelimesinde ve 19. yzyl boyunca ve hatta 20. yzyln ilk yarsnda
gtm olduu politikada aramak gerekir. Avrupa diplomasisinin politik oyunla
rn kendi gelime ve varl iin tehlikeli gren Amerika, Monroe Doktrinini
kendisine kalkan yaparak, her iki Amerika ktasna da Avrupa emperyalizminin el
atmasna engel olmutur. Lkin, kendi ekonomik gelimesi iin Gney Amerikay
gayet elverili bir alan olarak grm ve Monroe Doktrini, Panamerikanizm, Dolar
Diplomasisi ve hatta Byk Sopa gibi vastalarla bu ktay sk bir ekilde nfuzu
altna almr.
Dier yandan, Atlantike srtn eviren Birleik Amerika, ekonomik gelime
sine paralel olarak, kollarn Pasifike uzatm ve bu blgede genileyerek Uzak
Douya kadar ulamtr. Ne var ki, Atlantikin tesinde Avrupa ile karlamaktan
kaan Birleik Amerika, Uzak Douda Avrupa ile kar karya gelmitir. Mamafih,
kendisinin Uzak Dou politikasn Avrupa politikas ile balantl hale getirmemeye
XXIV SUNU
de zen gstermitir. Fakat, denizar faaliyeerini Uzak Douda toplamas, onu,
Avrupa ile deil, fakat bizatihi bir Uzak Dou devletiyle, yani Japonya ile atma
durumuna sokacakr. Bu son nokta, zellikle Birinci Dnya Savandan sonra ok
daha belirgin bir ekilde ortaya kacakr.
Uzak Dounun, 19. yzyn ortalarndan itibaren Banya almas, Avrupa dip
lomasisine yeni bir faaliyet ve rekabet alan a gibi, birbiriyle elikili iki geli
menin de ortaya kmas sonucunu vermitir. Bunlardan biri indeki, teki de
Japonyadaki gelimelerdir.
in, Batya almasna ramen, bu almadan almas gereken derste, tan bir
durgunluk ve hatta uyuukluk gstermitir. Bu ise, Avrupann ve Batnn smr
sn, hem kolaylarm ve hem de gnden gne younlarmr. Bu gelimeye,
inin Paralanmas (Break up of China) denilmektedir.
Japonyann gelimesi ise, bunun tamamen aksi ynde olmutur. Japonya d
dnyaya almas karsndaki tepkisini, kuru ve ksr bir yabanc dmanlna
balamam, Bat ile yakn temas kurarak, kazand bilgi ve teknoloji ile, hzl bir
kalknma gstermi ve 50 yl sonra Avrupann byk devletlerine kafa tutabilecek
bir duruma gelmitir. 1904-1905 savanda, Rusyann Japonya karsnda urad
ar yenilgi, bu gerein tartlmaz iareti olmutur. Japonyann bu baars, onu,
Uzak Doudaki kuvvetler dengesinin arlkl bir unsuru haline getirmi ve bu du
rum gnden gne younlaarak, Japonya Avrupa diplomasisine balanmtr.
Japonyann gsterdii bu dinamizm, Birinci Dnya Savandan sonra hzla gelien
Sar Irk veya Asya milliyetiliinin de balangcm tekil etmitir.
Bu kitaptaki yknn zeti budur. Bundan sonraki sayfalarda, bu yknn ay-
rnlar yer almaktadr.
B R N C B L M
FRANSIZ HTLLNDEN NCE GENEL DURUM
BRNC KISIM
AVRUPA
Fransz htillinin Avrupa devletleri arasndaki mnasebetlere etkisini anlaya
bilmek iin, o srada Avrupa devletlerinin durumlarna bir gz atmak ve
Avrupa'nn tablosunu genel izgileri ile belirtmekte yarar vardr. Zira, ancak bu
tabloyu izdikten sonradr ki, htillin Avrupada ortaya kard gelimelerin, na
sl bir sahnede cereyan ettiini anlamak mmkn olur.
Bu sahnenin izimine Fransann kuzey komularndan balyacaz.
1. KUTSAL ROMA-GERMEN MPARATORLUU
Bat kaynaklarnda Kutsal Roma imparatorluu (Holy Roman Empire) ad ve
rilen bu Alman devleti, 962 ylnda I. Ottonun Romada ta giymesiyle balam ve
1806da Napolyonun Ren Konfederasyonunu kurmasna kadar devam etmitir.
Tarih geliim iinde ve zellikle 1648 Vestafalya antlamasndan sonra, bu impara
torluk 360 kadar kk devledere blnm bulunuyordu. mparatorluun yzl
m 660.000 Km
2
olup, bu alan zerinde yaayan nfusun miktar da 30 milyon
kadar tahmin edilmekteydi.
Kutsal Roma-Germen mparatorluu Avusturyann kontrolunda idi. Bir dier
byk yesi de Prusya idi. Protestan Bohemyann, Katolik Avusturya mparatoruna
kar 1618de ayaklanmas ile, 30 Yl Savalar dediimiz ve hemen btn Avrupa
devletlerinin bulat ve esas itibariyle Almanyada cereyan eden savalarda,
mparator II. Ferdinand btn Almanyay Katolik yapmak iin mcadele etmitir
Bir bakma II. Ferdinand, din yoluyla Alman Birliini kurmak istemitir. Avrupa
devletlerinin ie karmas da, din faktrnn yannda, birlemi bir Almanyann
ortaya kmasn nleme amacna ynelik olmutur. Sonunda, 1648 Vestafalya
Bar, mparator Ferdinandn taanlarna set ekmi ve Almanya, 360 kadar dev
letten meydana gelen dankln korumutur.
Roma-Germen mparatorluunun bir Diyeti vard. Bu Diyet, imparatorluun
parlmentosu mahiyetinde idi. Ve Diyet, Elektrler, Prensler ve ehirler olmak
zere ksma ayrlmt ki, elektrler 9 devletten meydana gelip, Roma-Germen
2 FAHR ARMAOGLU
mparatorunu seerlerdi. ngiltereye bal olan Hanovra da (Hanover) elektrler
arasnda bulunduu iin, dolayl olarak bu seimlere ngiltere de katlm olu
yordu.
15. yzyldanberi Roma-Germen mparatorlar, hemen daima Avusturya h
kmdar ailesi olan Habsburglardan seiliyordu. Bu ise, Avusturyaya, Almanya
zerinde bir kontrol ve etkinlik salamaktayd.
Kutsal Roma-Germen mparatorluu iinde bulunan bu devleer, devletikler,
prensler ve ehirler arasnda devaml bir rekabet ve mcadele vard. Biraz kuvvetli
olan, zayf olanlar ezmek suretiyle, byyp genilemeye alyordu.
mparatorluun kuzey ksm genellikle Protestan ve gney ksm da Katolik idi.
Bu sebeple, Katolik Fransa gney devletlerini tutard. Bu da Avusturyada honut
suzlua sebep olurdu ve bundan dolay da, Bourbonlar ile Habsburglar arasnda
devaml bir mcadele vard. Dier bir mcadele ile Avusturya ile Prusya arasnda
sregelmekteydi. Prusya, kuzey devletleri zerinde bir nfuz kurarak onlar,
Avusturyaya kar kendi kontrol altnda birletirmek isterdi.
2. AVUSTURYA
Fransz htilli ktnda, yaklak 25 milyon nfusa sahip olan Avusturya,
Alman lemi iinde en kuvvetli devlet olmakla beraber, her trl din ve rk birlik
ten yoksun bulunuyordu. Bir Avusturya Devleti vard; fakat bir Avusturya Milleti
yoktu. Avusturya snrlar iinde her rktan, her milletten ve dinden ve her dilden
insanlar bulunuyordu. talyanlar, Macarlar, Almanlar, Slavlar, Ltinler v.s. gibi...
Protestanlk ve Katoliklik iki ana din unsuru idi. Avusturya'nn bu heterojen yaps,
ihtill ku zaman, Fransz htilli fikirlerinin yaylmas bakmndan, Avusturyay
ok korkutmutur. Habsburg Hanedan ile Bourbonlar arasndaki mcadele ve
rekabet derin olmasna ramen ve Fransada ilk ihtill hareketlerinin balamas
Avusturya'y memnun ettii halde, bu hareketlerin Bourbon monarisini ykmas,
Avusturyay en ok korkutan bir olay olmutur.
Mamafih, 1765ten beri Avusturya mparatoru bulunan Il.Jozef, Avusturya'nn
bu ok unsurlu durumuna bir eki-dzen vermek iin bir ok sosyal reformlara
bavurmak ve Avusturya'y bir birlie kavuturmak istemise de, baz reformlarda
baarl olmakla beraber, reform teebbslerinde genellikle ierden bir direnme ile
karlamr.
18. yzyl, Avusturyann savalarla dolu bir dnemidir. 18. yzyln ilk yar
snda sade Fransa ile defa sava yapmr. Birincisi spanya Veraset Sava (1702-
1714), kincisi Lehistan veraset savalar (1733-1738) ve ncs de Avusturya ve
raset sava savalar (1740-1748) dr. Birinci savan sonunda imzalanan Utrecht ve
Reichstadt (1713 ve 1714) antlamalar ile Avusturya, Belikay, Milno
Dkaln ve Napoli ile, Sicilya adasn ald halde, ikinci savata yenilmi ve
19. YZYIL SYAS TARH 1789-1914 3
1738de imzalanan Viyana Antlamas ile Savoie Krall ile ki Sicilya Krallna bir
takm topraklar vermitir. nc savata ise, 1748 Aix-Ia-Chapelle (Aachen) ant
lamas ile Silezyay Prusyaya vermitir. Yedi Yl Savalarnda (1765-1763)
Silezyay Prusyadan geri almak iin savaa girmi ise de, baarl olamamtr.
Mamafih, Avusturya, Lehistann 1772deki ilk bllmesinde Galiyay almtr.
Grlyor ki, Avusturya, 18. yzyln ilk yarsnda Fransa ile defa savamtr.
Her ne kadar Yedi Yl Savalarnda Fransa ile Avusturya mttefik olmu ise de, bu
ittifak Habsburg-Bourbon mcadelesini zayflatabilecek bir unsur olamamtr.
Fransz htilli balad zaman, Avusturya, 18. yzyl iinde ikinci defa olarak
(birincisi 1715-1718) ve Rusya ile beraber, 1787den beri Osmanl mparatorluu
ile sava halinde idi.
3. PRUSYA
htill kt zaman Avrupann kuvvetli devletlerinden biri de Prusya idi.
Prusyann esasn, Prusya ile Brandenburg tekil etmitir. Prusya Dkal 1618de
veraset yoluyla, banda Hohenzollern hanedannn bulunduu Brandenburg
Elektrlne gemi ve Brandenburg Elektrlde 1701de Prusya adn alm
tr.
Prusyay 18. yzylda gl bir devlet haline getiren hkmdar, Byk
Frederik (Friedrich der Grosse) ad ile anlan II. Frederik olmutur. 1740-1786
yllarnda hkmdarlk yapmtr. II. Frederik, o zamanlar aydn istibdat
(despotisme clair) denen bir akmn en kuvvei temsilcisi saylr. lkesini daima
adalatrmak iin alm, filozoflarla dost olmu ve gl ve disiplinli bir ordu
kurmutur. Fransz htilli kumda 6 milyonluk bir nfusa sahip olan Prusyann
yaklak 200.000 kiilik bir silhl kuvveti bulunuyordu. Bu sebepledir ki, gerek II.
Frederikin, gerek Prusyann, Fransada pek ok hayranlar bulunuyordu. htilli
yapanlar, balangta Prusya ile sk ve yakn mnasebetler kurmay ok arzu etmi
lerdir. Napolyon Bonapart da Frederikin hayranlar arasndadr. htillin liderle
rinden Mirabeau, Sava, Prusyann mill endstrisidir demitir.
Prusyann jeopolitik bakmdan en zayf noktas, tabi snrlardan yoksun bu
lunmas ve komularnn saldrlarna ak olmasyd. te bu durumdur ki,
Prusyay, asker bakmdan daima gl olmaya mecbur etmitir.
Prusya 18. yzyl iinde yapt savalarn hemen hepsinden kazanl kmtr.
1748deki Aix-la-Chapelle Antlamas ile Avusturyadan Silezyay almtr.
Avusturya mparatoriesi Maria Theresa, Silezyay geri almak iin 1756da Yedi Yl
Savalarn am ise de, baarl olamam ve 1763de Prusya ile Avusturya ara
snda imzalanan Hubertsburg Bar, Silezyann kesin olarak Prusya topra oldu
unu kabul etmitir. 1772de yaplan Lehistann birinci paylamnda da Prusya,
Dantzig hari olmak zere, Lehistan Prusyas denen topraklar ald.
4 FAHR ARMAOGLU
II. Frederik 1786da ld. Yerine yeeni II. Frederik Wilhelm geti. Frederik
Wilhelm, hi bir zaman amcas II. Frederikin apnda bir insan deildi. Karakteri
onun tamamen zdd idi. Bununla beraber, Fransz htilli kt zaman Prusya,
Avusturyann aksine, mill btnlne sahip gl bir devletti.
4. RUSYA
18. yzyln ikinci yarsnda Avrupa sahnesine kan kuvvetli devleerden biri
de Rusyadr. arlk Rusyasnn kuruluu 16. yzyln ortalarna kadar gider.
Alnordu Hanlnn Rusyadaki hkimiyetinin 16. yzylda sona ermesi zerine,
Moskova Prensliinin bana geen IV. Ivan (veya Korkun van), 1533de ar n-
vann almtr. Rus arl bu ekilde balamtr. IV. van 1584te ldkten
sonra Rus arl, bir sre karklklar iinde kald. Nihayet 1613de Rus
arlna Mihail Romanov getirildi. Bundan sonra 1917ye kadar Rusyay
Romanov (veya Romanof) hanedn ynetecektir.
Romanof hnedan iinde zellikle iki hkmdar, Rusyay gl ve byk bir
Avrupa devleti haline getirmitir: Birinci Petro (1682-1725) ve II. Kateria (1762-
1796). Bunlardan birincisinin yapn kincisi tamamlamtr denebilir. I. Petro,
daha ziyade i kalknmay ve gelimeyi salamr. I. Petro (veya dier ad ile Deli
Petro), bir kara devleti olan Rus arln denizlere karmak ve Rusyaya denizler
zerinde pencere amak istemitir. Bu denizler de tabi olarak Baltk Denizi ve
Karadenizdi. Petro, Rusyann gl bir devlet olabilmesi iin denizlere kmas
nn art olduuna inanm. Halbuki o srada Balk Denizine sve ve Karadenize
Osmanl mparatorluunu egemen bulunuyordu. Bu sebepten, Petronun deniz
lere alma mcadelesi, zellikle bu iki devletle olmutur. 1699 Karlofa antlamas
ile Rusya, Karadeniz kysndaki Azak almsa da, 1711 Prt Anlamas ile tekrar
Osmanl mparatorluuna iade etmek zorunda kalmtr.
sve ile 1709da yapt Poltava muharebesinde de svei yendi ve Neva neh
rinin denize dkld blgeyi (mansabn) alarak, burada Petersburg ehrini kurdu
ve hkmet merkezini de buraya nakletti. Mamafih, svein Rusya ile mcadeleye
devam etmesi ve yine malp olmas zerine 1721de imzalanan Nystad bar ile
Petro, sveten, Karelia, Ingermanland, Estonya ve Letoyay alarak Baltk
Denizinin dou kylarna yerleti.
arie Katerinaya gelince; zel hayat parlak olmayan ve Voltairein Kuzeyin
Semiramisi dedii bu hkmdar, kendisinin de itiraf ettii gibi, bir kadndan
fazla, bir erkein niteliklerine sahipti. Aslen Alman olan Kateria, III. Petro ile ev
lendikten sonra Ortodoksluu kabul etmi ve bir Rustan daha fazla Rus olmutur.
Mostesquieuy okumu, Voltaire ile yazmalar olmu ve Diderotyu saraynda
arlamr. Bu Fransz aydnlar ile temaslar sonucu, baz liberal fikirlere sahip
olarak baz reformlar da yapmtr. Lkin, bu reformlar srasnda asillerin imtiyaz
larn ok genileterek, Rus kylsnn serilik (esirlik) durumunu daha da youn
la trmr.
5
I. Petro, Rusyay daha ziyade batda ve svein zararna olarak geniletmitir.
Katerina ise gzn gneye yani Osmanl imparatorluuna dikmi ve Osmanl
Devletini ykmak istemitir. Osmanl mparatorluunun yknulan zerine kurmak
istedii byk projeleri vard.
1768-1774 sava sonunda imzalanan Kaynarca antlamasyla Katerina, Azak
Denizinin azn kapayan Ker, Yenikale ve Kefe}!, Dinyeper nehri azndaki
Klburun kalelerini, Azak kalesi etrafndaki topraklar ve Bug nehri ile Dinyeper
arasndaki topraklar almur. Yine bu antlama ile Krma bamszlk veriliyordu
ki, bu, Krmn Rusya tarafndan ilhak iin alm ilk admd. Bu toprak kazanla
rnn dnda Rusya, yine Kaynarca Antlamas ile, Karadenizde ticaret gemilerini
dolatrmak ve Boazlardan Akdenize geirme yetkisini de elde ediyordu.
Nihayet, Antlamann 7 nci maddesiyle de Rusya, Osmanl imparatorluundaki
Ortodokslar zerinde baz imtiyazlar elde etmiti ki, bu da sonradan, Osmanl
mparatorluundaki Ortodokslar kkrtmak iin Rusyaya ok frsat vecektir.
Kaynarca Antlamas, Osmanl mparatorluunun Karadeniz zerindeki h
kimiyetinin sona erdirilmesinde ilk adm tekil ediyordu. Bundan sonra
Karadenizde, Osmanl Devletinin karsna daima Rusya kacaktr.
Avusturya imparatoru II. Jozef ile ittifak yapan II. Katerina, 1787de Osmanl
mparatorluuna tekrar sava am ve bu savan sonunda imzalanan Ocak 1792
tarihli Ya (Jassy) Antlamas ile Rusyann snrlarn Karadenizin bat kysnda
Dinyester nehrine kadar uzatm ve Krm da ilhak ederek, Karadenizin kuzey k
ylarn tamamen eline geirmitir.
Rusya, Lehistann 1772deki ilk bllmesinde de, Dvina ile Dinyeper nehir
leri arasnda bulunan ve bugn Beyaz Rusya (Belarus) denen topraklar ald.
Fransz htilli ktnda, Osmanl Devleti ile, Rusya ve Avusturya arasndaki
1787-1792 sava ikinci ylnda bulunuyordu.
5. SVE
17. yzylda sve, Avrupann nemli ve gl devletlerindendi ve btn
Baltk kylarna egemendi. sve Otuz Yl Savalarna (1618-1648)da katlm ve
bu savalarda aktif bir rol oynayarak Pomeraya topraklarn ele geirmiti. Lkin
sve bu stn durumunu, Rusyann kuvvetlenip sivrilmesi sonucu, daha 18. yzy
ln balarnda kaybetmeye balamu. Kuzey Savalar denen ve 1700-1721 yllar
arasnda devam eden savalar sonunda, 1720de Stockholm barn ve 1721de de
Nystad barn imzalyarak, Prusyaya Pomeranyay ve Rusyaya da Baltn dou
kylarn vermitir. sve bundan sonra, ilerde ele alacamz Napolyo
Savalarna kadar Avrupa politikasnn dnda kalacaktr. Esasen bu dnemde
sve, taht ve saltanat mcadelelerinin sebep olduu bir i karklk iindedir.
19. YZYIL SYAS TARH 1789-1914
6 FAHR ARMAOLU
6. LEHSTAN (POLONYA)
Fransz htilli kt zaman artk bir Lehistan Devleti yoktur. nk, bu l
kenin topraklarnn 1772de Rusya, Avusturya ve Prusya arasnda bllmesi ile,
bu devletin hayat sona ermir.
1572ye kadar Lehistan Jagelon hanedan yetmitir. Bununla beraber Kral
seimle ibana gelirdi. Fakat, 1572den itibaren, sadece Jagelon hanedannn b
tn asillerin de Kral seimine adaylln koyma hakknn tannmas, asiller ara
snda bir rekabet ve mcadelenin domasna sebep olmutur. Bu ise, Lehistan,
devaml bir i karklk ve istikrarszlk iinde brakmtr. Tabitiyle bu da,
Lehistann, o srada byyp kuvvetlenmekte olan iki komusunun, yani Rusya ile
Prusyann itihasn tahrik etmi ve bunlara Avusturyann da kaulmasiyle birinci
taksim meydana gelmitir.
Btn bu gelimeler iinde Lehistann iki devlet desteklemi ve onu koru
maya almtr. Bunlardan biri Fransa, dieri de Osmanl Devletidir. Fransa,
1733-1788 arasndaki Lehistan veraset savalarn yapm; Osmanl Devleti de,
Rusyann, Lehistann iilerine karmasndan rahatsz olarak, 1768-1774 savan
yapmsa da, ne Fransa ve ne de Osmanl Devleti Lehistan kurtarabilmidr.
7. NGLTERE
ngiltere zerinde biraz fazla duracaz. Zira o sralarda Avrupann en gl
ve byk devleti olan ngiltere, Fransann en byk rakibi ve dman olduu gibi,
Napolyon savalar srasnda, Fransaya kar en gl direnmeyi gsteren, bu di
renmeyi organize ve finanse eden ve sonunda galibiyeti salayan ngiltere olmu
tur.
ngiltereyi, 1485ten 17. yzyln ilk yllarna kadar Tudor hanedan ynetmi
tir. Tudor hnedanmdan sonra ngiltere, 1603ten 1688e kadar, Stuart hnedan-
mn hkmdarl alnda bulunmutur. 1688-1714 yllar arasnda Orange hane
dan bata bulunmu ve 1714 de ngiltere tahtn, Avrupal bir hanedan olan
Hanotra hnedan igal etmitir.
Fransz htilli kt zaman, ngiltere dnyann en gl denizci ve ticaret
lkesidir. ngilterenin denizlerde tartlmaz bir stnl vardr ve bu stnl
n ilk adm, yine denizci bir devlet olan spanya Kral II. Filipin, Yenilmez
Armadasnn 1588de malup edilmesiyle atlmtr. Bu srada ngilterenin ba
nda da Tudor hnedanmdan Kralie Elisabeth bulunuyordu.
ngiliz denizciliinin gelimesinde, 1649 ile 1660 yllar arasnda Stuart hne-
dannn ynetimini ortadan kaldrp, asker bir diktatrlk kuran Cromwelli zik
retmek gerekir. Cromwell, 1651de Navigation Act, yani Denizcilik Kanunu de
nen bir kanun karm ve dardan ngiltereye gelen btn ithal mallarnn ngiliz
gemileriyle tanmasn art komutur. Bu kanun, ngiliz gemiciliinin hzla ge-
19. YZYIL SYAS TARH 1789-1914 7
mesinde ok nemli bir faktr olmutur. Bu kanun yznden Cromwell, yine
kuvvedi bir denizci lke olan Hollanda ile sava yapmak (1652-1654) zorunda kal
m ve Hollanday yenmir. Keza, Gney Amerikadaki spanyol smrgeleriyle
ticaret yapabilmek iin spanya ile de sava yapan (1654-1658) Cromwell, onu da
yenmi ve istedii ticaret yapma hakkn elde etmitir.
Cromwellin lmnden sonra ngiltere, demokratik gelime bakmndan
nemli bir olaya sahne olmutur. Cromwellden sonra tekrar iktidara gelen Stuart
krallar, lkeyi mutlak bir ekilde ynetmek istediler. Bu ise, Kral ile Parlmento
arasnda bir mcadeleye sebep oldu. Bu mcadelede Parlmento ikiye ayrld:
Tory 1er (bugnk Muhafazakr Parti), Kraln yetkilerinin arttrlmasna taraftard.
Buna karlk Whig 1er (Liberal Parti) ise, Parlmentonun Kral karsndaki yetki
lerinin arttrlmasn istiyordu. Bu mcadele 1688 ylma kadar srd. Bu tarihte
ngiltere tahtna Orange hnedanndan William getirildi. Kral William, 1689
ubatnda, Haklar Beyannamesi ni
1
(Declaration of Rights) kabul ederek,
Parlmentoya gayet geni hak ve yetkiler tand. O kadar ki, William hkmdar
la, bu beyannameyi kabul etmek artiyle getirilmiti ve beyanname yaynlandk
tan sonra, kendisine ve kars Maryye hkmdarlk tac Parlmento tarafndan
giydirildi. Yani Krala, hkmdarlk etme yetkisini Parlmento vermi oluyordu. Bu
ise, o srada Avrupa monarilerinde yerlemi olan lhi Hukuk teorisinin
ngilterede sona erdirilmesi demekti. Ayrca, Parlmentonun Kral karsndaki
stnln belirten ve Kraln yetkilerini esasl bir ekilde snrlayan Haklar
Beyannamesi, ngiliz demokrasisinin en nemli belgelerinden biridir.
18. yzylda ngilterede byk sosyal ve ekonomik gelimeler olmutur.
Bunlarn banda Sanayi nklb gelir. Dokuma sanayiinde bugnk mekiin
icad, ngiliz tekstil endstrisine byk hz kazandrmr. Ham demirin maden
kmr ile ilenmesi kefedilmi ve James Watt da buharla ileyen ilk makinay
yapmay baarmtr. Bu suretle gelien ngiliz sanayii, artan retimi aktacak d
pazarlar aram ve bu da ngiliz smrgeciliine byk bir hz vermitir. ngiliz s
mrgeciliinin gelimesinde en byk adm, Yedi Yl Savalar sonunda, 1763de,
Fransa ve spanya ile imzalad Paris Antlamas olmutur. Bu antlama ile
ngiltere, btn Kanaday, bugnk Amerikada Missisipi nehrinin btn dou
ksmlarn alm ve Fransay Hindistandan kararak btn Hindistan ele ge
irmitir.
ngiltere, 1702-1713 spanya veraset savalarnda da spanyay yenmi ve
Cebelttark alm. Bu ekilde, Akdenizin bir kilit noktasna da yerlemi olu
yordu.
1
Metin iin bk.: Milton Viorst, The Great Documents of Western Chilization, Philadelphia,
Chilton Book Company, 1967 (3rd printing), p. 124-131.
8 FAHR ARMAOLU
Kara Avrupasnda ngilterenin en byk rakibi Fransa idi. Fransann
Avrupada kuvveenmesini istemiyordu. Fransa ile, gerek spanya veraset savala
rnda, gerek Yedi Yl Savalarnda kar karya gelmi ve onu yenmiti. ngiltere,
Fransann, zellikle Man kylarna, yani bugnk Hollanda ve Belikaya egemen
olmasna msaade etmiyordu. Zira bu kylara yerleen bir devlet, ngiltereyi ok
yakndan tehdit edebilirdi. ngiltere bu yerlere o derece nem vermekteydi ki,
daha 1677de bir fansz diplomat, ngilizler Hollanday kaptrmamak iin, gm
leklerini satncaya kadar Fransa ile savarlar demiti
2
.
Lkin bir gerek vard ki, o da, 18. yzyl iindeki savalarn ngiltereyi eko
nomik bakmdan iyice sarsm olmasyd. ngiliz mliyesi ok sarslmt. Bundan
dolaydr ki, 18. yzyl iindeki zaferler, yzyln sonunda byk bir yenilgi ile ka
pand: ngiltere, 1783te imza ettii Versay Antlamas ile, Amerika Birleik
Devletlerinin bamszln kabul ederek, kuzey Amerikadaki smrgelerini kay
betti.
Bunun yannda, Whiglerle Torylerin mcadelesi de ierde bir istikrarszlk
unsuru oldu. Bu mcadeleye Kral da karyordu. 1760da tahta kan III.
Georgeun hkmdarlnn ilk on yl iinde, birbiri araksna yedi kabine gelip
gemiti.
te bu durum iindedir ki, 1783 Aralk aynda, ngiltere tarihinin en parlak
babakanlarndan William Pitt Babakan oldu. William Pitt, babakan olduu za
man henz 24 yanda bulunuyordu. Bu hrika ocukun babakanl Trk tarihi
bakmndan da nemlidir. Zira ngilterenin, 1791den 1878e kadar devam eden,
Osmanl mparatorluunun toprak btnln koruma politikas Babakan
William Pitt tarafndan balatlmtr. Katerinanm, Avusturya ile birlikte, Osmanl
mparatorluunu paralama amac ile atklar 1787-1792 savanda, Pitt,
Rusyann Akdenize inmesinin yarataca tehlikeyi grm ve sava durdurmas
iin 27 Mart 1791de Rusyaya bir ltimatom gndermitir. Fakat Pittin bu teeb
bs sert eletirilerle karlanca, ltimatom, yerine ulamadan geri ekilmitir.
Lkin ngiltere bu tarihten sonra, Rusyaya kar Osmanl mparatorluunun top
rak btnln ve varln korumay, 1878e kadar bir politika ilkesi olarak mu
hafaza edecektir.
8. HOLLANDA VE BELKA
Hollanda, 1648 Vestfalya antlamas ile, spanyol egemenliinden kurtularak
bamszln alm ve Avrupann smrgeci devletlerinin banda geliyordu.
Hollanda, bu smrgeciliini zellikle denizciliine borluydu. htill ku za
man 2.5 milyon kadar bir nfusu olan bu lkenin, hi kara ordusu yoktu. Buna
2
O zamanki Belika topraklan spanyol egemenliinde olup, bu topraklara spanyol Hollandas
ad verilirdi.
19. YZYIL SYAS TARH 1789-1914 9
karlk, 150 gemilik sava donanmas ve 2500 gemilik bir ticaret donanmas vard.
Uzakdoudaki smrgeleri unlard: Seyln Adas, Hindistan kylarnda baz yer
ler, Malaka, Cava, Sumatra, Clbes, Yeni Gine. Afrikada da gneyde Cape
Colony. Amerikada da Gyann bir ksm ile Antil adalarndan bir ksm.
18. yzyln sonlarna gelindiinde Hollanda, yedi eyaletten meydana gelen ve
Birleik Eyaletler denen bir Cumhuriyetti. Cumhuriyet denmesinin sebebi de,
Kraln seim yolu ile tahta oturmasyd. Bu bakmdan da Orange hnedannn et
kisi fazla idi. Hollandann banda bulunan Krala Stathouder denirdi.
Stathouderlik 1784 ylnda kaldrld. Bu durum, zengin burjuvazinin lkeyi y
netmesi sonucunu vermitir.
17. yzyln ikinci yarsnda ngiltereye yenilen Hollanda, 1715ten itibaren
ngilterenin nfuzu alna girmiti. O kadar ki, yzyln ikinci yansnda, Hollanda
iin, ngiliz gemisinin dmen izinden giden bir mavna deniyordu.
Amerikan bamszlk ayaklanmas srasnda Hollanda ve Fransa, ngiltereye
kar birlemi ve Amerikan ihtillcilerine yardm etmilerdir. Bu yardmlar,
Hollandann ekonomik durumunu byk lde sarsmUr. Gerek bu sebepten,
gerek bir kara ordusuna sahip olmamas dolaysiyle, htill savalarnn daha ilk
safhasnda, 1795te, Fransaya yenilecek ve Fransann igaline urayacaktr.
Napolyon, 1810da Hollanday tamamen Fransaya ilhak edecektir.
Bugn Belika denen topraklara gelince, Fransz htilli patlak verdiinde, bu
ralar Amsturya Hollandas ad ile Avusturyaya ait bir blgedir. 1714e kadar
spanyol Hollandas ad ile anlan bu topraklar, 1714 Reichstadt bar ile
Avusturya'nn egemenliine gemitir.
9. PORTEKZ
Portekizin ad, 15. yzyln byk keifleri srasnda ok gemitir. Avrupa'nn
nde gelen denizci devletlerinden biri olan Portekiz, daha 15. yzyln balarnda,
Aores ve Madeira adalarn ele geirmiti. Bartolomeu Diasn 1486-87de Bat
Afrika kylarn izleyerek mit Burnuna kadar yapt gezi, Portekizin, Bat
.Afrika kylarna yerlemesini salam ve bu devlete Angola smrgesini kazan
drmtr. Bunun arkasndan, 1497-99 arasnda Vasco de Gamann, mit
Burnundan dolaarak Hindistana kadar gitmesi ise, Portekize, dou Afrikada
Mozambiki kazandrm ve ayn zamanda Hindistann dou ksmna yerlemesini
salamtr. Alvarez Cabraln 1500 ylnda Brezilyay kefetmesi ile Portekiz, geni
Brezilya topraklarn ele geirmitir.
Portekizin bu ykselii ve kuvvetli durumu ok uzun mrl olmamtr.
Bunda zellikle Ispanyann glenmesinin etkisi olmutur. spanyann en yksek
dnemlerinden biri olan Filip II zamannda, 1580de, Portekiz Ispanyann ege
menlii altna girmitir. Portekiz, yakasn spanyadan ancak 1640da kurtarabil-
10 FAHR ARMAOLU
mitir. Bundan sonra da spanya, Portekizin yakasn brakmak istemedii iin,
Portekiz de, bu tarihten sonra, Ispanyaya kar ngiltereye dayanma yoluna gitmi
tir. Ne var ki, Portekiz ark Avrupann byk devletlerinden deildir. Devaml i
mcadeleler bu lkeyi ok sarsmtr.Portekizin knts btn 18. yzyl bo
yunca da devam etmitir. Bundan dolaydr ki, Napolyonun spanya ile beraber
Portekizi de igali gayet kolay olmutur.
10. SPANYA
spanya da, Orta adaki byk keiflerde barol oynam bir devlettir. Bu
keifler sayesinde spanya da denizar byk smrgeler ele geirmitir. Bilindii
gibi, Kristof Kolombun Amerika ktasn kefi, spanyaya, bugnk Meksika,
Bahama ve Antillere ve Brezilya hari hemen btn Gney Amerikaya yerlemek
imknn salamr. Dier spanyol gemicilerinin 16. yzyln ilk yars iinde yap-
klar devaml geziler de, spanyaya, Uzak Dou ve Pasifkte bir ok adalar kazan
drmtr. Filipinler byle olmutur. Filipinler ad (Las Felipinas), o srada ocuk
yata bulunan II. Filipin adna izafeten konmutur.
spanya, Fransa ile birlikte, Amerikan bamszlk savama yardm edince, bu
bamszl tanyan 1783 Paris anamasiyle de, ngiltereden kuzey Amerikadaki
Floriday ve Akdenizdeki Minorka adasn almr.
Fakat spanya, II. Filip zamannda, 1588de, ngiltereden ilk byk darbeyi
yemi ve o tarihten sonra devaml bir ekilde gerilemitir. ngilterenin denizci bir
devlet olarak kuvvetlenmesi, spanyann yldzn sndren bir faktr olmutur.
ngilterenin durumunu belirrken deindiimiz zere, spanya 1588den sonra,
1654-1658de, 1702-1713 spanya veraset savalarnda ve nihayet 1756-1763 Yedi Yl
Savalarnda olmak zere, ngiltereden darbe daha yemi ve bunun sonucu
olarak da smrgelerinden bir ksmn kaybetmitir.
Napolyon Savalar srasnda, 1805de, Amiral Nelsonn spanyol donanmasn
yakmasndan sonra, ngiltere zamanmza kadar denizlerdeki stnln devam
ettirecek ve spanyol denizciliinden de bir daha sz edilmeyecektir.
Fransz htilli ku srada spanya d politikasnda Fransaya balanm bu
lunmaktayd. Bunda, hi phe yok, spanyann hkmdar ailesinin
Bourbonlardan olmasnn byk rol vardr. spanya veraset savalar sonunda
1713 Utrecht Antlamas ile, Fransa savata yenilmi olmasna ramen, XIV. Louis,
torunu V. Filipin spanya Kralln dier devletlere kabul ettirmeye muvaffak ol
mutu. spanya ile Fransa arasnda bu suretle teekkl eden yaknlk, Yedi Yl
Savalar srasnda, 1761de iki devlet arasnda bir ittifakn imzasna kadar varm-
Ur. Bundan dolaydr ki, Amerikan bamszlk sava srasnda, Fransa ve spanya,
birlikte, Amerikan ihtillcilerine yardm etmilerdir.
19. YZYIL SYAS TARH 1789-1914 11
II. Filip zamanndan beri devam edegelen Ispanyann gerilemesi, 1808de
Npolyonun spanyay igal edip, spanya Krallna kardelerinden birini getir
mesiyle, yeni bir dneme girecektir.
11. TALYA.
18. yzyln sonlarnda talya, coraf bir kavramdan ibarettir. Yarmada ile
daha kuzeylerde irili ufakl 14 tane devlet vard. Bunlarn balcalar, Sardunya
Krall (Piyemonte, Satma, Nis ve Sardunya adasn kapsamaktadr), Venedik
Cumhuriyeti, Cenova Cumhuriyeti, Parma Dkal, Modena Dkal, Toskana
Byk Dkal, Romada Kilise Devleti, ve ki Sicilya Kralldr.
Parma Dkal ile ki Sicilya Krallnn banda spanyol Bourbonlar bu
lunmaktayd. Sardunya Krallnn banda ise Savua (Savoie) hanedan vard.
Venedik Cumhuriyeti ise, Dalmaya kylar ile Yedi Adaya sahip bulunmakla be
raber, artk eski gcn kaybetmi bulunuyordu. Napolyon 1797de Venedik
Cumhuriyetine son verecektir.
12. SVRE
svire, 17. yzyldanberi 13 kantondan meydana gelen bir
Konfederasyondur. svirenin bamsz bir devlet olarak tannmas, 1648
Vestafalya Anamas iledir. Fakat svire Avrupa politikasnda nemli bir rol oy
namaktan uzakur.Napolyon, 1798de svireyi igal edecek ve burada 1803 ylna
kadar devam edecek olan bir Helvetya Cumhuriyeti kuracakr. Napolyon, 1803te
svireyi tekrar bir Konfederasyon haline getirecektir.
KNC KISIM
OSMANLI MPARATORLUU
1. MPARATORLUUN GENEL DURUMU
Osmanl mparatorluu, kuruluu olan 1299dan, Vezir-i Azam Sokullunun
lm tarihi olan 1579a kadar, topraklarn devaml olarak geniletmitir. 1579dan
1699a kadar olan dnem, Osmanl mparatorluunun Duraklama (Tevakkuf)
dnemini tekil ettiine gre, Osmanl mparatorluu, kuruluundan 400 yl sonra,
en geni snrlarna ulam ve ktaya yaylm bulunan byk topraklar kapsa
m bulunuyordu.
mparatorluun bu snrlarn yle belirtebiliriz: Bugnk Viyanann dousu
ile, bugnk Zagreb ehri arasnda izilen izgi, kuzeyde Karpat dalarnn bat
ularna ve gneyde de Adriyatik kylarna uzatlrsa, Osmanl mparatorluunun
1699dan nceki Avrupa snrlar yaklak olarak ortaya km olur. Bu snrlarn
12 FAHR ARMAOLU
kuzeydeki ucu, Karpat dalarnn kuzey eteklerinden geerek, ve Dinyeper nehrini
izleyerek, Azak Denizinin kuzey kylarndan ve Kafkas Dalarnn kuzey etekle
rini izledikten sonra Hazar Denizi kylarna ularlrsa, Devletin kuzey snrlar
elde edilmi olur. Hazar Denizinin bat kylarnn tekil ettii izgi, Basra
Krfezine uzatlrsa, mparatorluun dou snrlar izilmi olur. Bu snr ile
Akdenizin dou kylar arasnda kalan topraklar, yani bugnk Orta Dou blgesi
ile, btn Arabistan ktas, Msr, Trablusgarp (Libya), Tunus ve Cezayir de
Osmanl mparatorluunun snrlar iinde bulunmaktayd.
1699dan itibaren Osmanl mparatorluunun gerileme si balamtr.
Gerileme deyince, genel olarak, Osmanl mparatorluunun Avrupadaki snrla
rnn douya doru gerilemesini anlamak gerekir. Yani, mparatorluun toprak
kayb balamtr. Yani, 18. yzyl iinde mparatorluk, yapt savalarda, galip dev
letlere toprak vermeye balamtr. Fakat 19. yzyl iinde ise, para para toprak
vermekten ziyade, her savatan sonra, egemenlii altnda bulunan milleer birer
birer bamszlklarn alarak mparatorluktan kopmutur ki, bu gelime
mparatorluun paralanma srecini meydana getirir. Bugnk Balkan devletle-
rinin ortaya k byle olmutur. I. Dnya Sava ise (1914-1918), paralanmann
son darbesini vuracak ve yklmay hzlandracaktr.
Osmanl mparatorluunun, gerileme ve paralanmasnn sebepleri zerinde
biraz durmak isteriz. Bu sebepler genel olarak u ekilde belirtilebilir:
1 ) Osmanl mparatorluu, o muazzam snrlarna feh ve istil yolu ile ula
mtr.Yani mparatorluun genilemesi, kuvve te, Devletin asker kuvvetine da
yanmtr. Zamanla bu kuvvet zayfladka, fetih yoluyla kazanlan topraklar elde
tutmak imkn da zayflamr.
2) Bir devletin, zerinde bulunduu topraklar geniledike, bu topraklar
merkezi otorite vastasiyle ynetmek de gleir. Byle bir durumda, ynetim sis
temi olarak, bugn yerinden ynetim denen ademi merkeziyet j
(dcentralisation) sistemini uygulamak bir zorunluk olur. Osmanl mparatorluu j
da byle yap. Lkin vilyeerin bana getirilen yneticilerin hepsi ayn yetenek ]
ve nitelikte olmadklar iin, bunlardan bazlar, merkez otoritenin etkisinden uzak I
olmann da avantajn kullanarak, ahs kar ve zaaflarna gerekleme imkn j
vermilerdir. zellikle, gerileme dneminin ayaklanmalar bu bakmdan dikkat 1
ekicidir. Bu durum, imparatorluu sarsan en nemli faktrlerden biri olmutur.
3) Ademi merkeziyet sistemi de, keza, kuvvetli bir merkez otoriteye ihtiya ]
gsterir. Halbuki Osmanl mparatorluunun asker bakmdan zayflamas, mer- |
kez otoritenin de zayflamas sonucunu vermitir.
3
4) Koca mparatorluk, snrlar iinde, eitli milletleri, dinleri ve mezhepleri, |
farkl dilleri ve rklar toplam bulunmaktayd. Esasnda Osmanl Devleti bunlara j
kar, ve zellikle Hristiyan unsurlara kar, Avrupann baka lkelerinde eine |
13
rastlanmayan bir hogr gstermi, an en uygar davrann yaparak, bunlar
din inan ve ibadetlerinin her trl uygulamasnda serbest brakmtr. Bunun
pek ok rnekleri vardr. Bir tanesini zikredelim: 1572 ylnda Fransada Katolikler,
Sain-Barthelemy katlim ile Protestanlara yaama hakk tanmazken, Bosnann
Sokoloici kynden Ortodoks Bayo, Vezir-i Azam Sokullu Mehmet Paa ad ile
Osmanl Devletini ynetmekteydi.
Tabiatile, bu farkl unsurlarn ilelebed Devlete devaml bir ballk ve sadakat
gstermeleri beklenemezdi. Devlet zayfladka, Osmanlnn geni hogrs ile
muhafaza ettikleri mill, rk ve din benliklerini ortaya koymalar kanlmazd.
Hele Fransz htillinin hrriyet fikirlerinden sonra, bunlar mparatorluk ile bala
rn koparmak iin her frsa kullanma yoluna gittikleri gibi, zellikle Balkanla n,
byk devletlerin (Dvel-i Muazzama) politik ihtiraslarnn atma sahnesi haline
gelmesi de bunlarn iine yaramr.
5) Burada din unsuru zerinde de durmak gerekir. O da, Orta adan beri,
Avrupada milletleraras mnasebetler demenin, sadece Hristiyan devletler arasn
daki mnasebetler demek olduudur. imdi bir Osmanl Devleti kyor ve fethet
tii topraklarla beraber bir ok Hristiyan halk da bir Mslman Devletin ege
menlii altna giriyor. Hristiyan Avrupa bunu hazmedemedi. OsmanlInn o uy
garlk sembol dinsel hogrsn bile, uygarca karlayamad. Bu sebeple, bir
yandan Osmanl imparatorluunu Avrupa'dan kovmamn hrsna kaplrken, te
yandan da Hristiyanl slmn sultasndan (!) kurtarmay kendisine kutsal bir
misyon edindi.
6) Btn bunlarn stne, Osmanl mparatorluu ada gelimeleri, ne kl
tr, ne ekonomik ve ne de teknik alanda, yeteri kadar takip edebilmiti. Bu hal
Osmanl mparatorluunu iten zayflatan bir husus olmutur. Avrupa devletleri
arasndaki yakn mnasebetler sonucu, ve zellikle Hristiyan dinine dayanan bir
kltr birlii dolaysiyle, herhangi bir yeni bir teknik bulu, herhangi bir alandaki
gelime, btn dierlerine yaylrken, bu yenilikler ve gelimeler, Osmanl
Devletine yeterli lde yansmamtr. Mamafih, bu yeni gelimelerin Osmanl
imparatorluunda da kabul iin yaplan teebbsleri, zellikle banaz din
adamlarnn nasl tepkiyle karladn da unutmayalm.
Yani hem d ve hem de i sebeplerin etkinlii sz konusudur.
Osmanl Devletinin bu durgunluunda ve gerilemesinde, milletleraras poli
tika gelimelerinin rol de ihmal edilmemelidir. Hatta, bazan bu gelimeler, sayd
mz sebeplerden ok daha etkili faktrler olmutur. Burada zikretmek istediimiz
husus, Osmanl mparatorluunun kuzeyinde kuvvetli bir Rusyann ortaya kma
sdr. Ortodoks dininin, banaz nitelii dolaysiyle, yaylma eilimine sahip olmas,
Rusyann denizlere kma politikas ve svein yenilmesinden sonra Rusyann
Balta kmas ve bundan sonra da esas faaliyet istikametini Karadenize, yani
Osmanl mparatorluuna yneltmesi, ve nihayet, bir ok Rus arlarnn, Rus em-
19. YZYIL SYAS TARH 1789-1914
14 FAHR ARMAOLU
peryalizminin gereklemesi iin Osmanl mparatorluunu uygun bir alan olarak
grmesi, btn bunlar, Osmanl mparatorluunun paralanmasn sratlendiren
faktrler olmutur.
Tabiatiyle Rusya bu arada, bu yaylmaclna dardan destekler de bulmutur.
Gerek 18. yzyl ve gerek 19. yzylda, Rusyann zaman zaman Avusturya ile bera
ber hareket etmesi de zellikle Balkanlarda, dengeyi, Osmanl mparatorluunun
aleyhine olarak, ciddi bir ekilde bozmutur. Bozulan bu kuvvet dengesi karsnda,
1791den itibaren Rusyann karsna ngiltere km ve Rusyann yaylmacln
frenlemeye alm ise de, Osmanl Devleti ierden rmesine devam ettiinden,
ngiltere faktr Devletin paralanmasn ancak geciktirebilmitir. Kald ki,
ngiltere, Osmanl Devletini destekleme politikasnn sonusuzlutnu grp,
1878den itibaren bu politikay deitirmeye karar verince, Osmanl
mparatorluunun yklmas kanlmaz olmutur. lerde greceimiz zere,
ngilterenin yerini Almanyann almas da derde deva olamamnr. Zaten Almanya
da Osmanl Devleti ile beraber yklmtr.
Fransz htilli patlak verdii zaman, Osmanl mparatorluu iki yldanberi
Avusturya ve Rusya ile sava yapmaktayd. Bu sava srasndadr ki, ngilterenin,
Osmanl mparatorluunun toprak btnln koruma politikas ortaya k
yordu. Bu sebeple bu sava biraz ayrnl olarak ele alacaz. Fakat, Osmanl-Rus
mnasebetlerini aydnlatmas bakmndan, 18. yzyl iindeki dier Osmanl-Rus
savalarn da anahatlar ile belirtmek gerekir. Bu savalar unlardr:
1) 1683-1688 Sava: 1683de balayan Viyana kuatmasnn baarszlkla so
nulanmas zerine kurulan Kutsal ttifaka Rusya da katlm ve 1696da Azak ele
geirmitir. Bar, bugnk Yugoslavya'nn bakenti olan Begradm biraz kuzeyin
deki No\i Sad ehri yaknlarndaki Karlofa (Karlpee veya Karlovie) de yaplm-
UrA Bu bar ile Osmanl Devleti Avusturyaya Banat ve Erdeli brakyor ve
Avusturya ile snr Hrvatistan-tarafinda, Sava nehri oluyordu. Rusyaya ise Azak b
raklyordu. Bu suretle Rusya Karadenize km oluyordu.
2) 1711 Prut Sava: Bu savata Rusya ,Osmanl Devletine yenilmi 21 Temmuz
1711de yaplan Prut bar ile Azak Osmanl Devletine iade etmitir
3 4
.
3
Karlofada esas itibariyle Avusturya ile 26 Ocak 1699da bir bar imzalanmur (Metin iin bk.:
Mecmua-i Muahedat, Cilt 3, stanbul, Ceride-i Askeriye Matbaas, 1297, s. 92-102; Nihat Erim
Devletleraras Hukuku re Siyas Tarih Metinleri, Cilt I: Osmanl mparatorluu Anlamalar, Ankara
niversitesi Hukuk Fakltesi yayn, 1953, s. 27-34; Ltince orijinal metin: Gabriel Effendi
Noradounghian, Receuil dActes Internationaux de lEmpire Ottoman, Tome Premier: 1300-1789,
Paris, Leipzig, Neuchtel, 1899, p. 182-193; (ltince metnin franszca zeti: p. 193-196). Lkin, baz
anlamazlklar sebebiyle, Karlofada Rusya ile bar hemen imza etmek mmkn olmam ve esas bar
13 Haziran 1700 tarihinde stanbulda imzalanmur. Metin iin bk.: Mecmua-i Muahedat, Cilt 3, s. 209-
219; Erim, ad geen eser, s. 39-47 ve Noradounghian, ad geen eser, p. 197-203.
4
Prut barnn metni: Mecmua-i Muahedat, Cilt 3, s. 222-229; Erim, ad geen eser, s. 55-59;
Noradounghian, Receuil dActes..., Tome Premier, p. 203-207.
19. YZYIL SYAS TARH 1789-1914 15
3) 1736-1739 Sava: Ruslarn Krma saldrmalar ve Kabartay arazisi zerinde
hak iddia etmeleri yznden kan bu savaa, Avusturya da Rusyann mttefiki
olarak kanlmtr. Mamafih, Osmanl Devletinin bu sava karmasnda, Lehistan
veraseti yznden Avusturya ve Rusya ile sava yapmakta olan Fransann Osmanl
Devleti zerindeki kkrtmalar da nemli rol oynamur. Osmanl Devleti bu sa
vatan kazanl km ve 1739 Belgrad Bar
5
ile, daha nce Avusturyaya kapr-
d bir ksm topraklar geri alm ve Azak da Rusyaya, btn kalelerinin ykl
mas, Rusyann Azak Denizinde donanma bulundurmamas artiyle geri vermi ve
Kabartay arazisinin de eskisi gibi bamsz olmasn Rusyaya kabul ettirmitir.
4) 1768-1774 Sava: Rusyann Lehistann i ilerine karmas ve Balkanlarda
ve Kafkasyada Osmanl imparatorluu aleyhine faaliyette bulunmas yznden
kan bu savata Osmanl Devleti yenilmitir. 21 Temmuz 1774te imzalanan
Kaynarca Antlamas, bu yenilginin ar bedeli olmutur
6
. Tuna nehrinin gne
yinde ve bugnk Silistreye yakn bir mesafede bulunan Kk Kaynarca kynde
imzaland iin Kk Kaynarca ad da verilen bu anama, 28 esas madde ile iki
ek maddeden ibarettir. Osmanl-Rus mnasebetleri bakmndan nemli bir bel
gedir. Bir defa, Osmanl Devleti Karadeniz kylarnda ve Kafkasya da toprak kay
bediyordu. Ker kalesi ile Kabartay arazisi Rusyaya terkediliyor ve snr Aksu veya
Bug nehri oluyordu. Buna karlk Eflk ve Budan Osmanl Devletine iade edili
yordu.
Kaynarca Andamasnn en nemli maddeleri, 2., 7. ve 14. maddelerdir. 2.
madde ile Krm Hanlnn bamszl, yani Osmanl Devletine olan ballna
son verilmesi kabul ediliyordu. 7. ve 14. maddeler ile de, Rus elisinin Ortodoks
uyruklar hakknda Osmanl Devleti nezdinde yapaca bavurular nazar itibare
alnacakt ki, bu 7. madde, bundan sonra Rusyaya, Ortodoks uyruklar bahane
ederek Osmanl Devletinin i ilerine karmasna ve Ortodokslarn koruyucusu
roln oynamasna imkn salayacaktr. 14. madde ile de, Rusya, stanbulda, b
tn Ortodokslarn yararlanaca bir bir kilise yapurma hakkn da elde ediyordu ki,
bu yetki, deta, 7. madde ile ald yetkinin bir tamamlaycs olmaktayd.
Antlamann 11. maddesi ile de, Rus ticaret gemileri Boazla dan serbeste
gelip geecekler ve Ruslar bu amala mnasip grecekleri Osmanl kylarnda
konsolosluk aabileceklerdi
7
.
Belgrad Antlamasnn metni Mecmua-i Muahedat, Cilt 3, s. 120-131; Erim, ad geen eser, s. 83-
92; Noradounghian, Receuil dActes..., Tome I, p. 258-265.
11
Kaynarca Antlamasnn metni: Mecmua-i Muahedat, Cilt 3, s. 254-273; Erim, s. 121-135;
Noradounghian, Tome I, p. 319-334.
' Kaynarca Antlamasnn geni bir tahlili iin bk.: Prof. Dr. Akdes Nimet Kurat, Trkiye re Rusya,
1798-1919, Ankara, Dil ve Tarih-Corafya Fakltesi yayn, 1970, s. 27-32.
16 FAHR ARMAOGLU
Osmanl Devleti, Rusya ile Kaynarca Antlamasm yaptktan sonra, Avusturya
ile savaa devam gze alamadndan, onunla da 7 Mays 1775de bir anlama ya
parak ve Bukovinay Avusturyaya brakarak, sava sona erdirdi
8
.
2. 1787-1792 OSMANLI-RUS SAVAI
Fransz htilli Patlak verdiinde, Osmanl Devleti 1787den beri Rusya ile sa
va iinde bulunuyordu. imdi bu sava aklayalm.
A) Kaynarcadan Sonra Rusya
Kaynarca Antlamas imzalandnda, Rusyann banda II. Katerina bulunu
yordu. Bir Rustan daha fazla Rus olan bu ruslam Alman kadn, son derece
muhteris bir hkmdard. Bu tarihte sve artk sahneden ekilmi olduu iin,
Katerina gzlerini gneye, Osmanl Devletine evirmiti. En byk arzusu,
Osmanl mparatorluunu ykp, Osmanl mparatorluundaki Hristiyanlar kur
tarmak (!) ve stanbulu ele geirmekti.
Yukarda belirttiimiz gibi, 1774 Kaynarca Antlamas ile Krm Hanlmn ba
mszl kabul edilmiti. Bu, Rusyann Krm Hanln ykmak ve kendi ege
menlii altna almak iin atlm bir admd. Nitekim, antlamann imzasndan
sonra, Ruslar, Krmda i anlamazlklar karmaya, halk Krm Hanlarna kar
ayaklanmak iin kkrtmaya ve nihayet Krma asker sevkederek, istediklerini Han
setirmeye baladlar. 1777de, evvelce Petersburgda bulunmu ve Katerinann
sempatisini kazanm olan ahin Giray, asker bask altnda, Han setirdiler.
Ruslarn bu mdahalesi Krm Tatarlarnn houna gitmedii gibi, Osmanl
Devletini de kzdrd. Bbli, bu ie mdahaleye karar verdi ve o da stanbulda
bulunan Selim Giray Krm Han tayin ederek, bakent Bahesaraya gnderdi.
Bu iki Han arasnda mcadeleler oldu ve Selim Giray mcadeleyi kaybedince
stanbula dnd. Osmanl Devleti Rusya ile yeni bir savaa bavurmak istediyse de,
Fransann araya girmesiyle bundan vazged. Ve 10 Mart 1779da Rusya ile yapt
Ayalkavak Antlamas ile'
1
, ahin Girayn Hanln tand. Fakat Ruslar da asker
lerini geri ekeceklerdi. Ne var ki, Ruslar ahin Giray vastasiyle Krma nfuz et
meye devam ettiler ve nihayet 1783te Krm igal ve Rusyaya ilhak ettiler.
Bu suretle Rusya, Karadenizin kuzeyine tamamen yerlemi oluyordu.
Bugnk Grcistan ve Mingrelyenin (meetiye) yine 1783 ylnda Katerinan
bir ferman ile Rusyann himayesi altna konulduu gzniine getirilirse,
Rusyann Karadeniz kylarndaki durumu daha ak olarak ortaya kar.
8
Avusturya ile 1775 antlamasnn metni: Mecmua-i Muahedat, Cilt 3, s. 142-145; Erim, ad geen
eser, s. 145-147; Noradounghian, Receil d'Actes..., Tome I, p. 334-338.
u
Aynalkavak Antlamasnn metni: Mecmua-i Muahedat, Cilt 3. s. 275-284; Erim, ayn eser, s. 151-
158; Noradounghian, Receil..., Tome I, p. 338-344.
19. YZYIL SYAS TARH 1789-1914 17
Krmn ele geirilmesi Katerina iin daha byk tasarlarn ilk admn tekil
ediyordu. Krmn igal ve ilhakndan sonra, Katerina, Karadeniz kylarnda kale
ler, tersaneler ve donanma ina ettirmee balad. Btn bu hazrlklar Grek
Projesi denen bir plnn hazrlklaryd.
B) Rusya-Avusturya ttifak ve Grek Projesi
Yedi Yl Savalar srasnda ngiltere, Prusya ve Hollanda; Avusturya ve
Fransaya kar ittifak yapmlar ve galip gelmilerdi. zellikle Avusturyann
Prusyaya yenilmesi, bu devleti kuvvetli bir mttefik aramaya evketti. Avusturya
Babakan (anslye) Kauitz bu mttefiki Rusyada bulmutu. Bunun sonucu ola
rak, 1781 ylnn Nisan ve Mays aylarnda II. Jozef ile II. Katerina arasndaki yaz
malarda, iki devlet arasnda bir ittifak kuruldu. Buna gre, Osmanl Devletine kar
alacak bir savata, iki taraf birbirlerine yardm edeceklerdi. Fakat bu ittifak bu
kadarla kalmad. Yine iki hkmdar arasnda 1782 ylnda yaplan yazmalarla,
Osmanl Devletinin yenilgisi ve Avrupadaki topraklarnn ele geirilmesi halinde,
bu mirasm nasl taksim edilecei hususunda bir anlama meydana gelmiti ki,
"Grek Projesidenen tasar budur.
Buna gre: Eflk, Budan ve Besarabyada, yani Dinyester nehri ile Tuna nehri
arasndaki topraklarda bir Daya Devleti kurulacak, Dinyestere kadar olan
Karadeniz kylarn Rusya alacak, Avusturyaya da, Srbistan, Bosna, Hersek ve
Dalmaya kylar ile Eflkn kk bir ksm verilecek. Eer Osmanl Devleti
Avrupadan tamamen karlrsa, yani stanbulda ele geirilirse, o zaman bakenti
stanbul olan ve Rusyaya bir ittifak ile bal bulunacak bir Grek Devletiyani
Bizans Devleti kurulacak ve bunun bana Katerinann torunu Konstantin, XIII.
Konstantin ad ile kral olacak. Osmanl mparatorluunun Asya ve Afrikadaki
topraklarna gelince; buralar Fransa, ngiltere ve spanya arasnda taksim edilmek
zere bu devlederin keyfine braklacakt.
Bu proje yapld zaman, ngiltere, Amerikadaki bamszlk hareketi ile u
ramaktayd ve Fransa ve spanya da Amerikallara yardm ediyorlard. Geriye bir
Prusya kalyordu ki, bu iki devlen ittifak karsnda, Prusyadan korkmaya gerek
kalmyordu.
Grek Projesinin balangc 1768-1774 Osmanl-Rus savama kadar gitmektedir.
Bu sava srasnda, arienin gzdesi () olan Prens Potemkin, Dou
Sisteminin Byk Pln ad ile, Osmanl mpaatorluunu ykma amacn gden
bir tasar hazrlamu. Bu tasarda, Trklerin Avrupa'dan kovulmalar ve stanbul
merkez olmak zere, bir Rus prensinin ynetiminde bir Grek Devletihin kurul
mas ngrlmekte idi. Bundan dolaydr ki, II. Katerinann Nisan 1779da doan
torununa, stanbulun kurucusu Bizans mparatoru Konstantinin ad verilmi ve
bir ok Rum dads Saraya alnmt. Ayn zamanda Rum genleri iin
18 FAHR ARMAOLU
Petersburgda bir asker okul alm ve tasarlanan Grek Devletiiin Rum subay
lar yetitirilmesi hazrlklarna balanmt. Hatta, Katerina, stanbulun Ruslar ta
rafndan zabunn bir hras olmak zere bir madalya bile hazrlatmu
10
.
C) Savan kmas
1787 Ocak aynda Katerina gney Rusyada byk bir seyahate kt. Bu seya
hatte kendisine Avusturya, ngiliz ve Fransz elileri de elik etmekteydi.
Katerinanm kendi maiyyeti de ok kalabalkt. Bu byk kafile, Kievden Kersona
kadar, Dinyeper nehri zerinde gemilerle seyahat etti. Avusturya mparatoru Tal
Filozof II. Jozef de Kersonda kafileye katld. Katerina, Kersonda, zerinde
"Bizans Yolu"yazl zafer taklar altndan geti. II. Jozef buradan Babakanna yaz
d mektuplarda, mparatorienin Trklerle sava yapmak iin yanp tututu
unu bildiriyordu. Bundan sonra kafile, Sivastopol ve Bahesaraya geldi.
Sivastopolda Katerina, II. Jozef e byk ve aaal gsteriler dzenledi. Rusyann
stanbul elisi Boulgakof da stanbuldan kalkp arie)! selmlamaya gelmiti.
Karinanm bu faaliyetleri ve zellikle Sivastopol ve Bahesaraya kadar gelip
adet Osmanl Devletine meydan okumas, Bblinin sabrn tketti. 26 Temmuz
1787de Bbli Rus elisinden u isteklerde bulundu: Rusyann, Ya, Yegersen ve
skenderiye konsolosluklarnn kapatlmas; Karadenizdeki Rus gemilerinin
Osmanllar tarafndan aratrlmasna msaade edilmesi ve Rusyann Grcistan
zerinde himaye tesis etmekten vazgemesi.
Rus elisi hkmetinden talimat isteyeceini bildirince, Yedikuleye hapsedildi
ve Rusyaya sava iln edildi. Osmanl Devletinin Rusyaya sava iln etmesinde
ngiltere ve Fransann teviklerinin byk rol olmutu. Osmanl Devleti bylece
bu iki devletin desteini de alm olmaktayd.
D) Savan Gelimeleri ve Sonucu
Osmanl Devletinin sava iln, Katerinann arad frsat. Zira savaa gir
mek iin zaman ve ardar uygun gryordu. Avusturya mttefiki idi. Prusya ise,
eskisi kadar korkulacak bir devlet deildi. nk Byk Frederik 1786da lmt.
Yerine geen Frederik Wilhelm II ise onun apnda bir hkmdar deildi.
Fransaya gelince; o da i karklklar iinde bulunuyordu. Amerikan ihtillcilerine
yaplan yardmlar Fransay ekonomik bakmdan bir hayli sarsmu ki bu ekonomik
skntlarn yaratu i istikrarszlk, ihtillin patlamasna sebep olan olaylar hz
landracaktr. ngiltere iin de hemen hemen ayn ey sz konusuydu. Yedi Yl
Savalarnn arkasndan Amerikan ihtilli km, yllarca bununla uram ve o
da byk ekonomik sknlara maruz kalmt. Dolayisiyle, ngilterenin de bir
mdahalesi sz konusu olamazd.
10
Akdes Nimet Kurat, Trkiye ve Rusya, s. 32.
19. YZYIL SYAS TARH 1789-1914 19
Osmanl Devleti, Avusturyaya deil, Rusyaya sava iln etmiti. Fakat
Avusturya, kan sava frsat bilip, bir hamle ile Belgrad drmek istedi. Bu ko
nuda yapt iki teebbs sonu vermeyince, o da 1788 ubatnda Osmanl
Devletine kar savaa kald.
Asker alanda savan gelimeleri 1788 yazna kadar iyi gitti ise de, bundan
sonra durum Osmanl Devletinin aleyhine dnd. Ruslar, savan ilk zamanlarnda
btn faaliyetlerini Karadeniz kysndaki Oakof kalesi zerinde younlatrdlar.
Savan ilk ylnda Katerina yeni bir siyas teebbste bulundu. 1787 ylnn son
aylarnda, Fransa, spanya, Avusturya ve Rusya arasnda imzalanmak zere bir itti
fak projesi hazrlad. Projenin amac, ngiltere-Prusya-Hollanda arasnda kurulmu
bulunan Bat Blokna kar, bir Dou Bloku yaratmak. Bu blok iinde Fransa;
ngiltere ve Prusyaya kar kullanlm olacakt. Fakat Fransa bunu kabul etmedi.
Zira byle bir itfak imzalamakla Fransa, Avusturya ve Rusyann yaylma emelle
rini kabul etmi olacakt. Halbuki Fransa bu iki devletin tutumlarndan memnun
deildi. Mesel, Lehistann 1772deki taksimini tanmamt. Byle bir ittifak im
zalamakla, bu taksimi de tanm olacak. Bundan daha nemlisi de, byle bir itti
fak Fransaya ngiltere ile kar karya getirecekti ki, Fransa byle bir eyi hi arzu
etmiyordu.
Buna karlk Bat Blokunun faaliyetleri daha verimli oldu. Avusturyann kuv
vetlenmesinden ve yaylmaclndan korkan Prusya, savan banda, Polonya ve
Macaristanda Avusturyaya kar ayaklanmalar kkrtarak, bu devlete gaileler
kartt. Flatta Prusya svei de tahrik etti. sve, Prusyann tahrik ve teriklerini m
sait karlad. nk, Osanl-Rus savan frsat bilerek, daha nce kaybetmi ol
duu topraklar Rusyadan geri almak istiyordu. Bu sebeple, 1788 Temmuzunda,
Rusyaya bir ltimatom vererek, gney Finlandiya ile Karelinin kendisine iadesini
istedi. Rusya bunu kabul etmeyince, sve de Osmanl Devletinin yannda savaa
katld.
Dier taraftan Prusya, 31 Ocak 1790da Osmanl Devletiyle bir ittifak yapt".
Bu ittifaka gre, Prusya 1790 ilkbaharnda savaa katlacak ve stanbulun hem ka
radan ve hem de Karadeniz tarafndan gvenlii salanmadka, bar yapmayacak
tr. Buna karlk Osmanl Devleti, Avusturya'nn, Lehistandan ald Galiyay
Prusyaya vermesi iin Prusyay her trl aba ile destekleyecektir. Ayrca, Prusya,
Osmanl Devleti Krm almadka sava durdurmayacak fakat Osmanl Devleti de,
Prusya ve sve ile bar yapmadklar srece, Rusya ve Avusturya ile bar yapmaya
cak, Nihayet, savatan sonra Osmanl Devletinin elinde kalan topraklar Prusya ga
ranti edecei gibi, ayn garantinin ngiltere, Hollanda ve sve tarafndan da veril
mesini salayacak.
11
11
ttifakn metni: Mecmua-i Muahedat, Cilt 1, stanbul, Hakikat Matbaas, 1294, s. 90-94; Erim,
Devletleraras Hukuku ve Siyas Tarih Metinleri, s. 163-166; Noradounghian, Receil d'Actes
Internaonaux de TEmpie Ottoman, Tome II: 1789-1856, Paris, Leipzig, Neuchatel, 1900, p. 3-6.
20 FAHR ARMAOLU
Bu ittifak yapar yapmaz Prusya, Avusturya snrlarna asker yd. Amac,
Avusturyaya bask yapp, onu bara zorlamakt.
Bu srada Osmanl Devletinin Avusturya cephesinde durumu ktyd. 1789
Ekiminde Belgrad dmt. Arkasndan, Belgradn gney-dousundaki Pasarofa
(bugnk Pozareva) da dt. Fakat 1790 ubatnda imparator II. Jozef, cephede
hastalanarak ld. Yerine kardei II. Leopold geti. Leopold, Jozef kadar sava ta
raftar deildi. Kald ki, bu srada Fransada ihtill patlak vermi bulunuyordu.
Leopold, kaynbiraderi XVI. Louisin durumunu kollamak istiyordu. Bu beseple
Avusturya 1790 yaznda mtareke imzalayarak savatan ekildi. Mtareke, Prusya,
ngiltere ve Hollandann aracl ile yaplmt. Osmanl Devletiyle Avusturya ara
snda bar 4 Austos 1791de Zitovide (Bugnk Bulgaristanda Tuna nehri ky
sndaki S\ishtov) imzaland
12
. Zitovi bar, 18 Eyll 1739 tarihli Belgrad anlama
snn ngrd snrlar teyid etmek suretiyle, statko esasn benimsemitir.
Avusturya, Hotin kalesini boaltp Osmanl Devletine iade etmekle beraber, kale
nin teslimi, Osmanl Devletinin Rusya ile bar imzalamasndan sonra olacakt.
Avusturya'nn savatan ekildii srada, Osmanl Devletinin mttefiki saylan
sve de, yorgun dtnden savaa devam edemiyerek, 14 Austos 1790 da, o da
Rusya ile bar imzalamr.
Bu suretle Osmanl Devletiyle Rusya kar karya kalyordu. Lkin Osmanl
Devletinin cephelerdeki durumu iyi deildi. Oakof kalesi, yaklak bir yl dayan
dktan sonra, 1788 Austosunda dmt. Bundan sonra Ruslar Tunaya kadar
indi. 1791 yaznda Tuna cephesindeki Osmanl ordusunun direnmesi krld gibi,
Oakof tki Rus donanmas da Osmanl donanmasn malp etti.
Durum bu safhaya gelince, Osmanl Devleti de mttefiki Prusyay savaa ka
tlmak iin zorlamaya balamt. Fakat Prusya savaa girmeye yanamad. nk,
imdi btn Avrupann dikkati Fransada patlak veren ihtille ynelmiti. Prusya,
savaa girmek yle dursun, savaa son vermesi iin, ngiltere ile beraber Rusyaya
bask yapyorlard. Prusya Rusya snrlarna asker ymt fakat Rusya bar iin ya
plan basklar ve araclk teebbslerini reddetti. Rusyay en fazla zorlayan
ngiltere idi.
ngiltere 18. yzyl esnasnda Fransann Avrupada stnlk kurmasna mani
olmak ve zellikle kara Avrupasnda dengenin bozulmasn nlemek iin,
Fransaya kar Rusya ile dost geinmi ve yakn mnasebetler kurmutu. William
Pittin babas Lord Chatam bu politikay hararetle desteklemi ve ngilterenin bu
politikasn uzun sre devam ettirmiti.
Halbuki olu, zeks, bilgisi ile tannan ve 24 yanda Babakan olan gen
William Pitt, babasnn bu politikasn deitirdi. nk William Pitte gre,
12
Zitovi barnn metni: Mecmua-i Muahedat, Cilt 3, s. 156-163; Erim, ad geen eser. s. 169-175;
Noradounghian, Receuil dActes..., Tome II, p. 6-13.
19. YZYIL SYAS TARH 1789-1914 21
Osmanl Devleti Avrupa dengesinin byk bir arln tekil etmekteydi. Eer
Osmanl Devleti paralanacak veya zayflayacak olursa, Avrupa dengesi Rusyann
lehine bozulacakt. Rusyann Avrupada glenmesi halinde, btn Avrupann
gvenlii tehlikeye debilirdi.
Osmanl-Rus savan bu adan deerlendiren William Pitt, Rusyann zelikle
Karadeniz kylarna yerlemesinden, ngilterenin karlar asndan byk endie
duydu. Rusyann Trkiyeyi yutmaya hazrland meydanda idi. Halbuki
ngilterenin menfaati gerei, Osmanl mparatorluunun btnlkorunma
lyd. Rus tehlikesinin durdurulmas iin Pitt Bbliyi tevik eti gibi, Oakov
(zi veya z) kalesinin de Ruslarn eline braklmasnn doru olmayaca gr
nde idi. 29 Mart 1791 tarihinde, Parlmentoda uzun bir konuma yaparak,
ngilterenin, gerekirse, Rus tehdidini yok etmek iin sava dahi gze almas ge
rektiini syledi. Bunun zerine Oakov meselesi, Parlmentoda uzun tarmalara
yol at. Babakan William Pitt, bu kalenin Rusyann elinde kalmas halinde.
Osmanl Devleti zerindeki basknn mtemadiyen artacan, Akdenizdeki ngiliz
ticaretinin zarar greceini ve Hindistan Palu'nun gvenliinin de tehlikeye de
ceini ispata alt. Fakat Pittin muhalifleri, bu grleri paylamyorlard. Byk
bir htip ve politikac olarak tannan Charles James Fox ile, yine bu dnemin ta
nnm politikaclarndan Edmund Burke, ilerde Gladstonenun yapaca gibi,
koyu bir Trk dmanl ile, Pittin politikasna kar kular. Burke yle diyordu:
Trkiyeyi A\rupa dengesinin bir paras saymak, yeni bir teoridir. Trkler esas
itibariyle Asyal bir katimdir... /Trupa dengesinde Tiirklere bir arlk veren devlet
adam ve siyaset, istikblin lanetini kazanacaktr. Tunann gzel lkelerinin, harap
etmek iin Trklere iade edilmi olmasndan kendi hesabma mteessirim... Pitt
gibi dirayetli bir devlet adamnn, eski mttefiklerimizden birini kurban etmek is
temesi, kendi babasnn politikasn tersine etirmesi ve lkemizi, sonu belli olma
yan bir maceraya srklemek istemesi, Parlmento hayaua baladmdaberi
grdm olaylarn en garibidir
13
.
Liberal Partinin bu muhalefetine baz Muhafazakr milletvekilleri de katl
mt. Bu durumda Babakan Pitt, Rusya nezdindeki teebbsnden vazgeti ve
Rusyaya vermek istedii ltimatom Berlinden geri evrildi.
Bu politikas dolayisiyledir ki, William Pitt, 1790da Prusya ile bir ittifak yap
mt. Bu ittifak zerine, iki devlet, sava durdurmalar ve bar yapmalar iin
Rusya ile Avusturyaya bask yapmaya baladlar. Bu iki devletle Osmanl Devleti
arasnda bar iin araclk yapmak istediler. Avusturya bara raz olduysa da, Rusya
bar teklifini reddetti. Bu arada da Oakof u ele geirdi. Bunun zerine Pitt
13
Kurat, Trkiye re Rusya, s. 39-40 ve L.S. Stavrianos, The Balkans since 1453, Ne York, Holt,
Rinehart and Winston, 1961 (3rd printig), s. 196dan naklen: G.B. Hertz, Bitish Imperialism in the
Eighteenth Centuy, London, 1908, p. 158.
22 FAHR ARMAOLU
Karadenize bir donanma gndererek Rusya zerinde baskda bulunmak istedi.
Plna gre, Prusya da karadan Rusyaya kar harekete geecekti. Lkin, belirtti
imiz gibi, Parlmentonun muhalefeti karsnda btn plnlar suya dt.
Ne olursa olsun, William Pitt, ngilterenin, bundan sonra Osmanl
mparatorluuna kar 1878e kadar izleyecei bir polidkann temelini atmt. Bu
politika da Osmanl mparatorluunun toprak btnln korumak ve savun-
mak.
1791 yaznda Osmanl Devletinin cephe durumlar bozulunca, o da bara ya-
na ve Rusya ile 9 Ocak 1792 de Ya (Yassy) Anamasm imzalad
H
. Ya bar ile
Bug ile Dinyester arasndaki topraklar Rusyaya braklyor ve Dinyester nehri iki
devlet arasnda snr oluyordu.
NC KISIM
DER BLGELER
1. AFRKA
Fransz hlli kt zaman Afrika'nn durumu yledir: Btn Kuzey Afrika
Osmanl mparatorluuna dahildir. Afrikann bat kylarndaki Angola, Portekiz
smrgesidir. Gney Afrikadaki Cape Colony ise Hollandanndr. Dou kyla
rnda Mozambik de Portekizin smrgesidir. Afrikann i ksmlar henz insan
ln bilgisine almamr. Ancak 19. yzyl iinde ierlere doru yaplan gezilerle,
Afrikann bu blgeleri a kmaya balam ve 1880lerden itibaren de Afrika
Bat smrgeciliinin istilsna maruz kalmr.
2. ASYA
Kuzey Asyada Rusya, 16. yzyldanberi douya doru ilerlemeye almaktadr.
Ve Rusyann girmek istedii blgelerde Trk Hanlklar vardr. Ktann gne
yinde Hindistan yarmadas tamamen ngilterenin kontrolndedir. Gney-dou
Asyada Hindiini, 16. yzyln ilk yarsnda Portekiz ve Hollanda gemicilerinin
yapt seyahatlerle Avrupallarca tannm ise de, bu blgede asl faaliyet gsteren
ler Franszlar olmutur. Fransa 17. yzyln ikinci yarsndan sonra Siyam (bugnk
Tayland) ile yakn mnasebetler kurmu, fakat bu mnasebetler uzun sreli ol
mamtr. Annam mparatorluu ve Birmanya Krall iin de durum byledir.
Ancak 19. yzylda bu blge lkeleri Avrupa ile temasa gelecektir.
1-1
Ya Antlamasnn meti: Mecmua-i Muahedat, Cilt 4, stanbul, Ceridei Askeriye Matbaas,
1298, s. 4-13; Erim, s. 187-194; Noradounghian, Recueil dActes..., Tome II, p. 16-21. ngilizce metin
(Tercme): J.C. Hurewitz, The Middle East and North Africa in World Politics, Vol. I: 1535-1914, New
Haven and London, 1975, p. 106-109.
19. YZYIL SYAS TARH 1789-1914 23
ine gelince: 1644 ylndanberi inde Manu hanedan hkm srmektedir.
Fakat in darya kapal bir lkedir. Ancak Canton liman Avrupa ticarene ak
olup, Avrupa ancak bu liman vastasiyle ve o da snrl bir ekilde inle temas ku
rabilmektedir.
Japonya ise 1637den beri kendisini d dnyaya tamamen kapamtr. 16. yz
yln ortalarnda Japon hkmeti Cizvit misyonerlerinin lkeye girmesine izin ver
miti. Lkin bu bu misyonerlerin Hrisdyanl yaymak hususundaki faaliyeeri,
Japonlarn din duygusunu sarstndan, hkmet bu tarihte ald bir kararla,
AvrupalIlarla temas ve AvrupalIlarn Japonyaya ayak basmasn yasaklamtr. O
kadar ki, bir deniz kazas sonucu Japon kylarna kan her yabanc derhal ldr
lrd. Japonya ancak 1854de Batya alacaktr.
Pasifik adalarna gelince: Filipinlerin spanyaya ve bugn Endonezya dedii
miz adalarn da Hollandaya ait olduunu daha nce belirtmitik.
3. AVUSTRALYA
Avustralya ktas ilk defa 1601-1606 tarihleri arasnda kefedilmitir. Bundan
sonra, ancak 1688de HollandalIlar buraya bir defa uramlardr. Fakat asl
1770de ngiliz James Cookun buraya kmas, burasnn ngilterenin egemenli
ine gemesinin balangcn tekil etmir. ngilizlerin bu ktaya yerlemeleri
1788de balamtr.
DRDNC KISIM
AMERKANIN DURUMU VE AMERKA BRLEK
DEVLETLERNN KURULUU
1. GNEY AMERKA
Fransz htilli ktnda Gney Amerikann bir smrge halinde bulundu
unu yukarda belirtmitik. Bugn Brezilya denen topraklar Portekizin smrgesi
idi. Meksika da dahil olmak zere, dier ksmlar spanyann egemenlii altnda
bulunuyordu.
2. KUZEY AMERKA
Fransiz htilli kmazdan bir ka yl nce, kuzey Amerikada yeni bir devlet
ortaya km bulunuyordu. Bu, Amerika Birleik Devletleridir. Bu devlet 19. yzyl
iinde byyecek, genileyecek ve kuvvetli bir devlet haline gelerek, gcn ilk
defa I. Dnya Savanda gsterecek ve 1941den itibaren kinci Dna Savann li
derliini yaptktan sonra da, bugnn Sper-G olacaktr. Dnya politikasnn
egemen bir faktr olan Amerikann kuruluunu, yani Amerikan Bamszlk
Hareketini, biraz ayrntl bir ekilde ele alacaz.
24 FAHR ARMAOLU
3. AMERKAN BAIMSIZLIK SAVAI
A) 13 ngiliz Kolonisi
Amerikann kefinden sonra, Kuzey Amerika ktas da, Avrupa smrgecili
inin hcumuna uramtr. Bu smrgeci devletlerin banda, Ispanyollar,
Franszlar ve ngilizler geliyordu.
lk nce spanyollar 1565te Floridada ilk koloniyi kurmular ve daha sonra da
Bat Florida ve Teksas ele geirerek Kaliforniaya kadar olan topraklar kontrol-
lar altna almlardr.
Franszlar ise ilk defa, 1534de, bugnk Kanadaya gelmilerdir. Fakat ilk
yerleme 1604de, Saint-Laurent nehri azlarnda meydana gelmi ve 1608de bu
gnk Quebec ehrini kurmulardr. Buradan gneye inen franszlar, byk gller
blgesini ele geirmiler ve Missisipi nehrini izleyerek gneye kadar inmiler ve
Kral XIV. Louisnin adna izafeten Missisipi nehri blgesine Louisiana adn ver
milerdir. Bir bakma, Fransa, Kuzey Amerikada en byk smrgeye sahip bu
lunmaktayd.
ngilizlerin Kuzey Amerikada devaml yerlemeleri ilk defa 1607 ylnda bu
gnk Virginiada olmutur. 1620de ngiltereden Mayflower gemisiyle gelen bir
gmen kafilesi de bugnk Massachusettse yerlemitir. Bundan sonraki yerle
melerin ve glerin istikameti, Atlantik kylarnn kuzeyine intikal etmitir.
1634de yeni bir gmen kitlesi Marylanda geldi. Bu ekilde gmenler yeni yerle
im blgeleri meydana getirirken, dier yandan da, daha nceden gelenler toprak
larn geniletmeye balamlardr. Bu suretle de yeni yerleim merkezleri ortaya
kmtr. Mesel, Virginiaya yerleenler, daha sonra Kuzey Carolinay kurmular
dr. Massachusettse yerleenler ise, bir sre sonra Connecticut ve Rhode Island
kurmulardr. Bununla beraber, youn yerleimler daha ziyade kuzeyde olmu bu
ralar Yeni ngiltere (New England) adn almr. Bu ekilde, Amerikan bam
szlk sava k zaman Colony denen bu yerleimlerin says 13 t
15
.
Amerikadaki bu ngiliz kolonilerini, kurulu ekilleri bakmndan 3 ksma
ayrmak gerekir:
1) Ticaret irketleri tarafndan kurulan koloniler.
2) Din sebeplerle vukubulan gler sonucu kurulan koloniler. Mesel,
1620de Mayflower gemisiyle gelenler (Pilgrims) ngiltere Kralnn din stnl
n kabul etmeyen Pritenler (Puritans) idi.
3) Byk toprak sahipleri tarafndan mlk esasna gre kurulan koloniler.
lo
13 Koloninin kuruluu hakknda bk.: John Clark Ridpath, History of the United States, New
York, The Review of Reviews Company (American Book Co.), 1911 ( Orijinal 1874 basksnn gzden
geirilmi nshas), Vol. I, p. 75-218 ve Vol. II, p. 219-292.
19. YZYIL SYAS TARH 1789-1914 25
Fakat kurulu ekilleri ne olursa olsun, bu koloniler zamanla birer Crown
Colony yani ngiltere Kralna ait smrgeler haline gelmilerdir. Tabi bu sre,
ksa zamanda ve kolay olmamtr. Ticar irkeder tarafndan kurulan kolonilerin,
Crown Colony haline gelmeleri nisbeten kolay olmutur. nk bunlar, bu ir
ketler tarafndan Krala devir ve fera edilmilerdir. Gerek Franszlara kar, gerek
yerlilerle yaplan mcadele sebebiyle ve varlk ve gvenliklerini salamak endie
siyle, bazlar da kendiliklerinden Krala balanmlardr. Fakat, dierlerinin
ngiltereye balanmas iin kuvvet kullanmak gerekmitir.
18. yzyldaki smrgeciliin en belirgin zellii, anavatandaki (metropol)
ynetim eklinin, smrgelerde de aynen uygulanmas ve geerli olmasyd.
spanya, Portekiz, Fransa ve Hollanda smrgelerinde durum byleydi. Bu lke
lerde egemen olan otoriter rejim, aynen smrgelerde de mevcuttu.
Dier taraftan, bu lkeler smrgeciliinin bir baka zellii de, smrgelerde
anavatan halknn yerlememi olmas veya ok az bulunmasyd. Bunlarn smr
gelerinde, ancak belirli sayda asker bulunurdu ki, bunun da grevi, smrgeci
devlete kar herhangi bir direnme veya ayaklanmann kmasn nlemekti.
^ Kuzey Amerikadaki ngiliz kolonileri, bu iki noktadan farkl bir nitelik gs
termekteydiler. ngilteredeki bir takm demokratik ilkeler ve uygulamalar, bu ko
lonilere de yansmt. Mesel, ngilteredeki Krala, Lordlar ve Avam Kamarasna,
kolonilerde Vali, Konsey ve Temsilciler Meclisi tekabl etmekteydi.
kinci olarak, bu koloniler, ngiltereden Amerikaya, yukarda belirttiimiz se
beplerle vukubulan gler ve bu insanlarn buralara yerlemesiyle (settlement)
meydana gelmiti. Bu zellie dier Avrupa lkelerinin smrgelerinde rastlan
mam ak tadr.
Bu kolonilerin ngiltereye balanmalar sonucu, bunlarn bana ngiltere ta
rafndan birer Vali tayin ediliyordu. Lkin ngilterenin bu kolonilerin siyas haya-
na yapn mdahale bundan ibaretti. Halbuki koloniler, ngiltereye balanma
dan nce, kendi kendilerini ynetmek iin bir takm demokratik temsil esasna da
yanan organlar kurmulard. Mesel Valilerini kendileri semiler ve yine seilmi
yelerden meydana gelen bir yasama organ kurmulard.
Dier taraftan, Kolonileri kuran bu gmenler, Kraln basksndan kurtulduk
larndan ve kafalarnda Magna Cartann
16
ruhunu tadklarndan, en ok dikkat
ettikleri ey, vergilerin toplanmas ile bunlarn harcanmasnn kontrol idi.
Koloniler, Ingiltereye balandktan sonra da, bu vergilerin tahsili ve harcanmas
dolaysiyle, Kraln tayin ettii Vali ile, kendilerinin setii yasama meclisi arasnda
daima atma ve mcadeleler olmutur.
1(5
Magna Carta'nn metni iin bk.: Milton Vorst, The Great Documents of Western Civilization, p.
113-116.
26 FAHR ARMAOLU
Nihayet, nc bir nokta da, kolonilerin hepsinin birer anayasas olmasyd.
Daha ilk kurulular srasnda, hrriyetlerinin bir teminat olarak, bu hrriyet ve
haklarn bir belgeye geirmeye almlardr. ngilterede bir ok zulmlerin
yaplm olmasn, yazl bir anayasnn olmamasna balamlard.
B) htillin kmas
ngiliz kolonileri halknn ngiltereye kar ayaklanmasnda vergi meselesi te
mel sebep olmutur. Fakat vergi meselesini douran faktrlerden biri de, daima
szn ettiimiz ve Avrupa politikasnda derin izler brakan, Yedi Yl Savalar'dr.
Yedi Yl Savalarnm, Amerikadaki ngiliz kolonilerine, iki bakmdan byk etkisi
oldu:
a) Bu savalarda koloniler halk, ngiliz subaylarnn ynetiminde Franszlaa
kar savamlard. Bu, kolonilerin ilk byk ve organize bir sava idi. Bir sava
tecrbesi kazanmlard. Ayrca, savan ngilterenin zaferiyle sonulanmas da, ko
loniler halknda kendilerine kar bir gven dourdu. Yedi Yl Savalarndan sonra
imzalanan bar antlamas ile de (1763 Paris Antlamas) artk ne kuzeyden ve ba-
dan Fransz tehlikesi, ve ne de gneyden bir spanyol tehlikesi kalmt. Koloniler
imdi byk bir gvenlie kavumulard.
b) Yedi Yl Savalarnda ngiltere, tabiatiyle ok para harcamt. Bunun do
urduu mal sknty gidermek iin, kolonilerin ngiltere ile balarn daha sk-
latrd. Amac, kolonilerin ticaretini daha sk kontrol edip, daha fazla gelir sala
makt. Tabi bu da kolonilerde byk honutsuzluk dourdu. ngilterenin birbiri
arkasna ald ekonomik kontrol tedbirlerinin ve yeni mal ykler koymasnn do
urduu tepkilerin gittike artmas, Koloniler halknn bamszlk iin ayaklanma
snda esas rol oynamr.
1765 ylnda ngiltere Kral, koloniler iin bir Damga Pulu Kanunu (Stamp
Act) kard. Bu kanuna gre, resm makamlardan verilen bir ok belgelere,
damga pulu yaptrlacakt. Bu kanunun sebep olduu sert tepkiler sonucu bir ok
kolonide halk bu pullar yrtt.
Damga Pulu Kanununa kar gsterilen tepkiler arasnda, 9 koloniden 28
temsilcinin katlmasiyle, 1765 Ekiminde, New Yorkda, Koloniler Kongresi ad ile
bir toplantnn yaplmas ve bu toplantda bir Haklar Beyannamesinin kabul il
gintir. Yine bu toplantda, ngiltere Kralna bir dileke gnderilmi ve Kraldan,
koloniler halkna daha dil ve insancl davranmas istenmitir
17
.
Bu tepkiler karsnda ngiltere 1766 Martnda Damga Pulu Kanununu geri
ekti. Bu ise btn kolonilerde bir bayram sevinci dourdu. Fakat, bir ka gn
sonra da Avam Kamaras, kolonilerle ilgili her konuda tam yetkiye sahip olduunu
belirten bir karar ald.
17
Ridpath, History of the United States, Vol. II, p. 351.
Bu atmosfer iinde, Babakan Lord Ghatamn hasta bulunduu bir srada,
Maliye Bakan, kendi adn tayan Townshend Kanununu 1767 Hazirannda
Avam Kamarasndan geirdi. Bu kanuna gre, Amerikan kolonilerinin ithal ettii
ay, kt, cam ve hatta ressam boyalarna yeni vergiler kondu. Bu ise yeni tepkilere
sebep oldu. Tepkilerin nderliini Massachussetts kolonisi yapmaktayd. B se
beple ngiltere, 1769 Martnda Massachusettsi si ilan etti. Bunun zerine
ngiltere ay hari kt ve cam zerindeki ithal vergilerini kaldrd. Ne var ki, ithal
vergileri dolaysiyle, kolonilerde avn fiyat iki misline km ve bunun sonucu
olarak da ngiltereden ithal edilen aya talep azalmt. Bunun zerine ngiliz h
kmeti, 1773de aydan ald ihracat vergisini drerek kolonilere ay ihracatn
tevik etmek istedi. nk, ngilterede ay stoklar ok ykselmiti.
Koloniler ngilterenin bu yeni oyununa da cevap vermekte gecikmediler.
ngiliz tccarlarnn Amerikan kolonilerine balatt ay hcumu zerine,
Boston limannda demirlemi bulunan ay ykl ngiliz gemisine 16 Aralk 1773
gecesi giren bir ka kii, gemide bulunan 343 sandk ay denize dktler. Bunun
zerine ngiltere, Bostonlular cezalandrmak amac ile, 1774 Martnda, Boston
Liman Kanununu (Bostan Port Bill) yaynlad. Bu kanunla Boston liman ticarete
kapatlyordu. Bu haber kolonilere 1774 Maysnda geldi. Tabiativle tepkiler ok
iddetli oldu. Virginia, btn kolonileri Amerikann birleik menfaatleri iin bir
Kogreye davet etti. Birinci Kontinental Kongre adn alan bu Kongre, 1774
Eyllnde Philadelphiada topland, George Washington, Benjamin Franklin ve
John Adams da bu Kongrede delege olarak bulunuyordu. Kongre, ngiltereden
yaplan ithalt ile oraya yaplan ihracata bir yl sre ile son verme karar ald
18
. Ayv
zamanda, Kongre, Boston Liman Kanununa Massachusettsin gsterdii diren
meyi de onaylad ve destekledi.
Btn bu gelimeler olurken, ngiltere Avam Karamasnda, Liberal Parti lider
lerinden Edmund Burke, kolonilere yaplan basklar eletiriyor ve Eer ok bask
yaparsanz, yaban domuzu avcya hcum edecektir diyordu
1
'
1
.
Filadelfiya Kongresi zerine ngiltere kolonilerde asker tedbir almaya balad.
Hava iyice gerginlemiti. Bu gerginlik iinde 18 Nisan 1775 sabah Bostonda n
giliz askerleri ile halk arasnda ilk silhl atmalar balad. lk silh seslerini iittii
zaman, Bostonn aydn liderlerinden ve hak ve hrriyetler savunucusu Samuel
Adams, Bu ne erefli bir gndr diye barmt
20
. Mamafih, hemen belirtelim ki,
koloniler bu silhl mcadeleyi bamszlk iin deil, haklarn Krala kabul ettir-
18
B vergi kanunlar konusunda Amerikan aydnlarnn yapm olduu demokrasi ve hrriyet
tartmalar iin bk.: Max Beloff, The Debate on the American Rvolution, 1761-1783, London,
Nicholas Kave. 1949.
19
Andr Maurois, Amerika Birleik Devletleri Tarihi, (eviren: Fuat Gkbudak) stanbul.
Osmanbey Basmevi, 1945. Cilt I, s. 103.
20
Maurois, ayn eser, s. 107.
19. YZYIL SYAS TARH 1789-1914 27
28 FAHR ARMAOLU
mek iin yapyorlard. Bamszlk fikri ancak savan ilk yl iinde geliecek ve bu
konudaki hareket 1776dan itibaren aktif bir hale gelecektir.
C) Bamszlk Sava
Savan patlamas zerine 10 Mays 1775de yine Filadelfiyada, ikinci
Kontinental Kongre topland ve Amerikan Kta Ordusu ad ile bir Ordu kurulma
sna ve bana da George Washington n getirilmesine karar verildi.
Washington, ngilizlere kar giritii ilk muharebelerde baarszla urad.
Fakat Washingtonin kuvvetleri 1776 yl balarnda, ayr bir Amerikan bayra ka
bul etti. te bu sralardadr ki, Kongre iinde de bamszlk fikirleri belirmi bu
lunuyordu ve ilk defa olarak Virginia, bamszlk karar alnmasn istedi.
Bamszlk ilkesini kabul eden Kongre, Thomas Jeffersonn bakanlnda bir he
yet seti. Bu heyet tarafndan hazrlanan, fakat esasnda Thomas Jeffersonm kale
minden kan Bamszlk Beyannamesi
21
, Kongre tarafndan kabul edilerek 4
Temmuz 1776da yaynland.
Bamszlk Beyanmamesi, demokrasi tarihi vesiyaset bilimi asndan ok
nemli bir belgedir. nk, ilk defa olarak, insanlarn doutan sahip olduklar
hak ve hrriyetler ve demokrasinin temel ilkeleri bu belgede belirtilmitir.
Bamszlk Beyannamesi insan haklar iin u esaslar tesbit ediyordu:
nsanlarn doutan sahip olduklar bir takm haklar vardr. Bunlar derir ve fera
edilemez. Yani, bakasna devredilemez. Bu haklar, yaama hakk, hrriyet hakk ve
saadetini temin etme hakkdr. Devletler, bu haklar salamak iin kurulmutur ve
ynetenler her trl iktidar ynetilenlerin rizasndan alrlar. Eer herhangi bir
hkmet ekli, bu gayelere aykr hareket ederse, bu hkmeti deitirip, yerine
bir yenisini getirmek, milletin hakkdr.
Belgenin sonunda, despotizme kar ayaklanan koloniler halknn, Amerika
Birleik Devletleri ad altnda bamsz bir devlet kurmaya karar verdikleri belirtili
yordu.
Asker harekta gelince: Amerikan Ordusu 1777 sonlarna kadar, ingilizlere
yenilmeye devam etti. Fakat 17 Ekim 1777de, kuzeyde, bugnk Albanynin kuze
yinde, Saratogada yaplan muharebede ngiliz ordusu byk bir yenilgiye urad
ve ngiliz komutan 6.000 kiilik ordusu ile teslim oldu.
D) Saratoga Zaferinin Siyasal Sonular
Saratoga zaferi Amerikallara siyasal bakmdan byk avantajlar salad. Bu da,
Fransa ve Ispanyann, ngiltereye kar Amerikann yannda savaa katlmalaryd.
21
Bamszlk Beyamamesinin metni: Viorst, ad geen eser, p. 166-169.
19. YZYIL SYAS TARH 1789-1914 29
Fransa, Yedi Yl Savalannda ngiltereden ar bir darbe yemi ve Kanada ve
Hindistandaki smrgelerini kaybetmiti. Fransa bu byk kayplarn acsn unu-
tamyordu. ngiltereden intikam almak iin u politikay izlemekteydi: ngiltereye
kar kendisini Avrupada rahat brakmalar iin Avusturya ve spanya ile ittifaklar
yapmak ve tekrar ngiltere ile birlemesini nlemek iin de Prusya ile mmkn ol
duunca yakn mnasebetler kurmak.
ngilterenin Amerikadaki kolonileri ayakland zaman, buna en ok sevinen
Fransa oldu.
Amerikan bamszlk hareketi baladnda Fransa Kral XVI. Louis yeni Kral
olmutu. Dileri Bakan da Vergennesdi. Vergennes, ngilterenin en hareretli
dmanlarndand. Bununla beraber, ihtill kar kmaz ne XVI. Louis ve ne de
Vergennes, ngiltereye kar hemen savaa girmeye cesaret edebildiler. nk ko
loniler zayf ve dank idi ve dolaysiyle ngilterenin bu ayaklanmay basrmas
kesin gibi grnyordu. Mamafih, Sevil Berberi ve Figaronun Dn opera
larnn nl yazar Beaumarchais, hem Kraln ve hem de Dileri Bakannn fikrini
deitirmeye muvaffak oldu. Beaumarchaisnin bu srada Saray ile yakn ilikisi
vard. Beaumarchais, 1776 Nisannda Krala sunduu bir raporda, Fransann
Amerikan' ihtillcilerine yardm etmesi tezini savundu. Ona gre, koloniler
ngiltereden kopacak olursa, bu, ngiltere iin byk kayp olacak ve ngiliz tica
reti ar bir darbe yiyecekti. Tabi sonunda da Fransann bu amnsz dman
zayflam olacaku. Dier taraftan, koloniler ile ngiltere arasndaki bu anlamazlk
bar yollarla zmlenirse, koloniler bamszlklarn almakla birlikte, ikisi ara
sndaki mnasebetler iyi durumda kalacak. ngiltere o zaman kolonilerle birlee-
rek, Amerikada bulunan spanya ve Fransaya ait baz topraklar ele geirebilirdi.
Bu sebeple, kolonilerle ngilterenin arasn uzlamaz bir ekilde amak, yani sava
kkrtmak gerekirdi.
Bu srada Benjamin Franklin de Parise gelerek lkesi lehine propagandaya
balam
22
.
Maliye Bakan Turgot hari, Kral ve Dileri Bakan ile btn bakanlar
Beaumarchaisnin grlerine kaldlar ve 2 Mays 1776da Amerikallara yardm
etmeye karar verdiler. Lkin bu yardm ak olarak deil, gizli olarak yaplacakt.
nk yardm aktan yapmak, ngiltereye det sava iln etmek olurdu ki,
Fransa buna cesaret edemedi.
Gizli yardm karar verildikten sonra Beaumarchais, Hortals et Cie. ad ile
sahte bir irket kurdu. irket, gizli olarak Amerikaya silh sevketmeye balad. Bu
silh ve cepanenin paras Fransann devlet btesinden deniyordu. Fransann
22
Jacques Bainville, Fransa Talihi (eviren: Hseyin Cahit Yaln), stanbul, Kanaat Kitabevi,
1938, s. 288.
30 FAHR ARMAOGLU
yapt bu yardmn, Saratoga zaferinin kazanlmasnda nemli rol olmutur.
Fransz tarihisi Jacques Rainville, Bizim asker ve mal yardmmz olmasayd
Amerikan silerinin ezilecekleri muhakkakt der
23
ki, Amerikan tarihileri de,
Fransann yardmnn Saratoga zaferinin kazanlmasnda byk rol olduunu
kabul ederler.
Ne var ki, Maliye Bakan Turgotnun tahmin ettii gibi, Amerikallara yardm
Fransz mliyesine 1.5-2 milyar frank bulmutur. Fakat bata Dileri Bakan
Vergennes olmak zere, yardm savunanlar, bu yardmla elde edilecek siyasal so
nularn ok daha nemli olduunu iddia etmilerdi. Bunun zerine Turgot
Maliye Bakalndan istifa etti. Fransann srtna bien bu mal yk, Fransz
htillinin sebeplerinden birini tekil eder
24
.
Bununla beraber, Saratoga zaferi Fransay ok sevindirdi. Bu srada
Amerikallarn Pariste bulunan temsilcileri, zaferin Fransada, sanki kendi askerle
rinin kendi dmanlar karsnda kazand bir zafermi gibi byk sevinle kar
landn yazyorlard
2
.
Saratoga zaferi zerine, ngiltere kolonilerle mzakereye girmeye alt ve on
lara zerklik teklif etti. ngiliz-Amerikan grmeleri Fransa'y tellandrd.
spanyaya bavurup, ngiltere mparatorluunun paralanmas iin bir altn frsa-
n ortaya kn, Amerikallar da yanlarna alarak ngilteeye kar bir ittifak ya
pp sava amay teklif etti. Fakat spanya ittifak teklifini kabul etmedi. nk
Amerikallarla ittifak yapmak demek, kendisinin gney Amerikadaki smrgele
rini de bamszla tevik etmek olurdu. Ayrca, spanyamn amac Amerikallarla
ngiltere arasnda araclk yapmak ve bu araclk karlnda da, Yedi Yl
Savalarnda ngiltereye kaptrd Cebelttark ve Minorkay geri almakt.
spanyan bu tutumu karsnda Fransa, yalnz hareket etmeye karar verdi ve
6 ubat 1778de Amerika ile ittifak imzalad. Amerikann bir yabanc devletle ilk
antlamas olan bu ittifak, Amerika adna Benjamin Franklin imzalad. Bu ititfaka
gre, Fransa, Amerika Birleik Devletleriin bamszln tanyordu ve
ngiltere, Fransaya sava iln edecek olursa, iki taraf birbirlerine yardm edecekti.
Ve birbirlerine haber vermeden ngiltere ile bar yapmayacaklard. Bu ittifak
Amerikada byk sevin yaratrken, ngilterede de intikamc bir hiddete sebep
oldu
21
.
ttifakn imzasndan sonra Fransa, yardmlarn aktan yapmaya balad.
Esasen daha 1777 ylnda General Lafayette, bir fransz gnll grubunun banda,
23
Fransa Tarihi, s. 289.
24
ayn eser, s. 287.
2j
Thoma., A. Bailey, A Diplomatic History of the .American People, New York, Appleton, Centurv-
Crofts, 1955, p. 16.
211
Ridpath, Histoiyof the United States, Vol. II p. 416-417.
31
masraflarn kendisi deyerek Amerikaya gitmi ve Kongre tarafndan Amerikan
ordusuna general olarak tayin edilmiti. ttifakn imzasndan sonra ise, Fransa silh
ve para yardmnn yannda, Amerikaya bir de donanma gnderdi.
spanyaya gelince: Bu devlet plnn gerekletiremedi. ngiltere, spanyann
araclk teklifini reddedince, spanya da, Amerikallarla ittifak yapmamakla bera
ber, 21 Haziran 1779da ngiltereye sava iln etti. spanya, Fransa ile ittifak yapt.
Bu ittifaka gre, Cebelttark ngiltereden alnncaya kadar savaa devam edile
cekti. Bir Amerikan tarihisinin dedii gibi, Amerikann bamszl, Avrupa dip
lomasisi vastasiyle Cebelttark kayasna balanm oluyordu-'
1
. Bu durum
Amerika zerinde kt bir iz brakacak ve Amerika bamszln aldktan sonra,
kendisini Avrupa diplomasisinin kark oyunlarndan korumak iin Monroe
Doktrinine balanacakur.
Amerikallara yardm eden bir dier lke de Hollanda oldu. Hollanda,
Amerikan ihtilli ile ilgili deildi. Hollanda yalnz caree urayordu ve ticareti
de en fazla Fransayla idi. Lkin Fransa, Hollandadan ald mallar Amerikaya
sevkediyordu. Fransa savaa katlncaya kadar, ngiltere bu ie ses karmamt.
Fakat, Fransa ngiltere ile resmen savaa girince, ngiltere, Hollandadan, Fransa
ile ticaretini kesmesini istedi. Hollanda ngilterenin bu isteini kabul etmedi. Her
ne kadar Hollanda, Amerika-ngiltere sava karsnda tarafsz idiyse de ve savaan
devletlerle ticaret yapma hakkna sahip bulunuyor idiyse de, ngiltere, Hollandaya
bask yaparken denizlerdeki stnlne dayanyordu. Dier taraftan ngiltere,
Hollandann 1678de sve ve ngiltere ile yapm olduu l ttifaka dayanarak,
Hollandann kendi yannda savaa katlmasn istedi. Hollanda bunu da redde
dince, ngiltere 1781 yl banda Hollandaya sava iln etti. Hollanda da,
Amerikaya geni lde ekonomik ve mal yardm yapmaya balad.
Sava durumuna gelince: Saratoga zaferi ile btn kuzey Amerika,
Amerikallarn eline gemi oluyordu. Bu sebeple, ngilizler Amerikallara gney
den darbe indirmek istediler ve sava Virginia ve Kuzey Carolinaya naklettiler. Bu
cephede yaplan muharebelerde, 1781 yl sonlarna kadar, Amerikallar yenildiler.
Lkin ngilizler Amerikallarn direniini kramadlar. Bu direnmenin sonucu ve
ngilizlerin de yorulmu bulunmalar sebebiyle, 19 Ekim 1781de, Yorktownda
(Virginiada) kuatlan ngiliz ordusu teslim olmak zorunda kald. Bu kuatma es
nasnda Fransz donanmas da, ngiliz ordusunun denizden ikmal ve ulamn
kesmiti. Yorktown zaferi ile sava sona ermi oluyordu.
E) Barn mzalanmas
Yorktown yenilgisinin arkasndan ngiltere Amerikallarla bar grmelerine
balad. Fakat barn imzas iin iki yl kadar beklemek gerekti. Bunun sebepleri
vard.
19. YZYIL SYAS TARH 1789-1914
Samuel Flagg Bemis, A Diplomatie Histoy of tle United States, New York, Holt, 1946, p. 34.
32 FAHR ARMAOGLU
Bir defa, ngiltere ile Amerika arasnda yaplan bar grmelerinde, Kanada
ile Amerika arasndaki snr konusunda anlamazlk kt. Uzun grmelerden
sonra, bu snr meselesi ancak 1782 Kasmnda zmlenebildi.
kincisi, Yorktowndan sonra Fransa ve spanya, ngiltere ile hemen bar g
rmelerine balamadlar. Fransz-spanyol donanmas Minorka adasn ele geir
mi, fakat Cebelttark kuatma altnda idi. Fransa ve spanya burasn da
ngiltereden koparacaklarn mid ediyorlard. Fakat ngiltere direnince ve
Cebelttark alamayacaklarn anlaynca, her ikisi de bara yana.
Btn savaan taraflar arasnda bar 3 Eyll 1783te Pariste imzaland. Buna
gre:
1) ngiltere Amerika Birleik Devletlerinin bamszln tanyordu.
2) Amerikann kuzey snr, hemen hemen bugnk Kanada-Amerika snr
dr. Bat snr Missisipi nehri idi. Gney snr ise, spanyaya ait Florida snr.
3) Fransa toprak bakmndan herhangi bir kazan elde etmemitir.
Antillerdeki kk Tobago adasn ngiltere Fransaya brakyordu.
4) spanya nisbeten kazanl kyordu. ngiltere, Florida ile Akdenizdeki
Minorkay spanyaya geri veriyordu.
5) Hollandaya gelince: Bu devlet savatan zararl kyordu. ngiltere, gney
Hindistan kylarnda ve Seylann karsnda bulunup, Hollandaya ait bir ticaret
liman olan Negapatam Hollandadan alyordu. Bu liman ele geirmekle
ngiltere, Hollandaya ait olan Seylan da ele geirmek iin bir adm atm olu
yordu. Bundan baka ngiltere, gney-dou Asyadaki Hollanda smrgeleriyle
(Hollanda Dou Hindistan) ile ticaret yapmak hakkn da elde ediyordu.
ngilterenin Floriday spanyaya iade etmesi, Amerika ile spanya arasnda
bir anlamazlk dourdu. Paris Bar Floridann snrlarn belirlememiti. Bu se
beple, Amerika-Florida snr iin yaplan Amerika-panya grmeleri ok uzun
srd ve ancak 27 Ekim 1795te imzalanan San Lorenzo antlamasiyle zmlene
bildi. Bu antlama ile 31 inci enlem, Amerika-Florida snr oluyordu.
K N C B L M
FRANSIZ HTLL VE AVRUPA, 1789-1815
BRNC KISIM
HTLLDEN NCE FRANSANIN DURUMU
Fransz htilli yle birdenbire patlak vermi deildir. Aada belirteceimiz
zere, htill iki yllk gelimelerin sonunda ortaya kmtr. Fakat bu gelimeleri
ihtille dnmesi iin de bir zemin, bir artlar dzeni gerekliydi. Yani ihtillin
fransz toplumu ile ilgili yapsal sebepleri vardr. Esasnda Fransz Ihtillini hazr
layan asl bu yapsal sebeplerdir ki, bunlar ksmda toplamaktayz: Sosyal, Fikr
ve ekonomik sebepler.
1. SOSYAL SEBEPLER
htill kt srada Fransann sosyal yaps u grnty vermekteydi: Halk
snfa ayrlmtr: Asiller (La Noblesse) snf, Ruhban snf (Le Clerg) yani
Kilise veya din adamlar snf, ve Halk Snf (Tiers Etats). Bu snfn stnde
de, lkeyi tam manasiyle otoriter bir ekilde yneten ve Bourbons hanedanna
mensup Kral (XVI. Louis) ve ailesi geliyordu.
Bu toplum snflarn birbirinden ayran snrlar, her snfn sahip olduu
imtiyazlardan, yani ayrcalklardan (privilges) ibaretti.
En geni ayrcalklara sahip snf Asiller snfyd. Avrupada Orta alarda fe
odaliteyi ykan, merkez krallklarn kurulmas olmutu. Fransada da merkez bir
otoriteye sahip bir krallk kurulmu olmakla beraber, feodalite btn gc ile de
vam etmekteydi. Geni topraklara sahip olan asiller, bu topraklarda kylleri al
trrlar, fakat gelirlerin ok byk ksmn kendileri alrlard. Kylnn topra
Asillerindi. Kyl toprandan yeteri kadar yararlanamazd. stelik asiller bir ok
vergilerden de muaft. Bir ok vergileri vermezlerdi. Keza, yksek memuriyetler ve
ordudaki byk rtbeler de asillere aitti. Bazlan Sarayda oturur ve Saraydan zel
denek alrlard.
ikinci snf Ruhban, yani din adamlar snfyd. Bu snf da geni topraklara
sahipti. Yani kiliselerin geni topraklan vard. O kadar ki, ihtill ku zaman, top
raklarn drtte biri Ruhban snfnn elindeydi. Bunlar da ne toprak vergisi ve ne
de dier vergileri dyorlard. Yalnz be ylda bir, hafif bir vergi verirlerdi.
34 FAHR ARMAOLU
Mamafih Ruhban, yani Rahipler de kendi ilerinde bir takm snflara ayrl
mt. Szn ettiimiz Ruhban snfna ait ayrcalklar, genellikle st dzeydeki
rahipler iin sz konusuydu. Daha aa derecedeki rahiplerin bu ayrcalklar
yoktu. Bu sebeple, rahipler arasnda da rejime kar bir honutsuzluk vard.
Bundan dolaydr ki, ilk ihtillcilere baz papazlar da katlacakur.
Halk veya Ahali snfna gelince, bu snfa, bankaclar, tccar ve sanayiciler gibi
zengin kimselerin meydana getirdii Byk Burjuvazi ile, memur, doktor, avukat
v.s. gibi aydnlarn meydana getirdii Kk Birjuvazi, ve nihayet kyller giri
yordu. Tabi Halk Smfnm bu kendi iindeki bu blnme, sadece sosyal farkl
lamadan ibaret olup, ayrcalklar bakmndan aralarnda bir fark yoktu. nk bu
snf, her trl ayrcalktan yoksundu. Btn vergileri bu snf dyordu.
Tarihi M.A. Thiers, bu yapy yle anlatmaktadr: Her ey bir ka elde top
lanmt. Her yerde kk say, her haktan yoksun olan byk sayya direniyordu.
Vergiler bir tek snfn srtna binmiti. Asiller ve Ruhban, topraklarn yaklak te
ikisine sahipti. Gerisi de halka aitti. Ama vergi)! deyen halkt. Feodal asillerin bir
sr haklar varken, vergiler halkn srtmdayd... Tketim maddelerinden alman
vergiler, byk ksm zerine, yani halkn srtna biniyordu. Halk, kendi varl pa
hasna, toplumun yksek snflarn deta kan ile satlmyordu. alkan ve aydn
burjuvazi, sanayii ile Krall zengin ederken, hakk olan hi bir avantaja sahip de
ildi. Senyler tarafndan datlan adalet, ar, ekseriya taraflyd ve sulara kar
acmasz dadanlyordu. Basn Kraln sansr altndayd. Nihayet, XV. Louis'hin
metreslerinin ihanetine urayan ve XV7. Loisnin bakanlarnn zayfl dolapsiyle
gsiizlee Devlet, en son Hollanda ve Polonyann haysiyet krc bir ekilde kayb
ile Avrupada itibarn kaybetmiti
11
.
Tabiatiyle, eitsizlie ve ayrcalklara dayanan F ansann bu toplumsal yaps,
ihtilli kolaylatran bir faktr olacakr. zellikle Halk, nuak hkmdarn otori
tesinin zayflad anda, infial ve tepkisini derhal ortaya koyacaktr.
2. FKR SEBEPLER
htilli hazrlayan veya ihtille zemin tekil eden bu sosyal sebeplerden baka
fikr sebepler de vardr.
18. yzyl Fransas, siyasal liberalizmin ncln yapan bir ok filozof ve ay
dnn yaynlarna sahne olmutu. Montesquieu (1689-1755), Kanunlarn Ruhu
(Esprit des Lois) isimli eserinde, sosyal, siyasal ve din messeseleri, mutlakiyeti
monarinin prestijini sarsar bir ekilde ince bir tahlile tbi tutmutu. Bu tahlil, dev
letlerin kuruluunun tarih bir geliime dayandn isbat ederek, hkmdarlarn,
1
M.A. Thiers, Histoire de la Rvolution Franaise, Paris .Frne et Cie., 1846 (14 me Edition),
Vol. I, p. 29-30.
35
iktidarlarm Allahtan ald tezini sarsmaya almtr. Montesquieu bu eserinde,
muak monari yerine merut yani anayasal monariyi savunmutur.
Jean-Jacques Rousseau (1712-1778) ise, tima Mukavele (veya Sosyal
Szleme) isimli eserinde, insanlar iin bir doa hali mevcut olmu olduunu ve
bu halin insanlar iin bir muduluk ve fazilet hali olduunu syleyerek, halihazr
toplumun siyasal dzenine kar gveni sarsyor ve yeleri arasnda siyasal eitliin
bulunduu bir toplumun, yani demokrasinin, savunmasn yapyordu.
Diderot (1713-1784) da yaynlam olduu ansiklopedisinde, esaret, vergi ada
letsizlii, adaletsizlik, v.s. gibi kavramlar halka izah etmi ve halk aydnlatmaya a
lmtr.
Voltaire (1694-1778) ise, zellikle Kiliseye hcum etmi, ve vicdan ve fikir
hrriyetini savunmak suretiyle, Kraln iktidarnn lh hakka dayanmadn
gstemir. Mamafih, Voltaire, halkn ynetime katlmasn istememitir.
Bu fikir adamlarnn hepsi htilli grmeden lmlerdir. Ve hi bir zaman da
akllarndan bir ihtill geirmemilerdir. Fakat ne olursa olsun, bunlarn eserleri,
mevcut dzenin doru ve dil olmadn, mevcut dzenden daha iyi bir toplum
dzeninin de mevcut olabileceini gstermitir. Bu aydnlar, zellikle kk burju
vazi tarafndan okunup tannmtr.
3. EKONOMK SEBEPLER
htillden nceki Fransz toplumunun ekonomik durumuna gelince:
Fransann ekonomik durumu ile sosyal yaps bir eliki iinde bulunuyordu. 18.
yzylda zellikle sanayi alannda meydana gelen gelime ve inklplar, Fransay da
etkilemiti. retim artm, tccar ve sanayici zenginlemiti. Servet sahibi olmutu.
Bir kapitalist snf teekkl etmiti. Fakat, Fransann ayrcalkl snflar sistemi,
sermaye sahipleri ve zenginlerin, kuvvetleri orannda, siyasal ve sosyal hayrata katl
masna ve etki yapmasna imkn vermiyordu.Bu durum, zellikle byk Burjuvazi
iin sz konusuydu. Sanayi inklb bu snf geniletip kuvvetlendirmi, fakat sosyal
dzen, bunlara etkinlik ve iktidar vermemiti. Bu durum toplumun sosyal denge
sini bozmaya balamt. Ekonomik bakmdan arlk burjuvaziye getii halde, sos
yal dzen, yapay bir ekilde, bu etkinlii ve gc, toplumun en dar kesimi olan
asiller ve ruhbana vermiti. Bu anormal durumun devaml olmas elbette ki bekle
nemezdi. Burjuvazi, ilk frsatta gcn gsterecekti. Gstermeye alacakt.
4. AMERKAN HTLLNN FRANSAYA ETKS
Fransz Ihtillinin kmasnda Amerikan ihtillinin ve Amerikann bamsz
lk hareketinin de etkisi vardr. Bu etki iki bakmdan sz konusudur. Biri fikr ba
kmdan, dieri de ekonomik bakmdan.
19. YZYIL SYAS TARH 1789-1914
36 FAHR ARMAOLU
Daha yukarda da belirttiimiz gibi, Amerikan bamszlk hareketine baz
Fransz vatandalar da katlmtr. Franszlar, Amerikallarn mcadelesinde, bir
halkn kendi kralna kar geldiini, hrriyet ve haklar uruna, despotizmin zinci
rinden kendisini kurtarmak iin mcadele ettiini grmlerdi. Yine grmlerdi
ki, Krallk otoritesi de yklmaz deildi. Amerikan Bamszlk Demecinde ise, in
sanlarn, insan olmalar dolayisiyle, bir takm temel hak ve hrriyetlere sahip ol
duu fikrinin, her trl iddet ve otoritenin karsnda zafer kazandn da gr
mlerdi. 1789 Austosunda Mill Mecliste, nsan ve Vatanda Haklan Demeci
fikrini ilk ortaya atann, Amerikan bamszlk savana katlan ve Amerikan
Bamszlk Demecini yaam olan Lafayette olduunu burada harlatalm
2
.
Amerikan bamszlk hareketinin Fransa zerindeki bu olumlu etkisinin ya
nnda bir de olumsuz etkisi vardr. Yine daha nce belirttiimiz gibi, Fransann,
ngiltereden intikam almak iin Amerikallara yapt madd yardm 1.5-2 milyar
frank bulmutur ki, Yedi Yl Savalarnn (1756-1763) masraflarnn Fransann
btesinde a yaradan sonra, Amerikaya yaplan bu masraflar, Fransz hzine
sini bsbtn sarsm ve zaten ihtill gelimeleri de bu sarsnulara are bulma a
balar sonucunda ortaya kmr.
KNC KISIM
HTLL VE GELMELER
1. EKONOMK GLKLER VE ARE TARTIMALARI
Fransz htilli, Amerikan htillinde olduu gibi, ekonomik meseleler yzn
den kan olaylarn gelimesi sonucu patlak vermitir. Yoksa, nceden plnlanm
bir hareket deildir. Olaylarn gnlk seyri, bu seyir iinde rol ve yer alan insanlar
bir ihtille doru deta srklemitir.
Fransann 18. yzyl iinde yapm olduu savalar, Fransay ekonomik ba
kmdan ok ypratmt. Buna ramen, Fransa, sadece ngilterenin onurunu kr
mak iin Amerikan htilline karm ve ihtillcilere yardmda bulunmutu. 1783
Versay Antlamas imzalandnda, Fransz hzinesi bombotu. Yaplan i borlan
malar gibi bymt. Bu durum ekonomik hayata da yansd iin, halktan
ikyetler oalmaya balam. Birbiri arkasna gelen Maliye Bakanlar ise, mal
duruma are bulmaya almlar, fakat yapmak istedikleri eyler unun veya bunun
menfaatine dokunduu iin, abalar baarszla uramu. Mesel, 1774-1776
arasnda Mliyeyi dzeltmek iin getirilen Turgot, her mlk sahibinin verecei bir
vergi koymak isteyince, asillerin menfaatine dokunduu iin, Napolyonun, saray
2
Bk.: Thiers, Histoire de la Rvolution Franaise, Vol. I, p. 115.
19. YZYIL SYAS TARH 1789-1914 37
hayat, sefahati ve hafiflii ile Fransz htillinin sebeplerinden biri olarak grd
Kralie Marie Antoinettein
3
etkisiyle Bakanlktan azledilmiti.
Turgotnun arkasndan, tannm bankerlerden Necker Maliyenin bana ge
tirildi. Necker, bir yandan masraflarn kslmas, dier yandan da i borlanma yo
luna gitti. Lkin araya Amerikan bamszlk sava girince, alnan tedbirler boa
gitti. Neckerden sonra Calonne Maliye Bakanlna getirildi. Calonne, Turgotnun
yapt gibi, btn asillerin vergi vermesini istedi. Buna kimse raz olmadndan,
1787 Nisannda Brienne Babakanla getirildi. Brienne ile birlikte bu sefer asil
lerden bazlar toprak vergisi vermeye raz oldular. nk durum ktye gidi
yordu. Lkin bu sefer baka bir engel kt. O srada Fransada, eyaletlerde
Parlement yani parlmento denen mahall meclisler vard. Bunlarn en gls
Paris parlmentosu idi. Briennein vergi tedbirleri, asillerin rizasna ramen, Paris
parlmentosunun byk tepkisi ile karlat. Paris parlmentosu zellikle Sarayn
skandallar ve israf zerinde duruyordu. Tartmalar srasnda, yelerden birinin
Bize tats gnraux lzm diye barnca, btn yeler ayn sz tekrarladlar. Bu
suretle mal sknlar iin halkn temsilcilerine bavurma yoluna gidiliyordu
4
.
2. FRANSIZ HTLLNN IKMASI
Brienne, Etats-Gnrauxun toplanmasn salad zaman, Fransz hzinesi
gerek bir ifls halindeydi. 500 milyon franklk bir btede 160 milyon franklk
ak vard. Devlet gelirinin yars bile, yaplan borlanmalarn faizlerini dahi kar
lamyordu. te Etats-Gnraux bu duruma are bulacakt.
Lkin, snfn temsilcilerinden meydana gelen bu danma organ, 1614
ylndanberi toplanmamu. Bu sebeple kimse bu organn ne olduunu, nasl te
ekkl ettiini bilmiyordu. Bu sebeple Saray, bir takm tarihilerden ve aratr
maclardan bu konuda bilgi aldktan sonra, Etats-Gnrauxnun toplanmas sala
nabildi. 1789 ubaunda bu meclis iin seimler yapld ve Etats-Gnraux 5 Mays
1789da topland. Lkin toplantnn balamas ile birlikte ortaya bir sorun kt:
Mal tedbirler iin tartma yaplp oylamaya gidileceine gre, oylamada her tem
silcinin bir oyu mu olacakn, yoksa her snf bir btn olarak tek bir oy mu vere
cekti? Bunu kimse bilmiyordu ve bu oy sorunu nemli idi. nk snf esas ze
rinden oy demek, Asillerin ve Ruhbann iki oyunun her konuda egemen olmas
demekti. Eer her temsilcinin bir oyu olursa, halk snf duruma egemen olurdu.
nk Halk Snf temsilcilerinin says, Kraln 1788 Aralk aynda kard bir ka
rarname ile, Asillerin ve Ruhbann saylarna eit hale getirilmi ve 1789 ubat se
imleri buna gre yaplm
3
. Yani ferd oy esas kabul edilirse, kendilerine bir ka
kiinin katlmasyla Halk Smf istedii karar kartabilirdi.
3
Comte de Las Cases, Mmorial de Sainte-Hlne, Paris, 1823, Tome 5, p. 113.
4
Thiers, Histoire de la Rvolution Franaise, Vol. I, p. 12-13.
Thiers, ayn eser, Vol. I, p. 25.
38
FAHR ARMAOLU
te yandan, bu Meclisin en nemli konusu vergi sorunu idi. Bir yl nce
halka ikyet defterleri alm (cahiers des dolances) ve ne istedikleri sorulmutu.
ikyetlerin younlat ortak tek bir nokta vard: Halk vergilerin adaletsizliinden
ikyet ediyor, vergilerin vatandan rzas ile alnmasn ve vergiyi verenlerin, mas
raflar kontrol etmesini istiyordu. Etats-Gnraux toplantsna gelen Halk Snf
temsilcilerinin kafasnda da, halkn bu ikyet ve istekleri bulunuyordu. Aktr ki,
halkn bu istekleri, Asiller ve Ruhban snfnn karlar ile eliki halindeydi. Eer
kiisel oy kabul edilirse, vergi meselesinde Halk snfnn istedii kararlar alna
cakt. Oy $orununun esas buydu.
Bu oy konusunun tartmas alt hafta srd. Tabiatiyle bu arada Kralm entri
kalar da, Halk Snfnn aleyhine ilemekteydi. Halk temsilcileri, iin uzayacan
ve kendilerinin ksteklenmek istendiini anlaynca, 17 Haziran 1789 da, halkn %
96 sini kendilerinin temsil ettiini belirterek
1
, 90 oya kar 491 oyla, kendilerini
Mill Meclis (Assemble Nationale) olarak iln ettiler. Rahip Sieys, yapt ko
numada, Milletin umumi iradesini temsil ve ifade etmenin, Mill Meclise ve an
cak Mill Meclise ait olduunu belirtiyordu
7
. Mill Meclis, milletin iradesi olarak
mevcut vergileri onaylad gibi, kendisinin karar olmadan, hi kimse tarafndan
vergi salnamyacan bildirdi.
20 Haziranda Mill Meclis yeleri toplant salonuna gittiklerinde, salonun Kral
tarafndan kapalm olduunu grdler. Bunun zerine Mill Meclis, kapal tenis
salonunda topland ve bir anayasa yapp iln etmedike dalmamaya yemin etti
(Serment de Jeu-de-Paume).
Asillerin Krala ikyetleri zerine Kral, 23 Haziranda, orada yaplan toplant
lar da yasaklamak istedi. Mirabeau Kraln adamna yle bard: Git efendine
syle, biz halkn gc ile buradayz ve ancak sng knveti bizi buradan ayrabilir
Kral iin artk yapacak bir ey kalmamt. Bu sebeple, 27 Haziranda, Etats-
Gnrauxnun snfnn birarada Mill Meclis ad altnda toplanmasn kabul
etti. Bunun zerine asillerin ounluu ile, Ruhban temsilcilerinin bir ksm Mill
Meclis toplantlarna katlmaya baladlar. Ne var ki, Mill Meclis imdi vergi konu
sunu unutmu, anayasa hazrlklarna girimiti. Halktan da bu ynden basklar ge
liyordu. Fransann bir anayasas yoktu. Meclis, barbar halklarn bile u veya bu e
kilde bir anayasas vardr, diyordu'-'. Tabi, anayasa hazrlama ii ortaya knca,
Mill Meclis, 9 Temmuz 1789 gn kendisi Kurucu Meclis (Assemble
constuante) olarak iln etti. Bu admn atlmasnda, aruk korkmaya balayan Kral
XVI. Louisnin, kars Marie Antoinettein de terikiyle, tarada bulunan ve baka
milletlere mensup askerlerden meydana gelen yabanc alaylar Parise getirmeye
Thiers, ayn eser, p. 47.
' ayn eser, p. 48.
8
ayn eser, p. 56-57.
ayn eser, p. 63.
19. YZYIL SIYASI TARH 1789-1914 39
balamas byk rol oynad. Kral kendisini Pariste gvenlik iinde hissetmiyordu.
Kraln bu teebbs de, ihtillcileri, bir anayasa ile Kraln yetkilerini snrlamaya
evketti. Sz konusu olan, Kralln yklmas deil, Kraln yetkilerinin snrlanmas
ve milletin ve milleti tekil eden fertlerin hak ve hrriyetlerinin bir belgeye gei
rilmesi idi.
Bununla birlikte, unu da belirtelim ki, 1789 yaznda Kurucu Meclis yeleri,
ngiliz parlamanter sisteminde bir gelenek olduu zere, bir takm kulpler kura
rak buralarda kmelenmilerdi. Bunlarn banda Jacobifler geliyordu.
Jacobinler merut monariye taraftardlar. Buna karlk Cordelier ler ise
Cumhuriyeti idiler. Lkin Jacobinlerin iinde beliren ar ihtillciler,
Jacobinlerin blnmesine sebep olacak ve lml Jacobinler ayrlacak, buna kar
lk dier Jacobinler de Cordelier ve Montagnardlar gibi solcu cumhuriyetilere
ayrlacaklardr. Bu siyasal gruplamalar, zellikle, 1791de ilk anayasann kabuln
den sonra daha da iddetlenecektir.
Mill Meclis 9 Temmuzda Kurucu Meclis niteliini kazandnda, gerek Paris,
gerek tara tam bir kaynama iindeydi. zellikle Pariste bir curcuna hkm sr
yordu. Bir yandan da halk, ulam skns dolaysiyle Parise un gelmediinden,
ekmek sknts ekiyordu. Kraln taradan yabanc askerleri getirmeye kalkmas,
zaten bakentte gergin olan havay iyice iddetlendirdi. Camille Desmoulin adl
gen bir gazetecinin halk ateleyen bir konumas zerine halk heyecana geldi ve
siyasal mahkmlarn hapsedildii Bastille hapishanesine 14 Temmuz 1789 gn
saldrd ve btn mahkmlar serbest brakarak hapishaneyi atee verdi. Bastille,
deta despotik rejimin bir simgesi idi. O tarihten sonra 14 Temmuz tarihi,
Fransada mill bayram gn olarak kutlanmaya balanmtr.
Pariste bu gelimeler olurken, tara da tam bir kaynama iindeydi. Halk asil
lerin atolarna hcum edip, buralar atee veriyorlard.
ite bu atmosfer iindedir ki, Pariste, Fransz Ihtillinin en byk olaylarn
dan biri meydana geldi. Kurucu Meclis anayasa almalar yaparken, Lafavette,
Amerikan Bamszlk Demecinden esinlenerek, anayasann bana, vatandalarn
temel hak ve hrriyetlerini belirten bir ksmn konulmasn teklif et. Fakat, bunu
yapabilmek iin, nce snf ayrcalklarnn ortadan kaldrlmasn gerekliydi. Bu
sebeple, Kurucu Meclis, 4-5 Austos 1789 gecesi yapt toplanda, asillerin btn
ayrcalklarn ve feodalite sistemini ilga etme karar ald. lgintir, bu konudaki ilk
teklif Vicomte de Noailles ve Duc dAiguillon adl iki asilden geldi
10
. Bu kararla,
serilik ve asillerin yarg yetkileri kaldrlyor ve vergi eitlii, asker ve sivril memuri
yetlerin btn vatandalara ak olmas gibi esaslar kabul ediliyordu.
10
Thiers, Yol. I. p. 105.
40 FAHR ARMAOLU
Bunun arkasndan Meclis, 28 Austos 1789da, nsan ve Vatanda Haklan
Demecihi kabul etti
11
. Bu Deme, vatandalar arasnda eitlik ilkesini kabul ettik
ten baka, kiilerin temel hak ve hrriyetlerini de belirtiyordu. Gnmze k
tutmas bakmndan, bu Demein baz maddelerini belirtmek isteriz:
Madde 1 insanlar haklar bakmndan eit doarlar ve yle kalrlar.
Madde 2 Bu haklar, hrriyet, mlkiyet, gvenlik ve zulme kar direnmedir.
Madde 3 Her trl egemenlik esas olarak Millettedir.
Madde 6 Kanun genel iradenin ifadesidir.
Madde 10 Kamu dzenine dokunmadka, hi kimse siyasal ve din inanla
rndan dolay knanamaz.
Madde 11 Her vatanda hr bir ekilde konuabilir, yazabilir ve yaynda
bulunabilir.
Grlyor ki, bir ka ay iinde Fransann sosyal yaps tamamen deimiti.
Fransann yzyllar boyu devam eden sosyal messeseleri yklyordu ve bu geli
meler, Milletin kendi iinden kan bir organn eseriydi.
Kurucu Meclis, sadece asillerin ayrcalklarn kaldrmakla kalmad. Kiliseyi de
ele ald. 10 Nisan 1790da kabul ettii bir Kilise Yasas ile
12
, Kilisenin btn mallar
Devlete geiyordu ve Fransz Kilisesinin btesi Devlet tarafndan salanacaku.
htillin nc byk ve nemli belgesini tekil eden bu Yasaya gre, papazlar
greve balarken htill adna yemin edeceklerdi. Baz papazlar ve rahipler buna
kar gelmek istedilerse de, aznlkta kaldlar. Papa ise son derece kzd ve XVI.
Louisye yazd mektupta, ihtilli desteklememesini bildirdi ki, XVI. Louisnin
htille kar tutumunda bu mektup ok etkili olmutur
13
.
nsan ve Vatanda Haklar Demecinin iln, Kurucu Meclis adn alm olan
Mill Meclisin otoritesini glendiren yeni bir gelimeye sebep oldu. Kral bu de
meci kabul etmemiti. Dier taraftan, bu gelimelerden holanmyor ve her an,
htille kar harekete gemek zere, Versaillesa asker getirtiyordu. Bu da halkn
gznden kamad. Buna halkn ekonomik sknular da eklenince, 5 Ekim 1789
gn ayaklanan halk, Versailles (Versay) sarayn bast. Lafayette, Kral ve Kralieyi
halkn elinden glkle kurtard. Halkn istei zerine, Kral ve ailesi, Parisin d-
da bulunan Versailles sarayndan alnarak Parisin iinde bulunan Tuileries sara
yna getirildi.
Tabi bu olay, Kraln otoritesini sarsan bir gelimeydi. Artk Fransay Meclis
ynetiyordu.
11
Bu Demecin metni iin bk.: Milton Viorst, The Great Documents of Western Civilization, p. 190-
192.
12
Metin: Viorst, ayn eser, p. 193-195.
13
aym eser, p. 192-193.
19. YZYIL SYAS TARH 1789-1914 41
3. LK ANAYASA
Kurucu Meclis iki yl aluktan sonra bir Anayasa hazrlad ve bu Anayasa 14
Eyll 1791de Kral tarafndan onaylanarak yrrle girdi. Bylece Fransada
Merut Monari balam oluyordu. Jirondenlerden (Girondins)
14 *
Rolandn de
dii gibi, bundan sonra nsan Haklan Demeci bir siyas ncil ve Anayasa da, Fransz
halknn, cann feda etmeye hazr olduu bir Din olacaktr
1
.
1791 Anayasas Mostesquieunn kuvvetler ayrl ilkesine gre hazrlan
mt. Yrtme yetkisi Krala aitti. Yalnz Kral o mevkie, Allahn inayeti ve halkn
isteiile gelmiti. Bakanlarn atanmas Krala aitti.
Yasama gc, yani kanun yapma yetkisi Meclise aitti. Kral bu kanunlar uygu
lamakla ykmlyd. Yalnz, Meclis yeleri, ylda en az ii gndelii vergi de
yen semenler tarafndan seilecekti. Grlyor ki, seim hakk gerek anlamda
demokratik esasa dayanmyordu. Kurucu Meclis, mill egemenlik kavramn
byle dnmt.
Yarg ise, dorudan halk tarafndan seilen yarglar tarafndan kullanlacakt.
Bu ekilde Kurucu Meclis grelini tamamlam oluyordu. Bu sebeple yeni bir
Meclis seildi ve Yasama Meclisi (Assemble Lgislative veya sadece Lgislative) 1
Ekim 1791de ilk toplantsn yapt. Bylece Kurucu Meclis dnemi bitmi ve
Yasama Meclisi dnemi alm oluyordu.
NC KISIM
FRANSANIN AVRUPA LE MCADELES - KOALSYONLAR
Mill Meclis ve Kurucu Meclis dnemlerinde, Fransaya kar Avrupada bir
sessizlik vardr. Bir defa, Avusturya ile Rusya gibi iki byk devlet Osmanl
Devletiyle sava halindedir. Avusturya 1791de ve Rusyada 1792 banda bu sava
tan yakalarn kurtaracaklardr. Bunlarn dnda, ngiltere, spanya, Prusya,
Danimarka ve sve, htill gelimeleri karsnda tarafszlklarn korumulardr.
te yandan, Fransada ihtillin kmas, bir bakma bu devletleri memnun etti.
Zira, htill ile beraber Fransa bir ok i karklk ve glklerin iine dyordu
ve bu da Fransay zayflatabilirdi.
Fakat Fransadaki gelimeler karsnda, bir sre sonra Avrupann sevinci kay
bolup, endielenmeye baladlar. Zira, htill, her att yeni bir adm ile,
monariyi zayflayor ve yzyllardanberi Avrupada kklemi messeseleri yk-
14
Jirondenler, lml cumhuriyetiler olup, 1791de Gironde milletvekillerinin Jakobcnlerden
kopup ayr bir grup oluturmalar ile ortaya kmtr.
lo
Thiers, Histoire de la Rvolution Franaise, Vol. II, p. 81.
42 FAHR ARMAOLU
yordu. htill, yeni bir devlet anlay ve hatta yeni bir dnya gr ortaya at
yordu. Bu yeni grler Avrupann dier halklarna da bulaabilir ve Franszla dan
esinlenerek bu halklar da mutlak hkmdarlara kar harekete geebilirlerdi. te
bu korku btn Avrupa saraylarna egemen oldu.
Avrupa hkmdarlarnn btn dikkaerini Fransa zerinde younlatrmala
rna ve sonunda Avrupa ile Fransa kar karya getiren gelimeleri u ekilde be
lirtebiliriz:
1) htillin ilk gelimeleri darda pek endie yaratmad. Hatta, Fransann,
sosyal ve siyasal yapsnda meydana gelen bu gelimelerle, daha kuvvetli hale gele
bilecei kans bile belirdi. Avusturya Babakan Kaunitz, phesiz ihtillin getir
dii her ey fea deildir diyordu. Avusturya Veliahd ve Marie Antoinettein kar
dei Leopold ise, Etats-Gnrauxnun ald srada unlar sylemitir: Btn
bunlar istikrarl bir ekilde elde edilirse, Fransa A\npann en kuvvetli devleti ola
caktr... Fransann bu ekilde yeniden kuvvet bulmas, yakn zamanda, btn
Avrupa hkmdarlarn da, ister istemez, kendi halklar iin de ayn eyleri kabule
zorlayacak bir rnek olacaktr
16
.
Fakat balangtaki bu iyimser dnceler, ihtillin gelimeleri ile yava yava
kaybolmu ve Avrupa monarklar bu gelimeleri endie ve korku ile izlemeye ba
lamlardr. Zira, Fransada ortaya kan eyler, bir toplum dzeninin radikal dei
iminin nemli iaretleri olmutur. Avrupa devletlerinin bu korkular ve bu korku
dan doan tepkileri, kendilerini, Fransa ile amaya srklemitir.
2) phesiz Avrupa monarklarnn balangtaki iyimserliine ilk darbeyi, 4-5
Austos 1789 gecesi iln edilen, derebeyliin ve ayrcalklarn ilgas indirmitir.
Halbuki, derebeylik, feodal rejim, o zamanki Avrupa toplumlarnn temel dzeni
idi ve hkmdarlar da glerini byle bir dzenden almaktaydlar. Bu dzenin
Fransada yklmas, kendi halklar iin de bir rnek olabilirdi.
3) Derebeyliin yklmas ile ilgili bir olay da, bu olaydan sonra bir ksm asil
lerin Fransa dna kamalar ve Avrupa monarklarn ihtillciler aleyhine kkrt
malaryd. Gmenler (Emigrs) denen bu asillerin byk ksm Almanyann
Coblez ehrinde toplanmt ve balarnda da Kraln kardei Comte dArtois bu
lunuyordu. Bunlar ihtilli bastrmak iin, bir yandan asker toplamaya alyorlar,
bir yandan da Avrupann dier hkmdarlarn, ihtillcilere kar harekete geir
mek iin youn propaganda yapyorlard. Tabiatiyle ihtillin liderleri, gerek bu
propagandalar ve gerek Avrupa hkmdarlarnn bu faaliyetleri hogr ile ve
hatta tevikle karlamalarn, yakndan izliyorlard.
4) 28 Austos 1789da nsan ve Vatanda Haklan Demecinin iln ise, Avrupa
monarileri iin bsbtn korkutucu oldu. Vatandalarn eitlii ve temel hak ve
16
Pierre Renouvin, Histoire des Relations Internationales, Paris, Hachette, 1945, Tome IV, p. 20.
19. YZYIL SYAS TARH 1789-1914
43
hrriyetlerinin iln, hkmdarn snrsz otoritesi iin ar bir darbe idi. Ya imdi
btn halklar ayn ey iin ayaklanrsa? Bu, monarklarn, akllarna bile getirmek
istemedikleri bir eydi.
5) Btn bunlardan baka, Fransadaki gelimeler Kral XVI. Louisyi deta bir
oyuncak haline getirmid. htillin olaylar karsnda Kral tam bir acz iinde kal
mt. Daha nce de belirttiimiz gibi, 1789 Ekiminde Pariste kan ayaklanmada
halk, Versay (Versailles) sarayna hcum etmi ve Kral Paris dndaki bu yerden
alarak, Parisin iindeki Tileries sarayna getirmiti. Halk Kral yakn bir kontrol
alnda tutmak istiyordu. Kraln halk indindeki nfuz ve prestijini bu derece kay
betmesi, Avrupa monarklarnn irkilmesine sebep oldu. Avrupa saraylarnda XVI.
Louis iin artk talihsiz hkmdardeyimi kullanlyordu.
6) htill Fransasna kar Avrupa'nn kzgnln arttran bir dier sebep de,
dinsel niteliktedir. Daha nce de belirttiimiz gibi, Kurucu Meclis, 10 Nisan 1790
kabul ettii Kilise Yasas ile, Kilisenin de ayrcalklarn kaldrm, Kilise mallarna
elkoymu ve Kiliseleri, mal bakmdan devlete balamt. Keza, papazlar, greve
balarken, htill adna yemin edeceklerdi. Esasnda, Kilise Yasasnn getirdii d
zenlemeler, Papanm Kilise ve din adamlar zerindeki otoritesine ve yetkilerine
hi dokunmuyordu. Lkin bu yasa, ve htill ynetiminin bu hareketi, Avrupa kili
selerinde ve zellikle Papalk devletinde byk tepkilere sebep oldu. Bunlar da,
Fransz htilline kar olan tepkileri bsbtn kkrttlar. Papa VI. Pie, nsanlar
arasnda eitlik ve hrriyeti tesis etmekten daha lgnca ne olabilir? diyordu
17
.
7) Fransz htilliin ve anayasa almalarnn dayand tek ve temel kavram,
millet egemenlii olmutur. Bu, ihtillin, yeni siyasal iktidar anlaynn dayand
temel kavramd. 1791 Anayasas, egemenlik millete aittir, btn iktidarlar kay
nan milletten alr ve Kanundan daha stn bir otorite yoktur ve Kral ancak
kanunla hkmdarlk yapar demekteydi. Bu temel kavramlarla, o zamana kadar
hkmdarlk otoritesinin dayand Tanr ve Din kavramlar, bu iktidarn altndan
ekiliyor ve bunun yerine millet egemenlii ve mill irade ilkeleri konuyordu.
Eer bu biim bir dnce, btn Avrupa milletleri arasnda yaylacak olursa, mo-
naik ve otokatik iktidarlarn sallanmaya balamas iten bile deildi. O halde,
monarklarn menfaati, bu yeni, allmam ve iitilmemi kavramlar ortaya atan
hareketin bir an nce durdurulmasnda idi.
8) Fransz htilli, mill irade kavramn sadece Fransa snrlar iinde uygula
makla kalmam, bu kavram milletleraras hukuk alanna da geirmek suretiyle,
milletleraras mnasebetlerde yeni bir hukuk anlay ortaya karmur. Mevcut
milletleraras dzenin bu mill irade kavram ile bozulmas ihtimali de, Avrupa
monarklarn korkutan baka bir faktr olmutur. Bunun iki rnei yledir:
17
Renouvin, ad geen eser, Tome IV, p. 24.
44 FAHR ARMAOLU
a) Alsace topraklarnda bir takm prenslikler vard. Buralar halknn oun
luu da franszd. te bu fransz halk, 1790 Ekiminde ayaklanarak, kendilerini
Fransaya kattklarn iln ettiler ve Fransadaki ihtill rejimi de bu katlmay kabul
etti. nk Alsace halk mill iradesini byle izhar etmi ve byle istemiti.
b) kinci rnek Arigno olaydr. Gney-dou Fransada Rhne nehri ky
snda bulunan ve Papalk Devletine bal olan Avignon halk, 1791 Eyllnde
ayaklanarak, Papalktan ayrlp, Fransaya katldklarn iln ettiler. Fransa bu ka
tlmay da kabul etti. nk Avignon halk mill iradesini byle kullanmt ve
Fransa da bu mill iradeye sayg gstermek zorundayd.
Bu olaylar da monarklan ve zellikle snrlar iinde eitli mill aznlklar ba
rndran devletleri korkuttu. Demek oluyordu ki, kendi topraklarndaki herhangi
bir halk Fransaya katldklarn iln etseler, Fransa, antlamalarla bal bulunduu
ykmllkleri bir yana koyup, bu toprak katlmalarn kabul edecekti. Ayrca,
Fransa imdi, mill irade kavramn bir vasta olarak kullanmak suretiyle toprakla
rn geniletmek istiyordu. Durumu byle grdler.
9) Esasna baklrsa, Fransadaki ihtillciler de bir takm davranlar ile mo
narklan korkutmaktan ve dier Avrupa halklarn kkrtmaktan kanm deildi
ler. Mesel, Pariste yaynlanan Revolution de Paris gazetesi, 1791 Maysnda yayn
lad bir yazsnda, Avrupada btn esaret altndaki milletlerin gzlerini
Fransaya evirdiini, htill kelimesinin btn kulaklara gittiini syledikten
sonra yle diyordu: Krallar milletleri despotizm altnda yaatmakta daima muta
bk kalmlardr. imdi de milleer despotlar tahtlarndan atmak iin birlemi
lerdir
18
.
Btn bu sebeplerin ve gelimelerin etkisiyle, Avrupada, ihtill Fransasna
kar gergin bir hava meydana gelmi bulunuyordu. XVI. Louisnin kama teeb
bs, bu gergin havay birdenbire elektriklemi ve Avrupa'y htill Fransasna
kar harekete gemeye sevketmitir.
Kral XVI. Louis, 5 Ekim 1789da Versaydan Tuileries Sarayna geldiinden-
beri kendisini ihtillcilerin elinde esir telkki ediyordu. Yaplan icraata nce itiraz
ediyor, fakat aresiz kalnca, kabul zorunda kalyordu. Ksacas, kendisini byk
bask alnda hissediyordu. te bu durum iinde, kars Marie Antoinettein de te
vik ve srar ile, kamaya karar verdi. Bu plna teebbs ederken, Avusturya
Hollandas (Belika) snrna yakn Motmed/de bulunan ve Kral taraftar olan
Kuzey Ordusuna ulamay dnyordu. Bu Orduya ulaabilirse, ihtillcilere kar
direnebileceine inanyordu. Kral ve ailesinin Paristen k kolay oldu. Fakat 22
18
A. Aulard, Fansa nklbnn Siyas Tarihi, 1789-1804, Cilt 1, Ankara, Trk Tarih Kurmu Yayn,
1944, s. 164.
45
Haziran 1791 gecesi, Metz yaknlarndaki Varennesde tannd ve tutuklanarak
Parise getirildi
19
. Bu olay btn Fransada byk heyecan uyandrd.
Kraln kama teebbs iki bakmdan nemli sonular dourdu. Birincisi,
Kraln bu kt niyeti karsnda, gerek halk iinde ve gerek Yasama Meclisi iinde
bulunan Cumhuriyet taraftarlarnn saylar oalmaya balad. Kraln kamas,
Kralln yklp, Cumhuriyet rejiminin kurulmasn isteyenleri hakl karyordu.
ikinci sonu ise, bu olayn, Avrupann dier mutlak hkmdarlar zerinde
yapu etkidir. Avrupa hkmdarlar, ilk defa olarak bir Kraln, ayaklanan bir mil-
len nnde kk dtn gryordu. Tabi bu olay, Fransadan kaan asiller
tarafndan issmar edilmekten de geri kalmad. lk tepki Prusya ve Avusturyadan
geldi. II. Katerina da Avusturya ile Prusyay devaml kkryordu. Amac ise, bu iki
devleti Fransa ile uratrp, o srada Polonyadaki (Lehistan) bamszlk hareke
tinden yararlanarak, Polonya topraklarndan daha byk bir para koparmaku..
spanya, Sardunya ve ki Sicilya krallar da ihtillcilere kar harekete geilmesini
istiyorlar, fakat ne atlmaktan da ekiniyorlard. ngiltere ise imdilik bu ilere ka
rmyor ve gelimeleri dikkatle izliyordu.
Nihayet, Kraln kann ierde dourduu bir dier sonu da, Yasama
Meclisiin, Kral, grevlerinden almasyd. Kraln ve karsnn odalarnn nne
nbetiler dikilmi ve dar ile temaslar sk kontrol alna alnma. Ancak sabah
lar ksa bir sre Tuileries Saraynn bahesinde gezinmelerine izin verildi.
Nereden baklrsa baklsn, Kral ark bir kukladan baka bir ey deildi.
1. AVUSTURYA VE PRUSYA LE SAVA
Bu durum iinde, Prusya Kral ile Avusturya mparatoru, Saksonyadaki Pillnitz
atosunda biraraya gelerek Fransann durumunu grtler 27 Austos 1791 gn
bir bildiri yaynladlar. XVI. Louisnin kardei Comte dArtoisnm da mzakerele
rine katld ve Pillnitz Bildirisi adn alan bu belgede, Fransa Kralnm halen
iinde bulunduu durumun btn Avrupa hkmdarlarn ilgilendirdii, Tan
ve halkn karlarna uygun bir hkmetin kurulmas imknlarn XVI. Louisye
salamak zere biraraya gelecekleri ve dier devletlerin destei de salannca, bu
amac gerekletirmek iin harekete geilecei bildiriliyordu. Ayrca, Pillnitz g
19
Kral 20-21 Haziran gecesi Paristen ayrlm ve 21 Haziran gn leden sonra Chlonsa
gelmiti. Lkin, Kraln, seyahat esnasnda sk sk ban arabadan karma huyu vard. Byle yapu bir
anda bir gen kendisini hemen tanm ve gidip belediye bakanna haber vermiti. Fakat Belediye
Bakan Kralc olduu iin gence, kimseye sylememesini tenbih etmiti. Bunun zerine kafile yoluna
devam etti. Fakat bu sefer Sainte-Menehould kasabasnda Kral yine bam arabadan karnca,
kasabann posta mdrnn olu've ihtill taraftar gen tarafndan tannd. Araba hareket ettiinden,
bu gen baka bir yoldan giderek, Kraldan nce Varennese ulamaya ve belediyeye haber vermeye
muvaffak oldu. Kraln tutuklanmas iin gerekli tedbirler alnd ve Varennese gelince tutukland. (Bk.
Thiers, Vol. I, p. 241-242).
19. YZYIL SYAS TARH 1789-1914
46 FAHR ARMAOLU
rmelerinde, Comte dArtoisnn bir Gmenler Ordusu kurmas da kararlat
rlmt.
Pillnitz bildirisinde monarik rejimin iadesinden sz edilmesi ve hele
Gmenler Ordusunun kurulmak istenmesi, htillcileri iyice kzdrd. Mecliste
sava taraftarlar oalmaya balad. 1 Ekim 1791de ilk toplantsn yapan Yasama
Meclisinin, Avusturyaya sava iln edilmesi tarihi olan 20 Nisan 1792ye kadar o
lan mzakereleri, sava taraftarlar ile savan karsnda olanlar arasndaki mca
deleyle geecektir.
1 Ekim 1791de toplantlarna balayan Yasamann ilk ii, Pillnitz bildirisini
ele almak oldu. Sava taraftarlar bildiriye iddetle hcum ediyorlard. Coblenzde
toplanan Gmenler Ordusunun datlmasnn Avusturyadan istenmesinde srar
ediyorlard. Sonunda, 14 Ocak 1792den itibaren Mecliste Gmenler
Ordusunun datlmas iin Avusturyaya gnderilecek ltimatomun grmeleri
balad. Mecliste tam bir sava havas yaanyordu.
Bu srada, 7 ubat 1792de de Avusturya ile Prusya bir ittifak antlamas imza
ladlar. Taraflardan biri saldrya urarsa, dieri ona yardm edecekti.
Bu arada unu da belirtelim ki, XVI. Louis, kaynbiraderi, Avusturya
mparatoru Leopolde 3 Aralk 1791de yazd bir mektupta, Rus ariesine,
spanya ve sve krallarna da mektup yazdn bildirip, Avrupa hkmdarlarnn
biaraya gelip, bir ordu tekil ederek Fransa zerine yrmelerini istemiti
20

Pillnitz bildirisinden sonra yazlan bu mektubun, Avusturyann Prusya ile ittifak
yapmasnda etkili olduu sylenebilir.
Nihayet, Fransa, Avusturyadan Gmenler Ordusunun datlmasn istedi.
Avusturya bu istei kabul etti. Fakat Gmenler Ordusu tamamen dalmad.
Bunun zerine Fransa Avusturyadan,Fransann egemenlik, bamszlk ve gven
liine kar hi bir harekette bulunmayacana dair, 1 Mart 1792ye kadar garanti
vermesini istedi. Fakat 1 Mart gn mparator II. Leopold lm ve yerine olu II.
Fanois gemiti. Leopold, yumuak huylu ve olduka liberal dnceliydi. Lkin
Franois ihtille dmand ve Fransa ile mcadele edilmesine taraftard. Bu se
beple Fransz ltimatomuna cevap bile vermedi. Bunun zerine Fransa, 20 Nisan
1792de, Avusturya ve Bohemya Kral II. Fraoisya sava iln etti. Bu ifade ile,
Fransann Kutsal Roma Germen mparatorluu ile bir sorunu olmad belirtil
mek isteniyordu.
Fransa savaa ok kt artlar iinde giriyordu. Zira ortada dzenli bir ordu
yoktu. htille kadar, ordunun btn subay kadrolarn asiller igal ediyordu.
Lkin, ihtillle beraber bunlarn ou Fransay terketmilerdi. Kalanlar da savan
ilk gnlerinde katlar. htillle beraber kurulan Garde Nationale ktalar ise, he
20
Mektubun metni: Vorst, ad geen eser, p. 197.
19. YZYIL SYAS TARH 1789-1914 47
nz sava grmemi tecrbesiz askerlerdi. Dier taraftan, ihtill havas iinde ku
rulan bu orduda sk bir disiplin de mevcut deildi. Nihayet, ihtillin mal sknt
lardan domu olduunu da unutmamak gerekir. Yani asker harcamalar iin de
yeteri kadar para yoktu. Birliklerin ou vilyetler (dpartements) tarafndan tekil
edilen gnlllerdi. Hatta askerlerin bir ksm kendi masraflarn kendileri karla
yarak orduya katlmlard.
Bu sebeplerden dolay, savan banda kurulan ordudan ikisi, ksa srede
hezimete urad. Lafayette komutasndaki ordu ise, ancak geri ekilmeyi baara
bildi. Fransz ordularnn bu halini gren AvusturyalIlar, Bizim klca deil, kam
ya ihtiyacmz varmdiyorlard.
Avusturya ile beraber Prusya da savaa katlm ve mttefik ordularn komuta
sn, Prusyal Mareal, Yedi Yl Savalarnda Prusya ordularna komuta etmi olan
Duc de Brunswick zerine alm. Brunswick kuweeri Fransa snrlarn ap,
Fransz ordularn yendikten sonra, kendilerine Paris yolu almt. Fakat, mttefik
ordularn ilerleyii bundan sonra yavalad. nk, Brunswickin amac Fransay
igal etmek deildi. Esas ama, ihtillcilere bask yapmakt. Kald ki, bu srada
Avusturya da asker bakmdan iyi deildi. Avusturya, daha bir yl nce, Osmanl
Devletiyle savatan km ve yorgundu. Nihayet, bu srada Rusya, Polonya ile yeni
den megul olmaya balam. Avusturya da, Prusya da, Rusya, iini bitirmeden,
Polonya sorununa dnmek istiyorlard.
Bu sebeple, Duc de Brunswick, Fransaya basksn asker gle deil, baka
yolla yapmak istedi. 28 Temmuz 1792de bir bildiri yaynlayarak
21
, Kraln otorite
sini iade etmek iin Fransz topraklarn igal ettiini, Kral ve ailesine bir zarar
geldii takdirde, Franszlarn ok ar bir ekilde cezalandrlacaklarn bildirdi.
Bildiri gerekten ok ard. Mttefik ordularn btn ehir ve kasabalar koruya
can, btn herkesin Krala itaat etmesi gerektiini, mttefik kuvvedere kar si
lha sarlan ve ate eden herkesin dman saylp, ona gre muamele greceini,
btn sulardan belediyelerin sorumlu olacan, Paris halknn derhal lir ala itaat
etmesi gerektiini, v.s. bildirmekteydi.
Brunswickin bildirisi, Fransada, Pillnitz bildirisinden ok daha iddei tepki
yaratt. Denebilir ki, Duc de Brunswik, farkna varmadan, Fransz milliyetiliini ve
Fransz vatanperverliini harekete geirdi. Ayrca, imdi bu bildiri, artk Kral so-
ununu da zmlemek zamannn geldii inancn da uyandrd.
Cumhuriyetiler, Tuileries Saraym basarak, Kral ve Kralieyi oradan aldlar ve
Temple kulesine hapsettiler. Bylece Krallk, fiilen sona eriyordu.
Ye ayn gn, Mecliste yaplan seimle, ar cumhuriyetilerden Dan ton ikti
dara geliyordu. Dantonun ilk ii, btn franszlar orduya katlmaya davet ve sa
21
Bildirinin metni: Thiers, Histoire de la Rvolution Fanaise, Vol. II, p. 186-189.
48 FAHR ARMAOLU
vunmay organize etmek oldu. Gen, ihtiyar btn franszlarn kotuu bu davet
zerine yeni kuvveer tekil edildi ve Fransz ordular 20 Eyll 1792de Valmy
Savunmas ile Brunwickin ilerleyiini durdurdu.
Valmy savunmasnn yapld gn Yasama Meclisi de toplanyordu. 21 Eyll
1792 gnk toplanda ise, Kralln ilgas ile Cumhuriyetin ilnna karar verildi.
Bu surede Fransada Krallk ve onunla birlikte, 1789 danberi devam eden merut
monari sona eriyor ve Cumhuriyet dnemi balyordu. Buna, Fransa tarihinde I.
Cumhuriyet denir ve 1804 Aralk ayma kadar devam edecektir.
Cumhuriyet rejiminin ilk meclisi Convention (Konvansiyon) adn alr. 749
kiiden oluan bu Meclis halk tarafndan seilmiti.
Konvansiyonun Avrupaya kar yapt ilk i, 15 Aralk 1792de Avrupa
Halklarna bir bildiri yaynlamasdr
22
. Bu bildiri ile, Avrupa halklarna da Fransz
htillinin ilkeleri tannyor ve Fransz ordusuna bu ilkeleri yayma ve uygulama g
revi veriliyordu.
Konvansiyonun ikinci ve byk icraat, Kraln idam edilmesidir.
Konvansiyonun 3 Aralk 1792de ald bir kararla, Kral bizzat Konvansiyon tara
fndan yarglanmtr. Kendisine savunma hakk da tannmtr. Yarglama 11
Aralk 1792de balam ve 15 Ocak 1793te sonra ermitir. Konvansiyon, ayn
gn,683 oyla, XVI. Louisyi (yarglanmadaki adyla Louis Cape ti yi), Milletin hr
riyetine kasdetmek ve devletin gvenliine kar suikastta bulunmak tan idama
mahkm etti
23
. XVI. Louis, 21 Ocak 1793 gn giyotinle idam edilmitir.Kral gi
yotine giderken, bir an durmu ve ykses sesle, Fraszlar, hana atfedilen sular
dan masum olarak lyorum. lmme sebep olanlar affediyorum. Kanmn
Fransann stne dmemesini istiyorum demitir. Kraln bann dt anda,
btn Paris halk Yaasn Cumhuriyet, Yaasn Milletdiye barmaktayd
24
.
Marie Antoinette ise, Kraln idamndan sonra dorudan doruya Paris hapis
hanesine konacak ve o da, vatana ihanetten, 16 Ekim 1793te giyotinle idam edile
cektir.
2. NGLTERENN SAVAA KATILMASI VE FRANSAYA KARI BRNC
KOALSYON
Kraln idam, Fransay btn Avrupa ile sava haline getirdi. nk tepkileri
ok derin oldu. Bundan ssnra olaylar bir zincir eklinde geliti. zellikle imdi
Fransa, ngiltereyi karsna alm oluyordu.
22
Bildirinin metni: Viorst, ad geen eser, p. 198.
23
Thiers, ad geen eser, Vol. III, p. 205-206.
24
ayn eser, p. 225-226.
19. YZYIL SYAS TARH 1789-1914 49
Fransa, Avusturya ve Prusya ile savaa tututuu zaman ngiltere kmldama-
mt. nk, Babakan Pitt, darda bir takm sorunlarla uramaktansa,
ngilterenin mal ve ekonomik sorunlarn zmlemeyi tercih etmiti. Hatta, ihti
llin ilk ylnda, Fransada Kraln otoritesinin snrlanmas ve merut monari ku
rulmas teebbslerini bile, az ok sempati ile karlamt. Fakat 1792den itibaren
ortaya kan gelimeler, ngilterenin tutumunu deitirmitir.
Valmy savunmasndan sonra Fransz ordular, muharebelerde baarl olmaya
baladlar. 6 Kasm 1792deki Jemmapes muharebesinde AvusturyalIlar yenen
Franszlar, bugnk Belikay (Avusturya Hollandas) tamamen ele geirdiler.
Baka bir fransz ordusuda Mainz ehrini igal ederek, Renin sol kylarna yer
leti. Gney-douda da Franszlar Savoie ve Nice kontluunu igal ettiler.
Avrupaya gre, btn bu toprak kazanlarnn anlam u oluyordu ki, Fransa, mil
letleri hrriyete kavuturmak bahanesiyle bir fetih ve ilhak politikas izlemekteydi.
zellikle Belikann Fransann eline gemesi, ngiltereyi en hassas noktasndan
vurmutu. nk, ngiltere Man kylarnda kuvvetli bir devletin bulunmasn,
Avrupa dengesi bakmndan daima tehlikeli bulurdu. imdi ngiltereye gre
Fransann Belikaya yerlemesi Avrupa dengesini bozuyordu. ngiltere buna se
yirci kalamazd. Konvansiyon, ngilterenin bu durumunu bildii iin, 1792 Aralk
aynda, bir temsilcisini, Babakan Pitt ile grmek zere Londraa yolladnda,
Pitt, Belikann Fransa tarafndan igalinden aka ikyet etmiti. Ayrca,
Konvansiyonun 15 Kasm 1792de yaynlad bir kararname ile
23
, hkmdarlara
kar bakaldracak btn halklara yardm etme politikasn benimsemesini de Pitt
iddetle eletirmiti
20
. Ve bu grmeden sonra ngiltere Fransaya kar dostane
olmayan tedbirler almaya balad.
Kraln idam ise ngilterede byk korku ve heyecan uyandrd. htillciler
fazla ileri gitmeye balam.
Nihayet burada, ngilterenin, imdi Fransadan Amerikan htillinin intika
mn almak istemesini de gznnde tutmak gerekir.
Btn bu sebeplerden ngiliz-Fransz mnasebetleri gerginleince,
Konvansiyon 1 ubat 1793te ngiltere ve Hollandaya sava iln etti. Sava karar
btn Konvansiyon meclisinin alklar ile alnm. Ne varki, bu sava iln kara
rndan sonra, ubat ve Mart aylar iinde spanya, Hollanda, Napoli, Toskana,
Venedik ve Papa da Fransaya kar savaa dahil oldular. Fransada 1789 Maysnda
bir vergi meselesinden balayan gelimeler, drt yl sonra bir Avrupa Sava na
dnm olmaktayd. Fransann karsnda yer alan devletler blokuna Birinci
Koalisyon denir.
2:
' Kararnamenin metni: Thiers, Vol. III, p. 122.
20
ayn eser, p. 235-236.
50 FAHR ARMAOLU
Birinci Koalisyonun kurulmas ile beraber, Fransann sava alanndaki du
rumu yeniden ktleti. Bir dizi yenilgiler balad. Fransa Belikadan karld ve
kuzeyde ele geirdii bir ok ehirleri tekrar kaybetmek zorunda kald. Fransz
kuvvetleri Ren (Rhein) nehrinin sol kylarndan ekildi. Mttefikler, Alpler,
Pireneler ve Alzas-Loren istikamenden Fransay igale baladlar.
Darda durum byle iken, Fransann ii de kart. Mecburi askerlik sistemi
kabul edildiinden, bir ok ehirlerde, mecbur askerlie kar ayaklanmalar kt.
Bunlarn en nemlisi Vendede idi. Toulon ehrinde kan ayaklanmada halk in-
gilizleri yardma armt. Bu durum iinde sk tedbirler almak gerekiyordu. Bu
sebeple Konvansiyon anayasay yrrlkten kaldrd. Bir Selmeti Umumiye
Komitesi (Comit du Salut Public) kuruldu. htill Mahkemeleri kuruldu ve
pheliler Kanunu (Loi des Suspects) karld. Bu kanun erevesinde, kendi
sinden en kk lde phe edilenler bile, htill Mahkemelerine sevkedilerek
ar cezalara ve ounlukla lm cezasna mahkm oluyordu. Her trl kii hak ve
hrriyetleri rafa kaldrlmt. Hsl Fransada bir Terrrejimi uyguland. Terr
rejiminin liderleri Danton ve Robespierre idi. Fakat her ikisi de terr rejiminin
kurban oldu. Danton, mutedil Jirondenlerin lideriydi. Robespierre ise ar
Jakobenlerdendi. Robespierre, 1794 Nisannda lmllar mahkemeye verdi ve
Dantonu idam ettirdi. Fakat kamu oyu bu sefer Robespierrein diktatrlne
kar kt ve onun aleyhine dnd. 1794 Temmuzunda Robespierre de idam
edildi.
1794 ylnda, Sava durumu tekrar Fransann lehine dnd. Konvansiyonun
ald sert tedbirler 1794 ylnda etkilerini gstermeye balad ve durum dzeldi.
Fransz ordulan 1794 Hazirannda Fleurus muharebesinde AvusturyalIlar yenerek
Belikaya girdiler. Arkasndan Renin sol kylarn, Kln ve Coblenzi tekrar ele
geirdiler. Dier bir Fransz ordusu ise, ngiliz ve HollandalIlar yenerek
Hollanday igal ettiler.
Fransann durumunun dzelmesinde u sebepler rol oynamaktayd:
1. ngiltere, Fransaya kar savaa katlmakla beraber, Avrupa karasndaki mu
harebelere aktif bir ekilde katlmad. Esas itibariyle para yardm yapyordu. Yani
koalisyonu finanse ediyordu. ngiltere, Fransann ksa srede yenileceini dne
rek Fransann smrgelerini ele geirmeye alyordu. Bir bakma, ngiltere ile
Fransa arasndaki sava smrgelerde yaplmaktayd.
2. Karada arpan mttefik kuvvetleri, geni apl muharebe yapmaktan zi
yade, kuatma muharebesi yapmaktaydlar. Valencienne, Mainz, Toulon ve
Dunquerque kuatmalar gibi.
3
3. Avusturyann savala ok megul bulunduu bir srada, Prusya ve Rusya
1793 ylnda Polonyay ikinci defa blmlerdi. Birinci blmenin dnda ka
lan PolonyalIlar bamszlk iin harekete geince, Rusya ve Prusya buraya asker
19. YZYIL SYAS TARH 1789-1914 51
sevkederek, birinci blmeden arta kalan yerleri yeniden paylamlar, fakat orta
ksmlar brakmlard. Fakat buras da yine Rusyann kontrolundayd. 1794 y
lnda bu orta ksmda Kosciusko ynetiminde bir ayaklanma knca, Rusya bu defa
Avusturya ile anlat. Bu anlama ile orta ksm da bllyordu. Yalnz, burada
Prusyann da pay ayrlmt. Fakat Prusyann bundan haberi yoktu. Bu sebepten,
Prusya dikkatini Polonyaya ynelterek, Fransaya kar yaplan sava yavatan al
d gibi, Avusturya ordularna da fazla bir yardm yapmad.
Bylece, mttefiklerin sava amalar arasnda ayrlklar meydana gelmeye ba-
lam. Her devlet kendi karnn peinde komaktayd. Bu ise, ierdeki ayaklan
malar basran ve i gvenlii salayan Fransann darda da durumunu dzelt
mesine yardm etti.
1794 sonlarndan ibaren Fransann zaferler elde etmeye balamas, esasen
yeleri arasnda kar ve ama farkllklar bulunan koalisyonu paralad. Her biri
yava yava savatan ekilmeye baladlar.
lk bar antlamasn 5 Nisan 1795de Ble ehrinde Prusya imzalad. Bu bar
andamas ile Prusya, Renin ba kylarnn Fransaya ait olduunu kabul edi
yordu
27
.
Prusyann arkasndan, esasen Fransann igaline uram olan Hollanda da
bar imza etti. Hollandada, Fransann etkisiyle bir Bata\ya Cumhuriyeti kurul
mutu. Bu olay, ihtill fikirlerinin dardaki ilk nemli etkisi ve zaferi idi. 16 Mays
1795te Laheyde Hollandann imza ettii bara gre
28
, Hollanda Fransann itti
fakna giriyor, donanmasn Fransaya brakyor, 25.000 kiilik bir igal ordusunu
beslemeyi kabul ediyor ve nihayet Fransaya 100 milyon Florin sava tazminat
demeyi kabul ediyordu.
Hollandann bar imza etmesi ve zellikle Fransann ittifakna girmesi ze
rine ngiltere, Hollandaya ait gney Afrikadaki Cape Colonyile gney Amerika
ktasnn kuzey kylarnda bulunan Hollanda Gyamm igal etti.
Fransa ile bar imzalayan nc devlet spanya oldu. spanya ile bar 12
Temmuz 1795te yine Blede imzaland
29
. Bu anlama ile spanya tarafsz kalmay
taahht ediyordu. Fakat bir yl sonra Fransa, spanyay ittifakna alacakr.
Bu bar antlamasndan nce, Fransa talyan devletlerinden Toskana
Byk Dkal ile 19 ubat 1795de bar andamas imzalamur.
Bu bar anamalarmdan en nemlisi, hi phe yok ki, Prusya ile olandr.
Zira, htill Fransas ilk defa olarak Avrupann kuvvetli devletlerinden biri tarafn
dan tannm oluyordu. Bu bar antlamasnn giri ksmnda Fransann ad
Fransz Cumhuriyeti (La Rpublique Franaise) diye geiyordu.
2
2
' svirenin Ble yahut Basel ehrinde imzalanan bu bar iin bk.: Thiers, Vol. VI, p. 193.
28
Bk.: ayn eser, p. 190-192.
29
Bk.: ayn eser, p. 318.
52 FAHR ARMAOLU
Hollanda ve spanya ile yaplan barlar ise, Fransay deniz kuvven bakmn
dan gcendirmekteydi.
Bar imza etmemi olan iki devlet, Avusturya ile ngiltereydi. Bu iki devlete
kar mcadeleyi yrtmek Napolyon a nasip olacakr. Napolyon, kuzey talyada
Avusturyay yenip onu bara mecbur brakacak; fakat ngiltereye kar Msrda
yap mcadeleyi kaybedecektir.
Napolyona gemeden nce, Fransada 1795 ylnda meydana gelen siyasal y
netim deiikliini belirtmek gerekir.
Konvansiyon, 1792 ylndan beri lkeyi ynetmi, bir yandan ierde dzeni ve
disiplini salarken, dier yanda da darda zaferler elde ederek, baz devletlerle ba
r yapmaya muvaffak olmutu. Bu sonu ise, Ronvansiyonun grevini sona erdiri
yordu. Baarl bir ekilde sona erdiriyordu; nk baz devlederi savan dna it
meyi de baarmt. Bundan dolay, bir bakma normal bir yneme gemek zere,
1795 Austosunda, III. Yl Anayasas denen yeni bir Anayasa ile Directoire
(direktuvar) ynedmi kuruluyordu. Bu yeni rejimin zellii, yrtme kuvvednin
bir tek kii yerine, be kiilik bir kurula verilmesiydi. Zira Terr ynetimi, y
rtme yetkisinin bir tek kiiye verilmesinin sakncalarn gstermid. Bu sefer, y
rtme yetkisi, kararlarn ounluk ilkesine gre alan 5 kiilik bir kurula verili
yordu. Bu kurula Direktrler Meclisi (directoire) ve yelerine de Direktryani
Ynetici deniyordu.
Yasama organna gelince, bunda da iki-meclisli bir parlamenter sistemin ka
bul ile bir yenilik yaplmt. Yrtme, yani icra ikddar gibi yasama kuvveti de
paralanyor ve yetkiler iki meclise datlyordu. Bu meclislerden biri, en az 40 ya
nda olan yelerden meydana gelen 250 kiilik bir htiyarlar Meclisi (buna
Kdemliler Meclisi de denebilir) veya Conseil des Anciens, ve dieri de 500 yeli
olduu iin Beyzler Meclisi veya Conseil des Cinq-Cents idi. Konvansiyon
yelerinin te ikisi bu Meclislere yeniden seilmilerdi ve meclislere lml cum
huriyetiler egemen bulunuyordu.
imdi gelelim, Fransann Avusturya ve ngiltereye kar mcadelesinde siv
rilmeye ve sahneye kmaya balayan Napolon Bonapartea.
3. NAPOLYON BONAPART
Burada Napolyonun hayat hikyesini anlatacak deiliz
30
. Kariyeri hakknda
zet bir bilgi vererek, sahneye nasl ktn belirtmeye alacaz.
30
Napolyon n hayat hikyesi ve askeri ve siyas kariyeri iin balca u eserleri zikredebiliriz: Emil
Ludwig, Napolon, Paris, Payot, 1947; Jacques Bainville, Napolon, Paris, Arthme Fayard, 1946;
Georges Lefebvre, Napolon, Paris, Flix Alcan, 1935; Chateaubriand, Napolon, Paris, Egloff, 1949.
Bunlarn dnda Napolyonn anlar saylabilecek u eserler vardr: Comte de Las Cases, Mmorial de
19. YZVIL SYAS TARH 1789-1914 53
Napolon Bonaparte, 1769 ylnda Korsikann Ajaccio ehrinde dodu. Babas
16. yzylda talyadan g etmi bir talyan ailesinden fakir bir avukatt. Napolyon
8 karde iinde, ya itibariyle kincidir.
Korsika Cenova Cumhuriyetine aitti. Fakat Cenova Korsika adasn 1768de
Fransaya satm. Lkin Korsika halk, Fransz ynetimine girmek istemediklerin
den Fransaya kar ayaklanmlard. Napolyon bu ayaklanma srasnda domutu.
Babas da Fransaya kar arpyordu. Fakat Franszlar sonunda aday kendi ege
menlikleri aluna aldlar.
Napolyon 10 yanda iken, Korsikadaki Fransz Valisinin yardm ile, Jacques
Bainvillein deyimi ile, Kraln bursuile, Fransadaki Brienne asker okuluna pa
rasz yanl olarak kabul edildi. Bu okulda, zellikle matematik ve tarihten iyi notlar
almr. Hafzas fevkalde kuvvetliydi. Fakat bu okuldaki renimi, kendisini par
lak zekl bir renci olarak gstermemitir.
Napolyon, bu okuldan 1785 ylnda topu subay olarak mezun oldu. Ayn yl
babas da ldnden, ailesinin btn yk onun zerine kt ve bu sebeple de
ilk yllar ok skmul gnler geirdi.
Napolyonun bir asker olarak yldznn ilk parlamas, 1793 Toulon ayaklanma
snda olmutur. Toulon halk ingilizleri yardma arm ve ingilizler Toulon li
mann kuatmlard. Bu kuatmay krmak iin, Napolyonun bir topu subay
olarak Sava Konseyine sunduu pln kabul edilmi ve bu plnn uygulanmas ile
ingilizler Toulondan kaarak kuatmaya son vermiler ve Toulon kurtarlmur.
Kaarken ngiliz donanmas epey de kayp vermitir. Bu baar zerine Napolyon,
24 yanda iken Generallie terfi ettirildi.
Napolyon bu srada, Jakobenlerden ve Terr rejiminin liderlerinden
Robespierrein kardei ile yakn arkadat .Hatta generallie terfiinde
Robespierrein de etkisi olmutu. Fakat Robespierrein idamndan sonra,
Jakobenlerle ilgisinden dolay tutukland ve giyotine gitme tehlikesi geirdi. Lkin
kurtuldu. Bir sre bota gezen ve gzden den Toulon kahraman, 1795 ylnn
sonlarnda, Kralclarn Pariste kardklar bir ayaklanmay basrmakla grevlen
dirildi. Napolyon bu ayaklanmay sert bir ekilde basunnca, yldz yeniden parlad.
Zira bu ayaklanmay basrmakla Direktuar kurtarm.
Direktrlerden Carnot, Napolyondan ok holanmt. Carnot, Napolyonu
ok takdir ediyordu. Dier taraftan, Terr tarafndan idam edilen generallerden
Beauharnaisnin dul kars Josphine de Beauharnais ile tanp evlendi. Bu kad
nn direktrlerden Barras zerinde byk nfuzu vard. Bu suretle Napolyonun,
iki etkin Direktr ile yakn temas kurmas, kendisinin, Avusturyaya kar sevkedile-
cek ordunun komutanlna getirilmesini salad.
Sainte-Hlne, 9 cilt, ilk 8 cilt Paris, 1823, 9. dit 1824, Pierre Constantini, La Grande Pens de
Napolon: lEurope Unie, Paris, Editions Baudinire, 1940.
54 FAHR ARMAOLU
4. AVUSTURYANIN YENLMES, 1796-1797
Direktuvarn ilk ii, Avusturyay yenmek iin harekete gemek oldu. Bunun
iin de yle bir pln hazrland: Avusturyaya Ren zerinden iki byk ordu sev-
kedilecekti. Bu ordular gayet iyi tehiz edilmilerdi. Bir ordu da gneyde, yani
Kuzey talya yoluyla sevkedilecekti. Lkin bu gney ordusunun grevi, Avusturyaya
bir saptrma yaprmak ve bu ekilde kuzey ordularnn iini kolaylatrmakn. Fakat,
Avusturya'y yenen, bu ordu olacakur.
Napolyon 1796 ilkbaharnda Alpleri geti, Karsna Sardunya ve Avusturya
ordular kt. Napolyon bu ikisini birbirinden ayrd ve 1796 Nisannda
Sardunyay yenerek 15 Mays 1796da bar imzalad. Bu bara gre, Sardunya, Nis
ve Savuay (Savoie) Fransaya terketti ve Fransz ordusunun btn masraflarn
zerine ald.
Bundan sonra Avusturya ordusunu yenen Napolyon 14 Maysta Milanoya
girdi. Napolyon, kuzey talya halkna, kendilerine hrriyet getirdiini iln ederek
Avusturya'ya kar ayaklanmalarn bildirdi. Gerekten, Parma ve Modena dkalk-
lar koalisyondan ayrlarak Napolyon ile anlaular.
Napolyon talyada pepee baarlar ve zaferler kazanrken, kuzeydeki Fransz
ordular Avusturyaya yenilmiti.
Napolyonun btn kuzey talyaya kontrol alna almas zerine, Avusturya
Napolyonla, 17 Ekim 1797de, Campo Formio (kuzey-dou talyada Udine yakn
larnda bir ky) barn imzalamak zorunda kald. Bu barn imzalanmasnda
Napolyon, Direktuarn kendisine verdii talima bir kenara atp kendi grlerine
gre bir bar yapmt. Fakat Avusturyann bar imzalad haberi Pariste o de
rece sevin gsterilerine sebep oldu ki, Napolyon ismi, gen bir general olarak, b
tn azlarda dolayordu. Fransa imdiye kadar bu kadar gzel bir bar yapma
ma. Zira Fransa imdi tabi snrlarn kazanyordu. Napolyon kuzey talyada ger
ek bir ihtill yapmt
31
. Bu artlar iinde, Direktuar, Campo Formio barn red
detme ve Napolyonu knama cesaretini gsteremedi ve bar antlamasn onay
lad.
Campo Formio barna gre: 1795de Fransann igal ve ilhak ettii
Belikann, Fransaya ait olduunu Avusturya kabul ediyordu. Belikann kaybna
karlk, Venedik Cumhuriyeti topraklar, Avusturya ile Fransa arasnda bl
yordu. Adige nehrine kadar olan Dalmaya kylarn Avusturya alyordu. Adige
nehrinin sanda kalan topraklar, Napolyonun kurduu Cisalpine
Cumhuriyetinin oluyordu. Venedike ait Yedi Aday Fransa alyordu. Venedik do
nanmas da keza Fransaya geiyordu. Renin sa kylarnn Fransada kalmas ko
31
A. Thiers, Histoire de la Rvolution Franaise, Vol. VIII, p. 130-131.
19. YZYIL SYAS TARH 1789-1914 55
nusunda ise, bu konu Kutsal Roma-Germen mparatorluuna ait olduu iin,
Avusturya bu sorunu grmek zere mparatorluk Diyeni toplantya aracakt.
Bu bar antlamasnn baz bakmlardan nemi vardr. yle ki:
1) Venedik Cumhuriyeti artk tarihten siliniyordu.
2) Dalmaya kylar ile Adigee kadar olan Venedik topraklarn almakla,
Avusturya Adriyatik Denizine kyordu.
3) Yedi Aday alan Fransa, Osmanl mparatorluu ile komu oluyordu. Bu
komuluk ve yaknlk sebebiyle, ihtill fikirleri Osmanl mparatorluunun Balkan
topraklanna da srayacak ve bu durum Osmanl-Fransz mnasebetlerini etkileye
cektir.
4) Napolyonun kuzey talyada bir takm Cumhuriyetler kurmasiyle
(Lombardiya'da Cisalpine, Cenovada Ligrye, Romada Roma Cumhuriyeti) ihti
ll fikirleri btn kuzey talyaya yaylacak ve bu durum talyan mill birliine giden
yolu aacakr.
5. NGLTERE LE MCADELE: NAPOLYONUN MISIR SEFER, 1798-1799
Napolyonun talyadaki baars Napolyonun hretini son derece ykselttii
gibi, Avrupa koalisyonunun kuvvetli bir yesini de sava d brakm olmaktayd.
imdi geriye bir tek ngiltere kalyordu. ngiltere yalnz kalnca, Fransa ile bar
yapmak istedi. Yalnz kalnca diyoruz, nk Babakan Pitt Avusturyaya hi g
venmiyordu ve ngilterenin i durumu da Pitti korkutuyordu
32
. Bu sebeple, 1797
Temmuz ay balarnda Fransann Lille ehrinde, Fransa ile ngiltere arasnda bir
uzlama grmeleri yapld
33
. Fakat bir sonu kmad. nk, esas itibariyle s
mrgeler zerinde yaplan pazarlklarda bir uzlama salanamad.
imdi Fransa iin, ngiltereyi bara zorlama sorunu kalyordu. Fakat nasl?
ngiltere karada sava yapmadndan, ngilterenin karada yenilmesi diye bir ey
sz konusu olamazd. Tek are ngiltereye donanma gndermek suretiyle aday is
til etmekti. Bu da mmkn deildi, nk ngiliz donanmas ok kuvvetli olup,
byle bireye imkn vermezdi. Sonunda, ngiltere ile mcadelenin aresi,
Napolyonun Direktuvar Dileri Bakan Talleyrand tarafndan da hararetle des
teklendi. Bu ikisinin teklif ettikleri pln uydu: ngiltereye hassas olduu bir
noktadan vurmak gerekir. Bu nokta da Msrdr. Msr, ngilterenin Hindistanla
olan ulam yollarnn zerinde gayet stratejik bir noktayd. Bu nokta ele geirilir
ve ngilterenin Hindistanla olan balants burada kesilecek olursa, ngiltere
ekonomik skntya der ve Fransa ile bara mecbur kalrd. Ayrca, Talleyranda
gre, Osmanl mparatorluunun Msr zerindeki otoritesi zayf olduundan bu-
32
A. Thiers, Vol. VIII, p. 44.
33
Lille grmeleri iin bk.: ayn eser, p. 45-53.
56 FAHR ARMAOLU
ras kolayca ele geirilebilir ve Fransa bir smrge kazanabilirdi. Esasnda,
Talleyrand, Direktuvarn oyununu oynamaktayd. nk talya ve Campo Formio
baarsndan sonra Direktuvar, bu tehlikeli adamn gidebildii kadar uzaa git
mesini ve hatta orada lmesini istiyordu
34
.
Napolyonun kafasnda ise, Msr snrlarn aan geni tasarlar vard. Kendi
vatan sayd Akdenizde, Malta ve Msr ele geirerek, ngiltereyi Kzl
Denizden kovacak, Sveyte kanal aarak, Hindistana kadar uzanacakt.
3
.
Napolyona gre, Msr seferi, ngiltereyi bara zorlamann ok tesinde bir nite
lik tamaktayd.
Napolyon, Talleyrand tarafndan de desteklenen projesini 1798 ubatnda
Direktuvara sundu. Direktuvar, projeyi Mart aynda kabul etti.
Bu artlar altnda hem Fransa ve hem de talya limanlarnda hazrlanan byk
bir donanma ve 35.000 askerle Napolyon 19 Mays 1798de Toulon limanndan ha
reket etti. Asker, iki yl nceki talya Ordusunun askerleri idi. Bu sebeple,
Napolyon, Toulondan hareketinden nce askerlerine hitap ederken, Askerler,
btn Avrupann gz sizin zerinizde diyerek
36
Msr seferinin nemini vurgu
luyordu. Esasnda, Avrupann deil, her eyden nce Direktuvarm gz Napolyon
ve askerlerinin zerindeydi.
Napolyon, Toulondan ayrldktan sonra, yolda Maltay ele geirdi ve 2
Temmuz 1798de skenderiyeye gelerek orasn da igal etti. Msr Osmanl
mparatorluuna ait olmakla beraber, Memlklar (Klemenler)m kontrol ve y
netimi altndayd. Napolyon, 21 Temmuzda Klemenlerle yapt Ehramlar
Muharebesini kazanarak Kahireyi igal etti.
Napolyon, Toulondan ayrldndanberi, Amiral Nelson komutasndaki ngiliz
donanmas, Napolyonun donanmasn btn Akdenizde aramt. Nihayet,
Nelson, Fransz donanmasn skenderiyede yakalad. 1 Austos 1789 akam, g
ne batarken, Abukir (veya Ebuhr) koyunda yatmakta olan Fransz donanmasna
ni bir baskn yapt. Vakit gece yars olduu zaman, glkle kaabilen drt gemi
hari, Fransz donanmas diye bir ey kalmam. Napolyonun Fransa ile balan-
Us kopmutu aruk. Napolyon, daha sonra Sainte-Hlnede, Denizlere hkim
olabilseydim, btn Dounun da hkimi olurdumdiyecektir
37
.
Kurann yalanlarla dolu olduunu syleyen Napolyon
38
, Msra ayak bast
ndan itibaren, halkn sempatisini ekmek iin slm kullanmaya almtr.
Msr halkna hitaben yap konumada yle diyordu: Msr halk! Size, dininizi
34
Emil Ludwig, Napolon, Paris, Payot, 1947, p. 102.
35
ayn eser, p. 102.
36
T hiers, Vol. VIII, p. 205.
37
Mmorial de Sainte-Hlne, Tome 5, p. 75.
38
Mmorial de Sainte-Hlne, Tome 3, p. 103-104.
19. YZYIL SYAS TARH 1789-1914 57
ykmak iin geldiimi syleyeceklerdir. nanmaynz. Onlara, haklarnz iade et
mek, sizi smrenleri cezalandrmak iin geldiimi ve Memlklardan daha fazla
Allaha, Peygamberine ve Kuran'a sayg duyduumu syleyiniz
39
. Bu propaganda
larn etkisiz kald da sylenemez. Msr halk kendisine Sultan el-Kebir (Byk
Sultan) diyordu
40
. Msra kt srada ise, hem Papadan ve hem de Mekke
erifinden mektup almur. Papa, mektubunda kendisine ok sevgili olum diye
hitap ederken, Mekke erifi de kendisine Kutsal Kabenin koruyucusu diyordu
41
.
Msr seferi, Fransaya kar yaplan mcadeleye iki yeni devletin de katlma
sna sebep olmutur: Rusya ve Osmanl imparatorluu. Osmanl Devleti, kendi
topraklarn igal eden bir devlete kar elbette seyirci kalamazd. Rusyann kaul-
mas ise u sebeplerdendi:
1) Malta valyeleri Rus arnm himayesine girmilerdi. Napolyonun,
Msra gelirken Maltay almas Rusyay sinirlendirdi.
2) Campo Formio Antlamas ile Yedi Aday alan Fransa, buradan Mora ve
Arnavutlukta kkrtmalar yapyordu. Balkanlara kendisi gz koyan Rusya, burala
rn Fransann eline gemesinden korkmaya balad.
3) Msr ele geiren Napolyon, buradan yukar kabilir ve Osmanl
mparatorluunu ykabilirdi. Halbuki Osmanl mparatorluunun topraklar
zerinde Rusyann emelleri vardr.
Bu sebeple, ngiltere Aralk 1798de ve Rusya da Ocak 1799da Osmanl
Devletiyle itfak yaptlar. Tarihte ilk defa olarak Rus donanmas Boazlardan geti
ve Osmanl donanmas ile birlikte Yedi Aday zabtet. ngiliz gemileri de ihtiyala
rm Osmanl limanlarndan salyordu.
Dier taraftan, Osmanl Devleti skenderiyeye asker karmak ve Suriye ze
rinden de Napolyona kar bir ordu sevketmek zere hazrlklara balad.
Bu hazrlklar gren Napolyon, Suriyeyi igal ederek Osmanl Devletini ba
ra zorlamak zere 1798 Aralk aynn son gnlerinde, Suriyeye ulamak zere
harekete geti
42
. Gazze ve Yafa)! aldktan sonra, Mart 1799da Akk nlerine geldi.
Yafay aldnda, 3.000 kadar Trk, esir olarak Napolyonun eline dmt.
Napolyon bu kadar esiri besleyemiyeceini ve yiyecek maddelerinin asl kendi as
kerine gerekli olduunu grnce, bunlarn hepsini ldrtmtr
43
.
39
Thiers, ad geen eser, Vol. VIII, p. 224.
40
Mmorial de Sainte-Hlne, Tome 1, p. 269.
41
ayn kaynak, p. 265-266.
42
Napolyon Suriyeye hareketle Sina ln at bir srada, nden giden General Klberi
kaybetmitir. Daha dorusu Klbr askerleri ile beraber lde yolunu kaybetmitir. Napolyon Klberi
ararken bir ara Trk kuvvetlerinin arasna dm ise de, gecenin bastrmas dolaysiyle, kaarak
kurtulmay baarmr. (Mmorial de Sainte-Hlne, Tome 1, p. 267).
43
Emil Ludwig, Napolon, p. 114-115.
58 FAHR ARMAOLU
Akky, Cezzar Ahmet Paa komutasndaki Nizam- Cedit askeri savunuyordu.
Osmanl ve ngiliz donanmas da Cezzar Ahmet Paay a denizden yardm ediyordu.
Napolyon Akky kuatma altna ald ve bu kaleyi drmek iin iki ay urat.
Denizle balants kesildiinden, Msrdan da ok uzaklam olduundan ve
Klemen eteleri de Napolyon kuvvetlerini arkadan vurmaya baladndan,
Napolyonun askerleri byk sknt iine dt .Napolyon, Cezzar Ahmet Paa ile
anlamak iin kendisine bir ka defa mektup yazd ise de, Paa bu mektuplara ce
vap bile vermedi
44
. Napolyon, Akknn kuatmasna daha fazla devam edemiyece-
ini grnce, 25 Mays 1799da kuatmaya son vererek, Msra dnmek zere ha
rekete geti. Akk hezimeti Napolyonun ilk yenilgisi oluyordu.
Msra dn tam bir perianlk iinde oldu. Alk, susuzluk ve hastalktan as
ker byk kayplara urad. Napolyon, yolda yarallar gtremiyeceini anlaynca,
fransz doktorundan, yarallara afyon verip brakmasn istediinde, fransz dok
toru, Benim mesleim iyiletirmektir; ldrmek deildiye cevap vermitir
4
.
Napolyon Akkdan dnerken, Osmanl Devleti de, Temmuz balarnda,
skenderiyeye asker karmt. Napolyon, 24 Temmuzda yaplan Ebuhr (Abukir)
muharebesinde Osmanl kuvveerini yenilgiye urat.
Bu srada Fransann i durumu karm. Direktuvarn ynetimi ok gev
ekti. Suistimal alp yrmt. Halk bundan ok ikyetiydi. Dier taraftan,
ngiltere Fransaya kar ikinci koalisyonu kurmu, imdi Rusya ve Osmanl
mparatorluu da savaa dahil olmu ve Avusturya yeniden savaa balamt.
Napolyonun btn bu gelimeleden haberi vard. Bu sebeple, Fransann yneti
mini eline almaya karar verdi ve Fransaya dnerek, 23 Austos 1799da bir asker
darbe yaparak, Meclisi da tu ve Direktuvar ynetimine son verdi.
Aralk 1799da yaplan ve VIII. Yl Anayasas adn alan bir anayasa ile
Napolyon Kosllk (Consulat) rejimini kurdu. Buna gre, yasama grevi 3
Konsle veriliyordu. Bunlardan bir tanesi kanunu hazrlar, kincisi kanunu mza
kere eder ve ncs de kabul veya reddederdi. Konsller 10 yl iin seilmi
lerdi. Hemen btn yetki ve g Birinci Konslde idi. Birinci Konsl ise
Napolyondu. Anayasay korumakla grevli bir de Ayan Meclisi vard.
Bu surede Napolyon 15 yl sre ile Fransann kaderini eline alm olmaktayd.
6. FRANSAYA KARI KNC KOALSYON
Napolyon Fransaya dndnde, yani 1799 Austosunda Avrupada durum
yledi: Napolyonun Msr seferi srasnda, sylediimiz gibi, ngiltere, Rusya ve
44
Bu konuda bk. Ord. Prof. Enver Ziya Karai, Osmanl Tarihi, Cilt 5, Ankara Trk Tarih Kurumu
Yaym, 1983 '4. bask), s. 39-40.
4:>
Thiers, Histoire de la Rvolution Franaise, Vol. VIII, p. 458.
19. YZYIL SYAS TARH 1789-1914 59
Osmanl mparatorluu Fransaya kar birlemilerdi. Fakat ayn zamanda
Avusturya da Fransaya kar harekete gemiti. Msr cephesinde, kara muharebe
lerini yapan Osmanl Devletiydi. ngiltere de Osmanl Devletine denizden yardmc
olmutur. Fakat Rusya, Avusturyaya kara muharebelerinde de yardma balamt.
Bylece, Napolyon Msrda iken kurulan ikinci koalisyon, Fransay Avrupada
yenilgilere uratmaya balad. Gney Almanyada arpan bir fransz ordusu,
AvusturyalIlara malp oldu. Suvarov komutasndaki Rus kuvvetleri svireyi ge
erek kuzey talyaya girdi. Austos 1799da yaplan Novi savanda franszlar
Ruslara yenildi. Napolyon Fransaya dnd zaman Fransann durumu ktyd.
Napolyon hkmet darbesini tamamlayp, iktidar ele alnca, ngiltere ve
Avusturyaya bar teklif ettiyse de, olumlu cevap alamad. Bunun zerine
Napolyon da harekete geti. Gney Almanyaya sevkedilen bir ordu AvusturyalIlar
yendi. Kuzey talyaya sevkedilen ve banda Napolyonun bulunduu ordu, 14
Haziran 1800 de, Marengoda. AvusturyalIlar hezimete uratt. Bu muharebelerde
AvusturyalIlar yalnzd. nk Avusturyann Rusya ile aras alm ve Rusya sava
tan ekilmiti.
Bu yenilgiler zerine Avusturya bara raz oldu ve 9 ubat 1801de iki devlet
arasnda Lunnlle Bar imzaland. Bu bar antlamas Campo Formio baarsn
bir kere daha kabul ediyordu. Yalnz bu sefer Avusturya, Renin bat kylarnn
Fransaya terkini kesin olarak kabul ediyor ve Napolyonun Campo Formiodan
nce kurmu olduu talyan Cumhuriyetlerini yeniden tanyordu. Campo
Formiodan farkl olarak, Napolyon da Papalk Devletinin yeniden kurulmasn
kabul ediyordu.
Fransz tarihisi Jacques Bain ville, Lunville bar iin, Fransa, tarihinde ilk
defa olarak tabiidenilen snrlarna kavumutu. Csarm Galya ktas tekrar ihya
edilmiti der
46
.
Avusturyann savatan ekilmesinden sonra ikinci koalisyon dalmaya balad.
Bir defa, Osmanl Devletinin hem Rusya ve hem de ngiltere ile aras ald.
Rusya Yedi Adadan ekilmek istememiti. ngiltere de, Msrn Hindistan bak
mndan arzettii nemi grdnden, Msrdan askerini ekmek istememiti. Bu
ekilde Osmanl Devletinin bu iki devletle mnasebetleri bozuldu.
ngiltere ile Rusyann da birbirleriyle mnasebetleri bozuldu. ngiltere, yine
Maltanm, Hindistan Yolu zerindeki stratejik nemini Napolyonun bu aday i
gali ile grdnden, Akdenizin bu stratejik adasndan ekilmek istemedi.
Halbuki Malta valyeleri Rusyann korumas alnda idiler. ngilterenin Maltay
igal ile buradan ekilmek istememesi Rusya ile mnasebetlerini bozdu.
16
Jacques Bainville, F-ansa Taihi, Cilt II, s. 385.
60 FAHR ARMAOLU
Avusturya ile Rusyann da mnasebetleri bozuldu. Her iki devlen de ordular
kuzey talyaya girip franszlan yendikten sonra, iki devlet arasnda gr ayrlklar
ortaya kt. Avsturya, eskiden olduu gibi Kuzey talyaya yerlemek ve burasn
kendi kontrol altnda tutmak istiyordu. Rusya ise, talyann bu blgesinde kendi
sine minnettar bamsz devletler kurma peindeydi. Bu sebepten Avusturya ile
Rusyann aras ald ve Rusya kuvvetlerini buradan ekmek zorunda kald.
ngiltereye gelince: ngiltere bu srada i glklerle kar karya kalmu.
Devaml muharebeler ve Fransann Avrupada toprak kazanmas sonucu,
Avrupada bir ok pazarlar, ngilterenin elinden kmt. Bu durum ngilterede
mal ve ekonomik skntlar dourdu. Halk bar istiyordu ve Babakan Pitt sert
eletirilerin hedefiydi. ngiltere her iki koalisyonu da para ile beslemi, fakat
Avrupa devletleri Fransa ile bar imzalyarak ngiltereyi yalnz brakmlard.
Yalnz kalan ngiltere, imdi Fransann bir istilsndan korkmaya balamt. Bu
korku gerekten yersiz deildi. nk, ihtill hkmetleri zamannda da,
ngiltereyi dize getirmek iin Byk Britanya adasnn denizden igali zaman za
man gndeme gelmiti. Fakat, tasarnn ok byk kuvveti ve byk bir donanmay
gerektirmesi sebebiyle, buna cesaret edilememiti.
te ngiltere bu artlar iinde iken, Lunville barnn imzas zerine Pitt
Babakanlktan dt. Yerine Babakan olan Addington, hemen Fransa ile bara
yanat. Fransa da zaten savatan yorulmutu. Sonunda, 27 Mart 1802de, ngiltere
ile Fransa arasnda, Parisin kuzeyinde Man kylarna yakn Amiensde bar imza
land. Bu bara gre:
1) ngiltere, Fransann mttefikleri olan spanya ve Hollandadan ele geirmi
olduu btn smrgeleri bu iki devlete iade edecek, yalnz Seyln ve Trinidad
ngilterede kalacakt.
2) Malta adasn ngiltere Malta valyelerine iade decei gibi, Msrdaki as
kerini de geri ekecekti.
3) Fransa da, keza Msrdan ve Papalk arazisinden askerini geri ekecekti
17
.
Fransa, ngilterenin mttefiki olan Napoli Krall ve Portekiz ile 1801de ba
r yapmt.
Amiens Bar Antlamasnn 8, 9, 17 ve 19. maddeleri Osmanl Devletini de
ilgilendirmekteydi
48
. zellikle 8. madde ile, Osmanl Devletinin toprak btn-
4/
ngilizlerden daima nefret etmi olan ve hatta onlar kk gren Napolyon, Amiens
grmeleri ile ilgili bir htrasn yle anlatmaktadr:
Beni hangi tarafmdan etkileyebileceklerini bilmeyen ingilizler, bana Fransa Kral olmay teklif
ettiler. Kendilerine acyarak omuz silktim... Bir yabanc sayesinde Kral olmak! Ben zaten milletin iradesi
ile hkmdar bulunuyordum. (Mmorial de Sainte-Hlne, Tome 7, p. 165).
48
Bu maddelerin metni iin bk.: Gabriel Effendi Noradounghian, Recueil dActes Internationaux
de lEmpire Ottoman, Tome Deuxime: 1789-1856, Paris, Leipzig, Neuchtel, 1900, p. 49.
19. YZYIL SYAS TARH 1789-1914 61
l savatan nceki ekline kabul ediliyor ve 19. madde ile de Amiens Barn
Osmanl Devleti de imza etmi saylyordu. Osmanl Devletinin toprak btnl
maddesi ise, her iki devletin de, Msr bir Osmanl topra saymas anlamndayd.
Osmanl Devleti de Padiahn bir ferman ile bu antlamaya katldn beyan et
mitir
49
.
7. NAPOLYONUN REFORMLARI
Napolyon, Birinci Konsl olarak iktidar ele aldktan sonra, Fransa tarihi ba
kmndan nemli olan bir ok reform hareketlerine girimiti. Fakat savala megul
olmas dolaysiyle, bunlarn zerine fazla dememiti. Lunville ve Amiens bar
larnn Avrupaya bir sknet getirmesi zerine, Napolyon bu reformlara yeniden
hz verdi.
Bir defa, Fransann idari taksiman merkeziyeti sistem esasna gre yeniden
dzenledi. Bugnk vilyet (dpartement) ve ile (arrondissement) sistemi
Napolyon tarafndan kurulmutur.
O zamana kadar Fransada yarglar halk tarafndan seilirdi. Napolyonun
yapt adalet reformu ile, yarglar hkmet tarafndan tayin edilmeye baland.
Vergilerin toplanmasn hkmet adna hkmet memurlarna verdi. Mal sa
hadaki en byk yenilik ise, bugnk Fransz Merkez Bankas oanBanque de
Francen kurulmasdr. Devlet adna para basma grevi bu bankaya verildi.
Memurlarn daha iyi yetimesini salamak iin Napolyon, orta retim kuru
lularnn ynetimini Devlete verdi. Bugnk Liseler Napolyon tarafndan ku
rulmutur.
Napolyon herkesi daha fazla almaya tevik iin Lgion dHonneur nia
nm ihdas etti.
lk Fransz Medeni Kanunu da yine Napolyon tarafndan karld. Buna
Code Napolon deniyordu.
Din olmadan Devlet iinde dirlik ve dzen salanamaz diyen Napolyon,
1801de Papa ile bar (Concordat). Fransz ihtillcilerinin 1790 Nisannda yayn
lad Kilise Yasas zerine Papann Fransa ile aras alm. Daha sonra 1797
Campo Formio bar ile Napolyon Papalk Devletine son verdi. Lkin 1801
Lunville bar ile Papalk Devletinin yeniden kurulmasn kabul etti ve Papa ile
bart. Bundan sonra Napolyon, btn papazlar bir hiyerariye tbi tuttu.
Papazlar, bundan byle Devletten maa alacaklard. Katoliklik, resm ve ayrcalkl
bir din haline getirildi. Napolyonun din alanndaki bu reformlar kendisine btn
Fransada byk prestij salad.
49
13 Mays 1802 (11 Muharrem 1217) tarihli bu fermann metni: ayn eser, p. 50-51.
62
FAHR ARMAOLU
Btn bu reformlarn, lkenin her trl hayat zerinde Devletin kontroln
arttrdna ve dolaysiyle Napolyoun lkedeki otoritesini kuvvetlendirdiine
phe yoktur. Bununla beraber, yine bu reformlarn, Fransay her bakmdan birle
ik ve btnlemi bir yapya kavuturduu da inkr edilemez. Denebilir ki, eski re
jim (Ancien Rgime) de kltrel, siyasal ve idari bakmdan dank olan ve ihtillin
hrriyet fikirlerinin etkisiyle bsbtn danklaan Fransay, Napolyonu re
formlar derli toplu hale getirmitir.
Napolyon, lkesinde gerekletirdii bu reformlar yannda, kendi statsn
de reforme etmekten geri kalmad. Bir halk oylamas ve yeni bir anayasa ile, 4
Austos 1802de mrnn sonuna kadar Birinci Konsl oldu. Fakat Napolyon bu
kadarla da yetinmedi. 2 Aralk 1804de kendisini mparator olarak iln etti. Bu su
retle Fransada 1792de kurulan Birinci Cumhuriyet sona ermi oluyordu.
Napolyonun kendisini imparator olarak iln etmesi, mill irade kavram
bata olmak zere, htillin btn eserlerini ldrm oluyordu. Napolyon,
Tuileries Sarayna yerleti ve Bourbonlar zamanndaki debdebeli saray hayat tek
rar balad. Ailesinin btn yeleri Prens" ve ya Prenses nvann ald.
Bourbonlar zamannda olduu gibi, bir asiller snf meydana geldi. Bir ok hrri
yetlere snrlamalar getirildi. Polis rejimi iddetlendirildi. En ufak bir phe ze
rine vatandalar hapse atlyordu.
Napolyonun bu faaliyetleri ve bu ynetim ekli ikili bir muhalefet dourdu:
Bir yanda Cumhuriyetilerin, te yanda da Kralclarn muhalefeti. Her iki taraf da
Napolyona kar suikaser dzenlemeye baladlar.
Bir yandan ierdeki sk polis rejimi ve dier yandan da darda kazand za
ferlerin salad g ve prestij ile Napolyon bu durumu on yl sre ile devam etti
recektir.
8. FRANSAYA KARI NC KOALSYON
Amiens barnn salad sknet ancak bir ka ay devam edebildi. zellikle
ingiliz-fransz mnasebetleri bozulmaya balad. Bunda, Napolyonun deniz-ar
lkelerdeki faaliyetleri birinci derecede rol oynamtr. Napolyon Hindistana bir
asker heyet gndermiti. Bu heyet, Hindistandaki Sipahilerin yetitirilmesine
yardmda bulunacakt. Keza, Napolyon 1802 Hazirannda Osmanl mparatorluu
ile de bar yapmt
50
ve Osmanl Devletiyle yakn mnasebeder kurmak iin aba
harcyordu. Tunus ve Cezayir Beyleriyle de anlamalar yaparak onlarla da yakn
mnasebeder kurdu.
25
25 Haziran 1802 tarihli bu bar antlamasnn metni: Noradounghia, Tome II, p. 51-54;
Mecmua-i Muahedat, Cilt 1, s. 35-38; Erim, ad geen eser, p. 213-217; Hurewitz, The Middle East and
North Africa in World Politics, p. 155 (ngilizce tercme metin).
19. YZYIL SYAS TARH 1789-1914 63
Dier taraftan Napolyon, Msrla yeniden megul olmaya balamt ve
Napolyonun btn bu deniz-ar faaliyetleri ngiltereyi kukulandryordu.
Avrupada bir ok lke Napolyonun egemenlii alundayd ve Napolyon bu lkele
rin gmrk duvarlarn ykseltmiti. Halbuki bunlar ngilterenin ticarende yer
alan lkelerdi. Dolaysiyle bu yeni durum ngiliz tccarlarna (London City) zarar
vermekteydi. ngilterenin Fransa ile bar halinde bulunmas, ngiltereye bir ya
rar salamyordu. Bu sebepten ngiliz tccarlar bu bar eletirmeye baladlar.
Bu atmosfer iinde savan sebebi de ortaya kmakta gecikmedi. Napolyon
Piyemonte ve svireyi de Fransaya ilhak etmiti. Amiens barna gre de,
ngilterenin de Maltadan ekilmesi gerekiyordu. Fakat ngiltere, Fransa svire ve
Piyemonteden ekilmedike, kendisinin de Maltay terketmiyeceini bildirince.
Fransa, 26 Nisan 1803de ngiltere ile diplomak mnasebetlerini kesip savaa ba
lad.
Sava karsnda dier devletlerin tutumuna gelince: Prusya, 1795 tenberi
Fransa ile bar halinde idi ve ilk yenilgiden sonra bir daha Fransann karsna
kmaktan ekiniyordu. Bu sebepten Prusya tarafsz kald.
Rusyaya gelince: Fransann Orta Doudaki ve Osmanl Devleti nezdindeki
faaliyederi, Rusyann da houna gitmemiti. Fakat Rusya, harekete gemeden
nce, Avusturyann durumunu renmek istedi. Avusturya ise, Napolyona iki defa
yenilmiti. Bir yandan bunun intikamn almak isterken, br yandan da Rusyann
yardm ve destei olmakszn savaa kaulmak istemiyordu. Fakat Rusyann kara
rm renince, iki devlet 6 Kasm 1804de bir ittifak yapular. Avusturya-Rusya bir
lemesi karsnda ngiltere de Rusyaya yana ve 11 Nisan 1805de bu iki devlet
arasnda da bir ittifak imzaland. Bu ittifaka gre, ngiltere, 500 bin kiilik bir or
dunun masraflarn zerine alyordu. Yine bu ittifaka gre, Hollanda, svere ve
Kuzey talya devletlerinin bamszl salanacaku.
Napolyon, 17 Mart 1805de, kuzey talyadaki cumhuriyetlere son vererek,
kendisini talya Kral iln etti. Bunun zerine, Avusturya da ngiliz-Rus ittifakna
kauld ve bylece Fransaya kar nc Koalisyon kurulmu oldu. Kuzey talya
Avusturya mparatorluunun gneyindeki en hassas bir nokta idi ve talyan Birlii
kuruluncaya kadar da bu ekilde kalacakr.
nc Koalisyonun, ikisi karada ve biri denizde olmak zere nemli mu
harebesi vardr:
1) Napolyon, ngiltereyi kesin olarak dize getirmek iin Britanya adasn igale
karar vermi ve bunun iin de byk bir ordu ile bir donanma hazrlam. Fakat
ada karmasnn esas kuvvetini tekil eden Amiral Villeneuve komutasndaki do
nanma, Amiral Nelson komutasndaki ngiliz donanmasna yakalanm ve
spanyanm Cadix limanna snmak zorunda kalarak, Man kylarnda bekleyen
64 FAHR ARMAOLU
Napolyon Ordusuna ulaamamt. Kald ki, Amiral Nelson ortak Fransz-spanyol
donanmasn, Cebelttark Boazna yakn T raf alg adda yakalyarak, 20 Ekim
1805de byk bir hezimete uratt. Fransz donanmas bu muharebede 18 gemi
kaybetmiti. Amiral Nelson bu muharebede yaralanarak lmt, fakat Trafalgar
Zaferi de, ngilterenin denizlerdeki tartlmaz stnln salam bulunu
yordu.
Daha nce de bir ka defa ortaya attlm bulunan ngiltereyi istil pln, bu
sefer uygulama alannda baarszla mahkm oluyordu.
2) Napolyon, ngiltereyi istil plnnn baarszla uradn grnce, ordu
sunu hzla gney Almanyaya evketti. Bavyerada Ulmda, 19 Ekim 1805de,
AvusturyalIlar byk bir bozguna uratt. 40.000 kiilik bir Avusturya ordusu
Napolyona esir dt
51
.
3) Rusya bu srada askerlerini Avusturyaya sokmutu. Bunu gren Napolyon,
sratle Viyana zerine yryp, Viyana yaknlarnda Austerlitz kasabas civarnda,
2 Aralk 1805de, ortak Avusturya-Rusya ordularn byk bir yenilgiye uratt.
Austerlitz muharebesine, U mparatorlar Muharebesi denir. Zira, her devle
tin imparatorlar da ordularnn banda bulunuyordu. Bunlar I. Napolyon, II.
Franois ve I. Aleksandr idi.
Napolyon mparatorluk Tacn 2 Aralk 1804de Paristeki Notre Dame kili
sesinde giymiti. mparatorluk tacn giydii gnn birinci yldnmnde, askerlik
hayatnn en parlak zaferlerinden birini kazanyordu. imdi Napolyon, Avrupaya
cannn istedii gibi hkmedebilirdi
52
.
Austerlitz yenilgisi zerine Avusturya Napolyondan bar istedi. Bar antla
mas 26 Aralk 1805de Presburgda imzaland
53
. Buna gre: Avusturya,
Napolyonun Almanyada kurmu olduu Bavyera ve Wrtemberg Krallklarn ta
nyor ve Campo Formio ile Venedikten alm olduu topraklan Fransaya tekedi-
yordu.
Austerlitzden sonra Napolyon, Kutsal Roma-Germen mparatorluunna yeni
bir ekil verdi ve gney ve bat Almanyann kk devletlerini, 19 Temmuz
1806da Pariste imzalanan bir antlama ile
54
, Ren Konfederasyonu ad alnda bir
letirdi. Bu suretle, Kutsal Roma-Germen mparatorluu sona eriyordu.
Dier taraftan Napolyon, Austerlitzden sonra, kardelerinden, ancak Vali-
Kral olabilir dedii
55
Louisyi Hollanda Kral yapt. nc Koalisyona Fransa
51
Avusturya'nn, Ulm yenilgisinden sonra imzalad teslim belgelerinin metinleri iin bk.: M. de
Clercq, Recueil des Traits de la France, Tome Deuxime, Paris, Amyot, 1864, p. 129-134.
02
Jacques Bainville, Fransa Tarihi, Cilt II, s. 399.
1,3
Metin: M. de Clercq, Recueil des Traits de la France, Tome 2, p. 145-151.
~
4
Antlamann metni: de Clercq, Recueil des Traits..., Tome 2, p. 171-179.
0;1
Mmorial de Sainte-Hlne, Tome 6, p. 255.
19. YZYIL SYAS TARH 1789-1914 65
aleyhinde katlan Napoli Krallndaki Bourbonlar atp, yerine dier kardei
Josephi kral yapa. Napolyon Avrupa'y kendi arzularna gre dzenliyordu.
Rusya, 1806 Temmuzunda Napolyon ile bir bar ve ittifak antlamas imza
lam ise de
56
, Rus hkmeti, temsilcisinin, yetkilerini au gerekesi ile bu ant
lamay onaylamamur.
Austerlitzden sonra btn Avrupaya hkim olmu grnen Napolyon, imdi
dncelerini daha geni ufuklara yaymaya balad. Napolyonun akl, Msr sefe
rinde olduu gibi ngiltere'ye Douda darbe indirme meselesine takld. Bu sefer
stanbulu ele geirip, ngiltereye oradan darbe indirmek istiyordu. yice klt
len ve Almanyadan karlan Avusturya, imdi Napolyon iin stanbula doru bir
ulam vastasndan baka bir ey deildi
37
.
9. FRANSAYA KARI DRDNC KOALSYON-TLST
Drdnc koalisyon muharebeleri esas itibariyle Prusya yznden kmr.
Austerlitz muharebesinin arifesinde, Rusya ve Avusturyann devaml abalar
ve basklar sonucu, Prusya, on yldanberi izlemekte olduu tarafszlk durumunu
terketmi ve 3 Kasm 1805de Rusya ve Avusturya ile ittifak yapm. Gizli olan bu
anlamaya gre, Prusya bar iin iki taraf arasnda araclk yapacak ve Fransa bu
aracl kabul etmezse, o zaman Avusturya ve Rusyann yannda sava kaulacakt.
Lkin Prusya, bu araclk iine giriemeden, Avusturya ve Rusya Austerlitzde ye
nilmilerdi. Napolyon, Prusyann ne yapmak istediini anlamt. Bu sebeple,
Austerlitzden sonra, Prusya zerinde baskda bulundu ve Napolyondan ekinen
Prusya, 15 Aralk 1805de imzalad bir anlama ile Fransann ittifakna girdi
38
.
Osmanl mpaatorluunun bamszlk ve toprak btnlnn korunmas taah
hdn de ihtiva eden bu anlama, daha ziyade Almanyada bir takm dzenleme
ler yapmaktayd.
ngiltere ile Rusyaya gelince; bu iki devlet de Fransa ile bar yapmak iin m
zakerelere giritiler. ngiliz-Fransz bar grmeleri ubat 1806da ve Rus-Fransz
bar grmeleri de Mays 1806da balad. Bir ka ay devam eden bu grme
lerde bir anlama meydana gelmedi. Grmeler sonusuz kald gibi, Rusya ve
ngiltere, Prusyay da Fransann ittifakndan ayrmay baardlar. Zaten Prusya,
Fransann ittifakna istemiyerek ve korku yznden girmiti. ngiltere ve Rusya ta
rafndan desteklendiini grnce, Fransann ittifakndan kt ve 1806
Temmuzunda Rusya ile bir anlama imzalad.
Napolyon bu durumu grnce, Rusya Prusyann yardmna gelmeden,
Prusyay ezmek istedi ve 8 Ekim 1806da Prusyaya kar harekete ge. Bu suretle
Metin: de Clercq, Recueil..., Tome 2, p. 180-182.
Bainville, ad geen eser, Cilt II, s. 400.
;

8
ttifakn metni: de Clercq, Recueil..., Tome 2 p. 143-144.
66
FAHR ARMAOLU
Napolyon, ngiltere, Rusya ve Prusyann meydana getirdii Drdnc Koalisyon
ile savaa tutumu olmaktayd.
Prusya, Napolyon karsnda fazla tutunamad. 14 Ekim 1806da, bat
Saksonyada Jenada Prusya ordular ar bir yenilgiye uradlar ve Napolyon
Berline girdi. Btn Prusya Napolyonun eline gemi.
Fakat Napolyon Rusyay bara zorlayamam. Bu sebeple, Prusyay ezdikten
sonra Rusyaya kar harekete geti. 1806 yl sonunda Osmanl-Rus sava da k-
m. Bu suretle Rusya iki cepheli bir sava yapmak zorunda kald. ki tarafn ordu
lar 1807 ubatnda, Polonyann Poznan blgesinde Eylauda karlatlar. Eylau
muharebesi ok kanl oldu. Bu sefer Napolyonun ordusu da ar kayplara ura-
mu. Rus ordular geri ekilmiti; lkin zaferin hangi tarafta olduu belli deildi.
Yani Napolyon, Rusyaya istedii darbeyi vuramamu. Onun iin, yeniden hazrlk
lara giriti ve Fransz ve Rus ordular, 14 Haziran 1807de, Nienen nehrinin denize
dkld yere yakn Friedland' da ikinci defa kar karya geldiler. Rus ordular
bu sefer yenilmekten kurtulamad. Rus ar I. Aleksandr (1801 denberi Rusyann
banda bulunuyordu), Napolyondan bar istedi.
ki imparator 25 Haziran 1807de Niemen nehri zerinde Tilsitde bulutular.
Grmeler 9 Temmuza kadar devam etti. Bu grmeler srasnda Aleksandr
Avrupa nedir? diye sorduu zaman, Napolyon, te biz burada Avrupayz demi
tir
59
. Tilsitde Napolyon ile Aleksandr arasnda byk bir yaknlk ve dosuk ku
rulmutur. Buna karlk Napolyon, Tilsitde Prusyaya ok kt muamele etmitir.
Napolyon daha sonra bunun gerekesini yle aklyacaktr: Prusyay, kudreti
kr etmitir. Prusya, bir kahramana kar mcadele etmek, Fransann kaderine
ka kmak ve Fransann o mutlu dosduuu ihmal etmek cretinigstermir.
Ve sonunda da cezasn buldu
m
.
Tilsitde, 7 Temmuz 1807de Rusya ile Fransa arasnda
61
ve 9 Temmuz 1807 de
de Fransa ile Prusya arasnda bar imzaland. Fransa ile Rusya arasnda imzalanan
ve 29 esas madde ile 5 ek maddeden ibaret olan Tilsit Barna gre:
1) Prusyann ban snrlar Elbe nehri oluyor; Napolyon Elbe ile Ren nehirleri
arasnda bir Vestfalya Krall kuruyor ve kardei Jerome da bu Kralln bana
getiriyordu.
2) Napolyon, Polonyann (Lehistan) bllmesinde kazanm olduu top
raklar Prusyann elinden alyor ve bu topraklarda bir Varova Byk Dkal
kurmak suretiyle Polonya bamsz hale geliyordu.
;>9
H.G. Wells, Esquisse de lHistoire Universelle, p. 463.
60
Mmorial de Sainte-Hlne, Tome 4, p. 258.
61
Rusya-Fransa Tilsit barnn metni: de Clercq, Recueil..., Tome 2, p. 207-213. Baz kaynaklarda
Tiltsit barnn tarihi 9 Temmuz olarak gsterilirse de, imza tarihi 7 Temmuz olup, antlamann
imparatorlar tarafndan onaylanmas 9 Temmuzdadr.
19. YZYIL SYAS TARH 1789-1914 67
3) Rusya, Napolyonun 1806 Kasmnda iln ettii Kta Ablukas (Blocus
Continental) na katlyor.
4) Tilsitde Fransa ile Rusya arasnda bir ittifak antlamas da imzalanmtr
1

2
.
Bu ittifaka gre, Napolyon Osmanl imparatorluu ile Rusya arasnda ve Rusya da
Fransa ile ngiltere arasnda bar iin araclkta bulunacaklar. Fakat bu araclklar
bir sonu vermezse, Rusya ,ngiltereye kar Fransann mttefiki olacak;
Napolyonun Osmanl Devleti ile Rusya arasndaki aracl sonusuz kalrsa, o za
man, stanbul ile Rumeli vilyeti hari, Osmanl Devletinin Avrupa topraklar
Rusya ile Fransa arasnda taksim edilecektir. Daha nce de belirttiimiz gibi,
stanbul, Napolyonun dncelerinde nemli bir yer tutmaktayd.
5) Napolyon, Rusyann, svee ait Finlandiyay ele geirmesini de kabul edi
yordu.
Tilsit Antlamalar, Napolyonun yldznn znithini tekil ediyordu. imdi
artk kendisini Avrupann tek hkimi olarak gryordu. Daha Avusturya'y Jenada
hezimete uratp, grkemli bir ekilde Berline girdiinde, Biz, Hindista.ni,
Ispanyol smrgelerini t'e mit Bumunu, Elbe ve Oder zerinden fethedeceiz
demiti
1
'
3
.
Ne var ki, Napolyonun, Tilsitde en yksek noktasna kan yldznn parlak
l, Tilsitden sonra yava yava kaybolmaya ve Napolyon bir eik dzey zerinde
kaderine doru kaymaya balayacakur.
Tilsit grmelerinde, Napolyonun, Sevimli ve alml bir gen, bir roman
kahraman dedii
1

4
gen ar I. Aleksandr da, en az Napolyon kadar muhteris
emellerle hareket etmiti. Tilsitden sonra, Aleksandrm ngiltere Hezelindeki arac
lk teebbsleri bu devlet tarafndan reddedilince, Rusya Fransann itufakna girdi.
Ayrca, ubat 1808de de Finlandiyaya asker sevkederek burasn igal etti. Fakat
Rusya bu kadarla yetinmek istemiyor, Osmanl mparatorluunun paralanmas
iin Fransa nezdide srar ediyordu. Halbuki Napolyon, Osmanl
mparatorluunun paralanmas ve bllmesi meselesini, Fransa bakmndan
artlarn daha uygun olduu bir zamana brakmak istiyordu. Fakat Rusyann bas
ks o kadar artt ki, nihayet Napolyon, 12 Ekim 1808de Saksonyada Erfurtda ar
Aleksandr ile yapt grmede, Eflk ve Budann Rusyaya terkini kabul etmek
zorunda kald
5
. Fakat buna ramen ar Aleksandr Erfurttan memnun ayrlmad.
Keza Napolyon da. Bundan sonra, iki devletin mnasebederi zayflamaya balad.
1,2
ttifakn metni: de Clercq, Recueil..., Tome 2, p. 213-217.
63
Emil Ludwig, Napolon, p. 213.
1,4
ayn eser, p. 224.
Bir ittifak antlamas (convention dalliance) olan Erfurt anlamasnn metni: de Clercq,
Recueil.... Tome 2, p. 284-287.
68 FAHR ARMAOLU
10. KITA ABLUKASI (BLOCUS CONTNENTAL) VE SPANYA SORUNU
Jena zaferinden sonra Napolyon, ngiltereye kar, 21 Kasm 1806 da Kta
Ablukasn iln etti
66
. Yani, Avrupa devletlerinin ngiltere ile ticaret yapmasn ya
saklad. ngiltereden mal getiren ve ngiltereye mal gtren btn gemiler, g
rldklerinde derhal batrlacakt.
Lkin, Portekiz bu kta ablukasnda bir delik meydana getirdi. Bu devlet
ngiltere ile yapt ticaretle yaayabiliyordu. Bundan dolay, kta ablukasn kabule
yanamad. Bunun zerine Napolyon, spanya ile birleerek, 1807 Kasmnda
Portekizi igal etti. Fakat spanyaya gven duymayan Napolyon, 1808 yl
Maysnda spanya Kral IV. Charles tahndan indirerek
67
, kardei, Napoli Kral
Josephi spanya Kral yapt
68
. Napolyonun bu hareketi, spanyada Napolyona
kar mill bir ayaklanma ve direnmenin ortaya kmasna sebep oldu. ngilizler de
bu durum karsnda Portekize asker kardlar. Fransz ordular Portekiz ve
spanyadaki muharebelerde yenilmeye baladlar. Napolyona kar spanyada
balayan bu ayaklanmalar, giderek Avrupann dier yerlerine de yayld.
Almanyada mill duygular canland. Alman niversiteleri Alman milliyetiliinin
nderliini yapyordu. Tilsit Anlamas, Prusyann mill eref ve haysiyetini incit-
miti. Prusyada da Napolyona kar mill ayaklanmalar ortaya ku. Fakat btn
bu bakaldrmalarn balangc spanya idi. Onun iindir ki, bir Fransz tarihisi,
spanya, Napolyonun talih gemisinin ilk arpt kaya olmuturder
1

9
. Napolyon
iin artk kader deimeye balamt. Campo Formio ile balayan grkemli dnem,
on yl sonra, artk sona gelmenin iaretlerini veriyordu.
11. BENC KOALSYON-AVRUPADA MLLYETLK AKIMI
spanyada, Almanyada ve Prusyada uyanan mill duygular, Avusturya'y da
etkisi alna almaktan geri kalmad. htillin hrriyet fikrini bir bayrak gibi btn
Avrupaya tayarak, kitleleri hkmdarlara kar ayaklandran Napolyon, imdi bu
kitleleri kendi karsnda bulmaya balamu. Napolyonun uyandrd mill duy
gular, imdi ona evrilmi bir silh oluyordu. Sylediimiz gibi bu silh ilk defa
Ispanyada Napolyona yneltildi. Napolyon, spanyollarn bu milliyeti tepkisini
krmak iin, 1808 yl sonlarnda, spanyaya 150.000 kiilik bir ordu evketti. Bu
kuvvetin bykl, spanyadaki milliyeti tepkinin de geniliini gsteriyordu.
Napolyon kuvvetleri Madrite girdi ve Madritten kam olan kardei Kral Josephi
tekrar tahtna oturttu. Fakat Napolyon, durumu tamamen kontrol altna alama-
66
Bu mparatorluk Kararnamesinin metni: de Clercq, Recueil..., Tome 2, p. 194-196.
67
Bu konuda Napolyon ile Kral W. Charles arasndaki anlamann metni: ayn eser, Tome 2, p.
246-248.
68
Josephin spanya Kral olmasna dair anlamann metni: deClercq ayn eser, Tome 2, p. 257-
61
61
Jacques Bainville, Fransa Tarihi, Cilt II, s. 406.
262.
19. YZYIL SYAS TARH 1789-1914 69
mt. spanyollar Fransz kuvvetlerine kar, imdi gerilla dediimiz ete muha
rebeleri yapyorlard. Napolyonun Ispanyada bann derde girdiini gren
Avusturya, ordusunu 1809 Nisannda Bavyeraya soktu. Bu suretle sava balam
oluyordu. Savan sonucunu tayin eden muharebe, 9 Temmuz 1809 da, Wagram da
yapld. Fakat Avusturya yine yenildi.
Bununla beraber, Wagram, Napolyonun eski zaferleriyle mukayese edile
mezdi. Avusturya ordusu da iyi arpm ve Fransz ordularna epey kayp verdir-
miti. Nihayet, eskiden olduu gibi, Napolyon Avusturya ordusunu imha edememi
ve geri ekilmeyi baarm.
Bu muharebede, Erfurtda, Napolyon ile ittifak yapm olan Rus ar,
Napolyona ihanet etti. Tilsit ve Erfurt ittifaklarna gre, bir Avusturya-Fransa sava
nda, Fransay desteklemesi gereken Rusya, Avusturya snrlarna asker yarak bu
devlet zerinde bir bask grnts verdiyse de, ar Aleksandr, Avusturyaya giz
lice haber yollayp, hi bir harekette bulunmayacan bildirdi. Bu ekilde
Avusturya, Napolyon ile savarken, arkasndan, Rusyann kendisini vurmayacan
bilerek hareket etti.
bu kadarla da kalmad. Avusturya-Fransa savandan yararlanan Rusya, top
raklarn geniletme yoluna gitti. Galiyadaki PolonyalIlar, Varova Byk
Dkalna katlmak iin Avusturyaya kar ayaklanmlard. Bunu frsat bilen ar
Aleksandr, Galiyay igal etti. Bu ise, Avusturyaya dolayl yardmdan baka bir ey
deildi.
Fransa ile Avusturya arasnda bar, 14 Ekim 1809da Viyanada imzaland
70
.
Buna gre:
1) Galiya topraklar iki ksma ayrlyor ve Bat Galiya Varova Byk
Dkalna, Dou Galiya da Rusyaya veriliyordu.
2) Salzburg ve civarn Avusturya, Ren Konfederasyonuna veriyordu.
Salzburgu Avusturya Presburg bar ile alma.
3) Yine Avusturya, stirya, Trieste ve Fiume ile Hrvatistann bir ksmn
Fransaya terkediyordu.
Bu anlamadan grlyor ki, Napolyon hl Avrupann dzenleyicisi idi.
Fakat ne var ki, dardan bu derece grkemli grnen imparatorluk, grnd
kadar salam temeller zerinde bulunmuyordu. Bu temeller sarslmaya balamt.
Avrupada Napolyon aleyhine genel bir kmldan vard. Kardelerinden Hollanda
Kral Louis bile, kta ablukasna uymayarak kendisine ihanet ediyordu. Bu sebeple
Napolyon, 1810 Temmuzunda Hollanday Fransaya ilhak edip bu Kralla son ve
recektir.
70
18 esas madde ve 6 ek maddeden meydana gelen Viyana bar anamasnn metni: de Clercq,
Recueil..., Tome 2, p. 293-299.
70 FAHR ARMAOLU
Fransann iinde de honutsuzluk bagstermeye balamu. Devaml savalar,
Fransz halknda bkknla sebep olmutu. mparatorluk muazzam bir asker r-
genme ile ynetilmekteydi. 1805de 200.000 kii olan Fransz Ordusu (Grande
Arme), 1810 da 500.000 kiilik bir mevcuda sahip. Fakat, Napolyon, yapt de
vaml savalarla deta askeri yiyiyordu. Bu savalarda Napolyon 1 milyondan fazla
insan kaybedecektir.
spanyada balayan milliyetilik akm ise, Almanya ve talyada daha etkili
oldu. Napolyon, bu iki lkedeki kk devletleri biraraya getirerek daha byk
krallklar haline sokmutu. Bu ise Almanyay da, talyay da, danklktan kurtar
mtr. Bunun da iki sonucu olmutur. Birincisi, her iki lkedeki bu derlenip topar
lanmalar, deta bir mill birlik hareketi oldu. Bu birlemelerle, yerel ve blgesel
nitelikli zellikler kaybolarak, daha geni apl mill zelliklerin ortaya kmas
saland.
ikinci sonu ise aksi yndedir. Napolyonun bir el darbesi ile devletleri harita
dan silip, yerine baka devletler kurmas ve bu devletlerle istedii gibi oynamas,
hem asillerin ve hem de halkn tepkisine sebep oldu. Napolvona kar, alttan alta
bir sinirlilik ve nefret uyanmaya balad.
Bundan baka, o srada yava yava ortaya kmaya balayan Romantizm akm
da, zellikle mill kltr ve mill tarih anlayn dourmu ve Avusturya, Aimanta
ve talyada mill benlik bilincinin tekrar canlanmasn salamtr. Bunun iindir
ki, Alman Tarihisi Flermann Pinnow, Millet-kltr kavram ile millet-devlet kav
ramnn bu ittifak, mill Alman Devleti kavramnn meydana kmasna sebep
oldu der
71
.
Dier taraftan Napolyon, kendi ordusunun masraflarn da igal altndaki lke
lere yklemekteydi. Mesel Drdnc Koalisyon srasnda Alman devletlerinden
483 milyon frank toplamt. Bu devletlerin ekonomileri de zaten Fransz ekonomi
sinin kontrol altna girmiti.
Avrupada balayan bu milliyetilik akm, Avusturya'y da etkisiz brakmad.
zellikle spanyollarn ayaklanmas Avusturya'nn akln bana getirdi. Avusturyay
uykusundan uyandrd. XVI. Lotisnin idam dahi Avusturya zerinde, spanyol
ayaklanmas kadar etkili olamamt
72
. Avusturya Wagram muharebesine bu duy
gularla girdi.
12. NAPOLYON UN MOSKOVA SEFER: ALTINCI KOALSYON
Tilsit ve Erfurt antlamalar Fransa ile Rusya arasnda gerek bir dostluk ku
ramam ve iki devletin mnasebetleri gnden gne bozulmutu.. Bunun sebepleri
u ekilde belirtilebilir:
71
Hermann Pinnow, Almanya Taili (eviren: Fehmi Balda), stanbul, Kanaat Kitabe\i, 1940,
Cilt II, s. 254.
72
Renouvin, Histoire des Relations Internationales, Tome IV, p. 250.
19. YZYIL SYAS TARH 1789-1914 71
1) ar Aleksandr da Napolyon gibi muhteris bir insand. O da Rusya'nn
topraklarn geniletmek arzusundayd. Tilsit'de , Osmanl mparatorluu'nun
taksimi hakkndaki anlama kendisini mitlendirmi, fakat Erfurt'da, Napolyonun
byle bir taksime kolay kolay yanamyacan grmt. mitleri krlm ve
Napolyon ile dost olmann bir yarar salamyacan grerek, tekrar Napolyon'a
cephe almaya balad.
2) sve, Tilsit'den sonra Finlandiya'y Rusya'ya kaptrnca, Fransa'nn destek
ve dostluunu kazanmak iin, sve Kral Napolyon'un Mareal'lerinden
Bernadotteu kendisine veliahd tayin etmiti. Rusya, Fransann kendisine bu de
rece yakn gelmesinden holanmad.
3) Napolyon'un Tilsit'de, Varova Byk Dkaal ad ile bamsz bir Polonya
ortaya karmas da Rusya'nn houna gitmedi. nk, Fransa'nn kanad altna
giren bu yeni devlet, Fransa iin, Rusya zerinde bir bask vastas idi.
4) Tilsit'den itibaren Prusya'nn fransz nfuzu altna girmesi, yine ayn sebep
lerle, Rusya'nn houna gitmedi.
5) Napolyon, ocuu olmad iin, 1797 de evlendii ilk kars Josephine'i b
rakarak, ar'm kz kardei ile evlenmek istedi. Lkin ar ailesi buna kar kt.
Onun zerine Napolyon, Avusturya mparatoru'nun kz Maarie-Louise ile 1810
yl Martnda evlendi
73
. Napolyon, ar ailesinin reddini hazmedemedii gibi, ar
da, Fransa ile Avusturya arasnda teekkl eden bu akrabalk bandan holanmad.
6) ar Aleksandr mistik ruhlu ve abuk karar deitiren bir insand. imdi
Napolyon'u ezmek suretile Avrupa'da bar salama grelinin Allah tarafndan
kendisine ve Rus milletine verildiine inanmaya balama.
7) nemli sebeplerden biri de, Napolyon'un iln ettii Kta Ablukasndan Rus
ekonomisinin zarar grmeye balamasyd. Rusya'nn ngiltere ile ticareti dur
mutu. ar'n Kta Ablukas'na katlmas, ierde iddetli eletirilere sebep olu
yordu. Bu sebeple Rusya ngiltere ile tekrar ticaret yapmaya balad. Bununla da
yetinmedi ve Rusya, Fransa'dan ithal edilen lks maddelere gmrk resmi koydu.
Ksacas, Rusya artk Fransa'ya kar cephe almaya balamt. Bu durum
Napolyon'u sinirlendirdi ve Rusya'y dize getirmeye karar verdi.
Napolyon Rusya'ya kar harekete gemek iin byk bir ordu hazrlad.
Prusyadan 20.000 kiilik ve Avusturya'dan da 30.000 kiilik bir kuvvet ald.
Hazrlad kuvvetin yarsn yabanc askerler tekil emiinden, Napolyon'un bu
kuvvetlerine "Yirmi Millet Ordusu" deniyordu. Bu ordu 420.000 askerden mey
dana geliyordu.
73
Bu evlenme ile ilglili belgeler iin bak.: de Clercq, Recueil..., Tome 2, p. 313-328. Prenses Marie
Louise, Napolyon ile evlenirken, Avusturya taht zerinde hak iddia etmiyeceine dair bir de
feragatname imzalamtr.
72 FAHR ARMAOLU
Napolyon bu byk kuvvetle 24 Haziran 1812 de Memen nehrini geerek Rus
topraklarna girdi. Rus kuvvetleri Napolyon ile savamaya yanamayp, geri ekil
meye balad. Ruslar muharebeye tutuur midile Napolyon, 18 gn Vila'da bek
ledi. Aleksandr'n bar da isteyebilecenii mit etdyse de, bu da gereklemedi.
Sefere zaten ge balam olan Napolyon iin Vilna'da 18 gn beklemek hatayd.
Zira vakit kaybetmiti. Austos ortalarnda yaplan Smolensk muharebesi'ni
Napolyon kazand. Lkin Rusya Fransa ile bara yanamad. Rus ordular mte-
damiyen geri ekiliyor ve Napolyon da usuz bucaksz Rus ovalarnn iine gir
dike giriyordu. Napolyon'un ilerleyii Moskova'ya kadar devam etti. 5 Eyll 1812
de yaplan Borodino muharebesi'ni yine Napolyon kazand ve Moskova'ya girdi.
Fakat Moskova yanyordu. Ruslar ekilirken Moskova'y yangna vermilerdi.
Napolyon Moskova'da 35 gn bekledi. K bastrmu. Moskovaya gelinceye
kadar esasen byk kayplara uramt. Asker, gdaszlk, souk ve hastalktan m
temadiyen krlyordu. Rus halknn milliyetilik duygular uyanm ve Fransz or
dusunu durmadan arkadan vuruyordu. Bu durumda 35 gn beklemek baka bir
hatayd. Aleksandr'a defa haber yollayp, bar teklif etyse de, ar bunlarn
hepsini reddet .
Bunun zerine 19 Ekim 1812 de Moskoya'y boaltarak geri dnmeye karar
verdi. Fakat dn tam bir hezimet oldu. Rus ordusu bu sefer saldrya gemiti.
Ordu her gn saysz kayplar veriyordu. Bu suretle, 24 Haziranda 420.000 kii
ile Niemen nehrini geen Napolyon'un ordusu, 12 Aralk 1812 de Niemen nehrini
tekrar aarken, sadece 50.000 kii idi. Buna ramen Napolyon, "Franszlar benden
ikyet edemezler. Franszlar korumak iin Almanlar ve PolonyalIlar feda ettim.
Rusya seferinde 300.000 insan kaybettim. Lkin bunlarn sadece 30.000 i fransz
dr" diye necektir
74
.
Napolyon'un Rusya'daki hezime, btn Avrupay kendisine kar ayaklan
drd. Prusyann liderliindeki btn Almanya tek vcut gibi birlemiti.
Avusturya da harekete gemiti. Bu durum karsnda, savaa devam etmekten vaz
gemeyi dnen Rusya da bu devletlere kald. spanyol milliyetileri ile birleen
ngiltere de harekete ge. Bu, Napolyon'a kar Avrupa'nn Altnc Koalisyonu idi.
Napolyon, 18 yandaki ocuklardan ve tecrbesiz askerlerden tekil olunan
180.000 kiilik bir ordu ile, 1813 Maysnda Avrupa devletlerinin Altnc
Koalisyonuna kar harekete geti. Kaynpederi Avusturya mparator I. Franois'ya
yollad haberde, "Kendisine Viyana'da randevu veriyorum" demesine
75
ramen,
yaz aylarnda bir-iki muharebe kazandktan sonra, 19 Ekim 1813 de, Leipzigde
yaplan ve "Milleder Muharebesi" denen muharebeyi kaybetti. Altnc Koalisyon'un
74
Emil Ludwig, Napolon, p. 360.
7:1
ayn eser, p. 358.
19. YZYIL SYAS TARH 1789-1914 73
kuvveti 300.000 kiiydi. Fakat, Koalisyon'un zaferi, bu kuvvet stnlnden bek
lenen kadar parlak deildi
7
'
1
.
Moskova yenilgisi Napolyon'un da sonuna getirdi. Napolyon, Moskova yenilgi
sinin sebepleri arasnda, Avusturya prensesi ile evlenmesinin yaratt sahte gven
lik duygusunu, Trklerin "tam savamalar gerektii bir zamanda" Rusya ile bar
yapmalarn (1812 Bkre Bar), sve Kral Bernadotte'un yardma gelmeyiini,
lsz sertlikteki k mevsimini zikretmi ve bunlarn kendisine k yolu brak
madn sylemitir
77
. Moskova muharebesi iin, "O derece maharetin gsteril
dii, fakat o derecede az sonucun alnd bir muharebe" demitir
78
.
13. NAPOLYON'UN DMES
Altnc Koalisyon'un mttefikleri Napolyon'a, Fransa'nn, 1795 snrlarna e
kilmesi artile bar teklif ettiler. Napolyon bu teklifi reddetti. Bunun zerine
Mttefikler, yani Rusya, Avusturya, ngiltere ve Prusya, 1 Mart 1814 de,
Chaumont'da (kuzey-dou Fransa'da) bir ittifak imza ederek
79
, Fransa 1792 snr
larna ekilinceye kadar mcadele etmeye karar verdiler. Fransa her taraftan igal
edilmeye baland. Kuzeyden ve doudan Prusya ve AvusturyalIlarn ordusu ve
gneyden spanya'dan da bir ngiliz ordusu Fransz topraklarna girmeye balad.
imdi Fransa'nn iinden de Napolyon'a kar muhalefet ortaya kt. Napolyon
drlmek isteniyordu. 31 Mart 1814 de Paris Mttefiklere teslim oldu.
Napolyon'un Dileri Bakanln yapan ve yakn dostu, Talleyrand, 3l Mart'ta
Senato'yu toplayarak Napolyon'un mparatorluk"tan drlmesi kararn aldrd
80
.
Mttefikler, yine 31 Mart 1814 gn yaynladklar bir demete
81
, Napolyon ve
ailesinin hi bir yesi ile mzakere etmeyeceklerini, "mer Krallar"nn yneti
minde Fransa'nn toprak btnlne sayg gstereceklerini ve "Fransz
Milleti"nin kabul edecei bir anayasay tanyacaklarn bildirdiler.
Bunun zerine Napolyon ile Avusturya, Prusya ve Rusya arasnda 11 Nisan
1814 de yaplan Fontainebleau Anlamas ile kendisi ile olu adna
mparatorluktan feragat etti
82
. Napolyon'un "yzm kzard " dedii
83
bu anlamaya
gre, Napolyon kendi ve ailesi adna imparatorluktan feragat etmekle beraber
"mparator" nvann ve kardeleri de Prenses ve Prens nvanlarn koruyacaklar
,l1
Emil Ludwig, ayn eser, p. 366.
77
Mmorial de Sainte-Hlne, Tome 5, p. 309 .
,8
Mmorial de Sainte-Hlne, Tome 6, p. 15.
79
Chaumont ittifaknn metni: de Clerq . Recueil..., Tome 2, p. 395-399 .
80
Napolyon'un Talleyrand iin "Sen babana bile ihanet edersin" dedii sylenir. Talleyrand iin
bak: Sir Henry Lytton Bulwer, Essai sur Talleyrand (traduit de l'anglais par M. Georges Perrot), Paris C.
Reinwald, 1868.
81
Demecin meuii: de Clerq, Recueil..., Tome 2, p. 400-401 .
82
Fontaineableau Anlamasnn metni: ayn eser, p. 402-405 .
83
Mmorial de Sainte-Hlne, Tome 7, p. 198.
74
FAHR ARMAOLU
ve Napolyon ile ailesi fertlerine belirli miktarlarda maa balanacakt. Ayrca,
Napolyon Elbe adasnda (Korsika ile talya arasnda) oturacakt.
Bu anlamadan sonra Napolyon, askerlerine yapt ksa konumada, "Btn
karlarm vatann karlar uruna feda ettim. imdi ise ayrlyorum. Siz dostla
rm, Fransa'ya hizmete devam ediniz" dedikten sonra, Fransz bayran pt ve
Elbe'ye gitmek zere Paris'ten ayrld
84 * *
.
30 Mays 1814 de Paris'te, bir yandan Fransa ile drt mttefik devlet arasnda
bir yandan da Fransa ile mttefiklerin her biri arasnda bar antlamalar imza
land
83
. Bu antlamalarla Fransa 1792 snrlarna ekiliyordu. Napolyon'un alt-st
ettii Avrupa haritasnn yeniden dzenlenmesi iin Viyana'da bir Kongre toplana-
caku ve Fransa, bu Kongrenin kararlarn peinen kabul ediyordu.
DRDNC KISIM
VYANA KONGRES
1. KONGRE VE DEVLETLER
Viyana Kongresi 1814 yl Eyll ay ortalarnda toplad. Rus ar, Prusya Kral
ve Avusturya imparatoru bata olmak zere, btn irili ufakl krallklarn, dkalk-
larn ve prensliklerin hkmdarlar Kongre'ye bizzat kauldlar. zellikle byk
devletlerden her biri Kongre'ye gelirken, bir takm amalara ve bu amalar ger
ekletirmek iin bir takm plnlara sahip bulunuyordu. Byk veya kk, her
devlet, Kongre'den kendisi iin yararlar ve karlar salamay dnyordu
83
.
ngiltere'nin, Kongre'de gerekletirmek istedii iki gayesi vard. Birincisi, sa
valar srasnda Fransa ve Hollanda'dan ele geirmi olduu smrgeleri elinde
tutmak ve kincisi de, Avrupa'da kuvvet dengesinin bozulmamasyd. ngiltere zel
likle Rusya ile Avusturya'nn kuvvetlenmesini istemiyordu. Bundan dolay, Rusya'ya
kar gerektiinde kullanabilmek iin Prusya'nn kuvvetli bir pozisyona sahip olma
sna taraftard. Avusturya'nn karsnda da Fransa'y desteklemek istiyordu ve bu
nun iin de Fransa'nn fazla ezilmesine tarftar deildi. te yandan Man kylar
nn tekrar Fransa'nn kontroluna girmesini nlemek iin de, Hollanda ile
Belika'nn birletirilerek, burada kuvvetli bir devletin kurulmasn istiyordu.
Avusturya ise, Prusya ile Rusya'nn bymelerine engel olmak istiyordu.
Rusya'nn Polonya'da, Prusya'nn da Saksonya'da gz vard. Avusturya bundan
84
Emil Ludwig, Napolon, p. 391.
8d
Btn bu anlamalarn metinleri iin bak.: de Clercq, Tome 2, p. 414-432 .
83
Bu konuda bak: A. Debidour, Histoire Diplomatique de lEurope, Tome 1: La Sainte Alliance,
Paris, Felix Alcan, 1891, p. 17-24 .
19. YZYIL SYAS TARH 1789-1914 75
holanmyordu. zellikle Prusya'dan ekiniyor ve Prusya'nn, Almanya'nn liderli
ini eline almasndan endie ediyordu. Bu sebeple, Avustarya'ya gre, Prusya, top
raklarn geniletecekse, bunu Saksonya tarafnda deil, Ren taraflarnda yapma
lyd. Bu suretle Prusya ile Fransa bir kar atmas iine girerdi. Ayrca, Fransa
zerinde baskda bulunabilmek iin, Avusturya, Kuzey talya'nn da kontroln
elinde tutmak istiyordu.
Rusya., birinci plnda Polonya'ya yerlemek ve ondan sonra da Osmanl
Devletine dnmek istiyordu.
Prusya'ya gelince: Prusya hem Saksonya'da ve hem de Ren blgesinde yaylmak
istiyordu. Tabi bu durum kendisini Avusturya ile ama iine sokacandan,
Kongre'de Rusya ile ortak hareket etmek istiyordu.
Drt byk devletin, Kongre'ye gelirken kafalarndaki dnceler bunlard.
Aktr ki, bu dnceler birbiri ile amaktayd. Bundan dolay, drt devlet, bir
birlerini de kontrol alnda tutmak iin, en kk sorunlarda bile kendileri ve bir
likte karar vermeye almlardr. Kk devletleri ve yenilmi Fransay ie kar-
Urmak istememilerdir.
Kongre'nin en nemli iki ahsiyeti, Avusturya Babakan Metternich ile Fransa
Dileri Bakan Talleyrand olmutur. Bunlar Avrupa diplomasisinin iki kurt dip
lomatyd. zellikle Matternich, Viyana Kongresi'nden itibaren, 19. yzyln b
yk ksmnda, milletleraras politikada barol oynayacaktr.
Talleyrand'a gelince: Onun Kongre'deki durumu gerekten gt. nk ye
nilmi bir devleti temsil ediyordu. Bu sebeple, Fransa'y Kongre'den mmkn ol
duu kadar az zararla karmak istiyordu. Bunun iin "Meruiyet lkesi" denen bir
ilke ortaya att. Bu ilkeye gre, Napolyon savalarndan nceki mer hkmdar
lar, tahtlarna ve topraklarna iade edilmeliydi. Talleyrand'n bu ilkesi iyi tuttu.
Avrupa'nn eski kk krallklar ve devleeri Talleyrand'n etrafnda toplandlar
ve Talleyrand Kongre'de byk prestij ve destek kazand.
Baka bir olay da Talleyrand'n durumunu kuvveendirdi. 1814 Kasmnda,
Rusya Varova'y ve Prusya da Saksonya'y igal etti. ngiltere ve Avusturya bu iki
sine kar cephe aldlar. Fakat Talleyrand'n tutumu da nem kazanmt.
Talleyrand, ngiltere ile Avusturya'y, Kongre'nin bu iki byk kuvvetini destekledi
ve onlarn yannda yer ald. Bunun sonucu olarak da, 8 Ocak 1815'de, ngiltere,
Avusturya, ve Fransa arasnda, Rusya ve Prusya'ya kar bir ittifak imzaland
87
.
Talleyrand'n bu politikas kendisine Kongre'de byk itibar ve etkinlik kazandr
d gibi, yenilmi bir Fransa'nn, savan iki byk galibi ngiltere ve Avusturya ile
ittifak yapmas, 30 Mays 1814'de Fransa ile bar imza etmi olan drt devletin,
87
ttifakn metni: de Clerq, Recueil..., Tome 2, p. 447-450.
76
FAHR ARMAOLU
Fransa karsndaki ittifakn da paralam olmaktayd. Baka bir deyile,
Talleyrand Fransa karsndaki Drd Koalisyonu ykmt.
Rusya ve Prusya da, devletin kendilerine kar birletiini grnce, Polonya
ve Saksonya meselesinde fazla ileri gitmeye cesaret edemediler.
Kongre, bu karlkl politik oyunlarla devam ederken, bir yandan da tam bir
eelence havas iine girmiti. Balolar ve elenceler birbirini kovalamaktayd. te
tam bu srada Napolyon'un Elbe'den kat ve Fransa'ya geldii haberi bir bomba
gibi patlad. Bunun zerine devletler, alnm olan kararlar bir "Act Final" , yani
bir "Niha Sened" haline getirip, 9 Haziran 1815 de imzaladlar ve tekrar
Napolyon'un karsna kmaya kotular
88
.
2. VYANA KONGRES KARARLARI
Viyana Kongresi kararlarn u ekilde zetleyebiliriz:
1) ngiltere: Akdeniz'de Malta Adas ile Yedi Ada'y , Gney Afrika'da
Hollanda'ya ait Cape Colony'yi, Seylan adasn,gney Amerika'da Gyan' ve
Antiller'de Trinidat adasn, Danimarka'dan Heligoland adasn alarak, smrge
imparatorluunu bir hayli geniletiyordu.
2) Napolyon'un Ren Konfederasyonu haline getirdii ve eskiden 360 devletten
meydana gelen Kutsal Roma-Germen mparatorluu, imdi devletlerin adedi yzde
doksan orannda azaltlarak, 38 devletten meydana gelen bir Germen
Konfederasyonu ekline sokuluyordu. Avusturya da bu Konfederasyon'un bana
getiriliyordu. Bu ise, Avusturya'nn Almanya'y kontrol altna almas demekti.
3) Prusya, eskiden Polonya'da sahip olduu topraklar alyordu. Bu topraklar
ise, esas itibarile Poznan (Posen) blgesiydi. Bylece Prusya, douda topraklarn
yine geniletmi olmaktayd. Prusya'nn Bat'da kazanlarna gelince: Bir defa,
Saksonya'nn bete ikisini alyordu. Keza Vestfalya'nn ok byk ksm da
Prusya'ya veriliyordu. Ayrca, Ren'in bau kylarndan (Rheinland) bir ksm toprak
da Prusya'nn oluyordu. Nihayet, Almanya'nn kuzey kylarnda bulunan sve
Pomeranyas'm da Prusya alyordu ki, bylece Prusya, Napolyon savalarnn so
nunda topraklarn bytm oluyordu.
4) Avusturya, Polonya'dan Dou Galiya'y alyordu. Gneyde ise, kuzey
talya'da bulunan Lombardiya ve Venedik'i alarak Po nehrine dayanyordu. Buna
karlk Avusturya, Belika'y kaybediyordu.
88
Viyana Kongresi kararlan bir tek belgeden ibaret olmayp, ou ikili anlamalar eklindeki pek
ok belgeden meydana gelmektedir. Bu belgeler iin bak.: de Clercq, Recueil..., Tome 2, p. 465-622. Act
Final ise 121 madde olup, metni: p. 567-614. Act Finalin zeti iin bak.: Debidour, Tome 1: La Saintc
Alliance, p. 62-67.
19. YZYIL SYAS TARH 1789-1914 77
Fakat Avusturya'nn Viyana Kongresi'nde kazand en byk zafer,
Almanyay, her eye ve zellikle Prusya'ya ramen, yine dank bir halde tutmaya
muvaffak olmasyd. Mettemich bu zaferi salamak iin btn diplomatik ustalm
kullanmu. Bununla beraber, Avusturya, kazanm olduu topraklarla nfusunu 4-
5 milyon kadar arttrmakla birlikte, snrlar iine, yine bir ok aznl sokmu ol
maktayd. Buna bir de, Avrupa'ya yaylm olan ihtill fikirlerini ekleyecek olursak,
Napolyon savalarndan topraklarn geniletmi olarak kan Avusturyann , ger
ekte yeni zaaf unsurlarn bnyesine katm olduu sonucuna varmak kolay ola
caktr.
5) Rusya, Viyana Kongresi kararlar ile, 1807 Tilsit Antlamasnda ele geirdii
Finlandiya'y muhafaza ediyordu. Fakat, Tilsit'te Napolyon'un kurmu olduu ve
Rusya'nn da tanm olduu Varova Byk Dkal'nn en byk ksm da yine
Rusya'ya geiyordu. Rusya'ya geen Polonya topraklar, Almanya'nn kalbine sap
lanm bir haner gibiydi
89
. Viyana Kongresi'nin Polonya'nn bllmesi iin al
d kararlara gre, Avusturya, Prusya ve Rusya, Polonya'dan aldklar topraklarda
bulunan PolonyalIlarn, "mill messeselerini" kurmalarna izin vereceklerdi. Yani
bir eit zerklik ynetimi uygulanacak. Lkin buna hi kimse uymad. Sadece
Rusya, 1815 Kasmnda yaynlad bir anaysa ile, yan-parlmanter bir rejim uygu
lamak istedi ise de, bu deneme de uzun mrl olmad. Rusya, bir ka yl sonra bu
rejime son vererek, Polonya'daki otoriter ve despotik ynetimine devam etti.
6) Hollanda tekrar Krallk oluyor ve Orange hanedannn ynetiminde bam
szln kazanyordu. Fakat, ngiltere'nin istedii ekilde, Hollanda ile Belika bir
letirildi ve buna Niederlad Devleti ad verildi. Ayrca Lksemburg Byk
Dkal da, Hollanda Kral'nm ahsna veriliyordu (Kral I. Willem). ngiltere'nin
Hollanda ile Belika'y birletirmesinin sebebi, Fransa'ya kuzeyden bask yapabile
cek kuvvetli bir devlet kurmakt. ngiltere, Hanovra Elektrl'n de Krallk ha
line getirerek, Almanya zerindeki kontroln kuvvetlendirmeye alu. (Hanovra
ile ngiltere arasndaki ba, Kralie Viktorya'nn tahta k tarihi olan 1837 ylna
kadar devam edecektir. nk Hanovra kanunlar kadnlarn hkmdarln ya
saklyordu.]
7) Kuzeyde, sve Finlandiya'y kaybettii iin, bu kaybn karlamak zere
sve Krallna Norve verildi. Danimarka, 1807 de Napolyon ile ittifak yapt
iin
90
, Viyana Kongresi'nde cezalandrld ve Norve elinden alnarak sve'e ve
rildi.
8) talya'nn durumuna gelince: Sardunya Krallna, Nice, Savoie ve Cenova
topraklarnn katlmas ile, Fransa'nn gneyinde kuvvetli bir devlet meydana geti
rilmi oluyordu.
89
Debidour, La Sainte Alliance, p. 68 .
90
31 Ekim 1807 tarihli bu ittifakn metni: de Clerqe, Recueil..., Tome 2, p. 237-239.
78 FAHR ARMAOGLU
Keza, Modena ve Toskana Dkahklarmn bana Avusturya prensleri getirildi.
Napolyon'un ikinci kars ve Avusturya mparatoru'nun kz Marie-Louis'e de
Parma Dkal verildi ki, bu suretle Avusturya'nn talya zerindeki etkinlii daha
da artm oluyordu.
Orta talya'da Papalk Devleti'nin varl kabul edildi.
Gney talya'da da ki Sicilya Krallnn bana da tekrar spanyol
Bourbonlar' getirildi.
9) svire ise, 22 Kanton'dan meydana gelen bamsz ve daimi tarafsz bir dev
let oluyordu. Bylece, Fransa ile Avusturya arasna da bamsz bir devlet sokulmu
olmaktayd.
Viyana Kongresi'nin siyasal sorunlarn dnda ald bir karar da, insanlk iin
bir yz karas olan zenci esaret ve ticaretinin yasaklanmasyd. Bunda, Fransz
htilli'nin yayd, insan haklar ve hrriyetleri kavramnn bir etkisini grmemek
mmkn deildir. nk, zenci esaret ve ticaretini ilk defa kaldran, 1794 de
Konvansiyon ynetimi olmutu. Konvansiyon bu tarihte ald bir kararla, zenci ti
caretini insan haklar kavramna aykr grerek, Fransz smrgelerinde bu ticare
tin yaplmasn yasaklamu. Lkin Napolyon, 1802 de zenci ticaretine tekrar izin
verdi. Bununla beraber, ngiltere 1806 da ve Amerika Birleik Devletleri de 1808
de zenci ticaretini yasakladlar. Nitekim, Viyana Kongresi'nde zenci ticaretinin ya
saklanmasn teklif eden de ngiltere oldu. Lkin, Viyana Kongresi, zenci ticaretini
tamamen yasaklayamad. Zenci ticaretinin uygarla ve insanlk kavramna aykr
olduu belirtilmekle beraber, Viyana Kongresi "Niha Sened" ine imza koyan dev
letlerin, bu gayr nsan ticareti ne zaman ve ne ekilde kaldracaklar konusu, bu
devletlerin takdirine brakld.
Viyana Kongresi kararlar zetle bunlardr. Fransz Tarihisi A. Debidour,
Viyana Kongresi'ni deerlendirirken, "1815 in diplomatlar, Avrupa'y en kt ka
nunlarla donatmak iin bir yllarn verdiler. Bu fenalklar tamir etmek iin de bir
yzyl gerekecektir" der
01
.
3. NAPOLYON'UN DN.... VE SONU
Napolyon, 11 Nisan 1814 deki Fontainebleau Anlamas ile imparatorluktan
feragat eder etmez, Mttefikler, XVI. Louis'nin kardei Comte de Provence',
XVIIL Louis ad ile Fransa Krall'na getirdiler
91 92
. Bourbon'larn bu ikinci saltana-
na Restorasyon dnemi denir.
91
A. Debidour, Histoire Diplomatique de l'Europe, Tome 1, La Sainte Alliance, p. 69.
92
XVI. Louis'nin iki olu vard. Byk olu 1789 da ld. Kk olu ise, Kral ve Kralie hapse
ald zaman, o da annesi ve babas ile hapse konulmutur. O zaman 7 yandayd. XVI. Louis 1793 te
ve Marie Antoinette de ertesi yl idam edildiinde, ocuklar hapiste tutulmaya devam edilmitir. Daha
sonra XVIII. Louis adn alacak olan, kraln kardei Comte de Provence Kraln idam zerine, olunu
XVII. Louis ad ile kral iln etmi ise de, ocuk, 1795 ylnda, kt muameleden hapiste lmtr.
19. YZYIL SYAS TARH 1789-1914 79
XVIII. Louis, hemen bir anayasa iln etti. Bu anayasa ile, Kral tarafndan sei
len bir Senato (Le Snat) ile, yeleri halk tarafndan seilen bir Meclis (Chambre
des Dputs) kuruluyordu. Yeni rejim "merut Monari" ydi. Mamafih, bu yeni
rejim Napolyon mparatorluu'ndan daha liberaldi. htill'in bir ok messese ve
ilkeleri aynen braklmt. Mesel, vergi eitlii, fikir, mezheb ve basn hrriyeti
gibi....
Bununla baraber Bourbon'lar ksa zamanda sevimsiz hale geldiler. Bunun e
itli sebepleri vard. Bir defa, Bourbon'lar, htill'in renkli bayran (Tricolor)
terkedip, kendi beyaz renkli bayraklarn Fransz bayra olarak kabul ettiler. htill
zamannda Fransa'dan kaan asillere, topraklarn geri vermeye alular. Halbuki
bu topraklar imdi halkn elindeydi. Halk bu topraklar vermek istemiyordu ve bu
sebepten de Kral'a kzyordu. Napolyon'un "Byk Ordusu"nun (Grande Arme)
subaylar ve askerleri az bir maala terhis edilmilerdi ve Bourbon'lar kendilerini
hor gryorlard. Eski askerler imdi Napolyon dnemini aryordu. Dier taraftan,
ngiliz mallar tekrar fransz piyasasna akmaya balad ve ticaret ve sanayi erbab da
bundan holanmad. Nihayet, Bourbonian tekrar iktidara getiren, yabanc devlet
ler olmutu. Fransa yenilmi bir devlet olarak ar bir bar yapm ve yklce bir
sava tazminat da demeye mahkm edilmiti. Ksacas, Fransa'nn ve Fransz hal
knn haysiyeti incinmiti.
te bu sebeplerden Fransa'da Kral'a kar genel bir honutsuzluk vard.
Dier taraftan, Napolyon'a kar birlemi olan Avrupa, Viyana Kongresi'nde
kar atmalar ve anlamazlklar iine dmt. Yani hem dardan ve hem de
ierden baknca, artlar gayet msait grnyordu. Napolyon harekete gemeye
karar verdi. "Mukadderata kar son kozunu oynamak zere'
93
, gizlice Elbe adasn
dan kat ve 1 Mart 1815 de, Cannes kylarnda Juan krfezine kt. 7 Martta
Grenoblea, 10 Martta da Lyon'a geldi. Lyon'da tekrar imparatorluunu iln etti.
20 Mart sabah Fontainebleau'ya geldi ve ayn akam Tuileries Saray'na girdi
94
.
Napolyon, Fransa topraklarna ayak basndan itibaren, halkn byk sevgi
gsterilerile karlat. Grenoble'da, Kral'n askerleri ve halk, kendisini "Yaasn
imparator!" diye karlad. Paris'e, askerlerinin omuzlar stnde girdi. "Yaptna
onu piman edeceim" diyen XVIII. Louis
95
, kurtuluu kamakta buldu. Ne var ki.
btn Avrupa tekrar Napolyon'a kar birlemekte gecikmedi.
Napolyon, Fransa'y 1792 snrlar iinde tutacan bildirdi ise de, Avrupa
devletlerinin kendisine kar birlemesine engel olamad ve Avusturya, Rusya,
93
H.G. Wells, Esquisse de l'Histoire Universelle, Paris, Payot, 1948, p. 467.
94
Napolyon'un Elbe'den kap Paris'e kadar geliinin ayrntl hikyesi iin bak.: Mmorial de
Sainte-Hlne, Tome 6, p. 185-201.
Emile Bourgeois, Manuel Historique de Politique Etrangre, Paris, Librairie Eugne Belin,
1946, p. 569.
80 FAHR ARMAOLU
Prusya ve ngiltere, Napolyon'u tanmadklarn iln ettiler. Napolyon, teebbsle
rinin sonu vermediini ve devlederin tekrar savaa hazrlandklarn grnce, o da
Avrupa'nn Yedinci Koalisyon'una kar asker hazrlklara balad. lk hareket eden
Napolyon oldu. 14 Haziran 1815 de askerlerini Belika'ya soktu. Mttefik kuvvet
leri ile Napolyon'un askerleri 18 Haziran 1815 de Waterloo 'da (Lmsemburg'da)
karlatlar. Mttefik kuvvederinin banda ngiliz generali Wellington bulunu
yordu. Savan en kritik nnda, Prusyal general Bluecher de Wellington'in yar
dmna gelince, Napolyon'un kuvveeri ezildi.
Bu defa ark her ey bitmiti. Napolyon'un ikinci imparatorluu tam 100 gn
srmt. Waterloo'dan sonra, aynen Msr'da yapt gibi, askerlerini brakp
Amerikaya kamak iin Rochefort'a geldi. Amerika'ya kama fikri yaknlarndan
geliyordu. Fakat Amerika'ya gidip gitmemekte tereddt gsterince, Ingilizler tara
fndan yakaland
01
. 2 Austos 1815 de Mttefikler arasnda Paris'te imzalanan bir
anlama ile, Napolyon'a "esir" muamelesinin yaplmasna ve korunmas grevinin
ngiltere'ye braklmasna karar verildi
07
. Yine bu anlama ile, Napolyon,
ngiltere'nin tesbit edecei bir yerde gzetim altnda tutulacakt.
Napolyon, Afrikann Gine Krfezi aklarndaki kk Saint-Hlne adasna
srld. 5 Mays 1821 de yine Sainte-Hlne'de kanserden ld. lmeden bir sre
nce vasiyetini yazdrrken, kemiklerini Fransa'ya emanet ettiini sylemiti"
8
.
Kemikleri 1841 de Paris'e, bugnk mozolesine tanmtr.
Napolyon'un Sainte-Hlne'e srlmesinden sonra, Fransa Mttefiklerle ikinci
defa bar antlamas imzalamak zorunda kald. 20 Kasm 1815 de Fransa ile,
Avusturya, Rusya, Prusya ve ngiltere arasnda imzalanan bar antlamasna'
1
" gre,
Fransa bu sefer 1790 snrlarna ekiliyordu. Bu, Fransa'nn kuzeyde bir takm top
raklar daha kaybetmesi demekti. Yine bu antlama ile Fransa, be ylda 700 milyon
frank sava tazminat deyecekti ve bu sre iinde kuzey Fransa Mttefiklerin igali
altnda kalacakt.
BENC KISIM
HTLL VE NAPOLYON SAVALARI SIRASINDA OSMANLI
MPARATORLUU
1. FRANSIZ HTLL VE OSMANLI DEVLET
Fransa'da ihtill patlak verdii zaman, Osmanl-Frasz mnasebetleri, Kanuni
Sultan Sleyman (1520-1566) ile I. Franois (1515-1547) arasnda kurulmu olan
00
Jacques Bainville, Napolon, Paris, Arthme Fayard, 1946, p. 554-555.
07
Anlamann metni: de Clercq, Recueil..., Tome 2, p. 625-626.
08
Chateaubriand, Napolon, Paris, Eggloff, 1949, p. 401.
00
Bar andamasnn metni: de Clercq, Recueil..., Tome 2, p. 642-648.
19. YZYIL SYAS TARH 1789-1914 81
geleneksel dostluk erevesi iinde cereyan etmekte devam ediyordu. Osmanl si
yasetinde Fransz dostluu, tarih bir zaruret olarak kabul edildii kadar, deerli
bir gelenek gibi de saylyordu
100
. Fransa, Kanuni zamannda, 1535'de, elde etmi
olduu ve daha sonralar geniletmi olduu ekonomik ve adl kaptllsyonlardan
byk faydalar salyarak, gerek Yakn Dou'da, gerek Osmanl imparatorluu top
raklarnda geni bir ticar faaliyette bulunuyordu. Fransa'nn salam olduu bu
kapitlsyon haklar, dostluun balangta siyas olan niteliine ekonomik bir de
er de katt gibi
101
, Fransa'nn gznde Osmanl Devleti'nin dostluunun dee
rini de daha ok arttryordu. Kald ki, Kanuni-Franois dneminden bu yana
Fransa ile Osmanl Devleti arasnda byk bir siyas atma da olmamt.
Osmanl-Fransz dosduunun bu devamll, Fransa'nn Avrupa politikasnda
hemen daima bir stnlk gstermesi, Rusya ve Avusturya'ya kar bir siyaset gt
mesi ve askerlik sanatnda dier devletlerden ileri bulunmas, Osmanl Devlet
adamlarna tasarladklar slahat iin, Fransa'dan faydalanma gereini de kabul et
tirmiti. Fransz Ihtilli'nin gelimeleri srasnda dahi Osmanllar, slahat iin
Fransa'dan eidi yardm istemekten geri kalmadlar
102
.
Fransz Ihlli'nin kmasndan bir ka ay nce, Mart 1789 da,Osmanl tahna
III. Selim kmt. Yeni Padiah, Fransz dostluuna nem veren ve Fransa'ya
sempatisi olan bir kiiydi. ehzadeliinde, Fransa Kral XVI. Louis ile de mektup-
lamt. Hatta III. Selim daha sonra Napolyon ile de mektuplaacakr
103
. Dier ta
raftan III. Selim, tahta geerken kafasnda bir takm slahat, yani reform dnce
lerine sahipti. Ve reformlarn gerekletirilmesinde de Fransa'nn yardmna gve
niyordu. Fakat, III. Selim padiah olduktan ksa bir sre sonra Fransa'da ihtill ge
limeleri balam.
htill Osmanl mparatorluu'nda herhangi bir endie ve korku uyandrmad.
Osmanl Devleti, Avrupa devleerinin duyduu endieye kaplmak hususunda
herhangi bir sebep grmedi. Avrupa devlederi korkmakta haklydlar; zira, ihtill
im ykmay amalad sosyal ve siyasal dzen aynen kendilerinde de mevcuttu.
htill ayrcalkl, yani imtiyazl snf esasna daayanan bir sosyal dzeni ykmak isti
yordu. Halbuki Osmanl maparatorluu'nda, imdyazl snf esasna dayanan bir
sosyal ve siyasal dzen yoktu. Aksine, yetenee dayanan bir sosyal mobilit vard
Osmanl Devleti'nin slm bir devlet olmas ve kendisini Avrupa devletler huku
kuna dahil saymamas sebebile, nsan ve Vatanda Haklar Demeci'ni kendisi iin
tehlikeli bulmad
104
. Bununla beraber, Osmanl mparatorluu, htill hkmede-
100
Ord. Prof. Enver Ziya Karal, Osmanl Tarihi, Ankara, Trk Tarih Kurumu Yayn 1983
(Drdnc Bask), Cilt 5, s. 21.
101
ayn eser, S. 21.
102
ayn eser, s 21-22 .
103
Bak.: Mmorial de Sainte-Hlne, Tome 5, p. 191-192 .
104
Karal, ad geen eser, Cilt 5, p. 22 .
82 FAHR ARMAOLU
rini de hemen tanmad. Fransa'da ortaya kan yeni rejimin, nce Avrupa hk
metleri tarafndan tannmas ilkesini benimsedi.
Lkin, Fransz htilli genileyip bir Avrupa Sava'na dnnce, Osmanl
Devleti sava karsnda yine tarafsz kalmakla berabere, gelimeler Bbli'yi skn-
uya sokmaya balad. Mesel, 1792 Eyllnde kurulan Konvansiyon ile, Fransa'da
Krallk Cumhuriyet'e dnnce, stanbul'daki htill taraftar Franszlar, gsle
rine Cumhuriyet'in simgesi olan kokartlar takarak Beyolu'nda gsterilerde bu
lundular ve Fransa'nn elilik binasna da girerek, eliyi dar attlar ve elilie
yerletiler. nk eli, Krallk rejiminin gnderdii eliydi. Halbuki imdi
Cumhuriyet kurulmutu. Avusturya ve ngiltere elileri, Bbli'ye bavurup, bu
gsterilere engel olunmasn istediler. Osmanl Devleti, bu konuda yaplan btn
ikyet ve protestolara kulak tkayarak, bu gsterileri tabi grd.
Bununla beraber, 1792 den itibaren htill Fransas Avrupa ile savaa tutu
maya balaynca, Osmanl Devleti'ni de yanna alarak bu savaa sokmak iin aba
harcamaya balad ve 1792 ylndan itibaren stanbul'a eliler gnderdiler. 1792
Hazirannda stanbul'a gnderilen eli Descorches'a verilen talimat iki nokta ze
rinde younlayordu. Birincisi, Osmanl Devleti'nin Fransa'daki yeni rejimi tan
mas, dieri de, Osmanl Devletinin, Fransa ile ittifak yaparak savaa katlma-
syd
105
. III. Selim, hi bir Avrupa devleti tanmadan Fransa'daki yeni rejimi tan
may kabul etmedii gibi, tabiatile ittifaka da yanamad..
Prusya Nisan 1795'te Ble ve Hollanda da Mays 1795'te Lahey barlarn
Fransa ile imza edince, Osmanl Devleti iin sorun kalmyordu. Zira, bu bar ant
lamalar ile Fransa, iki Avrupa devleti tarafndan tannm olmaktayd. Bunun
iindir ki, III. Selim, Fransa'nn gnderdii yeni eli Verninac' resmen kabul etti.
Bu suretle yeni rejim ile Osmanl Devleti arasnda resm mnasebetler balam
oluyordu.
Osmanl Devleti tarafndan tannmakla Fransa, birinci amacna ulam ol
maktayd. Bu sebeple, daha nemli olan ikinci amac, yani bir Fransz-Osmanl itti
fakn gerekletirmek iin harakete geti. Yeniden Osmanl Devleti'ne ittifak tek
lif etti. Avusturya veya Rusya devletlerinden birinin saldrs halinde, Fransa'nn as
ker yardmn ngren bir ittifak tasars zerinde mzakereler devam ederken ve
Osmanl Devleti Fransa'nn byle bir ittifakn msait karlad bir srada,
Napolyon'un Msr seferi, Osmanl Devleti'nin tutumunu radikal bir ekilde dei
tirmesine sebep oldu
106
.
Maamafih, Fransz-Osmanl ittifak sonusuz kalmakla beraber, o tarihe kadar
Osmanl Devleti'nin Fransa'da daimi elisi yok iken, ilk defa olarak Morali Esseyit
Ali Efendi'yi 1797 ylnda Paris'e daimi eli olarak gnderdi.
10
10
Karal, ayn eser, Cilt 5, s. 23.
106
ayn kaynak, s. 23-25.
83
2. NAPOLYON'UN MISIR SEFER VE OSMANLI DEVLET
Fransa ile Osmanl Devleti arasndaki mrasebetlere, Campo Formio antla
masndan sonra phe unsuru girmeye balad. Camo Formio ile Yedi Ada'y alan
Fransa, Arnavutluk"tki faaliyeeri dolaysile Balkanlar'a ayak bas gibi, Osmanl
Devletile de komu oluyordu. imdi Yedi Ada'da zayf bir Venedik'in yerini kuv
vetli bir Fransa alm oluyordu. Bu durum Osmanl Devletinin houna gitmedi. Bu
sebeple, Campo Formio anamas, Osmanl- Fransz mnasebetlerinde bir d
nm noktas tekil eder.
Diar taraftan, Napolyon, Campo Formio ile, Avusturya'ya da Venedik arazi
sinden toprak vermiti. Avusturya bu topraklar almakla, Adriyatik Denizi'ne km
olmaktayd. Bu dahi Osmanl Devletinin houna gitmedi. Bu durumu da yaratan
yine Napolyon, yani Fransa idi.
Bir dier nokta ise, Yedi Ada'ya yerleen Fransa'nn, buradan Mora ve
Arnavutluk halknn bamszlk arzularn kkrtmaya balamasayd. Fransa, bura
larda kendisine bal bamsz devletler kurma peindeydi.
Btn bu gelimeler Osmanl-Fransz mnasebetlerinde yeni bir dnm or
taya kard. Napolyon'un Msr' ele geirmeye kalkmas, barda taran damla
oldu. Napolyon'un 280 paradan kurulan bir donanma ve 38.000 kiilik bir ordu
ile 19 Mays 1798 de Fransa'nn Toulon limanndan hareketle, Malta'y igal edip,
2 Temmuz da skenderiye'ye gelmesi karsnda, Osmanl Devleti'nin artk Fransa
ile ii kalmamt. Kald ki, Fransa, Osmanl Devleti'ni bir takm yalanlarla da oya
lama yoluna gitmitir. Daha Msr seferi iin Toulon limannda hazrlklar yaplr
ken, bu hazrlklarn Msr iin yapld haberleri yayldnda, Osmanl Devletinin
sorusu zerine, Fransz hkmeti, Osmanl elisi Esseyit Ali Efedi'ye, "Toulon ha
zrlklar ngiltere'nin istils iindir" demi
107
ve saf bir adam olan Osmanl elisi
de buna inanarak, stanbul'a bu ekilde rapor yazmt.
Fransa'nn Toulon'daki hazrlklar Rusya'y kukulandrmt. Osmanl
Devleti gibi, Rusya da Fransa'nn Yedi Ada'y almasndan ve Balkanlar'a yaklama
sndan holanmamt. nk Rusya'nn da gz Balkanlar'da idi.
Napolyon'un Msr seferi hazrlklar karsnda tellanan Rusya'nn, daha
1797 yl sonlarndan itibaren, bir yandan Karadeniz donanmasn hazrlarken di
er yandan da Osmanl Devleti ile ittifak abalarna giritii grlmtr
108
. Bu itti
fak sayesinde Rusya, donanmasn Boazlar'dan geirip Akdeniz'e karmay d
nyordu. Rusya, Fransa'nn Osmanl Devleti'ni yakp onun yerine kendisinin
gemesinden korktuu gibi, Toulon'daki hazrlklarn, Ege Denizi ve hatta
Karadeniz'e ynelik olduuna dair sylentiler de kmt.
107
Karal, ayn Kaynak, s. 29.
108
Bak.: Akdes Nimet Kurat, Rusya ve Trkiye, s. 42-42.
19. YZYIL SYAS TARH 1789-1914
84 FAHR ARMAOLU
Osmanl Padiah III. Selim ve devlet erkn, Rusya'nn teebbslerini ekin
genlikle karladlar. Bir defa, Rusya'ya gvenmiyorlard. kincisi, III. Selim ve
Osmanl Devlet adamlarnn Fransa'ya sempatileri vard. Bu sebeple, III. Selim,
"Fransz akz-i ah d eylemedikte sonra Rusya'lmm gemi geirmesi muzrdr" de
mi ve Rusya'nn ittifak tekliflerini nezaketle savmaya almtr
109
. III. Selim,
Fransa'nn, Osmanl dosuundan vazgetiine dair somut iaret olmadka,
Rusya'ya yanamak istemiyordu.
Napolyon'un 2 Temmuz 1798 de skenderiye'ye kmas ile artk zarlar aulm
oluyordu. Osmanl Devleti iin beklemenin anlam yoktu. Bundan dolay, Osmanl
Devleti Rusya ile, istemiye istemiye itdfaka yanat ve ittifak mzakereleri 28
Temmuz'da stanbul'da balad. ttifak grmeleri biraz uzun srd. Zira, ittifak
iin can atan Rusya olduu halde, Fransa'ya kar sevkedecei donanma ve askerin
masrafn Osmanl Devletine yklemek istedi. Tabi Osmanl Devleti de buna ya
namad. te tam bu sradadr ki, Rusya bir olup-bitti yaparak donanmasn
stanbul Boaz nlerine getirdi. Osmanl Devleti bu olup-bittiyi kabul etmek zo
runda kald ve 5 Eyll'de, 11 paralk Rus donanmasnn Bykdere nlerine de
mir atmasna izin verildi
110
. Bu Rus donanmasna bir Osmanl donanmas da katla
rak, Mora ve Arnavutluk kylarn Franszlara kar savunmak ve Yedi Ad a'yi geri
almak zere, bir Trk kaptannn komutasnda 19 Eyllde stanbul'dan hareket
etti. Bu ekilde, daha ittifak antlamas imzalanmadan iki devlet fiilen ittifak etmi
olmaktaydlar. Bundan daha nemlisi, tarihte ilk defa olarak Rus donanmas
Boazlar'dan geip Akdeniz'e kyordu.
ttifak antlamas 23 Aralk 1798 de imzaland
111
. Bu ittifak antlamas 14
maddelik ak bir ksm ile bir gizli ksmdan ibarettir. Ak ksmnda, "ibu tedafi
ittifak hasebiyle beyinlerinde hsl olacak rabta ol mertebede ka\i ve mstahkem
ola ki bir tarafn dostu taraf- aharn dahi dostu ve kezalik bir cibin dman c-
ib-i aharn dahi dman ola "denilmek suretiyle, antlamann klsik bir ittifaktan
ibaret olduu belirtilmekteydi. Ve ayn zamanda bir savunma ittifakyd. Ayrca,
ittifakn bu nitelii dolaysile, ngiltere, Prusya ve Avusturya gibi devletlere de ak
olduu da belirtilmekteydi.
ttifak antlamasnn gizli ksmna gre de, sava devam ettii srece Rus sava
gemileri Boazlar'dan serbeste gemekle beraber, bu gei, bar zamannda da
gei iin Rusya'ya herhangi bir hak iddiasna dayanak tekil etmeyecekti. Ne var ki,
109
Karal, ad geen eser,. Cilt 5, s. 31.
110
Prof. Karal 5 Eyll tarihini vermekle beraber, Prof. Kurat bu tarihi 31 Austos olarak
zikretmektedir.
111
ttifakn metni: Mecmua-i Muahedat, Cilt 4, stanbul, Ceride-i Askeriye Matbaas, 1298, s. 14-19;
Erim, Devletleraras Hukuku ve Siyas Tarih Metinleri, s. 197-200; Noradounghian,, Recueil d'Actes..,
Tome II, p. 24-27; ngilizce tercme metin: J.C. Hurewitz, The Middle East and North Africa in World
Politics-A Documentary Record, New Haven and London, Yale University Press, 1975, Vol. I, p. 127-132.
19. YZYIL SYAS TARH 1789-1914 85
Rusya bundan sonra, Osmanl Devleti'nin glklerinden ve zayflndan yararla
narak, bu geici hakk daimi bir hak haline getirmeye alacakr.
Yine ittifakn gizli ksmna gre, (Mad.4), iki devlet Karadeniz'i kapal bir de
niz olarak tandklarn ve bu denize girmeye alacak baka devletlerin sava ge
milerine, btn kuvvetlerde kar koyacaklarn belirtiyorlard.
8 yl iin imzalanm olan bu ittifakn nr uzun olmad. Bir sre sonra, iki
devletin mnasebetleri yeniden bozuldu.
Rusya'dan sonra Osmanl Devleti 5 Ocak 1799'da ngiltere ile de ittifak imza
lad
112
. Mamafih ngiltere de, ittifakn imzasndan bir ka ay nce de Osmanl
Devleti'ne yardm etmi ve Amiral Nelson komutasndaki bir ngiliz donanmas 1
Austos 1798 de Ebuhr'da (Abukir) Fransz donanmasna saldrarak, bu donan
may yoketmi ve Napolyon'u nemli bir deniz desteinden yoksun brakmtr.
Bundan dolaydr ki, daha sonra Napolyon, "Denizlere hkim olabilseydim, btn
Dou'nu da hkimi olabilirdim"
113
diyecektir.
Osmanl-Rus ittifak gibi 8 yl iin imzalanm olan Osmanl-ngiliz ittifak ile
de ngiltere, Osmanl Devletile Rusya arasnda imzalanm olan ittifaka katlmak
tayd. Bu sebeple, Osmanl-Rus ittifakndaki maddeler ve taahtler, ifade ekli
farkl olmakla beraber, hemen hemen aynen Osmanl-ngiliz ittifaknda da tekrar
edilmekteydi. u anlamda ki, taraflar karlkl olarak birbirlerinin toprak btn
lklerini garanti ediyorlard. Bundan dolay, ngiltere, Fransa'nn Msr'dan ka
rlmas iin donanmasile Osmanl Devleti'ne yardm edecek ve Osmanl Devleti de
Fransa'ya kar hem deniz ve hem de kara kuvvetlerini kullanacakt. Ayrca,
Osmanl Devleti, ngiltere'ye de her trl yardm yapmay vaad ediyordu.
Osmanl-ngiliz ittifak ile ngiltere, Babakan William Pitt tarafndan 1791 de
ortaya alan, Osmanl mparatorluu'nun toprak btnln ve varln koruma
politikasn ilk defa olarak uygulama alanna geirmi olmaktayd. Keza, Osmanl
Devleti de, kendisine ynelen bir d tehlike ve tehdide kar, baka bir devlete da
yanmak suretile bir "denge" kurma politikasna, Osmanl-Rus ve Osmanl-ngiliz it
tifaklar ile balam olmaktayd. Fakat bu iki unsurdan devaml olan ngiltere ola
cak ve iki devletin bu karlkl politikalar 1878 e kadar devam edecektir.
Nitekim, Osmanl Devletile ngiltere arasndaki bu yaknlama sonucudur ki,
iki devlet arasnda, ticar mnsebetlerde de bir gelime olmu ve Padiah III.
Selim , 30 Ekim 1799 tarihli bir ferman ile, ngiliz ticaret gemilerine Karadeniz'de
112
13 maddelik Osmanl-ngiliz ittifaknn metni : Mecmun-i Muahedat, Cilt 1, s.262-266; Erim, a d
geen eser, s. 201-204; Noradounghian, Recueil d'Actes......... Tome II, p. 28-31; ngilizce tercme medn
; Hurewitz, The Middle ast....,Vol. I, p. 132-133.
113
Mmorial de Sainte -Hlne Tome 5, p. 75 .
86 FAHR ARMAOLU
dolama ve caret yapma yetki ve izni vermitir
114
. Byle bir izin ilk defa olarak
Ingiltereye verilmekteydi
115
,
Osmanl-ngiliz ittifakndan sonra, Osmanl Devleti 21 Ocak 1799 da ki-Sicilya
Krall ile de bir ittifak imza etti
110 117
. ki-Sicilya Krall'n Osmanl Devletile byle
bir ittifaka sevkeden sebep, antlamann 1. maddesinde belirtildii zere,
Napolyon'un talyay ve Malta adasn igal etmesinin bu devlette uyandrd endi
eydi. Bunun arkasndan Napolyon'un Msr' da ele geirmeye kalkmas, phesiz
Fransa'y akdenizde byk bir g haline getirecekti. Zaten, ngiltere'yi de hare
kete geiren sebep, Fransa'nn Akdeniz'e egemen olup, ngiltere'nin Hindistan
Yol'nu kesmesi ihtimali ve tehlikesiydi. Ksacas, sorun sadece bir Msr konusu
deil, bir Akdeniz egemenlii sorunu idi.
unu da belirtelim ki, Osmanl Devleti'nin, Rusya, ngiltere ve ki-Sicilya
Krall ile imzalad ittifaklarla meydana gelen "Drtl ttifak", 19. yzylda r
nekleri daha da grlecek olan garip bir ittifak sistemiydi. nk, bu sistem, bir
birinin can dman saylabilecek devletlerin ittifakyd. Bir ngiltere-Rusya bir
Osmanl-Rusya mnasebetlerinin gereine bakldnda, bu ititfaklarn uzun
mrl olamayaca batan belliydi. Nitekim yle de oldu
n
. Baka bir deyile, bu
ittifaklar "eyann tabiatna aykryd". Ne var ki, Napolyon'un ve htill Fransas'nn
dourduu her biri iin ciddi olan tehlike, bu "dman kardeler birlii"nin ortaya
kmasna sebep oldu.
Osmanl Devleti, her eye ramen, bu ittifaklar sistemi ile, Fransa'nn eline
gemi olan topraklarn kurtarmaya muvaffak oldu. Ortak Osmanl-Rus donan
mas Yedi Ada'y, Fransa'nn elinden ald. Yedi Ada daha nce Osmanl Devletinin
topra deildi. imdi Fransa'nn elinden alnan bu topraklarn durumu ne ola-
caku? Osmanl Devletile Rusya arasnda 21 Mart 1800 tarihinde imzalanan bir an
lama Yedi Ada'nn (Cezayir-i Seb'a) durumunu u ekilde tesbit etti
118
: Yedi Ada,
Osmanl Devleti'nin himayesinde bir Cumhuriyet oluyordu ve Osmanl Devletine
ylda bir 75.000 kuru deyecekti. Dier taraftan, Rusya, bu Cumhuriyet'in top
rak btnln garanti ediyordu. Ayrca, Venedik'ten ayrlan Preveze, Parga,
114 F
er
ma
m
n ngilizce metni: Hurewitz, The Middle East..., Vol. I, p. 141; Noradounghian, Recueil
d'Actes..., Tome II, p. 335-36.
110
Bundan sonra, ngiltere'yi, 1802 de Fransa, 1806 da Prusya, 1827 de sve, Norve ve spanya,
1830 da Amerika, 1833 de Toskana ve 1838 de Belika takip etmitir. 1856 da ticaret gemilerinin
Karadenize serbest geii milletleraras ilke haline getirilmitir.
1Ul
Bu ittifakn metni: Mecmua-i Muahedat, Cilt 2, s. 65-68; Noradounghian, Recucil d'Actes...,
Tome II- p. 32-34 .
117
Do. Enver Ziya Karal, Fransa-Msr ve Osmanl mparatorluu, 1797-1802, stanbul
niversitesi Yayn, 1939, s. 103.
118
"Les Iles Ioniennes" denen Yedi Ada'ya dair bu 12 maddelik anlamann metni: Mecmua-i
Muahedat, Cilt 4, s. 28-34; Erim, ad geen eser, s. 2207-211; Noradounghian, Recueil d'Actes..., Tome
II- p. 36-40.
19. YZYIL SYAS TARH 1789-1914 87
Vanitza ve Butrinto gibi Arnavutluk kylarna yakn adalar Osmanl Devletine ilhak
edilecekti.
ngiliz ittifaknn salad faydaya gelince: Daha ittifaktan nce ngiliz do
nanmasnn Ebuhr'da Fransz donanmasn yok etmesiyle, ngiltere gerekten b
yk bir yardm yapm. Bunu yukarda belirttik. Osmanl Devleti ise, yeni kurul
mu bulunan Nizam- Cedit askeri ile iki ay Akk'y Napolyon'a kar baar ile sa
vunmakla Napolyon'un daha yukar kmasn nlemi ve Napolyon'u geri ekil
meye mecbur brakm. Mamafih , Akk savunmasnn dayanmasnda, ngiliz ve
Osmanl donanmasnn denizden yapt yardmn byk rol olmutu.
Napolyon 1799 Austosunda Fransa'ya dnerken, Fransz kuvvetlerini Msr'da
brakmt. Lkin bu kuvvetler, Msr'a km olan Osmanl kuvvetlerde 1801 yl
nn Mart ve Nisan aylarnda yaptklar muharebelerde yenildiler. Napolyon Paris'te
Konsllk rejimini kurup, tekrar Avrupa ile savaa baladndan, Msr cephesini
tasfiyeye karar verdi ve 25 Haziran 1802 de Paris'te, Fransa ile Osmanl Devleti ara
snda bar imzaland
119
. lgintir, bu bar antlamasnn ilk maddeleri, Fransa'nn,
Osmanl mparatorluu'nda imdiye kadar sahip olduu btn kapitlsyon hakla
rnn aynen devam edeceini belirtmekteydi. Napolyon buna ok nem vermiti.
Dier taraftan, antlamann 5. maddesi ile de, Osmanl Devleti ve Fransa, birbirle
rinin toprak btnlklerini karlkl olarak garanti etmekteydiler. Yalnz, antla
maya eklenen bir gizli maddeye gre
120
, taraflar toprak btnlklerini karlkl
olarak garanti etmekte iseler de, Fransa'nn herhangi bir devletle yapaca savaa,
Osmanl Devleti, kendisi isterse katlacaku Yani, Fransa'nn toprak btnln
garanti etti diye, Osmanl Devleti'nin, Fransa'nn herhangi bir devletle yapaca sa
vaa girme zorunluu yoktu.
Paris Antlamasnn 4. maddesi ile de Osmanl Devleti, 27 Mart 1802 de
ngiltere ile Fransa arasnda imzalanm olan Amiens bar'm da aynen kabul et
mekteydi. Daha nce de belirttiimiz gibi, Amiens barnn baz maddeleri ile
ngiltere ve Fransa Osmanl mparatorluu'nun toprak btnln kabul etmi
lerdi. Osmanl Devleti'nin Paris Antlamas ile Amiens Bar'n kabul etmesinin
sebebi buydu. Nitekim, ilgintir, daha Osmanl-Fransz bar imzalanmadan nce,
Osmanl Padiah III. Selim'in 13 Mays 1802 (11 Muharrem 1217) tarihli bir fer
man ile Osmanl Devleti, "ngiltere Kral Majesteleri'nin mttefiki olarak" Amiens
Bar'n kabul ve ona kaldn bildirmiti
121
.
Mamafih, Osmanl Devleti'nin Msr'a kavumas hemen mmkn olmad. Zira
imdi ngiltere, Hindistan yolu zerinde bulunan Msr'n, kendisi iin arzettii
119
Bar antlamasnn metni: Mecmua-i Muahedat, Cilt 1, s. 35-38; Erim, ad geen eser, s. 213-
217; Noradounghian, Tome II, p. 51-53; I Iurewitz, Vol. I- p. 155.
120
Gizli maddenin metni: Erim, s. 217; Noradounghian, Tome II, p. 53-54; Hurevvitz, The Middle
East..., Vol. I, p. 155 .
121
Fermann metni: Noradounghian, Tome II, p. 50-51.
88 FAHR ARMAOLU
nemi anlam ve buradan kmak istemiyordu. ngiltere, Msr'da Klemenleri tu
tarak Msr'a yerlemeye niyetleniyordu. ngiltere bu amacna, 1882 de Msr' igal
etmek surenle ulaacaktr. Bundan dolay, Msr'n Napolyon'dan kurtarlmasndan
sonra, Osmanl-ngiliz mnasebetleri bozuldu. Osmanl Devleti, iki yl kadar ura
tktan sonra, nihayet 1803 ylnda ngilizlerin de Msr'dan ekilmesini salayabildi.
3. NAPOLYON'UN MISIR SEFERNDEN SONRA OSMANLI-RUS
MNASEBETLER
Osmanl-Fransz barnn imzasndan sonra iki devlet arasndaki mnasbetler
dzeldi. Napolyon, 1804 de nc Koalisyon savalarna balaynca, Osmanl
Devletini ittifakna almak istedi. Fakat Osmanl Devleti yneticilerinin Fransa'ya ve
Napolyon'a kar gvenleri sarslmt. Kald ki, III. Selim, Fransa'nn ittifakna gi
rerek Osmanl Devletini bir savaa sokmak da istemiyordu. Nihayet, Osmanl
Devleti'nin mttefiki olan Ingiiltere ve Rusya'nn Osmanl Devleti zerindeki bask
lar da arlamaya balamt. nk her iki devlet de, sekizer yl iin imzalanm
olup srelerinin bitmesi yaknlamakta olan 1798 ve 1799 ittifaklarn yenilemek is
tiyorlard.
Kald ki, arada patlak veren bir takm anlamazlklar sebebile, Osmanl
Devleti'nin Rusya ile mnasebetleri de gerginlemeye balamt.
Anlamazlklarn birincisi Yedi Ada yznden kt. Yedi Ada hakknda imza
lanm olan 21 Mart 1800 tarihli anlamaya gre, Rusya, Yedi Ada'da bulunan 3.000
kadar askerini ay iinde geri ekecekti. Halbuki Rusya, bu askerini geri ekmek
yle dursun, aksine, bu adalara yeni kuvvet evketrneye balad. Yani Rusya bu ada
lar terketmek niyetinde deildi.
ikinci anlamazlk, 1798 ittifaknn uygulanmasndan dodu. Bu ittifak ant
lamas, Rus sava gemilerinin Boazlar'dan geiine ait baz esaslar tesbit etmiti.
Fakat bu gemiler, Boazlar'dan, andamada belirtilen kurallara hi uymadan gei
yapyorlard. Mesel Rus gemileri gelip Bykdere nlerinde demir atyor ve asker
ler karaya kp, stanbul iinde serbest serbest dolayorlard. Bu da Osmanl
Devleti'nin hi houna gitmiyordu.
Nihayet, bir baka olay da, Osmanl Devleti'nin hem Rusya ve hem de ngiltere
ile mnasebetlerini bozdu. Napolyon, 2 Aralk 1804'de mparatorluunu iln et
miti. Osmanl Devleti Napolyon'un bu yeni nvann tanmak istiyordu. Yukarda
da belirtiimiz zere, Napolyon, Msr seferinden sonra Osmanl Devleti'nin dost
luunu kazanmak iin her trl abay harcyordu. III. Selim'e mektuplar yaz
yordu. Hele mparator olduktan sonra, III. Selim'e imzal bir resmini gndermesi,
Padiah son derece memnun etmiti.. Padiah, Sadrazama yazd bir hatt huma-
yun'da, "Benim vezirim. Avrupa'da dost dosta tasvir hediye eylemek mutena dettir.
Sen bilmezsin. Hele bu muameleden memnunum"
122
diyordu.
122
Karal, Osmanl Tarihi, Cilt 5, s. 50.
19. YZYIL SYAS TARH 1789-1914 89
Lkin, ngiltere ve Rusya, Osmanl Devleti'nin, Napolyon'un mparator nva-
nn tanmak istemesine iddetle kar ktlar. zellikle, Rusya. nk, Rusya bir
yandan Fransa ile sava halinde iken, te yandan da Osmanl Devleti'nin mttefiki
bulunuyordu. ngiltere ise, 1803'de Fransa ile nc Koalisyon savalarna bala
dnda, Osmanl Devle 20 Eyll 1803 de yaynlad bir deklrasyonla
123
, tarafsz
ln iln etmiti. Bu srada kaleme alman bir belgede, Osmanl Devleti'nin Rusya
ve ngiltere'ye kar bak u ekilde belirtilmekteydi: "Rusyalunu tavr hareketi ve
iine elvermeyen maddelerde Devlet-i aliyyeye ettii muamelt meydanda durur
iken, Rusyalu mttefikimizdir deyu andan emin olmak mugayir-i dirayet zahir ve
ayan ve ngiltere (dahi), hasbelmevki Devlet-i aliyyenin dost- kadmi iken, muah
har an Hind alkas takarrbiyle Msr'a kanca ilitirmek ve Malta'y elinden kar
mamak usullerine teebbs... ve Fransalu'nu Msr'a s-i kast vardr, andan mu
hafaza edeyim deyu kendisi Msr'dan iliiini kesmemek ister"
124
ngiltere ve Rusya'nn tehditleri karsnda, Osmanl Devleti, Napolyon'un
mparatorluunu tanmaktan vazgeti. Bu ise, Fransa ile mnasabetlerinin bozul
masna sebeb oldu ve Fransz elisi stanbul'u terketti. Bylece ngiltere ile
Rusya'nn istedii oluyordu.
Osmanl Devleti'nin yalnzlndan istifade etmek isteyen Rusya, bu sefer, 1798
ittifaknn yenilenmesinde srar etmeye balad. Osmanl Devleti, imdi bir de
Rusya ile sorun karmamak iin, aresiz bu basklara boyun edi ve 24 Eyll 1805
de, "can dman" telkki eyledii Rusya ile alt yl iinde ikinci ittifak imza etti
125
.
15 maddelik ak ksm ile 10 maddelik gizli ksm bulunan bu ittifak
126
, tad
yeni hkmlerle, 1798 ittifaknn bir hayli ilerisine gidiyordu. ttifak antlamasnn
ak hkmlerinde fazla bir ey yoktu. Buradaki maddelere gre, taraflardan biri
bir saldrya urayacak olursa, dier taraf, saldrya urayan tarafn uygun grecei
ekilde, ya asker yardmda veya para veya mal yardmnda bulunacaktr. Mamafih,
saldrya urayan taraf, dier tarafn da savaa katlmasn isterse, o taraf da savaa
katlacaktr. Bu erevede, taraflar, birbirlerinin toprak btnlklerini de garanti
etmekteydiler.
Fakat asl nemli hkmler gizli ksmda bulunmaktayd. Gizli ksmn, 1 .
maddesine gre, Avrupa devlederi Fransa'ya kar birleip, buna Rusya da katlrsa,
Osmanl Devleti de bu birlemeye katlacak veya hi deilse, Rusya'ya kara ve deniz
kuvvetlerde veya mal yardmda bulunacakt. Rus sava ve ticaret gemilerinin
Boazlardan gemesine izin verecekti.
123
Deklrasyonun metni: Noradounghian, Tome II- p. 69-70 .
124
Karal, ayn eser, s. 48-49.
120
Kurat, Rusya ve Trkiye, s. 49-50 .
126
ttifakn tam metni: Mecmua-i Muahedat,, Cilt 4, s. 35-46; Erim, s. 221-232; Noradounghian,
Recueil d'Actes..., Tome II- p. 70-77; Hurewitz, The Middle East.., Vol. I, p. 163-167.
90 FAHR ARMAOLU
Antlama'nn S. maddesine gre de, Venedik Cumhuriyetinden ayrlan ve
Osmanl snrlarna kalan "Arnavut lkeleri halklar"nm huzur ve refahn sala
may taahht eden Osmanl Devle, stanbul'daki Rus elisinin bu konudaki m
dahalelerine izin ve imkn vermekteydi.
4. maddeye gre de, talyan yarmadasnn durumu dolaysile Rusya Yedi
Ada'daki askerini muhafaza ediyor ve buradaki askerini zaman zaman deitirmek
bahanesile, sava gemilerinin bar zamannda da Boazlar'dan gemesi hakkn
elde ediyordu.
7. madde ile de, Karadeniz kapal bir deniz saylyor ve Boazlarn da kapal
lk ilkesi tekrar vurgulanyordu. Osmanl Devleti Boazlar'dan hi bir devletin sava
gemisini geirmeyecekti. Eer herhangi bir devlet, Boazlardan sava gemisi ge
irmeye teebbs ederse, Osmanl Devleti ile Rusya, bu saldrya beraberce kar
koyacaklard.
1805 Osmanl-Rus ittifak ile, Rusya iki nemli avantaj elde etmi olmaktayd.
Birincisi, Boazlar'dan hi bir devletin sava gemisinin gemesine izin verilmez
iken, Yedi Ada durumunu bahane eden Rusya'ya, bar zamannda da donanmasn
Boazlar'dan geirmesine izin verilmekteydi. kincisi ise, Boazlarn kapall il
kesine ramen, herhangi bir devletin bu ilkeyi bozmaya teebbs etmesi halinde,
Boazlarn ortak savunmas ngrlmek suretile, Rusya Boazlar zerinde, dier
devletlere nazaran stn bir durum salamaktayd.
Bu ittifakn imzasndan bir ka ay sonra Napolyon'un Austerlitz Zaferi'nin (2
Aralk 1805) haberi geldi. Osmanl Devleti, bu ittifak yapmadan nce, biraz daha
direnip beklemediine piman oldu. Lkin i iten gemiti. Mamafih, bu ittifak
uzun mrl olmad. Ancak bir yl kadar yrrlkte kald ve Osmanl Devleti
Rusya ile savaa tututu.
Osmanl Devleti, Avusturya ile Fransa arasnda Presburg bar'nm imzas ze
rine, hemen Napolyon'un imparatorluk nvann tand. Bunun arkasndan,
Fransa ile Rusya arasnda bar grmeleri yaplacan haber alnca, bu grme
lere katlmak ve Fransa ile Rusya arasnda imzalanacak bara, Osmanl
mparatorluu'nun toprak btnln garanti eden ve 1805 Osmanl-Rus ittifa
kn ortadan kaldran hkmlerin konmasn salamak zere bir elisini hemen
Paris'e yollad. Lkin, 1806 Maysnda balayan Fransz-Rus grmelerine,
Osmanl elisinin kalmasna izin verilmedii gibi, Fransa ile Rusya arasnda tesbit
edilen bar esaslarn Rus ar kabul etmediinden, grmeler sonusuz kalm
oluyordu. Bu suretle Osmanl Devleti, 1805 ittifakn ortadan kaldrmak iin yap-
bu teebbsten bir sonu elde edemedi.
Bununla beraber, bir ka ay sonra, Eflk ve Budan meselesinden Osmanl-
Rus mnasebetleri gerginleip, iki devlet arasnda sava knca, tabiatile, 1805 itti
19. YZYIL SYAS TARH 1789-1914 91
fak da artk geerliliini yitirmi oluyordu. Bylece, ikinci Osmanl-Rus ittifak bi
rincisine oranla ok ksa mrl oldu.
4. 1806-1812 OSMANLI - RUS SAVAI
Osmanl-Rus sava, Eflk ve Budan yznden kt. lgintir, 1805 Osmanl-
Rus ittifak grmeleri srasnda, Rusya, Eflk ve Budan beylerinin, Rusya'nn
onay olmakszn azledilemiyecei hususunda da istekte bulunmu ve bu istek
"Devlet-i aliyye'yi kltc mahiyette bulunarak" reddedilmiti
12
Ne var ki,
Rusya'nn bu ilgi ve terikinden cesaret alan Eflk ve Budan beyleri bir ayak
lanma hareketine de hazrlanmaktaydlar. Bu durumu farkeden Osmanl Devleti,
24 Austos 1806'da bu beyleri azletti. Bu olay zerine, Osmanl Devleti, hem
ngiltere'nin ve hem de Rusya'nn basks alunda kald. ngiltere de Rusya'y des
tekliyordu. nk Fransa'ya kar sava devam etmekteydi. Hele Rusya'nn 29
Eyll'de Osmanl Devleti'ne bir ltimatom vererek, azledilen beylerin grevlerine
iade edilmesini istemesi zerine balayan grmelerden de bir sonu kmamas
zerine, Osmanl Devleti, 15 Ekim 1806 da, Rusya'nn isteini kabul ederek, Eflk
ve Budan beylerini tekrar grevlerine dndrd.
Fransa bu srada Osmanl Devleti'ni Rusya'ya kar direnmeye tevik etmitir.
Fransa'nn istedii, Osmanl Devletile Rusya arasnda savan kmas ve Osmanl
Devleti'nin bir ksm Rus kuvvetini kendi zerine ekerek Fransa'nn, Rusya ile sa
vandaki ykn hafifletmesiydi. Fakat Padiah III. Selim, Devlet'in asker ve mal
durumu dolaysile savaa tarftar deildi. Bu sebepten de, azledilen Eflk ve Budan
Beyleri grevlerine iade edildi. Bu, Fransa iin byk bir felket Ruslar ve
Ingilizler iin ise, bir diplomasi zaferiydi
127 128 *
.
Fakat buna ramen, 10 Kasm 1806 da Rus ordusu Dinyester nehrini geerek
Trk topraklarna girdi ve Eflk ve Budan' igal etti. Osmanl Devleti Rusya'ya
sava iln etmekte tereddt ediyordu. Bu srada Napolyon'un 14 Ekimde Jena za
ferinin haberi geldi. Napolyon, III. Selim'e mektuplar yollayarak, Osmanl
Devleti'ni savaa tevik ediyordu. stanbul'daki Fransz elisi Sebastiani de,
Osmanl Devleti'ni savaa sokmak iin btn gayretini sarfetmekteydi. Nihayet
Osmanl Devleti sava iln etmeye karar verdi ve 24 Aralk 1806 da Rusya'ya sava
iln etti.
Sava kmas zerine Osmanl Devleti, 3 Ocak 1807 de Avrupa devletlerine
verdii notalarla, kendisinin Rusya'ya sava iln ettiini bildiriyor ve ayn zamanda
da, esasen kendisine tbi olan Yedi Ada Cumhuriyeti'nin Rusya tarafndan himaye
sini kabul etmediini tebli ederek, Yedi Ada zerindeki kontroln, teorik olarak
da olsa, tekrar tesis ediyordu.
120
127
Kurat, Trkiye ve Rusya, s. 49.
128
Karal, Osmanl Taihi, Cilt 5, s. 51.
120
Notalarn metni: Noradounghian, Recueil d'Actes..., Tome II, p. 79-80 .
92 FAHR ARMAOLU
Osmanl Devleti'nin Rusya ile savaa tutumas, ngiltere'yi harekete geirdi.
ngiltere, Fransa'ya dost olanlara dman ve dman olanlara kar da dost olma
yolundaki tutumunu srdrdnden
130
, Napolyon'a kar sava yapan Rusya'nn
iki cepheli bir sava karsnda kalmasndan holanmad. Osmanl-Rus sava,
Rusya'nn Napolyon'a kar mcadelesini zayflatabilirdi. Bu sebeple, Rusya ile yap
t sava durdurmas iin Osmanl Devletine bask yapmaya karar verdi. Osmanl
Devleti'nden, 1799 ittifaknn yenilenmesini, Osmanl donanmasnn ve
Boazlar'n ngiltere'ye teslim edilmesini, bar yaplncaya kadar da Eflk ve
Budan'n Rusya'da kalmasn istedi. Buna karlk, Bender ve Hotin kalelerinin
Rusya'dan geri alnmasna ngiltere'nin kefil olacan syledi
131
. Osmanl Devleti
bu istekleri kabul etmedii takdirde, Bozcaada nlerinde bekleyen ngiliz donan
masnn anakkale Boazndan ieri gireceini bildirdi.
Osmanl Devleti, Fransa Bykelisi Sebastiani'nin de tevikleri ile,
ngiltere'nin isteklerini 25 Ocak 1807 de reddedince, ngiliz elisi stanbul'u ter-
kedip, Bozcaada nlerinde bekleyen ngiliz donanmasna gitti. Nitekim, 11 para
lk ngiliz donanmas, 18 ubat 1807 de anakkale Boaz'ndan ieri girdi. Nara
Burnu'nda bulunan 6 paralk Osmanl Doanmasndan 4 tanesini yakp, iki tane
sini de yanna alarak 19 ubat gn Yedikule aklarnda demir att. ngiliz do
nanmasnn stanbul nlerine gelmesi, Osmanl Devlet ricalini ve stanbul halkn
korkuttu. nk imdiye kadar hi bir dman gemisi stanbul nlerine kadar ge
lememiti. Fransz elisi Sebastiyani de bu durumdan korktu. nk, ngiltere ile
Osmanl Devleti arasnda bir sava karsa, bu sefer Osmanl Devleti iki cepheli bir
sava karsnda kalacandan, Rusya rahayacakt. Bununla beraber, Sebastiani
pasif kalma tarafls da deildi. Saray ve Bb- Al'yi cesaretlendirmek ve direnmeye
tevik etmek iin her abay harcad. Sebastiani yle diyordu: "ngiliz gemileri
iinde kara birlikleri yoktur ki, stanbul'u ele geirme ihtimali olsun. Onlarn do
nanmas, yapsa yapsa, stanbul'un baz yerlerini yakabilir. Kald ki, zaten stanbul
yer yer, zaman zaman, kazalar sonucu yanmaktadr. ngilizlerin bu teebbsnden
Devlet-i Aliyye'ye byk zarar gelmez. Tersine, on bir paradan mrekkep bir ngi
liz donanmasndan korkulup da onlarn isteklerine boyun eilir ve yenilgi altnda
bir anlama yaplacak olursa, pek byk bir nakse ve Saltanat- Seniyenin onuru
nun krlmasna yol alm olur"
132
.
Bunun zerine Osmanl Devleti direnmeye karar verdi ve stanbul'un savu
nulmas hazrlklarna baland. Bu hazrlklara btn stanbul da halk da kauld.
Yedi Kule'den Sarayburnu'na ve Kadky'den Uskdara kadar btn kylarda is
tihkmlar kazld. Osmanl donanmas gl bir ekilde donald.
130
Mustafa Nuri Paa Netayic l-Vukuat (Sadeletiren Prof. Dr. Neet aatay), Ankara, Trk
Tarih Kurumu Yaym, 1980, Cilt III-IV, s. 211 .
131
ayn eser, s. 211.
132
ayn eser. s. 212-213 .
19. YZYIL SYAS TARH 1789-1914 93
Bu durum karsnda, ngiltere isteklerini biraz daha hafflleterek tekrarlad
ise de, Osmanl Devleti yine reddetti. Bu durmda, ngiliz donanmas komutan
stanbul nlerinde daha fazla kalmay tehlikeli bularak, stanbul'dan ayrld. 2
Martta anakkale Boaz'ndan geerken de, Osmanl deniz kuvvetleri iki ngiliz
frkateyn'ini baUrd ve dierlerini de yaralad. Bylece ngiltere, Osmanl Devleti
zerinde yapt hem siyas ve hem de asker baskda baarszla uram olmak
tayd.
ngilizler, stanbul nlerinde uradklar baarszl temizlemek iin Msr'a
bir karma yapmaya karar verdiler. 17 Mart 1807 de 7-8 bin kiilik bir kuvveti ka
raya kararak skenderiye'yi almaya muvaffak oldular. Fakat Mehmet Ali Paa,
1807 Eyllnde ngilizleri teslim olmaya mecbur brakt. Bylece ngilizlerin Msr
maceras da bir sonu vermemi oluyordu.
Osmanl Devleti'nin ngiltere karsnda direnmesi gerekten ie yarad.
nk, Napolyon 14 Haziran 1807 de Friedlandda Rusya'y yenince, iki devlet ara
snda Tilsit'de bar grmeleri balad. Lkin Tilsit grmeleri srasnda
Osmanl Devlende iki nemli i olay meydana geldi.
Birinci olay, III. Selim'in tahttan indirilmesi ve ldrlmesidir. Padiah III.
Selim, Kabak Mustafa adnda birinin nclnde, 1807 Maysnda, yenierilerin
kard ayaklanmann sonunda tahttan indirilmi ve yerine IV. Mustafa Padiah
yaplmtr. Bu ayaklanmann altnda, III. Selim'in kurduu yeni bir asker tekilt
olan Nizam- Cedit olay yatmaktadr. Esasnda, "Nizam-i Cedit", III. Selim'in,
Osmanl Devleti'ni Avrupa'nn ilim, sanat, tarm, ticaret ve medeniyette yapu iler
lemelere ortak yapmak iin giritii yenilik harekederinin btndr
133
. Fakat ie,
ilk nce, Avrupa usullerine gre, yeni ve 12.000 kiilik bir asker kuvvetin kurul
mas ile balanmtr ki, bu kuvvete Nizam- Ceditaskeri denmekteydi. Ne var ki,
bu yeni asker tekilta, toplumun her kesiminden, halktan ve yenierilerden
baka, devlet adamlarndan bile tepkiler geldi. Devlet adamlar ile st kademe y
neticilerinin tepkileri ise, zellikle d politika alannda, III. Selim'in, "Bu i, sudur
denilen adamlarn bilecei i deildir" deyip, bir takm bilim adamlarn ve yneti
cileri kendiliinden ortaya kan adamlar diye niteleyip, kendi bana karar verme
sinden ve Padiah'n, bilgili ve gl sadk bir yardmcsnn olmamasndan kay
naklanmaktayd
134
.
Yeni Padiah IV. Mustafa'nn ilk ii ise, Nizam- Cedit tekiltn kaldrmak
oldu
135
.
133
Karal, Osmanl Tarihi, Cilt 5, s. 61.
134
Bak.: Netayic l-Vukuat, Cilt 1II-IV, s. 214-215.
130
Camilerde mollalar Nizam- Cedit aleyhtarlm u szlerle ifade etmekteydiler: "Askere setre
pantolon giydirip imnna halel getiren, nlerine muallim diye Frenkleri dren Padiaha elbette
Allah terfikini ok grr. Hdimlharemeyn nvanna liyakati olmadn bu suretle meydana karr".
(Karal, Osmanl Tarihi, Cilt 5, s. 78).
94 FAHR ARMAOLU
kinci olay ise, birincinin devam olup, IV. Mustafa'nn tahttan indirilip II.
Mahmut'un Padiah olmasdr.
Gericilerin ve yobazlarn ayaklanp duruma hkim olmalar zerine, devletin
baz ileri gelenleri, yenilik taraftar ve Nizam- Cedit In destekleyicisi, Rusuk Ayan
Bayraktar (Alemdar) Mustafa Paa'nn yanna snmlard. Bayraktar Mustafa
Paa, stanbul'da olup bitenleri bir sre seyrettikten sonra, yanndakilerle (bunlara
Rusuk Yaran denir) beraber ve bir ksm askeri kuvvetle, 1808 Temmuzunda
stanbul'a yrd. stanbul'a giren Bayraktar Mustafa IV. Mustafay tahttan indirip,
II. Mahmudu tahta kard. Esasnda, Bayraktar, III. Selim'i tekrar tahta karmak
istiyordu. Lkin, durumu farkeden IV. Mustafa, Bayraktar'n kuvvetleri gelmeden,
III. Selim'i ve ehzadesi Mahmudu ldrme vermi ve III. Selim haremde iken
harerlenerek ldrlmtr. Cariyeler ahzade Mahmud'u karmaya muvaffak
olduklarndan, Mahmud, II. Mahmud nvan ile Padiah olmutur. II. Mahmud
1839 ylna kadar hkmdarlk yapacaktr.
II Mahmud, Bayraktar Mustafa Paa'y Sadrazam yapt. Fakat Bayraktar'n sad
razaml uzun srmedi. Yenieriler 1808 Kasmnda yeniden ayaklandlar ve Bb-
Al'yi bastlar. Bu baskn srasnda Bayraktar Paa, binann mahzenine inerek ken
disini savunmak istedi ise de, baarl olamyacan anlyarak, odada bulunan ce-
paneyi ateleyip intihar etti. II. Mahmud bu ayaklanmay basurmaya muvaffak oldu
ve derhal IV. Mustafa'y ldrterek, tahtta yalnz kald.
Belirttiimiz gibi, btn bunlar olurken, Rusya ile Fransa arasnda 1807 Tilsit
ve 1808 Erfurt anlamalar olmutu. Tilsit'te Fransa, "mttefiki'
1
Osmanl Devleti'ne
ve Rusya da mttefiki ngiltere'ye ihanet etmekte tereddt gstermemilerdir.
Tilsit'de, yine 7 Temmuz 1807 de, Fransa ile Rusya arasnda imzalanan ittifak ant
lamasnn 8 inci maddesine gre, ay iinde Osmanl Devletile Rusya arasnda,
Rusya'y tatmin edecek bir anlama imzalanmazsa, iki devlet, stanbul ve Rumeli vi
lyeti hari, Osmanl Devleti'nin Avrupa topraklarn aralarnda paylaacaklard
131
'.
Tilsit'in imzas zerine Fransa, Osmanl Devleti ile Rusya arasnda araclk ya
parak, Osmanl Devleti ile Rusya arasnda, 1807 Austosunda, Tuna zerinde
Yerg civarnda Islobozya'da bir ate-kes anlamas imzaland. Buna gre, Rusya
Eflk-Budan' boaltarak Dinyester tesine ve Osmanl kuvvetleri de Tuna'nn ge
risine ekilecekti.
Bu atekes'ten sonra, yine Fransa'nn aracl ile Paris'te, Rusya ile Osmanl
Devleti arasnda bar grmeleri yapld. Bu grmelerde Fransa Dileri
Bakan'nn Osmanl heyetine yardm etmesi yle dursun, azn bile amad.
Rusya ile grmeler ise, Rusya'nn askerini Eflk-Budan'dan ekmeyip, stelik
baka yerleri de istemesi zerine, hi bir sonu vermedi.
13b
ttifakn metni: de Clerq, Recueil des Traits de la France, Tome 2, p. 213-214 .
19. YZYIL SYAS TARH 1789-1914 95
Osmanl Devleti, Fransa'nn bu grmelerde kendisini yzst brakmasn
ac bir ekilde grd ve bunu unutmad. Osmanl Devleti Rusya'ya sava aarken
biraz da Fransa'ya gvenmiti.
Osmanl Devletile Rusya arasndaki bar grmeleri bir sonu vermedii gibi,
Rusya'nn ngiltere ile Fransa arasnda bir bar iin yapt aracl da ngiltere
reddetti. Bu durum zerine Rusya, Osmanl mparatorluu topraklarnn Tilsit ka
rarlar gereince paylalmas konusunu ortaya att. Rusya imdi Boazlar zerinde
srar etmekteydi. Halbuki, Boazlar ve stanbul, Tilsit grmelerinde de sz ko
nusu olmu ve Napolyon, Boazlar Rusya'ya vermeye raz olmamt. Bununla be
raber, yine de bu konuda Petersburg'da grmeler yapld. Bu grmeler bir so
nu vermeyince de, Napolyon ile Rus ar I. Aleksandr Erfurt'da bulutular ve g
rmelerden sonra, 12 Ekim 1808 de bir ittifak anlamas (Convetion d'Alliance)
imza ettiler. Bu ittifakn 8. maddesi ile, Fransa, Eflk ve Budan', Rusya'nn snr
lar iine katmasna raz oluyor, fakat geri kalan Osmanl topraklarnn, toprak b
tnl kabul ediliyordu. 9 uncu madde ise ilgintir. Buna gre, Rusya, Eflk ve
Budan'n terkini Osmanl Devleti'ne, "mmknse" bar yolla kabul ettirecekti
ve Fransa hi bir araclkta bulunmayacakt. Ayrca, Osmanl Devleti'nin
"ngiltere'nin kucana atlmamas iin", bu devletle yumuak mnasebetler iinde
olmaya dikkat edeceklerdi
137
.
Erfurt'tan sonra, 1809 ylnda, bar grmeleri dolaysile duraksam olan
Osmanl-Rus sava yeniden balad. Ve Osmanl Devleti iin yeni bir gelime mey
dana geldi.
Gerek Tilsit ve gerek Erfurt"da ngiltere, Rusya'nn, kendisine ihanet ettiini
ak olarak grmt. Bu durum ngiltere'yi, Osmanl Devletile mnasebetlerini
dzeltmeye evketti. nk, Rusya ile Fransa arasndaki ibirliinin Osmanl
Devleti'ni hedef almasndan endie etti. Bunun sonucu olarak, ngiltere ile
Osmanl Devleti arasnda, 5 Ocak 1809 da, anakkale Anlamas veya "Kal'a-i
Sultaniye" antlamas imzaland
138
.
Kal'a-i Sultaniye Antlamas, 12 maddelik bir bar antlamas ile 4 maddelik
gizli bir ittifak antlamasndan meydana gelmektedir. Bar Antlamas ile, iki taraf
arasnda tekrar normal mnasebetler kuruluyordu. Bu arada (Mad. 4), ngiliz tica
ret gemilerine Karadeniz'de tannm olan sebrest ticaret hak ve imtiyazlar eskisi
gibi devam edecekti. Fakat bar antlamasnn en nemli ksm 11 inci maddesiydi.
137
Erfurt ttifak'nn metni: de Clerq, Recueil..., Tome 2, p. 284-287; ayrca bu ittifakn 8, 9, 10 ve
11 inci maddelerinin metni: Noradounghian, Recueil d'Actes..., Tome II- p. 80-81.
138
Kal'a-i Sultaniye Antlamasnn 11 maddelik bar antlamas ksm ile 4 maddelik ittifak
antlamasnn metni: Mecmua-i Muahedat, Cilt 1, s. 266-270; Erim, ad geen eser, s. 235-240:
Noradounghian, Recueil d'Actes..., Tome II- p. 81-85; Hurewitz, The Middle East..., Vol. I, p. 189-191.
96 FAHR ARMAOLU
Buna gre, "Boazlarn kapalll" hakkndaki Osmanl Devleti'nin "usul-i kadime-i
Saltaat- Seniyye" sine, baka devletler de sayg gsterdii srece, ngiltere de bu
kapallk ilkesine bal kalacaku. Yani, hi bir devlet bar zamannda Boazlardan
sava gemisi geirmeye teebbs etmezse, ngiltere de Boazlarn kapallna sayg
gsterecekti.
Bu maddenin zellii udur ki, Boazlarn Kapall kural, ilk defa bir taah
ht olarak bir antlamaya girmekteydi. Fakat bu taahht sadece ngiltere tarafn
dan alndndan, bu tarihten sonra ngiltere dier devletleri de ayn taahht al
tna sokmaya alacak ve buna 1841 de muvaffak olacaktr. Tabi, sylemeye gerek
yoktur ki, Boazlarn Kapall ilkesini Osmanl Devleti de bir taahht olarak be
nimsemi olmaktayd.
Bu surede ngiltere, zellikle Rusya'nn Boazlar'dan Akdeniz'e gemesini n
lemi olmaktayd.
Gizli olan itfak antlamasna gelince: Bu ittifaka gre de, Fransa Osmanl
Devleti'ne sava iln ederse veya sava tehdidinde bulunursa, ngiltere donanmasile
Osmanl Devleti'ni savunacakr. Ayrca, ngiltere Rusya ile bar yapacak olursa,
"erefli ve avantajl bir bar iin", Osmanl Devletile Rusya arasnda araclk yapa
caktr.
Kal'a-i Sultaniye Antlamas imzaland sralarda Fransa ile Rusya'nn mna
sebetleri de soumaya balamu. Bu durum ngiltere ile Rusya')! tekrar birbirine
yaklatrd. Napolyon Moskova seferi iin hazrlanmaya balaynca da, Rusya
Osmanl Devleti'ne bar teklif etti. Osmanl Devleti bu teklifi kabul etti, zira cephe
durumlar iyi deildi.
Bar Antlamas 16 Mays 1812 de Bkre'te imzaland
130 131
. 16 maddelik bu bar
antlamas ile, Osmanl Devleti ile Rusya arasnda snr Prut nehri oluyor, yani
Osmanl Devleti Besarabya'y Rusy'ya terkediyordu. Buna karlk Rusya da Eflk ve
Budan'dan ekiliyordu. Yalnz, bu iki toprak hakknda daha nce iki devlet ara
snda yaplm olan anlamalar yrrlkte kalmaya devam edecekti.
Osmanl Devleti Rusya ile sava sona erdirmekle, Rusya'nn Napolyon'a kar
rahat bir mcadele yapmasn salam oluyordu. Bunun iindir ki, Napolyon,
Osmanl Devletile Rusya arasnda bar yaplacan anlaynca, Osmanl Devleti'ni
savaa devam etmeye tevik etmek istemitir. Bu ekilde Rusya iki cepheli bir sava
karsnda kalacakt. Fakat, Osmanl Devleti Napolyon'un Tilsit ihanetini ve
Osmanl-Rus bar grmelerinde Osmanl Devletine kar taknm oluduu tavr
unutmam ve artk Fransa'ya da gveni kalmamt. Zaten Rusya ile savaa devam
edecek durumda da deildi. Bu sebeple, Rusya'nn bar teklifini kabul edip Bkre
Bar'n imzalad. Napolyon, daha sonra Sainte-Helene'de, Moskova yenilgisinin
130
Bkre Bar'nn metni: Mecmua-i Muahedat, Cilt 4, s. 49-57; Erim, s. 245-254:
Noradounghian, Recueil d'Actes......Tome II- p. 86-92; Hurevvitz, The Middle East.., p. 194-196.
19. YZYIL SYAS TARH 1789-1914 97
sebepleri arasnda, "Trklerin tam savamalar gerektii bir srada, bar yapma
larn zikredecektir
140
.
5. VYANA KONGRES VE OSMANLI MPARATORLUU
Osmanl Devled de, Napolyon'un Msr seferi dolays ile , Fransa'ya kar sa
vam olan devletlerden biriydi. Dolaysile, bir bar toplants olan Viyana
Kongresi'ne katlmas gerekirdi. Bu sebeple, Viyana'da bir bar konferans top
lanmasna karar verildii zaman, Avusturya Babakan Metternich, Osmanl
Devleti'ni de bu Kongere'ye davet etti. Osmanl Devleti, bu davete olumlu cevap
vermedi. Bunun zerine Metternich, davetini tekrar ederek, Osmanl Devletinin
Kongre'ye katlmasn, katlmad takdirde, toprak btnlnn garanti altna
alnmasn istemesini bildirdi. nk Rusya'nn Balkanlar'da genileme abalar
Avusturya'y rktyordu. ngiltere de, Rusya'nn Karadeniz'deki genilemesinden
ve Boazlar'dan Akdeniz'e inmesinden korkmaktayd. Dolaysile Osmanl
mparatorluu'nun toprak btnlnn garanti altna alnmas iin milletleraras
artlar msait grnyordu. Fakat Osmanl Devleti' buna ramen Viyana
Kongresi'ne katlmaktan kand. Bb- Ali'nin bu ekilde hareket etmesinin bir ta
km sebepleri vard:
1 ) Osmanl Devleti, toprak btnlnn Avrupa devletleri tarafndan garanti
altna alnmasn, bamszl ile uyuur bir husus olarak grmedi. Byle bir ga
rantiyi, Avrupa devletlerinin korumas altna girme eklinde telkki etti.
2) Uzun bir madde olan, Bkre Bar'nm 8 inci maddesi ile Osmanl Devleti,
Srplara, "umur-i dhiliyelerinin kendi taraflarndan idaresi" yani zerklik konu
sunda baz imtiyazlarla, "baz cezayir-i Bahr-i Sefd'de ve mevaki-i sairede olan re
ayasnn nail olduklar fevaid misill", yani Akdeniz'deki adalar ve dier yerlerdeki
gayr mslim Osmanl uyruklarna tannan imtiyazlar verecekti. Fakat bu imtiyaz
larn neler olduu ak olarak belirtilmemiti. imdi Osmanl Devleti, Kongre'ye
katld takdirde, Srplarla bir anlamazlk halinde bu imtiyazlar konusunu,
Rusya'nn ortaya atp, bamszla kadar varan haklar koparmasndan endie etti.
nk, Srplar da Kongre'ye heyet gndererek, Kongre'nin kendileri lehine m
dahale etmesini istemiti
141
.
3) Osmanl Devleti, kendisile Rusya arasnda devaml atma konusu olan
Eflk ve Budan meselesinin, imdi galip devletler arasnda ba mevkide bulunan
Rusya'nn, tekrar Kongre nne getirmesinden ekindi.
4) Nihayet, Osmanl Devleti'nin korktuu gibi, Ruslar, Viyana Kongresi'nde,
Kongre yelerinin dikkatini Osmanl mparatorluu ynetiminde yaamakta olan
140
Mmorial de Sainte-Hlne, Tome 5, p. 309.
141
Bak. Karal, Osmanl Tarihi, Cilt 5, s. 106.
98 FAHR ARMAOLU
Hristiyan halkn durumu zerine ekmeye altlar. imdi Ruslar, Osmanl
mparatorluu'ndan "Dou Sorunu" (ark Meselesi-Question dOrient) diye sz
etmekteydiler. Bu deyim, Avrupa diplomasisinde, bundan sonra ok kullanlmaya
baland. ark Meselesi, genel olarak, Osmanl mparatorluu'nun toprak btn
lnn korunmas, 19. yzyln ikinci yarsnda ise, Trklerin Avrupa'daki toprak
larnn paylalmas, 20. yzylda da, imparatorluun btn topraklarnn bll
mesi anlamnda kullanld
142
.
Osmanl Devleti'nin Viyana Kongresi'ne katlmamasna ramen, ngiltere ve
Avusturya, Kongre'de Osmanl mparatorlu'nun toprak btnlnn
Avrupa'nn ortak garantisi aluna sokulmas fikrini ileri srdler. Tabiatile Rusya
bundan memnun olamazd. Bundan dolay, Rusya da, gney Amerika'daki
spanyol smrgelerinin de byle bir garanti altna konulmasn istedi. Bu da
ngiltere'nin iine gelmedi. Zira, bu srada spanya'nm gney Amerika'daki smr
gelerinde bamszlk harekeeri balamt ve ngiltere de bu hareketleri sempati
ile karlamaktayd. nk, spanya'dan ayrlacak bu devletlerle, rahat rahat ticaret
yapabilir ve bunlar ekonomik nfuzu alna alabilirdi.
Rusya'nn bu teklifi karsnda ngiltere geriledi ve Osmanl Devleti'nin toprak
btnl konusunda srar etmekten vazgeti. Esasen bu srada Napolyon'un
Elbe'den kat haberi geldi ve mesele de bu ekilde kapand.
142
ayn eser, s. 203-204 .
N C B L M
1815-1848 ARASINDA AVRUPA
MUTLAKYELK - HRRYETLK - MLLYETLK
BRNC KISIM
VYANA SSTEMNN KORUNMASI
Napolyon, Saint-Helne'de srgnde iken, yapm olduu savalarn ve harca
d abalarn tek bir amaca ynelik olduunu ve bunun da bir A\rupa Birlii ol
duunu sylemitir. Bir Birlik, Napolyon'a gre, ayn ilkelerin, ayn sistemin her
yerde egemen olduu, mahkemelerin yanllarn dzeltecek tek bir Yarg tayn, tek
bir para sisteminin, ayn arlk sisteminin, ayn llerin, ayn kanunlarn bulun
duu bir Avrupa olacakt. Bu birlemi Avrupa'da, herkes ayn bir halka mensup
olacak, herkes serbeste seyahat edebilecek, herkes kendisini ayn vatanda hissede
cekti
1 2
. Bu Birlemi Avrupa'ya Napolyon "Avrupa Federasyonu adn veriyor ve
Avrupa Federsayonu frtnalar arasndan geilerek gerekleecektir. Cihanumiil
bir yangn atelemek iin bir tek kmlcm yetecektirdiyordu.
Lkin Napolyon bu A\rupa Federasyonu fikrini gerekletirememi ve kendisi
de birlemi bir Avrupa'nn bana geememiti.
Bununla beraber, Napolyon mparatorlu'nun yklmasndan sonra Viyana'da
kurulan Avrupa da, bir bakma dzenli ve grne gre birlemi bir grntye
sahip bulunuyordu. Fakat bu birleme, Napolyon'un dnd gibi, ayn hislere,
ayn dncelere sahip, kendisini tek bir vatanda hisseden insanlar arasnda deil,
Viyana'da dzenlenmi olan Avrupa'y bu ekilde koruma endiesiyle dolu hkm
darlar arasnda bir birlemeydi. Esasna baklrsa, hkmdarlar arasndaki bu bir
leme ve birlik de, sadece grnte olup, samimiyetten uzakt. Kk olsun, b
yk olsun her hkmdar, Avrupa'da kendi otoritesinin korunmas peindeydi.
Viyana Kongresi'nin Niha Sened' 9 Haziran 1815 de imzalandnda,
Napolyon Elbe'den kaarak tekrar Fransa'nn bana gemi ve Fransz milletini de
yanna alarak, Avrupa'ya kar niha mcadelesini yapmt. Lkin, Napolyon'un
1
Mmorial de Sainte-Hlne, Tome 5, p. 400.
2
Pierre Constantini, La Grande Pense de Napolon: l'Europe Unie, Paris, Editions Baudinires,
1941, p. 52.
100 FAHR ARMAOLU
karsna kan drt devletin ittifak, Napolyon'u bir kere daha yere sermiti. Fakat
ne olursa olsun, Napolyon'un bu ikinci 100 gnlk saltanat, Avrupa'nn drt b
yk devletini korkutmu ve Viyana'da dzenledikleri Avrupa haritasn ve
Avrupann bu yeni statsn korumak ve devam ettirmek iin tedbirler almaya
sevketmitir. Bu tedbirleri kapsayan belgeler iki tanedir. Bunlardan birincisi, 26
Eyll 1815 tarihli Kutsal ittifak (La Sainte Alliance), kincisi de 20 Kasm 1815 ta
rihli Drtl tti fak'tr.
1. KUTSAL TTFAK
Kutsal ttifak, Rus ar I. Aeksandr'n eseridir. I. Aeksandr'm belirsiz bir ka
rakteri ve birbirile elien fikirleri vard. Fransz Siyas Tarihisi Debidour
Aleksandr' yle anlatr: Kararsz ve kark bir dnce sistemine sahipti.
Hayatnn sonuna kadar elikilerin ortasnda mcadele etmitir. Muhteris, fakat
zayf ve mtereddit bir karaktere sahipti. Egoistti, fakat ayn zamanda cmertti.
Daima birbirile elien fikirlerin etkisinde kalmr. Hem istemitir, hem isteme
mitir. Otokratu ve yle kalmak istedi. Hkmdarlarn lh haklar, onda tam bir
dogma idi. Fakat kendisinin liberal olduuna inanyordu
3
.
Bunun dnda, E Aeksandr, babas E Pauln 1801'de yatanda boularak
ldrlmesi zerine Rus tahtna gemiti. E Paul de istikrarsz ve elikili bir karak
tere sahipti. E Aeksandr, Napolyon'un Moskova seferi srasnda Moskova yangnn
grm ve sab bozulmutu. Btn bu olaylar onda mistik bir melnkoli yapat-
mt.
Bunlarn yannda E Aeksandr, 1774 Kaynarca Antlamas ile, Hristiyanln
korunmas ve hatta Trk boyunduruundan kurtarlmas grevinin de Rusya'ya ve
rilmi olduuna inanyordu
4
.
Bunun gibi, Napolyon'un yklmasndan sonra da, Napolyon'u malp edenin
kendisi olduuna inanm ve Avrupa'nn lideri roln oynamaya balamt.
Karakterinin mistisizmi dolaysile, Viyana'da kurulan Avrupa dzenini din ilkele
rine gre korumaya ve devam ettirmeye karar verdi ve Avusturya ve Prusya hkm
darlarna sunduu bir antlama tasarn 26 Eyll 1815 de, bunlara imza ettirmeye
muvaffak oldu. U devlet arasnda imzalanan bu antlamaya Kutsal ittifak denir
5
.
Genel Deme niteliindeki Giri ksmndan sonra 3 maddeden ibaret olan bu
antlamada, devlet, karlkl mnasebetlerini, Hristiyan dininin kutsal ilkele
rine dayandracaklarn ve Alah'n gsterdii yolda yryeceklerini belirtiyorlard.
Keza, gerek i politikalarnda ve gerek d politikalarnda, kutsal dinin, yani
3
A. Debidour, L'Histoire Diplomatique de l'Europe: La Sainte .Alliance, Tome 1, p. 100.
4
Ayn eser, p. 101.
5
Kutsal ittifak'm metni: de Clercq, Recueil..., Tome II, p. 629-630; Viorst, The Great Documents
of Western Civilization, p. 216-217; Claude-Albert Colliard, Droit International et Histoire
Diplomatique - Documents Choisis, Paris, Domat-Montchrestien, 1950, p. 407-408.
101
Hristiyanln ilkelerine, adalet, efkat ve bar ilkelerine gre hareket edecek
lerdi. hkmdar, daima, gerek ve zlmez kardelik balar ile bal kalacak
lard. Ve ayn zamanda, tebaalarna da bir aile babas gibi davranacaklard. Yine
hkmdar, ayn bir dinin yeleri olarak, kendilerini, Hristiyanln ana ko
lunun, Allah tarafndan grevlendirilmi temsilcisi sayyorlard. Baka bir deyile,
Avusturya Katoliklii, Prusya Protestanl ve Rusya da Ortodoksluu temsil etmek
teydiler. Nihayet, antlamada, tebaalarna da nasihatte bulunan hkmdarlar, bar
n ancak Hristiyanlk ilkelerinin uygulanmas ile korunabileceini sylyorlar ve
tebaalarndan Hristiyanla bal kalmalarn istiyorlard.
Bu belge ile, bir bakma, milletleraras mnsebetlerin yeni bir anlay ortaya
kmaktayd. Bu da, bu mnasebetlerin imdi dinsel ilkelere ve temellere dayand-
rlmasyd. Monarklarn siyasal iktidarlarnn lh hukuk temelini ykmak iin ha
rekete geen Fransz htilli, sonunda, dourmu olduu tepkilerle, bu lh hu
kuku imdi de milletleraras mnasebetlerin temeline sokmu olmaktayd. nk,
bu antlama, dier devletlerin katlmna da aku.
Grld gibi, devletin bu ittifak antlamas, adnn "ittifak olmasna
ramen, hi bir ak taahhd ihtiva etmiyordu. Prusya ve Avusturya, bu belgeyi,
Rus ar'n darltmamak iin imza etmilerdi. ngiltere ise, davet edildii halde, an
lamsz bulduu bu belgeyi, ak, snrl ve belirli hi bir taahhd ihtiva etmedii
iin imzalamaktan kand.
Buna karlk Fransa, 19 Kasm 1815 te Kutsal ittifak'a katld
6
.
2. DRTL TTFAK
1815 Avrupa'snn fikir ve dnce alannda geirmi olduu byk deiiklii
ve bunun mudakiyeti hkmdarlar iin dourabilecei byk tehlikeyi, en iyi g
rebilen devlet adam, sanrz, Avusturya Bakan Mettemich olmutur. Fakat o da,
yeni gereklere gre tedbir alaca yerde, aksine, bu yeni gereklerin gelimesini
nlemeye ynelik reaksiyoner tedbirlerle tehlikeleri savuturma yoluna gitmek is
temitir.
Bu sebepeple Metternich, Kutsal ttifak', Viyana'da kurulan sistemin korun
mas asndan zayf buldu. Her ne kadar Kutsal ittifak, Avrupa'da mudakiyeti
monarilerin korunmas amacna ynelmi bulunuyor idiyse de, Metternich, htill
fikirlerinin ortaya karabilecei tehlikeleri daha gereki tedbirler ve ileyebilen
bir mekanizma ile nlemeyi dnyordu. Yani, devletierin ak bir taahhde bal
olmasn istiyordu. 20 Kasm 1815 gn Fransa ile imzalanan kinci Paris Bar,
Metternich'e istedii frsat verdi
7
. Mttefikler 1 Mart 1814 de Chaumont'da
6
XVIII. Louis tarafndan imzalanan katlma belgesinin metni: de Clercq, Recueil..., Tome II, p.
630.
7
kinci Paris Bar'nn memi: de Clercq, Recueil..., Tome II, p. 642-643.
19. YZYIL SYAS TARH 1789-1914
102 FAHR ARMAOGLU
Fransa'ya kar bir ittifak imza etmilerdi
8
. 20 Kasm 1814 de Fransa ile kinci Pas
Bar'nn imzaland gn, Metternich, Chaumont ittifakn yeniletmeye muvaffak
oldu. Zira, Napolyon'un 100 gnlk saltanat, Mttefiklerde Fransa'nn bir kere
daha harekete gemesi ihtimaline kar, bir tedbir olmak zere, 20 Kasm 1815 e
ikinci bir ittifak imzaland. Bu ittifaka bu sefer ngiltere de kauld. Bu sebeple buna
Drtl ttifak denir.
Bu ittifaka gre, Fransz ihtilli fikileri Fransa'y yeinden sarsntya uratabile
ceinden ve bunun sonucunda da Avrupa'nn bar ve huzurunu bozabilecein
den, drt devlet, ortak menfaatlerini korumak amac ile zaman zaman biraraya ge
leceklerdi.
Drt devlet, Fransa'ya bir uyarma niteliinde olmak zere bu ittifakn metnini
Fransa'ya da bildirmilerdir. Bu suretle Fransa, byk devletler listesinden karl
m olmaktayd
9
.
Drtl ittifak esas itibarile Fransa'ya kar imzalanmt. Fakat Avusturya
Babakan Metternich, bunu otuz yldan fazla bir sre ile, Avrupa'da beliren btn
hrriyeti yani liberal hareketleri basurmak iin kullanacakur. Zira Drtl ttifak
sadece Fransa'y gznnde tutmuyor, ayn zamanda btn Avrupa bar'nn ko
runmasna da ynelik bulunuyordu. te ittifakn bu amacna dayanan Metternich,
bu ittifak senelerce, mutlakiyet rejimlerinin korunmas iin kullanmaya alacak
tr. Bu sebepledir ki, Drtl ttifak, Metternich sayesinde, Metternich Sistemi veya
Mdahale Sistemi ad ile 19. yzyl siyas tarihinde nemli bir yer igal edecektir.
nk, bundan sonra Avrupa'nn neresinde bir hrriyet ve demokrasi hareketi or
taya karsa, bunu durdurmak iin, Drtl ttifak hemen mdahale edecektir. Bu
sebepten, Metternich Sistemi ile mutlakiyetilik bundan sonra ayn anlam ifade
edecektir. Kutsal ttifak'a gelince, Metternich Sistemi'nin glgesinde, Kutsal ttifak
abucak unutulacaktr.
Metternih'i bu ekilde harekete sevkeden sebep, Avusturya mparatorluu'nun
durumu olmutur. eitli milleerden meydana gelen imparatorluun imdi kar
lat en byk tehlike, Fransz htilli'nin ortaya kard liberal fikirlerin, bu
milletleri ve yabanc unsurlar harekete geirmesi ihtimali idi. Bu fikirlerin
mparatorluk snrlar iinde yaylmas ve bu milletleri harekete geirmesi
mparatorluun sonu demek olurdu. Bunu nlemek iin de iki tedbir vard:
Bunlardan birincisi mparator'un otoritesini daima gl tutmakt. Yani mutlaki-
yeti rejimi btn otoritesi ile devam ettirmek. mparator I. Franois bir vesile ile
yle demiti: nsanlar akllarn kaybetmiler; zira anayasa istiyorlar. Bir baka se
fer de, Yeni fikirleri hi bir zaman kabul edemem. Bu fikirlerden kannz. Benim
lim adama deil, sdk tebaaya ihtiyacm vardemiti.
8
Chaumont ittifaknn metni: ayn kaynak, p. 395-399.
9
Debidour, La Sainte Alliance, p. 98.
103
Avusturya'nn ald ikinci tedbir de, Avrupa'nn neresinde olursa olsun, libe
ral hareketleri bastrmak oldu. Metternich, Drd ttifak bu yolda kullanarak, bu
hareketlerin genilemesini ve mparatorlua bulamasn nlemeye alacaktr.
Metternich bu faaliyederi srasnda Avrupa diplomasisine de egemen olacakr.
Metternich bu hareketlere kar giritii mcadelede, balangta baar sa
lad. Fakat Liberalizm ve Milliyetilik, sonunda Metternich'in de ban yedi.
Yzyln ortalarna gelindiinde, liberal ve milliyeti fikirler karsnda
Metternich'in de aruk direnmesi imknszd.
3. DRTL TTFAKA FRANSANIN DA KATILMASI
Fransa'nn Bourbonardan honut olmadn, Napolyon'un Elbe'den kan
aklayan sebepler arasnda belirtmitik. zellikle, asillerin eski nfuzlarn tekrar
kazanmalar, Franszlar honut brakmamt. Franszlar, Mttefiklerin Fransa'y
igal eden kuvvetlerini, Yaasn bar diye karlamlard. Yoksa Yaasn
Bourbonlar diye deil. Kad ki, bir ksm franszlar da, Fransz topraklarnn
Mttefik askerleri tarafndan igalini, Bourbon'larn bir eseri olarak gryorlar ve
durumu onur krc olarak karlyorlard. Bu sebeple 1818 Ekiminde yaplan mil
letvekili seimlerinde, 55 milletvekilliinden 23 n, La Fayette'in de dahil olduu
Liberaller kazanmt. Halbuki ksa bir sre nce yaplan, bir nceki seimlerde,
Liberal milletvekillerinin says sadece 6 idi
10
. Fransz halknn bu honutsuzluunu
gren Babakan ve Dileri Bakan Duc de Richelieu, btn abalarn, igal kuv
vetlerinin Fransa'dan ekilmesi iin harcad. 20 Kasm 1815 de imzalanan ikinci
Paris Bar ile Fransa'ya 700 milyon franklk bir sava tazmina yklenmiti. 1818
yl geldiinde, hem bu bar anamasnn ngrd yllk igal sresi dol
mutu ve hem de Fransa sava tazminanm yaklak 500 milyon franklk ksmn
demi bulunuyordu. Mttefikler de, Fransa'y daha fazla igal alnda tutmann
Fransz halknda uyandrd tepkileri grerek, bu igale son vermeyi kararlard-
lar.
19. YZYIL SYAS TARH 1789-1914
Bu amala, bugnk Almanya'nn Belika snrlarna yakn Aachen (Franszlar
Aix-la-Chapelle derler) ehrinde, 20 Eyll 1818 de toplandlar. Buna Aix-la-
Chapelle Kongresi denir. Kongre'de Fransa'daki igal kuvvederinin geri ekilme
sine abucak karar verildi. Fakat dier konular Kongre'nin uzun srmesine sebep
oldu. Bu konularn banda da Fransa'nn Drd ttifaka kaulma istei geliyordu.
Bu konu Drd ttifakn yeleri arasnda anlamazlk dourdu. Bu anlamazlk,
Drtl ttifak'n ilk sarsnts oluyordu. ngiltere, bu ittifaka Fransa'nn katlmasna
kar k. Avusturya ile Prusya da ayn gr benimsediler. Rusya ise Fransa'nn
isteini destekliyordu. Zira bu srada Fransa ile Rusya'nn mnasebetleri gayet
iyiydi. Hatta Rusya Fransa ile bir ittifak bile yapmak istemiti. Fransa ile Rusya'nn
10
Debidour, La Suinte Alliance, p. 121.
104 FAHR ARMAOGLU
yaknlamas ngiltere'nin houna gitmedi
11
. Dier taraftan, imdi Rusya, Avrupa
savann sona ermesinden sonra, tekrar Osmanl imparatorluu'na, yani
Balkanlara denmek istiyordu ve ayn zamanda da Yunanllar kkrtmaya bala
mt
12
. Rusya'nn bu politikas, ngiltere ve Avusturya tarafndan endie ile kar
lanmaktayd. zellikle Rusya'nn Balkan Slavlarn kkrtmaya balamas,
Avusturya'nn hi houna gitmedi. imdi Avusturya, Rusya'nn Balkanlar politikas
karsnda, Osmanl mparatorluunu paralama politikasndan vazgemiti. Zira
kendi snrlar iinde de Slavlar vard. Bylece, daha ilk Kongre'de Drtl ttifak
kendi iinde auma durumuna girdi.
Sonunda, Fransa'nn Drtl ttifaka katlmas ii yle bir formlle zm
lendi:
Drt devlet arasnda 1 Kasm'da imzalanan bir protokol ile, Drtl ttifakn
devam etmekte olduu vurguland ve Fransa'da bir karklk akarsa ve bu durum
komularnn gvenliini tehlikeye sokarsa, drt devlet birlikte mdahale edecek
lerdi. Fransz halknn onurunu krmamak ve tepkisine sebep olmamak iin bu
protokol gizli olarak imzalanm ve Fransa'ya da gizlice bildirilmiti
13
.
Buna karlk, Fransa ile dier drt devlet arasnda imzalanan 9 Ekim 1818 ta
rihli bir anlamaya gre de, Fransa topraklarndaki Mttefik igal kuvvetleri en ge
30 Kasm 1818 e kadar, Fransz topraklarndan ekilecekti
14
.
Dier taraftan, 15 Kasm 1815 de imzalanan bir dier porotokol ile de
15
. ki k
smdan ibaret olan bu belgenin birinci ksmnda, Fransa dndaki drt devlet,
Drtl ttifak ile kurmu olduklar birlik ve dayanmalarn bundan sonra da de
vam ettirmeyi taahht ediyorlard. kinci belge ise, bir Beli Deklrasyon'du.
Bununla, Fransa, 20 Kasm 1815 tarihli Drtl ttifaka kalyor ve Avrupa bar
nn korunmasnda onlarla ibirlii yapmay taahht ediyordu. Bylece Drtl
ttifak (Quadruple Alliance) Beli ittifak (Quintuple Alliance) haline geliyordu.
Aktr ki, Fransa'nn Beli ttifak iindeki stats, bir eitlik ilkesine dayan
mamaktayd. nk, 1 Kasm Protokol ile, Fransa'ya kar olan Drtl
ttifak'larn da devam ettirmekteydiler. Bu sebeple fransz siyas tarihisi
Debidour, Fransa'nn, Avrupa Byk Devletler Topluluuna, ancak dar bir kapdan
girdiini syler
16
.
11
Debidour, La Sainte-Alliance, p. 120-121.
12
Ayn eser, p. 104-105.
13
Ayn eser, p. 122.
14
Arlamann menti: de Clerq, Recueil des Traits de la France, Tome III, Paris, Amoy, 1865, p.
164-166.
1
' Merin: ayn kaynak, p. 175-181. Aix-la-chapelle Kongresi'nde imzalanan btn belgeler iin
bak.: ayn kaynak, p. 164-187.
16
La Sainte-Alliance, p. 122.
19. YZYIL SYAS TARH 1789-1914 105
KNC KISIM
VYANA SSTEMNE KARI TEPKLER
1. NAPOLYON SAVALARINDAN SONRA AVRUPA
1814 yl banda Fransa'y igale balayan Mttefik ordularnn arkasnda, XVI.
Louis'nin kardei ve XVIII. Louis adn alacak olan Comte de Provence ve onunla
beraber Bourbon'lar ve Fransz asilleri de Fransa'ya giriyordu. Yukarda da belirtti
imiz gibi, Franszlar igal kuvvetlerini Yaasn Bar diye karlyordu. Yoksa
Yasam Bourbonlar diye deil. Bir eyrek yzyla yakn devamedegelen srekli sa
valar, sade Fransz milletine deil, Avrupa'nn btn milleerine bkknlk getir
miti.
Fakat madolyonun bir de br taraf vard. Avrupa'y bir eyker yzyla yakn
kasp kavuran savalar srasnda, fikirler de toplumlarn yapsnda da nemli dei
iklikler meydana gelmiti.
Bir defa, Napolyon Savalar, Fransa'da htillle beraber ortaya km olan
hrriyet ve demokrasi fikirlerini Avrupa'da ok geni bir alana gtrm ve yaym
bulunuyordu. Fransa, dier devletlerle savarken, bu milleeri hkmdarlarna
kar harekete geirmek iin, hrriyet ve demokrasi fikirlerini bol bol kullanmt.
ikinci olarak, Frnsa'nn igaline urayan lkelerde hkmdarlar tahtlarn
terkederken, asiller etkinliklerini kaybetmi ve toplumun ynetimi burjuvann
eline gemiti. Burjuvazi imdi toplumun egemen unsuru olmutu.
nc olarak, kltrel bir deiim de meydana gelmiti. Avrupa'nn 25 yl
sre ile ni ve heyecanl olaylara sahne olmas, gazete okuma itiyadn arttrmt.
Gazeteler iin bir okuyucu kitlesi meydana gelmiti. Gazeteye olan bu ilgi, halk bir
ok konularda bilgi sahibi klp aydnlanmasna yardm ederken, ayn zamanda kit
lelerin lke sorunlarna olan ilgisini de arttrmt.
Hasl, Napolyon Savalar sonunda yepyeni bir toplum ortaya kmamakla be
raber, hemen her yerde toplumlarn manzarasnn deitii de bir gerekti. O ka
dar ki, Napolyon'un egemenlii altna den Avrupa milletleri, bu egemenlie bile
glkle tahamml ettiler. Bunda, milliyetilik duygularnn byk rol vard.
Napolyon'un Moskova Seferi'nden sonra Fransa'ya kar yaplan savalara
Kurtulu Savalar denir. Lkin bu savalar, Avrupa'nn mutlakiyeti hkmdar
lar iin Napolyondan kurtuluu ifade ederken, milletler iin de mutlakiyet ve is
tibdattan kurtulu anlamn- tamaktayd. nk byk devletler, bu milletlere
byle demilerdi. Lkin milletlerin midi, Viyana Kongresi ile abucak krld.
Milletlere verilen szler abucak unutuldu.
106 FAHR ARMAOGLU
bu kadarla da kalmad. Fransz hlli'nden nce toplumlara egemen olan
snflar, yani asiller ve hkmdarlar, eski iktidarlarn tekrar ele geirdiler. Onlar
zannettiler ki, milletler yaptklarna piman olmular ve kendilerini bekliyorlard.
Hkmdarlara gelince, bunlardan XVIII. Louis hari, hemen hepsi, srgnde
bulunduklar sre iinde, kendi lkelerinde meydana gelen deiikliklerden ha
bersizdiler. Ayrca, bu hkmdarlar, tekrar yerlerinden olma korkusu ile, iktidar
ele alnca, sk bir polis rejimi kurmak suretile lkelerini ynetmeye baladlar.
Ynetime getirdikleri devlet adamalar ise, liberalizm yani hrriyet fikirlerinin
dmanlnda bir simge haline gelen Metternich'i kendilerine rnek aldlar.
te bu gelimelerin sonucu olarak, 1818 den 1830 kadar Avrupa, otuz yl sre
ile bir devrim ve kar-devrim mcadelesine sahne olacaktr. Liberal doktrin,
hrriyet katram ve mphem bir ekilde eitlik kavramna dayanrken, muhafaza
kr doktrin, monari kavram, Kilise, sosyal ayrcalklar ve itaat kavramlarna da-
yanmaktad
17
. Bu ikilemin sonucu, Viyana Kongresi'nden ksa bir sre sonra, eitli
lkelerde Viyana Sistemi'ne kar tepkiler balad.
2. ALMANYADA TEPKLER VE KARLSBAD KONGRES
Viyana Kongresi kararlar Almanlar hi memnun etmemiti. Zira,
Avusturya'nn yanbanda birleik bir Amanya istemeyen Metternich'in abalar
sonucu, Amanya yine dank bir durumda braklmt. Ayrca, Napolyon'un
Amanya zerindeki kontrol srasnda, Mttefikler, alman halkn Napolyo'a
kar ayaklandrmak iin bir takm vaadlerde bulunmulard. Fakat Napolyon ye
nildikten sonra bu vaadler unutulduu gibi, eski mutlakiyeti krallklar yeniden
kuruldu. Bu durum en fazla alman niversitelerinde tepkiye sebep oldu. Alman
niversiteleri bamsz dnce geleneine sahip bulunurken, baz kk devlet
lerde de gazeteler mill birlik ve demokrasi kavramlarn savunuyorlard. niversite
genlii Burschenschaft denen siyasal derneklerde toplanmlard. Bunlarn ilki
1816 da Iena'da kurulmu ve 1818de de btn Burschenschaft dernekleri bir fede
rasyon halinde birlemiti. Bu federasyonun merkezi de Iena idi. Bu derneklerin
toplantlarnda, gaye vastay mer klar" ilkesi kabul edilerek, hainlere ve tiran
lara "kar sadece ayaklanma deil, suikasn da geerli olaca kabul edilmiti
18
.
te bu artlar iinde, Reformasyo hareketi ile Leipzig muharabesinin yld
nmn kuamak iin toplanan niversite rencilerinin, mutlakiyeti fikirler ta
yan baz kitaplar yakmalar, Metternich'i korkuttu ve niversitelere kar baz
tedbirler almaya evketti. Bu olay, niversitelileri daha fazla kzdrd. Bu tepki ieri
sinde,Kari Sand isimli bir niversite rencisinin, 23 Mart 1819 gn Manheim'da,
17
H.G.Wells, Esquisse de I'HisCoire Universelle, p. 478.
18
Debidour, La Sainte-Alliance, p. 129.
19. YZYIL SIYASI TARH 1789-1914 107
Rus ar'nn ajan olan, yazar Ferdinand de Kotzebue'y ldrmesi zerine
1
'
1
.
Metternih, 7 Austos 1819 da Karlsbad'da, Avusturya, Prusya ve baz Alman devlet
lerinin itirakile bir Kongre toplad
20
. Kongre, Alman niversitelerini sk bir kon
trol aluna alnmasna ve kitap ve gazetelerin sansre tbi tutulmasna karar verdi.
Bu surede Almanya'da paak vermi olan reaksiyon abucak bastrld.
3. TALYADA TEPKLER: TROPPAU VE LABACH KONGRELER
Almanya'dan sonra talya, Metternich iin daha byk bir gaile oldu. Fakat
Metternich, bundan da mutlakiyetiliin zaferini salyarak kt.
talyan halk, Napolyon egemenlii srasnda liberal fikirlerin tadn tatmt.
Ne var ki, Meternich, birleik Almanya gibi, Avusturya'nn yanbanda birleik bir
talya'nn ortaya kmasn istemediinden, talya'y da kk krallklardan mey
dana gelen bir danklk iinde tutmaya muvaffak olmutu. Ayrca, talya'da eski
kral ve dkalar tekrar yerlerini aldlar ve eski ynetimlerini aynen uygulamaya koy
dular. Esasen, kuzey talya devleerinden bazlarnn bana da Avusturya prensle
rinden bazlar getirilmiti. Bunlarn liberal bir ynetimi benimsemeleri elbette ki
beklenemezdi. Lkin, Fransz igali srasnda talya'da milliyetilik duygular da
canlanmt. imdi Avusturya'nn btn talya zerinde kurduu bu bask ve kon
trol, italyanlara ar gelmeye balad.
Mamafih talya'daki ayaklanmay, spanya'da meydana gelen bir olay hareket
lendirdi. 1812 ylnda spanya'da bir anayasa kabul edilmi ve merut bir rejim te
sis edilmiti. Bu olay, Napolyn'un 1808 de, spanya Kral VII. Ferdinand, kendi
ve olu adna tahttan feragete zorlayp kardei Joseph! spanya Kral yaptnda
meydana gelmiti. Lkin spanyollar, lkelerinin Fransz askeri tarafndan igaline
kar ayaklanp, Fransa'ya kar mcadeleye baladlar. Bu mcadele Napolyo'
ok uratrmtr. Kendisinin de sonradan kabul ettii gibi spanya, Napolyon'un
talih gemisinin ilk arpt kaya olmutur
21
.
VII. Ferdinand, 1814 de tekrar tahtna kavuunca, 1812 anayasasna hi do
kunmad. Fakat ynetimi tam bir istibdat rejimi oldu. Napolyon'a kar mcadele
etmi olan spanyol milliyetileri ile liberaller, Kral Ferdinand'a kar cephe aldlar.
10
10
Kotzebue, kalemi kuvvetli bir yazar ve ayn zamanda tiyatro ynetmeni idi. Almanya'da
Weimar'da domu olmasna ramen, gen yanda Rusya'nn ve arn hizmetine girmitir. Kank bir
kiilii vard. Rusya'dan kovulmasna ve hatta Sibirya'ya srgne gnderilmesine ramen, dnm
dolam, yine arn hizmetinde kalmt. 1814-1816 yllar arasnda Prusya'da Rusya'nn
Bakonsolosluunu ifa ettikten sonra, 1817 da ar tarafndan Almanya'ya ajan olarak atanmt.
20
Bu Kongre've, ngiltere, Fransa ve Rusya katlmadlar. nk, Aix-la-Chapelle Kongresi'nde
alman bir karara gre, sadece devletlerden birini ilgilendiren bir olay karsa, bu devlet davet
etmedike, dierleri Kongre've katlmayacaklard.
21
Jacques Bainville, Fansa Taihi, Cilt II, s. 406.
108 FAHR ARMAOLU
1820 yl Temmuz aynda da ayaklandlar. Korkudan titreyen ihtiyar Kral
22
, hemen
1812 Anayasas'm uygulamaya balad.
spanyol liberallerinin bu baars, talyan liberallerini harekete geirdi. talyan
liberalleri bu srada, milliyeti bir kurulu olan Carbonari derneini kurmu bulu
nuyorlard
23
. spanyol liberalleri de bu dernee mensuptu.
talyan liberallerinin ayaklanmas zerine Napoli Kral, I. Ferdinad, 1812 ta
rihli spanyol anayasasn aynen kabul etmek zorunda kald. Napoli'de meydana
gelen bu olay, tabiatile Metternich'in houna gitmedi ve hemen mdahaleye hazr
land. Zira, Viyana Kongresi srasnda Avusturya ile Napoli arasnda imzalanan bir
anlamaya gre, Napoli Kral, Avusturya'nn talya'da uygulad ynetim sistemin
den baka bir ynetim uygulayamayacak. Dolaysile, Napoli'nin yapt, hem 1815
anlamasna aykr idi ve hem de Avusturya iin bir tehlikeydi. Bu gerekelerle,
Avusturya'nn mdahale hakk douyordu. Fakat Beli ttifak'n dier yelerinin
aldklar tutum, Avusturya'nn bu meselede tek bana hareket etmesine engel
oldu. Fransa ve Rusya, derhal bir Kongre'nin toplanmasn istediler. Rusya'ya gre,
konu tamamen Beli ttifak'n konusu idi. ngiltere ise, tamamen aksi ynde bir tu
tum ald. ngiltere'ye gre, Beli ttifak devletlerin i ilerine mdahale yetkisi
vermiyordu. nk, Beli ttifak'n 1815 de tesbit edilen "toprak dengesini ga
ranti ediyordu
24
. ngilterenin zellikle iddetli itiraz zerine Metternich Napoli'ye
tek bana asker gnderip mdahale etmek fikrinden vazgeti ve Kongre fikrine
eilim gsterdi. ngiltere'yi de Kongre'ye katlmaya ikna ederek, 20 Ekim 1820 de
Troppau (ekoslovakya'da) da Kongre topland.
Mamafih, Kongre'de Metternich yine tam zafer kazand. nk, nerede bir ih
till karsa ksn, byk devletlerin silhl kuvvetlerle mdahale etmeleri ilkesini
Kongre'ye kabul ettirdi. Ayrca, be byk devlet, ihtillci metodlarla vukubulan
hkmet deiikliklerini de kabul etmeyeceklerdi.
Troppau Kongresi'nin kararlarn ngiltere kabul etmedi. Fransa ise baz art
larla kabul etti. Fransa, kendi lkesinde gittike gelimekte olan liberallerin tepki
sinden ekindii gibi, imdi Beli ttifak iinde kendi arln hissettirme absn-
dayd.
Bu tutum ve gr ayrlklar, Avrupa'y yneten byk devletler direktuar
iinde ilk paralanmann iaretlerini vermitir.
22
Debidour, La Sainte,Alliance, p. 146.
23
Carbonari derneinin, Napoli'de 1799 da, burasnn Napolyon'un igalinden sonra kurulduu
sanlyor. Mason'lukla balants olduu ileri srlmektedir. Fransa ve Ispanya'da da yaylmtr ve
spanyada 1820 ayaklanmasn yapan liberallerin Carbonari yesi olduklar sylenmektedir. 1830 dan
itibaren, talyan mill birlii hareketi olan Risogimento hareketi iinde erimitir.
24
Debidour, ad geen eser, p. 149-150.
19. YZYIL SYAS TARH 1789-1914 109
Troppau Kongresi kararlarn bildirmek zere, Napoli de Kongre'ye davet
edildi ve bu ikinci Kongre Laibach'da (Ljubljana) Ocak 1821 de topland. Burada,
Napoli'deki durumun Avrupa barn tehdit ettiine ve Avusturya'nn Napoli'de
bar ve dzeni tesis etmesine karar verildi. Bunun zerine Metternich, Napoli'ye
asker sevkederek ihllcileri datn ve Ferdinand da, eski yetkilerde tekrar tah
tna yerletirdi. I. Ferdinand, bundan sonra otokratik ynetimine yeniden hz
verdi.
Napoli ayaklanmas bastrlr bastrlmaz, bu sefer, 1821 Martnda,
Piyemonte'de (Sardunya) ayaklanma k. Halk anayasa istiyordu. Piyemonte Kral
I. Victor Emmanuel, anayasa vermeye raz olmaynca, yerine bir vekil brakarak l
kesinden ka. Kral Vekili (Naip) de ihtillcilerin istedii anayasay verdi. Fakat bu
srada Modena'da bulunan velihat Charles-Felix, anayasay reddettiinden, Naip de
ynetimi ihtillcilere brakarak, o da kat. Bunun zerine ihtillciler
Lombardiya'y da Avusturya egemenliinden kurtarmak iin harekete getiler.
htillciler talyan Birlii'ni kurmak istiyorlard. Fakat Avusturya ordular ihtillci
leri hezimete urat ve hepsini dat. Charles Felix de, mutlak hkmdar olarak
Piyemonte'nin bana geti.
4. SPANYA SORUNU: VERONA KONGRES
talya'da kan ayaklanmalar, gerek Avusturya'y, gerek dier devleeri ziyade-
sile megul ettiinden, spanya'daki gelimelerle fazla megul olamamlard.
Laybach Kongresi'nde talya sorunu zlmendikten sonra, imdi sra spanya so
rununa gelmiti.
spanya Kral, 1820 ylnn Ocak aynda 1812 anayasasn yeniden yrtmeye
baladktan sonra, spanyol liberallerinin isteklerinin ard arkas kesilmemiti.
Liberal bir ynetimin daha tam bir ekilde kurulmas iin, ihtillciler Kral'dan her
gn yeni bir tviz koparyorlard. VII. Ferdinand, kendi deyimile, deta liberallerin
esiri olmutu. Bu sebepten, Beli ttifak devletlerinden duruma mdahale etmele
rini srarla istedi.
Bunun zerine, talya sorunu zmlendikten sonra, spanya sorununu ele
almak zere Beli ttifak, 20 Ekim 1822 de Verona'da (Kuzey-dou talya'da, Adige
nehri zerinde) yeni bir toplan yapu.
Verona Kongresi'nde, Beli ttifak bir darbe daha yedi. Zira, ngiltere,
Troppau ve Laybach Kongrelerinde yap gibi, spanya'nn i ilerine karlma
sna kar kt. Dier devletler ise mdahele taraftaryd.
Fakat bu sefer de, spanya'daki ihtillin hangi devlet tarafndan bastrlaca
sorunu, devletler arasnda gr ayrl dourdu. Rusya, spanya Kraln liberalle
rin basksndan kurtarmak iin kendisi asker sevketmek istedi. Bunu, dier drt
110 FAHR ARMAOLU
devletten hi biri kabul etmedi. ar Aleksandr o derece srar etmeye balad ki, ge
rekirse ihtiyarlaycaya ve salar beyazlanncaya kadar Verona'da kalacan sy
ledi
25
. Bunun zerine Fransa ne ald. Fransa'ya gre, Ispanya'daki durum birinci
plnda kendisini ilgilendiriyordu ve Fransa iin de bir tehlikeydi. Ayrca, Fransa,
spanya'ya gitmek iin Rus askerine geit vermiyeceini syledi. Sonunda,
spanyadaki liberal ayaklanmay bastracak en mnasip devletin Fransa olduuna
karar verildi. Fransa Ocak 1823 de 100.000 kiilik bir orduyu spanya'ya soktu ve
Kral Ferdinand' ihdllcilerin elinden kurtard ve ihllciler de iddetli bir ekilde
ezildi. Bu suretle Fransa, Napolyondan 7 yl sonra, Be Byk Devlet arasndaki
yerini alm oluyordu.
Fakat spanya'nn sorunu bir tane deildi. Bir de spanya'nn gney
Amerika'daki smrgelerinin bamszlk iin ayaklanmalar konusu vard.
spanya Kral VII. Ferdinand 1808 de tahtndan uzaklatrlnca, spanya'nn
gney Amerika'daki smrgeliri bamszlk iin ayaklanmlard. Smrgelerin
bamszlk ayaklanmas nce, Amerika'nn bamszlk hareketinden, kincisi de
Fransz htillinden ilham almt. 1814 de spanya'da krallk otoritesi tekrar kuru
lunca, spanya smrgeleri tekrar kontrol aluna ald. Fakat 1817 ylnda smrge
ler tekrar ayaklandlar. Bu ayaklanma, 1824-25 te smrgelerin bamszlklarn
kazanmalarna kadar devam etti.
te Kral Ferdinand, Verona Kongresi'nden, smrgelerdeki ayaklanmalar da
bastrmalarn istedi. Fransa, spanya Kral'nn bu isteini hemen destekledi. imdi
spanya'daki ayaklanmay bastrp kendisine prestij saladktan sonra, smrgeler
deki ayaklanmalar da bastrp prestijini daha da arttrmak istiyordu. Ayrca,
Fransa, gney Amerika'da spanyol smrgelerinin geni ticar ve ekonomik im
knlara sahip olduunu da grmt.
Lkin, spanyol smrgelerine Beli ttifak'n mdahale ihtimali, hem
ngiltere'nin ve hem de Amerika Birleik Devletlerinin tepkisine sebep oldu.
ngiltere, Beli ttifak'n, devletlerin i ilerine mdahalesinin esasen karsn
dayd. Ayrca, ngiltere, gney Amerika'daki spanyol smrgeleri ile geni bir tica
ret sistemi kurmutu. Bu smrgeler bamszlklarm alacak olursa, ngiltere bu
lkelerle daha rahat bir ekilde ticaret yapabilir ve hatta bunlar ekonomik nfuzu
aluna da alabilirdi. Halbuki, bu ayaklanmalar herhangi bir Avrupa devleti tarafn
dan bastrlacak olursa, btn bu ihtimaller suya derdi.
Fakat, Amerika Birleik Devletlerinin tepkisi ngiltere'den ok daha sert oldu.
Daha nce de belirttiimiz gibi, Amerikan bamszlk sava srasnda, Avrupa
devletlerinin, srf kendi bencil amalar iin bu savaa u veya bu ekilde katlm
olmalar, bir bakma Amerikallar korkutmutu. Amerikallar, Avrupa'nn bir ta-
2:1
Debidour, La Sainte-Alliance, p. 178.
19. YZYIL SYAS TARH 1789-1914 111
kim politik mcadele ve oyunlarn kendi ktalarna da tama ihtimalinden korktu
lar. Bundan sonra, baz Avrupa devletlerinin Kuzey Amerika'daki faaliyetleri ise,
Amerikallarn hi houna gitmedi. te tam bu srada, Verona Kongesinde,
spanyol smrgeleri meselesi dolaysile gney Amerika ktasna ayak basmak iste
meleri, Birleik Amerikay harekete geirdi. Amerika'nn beinci Bakan James
Monroe, 2 Aralk 1823'de Kongre'ye yollad ve bundan sonra Monoe Doktrini
adn alacak olan bir mesajla, Avrupa devletlerinin Amerika ktalarna ayak basma
larn, Amerika'nn hasmae, yani dmanca bir hareket olarak karlayacan
bildirdi. Bunun zerine Avrupa devletleri gney Amerika'ya mdahaleden vazge
tiler ve bugn Ltin Amerika lkeleri dediimiz lkeler de bamszlklarna kavu
tular.
Monroe Doktrini'ne ve bunun gelimelerine, Amerika Birleik Devletlerinin
gelimelerini ele aldmzda daha ayrnl bir ekilde deineceiz.
NC KISIM
AVRUPA'DA 1830 HTLLLER
Avrupa tarihinde 1815 den 1870lere kadar olan dnem, byk fikir akm
nn, toplundan etkiledii ve toplumlarda alkant ve dalgalanmalara sebep olduu
bir dnemdir. Bu fikir akm Liberalizm yani Hrriyetilik, Nasyonalizm yani
Milliyetilik, ve Sosyalizm dir. Bu fikir akmnn toplumlara egemen olmas ve
etkin bir ekilde ortaya kmas, kronolojik bir sra takip eder. Bu adan, 1830 ihti-
llleri'nin egemen faktr Liberalizm olmu iken, 1848 ihtillleri'nin etkin faktr
Nasyonalizm veya Milliyetiliktir. Baka bir deyile, baka devletlerin egemenlii al
tnda yaayan milletlerin bamszlk iin ayaklanmalardr. Daha aada grece
imiz zere, 1848 ihtilllerinin egemen faktr milliyetiliin etkisi, sadece 1848-
49 olaylarnda kalmam, 1861 de talyan ve 1871 de Alman mill birliklerinin ku
rulmasna ve hatta 1878 de Srbistan, Karada ve Romanya'nn Osmanl
Devleti'den bamszlklarn almalarna kadar devam etmitir.
Hi phesiz, gerek Liberalizm, gerek Nasyonalizmin kayma Fransz htilli
ve onun ortaya atu ve btn Avrupa'ya yayd fikirlerdir. Sosyalizm'in kayma da
ayn fikirlerin, baka bir adan deerlendirilmesinden baka bir ey deildir. Ne
var ki, sosyalizm, 19. yzylda herhangi bir lkede uygulama alan bulamam, an
cak teorik plnda kalmtr. 19. yzyl, sosyalist fikirlerin teori plnnda uzun ta-
malar ile gemi ve nihayet 1917 de Rusya'da, en ileri ekli olan Komnizm
iktidar ile son bulmutur. Bu konuya ok daha ilerde ayrntl bir ekilde deine
ceiz.
112 FAHR ARMAOLU
1. 1830 HTLLLERN HAZIRLAYAN SEBEPLER
1815 de kurulan Kutsal ttifak ve Drtl (veya Beli ttifak), Fransz ihtilli'nin
btn Avrupaya yam olduu liberal fikirlerin ortaya karabilecei tehlike ve
tehdide kar, monarklarn otokratik ynetimlerini korumak ve devam ettirmek
amacna ynelmiti. Viyana Sistemi'ne kar tepkileri aklarken grlmtr ki,
hkmdarlar, 1818-1822 arasnda, bu tepkileri susturmaya muvaffak olmularsa da,
gney Amerika'daki bamszlk haraketlerine kar bir ey yapamamlardr.
1880 yl geldiinde ise, Avrupa'nn hemen her yerinde bir dizi liberal patla
malar meydana geldi. Bunun byle olmas tabi idi. Zira, ne dinsel ve siyasal ittifak
lar sistemi ve ne de byk devletlerin mutlakiyetiliin srdrlmesi iin alm ol
duklar tedbirler, 1815-1830 arasnda, liberal fikirlerin her tarafta gelimesine en
gel olamad. Dolaysile, bu gelimelerin biraz ayrnlarna inmek yerinde olacaktr.
1815-1830 arasnda liberal fikirler sadece siyasal alanda gelimi olmayp, top
lum faaliyetlerinin bir ok kesimine de girmi ve bir bakma toplumlarn fikir yap
larn deitirmitir. Baka bir deyile, bu dnemde liberalizm ok cepheli olarak
gelimitir. Bunun sonucu olarak da, 1830 un liberal harekeden kolaylkla bir pat
lama eklini alabilmitir. Tbir cizse, liberalizmin bu alan genilemesi'ni ana izgi
lerde belirtmeye alalm:
A) Liberalizm ve Cumhuriyetilik
Hkmdarlarn otoritesine kar 1820'lerde balayan tepkilerle birlikte, aydn
kafalar, dncelerini tekrar Fransz htilline ynelterek, htill'i, yeni bir deer
lendirme szgecinden geirmeye baladlar. Vardklar sonu ise, kendilerini
Cumhuriyet fikrine ve kavramna gtrd. Mesel, A. Thiers, on ylda yazd on
ildik Histoire de la Rvolution Franaise isimli eseri ile, Fransz htilli'nin yeni
bir savunmasn yapn. Bu, tabi, ayn zamanda htill fikirlerinin de bir savunmas
idi. Madame de Stael ise Considrations sur la Rvolution Franaise isimli ese
rinde, 1791 Anayasas'n gklere karyordu. Bu deerlendirmelerin ve yorumla
rn sonucu uydu ki, mank sonularn gznne almadan halk egemenlii"
kavramndan sz edilemezdi. Yani, halk egemenlii kavramnn bir takm unsurlar
vard ve halk egemenlii denince bunlar uygulanmak zorundayd. Bu da, fikirleri
ister istemez Cumhuriyet kavramna gtrmekteydi. Temmuz 1830 ihllinde Paris
sokaklarnda arpan rencilerin kafalarnda, Cumhuriyetilik en arlkl bir
kavramd. Mamafih, 1830 larda Cumhuriyetiliin ilk iaretleri ortaya kmakla be
raber, bu akmn ne derece yaygn olduu hakknda kesin bir ey sylenemez.
B) Bonapartizm
Napolyon, 20 yl kadar sren Avrupa hkimiyeti srasnda, bir tiran, bir despot
olarak grnmt. Lkin 1821'de ldkten sonra hakknda yazlanlar ise, ona v
19. YZYIL SYAS TARH 1789-1914 113
gden baka bir ey deildi. lmnden sonra yeniden incelenmeye balayan
Napolyon, imdi gerek aydnlar, gerek halk kideleri iin bambaka bir anlam ifade
etmeye balad. Bu yazlardan karlan anlam, Napolyon'un dinin savunucusu,
Fransz htilli fikirlerinin ampiyonu, bar k ve Fransa'nn mill erefinin sem
bol idi. Bir halde ki, bazan Bonapartizm ile Cumhuriyetilik e anlamda ele al
nyordu
21
'.
C) Ekonomi'de Liberalizm
Kitleler arasnda Bonapartizm ve Cumhuriyetilik fikirleri yaylmaya bala
dka, i ve ticaret hayatnda da bir honutsuzluk kendisini gsterdi. Napolyon
Savalar ve savalar srasndaki ekonomik kaos sona erdikten sonra, btn
Avrupa'da ekonomik hayat hzl bir gelime gsterdi. adamlar ve sermayedarlar,
ekonomik mekanizmann serbest bir ekilde ilemesi iin, hkmdarlarn izledik
leri siyasal mutlakiyetilikten holanmamaya baladlar. Ekonomik hayatn geli
mesi, ancak siyasal alandaki liberalizm ile mmkn grlmeye baland. Mesel
talya'da kapitalizm ile liberal fikirler, kuvvetli bir milliyetilik ba ile birbirine
balanmt. lgintir, liberal fikirleri savunan talyan ekonomistleri, Avusturya'nn
kovuturmasna maruz kalmlardr. Tabi bu, bu fikirlerin yaylmasna engel ola
mad.
D) Dinde Libaralizm
Liberal fikirler din alanna da etki yapmaktan geri kalmad. Bir ok lkede,
mesel rlanda, Belika ve Fransada bir ok fikir adamlar, Katolik Kilisesi'nin,
dinsel ilkelerinden fedakrlk etmeden, basn ve retim hrriyeti iin mcadele
edebilecei fikrini ileri srdler. Katolik Kilisesi'nin mudakiyeti hmmdara kar
mcadele etmesini istediler. Fransa'da X. Charles'm koyu katoliklik politikasna
kar bu mcadelenin bayraktarln, bir din adam olan Lamennais (Robert de)
yapmtr. Lamennais, Liberalizm karsnda titreyeceimiz yerde onu da katolik-
letirmeliyiz diyordu
27
. Lamennais, kendisi gibi dnen bir ka arkada ile
L'Avenir adl bir gazeteyi 1830 dan itibaren yaynlamaya balam ve Fransa'da b
yk yank uyandrmt. Gazetenin parolas Allah ve Hrriyet idi. Vicdan, basn ve
seim hrriyeti iin mcadele ediyordu. Lamennais gibi dnrler, Fransz
Katolik kilisesinin, nefret edilen Bourbon'lara hizmet edeceine, demokrasinin
domakta olan yeni kuvvetlerde ittifak yapmasn istiyorlard.
E) Yunan Dostuu (Philhellenisme) ve Liberalizm
Yunan ayaklanmasnn da liberalizmin glenmesine yardmc olduu kabul
edilmelidir. Yunanllarn Osmanl Devleti'ne kar ayaklanmasn, Avrupa'nn b-
2,1
Frederick B. Artz, Reaction and Revolution, 1814-1832, New York, Harper, 1950 (9th printing),
p. 250.
~~ Artz, ayn eser, p. 207.
114 FAHR ARMAOGLU
tn aydnlar hararetle desteklediler. Yunan ayaklanmas dolaysile, Efltun, Aristo
ve Sokrat'n hrriyet ve demokrasi fikirler yeniden ele alnd. Avrupa'nn liberalleri
Yaasn yunanllar diye barrken ve Yunanllarn Trk egemenliinden kurtulu
unu desteklerken, gerekte Yaasn hrriyet diye barmaktaydlar ve hrriyet
fikrini mtlakiyeilie kar kkrtmaktaydlar. Fransa'da Chateaubriand ve Victor
Hugo, ngiltere'de Byron ve Shelley, Almanya'da Uhland ve Mller, yunan dostlu
unun liderliini yapmlardr. Dolaysile, Yunan ayaklanmas, liberalizmi, harekete
gemek iin tahrik etmitir.
Yunan ayaklanmasnn bir dier sonucu da, Mdahale Sisteminin bir darbe
yemi olmasdr. Metternich, be byk devlet arasndaki ittifakn yklmasnn,
Avrupa'daki ihtillcilerin ilerini ok kolaylatracan syledii zaman, yanlma
mt. Daha aada greceimiz zere, Yunan ayaklanmasnda Mdahale Sistemi
yrmemi ve bu da 1830 da Liberalizmin zaferini mmkn klmur
28 29
.
F) Sosyalizm ve Liberalizm
Liberal akma yardm eden bir dier unsur da, saplar az olmakla beraber, ilk
sosyalistler olmutur. Sosyalist dnrler, liberallerin ok solunda bulunmakla be
raber ve liberallerin istedikleri ile Sosyalistlerin istedikleri eyler arasnda bir ok
farkllklar bulunmasna ramen, sosyalisderin de ferd hrriyetler iin, din, eitim
ve basn hrriyetleri iin mcadele etmeleri, liberallerle ortak noktalarn tekil
etmi ve sosyalistlerin mcadelesi de liberallerin mcadelesine katkda bulunmu
tur. lk sosyalistler, Fransa'da Charles Fourrier, Sismondi ve Saint-Simon ile
ngiltere'de Robert Ovven'dr.
G) Romantizm ve Liberalizm
1815-1830 dnemi, gzel sanatlarda da hrriyet fikrinin geni bir yer tutmaya
balad bir dnemdir. Gzel sanatlarda hrriyet fikrinin yaylmas, Romantizm ile
olmutur. Romantizm, 18. yzyln rasyonalizmi (aklclk) ile, muhtevadan fazla
ekle nem veren klsizme kar bir tepki olmutur. Romantizmin temel nitelii
tabiate dn olup, tabiatta mevcut renkleri ve ekilleri geni bir serbesti ve hrri
yet iinde ele almakt. 1820 lerden itibaren, Romantikler ile, ekle arlk veren
Klsikler arasnda esasl bir mcadele balamtr. Gerekte bu mcadele, muhafa
zakrlk ile liberalizm arasnda cereyan eden bir atma idi. Victor Hugo,
Romantizm demek, edebiyatta liberalizm demektir, diyordu
2
'
1
.
Ingilterede, edebiyatta Romantizmin temsilcileri, bir ateist, fakat hararetli bir
demokrasi taraftar olan Shelley ile, sonsuz hrriyet peinde koan Byron idi.
28
Gorges Weill, L'Eveil des Nationalits et le Mouvement Libral, 1815-1848, Paris, Felix Alcan,
1930, p. 95.
29
Artz, Reaction and Revolution, p. 196.
19. YZYIL SYAS TARH 1789-1914 115
Fransa'da Stendhal, Madame de Stal, Sainte-Beuve, Victor Hugo, Lamartine,
Alfred de Vigny, Mrim ve Balzac, Romantizmin liderleriydiler.
Almanya'da ise, Lenau, Wilhelm Millier, Rckert, Eichendorf, Chamisso ve
Mrike, 18201erde,Goethe'de en yce gnlerini yaayan Alman Romantizminin
temsilcileri idiler.
Bunlarn eserlerinin btn Avrupa'da hzla yaylmas sonucu Romantizm b
tn lkelerin edebiyat evelerinde tarfatarlar kazand.
Edebiyat alanndaki Romantizm, resim alanna da ksa zamanda girmeye mu
vaffak oldu. Romantik ressamlar, portrecilii brakp tabiatta mevcut renkleri, ekil
leri ve klar, byk bir serbesti ve hrriyet iinde ilemeye baladlar.
Romantizm akm fazla uzun mrl olmad. Yerini Realizm'e brakt. Fakat
Romantizmin, hrriyet mcadelesi asndan etkileri geni oldu ve 19. yzyln ilk
yarsna damgasn vurdu.
Grlyor ki, Viyana Kongresinden sonra toplumlarn yapsnda esasl dei
iklikler meydana gelmiti. Bu deiikliin temel nitelii ve zellii, her alanda
Hrriyet'e doru bir ak idi. Napolyon Savalar srasnda, Avrupa toplumlar bu
derece deimemiti. Bu savalar, ancak ihtill'in ortaya att fikirleri toplumlara
tantt. Fakat bu fikirlerin toplumlarn iine ilemesi ve toplumlarn yapsn ve g
rntsn deitirmeye balamas olay, 1815-1830 arasnda vukubulmutur.
Halbuki, bu dnemde Avrupa'nn mutlakiyeti hkmdarlar, liberalizmi ve hrri
yetilii ar bir bask altnda tutmaya altlar. Liberal fikirlerin bu baskya gs
terdii direnmenin, bir gn bir patlamaya dnmesi elbette ki kanlmazd. te
1830 da bir ok Avrupa lkesinde meydana gelen patlamalar budur.
Mamafih, unu da belirtelim ki, 1830 ihtillleri sonunda Liberalizm tam bir za
fer kazanmamakla beraber, tam bir baarszla da uramad. nemli bir adn
att.
1830 ihtilllerinin sebeplerini bu ekilde akladktan sonra, bu ihtilllerin her
lkede nasl bir sonu verdiini de ksa bir ekilde grelim.
2. FRANSA'DA 1830 HTLL
Buna Fransa'da Temmuz htilli de denir.
XVIII. Louis 1814 de Fransa Kral olduu zaman, bir de anayasa vermi ve
merut bir rejim kurulmutu. ki meclisli parlmanter bir sistem kabul edilmiti.
Meclisler'den biri yan Meclisi, yani Senato, dieri de Milletvekilleri Meclisi veya
ksa ad ile Meclis'ti.> Ayan Meclisi'nin yelerini, anayasaya gre, Kral tayin edi
yordu. Bu suretle Kral Meclislerden birine tamamen hkim olmu oluyordu.
Milletvekilleri Meclisi veya Meclis'in yelerini ise halk seiyordu. Bu suretle, yasama
116 FAHR ARMAOLU
organnda, Kral ile Millet arasnda bir denge salanmak istenmiti. Lkin, Millet'in
seme hakk son derece ksdanm durumdayd. Semek iin yani semen olabil
mek iin ylda 300 frank ve seilebilmek, yani Milletvekili olabilmek iin de ylda
10.000 frank vergi demek gerikiyordu. Bu ise, ancak zengin ve varlkl olann mil
letvekili olabilecei idi. Bundan dolay, XVIII. Louis'nin ilk Meclis'leri hemen ta
mamen zengin ve Kral tarftar zadegndan meydana gelmitir. Seim sistemi,
Meclis'i de Kraln kontrol altna sokmu bulunuyordu.
Bu durumun sonucu olarak, lkenin ynetimi tamamen asillerin ve Kral taraf
tarlarnn eline geti. Bu msait artlar iinde XVIII. Louis, mutlakiyeti ynetimini
rahat bir ekilde yrtmeye balad. Balangta kabul edilmi olan kii hak ve
hrriyetleri, zamanla tamamen kaldrld. Basna sansr kondu ve okullar ve ni
versiteler taman kontrol aluna alnd.
XVIII. Louis'nin bu icraat giderek tepkilere sebep olmaktan geri kalmad.
Liberal hareket her gn biraz daha kuvveenirken, Milletvekilleri Meclisi iin yap
lan seimlerden Liberaller her seferinde biraz daha kuvvetlenerek ktlar. Halk ile
Kral'n arasnn tamamen alm olduu bir srada, XVIII. Louis 1824 ylnda ld
Yerine geen X. Charles, yani XVI. Louis'nin kardei, mehur Fransz ihtilli
dman Comte d'Artois, Fransa'da meydana gelmi olan deiim ve gelimelere
gzlerini tamamen kapad. XVIII. Louis, Fransz Ihtillinin Frasa'da meydana ge
tirdii deimeleri hi olmazsa biraz anlamu. Fakat X. Charles, bu kadar da anla
y gsteremedi veya gstermek istemedi. Mutlakiyeti rejimi kuvvetlendirmek iin
her gn yeni bir tedbire bavurdu. Bu tedbirler, zellikle hrriyetlerin kstlanmas
eklinde kendisini gsterdi. Bunun sonucu olarak da X. Charles ile halk arasndaki
uurum, her geen gn daha da geniledi.
1829 Austosunda Babakanla an kralclardan Polignac' getirdii zaman,
Fransa ikiye blnm bulunuyordu. Bir tarafta Kral ve bir tarafta da Halk.
Polignac'n Babakanl srasnda, Meclis'teki liberal muhalefet, ounluu elde
etmeye muvaffak oldu. X. Charles, liberal muhalefete kar bir takm tedbirler al
mak iin, d politikay kullanmak istedi. Rus ar, I. Nikola, bu srada Osmanl
Devletile urayordu. Fransa, Rusya ile anlaarak ve Balkanlarla Trk
mparatorluunu ona brakarak Ren'in sol kylarna yerleebilir ve hatta belki
Belika'y da ilhak edebilirdi
30
. Lkin, Fransa'nn bu tasarlarn farkeden Prusya
Kral, "Franszlar Ren 'e kadar gelinceye kada- kmldamyacam diyerek tepkisini
gsterdi
31
ve arkasndan da Rusya ile anlat. Bunun zerine X. Charles, Cezayir'in
Fransa tarafndan igal edildiini aklad bir srada, 25 Temmuz 1830 gn be
tane emirname yaynlad. Anayasaya dayanlarak yaynlanan bu emirnameler ile,
her trl yayn iin hkmetten izin alma art getiriliyor, yani basn hrriyeti kal-
30
Bainville, Fransa Tarihi, Cilt. II, s. 438.
31
Debidour, La Sainte-Alliance, p. 275.
19. YZYIL SYAS TARH 1789-1914
117
dinliyor, semen miktar 100.000 den 25.000 e indiriliyor, yani seme hakk daha
da kstlanyor ve Milletvekilleri Meclisi daularak yeni seime gidiliyordu. Yeni se
im, Meclis'teki liberal muhalefeti tasfiye etmek iin bavurulan bir oyundu.
Bu emirnamelerin yaynlanmas, halkn gznde, anayasann tamamen kald
rlmas demekti. Bu emirnamelere ilk tepki basndan geldi. Thiers'in kaleme ald
bir yazl protestoda, hukuk rejiminin sona erdii ve kuvvet rejiminin balad bil
diriliyordu. 27 Temmuz 1830 gn Paris sokaklarnda ayaklanmalar balad. lk ha
rekete geenler, liberallerin ar kolunu tekil eden Cumhuriyetilerdi. Bunlara
renciler ve iiler ve nihayet halk da kalnca, Paris sokaklarnda gn sren
kanl arpmalar oldu. 30 Temmuz'da liberal milletvekillerinin kurduu bir
Yrtme Konseyi, X. Charles'in Krallktan drldn ve Orlans hanedann
dan Duc d'Orlan'in I. Louis Philippe ad ile Kral olduunu iln etti. Duc d'Orl-
an, Fransz hlline olan sempatisi ve liberal fikirlerde tannmt. htillciler,
Cumhuriyet iln edememilerdi. nk, Cumhuriyet'in ilnnn Avrupa ile yeni
bir savaa sebep olacan grmlerdi
32
.
Anayasa ise, gerek demokratik ilkelere gre deiitirildi ve Louis-Philippe
Fransa Kral deil, Franszlarn Kral nvann ald. Bu surede Kral'n otoritesi
nin halka dayand belirtilmek isteniyordu. Yeni rejime Temmuz Monarisi de
nir.
X. Charles'in dmesinden en fazla ngiltere memnun oldu. nk, X.
Charles'in Rusya ile yakn nnasebeer iinde bulunmas ve bir takm toprak de
iiklii tasarlar peinde komas ngiltere'nin hi houna gitmemiti. Bu sebeple,
Temmuz ihtillinin baars ve Louis-Plilippe'in gelmesi, Muhafazakr Parti kadar
ngiliz Liberal Patisi'ni de memnun etti. ngiltere'nin bu tutumu yanl kmad.
Zira, Louis-Philippe, bundan sonra d polidkada ngiltere'ye dayanma yoluna gi
decek ve bir Entente Cordiale politikas takip edecekr.
X. Charles'in gitmesinden Prusya da memnun kald. Biraz nce de belirttii
miz gibi, X. Charles'in gzlerini Ren boylarna dikmesi, Prusya'nn tepkilerine se
bep olmutu.
Fransa'daki hkmdar deiikliinden Rusya hi holanmad. Zira Rusya, sa
dece bir dostunu kaybetmekle kalmad; yeni hkmdarn d politikada
Ingiltere'ye dayanmas da Rusya'nn honutsuzluunun nemli bir sebebiydi.
Fransa'da meydana gelen deiiklik ve zellikle liberallerin zaferi, Avusturya
Babakan Metternich'i hi honut etmedi. Temmuz Ihtilli'nde Paris sokaklarnda
barikaar kurulduu iin, Louis-Philippe'e "Barikatlar Kral diyen Metternich
33

iin yapabilecei bir ey yoktu. nk, artk ne Kutsal ttifak vard ve ne de Drtl
32
Bainville, ad geen eser, s. 441.
33
Debidour, ad geen eser, p. 277.
118 FAHR ARMAOLU
ttifak kalmt. Bununla beraber, Metternich, 1830 Austosunda Rusya Babakan
Nesselrode ile bir anlama imzalad. Buna gre, Fransa'nn i ilerine karmaya
caklar, fakat, Avrupa'nn, antlamalarla tesbit edilmi olan dzeninin Fransa tara
fndan bozulmasna da izin vermeyeceklerdi. Bu anlamaya Prusya da katld.
Bylece, Mdahale Sistemi'nin kurucusu, Fransa'da mudakiyetiliin yklmasna
ancak seyirci kalabiliyor ve mdahale etmeme ilkesini benimsiyordu.
3. BELKA'DA 1830 HTLL VE BELKANIN BAIMSIZLII
15 yl sre ile iin iin kaynayan liberalizmin, genel bir paama halinde btn
Avrupa'da harekete gemesi iin, Paris sokaklarndaki gnlk arpmalar ye
terli oldu. Fransa'daki Temmuz hlli'nden bir ay bile gememi ki, 25 Austos
1830 da Belika'da ihtill paak verdi. Bu ihtill, sadece liberal bir hareket olarak
deil, ayn zamanda milliyeti bir hareket, bir mill bamszlk hareke olarak da
kendisini gsterdi ve bu nitelii ile sona erdi.
1815 Viyana Kongresi'nde Belika ve Hollanda birletirilmi ve Orange hane
danndan Kral I. Wilhelm'in ynetiminde bir Niederlad devleti kurulmutu. Fakat
bu devlet acaip bir yaratkt. Zira, Belika ile Hollanda'nn hi bir ortak yanlar
yoktu. Bu sebeple, bu ikisinin uzun bir sre birarada yaamas beklenemezdi.
Bir defa, HollandalI olan Kral, Belikallar ezen bir ynetim kurmutu.
Dier taraftan, Anayasa, bir Ayan Meclisi, yani Senato ile, bir Milletvekilleri
Meclisi kurmutu. HollandalIlar ve Belikallar her iki Mecsi'te de eit olarak temsil
edileceklerdi. Halbuki o srada Belikallarn nfusu 3.5 milyon, HollandalIlarn
ise 2 milyondu. Esasnda temsilde eitsizlik sz konusuydu.
Niederland devletinde resm ve mecbur dil Hollanda dili, yani flamanca idi.
Ayrca, st dzey yneticilerin ve devlet memurlarnn byk ounluunu da
HollandalIlar tekil ediyordu. Bir ok kamu kurulular da Hollanda topraklarnda
bulunuyordu.
Dier taraftan, Belikallarla HollandalIlarn ekonomik karlar da at
yordu. HollandalIlar esas itibarile tarmla uratklarndan, lkeye giren sanayi
mamullerine dk gmrk tarifesi uygulanmasn istiyorlard. Buna karlk
Belikallar sanayici idi ve kendi sanayilerini korunmas iin, dardan gelen mamul
maddelere yksek gmrk uygulanmasndan yanaydlar.
Belikallar ile HollandalIlar arasnda din ayrl da vard. Belikallar Katolik,
HollandalIlar ise Potestand. Katolikler Protestanlar kat'iyyen sevmezlerdi.
ki halk arasnda mill duygular bakmndan da bir anlamazlk vard.
HollandalIlar daima bamsz bir devlet olarak yaamlard. Belikallar ise, tarih
boyunca, Romallarn, Franklarn, Farnszlarn, spanyol Bourbonlarnn ve
Avusturya'nn egemenlii altnda yaadktan sonra, Napolyon'un kontroluna ge
19. YZYIL SYAS TARH 1789-1914 119
miler ve nihayet Viyana Kongresi'nde Hollanda ile birletirilmilerdi. Bu tarih ge
liim farkll dolaysile HollandalIlar Belikallar kmsemekteydiler.
Bylece, birbiile elikili bu iki unsur, deta pamuk iplii ile birbirine ba
lanm bulunuyordu. Tabiatile, Belikallar, imdi de Hollanda egemenlii altna
dm olmaktan hi de honut deillerdi ve hele Fransz ihtillini de grdkten
sonra, ilk frsatta bu boyunduruktan kendilerini kurtarmak isityorlard. Bu frsat
Fransa'daki Temmuz ihtilli salad.
Belika ihtilli, 25 Austos 1830 gecesi Brksel operasnda balad.
Oynanmakta olan oyunun konusu ise, Napoli halknn spanyol egemenliine kar
ayaklanmas idi. Oyun srasnda, seyirciler arasnda bulunan renciler, birdenbire
Kahrosun HollandalIlar diye barmaya baladlar. Ve bu hareket sokaklara ya
yld. Buradan da btn Belika'ya. htill byle balad.
Belikallarn ayaklanmas zerine Hollanda Kral Belikallar zerine asker
evketti. HollandalIlar, Belika'nn bakenti olan Brksel'i ele geirmek istiyorlard.
Brksel'de 23-26 Eyll gnlerinde iki taraf arasnda kanl arpmalar oldu. Bir ta
rihinin deyimi ile, oluk gibi kan akt. Sonunda Hollanda kuvvetleri geri ekil
mek zorunda kald. Bunun zerine Belikallar 4 Ekimde geici bir hkmet kur
dular ve bir Mill Meclis kurulmas iin harekete getiler.
unu da belirtelim ki, Belikallarn ayaklanmas, Germen Konfederas-
yonu'nun baz kk devletlerine de bulat. Orada da ayaklanmalar kendisini
gsterdi.
Brksel yenilgisi zerine Hollanda Kral I. Wilhelm, Viyana Kongresi'nde ken
disine Niederland tahtn vermi olan drt byk devlete (ngiltere, Rusya,
Avusturya ve Prusya) bavurarak, mdahale etmelerini istedi. Rusya bu istee
olumlu cevap vermek istedi. Fakat imknszlk iindeydi. Bir defa, Rusya Belika'ya
ok uzakt. kincisi, biraz aada deineceimiz zere, biraz sonra Rusya'nn da
Polonya'da ba derde girecektir.
Avusturya da bir ey yapamad. nk o da btn dikkatini talya'ya evirmiti
ve talya'da da bir patlama olmasn hakl olarak beklemekteydi. Nitekim, bir sre
sonra talya'da da kaynamalar kacaktr.
Prusya Belika'ya gerekten mdahale etmek istedi ve bunu yapabilecek im
kna da sahipti. Lkin Prusya, bu niyetini Fransa'ya bildirince, Fransa'nn tepkisi
sert oldu. Fransa Dileri Bakan, Prusya bykelisine, Prusya kuvvetleri Belika
snrlarndan ieriye girdii andan itibaren Fransa'nn da Belikaya asker sevkede-
ceii syledi ve gerekesinin de, baka devletlerin, Fransa'nn komusu lkelerin
kaderini tayine hakk olmamas olduunu bildirdi
3
'
1
.
31
31
Debidour, ad geen eser, p. 282-283.
120 FAHR ARMAOLU
Prusya'nn tutumunu, Fransa'dan baka, ngiltere de etkiledi. Viyana
Kongresi'nde Hollanda ile Belika'nn birletirilmesi iin en fazla aba harcayan
ngiltere olmutu. ngiltere, Fransa'y kuzeyden kontrol altnda tutabilmek iin,
byle bir "tampon devlet in kurulmasn uygun bulmutu. Fakat, Hollanda ile
Belika arasndaki bu birlemenin yapay ve zoraki olduunu ngiltere de grmt.
ki halk arasnda bir kaynama meydana gelmemiti. Dier taraftan, kurulan
Niederland Devleti, ngiltere'den ziyade Dou devletlerinin etkisi altna dmt.
Nihayet, nc olarak, birleme sonucu meydana gelen byk Hollanda Kuzey
Denizinde, ngiltere'nin ticareti iin kuvvetli bir rakip olmutu. Bu sebeple
ngiltere, Belika'nn Hollanda'dan ayrlmasna raz olup, Hollanda'nn zayflama
sn istiyordu.
Bununla beraber, ngiltere Fransa'dan ekinmekteydi. nk Belika ihtilli
Fransa'daki Temmuz ihtillini rnek almt ve hatta bir ara Fransa'ya kaulma istek
leri bile ortaya kt
35
. Buna karlk, Fransz kamu oyu da Belika'llarn ayaklan
masna heyecanl bir ilgi gstermekteydi. Bir ok Fransz devlet adam da, Fransaya
yatkn ve bamsz bir Belika'nn kurulmas ile, 1815 Viyana Sistemi'nin ar bir
darbe yiyeceine inanyordu.
Fakat Fransa'nn yeni Kral Louis-Philippe, d politikada ngiltereye dayand
ndan ve ngiltere'yi gcendirmek istemediinden, Belika iine mdahale et
memek hususunda giltere'ye teminat verince, iki devletin anlamas kolay oldu
Lkin, ngiltere ile Fransa arasndaki ibirlii ve zellikle Fransa'da kamu oyu
nun Belika ihtilline kar duyduu heyecan, mutlakiyeti devleti, Rusya,
Avusturya ve Prusya'y biraraya getirdi. Bunlar Aralk ay banda yaynladklar bir
belgede, Avrupa'da olan her htill hareketini bomaya kararl olduklarn bil
dirdiler. Bu arada, Rusya, Polonya'daki ordusu iin seferberlik iln etmi ve Prusya
Ren snrlarna asker yarken, Avusturya da talya'ya en yetenekli askerlerini gn
dermekteydi. 1830 ylnn sonu yaklarken, Avrupa'da da genel bir sava ihtimali
giderek artyordu. Fakat bereket versin, tam o srada PolonyalIlarn ayaklanmas,
bir genel sava nledi
3
'
3
.
unu da belirtelim ki, be devlet, Belikallarn Ekim banda geici hkmet
kurmalar ve Hollanda'nn bavurusu zerine Kasm ve Aralk 1830 aylarnda
Londra'da yaptklar toplanularda, Belika ile Hollanda arasnda ate-kes salamak
iin bir takm kararlar almlar ve ate-kesi saladklar gibi 20 Aralk 1830 tari
hinde de, Belika'nn Hollanda'dan ayrlmas ve Belika'nn bamszl iin ilke
karar almlard
37
.
311
311
Bainville, Fransa Tarihi, Cilt II, s. 447.
3,1
Debidour, La Sainte-Alliance, p. 286-287.
37
Bu toplantlarda alnan kararlarn metinleri iin bak. : de Clercq, Recueil..., III, p. 585-590.
19. YZYIL SYAS TARH 1789-1914 121
Belika'nn Hollanda'dan koparak bamszln almas bir takm siyas ve hu
kuk sorunlar dourdu. Bu sebeple Londra'da be devlet arasnda bu sorunlar
zmek iin bir dizi konferanslar yapld. Bu erevede, Londra'da 20 Ocak 1831
de imzalanan bir protokol ile, Hollanda ile Belika'nn snrlar belirtildi ve
Lksemburg, 1815 de olduu gibi Hollanda Kral'nn ahsna bal olarak Germen
Konfederasyonu'nun bir yesi olarak kalacakt. Protokoln 5. maddesine gre de,
Belika daimi tarafsz bir devlet olacakt ve bu tarafszlk ile, Belika'nn toprak
btnl be devlen garantisi altna alnyordu
38
. Belika'nn daimi tarafsz hale
getirilmesi ve toprak btnlnn garanti edilmesi, bu lkenin Fransa ile birle
mesini nlemek iin, Fransa'ya kar alnm bir tedbirdi
39
. Ayrca, Belikallar
Lksemburg'un kendi topraklarna katlmasn isteyip, bu Byk Dkalkn
Hollanda'ya bal kalmasn kabul etmediler. Londra Konferans 27 Ocak 1831 de
imzalad bir protokol ile de Hollanda'nn borlarnn paylalmas gibi, eitli so
runlarn zm ilkelerini 18 madde halinde belirledi
40
.
Bu sefer de Belika'ya kimin Kral olaca sorunu kt. Belikallar, Fransa'ya
olan eilimleri sebebile, Louis-Philppe'in olu Duc de Nemours'u Kral yapmak is
tiyorlard. Buna mutlakiyeti devletten baka ngiltere de kar kt. Bu drt
devlet, Fransa'nn da katlmasile 1 ubat 1831 de Londra'da imzaladklar bir pro
tokol ile, ngiltere, Rusya, Avusturya, Prusya ve Fransa'da hkm sren hanedan
lardan hi birinin yesinin Belika'ya Kral olamyaca ilkesini kabul ettiler.
Gerekeleri ise, byle bir durumda Belika'nn tarafszlnn bozulmu olaca
idi
41
. Bu protokol, Fransa da imzalad. nk, Louis-Philippe bata giltere olmak
zere Avrupa ile bozumak istemiyordu. Bu sebeple, Fransa, 7 ubatta Konferansta
bir bildirimde bulunarak, Belika Kongre'si tarafndan, Duc de Nemours'un Kral
seilmesi halinde Fransa Kral'nn bunu reddedeceini bildirdi
42
.
Belika taht iin ngilterenin aday, Saxe-Cobourg Dk Frederick'in olu
Lopold idi. Bu ailenin ngiltere Kral ailesi ile akrabalk balar vard. Devletler,
bir Franszn Belika'nn bana gemesini istemediklerinden, 21 Mays 1831 de
Londra Konferansnda alnan bir kararla, Lopold'n adayln desteklediler
43
.
Bunun zerine Belika Kongresi (Ayan ve Milletvekilleri Meclisi) 4 Haziran 1831
de yapt toplantda, Lopold de Saxe-Cobourgu Belikallarn Kral seti.
Lopold'e 1830 da Yunanistan Krall teklif edilmi, fakat kabul etmemiti. I.
Lopold, yetenekleri sayesinde ok baarl bir Kral oldu. Kendisine Avrupa'nn
Amcas denilmitir.
38
Protokoln metni: de Clercq, Recueil..., Tome III, p. 3-5.

J
Bainville, ad geen eser, Cilt II, s. 447.
40
Protokoln metni: de Clercq, ad geen eser, Tome III, p. 6-11.
41
Protokoln metni: ayn kaynak, p. 12.
42
Bildirimin metni: ayn kaynak, p. 12-13.
43
Kararn metni: ayn kaynak, p. 104-105.
122
FAHR ARMAOLU
Lkin Lksemburg sorunu, bir yandan Belika ile Hollanda'y, bir yandan da
Fransa ile Hollanda'y kar karya getirdi. 20 Ocak 1831 Londra Protokoluna
ramen, Belika, Lksemburg'un Hollanda'ya verilmesini kabul etmedi. Buna kar
lk, Hollanda da Belika'nn bamszln resmen kabul etmedi. Bununla be
raber, Lksemburg konusunu Belika'ya kabul ettirmek iin, Hollanda kuvvetleri 1
Austos'tan itibaren Belika topraklarna girmeye balaynca, Fransa da 6
Austos'ta Londra Konferansna bavurarak, Belika Kral'nn kendisinden yardm
istediini bildirdi. Devletler, Fransz askerinin (20.000 kiilik bir kuvvetti)
Belika'ya yapaca yardmn, hepsi adna olmas ve Fransz kuvvetlerinin Moselle
(Meuse) nehrinin sol kysn (Hollanda'nn eski snnlar) amamas kararn ald-
lar
4,1
. Dier taraftan, bu karara gre ngiltere de Belika'y savunmak iin donan-
masile tedbirler alacaku; fakat bu dahi be devlet adna yaplm olacaka.
Byk deletlerin bu ibirlii karsnda Hollanda, 23 Austosta askerini
Belika'dan ekmeyi kabul etti. zellikle ngiltere, Hollanda'nn Belika'ya saldr
sndan hi holanmam. Bunun zerine Londra Konferans 15 Kasm 1831 de,
Belika ile be devlet bir antlama imzalyarak, Belika'nn bamszln, daimi ta
rafszln ve toprak btnln resmen kabul etti
44 45 *
. 7 maddelik .bu antlama
Belika'nn snrlarn ayrnl bir ekilde iziyor ve Lksemburg'un bir ksmn da
Belikaya veriyordu (Mad.2).
Fakat Hollanda Kral bu antlamay kabul etmedi. Fakat, bir sre daha
Lksemburg konusundaki itirazlarna devam ettikten sonra, byk devletlerin ken
disini desteklemediklerini grnce, nihayet ngiltere, Fransa ve Hollanda arasnda
devam eden sava durumuna son veren ve Hollanda'nn 15 Kasm 1831
Anamasna katlmasn salayan 21 Mays 1833 anlamasn imzalamak zorunda
kald
40
. Lkin Hollanda bu anlama ile snr meselesini kesin olarak kabul etme
miti. Snr sorunu, iki devlet arasnda yaplacak grmelerle zmlenecekti. Bu
grmeler uzun zaman yaplamad. Fakat her geen gn, Hollanda'ya kar bir
bkknla sebep oldu. Bu sebeple, Hollanda Kral sonunda, 19 Nisan 1839 da
Londra'da imzalanan bir anlama ile, 15 Kasm 1831 kararlarn, yani
Lksemburg'un bir ksmnn Belika'ya verilmesini, Belika'nn bamszlk ve ta
rafszln kesin olarak kabul etti
47
.
Belika'nn tarafszl, I. Dnya Sava'na kadar devam etti. Bu tarafszlk ilke
sini zellikle Prusya, Fransa'ya kar koydurmutu. I. Dnya Sava knca.
Prusya'nn devam olan Alman imparatorluu, Fransa'ya Belika zerinden sald
rnca, savatan sonra Belika bu tarafszlk ilkesinden ayrld.
44
Kararn mei: ayn kaynak, p. 123-124.
4n
Antlama'nn metni: ayn kaynak, p. 146-155.
40
21 Mays 1833 Alamas'nn metni: de Clercq, Recueil..., Tome III, p. 244-245.
47
Antlamann metni: ayn kaynak, p. 470-477; Pierre Albin, Les Grands Traits Politiques, Paris.
Flix Alcan, 1923, p. 9-19.
19. YZYIL SYAS TARH 1789-1914 123
4. POLONYA'DA AYAKLANMA
Napolyon'un Tilsit'de kurmu olduu Varova Byk Dkal, Viyana
Kongresinde paralanm, Dou Galiya'ya Avusturya ve Poznan (veya Posen) ble
sim Prusya alm, geri kalan ksmlar da Rusya'ya verilmiti. Viyana kongresi karar
larna gre, Avusturya, Prusya ve Rusya, ynemleri alnda bulunan topraklardaki
PolonyalIlarn mill messeselerini devam ettirmelerine izin vereceklerdi
48
.
Lkin, Viyana'nn bu kararlarn Avusturya ve Prusya uygulamadlar. O srada libe
ral fikirlere eilim gsteren ar I. Aleksandr, 27 Kasm 1815 de PolonyalIlara bir
anayasa verdi. Bu anayasaya gre Polonya bir "Krallk oluyordu. Yalnz Rus ar,
ayn zamanda Polonya Kral idi. Be kiilik bir yrtme organnn banda, Rus
an tarafndan tayin edilen bir Kral-Vekili (Vice-Roi) buluncakt ki, Aleksandr,
kardei Grandk Constantine'i bu greve tayin etmid. Yine bu anayasaya gre, ya
sama grevi iki-meclisli bir parlmentoya (Diet) verilmiti. Ayan Meclisi'nin
(Senato) yeleri Rus ar tarafndan tayin ediliyordu. Milletvekilleri Meclisi'nin
yelerini ise halk seecekti. Ne var ki, anayasa, pek az PolonyalIya seme hakk
vermiti. Bundan baka, Dietin kabul ettii kanunlarn da, yrrle girebilmesi
iin ar tarafndan da onaylanmas gerekmekteydi. Nihayet, Diet, iki ylda bir defa
ve o da Rus arnn daveti zerine toplanacaku.
Grld gibi, Polonya Anayasas, gerekte bir bamsz devlet anayasas de
il, ok snrl bir zerklik anayasas idi. Lkin PolonyalIlar, bu geree ramen ba
msz imiler gibi hareket etmeye baladlar. ar Aleksandr tarafndan yaplan tek
lifleri beenmedikleri zaman, bunlar reddetmekten ekinmediler. Bunun aksi
olarak da, Aleksandr'm kar k kanunlar kabul etmekte de tereddt gster
mediler. Bu mcadele bir sre sonra gerginlie dnt. nk, Viyana Kongresi
srasnda, liberal eilimlere kaplan ar I. Aleksandr, bir sre sonra fikir deitire
rek, tekrar despotizme dnd. Bunda, 1818-1822 arasnda yer yer bagsteren
ayaklanmalarn etkisi byk oldu. Liberal dncelerini terketti. Bu artlar iinde,
ar Aleksandr ile PolonyalIlarn aras iyice ald. Bunun yannda Grandk
Constantin'in (Konstantin) uygulad ynetim ekli de, PolonyalIlarda tepki
uyandrp, gerginlii daha da arttrd.
Aleksandr'm 1825 Aralk aynda lm zerine Polonyada bir ayaklanma
meydana geldiyse de, yeni ar I. Nikola, bu ayaklanmay abucak basrd. I. Nikola
sert ve mutlakiyeti bir hkmdard. Bu sebeple, ayaklanmay basrdktan sonra,
Polonya'daki ynetimini daha da iddetlendirdi. Diet'i toplanuya armaktan vaz
geti.
Biraz yukarda Belika ihtilli'ni anlatrken, Rusya'nn ihtilli bastrmak iin
Belika'ya mdahale etmek istediine deinmitik. Gerekten, Nikola, Belika
48
Viyana Kongresi'in 9 Haziran 1915 tarihli Acte Final inin Polonya ile ilgili 1-14. maddelerinin
metni iin bak.: de Clercq, Recueil..., Tome II, p. 571-575.
19. YZYIL SYAS TARH 1789-1914 123
4. POLONYADA AYAKLANMA
Napolyonun Tilsit'de kurmu olduu Varova Byk Dkal, Viyana
Kongresinde paralanm, Dou Galiya'ya Avusturya ve Poznan (veya Posen) ble
sim Prusya alm, geri kalan ksmlar da Rusya'ya verilmi. Viyana kongresi karar
larna gre, Avusturya, Prusya ve Rusya, ynetimleri altnda bulunan topraklardaki
PolonyalIlarn mill messeselerini devam ettirmelerine izin vereceklerdi
48
.
Lkin, Viyana'nn bu kararlarn Avusturya ve Prusya uygulamadlar. O srada libe
ral fikirlere eilim gsteren ar I. Aleksandr, 27 Kasm 1815 de PolonyalIlara bir
anayasa verdi. Bu anayasaya gre Polonya bir "Krallk oluyordu. Yalnz Rus ar,
ayn zamanda Polonya Kral idi. Be kiilik bir yrtme organnn banda, Rus
ar tarafndan tayin edilen bir Kral-Vekili (Vice-Roi) buluncakt ki, Aleksandr,
kardei Grandk Constantine'i bu greve tayin etmiti. Yine bu anayasaya gre, ya
sama grevi iki-meclisli bir parlmentoya (Diet) verilmiti. Ayan Meclisi'nin
(Senato) yeleri Rus ar tarafndan tayin ediliyordu. Milletvekilleri Meclisi'nin
yelerini ise halk seecekti. Ne var ki, anayasa, pek az PolonyalIya seme hakk
vermiti. Bundan baka, Diet'in kabul ettii kanunlarn da, yrrle girebilmesi
iin ar tarafndan da onaylanmas gerekmekteydi. Nihayet, Diet, iki ylda bir defa
ve o da Rus ar'nn daveti zerine toplanacaku.
Grld gibi, Polonya Anayasas, gerekte bir bamsz devlet anayasas de
il, ok snrl bir zerklik anayasas idi. Lkin PolonyalIlar, bu geree ramen ba
msz imiler gibi hareket etmeye baladlar. ar Aleksandr tarafndan yaplan tek
lifleri beenmedikleri zaman, bunlar reddetmekten ekinmediler. Bunun aksi
olarak da, Aleksandr'n kar kt kanunlar kabul etmekte de tereddt gster
mediler. Bu mcadele bir sre sonra gerginlie dnt. nk, Viyana Kongresi
srasnda, liberal eilimlere kaplan ar I. Aleksandr, bir sre sonra fikir deitire
rek, tekrar despotizme dnd. Bunda, 1818-1822 arasnda yer yer bagsteren
ayaklanmalarn etkisi byk oldu. Liberal dncelerini terketti. Bu artlar iinde,
ar Aleksandr ile PolonyalIlarn aras iyice ald. Bunun yannda Grandk
Constantin'in (Konstantin) uygulad ynetim ekli de, PolonyalIlarda tepki
uyandrp, gerginlii daha da arttrd.
Aleksandr'n 1825 Aralk aynda lm zerine Polonyada bir ayaklanma
meydana geldiyse de, yeni ar I. Nikola, bu ayaklanmay abucak bastrd. I. Nikola
sert ve mudakiyeti bir hkmdard. Bu sebeple, ayaklanmay basrdktan sonra,
Polonya'daki ynetimini daha da iddetlendirdi. Diet'i toplantya armaktan vaz
geti.
Biraz yukarda Belika ihtilli'ni anlatrken, Rusya'nn ihtilli basrmak iin
Belika'ya mdahale etmek istediine deinmitik. Gerekten, Nikola, Belika
48
Viyana Kongresi'nin 9 Haziran 1915 tarihli Acte Final inin Polonya ile ilgili 1-14. maddelerinin
metni iin bak.: de Clercq, Recueil..., Tome II, p. 571-575.
124 FAHR ARMAOLU
ayaklanmasn bastrmak iin PolonyalIlardan meydana gelen bir ordu tekil etmek
istedi. PolonyalIlar bunu duyunca, 29-30 Kasm 1830 gecesi, btn Varova halk
ayakland. Bunun zerine Grandk Konstantin, kamak zorunda kald.
PolonyalIlar da, 5 Aralk 1830 gn, Napolyon ordularnda savalara kaulm olan
PolonyalI General Chlopicki'yi devlet bakan yaptlar. Bir ka gn iinde btn
Polonya ayaklanm durumdayd ve 1830 ylnn sonunda ise, Polonya'da bir tek
Rus askeri kalmamt. Bunun zerine Diet, 26 Ocak 1831 de Romanof
Hanedannn Polonya zerindeki egemenliinin sona erdiini iln etti.
Polonya'nn dzenli bir ordusu vard ve o srada bu ordu 35.000 kii kadard.
Kald ki, bu kuvvetin daha da arttrlmas imkn mevcut bulunuyordu. PolonyalI
komutanlarn bazlar, 1828-1829 Osmanl-Rus savanda, Rus Generali Diebitch'in
yannda sava yapmlard. Yani sava tecrbeleri vard.
Rusya ise Polonya'ya 114.000 kiilik bir kuvvet evketti. Rus kuvvetleri ile
Polonya kuvvetleri arasndaki ilk muharebe, 25 ubat 1831 de Varova yaknlarnda
oldu ve Ruslar bu muharebeyi kazandlar. Fakat bu baar, Ruslara, btn
Polonya'nn egemenliini salyacak bir zafer olamamt. Bu yzden, Polonya'ya
daha fazla kuvvet evkettiler. PolonyalIlar da kuvvetlerini 100.000'e kardlar. Sava
aylarca srd. PolonyalIlar, Ukranya'da bulunan Volhynia'llarla Litvanyallar da
bamszlk iin ayaklanmaya tevik ettilerse de baarl olamadlar
49
. Ayrca, dar
dan yardm gremeyen PolonyalIlar, ok stn olan Rus kuvvetleri karsnda da
yenilmeye baladlar. Nihayet, General Paskievitch komutasndaki Rus ordularnn
8 Eyll 1831 de Varova'y drmeleri zerine, Polonya ayaklanmas sona ermi
oluyordu. Ruslar, bundan sonra Polonya'da kanl bir temizlik hareketine giritiler.
Bir ok PolonyalI idam edildi ve pek ok PolonyalI milliyeti de Sibirya'ya srld.
Belirttiimiz gibi, PolonyalIlarn yenilgisinde, dardan hi bir yardm alama
m olmalar byk rol oynamtr.
Prusya bu srada Rusya'nn tarafn tutuyordu. Kendi igali altnda bulunan
Poznan'daki PolonyalIlarn, soydalarnn yardmna komalarn nlemek iin,
Prusya Poznan snrlarn kapatu.
Avusturya, bu sralarda Rusya'nn Balkanlar'da gsterdii faaliyetlerden ho
lanmad iin, Rusya'nn bana byle bir gaile kmasndan memnun oldu. Fakat
Metternich, Polonya ayaklanmasnn Avusturya'ya da bulamasndan kortuundan,
Dou Galiya'daki PolonyalIlarn da soydalarnn yardmna gitmesini nlemek
zere, o da Dou Galiya snrlarn kapatu. Bu suretle PolonyalIlarn baka devlet
lerle balar tamamen kopmu olmaktayd.
Polonya ihtilli en fazla Fransa'da heyecan uyandrd. Varova'da kan ayak
lanmann bir ka gn iinde btn Polonya'ya yaylmas gibi, Polonya ayaklanmas
49
Debidour, La Sainte Alliance, p. 298.
19. YZYIL SYAS TARH 1789-1914 125
karsndaki heyecan, Fransa'nn her tarafna yayld. Lkin, yeni Kral Louis-
Plilippe, Polonya yznden Fransa'nn bann derde girmesini hi istemiyordu.
Fakat fransz kamu oyunun basks o kadar ar oldu ki, Louis-Philippe, hi deilse
gstermelik kabilinden, Polonya sorunu ile urayormu gibi grnmek istedi ve
Rus ar ile PolonyalIlar arasnda araclk yapma fikrini ortaya att. Fakat bu ie
yalnz bana girimek istemediinden, Avusturya'y da iin iine sokmak istedi.
Metternich de, Louis-Pilippe gibi bu ie bulamak arzusunda deildi. Fakat
Fransa'nn bavurusunu reddetmi duruma dmemek iin, Metternich de, araclk
iine ngiltere'nin de kalmasn istedi. Dierleri gibi ngiltere'nin de Polonya so
rununa karmaya niyeti yoktu. Bir defa, Polonya, ngiltere'nin karlarnn sz ko
nusu olmad bir yerdi. kincisi de, bu srada ngiltere'nin de kendi meseleleri
vard. Bu sebeple, ngiltere de, bir takm kaamakl tutumlardan sonra, o da bu
aracla karmay reddetti. Bu suretle Polonya, devleder tarafndan bir kere daha
yokolmaya mahkm edilmi bulunuyordu
50
.
5. TALYA'DA AYAKLANMALAR
1820-21 de liberal hareketler talya'nn kuzey devleerinde de kendisini gs
termiti. Fakat bu sefer, bu harekeer, kt ynetimin en iyi rneini veren orta
talya dkalklar ile Papalk Devleti'nde ortaya kt
51
. Papa VIII. Pie, 1830
Kasmnda lmt. Kardinaller iki aylk toplantdan sonra 2 ubatta (1831)
Papala XVI. Gregoire' setiler. Modena, Bolonya ve Parma'da ayaklanmalar pat
lak verdi. Bu ayaklanmalar zerine Dkalar lkelerini terkedip kamak zorunda
kaldlar. Ayn zamanda Avusturya'dan da yardm istediler.
talyanlar, hrriyet iin ayaklanrken, aynen PolonyalIlarn yapt gibi,
Fransa'ya gvenmekteydiler. Lkin bu srada Fransa talya'dan ok uzaktayd. Yakn
olan, Lombardiya ve Venedikte, Metternich'in, Fransa'daki Temmuz htillinden
sonra hazrlatm olduu Avusturya kuvvetleriydi. Bunlar harekete gemek iin
Metternich'ten bir iaret bekliyorlard. Bu sebebple, ayaklanmann ilk haberleri
gelir gelmez, Avusturya, bu ayaklanmalara mdahele edeceini aklad. Fransa ise
buna itiraz etti. Dier kk Dkalklara Avusturya'nn mdahale etme hakk ol
makla beraber, Papalk Devleti bamsz olduundan, buraya Avusturya'nn mda
hale edemiyeceini bildirdi. Ayrca, talyan yarmadasnda kendisinin de karlar
olduu iin, Avusturya'nn harekete gemesi halinde, kendisinin de talya'ya asker
sevkedeceini bildirdi.
Fransa'nn bu tutumuna Metternich'in tepkisi gayet sert oldu. Papalk
Devleti'nin kendisinden yardm istediini bildirdii gibi, Fransa sava istiyorsa, bu
sava olacak, fakat Anstya asla gerilemiyecektir dedi
52
.
Debidour, ayn eser, p. 299-300.
ayn eser, p. 291.
- Debidour, ayn eser, p. 292.
126
FAHR ARMAOLU
Dier taraftan Fransa, muhtemel bir savaa kar, Osmanl imparatorluundan
da, 1829 Edirne barnn ihtikamn almak iin, Avusturya'nn mttefiki bulunan
Rusya'ya kar hazrlanmasn istedi. Napolyon gibi, Fransa Babakan Lafitte de,
Osmanl Devleti'ni bu sefer Avusturya'ya kar kullanmak istiyordu. Fakat, sorun bu
duruma gelince, Kral Louis-Philippe, duruma mdahale etti ve 13 Mart 1831 de
Lafitte'i Babakanlktan alp, yerine Casimir Prieryi getirmek suretile krizi yumu
att. Barikaar Kral bir maceraya girmek istemiyordu
53
.
Fransa gerileyince, Avusturya ordular da talya'ya girdiler ve ayaklanmalar ga
yet sert bir ekilde basnp, lkelerinden kaan hkmdarlar taharna iade et.
6. ALMANYA GELMELER
1830 htillleri Almanya'y da etkisi altna ald. Fakat Germen Konfede-
rasyonu'nun dank durumda olmas hasebile, btn Almanya)! kapsayan bir
ihtill hareketi meydana gelmedi. Fakat Almanya'nn baz devletlerinde liberal
hareketler baarl olurken, dierleri baarsz kald. Bunun sonucu olarak da
Metternich, Almanya zerindeki kontroln devam ettirdi. Avusturya'nn Alman
devletleri zerindeki basklar, BaU devletlerden ngiltere ve Fransa'nn baz iti
raz ve tepkilerine sebep olduysa da, bu iki devlet de fazla ileriye gidemediler. Zira,
Kuzey Devletleri denen Avusturya, Rusya ve Prusya sk bir ibirlii iinde oldular.
Bununla beraber, Brunswick (Braunschweig), Hesse-Kassel, Saksonya,
Hanovra ve Baden'de hkmdarlar nisbeten liberal anayasalar kabul ederek, hal
kn ikyetlerini gidermeye allar. Fakat, dier Alman devletlerindeki liberal ha
reketler baarl olamad. Prusya'da da dank bir-iki liberal hareket meydana
geldi ise de, bunlar abuk nlendi. Almanya'daki liberal hareketler bundan teye
gitmedi.
Fakat, liberal harekeerin dnda, Almanya'da mill birlik istikametinde ok
nemli gelimeler oldu ve bunlarn liderliini de Prusya yap.
1832 Maysnda 25.000 kadar Burschenschaft'l milliyetiler, Palatina'daki
Hambach'da toplanarak, Alman mill birlii iin harekete getiler ve bu dernein
bayra olan siyah-krmz-sar bayra kardlar. Btn Almanya gznne al
nnca, bu hareket o kadar geni ve dolaysile korkutucu deildi. Lkin Metternich'i
harekete geirmek iin yeterli oldu. lk nce 1832 Hazirannda Frankfurt Diyet'ini
ve 1834 Hazirannda da btn Alman devlederinin temsilcilerini Viyana'da toplad.
Bunlara Prusya da katld. Bu toplantlar sonunda Almanya'daki liberal hareketlere
kar sert tedbirler alnd ve bunlarn uygulanmasna derhal geildi.
Burschenschaft yeleri kamu haklarndan yoksun brakld.
Alman mill birlii iin Burschenschaft'n atm olduu adm bir sonu ver
memekle beraber, bu sefer Prusya bu birlii gerekletirme yolunda baka bir adm
atu. Bu da Gmrk Birlii, Zollverein dr.
53
Debidour, ayn eser, p. 293.
19. YZYIL SYAS TARH 1789-1914 127
Prusya, 1830'dan nce, baz kuzey alman devletleri ile Hesse Byk Dkaln
kendi gmrk sistemi iine almu. 1831 de Hesse Elektrl'n
34
ve 1833 de de
Saksonya, Bavyera ve Wrtemberg'i de bu gmrk birlii iine almaya muvaffak
olunca, 1 Ocak 1834 de Gmrk Birliini (Zollverein) resmen iln etti.
Metternich, Prusya'nn bu hareketi ile, Alman mill birliini kendi etrafnda
kurmaya doru gittiini anlamu. 1833 Hazirannda Avusturya mparatoruna,
"Ekonomik menfaatlerinin bu kaynamas ile, btn Almanya sonunda, tek bir mil
let, kudretli bir birlik haline gelecektir. Ve Avusturya bu birlik iinde yabanc bir
para gibi saylacak ve Avusturya'nn bu birlikten karlmasnn politik sonular
olacaktr diye yazyordu
55
. Metternich, ilerde bir Alman mill birliinin kurulma
snn, Avrupa dengesinde meydana getirecei politik deimeleri gayet isabetli bir
ekilde grmt. Bununla beraber, Prusya'nn bu teebbslerine kar koymad.
Kar koymas demek, Prusya ile mnasebetleri bozmak olurdu ki, liberalizm tehli
kesi karsnda Prusya'ya ihtiyac vard.
7. BERK YARIMADASINDA GELMELER
1830 larda berik Yarmadasnda, Portekiz ve spanya'da bir krallk mcadelesi
ortaya kt. Lkin bu, gerekte, mutlakiyetilikle liberalizmin mcadelesi idi. Her
ikisinde de liberal hkmdarlar lkelerinin bana geti.
Portekiz'de hkmdarla, 1828 ylnda Don Miguel geti. Kendisi gayet otori
ter ve mutlakiyeti bir hkmdard. Kardei ve tahtn gerek sahibi, ve o srada
Brezilya mparatoru olan Don Pedro'nun 1826 da iln ettii anayasay da yrrlk
ten kaldrd. Portekiz eskidenberi ngilterenin nfuzu alUndayd. Bu sebeple, Don
Miguel'in sert ynetimi halkn honutsuzluuna sebep olduu gibi, ngiltere ve
Fransa ile de mnasebetleri bozuldu. Bu iki devlet Portekiz'e mdahale etmek zo
runda kaldlar. Bunun arkasndan, Brezilya mparatoru ve Protekiz tahunn gerek
sahibi Don Pedro da, 1832 de Brezilya imparatorluundan feragat edip, Portekiz'e
geldi ve Don Miguel ile mcadeleye balad. ngiltere ve Fransa Don Pedro'ya yar
dm ettiler ve 1834 ylnda Don Miguel'i tasfiyeye muvaffak oldular. Don Pedro'nun
zaferi, Portekizde liberallerin zaferi oluyordu.
Ispanya'da ise Kral VII. Ferdinand, Verona Kongresi'ndenberi spanya'y koyu
bir mutlakiyetilikle ynetmekteydi. Lkin 1833 ylnda lnce yandaki kz
Isabelle'in II. Isabelle adyla hkmdar olmas gerekti. Lkin Kralie ok kk ol
duundan, naiblii, Ferdinand'n kars Marie-Christine zerine ald. Fakat Don
Miguel'in de yakn dostu olan Prens Don Carlos, hkmdarl eline geirmek iin
Marie-Christine'e kar mcadele a. Marie-Christine, durumunu kuvvetlendir
04
O tarihte Almanya'da Hesse adm tayan bir ka devlet bulunmaktayd. Hesse-Kassel, Hesse-
Darmstadt, Hesse-Homburg, Hesse Elektrl gibi.
03
Pierre Reouvi, Histoire des Relations Internationales, Tome V, Paris, Hachette, 1954, p.78.
128 FAHR ARMAOLU
mek iin ngiltere ve Fransa'ya dayanmak istedi. Halbuki bu iki lke liberal rejim
lerin banda geliyordu. Marie-Chrisne ise, kocas Ferdinand'n mutlakiyeti reji
mini devam etrmek niyetindeydi. Fakat bu iki liberal devlete de ihtiyac olduun
dan, mutlakiyetilikten vazgeerek, spanya iin liberal bir anayasa kabul etti. Bu
suretle liberalizm spanya'da da baar kazanm oluyordu.
Dier taraftan, ngiltere, Fransa, spanya ve Portekiz arasnda, 22 Nisan 1834
de, Don Miguel ve Don Carlos'a kar bir ittifak imza ettiler
15
. Bu ittifak karsnda,
Don Miguel Portekizde ve Don Carlos da spanya'daki hkmdarlk mcadelele
rinden vazgemek zorunda kaldlar.
Bat Bloku, imdi dipomasi alannda liberalizmin savunucusu haline gelmi
olmaktayd.
8. 1830 HTLLLERNN NGLTERE'YE ETKS
Avrupa'da meydana gelen 1850 ihtillleri ngiliz liberalleri zerinde de etki
yapmaktan geri kalmad. Fakat bu, ngiltere'de kanl bir ihtill eklinde olmayp,
siyasal rejimin kusurlu taraflarndan bazlarnn dzeltilmesi eklinde sonu verdi.
ngiltere'nin siyasal rejimi, Avrupa'daki mutlakiyeti rejimlerle karlatrld
nda, bir ok bakmlardan liberal nitelikliydi. Hatta, ngilterenin kuvvetinin bu si
yasal rejimden doduuna inanlrd. Rejimin bu liberal nitelii dolaysile,
Avrupa'daki ihtilller, ngiltere'ye etki yapmakla birlikte, herhangi bir ayaklanma
veya paamaya sebep olmad. Fakat ne var ki, ngiliz siyasal rejiminin de Avrupa'ya
benzeyen taraflar vard. Bunlarn banda da, ngiltere'de de asillerin ayrcalkl
bir snf tekil etmesi ve asillerin devlet ynetimine egemen olmalar geliyordu.
Asillerin bu ayrcalkl durumu seim sisteminde de mevcuttu. Milletvekillerini
halk deil, seim evreleri seiyordu. Seim evrelerinin ounu da kontluklar
meydana getiriyordu. Ayrca, her seim evresine ayrlm bir milletvekili says
vard ve seim evrelerinin nfus says deitii halde, seilen milletvekili saysnda
hi bir deime olmamt.
Bunun yannda, endstrinin gelimesi sonucu, ehir nfusu da bym ve
byk endstri ehirleri ortaya kmt. Manchester, Leeds, Sheffield ve
Birmingham gibi ehirler byleydi. Bir ok kontluklarn nfusu azald halde, es
kisi gibi yksek sayda milletvekili semeye devam ederken, bu yeni gelien ends
tri merkezleri milletvekili seemiyordu. Fransz htillinin de etkisile, 1816 dan iti
baren, giltere'de, sistemin bu kt ynlerinin deitirilmesi iin bir mcadele ba
lama ve bu macadeleyi Liberal Party (Whigs) yrtmekteydi. ngiliz liberallerinin
seim sisteminde reform yapma mcadelesi, 1830 a kadar sonusuz kald. nk,
7 maddelik bu ittifakn metni: de Clercq, Recueil..., Tome IV, p. 262-265.
19. YZYIL SYAS TARH 1789-1914 129
asillerin egemen olduu Muhafazakr Paru (Tories), bu konuda herhangi bir de
iiklie yanamyordu.
Dier taraftan, sanayiin gelimesi, bir ii snf ortaya karmt. Bunlar da
Muhafazakrlarn ekonomik politikasndan ikyetiydi. Zira cretler dk, a
lma saatleri uzun ve hayat pahalyd.
Durum bu ekilde iken, 1830 Hazirannda lirai IV. George ld ve yerine kar
dei IV. William geti. Kral deimesi sonucu yeni bir seime gidildi. Muhafaza kr
lar seimi kazandlarsa da, Avam Kamaras'nda sahip olduklar ounluk oran bir
hayli zayflad. Liberallerin ise milletvekili says artmt. Tam bu srada Fransa'da
Temmuz htillinin de liberallerin zaferi ile sonulanmas, ngiliz liberallerini ha
rekete geirdi ve 1830 Kasmnda Parlmentoya yeni ve adalei bir seim kanunu
sundular. Liberallerin bu mcadele ve basks karsnda, nsan tabiat, bir ham
lede bu kadar mkemmellie erimeye msait deildir diyen
57
Babakan
Weillington 1830 Aralk aynda istifa etmek zorunda kald. Yeni kabineyi
Liberallerin lideri Lord Grey kurdu ve derhal seime gitti. Bu seimlerin sonunda
Liberaller Avam Kamaras'nda ounluu elde ettiler. Bu suretle, 50 yldanberi,
yani 1783 tarihindenberi iktidarda bulunan Muhafazakr Parti iktidardan dm
oluyordu.
Liberal ounluun bulunduu Avam Kamaras, Lord Grey'in sunduu yeni
seim reformu kanununu hemen kabul etti. Lkin kanun, Lordlar Kamaras'na
gnderilince, bu Meclis kanunu kabul etmedi. Bu olay, btn ngiltere'de kark
lklarn kmasna sebep oldu. ngiltere det bir i savan eiine geldi. Lordlar
Kamaras grnde srar ettii iin, bu karklklar bir sre devam etti. Fakat, gn
getike durumun ktye gittiini gren Lordlar, sonunda, 1832 Hazirannda t eni
seim kanununu kabul etmek zorunda kaldlar. Sorun da bylece zmlenmi
oldu.
Yeni seim kanunu seim sorununu mkemmel bir ekilde zmlememiti.
Seim evreleri yine eit hale getirilmemiti. Fakat byk ehirlere de seim hakk
tannd. Yeni kanunla semen says bir misli artu. Her 30 kiiden bir kii seme
hakkna sahip oldu. Halbuki Fransa'da 1831 tarihli seim kanunu'na gre ancak
200 kiide bir kii seim hakkna sahipti.
Seim reformu iilerin durumuna herhangi bir fayda salamad. Fakat orta
snfn kesin bir zaferiydi.
Bylece, 1830 htillleri ngiltere'de, daha iyi bir demokrasi iin yeni bir ad
mn atlmasn salam oldu.
9. 1830 HTLLLERNN SONUCU
1830 ihtillleri, daha ilk yllarnda, 1818 in Beli ttifakm paralad. Bu para
lanmadan, ngiltere ile Fransa'nn meydana getirdii Bat Bloku ile, Rusya,

7
Weill, Eveil des Nationalits et le Mouvement Libral, p. 108.
130 FAHR ARMAOLU
Avusturya ve Prusya'nn tekil ettii Dou Blok ortaya kt. Liberalizme cephe
alan ve mutlakiyetiliin savunucusu olarak hareket eden Dou Bloku, bir kere
daha ikinci bir Kutsal ttifak iinde birleti. Bu da, devlet arasnda 1833
Eyllnde imzalanan Mnchen-Graetz Anlamasdr.
1830 htilllerinde Louis-Philippe Fransas ile ngiltere'nin, liberal hareketlere
kar ademi mdahale yani mdahale edilmemesi (non-intervention) ilkesini
benimsemeleri Metternich'i korkutmutu. Metternich'e gre, kozmopolit demok
rasi, yerlemi rejimlere kar mtemadiyen saldrda bulunuyordu. Bu anari fur
yasna kar, dzenin korunmas tedbirlerini almak kadar mer bir ey olamazd
8
.
Bu sebeple de devlet arasnda, yani Rusya, Avusturya ve Prusya arasnda
Mnchen-Graetz anlamasnn imzasn salad. Bu antlama ile bu devletler, her
hangi bir devlet ierden veya dardan bir tehlike karsnda kalr da ilerinden bi
rine bavurursa, kendi karlarna ve ardara gre, bu istei kabul veya reddedecek
lerdi. Bir devletin kendilerinden yardm istemesine, baka bir devlet kar kacak
olursa, devlet byle bir saldry nlemek iin derhal tedbir alacaklard. Kutsal
ttifak da aa yukar ayn eyleri sylemiti.
U devlet sadece bu antlamay imzalamakla yetinmeyip, bunu ngiltere ve
Fransa'ya da bildirdiler. Dou Bloku, deta Ba Bloku'na meydan okuyordu.
Buna Karlk, ngiltere ve Frasa'nn 1834 Nisannda, spanya ve Portekiz ile
birlikte imzaladklar Drtl ittifak da, bu yeni Kutsal ttifak'a bir'cevap tekil et
mekteydi.
Bununla beraber, Bat Bloku uzun mrl olamad. ngiltere ile Fransa gei
nemediler. zellikle, ilerde greceimiz gibi Mehmet Ali isyan, bu iki devletin
mnasebeerinin bozulmasna ve atmalarna sebep oldu. Bunun sonucu olarak,
Louis-Philippe Fransas 1835 den ibaren ngiltereden uzaklaarak Avusturya tara
fna kayd. Ayrca, Louis-Philippe de ierdeki liberal politikasn yava yava terketti
ki, bu durum Fransa'da 1848 ubat ihtillinin patlamas ve Louis-Philippe'in
Fransa'dan ayrlmas ile son bulacakr.
DRDNC KISIM
AVRUPA'DA 1848 HTLLLER
1830-1848 arasnda Avrupa diplomasisini en fazla megul eden bir sorun ola
rak, on yl kadar srm bunulan Mehmet Ali isyan grnr. Osmanl Devletinin
bu si valisinin ayaklanmas, Bat Akdeniz'de ve Osmanl imparatorluu zerinde
Avrupa devlederinin birbirleriyle atan menfaaeri iin bir ok ihtimal ve imkn
lar ortaya kardndan, Avrupa devlederi dikkat ve abalarn bu sorun zerinde

8
Debidour, La Sainte-Alliance, p. 328.
19. YZYIL SYAS TARH 1789-1914
131
yonunlarmlar ve bunun sonucu olarak, da, bu dnemin en harekei konusu
sahneye kmtr. Lkin, Avrupa devleeri bu menfaat atmalar iinde bulunur
ken, Avrupa'da toplumlar, 1815 ve 1850'a kar tepkilerini artrmaya devam etmi
ler ve iten ie kaynamlardr. Bu toplumlarda bir ok deimeler olmutur.
Toplumlarn kazanm olduu bu yeni arar, 1815'in donuk ve kalplam dzeni
ile eliki haline geldiinden, bu eliki nihayet 1848'de bir patlama ile btn
Avrupa'y sarsmr.
Avrupa toplumlarndaki bu deimeyi anahatlar ile belirtelim.
phesiz bu deime ve gelimelerin banda, Liberalizm yani, hrriyetilik
akmnn, 1830 dan sonra da kuvveenmeye devam etmi olmasn saymak gerek
mektedir. 1830 ihtilllerinde Liberalizm tam bir zafer elde edememi ise de, baz
lkelerde kazanm olduu zaferin etkileri ok geni olmutur. Avrupa hkmdar
larnn ve zellikle Dou Bloku'nun, 1830 ihtilllerinde Liberalizmi baz lkelerde
baarszla uratm olmalar, liberal ve hrriyeti akm nleyememi, aksine, bir
tepki olarak daha da kuvvetlenmesine sebep olmutur. 1848 den nceki yllarda li
beralizmi ifade eden fikirler ve kavramlar, esas itibarile, anayasal siyasal rejim, se
im hak ve hrriyeti ve basn hrriyeti gibi ilkelerdi.
19. yzyln ilk yarsnda Avrupa toplumlarnn geirmi olduu nemli bir ge
lime de, ekonomik alanda ortaya kmtr. Sanayi, bu dnemde Avrupa'da byk
gelimeler kaydetmitir. Sanayiin gelimesi ve retimin artmas, ularma sorunun
ortaya karm ve bunun sonucu olarak da demiryollar yapm hz kazanmtr.
Ekonomik alandaki bu gelimelerin, fikir bakmndan bir takm sonular ol
mutur. Ulatrma aralarnn gelimesi, toplundan birbirine yaknlatrm ve bu
da fikir akmlarn yaylmasn kolaylaurmtr. Bir dier sonu da, artan retimin
nce Avrupa ktasnda pazar aramas, gmrk duvarlarna tepki gstermesi ve mil
letleraras ticaret alannda serbesti fikrinin gelimesidir. Bu durum hrriyetilik
akmna da g kazandrmr. nc sonu ise, bizatihi sanayiin ortaya kard
problemler olmutur. Bu da ii snfnn bymesi, cretlerin dkl ve ehir
nfusunun genilemesi sonucu, zellikle sanayi ehirlerindeki sefalet sorunudur.
Bu durum da sosyalist fikir akmna hz vermitir. Sosyalist akm, genel olarak Saint-
Simon sistemi zerinde younlam ise de
59
, Karl Marx ve Friedrich Engeld in 1847
de Komnist Manifestosu'nu (Manifeste du Parti Communiste) yalanlamas, sosya
lizmi, en az teori alannda, ok daha Sofa gtrmtr
1

0
. Komnist
:>i
Saint-Simon (1760-1825) Fransz asillerindendi. Bununla beraber, Amerikan bamszlk
savana katld gibi, Fransz htilli'ni de hararetle desteklemitir. Servetini ilim adamlarna harcam
ve sonunda fakir olarak lmtr. lgin fikirleri vard. nsanlarn kardelii ve Avrupa Federasyonu
kavramlarna balanm ve toplumun ilim adamlar tarafndan reorganize edilmesi gerektiine ve
sosyalizme inanmt.
b0
Komnist Manifestosu'nun metni: Viorst, The Great Documents of Western Civilization, p. 233-
238. Manifesto'nun tam metni: Lewis S. Feuer (Ed.), Marx and Engels - Basic Writings on Politics and
Philosophy, New York, Doubleday and Co., Anchor Books, 1959, p. 6-41.
19. YZYIL SYAS TARH 1789-1914 131
yonunlatrmlar ve bunun sonucu olarak, da, bu dnemin en hareketli konusu
sahneye kmr. Lkin, Avrupa devleeri bu menfaat atmalar iinde bulunur
ken, Avrupa'da toplumlar, 1815 ve 1830'a kar tepkilerini arturmaya devam etmi
ler ve iten ie kaynamlardr. Bu toplumlarda bir ok deimeler olmutur.
Toplumlarn kazanm olduu bu yeni arar, 1815'in donuk ve kalplam dzeni
ile eliki haline geldiinden, bu eliki nihayet 1848'de bir patlama ile btn
Avrupa'y sarsmUr.
Avrupa toplumlarndaki bu deimeyi anahadar ile belirtelim.
phesiz bu deime ve gelimelerin banda, Liberalizm yani, hrriyetilik
akmnn, 1830 dan sonra da kuvvetlenmeye devam etmi olmasn saymak gerek
mektedir. 1830 ihtilllerinde Liberalizm tam bir zafer elde edememi ise de, baz
lkelerde kazanm olduu zaferin etkileri ok geni olmutur. Avrupa hkmdar
larnn ve zellikle Dou Bloku'nun, 1830 ihtilllerinde Liberalizmi baz lkelerde
baarszla uratm olmalar, liberal ve hrriyeti akm nleyememi, aksine, bir
tepki olarak daha da kuvvetlenmesine sebep olmutur. 1848 den nceki yllarda li
beralizmi ifade eden fikirler ve kavramlar, esas itibarile, anayasal siyasal rejim, se
im hak ve hrriyeti ve basn hrriyeti gibi ilkelerdi.
19. yzyln ilk yarsnda Avrupa toplumlarnn geirmi olduu nemli bir ge
lime de, ekonomik alanda ortaya kmr. Sanayi, bu dnemde Avrupa'da byk
gelimeler kaydetmitir. Sanayiin gelimesi ve retimin artmas, ulatrma sorunun
ortaya karm ve bunun sonucu olarak da demiryollar yapm hz kazanmtr.
Ekonomik alandaki bu gelimelerin, fikir bakmndan bir takm sonular ol
mutur. Ulatrma aralarnn gelimesi, toplumlar birbirine yaknlatrm ve bu
da fikir akmlarn yaylmasn kolaylatrmr. Bir dier sonu da, artan retimin
nce Avrupa ktasnda pazar aramas, gmrk duvarlarna tepki gstermesi ve mil
letleraras ticaret alannda serbesti fikrinin gelimesidir. Bu durum hrriyetilik
akmna da g kazandrmtr. nc sonu ise, bizatihi sanayiin ortaya kard
problemler olmutur. Bu da ii snfnn bymesi, cretlerin dkl ve ehir
nfusunun genilemesi sonucu, zellikle sanayi ehirlerindeki sefalet sorunudur.
Bu durum da sosyalist fikir akmna hz vermitir. Sosyalist akm, genel olarak Saint-
Simon sistemi zerinde younlam ise de
59
, Karl Marx ve Friedrich Engels in 1847
de Komnist Manifestosu'nu (Manifeste du Parti Communiste) yaynlamas, sosya
lizmi, en az teori alannda, ok daha Sol'a gtrmtr
1
'
0
. Komnist
Saint-Simon (1760-1825) Fransz asillerindendi. Bununla beraber, Amerikan bamszlk
savana katld gibi, Fransz htillini de hararetle desteklemitir. Servetini ilim adamlarna harcam
ve sonunda fakir olarak lmtr. lgin fikirleri vard. nsanlarn kardelii ve Avrupa Federasyonu
kavramlarna balanm ve toplumun ilim adamlar tarafndan reorganize edilmesi gerektiine ve
sosyalizme inanmt.
00
Komnist Manifestosunun metni: Vorst, The Great Documents of Western Civilization, p. 233-
238. Manifestonun tam metni: Lewis S. Feuer (Ed.), Marx and Engels - Basic Writings on Politics and
Philosophy, New York, Doubleday and Co., Anchor Books, 1959, p. 6-41.
132 FAHR ARMAOLU
Manifestosu'nun, Metternich'e de hcum etmesi ilgintir. Manifesto'nm son
cmlesi, Dnya iileri Birleiniz diyordu.
Bununla beraber, sosyalist akm bu sralarda kitleleri arkasndan srkleyebi
lecek bir gce erimi deildir.
19. yzln ortalarnda ortaya kan kuvvetli bir akn da Nasyonalizm'dir. Yani
Milliyetilik veya mill bamszlk akm. Bu akm zellikle talya'da ve Almanya'da
gelimi ve imdi bir "Millet teorisi ortaya kmtr. Millet'in ne oldu ve bunun
tarifi zerindeki grler birbirinden farkl olmakla beraber, gerek uydu ki,
imdi artk bir Millet teorisi ilenmeye balyordu. talyan Mazzini bu teorisyenle-
rin banda gelmekteydi.
Millet teorisinin ilenmeye balanmas, Nasyonalizm akmn kuvvetlendirmi,
bir toprak zerinde ayn millete mensup insanlarn birlemesi ve eer bu toprak
zerinde birbirinden farkl milletlere mensup insanlar varsa, bunlarn da kendi
mukadderatlarn kendilerinin tayin etmesi hakkna sahip olmas istei, nasyona
lizm ile liberalizmi birletirmitir.
Bu hrriyetilik akmndan din bile kendisini kurtarmamtr. Fransa'da
Lamennais'nin am olduu r, imdi Kilise ve dinin de ada toplum artla
rna gre dzenlenmesi fikrine kuvvet vermitir.
Bu gelimelere karlk, muhafazakr Dou Bloku devletleri, zayflayacaklar
yerde, daha da kuvvet kazanm grnmektedirler. 1830 Ihtillleri Rusya, Prusya ve
Avusturya arasndaki balar daha da glendirirken, liberal Fransa ile demokratik
ngiltere'nin birbirine yaklamas, Bau Bloku'nu bir denge unsuru gibi ortaya
karmt. Fakat bu denge bir sre sonra bozuldu. Fransa ile ngiltere'nin, spanya'y
kendi ekonomik kontrollar aluna ekme mcadelesi, 1830 da Cezayir'i ele geir
mi olan Fransa'nn, bir yandan Fas, dier yandan da Tunus ile yakndan ilgilen
meye balamas ve nihayet, Mehmet Ali isyan srasnda Fransa'nn Mehmet Ali'yi
desteklemesi ve Mehmet Ali'ye dayanarak Dou Akdeniz'e yerlemek istemesi,
Akdeniz'de bir ngiliz-Fransz rekabetine sebep olmu ve bu rekabet iinde, bir
sre sonra Bat Bloku paralanmtr. Buna paralel olarak, Louis-Philippe'i de ya
va yava liberal rejime srt evirmeye balamas da, Fransay ngiltere'den ayrarak
Avusturya'ya kaydrmtr.
Bununla beraber, Mchen-Graetz den itibaren Dou Boku'nun yeniden kuv
vet kazanmas, elbetteki, Fransz htilli ile balam olan hrriyeti akm durdu
ramazd. 1848 e doru Avrupa'da yeni bir kaynama kimsenin gznden kam
yordu. Bunun iindir ki, ihtiyar Metternich (1778-1859), 1847 Ekiminde,
Viyana'daki Prusya elisine, Ben eski bir doktorum. Geici hastalklarla, ldrc
hastalklar birbirinden ayrmasn bilirim. Fakat bu sefer, bu sonuncu hastalkla
kar karyayz diyordu-
1
. Nitekim bu ldrc hastalk, 1848 de, Avusturya'da
Metternich'in ynetimini de ldrd.
(il
Renouvin, ad geen eser, Tom V, p. 190.
133
1848 ihtilllerinin ilk iareti, beklenmedik bir yerden, svire'den gelmi ve b
tn Avrupa'nn dikkatini zerinde toplamur.
1. SVRE'DE LBERALZM MCADELES
Viyana Kongresi'nin 9 Haziran 1815 tarihli Niha Senedi ((Acte Final), 74-84
nc maddelerinde, svire'yi, mevcut 19 kantona 3 tane daha ekleyerek 22 kan
tondan meydana gelen bir Konfederasyon haline getirmiti
02
. Keza, Viyana'da bu
Konfederasyon'a gayet gevek bir anayasa da kabul ettirilmiti. Bu anayasa ile
Konfederasyon, birbirinden bamsz, 22 minskl cumhuriyetten meydana gelen,
bakenti, federal yetkileri ve ortak bir ordusu bulunmayan gsz bir topluluktan
baka bir ey deildi*
3
. 1830 lardan itibaren bu kantonlarn ounluu, mahall oli
garilerin ynetiminden kendilerini kurtarmak ve merkez ve demokratik bir sis
temin kurulmas iin aba harcyorlard. Ve bunlarn bir ksm, anayasalarnda yap
tklar deiiklikler ile vatandalarn hak ve hrriyetlerini bir lde geniletmi
lerdi.
Lkin bu kantonlar arasnda din farkll da vard. Bunlarn bazlar Katolik,
bazlar da Protestan idi. Bu din farkll konunusunda 1840 lardan itibaren kan
tonlar arasnda gelimeye balayan anlamazlklar, svire'de ihtillin kmasna se
bep oldu.
Sz konusu olan, Katoliklik ile Protestanln mcadelesidir ve bu mcede-
lede, Katoliklik muhafazakrl ve Protestanlk da hrriyetilii temsil etmitir.
Kantonlarn resmen Katoliklii savunmas ve Protestanla kar cephe almas,
svire liberallerini harekete geirmi ve bu suretle balayan mcadele, 1844-1845
ten itibaren btn svireye yaylan bir ayaklanma haline gelmitir. Daimi tarafsz
svire, 1815 dzeninin bir eseri olduu iin, katolik kantonlar, Avusturya ve
Fransa'y yardma ardlar. Avusturya bu ie yalnz bana girmek istemedi ve
Fransa ile birlikte hareket etmeyi dnd. Fakat, Fransz Babakan Guizot,
Avusturya'nn bu bavurusunu kendi diplomatik oyunlarna let etmek isteyince,
Avusturya ngiltere'ye dnd. Fakat ngiltere de bu ie bulamak istemedi.
Avusturya ise, yalnz kalnca, kendi iindeki kaynamalar da gznne alarak,
svire'ye silhl bir mdahaleye cesaret edemedi.
Bu arada 7 katolik kanton, aralarnda, 1845 de bir ittifak yaptlar ki, buna
Sonderbnd, yani ayr birlik denir. Yedi kantonun bu birlemesi, svire'nin b
tnln paralamak oluyordu. Bu sebeple, dier kantonlar Sonderbund'a kar
birletiler. Ayrca, 1847 Temmuzunda toplanan svire Diyet'i, anayasa'da baz de
iiklikler yaplmasn kabul ettii gibi, Sonder bund'u asker kuvvetile datmaya ve
lkenin btnln korumaya karar verdi. Bu mcadeleye Sonderbnd Sava
62 *
19. YZYIL SYAS TARH 1789-1914
62
Bak.: de Clercq, Recueil..., Tome II, p. 599-603.
133
Debidour, ad geen eser, p. 439-440.
134 FAHR ARMAOLU
denir. Sava zerine, Avusturya, Fransa ve Prusya, araclk yapmak iin 1848 Ocak
aynda bir ltimatom verdilerse de, arkasn getiremediler. ltimatoma gre, arac
lk teklifi kabul edilmezse, devlet svire'yi igal edeceklerdi. Lkin bu mmkn
olmad; nk Paris'te ubat htilli patlak verdi
64
.
Sonderbund'a kar yaplan sava, liberal kantonlar kazand. 1848 ylnda ka
bul edilen Anayasa tamamen liberal ve hrriyeti sistemi kabul etmitir. Bu anayasa
hazrlanrken, Amerika Birleik Devleeri'nin anayasas esas alnmtr. Ayrca, son
radan yaplan baz deiiklikler istisna edilirse, bu anayasa bugn svire'de yrr
lkte olan anayasadr.
1830 ihtilllerinin liberalleri, yunan ayaklanmasn nasl yakndan izlemiler ve
desteklemiler ise, svire'deki Sonderbund savan da ayn ekilde yakn bir ilgi ile
izlemiler ve Metternich'in buradaki yenilgisini grmlerdir. Bu i sava srasnda,
Berne'deki Fransz elisi, Alman cumhuriyecileri, talyan nasyonalistleri, Fransz
reformiseri ve btn lkelerin sosyalistleri, svire olaylarn youn bir dikkatle iz
liyorlar diye yazmtr
65
.
2. FRANSADA UBAT HTLL
1830 htillinde yerinden edilen Kral X. Charles, hkmdarl zamannda be
lirli bir kesime, asillere ve kralclara dayanmt. Louis-Pilippe ise, burjuvaziye da
yanmtr.
Louis-Pilippe (1773-1850), Franszlarn Kral olduu zaman 57 yandayd.
htill srasnda, 1793 ylnda, Fransa'dan kam ve 20 yl kadar darda yaamt.
Avrupa'da dolam, iki yl Amerika'da kalm ve sonunda ngiltere'ye yerlemiti.
Napolyon'un dmesi ile birlikte Bourbon'lar Fransa'ya dnnce, o da onlarla be
raber Fransa'ya dnd. Bourbon'larn Orlean kolundand. Fransa'ya dnd
nde, dier asiller gibi onun da btn mal mlk iade edildi. ok zengindi.
Fakat liberal fikirliydi. Bu sebeple, XVIII. Louis ve X. Charles'a kar mcadele
eden liberal evrelerde ok abuk tannd. Kendisini, zellikle Banker Lafitte ve
gazeteci Thiers ok desteklemitir.
Liberal fikirlerini, Kral olduktan bir sre sonra da devam ettirdi. Fransa'da ar
tk asaletin yerini servet ve zenginliin aldn anlamt. Bunun iin zengin burju
vazi ile yakn mnasebeer kurdu. Sarayn bunlara a. Servetini i alanna yatrd.
Herhangi bir Fransz vatanda gibi sokaklarda dolar ve ocuklarn halk ocukla
rnn okullarna gnderirdi. Askerlerin ve iilerin lokantalarna gider, onlarla be
raber yemek yerdi.
Louis-Philippe'in burjuvaziye arlk vermesi, kendisine kar bir muhalefet
dourmaktan da geri kalmad. Daha nce de belirttiimiz gibi, Avrupa'da sanayiin
64
Debidour, ad geen eser, p. 454-455.
1,0
Renouvin, ad geen eser, Tome, V, p. 187.
19. YZYIL SYAS TARH 1789-1914 135
gelimesi imdi bir ii snf ortaya karmt. Fransa'da bunlar kendilerine
drdnc snf (la quatrime classe) diyorlard. Bu snf, 1830 Temmuz ihtilli
nin sadece zenginlerin iine yarad inancn beslemeye balamt. Onlara gre,
Temmuz ihtilli demokrasi bakmndan eksik kalmt. i snfnn da karla
rn gzetecek gerek bir demokrasi kurulamamt. Bu sebepledir ki, iiler ama
larn gerekletirmek iin, bir takm gizli dernekler kurup, grevlere gitmeye bala
dlar. Bu snfn sorunlar, fazla i saati, az cret, fabrikalarda salksz alma art
lar ve kadn ve ocuklarn altrlmasyd. i snfn, sosyalistlerin meydana ge
tirdii radikal cumhuriyetiler, yani ar umhuriyetiler destekliyordu. Bunlar,
toplumun her snfn kapsayacak bir devrim yaplmas gerektiini savunuyorlard.
Sosyalist gazeteci, Louis Blanc'm 1839 da yaynlad Organisation du Travail adl
eserinde ortaya att fikirler, radikal cumhuriyetilerin program haline geldi.
Paris'ti avukat ve milletvekili Ledru-Rollin'in 1843 yaynlamaya balad La
Rforme adl gazete de bu fikirleri yaymaya alyordu. Zaten Ledru-Rollin, gaze
teyi Louis Blanc ile birlikte kurmutu. Bunun dnda, sosyalist fikirlerin propa
gandasn yapan baka yaynlar da vard.
Liberaller ve lml cumhuriyetiler de durumdan honut deillerdi. Onlar da,
liberal adan, demokratik gelimenin eksik kaldna inanyorlard. Hkmetin
ihmal ettii aydn kesim de cumhuriyetileri destekliyordu.
Nihayet, bunlara Bourbon'larn muhalefetini de eklemek gerekir. Bunlar,
meruti bir rejime taraftar olmakla beraber, Kraln gerek bir Burbon olmasn is
tiyorlard.
eitti kesimlerden gelen bu muhalefete ramen, Louis-Philippe'in tuttuu
yol, kendisinin de sonunu hazrlad. Muhalefet iddetlendike, Louis-Philippe de
liberal fikirlerden uzaklamaya balad. Liberal yoldan uzaklauka da muhalefet
iddetlendi, iiler arasndaki honutsuzluun sebeplerini yok edecek yerde, iileri
susturmak iin zor yoluna bavurdu. Basn hrriyetini kstlayarak, gazete karmak
iin ar artlar koydu. Yazarlar ar cezalara arptrld. Kral eletirmek ve
monariden baka bir rejim istemek deta su oldu. Louis-Philipe imdi hkmdar
lk sevdasna kaplmt. Taht bo bir koltuktan ibaret deildir diyordu.
Louis-Pilippe 18 yl hkmdarlk yapt. Bu 18 yllk dnem iki ksma ayrlr.
1830-1840 aras, burjuvaziye dayanan Louis-Philippe ile muhalefet arasndaki bir
denge dnemidir. 1840-1848 aras ise, iddet tedbirlerinin arturld ve buna para
lel olarak muhalefetin de iddetlendii bir dnemdir.
1847 ylna gelindiinde, muhalefet bir takm toplanlar yapmaktayd. Bunlara
banquet deniyor ve bir takm salonlarda toplanlyordu. Bu toplanlarda ikyet
ler dile getiriliyor ve ilgintir en ok seim sistemi zerinde duruluyordu.
Tartmalar yaplyor, halkn dilekleri tesbit ediliyor ve bu dilekler yazl hale getiri
lip Hkmet'e iletiliyordu. Hkmet, ve Babakan Guizot, halk kkruyor diye bu
toplaular yasaklad.
136
FAHR ARMAOGLU
Fakat buna ramen muhalefet, 22 ubat 1848 gn iin de byle bir toplant
dzenlendi. 86 milletvekili de bu toplaya kaulacan bildirmiti. Lkin toplan
yerine gelindiinde, hkmetin bunu da yasaklad renilince, tam bir ayak
lanma meydana geldi. iler ve renciler, bir yandan, Fransz htilli'nin mill
mar haline getirdii Marseillaisei sylerken, bir yandan da Yaasn reform diye
barmaya baladlar. Gece ise halk, silh satan dkknlar yamalarken, Tuileries
parknn kanapelerini yakmaya baladlar. ilerin ve radikal cumhuriyetilerin
youn bulunduu Paris'in dou kesiminde gece barikatlar kuruldu. sava baa-
mu.
Babakan Guizot, halkn zerine Mill Muhafz kuvvetlerini sevkettiinde, bun
lar halka ate amay reddettiler. Halk, Kahrolsun Guizot, Yaasn Reform diye
baryordu. Bunun zerine Babakan Guizot 23 ubatta istifa etmek zorunda
kald. Guizot'nun istifas halk tarafndan sevinle karland. Mesele belki bu e
kilde kapanacakt. Fakat bu sefer baka bir ey oldu. Halk Dileri Bakanlna y
rdnde, Bakanl korumakla grevli gen askerler, halk grnce panie ka
pldlar ve halka ate alar. Halktan 52 l ve 74 yaral vard. 23 ubat akam halk
artk, Yaasn reform diye deil, Yaasn Cumhuriyet diye baryordu. ller,
arabalara konarak btn Paris sokaklarnda dolarld. Buna Promenade des
Cadavres, yani llerin gezmesi denir
66
.
Gsteriler 24 ubat gn de devam etti. Louis-Philippe'in gstericiler zerine
gnderdii asker, ate amak yerine, halk tarafna geti, ikinci gnn sonunda,
Louis-Philippe her eyin bittiini anlad ve 24 ubatta olu "Paris Kontu lehine taht
tan feragat etti. Lkin Paris Kontu 8 yanda olduu iin, yerine Kralie Des
d'Orlean naib olarak hkmdarlk yapacakt. Fakat yapamad. Halkn Tuileries sa
rayn basmas zerine Kral ve ailesi, arka kapdan kamak zorunda kaldlar. Sonra
da ngiltere'ye sndlar.
24 ubat akam Fransz Cumhuriyeti'nin Geici Hkmeti ad ile bir hk
met kuruldu. 11 yeli hkmetin 7 yesi mutedil Cumhuriyeti, 4 yesi de sosyalist
idi. air Lamartine Dileri Bakan olmutu. Louis Blanc sosyalist yeler arasn
dayd.
Lkin bundan sonra lml cumhuriyetiler ile radikal cumhuriyetiler ara
snda gr ayrl k. Ilmllar siyas ihtill" ilkesinden hareket edip, cumhuri
yeti organize etmek iin bir Meclis seilmesi taraftarydlar. iler ise Sosyal ihti
ll" istiyorlard.
Geici hkmetin dileri bakan Lamartine, 1789 da olduu gibi, Fransa'da
monarinin yklp Cumhuriyettin kurulmasnn Avrupa'y telladrmasn nle
66
Charles Seignobos, Histoie Contemporaine depuis 1815, Paris, Armand Colin, 1908, p. 127-
128.
19. YZYIL SYAS TARH 1789-1914 137
mek iin hemen bir deklrasyon yaynlad. Bu deklrasyonda, Sava, Fransz
Cumhuriyeti'nin ilkesi deildir. 1792 de olduu gibi, kimseye sava amayacak ve
komularnda, ateleyici propagandalar yapmayacakur deniyordu
6
'.
Lkin, ne var ki, Paris ark iilerin kontrolundayd ve iiler de silhlanmt.
28 ubatta, iilerin Paris belediyesini basmalar zerine, hkmet bir takm sosya
list tedbirler ald. Louis Blanc'm kaleminden kan bir beyannamede, uzun alma
saatlerinin sadece iinin salna zararl olmad, ayn zamanda insan haysiye
tine bir darbe olduu belirtilerek, alma saatleri 1 saat ksaltld. alma sresi
gnde, Paris'te 10 saat, tarada 11 saat olacakt. Herkese i hakk tannd. Bunun
iin mill atlyeler kuruldu. Bu gelime zerine, taradan halk i bulmak iin
Paris'e akn etmeye balad. lk elden 25.000 kii Parise akn etti. Bu say, biraz
sonra 100.000 e kt. Hkmet bu kadar insana i bulamaynca, Paris sokaklarnn
kaldrmlarn sktrp yeniden yaprd. Bu da are olmaynca, bunlarn haftada
iki gn altrlmas yoluna gidildi. ilere altklar gnler 2 frank, almadk
lar gnler 1 frank veriliyordu ve bu da sonradan yarm franka indirildi. Bu da
yetmeyince, vastasz vergilere zam yapld.
Bu sosyalist tedbirler, burjuvaziyi korkuttu. Bunlar Paristen kamaya baladlar.
Patronlar, siparilerin azalmas dolaysiyle i yerlerini kapatmak zorunda kaldlar.
Burjuvazi Cuhuriyet'in aleyhine dnd. Tara zaten Kralc idi. Buna karlk,
Hkmetin vaadlerini yerine getirmemesi iiyi de kzdrd. ^
Mamafih, Geici Hkmet, yeni rejimin rgtlenmesi iin ilk admn seim
olduuna ve bunun iin de yeni bir seim kanunu yaplmasna karar verdi. 5 Mart
1848 de yaynlanan yeni seim kanunu, dorudan doruya seim ve genel oy il
kesini kabul etti. 21 yan tamamlayan ve seim evresinde en az alt ay oturan
herkes seme hakkna sahip oluyordu. Bu kanun ile, semen says 250.000 den 9
milyona k.
Yeni seim kanun ile yeni bir Meclis'in seilmesi iin Hkmet, seim tarihi
olarak 9 Nisan' iln etti. Fakat iiler ve sosyalistler seime hazrlanmak iin ksa
sre verildiini belirterek, seim tarihine itiraz ettiler. 100.000 ii bu konuda gs
terilere balaynca, Hkmet seim tarihini 23 Nisana almak zorunda kald. Fakat
iilerin bu davranlar halkta tepki uyandrmaya balamt, iilerin 16 Nisanda
yapt bir gsteride halk, Kahrolsun komnistler diye bard. 23 Nisanda yap
lan seimlere katlma oran % 83 oldu. Hemen btn seim evrelerinde, bir
sosyal ihtille kar olan Cumhuriyeti Demokratlar seildi. Mill Meclis, hemen 5
kiilik bir Yrtme Komisyonu kurdu ki, sosyalistlerden hi kimse bu komisyona
alnmam. iiler bu durum zerine, 15 Maysta Mill Meclise yrmek istedi ise-
1,7
Seignobos, Histoire Contemporaine, p. 131; Debidour, Histoire Diplomatique de l'Erope,
Tome, 11: La Rvolution, Paris, Flix Alcan, 1891, p. 5. Bundan sonra bu eseri La Rvolution diye
zikredeceiz.
138 FAHR ARMAOLU
ler de, askerler tarafndan datld. Lkin Mill Meclis'in, mill atlyeleri kapatma
karar iilerin ayaklanmasna sebep oldu. Hkmet, iilere, ya taraya dnersiniz,
ya da askere gidersiniz deyince, 23-26 Haziran gnlerinde, drt gn sre ile Paris
sokaklarnda kanl arpmalar oldu. Haziran Gnleri denen
08
bu arpmalarda,
hem iilerden ve hem de askerlerden ok len oldu. 11.000 ii askerler tarafn
dan tutukland ve 4.000 ii de smrgelere srgne gnderildi.
Bu olaylar zerine Paris'te skynetim iln edildi ve 30 kadar gazete kapatla
rak, basn hrriyeti kstland. Kurucu Meclis veya Mill Meclis, 12 Kasm 1848 de
de yeni bir anayasa kabul etti. Bu anayasaya Herkese i hakk konulmak istendiyse
de, Meclis bu teklifi reddetti. 1848 Anayasas, kuvvetler ayrl ilkesini benimse
miti. Yrtme grevi, halk tarafndan drt yl iin seilmi bir Cumhurbakanna,
yasama grevi de yine genel oyla seilmi 750 kiilik bir Mill Meclise veriliyordu.
Bunlarn birbirleri zerinde herhangi bir yetkisi bulunmuyordu. Cumhurbakan
Anayasa'y koruma zerine yemin edecekti ve onun bu yeminine uyup uymadn
kontrol etmek zere de bir Yksek Mahkeme kuruluyordu.
Fransa'da kurulan bu Cumhuriyete kinci Cumhuriyet denir. Birinci
Cumhuriyet, 1792 Eyllnden, Napolyonun imparatorluunu iln ettii 1804
Aralk ayna kadar olan dnemdir.
kinci Cumhuriyet'in ilk cumhurbakanl seimf 10 Aralk 1848 de yapld.
Seimi hi beklenmedik bir isim kazand: Napolyon'un, Hollanda Kral olan kar
dei Louis'nin olu Los-Napolyo Bonaparte, seimi ezicibir ounlukla kazand.
Louis-Napolyon 5.5 milyon oy alrken, rakibi Genaral Cavaignac 1.5 milyon oy al
mt. Sosyalistlerin aday Ledru Roln ise ancak 370.000 oy alabilmiti.
Louis-Napolyon 1808 de domu, fakat hemen hemen btn hayaun Fransa
dnda ve zellikle svire ve ngiltere'de geirmiti. Fakat bir gn Fransa'nn ba
na geeceine de inanmt. Carbonari rgtne de girmi, 1831 de talya'daki
ayaklanmalara da katlmt. Daha sonra ise, Louis-Philippe'i drmek iin 1836
da bir komploya teebbs etmi, baarl olamaynca tutuklanmt. Fakat Fransz
hkmeti kendisini Fransa'dan karmakla yetinmiti. 1840 da tekrar Fransa'ya gi
rince yakaland ve bu sefer mebbed hapse makm oldu. Fakat 1846 da hapisten
kamay baard. 1848 ubat ihtilli zerine tekrar Fransa'ya dnd ve yaplan se
imlerde drt seim evresinden birden milletvekil seildi. nk Fransz halk
Napolyon'u unutmamt. Louis-Napolyon'u da seimlerde Yaasn imparator
diye karlamlard. Kendisini desteklemek iin bir ok gazete yayn hayatna
girdi.
1848 Anayasas ile Yrtme, yani Cumhurbakanl messesesinin kurulmas,
Louis-Napolyon'un seilmesi ile tamamlanm oluyor ve imdi i Yasama Organ
seimine kalm. Yasama organ iin seimler 1849 Maysnda yapld. Seimler,
08
Seignobos, Histoire Contempoaine, p. 135.
'
1
ayn eser, p. 138.
19. YZYIL SYAS TARH 1789-1914
139
Kzllar denen cumhuriyeti demokraarla, toprak sahiplerinin elinden topran
alnp bltrlmesini istemelerinden dolay blmeci (partageur) denilen sos
yalistlere kar bir tepki olarak cereyan etti. Bir ok yerde, Cumhuriyetilere kar
olan, kralc ve kilise tarafndan desteklenen adaylar kazand. Bunlara Dzen
Partisi deniyordu ve 750 milletvekilliinden 500 n bunlar aldlar. Bunlar,
htille kar olanlard. Cumhuriyetiler ise 250 milletvekillii aldlar ki, bunun 70
kadar lml cumhuriyeti idi.
Meclis'in muhafazakr yaps Louis-Napolyon'n iini kolaylatrd. Her ikisi de,
Cumhuriytileri ezmek iin birlikte harekete getiler. Gazeteler, siyasal dernekler,
laik okullara ve oy haklarna bir takm kstlamalar getirildi. 1849 da, gazete kar
mak iin gerekli teminat akesi, 24.000 Frank iken, 1850 de bu miktar 50.000
Frank'a karld. 1850 Maysnda karlan yeni bir seim kanunu ile, semen ola
bilmek iin o seim evresinde en az yl oturma art getirildi. Siyas bir sutan
mahkm olanlar oy hakkndan yoksun brakld. Bu tedbirler zellikle iileri ve
Cumhuriyetilerin semenlerini hedef almt. Nitekim, yeni seim kanunu ile
semen says 9 milyondan 6 milyona dt.
Louis Napolyon, amcas I. Napolyon'un adndan yararlanarak Fransa'nn ba
na gemiti. Fakat onun istedii bu kadar deildi. O, amcas Byk Napolyon gibi
imparator olmak istiyordu. Cumhurbakanl srasnda btn-'abasn bu amaca
yneltti. Daha cumhurbakanlnn ilk gnlerinden itibaren gittii her yerde,
halk "Yaasn mparator" diye bartmaya balamu. 1851 Kasm aynda bir darbe
ile Meclis'i datt ve arkasndan, halka yaynlad bir beyannamede, "Meclis bir
komplolar yuvas olmutur. Dorudan doruya halktan aldm yetkilerime saldr
maktayd. Meclis'i feshettim ve halkmn, onunla benim aramda hakem olmasn is
tiyorum. Gre\im Cumhuriyeti devam ettirmek ve lkeyi kurtarmakr" diyordu
70
.
Halkn hakemlii, 20 Aralk 1851 de yaplan bir halk oylamas ile gerekleti. Bu
oylamadan nce, valiler, her yerde, aleyhte propaganda yaplmasn yasaklam
lard. Halka, Cumhurbakan'mn on yl daha iktidarda kalmasn isteyip istemedii
soruldu. Sonu, 7.740.000 evet ve 646.000 hayr idi. Bylece Louis-Napolyon dikta
trln on yl daha uzatm olmaktayd.
Louis-Napolyon diktatrlnn anayasas 14 Ocak 1852 tarihlidir. Bu anayasa
btn yetkileri Cumhurbakanna vermiti. 251 yeli, alt yl iin seilmi bir ya
sama organ ile, yeleri Cumhurbakan tarafndan tayin edilen bir Senato kurul
mutu. Yasama Meclisi'nin yetkileri son derece kstl iken, Senato'ya da "Anayasay
koruma" grevi verilmiti.
Louis Napolyon bu adm da attktan sonra, amacn gerekletirecek son
adm da att. 1852 yaznda btn Fransa'y dolaarak, gittii her yerde halk
"Yaasn imparator" diye bartt. Bu suretle atmosferi hazrladktan sonra, 2 Aralk
70
Seignobos ayn eser, p.138.
140 FAHR ARMAOLU
1852 gn yaplan bir plebisitle, mparatorluunu halka onaylatu. 8 milyon insan,
Louis-Napolyon'un imparatorluuna "evet" derken, ancak 250.000 kii "hayr" di
yebildi.
Bu halk oylamasndan sonra Louis-Napolyon, mparator olarak, III. Napolyo
nvann ald. I. Napolyon'un, ikinci kars ve Avusturya Prensesi Marie-Louise'den
1811 de bir olu olmu ve kendisi Roma Kral iln edilmiti. 1815 ten sonra
Viyana'da yaad ve 1832 ylnda tberklozdan ld. Louis-Napolyon, onu II.
Napolyon sayarak, kendisine III. Napolyon nvann verdi.
III. Napolyon ile balayan mparatorluk dnemine Fransa tarihinde "kinci
mparatorluk" denir (Second Empire). I. Napolyon'un imparatorluu 1804-1814
arasnda on yl devam etmiti. kinci mparatorluk ise 1852 de balayp 1871 de
sona erecektir.
kinci mparatorluk dnemi, Fransa'nn ekonomik bakmdan byk bir refaha
ula bir dnemdir. Fakat III. Napolyon, d politikada stste iledii hatalarla
kendi sonunu hazrlayacakr.
3. TALYA'DA MLL BRLK MCADELES
1848 htilli talya'da bir liberalizm hareketi olarak balam ve bir "mill birlik"
(Risorgimento) hareketine dnmtr. Risorgimento, yeniden canlan an
lamn ifade etmekle beraber, talyan mill birlik harekeketine verilen bir isimdir.
Metternich Viyana Kongresi'nde, "talya, sadece bir coraf kavram iinde bir
lemi, bir bamsz devletler topluluunu ifade eder demiti
71
. Gerekten
Metternich, 1815 de talya'y, bir coraf kavramdan teye gitmeyen bir danklk
iinde tutmaya muvaffak olmutu. Bununla da yetinmeyerek, talya devletleri ze
rinde baz kontrollar da kurmutu. Lombardiya-Venedik dorudan doruya
Avusturya egemenlii altndayd. Toskana, Modena ve Parma gibi devleerin ba
nda da Avusturya prensleri bulunuyordu. Hsl kuzey talya'ya Avusturya ege
mendi.
talya'nn bu durumu dolaysile talyan liberallerinde ayn zamanda, "yabanc
lar kovarak" mill birlii gerekletirme fikri de yaygn hale gelmiti. Hele 1848'e
gelindiinde, milliyetilik, yani mill birlik akm iyice kuvvetlenmiti. nk bu
konuda eitli faaliyetler balam bulunmaktayd. Bu faaliyetler, ekilde kendi
sini gstermitir:
Fransa'ya snm olan Cenova'l Cumhuriyeti avukat Mazzii'nin kurduu
Gen talya rgt, talyan devletlerinin bandaki prenslerin hepsini devirip,
Italyay tek bir Cumhuriyet haline getirme amacn gtmekteydi. Gizli olan bu r
gte sadece genler alnyordu ve yeleri burjuva, avukat, doktor, subay gibi insan
71
Seignobos, Histoie Contemponine, p.142.
19. YZYIL SYAS TARH 1789-1914 141
lard. rgtn parolas da "Hrriyet, Eiik, nsanlk, tek Tanr, tek devlet bakan
ve Tann'nn Kanunu" idi
72
.
Piyemonte'li rahip Gioberti ise, Papa'nn bakanlnda bir bir birlik kurmak
istiyordu.
Bir baka Piyemonteli Kont Balbo ise, Avusturya'ya kar btn talyan devlet
lerinin bir federasyon kurmas fikrini iliyordu.
Bunlarn hepsinin ortak noktas, nce Avusturya'nn boyunduruundan kur
tulmak ve sonra da bir talyan Birlii kurmakn. Fakat bunu nasl gerekletirecek
leri hususunda belirgin bir fikirleri yoktu. Yalnz, Sardunya Kral'na bir gn
Babakan, talyan birliinin nasl gerekletirileceini sorduu zaman, Kral "Italia
fara da se", yani "talya bunu kendi bana yapacak" demiti
73
. Bundan sonra bu
sz, btn talyan milliyetilerinin benimsedii bir ilke olacaktr.
talyanlar, liberal hareketleri balatmak iin Fransa'daki 1848 ubat ihtillini
beklemediler. 1846 da, liberallerin dman olan Papa XVI. Grgoire lnce, ye
rine Papa IX. Pie geldi. Yeni Papa liberal fikirleri ile tannd iin, Papalk devle
tinde halk byk gsteriler yaptlar. Halk "Viva Pio nono", yani "Yaasn IX. Pie"
diye baryordu. Gerekten IX. Pie, daha ilk gnden bir takm liberal tedbirler
ald. Siyasal mahkmlar iin af kard ve basn zerindeki sansr yumuatt.
Btn bunlar halk son derece heyecanlandrd. Fakat Papa IX. Pie, halkn bu he
yecanndan rkt. "Beni bir Napolyon yapmak isyorlar. Halbuki ben sadece za
vall bir ky papazym " diyordu
74 * *
.
1847 ylnda Toskona'da, Livorno'da ve Floransa'da halk Avusturya aleyhine
gsteriler yaptlar ve "AvusturyalIlara lm" diye bardlarTFloransa Byk Dk
de bir takm liberal tedbirler ald ve Papa IX. Pie gibi sansr yumuatt.
Sardunya Krallnda ise, daha sonra Avusturya ile arp iin "talya'nn
Klc" denen, fakat genliinde mudakiyeti, karakteri kararsz olan Kral Charles
Albert'
1
, balangta liberal istekler karsnda direnme gsterdii iin kendisine
"Re Temenna", yani "Mtereddit Kral denilmekle beraber, baz liberal reformlar
yapmaya da karar verdi
7
.
Bu liberal hareketler karsnda Avusturya, Modena ve Parma gibi mudakiyeti-
lere dayanma yoluna gidince, Sardunya Kral aruk iin silhl mcadeleye dayand
72
Seignobos, ayn eser, p.143.
,3
ayn eser, p,144 ve Debidour, La Rvoution, p.10.
'
1
Seignobos, ad geen eser, p.144; Emile Bourgeois, Manuel Historique de Politique Eangre,
Paris, Eugne Belin, 1948, p.286.
7;1
Georges Weber, Histoire Contemporaine, 1830-1872 (Traduit de l'Allemand), Tome II, Paris, A.
Lacroix, 1875, p.47.
/h
Seignobos, ad geen eser, p.144.
142 FAHR ARMAOLU
m anlamt. Bu sebeple, "Allah bana bir gn bamszlk iin sava yapma lt-
fuu ihsan ederse, ordularma tek bama komuta edeceim"diyordu
77
.
Charles-Albert'in szn ettii sava, daha 1848 Ocak aynda balad. Bu ta
rihte Lombardiya'da halk ayakland ve AvusturyalI askerlere talarla ve sopalarla
saldrdlar. Askerler halka ate anca lenler ve yaralananlar oldu.
Ayaklanma Palermo'ya yani Sicilya Krallna intikal etti. Yine 1848 Ocak
aynda halk ile askerler arasnda 8 gn sren arpmalar oldu. Btn Sicilya ayak
land. Bunun zerine Sicilya Kral bir anayasa kabul ederek iki meclisli bir parl
mento kuruldu.
Sardunya'da Kral Charles-Albert halkna liberal bir anayasa vaadederken, bu
srada Fransa'da padak veren ubat ihtilli zerine Toskana Byk-Dk ve Papa
da halklarna anayasa verdiler. Bu anayasalar hep Fransa'nn 1831 anayasasna gre
hazrlanmt.
1848 Marnda Viyana'da halkn ayaklanmas, talyanlar iin bir bayram sevinci
oldu. Bunun zerine Lombardiya'nm merkezi Milano'da halk Avusturya'ya kar
ayakland. Venedik'te "San Marco Cumhuriyeti" iln edildi. Avusturya kuvvetleri
Venedik'ten ekilmek zorunda kald. Btn talya ayaklanmt. Modena ve
Parma'da da Dkler katlar. talyanm btn ehirlerinde gnll taburlar tekil
edilmeye baland. talyan milliyetileri btn mitlerini Piyemonte (Sardunya)
Kral Charles-Albert'e balamlard
78
. Zira, talyan devletleri iinde en kuvvetli
olan Piyemonte idi. Charles-Albert, btn talya'da mill bir heyecann uyandn
grnce, btn talyanlar birlemeye davet ederek ve "kardein kardee yardm"
diyerek
79
, askerlerini Lombardiya'ya soktu. (Mart 1848). Bunun zerine, kuzev
talyadaki btn kk dkalklar, ve Venedik Cumhuriyeti kendilerini
Piyemonte'ye ilhak ettiklerini bildirdiler ve Charles-Albert'i de "talya Kral" iln et
tiler. Piyemonte'ye yardm etmek zere Papa ve Napoli Kral ^iTasker gnderdiler.
Bylece Lombardiya ve Venedik Avusturya igalinden kurtulmu olmaktayd.
Lkin Charles-Albert'in bu zaferi ksa srd. Zira ierde durumu kontrol altna
alan Avusturya, yeniden harekete geerek Lombardiya'ya asker yollad ve 24
Temmuz 1848 de yaplan Custazzo muharebesinde, Piyemonte'ni 60.000 kiilik
kuvveti, Avusturya'nn 120.000 kiilik kuvveti karsnda dayanamad ve yenildi. 9
Austosta imzalanan mtareke ile Lombardiya tekrar Avusturya'ya geiyordu.
Piyemonte'nin yenilmesinde, Napoli Kral ile Papann askerlerini geri ekmesi
byk rol oynad. nk, bu iki devlet, bir yandan Avusturya ile balar koparmak
77
Seignobos, ayn eser, p.145.
78
Sardunya Krall, 1748 de Piyemonte'yi ele geirmi ise de, Napolyon 1798 de burasrr
Fransa'ya ilhak etmiti. Piyemonte, Viyana kongresi'nde tekrar Sardunya Krallna iade edilmekle
beraber, bundan sonra Sardunya Krall Piyemonte ad ile de anlmtr.
79
Seignobos, ad geen eser, p.147.
143
tan korktuklar gibi, te yandan da, talya'da meydana gelen mill heyecan sonunda
iktidarlarn kaybetmekten korktular.
Mamafih, korktuklar da balarna geldi. Zira bu sefer gney talya kart.
Messina'da ayaklanma kt ve Napoli Kral'nn bana dert oldu. 1848 Kasmnda
Roma'da kan ayaklanmada Papa IX. Pie, Napoliye kamak zorunda kald. Bir
Kurucu Meclis, "Roma Cumhuriyeti"ni iln etti. U kiilik bir Yrtme organ tekil
olundu ki, bunlardan bir tanesi de Mazzini idi. 1849 ubaunda, Toskana'da da
halk ayakland ve Dk kanca, "Toskana Cumhuriyeti" iln edildi.
Bu srada, Viyana'da kan karklklarn sonunda Metternich de istifa etmi
bulunuyordu. Avusturya iyice karmt. Macarlar bamszlk iln etmilerdi ve
Avusturya bununla urayordu. Bu durumu gren Charles-Albert 20 Mart 1849 da
yeniden Avusturya'ya kar harekete geti. 65.000 kiilik bir ku\ ve ti vard. 80 yan
daki AvusturyalI Mareal Radetzky kuvvetleri ise yine ok stnd. Milano yaknla
rndaki No vara' da 20-24 Mart 1849 gnlerinde, drt gn sren iddetli muharebe
ler oldu. Fakat Charles-Albert yine yenildi. Talihin kendisine glmeyeceine inana
rak
80
, olu lehine tahundan feragat etti ve Portekize gitti. Bir ka ay sonra da orada
ld.
Yeni Kral II. Victor-Emmanuel 26 Martta Avusturya ile bar yapt. Bu bar ile
Lombardiya ve Venedik tekrar Avusturya'ya terkediliyordu. Fakat bu bar
Piyemote halknda o derece tepki uyandrdki, parlmento bunu onaylamay red
detti ve Cenovada ayaklanma ku. Kral Victor-Emmanuel sert tedbirler almak zo
runda kald. Fakat, ayaklanmay bastrdktan sonra da liberal reformlara devam
etti.
Venedik ise, AvusturyalIlara hemen teslim olmad ve direnmeye devam etti.
Direnmenin banda talyan milliyetilerinden Manin bulunuyordu. AvusturyalIlar
Venedik'i kuatma alna almlard. Fakat Venedik halk, alk, kolera ve tifs sal
gn karsnda ancak Austos ayna kadar dayanabildi ve 22 Austos 1849 da
Venedik de teslim oldu.
Bundan sonra Louis Napolyonun talya'ya mdahale ettiini gryoruz.
Toskana ve Roma'daki ayaklanmalar zerine ve Papa'nn kamas karsnda, yne
timi sresince "katoliklik politikas" izlemi olan Louis-Napolyon, 1849
Hazirannda Roma'ya Fransz askeri gndererek burasn igal ile Papa'y tekrar
yerine oturttu. Avusturya da Toskana'daki ayaklanmay bastrp Cumhuriyet yne
timine son verdi.
Bylece, bir yandan mill birlik hareketi ve dier yandan da liberal hareket
talya'da baarszla uram oluyordu. Bununla beraber, 1848 ve 1849 olaylar
talyan milliyetilerine, mill birliin gerekletirilmesi konusunda bir hayli ders
80
Weber, Histoire Contemporaine, p.52.
19. YZYIL SYAS TARH 1789-1914
144 FAHR ARMAOLU
vermi ve tecrbe kazandrmtr. 1858 de balayacak olan nc teebbs bu se
fer baarl olacaktr.
4. ALMANYA'DA MLL BRLK MCADELES
Daha nce de belirttiimiz gibi, Viyana Kongresi'nde Almanya, 36 devletten
meydana gelen bir "Konfederasyon" (Bmd) haline getirilmiti. Niha Seed'in
(Acte Final) 53-64 nc maddeleri
81
ile, yine Kongre'de kabul edilen bir "Anayasa"
(constitution)
82
, Konfederasyon'un alma esaslarn belirlemekteydi. Buna gre,
her devletin temsil edildii, fakat her devletin oy sahibi olmad bir Diet,
Konfederasyon'un parlmentosu grelini yapacak ve Konfederasyon'un merkezi
Frankfurt (-am-Main) ehri olacakt. Dietde baz devletlerin birer oyu, baz bir ka
devletin de beraberce 1 oyu bulunuyordu ki, toplam oy 17 ediyordu.
Konfederasyon'un bakan Avusturya idi. Diet'de kararlar oybirlii ile alnmak zo
rundayd. Yani, oy sahibi devletlerin "veto" hakk vard. Bu, Avusturya'nn
Konfederasyon zerindeki kontrolundan sonra, Diet'i de altrlmamas de
mekti. nk bir devlet oya katlmad takdirde karar alnamyordu.
Dier taraftan, Konfederasyon'un bir ortak ordusu olacakt. Bu ordu, 1831-
1836 arasnda be yl sren abalardan sonra kt zerinde kurulabilmi ise de, bu
ordu hi bir zaman toplanamamtr. Ksacas, Konfederasyon, gerek Almanya'da,
gerek Avrupa'da alay konusu olmutur
83
.
1830 htilllerinin gelimelerini aklarken, Prusyann 1834 de baz Alman
devletlerde birlikte bir "Gmrk Birlii" (Zollverein) kurduunu ve bunun Alman
mill birlii istikametinde ilk adm olduunu sylemitik. 1848 ihtillinde ise mill
birlik, gereklemeye ok yaknlat. Fakat Avusturya'nn iddetli muhalefeti kar
snda, Prusya gerileyince, teebbs de sonusuz kald.
Almanya'nn Kuzey'i ile Gney'i arasnda, liberalizm ve mill birlik kavramlar
asndan farkllk vard. Kuzey Almanlar Fransa'y da, htill'i de hi gevmiyor
lard. Asillerin sahip olduu yetkilere dokunulmasna da taraftar deildiler. Fakat,
Alman devlederinin, zellikle yabanc devletlere ve Fransa'ya kar birlemeleri g
rn savunuyorlard.
Gney'in milliyetileri ise, Viyana Kongresi'in kurduu "Devletler
Konfede asyonu"nu (Statenbund), bir "Federal Devlet"e (Bndesstaat) dntr
mek istiyorlard. 1840 lara gelindiinde ise, "ortak vatan" kavram iyice yaylmaya
balamt. Bu sebepten 1846 ylnda, Alman niversiteleri profesrlerin, asistanla
rn, filologlarn, tarihilerin ve hukukularn katld bir "Alman kongresi" bile
dzenlediler.
81
Maddelerin metni: de Clercq, Receil..., Torae II, p.592-595.
82
Anayasa'nn metni: ayn kaynak, p.556-567.
83
Seignobos, ad geen eser, p.151.
19. YZYIL SYAS TARH 1789-1914 145
Fakat Alman mill birlii sorunu, her eyden nce Prusya zerinde younla
mt. Prusya'nn 1834 de kurduu Gmrk Birliine 1836 da Gney Almanya dev
letleri de katlmur. Kuzey'in devleeri ise 1853 de katlacakr. Ne var ki, bu gm
rk birlii sayesinde, Prusya bata olmak zere, btn ye devleder ekonomik ba
kmdan zengin oldular. Prusya o srada gayet zengin ve refah iindeydi. te durum
byle iken, 1840 da III. Frederick Wilhelm ld ve IV. Frederick Wilhelm geti.
Kr al olur olmaz da bir takm liberal tedbirler ald. Siyas mahkmlar iin af kard
ve basn zerindeki kontrollar gevetti. Fakat, Fransz htillinden, millet egemen
liinden, demokrasiden ve "kttan anayasalar" dedii yazl anayasalardan da nef
ret ediyordu
84
. Buna ramen, liberaller yeni Kral zerinde bask yapmaktan geri
kalmadlar. 1844-1847 arasnda yl sren almalardan sonra hazrlanan, ana
yasa niteliindeki bir belgeyi IV. Frederick Wilhelm imzalamaya raz oldu. Kendisi
buna "anayasa" adn komaktan kanm ve eski bir deyim olan Patente denil
miti. Bu belge bir eit "Beyanname" idi. Bu beyanname ile, iki meclisli bir parl
mento kuruluyordu ki, bunun demokratik bir parlmento ile benzerlii olmamas
iin eski bir deyim olan Landtag denilmiti. Landtag, szde iki meclisliydi. Biri
"Senyrler" den meydana geliyordu. Dieri de halk ve kyl temsilcilerinden. IV.
Frederick Wilhelm, 1847 Nisannda bu Landtag' a konumasnda yle demiti
"Yukardaki Yce Tanr ile benim arama yazl bir kt parasnn girmesine izin
veremem... Beyler, greviniz eidi kanaaeri temsil enek deildir"
85
.
Fakat 13 Mart 1848 de Viyana'da halkn ayaklanmas ve 14 Martta da
Metterich'in istifas zerine, Berlin'de liberaller de ayaklandlar. Prusya'nn ba
kenti Berlin'de de 18 Martta ayaklanma k. Berlin sokaklarnda barikatlar ku
ruldu ve halk ile askerler arasnda arpmalar balad. Durumun arlatn g
ren Kral, askerleri geri ekti ve bir Prusya Mill Meclisi'nin toplanacan vaad etti.
Bir yazl demecinde "Sevgili Berlinlilere" diye hitap ederken, bir baka demecinde
de "Prusya Halkna ve Alman Milletine" diye hitap ediyor
86
ve btn anayasal m-
esseseleri kuracan bildiriyordu.
Fakat bu liberal harekete paralel olarak, Almanya'nn her tarafnda da genel
bir mill birlik hareketi balamt. 51 Alman milliyetisi, 5 Mart 1848 de
Heidelberg'te toplanarak, btn Almanya'y kapsayacak geici bir parlmentonun
toplanmasn kararlatrd. Bu geici parlmento'nun ad Hazrlk Parlamentosu"
(Vorparlament) idi. Buna, Germen Konfederasyonu yesi devletlerin meclisle
rinde milletvekili olan herkes katlabilecekti. Bu Hazrlk Parlmentosu 586 temsil
cinin katlmasile 31 Mart 1848 de Frankfurt'ta topland. 586 yenin 141 i
Prusyada gelmiti. Avusturya'nn da temsilcileri vard.
81
81
Seignobos, ayn eser, p.154.
8
ayn eser, p.154-155.
8|
Seignobos, ad geen eser, p.157.
146 FAHR ARMAOLU
Bu iler olurken, Germen Konfederasyonu Diet'i de 30 Martta yine
Frankfurt'da toplanarak ve btn Almanya'y kapsayacak bir anayasa zorunlulu
unu kabul ederek, btn an-liberal kanunlar kaldrd. 7 Nisan'da da bir Mill
Meclis iin seim yaplmasna karar verdi. 50.000 kiiye bir milletvekili seilecekti.
Bu surede Hazrlk Parlmentosu ile Dietin faaliyeeri ayn noktada birlemi ol
maktayd.
Seimler yapld ve 400 kadar yeden meydana gelen Mill Meclis, 13 Mays
1848 de yine Frankfurt'ta Saint-Paul Kilisesinde topland ve bakanlna da byk
Alman milliyetisi Max von Gagern seti. Mill Meclis ilk nce btn Almanya'y
ynetmek zere bir "Merkez Yrtme Organ" tekil ederek, bunun bana da
"mparatorluun Yneticisi" nvan ile Avusturya Aridk Johan' getirdi.
Bundan sonra anayasa almalarna balad. Bu ekilde mill birlik hareketi ger
ekleme yoluna girince, Germen konfederasyonu Diet'i de, 12 Temmuzda, gre
vinin sona erdiini iln ederek, yetkilerini Merkez Yrtme Organ'na devretti.
Mill Meclis, anayasa almalar erevesinde, nce Alman vatandalarnn
temel hak ve hrriyetlerini (Grundrechte) tesbit ile, bunlar 1848 Aralk aynda
aklad. Fakat bu anayasann sadece bir ksm idi. Anayasann dier ksmlar ze
rinde yaplan almalarda, Devlet'in temel organlar tesbit edildi. Buna gre,
imparatorluu meydana getiren her Alman devletinde birer yasama organ ile, bu
organa kar sorumlu hkmetler bulunacaku. Merkezde ise, bir imparator ile iki
Meclis bulunacakt, imparator Birlemi Almanya'nn bayd. Meclislerden biri,
her devletin eit temsil edildii bir organ, dierinin yeleri de halk tarafndan sei
lecekti.
Anayasa sorunu bu ekilde zmlendikten sonra, Mill Meclis'in nnde iki
sorun kald: Biri, kurulacak olan bu imparatorluun iine, Germen
Konfederasyonu'na dahil her devlet girecek miydi? kincisi, imparator kim ola
cakt?
Birinci konuda fikirler ikiye ayrld. Bir btn olarak Avusturya
Imparatorluu'nun da birlemi Almanya'ya dahil olmasn isteyenlere "Byk
Almanya" taraftarlar denildi. Buna gre, Avusturya mparatorluu, Alman olma
yan ksmlar ile de Alman mparatorluu'na dahil olacak.
"Kk Almanya" taraftarlar ise, Avusturya'nn Alman mparatorluu'nun d
nda kalmasn savunuyorlard. Sonunda, Kk Almanya taraftarlarnn gr
galip geldi. Fakat bu, Avusturyada tepki ile karland. Metternich'in istifasndan
sonra Babakanla gelen ve elinden gelse Avrupa'y krbala ynetmek hevesinde
ve Metternich'den daha banaz
87
olan Prens Schwarzenberg, Frankfurt'daki Mill
Meclis bakanlna gnderdii bir notada, Mill Meclis'in yaptklarnn, 1815
87
Debidour, La Revolution, p.26.
19. YZYIL SYAS TARH 1789-1914 147
Germen Konfederasyonu Anayasasna aykr olduu ve Avusturya'nn bu Anayasa
erevesindeki grevlerine sonuna kadar devam edeceini sert bir ifade ile bil
dirdi.
Bundan sonra sra, mparator seimine geliyordu. Mill Meclis, 538 yeden
290 yenin oyu ile, 1849 martnda mparatorluk tacn Prusya Kral IV. Frederick
Wilhelm'e sunmaya karar verdi. Muhalif oylar Cumhuriyetilere aitti.
Lkin Prusyann Alman mparatorluunun bana gemesi ihtimali,
Avusturya'y son derece sinirlendirdi. Yeni Babakan Schwarzenberg, Macar ihti
llcilerine kar durumu kontrol alna almaya balam. Bu sebeple rahatlamt.
Dolaysile, Mill meclis'in kararma sert tepki gsterdi. Bu durum Prusya Kral'n
korkuttu. Prusya Kral'nn etrafndaki muhafazakr unsurlar da Kral'a,
mparatorluk tacn kabul etmemesini, kabul ettii takdirde, parlamentolarn tac
geri alma hakkn da kabul etmi olacan sylyorlard. Bunlar arasnda, Alman
Mill birlii'ni ilerde kuracak olan ve demokrasi aleyhine sert eletirileri ile tann
m olan Bismarck da vard
88 * *
. Esasen IV. Frederich-Wilhelm de mutlakiyeti bir
krald. Bu sebeple, Mill Meclis'ten 30 kiilik bir heyet, 3 Nisan 1849 gn byk
mitlerle Kral'm huzuruna kp Alman mparatorluk tacn kendisine sundukla
rnda, beklenmedik bir srprizle karlatlar. Kral Alman mparatorluu Tac'n
kabul etmeyi reddetmiti. Bu 30 kii iin, bir Alman tarihisi, "Frankfurt'tan hare
ket ettiklerinde zafer kazanm komutanlar gibiydiler. Berlin'den ayrldklarnda,
cepheden kaanlarn dankl iindeydiler" der
80
. Btn mier, bir anda da
lp gitmiti.
IV. Frederick-Wilhelm, bu srada bir yaknna, Mill Meclis iin, "yzyln, en
budala, en salak ve en aptal ihtilllerinden biri" deyimini kullanm
00
ve "Allah'n
kendisine ihsan etmedii" ve kaynanda bir ihtill hareketi olan bir tac kabul
edemiyeceini sylemiti
91
. Ayrca, kendisine teklif edilen tac, "amurdan ve tah
tadan bir ta" diye nitelendiriyor ve "Eer bana Alman milletinin tac verilecekse,
bunu ancak ben veya benim eitlerim bana verebilir" diyordu
02
.
Bu durumda Mill Meclis yeleri iin artk dalmaktan baka are kalmamt.
Bununla beraber, Meclis'in Cumhuriyeti yelerinden 105 kii Stuttgart'da toplan-
dlarsa da, Prusya askerleri bunlar kanl bir ekilde datt. Kalanlarn bir ksm
Isnre'ye, bir ksm Fransa'ya ve bir ksm da Amerika'ya snd. Fakat bu darbeden
sonra Alman Cumhuriyetileri bir daha kendilerini toparlyamadlar
93
.
88
Debidour, ayn eser,, p.29.
80
Weber, Histoire Contemporaine, Tome II, p.133.
00
Debidour, ad geen eser, p.29.
01
Weber,ad geen eser, p.133.
92
Seignobos, ad geen eser, p.161.
93
Seignobos, ayn eser, p. 161.
148 FAHR ARMAOLU
Mamafih, bu sefer Prusya, Alman Birlii'ni kendisi kurmak iin harekete geti.
Sadece Kuzey Alman devletlerinden meydana gelen bir "Snrl Birlik"
(Sonderbmd) kurmaya karar verdi ve baz Kuzey Alman devletlerinin kaulmas ile,
20 Mart 1850 de Erfurt'da bir toplant yapld. Hatta Prusya, Frankfurt Mill
Meclisi'nin hazrlad bir anayasaya benzer bir anayasa bile hazrlad. Fakat,
Prusya'nn teebbs Avusturya'y eskisinden daha fazla kzdrd. Prusya ile
Avusturya'nn mnasebetleri o derece gerginleti ki, nerdeyse sava kacakt.
imdi Avusturya, Rusya'nn yardm ile Macar ihtillini tamamen basrm ve elleri
bo kalmt. Prusya ise kendisini bir sava iin hazrlk grmyordu. Prusya krallar
iinde orduya en az nem veren hkmdar IV. Frederick-Wilhelm olmutu. Bu se
beple Prusya Avusturya'nn sert tepkisi karsnda gerilemek zorunda kald. Ve
Snrl Birlik'ten vazgeti. Bundan sonra Almanya, daha dorusu Germen
Konfederasyonu, tekrar Avusturya'nn kontrol alna girdi.
Yalnz u var ki, Alman mill birlii iin yaplan her iki teebbste de, Prusya
unu grmt ki, Alman mill birliinin kurulabilmesi iin her eyden nce
Avusturya ile mcadele etmek ve Avusturya'ya bir darbe indirmek gerekecekti.
Daha sonra Bismarck'n dedii gibi, Alman Birlii ancak "kan ve demirle" kurula
cakt. Prusya, tasarlad darbeyi Avusturya'ya 1866 da vuracaktr. Ama bunu da
yine Bismarck yapacakur.
1848 htillinin Prusya'daki sonularna gelince : 1848 Mart ayaklanmasnda
halka bir anayasa vereceini vaadeden IV. Frederick-Wilhelm, bu szn yerine ge
tirdi ve 31 Ocak 1850 de, 1831 tarihli Belika Anayasasndan esinlenen fakat onun
kadar liberal olmaktan ok uzak bulunan bir Anayasa kabul etti. Buna gre y
rtme kuvveti Kral'da idi. Yasama kuvveti ise, iki meclisli olup, birinci Meclis'in
yelerini Kral tayin ediyordu, kincisinin yelerini de halk seiyordu.
1850 tarihli Prusya anayasas, Osmanl Devieti'nde 1876 da kabul edilen I.
Merutiyet anayasasna modellik eden anayasalar arasndadr.
5. AVUSTURYA'DA 1848 HTLLLER
"htillleri" diye oul deyim kullandk; nk Avusturya mparatorluunda,
biri Viyana'da liberal, dieri de Macaristan'da milliyetilik, yani mill bamszlk
eklinde, ayn zamanda iki ihtill birden olmutur.
Metternich'in 1815 ten itibaren btn hrriyeti hareketlere kar koymasnn
sebebi, hrriyetilik ve milliyetilik fikirlerinin, herhangi bir yerde baar kazan
mak suretile, Avusturya snrlar iindeki halklara ve milletlere de bulamas kor
kusu idi. nk Avusturya imparatorluu, insan unsuru bakmndan mtecanis bir
kitle olmayp, eitli rklardan, milletlerden ve dinlerden meydana geliyordu.
Dolaysile, hrriyetilik ve milliyetilik fikirlerinin etkisi ile bu farkl kitlelerin ayak
lanmas, mparatorluun dalmas sonucunu getirebilirdi. Nitekim, 1848
19. YZYIL SYAS TARH 1789-1914 149
htillinde Avusturya bu tehlikeyi geirdi. Paralanmasna ok az bir ey kalmt.
Fakat, bu sefer Metternich'siz de olsa, tehlikeden yakasn syrmasn bildi.
Lombardiya ve Venedik talyanlarn saymazsak, mparatorluun insan kitlesi
drt blme ayrlyordu. Birincisi, tarihten gelen Avusturya idi ki, bu ksm
Alplerden Adriyatik'e uzanan topraklarda 10 eyalete ayrlmt. Bu ksmn halkn
esas itibarile Almanlar meydana getiriyordu. Bu ksmn gneyinde ise Slavlar ve
Adriyatik kylarnda da talyanlar yaamaktayd.
ikinci ksm, Bohemya, Moravya ve Silezya topraklarndan meydana gelen
Bohemya Tac idi. Bu ksmn halknn ounluu ek dilini konuan Slav'lard.
Buna karlk, kuzey ksm halk Alman veya Almanlam Slav'lard.
nc ksm ise, Polonya'dan alnan Galiya olup, iki farkl Slav halk kapsa
maktayd. Bunlardan biri, blgenin bausnda yaayan Katolik PolonyalIlar, dieri
de, blgenin dousunda yaayan Ortodoks kyllerin meydana getirdii
Ruten'lerdi.
Drdnc ksm, "Saint-Etienne Tac lkeleri" denen, Macaristan,
Trasilvanya, Hi'vatistan, ve Srbistan'd. Macaristan'da bir miktar Alman, ek ve
Slavlar da vard. Tansilvanya halk ise, Ortodoks Romenlerle bir ksm Sakson'lar
ve Almallardan meydana geliyordu. Hrvatistan halk ise, Katolik Slav'd. Srbistan
halk Ortodoks Slav'd.
Slavlar da Kuzey ve Gney olmak zere iki gruptan ve 6 milletten meydana ge
liyordu. Kuzey Slavlar, ekler, PolonyalIlar ve Rutenlerdi. Gney Slavlar ise,
Slovenler, Hrvatlar ve Suplard
91
.
Metternich'in btn polidkas, bu farkl unsurlar Alman kltr iinde erit
mek suretile, bunlar Viyana'ya balamak olmutu. Lkin, Avrupada meydana ge
len liberal ve nasyonalist hareketler, bu unsurlar zerinde de etkisiz kalmad.
Bunun iindir ki, 1830 lardan idbaren bu farkl unsurlar arasnda mill uur uyan
maya balamtr. Mamafih, bu uyan, genel olarak dil alannda, bir dil ve kltr
milliyetilii eklinde ortaya kmr. Mill bamszlk hareketi ise, Macarlar ara
snda geni bir ekilde yaylm bulunuyordu.
Metternich, bu uyan harekeerine kar ok radikal davranm deildir. Dil
ve kltr alanndaki mill uyan ok tehlikeli grmemitir. Onu asl korkutan,
Macarlarn mill bamszlk fikirleri olmutur. Dier taraftan, Rutenlerin,
Slovaklarn ve zellikle, Hrvatlar bata olmak zere Gney Slavlar'nn Macarlar
sevmemelerinden yararlanarak, bunlar Macarlara kar kullanmak istemitir.
Metternich, dier taraftan, bu farkl unsurlar kontrol altnda tutabilmek iin
gayet sert ve sk bir rejim uygulamtr. Gizli polis, hemen herkesi yakndan takip
etmekteydi. Vatandalarn yurt dna kmalar iin gerekli pasaportu, polis ok
0-1
Seignobos, Histoire Contemporaine.., p.167.
150 FAHR ARMAOGLU
zor veriyordu. nk, siyas kitaplarn baslmas yasakland gibi, yabanc kitapla
rn lkeye sokulmas da yasaklanmt. Vatandalarn hi bir hrriyeti yoktu.
niversite rencilerinin Pazar gnleri Kilise'ye gitme zorunluluklar vard.
I. Franois'nn 1835 de lmnden sonra, Ferdinand imparator olunca rejimi
bir para gevetti. zellikle gazetelerle yabanc kitaplar zerindeki polis basks ha
fifletildi ve yabanc kitaplar Viyana'ya gelmeye balad. Bu kitaplarla beraber, zel
likle renciler ve Viyana burjuvazisi arasnda liberal fikirler de yaylmaya balad.
Aydnlarda, bir "anayasal rejim" arzusu belirmeye balad.
Fransa'daki ubat ihtilli haberleri Viyana'ya ulanca, renciler ve aydnlar
da harekete getiler. Yaynlar zerindeki sansrn kaldrlmas, sz, toplant ve
eitim hrriyeti, mill temsil gibi istekleri ihtiva eden dilekeleri mparatorluk
Meclisi'ne vermek zere, eidi gruplar 13 Mart 1848 gn Meclis binas nnde
toplandlar. Konumalarn heyecan iinde "Yaasn Hrriyet" diye barmaya ba
ladlar. Hkmet bunun zerine, gstericiler zerine asker evketti. Askerler halka
ate anca, gstericiler kaular. Fakat kaarken de "Kahrolsun Metternich" diye
baryordu. 14 Mart gn ise, silhlanan burjuvazi Meclis binasn igal etti ve "is
tifa" diyerek baryordu. Yani Metternich'in istifas isteniyordu. Metternich, nce
istifa etmemekte direnmek istedi. Fakat kendisine bunun bir "ihtill" olduu haur-
latlnca, o gn istifa etmek zorunda kald. Avusturya'dan ayrld ve ngiltere'ye
gitti. 75 yandayd ve artk direnme gc kalmam. Mamafih, Avusturya'daki b
tn ayaklanmalar bastrldktan sonra, 1851 de Viyana'ya dnecek ve 1859 da da
orada lecektir.
Metternich ile beraber, sade Avusturya'da deil, herhalde Avrupa'da da bir
dnem kapanyordu. Metternich bir dneme adn vermiti.
Tabi, Metternich'in gitmesi ile halkn isteklerinin tm karlanm deildi.
Onun iin, Kral, 15 Martta, bir anayasa hazrlamak zere, bir Mill Meclis'in top
lanmasn kabul etti. Viyana Halk bir Merkez Komitesi tekil etti ve Viyana'da y
netim bu Komite'nin eline geti. renciler ise, nce bir Akademik Lejyon kurdu
lar ki, sonra bu Lejyon Gvenlik Komitesi adn ald. Bununla beraber, halkn is
tekleri konusunda halk ile hkmet arasnda ekimeler balad. Hkmet, 15
Maysta, genel seimle, yani genel oy hakk ile, bir Kurucu Meclisin seimini kabul
zorunda kald ve iki gn sonra da Kral Viyana'dan kaarak Tyrol'e gitti.
Kurucu Meclis Temmuz sonunda ald. Meclis'in ounluunu Slavlar mey
dana getiriyordu. yelerin drtte biri ise kylyd
93
. Meclis, daha nc toplant
snda feodal haklar, yani kyllerin asillere demek zorunda olduu vergileri ve
asillerin haklarn ilga etti. Bu, Fransa'daki Mill Meclisin, 1789 Austosunda fe
odaliteyi ilga etmesine benziyordu.
9n
Seignobos, ac/ geen eser, p.168.
19. YZYIL SYAS TARH 1789-1914 151
Bundan sonra, Macarlarn mill bamszlk hareketleri, Viyan'daki liberal ge
limelerin stne kt ve Avusturya sahnesine egemen oldu. Macarlarn milliyeti
lik hareketi, Viyana'l aydnlarn liberal hareketinin de kaderini tayin edecektir.
Macarlar, Avusturya egemenlii altna girdikten sonra da baz messeselerini
korumay baarmlard, imparator davet ettii zaman toplansa da, iki meclisli bir
Diet'leri vard. Meclislerden biri Senyrlerden, dieri de Konduklarn (comitats)
setii milletvekillerinden teekkl ediyordu. Bu sralarda, Diet'in en tannm ye
lerinden biri de, kuvvetli bir hatip ve gen bir avukat olan Lajos Kossuth idi.
Kossth bir yandan demokrasi ve bir yandan da Macaristan'n bamszl iin
mcadele etmekteydi. Hatta 1837 de, Metternich kendisini hapse attrm ve Macar
halknn artan tepkileri zerine 1840 daKossuth'u serbest brakmtr.
Fransa'daki ubat ihtilli Macarlar da harekete geirdi. Kossuth, Viyana
Hkmetinden, Macaristan iin ayr bir hkmet sistemi kabul edilmesini istedi.
Metternich, Kossuth'un bu isteine karlk, ii savsaklamak istedi. Lkin
Macarlarn harekete gemesi, dier unsurlar da harekete geirdi ve oralarda da
kaynamalar balad. 13 Martta Viyana halknn ayaklanmas zerine Metternich is
tifa edince, Kral Ferdinand, Viyanallarn liberal isteklerine boyun edii gibi,
Macarlarn bamszlk isteine de raz oldu. 16 Martta ayr bir Macar Hkmeti
kuruldu. Kont Batthyayi hkmet bakan olup, Kossuth da hkmete dahildi.
Bu suretle Macaristan bamsz oluyordu. Avusturya ile aralarndaki tek ba,
Avusturya mparatoru'nun ayn zamanda Macaristan Kral olmasyd ki, buna
Milletleraras Hukuk'ta "ahs Birlik" denir.
Kral Ferdinand btn bunlar istemiyerek kabul etmi ve raz olmutu. Lkin,
Macarlarn bamszl, dier unsurlar ve zellikle Slavlar da harekete geirdi.
Hrvatlar, Slovaklar ve hatta Transilvanyallar, ayn bamszlk haklar iin istekte
bulundular. Bir halde ki, Sava'dan Tuna'ya kadar btn milliyederin tek slogan
"Btn milletler iin hak eitlii" oldu
90 91 *
. in garibi u ki, talya ve Almanya'da k
k devletler birleip tek devlet kurmaya alrken, Avusturya'da tek devlet kk
devletlere blnmek isteniyordu
97
. zellikle, Hrvatlar ve Slovenler, Macarlar iin,
"Biz bu Asyal srnn boyunduruu altna girmeyiz" diyorlard
98
. Srplar zerklik
isterken, Bohemya'da ekler de, ek dilinin Almanca ile eit hale getirilmesini is
tediler. Ve hatta Bohemya'da bir Slav Kongresi bile topland.
Dier milliyetlerin bu tutumu Avusturya'nn iini kolaylatrd. Macaristan'n
Avusturya'dan kopmasn hazmedemiyen Kral Ferdinand da bunlar Macaristana
kar kkrtyordu. Macarlarn en byk dman Hrvatlar ve onlarn lideri
Jellachich idi. Jellachich, gney slavlarn biraraya getirmek niyetindeydi.
Jellachich'in harekete gemesi zerine, Macarlar kendisile bir uzlama salamak is
90
Weber, ad geen eser, p.183.
97
Seignobos, ad geen eser, p.167.
98
Weber, a}7i eser, p.186.
152 FAHR ARMAOLU
tediler. 1848 Temmuzunda Viyana'da Jellachich ile Batthyanyi arasnda bir g
rme yapld ise de, bir uzlama olmad. Bunun zerine Macarlar, bu ii sonuna
kadar gtrmeye karar verirlerken, Jellachich de kuvvetlerini Macaristan toprakla
rna soktu. Bunun zerine Kossuth, lmllar bertaraf ederek Macaristan'n yne
timini kendi eline ald. Kossuth Avrupa'daki btn Macarlar mcadeleye ard.
zellikle PolonyalIlar Macarlarn yardmna kotu.
Macarlarn kararll Viyana hkmetinin de durumunu sertletirmesine se
bep oldu. 1848 Kasmnda Avusturya Babakanlna (anslyelie) Prens
Schwarzenberg getirildi. Daha nce de belirttiimiz gibi, Schwarzenberg "kaml
politika" taraftar ve liberal hareketlerin en az Metternich kadar dman idi. Yeni
Babakan Macar sorununu kesin olarak sona erdirmeye kararlyd, fakat Kral
Ferdinand Macarlara verilen haklar koruyacana yemin etmiti. Bu yemin de yeni
Babakan'n elini kolunu balyordu. Bu sebeple Ferdinand, 21 Aralk 1848 de im
paratorluktan feragat etti ve yerine 18 yandaki yeeni Franois-Joseph imparator
oldu. Franois-Joseph 1916 ylna kadar hkmdarlk yapacaktr.
Franois-Joseph'in ilk ii, Macaristan', AvusturyalIm bir eyaleti olarak iln et
mek oldu. Bunun zerine Macarlar da Cumhuriyet iln ettiler. Kossuth
Cumhurbakan oldu. Artk Avusturya ile Macaristan arasndaki mcadele iddet
lenmiti. Hrvatlarn lideri Jellachich ise hi bir ey yapamamu.
Avusturya ile mcadele balaynca, Cumhurbakan Kossuth 200.000 kiilik bir
ordu tekiline muvaffak oldu. Bu ordunun hazrlklar yaplrken, 15 A alk 1848
de, Bakomutan Prens Windisch-Graetz Macaristan'a kar harekete geti. Macar
ehirleri birer birer AvusturyalIlarn eline gemeye balad. Nihayet durumu tehli
keli gren Kossuth, 4-5 Ocak 1849 gecesi, hkmet yeleri ile birlikte bakent
Pete'den ayrlarak Debrecen'e nakletti. Macar Krallarna ait Saint-Etienne tacn
da beraberinde gtrd. AvusturyalIlar Pete'ye girdiler.
Bu srada baka bir gelime daha oldu. Gney Slavlar (Hrvatlar, Slovenler ve
Srplar) gibi, Transilvanyadaki Romenler ve Almanlar (Saksonlar) da 1849 Ocak
aynda Macarlar'a kar harekete getiler. Macarlara kar duyulan nefret,
Avusturya'nn en gl mttefiki oluyordu". Lkin, PolonyalI komutan, ok yete
nekli bir asker olan General Bern, Transilvanyallar yenmeyi baard. Bunun ze
rine, Eflk snrlarnda bulunan Rus kuvvetleri, 1849 ubat banda,
Transilvanya'ya girdiler. Rus kuvvetleri 6.000 kii kadard. ubat sonunda Rus kuv
vetleri ile yaplan arpmalarda Macarlar geri ekilmek zorunda kaldlar.
1849 Martnda Piyemonte'nin Avusturya ile ikinci defa savaa balamas ze
rine, Macarlar yeniden harekete getiler. Lkin, Piyemonte-Avusturya sava ksa
srd ve Piyemonte yine yenildi. Dolaysile, bu savan Macarlara fazla bir yarar
" Weber, ad geen eser, p.192.
19. YZYIL SYAS TARH 1789-1914 153
olmad. Bununla beraber, Avusturya kuvvetleri ile Macar kuvvetleri arasndaki mu
harebeler btn ilkbahar ve yaz aylar boyunca devam etti. Rusya bu srada pusuda
bekliyordu. Avusturya'nn Macarlarla baa kamyacam grnce, Avusturya'ya
asker yardm teklif etti. Avusturya da bu teklifi kabul etmek zorunda kald.
Rusya'nn Avusturya'ya yardmnn eitli sebepleri vard. Bir defa, bir ok
Polonya milliyetisi Macarlar'a yardm etmekteydi. Yani Rusya, Macar mill hareke
tinin baarl olmas halinde, bunun Polonya'y da hareket geirmesinden korktu.
kincisi, ar Nikola da liberal hareketlere dmand. ncs, Macarlara kar
savaan gney Slavlar ile bir soydalk ba vard. Drdncs, Rusya, yapt yar
dmla Avusturya'y kendisine minnettar brakarak, bundan sonraki Balkan politi
kas iin Avusturya'nn bir engel tekil etmesini nlemek istiyordu.
AtTisturya, Rus yardmn kabul edince, Genel Paskiewitch komutasndaki 200
bin kiilik bir Rus ordusu, 1849 Austosunda Macaristana bir silindir gibi girdi.
Macar ihtillini ok kanl bir ekilde bastrd. imdi Avusturya da intikam iin ha
rekete gemiti. Bu intikam da ok kanl oldu. Macarlarn bir ksm idam edildi; bir
ksm Sibirya'ya srld. Macar kadnlar krbalar altnda ldrld. Kossuth ve
arkadalar, Osmanl Devletine kaarak canlarm kurtardlar. General Paskievvitch
ar'a yazd mektupta "Macaristan, Majestelerinin ayaklar altndadr" diye yaz
yordu
100
.
Macaristan'da milliyetilik ve Avusturya'da liberalizm eklinde beliren 1848
htilli, bu ekilde tam bir baarszla uram olmaktayd. Macar mill hareketi
bastrldktan sonra, eski rejim btn artlar ve messeseleri ile geri geldi. Verilen
liberal haklar geri alnd. Bir tek, htill'de ilga edilen asillerin imtiyazlar geri gel
medi. Dier milletlerin bamszlk veya daha geni serbesti isteklerine de yz ve
rilmedi. Bu suretle, Macarlara kar duyulan nefret kendilerine hi bir ey sala
mad. Sadece Viyana, Hrvatistan ve Transilvanya'y ayr bir ynetim blgesi olarak
iln etti. Fakat balarnda, Kraln bir temsilcisi bulunacak ve bu blgeleri Kral
adna o ynetecekti. Alman gerici (reaksiyoner) tedbirler Macaristan'da daha da
iddetli oldu. Viyana hkmeti, Macaristan'a, Macarca bilmeyen Alman ve ek
memurlar tayin etti. Bu suretle Macarlarn mill dili ve kltr de ldrlmek iste
niyordu. Lkin Macarlar 1867 de bamszlklarna tekrar kavuacaklardr.
6. NGLTERE'DE SOSYAL KAYNAMALAR
1848 htillleri, 1830 da olduu gibi, ngiltere'de yle byk bir ayaklanmaya
sebep olmad. 1832 deki seim reformuna ramen, ngiltere'nin bir takm sosyal
sorunlar vard. Bu sorunlar, 1830 ile 1848 arasnda ngiltere'de toplumsal kayna
malara sebep olmu, fakat sonunda bir dzene girmiti. Bu sorunlar, yine seim re-
100
Debidour, La Rvolution, p.42; Seignobos, ad geen eser, p.172; Weber, ad geen eser, p.207.
154 FAHR ARMAOLU
formu, ii hareketleri, rlanda sorunu ve serbest-mbadele mcadelesi olarak be
lirtilebilir.
A) Seim Reformu
1832 seim reformu kanunu, eskinin bir ok ktlklerini dzeltmekle bera
ber, gerek anlamda bir demokratik seim sistemi meydana getirememiti. Bu re
form orta snfn eseri olmu ve bu snf tatmin etmiti. Fakat oy hakk yine topra
veya evi olanlarn bir ayrcal idi. Genel oy kabul edilmemiti. Semen olmann
mlkiyete balanmas, iileri oy hakkndan yoksun brakmt. Bu da iilerin,
gnden gne artan huzursuzluklarna sebep oldu. Seim reformuna ramen, oy
verme akta yaplyordu ve seimler iki gn sryordu. zellikle iilerin oy hak
kna sahip olmamas, sosyal faktrlerin yannda, iilerin sosyalist hareketinde b
yk rol oynad. Dier taraftan, 1832 seim reformundan sonra, Whig'ler Liberal
Parti, Toryler de Muhafazakr Parti adn almlard. Fakat bu iki byk partinin
yannda iki kk parti daha ortaya kt: iiler iin oy hakkn savunan Radikal
Parti, katolik rlandalIlarn haklarm savm an rlanda Partisi.
B) artist (Chartist) Hareketi
1832 seim reformu, sylediimiz gibi, iilerin yaama artlarnda hi bir ey
getirmemiti. i snfnn sefaleti btn arl ile devam ediyordu. ilerin oy
hakk istemesinin sebebi, kendi temsilcilerini parlmentoya gnderip, dertlerini
anlatabilmek ve gerekli tedbirlerin alnmasn salamak. Fakat bu imkndan yok
sun brakld gibi, yaama ve salk artlar gnden gne ktleti. iler, byk
ehirlerin kenarlarnda, dar ve amurlu sokaklarda, bugn "gecekondu" dediimiz
alelcele yaplm, bazan penceresiz ve ksz kck evlerde yayorlard. Bir
evde bazan iki veya aile birarada yayordu. Manchester'in "Kk rlanda" ma
hallesinde 200 ev vard, fakat bu evlerde 4.000 kii yaamaktayd. i cretleri fev-
klde dkt. Buna karlk alma saatleri 11-16 saatti. Patronlar, plnsz bir
ekilde retim yaptklar iin, biraz mal birikince, retimi durduruyorlar ve iilere
yol veriyorlard. Alktan len iiler vard. Bir iiye "ocuun var m" diye sorduk
larnda, "Hayr, iki ocuum vard, Allahtan ikisi de ldii" diye sevin ifadesinde
bulunmutur
101
, iiler sefaletlerini unutmak iin kendilerini ikiye vermilerdi. 15
ylda ngiltere'de iki tketimi drt misli artmt
102
.
Bu artlar iileri rgtlenmeye itti. Daha ok nce, zengin bir pamuk fabrika
tr olan Robert Owen, kendi fabrikasnn iilerine, cret deme y'erine, 1824 de
kazancn paylatrlmas esasn getiren bir sistem kurmutu ki, bu rgte
"Kooperatif
1
deniyordu ve bu kooperatiflerin says giderek artt. Owen, bu ii r
gtlerini, 1834 de, Mill Sanayi Birlii ad altnda birletirdi. Bunun yelerine
101
Seignobos, ad geen eser, p.85.
102
ayn eser, p.86.
155
"Sosyalistler" deniyordu. Kadn iiler de bu Birlie ye olabiliyordu. Birliin ye
says, bir sre sonra milyonlar buldu. Dier taraftan ayn i kolunda alan iiler
"Loca" denen gizli rgtler kurdular. Ne var ki, Patronlar, rgtlere ye olan ii
leri iten karmaya baladlar.
Kralie Viktorya'nn 1837 de tahta gemesinden hemen sonra, Mays 1838 de
iiler, Londra'da biraraya geldiler ve isteklerini kapsayan bir dileke hazrladlar.
Buna "People's Charter" denir ki, bundan sonra bu ii hareketine artist Hareketi
ad verilmitir. Bu dilekede iiler u isteklerde bulunuyorlard: 1) genel oy hakk;
2) Gizli oy; 3) Milletvekillerine maa verilmesi; 4) Mlkiyete dayanan oy hakknn
kaldrlmas; 5) Avam Kamaras seimlerinin her yl yaplmas
103
.
Bu dilekeye (Charter) kamu oyunun dikkatini ekmek iin, iiler Londra ve
byk ehirlerde bir dizi toplantlar (meengs) dzenlediler. arst'ler, 1839 da,
Londra'da bir Mill Konvansiyon dzenleyerek, 1.200.000 imzal bir dileke}!
Parlmentoya verdilerse de, Avam Kamaras bunu ele almay reddetti. Bu durum
iiler arasnda anlamazlk kard ve artist Hareketi bir sre iin hzn kaybetti.
1842 de ngiltere byk bir ekonomik kriz yaad. Patronlar ii cretlerini d
rdler. 1.5 milyon insan yaayabilmek iin Devlet'in kapsn ald. Kuzeyde ma
denciler grevlere balad. 1843 ylnda iiler 3 milyon imzal bir dilekeyi
Hkmet'e vermek istediklerinde, Hkmet dileke}! kabul etmedi. iler 1840
da National Charter Association' kurmulard. Fakat 3 milyon imzal dilekenin
kabul edilmemesi zerine, iiler artk Chartism ile iin yrmeyeceini grerek
"sendikalamaya" baladlar. Bunun zerine hkmet, o srada sadece Londra'da
bulunan polis tekiltn, btn byk ehirlerde kurmaya balad.
Fransa'da ubat htilli'nin haberi gelince ve sosyalist bir hkmetin kurul
duu renilince, artistler bu sefer 1848 Nisannda 6 milyon imzal bir dileke
hazrladklar gibi, Londrada 500 bin kiinin katlaca bir miting dzenlediler.
Lkin, dilekedeki 2 milyon imzann sahte olduu anlald. 500 bin kiilik miting
haberi, Londra halkn diken stnde tuttu ise de, mitinge ancak 50 bin kii kat
lnca, artist Hareketin de sonu geldi.
C) rlanda Sorunu
ngilizler rlanda'y 12. yzylda igal etmilerdi. rlan'da halk Katolik idi. Bu
sebeple o tarihten itibaren rlandalIlar Protestan ngiltere'ye kar mcadeleye
baladlar. Bu mcadele gnmze kadar srmtr. ngiltere bu mcadeleyi yu
muatmak iin rlanda'}! ngiltereye balyarak bir "Birleik Krallk" kurdu. Fakat
ngiltere, rlandalIlara oy hakk vermedi. Katoliklerin oy hakk yoktu. rlanda'nn
ekonomik durumu da ktyd. Toprak ngiliz asillerin elindeydi. Kylnn bir
19. YZYIL SYAS TARH 1789-1914
103
Seignobos, ayn eser, p.86.
156 FAHR ARMAOLU
parack topra vard ve bu toprak zerinde ina ettii kck bir evde domuz
lar ve ineklerde yaard. Geimi topraa ektii patatesti. En nemli gdas patatesti.
rlanda Katoliklerinin davasn, daha sonra rlandalIlarn "Kurtarc"
(Emancipator) adn verdikleri Daniel O'Connelle savunmaktayd. O'Connelle
1823 de "Katolik Dernei" (Chatolic Association) ad ile bir dernek kurmu ve
1828 ylnda da Avam Kamarasna seilmeye muvaffak olmutu. Hem de, Anglikan
kilisesi usulne gre yemin etmeyi reddettii halde. Muhafazakr Due de
Wellington'un babakanl ve liberal dnceli leri Bakan Robert Peel'in te
ebbs zerine ngiltere Hkmeti Katoliklerin Avam Kamarasna seilmesini
1829 da kabul etti. Bu gelimede O'Connell'in byk katks vard. Bu kanun ile
rlandalIlar, seim ve oy hakkn kazandklar gibi, milletvekili ve memur da olabi
leceklerdi.
O'Connellin bundan sonraki abas ise, rlanda'nn ngiltereden ayrlmas
amacna yneldi. 1800 de kurulmu olan Birliin ilgasn isyordu. 1840 lardan iti
baren rlandallar bu amaca ynelik faaliyetlere baladlar. 1843 ylnda Dublin'de
350.000 kiinin katld byk bir miting yapld. Bu, ngiliz hkmetini korkuttu
ve bir takm sert tedbirler almaya balad. Lkin, O'Connell'in tutumunu ok lml
bulan rlanda Partisinin, Gen rlanda grubu denen gen yeleri, bir "rlanda
Cumhuriyeti" kurmak iin, 1845 de ayaklandlar. Fakat bu ayaklanmann arkas ge
lemedi. nk 1846 da rlanda'da byk bir ktlk oldu. 8-9 milyon nfustan yakla
k 2 milyon kadar lke dna ve zellikle Amerika'ya g etti. Ktlk ve alk
lmlere sebep oldu. rlanda kyls, ehirlere akn edip, plklerden yiyecek
bir ey bulmaya alt. Bazlar otlar yiyerek yaamn srdrmeye alt.
ehirlerde sokaklar llerle doldu.
Fakat 1848 ubat htilli yine de rlandalIlar bamszlk iin harekete ge
mekten alkoyamad. Bu defa "kuvvet ve silh" kullanma yoluna gittiler. Fakat bu
sefer de bir sonu alamadlar. ngiliz hkmeti rlandalI liderlerin bir ksm hapse
att, bir ksmn da srgne gnderdi. O'Connell 1847 de lmt.
D) Serbest Mbadele Mcadelesi
Bu konu da ngilterenin sosyal yapsndan kaynaklanmaktayd. ngiltere gele
neksel olarak, sanayicileri koruyan bir gmrk sistemi ile, toprak sahibi asillerin
gelirlerini ykseltmek iin, bir "Buday Vergisi" sistemine sahipti. Bu vergi "Corn
Law" isimli bir kanuna dayanyordu. Hkmetin buday zerine vergi koymas,
buday fiyatlarn ykselttiinden, bundan toprak sahipleri yararlanrken, zellikle
iiler byk sknt ekmekteydiler. Dier taraftan, yine toprak sahiplerini koru
mak iin, ucuz ithal edilse de, Hkmet ithal budaya da ar bir gmrk vergisi
bindiriyordu. 1823 de, bu durumu hafifletmek iin baz tedbirler alnmt. Mesel,
ierde budayn fiya belli bir rakam stne karsa, buday ithaltna izin verile
cekti. Lkin bu da soruna zm olmad. nk, daha nce belirttiimiz gibi, ii-
19. YZYIL SYAS TARH 1789-1914 157
lerin cretleri ok dkt. zellikle Muhafazakrlar buday vergisinin savunucu-
suydular.
Bir sre sonra tccarlar ve sanayiciler de, buday fiyaarnn yksekliinden
ikyet etmeye baladlar. nk, buday fiyatlarnn yksek dzeyde olmas, ii
creerine de yansyordu. Bu sebeple, ilgintir, buday vergisine kar asl byk
tepkiler, iilerden fazla, iverenlerden geldi. Bu hareketin liderliini, 1838 den
itibaren, yine bir iadam olan Richard Cobden yapmaya balad. Cobden'in kur
duu dernek, "serbest ticaret"i savunuyordu. adamlar, serbest mbadele veya
serbest caret iin bir takm kulpler de kurmulard.
1841 de Robert Peel Muhafazakr hkmetin bana getii srada, Cobden de
milletvekili seildi ve mcadelesine Avam Kamaras'nda devam etti. Katolik hakla
rnn salanmasnda olduu gibi, serbest ticaret ilkesinin gerekletirilmesi de
Robert Peel ile mmkn oldu. rlanda'da aln olduu yl, yani 1846 da, buday
zerine konan btn vergi ve resimler kaldrld ve ngiltere o tarihten itibaren
"serbest mbadele" ilkesini kabul etti. Bu baarsndan dolay, Robert Peel'in hey
keli dikildi ve alna da u yazld: "lkesine ucuz ekmek yediren adam"
104
.
7. DER LKELERDEK GELMELER
1848 htillleri Avrupa'nn dier lkelerinde de etkilerini gsterdi. Buralarda
ihtilller kmad; fakat dier lkelerde kan ihtilller ve liberallerin basklar kar
snda, hkmdarlar daha liberal anayasalar kabul etmek zorunda kaldlar.
Hollanda'nn 10 Ekim 1848 tarihli yeni anayasas, 1815 tarihli anayasann de
itirilmi bir eklinden ibaretti. Fakat eskisine oranla ok daha liberaldi. Bu ana
yasa da, 19. yzylda bir ok anayasalara modellik eden ve zamann en ileri ve libe
ral ve gerekten demokratik bir anayasa olan 1831 tarihli Belika anayasasndan
esinlenmiti.
Paris'te 1848 ubatnda kan ihtill, Danimarka liberallerini de harekete ge
irdi ve Kral VII. Frederick, 5 Haziran 1849 da yeni bir anayasa kabul etti. Bu ana
yasa ile Danimarka'da mutlakiyeti rejim sona eriyordu.
Sonu olarak unu syleyebiliriz ki, 1848 ihtilhalleri ile Liberalizm, Avrupada
byk bir zafer salamr. Koyu mutlakiyeti Avusturya'da bile, en azndan, asille
rin ayrcalklarnn kaldrlmas ve kyl zerindeki basklarn hafifletilmesi sa
lanmtr. 1848 htilhallerine ramen, mutlakiyetiliin hl devam ettii lke
lerde, mudakiyetilik aruk stnlk durumunda deil, savunma durumdadr.
Milliyetilik, phesiz bir baar salayamamr. Fakat, yakn zamanda zaferini
salamak zere, 1848 ihtillleri, milliyetilik akmna, ilerdeki baars iin, ok ya
rarl tecrbeler kazandrmtr.
104
Seignobos, ad geen eser, p.92.
158 FAHR ARMAOGLU
8. 1848 HTLLLER VE OSMANLI MPARATORLUU
Avrupa'da 1848 ihtillleri patlak verdiinde, Osmanl Devleti, nce Yunan ba
mszlk ayaklanmasnn ve hemen arkasndan da Mehmet Ali ayaklanmasnn sar-
snularn daha yeni zerinden atm bulunuyordu. Biraz aada bunlar ayrntl
olarak belirteceiz.
1848 htilllerinin Osmanl Devletinin siyasal rejimi zerinde dorudan bir et
kisi olmamur. Fakat iki konuda Osmanl Devleti iin "diplomatik sknu" yarat-
mr. Bunlardan biri Eflk-Budan sorunu, dieri de Macar mltecileri sorunu
dur.
Daha nce de belirttiimiz gibi, Rusya, daha 1805 Osmanl-Rus ittifaknn m
zakereleri srasnda Eflk ve Budan ile ilgilendiini gstermi ve bu iki topran
beylerinin atanmasnda kendisinin de onaynn alnmas isteinde bulunmutu.
1806-1812 Osmanl-Rus sava ise, Rusyann bu iki eyalet halkn ayaklanmaya k
krtmas ve Osmanl Devleti'nin de buna kar tedbir almak istemesinden kmt.
16 Mays 1812 tarihli Bkre bar'na gre de Rusya, Eflk ve Budan'dan askerini
ekmeyi kabul ediyor, fakat Besarabya Rusya'ya terkediliyordu.
Eflk ve Budan'dan ekilmekle beraber, bundan sonra Rusya'nn bu iki top
raa kar ilgisi, azalaca yerde, artmaya devam etmitir. nk bu iki toprak,
Rusya'nn Balkanlar'a ynelik politikasnn ana kapsn tekil ediyordu.
Macarlarn bamszlk iin ayaklanmalar Eflk ve Budan'a da etki yapt ve
burada da halk, bamszlk ve Eflk ile Budan'n birlemesi iin ayakland. Hatta
bir anayasa hazrland ve geici bir hkmet de kuruldu. Rusya ise, kendi snrlar
dibinde byle liberal ve milliyeti bir hareketin kendi gvenliine tehdit tekil etti
ini ileri srerek, Eflk ve Budan'n kuzey ksmlarna askerini soktu. Rusya'nn
amacnn, bu topraklan kendi kontrol altna almak olduu akt. Onun iin,
Osmanl Devleti de, Eflk ve Budan'n gney kesimlerine askerini soktu ve bura
lar kontrol altna ald. Rusya, kendi igalinin geici olduunu bildirdiyse de,
Osmanl Devleti bu teminatla yetinmedi ve Divn- Hmyun Amedisi (yani
Baktibi) Fuad Efendi'yi, Eflk ve Budan konusunda grmek zere Sen-
Petersburg'a gnderdi. Fuad Efendi (daha sonra Fuad Paa) Rusya ile bir anlama
imzalyarak stanbul'a dnd.
Bu anlamaya gre: Rusya mparatoru ile Osmanl Padiah, Eflk ve Budan'
liberal ve ihtillci hareketlerden korumak iin ibirlii yapacaklard. Eflk ve
Budan Beyleri (Gospodar) de, Osmanl Devletile Rusya arasnda beraberce tesbit
edilecek, fakat Osmanl Devleti tarafndan atanacaklard. Ayrca, 1848 ihtilllerinin
etkileri tamamen ortadan kalkncaya kadar, Rusya ve Osmanl Devleti, kontrollar
alndaki topraklarda 25-30 bin kadar asker bulunduracaklar ve gvenlik tamamen
salannca, bu askerlerini geri ekeceklerdi.
19. YZYIL SYAS TARH 1789-1914 159
Rusya'nn Eflk ve Budan'a bu mdahalesi, oradaki nfuzunun artmasna ve
Osmanl nfuzunun da silinmesine geni lde tesir etti
105
.
Daha nce Fuad Efendi, Eflk ve Budan'n durumunu incelemek zere
Bkre'e gnderilmiti. Fuad Efendinin stanbul'a gnderdii bir raporunda kul
land bir ifade, Osmanl Devleti'nin 1848 ihtillleri karsndaki gr ve dn
celerini yanstmas bakmndan gayet ilgintir. Fuad Efendi yle diyordu:
"Ahalinin metlib-i vakas muvafk- hakkaniyet olsa bile, byle bir hareket-i fiili-
yeye fedakrlk gstermek suiistimali davet edeceinden baka, meydana konulan
eyler Devlet-i Aliyein usulne kamilen mugayir olduu bedih olduundan..."
10
".
Burada zellikle iki nokta zerinde durmak gerekiyor. Bir defa, Eflk ve Budan
halknn istedii eyler hakl olsa bile, bu dier unsurlara da rnek olur ve bunun
arkas gelmez. Metternich gibi, Osmanl Devleti de, liberal isteklerin
imparatorluun paralanmasna sebep olmasndan korkmaktayd, ikinci olarak,
Eflk ve Budan halknn istedii eyler, yani anayasa, meclis gibi liberal istekler,
Osmanl Devleti'nin usullerine, yani mevcut siyasal dzenine tamamen ters d
mekteydi.
Bu iki nokta, 1848 ihtillleri karsnda Osmanl Devleti'nin yaklamn gs
termesi bakmndan ilgintir.
Mamafih, 1848 ihtilllerinin Osmanl Devleti zerindeki etkisi bu kadarla kal
mad. Osmanl Devleti'nin bana bir de diplomatik sorun kard.
Macarlarn mill bamszlk hareketine Trkler ve Osmanl Devleti yakn ilgi
gsterdi. Macarlarn, Hristiyan olmakla beraber, Trklerle rk bakmndan akraba
olmalar, bu ilginin duygusal kasman tekil ediyordu. Ayrca, Osmanl Devleti ile
Macaristan arasnda tarih balar da vard. Macaristan, Kanun Sultan Sleyman
zamannda bir Trk eyaleti idi. Sonradan Avusturya'ya yenilince buralar Avusturya
egemenliine gemiti. Fakat, Macaristan'n Avusturya'dan kopup bamsz olmas,
politik bakmdan Osmanl Devleti'nin de yararna idi
107
. Bu sebeplerle Osmanl
Devleti Macar mill ayaklanmasna ilgi duydu.
Macarlarn mill bamszlk hareketi 1849 Austosunda Rus ordular tarafn
dan kanl bir ekilde basrlmca, Macar milliyetileri ile bunlara yardma koan
PolonyalI milliyetiler, balarna gelecekleri bildikleri iin, canlarn kurtarmak iin
Osmanl Devleti'ne sndlar. Avusturya Macarlarn ve Rusya da snm olan
PolonyalIlarn, kendilerine iadesini Osmanl Devletinden istediler. ddialarna
gre, bunlar "si" ol mavi p "ekiya" idi. Osmanl Devleti Avusturya ve Rusya'nn "e-
kiya iddiasn kabul etmeyip, Macarla ve PolonyalIlar iade etmeyi reddetti.
103
Ord. Prof. Enver Ziya Karal, Osmanl Tarihi, Cild V: Nizam- Cedid ve Tanzimat Devirleri,
1789-1856, Ankara, Trk Tarih Kurumu Yaym, 1983, (4. bask), s.215.
100
Ahmet kr Esmer, Siyas Tail, stanbul, Maarif Matbaas, 1944, s.168.
107
Karal, Osmanl Taihi, Cild V, s.215.
160 FAHR ARMAOLU
Gerekte, Macarlarn ve PolonyalIlarn mill bamszlk istekleri, Osmanl
Devleti'nin karlar ile badamyordu. Bu bakmdan, Osmanl Devleti'nin du
rumu, Avusturya ile Rusya'nn durumu ile uyuuyordu. Lkin, Osmanl Devleti
egemen bir devlet olarak bu mltecileri iade etmeyi onuru ile badatramad.
Kald ki, bu mlteciler, Milletleraras Hukuk'a gre de "siyas sulu" saylrd ve
iadeleri de gerekmezdi. Fakat, Avusturya ve Rusya iade hususunda o kadar srar et
tiler ki, Osmanl Devletine, ltimatom niteliinde notalar vererek, mltecilerin
iadesini istediler ve Osmanl Devletile diplomatik mnasebetlerini kesme tehdi
dinde bulundular. Bunun zerine Osmanl Devleti bu mltecilere Mslman ol
may teklif etti. Bir ou bu teklifi kabul ile, Mslman oldular ve Osmanl Devleti
de bunlara yksek rtbelerle Osmanl Ordusunda grevler verdi. Bu durum
Avusturya ve Rusya'y daha ok kzdrd.
Bu mlteciler sorunu dolaysile Osmanl Devleti'nin Avusturya ve Rusya ile
arasnn almas ve mnasebetlerin gerginlemesi zerine, ngiltere ve Fransa
Osmanl Devletinin desteklediklerini akladlar. Osmanl Devleti'nin bu hukuk,
insancl ve onurlu davran ngiliz ve Fransz kamu oylar ile Amerika'da bile o de
rece byk sempati uyandrd ki, bu lkelerde Osmanl Devleti lehine gsteriler
bile yapld. O kadar ki, Londra'da gsteri yapan ngiliz genleri bir gn, Osmanl
elisi Muzuros Paa'ya rastlaynca, arabasnn atlarn skerek, arabay elilie kadar
kendileri ektiler. Osmanl Devleti, yapt bir aklamada, mltecileri iade et
memesinin ve Avusturya ve Rusyaya direnmesinin sebeplerini, tamamen insancl
duygulara dayandrma. Bu da kamu oylar zerinde byk etki yapu.
ngiltere ve Fransann Osmanl Devletini desteklemeleri ve kamu oylarnn
Osmanl Devleti'ne kar sempatilerini gren Avusturya ve Rusya, Osmanl
Devleti'ni daha fazla bastrmak iin stanbul'daki elilerini geri ektiler. Bu iki dev
let ile Osmanl Devleti arasndaki mnasebetler bir sava havasna doru gitmek
teydi. Ve Osmanl Devleti de, Avurpa'dan destek gelince, kararllkla hareket etme
yolunu seti. Bunun zerine, ngiltere hkmeti, iinde 20 bin kadar asker bulu
nan bir donanmay, her ihtimale kar ilk yardm olmak zere, Bblinin hizme
tine koymaya hazr olduunu bildirdi. Bundan baka, Fransa'nn da yardm hare
ketine kaulmas iin teebbslerde bulundu
108
.
Mamafih, Osmanl Devleti mltecileri iade etmemekle beraber, ii bir savaa
kadar gtrme tarafls deildi. Padiah Abdlmecid, Avusturya mparatoru ile Rus
ar'na birer mektup yazmaya karar verdi. Rus ar Nikola'ya yazlan mektubu
Petersburg'a yine Fuad Efendi gtrd. Mektupta, mltecilerin herhangi zararl
faaliyetlerine izin verilmeyecei belirtiliyor ve arn "elini kalbine koyarak ve ken
disini byle bir halde farzederek cevap vermesi rica ediliyordu
109
.
108
Karal, Osmanl Tarihi, Cilt V, s.217.
109
Ahmet kr Esmer, Siyas Tarih, s. 169.
19. YZYIL SYAS TARH 1789-1914 161
Fuad Efendi Petersburg'da ok sert muamelelere maruz kald. Kendisinden
ar ile de grmesi istenmiti. Ruslar Fuad Efendiyi ar'la grtrmemek iin
her abay harcadlar. Fakat zeki ve kurnaz, hazrcevap ve yetenekli bir kii olan
Fuad Efendi, bir yolunu bulup ar'la grmeye muvaffak oldu. Konumas ile
ar' da etkiledi ve yumuatt. Nihayet ar, Fuad Efendiye u cevab verdi:
"Mademki, Zat- ahane muhabbetime itimad buyurarak bana mracaat ettiler;
kendi emellerinin husuln arzu ettiim gibi, ben de erefimi korumaya mecbu
rum. Bu iki eyi telif ederek verdiim karar Kont Nesselrode size syliyecek"
no
.
Rusya ile varlan anlamaya gre, Rusya uyruklu mlteciler ksma ayrl
yordu: 1) Mslmanl kabul edip Osmanl Devlednde kalanlar, belirli bir yerde
oturmaya mecbur kalacaklar. 2) Rusya uyrukluunu devam etdrenlerden, tesbit
edilenler Osmanl lkesinden karlacak, dierlerinin, hayadarna dokunulma-
mas kaydile, dnmelerine izin verilecek. 3) Baka bir devletin uyrukluuna geen
lerin de bu devlete gitmeleri salanacak. Rusya uyrukluunda kalan PolonyalIlar
bir vapurla Malta'ya gnderdiler.
Avusturya'ya gelince: Burada sz konusu olanlar esas itibarile Macarlad.
Macarlar'dan Osmanl Devlednde kalanlar Ktahya'ya yerletirildiler. Avusturya ile
sorun da bu ekilde zmlendi
110 111
.
Fuad Efendi, bu diplomatik baarsndan sonra Sadaret (Babakanlk)
Mtearlna terfi etdrildi ve bu tarihten sonra hre parlamaya balad.
9. 1848 HTLLLER VE AVRUPA DPLOMASS
1848 htillleri, gelimeleri srasnda, Avrupa diplomasisi iin de bir takm so
runlar ve konular ortaya karmur. zellikle, Alman, talyan ve Macar mill birlik
harekederi, Avrupa devleerinin en fazla dikkade izledikleri gelimeler olmutur.
Alman mill birlik hareketi'ni Rusya ho karlamamur. nk Avrupa'nn
ortasnda kuvvetli bir Almanya'nn ortaya kn, hem Avrupa dengesi ve hem de
kendi karlar asndan tehlikeli gryordu. te yandan ar Nikola, liberal hare
ketlerden de nefret ediyordu. Almanya'da liberal bir rejiminin kurulmasnn da,
kendi snrlar iindeki PolonyalIlar zerinde kkruc bir rol oynamasndan kor
kuyordu.
Almanyadaki mill birlik hareketine kar cephe almakla beraber, Rusya,
Avusturya'nn Almanya zerindeki nfuzunun artmasn da istememitir. Rusya'ya
gre, Almanya zerinde Prusya ile Avusturya arasndaki mcadelede bir denge sa
lanmalyd.
110
Esmer, ayn eser, s.169.
111
ayn eser, s.170.
162 FAHR ARMAOGLU
Rusya'nn durumu, Avusturya ile Prusya arasndaki mnasebetler, zellikle
Prusya'nn 1850 Marnda Sonderbundu kurmas zerine gerginletiinde, daha
belirgin bir ekil almtr. Avusturya, "Snrl Birlie" kar sert bir tutum alp m
nasebetler savaa kadar varaca bir srada, iki devletten her biri dierine kar
Rusya'ya dayanmak istemitir. Hi biri de bu dayana elde edemeyince, Prusya
Avusturya karsnda gerilemek zorunda kalmtr. Keza, Avusturya da, Rusya'nn
kendisini desteklemediini grnce, Prusya'ya bir ders vermek iin ona kar bir
savaa bavurma yoluna gidememitir. Sonunda, Germen Konfederasyonu 1815
deki stats ile kalmtr ki, Rusya'nn da zaten istedii buydu.
Ingiltere'nin Alman mill birlii hareketine kar tutumu ise, tek bir grnt
halinde ortaya km deildir. Liberaller, mill birlik hareketine sempati ile bakar
ken, Muhafazakrlar bu hareketi "tehlikeli bir manaszlk" olarak karlamlardr.
Bununla beraber, ngiltere'nin Alman mill birliine kar tutumu, genellikle
Rusya'nnki gibi olmutur. Yalnz bir olay, ngiltere'yi Prusya'nn aleyhine evirmi
tir. Frankfurt'daki Hazrlk Parlmentosu ile beraber mill birlik almalar bala
ynca, Almanlarn bulunduu btn topraklarn yeni Almanyaya katlmas eilimi
ortaya kt. Bunun zerine Prusya, Danimarkann elinde bulunan ve Almanlarla
meskn olan Schleswig topraklarn birlie katmak iin 1848 Nisannda Danimarka
ile sava yapmak zorunda kald. Lkin Danimarka'ya iki defa saldrmasna ramen,
her ikisinde de gerilemek zorunda kald. Ve sonunda 1850 Temmuzunda
Danimarka ile bar yapt. Bu bartan iki gn sonra Londra'da, ngiltere,
Avusturya, Rusya, Fransa ve sve arasnda imzalanan bir protokol ile,
Danimarka'nn toprak btnl garant aluna alnd. Tabi bu garanti dorudan
doruya Prusya'y hedef tutmaktayd
112
.
Danimarka-Prusva sava srasnda ngiltere ve Fransa Danimarka'y
desteklediler. ngiltere, Prusya'nn Danimarka'y yenerek Kuzey Denizi'ne kma
sndan endie etmekteydi. O kadar ki, Napolyon savalar srasnda Danimarka'nn
Napolyon'la ibirlii yapmas ngiltere'yi kzdrm ve Viyana Kongresinde, Norve,
Danimarka'nn elinden alnarak sve'e verilmiti. Yani Danimarka, ngiltere'nin
Avrupa politikasnn hassas bir noktasyd. Prusya ise bu hassas noktaya basmt.
Prusya, Snrl Birlii kurduunda, ngiltere bunu, kendi karlar asndan
tehlikeli bir gelime olarak grmemitir. Lkin, Snrl Birlik sorunu Avusturya ile
Prusya'nn mnasebetlerini gerginletirince, bir yandan Rusya'nn, dier yandan
Fransa'nn da bu savaa kalmasndan korkan ngiltere, araya girerek iin byme
sini nlemitir.
Fransa'ya gelince : Kendisinin kuzeyinde kuvvetli bir Alman devletinin ortaya
kmas ihtimalini hi ho karlamamtr. Fransz diplomasisini ynetenler, genel
olarak birlik gelimelerini endie ile karlamlar ve bu gelimelere kar cephe
112
Debidour, La Rvolution, p.59.
19. YZYIL SYAS TARH 1789-1914 163
almlardr. Fakat Cumhurbakan Louis Napolyon'un politikas ise farkl olmutur.
Louis Napolyon, 1849 Martndan itibaren Prusya'ya yanaarak, Prusya'y mill birlik
abasnda desteklemek artile, Ren boylarnn Fransa'ya terkini teklif etmitir.
Prusya bu teklifi derhal reddettii gibi, Fransa'nn Alman mill birlii karsndaki
bu tutumunu endie ile deerlendirmeye balamtr. Buna ramen Louis
Napolyon, Snrl Birlik konusunda Prusya ile Avusturya arasnda gerginlik kt
nda teklifini tekrarlam ise de, yine olumlu cevap alamamtr. Fransa'nn bu
davran Rusya'y da korkutmu ve Prusya-Avusturya atmasn nlemeye al
mtr.
Sonu olarak, Alman mill birlik hareketi, gvensizlik duygularnn ortaya
kmasna sebep olmasna ramen, ne kesin bir direnme ile karlanm, ne de ak
tif bir sempati ile desteklenmitir
113
.
Italyan mill birliine gelince : zellikle iki devlet, ngiltere ve Fransa talyan
yarmadas gelimelerine yakn ilgi gstermilerdir. Daha dorusu ngiltere'nin il
gisi, Fransa dolaysile olmutur. Fransa, Almanya'da olduu gibi, snrlarnn yan-
banda kuvvetli bir talya'nn ortaya kmasn istememitir. Piyemonte'in ege
menlii altnda birlemi bir talya'y kendisi iin tehlikeli grmtr. Daha do
rusu, "niter" bir talya yerine, talyan birliinin bir konfederasyon eklinde olma
sn istemitir.
te yandan Fransa, Avusturya'nn Kuzey talya'daki egemenliinin de sona
ermesini ve talya'nn Avusturya'nn nfuzundan kurtulmasn arzu etmitir. nk
byle bir durumda Fransa'nn talya'y kendi etkisi alna almas daha kolavlard.
Fransa'nn bu politikasn gren ngiltere de, bu devletin talya'ya mdahale
ederek, burasn kendi nfuzu aluna almasn istememitir. Fransa'nn mdahale
tehlikesi ise, hem Custazzo ve hem de Novara savalarndan sonra ortaya kmtr.
Bu zaferleri kazanan Avusturya, Piyemonteye baskda bulunarak bu devleti de kon
trol altna almak istedii zaman, Fransa Avusturya'nn karsna dikilmitir.
Fransa'nn bu sert tutumunun bir mdahaleye kadar gitmesinden korkan ngiltere,
araya girmi ve bu iki savatan sonra, statkonun aynen devamn salamtr. Bu
durum Fransa'nn houna gitmemi ise de, Piyemonte'in iki hezimetinden sonra
baka bir ey yapamazd.
Macarlarn mill bamszlk hareketinde ise, Rusya, ngiltere ve Fransa, her
de Macar davasna sempatik bakmamlardr. Rusya iin bu eit bir hareketin
sebeplerini aklamtk. Buna u noktalar da ekleyebiliriz: Rusya'ya gre,
Avusturya, Orta-Avrupa'da liberal hareketlere kar bir barikat tekil etmekteydi.
kinci olarak, bir btn olarak kuvvei bir Avusturya, Almanya zerindeki Prusya
nfuz ve arlna kar bir denge unsuruydu.
113
Renouvin, Histoire des Relations Internationales, Tome V, p.203.
164 FAHR ARMAOLU
ngiltere ve Fransa'nn grleri hemen hemen ayndr : Avusturya'nn para
lanmas, Tuna blgesinde, yani Orta-Avrupa ve Balkanlarda, Rusya'nn yaylmasn
kolaylarrd. Bu sebeplerden dolay, Macarlarn bu iki devlet nezdinde yaptklar
yardm ricalarina ve hatta yalvarmalarna ramen, bu iki devlet kulak tkamakla ye
rinmiler ve meydan Rusya'ya brakmlardr.
Devletlerin kendi bencil karlar asndan izledikleri, bu birbirile elien po
litikalar, Almanya, talya ve Macaristan'daki mill birlik harekeerini baarszla
uratmtr. Ne var ki, bu devletlerin milliyetilik hareketleri karsndaki bu zafer
leri, gerek olmaktan ziyade, sadece grnteydi. Avrupa diplomasisi daha kor
kun sorunlar zmlemek zorunda kalacak. Bu zmleri ise ancak hrriyeti
lik ve milliyetilik ilkeleri salayabilecektir
114
.
114
Debidour, La Revolution, p.47.
D R D N C B L M
OSMANLI MPRATORLUU VE AVRUPA DPLOMASS
BRNC KISIM
YUNANSTAN'IN BAIMSIZLIINI KAZANMASI
1. OLAYIN NEM
Mdahale Sistemi'nin veya dier ad ile Metternich Sistemi'nin, ngiltere'nin
bu sisteme fazla balanmamas sebebile Troppau ve Laybach kongrelerinde ilk sar
sntlarn geirdii, ve gney Amerika'daki spanyol smrgelerinin bamszl
sorununda, Birleik Amerika tarafndan Moroe Doktrini
1
nin ortaya atlmas kar
snda, bu sistemin uygulanamayp, byk bir darbe yediini, daha nce belirtmi
tik. Yunanistan'n Osmanl Devleti'ne kar bamszlk iin ayaklanmasnda ise,
Mdahale Sistemi ok daha ar bir darbe yemitir. Bu sistemin Osmanl Devleti'ni
desteklemesi gerekirken, tamamen aksi olmu ve sistem, Yunanllar lehine iletil
mitir. phesiz bunda, Osmanl Devleti'nin "Mslman" ve Yunanllarn da
"Hristiyan" olmalar, arlkl bir etken olarak rol oynamtr.
Olayn, bir baka adan nemi ise, Osmanl Devleti'nin paralanmasnda or
taya kan yeni bir ekildir. Osmanl imparatorluu, gerek 18. yzylda ve gerek 19.
yzylda yapt savalarda bir takm topraklar kaybederek, snrlar gerilemeye ba
lamtr. Fakat, 19. yzyldaki toprak kayplarnn temel zellii, snrlar iinde
bulunan Hristiyan halklarn bamszlklarn alp, mparatorluktan kopmalardr.
Yunanistan, Srbistan, Romanya, ve Karada 19. yzyl iinde, Bulgaristan ve
Arnavutluk ise 20. yzyln balarnda bamszlklarn alacaklardr. Bunlardan he
birinin bamszl, her seferinde, Osmanl mparatorluu'ndan bir ksm topra
n kopup gitmesi olmutur. Yunanistan'n bamszln almas ise, Osmanl
mparatorluu'nun bu ekildeki paralanmasnda ilk adm tekil etmitir.
Osmanl mpatatorluu'nun paralanmasnda ortaya kan bu yeni sreci, iki
sebebe balamak mmkndr: Birincisi, Rusya'nn Osmanl mparatorluu'nu
paralama ve ykma siyaseti, kincisi de, 19. yzyl boyunca gelien milliyetilik ak
mdr.
Yunanistan'n bamszln kazanmasnn bir dier nemi de, 1815 de
Viyanada dzenlenmi olan Avrupa haritasnn, ilk defa olarak deiiklie urama-
166 FAHR ARMAOLU
sidir. Bu haritann olduu gibi korunmasn, yani statiiko'yu korumak isteyen dev
letler, Yunan isyanna yardmdan baka bir ey yapmadlar. Yani haritay kendileri
deirdiler. Mdahale Sisteminin ve statko'nun savunucusu Metternich, yunan
ayaklanmasnda tek bana kald iin, abalar sonu vermedi.
Nihayet baka bir noktay daha belirtelim : Yunanistan'n bamszl, hem
bundan sonraki Balkan Tarihi ve hem de bundan sonraki Trk Tarihi bak m m dan
da nemli bir olaydr. Unutmamal ki, Yunanistan Osmanl Devleti'nin Balkan top
raklar iinde, ilk bamsz olan devlettir ve Yunanistan'n bamszl, bundan
sonra Osmanl Devled'nin dier topraklarndaki milliyetilik ve bamszlk hare-
keerine de rnek olacakur. Dier Balkan topraklarnn bamszl ise, Osmanl
Devleti ykldktan sonra, yeni Trkiye ile Avrupa arasnda bir takm engellerin or
taya kmas demek olacaktr.
Dier taraftan, Yunanistan'n, Mora ve kuzeydeki bir takm topraklar zerinde
bamsz bir devlet olarak ortaya kmas ile i bitmemir. Yunanistan'n, bundan
sonra topraklarn hem kuzeyde stanbul ve hem de Ege Denizinde Anadolu isti
kametinde geliletme abas, bir yandan Bizans mparatorluu hayaline gda tekil
ederken, dier yandan da, Trk-Yunan mnasebederinin altnda, her vesilede pat
lamaya hazr bir bomba gibi yatacaktr.
2. YUNAN AYAKLANMASINI HAZIRLAYAN SEBEPLER
Yunanllarn bamszlk iin ayaklanmalarna zemin hazrlayan eidi sebepler
vardr. Zaten, sebepler ok olmasayd, Mdahale Sistemi'nin kurulmasndan he
men bir ka yl sonra, Mora'da bir padama meydana gelmezdi.
phesiz, sebeplerin banda, Osmanl Devleti'nin ynetim eklini belirtmek
gerekir. Fadh Sultan Mehmed, stanbul'u aldktan sonra, bir sre Edirne'de otur
mutu. Fakat bu arada stanbul'dan Bizans'llarn g etmekte olduunu haber al
m ve bu glerin sebebini sormutu. Patrik Greguvarin talya'ya kamas dolay-
sile rumlarn din liderden yoksun kalmalarnn glerin esas sebebini tekil etti
ini renince, rum halkn ve papazlarn istei zerine, ok bilgili ve halkn ok
sevdii bir din adam olan ve Edirne civarnda saklanmakta alan Genadios'u
stanbul'a getirtmi ve din rtbesi msait olmad halde, terfi ettirerek,
Gennadios'u, Gnadys nvan ile patrik yapm. (1454). Gnadys Patrik seildik
ten sonra, Fatih kendisini Saray'a davet ederek, Patriklik sasn vermi ve bir de at
hediye ederek o atla kendisini Patrikhane'ye yollamtr. Fatih, Patrik Gnadys ile
sohbederde bulunmu ve onun ilim ve erdemini ok takdir etmitir.
Fatih'in ok takdir ettii bir dier Patrik'de, 1476 da Pau ik olan Maksimos'dur.
Fatih onunla da sohbetlerde bulunmu ve kendisinden Hristiyan dini hakknda
bilgiler almur
1
. Bu suretle Rumlar, daha balangtan itibaren her trl din hr-
1
Ord. Prof. smail Hakk Uzunarl, Osmanl Tarihi, Cilt II. Ankara, Trk Tarih Kurumu Yayn,
1983 (4. Bask), s. 157-159.
19. YZYIL SYAS TARH 1789-1914 167
riyetine sahip olmular ve Osmanl Devleti'nin bu uygulamas, Mora ve dier top
raklar alndka oralarda da aynen devam ettirilmitir. Bu uygulama, zaman iinde
Ortodoks papazlarnn, rum halk zerindeki liderlik yetkilerinin giderek kuvvet
lenmesine sebep olmutur. Onun iindir ki, yunan ayaklanmasnda rum Ortodoks
kilisesi ok aktif bir rol oynamr.
Din faktrnn bir dier zellii de,zaman iinde Patriklerin ayrcalk ve yetki
lerinin arttrlmasna, Osmanl Devleti'nin sesini karmam olmasdr. Bir halde
ki, Devlet yeni topraklar fethettike, buralardaki Ortodokslar da Rum Patrikliine
balanmlar ve bylece Rumlar, mparatorluun sosyal yaps iinde de, dier un-
sunlardan farkl ve daha ayrcalkl hale gelmilerdir.
Osmanl Devleti'nin bu hogrl tutumu, ynetime de aynen yansmtr.
Osmanl Devleti'nin Mora'da, Yanya'da, urada veya burada daima birer valisi ol
mutur. Fakat krsal alana inildikte, Rumlar, kylerde ve kasabalarda daima, kendi
usulleri ve kendi gelenekleri iinde kendi kendilerini ynetmiler ve yerel ynetim
eklinde de papazlar daima etkin bir rol oynamtr. Osmanl Devleti, ahali vergi
sini verdii ve Devlet'e bakaldrmad srece bu ynetim ekline fazla mdahale
etmemitir.
Rumlar asndan Osmanl Devleti'nin bir baka ynetim zellii de,
stanbul'daki Fener'li rumlarn, Devlet iinde kazandklar ayrcalkl ve etkin stati'-
tleridir. stanbul'da Fener'de oturan rumlar, yabanc dil bildiklerinden, nemli
bir grev olan Divan- Flmyun tercmanlklarnda kullanlmaya baland ve d
mnasebetlerde kazandklar bu ayrcalkl durum dolaysile Reislkttab'n yani
Dileri Bakam'nn en yakn alma arkada haline geldiler. Bundan baka, Eflk
ve Budan Voyvodalklar da, 18. yzyldan itibaren Fenerli rumlara verilmeye ba
land. Bylece rumlar, Osmanl Devlet tekilt iinde nemli bir unsur haline
gelmeye baladlar. uras da bir gerektir ki, bunlar Osmanl Devleti'ne gayet sa
dktlar ve bu sadakat sadece bir menfaate dayanmayp, bir gelenek hane de gel
miti
2
. Bununla beraber, 1787-1792 savandan hemen nce Rusya'ya kaan ve bir
sre Eflk ve Budan'da bulunmu olan, Fener namlarndan Alexsandr
Mawokordato, daha sonra yunan ayaklanmasnn liderlerinden olacakr.
Rumlarn kendi ilerinde zellikle edebiyat ve kltr gibi manev alanda mey
dana gelen gelimeler de, rumlar bamszla doru itmitir. Osmanl Devleti'nin
bu alandaki hi bir basks altnda bulunmayan yunanllar, edebiyatlar ve airleri
ile, zellikle 18. yzyldan itibaren, yunan edebiyat ve kltrn canlandrmaya
baladlar. Bunlar arasnda Korayis ve Tesalyal air Rigas gibi aydnlar zikretmek
gerekir. Korayis, eski yunan dil ve gramerini canlandrmaya alrken, Rigas, yu
nan iirine bir mcadele ruhu vermeye almr
3
.
2
N.Iorga, Historire des Etats Balcaniques jusqu ' 1924, Paris, Librairie Universitaire, 1925, p. 240.
3
Iorga, Ayn eser, p. 187.
19. YZYIL SYAS TARH 1789-1914 167
niyetine sahip olmular ve Osmanl Devleti'nin bu uygulamas, Mora ve dier top
raklar alndka oralarda da aynen devam ettirilmitir. Bu uygulama, zaman iinde
Ortodoks papazlarnn, rum halk zerindeki liderlik yetkilerinin giderek kuvvet
lenmesine sebep olmutur. Onun iindir ki, yunan ayaklanmasnda rum Ortodoks
kilisesi ok aktif bir rol oynamr.
Din faktrnn bir dier zellii de,zaman iinde Patriklerin ayrcalk ve yetki
lerinin arttrlmasna, Osmanl Devleti'nin sesini karmam olmasdr. Bir halde
ki, Devlet yeni topraklar fethettike, buralardaki Ortodokslar da Rum Patrikliine
balanmlar ve bylece Rumlar, mparatorluun sosyal yaps iinde de, dier un-
sunlardan farkl ve daha ayrcalkl hale gelmilerdir.
Osmanl Devleti'nin bu hogrl tutumu, ynetime de aynen yansmtr.
Osmanl Devleti'nin Mora'da, Yanya'da, urada veya burada daima birer valisi ol
mutur. Fakat krsal alana inildikte, Rumlar, kylerde ve kasabalarda daima, kendi
usulleri ve kendi gelenekleri iinde kendi kendilerini ynetmiler ve yerel ynetim
eklinde de papazlar daima etkin bir rol oynamtr. Osmanl Devleti, ahali vergi
sini verdii ve Devlet'e bakaldrmad srece bu ynetim ekline fazla mdahale
etmemitir.
Rumlar asndan Osmanl Devleti'nin bir baka ynetim zellii de,
stanbul'daki Fener'li ramlarn, Devlet iinde kazandklar ayrcalkl ve etkin stat-
tleridir. stanbul'da Fener'de oturan rumlar, yabanc dil bildiklerinden, nemli
bir grev olan Divan- Hmyun tercmanlklarnda kullanlmaya baland ve d
mnasebetlerde kazandklar bu ayrcalkl durum dolaysile Reislkttab'n yani
Dileri Bakan'nn en yakn alma arkada haline geldiler. Bundan baka, Eflk
ve Budan Voyvodalklar da, 18. yzyldan itibaren Fenerli rumlara verilmeye ba
land. Bylece rumlar, Osmanl Devlet tekilt iinde nemli bir unsur haline
gelmeye baladlar. uras da bir gerektir ki, bunlar Osmanl Devleti'ne gayet sa
dktlar ve bu sadakat sadece bir menfaate dayanmayp, bir gelenek haline de gel
miti
2
. Bununla beraber, 1787-1792 savandan hemen nce Rusyaya kaan ve bir
sre Eflk ve Budan'da bulunmu olan, Fener ramlarndan Alexsandr
Matrokordato, daha sonra yunan ayaklanmasnn liderlerinden olacakur.
Rumlarn kendi ilerinde zellikle edebiyat ve kltr gibi manev alanda mey
dana gelen gelimeler de, ramlar bamszla doru itmitir. Osmanl Devleti'nin
bu alandaki hi bir basks altnda bulunmayan yunanllar, edebiyatlar ve airleri
ile, zellikle 18. yzyldan itibaren, yunan edebiyat ve kltrn canlandrmaya
baladlar. Bunlar arasnda Korayis ve Tesalyal air Rigas gibi aydnlar zikretmek
gerekir. Korayis, eski yunan dil ve gramerini canlandrmaya alrken, Rigas, yu
nan iirine bir mcadele ruhu vermeye almtr
3
.
2
N.Iorga, Historire des Etats Balcaniquesjusqu' 1924, Paris, Librairie Universitaire, 1925, p. 240.
3
Iorga, Ayn eser, p. 187.
168 FAHR ARMAOLU
Dier taraftan, Yeni alar'n bandan balayarak hmanizm ve Rnesans ha
reketlerde, Avrupah aydnlar, eski yunan kltr ile temasa geldiler. Bu temasn
sonucu olarak bir yunan dostluu, bir yunan hayranl dodu. Fransa'da Voltaire
ve Andr Chnier, ngiltere'de Lord Byron yunan hayranlnn temsilcisiydiler ve
bunlar vastasile Avrupa aydnlar arasnda da bu yunan sempatisi duygular yayld.
Bu durum yunanllar da etkiledi. nk, Akdeniz'de Venedik ve Ceneviz denizci
liinin kaybolmasndan sonra, onlarn yerini yunan denizcileri almaya balad. Bu
ise yunanllarn, Avrupa kltr ve medeniyeti ve zellikle Fransz ihtillinden sonra
da, ihtill fikirleri ile tanmasn salad. Gerek Napolyon ordusunda, gerek ko
alisyon ordularnda arpan yunanllar olmutur. Osmanl Devleti'nin ynetim
ekli de, Avrupa fikirlerinin yunanllar arasnda yaylmasn kolaylatrmatr.
Osmanl Devleti, bu fikir etkilemelerinden o kadar endie duymamr ki, Avrupa
devlederinin milliyetilik hareketlerinden duyduu endie kadar rumlardan endie
etmemitir
4
.
Rumlarn bamszlk duygularn harekete geiren d kkrtmalar da olmu
tur. Bunlarn banda Rusyann kkrtmalar gelmektedir. Rusya, ilk defa 1768-
1774 Osmanl-Rus savanda, Mora ile ilgilenmi ve II. Katerina, Mora'ya bir takm
adamlarn gndererek, 1770 Martnda orada bir ayaklanma kartmak suretile, sa
va srasnda Osmanl Devleti'nin bana ierden bir gaile sarmak istemitir.Bunda
da baarl oldu. nk Mora ramlarnn ayaklanmas, Osmanl Devleti'ni av
kadar uratrd ve ancak 1770 Maysnda ayaklanma bastrld. Bu srada Akdeniz'e
gelen Rusya'nn Baltk donanmas, Mora ayaklanmasnn bastrlmasndan sonra,
Pire, Atina ve Ariboz kylarna gelerek oralarda da kkrtmalarda bulunduysa da,
Osmanl Devleti bu topraklarda duruma egemen olmasn bildi.
Rusya'nn ramlarn davasna ilgisi bu kadarla da kalmad. Daha yukarda da
akladmz gibi, 1787-1792 savann ncesinde II. Katerina, Krm'da "Bizans
Yolu" yazl taklarndan altndan geirilmi ve Bizans mparatorluu'na aday olarak
da Katerina,toruna "Konstantin" adn vermiti.
Katerina'dan sonra ramlarn davas ile yakndan ilgilenen ikinci Rus ar, I.,
Aleksdandr olmutur. Aleksandr, belirttiimiz zere, Tilsit ve Erfurt'da (1807 ve
1808), Napolyon'la, Osmanl imparatorluunu paylamak istemi, fakat Napolyon
buna yanamamt. Napolyon yenilip sahneden ekildikten sonra, ar I.
Aleksandr, daha Viyana Kongresi'nden itibaren Osmanl Devleti'ne gzlerini e
virmi ve daha Viyana Kongresi srasnda Yunan meselesi ile ilgilenmiti.
Aleksdandr, Metternich'in, Osmanl mparatorluu'nun toprak btnln ga
ranti altna alma teklifine iddetle kar k gibi, Dileri Bakan Korfu'lu Capo
d 'Is tria 'nn ve Ypsilanti kardelerin telkini ile, "Yunan sorunu"nu da Kongre gn
demine sokmak istemise de, zellikle ngiltere ve Avusturya buna kar gelmiler
dir
5
.
4
Iorga, ayn eser, p.199.
11
Debidour, La Sainte-Alliance, p. 69.
19. YZYIL SYAS TARH 1789-1914 169
Burada Capo d'Istraia' dan biraz sz etmek gerekir. Capo d'Istria, 17. yzylda
Istria'dan Korfu'ya g etmi asil bir ailenin ocuu olarak 1776 da Korfu'da do
mutur. Napolyon'dan sonra Yedi Ada tekrar Osmanl egemenliine girince, bir
sre orada hizmet ettikten sonra, 1809 da Petersburg'a gidip, orada Rus Dileri
Bakanlna girmitir. Yakn Dou konularn iyi bildii iin hzla ykselmi ve
Viyana kongresi'nde ar'n en yakn danman olmutu. Kongre'de, bir ok konu
larn mzakeresinde Rusya'y o temsil etmitir. Viyana Kongresinden sonra, Rus
Dileri Bakanlnn iki yneticisi vard: Biri Nesselrode, dieri de Capo dIstria.
nk Rus kabinesinde Bakan da olmutu. Capo dIstria, Viyana Kongresinden
sonraki btn faaliyet ve abalarn Yunan bamszl iin harcyacak ve bir ara
Morada kurulan Yunan hkmetinin de bana geecektir.
Yukardanberi saydmz sebeplerden sonra, Rusyann bu yakn ilgi ve faaliyet
leri ile, zellikle Viyana Kongresinden sonra, yunan bamszlk hareketi artk "ol
gun" bir hale gelmi bulunmaktayd. Rum aydnlar da zaten gzlerini, Avrupadan
fazla, Rusya'ya evirmilerdi.
3. MORA AYAKLANMASI
Rumlarn bamszlk iin harekete gemelerinde ilk adm, 1814 de Odesa'da,
ikisi Rum ve biri Bulgar olmak zere kiilik bir tccar grubu tarafndan kurulan,
gizli, Etiki Eterya dernei veya rgtdr
6
. Szde eitim ve retim amac ile ku
rulduu belirtilen dernek, tam manasyle bir ihtill rgt olup, rmlarn ayak
lanmas iin, paralar toplanm, silh datm ve ayaklanma iin propaganda faali
yetlerine girimitir. Dernein stanbul merkezi, 1815 Ekiminde Fenerli rum ta
rafndan kurulmu ve bundan sonra dernek adalar da dahil olmak zere,
mparatorluun her yerinde ubeler amtr. Ama, Bizans mparatorluunu ye
niden kurmakt.
rgtn Rusya'daki blmnn bana, ar'm sava yaveri Aleksandr Ypsilanti
getirilmiti. Ypsilanti'nin babas Constantie Ypsilanti Eflk Gospadar idi ve bu
makamn Ruslarn destei ile almt. Olu Aleksandr Ypsilanti ise Rus Ordusuna
girmi ve Generallie kadar ykselmiti. Etniki Eterya'nn bana nce Rus ar ge
tirilmek istenmi, kabul etmeyince yaveri Ypsilanti rgtn bakanln zerine
almtr. Dolaysiyle, Etniki Eterya'nn kuruluundan ar'n haberi olduu gibi, r
gt ve Ypsilnti'yi de daima desteklemitir. stanbul'daki Fener Rum Patrii bile
Etniki Eterya'nn yelerindendi.
Yunan ayaklanmasn ite bu Aleksandr Ypsilanti balatt. Yalnz, Mora'da deil
de, Budan'da da. Ypsilati 6 Mart 1821 gn 3.000 kadar askerle, Prut nehrini aa
1,1
Karal , Osmanl Tarihi, Cilt V, s. 109. De la Jonquiere, Histoire de l'Empire Ottoman, Vol. 1,
Paris, Libairie Hachette, 1914, p. 373 de, rumu 1814 de Viyana'da philomuse ad ile, yunan
ayaklanmasn hedef alan bir gizli dernek kurduklarn ve bu dernein 1817 de stanbul rgtnn
tekil edildiini, bu dernein stanbul'da 17.000 yeye sahip olduunu sylemekte ve bu rgt
yelerinden de "hetairistes" diye sz etmektedir.
170 FAHR ARMAOLU
rak Budan'a girdi. Burada bir ayaklanma karmak istedi. Moldavya Prensi Soutzo
da Ypsilanti'yi desteklediini aklad. Ypsiland ise Ya ehrinde yaynlad deme
cinde, "Elenler, saat almtr. Dinimizin ve vatanmzn intikam zaman gelmitir...
leri ! ok gl bir devletin haklarmz koruyacan greceksiniz" diyordu
7
.
Ypsilanti'nin ayaklanmay ilk nce Budan'da karmasnn amac, Eflk ve Budan
Rusya'nn snrnda olduundan, bu surede Rusya'y harekete geirip ondan yar
dm salamak. Esasen, Ypsiland, Budan halkn ayaklandrmak isterken, ar'n
onay ile hareket etdi propagandasn yaymaktayd.
Ypsiland harekete getiinde, Laybach Kongresi toplant halindeydi. ar
Aleksandr, Ypsilanti'nin bu teebbsn grnce sevinmi ve "Cesur ocuk !" de
miti. Fakat Metternich, ar'a, Laybach Kongresi'nin bu gibi ihtillci hareketleri
bastrmak iin toplandn hatrlatnca, Aleksandr, Ypsilanti'ye mektup yazp,
"Trkiye'nin temellerini, gizli bir dernek vastasile diamiemek, bir mparatora
yakmaz" diyerek Ypsilanti'yi desteklemediini belirtmitir. Ayrca, stanbuldaki
elisi vastasile, ayaklanmay basurmak iin Rusya'nn yardmn da teklif etmek su-
retile, Katerina dneminin ihtiyarlarm hayretten akna evirmitir
8
.
Ypsilanti'nin Budan'daki ayaklanmas baarl olamad. Bunun sebepleri
vard. Eflk ve Budan beylii yapan Fenerli rumlar, Romenler tarafndan hi se
vilmezdi. Bu sebeple, Romenler, rumlarn karna bir ayaklanmaya katlp,
Osmanl Devletile sorun karmak istemediler. Kald ki, Ypsiland, byk bir hata
da yap. Romen liderlerinden Vladimirescu nce Ypsilanti'yi destekleyip, sonra vaz
geince, Ypsilanti'nin adamlarndan biri tarafndan ldrld. Bu olay Romenler
arasnda byk tepki uyandrd. Kald ki, Ya'taki Rus Konsolosu da btn gayreti
ile, Ypsilanti'nin arkasnda Rusya'nn olmadn ve Rusya'nn yardma da gelmeye
ceini yaymaya almaktayd
9
.
Bu artlarda, Osmanl Devleti'nin Eflk ve Budan'da duruma egemen olmas
zor olmad. Ypsilanti kaarak Avusturya'ya snd. Metternich Ypsilanti'yi hapse
atu. 1827 ylna kadar hapiste kalacak ve kktan ksa bir sre sonra, 1828'de le
cektir.
Budan'daki ayaklanma bu suretle basurlmakla beraber, ayaklanmann arkas
kesilmedi. Ayaklanma bu sefer Mora'ya bula. Bu srada Mora'nn durumu rumla-
rn ayaklanmas iin ok elveriliydi. Zira, 1788 ylndanberi Yanya Valiliini yapan
ve gayet sert ve acmasz ynetimi ile rumlar iyice sindirmi bulunan Tepedeleli
Ali Paa'nn stanbul ile aras almu. Valilii srasnda Ali Paa'nn ok yararlk
lar grlmt. Napolyon'un Msr seferi srasnda Dalmaya kylarna kan
1
de la Jonquire, Histoire de l'Empire Ottoman, Vol. 1, p. 374.
8
Edouard Driaut, La Question d'Orient (Depuis ses origines jusqu' la Paix de Sues), Paris,
Felix Alcan, 1921, p. 108-109.
9
de la Jonquire, Histoire de l'Empire Ottoman, Vol. 1, p. 375.
19. YZYIL SYAS TARH 1789-1914 171
Fransz kuvvederile baarl mcadeleler yapm ve Hristiyan Arnavutlarn da bir
ayaklanmasn bastrmt. Rumlarn ve Etniki Eterya'nn rumlar arasndaki faaliyet
lerini ok yakndan izliyor ve bunlarn ayaklanmaya hazrlandklarna dair
stanbul'a raporlar gnderiyordu. Hatta ngiliz elisi bile, Bbli'ye, rumlarn ayak
lanmas ihtimalinden sz etmiti. Ne var ki, zellikle Ali Paa'nn uyarmalar fayda
vermedi. nk, Padiah II. Mahmud'un en yakn danman Halet Efendi, ahs
kskanlk ve dier sebeplerle, Ali Paa'ya kar cephe almt. Halet Efendi'nin
oyunlar ile Tepedelenli Valilikten azledilince, bu sefer o ayakland. zerine kuvvet
sevkedildi ve yakalanarak, ba kesilip stanbul'a gnderildi.
Tepedelenli, Yanya'da Hurit Paa kuvvetleri tarafndan kuatlmas zerine,
kendisini kurtarmak iin Rumlar ayaklanmaya ard
10
. Hatta Rumlarn da,
Tepedelenli'yi ayaklanmann bana geirmek istedikleri sylenir. Onu, yeni
Yunanistan'n Kral' bile yapmay dnen Rum aydnlan olmutur
11
.
Tepedelenli'nin ayaklanmas, Rumlarn zerinden ar bir basknn kalkmas
demekti. O sebeple, daha Hurit Paa kuvvetlerde mcadele balad srada, ve
Ypsilanti'nin Budan'da ayaklanmasndan iki hafta kadar sonra, 21 Mart 1821 de
de, Ypsilanti'nin kardei Demetrius Ypsilanti de Mora'da ayakland. Bu ayaklanma,
Budan'dakinden ok farkl oldu ve ayaklanma, ksa srede, btn Mora'ya ve ada
lara yayld. Mora ayaklanmas btn Avrupa'da byk bir heyecan uyandrd.
Tabi, ayn zamanda sempati de. Bu ise stanbul'da hem tela ve hem de sinirlie
sahip oldu. mparatorluk snrlar iindeki btn Rumlara kar sert tedbirler d
nld ise de, ngiliz elisinin teebbsleri ile, Padiah yumuatld
12
. Sadece, so
ruturma yaplmasna ve sulu grlenlerin cezalandrlmasna karar verildi.
Bu arada, Osmanl Devleti byk bir hata yapu. Yaplan incelemelerde Fener
Patrii Gregoryusun da, hem Etniki Eterya yesi ve hem de ayaklanmada parma
olduu renilince, resm elbisesi ile Patrikhanenin nnde asld. Ayn ekilde,
sulu grlen, dier yerlerdeki metropolitler de ayn ekilde cezalandrld
13
.
Lkin, bu idamlar da Avrupa kamu oyunun Yunanllar daha fazla desteklemesine
ve Osmanl Devleti'nin aleyhine dnmesine sebep oldu.
Patriin idam zerine ilk harekete geen Rusya oldu. ar Aleksandr,
Laybach'dan dndkten sonra, Fener Patriinin idamnn, Rus halkn da heyecan
landrdn ve Yunan davasn benimsediini grnce, fikrini deitirdi ve Rumlar
iin harekete gemeye karar verdi. Rusya'nn harekete gemesi ise, dier devletle
rin de harekete gemesi, yani sorunun "enternasyonalize" olmas ve kontroln
Osmanl Devleti'nin elinden kmas demekti.
10
Mustafa Nuri Paa, Netayic l-Vukuat, Cilt III-IV, s. 251.
11
N. Iorga, Histoire des Peuples Balcaniques, p. 225.
12
Driault, ad geen eser, p. 111-112.
13
Yunan hayran olan Iorga, Histoire des Peuples Balcaniques, p. 241 de, Patrik Gregorius'un
masum olduunu iddia etmektedir ki, bu iddia gereklere uymamaktadr.
172 FAHR ARMAOLU
4. DEVLETLERN E KARIMASI
Rusya, 28 Haziran I821'de Osmanl Devleti'ne 8 gn sreli bir ltimatom
verdi. Bu ltimatomda, "Bbli, Hristiyanl, bir hristiyan halkn kknn ka
znmas karsnda, hareketsiz bir seyirci gibi kalp kalamyaca sorusu ile kar
karya brakmtr" diyerek, Hristiyan dnyasn Osmanl Devleti'nin karsna
kardktan sonra, u isteklerde bulunuluyordu
14
: "Mslman banazl sonucu ya
klan veya tahrip edilen kiliselerin tamiri, Hristiyan dinine ciddi koruma ve g
vence salanmas, ayaklanma olan yerlerde sulularla susuzlarn birbirinden iyi
ayrlmas, ve Eflk ve Budan'da, anamalarn tam ekilde uygulanmas.
Grlyor ki, Rusya imdi sorunu bir Hristiyanlk-Mslmanlk davas haline
getirmi bulunuyordu. Fakat Rusya, bu kadarla da yetinmeyip, daha da ileri gitti. 4
Temmuz'da dier drt byk devlete verdii bir notada, Balkanlar'da gz olma
dn belirtip, Drtl ttifak'a bal olduunu vurguladktan sonra, bu devletlere
u soruyu yneltti: 1) Rusya ile Osmanl Devleti arasnda bir sava karsa, nasl bir
tutum almay dnyorlard? 2) Byle bir sava sonunda Osmanl Devleti yklacak
olursa, "Trk egemenlii" yerine nasl bir dzen teklif ediyorlard? Rusya bu soru
larla, Osmanl mparatorluu'nun yerini kimin alaca sorununu aka ortaya at
yordu ve gerek Aleksandr, gerek Bakanlar, Osmanl Devleti'ne verilen ltimato
mun bir sava kkrtmak amacn tadn ve savan ok yakn olduu gizlemi
yorlard.
Lkin Rusya, dier devletlerden bekledii destei gremedi. zellikle,
Avusturya ve ngiltere, Osmanl Devleti'nin yklmas ihtimaline kesinlikle kar k
tlar. Bu srada Avusturya'nn izinden ayrlamayan Prusya da, bu iki devleti izledi.
Aleksandr'n btn midi Fransa'da idi. 19 Temmuz 1821 gn Fransz elisine
yle diyordu: "Pergeli elinize alnz ve Cebeliittark'tan anakkale'ye kadar anz.
Nereleri size uygundur, baknz. Bu konuda Rusya'nn, sadece onayna deil, sa
mimi ve etkin yardmna da gvenebilirsiniz"
15
. Buna ramen Fransa bu teklife ya
namad ve bir Yakn Dou macerasna girmek istemedi. Devletlerin bu tutumlar
karsnda Rusya harekete gemeye cesaret edemedi. Daha dorusu Osmanl
Devletile sava, daha sonraya erteledi.
Osmanl Devleti'ne gelince; 28 Hazirandaki ltimatomda ileri srlen Rus is
teklerini reddince, Rus elisi 8 Austos 1821 de stanbul'u terketti ve Rusya,
Osmanl snrlarna asker ymaya balad. Fakat sava amaya cesaret edemedi.
nk Rusya zellikle ngiltere'den ekinmekteydi.
Gerekten, ngiltere'nin Yunanistan politikas ilgin bir gelime gsterdi.
ngiltere Yunan ayaklanmasnn karsndayd. nk sz konusu olan Osmanl
mparatorluu'nun toprak btnlnn korunmas ve Rusya'nn Akdenize sark
14
Debidour, La Sain te Alliance, p. 168.
L1
Driault, ad geen eser, p. 106; Debidour, ayn eser, p. 171.
19. YZYIL SYAS TARH 1789-1914 173
masnn nlemesiydi. zellikle Dileri Bakan, muhafazakrlardan Castlereagh,
bu politikann savunucusuydu. Lkin Casdereagh 1822 Austosunda inhar edip,
yerine Canning geince, ngiltere Yunan sorununa baka adan bakmaya balad.
Canning'e gre, Yunan ayaklanmas bir Hrisdyanlk davas haline gelmitir ve bu
iin liderliini de Rusya yapmaktadr. Osmanl Devleti ise, bu ayaklanmay bir trl
basramamaktadr. Byle olunca, yunanllar er veya ge bamszlklarn alacaklar
ve bundan dolay da Rusya'ya minnettar kalacaklardr. Bu ise, Yunanistan'n
Rusya'nn etkisi altna girmesi ve Rusya'nn Yunanistan vastasile Akdeniz'e sark
mas olacaktr. Byle bir durumu nlemek iin, ngiltere Yunan davasna destek
vermeli ve kurulacak olan bamsz Yunanistan, Rusya'ya deil, ngiltere'ye minnet
tar olmaldr. Bu suretle Osmanl Devleti'ne yardm edilmi ve Rus tehlikesinden
kurtarlm olacaktr. Bu dnce ile ngiltere 1823 ylndan itibaren Mora rumla-
rna para yardm yapmaya balad.
Bu srada, yunan ayaklanmasnn durumu da ngiltere'nin bu yeni politikasn
kolaylatracak nitelikteydi. nk, Osmanl Devleti, Mora rumlarnn ayaklanma
sna kar mcadelede bir baar salyamam ve Rumlar 1 Ocak 1822 de
Epidorda bamszlklarn iln etmilerdi. eitli yerlerden gelen temsilcilerin
katlm ile yaplan toplanuda bamszlk iln edildii gibi bir de Hkmet tekil
edilmiti. 5 kiilik Yrtme Konseyi'nin bana Mavrokodato getirildi. Yrtme
Konseyi'nin yannda bir de 59 kiilik bir Meclis tekil edildi ki, bunun bana da
Demetrius Ypsilnti getirildi. Bu suretle Rumlar ilk defa olarak bir "siyas varlk
haline gelmi oluyorlard. Ne var ki, bu ekilde rgtlenen Yunan ayaklanmas, bi
raz sonra i kavgalara maruz kald. Mavrokordato, Ypsilnti ve Kolotonronis, ayak
lanmann bu lideri birbirilerine girdiler. Tepedelenli Ali Paa'nm 5 ubat 1922
de ldrlmesine ramen, Osmanl Devleti bu gaileden kurtulmaktan bir yarar
salayamad. Hele, Rumlarn bamszlk ilnndan sonra btn Avrupa Rumlarn
yardmna kotu.
Bu artlar iinde Osmanl Devleti'ne yardm eden veya yardm etmeye alan
tek devlet Avusturya ve Metternich idi. Avusturya'nn Osmanl Devleti'ne yardma
almas iki sebebe dayanyordu: Birincisi, Metternich'in Mdahale Sistemi'ne
olan ball idi. kincisi, Avusturya, Rusya'nn Yunanistan vastasile Balkanlar'da
kuvvetlenmesinden korkuyordu. Yani Avusturya'nn politikas ile ngiltere'nin yeni
politikas bir noktada birlemi oluyordu.
Metternich, Osmanl Devleti'nin ayaklanmay bastrmakta glk ektiini g
rnce, ona Msr Valisi Mehmet Ali Paa'dan yardm istemesini tavsiye etti. Padiah
II. Mahmut, buna pek gnll olmadysa da, istemiye istemiye Mehmet Ali
Paadan yardm istemek zorunda kald. Mehmet Ali'nin, yapaca bu yardma kar
lk, kendisine Msr Valiliine ek olarak bir de Girid Valilii verilecekti. Bu konu
daki ferman 16 Ocak 1824 tarihlidir. Bu fermanla Mehmet Ali'ye Girid Valiliinin
19. YZYIL SYAS TARH 1789-1914 173
masnn nlemesiydi. zellikle Dileri Bakan, muhafazakrlardan Castlereagh,
bu politikann savunucusuydu. Lkin Castlereagh 1822 Austosunda intihar edip,
yerine Canning geince, ngiltere Yunan sorununa baka adan bakmaya balad.
Canning'e gre, Yunan ayaklanmas bir Hristiyanlk davas haline gelmitir ve bu
iin liderliini de Rusya yapmaktadr. Osmanl Devleti ise, bu ayaklanmay bir trl
basuramamaktadr. Byle olunca, yunanllar er veya ge bamszlklarn alacaklar
ve bundan dolay da Rusya'ya minnettar kalacaklardr. Bu ise, Yunanistann
Rusya'nn etkisi altna girmesi ve Rusya'nn Yunanistan vastasile Akdeniz'e sark
mas olacakr. Byle bir durumu nlemek iin, ngiltere Yunan davasna destek
vermeli ve kurulacak olan bamsz Yunanistan, Rusya'ya deil, ngiltereye minnet
tar olmaldr. Bu suretle Osmanl Devleti'ne yardm edilmi ve Rus tehlikesinden
kurtarlm olacakr. Bu dnce ile ngiltere 1823 ylndan itibaren Mora ramla
rna para yardm yapmaya balad.
Bu srada, yunan ayaklanmasnn durumu da ngiltere'nin bu yeni politikasn
kolaylaracak nitelikteydi. nk, Osmanl Devleti, Mora ramlarnn ayaklanma
sna kar mcadelede bir baar salyamam ve Rumlar 1 Ocak 1822 de
Epidor'da bamszlklarn iln etmilerdi. eitli yerlerden gelen temsilcilerin
kanlm ile yaplan toplanda bamszlk iln edildii gibi bir de Hkmet tekil
edilmiti. 5 kiilik Yrtme Konseyinin bana Ma\Tokordato getirildi. Yrtme
Konseyi'nin yannda bir de 59 kiilik bir Meclis tekil edildi ki, bunun bana da
Demetrius Ypsilnti getirildi. Bu suretle Rumlar ilk defa olarak bir "siyas varlk
haline gelmi oluyorlard. Ne var ki, bu ekilde rgtlenen Yunan ayaklanmas, bi
raz sonra i kavgalara maraz kald. Mavrokordato, Ypsilnti ve Kolotonronis, ayak
lanmann bu lideri birbirilerine girdiler. Tepedelenli Ali Paa'nm 5 ubat 1922
de ldrlmesine ramen, Osmanl Devleti bu gaileden kurtulmaktan bir yarar
salayamad. Hele, Rumlarn bamszlk ilnndan sonra btn Avrupa Rumlarn
yardmna kotu.
Bu artlar iinde Osmanl Devleti'ne yardm eden veya yardm etmeye alan
tek devlet Avusturya ve Metternich idi. Avusturya'nn Osmanl Devleti'ne yardma
almas iki sebebe dayanyordu: Birincisi, Metternich'in Mdahale Sistemi'ne
olan ball idi. kincisi, Avusturya, Rusya'nn Yunanistan vastasile Balkanlar'da
kuvvetlenmesinden korkuyordu. Yani Avusturya'nn politikas ile ngiltere'nin yeni
politikas bir noktada birlemi oluyordu.
Metternich, Osmanl Devletinin ayaklanmay basrmakta glk ektiini g
rnce, ona Msr Valisi Mehmet Ali Paa'dan yardm istemesini tavsiye etti. Padiah
II. Mahmut, buna pek gnll olmadysa da, istemiye istemiye Mehmet Ali
Paadan yardm istemek zorunda kald. Mehmet Ali'nin, yapaca bu yardma kar
lk, kendisine Msr Valiliine ek olarak bir de Girid Valilii verilecekti. Bu konu
daki ferman 16 Ocak 1824 tarihlidir. Bu fermanla Mehmet Ali'ye Girid Valiliinin
174 FAHR ARMAOLU
de verilmesi, Dou'nun btn denizlerine iktidarn yaymak isteyen Mehmet
Ali'nin ihtirasnda yeni bir adm olmaktayd
11
.
Mehmet Ali Paa'nn olu brahim Paa komutasndaki 16.000 piyade, 800 at,
pek ok toptan meydana gelen Msr kuvvteleri 60 gemi ile Temmuz aynda
skenderiye'den hareket etler. brahim Paa k Girid'de geirip, hazrlklarn
tamamladktan sonra 26 ubat 1825 te Modon'da Mora'ya kt. brahim Paann
Mora'ya gelmesile birlikte, ayaklanmann asker gelimeleri de Osmanl Devleti'nin
lehine dnd. Bu sebeple 1825 ve 1826 yllar Rumlar iin hi iyi gitmedi.
arpmalarn en iddetlisi, silerin youn olduu Missolonghide oldu. brahim
Paa burasn 1825 yl banda kuatmaya balad ise de, siler 15 ay direndiler ve
sonunda 1826 Nisannda Missolonghi teslim oldu. Dier yerlerde de, iddetli ar
pmalara ramen, brahim Paa kuvvetleri sileri yenmeyi baard.
5. SORUNUN ENTERNASYONALZE OLMASI
brahim Paa kuvveerinin mora'daki baarlar ve si Rumlarn yenilgileri
Avrupa diplomasisini de harekete geirmi ve Yunan ayaklanmas 1825 ylndan iti
baren "enternasyonalize" oldu; yani milleeraras diplomasinin bir sorunu niteli
ini kazand. Konuya herkes elini soktu. Tabi bu da Osmanl Devleti'ne, sorun
zerindeki her trl kontroln kaybetrdi.
Meternich, Osmanl Devleti'nin Mehmet Ali'den yardm istemesini saladktan
baka, yine Osmanl Devleti'ne vakit kazandrarak, silerle baa kmasn kolayla
trmak iin, Yunan sorununu bir Kongre'ye havele ettirmeye karar verdi.
Metternich, Kongre teklifini Rus arna da kabul ettirdi ve toplantnn
Petersburg'da yaplmasna karar verildi.
Fakat, Rusya'nn Yunanllar zerindeki etkinliini krmak isteyen ngiltere, bu
Kongre dolaysyle Rusya'ya bir oyun oynad. Rusya'ya bavurarak, Kongre'den
nce Rusya'nn Yunan sorunu hakkndaki grn renmek istediini bildirdi.
Rusya da 1824 Ocak aynda bir nota ile verdii cevapta, u teklifini ileri srd:
Yunanistan paraya blnmeliydi. Bunlar, Dou Yunanistan, yani Tesalya ve
Atik yarmadas, Bat Yunanistan yani Epir ve blgesi, ve Mora. Rusya'ya gre, her
para da Osmanl Devleti'ne bal kalmal, fakat zerk olmalydlar. Yine
Rusya'nn grne gre, Osmanl Devleti ve Yunanistan bu zm formln ka
bul etmeyecek olurlarsa, Kongre'nin kararlar bunlara zorla kabul ettirilmeliydi
16 17
.
Rusya'nn byle paral bir Yunanistan dnmesinin sebepleri vard.
Yunan silerinin 1 Ocak 1822 de Epidorda Yunanistann bamszln iln etme
lerini Rusya hi bo karlamamt. nk, Rusya bir "bamsz Yunanistan" d
nmyordu. Zira o zaman, Yunanistan' Rsuya'nn etkisi altna sokmak g
16
Driault, ad geen eser, p.14.
17
Debidour, La Sainte-Alliance, p;. 217.
19. YZYIL SYAS TARH 1789-1914 175
olurdu. Kald ki, Yunan silerinin bamszlk iln etmelerinden sonra ngiltere'nin
silerle yakndan ilgilenmesinden Rusya hi holanmamt. Rusya'nn
Yunanistan'da istedii, Eflk ve Budan'nki gibi bir statyd.
ngiltere Rusya'dan ald bu cevab, gizli olmasna ramen, bir ka ay sonra
mnasip bir ekilde aa vurdu. Rusya'nn grlerine kar hem Yunanllardan ve
hem de Osmanl Devleti'nden sert tepkiler geldi ve zm kabul etmediklerini
bildirdiler. Yunanllar kabul etmediler; nk, bu zm, Yunanistan'n bamsz
ln kabul etmedii gibi, onlara gre, yunan topraklarn da paralyordu.
Osmanl Devle de kabul etmedi; zira, Bbli, Yunan ayaklanmasn kendisinin bir
i ii sayyor ve devlederin buna mdahale edemiyeceini sylyordu.
ngiltere yunan silerinin ve Osmanl Devleti'nin bu tepkilerini grnce, 1825
ubanda balayan Petersburg grmelerine kalmad. nk, Rusya'nn tekli
fini her iki taraf da reddetmiti. ngiltere, ayrca alnacak kararlarn taraflara zorla
kabul ettirilmesine de taraftar deildi. ngiltere'nin bu tutumu Yunan silerini ta
mamen ngiltere tarafna kaydrd. ngiltere zaten 1823 Marunda Yunan silerine
"mui..irip" sfaun tanmt. Yani, Yunanllar Osmanl Devle'nin karsnda ayr
bir "varlk" olarak kabul ediyordu.
Petersburg grmeleri iki ay srd. Rusya, daha balangtan itibaren,
Yunanllardan ve Osmanl Devleti'nden ate-kes istenmesini, devletlerin "kollektif
aracln kabul etmelerini ve bunlar kabul etmezlerse, kabul etmeyen tarafa kar
"zorlama tedbirlerine" bavurulmasn ileri srd. Rusya'nn bu istekleri, Mdahale
Sistemi'nin imdiye kadar yapmad bir eyi yapmak, yani Balkanlar'a "asker m
dahale" de (manu militari) bulunmak demekti
18
.
Fransa, Rusya'nn bu sertlik politikasna yanamad. nk, bir yandan
ngiltere ile bozumak istemedi, te yandan da, Osmanl Devleti'ndeki eski kaybo
lan etkinliini tekrar kazanmay dnyordu. Hatta Fransa Mehmet Ali'ye de ayn
gzle bakyordu
19
.
Metternich ise, ar'a, ngiltere gibi bir oyun oynad. Metternich, Avsuturya'nn
kabul edebilecei tek "zorlama tedbiri"nin Yunanistan'n "bamszl" olabilece
ini bildirdi. Halbuki, ok iyi biliyordu ki, ar Aleksandr, yunan bamszlnn
karsndayd
20
.
Sonunda Petersburg'da 7 Nisan 1825 de, iyice "sulandrlm" kararlar alnd.
Buna gre, devletler, Osmanl Devleti'nden Yunanllara baz ayrcalklar vermesini
isteyecekler ve Osmanl Devleti bu teklifi kabul etmezse, o zaman Osmanl
Devletiyle Yunanllar arasnda araclk yapacaklard.
18
Debidour, ad geen eser, p. 221.
19
ayn eser, p. 221.
20
ayn eser, p. 222.
176 FAHR ARMAOLU
Petersburg kararlar Rusya'y ok kzdrd ve yunan sorununa dorudan do
ruya mdahale etme karar ald. Bylece, Metternich'in ince diplomatik oyunlar,
drt yldanberi bertaraf edilmesine allan ve kendisinin de o kadar korktuu bir
Trk-Rus savan yaknlatrm olmaktayd
21
.
Osmanl Devleti Petersburg kararlarn reddetti. Zira bu srada Osmanl
Devleti'nin Mora'daki asker durumu gayet iyi idi. Msr kuvvetleri, 1825 Ocak
aynda Mora'ya ktndanberi ilerleyilerine devam ediyorlard. Ne var ki,
Rusyann beenmedii kararlar bile Osmanl Devletli'nin reddetmesi, Rusyay
bsbtn ileden kard.
Lkin, tam bu srada ngiltere'nin bir oyunu, Osmanl Devleti'i daha g du
ruma soktu. ngiltere Osmanl Devleti'ne bir nota vererek, Msr kuvvetleri silerin
karargh olan Missilonghi'ye doru ilerlemelerini durdurmazlarsa, mdahale
edeceini bildirdi. Osmanl Devleti'nin karsna imdi bir de ngiltere kyordu.
Bunun zerine Msr kuvvetleri, ilerleyilerini bir sre durdurmak zorunda kald
lar. ngiltere bu harekedle, silere byk bir yardmda bulunmu oluyordu. Artk
yunan ayaklanmasnn arkasnda ngiltere yzn gstermeye balyordu. Bu se
beple, yunan sileri ngiltere'ye, onun "himayesi" (korumas) altna girmeyi teklif
ettiler. Fakat ngiltere dier devleerde ekindii iin, bu teklife yanamad.
Bununla beraber, ngiltere, yunanllara, onlarn karlarna aykr olarak kendile
rine zorla kabul ettirilecek hi zme izin vermiyeceini bildirmekten de geri
kalmad
22 23
. Yunanllarn ngiltere'nin kucana dmesi, Canning politikasnn ke
sin bir zaferiydi.
ngiliz politikasnn yunan sorununda kesin bir zafer kazand bir srada, Rus
ar I. Aleksandr, ksa bir hastalktan sonra, 1 Aralk 1825 de ld. Yerine kardei
I. Nikola geti. I. Nikola'nm karakteri, Aleksandr'a tam bir eliki tekil ediyordu.
radesi ve hfzas salam, kesin kararl bir insand. Bir defa karar verdi mi veya bir
kararn aklad zaman, btn arklar o karar iin dnmeliydi. Devletin asker
tarzda ynetilmesine taraftard. Kararlarn bakalar ile tartmak gibi bir deti
yoktu. Aleksandr gibi, liberalizm hevesi de yoktu. Hkmdarlkta kald otuz yl
iinde Avrupa, ondan daha korkun ve ondan daha kararl bir ihtill dman
grmemitir. Fakat o da, Aleksandr gibi kafasna Osmanl imparatorluu'u tak
mt. Osmanl Devleti'i ya ykmak veya onu tamamen Rusya'ya balamak isti
yordu. Buna karlk, yunanllar da sevmezdi. Yunan ayaklanmasndan tiksinti ile
sz ederdi. Yunanllar iin barbar siler, "barbar ihtillciler" deyimini kullanrd.
Asi bir milletin, Hkmdarna kar bir zafer kazanmasn hi arzu etmezdi
211
.
Yunanllar sevmezdi, ama Trk dmanl Yunanllarn iine yarad. Zira,
daha tahta geiinin ikinci aynda, 17 Mart 1826 da Osmanl Devleti'ne bir ltima
21
Debidour.ay/u eser, p. 223.
22
ayn eser, p. 225.
23
ayn eser, p. 229-231.
177
tom verdi. Bunda, Eflk ve Budan'dan Osmanl askerinin ekilmesi, Bkre bar
antlamasyle Srbistana tannan imtiyazlarn gerekletirilmesi ve iki devlet ara
snda, 1812 Bkre Antlamas'nn uygulanmasndan doan btn anlamazlklarn
zm iin Osmanl Devleti temsilcilerinin Rus ehirlerinden birine gnderilmesi
isteniyordu. Grlyor ki, Rus ltimatomunda Yunan sorunu ile ilgili hi bir ey
yoktu. Lkin, ar Nikola Osmanl Devleti zerinde baskya gemekle, yunanllarn
Osmanl Devleti'ne kar mcadelesini ister istemez kolaylatrm olmaktayd.
Rus ltimatomu zellikle ngiltere'yi tellandrd. ngiltere, Rusya'nn
Osmanl Devleti'ne sava aarak, Yunan sorununu kendi karlarna gre zm
lenmesinden korktu. ngiltere, Nikola'ya, hem Rusya ile Osmanl Devleti arasnda
ve hem de Osmanl Devletile yunanllar arasnda, birlikte araclk teklif etti.
Nikola'mn birinci komudaki cevab gayet sert oldu: Rusya, kendisiyle Osmanl
Devleti arasna, ikisini ilgilendiren konular iin, bakasnn girmesine izin vere
mezdi. Yunan sorununa gelince: ngiltere, bu sorunun "gelecein tesadflerine b-
raklamyacam" syleyerek bu konudaki ilgisini aka belirtmiti. Bu sebeple,
yunan sorunundaki Rus cevab, Rusya'nn, ngiltereye danmadan hi bir ey yap
mayaca eklinde oldu
21 * * *
.
Bunun zerine Rusya ile ngiltere arasnda 4 Nisan 1826 da bir protokol imza
edildi
25
. ngiltere, bu protokol ile Yunan sorununu, Osmanl-Rus anlamazlndan
ayrmaya muvafak oldu. Yunan ayaklanmasnn ilk diplomatik belgesi olan bu pro-
tokola gre, Yunanistan, Osmanl Devleti'ne bal, her yl vergi deyen, i ilerini
tamamen kendisi yneten zerk bir devlet olacakt. Bu amala, iki devlet
Yunanllarla Osmanl Devleti arasnda araclk yapacaklar ve Osmanl Devleti bu
aracl kabul etmezse (Yunanllar bu aracl ngiltereden kendileri istemilerdi),
iki devlet, belirttiimiz esaslar, herhangi bir zmn temel ilkeleri olarak
savunacaklard. Ayrca, dier devletlerin de bu protokola katlmalar salanacakt.
Osmanl Devleti, 6 hafta sreli olan, 17 Mart tarihli Rus ltimatomunu kabul
zorunda kald. Zira bu srada stanbul'da bir takm karklklar kt. II. Mahmut,
Ordu'yu slah etmek iin Ekinci ad ile yeni bir asker rgt kurmutu. Lkin
Yenieriler bu slahata kar gelerek 11 Haziran 1826 da kazan kaldrdlar. Bunun
zerine, II. Mahmut, artk anari ve fesat oca haline gelen ve son zamanlarda ie
yaramaktan uzak bulunan,beyz yllk bir tekilu kaldrmaya karar verdi ve
Yenierilerin topland At Meydamndaki klalar bir ka saat topa tutalaak,
Yenieriler datld. Arkasndan, Yenieri ocann kaldrld btn Osmanl
lkesine iln edildi. Yenieri Oca'mn yerine, "Asakir-i Mansure-i Mhammediye"
21
Debidour, ad geen eser, p. 233.
2,1
Protokoln metni : Gabriel Efendi Noradounghian, Recueil dActes Internationaux de l'Empire
Ottoman, Tome II: 17S9-1856, Paris, Leipzig, Neuchtel, 1900, h. 114-116; de Clerq, Recueil..., Tome
III, p. 415-417.
19. YZYIL SYAS TARH 1789-1914
178 FAHR ARMAOLU
ad ile yeni bir asker tekilt kuruldu. Yenieri Ocann kaldrlmasna,
tarihimizde "Vak 'a-i Hayriye", yani "Hayrl Olay" denir
26
.
Ordu'da meydana gelen bu ok nemli deiiklikler dolaysiyle, Osmanl
Devleti Rusya ile sava gze alamadndan, Rus ltimatomuna boyun edi.
Rusya'nn istedii ekilde Akkermaia (Besarbya'dadr. Bugnk Moldova) temsil
cilerini gnderdi. Ruslarn ok ar bast grmeler sonunda, 7 Ekim 1826 da
Akkermai Mukavelenamesi denilen anlama imzaland
27
. 1812 Bkre
Antlamasna aklk getirmek amac ile yaplan bu 8 maddelik Mukavelename'nin
eki olarak, yine Osmanl ve Rus temsilcileri arasnda imzalanm olan iki de Seed
vardr. Sened'lerden biri Eflk ve Budan'a, dieri de Srbistan'a aittir
28
.
Bu belgelere gre:
1) Eflk ve Budan Beyleri, Rusya ve Osmanl Devleti'nin ortak onay ile yerel
meclisler tarafndan 7 yl iin seilecekler ve Rusya'nn onay olmadan bu beyler az-
ledilemiyecektir.
2) Srbistan'n zerklii yeniden vurgulanyor ve Srbistan'n kalesinden
baka yerde Osmanl asker bulunmayacakt.
3) Rus tccarna, btn Osmanl limanlarnda ve denizlerinde ticaret yapma
hakk tannd gibi, Karadeniz, dier devletlerin de ticaret gemilerine ak ola
cakt
29
. Yani yabanc devletlerin ticaret gemileri Boazlardan serbeste geebile
cekti.
4) Besarabya ve Kafkas snrlarnda Rusya lehine baz ufak deiiklik yapl
yordu.
Grlyor ki, Akkerman Mukavelenamesi, sanki galip bir devletin, malp bir
devlete imzalat bir anlama niteliinde idi. Rusya Yunan sorunundan bu ekilde
ilk yararn salam oluyordu. Bu da, yllardan beri gz koymu olduu Eflk ve
Budan'n, Osmanl Devleti ile balarnn zayflatlm olmasyd.
26
Osmanl tarihiyle zde hale gelen Yenieriliin kaldrlmas, o zaman da ok nemli olarak
grlm ve bu olaya iirlerle tarih drlmtr. Bunlardan en tannm. Keeci zzet Molla'nn u
iiridir: Tecemmu eyledi meydan- lahme/Edip kfra- nimet nice ba/ Koyup kaldrmadan ikide
birde / Kazan devrildi sndrd oca. (Karal, Osmanl talihi, Cilt V, s. 150.)
27
Akkerman Mukavelenamesi'nin metni: Mecmua-i Muahedat, Cilt 4, stanbul, Ceride-i Askeriye
Matbaas, 1298 (1882), s. 58-64; Nihat Erim, Devletleraras Hukuku ve Siyas Tarih Metinleri, Ankara.
Hukuk Fakltesi Yayn, 1953, Cilt 1, s. 263-268; Noradounghian, Recueil d'Actes..., Tome II, p. 116-121.
28
Bu Sened'lerin metinleri: Mecmua-i Muahedat, Cilt 4, s. 65-70; Erim, s. 269-273:
Noradounghian, Recueil d'Actes......, p. 121-126.
29
Sardunya, Karadeniz'de ticaret hakk iin Osmanl Devletiyle 25 Ekim 1823 de bir anlama
imzalamt (Metin: Noradounghian, II, p. 102-103). Akkermandan sonra da, sve, Norve 28 Mays
1827 de (metin: Noradounghian, II, p. 126-130; Mecmua-i Muahedat, Cilt 1, s. 162-164) ve Danimarka
da 16 Ekim 1827 de (metin : Noradounghian, II, p. 137-139) Osmanl Devletiyle Karadeniz'de ticaret
hakk iin anlamalar imzalanmlardr.
19. YZYIL SYAS TARH 1789-1914 179
Yunan sorununa gelince: 4 Nisan 1826 tarihli Petersburg Protokoln, nce
Avusturya ve sonra da Prusya reddetti. Fransa ise bu Protokol'a katdd. Petersburg
Protokol Osmanl Devleti'ne 1827 Nisasnda resmen tebli edildi.
Fakat Osmanl Devleti Yunan ayaklanmasn kendisinin bir i meselesi sayd
ndan, devleerin bu ie karmasn kabul etmedi ve Protokol de reddetti.
Osmanl Devleti, Petersburg Protokol'ne 1827 Hazirannda verdii cevabnda,
devletlerin, bu mdahalesi ile silerin direnmesine sebep olduunu sylyor, teba
alarn hkmdarlarna sayg gstermesi esasna dayanan Kutsal ttifak hatrlatyor
ve, ngiltere nasl rlanda sorununa baka devleerin karmasna izin vermiyorsa,
Osmanl Devleti'nin de, bakalarnn, yunan ayaklanmasna karmalarna izin
vermiyeceini bildiriyordu
30
.
Bu durum zerine, Rusya, ngiltere ve Fransa, yeniden harekete getiler.
ngiltere, bir general ve bir amiralini Yunan silerinin hizmetine vermek suretiyle
silere asker danmanlk yaparken, Rusya da, kendi adam olan Capo d'Is train'yi,
silerin iln ettikleri yunan cumhuriyetinin bana geirdi. Lkin, yunan silerinin
asker durumu ok skkt ve ngiltere ve Rusya'y, Osmanl Devleti'ne bask yap
mak iin sktryorlard. Bu sebeple, ngiltere, Rusya ve Fransa, 6 Temmuz 1827
de Londra'da bir anlama imzaladlar
31
. Bu anlama, 6 maddelik ak bir ksm ile
3 maddelik gizli bir ksmdan ibaretti. Anlamann ak ksmnda u syleniyordu:
U devlet, bir deklarasyonla Osmanl Devletine bavurup, kendisiyle Yunan sileri
arasnda araclk yaparak, ate-kesi salayacak. Bundan sonra, Osmanl Devleti'ne,
vergi ba ile bal ve i ilerinde tamamen zerk bir Yunanistan'n kurulmasn
teklif edecekler. Yine bu ksma gre, Trk ve Yunan halklarn birbirinden tama
men ayrmak iin, adalardaki ve yunan topraklarndaki Trklere ait mallar
Yunanistana devredilecek ve Yunanistan bu mallarn bedelini deyecektir. Esasnda
anlamann bu ksm, 4 Nisan 1826 Protokolnn hemen hemen aynyd.
Gizli Ek Ksm'a gre de, Osmanl Devleti'nin bu anlama esaslarn kabul et
memesi halinde, devlet, yunanllarla ticar mnasebetlerini arttrmak ve konso
losluk amak suretiyle Yunanllara yanaacaklarn Osmanl Devletine bildirecekleri
gibi, Osmanl Devleti bir ate-kesi ve Yunanllar da bu anlama esaslarn kabul et
medikleri takdirde de, devlet, ate-kesi salamak ve anlamay kabul ettirmek
iin "gerekli" tedbirleri alacaklard. Yani iki taraf arasna bu devlet girecekti.
Yalnz, bu tedbirlerin alnmas demek, devletin Trk-Yunan amasna katlma
lar demek deildi.
Bu suretle, ngiltere, Rusya ve Fransa Yunan sorununda ittifak etmi bulun
maktaydlar. Bundan sonra yunan ayaklanmasnn kaderi bu devletin eline
gemi olmaktayd.
30
Driault, ad geen eser, p. 122.
31
Anlamann metni : Noradounghian, Recueil d'Actes...., Tome II, p. 130-134; de Clercq,
Recueil..., Tome III, p. 454-467; Pierre Albin, Les Grands Traits Politiques, Paris, Flix Alcan, 1923, p.
145-146.
180 FAHR ARMAOLU
Londra Anlamas Osmanl Devleti'ne 16 Austos 1827 de bir bildirim
(nodfication) ile tebli edildi
32
. Kendilerinden " Mttefik" diye sz ettikleri bu
bildirimde, ayrca "Hristiyan Devletlerin karlar" deyiminin kullanlmas da il
ginti. Dier taraftan, Bildirimde, Osmanl Devleti'nin, imdiye kadar yaplan b
tn araclk tekliflerini reddettii de belirtilerek, bu defa da 6 Temmuz 1827 an
lamasn reddedecek olursa, devletin, "genel ticar menfaatleri ve Avrupa bar
asndan", gerekli tedbirleri alacaklar bildiriliyordu. Esasnda Bildirim tam bir
ldmatom niteliindeydi.
Osmanl Devleti Londra Anlamas'n da reddetti. Ayrca, Mehmet Ali'den yeni
kuvvetler de gndermesi istendi. Osmanl Devleti, ngiltere'nin, Rusya'y frenlemek
ve bir Rus-Fransz anlamasn engellemek iin bu anlamay imza ettiine inan
yordu
33
. Fakat bu dnce gereklemedi.nk, " Mttefik", Osmanl
Devleti'ne 31 Austos 1827 de verdikleri ikinci bir bildirimde, Osmanl Devleti'nin
Londra Anlamas'n da reddetmesi karsnda, bir ate-kesi salamak zere gerekli
tedbirleri almaya karar verdiklerini bildiriyorlard
34
.
Eyll bandan itibaren ngiliz ve Fransz donanmalar, Mora'ya yeni Msr kuv
vetlerinin kmasn nlemek ve brahim Paa komutasndaki Osmanl donanma
sn kontrol altnda tutmak zere, Mora kylarn abluka aluna almaya balad.
Ekim ortalarnda Rus donanmas da geldi. Osmanl-Msr donanmas Navarin li
mannda bulunuyordu. Mttefik donanmas, Navarin'i kuatma altna aldlar ve
brahim Paa'dan ate-kes istediler. brahim Paa, Osmanl Devfeti'nden yetki ve
izin isteyeceini bildirince, 20 Ekim 1827 sabah ngiliz, Rus ve Fransz filolar
Osmanl-Msr donanmasna saldrdrdlar. Bu basknda, Osmanl Devleti 6.000 as
ker kaybetti. Mttefiklerin kayplar ise sadece 140 kiiydi. Buna karlk 64 paralk
Osmanl-Msr donanmas tamamen tahrip edildi.
Navarin olay, btn Avrupa'da, fakat zellikle Rusya, Fransa ve Yunanistan'da
byk sevin gsterileri ile karland. Hristiyanln Mslmanla kar bir zaferi
olarak telkki edildi. Metternich ise, Drtl ttifak'n ve Mdahale Sistemi'nin y
kldn znt ile izliyor ve "Navarin ile tarihte yeni bir dnem balyor" di
yordu
Tabi, en fazla sevinenlerin banda Rusya geliyordu. Rusya, ngiltere ile kur
duu "ittifak" tan Osmanl devleti aleyhine yararlanmak iin harekete geti.
ngiltere'ye Osmanl Devleti zerindeki baskya devam etmek amac ile, kendisinin
Eflk ve Budan' igal etmesini, ngiltere'nin de Boazlar zorlamasn teklif etti.
32
Bildirimin metili: Noradounghian, udi geen eser, tome II, p. 134-135; de Clercq, ad geen
eser, p. 458-459.
33
Driault, ad geen eser, p. 123.
34
Bu bildirimin metni: Noradounghian, ad geen eser, Tome II, p. 136-137; de Clercq, ad geen
eser, Tome III, p. 460-461.
3:1
Karal, Osmanl Tarihi, Cilt V, s. 118.
181
Fakat "Navarin Olay" ve Rusya'nn bu tutumu ngiltere'yi endieye evketti. Zira,
Navarin Olay ile, Dou Akdeniz'de Rusya'ya kar koyabilecek bir deniz gc orta
dan kalkm olmaktayd. kinci olarak, Rusya imdi yaylmac emellerini daha ak
bir hale getiriyordu. nc olarak, Navarin Olay ngiltere'nin i politikasna da
etki yapt. Dileri Bakan Canning 1827 Nisasnda Babakan olmu, fakat Austos
aynda da lmt. Yeni kurulan kabine ise, Navarin Olay karsndaki tepkiler do-
laysiyle istifa etmek zorunda kalm ve yeni kabineyi Due de Wellington kurmutu.
Wellington Osmanl Devleti'nin toprak btnlnn korunmasna taraftard. Bu
sebeple, Navarin Olay'nn ba sorumlusu olan, ngiliz Amirali Codrington derhal
azledildi. ngiltere Kral ise, 29 Ocak 1828 gn Parlmentoyu a konumasnda,
"Bu me'um olaydan son derece znt duyduunu" bildiriyordu
30
. Kral, ayrca, bu
olayn ngiltere ile Osmanl Devleti arasndaki dostluk mnasebetlerini bozmaya
can mid ettiini sylyordu.
Osmanl Devleti, her devletten de, Navarin'de yaklan donanmas iin taz
minat istedi. Devletler, suu Osmanl kaptanlarnn zerine yklemeye kalknca,
Osmanl Devleti her ile de mnasebeerini kesti. Bununla beraber, ngiltere
ve Fransa, Msr askerlerinin Mora'dan boallmas iin yandmc oldular. Fransa
Mora'ya 30.000 asker evketti. Fakat her ikisi de Osmanl devletiyle sava yapmaya
niyetli deildi. Lkin Rusya iin byle olmad.
6. 1828-1829 OSMANLI-RUS SAVAI
Navarin Olay Osmanl-Rus mnasebetlerinin bozulmasna ve iki devlet ara
snda sava kmasna sebep oldu.
Navarin Olay Osmanl Devleti'nde byk heyecana ve tepkilere sebep oldu.
Halk bu olayn sorumlusu olarak sadece Rusya'y grd ve Rusya'ya kar byk bir
kin belirdi. Padiah II. Mahmut da ayn dnce ve duygular iindeydi. Bu sebeple
btn vilyetlere haber gnderip, oradan gelen "eraf ve ulema" ile 1827 Aralk
aynda stanbul'da bir toplan dzenlendi. Bu toplanuda, Rusya'nn 1821 denberi
Osmanl Devletine kar dmanca hareket etmekte olduunu, Devlet'in i ilerine
kartn, Akkerman'da Yunan sorununa karmyacan syledii halde, kar
maya devam ettiini, Avrupa'nn Yunan meselesini bir Hristiyanlk-Mslmanlk
davas haline getirdiini, bu durumda da Mslmanln erefini kurtarmak gerek
tiini syledi.
Osmanl Devleti'nin bu tutumu ve zellikle halktaki tepkiler karsnda Rusya
harekete gemek zere hazrlklara balad ve Osmanl Devleti snrlarna asker
ymaya giriti. Rusya bu srada, 1826 yalndanberi ran'la sava halindeydi. Bu sa
vata esasen galip durumdayd. 1828 ubatnda ran ile Trkmen ay barn im-
315
315
19. YZYIL SYAS TARH 1789-1914
Driault, ad geen eser, p. 124.
182 FAHR ARMAOLU
zalyarak, Erivan ve Nahcivan' ald ve ran cephesini tasfiye etti. Bundan sonra,
Osmanl Padiah'nm tutumu ve sylediklerini bahane edip, 26 Nisan 1828 de
Osmanl Devleti'ne sava au.
Osmanl Devleti Rusya ile bir sava yapacak durumda deildi. Mora gailesi de
vam ediyordu ve donanmas Navarin'de yaklp yok edilmiti. Kara kuvvetlerinin
temelini tekil eden Yenieri Oca ise, henz 1826 Hazirannda kaldrlm ve ye
rine yeni bir ordu dzenlenmekteydi. Ne var ki, Padiah'n kendisi ve baz yakn
adamlar, Rusya ile sava yaplmasn istemekteydiler. Bunlardan Pertev Paa,
"Eeri Moskoflu'ya galebe mit olunamaz. Lkin bilmuharebe Mora Krall ka
bul olunur ise, yol olur ve pek ok mahallere sirayet eder" diyordu
37
. Pertev
Paa'nn yorumu gerekten ilgintir. Savan kaybedileceini peinen kabul et
mekle beraber, Osmanl Devleti'nin dier aznlklarna da rnek olmamas iin,
Yunan bamszlnn ancak sava ile kabul edilmesi tezini ileri sryordu. Bu
arada baz devlet adamlar da rya tbir ettirerek, savan zaferle sonulanacana
inanmlard.
Rusya ile sava iki cephede cereyan etti: Tuna Cephesi ve Kafkas Cephesi,
Ruslarn Tuna cephesi komutan General Diebitch, Kafkas Cephesi Komutan ise
General Paskieitch idi. 1828 yl Ruslarn baarlar ile gemesine ramen, hemen
kesin sonu alamadlar. Halbuki Rusya, Osmanl Devleti'ni kolaylkla dize getirece
ini hesaplamt. Bununla beraber, Ruslar iin Kafkas Cephesi gelimeleri daha
kolay oldu. General Paskievitch 1828 ylnda Kars, Ardahan ve Beyazid' drerek
Erzurum'a ynelmiti. 1829 yl bandan itibaren saldrlarna tekrar balad ve ilk
baharda Erzurum'u alp, Trabzon'a yneldi.
Tuna Cephesi'ne gelince: Osmanl Devleti'ne asl darbenin indirilecei cephe
burasyd. Fakat Ruslar iin iler o kadar kolay olmad. Rus kuvvteleri, nce
Bulgaristan'a giri yolu olan Dobruca'ya girdiler. Braila'da etin bir Trk direnmesi
ile karlalar. Burasn aldktan sonra Varna ve Silistre'yi kuamlar. Varna tam
ay Ruslara kar direndi. Ruslar iin nemli olan, Balkanlarn kaps demek olan
umnu'yu ele geirmekti. Fakat umnu'ya kar giritikleri btn saldrlar pskr
tld. Bunun zerine Silistre kuatmasn da kaldrarak Eflk-Budan'a doru geri
ekildiler. Meterrnich, bir hayli perian bir ekilde yaplan bu geri ekilmeyi,
Napolyon'un Moskova dnne benzetmitir
38
. Gerekten o srada Avrupal gz
lemciler, Rus kuvveerinin hi iyi durumda olmadn grmler ve Trklerin bir
saldrya gemesi halinde Ruslarn fenersiz yakalanacaklarn sylemilerdir. Fakat
Osmanl Devleti bunu dnemedi
39
.
Metternich ise Trklerin Tuna Cephesi'ndeki baarl direnmelerinden o de
rece heyecana kaplmtr ki, Avrupa'da Ruslarn artk yenildii propagandasn
37
Karat, Osmanl Tarihi, Cilt V, s. 119.
38
Debidour, La Sainte-Alliance, p. 258.
39
Driault, Question d'Orient, p. 126.
19. YZYIL SYAS TARH 1789-1914 183
yaptrm ve devletleri Osmanl Devleti'nin yanna katlmak iin seferber etmek is
temi ise de, kimse klm bile kprdatmamtr
40
.
Mamafih, Ruslar 1829 ylnda kendilerini toparladlar ve Rus kuvvetleri
umnuyu aldktan sonra, 1829 Austosunda Balkan Dalar'n ap Edirne'ye girdi.
Bu tarihe kadar yaplan Osmanl-Rus savalarnda, Ruslarn Balkan dalarn a
mas ilk defa oluyordu.
Rus ordusunun Edirneye girip stanbula bu kadar yaklamas, Osmanl ba
kentinde ok byk bir tel ve heyecana sebep oldu. Halbuki Edirne'yi alm olan
Rus ordusunun bu srada kuvveti 15.000 e inmi bulunuyordu. Bu kadar kk bir
kuvvetin stanbul'a saldrmas delillik olurdu. Fakat stanbul'da bu durumu gre
cek hal yoktu. stanbul kadar, Diebitch de, bu kadar az kuvvetle Trk topranda
bulunmasndan o da telaland. Zira, gerideki ana kuvvetlerle ve deniz ile temas
kesilmiti. Onun iin, hemen Osmanl Devleti'ne bar teklif etti. Padiah II.
Mahmut bara oktan hazrd. Bu sebeple, Rusya'nn Prusya Kral III. Frederick
Wilhelm aracl yapt bar teklifini hemen kabul etti.
Rusya ile bar 14 Eyll 1829 da Edirne'de imzaland
41
. Osmanl Devleti Edirne
Bar ile, toprak bakmndan fazla kayba uramamtr. ar I. Nikola, Rus kuvvet
lerinin igal etmi olduu topraklar, "Osmanl Padiah'ha kar besledii samimi
dosuk hislerinin ifadesi olarak"
42
iade etmitir.
Edirne Bar 16 maddelik esas metin ile, Eflk ve Budan hakknda imzalanan
bir "Sened" den meydana gelir. Toprak hkmleri anahatlar ile yledir: Rusya,
Tuna Cephesinde elegeirdii btn topraklar Osmanl Devleti'ne terkederek
Rusya ile Osmanl Devleti arasnda snr, yine Prt olarak kalyordu. Kafkas
Cephesi'nde ise, Kars, Beyazd ve Erzurum'u yine Osmanl Devletine iade ediyor,
yalnz Anapa, Poti, Ahska, Ahilkelek gibi mstahkem mevkiler Rusya'ya terkedili-
yordu.
Antlama'nn 5 inci maddesi ile, Antlamaya bal Eflk ve Budan hakkndaki
Sened,
43
bu iki toprak ile ilgili hkmleri kapsamaktayd. Buna gre, Eflk ve
Budan'a daha nce tannm olan ayrcalklar teyid edilirken, Eflk ve Budan
beylerinin hayat boyu seilecekleri, belirli hallerin dnda, Rusya'nn onay olma
dan, bunlarn azledilemiyecekleri kabul ediliyordu. Ayrca, Eflk ve Budan'da
oturan Mslmanlar da 18 ay iinde buradan baka yerlere nakledileceklerdi ki,
bununla, Osmanl Devleti'nin fiil balants kesiliyor ve sadece egemenlik balan-
us kalyordu.
40
Debidour, ad geen eser, p. 258.
41
Edirne Bar'nn metni: Mecmua-i Muahedat, Cilt 4, s. 70-80; Erim, Ad geen eser, se. 279-286;
Noradounghian, Recueil d'Actes..., Tome II, p. 166-173.
42
Akdes Nimet Murat, Trkiye re Rusya, s. 57.
43
Sened'in metni : Mecmua-i Muahedat, Cilt 4, s. 83-87; Erim, ad geen eser, s. 290-292;
Noradounghian, Recueil dActes..., Tome II, p. 174-177.
184 FAHR ARMAOLU
Edirne Antlamas ile Rus ticaret gemilerine Karadeniz'de ve Osmanl limanla
rnda serbest caret hakk tannyordu ki, bunun da anlam, Rus caret gemileri
nin Boazlar'dan diledii gibi gemeleri demekti.
Nihayet, Edirne Bar, Yunan sorununu da ele alyordu. 10. maddesine gre,
Osmanl Devlen, 6 Temmuz 1827 de Rusya, ngiltere ve Fransa arasnda imzalanan
anlama ile, yine bu devlet arasnda yine Londra'da 22 Mart 1829 da imzalanan
Protokol' aynen kabul ediyordu. Yani Osmanl Devleti Yunanistan'n bamszl
n tanyordu.
Nihayet, Edirne Bar ile Osmanl Devleti Rusya'ya 137 milyon frank sava
tazminat demeyi de kabul etmitir.
Osmanl Devleti, Edirne Bar ile Rusya'ya ok fazla toprak vermemitir; ama
Eflk ve Budan topraklar ile balarn iyiyice zayflatarak bu iki topran elden
kmasna zemin hazrlamtr, ikinci olarak,Yunanistann bamszlnn tann
mas ile, bu topraklar kesin olarak elden gittii gibi, bamsz Yunanistan'n bun
dan sonra topraklarn, Osmanl Devleti aleyhine devaml olarak geniletmeye a
lmas, baka topraklarn da elden kmasn hazrlayacaktr.
Edirne Bar ile Prut snr olmakla beraber, Rusya Tuna nehrinin aznda baz
kk yerler almt. Rusya'nn Tunann azna gelip yerlemesi Avusturya'y hi
memnun etmemitir. Avusturya 1856 Paris Antlamas ile Rusya'y buradan uzakla
trmaya muvaffak olacaktr. Rusya'nn 1828 Trkmen ay antlamas ile Kafkaslara
iyiyce girmesi ve hemen arkasndan da 1829 Edirne Antlamas ile Osmanl
Devleti'nden baz mstahkem mevkileri ele geirmesi de, ngiltereyi endielen
dirdi. ngiltere, Rusya'nn Kafkaslar'dan daha gneye inerek Hindistan yolunu
tehdit etmesi ihtimalinden korkmaya balad.
7. YUNANSTAN'IN BAIMSIZLIINI KAZANMASI
Osmanl-Rus sava olurken, Yunanistan'daki gelimeler de devaml olarak
Osmanl Devletinin aleyhine cereyan etti. devlet, ngiltere, Rusya ve Fransa,
Yunan sorununun kaderini tamemen kendi ellerine aldlar. Daha ilgin gelime ise
imdi bu gelimeler iinde Fransa'nn ok aktif bir rol oynamasyd.
Navarin Olay'ndan sonra Mehmet Ali Paa Mora'daki Msr kuvvetlerini geri
ekmeye karar verdi. Fakat bunu yapmad. Fakat devlet, Londra'da 19 Temmuz
1829 de kabul ettikleri bir protokol ile, Fransa'nn Mora'ya byk bir kuvvet kar
masna karar verince, Msr kuvvetleri iin de geri ekilmekten baka ere kalmad.
19 Temmuz tarihli Protokol'de
44
, 6 Temmuz 1827 tarihli anlamann uygulanama-
ynn tek sebebi olarak, Mora'daki brahim Paa kuvvetleri gsteriliyor ve bu kuv
vetleri kuatma altna almak ve Mora'dan kmasn salamak zere, devlet
44
Protokoln metni: de Clercq, Recueil..., Tonme III, p. 495-498.
19. YZYIL SYAS TARH 1789-1914 185
adna Fransa'nn Mora'ya asker sevketmesine karar veriliyordu. brahim Paa
Mora'dan ekilir ekilmez, bu kuvvetler de geri ekilecekti.
devletin bu karar zerine, brahim Paa 3 Austos'ta Fransa ile bir anlama
yapp kuvvetlerini geri ekmeye balad ve bu operasyon Eyllde tamamland.
Msr kuvvetlerinin ekilmesi ve Fransz kuvvetlerinin gelmesi zerine, yunanl
lar hemen harekete getiler ve brahim Paa kuvvetlerinin eline geen yerleri geri
alarak, kontrolleri altndaki topraklar iyiyce genilettiler.
Msr kuvvetlerinin ekilmesi zerine de, yine devlet, ngiltere,Rusya ve
Fransa, 16 Kasm 1828 de Londra'da imzaladklar bir Protokol ile de, Mora yara-
madas ile kylarndaki adalar ve Cyclades (veya Kikladhes) adalarn devletin
garantisi alna koydular
45
. Ve bu kararlarn da Osmanl Devleti'ne bildirdiler
46
.
devlet bu adm da attktan sonra, 22 Mart 1829 da, Londra'da yeni bir
Protokol imza ettiler
47
, bu Protokol ile Yunanistan, Osmanl Devleti'ne bal
bamsz bir devlet haline getiriliyordu. Osmanl Devleti'ne ball ise ylda
deyecei 1.5 milyon kurutan ibaretti. Yunanistan bir Krallk olacak ve bana bir
"Hristiyan Prens getirilecekti. Fakat, bu Prens, ngiltere, Rusya ve Fransa hkm
darlk ailelerinden herhangi birine mensup olmayacak. Yunanistan'n kuzey snr
lar, Dou'da Volo Krfezi ile Batda Arta krfezi arasnda izilen bir izgi olu
yordu.
Bu Protokol imzaland zaman, bu snrlar ne Yunanllar, ne de Osmanl
Devleti kabul etti. Yunanllar,bu snrlarn tesbit ettii topraklar ok kk,
Osmanl Devleti de ok byk bulmutu.
Lkin Osmanl Devleti Edirne Bar ile bu Protokol aynen kabul etmek zo
runda kald. Bu durum zerine ngiltere, Rusya ve Fransa Londra'da 3 ubat 1830
da yeni bir Protokol imza ettiler
48
. Bu Protokol artk Yunanistan'n Osmanl
Devleti'ne ballndan sz etmeyip, dorudan doruya Yunanistan'n "bamszl
n" kabul ediyordu. Bunun dnda, Yunanistan'n 22 Mart 1829 Protokolndeki
snrlar imdi daha da darallyordu. Yunanistann kuzey snn, Volo-Arta izgisi
nin epey gneyine indirilerek, snr Lamia Krfezi- Sperchios-Aspropotama izgisi
oluyordu. Bunu zellikle ngiltere istemiti. ngiltere, kontrol alnda tuttuu Yedi
Ada'nn karsna, topraklan geni bir Yunanistan'n kmasn istememiti
49
.
Rusya da hemen hemen ayn dncedeydi. Rus Dileri Bakan Nesselrode,
Edirne Ba'ndan sonra, "Rusya Osmanl Devleti'ne son darbeyi vurabilirdi. Fakat,
45
Protokoln metni: de Clercq, Recueil..., Tonme III, p. 507-508.
46
Bildrimin metni : ayn eser, p. 508-509.
4
' 22 Mart 1829 Protoklnn metni : de Clercq, ayn eser, p. 533-537; Noradounghian, Recueil
d'Actes..., Tome II, p. 160-164.
48
Protokoln metni : de Clercq, ad geen eser, p. 557-560; Pierre Albin, Les Grands Traits
Politiques, p. 147-149.
49
Driault, Question d'Orient, p. 129.
186 FAHR ARMAOLU
ancak Rusya'nn korumas altnda yaayabilecek bir hale getirilmi bir Osman.
Devleti, Rusyann daha ok yararnadr" demi
50
, Osmanl mparatorluunun or
fazla paralanmasnn, Dou'da dengeyi bozacan sylemiti. Bu sebeple Rusv*
da, Yunanistan'n fazla bymesini istememiti.
Yine 3 ubat Protokol de, Yunan Krall iin 22 Mart 1829 Protokol'nn 1
esaslar kabul etti. Bu amala, yine 3 ubat 1830 gn imzalanan ikinci bir
Protokol ile, Yunan Krallna, Saxe-Cobourg ailesinden Prens Leopold'n getiril- j
meine karar verildi
51
. Bu karar ayn gn Prens Leopold'a bildirildi. Fakat Prens, li
ubatta verdii cevapta, Yunan Kralln kabul edebilmesi iin, Yunanistan'n ku- j
zey snrlarnn geniletilmesini ve baz adalarn da Yunanistana verilmesini ve \
Yunanistan'n d saldrlara kar garanti altna alnmasn istedi. Devletler bu i5-
tekleri kabul etmeyince, Leopold da Yunanistan Kralln reddetti
52
.
Bu srada Yunanistan', 1827 Nisanndan beri Capo d'Istria ynetiyor ve tan
bir diktatr olarak ynetiyordu. Bu sebepten ok dman kazanmt. Bu sebeple
1831 ylnda muhalifleri tarafndan hanerlenerek ldrld. Bu olaydan sonra
Yunanistan bir sre karklk iinde kald. Nihayet devlet, 13 ubat 1832 de
Londra'da imzaladklar yeni bir Protokol ile
53
, Yunanistan Krallna Bavyerea
Karal I. Louisnn olu Prens Otho (veya Otto)u getirdiler. Othon veya Otto,
1862 ylna kadar Yunan tahtnda kald ve bu tarihte kan bir ayaklanma sonucu.
tahtndan ayrld. Yunanllar, yerine, Danimarka Kral IX. Christian'n olu
Georgu'u, I. George ad ile tahta geirdiler. I. George'un hanedan;.
Yunanistan'daki 1967 Nisan darbesine kadar devam etmitir.
Dier taraftan, 21 Temmuz 1832 de Osmanl Devletile devlet arasnda imza
edilen stanbul Konvansiyonu ile
54
, Yunanistan'n kuzey snr tekrar Douda Vole
de Batda Arta izgisi oldu. Yalnz, yine ayn gn imzalanan bir protokol ile de"
Osmanl Devleti, Yunanistan'n kendi i gvenliinin gerektirdii kadar silhl kuv
vete sahip olmasn ve Osmanl Devleti'nin sava halinde olduu devletlerle ibirlii
yapmamasn istemi ise de, devleer, aralarnda yaptklar grmelerde, bu istek
leri Yunanistan'n bamszlna aykr grdklerinden reddetmilerdir
51
.
Bu ekilde Yunanistan bamszln kazanm oluyordu. Bamsz bir Yunar
Devleti'nin kuruluu Osmanl mparatorluunun dalmasnda bir balang nok
tas olmutur. nk trl milliyetlere bal topluluklardan kurulmu olan
50
Driault, ayn eser, p. 128.
Protokoln metni: de Clercq, ad geen eser, p. 560-561.

2
ayn eser, p. 562.
:

3
Protokoln metni: de Clercq, Recueil..., Tome IV, p. 169-170.
54
Konvansiyon'un metni : Noradounghian, Recueil d'Actes, Tome II, p. 207-211; de Clerc;
Recueil..., Tome IV, p. 182-186.
33
Protokoln metni: Noradounghian, p. 211-212; de Clercq, Tome IV, p. 186-187.
1,0
Bu konudaki Protokoln metni : Noradounghian, Tome II. p. 213-216; de Clercq, Tome IV.
189-191.
l
i
h

i
i
i
l

l
i
l

i
i
l
i

i
H
h
l
I
i
l
i
l
i
i
l
H
l
i
l
t
l
i
M
I
19. YZYIL SYAS TARH 1789-1914 187
Osmanl mparatorluu halk iin, Yunan Krall bundan byle bir rnek tekil
edecektir
57
.
Yunanllar da unu grmlerdir ki, devleer kendilerini kurtarm iseler, bu
istemiye istemiye ve aralarndaki kar atmalar sonucunda olmutur
58
.
KNC KISIM
CEZAYR'N FRANSA TARAFINDAN GAL
Yunan ayaklanmas, Osmanl Devleti'nin bana, pepee gelen bir ok gaileler
de kard. Yunanistan topraklarnn kaybnn dnda, 1829 Edirne Bar ile
Ruslara da toprak verip, ayrca Eflk ve Budan zerindeki kontrol tamamen za
yflad gibi, Fransa da 1830 ylnda, Kuzey Afrika'da bir Osmanl topra olan
Cezayir'i igal etd. Yine yunan ayaklanmasnn bir sonucu olarak, 1831 den itibaren
on vl srecek olan Mehmet Ali ayaklanmas ortaya kt ve bu ayaklanmann so
nunda da Msr ile olan balar hemen hemen kopma noktasna geldi.
1. CEZAYR'N DURUMU
Tarihlerimizde Cezayir-i garp veya daha sonraki ad ile Cezayir-i gaip oca ad
ile geen Cezayir, kuzey Afrika'ya egemen olan Ispanyollar'dan, Trk denizcileri
Oru ve Hzr Reis (Barbaros Hayretn Paa) kardeler tarafndan ele geirilmitir.
lk nce Oru Reis 1516 da Cezayir ehrini zapetmi ve bundan sonra Tlemse
ehrini de almak iin spanyollarla mcadele ederken 1518 de ehit olmutur.
Onun zerine Cezayir'in zaptna, kardei Hzr, Yani Barbaros Hayrettin devam
etmi ve spanyollarla mcadelesini tek bana yrtemiyeceini anlaynca,
Osmanl Devleti'ne bavurmu ve burasn 1520 de "Padiah'n lkesi" olarak iln
etmitir
5
'. Bununla beraber, Cezayir'in, Barbaros veya Osmanl Devleti'nin tam
kontrol altna girmesi ancak 1529 da mmkn olmutur. Kanuni Sultan
Sleyman Barbaros'u 1534 ylnda Cezayir Beylerbeyi tayin edince, Hzr Reis de
Barbaros Hayrettin Paa olmutur.
Barbaros, Akdenizdeki faaliyetlerine ve zellikle spanyol ve Venediklilerle
mcadelesine, lm tarihi olan 1546 ylna kadar devam etmi, 28 Eyll 1539 da,
Venedikli Amiral Andrea D o 17a komutasndaki mttefik donanmasn Preveze' de
hezimete uratmtr. Barbaros 1534 de de Tunus'u zaptetmitir. 1551 de
Trablusgarbn Turgut Reis tarafndan alnmasndan sonra, Cezayir, Tunus ve

7
Karal, Osmanl Tarihi, Cilt V, s. 121.
:

8
Diault, Question dOrient, p. 129.
Ercment Kuran, Cezayir'in Fransa Tarafndan gali Karsnda Osmanl Sivase, stanbul
niversitesi Yayn No. 731, 1957, s. 3.
188 FAHR ARMAOLU
Trablusgarb'a (bugnk Libya) Garp Ocaklar ad verilmitir. Ve bir tek Beylerbeyi
tarafndan ynetilmeye balanmtr.
Kapudan- Derya ve Cezayir Beylerbeyi Kl Ali Paanm 1587 de lmnden
sonra Osmanl Devleti Garp Ocaklar'n birbirinden ayrd ve her birine ayr bir
beylerbeyi tayin etti. Beylerbeyi yl iin grev yapacaklard. Osmanl Devleti
byle hareket etmekle, Kuzey Afrika'nn ynetiminin uzun zaman tek bir ahs
elinde kalmasn nleyerek, mparatorluun birliini gvenlik aluna almak iste
miti. Fakat aksi oldu ve Ocaklarn Osmanl Devletiyle balar giderek gevedi
60
.
Barbaros Cezayir'i 1520 de Osmanl Devletine balad zaman, Yavuz Sultan
Selim, kendisine yardm etmek zere bir ksm kuvvet gnderdii gibi, Cezayir'e
gnll gideceklere yenierilik imtiyazlarnn tannacan bildirince de, 4.000 kii
Cezayir'e gelip Yenieri oldular. Garp Ocaklan'nn birbirinden ayrlmasnan sonra,
Ocaklarn ynetimi bu yenierilerin eline geti ve 17. yzyln sonlarna doru
Ocaklar, "Day" denen bu yenieriler tarafndan ynetilmeye baland. Bu ise, bu
topraklarn Osmanl Devletiyle balarn daha da zayflat ve Daylar, Ocaklar
deta bamsz devlet gibi ynetmeye baladlar. O kadar ki, Daylar balangta
Osmanl Devleti'ne her yl belirli bir vergi gnderirken, zamanla bu vergi, arada s
rada gnderilen hediyelere dnt. 19. yzyl geldiinde Cezayir'in durumu by-
leydi.
Cezayir, Osmanl Devleti'nin Akdeniz'deki hkimiyeti bakmndan ve ayn za
manda Cebelttark Boaz'na yaknl sebebiyle stratejik bir konumda bulunu
yordu ve bu sebeple de Avrupa devletierinin de ilgi alanyd. Lkin, Cezayir
Daylarnn faaliyeti, Avrupa devletlerinin bu ilgisini daha da tahrik eder hale ge
tirdi. Cezayir Daylar zamanla o hale geldiler ki, Akdeniz'de ticaret yapan devletler
Daylara hara vermedike Akdenizde dolaamaz oldular. Hara vermeyen devletle
rin gemileri tutuklanp, tayfalar esir edilirdi. Bu esirleri, adam bana belirli bir
para almak suretiyle serbest brakrlard. Mesel 17. yzylda birara Cezayir'in
elinde tuttuu esir says 50 bine km. Tabi bu durum devletlerin ikyetlerini
de Osmanl Devletine yneltmesine sebep oluyordu. Devletler, Cezayir Daylar y
znden uradklar zararlar Osmanl Devleti'nden istemeye baladlar. Mesel
Edirne Bar ile Osmanl Devletinin deyecei sava tazminatnn iinde, Rus ge
milerine Daylarn verdii zararlarn dettirilmesi de vard
61
. Osmanl Devleti kuv
vetli olduu zamanlarda bu ikyetlere aldrmamt. Fakat ikyetler oalnca ve
tazminat istekleri artnca, Osmanl Devleti, Avrupa devletlerine, "Cezayirliler sava
ve bar yapmakta serbesttirler" deyip, sorumluluu zerinden atmak istedi. Ne var
ki, Osmanl Devleti'nin bu tutumu da devletlerin Cezayir'i bamsz olarak kabul
etmelerine ve dolaysiyle hareket serbestilerine sebep oldu. Bu gelime de Devlet'in
60
Kuran, ad geen eser, s. 5.
61
Ahmet kr Esmer, Siyas Tarih, s. 117.
19. YZYIL SYAS TARH 1789-1914 189
Cezayir ve genel olarak Garp Ocaklar ile balarnn hemen hemen yok olmas so
nucunu verdi.
2. FRANSA'NIN CEZAYR'LE OLAN BALARI
Avrupa devleeri iinde Cezayir ile en fazla ilgili bulunan devlet, coraf yakn
lk sebebiyle, Fransa olmutur. Fransann Cezayir ile olan ilgisi Barbaros Hayrettin
Paa'nn Cezayiri fethinden daha ncesine gider. Franszlar daha 15. yzyldan iti
baren Cezayir'le ticarete balamlard
02
. Kanun Sultan Sleyman zamannda
Fransa'nn Osmanl Devletiyle dosuu, Fransa'nn Cezayir'e olan ilgisini daha da
kolaylatrmr. Fransa, 1577 de Cezayir'e bir Konsolos tayin ettirmeye muvaffak
olduu gibi, ertesi yl da, vergi vermek artiyle, Cezayir kyalarnda mercan atlanma
hakkn elde etti ve ayn zamanda da Amaba (Bne) yaknlarnda, "bastion" adn
verdikleri ticaret merkezini kurdular. "Bastion" Cezayirden buday satn alp
Avrupa'ya ihra ediyordu
03
.
17. yzylda Fransa-Cezayir mnasebetleri bozlumaya balad. Aralarnda a
tmalar oldu. Fransz htilli ile birlikte, mnasebetler tekrar dzelmeye balad.
Napolyon'un Msr'a saldrs zerine Osmanl Devleti Fransa'ya sava anca,
Cezayir Daysnn da sava iln etmesini istediinde, Day, bunu istemiyerek yap
mak zorunda kalmtr
01
. Fakat, ngiltere'nin 1805 de Trafalgar'da ortak Fransz-
spanyol donanmasn perian edip, Akdeniz'deki stnln tartmasz hale
getirince, Cezayir Dayas da ngiltere'ye dayanma yoluna gitmitir. Bu sebepten,
Napolyon, Tilsit'den sonra Cezayiri igal ile, Akdeniz hkimiyetini ngilterenin
elinden almay dnm ise de, Avrupa gelimeleri buna imkn vermemitir"''.
Fakat Napolyon Savalar, Fransa'y Cezayirin igaline iten sebepleri de ortaya
kard.
3. CEZAYRN GAL
Fransa Kral XVIII. Louis 1824 ylnda lnce, yerine kardei Comte d'Artois,
X. Charles ad ile Kral olmutu. X.Charles, 6 yl sren hkmdarl srasnda l
kede gayet sk bir rejim uygulad. Hanrlanaca zere, Fransz htilli srasnda
Comte d'Artois, Avrupa devletlerini Fransa'nn stne kkrtmak iin ok aba
harcamt. Kendisi ar bir Kralc idi ve dolaysiyle liberal fikirlere de dmand.
Hkmdarl, liberallere kar a mcadele ile geti. Bunun dourduu ho
nutsuzluun etkilerini azaltmak iin de, halkn dikkatini hep d olaylara evirmey'e
alt. Cezayir'in Fransa tarafndan igali de, bir bakma byle oldu.
02
Esmer, Sras Tail, s. 117.
03
Kuran, ad geen eser, s. 9.
o1
Kuran, ayn eser, s. 10.
I>:>
Kuran, ayn eser, s. 10.
190 FAHR ARMAOGLU
Bu srada Cezayir ile Fransa arasnda bir takm anlamazlklar kt. Birinci an
lamazlk, 1826 ylnda patlak verdi. Cezayir Days Hseyin Paa, bu tarihte.
Franszlara verilen mercan av imtiyaznn vergisini ykseltti. Fransa bunu kabul
etmek istemedi ve Fransa-Cezayir mnasbetle i bozuldu.
Durum bu ekilde iken ikinci bir anlamazlk kt. htill savalar srasnda
Fransa, Cezayir'de yerlemi bulunan iki yahudi tccar vasatisiyle Cezayir'den bir
hayli buday ithal etmi ve bunun parasn dememiti. Bor 7 milyon Frank kadar
tutuyordu. Fransa bu borcu yahudi tccarlara demekte isteksizlik gsterdi.
Yahudiler de paralarn Fransa'dan alamaynca, aldklar budayn parasn da
Day'ya deyemediler. Nihayet Fransa borcu demeyi kabul etti; fakat Yaludilerin
de Fransa'ya bir ksm borlar olduunu ileri srerek, eksik dedi. Yahudiler dc
durumu Day'ya bildirince o da kplere bindi. denmeyen parann yaludilerin
deil, kendi paras olduunu bildirerek, bu sorunun zerine dt. Cezayir Days
zmirli Hseyin Paa, 29 Nizan 1837 gn Fransz Konsolusu Dval ile bu konuyu
grrken, konsolos'a Fransz Hkmetine mektup yazdn, fakat Fransa'nn bu
mektuba cevap vermediini ve sebebini sorunca, Konsolos da kstah bir ekilde.
"Fransa Kal ve cumhuru sana kt tahrir itmez ve mersul ktlarna dahi ka-
luk irsal itmez" dedi'
1
. Kibirli ve onurlu bir adam olan Hseyin Paa ayaa kalka
rak, elindeki yelpaze ile defa Konsolosun suratna vurdu. Esasen Cezayir'e gz
koymu bulunan Fransa, 1827 Hazirannda Cezayir nlerine bir donanma gnde
rip, Hseyin Paa'dan zr dilemesini istedi. Kibirli ve onurlu bir adam olan
Hseyin Paa da, zr dilemeyince, Cezayir ile Fransa arasnda bir sava durumu
ortaya k.
Fransa'nn Cezayir'e kar harekete gemesi, Osmanl Devleti'ni g durumda
yakalad. Zira Bbli yunan ayaklanmas ile uramaktayd. Olayn hemen arka
sndan 1827 Ekiminde devlet, Navarinde Osmanl-Msr donanmasn yakt.
Ksacas, Osmanl Devleti'nin bir ey yapacak hali yoktu. Fakat Fransa da bir ey ya
pamad. Bir defa, Fransa biraz sonra Mo a'ya 30 bin kiilik bir kuvvet gnderip, yu
nan ayaklanmasna destek olacakur.Ikincisi, Cezayir kylarna kan Fransz kuvvet
leri de bir trl ilerleleyemediler. Cezayir'i kydan albuka etmekten teye gide
mediler. nk Day Hseyin Paa direnmekteydi. Day ile beraber, Osmanl
Devleti de Fransa'nn diplomatik basklarna direniyordu.
Fransa, bir ara Osmanl Devleti'nin, Mora ayaklanmasnda olduu gibi
Mehmet Ali'den Cezayir'e kar yardm istemesi iin baskda bulunduysa da, Reis
l-Ktab (Dileri Bakan) Pertev Efendi, "Osmanl Devletine muti bulunan tebaa
zerine asker sevketmenin er'an caiz olmadn" bildirerek Fransa'nn isteini
reddetti
66 67
. Lkin, egemenliini btn Kuzey Afrika'ya yaymak isteyen Mehmet Ali
66
Kuran, ayn eser, s. 12.
67
Kuran, ad geen eser, s. 18.
19. YZYIL SYAS TARH 1789-1914
191
de, Fransann bu konudaki tasarlarna destek vermeye hazrd. Hatta, Avusturya
elisi de, Bbli'ye Fransa ile Mehmet Ali'nin anlatklar istihbaratn bildiri
yordu
1

8
. Osmanl Devleti'nin tutumu karsnda Mehmet Ali de harekete geemedi.
1829 ylnda Kral X. Charles, liberal fikirlerin hararetli bir dman olan
Polignac' Babakanla getirdi. Bu olay, liberal muhalefeti bsbtn kzdrd.
Polignac halkn dikkatini darya evirmek iin, d politikada bir takm faaliyet
lere giriti. nce, Rusya ile Osmanl Devletini paylamay amalayan bir anlama
yapmak istedi. Fakat, bu srada Rusya'nn Osmanl Devletiyle Edirne Bar'n imza
etmesi, tasary suya drd. Bunun zerine Polignac, Cezayir sorununu kesin
olarak zmeye karar verdi ve Franszlar 100 sava gemisi ve 500 tat gemisiyle, 12
Haziran 1830 gn 16.000 kiilik bir kuvveti Cezayir'e kardlar'. 5 Temmuzda
Cezayir teslim oldu ve Day Hseyin Paa ile Fransa arasnda 5 Temmuz 1830 da bir
konvansiyon imzaland
68 * 70
. Buna gre, Cezayir Franszlara teslim oluyordu. Cezayir
days da, ailesi ile birlikte, istedii yere gidebilecekti ve Cezayirde bulunduu s
rece de, gvenlii Fransz komutannn garantisi alunda olacaku. Fransa, Cezayir
Mslmanlarnn din ve ibadet hrriyetlerine sayg gsterecekti.
Bununla beraber, Fransa'nn Cezayir'i tamamen kontrol altna almas uzun
yllar srd. Bir defa, Osmanl Devleti, Cezayir zerindeki egemenlik haklarndan
kolay kolay vazgemedii gibi, Avrupa devletleri nezdindeki teebbslerini de yo-
unlaurd. Tabi bir sonu alamad.
Dier taraftan, Fransa'nn Cezayir'e girmesi zerine yerli kabileler, Hac
Abdlkadir"in etrafnda birleerek kendisini sultan iln ettiler. Abdlkadir
Fransay 1847 ylna kadar urard ve sonunda direnmeden vazgeti. Buna ra
men, Fransa'nn lkenin gney ksmlarna girebilmesi ancak 19. yzyln sonunda
mmkn olacakur.
4. CEZAYRN GAL VE DEVLETLERN TUTUMU
Cezayir'in elden gitmesi karsnda, Osmanl Devleti, Fransa'y protesto etmek
ten, igali tanmadn sylemekten ve dier devletlerin de bu konuda yardmn
salamak iin bir takm diplomatik abalar harcamaktan baka bir ey yapamad.
Zira, 1828-29 Osmanl-Rus savandan yeni kmt ve on yla yakn sren Yunan
ayaklanmas da Devleti iyiyce yormutu. Fransa'ya etkin bir ekilde kafa tutabilmesi
iin, her eyden nce kuvvetli bir donanmaya ihtiyac vard. Halbuki o da
Navarin'de yok edilmiti. Bu sebeple, Bbli'nin dier devletler nezdide giritii
diplomatik abalar sonu vermeyince, nihayet 1847 ylnda yaynlanan ilk Devlet
Salnamesi'nde, Osmanl eyaletlerini gsteren listeye, "Cezayir-i Garp" yazlmad ve
68
Kuran, ayn eser, s. 21.
Karal, Osmanl Tarihi, Cilt V, s. 124.
/0
Konvansivon'un metni: de Clercq, Recueil..., Tome III, p. 577-578.
192 FAHR ARMAOLU
bylece Padiah, bu lke zerindeki hukukundan feragat etmi oldu. Ayn yln so- g
nunda Emir Abdlkadir de Franszlara teslim oluyordu
71
.
Rusya'ya gelince: Fransa Babakan Polignac, Cezayir'in igalinden nce J
Rusya'y haberdar etmi ve Rusya bundan memnun olmutu. Zira, Fransa Cezayir i
almakla, Akdeniz'de ngilterenin karsnda kuvvedi bir durum elde etmi olacakt, jj
Rusya'nn dostu Fransann bu durumu, ngiltere'ye kar mcadelesinde Rusya'nn
da yararna olacak. Ne var ki, 1830 Temmuz htilli ile X. Charles ile Polignac'n J
da dmesi, Rusya'nn bu hesaplarnn gereklemesine imkn vermeyecektir.
3
Dier taraftan, Polignacn Cezayir'i Msr Valisi Mehmet Ali Paaya igal et-
tirme tasarsn Rusya ho karlamam ise de, Cezayir'in Osmanl
mparatorluu'ndan ilerde ele geirmeyi dnd Rumeli ve Anadolu toprakla
rndan ok uzak olmas dolaysyle, bu eyaleti Fransa'nn kendi kuvvetleriyle zap
tetmesinde Rusya bir tehlike grmemitir
72
.
Fransa'nn Ren boylarnda eskiden beri gz olduunu bilen ve bundan de
vaml huzursuzluk duyan Prusya, Fransa'nn Cezayir'i igal etmesinden memnun
oldu. Zira, bu suretle Cezayir'le uraan Fransa, hi deilse bir sre iin, Ren boy
larn dnmekten uzak kalacakt. Mamafih, 1830 Temmuz htilli ile X.
Charles'n dmesi, Prusyay daha da rahatlatt.
Avusturya'ya gelince: Metternih, Yunan ayaklanmasnda olduu gibi, Cezayir'in
Fransa tarafndan da igalinde, hi deilse politik bakmdan Osmanl Devleti'ne
yardmc olmaya alt. Rusya'nn Fransa ile yakn mnasebetler kurmas
Metternich'i hi memnun etmemiti. Fakat artk Metternich'in de Avrupadaki eski
etkinlii azalm, gerek Mdahale Sistemi, gerek Drtl ttifak artk oktan zl
mt. imdi Avusturya, btn dikkatini, Balkanlar'a sarkmak isteyen Rusya'ya e
virmi ve oradan gelecek tehlikeyi nlemenin arelerini aryordu.
Cezayir'i igal etmesi dolaysyle Fransa'ya yaplan en byk itiraz ngiltere'den
geldi. Zira Fransa, imdi, Bat Akdenizde ve Cebelttark'a yakn bir yerde kuvvetli
bir duruma gemi oluyordu. Bu ise, ngiltere'nin Akdeniz'deki stnlne glge
drecek nitelikte bir gelimeydi. Ne var ki, 1830 Temmuz htilli ile X.
Charles'n dmesi ve yerine Louis-Philippe'in gemesi zerine ngiltere itirazn
daha ileri gtrmedi. nk Louis-Philippe, denizar toprak peinde komann
aleyhindeydi ve ayrca, d politikada da ngiltere'ye dayanmak istiyordu. Kald ki,
Louis-Philippe, Fransa'nn Cezayir'den ekileceini de sylemiti. Lkin bu gerek
lemedi.
Bununla beraber, Osmanl Devleti, Cezayir'in kayb karsnda zellikle
ngiltere'den destek ummutu. Londra Elisi Namk Paa, Dileri Bakam
71
Kuran, ad geen eser, s. 60.
72
Kuran, ayn eser, s. 30.
19. YZYIL SYAS TARH 1789-1914 193
Palmerston ve sonra da Babakan Grey ile yapt grmelerde, Cezayir'in
Fransa'nn igalinden kurtarlmas hususunda ngiltere'nin Osmanl Devleti'ni des
teklemesini istemi, bundan baka, Cezayir hakknda ngiliz hkmene 2 Mart
1833 tarihli bir nota sunmutu. Namk Paa'nn bu talebine karlk ngiliz devlet
adamlar, Portekiz ve Belika meseleleri bertaraf olmadan, Cezayir'e dair Fransa
hkmetine hi bir sz syleyemeyecekleri cevabn vermiler ve bylece Osmanl
Devleti'ni batan savmlardr
73
.
NC KISIM
MEHMET AL AYAKLANMASI VE MISIR SORUNU
1831-1841
Osmanl mparatorluu, Yunan ayaklanmas ve Yunanllarn bamzlklarm
almasiyle, Balkanlar'daki topraklarndan bir ksmn kaybetmi oluyordu. Yunan
sorununun sona ermesinden bir yl bile gemeden, Kuzey Afrika'daki topraklarn
dan Cezayir'i kaybetti. Bu olaylar Osmanl Devleti'ni tabiatiyle ok sarst. Fakat
Cezayir'in kaybnn zerinden iki yl bile gemeden, bu sefer daha byk bir gaile
ile karlat. Bu da Msr Valisi Mehmet Ali Paa'nn Osmanl Devletine kar ayak
lanmasdr. Bu ayaklanma Devlet'i bir on yl daha uratrd. Lkin bundan da
nemlisi, Avrupa devlederinin kendi aralarndaki rekabet ve mcadeleler dolay-
syle bir "Avrupa sorunu" haline geldi. Yani, Osmanl Devle'nin bir valisinin ayak
lanmas, ksa zamanda bunun bir "Dou Sorunu" haline dnmesine sebep oldu.
nce unu belirtmek gerekir ki, Mehmet Ali Paa'nn ayaklanmas, zellikle
Avrupa devletinin, ngiltere, Rusya ve Fransa'nn mcadelesine konu olmutur.
Bu srada, ngiltere ile Rusya amandaki mcadele alanda cereyan etmek
teydi : Osmanl mparatorluu, Kafkaslar ve Asya.
Daha nce de belirttiimiz gibi, 1787-1792 Osmanl-Rus savandan itibaren
ngiltere, Osmanl Devleti'ne ynelen bir Rus tehlikesini grmeye balam ve
Rusya'nn Osmanl mparatorluu'nun ykarak Boazlar ele geirmesi ve
Akdeniz'e inmesi ngiltere'nin en byk endiesi olmaya balam. Zira, Akdeniz'e
sarkan bir Rusya, ngiltere'nin mparatorluk Yolu (Imperial Road) denen,
Hindistan'la olan balantsn kesebilirdi. Bu sebeple, Osmanl mparatorluu'nun
varl, Rusya'nn gneye inmesini engelleyici bir nitelik tayordu. Dolaysiyle,
Osmanl mparatorluun'un yklmasn nlemek ngiltere'nin karna oluyordu.
Keza, Rusya'nn 19. yzyln balarndan itibaren Kafkaslar'da genilemesi de
ngiltereyi korkutuyordu. Rusya'nn 1828 ubatnda ran ile Trkmen ay ant
lamasn imzalyarak, btn Kafkaslar kontrol altna almasnn, ngiltere'yi edi-
,3
Kuran, ad geen eser, s. 37-38.
194 FAHR ARMAOLU
elendirdiini daha nce belirtmitik. ngiltere'ye gre, Kafkaslar zerinden Basrz
Krfezi'ne kan Rusya, Hindistan yolunu yine kesebilirdi. Bundan dolav. 1
Rusya'nn Osmanl mparatorluu'nun dousunda genilemesini de ngiltere en-
die ile takip etmekteydi.
Nihayet Rusya'nn, yine bu sralarda, Asya'da topraklarn geniletmeye al
mas da, ngiltere iin ayr bir endie sebebi olmaktayd. nk Asya'da zellikle
gneye doru genileyen Rusya, Hindistan' kuzeyden tehdit edebilecek bir ko
numa gelebilirdi. Nitekim, 19. yzyln ikinci yarsnda bu tehlike ngiltere'nin kar
sna dikilecekir.
ngiltere ile Fransa arasndaki rekabet ve mcadeleye gelince: Bu mcadelenin
alan esas itibariyle Kuzey Afrika idi. Napolyon'un, Msr seferi ile balayan bu bl
gedeki ilgisi, daha o zamandan ngiltere'yi, aynen Rusya gibi endielendirmiti. Bir
halde ki, Rusya kuzeyden gneye Akdeniz'e inmeye alrken, Fransa da
Akdeniz'in gney kylar ile ilgilenmeye balamt. 1805 Ekimindeki Trafalgar za
ferinden beri, ngiltere kendisini Akdeniz'in tek hkimi olarak kabul ediyor ve
Akdeniz'deki bu stnln glgeleyecek her harekete ve teebbse tepki gste
riyordu.
Buna karlk Cezayir'in alnmasndan sonra, Fransa btn kuzey Afrika'ya gz
dikmiti. Bu srada, Fansa'nn Msr Valisi Mehmet Ali Paa ile de yakn mnasebet
ler kurmu olmas da gzden kamyordu. Hele, Cezayir'in igali iin Mehmet Ali'yi
kullanmak istemesi daha da ilgind. Biraz aada greceimiz gibi, Mehmet Ali
de, kuzey Afrika konusunda Fransa'dan aa kalmyordu ve bu da ikisi arasnda bir
yaknl daha da arttryordu. Btn bu gelimeleri ngiltere ho karlamyordu.
Her ne kadar Fransa ile ngiltere arasnda da bir yaknlk gzlenmekte idiyse de.
bu yaknlk grnte olmaktan teye gitmiyordu.
Prusya ise, bu sralarda Avusturya'nn izinden ayrlabilecek durumda deildir.
Avusturya'nn d politikasnda ise, bu srada iki esasl endie mevcuttur. Birincisi,
Avrupa'da, gittike younluunu artnran liberalizm ve onun arkasndan da milli
yetilik akmdr. kincisi ise, Rusya'nn Balkanlar'daki yaylma faaliyetleridir.
Birinci endie Avusturya'y Rusya'ya yaklatryordu; bu endie her iki devletin ortak
unsuruydu. Lkin, ikinci endie Avusturya'y Rusya'dan uzaklatryordu. Lkin bu
sralarda liberalizm tehlikesi Avusturya'y daha fazla korkuttuu iin, Avusturya bu
iki endienin sonularn uzlarmaya alan bir politika izlemekteydi.
Aada aklayacamz Mehmet Ali ayaklanmas veya sorununa veya Avrupa
tarihilerinin deyimi ile "Dou Sorunu" na (Question dOrient) bu unsurlar a
sndan bakmak gerekecektir.
1. MEHMET AL KMDR ?
Mehmet Ali Kavalada, Napolyon gibi 1769 ylnda domutur. Babas
Bekiba brahim Aann 17 ocuu olmu, fakat ilerinden bir tek Mehmet Ali
19. YZYIL SYASI TARH 1789-1914 195
yaamt. ok sevdii babasn erken yata kaybedince, amcas Tosun Aa kendi
sini korumas altna alm ise de, Tosun Aa'nn da, bir sebeple, idam edilmesi,
Mehmet Ali'yi kimsesiz brakm ve Mehmet Ali ok byk skntlar iinde kalm
tr. Bu skntlarn zdrab, Mehmet Ali'de, amcasn idam ettiren Osmanl
Devleti'ne kar bir kinin domasna sebep olmutur. Daha sonra Mehmet Ali,
Leon isimli bir fransz tccarnn yanna girmi ve ondan ok iyilik ve yardm gr
mtr. Leon, Mehmet Ali zerinde ok derin izler brakmtr. Mehmet Ali'nin
Fransa'ya ve Franszlara kar eilimi, bu dnemden balamtr
74
.
Mehmet Ali, zeki, kararl ve enerjik ve ocukluunda yaam olduu olaylarn
da etkisiyle, sert karakterli idi. ok cesurdu ve ayn zamanda kurnazd. Okur-yazar
olmamakla beraber, alkan ve becerikliydi. Okuma-yazmay 45 yandan sonra
rendii sylenir..
Mehmet Ali 18 yanda askerlik hizmetine girdi ve bu meslekte de hemen siv
rilmesini bildi. Napolyon'un 1798 de Msr' igali zerine, Osmanl Devleti buraya
bir ordu gnderdi ve bu orduya Kavala'dan da bir takm crei askerler (babozuk
askeri) de dahil edilmiti. Mehmet Ali, Kavala birliklerinin komutan yardmcs du
rumundayd ve Msr'a geldikten biraz sonra bu birliklerin komutan da oldu.
Mehmet Ali Msr'da Franszlarla arprken, iki ordu arasndaki fark yakn
dan grd iin, bir taraftan Avrupa'nn ilim ve tekniine byk ilgi gsterirken,
dier yandan da Osmanl imparatorluunun aczini de yakndan grmek imknn
elde etmidr. Bu izlenimleri, onda, Osmanl Devleti'ne olan ballk duygularnn
zayflamasna sebep olmutur
73
.
Mehmet Ali Msr'a geldiinde, Msr'n ynetimi ok ktyd. lkenin yne
timi fiilen Klemenler'in (Memlklar) elindeydi. Klemen beyleri, genellikle
stanbul'un emirlerine uymayarak, kendi istedikleri gibi lkeyi ynetmekteydiler.
Nayolyon'un Msr'daki muharebelerinde, Klemenler de arpm ve epey kayp
vermilerdi. Fakat yine de ynetimi ellerinde tutmaktaydlar. Bu sebeple,
Napolyon'dan sonra, Msr'n Hindistan yolu iin nemini gren ngiltere,
Klemenler'e dayanarak burasn ele geirmek istemiti. Mamafih, Klemen bey
leri de kendi aralarnda bir mcadele iindeydi. Ayrca, Msr'n yerli halk fellllar
da Klemenleri sevmezdi.
Mehmet Ali de Franszlara kar yaplan muharebelerde byk yararlklar gs
termi ve komuta mevkilerine kadar ykselmiti.
Napolyon Msr'dan ayrldktan sonra, Osmanl Devleti Msr'da disiplinli bir
ynetim kurmak istedi. Bunun iin de ilk nce Klemen beylerini ortadan kaldr
mak gerekiyordu. Bu amala, Bbl Hsrev Paa'y Msr'a Vali tayin etti. Fakat
/4
inasi Altunda, Kaalal Mehmet Ali Paa syan - Msr Meselesi, 1831-1841, I. Ksm, Ankara,
Trk Tarih Kurumu Yayn, 1945, s. 22. Bundan sonra bu eseri "Msr Meselesi" diye zikredeceiz.
7;1
inasi Altunda, Msr Meselesi, s. 24.
\ 196 FAHR ARMAOLU
Hsrev Paa duruma hkim olamadan, bir ayaklanma ku ve Hsrev Paa kamak
zorunda kald. Yerine Cezayirli Ali Paa tayin edildi. Fakat Klemen Beyleri Ali
Paa'y beenmediler ve baka Vali istediler. Onun zerine Hurit Paa Vali tayin
edidi. Hurit Paa Kahire'ye varr varmaz el alundan yaptrd incelemelerde, b
tn olaylarn Mehmet Ali tarafndan kkrtldn grd ve onu Msr'dan uzakla
trmak iin, Mehmet Ali'ye Cidde Valiliini saladysa da, Mehmet Ali Msrdan
kmaya yanamad. Ayrca, Mehmet Ali, Hurit Paaya kar da bir ayaklanma ter
tip etti. Bu durum karsnda Bbli, Msrda kuvvetli bir ynetimi Mehmet Ali'nin
kurabileceine inandndan, 1804 ylnda
70 * * * * * *
, yllk bir vergiden baka, Medineyi
ellerine geiren Vahhabiler'le (Suudi'ler) mcadele etmek ve kutsal yerleri bunla
rn elinden kurtarmak artiyle, Mehmet Ali'nin Valiliini onaylad
77
. Bylece
Mehmet Ali'nin hayat yepyeni bir dneme giriyordu.
Msr'a Vali olmak kolay, fakat Vali olarak i grmek gt
78
. Mehmet Ali de
iin kolay olmayacan hemen anlad ve nndeki en byk engelin de
Klemenler olduunu grd. 1811 de, bir oyuna getirip btn nemli Klemen
beylerini ldrtt. Bundan sonra Msr' tam bir dzen iine sokmaya muvaffak
oldu. Ynetimde disiplini salayan Mehmet Ali, bir ok kalknma hamlelerine gi
riti. Bir ok bayndrlk ileri yapt. Kuvvetli ve dzenli bir ordu kurdu. Kara ordu
sunun kurulmasnda zellikle Fransadan yararland. Sonradan Mslman olup
Sleyman Paa adn alan Albay Sve, Msr ondustnda nemli mevkilere kmtr.
Donanmas iin de Ingiltereden yararlanmtr.
Mehmet Ali, Nil nehrinin bereketini de iyi kulland. Ekonomik ve ticari alanda
her eyi kendi tekeli altna alarak, bir eit devlet sosyalizmi tesis etti. ngiltere
Dileri Bakan Palmersto, daha sonralar, biraz da abartmal olarak yle diye
cektir: "Mehmet Ali, Msr halkn, zengin ve fakir olmak zere iki snfa ayrmtr.
Zengin snf bizzat kendisidir; fakir snf ise Msr halkdr
m
. Fakat gerek udur ki,
Msr, Mehmet Ali'nin Ynetimi altnda, ekonomik bakmndan da kuvvetli bir du
ruma gelmitir.
Mehmet Ali Paa, Msr Valisi olarak, Osmanl Devleti'ne de, d galilelerinde
byk hizmetlerde bulundu. ngiliz donanmas, 1807 ubatnda stanbul nlerin
deki tehdit gsterilerinden bir sonu alamayp, oradan ayrlnca, Msr'a bir
karma yapmak istemise de, Mehmet Ali'nin kuvvetleri tarafndan geri pskr
tld. Bunun sonucu olarak, o tarihe kadar donanma tarafndan ynetilen Msrn
ky ksmlar da Mehmet Ali'nin ynetimine verildi
80
.
70
Prof. Karal, Osmanl Tarihi, Cilt V, s. 126 da bu tarihi 1804 olarak verirken, Altunda 1805
olarak vermektedir.
77
Altunda, ad geen eser, s. 24-25.
78
Karal, ad geen eser, s. 126.
70
Sir Charles Webster, The Foreign Policy of Palmerston, 1830-1841, London, G. Bell and Sons,
1951, Vol. l , p. 285.
80
Altunda, ad geen eser, s. 26.
19. YZYIL SYAS TARH 1789-1914 197
Mehmet Ali Paa, 1811 de Klemenlerin otoritesini krdktan sonra
Vahhabi'lere dnd. Vahhabi'lik 10. yzylda Medine'de ortaya km, fakat esas
itibariyle Necit Sultanlndaki Suudi'ler arasnda yaylmt. Vahhabiler, Riyad'
bakent yapp, Medine ve Yemen'e kadar kontrollarn yaymlard. Halbuki bura
lar Osmanl Devle'ne tbi idi. Bu sebeple Mehmet Ali, 1811 de Vahhabi'lere kar
da harekete ged. Oullar Tosun ve brahim Paalar Vahhabi'leri kontrol alna
almak iin ok uratlar. Nihayet brahim Paa 1819 ylnda btn Necit
Sultanl'n igal ederek, Necit Sultan Abdullah' esir ederek stanbul'a gnderdi.
Dier Vahhabi liderlerini de Msr'a getirdi. Abdullah stanbul'da idam edildi.
Hicaz' Vahhabi'lerden kurtarmakla Mehmet Ali btn slm leminde byk
hret sahibi oldu. Etkinlii btn Arabistan katasna yayld. nk Hicaz'n y
netimi de brahim Paa'nn eline gemiti
81
.
Daha nce de belirttiimiz gibi, Mehmet Ali'nin Osmanl Devleti'ne en byk
yardm Yunan ayaklanmasnda olmu ve brahim Paa kuvvetleri, byk bir do
nanma ile Mora'ya kararak, yunan silerini bir hayli temizlemiti. Hatta Mehmet
Ali bu srada stanbul'a zahire bile gndermiti. Padiah II. Mahmud, bu yardm
lardan ok memnun olarak, Mehmet Ali'ye phe ile bakmasna ramen, "Aferin
gzel gayret ve ikdam etmi ve dahi etmee izhar- hahe ediyor. Hak Tala berhu
dar eyleye" demitir
82
. Lkin, II., Mahmud ile Mehmet Ali'nin aras alp, Msr
Valisi'nin isyan etmesi de, bu yardm sorunundan doacakur. Mamafih, Mehmet
Ali'nin zellikle Vahhabi isyanndan sonra bu derece kuvvetlenmesi, Bbli'yi kor
kutmaya balad gibi, Padiah'n etrafndakilerin de Mehmet Aliye kar duyduk
lar kskanln da, ikisinin arasnn almasnda byk rol oldu.
2. MEHMET AL AYAKLANIYOR
Mehmet Ali'nin ayaklanmas, Suriye yznden olmutur. Mehmet Ali Paa,
Yunan ayaklanmasna yardma davet edilirken, kendisine Girid ve Suriye valilikleri
de vaadedilmiti. Fakat devletlerin Yunan ayaklanmasna mdahale etmeleri ve
Navarin'de Osmanl-Msr donanmasn yakmalar zerine, Mehmet Ali'nin yardm
lar istenen sonucu vermedii gibi, Navarin olay zerine, brahim Paa da mtte
fiklerle anlap, kuvveerini Mora'dan ekmiti. Padiah'n iznini almadan ve ona
danmadan Msr kuvvetlerinin Mora'dan ekilmesi, Padiah ok kzdrmt.
stelik, 1828-29 Osmanl-Rus savanda da Mehmet Ali Osmanl Devle'ne hi yar
dm etmedi. Zaten Valisine phe ile bakan Padiah' bu durum bsbtn kzdrd.
Rusya karsndaki yenilginin sulusu olarak Mehmet Ali'yi grd. stelik, Mehmet
Ali bu sava srasnda, olu brahim Paa iin Rumeli ve kendisi iinde Anadolu
Seraskerliini istemi
83
. Yani Anadolu ve Rumeli'deki asker kmvetlerin komutan-
81
Altuda, ad geen eser, s. 28.
82
Altuda ayn eser, s. 28.
83
Karal, Osmanl Tarihi, CiltV, s. 128.
198 FAHR ARMAOLU
ln istiyordu. Tabi istei yerine getirilmedi. te bu atmosfer iindedir ki, Edirne
Bar'ndan sonra, Mehmet Ali'nin, kendisine vaad edilen, Girit, Trablus-am ve
Suriye valiliklerini istemesi barda taran damla oldu. Esasna baklrsa, Mehmet
Ali Yunan ayaklanmasnda Osmanl Devleti'ne yardm ederken, Girit yerine Suriye
Valiliini istemi, fakat Bbli buna raz olmamt. Mehmet Ali'nin Suriyeyi elde
etme dncesi Valiliinin ilk yllarna kadar gider. Osmanl Devleti de Yunan
ayaklanmas srasnda bu noktay tesbit etmiti.
Bu sebeple Mehmet Ali'nin bu istekleri de reddedildi. Ayrca, Bbli bu sefer
Mehmet Ali'den kurtulmaya karar verdi. Kendisine sadece Girit Valilii verildikten
sonra, "derm-i Msrda bir ihtill peydasile hakkndan gelinmek'
4
zere bir takm
tertipler hazrlad. Yani Msr'da bir ayaklanma karlarak Mehmet Ali drle
cekti. Fakat, Mehmet Ali stanbuldaki casuslar vastasiyle bu komployu rendi ve
harekete gemeye karar verdi. Suriye'yi kendi gc ile alacakt. stanbul'un hare
kete gemesi iin zaman brakmak istemedi.
Harekete gemek iin zaten bahanesi de vard. Mehmet Ali Msr' ok sert bir
ekilde ynetiyordu. Msr halk, fellhlar, ar vergilerden ve genlerin geliigzel
askere alnmalarndan ok ikyetiydi. Bu sebeple, 6.000 kadar Msrl lkeden
kap Suriye'ye sndlar. Bunlar Akk'da toplanmlard. Mehmet Ali, Akk Valisi
Cezzarzade Abdullah Paa'dan bunlar iadesini istedi. Paa da bunlar iade etmedi.
Ayrca bu srada Abdullah Paa ile Mehmet Ali arasnda bir takm alacak-verecek
anlamazlklar da vard. Btn bunlardan yararlanan Mehmet Ali'nin manen olu
brahim Paa komutasndaki 24.000 kiilik bir Msr kuvveti 1 Kasm 1831 den iti
baren Suriye topraklarna girmeye balad.
unu da belirtelim ki, bu srada Suriye'nin de ii karmakanktr.Mehmet Ali
bir bakma bundan yararlanyordu. Suriye'nin her tarafnda ayaklanmalar vard.
Suriyeliler Mehmet Ali'den medet umuyorlard. Mehmet Ali de propagada yoluyla
Suriyelilere ok ey vaadediyordu. Bu srada, Suriye ileri gelenlerindenbi i, "Bize
gelecek Ftih, hangi taraftan gelirse gelsin, byk bir se\ile karlanacaktr" di
yordu
83
.
brahim Paa'nn Msr kuvveeri, Gazze, Kuds ve Yafa'y aldktan sonra, 27
Mays 1832 de Akk'y drd. Bbli, Mehmet Ali'den kuvvetlerini geri ekme
sini istediyse de, Mehmet Ali kendisine Suriye Valiliinin verilmesinde srar etti.
Bunun zerine II. Mahmud bir fermanla, Mehmet Ali'yi "si" iln etti. Bu suretle
zarlar atlm oluyordu.
brahim Paa Suriye'deki ilerlemesine devam etti. 14 Haziranda am, Temmuz
balarnda da Halep, Humus ve Hama Msr kuvveeri tarafndan igal edildi. Bu
<s
* Altunda, Msr Meselesi, s. 33.
80
ayn eser, s. 39.
19. YZYIL SYAS TARH 1789-1914 199
srada, Osmanl Devleti, ayn zamanda Msr Valisi tayin ettii Aa Hseyin Paa
komutasndaki bir orduyu brahim Paa zerine yollamt. Osmanl kuvvetleri ile
Msr kuvvetleri arasndaki ilk muharebe, 29 Temmuz 1832 de, Antakya ile
skenderun arasndaki Beyiada. (Belen) cereyan etti. Sonu Osmanl kuvvetleri
iin byk hezimet oldu. Ordunun byk ksm ezildi. Artk Suriye tamamen
Mehmet Ali kuvvederinin elindeydi ve Anadolu yolu Mehmet Aliye almt.
Beylan zarferinden sonra Mehmet Ali Paa, tekrar II. Mahmud'a haber gn
derip, kendisine Suriye Valilili verildii takdirde askerini geri ekeceini bildirdi.
II. Mahmut bu teklifi de reddettii gibi, brahim Paa zerine ikinci bir ordu gn
derdi.Bu srada brahim Paa Konya'ya gelmi bulunuyordu. Yeni ordunun komu
tan Reit Mehmet Paa, k mevsiminin gelmi olmas dolaysyle muharebeyi ilk
bahara brakmak niyetindeydi. Fakat Padiah II. Mahmud, Beylan yenilgisinin izle
rini bir an nce silmek iin, hemen saldrya geilmesini istedi. Reit Mehmet Paa,
elindeki dzensiz kuvvetlerle, resiz, brahim Paa'nn Avrupa apndaki kuvvetle
rine saldrmak zorunda kald. brahim Paa kuvvetlerinin banda Sleyman Paa
(Albay Sve) bulunuyordu. 21 Aralk 1832 gn yaplan Konya muharebesi
Osmanl kuvvetleri iin ikinci bir hezimet oldu. 30.000 asker ld ve Reit Mehmet
Paa da esir dt.
Konya muharebesinden sonra, brahim Paa kuvvetlerine imdi stanbul yolu
alm bulunuyordu. Lkin, Msr kuvvetlerinin bu hzl baarlar ve Osmanl
Devleti'nin aczi Avrupa devletlerini harekete geirdi ve Msr meselesi bir Avrupa
meselesi, Avrupa diplomasisi iin yeni bir "Dou sorunu" halini ald. nk,
brahim Paa, Konya zaferinden sonra Adana, Urfa ve Mara taraflarm da ele ge
irdii gibi, nc kuvvetleri Bursa'ya kadar gelmilerdi. Yani Osmanl Devleti'nin
yklmas sz konusuydu.
Burada bir noktaya da deinmek gerekiyor. Baz kaynaklara gre, Mehmet
Ali'nin btn amac Osmanl Devleti'ni ykmak ve onun yerine gemek, yani
Osmanl Devleti'nin bana gemekti. Mesel, ngiltere'nin Msr'daki bakonsolusu
Baker, 1832 yl banda Londra'ya gnderdii bir raporunda, Mehmet Ali'nin
Padiah devirmekten baka bir amac olmadn yazarken, 1832 Austosundaki
bir raporunda da "Mehmet Ali, imdiye kadar niha gayesini ksmen gizledii y
zndeki peeyi bsbtn att ve amacnn Sultan Mahmud'u tahtndan indirip,
onun yerine olunu geirmek istediini aka iln etmitir" diyordu
86
.
Buna karlk, Prof. Karal da, Mehmet Ali'nin baz szlerini zikrederek, byle
bir niyeti olmadn sylemektedir. Mesel Mehmet Ali, bir defasnda, bir ngiliz
diplomana yle demitir: "Osmanl mparatorluu'nun paralanmasndan benim
iin doacak sorumluluu biliyor musunuz? Mslmanlar nefretle benden uzakla-
8
8
" Sir Charles Webster, The Foreign Policy of Palmerston, Vol. 1, p. 278. Bundan sonra bu eseri
"Webster, Palmerston " eklinde zikredeceiz.
200 FAHR ARMAOLU
acaklardr. lk uzaklaanlardan biri de iki olum olacaktr". 1833 de de
skenderiye'deki AvrupalIlara unlar sylemitir: "Padiahn hizmetkr olarak
kalmak isyorum, brahim, eer Boaziine varmaya muvaffak olursa, Padiahn
ayaklarna kapanarak affn ve Msr'a dnmek iin msaadesini dileyecektir."
Mamafih, Prof. Karal da, Mehmet Ali'nin II. Mahmud'u devirip, Pdiahln iln
etmek istediine dair tarih kaytlar olduunu da belirtmektedir
87
.
Dier taraftan, Mehmet Ali'nin kurnazln gznne alarak, yukardaki sz
leri, Avrupa devlederinin ie mdahalesinden ve Osmanl Devleti'ne olan ilgilerini
ortaya koymasndan sonra sylediine de dikkati ekelim.
3. AVRUPA DEVLETLERNN TEPKLER - KTAHYA ANLAMASI
Mehmet Ali'nin ayaklanarak Osmanl Devletine kar harekete gemesi, tabi-
atiyle Avrupa devlederini de harekedendirdi. nk, bir defa, Msr, ngiltere ve
Fransa'nn en yakn ilgi alanyd. Osmanl mparatorluu ise, ngiltere ile
Rusya'nn zerinde mcadele ettikleri bir blgeydi. Varl veya yklmas her iki
sini de ilgilendiriyordu. Hatta, Rusya ile aUma iinde bulunan Avusturya iin de
Msr sorunu, Osmanl mparatorluu dolaysiyle, kendisini yakndan ilgilendiren
bir konuydu.
Tabiatiyle, bu devletlerin Msr meselesine kar duyduklar bu kar ilikisi sa
dece, stratejik bir toprak olarak Msr'dan ileri gelmiyordu. Burada en nemli bir
faktr de Mehmet Ali'nin "gc" idi. Devletler, Mehmet Ali'nin, askeri gcn
Mora'da grmlerdi. Msr ordusu zamann en ada bir asker gc idi. Keza
donanmas da yle. Bu sebeptendir ki, Navarin'de Msr donanmasn yaktklar
gibi, brahim Paa'nn Mora'dan ekilmesini salayarak, Yunan sorununu kendi
kontrollar aluna alabildiler. Yoksa Navarin olmasayd, Yunan ayaklanmas baarya
ulaamyaca gibi, belki de devleder Msr ile sava yapmak zorunda kalacaklard.
te bu Msr ve Mehmet Ali, imdi Anadolu'ya girmi ve stanbul'a giden yollar
onun nnde almaya balamt. Ksacas, sorun bir Mehmet Ali sorunu deil,
Osmanl Devleti'nin yklmas ve bundan doacak eitli ve kritik sorunlard.
Devlederin byk bir tel ile Msr sorununa el atmalarnn bir sebebi de buydu.
e pek fazla karmayan Prusya hari tutulursa, dier drt byk devletin
Msr meselesindeki tutumlar ve izledikleri politikalar birbirinden farkl olmutur.
Yani Avrupa diphomasisi, Mehmet Ali meselesinde ortak bir cephe kuramamur.
Avrupa devletleri iinde Mehmet Ali'yi en fazla destekleyen Fransa idi.
Mehmet Ali, Msr'da yapt kalknma hamlelerinde ve zellikle Msr Ordusu'nun
kurulup gelitirilmesinde Fransa'dan ok yardm grmt. Fransa ile Mehmet Ali
arasndaki mnasebetier ok dostane idi. Fransa Cezayir'i aldktan sonra, btn
87
Karal, ad geen eser, s. 130.
19. YZYIL SYAS TARH 1789-1914 201
kuzey Afrika'ya girmek istiyor ve bunun iin de Mehmet Ali'den yararlanmay d
nyordu. Kald ki, Msr, Napolyon'dan beri Fransa iin tabi bir ilgi alan haline
gelmiti. Bu sebeple, Fransz halk, Yunan silerini alklad gibi, Devletine ba-
kaldrm Msr Valisi'ni de yle alklyordu. Mehmet Ali Fransz kamu oyunda son
derece popler bir hale gelmiti. Parlmento, basn ve kamu oyu, Mehmet Ali'nin
yalnz braklmas halinde, Temmuz Hkmeti'ni hi affetmeyeceklerdi
88
. Bununla
beraber, yeni Kral Louis-Philippe, ngiltere ile beraber giden bir politika izlediin
den, bu devlede arasnn almasn istemiyordu. Lkin, Fransa'da kamu oyunun
bu durumu karsnda, Osmanl Devleti'nin Fransa'dan yardm istiyemiyecei
akt. Ayrca, Cezayir'in igalinden sonra da iki devlet arasndaki mnasebetler so
umutu. Fakat, Rusya'nn ie karmas, Mehmet Ali'yi destekleyen Fransa'y zor
duruma sokacaktr.
Prusya'nn durumunu daha nce belirtmitik. Prusya, Avusturya'y izlemekten
baka bir ey yapmyordu. Avusturya'ya gelince, Rusya'nn Balkanlar'a yaylmas ih
timali Avsturya'y korkutmakta idiyse de, 1830 htillleri Metternich'i ok daha
fazla korkutmu ve Avusturya'nn Rusya'ya yanamasna sebep olmutu. Bu du
rumda Osmanl Devleti Avusturya'dan da medet umamazd. Metternich, bu se
beple, Mehmet Ali krizi srasnda ikili oynayacaktr. Osmanl Devletini destekler
grnp, Rusya ile birlikte hareket etmeye alacaktr.
Osmanl Devletine kar izledii genel politikas dolaysiyle, ve dier devlet
lerle olan kar atmalar da gznne alnnca, Osmanl Devleti'nin, Mehmet
Ali'nin Anadolu'ya girip stanbul yolunu tutmas karsnda, yardmna gvenebile
cei tek devlet ngiltere'ydi. Mehmet Ali kuvvetlerinin daha Beyln muharemesini
kazanmas zerine, Osmanl Devleti, ngiltere'den yardm istemek zere harekete
geti ve 1832 Kasamnda Namk Paa zel eli olarak Londra'ya doru yola ka
rld. Kendisine verilen talimat, ngiltere'den 15 para sava gemisi istemesi ve
ngiltere buna raz olmaz ise, hi deilse, ngiltere'den aylkl subay, topu ve deniz
eri temin edilmesiydi
89
. Ayrca, ngiltere Kral'na hitaben II. Mahmud'un bir mek
tubu da kendisine verilmiti.
Namk Paa ayrca, Londra'ya giderken, nce Viyana'ya ve sonra da Paris'e u
rayarak, onlarn da desteklerini almak istedi. Metternich, Avusturya'nn, Mehmet
Ali'ye bir si gz ile bakmakta olduunu sylemekle beraber, donanmas olmad
iin Osmanl Devletine yardm edemiyeceini
90
, Padiah asker gcne gvenemi-
yorsa, Mehmet Ali'ye Suriye'yi verip onunla anlamak suretiyle mparatorluun
varln korumas gerektiini syledi
91
.
88
Debidour, La Sainte-Alliance, p. 320.
89
Dr. Cemal Tukin, Osmanl mparatorluu Deminde Boazlar Meselesi, stanbul niversitesi
Edebiyat Fakltesi Yayn, 1947, s. 138-139 (Bundan sonra bu eseri Boazlar meselesi diye zikredeceiz) ;
Altunda, Msr Meselesi, . 87-88.
90
Tukin, ad geen eser, s. 139.
91
Altunda, Msr meselesi, s. 89.
202 FAHR ARMAOLU
Namk Paa'nn Fransa'da gerek Kral, gerek Dileri Bakan ile.yapt gr
melerden edindii izlenim ise, "Fransa'ya bel balamak, Osmanl mparatorluu
iin zararl olacaktr" eklinde olmutur'
12
.
Namk Paa'nn asl nemli olan Londra misyonu'na gelince: Namk Paa,
ngiltere Kral tarafndan gn sre ile Windsor atosu'nda misafir edilmesine,
Kral ile beraber at gezintileri yapmasna, Kraln Padiaha 20 top hediye etmesine,
Kraln, Fransa'nn Mehmet Ali'nin "fesadna" ortak olduunu ve ngiltere'nin
"Hind lkesi"ne yol bulmak iin trl trl desiselere mraccat eden Rusya'nn,
Osmanl mparatorluu'na olduu gibi ngiltere'ye de tabi bir dman olduunu
sylemesine
52 * 54 * * *
ramen, Namk Paa ngiltere'den eli bo dnd. Babakan Grey ve
Dileri Bakan Palmerston ile eitli grmelerine ramen, ngiltereyi, hi de
ilse 8 paralk bir donanma gndermesine dahi raz edemedi
5
". ngiliz Hkmeti
bu "hareketsizlik" iin eitli sebepler ileri srmtr. Bir defa, bu srada
ngiltere'nin banda Belika ve Portekiz sorunlar vardr. Yaknda genel seimler
olacaktr ve kamu oyu Osmanl Devletiyle ilgilenmemektedir. Keza Muhalefet de
ngiltere'nin Mehmet Ali sorununa bulamasnn karsndadr. Keza, kabine'nin
ounluu da ayn fikirdedir. Hatta baz bakanlar, Osmanl mparatorluu'nun ar
tk sonunun geldiini ve onun yerine kmvetli bir Mehmet Ali'nin gemesinin daha
iyi olacan dnmekyediler. Buna karlk, Kral, Babakan Grey ve Dileri
Bakan Plamerston, Osmanl Devleti'ni, Rusya'nn kucana atamamak iin, onun
yardmna gidilmesi taraftarydlar. Bundan dolay Palmerston, alt yl sonra,
ngiltere'nin bu tutumunu, "ngiliz hkmeti'nin korkun hatas"diye nitelerken'"
1
,
1840 da da yle yazacakr: "Sultann istedii yardm ve korumay reddetmekle,
Lord Grey Kabinesi'nin, d politikada iledii hata o kada- byktr ki, ngiltere
tarihinin hi bir dneminde hi bir Ingiliz kabinesi byle bir hata ilememitir"
1
'.
ngiltere'nin yardm Osmanl Devleti'nin en byk ve son midi di. Fakat bu
midin snmesi, bu Devleti Rusya'nn kucana att. Fransa, Avusturya ve
ngiltere'nin Msr meselesinde takndklar tavr, Rusya'ya tek bana Msr mesele
sine karmas iin imknlar yarat
58
.
Edirne Bar'nn yapld sralarda, ar I. Nikola'nn emriyle, Osmanl
Devleti'ne kar izlenecek yeni bir politikay tesbit etmek zere, eski stanbul elisi
Koubey ile Dileri Bakan Nesselrode'un da dahil olduu bir heyet, gnlerce s
ren tartmalardan sonra, u esaslar tesbit etmiti: Bundan byle, Rusya, Osmanl
mparatorluu'nun "btnln" koruma ve savunma ilkesini benimsemelidir.
52
Altunda, ayn eser, s. 94.
5
-
4
ayn eser, s. 95.
54
ayn eser, 94.
5a
Bu konuda bak.: Webster, Palmeston, Vol. 1, p. 278-283.
5,1
ayn eser, p. 283.

1
ayn eser, p. 284.
58
Karal, Osmanl Tarihi, CiltV, 133.
19. YZYIL SYAS TARH 1789-1914 203
Bu politikfi ile Osmanl Devleti Rusya'nn "korumas" (Protection) altna sokulma
ldr. Bu dzen bozulacak olursa, Rusya hemen mdahale etmeliydi. Yani her eye
ramen, Osmanl mparatorluu yklacak olursa, Rusya iin de mdahale zorunlu
luu domu olacakt. Zira, Osmanl imparatorluunun dalmas halinde,
Avusturya'nn Tuna zerinden Balkanlar'a ve hatta Karadeniz'e sarkmas, ngiliz ve
Fransz donanmalarnn da Karadeniz'e girmesinden korkulmaktayd. Dolaysiyle,
Rusya'nn karlar gerei, stanbul ve Boazlarn zayf bir Osmanl Devleti'nin
elinde bulunmas, Boazlar'da ve stanbul'da Rusya'nn karsna kuvvetli devletle
rin kmasna tercih edilecekti. te bu politika ilkeleri dolaysiyle, ar I. Nikola,
kendisinin, Osmanl Padiahnn "en samimi dostu" olduunu iddia etmeye bala-
mt
00
.
te, Mehmet Ali kuvvetlerinin pepee kazand muharebeleri ve Konya'ya
kadar gelmi olmasn, Rusya bu yeni politika ilkeleri asndan deerlendirdi.
Mehmet Ali bu ii sonuna kadar gtrr de baarl olursa, o zaman Osmanl
Devleti yklacak ve zayf bir Osmanl Devleti'nin yerine, Mehmet Ali'nin kuraca
kuvvetli bir devlet geecektir. Ayn zamanda, Boazlar'da, Fransa Rusya'dan ok
daha kuvvetli ve stn bir duruma geecektir. O halde bunu nlemek gerekirdi.
Rusya bu kararn yrtmek iin iki koldan yrd. Biri, Mehmet Ali zerinde
bask yapmak, dieri de Osmanl Devleti'ne dorudan asker yardmda bulunmak.
Konya yenilgisinden birka gn nce, Rus elisi Boutenev Bbali'ye gelerek,
silerin ilerlemesinin dourabilecei tehlikelerden dolay, ar'n mkl durumda
bulunan Sultana "samimi dostluunun kesin bir delilini sunmakla haz duyacan"
bildirerek, Padiah arzu ettii takdirde, 5 byk sava gemisi ile 4 firkateynden iba
ret olan 9 paralk bir Rus filosunun, Sivastopol'dan stanbul'a harekete hazr ol
duunu syledi
100
. Osmanl Devleti bu teklif karsnda tereddt geirmekle bera
ber, hemen olumlu veya olumsuz bir cevap vermedi.
Dier taraftan Rusya, Mehmet Ali'ye bask yaparak Osmanl Devletiyle uzla
masn salamak zere, 1833 Ocak aynda, General Muraviyefi skenderiye'ye yol
lad. Rusya'nn gr, Mehmet Ali'nin, Msr Valiliinden baka Akk Valilii ile
yetinmesiydi. Halbuki Mehmet Ali, Adana'y da istiyordu. Yani btn Suriye ve
Adana.
Rusya'nn Mehmet Ali'nin karsna kmas Fransa')! tellandrd. Fransa ise,
Mehmet Ali'ye Suriye Valiliinin de verilmesinde srarlyd. Fransa, Rusya'nn kar
sna yalnz kmamak iin ngiltere'ye, beraber araclk yapmay teklif ettiyse de,
ngiltere yine kmldamad. Lkin ne Fransa'nn ve ne de Rusya'nn araclk teeb
bsleri Mehmet Ali'yi bir uzlamaya getiremedi.
00
Kurat, Trkiye re Rusya, s. 58.
100
Tukin, Boazlar Meselesi, s. 144-145.
19. YZYIL SYAS TARH 1789-1914 203
Bu politika ile Osmanl Devleti Rusya'nn "korumas" (Protection) altna sokulma
ldr. Bu zen bozulacak olursa, Rusya hemen mdahale etmeliydi. Yani her eye
ramen, Osmanl mparatorluu yklacak olursa, Rusya iin de mdahale zorunlu
luu domu olacakt. Zira, Osmanl mparatorluunun dalmas halinde,
Avusturya'nn Tuna zerinden Balkanlar'a ve hatta Karadenize sarkmas, ngiliz ve
Fransz donanmalarnn da Karadeniz'e girmesinden korkulmaktayd. Dolaysiyle,
Rusya'nn karlar gerei, stanbul ve Boazlarn zayf bir Osmanl Devleti'nin
elinde bulunmas, Boazlar'da ve stanbul'da Rusya'nn karsna kuvvei devletle
rin kmasna tercih edilecekti. te bu politika ilkeleri dolaysiyle, ar I. Nikola,
kendisinin, Osmanl Padiahnn "en samimi dostu" olduunu iddia etmeye bala
mt
99
.
te, Mehmet Ali kuvvetlerinin pepee kazand muharebeleri ve Konya'ya
kadar gelmi olmasn, Rusya bu yeni politika ilkeleri asndan deerlendirdi.
Mehmet Ali bu ii sonuna kadar gtrr de baarl olursa, o zaman Osmanl
Devleti yklacak ve zayf bir Osmanl Devleti'nin yerine, Mehmet Ali'nin kuraca
kuvvetli bir devlet geecektir. Ayn zamanda, Boazlar'da, Fransa Rusya'dan ok
daha kuvvetli ve stn bir duruma geecektir. O halde bunu nlemek gerekirdi.
Rusya bu kararn yrtmek iin iki koldan yrd. Biri, Mehmet Ali zerinde
bask yapmak, dieri de Osmanl Devleti'ne dorudan asker yardmda bulunmak.
Konya yenilgisinden birka gn nce, Rus elisi Boutenev Bbali'ye gelerek,
silerin ilerlemesinin dourabilecei tehlikelerden dolay, ar'n mkl durumda
bulunan Sultan'a "samimi dostluunun kesin bir delilini sunmakla haz duyacan"
bildirerek, Padiah arzu ettii takdirde, 5 byk sava gemisi ile 4 firkateynden iba
ret olan 9 paralk bir Rus filosunun, Sivastopoldan stanbul'a harekete hazr ol
duunu syledi
100
. Osmanl Devleti bu teklif karsnda tereddt geirmekle bera
ber, hemen olumlu veya olumsuz bir cevap vermedi.
Dier taraftan Rusya, Mehmet Ali'ye bask yaparak Osmanl Devletiyle uzla
masn salamak zere, 1833 Ocak aynda, General Muraviyef i skenderiye'ye yol
lad. Rusya'nn gr, Mehmet Ali'nin, Msr Valiliinden baka Akk Valilii ile
yetinmesiydi. Halbuki Mehmet Ali, Adana'y da istiyordu. Yani btn Suriye ve
Adana.
Rusya'nn Mehmet Ali'nin karsna kmas Fransa'y tellandrd. Fransa ise,
Mehmet Ali'ye Suriye Valiliinin de verilmesinde srarlyd. Fransa, Rusya'nn kar
sna yalnz kmamak iin ngiltere'ye, beraber araclk yapmay teklif ettiyse de,
ngiltere yine kmldamad. Lkin ne Fransa'nn ve ne de Rusya'nn araclk teeb
bsleri Mehmet Ali'yi bir uzlamaya getiremedi.
99
Kurat, T rkiye re Rusya, s. 58.
100 -[
u
kj
U
Boazlar Meselesi, s. 144-145.
204 FAHR ARMAOLU
Bu araclk teebbslerinin baarszl ve 20 Ocak 1833 de brahim Paa kuv
vetlerinin Konya'dan Bursa istikametine hareket etmeleri, Padiah II. Mahmud'u
bsbtn tellandrd. Bu srada, Londra'da bulunan Namk Paa'dan da
ngilterelim tutumu hakknda olumsuz raporlar geldi. Halbuki Namk Paa,
Rusya'nn yardm teklifini ngilizlere de sylemiti. Keza Fransa da durumdan ha
berdar edilmiti. Fakat Osmanl Devleti her ikisinden de bir destek gremeyince ve
brahim Paa'nn Konya'dan Bursa istikametine yrmekte olduunu grp,
Padiahn tahnn elden gitmesi tehlikesinin yaknlamas zerine, Rusya'nn yar
dm teklifinin kabulne karar verildi ve istek 7 ubat 1833 gn Rus elisine bildi
rildi. Bu srada brahim Paa'nn nc kuvveeri Bursa'ya gelmi bulunuyordu.
brahim Paa'nn askerleri kendisine ark "Napolyon" diyorlard
101
.
Osmanl Devleti Rusya'ya, yardm teklifinin prensip olarak kabul edildiini
bildirmi, fakat bu yardm hemen yaplsn, yani Rus donanmas hemen gelsin
denmemiti. Fakat teklifin prensip olarak kabul Rusya iin yeterli oldu ve
Karadeniz'de fena hava artlarnn hkm srdn ileri sren, 9 paralk Rus
donanmas 20 ubat 1833 gn Boazdan ieri girip Bi'ykdere nlerinde demir
att.
Rus donanmasnn stanbul nlerine gelmesi, brahim Paa'nn eline yeni bir
silh verdi. brahim Paa, Anadolu halk arasnda, gvur kadarn kabul etmi olan
gvur Padiahn, imdi "Moskoflarla" anlat propagandasn yayyordu. II.
Mahmud'un slahat hareketleri, adnn "Gvur Padiah"a kmasna sebep olmutu.
brahim Paa bu durumdan yararlanmaya alyordu.
Osmanl Devleti de, Rus donanmasnn byle birdenbire Boaz'dan ieri gir
mesinden holanmamt. Bunun ierde ve darda yarataca tepkilerden korku
yordu. Nitekim, Rus donanmasnn stanbul'a gelmesinden en fazla tellanan dev
let Fransa oldu. Fransa'nn tebbsleri sonucu, Osmanl Devletiyle Mehmet Ali
arasnda Suriye'nin Mehmet Ali'ye verilmesi esasndan bir anlama da meydana
geldi
102
. Bunun zerine, stanbul'a yeni gelmi olan Fransz elisi Roussin, hemen
Mehmet Ali nezdinde teebbse geti. Eer bir uzlama olursa, anlamaya gre,
Osmanl Devleti de Rus donanmasnn kp gitmesini isteyecekti.
Fakat Mehmet Ali'nin azndan "Adana"dan baka kelime kmad. 8 Mart
1833 de Roussin'e yazd mektupta yle diyordu: "Zaptettiim yerleri temellk
etmeme hangi hakla mani olmak istiyorsunuz? Milletim btn mevcudiyetiyle ar-
kamdadr. Trkiye'de daha byk hdiseler yaratabilmek iin Rumeli ve Anadolu
ahalisini tahrik etmem yeter. Btn zaferlerime ramen yalnz Suriye ile ikfa et
tim... imdi btn bu hogrme karlk, milletimin byk yardmlaryla, kan
101
Webster, Palnerston, p. 286.
102
Tukin, Boazlar Meselesi, s. 163.
205
pahasna zaptettii bu yerleri geri vermekliim taleb ediliyor....Yaptnz b hare
ketle beni siyaseten idama mahkm ediyorsunuz"
103 * * *
.
Fransa Mehmet Ali'yi feda etmeden ve Osmanl Devleti'ni tvize zorlayarak uz
lama salamak istiyordu. Rus donanmasnn Istanbula gelmesi bile ngiltere'yi ye
rinden oynatamamt. Metternich ise, ne yapacan bilmeden bocalayp duru
yordu. Padiah iin tehlike ise kapya gelip dayanmt. Bu durum karsnda,
Padiahn bakanlnda yaplan bir toplantda, "Devlet-i aliyenin dost- hlisi ve
muhibbi muhlisi olan Rusya devletinden iae-i maub-i li olan asakir-i berriye"
101
,
yani Rusya'dan kara kuvveti istenmesine de karar verildi. 5 bin kiilik bir Rus kuv
veti 7 Nisan 1833 de Beykoz'da karaya kt. Ayrca, yine Osmanl Devleti'nin istei
zerine, Rusya 30 bin kiilik bir kuvveti Tuna cephesinde tutuyordu. Bu kuvvetler,
gerektiinde stanbul'u brahim Paa kuvvederine kar koruyacakt.
Rus askerinin stanbul'a gelmesi, Msr sorununu birdenbire alevlendirdi.
ngiltere ancak imdi durumun vahameni kavramaya balyordu. O zaman kadar
bocalayp duran Avusturya da bir eyler yapmak gerektiini anlad. Her ikisi de
Fransa ile cephe birliine karar verdiler. Bu devlete gre, Rus donanma ve as
kerini stanbul'dan uzaklatrmann aresi, Padiah ile si valisini uzlatrmaku.
Bunun iin de Padiah'n tviz vermesi gerektiine inandlar ve II. Mahmud'a bask
yaptlar
103
. Bir ngiliz ve Fransz ortak donanmas skenderiye nlerine gnderildi.
' Baz ngiliz sava gemileri de, Rusya'nn Boazlar'a kar herhangi bir hareketine
kar anakkale Boaz nlerine geldi.
U devletin Osmanl Devleti'ne bask yapmasna Rusya sesini karmad.
nk, Osmanl Devleti daha da zayflyordu ve intikam almak ve kendisni savun
mak iin Rusya'ya daha fazla muhta olacakt
1013
.
Sonu olarak, II. Mahmud'un 6 Mays 1833 tarihli bir "Hatt- erif'i ile,,
Mehmet Ali'ye Msr ve Girit valiliklerine ek olarak Suriye,Jve olu brahim Paa'ya
da Cidde Valiliine ek olarak Adana'nn "muhassll" yani orann vergilerini top
lama hakk verildi. Padiahn bu Hatu erifi, Osmanl Devletiyle brahim Paa ara
snda 14 Mays 1833 de Ktahya'da imzalanan bir anlama haline getirildi
107
.
Ktahya Anlamas, Msr sounu'nun veya bu "Dou Sorununun ancak bi
rinci perdesini kapatmaktayd. Zira, Ktahya Anlamas ne II. Mahmud'u ve ne de
Mehmet Ali'yi tatmin etmiti. Osmanl Devleti, Rus tehlikesi dolaysiyle ve Mehmet
Ali de devletlerin basks dolaysiyle bu anlamay kabul etmilerdi. brahim Paa
Mays sonundan itibaren kuvvetlerini geri ekmeye balad ve anlama snrlarna
103
Altunda, ad geen eser, p. 125.
101
Tukin, ad geen eser, s. 176.
J
Tki, ayn ese.s. 176.
10,1
Debidour, La Sain te-Alliance, p. 322.
107
Altunda, ad geen eser, s. 136-137.
19. YZYIL SYAS TARH 1789-1914
206 FAHR ARMAOLU
\
ekildi. Lkin gerek II. Mahmud, gerek brahim Paa, birbirlerine kar ilk frsatta
harekete gemek zere o andan itibaren asker hazrlklara baladlar
108
4. HNKR SKELES ANTLAMASI
Ktahya Anlamas ile sorun halledilmi oluyor ve dolaysivle artk Rus yard
mna da ihtiya kalmadndan, Rus askerinin ve donanmasnn stanbul'dan eki
lip gitmesi gerekiyordu. Fakat Avrupa devletleri, Rusya'nn stanbul'dan ekilmekte
hi acele etmediini endie ile gzlediler. Mays aynda ngiltere'nin yeni elisi ola
rak stanbul'a gelmi olan Ponsonby, Sultan'n Ruslarn elinde bir esir haline gel
diini yazyor ve Dileri Bakan Palmerston da, Ponsonby'den, stanbul'dan e
kilmeleri iin Ruslara bask yapmasn istiyordu
10
'
1
.
Nihayet, 10 Temmuz 1833 gn Rus askeri stanbul'u terketti. Lkin iki gn
nce, 8 Temmuz 1833 de, Serasker Hsrev Paa'nn Hnkr skelesi'ndeki yal
snda, Rusya ile Osmanl Devleti arasnda bir "ittifak" antlamasnn imzalandn,
devletler aknlk iinde rendiler. Bu aknln sebeplerini ve devletlerin tep
kilerini belirtmeden nce, Hnkr skelesi Antlamasnn esaslarm anahatlar ile
belirtelim
110
:
Hnkr skelesi Antlamas, 8 yl iin imzalanm, 6 ak ve 1 gizli maddeden
meydana gelen bir ittifak antlamasdr. 1. Maddeye gre, taraflar bir saldrya kar
lkelerini ve gvenliklerini salamak iin birbirlerine madd ve en etkin yardm
yapacaklard. 3. maddeye gre de, Osmanl Devleti'nin "istikrar ve istikll-i tan
mn" korumak arzusunda olan Rusya, bu devletin bir saldrya uramas ve
Osmanl Devleti'nin istemesi halinde, ona, hemen, kara ve deniz kuvvetleriyle yar
dmda bulunacaktr. Tabiatiyle Osmanl Devleti de ayn ekilde Rusyaya yardm
edecekti.
Antlamann ittifakla ilgili esas iki maddesi bunlard. Bu ak maddeler re
nildii zaman devletler hayretler iinde kaldlar. Bir si valisi ile baedemei bir
devlet, nasl olurdu da Rusya gibi devlete yardm edebilirdi? u halde bu iin arka
snda baka eyler olmalyd. Gerekten, devletleri pheye dren nokta,
"madde-i mnferide-i ha fi yy e" baln tayan "gizli" maddedeydi. Bu gizli mad-
deninin nemli ksm da yle diyordu, "....ledelicab taraf- saltanat- seniyyeden
olunacak ianete bedel olmak zere Devlet-i Aliye Rusya Devleti lehine fiilini
Akdeniz Boazn sed itmek yani hi ecnebi cenk sefinesinin her hangi bahane ile
duhuln tec\iz eylememee hasr itmek gerekdir".
108
Bak.: Mustafa Nuri Paa, Netayic l-Vukuat, Cilt III-IV, s. 274-275.
100
Webster, Palmeston, p. 302-303.
110
Hnkr skelesi Antlamasnn metni: Mecmua-i Muahedat. Cilt 4, s. 90-93; Erim, ad geen
eser, s. 297-299; Noradounghian, Recueil d'Actes..., Tome II, p. 229-231; Hurewitz, The Middle Ease and
North Africa in World Politics-A Documentaiy Record, Vol. I, p. 252-253.
Grld gibi, gizli madde ile Rusya Boazlar'da herhangi bir pozisyon ka
zanmyordu. Gizli maddenin ifadesi udur ki, bir gn Rusya bir saldrya urarsa, it
tifak hkmleri gerei, tabiatiyle Osmanl Devleti de Rusya'ya yardm edecektir.
Fakat Rusya, Osmanl Devleti'nin durumunu da bildiinden, Osmanl Devleti'nin
herhangi bir asker yardm yapmas yerine, "Akdeniz Boaz"n, yani anakkale
Boaz'n, dier devleerin sava gemilerine kapamakla yetinmesini istiyor. Bu su
retle Rusya, Akdenizden kendisine ynelebilecek bir saldrya kar kendisini ko
rumu olacakt.
Bunanla beraber, Hnkr skelesi Anamas'nm Boazlar Rusya'ya atna
dair genel bir kanaat mevcuttur. Anama'nm gizli veya ak hkmlerinde, byle
bir anlama iaret edebilecek hi bir ifade yoktur.Tabi, bu demek deildir ki,
Hnkr skelesi Anamas, Rusya'nn Boazlar zerindeki emelleri ile ilgili deil
dir. Rusya'nn bu antlamay yapmak istemesindeki esas ama, yine Boazlar'a y
nelmektedir. Mehmet Ali syan Rusyay korkutmutu. 1829 da tesbit edilen politi
kann ngrd ihtimal nerdeyse gerekleiyordu. Mehmet Ali kuvvetleri
Ktahya'ya, hatta Bursa'ya kadar gelerek, stanbul'u ok yakndan tehdit etmiti.
Buna karlk Osmanl Devleti, bir si valisini yola getiremiyecek kadar gszlk
gstermiti. u halde Osmanl Devleti adamakll zayflamtr. Rusya, kendi kar
larn gzetecek tedbirleri imdiden almayacak olursa, bir gn kuvvetli birisi gelip
Boazlar'a yerleiverirdi. Bu sebeple, Rusya, byle bir durumda kolayca mdahale
imknn salyacak tedbirleri almalyd. Bu tedbirler de, Hnkr skelesi
Antlamas'nm ittifak hkmleriydi. Rusya, gerektiinde, bu itfaka dayanarak
hemen mdahale etme imknn kazanyordu.
Rus Dileri Bakan Nesselrode'un, Hnkr skelesi Antlamasn yapmak
zere stanbul'a yollad zel eli Prens Orlow'a 20 Mays 1833 de gnderdii
mektup, Rusya'nn bu anamay yapmaktaki amacn iyi bir ekilde aydnlatmak
tadr. Nesselrode bu mektupta yle diyordu: Evel iki devlet arasnda yaplacak
bir ittifak, Osmanl Devleti'nin bundan sonra, Rusyann himayesine snmak ka
rarnda olduuna ve Rusyann da bunu ondan esirgememek azminde bulundu
una dair Mehmet Ali'de bir kanaat husule getirecektir. Sonra, bu ittifaka esas ola
cak btnln korunma ve idamesi prensibi, yabanc devletleri, Trkiye'ye ait Rus
emelleri hakknda tatmin etmek gibi bir tesiri behemahal hsl edecektir. Nihayet,
ittifakn iine alaca miisbet taahht, bir dereceye kadar Osmanl Devleti'i, buna
lml zamanlarda, arn himayesi altna girmeye mecbur edecek...Hulsa, aramzda
byle bir ittifakn varl, gerektiinde Osmanl topraklarnda asker bulundurma
mz ve kullanmamz, meru bir hareket olacak ve bu sayede, herkesten nce olayla
rn nkubulaca yere yetimek ve orada daha salam bir durum almak ve Dou
Meselesi'e, - ister Osmanl mparatorluu'nu devam ve bekasn mmkn adde
delim, ister kmesini kanlmaz hal bilelim - daima hkim olmak, baka bir de
208
FAHR ARMAOLU
yile, bu meseleyi dilediimiz ekilde kendi menfaatlerimize uygun bir ekilde
zmek imkn olacaktr"
111
.
Nesselrode, gizli maddede sz edilen Boazlarn kapall ve bu maddenin
gizli olmasn neden istedii hususunu da u ekilde belirtmekteyldi: "Trkiye nasl
olsa kendi emniyet ve selmeti bakmndan, anakkale Boazn her trl hallerde
sava gemilerine kapal bulundurmakta bizzat alkadardr. Esasen bu kapallk
kaidesi fiilen yrrle konmu ve zamanla da meruiyet kazanmtr.... Onu
(Osmanl Devletini) dier devletlere kar nzik ve mkil bir durumda brakma
mak ve hi bir tarafn ikyetine meydan verilmemek zere, bu, gizli bir taahhd
maddesinin konu ve esasn tekil edecektir. ar bilhassa bu maddeye byk bir
nem vermektedir"
112
.
Osmanl-Rus ittifaknn imzas zerine zellikle ngiltere byk grlt ko
pard. Esasna baklrsa, ngiltere, Osmanl Devletiyle Rusya arasnda bir ittifakn
yaplmas ihtimalini daha 6 Haziranda renmiti
113
. Antlama'nn imzas zerine
de, ngiliz elisi Ponsonby, antlama metnini hemen elde etmi ve drt gn sonra
da metni Londra'ya yollamt. Antlama metnini Ponsonby'ye, Rus ittifakna mu
halif olan ve ittifak mzakerelerine sokulmayan Reislkttab vermiti
114 * *
. Hnkar
skelesi Antlamasnn mzakerelerini, Padiahn yakn adamlarndan Serasker
Hsrev Paa ile Ahmet Fevzi Paa, Prens Orlow ve eli Boutenev ile yrtmlerdi.
Hnkr skelesi Antlamas, ngiltere'yi Fransa ile ibirliine evketti. imdi
Fransa da tela kaplmt. Bu sebeple bir ngiliz-Fransz ibirlii ortaya kt.
ngiltere Fransa'ya ortak bir donanma ile Sivastopol'daki Rus donanmasn yakma)!
teklif etti
113
. ngiliz ve Fransz donanmalar anakkale nnde dolamaya balad.
ki devletle Rusya arasnda bir sava her an patlayacak gibi grnyordu
111
. nk,
Rusya da direnmeye kararlyd ve hi de gerileyecek gibi grnmyordu. Fakat
Fransa Babakan, Fransa'nn i durumu ve Rusya'nn Prusya ve Avusturya'y yanna
almas ihtimali dolaysyle bir sava gze alamad. Bununla beraber, ngiltere ve
Fransa, 26 Austos 1833 de Osmanl Devleti'ne verdikleri ayn metinli notalarda,
Osmanl-Rus ittifakn geersiz saydklarn ve Rusya'nn Osmanl Devletine asker
birmdahalesi, yani asker gndermesi halinde, hareket serbestilerini koruyacakla
rn bildirdiler
117
.
Dier taraftan, ngiltere bu iin peini yine brakmad. Hnkr skelesi
Antlamas konusunda Osmanl Devletiyle uzun mzakereler oldu ve bir ok nota
111
Tukin, Boazlar Meselesi, s. 181.
112
ayn eser, s. 182.
113
Webster, Palmerston, p. 303.
114
ayn eser, Vol. 1, p. 304.
lla
Driault, Question d'Orient, p. 143.
n>
Driault ayn eser, p. 143; Debidour, La Sainte-Alliance, p. 324.
U;
Tukin, ad geen eser, s. 188-189.
19. YZYIL SYAS TARH 1789-1914 209
al-verii yapld. Osmanl Devleti, ngiltere'nin phelerini gidermek iin ittifakn
ak ve gizli metinlerini btn devleere bildirdi. Fakat bu dahi ngiltere'yi tatmin
etmedi ve Osmanl Devleti'ne u soruyu sordu : ngiltere ile Rusya bir savaa tutu
ursa ve Osmanl Devleti de her iki taraf ile de bar halinde bulunursa, Karadeniz
ve Akdeniz Boazlar'n ngilte ve Rusya'ya kapayacak mdr? Bbili 11 Aralk 1835
de verdii cevapta, Anama'nn hi bir devlete Boazlardan gemek hususunda
bir ayrcalk tanmadn, Boazlarn eskiden olduu gibi, btn devletlerin sava
gemilerine kapal kalacan bildirdi
118
.
ngiltere, bu antlama dolaysiyle, Fransa ile birlikte, Rusya nezdinde de pro
testoda bulundu. Rusya, Boazlar'n kapallna eskisi gibi riayet etmekte oldu
unu, ve Hnkr skelesi Antlamasnn da bundan baka bir ey olmad hak
knda teminat verdi. Fakat ngiltere, bu iin neden gizli bir madde ile yapldna
bir trl akl erdiremedi ve ilk frsatta bu antlamay ortadan kaldrmaya karar
verdi. Palmerstona gre, Hnkr skelesi Antlamasndan sonra Osmanl-Rus ya
knl yle bir nitelik kazanmaktayd ki, bundan byle stanbul'daki Rus elisi,
Osmanl Sadrazam (chief Cabinet Minister) haline gelecekti
119 * 121
.
ngiltere ve Fransa'nn Rusya'ya kar daha fazla sertlik gsterememelerinde
Avusturya'nn ve Metternich'in tutumu byk rol oynamtr. Esasnda
Antlama'dan Metternich de holanmamt. Fakat 1830 htilallerindenberi
Avusturya Rusya'ya dayanyordu. Bu sebeple, Rusya'nn Osmanl Devletiyle imzala
d antlamaya itiraz edecek hali yoktu. Bundan dolay, ngiltere ve Fransa'nn
Rusya'ya yaptklar protestolarn hi birine katlmad. Mamafih, Avusturya'nn tu
tumunda, Rusya'nn Avusturya nezdinde yapu baz teebbslerin de rol oynad
anlalyor. nk, ar I. Nikola, 1833 ubat ortalarnda, Avusturya elisine yle
diyordu: "Osmanl Devleti artk lmtr. Fakat ben bu ly diriltmek gcne sa
hip deilim. Biz belki bu bunalm (Mehmet Ali syann) durdurabileceiz. Fakat
bu kle tcudun mr artk zayamaz. Bu vcut her tarafndan zlmeye ve
rmeye balamtr. Er veya ge paralanacaktr. mparator Franz (Avusturya
mparatoru I. Fanois) ve ben bu hususta anlamalyz"
1
'
20
.
Bu sebeple Metternich, Rusya ile anlama yoluyla onu frenlemek iin, bu dev
letle 18 Eyll 1833 de Mnchen-Graetz'da, Prusya'nn da katld bir anlama im
zalad
1111
. Mnchen-Gaetz Anlamas 3 ak, 2 gizli maddeden ibarettir. Ak mad
delerde, Osmanl mparatorluu'nun o gnk Padiah ailesinin ynetiminde kal
masna alacaklar ve geici ekilde de olsa, Padiah ailesinin deimesine veya
baka bir hnedanm onun yerine almasna izin vermeyeceklerini belirtiyorlard.
118
Tukin, ayn eser, s. 195.
U'J Webster, Paimerston, p. 305.
1110
Altunda, Msr Meselesi, s. 161.
121
Mnchen-Graetz Anlamas iin bak.: Altunda, s. 163-164; Tukin, s. 199; Debidour, La Sainte-
Aiiiace, p. 327; ngilizce metin: Hurewitz, The Middle East and North Africa..., Vol. I- p. 254-255.
210 FAHR ARMAOGLU
Gizli maddelerde, ise, Mehmet Ali'nin, Osmanl mparatorluu'nun Avrupa top
raklarn ele geirmesine izin vermeyeceklerini ve Osmanl imparatorluunun y
klmas kanlmaz olur ise, Avrupa dengesinin bozulmamas iin, byk devletle
rin hep birlikte hareket etmesi ilkesi kabul ediliyordu.
Mnchen-Graetz Anlamas'nn imzasndan sonra Metternich yle diyordu:
"Rusya, benimkinden farkl bir yol takip ettii vakit, onu kendi yolunda braktm.
Bugn benimle beraber gittii iin onunla birlikte gidiyorum...Bugn o
Trkiye'nin korunmasn istedii ve istemek zorunda kald iin, onunla birlikte
gidiyorum "
l22
.
Bylece Metternich, Rusya'nn Hnkr skelesi Antlamasyle kazanm olduu
avantajl durumu, bir dereceye kadar frenlemi oluyordu. Kald ki, imdi ngiltere
de Avusturya ile grmelere balyor ve 1834 ylndan ibaren, Boazlar'n kapal
l kuralnn, milleeraras bir anama ile garanti aluna alnmas fikri olgunla
maya balyordu.
Fakat gerek udur ki, Hnkr skelesi Andamas ile Rusya, Osmanl Devletini
himayesi altna alyor ve Boazlar'da stn bir durum kazanyordu
123
. Fakat bu s
tnlk ok ksa mrl oldu. Zira devleerin gstermi olduu tepkiler, Rusya'nn
mitlerini doduu anda lme mahkm etti.
5. MEHMET AL AYAKLANMASININ KNC SAFHASI
Ktahya Anlamas, ne II. Mahmud ve ne de Mehmet Ali tarafndan devaml
bir anlama olarak kabul edilmedi. Ktahya Anlamas II. Mahmud'un ok arna
gitmiti. Bunu istemiye, istemiye, devletlerin zoru ile kabul etmiti. Bunu Mehmet
Ali de biliyordu. Padiahn, ilk frsatta kendisine darbe indirmek isteyeceinden
emin olduu iin, daima tetikteydi. Ayrca, Mehmet Ali ve olu brahim Paa,
Msr'n bamszln salamak iin diplomatik faaliyetlerde bulunmaktaydlar.
Bununla yetinmeyip, brahim Paa, Mekke ve Medine'yi de elinde tuttuu iin,
Hilfeti stanbul'dan tekrar Kahire'ye getirmeyi tasarlamaktayd
124
.
Buna karlk Padiah da, Osmanl Ordusunu yeniden dzenlemek zere
Prusyai General Moltke ile dier Prusyal subaylar stanbul'a armt. Mehmet
Ali Osmanl Ordusunun kuvvetleneceinden korkarak bunu hi ho karlama-
mt.
1834 yaznda Suriye'de brahim Paa'ya kar ayaklanmalar kt. brahim Paa,
Msrda olduu gibi, gelir salamak amac ile her eye elkoymutu. Suriye halkn
122
Tukin, Boazlar Meselesi, s. 199.
123
Karal, Osmanl Tarihi, Cilt V, s. 138.
124
ayn eser, s. 140. Bilindii gibi, Yavuz Sultan selim, 1517 de Msr' fethettiinde, halifelilii de
zerine alm ve Abbasi halifesi Elmtevekkil Alallah, Yavuz Selim'le birlikte stanbul'a gelerek, Ayasofya
Camiinde yaplan bir trenle Halifelii Osmanl Padiahlarna devretmitir.
19. YZYIL SIYASI TARH 1789-1914 211
>rla askere alyordu. Suriye halk imdi Osmanl ynetimini arar olmutu. Bu se-
;ple brahim Paa'ya kar ayaklandlar. II. Mahmut bu durumu frsat bilip tam
arekete geecei srada, Arnavutluk'ta isyan kt. Bunun zerine II. Mahmud ha-
;kete gemekten vazged. Bylece iki taraf arasnda bar bir 4-5 yl kadar daha
ird. Bunda, devletlerin saldrgan tarafa yardm etmeyecekleri uyaras da etkili
ldu. Zira devletler, Bbli ile Mehmet Ali arasnda yeni bir anlamazln patlak
ermesinin, bir Avrupa savama dnmesinden korkmaktaydlar
123
.
1839 yl geldiinde II. Mahmud iyice hastayd. Msr olaylar ve yenilgiler onu
> kadar zmt ki, uyku uyuyamaz olmu, bu olaylarn acsn ve zntsn
mutmak iin iyice ikiye dmt
126
. lmeden nce, kendisi iin bir leke gibi du
an Mehmet Ali sorununu halletmeye karar verdi ve 21 Nisan 1839 gn Osmanl
Drdusu, Padiah'm emriyle harekete geti ve Frat' aarak Nizip'te karargh
mrdu. brahim Paa'nm karargh Halep'te bulunuyordu. ki ordu 24 Haziran'da
Nizip'te karlalar. Lkin sonu, Osmanl Devleti iin yine hezimet oldu. Osmanl
kuvvetleri, binlerce lnn yannda, 15.000 de esir verdi. stanbul yolu brahim
Paa'ya tekrar almt. II. Mahmud, Nizip yenilgisinin haberini alamadan 29
Haziranda ld. Yerine byk olu, 16 yandaki Abdlmecit Padiah oldu.
Abdlmecid 1861 ylma kadar Padiahlk yapacakur.
Nizip bozgunu vukubulduu srada, Sadrazam Hsrev Paa ve dier devlet er
knnn Rusya ile anlamasna kzan Kaptan Derya Ahmet Paa da Osmanl do
nanmasn Mehmet Ali'ye teslim etti. Bu suretle Nizip ifte felket dourmu olu
yordu
127
.
Osmanl Devleti'nin Nizip yenilgisi niltere'yi hemen harekete geirdi. nk
Ingiltere, Hnkr skelesi Anamasmdan sonra, artk Osmanl Devletini yalnz
brakmamaya karar vermiti.
Fransa'ya gelince; o da meselenin bymesine taraftar deildi. Mehmet Ali'yi
tuttuu iin, Mehmet Ali galip durumda iken, iki tarafn alavermesini istiyordu.
Yeni bir krizin kmas ihtimalinden holanmyordu.
Mehmet Ali ayaklanmasnn bu ikinci safhasndan Rusya da memnun kalmad.
Zira, bu bunalm byyecek olursa, Hnkr skelesi Andamas sorununun taze
lenmesine sebep olacakt. Bu durumda da, Rusya, ya bu antlama ile elde ettii
avantajlar kaybetmeyi gze alacak, veya ngiltere ile atacaku ki, bunu da hi is
temiyordu.
Avusturya'ya gelince: Artk 1830 ihtilhalleinin etkisi gemiti. Dolavsiyle,
Avusturya'nn 1833 de olduu gibi Rusya'nn dmen suyunu izlemesine gerek
12j
Tukin, ad geen eser, s. 206.
126
Netayic l-Vukuat, Ct III-IV, s. 275.
127
Bu olaydan sonra Ahmet Paa "Firari Ahmet Paa diye anlmtr. Mamafih "Hain Ahmet
Paa"da denilmitir.
212
FAHR ARMAOLU
yoktu. Bal devletlerle ibirlii yapabilirdi. O kadar ki, Metternich, ngiltere'nin,
Mehmet Ali sorunu iin bir milletleraras konferans toplanmas fikrini hararetle
destekledii gibi, Viyana'y, Avrupa diplomasisinin bir "merkez"i haline getirmek is
tedi
128
. Fakat ngiltere, inisyatifi o derece sk bir ekilde ele ald ki, bir sre sonra,
btn diplomatik faaliyetler Londra'da younla.
Rusya balangta milletlararas konferans fikrine pek yanamad. Bununla be
raber, Avrupa'nn ortak teebbslerinden de kopmad. Bu sebeple, 5 devletin
stanbul elileri, 27 Temmuz 1839 da Bbli'ye verdikleri ortak bir notada be
devletin, Dou Sorunu konusunda aralarnda mutabk kaldklarn bildirerek,
Osmanl Devleti'nin, kendilerinin destei olmakszn hi bir mzakereye girime
mesini istediler. Devletlerin bu teebbs, Bbli ile Mehmet Ali arasnda her
hangi bir anlamay imknsz kld gibi, Osmanl Devleti'ni devletlerin "kollektif
vesayeti" alna sokuyordu
12
'
1
. Mamafih, bu teebbs Osmanl Devleti'ni Avrupa dev
letlerine bal hale getirirken, ayn zamanda birbirlerine kar da kendilerini bal
hale getirmekteydi
130
.
Be devletin bu cephe birlii, ngiltere ile Avusturya'nn diplomatik zaferi idi.
nk, Rusya bu teebbse katlmazlk edemedi; aksi takdirde btn Avrupa'y
kendisine kar birletirmi olacak. Fransa da ayn ekilde dnd. Ayrca bu ha
reketi ile, bu cephe iinde Mehmet Ali'nin ve dolaysiyle Fransa'nn karlarn
daha iyi savunabileceine inanyordu
131
.
Avrupa devletleri 27 Temmuz notalar ile, bu ekilde bir cephe birlii kurmu
oldular. Fakat i, Mehmet Ali sorununun ne ekilde zmlenmesi gerektii konu
suna gelince, grler birbirine uymad. Gr ayrl, zellikle ngiltere ile
Fransa arasndayd. ngiltere'ye gre Mehmet Ali Suriye'den kmalyd. Fransa ise,
Mehmet Ali'nin o tarihe kadar elde ettii kazanlar ve zellikle Suriye'yi elinde
tutmasna taraftard. Mehmet Ali'nin Nizip galibiyeti, Fransz kamu ovamda byk
sevin yaratmt. Louis-Philippe ve bakanlar, bir yandan Avrupa devletler toplulu
undan ayrlmamak gibi bir kurnazlk gderken, dier taraftan da, dnyann hi
bir konferansnn, Mehmet Ali'nin elinden kazanlarn alamyacan, nk
adamn "kl elde" beklediini sylyorlard
132
.
te bu srada Rusya'nn yapt bir teebbs, Bat Bloku iinde beliren gr
atmalarn daha da iddetlendirdi. ar'n Londra'ya gnderdii zel eli
Biunnow, 15 Eyll 1839 da Londra'ya gelir gelmez, Dileri Bakan Palmerston'u
grm ve hkmeti adna u beyan yapmt: Rusya, Mehmet Ali sorununda
128
Webster, Palmerston. Vol. 2. p. 626.
120
Debidour, La Sainte-Alliance, p. 370.
130
Palmerston, Vol. 2, p. 636.'
131
Driault, Question d'Orient, p. 147.
132
Debidour, La Sainte-Alliance, p. 371.
19. YZYIL SYAS TARH 1789-1914
213
ngiltere ile birlikte hareket etmeye hazrdr. Ayrca, Rusya Hnkr skelesi
Antlamas'n yenilemiyecekr. Bunun yerine, anakkale ve stanbul Boazlar'mn
kapall milletleraras antlama haline getirilmelidir. Zaten, Hnkr skelesi
Antlamas'n Rusya, Osmanl Devleti zerinde bir kontrol kurmak iin deil, onun
varln ve gvenliini garanti alnna almak iin yapmtr
133 134
.
Palmerston, Brunnow'un bu beyann hem hayret ve hem de memnuniyetle
karlad. Zira, ngiltere'nin yapmaya alt eyi imdi Rusya kendisi teklif edi
yordu. ngiltere, 1809 danberi, Boazlarn kapall ilkesini, milletleraras bir ta
ahht haline getirmeye almaktayd. Bu adan da, Hnkr skelesi Antlamas,
ngiltere'nin bu kapallk politikasna bir darbe olmutu. imdi Rusya, 1833 ant
lamas ile elde ettii stnlk durumundan vazgeiyordu. O kadar ki, Hnkr
skelesi Antlamas, anakkale Boaz'nn kapalln esas alm, fakat ayn kapal
l stanbul Boaz iin sz etmemiti. imdi Rusya, stanbul Boaz'nn kapall
n da kabul ediyordu. Bundan baka, "ittifak" n salam olduu siyas avantaj
lardan da vazgeiyordu. Nihayet, Rusya, Osmanl mparatorluu sorununda, dier
devletlerin de sz hakkn kabule mecbur kalmt.
Rusya'y bu ekilde harekete sevkeden sebepler vard. Bir defa Rusya, Hnkr
skelesi Antiamas'na yaplan bu kadar itirazdan sonra, pratikte bu antlamann bir
deeri kalmadn grmt. Bu antlamay uygulama alanna geirmenin kolay
olmayaca anlalmt. Aksi halde, btn devletlerle sava gze almak gereke
cekti. Bunu da yapamyacam gre, Rusya, ngiltere tarafna kaymal, Mehmet
Ali'ye destek veren Fransa ile, onun karsnda yer alan ngiltere'nin arasn amal
ve bu suretle Boazlar sorununda yapm olduu bu fedekrlk karlnda hi
deilse Bat Bloku'nu paralamalyd.
Gerekten Rusya'nn bu diplomatik manevras baarl oldu. Fransa Suriye'nin
tamamnn Mehmet Ali'ye verilmesinde o kadar srar etti ki, ngiltere, Fransa'y bu
iin dnda brakmaya karar verdi. Mehmet Ali vastasiyle, Afrika'nn kuzeyinde
byk bir Arap mparatorluu kurma hevesinde olan Fransa, Mehmet Ali'nin top
raklarn mmkn olduunca geniletmek istiyordu. Bu durum karsnda,
Fransa'ya bir ders vermek gerekir. unu anlamas gerekir ki, szleri ve istekleri
A\rupa'mn kanunu deildirdiyen
131
ngiltere Dileri Bakan Palmerston, Rusya,
Avusturya ve Prusya ile anlaarak, Mehmet Ali sorununa zm bulmak zere, 15
Temmuz 1840 da Londra'da bir konferans dzenledi. Londra Konferans, 15
Temmuz 1840 tarihi ile iki belge kabul ve imza etmitir. Birincisi bir Konvansiyon
yani bir anlama, kincisi de "ayr seed" (acte spar) dir
133
. Mehmet Ali sorununa
133
Bak.: Tukin, Boazlar Meselesi, s. 217-218; Palmerston, Vol. 2, p. 662; Debidour, ad geen
eser, p. 372.
134
Renouvin, Histoire des Relations Internationales, Tome V, p. 121.
13l>
15 Temmuz 1840 belgelerinin metni: Mecmua-i Muahedat, Cilt 4, s. 209-215; Erim, ad geen
eser, s. 303-308; Noradounghian, Recueil d'Actes..., Tome II, p. 303-309; de Clercq, Recueil..., Tome IV-
p. 572-577; Hurewitz, The Middle East and North Africa..., Vol. I, p. 272-275.
214 FAHR ARMAOLU
ait zm formln, "ayr sened" belirtmektedir. Buna gre : Msr, babadan
oula gemek zere Mehmet Ali'ye verilecek. Ayrca, Akk Valilii ile, snrlar be
lirtilen gney Suriye de, kayd hayat artiyle, yine Mehmet Ali'ye verilecek. Mehmet
Ali bu artlar on gn iinde kabul etmezse, Akk'y kaybedecek ve sadece Msr'la
yetinmek zorunda kalacakt. Fakat ikinci on gn iinde, babadan oula gemek
zere Msr' da kabul etmezse, o zaman Osmanl Devleti, babadan oula geme
artn geri alacakt. Yine bu Sened'e gre, Mehmet Ali bunlarn hepsini ilk on gn
kabul ettii takdirde, Osmanl Devleti'nin imza ettii btn antlamalar bu toprak
larda geerli olacak ve vergiler de Osmanl Padiah adna toplanacakt. Yalnz,
Msr ile Mehmet Aliye verilen topraklarn asker ve sivil masraflar bu vergilerden
karlanacakt.
Konvansiyon'a gelince : Bu belge, esasnda bir "ittifak" antlamas saylabilir.
Zira, 5 maddelik olan bu anlamaya gre, devletler, Sened'deki formlleri Mehmet
Ali'ye kabul ettirmek iin ibirlii yapacaklard. Ayrca, Mehmet Ali'nin Sened'deki
zm formllerini kabul etmemesi halinde, Suriye ile Msr'n balantsn kara ve
deniz kuvvetiyle kesmek iin Osmanl Devletine yardm edecekleri gibi, Mehmet
Ali'nin kuvvetlerini, karadan ve denizden "stanbul"a yneltmesi halinde de
Osmanl Devleti'ne her trl asker yardm yapacaklard. Byle bir durumda,
anakkale ve stanbul Boazlarnn kontrol bu drt devlete teslim edilecekti.
Fakat bu durum da tamemen geici olacakt. Yoksa, bu durum, Osmanl
Devleti'nin Boazlar'm sava gemilerine kapall kuraln hi bir ekilde ihll et
meyecekti. Devletler, Boazlar'm kapall kuralna sayg gstereceklerini de taah
ht etmekteydiler.
Mehmet Ali bu artlardan hi birini kabul etmeyince, Osmanl Devleti,
Mehmet Alinin btn haklarn kaybettiini iln etti. Ortak ngiliz-Avusturya do
nanmas Suriye kyalarn abluka ederken, ngilizler Lbnan'a da asker kardlar.
Rusya da, Sultan'n yardm istemesi halinde, dier Avrupa devletleri donanmalar
nn Boazlar'dan ieri girmesine itiraz etmiyeceini bildirdi
131
.
Drt devletin Fransa'y darda brakan bu kararlar, Fransa'da kyametin kop
masna sebep oldu. Fransz htillinin hararetli savunucularndan tarihi Thiers,
1840 ubatnda Guizot'nun yerine Babakanla gelmiti. lk ii, 1840 Maysnda,
Napolyon'un Sainte-Hlne'deki kemiklerini Paris'e getirtmek oldu. Bu olay,
Fransa'da "mparatorluk" dneminin hatrlanmasna ve mill duygularn kabarma
sna sebep oldu. te Londra Konferans, Fransz kamu oyunda byle bir havann
egemen olduu bir srada toplanm ve Fransa'y dlama. Fransa, kendisini haka
rete uram sayd. Kamu oyunda yle bir heyecan ve tepki dalgas esti ki, tiyatro
larda Fransz mill mar syleniyor, en lml gazeteler bile, Franszlar harekete
gemeye aryordu. Napolyon'un maceralar ve baarszlklar unutulmu, sadece
13fi
Debidour, La Sainte-Alliance, p. 374.
19. YZYIL SYAS TARH 1789-1914 215
zaferlerinden sz ediliyordu
137
. Fransa'da tam bir sava havas esiyordu. Lamartine,
olaya "Diplomadk Waterloo" diyor, Thiers'den "sivil Napolyon" diye sz ediliyordu.
Bundan nceki Babakan ve Napolyon Savalarnda aktif rol alm olan Mareal
Soult, Fransa'nn yeni bir "Chaumont Anlamas" ile
138
kar karya bulunduunu
sylyordu. Journal des Dbats, Londra Anlamas iin, "Fransa bu hakare kald
ramaz. erefi buna izin vermez" derken, Kral Louis-Philippe de, Avusturya ve
Prusya elilerine "Nankrler" diye baryordu
139
. Louis-Philippe, imdiye kadar li
beral hareketlere kar mcadele etmekle, Avrupa barn ve hkmdarlarn taht
larn kurtardn iddia ediyordu.
Mamafih, barp armalarna ramen, Louis-Philippe daha ileri gitmedi. Bir
Msr valisi iin Fransa'nn savaa girmesini doru bulmad ve 1840 Ekiminde
Thiers'i Babakanlktan uzaklatrarak, yerine Mareal Soult'yu getirdi. Dileri
Bakanlna da Guizot geldi. Guizot, serdik polikasna taraftar deildi. Bu ekilde,
Mehmet Ali sorununda patlak veren ciddi bir bunalm nlenmi oldu. "Brakn
Franszlar ne sylerse sylesinler. Mehmet Ali yznden drt devlede sava gze
alamazlar" diyen Palmerston
140
hakl kmt.
Fransa'nn desteini kaybeden Mehmet Ali, yalnz kaldn anlad ve Osmanl
donanmasn geri vermeye ve Suriye'den ekilip, sadece Msr'la yetinmeye raz
oldu. Fakat bu sefer Osmanl Devlen de, ngiltere de Msr' da Mehmet Ali'nin
elinden almak istedilerse de, bu teebbslerinde yalnz kaldlar. Dier devletler
bunu desteklemediler. Onun zerine ngiltere de stelemedi. Zira, yeni bir iddet
politikasnn, Fransa'y gerekten bir savaa zorlamasndan korktu
141
.
Bunalmn giderilmesinden sonra, devletler Msr'n Mehmet Ali'nin elinde
kalmas grn belirttiklerinden, Osmanl Devleti de bunu kabul zorunda kald
ve Padiah Abdi'lmecid'in 13 ubat 1841 tarihli ferman ile
142
Msr meselesi u e
kilde bir formle baland: Msr Valilii, veraset yoluyla, Mehmet Ali'nin byk
olundan byk oluna geecek; Msr Ordusu 18.000 kiiden fazla olmayacak.
Albav'a kadar (Albay dahil) olan subaylar Msr Valisi tayin edebilecek. Msrda
vergiler Padiah adna toplanacak ve bu vergilerin drtte biri stanbul'a Osmanl
Hzinesine gnderilecek. Msr'da para Padiah adna bastrlacak. Glhane Hatt-
Humayun ile Osmanl Devletinin imzalad btn anlamalar, Msrda da y
rrlkte olacakt.
137
Debidour, ayn eser, p. 374.
138
Napolyon'un Leipzig savan kaybetmesinden sonra, ngiltere, Rusya, Avusturya ve Prusya'nn,
1 Mart 1814 de Napolyon'a kar imzaladklar ittifak. Bak.: yukarda s. 77.
139
Driault, Question d'Odent, p. 150.
110
Webster, Palmerston, p. 675.
111
Tukin, Boazlar meselesi,
112
Fermann metni : Noradounghian, Ruceil d'Actes..., Tome II. p. 320-323; Hurewitz. The
Middle East and North Africa..., Vol. 1, p. 276.
216
FAHR ARMAOLU
Padiah Abdlmecid, yine 13 ubat 1841 tarihli ikinci bir ferman ile de,
Mehmet Ali'ye, kayd hayat artiyle olmak zere, Darfur, Nbya, Kordofan ve
Sennaar eyaletlerinin (yani Sudan'n) ynedmini de verdi
143
.
Bunun zerine devletler Londra'da toplanarak 10 Temmuz 1841 de imzaladk
lar bir protokol ile
141
, Mehmet Ali sorununun kapanm olduunu belirttikten
sonra, 15 Temmuz 1840 anlamasnda ngrld zere, Boazlarla ilgili kapal
lk esaslarna katlmak zere Fransa'nn da davet edilmesine karar verdiler.
6. 1841 BOAZLAR SZLEMES
Yukarda, Hnkr skelesi Andamas'ndan hi bir devletin memnun olmad
n ve Boazlarn kapall ilkesinin, milletleraras bir taahht ekline sokulmas
fikrinin, 1834 ylndan itibaren olgunlamaya baladn ve Hnkr skelesi
Antlamas'nn yrmeyeceini anlayan Rusya'nn da, bu antlamadan vazgeerek,
1839 Eyllnde Boazlar sorununun milletleraras bir antlama haline getirilme
sine yanatn belirtmitik.
Yine, daha nce de belirttiimiz zere, Boazlarn btn devletlerin sava ge
milerine kapall hususunda Osmanl Devleti'nin eskidenberi uygulad kural
("usl-i kadime-i Saltanat- Seniyye"), ngiltere daha 1809 daki Kal'a-i Sultaniye
(anakkale) anlamasndanberi, btn devletlerin bal kalaca bir milletleraras
taahht haline getirmeye almaktayd. 1809 Anlamasnn 11. inci maddesine
gre, baka devletler bu kapalla riayet ettikleri srece, ngiltere de Boazlarn
kapallna sayg gsterecekti. Fakat ngiltere istiyordu ki, bata Rusya olmak
zere, btn devletler de ayn ekilde, kapalla sayg taahhdnde bulunsunlar.
Bu bakmdan, 1833 Antlamas ngiltere iin bir darbe oldu. Fakat, ngiltere'nin,
kapallk kuraln gerekletirmek hususundaki kararlln da arttrd. Mehmet
Ali sorununun gelimeleri, bu gereklemeyi kolaylatrd. Bunda, btn Avrupa'y
karsnda bulan Rusya'nn, ngiltere'ye yanamasnnn byk rol oldu.
Grld gibi, ngiltere, 15 Temmuz 1840 Anlamas ile, Boazlarn kapall
n ilke olarak Rusya, Avusturya ve Prusya'ya kabul ettirmiti. 10 Temmuz 1841
Protokol ile de, Fransa'nn bu konudaki anlamaya davet edilmesi kararlatrl
mt. Nihayet, 1841 yl geldiinde, Hnkr skelesi Antlamas'nn da 8 yllk s
resi bitiyordu. Fransa, daha nce, Msr sorunu zmlenmedike, Boazlarla ilgili
herhangi bir anlamaya imza koymayacan sylemiti. imdi, Msr sorunu da so
nulandna gre, devletlerin Boazlar konusunda bir milletleraras anlama im
zalamasna hi bir engel kalmyordu. Bu suretle, devletler Osmanl Devleti ve
Fransann da katlmas ile, 13 Temmuz 1841 de Londra'da, Boazlar Szlemesi,
113
Fermann metni: Noadounghian, Tome II, p. 323-324.
1,1
Protokoln metni : Noradounghian, Tome II, p. 341-342; de Clercq, Recueil... Tome IV, p.
597-598.
19. YZYIL SYAS TARH 1789-1914 217
veya Londra Boazlar Szlemesi veya 1841 Boazlar Szlemesi denen belgeyi im
zaladlar
145
.
Boazlar Szlemesi, 4 maddeden ibaret olup, bunun en nemli ve esas olan
maddesi, birinci maddesidir. Bu maddeye gre, bir taraftan Osmanl Devleti, ya
banc sava gemilerinin Karadeniz ve anakkale Boazlarndan geemiyeceine
dair eskidenberi ve deimeksizin (nakabili tayir olarak) uygulamakta olduu ya
sa (kaide-i kadme), bundan sonra da uygulayacana dair "karar- kaviini", yani
kesin kararlln iln ve bu hususta garanti veriyor, dier taraftan da ngiltere,
Rusya, Avusturya, Fransa ve Prusya devletleri, Osmanl Devletinin bu gei yasa
kural ve kararma sayg gstermeyi taahht ediyorlard. Yani, Osmanl Devleti bar
zamannda hi bir yabanc sava gemisini Boazlardan geirmeyecek ve bu devlet
ler de zorla geirme teebbsnde bulunmayacaklard. Nihayet, 3. madde ile de,
Osmanl Devleti, dier btn devletleri, bu szleme'ye katlmaya davet edecekti.
Bu szleme ile ilgili olarak baz noktalar zerinde durmak gerekir.
Bir defa, Boazlarn kapallna dair Osmanl Devleti'nin taahhd, sadece
bar zamanna aittir. nk, 1. maddede, "Devlet-i liye hal-i sulhde bulunduu
mddete hi bir ecnebi cenk sefinesini kabul buyurmayacaklarn iln buyurmu
lardr" denilmekteydi. Bu hale gre, Osmanl Devleti, herhangi bir devletle sava
halinde olursa, Boazlar istedii devletin sava gemilerine aabilecekti. Nitekim,
Krm Sava'nda byle olmutur.
ikinci olarak, 1841 Szlemesi, Boazlar sorununun tarihinde bir dnem nok
tas tekil eder. u manada ki, 1841 Szlemesi ile Boazlar bir "milletleraras stat"
kazanr. yle ki: 1841 e gelinceye kadar da, Boazlar btn devletlerin sava ge
milerine kapal tutmak, Osmanl Devleti'nin daima uygulamakta olduu bir ku
rald. Fakat bu kural, tek tarfl bir irade beyan eklindeydi. Yani, bu kural
Osmanl Devleti, karlarna uygun grerek, bu kural kendisi koymutu ve dolay-
syle, istedii zaman da bu kuraldan vazgeebilirdi. Bu onun arzusuna balyd.
Ortada, herhangi bir devlete kar alnm bir taahht yoktu. 1809 Anlamasnda
bile, bu kural ngiltere'ye kar kabul ederken, yine kendisi byle uygun grd
iin byle bir taahhtte bulunmutu. nk, Boazlarn statsnn, Boazlar re
jiminin tayin ve tesbitinde, kesin olarak Osmanl Devleti egemendi.
1841 Boazlar Szlemesi, ark bu durumu deitiriyordu. Boazlar rejimini
tayin eden, artk sadece Osmanl Devleti'nin tek tarafl iradesi deil, bir taraftan
Osmanl Devleti'nin dier tarftan da Avrupa devletlerinin karlkl ve ortak taah
htleriydi. Yani Osmanl Devleti'nin iradesi ve egemenlii snrlandrlmt. Artk
14;1
Boazlar Szlemesinin metni : Mecmua-i Muahedat, Cilt 4, s. 216-218; Erim, s. 311-313;
Noradoughia, Recueil d'Actes..., Tome II, p. 342-344; de Clercq, Recueil..., Tome IV, p. 598-600;
Hurewitz,. ad geen eser, Vol. 1. p. 279. Albin Les Grands Traits Politiques, p. 169-170.
218 FAHR ARMAOLU
Osmanl Devleti, dier devletlerin de onaylarn almadan Boazlar rejiminde bir
deiiklik yapamayacakt. Durum bugn de byledir.
nc olarak, Avrupa Devletlerinin, Boazlarn kapallna sayg hususunda
yapm olduklar taahht, sadece Osmanl Devleti'ne kar deil, ayn zamanda
birbirlerine de karyd. Dolaysiyle, ilerinden biri, taahhdnden vazgeip,
Osmanl Devleti ile, Boazlardan gemek iin ayr bir anlama yapamazd. Yani
yeni bir Hnkr skelesi Antlamas artk sz konusu olamyacaku.
Osmanl Devleti, Msr' aa yukar kaybetmi olmakla beraber, 1841 Boazlar
szlemesi ile, Rusya'dan ynelen tehlikeyi de byk lde bertaraf etmi olmak
tayd. Tabi, asl zafer ngiltere'nindi. Boazlarn kapalln kesinletirmekle, artk
Rusya'nn Boazlar'dan Akdenize inmesi kolay kolay sz konusu olamyacaku.
Hatta, bu Rus tehlikesinin daha da esasl bir ekilde nlenmesi amac ile,
Avusturya, Londra'da, 1841 szlemesine bir hkm konularak, Osmanl
mparatorluu'nun bamszlk ve toprak btnlnn de ortak garanti altna
alnmasn teklif etmi ise de, Rusya'nn iddetli itiraz karsnda bundan vazge
ildi
14
*. Bunun yerine, Szlemenin bana "Rahman ve Rahm olan Allah adna"
(au nom de Dieu Trs Misricorde) baln tayan bir beyanname kondu ve
bunda, be devletin ibirliinin, Avrupa barnn korunmasnn garantisi olduu
ve Osmanl Sultannn "egemen haklarna" sayg gsterilecei ifade edilmekle yeti
nildi.
7. OSMANLI MPARATORLUU NDA TANZMAT
Osmanl mparatorluu, 18. yzyln ilk yarsnda III. Ahmet'ten itibaren,
Avrupa ile kendi arasnda mevcut olan mesafeyi kapatmak iin bir takm slahat
(reform) hareketlerine girimitir. Bu reform hareketleri 19. yzyl iinde, genile
yerek devam etmitir.
19. yzyln ilk Osmanl hkmdar III. Selim, zellikle asker gce nem vere
rek, Nizam- Cedit ordusunu kurmutur. 18. yzyldaki yenileme hareketlerinde
olduu gibi, III. Selim de, Devlet'in glendirilmesi aresini, asker tekiltta gr
mtr. Bununla beraber, III. Selim, hkmdarlnn, halkn refah ve mutlulu
unu salamaya ynelik bulunduuna ve kendisinin de halkn bir hizmetkr ol
duuna inanan bir Padiah'u. lke ynetiminin her kesiminin slaha, yenilenmeye
muhta olduunu grm ve bu konuda yaplmas gerekenler iin tavsiye ve tek
lifte bulunmak zere bir Meclis-i Meveret, yani bir Danma Meclisi kurmutu. Bu
meclise, "Sizden rey, benden infaz" demiti. Bu Meclis teklifleri yapacak, III. Selim
de bu teklifleri yrrle koyacakt. "lmden gayTi her hastala il bulmak
mmkndr" demekteydi
117
. Meclis-i Meveret, bir parlmentonun ok balang
ekli saylabilir.
11,1
Tukin, Boazlar Meselesi, s. 231.
117
Karal, Osmanl Tarihi, Cilt V, s. 60.
19. YZYIL SYAS TARH 1789-1914 219
Lkin III. Selim'in btn abalan boa gitmitir. lkede, bu yenilikleri kald
racak zihniyet olmadndan, bu uurda hayatn da kaybet.
III. Selim'in byk destekisi ve II. Mahmudun ilk Sadrazam Alemdar
Mustafa Paa da, slahat ynnde nemli bir adm atmt. Ayan ve Beylerin, kendi
balarna buyruk bir ekilde ve merkezi hi kaale almadan hareket ettiklerini gren
ve lkenin ynetiminde disiplin ve birlik salamak isteyen Alemdar, bunlar
stanbul'a davet ederek bir toplant yapm ve bu toplantda bir takm kararlar
alnmtr. Bu kararlar Padiah'n bir hatt- humayun't ile onaylanmtr ki, buna
Sened-i ttifak denir
118
. Bu Sened, bir taraftan Padiah'n, dier taraftan da Ayan ve
Beylerin karlkl taahhtlerini ihtiva ediyordu. Bu taahhtlere gre, her iki taraf
da, lkenin iyi bir ekilde ynetilmesi iin aba harcayacaklar ve yenilik hareketle
rinin gereklemesine alacaklard. Hukuk bakmdan bu belge, Padiah'n mut
lak otoritesine getirilmi bir snrlama idi. nk, Padiah, Ayan' bir taraf olarak
kabul ediyor ve onunla yetki paylamna gidiyordu. Ayan'n yetkileri ve ynetim
alanlar tesbit edilmi ve bu yetki alanna Padiahn mdahalesi nlenmiti
110
.
Hukuk bakmdan Sened-i ttifak, bir Siyas Szleme dir, bir misak'tr
1

0
.
Alemdar Mustafa Paa'nm teebbsleri, bir taraftan gericileri, dier taraftan da
II. Mahmud'u korkuttuu iin, o da abalarnn bedeli olarak hayatm verdi. Lkin
bu bedel de bu amalan gerekletiremedi.
III. Selim ve Alemdar tecrbelerini gren II. Mahmud, birinci planda kendi ik
tidarnn glendirilmesine nem vermekle beraber, lkede bir takm yenilikler
yapma zorunluluunu o da grmt. Evvel kendi otoritesini tehdit eden ve
adam-akll bozulmu bulanan Yenieri Oca'n kaldrd ve bunun yerine Asakir-i
Mansure-i Muhammediye isimli yeni bir askeri rgt kurdu. Bundan sonra, yne
timde disiplini salamak iin, si valilerin balar ezildi. (Mehmet Ali Paa hari).
Devlet organlarnda dzeltmeler yapld. Maliye, Dahiliye ve Hariciye Nezaretleri
kuruldu. Ticaret Nezareti kuruldu. Nezaretlere Mstearlar taran edildi. Vergilerin
slah iin tedbirler alnd. Posta tekilt kuruldu. k defa nfus saym yapld.
Harbiye ve Tbbiye okullar ald. lk resm gazete olan Tak\im-i Vekayi yaynlan
maya baland. Yine eitim ve retim alannda olmak zere, II. Mahmud
Avrupa'ya pek ok renci gnderdi.
II. Mahmud'un bu yenilikleri, phesiz, Osmanl toplumuna byk faydalar
salamtr. Fakat, II. Mahmud daha nceki tecrbeleri grm ve bilmi olduu
iin, gerici zihniyetle mcadele edebilecek kkl bir programa cesaret edememi-
148
148
Sened-i ttifak'n metni: Suna Kili - A. eref Gzbvk, Trk Anayasa Metinleri, Ankara,
trkiye Bankas Kltr Yaynlar No. 269, 1985, s. 3-7.
140
Tark Zafer Tunaya, Siyas Messeseler ve Anayasa Hukuku, stanbul niversitesi Hukuk
Fakltesi Yayn, 1975, s. 236.
la0
ayn eser, s. 235.
220
FAHR ARMAOLU
tir. Yukarda da belirttiimiz gibi, kendi mutlak otaritesinin snrlanmasna hi ya
namamtr. imdi ele alacamz Tanzimat Ferman, bu bakmdan, gerek II.
Mahmud'un yaptklarna ve gerek daha nce yaplanlara oranla ok byk farkllk
gsteririr.
A) Tanzimat Ferman ve Nitelii
Msr sorununun gayet bunalml bir dneme girdii bir srada, yeni Padiah
Abdlmecid, saltanatnn drdnc aynda, nitelii itibariyle, daha ncekilerden
ok farkl bir yenilik hareketine giriti. Hariciye Nzn Mustafa Reit Paa, 3 Kasm
1839 gn, Glhane Meydannda Padiahn bir "Hatt- Hmayun" unu okudu. Bu
tren srasnda, Padiah, bakanlar, ulema, Devlet'in yksek kademe asker ve sini
memurlar, Hristiyan tebaann temsilcileri, esnaf rgtlerinin temsilcileri ve ya
banc eliler de hazr bulundu. Tarihimizde Tanzimat Ferman veya Glhane Hatt-
Hmayunu denen belge budur
151
.
htiva ettii fikirler itibariyle, Tanzimat Fermam'n 5 ksma ayrmak mmkn
dr
152
:
Birinci ksmda, Osmanl Devleti'nin kuruluundan itibaren Kur'anm hkm
lerine ve eriat kanunlarna sayg gsterildiinden, Devlet'in kuvvetli ve mreffeh
bir duruma geldii belirtilmektedir.
kinci ksmda, yzelli yldanberi trl gaileler ve sebeplerle, ne eriat'e ne de
faydal kanunlara uyulduu ve bundan dolay da Devlet'in eski kuvvet ve refah ye
rine, gszln ve fakirliin gemi olduu sylenmekteydi.
nc ksmda, Allah'n inayeti ve Peygamberin yardmyla, Devlet'in iyi bir
ekilde ynetimini salamak iin baz yeni kanunlarn konulmas gerektiine iaret
edilmektedir.
Drdnc ksmda, bu yeni kanunlarn dayanaca ilkeler belirtilmektedir:
a) Mslman ve Hristiyan btn tebaann rz, namus, can ve mal gvenliinin
salanmas.
b) Verginin dzenli bir usule gre ayarlanmas ve toplanmas.
c) Askerliin dzenli bir ekle sokulmas.
Beinci ksmda ise, bu kanunlarn yaplmas ve uygulanmas iin gereken ted
birlerden sz ediliyordu.
lal
Tanzimat Fermam'nn metni : Tanzimat, Cilt I, stanbul Maarif Matbaas, 1940, s. 48-49; Karal,
Osmanh Tarihi, Cilt V, s. 255-258; Kili-Gzbyk, Trk Anayasa Metinleri, s. 11-13; Ferman'n
franszca metni: Ed. Engelhardt, La Turquie etle Tanzimat, Tome I, Paris, A. Cotillon, 1882, p. 257-261;
Noradounghian, Recueil d'Actes..., Tome II, p. 288-290; Tanzimat, s. 48-49 aras faksimile. ngilizce
metin iin bak.: Hurewitz, The Middle East and North Africa Vol. 1, p. 269-271. Prof. Reat Kaynar,
Mustafa Reit Paa ve Tanzimat, Ankara, Trk Tarih Kurumu Yayn, 1991 (3. bask), s. 176-180.
lo2
Karal, Osmanl Tarihi, Cilt V, s.170.
19. YZYIL SYAS TARH 1789-1914 221
Grld gibi, Tanzimat Ferman'nn en nemli ksm, drdnc ksm idi.
Burada ferd haklar ve bunlarn korunmas sz konusuydu. Ferman, bir insan ca
nn, rz ve namusunu tehlikede grnce, her trl hiyanete teebbs eder ve bu
da lkeye zarar verir diyordu. Keza, mal ve mlknden emin olan bir insan da,
kendi iiyle gcyle urar, bunlar gelitirmeye alr ve devlet ve millet gayreti
ve vatan muhabbeti artar diyordu. Vergilerin toplanmasnda "iltizam" usulnn
fenalklarndan sz eden Ferman, bu ln, lkenin "umur-i mliyesini" bir ada
mn "pene-i cebr- kahrna" teslim etmek demek olduunu, bu sebeple, vergile
rin, kanunlarla tayin edilmi usullere gre alnacan belirtiyordu. Askerlik soru
nunda ise, halihazr askerlik usulnn, ahalinin "rtbe-i tahammln" atn,
bunun da yine lkeye zarar getirdiini, bu iin de kanunlarla dzenlenip, askerlik
sresinin 4 veya 5 yl olacan sylyordu.
Yine kii haklarnn korunmas bakmndan Ferman, hakknda aleni olarak so
ruturma yaplp hkm verilmedike, kimseye gizli veya aleni idam veya zehirleme
cezas uygulanamyacan belirtmektiydi. Ayrca, bir kimsenin suundan dolay,
onun vrisleri, oluu ocuu sorumlu olmayacaklar ve mallarna da el konmaya-
cakr.
Dier taraftan, Ferman'a gre, Hristiyan ve Mslman btn Osmanl uyruk
lar eit saylacakt. Ferman'da, bu konuda, "tebaay saltanat- seniyyemizden olan
ahali-i slm ve milel-i saire bu msaadat- ahnemize bilistisna mazhar olmak
zere" deniyordu.
B) Tanzimat'n Uygulanmas
Glhane Hatt- Hmayunu'nun okunmasndan ksa bir sre sonra, bu Hatt-
Hmayun'da gerekli olduu gsterilen tedbirlerin alnmasna baland.
Kii haklarnn korunmas bakmndan nemli olan, yeni bir Ceza Kanunu ya
pld. Memur sularna ait yeni bir dare Kanunu yapld ve burada rvet iin ar
cezalar konuldu. Bir ok paalar rvet suundan mahkm oldu. Bunlar arasnda
Tanzimat'n dmanlarndan Hsrev Paa da vard.
Tanzimat'n birinci ve ikinci yllarnda iltizam ve ar toplama usulleri deiti
rildi. Ar, maliye memurlar vastasiyle toplanmaya baland. Hristiyanlarn ver
dikleri cizye, Patrikhaneler vastasiyle topland. Fakat buna ramen, mal reformlar
gerei gibi yaplamad. Ksa bir sre sonra, r ve cizye'nin toplanmasnda eski
usullere dnld. Bununla beraber, vergi ileri iin Defterdarlklar kuruldu.
Vergilerin tahakkukunda ve toplanmasnda belediye ve vilyet meclislerine baz
yetkiler tannd.
Askerlik ya 20 olarak kabul edildi ve kur'a usul kondu.lke topraklar asker
lik bakmndan blgelere ayrld. Her blgenin nfusuna gre, alnacak asker mik
tar tesbit edildi. Her aileden ancak bir kii askere alnd. Tek ocuklu ailelerden
222 FAHR ARMAOLU
asker alnmad. Hristiyanlar da askere alnacakt. Fakat bu yrmedi. Hristiyalar
yzyllardanberi askerlik yapmyorlard. Bu sebeple Hristiyanlarn askerliinden
vazgeildi. Bylece Mslma-Hristiyan eitlii ilk darbeyi yedi.
Mill eitim ilerini bir dzene sokmak iin, bir "Meclis-i Daimi-i Maaif-i
Umumiye" kuruldu. Bu meclis, eitim ve retim ilerini bir birlie kavuturacakt.
Fakat yapamad. Her eyden nce, ulemann kontrolndaki medreselerle baedi-
lemedi.
dar rgtte de baz yenilikler yapld. Memleket eyaletlere, eyaletler sancak
lara, sancaklar kazalara ve kazalar da, kyleri de iine alan nahiyelere ayrld. Her
Vali'nin yanna, blge kuvvetlerine komuta edecek bir muhafz ile, maliye ilerine
bakacak bir defterdar verildi. Baz eyalet ve sancaklarda yerel meclisler kuruldu. Bu
meclislerde, Mslman ve Hristiyan ahali, nfuslar orannda temsil edildi
1,3
.
C) Tanzimat'n zellii
Tanzimat, Osmanl mparatoluu'nda III. Ahmet'ten itibaren balam olan
Avrupallma hareketleri dizisi iinde nemli bir merhale tekil eder. Ve bu mer
hale kendisinden ncekilere oranla ok farkl bir zellik tar. O zamana kadar ta
plan yenileme hareketleri, arlk olarak, Devlettin urad asker yenilgiler g-
znnde tutularak, hemen daima asker alanda vkubulmutu. Tanzimat'n hare
ket noktas ise, esas itibariyle byle bir endieden domu deildir. Devlettin basma
gelen gailelerin sebeplerini, gerek Devlet, gerek Osmanl toplum dzenininde
grm ve hem bu dzenin temellerini ve hem de Devlettin ileyiini yeniden d
zenlemeyi ama edinmitir. Bundan dolay, Tanzimat Ferman, hem bir eit nsan
Haklar Demeci ve hem de bir bakma anayasal nitelikte ortaya kmtr. Fakat
Tanzimat Ferman, phesiz, bir Amerikan veya Fransz Haklar Beyannamesi de
ildir. nk, her eyden nce, Tanzimat Ferman, bir halk hareketi sonucu halk
tan gelen bir istein ifadesi olmayp, yukardan aaya, yani, Devlet iktidarn kul
lanan stn otoriteden, hkmdardan, Padiah'tan gelmitir. Sanrz, Tanzimat'n
zayf taraflarndan biri de budur. Bundan dolaydr ki, Tanzimat, halk tarafndan
kolaylkla benimsenip hazmedilmemitir.
Tanzimat'n yukardan gelen bir hareket oluunun dourduu bir eksiklik de
uydu: Glhane Hatt- Hmayunu, stn otoritenin, yani Padiah'n tek tarafl bir
beyan idi. Akas, padiahn, vatandalarna bir ltf idi. Dolaysiyle, Hatt-
Hmayun'a aykr bir eylem halinde, bunu nleyecek, Ferman'n ilkelerine uymay
1
'
>3
Tanzimatn bu uygulamalarnn ayrntlar ii bak.: Karal, Osmanl Tarihi, Cilt V, s. 172-184:
Engelhardt, La Turquie etle Tanzimat, tome I, p. 39-43, 71-77. Tanzimat'n ok eitli cephelerden
deerlendirmesi iin, Tanzimatadl eserin yannda u eseri de zikretmek gerekir: 150. Ylnda Tanzimat
(Kollektif eser, Yayna hazrlayan; Prof. Dr. Hakk Dursun Yldz), Ankara, Trk Tarih Kurumu vav,
1992.
19. YZYIL SYAS TARH 1789-1914 223
stiyacak bir tedbir, bir messese mevcut deildi. Her ne kadar Padiah, Hatt-
Hmayun'da sylenenlere sdk kalacan dair, "bu kavanin-i er'iyye mcerred
din--devlet ve mlk- milleti ihya iin vaz' olunacak olduundan cnib-i
Hmayunumuzdan hilfna hareket vuku bulmayacana ahd--misk olunub..."
cive yemin etmi ise de, bu yemine ballk konusu, kendi vicdan ile Allah ara
snda bir sorundu. Tanzimat Ferman'nda ngrlen yegne meyyide uydu:
'Hemen Rabbimiz Tal Hazretleri cmlemizi muvaffak buyursun ve kavanin-i
messisein hilfna hareket edenler Allah- Tala Hazretlerinin lnetie mazlar
olsunlar ve ilelebed felah bulmasnlar. Amin!"
Ayrca, yukarda szn ettiimiz yemini, Padiah'tan gayr ulema ve vkel da
etmilerdir.
Tanzimat Ferman'nda esas olarak ferd, yani kii haklarnn ele alnmasnda,
Avrupa'da gelimekte olan liberalizm hareketinin ve 1830 htilalleri'nin etkisini
grmemek mmkn deildir. Esasen Tanzimat, Byk Reit Paann eseridir.
Reit Paa uzun sre Paris ve Londra'da eli olarak bulunmu ve Louis-Philippe'in
liberal rejimini ve ngilteredeki seim reformu olaylarn yakndan izlemiti
151
.
Fransa ve ngiltere'de yapu temaslar sonucunda, Osmanl mparatorluunda da
liberal reformlarn yaplmas gerektiine inanmt. Osmanl mparaorluunda da
Mslmanlarla Hristiyanlar arasnda eitliin salanmas gerektiine inanmt.
Hi phe yok, Mustafa Reit Paa, yaad zamann siyas kavramlarnn gelime
mesafesinin bilincindeydi. Ne yazk ki, Reit Paa'nn, dnce sistemi, o zamanki
Osmanl toplumunun ok ilerisinde bulunuyordu. Onun fikirlerini uygulamak iin
gereken atmosfer henz olgunlamamt. Bununla beraber, Mustafa Reit
Paa'nn, Osmanl Devleti'nde hem Devlet kavramna ve hem de Osmanl toplu-
muna bir ileri hamle yaptrdna da phe yoktur.
Tanzimat Ferman, hukuken bir "Charte Constiutionelle" olarak telkki edi
lir. Yani, mill egemenlik, Merutiyet veya Cumhuriyet rejimlerine gidilmeksizin,
Padiah kendi iradesiyle kendi yetkilerini snrlamtr. Kendi otoritesinin faaliyet
snrlarn izmi ve siyas gcnn kullanlma eklini belirli bir statye balamtr.
Bir "Charte", deitirilmedii veya kaldrlmad srece, hukuken balayc bir
gce sahiptir
135
. Yani Tanzimat Ferman da yrrlkte kald srece, bundaki hak
ve ayrcalklara aykr kurallar konamyacaktr. u halde, Tanzimat'n bir zellii de
u oluyor ki, bizde, anayasal rejimin gereklemesi yolunda atlm bir ilk admdr.
Bundan nceki reform veya yenileme hareketlerinin hi birinde bu zellii gr
mek mmkn deildir. Padiahn kendi otoritesini, tek tarafl da olsa, kendisinin
snrlamas ilk defa vki olmaktayd.
la4
Reit Paa ve siyas hayat iin bak.: Prof. Deat Kaynar, Mustafa Reit Paa ve Tanzimat, Ankara,
Trk Tarih Kurumu Yayn, 1991 (3. bask).
1:10
Tanzimat Fermam'nn hukuk tahlili iin bak.: Dr. Yavuz Abadan, "Tanzimat Fermam'mn
Tahlili", Tanzimat, Cilt I, s. 31-58; Dr. Recai Galip Oltandan, "Amme Hukukumuzda Tanzimat Devri",
Tanzimat, Cilt I, s. 97-128.
224
FAHR ARMAOLU
Nihayet unu da belirtelim ki, bize gre, Byk Reit Paa'nn ngiliz siyas ha
yatn yakndan izlemi olmas dolaysiyle, Tanzimat Ferman ile, ngiliz demokrasi
sinin balangn tekil eden 1215 tarihli Magna Carta (Byk Ferman) arasnda
byk benzerlikler bulunmaktadr
136
. Bu benzerlikleri, zet olarak, u ekilde belir
tebiliriz :
a) Magna Carta, ngiltere Kral'nm vergi toplamadaki yetkilerinin kstlanmas
amac ile ortaya kndan, bu belgede vergi meselesi arlkl yer alr. nk
vergi adaletinin gerekletirilmesi sz konusuydu. Keza, Tanzimat Ferman da ayn
nitelii tamaktayd. Ferman'da "... ba'de ezin ehali-i memlikden her ferdin em
lk ve kudretine gre, bir vergi-yi mnasib ta'yin olunarak kimseden ziyade bir ey
alnmamas..." deniyordu. Magna Carta'ya gre, vergileri asillerin de temsilcilerinin
bulunduu bir Konsey tesbit edecek iken, Tanzimat Ferman'da soyut adalet ilkesi
yer almaktadr.
b) Magna Carta'nm 39. maddesi, Kraln Baronlara kar ve Baronlarn da
halka kar sahip bulunduklar ceza yetkilerde, kanun hkimiyeti, hukukun stn
l ve kanunsuz ceza olmaz (due process of law) ilkesini koyarken, Tanzimat
Ferman da, "... f mb'da eshab cnhann da'vlan kavanin-i eriyye iktizasnca
alenen bervehi tedkik grlb hkmolunmadka hi kimse hakknda hafi ve celi
i'dam ve tesmim muamelesi icras caiz olmamak..." diyordu.
c) Tanzimat Ferman, "herkes emvl ve emlkine keml-i serbestiyle mlik ve
mutasarrf olarak ona bir taraftan mdahale olunmamak" diyerek mlkiyet hakkn
korurken, Magna Cartada dorudan doruya mlkiyet hakk ile ilgili bir husus
bulunmamakla beraber "veraset" hakkn koruyan bir 2. maddesi vard. Bu madde,
bir lordun, bir valyenin lm halinde, topraklar oluna veya vrislerine intikal
ederken, Kraln ald vergiyi belirli bir rakamla snrlayarak, veraset ve dolavsile
mlkiyet hakkn korumaktayd. Tanzimat Ferman bunu, "... firarda birinin th
met ve kabahati vukuunda onn veresesi ol thmet ve kabahatten beriyy-z-zimme
olacaklarndan, onun maln msadere ile veresesi hukuk-i irsiyyelerinden kaln
mamak..." eklinde ifade etmekteydi.
d) Magna Carta'da askerlik ii de ele alnmtr. O zamann Ingilteresinde asil
ler askerlik yapmadklarndan, Krala bir vergi derlerdi. Magna Carta'n 12.
maddesi bu askerlik vergisine (bedel) de bir dzenleme getirmi ve bu verginin s
zn ettiimiz Konsey tarafndan tesbitini ngrmt. Tanzimat Ferman da,
halktan "rtbe-i tahammlnden ziyade" asker alndndan ikyet ederek, "her
memleketten lzumu takdirinde taleb olunacak neferat- askerivye iin ba'z usl-i
hasene ve drt veyahud be sene mddet istihdam zmnnda dahi bir tarik-i mna
vebe vaz' tesis olunmas icab- haldendir" demekteydi. Yani her iki belgede de,
askerlik sorunu, zerinde durulan konulardand.
1;

6
Magna Carta'n nemli maddelerinin metni: Milton Viorst, The Great Documents of Western
Civilization, p. 113-116.
19. YZYIL SYAS TARH 1789-1914 225
e) "Eitlik" ilkesi bakmndan da Magna Carta ile Tanzimat Ferman ara-
anda baz benzerlikler grlmektedir. 61 maddelik Mana Carta, aka bir eit
lik ilkesinden sz etmemekle beraber, ve Kral ile Baronlar arasnda imzalanm
olmasna ramen, bu belgenin getirdii haklar sadece Baronlara tannm de
ildi. Magna Carta'nn 15. ve 60. maddeleri, bu belge ile Baronlara tannan b
tn hak ve yetkileri, Baronlarn da kendi halkna tanyacan belirtmekteydi.
Daha nce de belirttiimiz zere, Tanzimat Ferman, eitlik ilkesini daha ak
bir ekilde vurgulamakta ve "... teb'a-i saltanat- seniyyemizden olan ehl-i slm ve
milel-i saire bu msaadat- ahanemize bil istisna mazhar olmak zere" demek
teydi.
f) Magna Carta zellikle vergi konusunda, Bapiskopos, Piskopos, Kontlar
ve Baronlarn dahil olaca bir "Genel Konsey" kurmutu. Tanzimat Ferman da,
II. Mahmud zamannda kurulmu bulunan "Meclis-i Ahkm l-Adliyye"nin ye
saysnn arttrlarak, sadece kanun hazrlamakla deil, lkenin bir ok sorunla
rnn da mzakeresi ile grevlendirilmesini istiyor ve "... ve vkel ve rical-i
Devlet-i Aliyyemiz dahi ba'z ta'yin olunacak eyyamda orada itima ederek ve
cmlesi efkr ve mtaleatn hi ekinmeyb serbeste syleyerek" diyordu.
D) Tanzimat'a ve D Tepkiler
Osmanl mparatorluu'ndaki bu liberal hareket liberalizmin dman olan
Rusya ve Avusturya tarafndan bo karlanmad. eitli milletleri iine alan
Avusturya'nn honutsuzluu daha fazlayd. Metternich, stanbul'daki elisi
Appony'ye, Tanzimat iin unlar yazyordu:
"... Osmanl mparatorluu kme halinde bir vcuttur... Bu ke sebep
olan fenalklarn banda, ilk temellerini Sultan Selimin att, son padiahn
ise, derin bir cahillik ve muazzam bir hayal gc ile destekledii, Avrpavai re
form zihniyeti gelmektedir... Bizim Bbliye tavsiyemiz u olacaktr:
Hkmetinizi, bir g olarak varlnzn temelini tekil eden, ve Padiah ile te
baas arasndaki balca balanty meydana getiren, din messeselee sayg
esas zerine kurunuz. Ynetim sisteminizi dzene koyun, onu slah edin. Fakat,
yerine size gitmeyen reformlar koymak iin, bu ynetim sisteminizi ykmayn.
Aksi takdirde, Padiahm, ykt deerleri, yerine koyduklar kadar bilmedii
sonucuna varlr... Trk kalnz... ve eriata uyunuz"
157
.
Rusya'ya gelince: Honut olmamakla birlikte, Tanzimat, Osmanl
Devleti'nin i ilerine karmak iin iyi bir frsat bildi. Tanzimat'n ilnndan ksa
bir sre sonra, Ferman'daki ilkelerin Ortodoks tebaaya iyi uygulanmadndan
ikyetle, Osmanl Devleti'ne akl retmeye kalkt
158
.
1:>7
Engelhardt, La Tuiquie etle Tanzimat, Tome I, p. 48-49.
h

8
Karal, Osmanl Tarihi, Cilt V, s, 188.
226 FAHR ARMAOLU
Rusya'nn Akdenize inen yolu zerinde bulunan Osmanl Devleti'nin
Tanzimat ile kuvvetlenecei midi ile, ngiltere ve Fransa, Osmanl Devleti'ndeki
bu siyasal yenileme hareketinden memnun kaldlar. ngiltere'nin stanbul elisi
Ponsonby, Tanzimat reformlarn Mehmet Ali iin bir darbe olarak gryor ve
Palmerston'a yle yazyordu: "Bu Ferman, mparatorluun artk eskimi olan
bir ynetimle kurtarlamyacan syleyenlere muzafferae bir cevaptr...
Trkiye'nin dmanlar ve Mehmet Ali'nin dostlar, yedikleri darbenin arln
hissetmektedirler"
159
. Palmerston da Ponsonby'ye yle yazyordu: "Sizin Hatt
erif, gerekten byk bir siyasal hamledir ve burada olduu kadar Fransada da
kamu oyu zerinde byk etki yapmtr. Ben zaten, Trkiye'nin kuvvet dengesi
nin esasl bir unsuru olarak, ban tekrar dik tutaca midini hi kaybetme
dim"
160
.
Lkin hem Fransa ve hem ngiltere, yine de, Tanzimat', Osmanl Devleti'nin
iilerine karmak iin bir vasta olarak kullanmaktan geri kalmadlar.
Franszlar katolik, ngilizler de protestan tebaaya Tanzimat'n iyi uygulanmas
iin mdahaleye baladlar.
Hristiyan tebaa iinde, Tanzimat'a kar en byk honutsuzluu Rumlar
gsterdi. nk Rumlar, Osmanl mparatorluu'nda en ayrcalkl aznlk du
rumunda idiler. Halbuki Tanzimat, btn vatandalar arasnda eitlik ilkesini
getirmekle, Rumlarn ayrcalkl durumlar bozulacakt. Bilindii gibi, Rumlar,
zellikle Fenerli Rumlar, gerek Dileri'nin, gerek Divan tercmanlklarn ya
parlar, Eflk ve Budan beyleri Fenerli Rumlardan atanrd. Yani Devlet yneti
minde etkinlikleri vard. Rumlar, Tanzimat ile bu ayrcalkl durumlarnn kay
bolmasndan korkuyorlard. Bu sebepledir ki, Hatt- Hmayun okunup, krmz
atlastan bir keseye konunca, orada hazr bulunan Rum Patrii, "nallah bu ke
seden bir daha dar kmaz" demitir
161
.
Bundan baka, menfaatleri haleldar olanlar ile, iktidarlarn babo, iste
dii gibi kullanan bir ok paalar da, Tanzimat'tan hi memnun olmadlar.
Bunlarn banda, daha nce Sadrazamlk yapan Hsrev Paa geliyordu. Bir ok
Valiler de, yetkileri snrland iin, Tanzimat'n dmanlar arasndayd.
Bunlarn iinden, klcm ekip, "ah Tanzimat, ah Tanzimat" diyerek minderlere
kl sallamakla fkesini gidermeye alanlar vard
162
. Yine, "gvura gvur den-
miyecek" esprisi de bu dnemde sylenmitir. Tanzimat dmanlar, yaplanla
rn kfir ii olduu propagandasn yaymaya altlar. Baarsz kaldklar da sy
lenemez. Zira, dmanlarnn faaliyeti sonunda, Mustafa Reit Paa, 1841
0
l0
Webster, Palmerston, Vol. 2, p. 656-657.
160
Ayn eser, p. 657.
161
Karal, Osmanl Tarihi, CiltV, s. 187.
162
Karal, ayn eser, s. 186.
19. YZYIL SYAS TARH 1789-1914 227
Martnda Hariciye Nzrlndan (Dileri Bakanlndan) azledildi. Mamafih,
bundan sonra 6 defa Sadrazamlk ve 3 defa da Hariciye Nzrl yapacaktr
11

3
.
Tanzimat, byle dikenli ve akll bir yolda yrmeye alu.
DRDNC KISIM
KIRIM SAVAI VE SONULARI
Mehmet Ali'nin ayaklanmasndan sonra Osmanl Devleti, d gaileler bak
mndan, bir onbe yl kadar nisbeten skin saylabilecek bir dneme girdi. Her
ne kadar, bu arada Eflk ve Budan'da, Suriye ve Lbnan'da baz ayaklanmalar
ile Mlteciler Sorunu gibi sorunlar ortaya ktysa da, bunlar Devlet iin bir bu
nalm yaratmad. Bu surede biraz rahaayan Osmanl Devleti, Tanzimat Ferman
ile balatlm olan slahat faaliyetleri ile bir sre megul olmaya imkn buldu.
Fakat Rusya'nn Osmanl imparatorluu zerindeki emellerini yeniden harekete
geirmesi, hem Osmanl Devleti'nin bana byk bir sorun kard ve hem de
byk bir Avrupa bunalmnn ve hem bir Avrupa savann ortaya kmasna
sebep oldu.
1. RUSYA'NIN DEEN POLTKASI
Daha nce de sz konusu ettiimiz gibi, 1829 Edirne Bar'ndan nceki
gnlerde, ar I. Nikola'nn emriyle toplanan bir komisyon, Rusya tarafndan
Osmanl Devleti'ne kar izlenecek politikay u ekilde tesbit etmi: "Osmanl
Devleti'nin kmesine meydan vermektense, onun korunmasna almak,
Rusya'nn karlarna daha uygundur. Bununla beraber, Rus Hkmeti,
Osmanl mparatorluuiu Avrupa'daki egemenliini sona erdiren saAt ald
vakit, Boazlari baka bir devletin eline gememesi iin en iddetli tedbirleri
almaldr".
Rusya, Mehmet Ali'nin Osmanl Devleti'ne kar ayaklanmasn ve
Anadolu'ya yrmesini bu politika asndan deerlendirerek, hemen Osmanl
Devleti'nin yardmna kotu. Bu yardm karlnda, kendisi iin gerekli olan
tedbirleri ald ve Osmanl Devleti ile Hnkr skelesi Antlamas' imzalamaya
muvaffak oldu. Bu anama ile, Osmanl Devleti'ni aa yukar "himyesi" altna
alm olmaktayd. Rusya bu durumdan ok memnun oldu. Bu sebepledir ki,
Rusya Babakan Nesselrode, o sralarda bir mektubunda yle diyordu: "Bu
muharebede (1828-1829) Osmanl bakentine kadar ilerleyip, Osmanl Devleti'ni
ezmek elimizdeydi. Avrupa ktasnda Osmanl Devleti'ni bsbtn bitirmek iste
seydik, hi bir devlet buna mani olamyacak ve hi bir tehlike bizi korkutaya-
11,3
Bayram Kodaman-Ahmet Turan Alkan, "Tanzimat'n ncs Mustafa Reit Paa", 150. Ylnda
Tanzimat, s. 5.
228 FAHR ARMAOLU
akt. Lkin mparatorun dncesi, Osmal Devleti'ni ancak bizim koruma
mz altnda yaayabilecek bir hale konulmasdr. Bu, lkemizi yeni fetihlerle ge
niletmek, yahut onun yerine, sonralar bizimle rekabet edebilecek bir takm
hkmetler kurmaktan daha hayrldr. Biz Osmal Devleti'i yoketmek isteme
dikten baka, onu bugnk durumunda tutmann arelerini aramaktayz.
Madem ki, bu devlet ancak bize tbi olmakla bize faydal olabilir, biz de ondan,
taahhtlerini tam olarak yerine getirmesini ve btn isteklerimizi hemen yrr
le koymasn isteyebiliriz"
164
.
Rusya'nn Hnk.skelesi Antlamas'ndan duyduu sevin pek ksa srd.
Bu antlamann, kendisine uzun mrl bir yarar salayamayacan abuk far-
ketti. stelik, Osmanl Devleti, bu antlamadan yakasn syrabilmek iin
Ingiltere ve Fransa'ya daha fazla yaklat. zellikle 1839 yaznda Mustafa Reit
Paa'nn Dileri Bakanl grevine balamas ile, Osmanl diplomasisi iyice
ngiltere tarafna kayd. Bunun arkasndan, 1841 Boazlar Szlemesi'nin imza
lanmas, Rusya'y bsbtn sinirlendirdi. nk, 1841 Szlemesi ile Rusya'nn
Boazlar zerindeki hayallerine set ekilmi oluyordu. Her ne kadar, 1841
Szlemesi yaplrken, zellikle Avsutrya'mn, Osmanl mparatorluu'nn top
rak btnlnn garanti altna alnmas teklifi, kendisinin itiraz zerine kabul
edilmemi ise de, bu teklif dahi, devletlerin Osmanl imparatorluu hakkndaki
dncelerinin niteliini gstermekteydi. Ksacas, 1829'da tesbit edilen politi
kay, Rusya'nn devam ettirmesine artk imkn kalmamt. Bu sebepten, tekrar
eski siyasetine, yani Osmanl mparatorluumu paralama politikasna dnmeye
karar yerdi.
Bu yeni politika iin Avrupa'nn durumu da msait grnyordu. Fransa sk
sk i bunalmlarla karlat iin, Rusya'ya kafa tutabilecek durumda sayl
mazd. Avusturya ise, btn dikkatini, kendi varln tehdit eden liberal ve mil
liyeti hareketlere yneltmiti. Osmanl mparatorluu ile fazla ilgilenmeyen
Prusya'dan da muhalefet beklenemezdi. Geriye bir tek ngiltere kalyordu.
Osmanl mparatorluu ile en fazla ilgilenen devlet ngiltere olduuna gre,
Rusya ngiltere ile anlamalyd. Zaten Rusya, 1834'de, Hnkr skelesi
Antlamasn yenilemiyeceini ngiltere'ye bildirmekle, bu ynde bir ilk adm
atmt.
Rusya, ngiltere'ye yaklamada ikinci admn 1840 ylnda att. 1840 Aralk
aynda ar Nikola, ngiliz elisile grrken, Fransa'nn Avrupa'da ihtillci ha
reketleri kkrttn ve bir ihtill savama sebep olacan belirterek, bunu n
lemek iin, ngiltere, Rusya, Avusturya ve Prusya arasnda bir "drtl ittifak" m
kurulmasn teklif etti. Tpk 20 Kasm 1815'de Fransa'ya kar imzalanan Drtl
ttifak" gibi. Rus arna gre, bu ittifakn muhakkak yazl olmas art deildi.
lil
Karal, Osmanl Tarihi, s. 219-220.
229
Szl de olabilirdi. Bu srada ngiliz d politikas, Rusya'ya sempati duymayan
Palmerston'n ynetimindeydi. Bu sebeple, arn teklifine ngiltere, szl an
lamalara balayc olarak bakmadn ve Fransa ile bir savaa da hazr olmad
n, ngiltere'nin izlemekte olduu "Kuvvet Dengesi" politikasnn, Rusya iin
tatmin edici olmas gerektii cevabn verdi
163
.
ngiltere'nin bu tutumu Rusya'nn cesaretini krmam grnyor. Zira iin
peini brakmad. ar I. Nikola, 1844 Hazirannda ngiltere Kraliesi Viktorya'y
ziyaret etti. ar'n ngiliz hkmeti ile grmelerinde, ngiltere ile Rusya ara
snda u esaslar tesbit edildi: Trkiye'nin varl mmkn olduu srece devam
ettirilecek. Eer Trkiye'de beklenmedik bir gelime meydana gelirse, o zaman
ngiltere ve Rusya, "ortak olarak" ne yapabileceklerini greceklerdir. ar'a
gre, Rusya ve Avusturya 1833 Eyllndeki Mnchen-Graetz anlamas ile ayn
eyi yaptklarna gre, imdi Rusya ile ngiltere de anlarsa, Fransa iin bu drt
devletin kararlarna kaulmaktan baka are kalmayacakt
1613
.
Bu anlamay saladktan sonra, Rusya, bir adm daha ileri gitti ve Babakan
Nesselode, 3 Aralk 1844 de ngiltereye bir memorandum sundu. Bu memo
randumda Rus Babakan u noktalar belirtiyordu: Trkiye'nin btnlnn,
yani bamszlk ve toprak btnlnn korunmas, ngiltere ve Rusya'nn or
tak karlardr. Fakat, byk devletler zorlamad takdirde, Trkiye'nin
Hristiyan uyruklarna gerei gibi muamele yapmas mmkn deildir. Trk
mparatorluu, yklmann bir ok unsurlarn ihtiva etmektedir ve bu unsurlar
bu mparatorluun kn hzlandrabilir. Eer ngiltere ve Rusya, byle bir
facia (catastrophe) karsnda ortak olarak ne yapabileceklerine karar verirlerse,
o zaman bu faciann etkileri azaltlabilir
167
. ar Londra'da, Osmanl Devleti iin,
"lmek zere olan adam" deyimini kullanmtr
168
.
imdi ngiltere Dileri Bakanlnda Palmerston gitmi yerine Lord
Aberdeen gelmiti ve Rusya'ya biraz daha scak bakyordu. Bununla beraber, ge
rek Babakan Peel, gerek Dileri Bakan Aberdeen, ngiltere'nin geleceini ba
layacak olan byle bir anlamaya girmediler. Bununla beraber, Rusya bu konu
daki mzakereleri daha bir sre devam ettirdi. Bir sonu alamad; fakat
Rusya'nn bu tutumu, bu devletin emelleri konusunda ngiltere'yi endieye ev
ketti.
Rusya'nn bu teebbsleri ve Osmanl Devleti konusunda ngiltere ile an
lama abalar baarsz kalmakla beraber, midini de kaybetmedi. Bu konuyu
19. YZYIL SYAS TARH 1789-1914
l6;l
Harold Temperley, The Crimea, London, Longmans, Green and Co., 1936, p. 251-253.
166
Temperley, The Crimea, p. 254.
167
Ayn eser; p. 254; Memorandumun meui: Hurevvitz, The Middle East and No tl Africa..., Vol.
1, p. 291-292.
11,8
Temperley The Crimea, p. 255; Kurat, Trkiye re Rusya, s. 66.
230 FAHR ARMAOLU
ilk frsatta tekrar ele almaya karar verdi. Bu frsat da, "Kutsal Yerler" problemi ile
ortaya k.
Fakat bu arada unu da belirtelim ki, Kutsal Yerler anlamazl patlak ver
diinde, ngiltere ile Rusya arasndaki mnasebeer bir gerginlikten gemi bu
lunuyordu. Bu da, Avusturya'da 1848 Marnda kan liberal ayaklanmann, he
men arkasndan Macarlarn milliyeti ayaklanmalar sonucu, Osmanl Devleti ile
Rusya'y kar karya getiren "Mlteciler Sorunu"dur. Bu sorun ortaya kt
nda, Rusya'nn Osmanl Devleti zerindeki niyeeri ngiltere tarafndan esasen
bilinmekteydi. Bu sebeple, ngiltere ve Fransa'nn mlteciler sorununda
Osmanl Devleti'ni korumak hususunda aldklar kesin tavr, Rusya ile bu iki dev
letin mnasebetlerini bozmu bulunuyordu. Kutsal Yerler sorununa, biraz da
bu adan bakmak gerekecektir.
2. KUTSAL YERLER ANLAMAZLII
sa'nn doduu, byd, Hristiyanln ilk yayld ve sonralar sa'nn
armha gerilerek ldrld yerlerin, Kuds ve dolaylarnda bulunmas ha-
sebile, buralarda, ok eski zamanlardanbei, Hristiyanlar tarafndan bir ok zi
yaret yerleri yaplmt. Dnyann her tarafndan gelen Hristiyanlar, buralar zi
yaret edip "Hac" olurlard. Filistin'de bulunan bu kutsal yerlerin says genel
olarak 9 taneydi
11

1
. Bu kutsal yerlerin korunmas, bakm ve tamiri ile temizlii
gibi ilere Hristiyanlar ok fazla nem verirlerdi.
Osmanl Devleti, Ortodoks kilisesinin ba bulunan Rum Patriinin bakenti
olan stanbul'u fethettii gnden balyarak, Kutsal Yerler problemini de miras
ald
170
.
Osmanl Devleti buralar egemenlii altna aldktan sonra, baz Hristiyan
devletler, bu ilerin grlmesi iin, fermanlarla Osmanl Devleti'nden baz yetki
ler ve ayrcalklar almlard. Hristiyan devletlerin uyruklarna verilen bu yetki ve
ayrcalklar, giderek kapitlsyon niteliini kazand. unu da belirtelim ki, kutsal
yerlerle en fazla ilgilenen devlet Fransa olmu ve bu ayrcalklarn byk oun
luuna Katolik din adamlar sahip olmutu. 1740 tarihli Kapitlsyon
Antlamas, btn kapitlasyon haklarn yeniden dzenleyip daha ayrntl ve
ak bir hale getirdii zaman, Katoliklerin kutsal yerlerdeki yetki ve ayrcalklar
da ayrntl bir ekilde belirtildi.
1,

y
Bu Kutsal Yerler unlardr: Kamame Kilisesi, sa'nn kabri, Meryemin trbesi ve bitiiindeki
bahe, Beyt l-Lahimdeki byk kilise, Tahun l-Atik isimli alan ve oradaki mahzenler, Maarat l-
Reate ve etrafndaki arazi, sa'nn mezar sanlan yer ve etraf, Maarat l-Mehd, Hacer-i Mutesil
(Karal, Osmanl Taihi, Cilt V, s. 223).
1,0
Karal, ad geen eser. s. 223.
19. YZYIL SYAS TARH 1789-1914 231
Dier taraftan, Kuds'teki Ortodokslara da bir takm ayrcalklar tannmt.
Hatta, 1774 Kk Kaynarca Antlamas'nm 7. maddesiyle, Rusya, Osmanl
mparatorluundaki Ortodokslar konusunda sz sahibi oluyor ve 14. maddesiyle
de, Rusya'nn stanbul'da bir ortodoks kilisesi yaptrma hakk kabul ediliyordu.
8. maddeye gre de, Rus haclar Kuds'teki kutsal yerleri serbest bir ekilde zi
yaret edebileeklerdi.
Mamafih, gerek udur ki, Osmanl Devleti, gerek Katoliklere, gerek
Ortodokslara eitli zamanlarda o kadar ok yetki ve ayrcalk tanmt ki, kutsal
yerler anlamazl patlak verdiinde, kimin, ne kadar ve ne nitelikte yetki ve ay
rcala sahip bulunduunu hemen tesbit etmek mmkn deildi.
te durum bu ekilde iken, kutsal yerler sorunundan kan kk bir an
lamazlk, giderek byd ve Krm Sava gibi bir Avrupa savama dnt.
Bu gelimede Louis Napolyon'un tutumu nemli rol oynamtr. Fransz
htilli srasnda ihtill hkmetleri laik bir politika gttklerinden, Kuds'teki
Katoliklerin durumlar ile hi ilgilenmediler. Bu durum tabiatile Rusya'nn ve
Ortodokslarn iine yarad. Fakat 1848 den itibaren iler deimeye balad.
Louis Napolyon, 1848 de Cumhurbakan olduu zaman "mparator" olmay ka
fasna koymutu. Nitekim 1852 de bunu da baard. Lkin bu baarsnda
Katolik papazlarn ve Kilise'nin byk yardmn grd. Louis Napolyon,
Cumhurbakanl srasnda, papazlarn ve kilisenin bu yardmlarn salamak
iin ve ayn zamanda Fransz halknn dikkani darda bir din meselesine ynel
terek prestij salamak amac ile Kutsal Yerler konusunu kurcalamaya balad.
nk bu srada byle bir sorun ortaya kmt.
1843 ylnda, sa'nn doduu yer olan Beyt l-Lhim'in zerinde asl olan
ve zerinde bir takm ltince yazlar bulunan bir gm yldz, birdenbire orta
dan kaybolmutu. Ortodokslar bu yldzn alnmasn Katolkilere yklediler.
Bbli, kendisi yeni bir gm yldz yaptrp koymay teklif ettiyse de, ne
Katolikler ve ne de Ortodokslar bu teklifi kabul etmediler. Katoliklerle
Ortodokslar arasndaki bu yldz anlamazl bylece srp gitti. Arada 1848
htillleri meydana geldi ve Louis Napolyon da Fransa Cumhurbakan oldu.
te Louis Napolyon'un Cumhurbakan olur olmaz kurcalamaya balad ilk
sorun bu yldz hikyesiydi.
Fransa 1850 Maysnda Bbli'ye bavurup, kutsal yerlere ait bir ok istekler
arasnda, 1740 Antlamasnn 3 nc maddesile Katoliklerin tasarrufuna terkedi-
len yerlerin, tekrar Katoliklere iadesini istedi. Fransa bu teebbsn yaparken,
Avusturya, spanya, Portekiz, ki Sicilya ve Toskana gibi Katolik olup da
stanbul'da temsilcisi bulunan devletleri de, harekete gemek iin kkrtt
171
.
1
1
Ka r a l , ad geen eser, s. 226.
232 FAHR ARMAOGLU
Osmanl Devleti, hemen cevap vermeyip, Ramazan dedi, Bayram dedi, ve ii
oyalama ve srncemede brakma yoluna gitti. Fakat Fransa'nn olumlu cevap
iin basrmas zerine, nihayet 1852 Aralk aynda verdii cevapta, hangi kutsal
yerin hangi din mensubunun tasarrufunda bulunmas gerektiini incelemek
zere bir Komisyon kuracan bildirdi. 1740 Antlamas bile imzalanal yz yl
dan fazla olmutu. Ondan nce ve ondan sonra Osmanl Devleti, kutsal yerlerle
ilgili bir ok ferman yaynlamt. Kimin ne durumda olduu belli deildi. Bu
sebeple konunun incelenmesine ihtiya vard.
Kurulan komisyona Katolikler ile Ortodokslarn temsilcileri de dahil edildi.
Fakat bu sefer Komisyon'un inceleme sonularnn Katolikler lehine olacan
anlayan Rusya, hemen mdahale etti ve 1851 Ekiminde Bbli'ye verdii notada,
Kuds'te statkonun korunmasn istedi. nk Kutsal Yerler'de fiil durum
Ortodokslarn lehine idi. Buna da Fransa itiraz etti. Fransa yine bastrnca,
Osmanl Devleti 9 ubat 1852'de yaynlad bir fermanla, Komisyon'un vard
sonular resmen iln ve kabul etti. Rusya'ya verilen cevapta da, statkonun bo-
zulmad bildiriliyordu. Lkin bu sefer de Rusya, statkonun bozulmayp, ay
nen korunduuna dair bir ferman istedi.
Bu sorunun ayrntlarna girmeden u kadarn syleyelim ki
172
, Kutsal Yerler
sorunu ksa bir zamanda bir Fransa-Rusya mcadelesi haline ald. Fransa
Katolikleri, Rusya ise Ortodokslar savunuyordu.Katoliklerin arkasnda Louis
Napolyon, Ortodokslarn arkasnda ise, koyu bir dindar ve ortodoks olan ar I.
Nikola vard. Yani sorun, deta bir Louis Napolyon - Nikola mcadelesine d
kld ve yeniden bir Dou Bunalm veya Dou Sorunu (Question d'Orient) or
taya k.
Kutsal Yerler sorununun bir Dou bunalmna dnmesi, Rusya'y,
Osmanl imparatorluu zerindeki emellerini yeniden hareketlendirmeye ev
ketti.
3. RUSYANIN OSMANLI MPARATORLUUNU PARALAMA
TEEBBSLER
Kutsal Yerler sorununda Fransa'nn Rusya'ya dayatmas ve kararl hareketi
karsnda, Osmanl Devleti Fransa tarafna eilim gstermeye balamt.
nk, Rusya karsnda bir dayanak aryordu. Osmanl-Fransz mnasebetleri
nin bu durumu ve Louis Napolyon'un Dou Bunalmnda taknd sert tutum,
ngiltere'nin houna gitmedi. 1852 Aralk ay banda ngiltere'de Lord
Aberdeen kabinesi ibana gelmiti. Lord Aberdeen kabinesinde, Dileri
Bakanlna, Ruslardan hi holanmayan Palmerston'un yerine, Lord John
Russell getirilmiti. Palmerston ileri Bakan olmutu. ngiltere'deki bu hf-
172
Bu tartmalar iin bak.: Ahmet kr Esmer, Siyasi Tarih, s. 179-182.
19. YZYIL SYAS TARH 1789-1914 233
kmet deiiklii ar Nikola'mn mitlerini arttrd ve Osmanl mparatorluu
konusunda ngiltere ile anlamak iin tekrar teebbse gemeye karar verdi.
Babakan Nesselrode, ar' bu teebbsnden vazgeirmek istediyse de, son de
rece otoriter olan ve kendisinde byk mzakerecilik yetenei gren ar,
Nesselrode'u dinlemedi
173 174
.
9 Ocak 1853 gecesi Petersburg'da klk sarayda verilen baloya, ngiliz elisi
Sir Hamilton Seymour'un geldiini gren ar Nikola, protokol gerei, dier da-
veiler geldikten sonra salona inmesi gerekirken, bu kurala uymad ve hemen
salona inerek doruca ngiliz elisinin yanna gidip yle dedi: "ngiltere iin
beslediim duygular bilirsiniz... (Daha nceki teebbslerini kasdederek) Bence
iki hkmetin, yani ngiliz hkmeti ile Hkmetimin anlamas esastr. Byle
bir anlamay gerektiren artlar, hi bir vakit bugnk kadar nemli deildi. Biz
anlatktan sonra, Bat Avrupa devlederi umurumda bile deil. Ne dnrlerse
dnsnler. Bence hi bir deeri yok. Trkiye'ye gelince... Kollarmz arasnda
hasta, ok hasta bir adam var. Size aka sylemeliyim ki, gereken btn tedbir
leri almadan, bir gn lecek olursa, bu byk bir felket olur. Trkiye anszn
lebilir. Bu takdirde zerimizde kalacaktr. lleri diriltemeyiz. Trkiye lnce
bir daha dirilmemek zere lecektir. te bunun iin size soruyorum: Byle bir
olay ile kargaa, anari ve hatta bir A\rupa sava karsnda kalmaktasa, nce
den tedbir almak daha akllca bir hareket olmaz m?"
l7i
.
ngiliz elisi Sir Hamilton'n ar'a verdii cevap ise yleydi: "Majesteleri
ltfen beni mazur grsnler. unu sylemek zorundaym ki, kimetli ve licenap
adama, zayf ve hasta adam korumak der"
175
. Seymour, ayn zamanda, "hasta
adam"n, iyi olmak iin, onu ameliyat edecek bir operatre (surgeon) deil,
onu tedavi edecek bir doktora (physician) ihtiyac olduunu sylemitir
176
.
Bu arada unu da belirtelim ki, ngiliz tarihisi Harold Temperley, ar'n
ngiliz elisine Trkiye iin "hasta adam" deil, "ay", "lmekte olan ay" ve ya
"ay lyor" gibi deyimler kullandn, ar Nikola'mn, Trkiye'den hep "ay"
diye sz etdini btn etrafindakilerin de bildiini ileri srmektedir
177
.
Mamafih, ar Nikola'mn, ngiliz elisinin cevabndan midi krlm de
ildi. Sir Hamilton ile, bundan sonra bir ka defa daha konutuu anlalmak
173
Temperley, The Crimea, p. 271.
174
Karal, Osmanl Tarihi, Cilt V, s. 221-222; Temperley, The Crimea, p. 272; Debidour, La
Rvolution, p. 95; Driault, Question d'Orient, p. 170; Kurat, Trkiye ve Rusya, s. 70; Ahmet kr
Esmer, Siyas Tarih, s. 182. ar'm bu szleri eitli kaynaklarda, z ve esas deimeksizin, baz kk
farkllklarla ifade edilmektedir.
17:>
Driault, Question d'Orient, p. 170-171; Debidour, La Rvolution, p. 95.
176
Temperley, The Crimea, p. 272.
177
Bak., ayn eser, p. 272.
234 FAHR ARMAOLU
tadr
178
. 14 Ocak 1853 de ngiliz elisini zel surette yanna davet ederek, konuyu
tekrar at. Eliye, "imdi sizinle bir dost ve bir centilmen gibi konumak istiyo
rum." diyerek, ngiltere'nin stanbul'a yerleme gibi bir niyeti varsa, buna msa
ade etmiyeceini, kendisinin de stanbul'da gz olmadn, fakat nleyici ted
bir alnmazsa, burasn geici olarak igal (en dpositaire) etmesinin zorunlu
olabileceini bildirdi.
ar Nikola, ubat ayndaki konumasnda da Osmanl mparatorluu hak-
kndaki teklifini aklad: Eflk ve Budan ile Bulgaristan ve Srbistan Rusya'nn
himayesi altna verilecek, ngiltere de Msr ile Girit'i alacakt. ar bu konuda
yle diyordu: "Osmanl Devleti'nin yklndan sonra miras blld za
man, ngiltere Msr' igal ederse, tarafmdan hi bir itiraz vukubulmayacaktr.
Kandiye (yani Girit) hakknda da ayn eyi syleyebilirim. Bu da size daha ok
yakacaktr ve niin oras ngiliz lkesi olmasn?..."
179
ar Nikola'nn teklifine gre, stanbul da bamsz ehir olacakt.
ngiltere, ar Nikolann bu tekliflerini manasz bularak reddetti. Eer ar
ngiltere'yi ikna edebilmi olsayd, "hasta adamn lmn" byk tantana ile
iln edecekti
180
. Bu olmad gibi, imdi ngiltere kendisini, Osmanl Devletinin
Rusya'ya "katlmas gibi bir olup-bitti ihtimali ile kar karya buldu
181
.
Olup-bitenlerden Fransa da haberdar olmutu. Kald ki, Prens
Meneikof un stanbul'a gelii her eyi aklayverdi. Zira, ar, ngiltere'yi kendi
tarafna ekemeyince, Osmanl Devleti zerinde tek bana harekete karar verdi.
4. MENKOF MSYONU STANBULDA
Osmanl Devleti'nin, kutsal yerler sorununda, Fransa'y hakl gren
Komisyon'un kararlarn kabul ederek 8 ubat 1852 fermann yaynlamas
182
,
"Kutsal Yerler Muharebesi" nin Fransa'nn zaferile sonulanmas demekti. Bu ise
ar Nikola'y ok derinden yaralad. Bu sebeple, Trkiye zerinde harekete
gemeden nce ngiltere'yi de yanna alp, Osmanl Devleti'ni nemli bir destek
ten yoksun brakmak istedi. Ayrca, 1852 Aralk aynda gney Rusya'da iki
Kolorduluk bir kuvvetin hazrlanmasn emrettii gibi, Karadeniz donanmasna
da eksikliklerini tamamlamas emrini verdi
183
. Bundan sonra da ngiltere ile an
lama teebbslerine giriti. Baarl olamaynca, tek bana harekete gemeye
karar verdi.
178
Sir Hamillton Seymour'n Ocak-ubat 1853 aylarnda ar ile yapt dier konumalarn
raporlar iin bak.: Hurewitz, The Middle East and North Africa..., Vol. 1, p. 299-304.
179
Kurat, Trkiye re Rusya, s. 71.
180
Debidour, La Rvolution, p. 95.
181
Ayn eser, p. 96.
182
Fermann metni: Noradounghian, Recueil d'Actes..., Tome II, p. 407-410.
183
Temperley, The Crimea, p. 301.
19. YZYIL SYAS TARH 1789-1914 235
Bunun iin Rusya, Prens Menikof (Menchikov veya Menshikov) bakanl
nda zel bir elilik heyedni stanbul'a yollad. Prens Menikof ve heyeti 23
ubat 1853 de bir sava gemisi ile stanbul'a geldi. Menikofun, Prens'lik nvan
yannda, Amiral, Bahriye Bakan, Finlandiya Valisi, Baltk Donanmas Komutan
gibi bir sr nvan daha vard. Maiyeti de nvan kadar kalabalkt. Heyette
Amiraller, Generaller ve Prensler bulunuyordu. Menikof stanbul'a byk aaa
ile kt ve binlerce ortadoks kendisini Tophane rhtmnda, byk trenler ve
gsterilerle karladlar.
Menikofun stanbul'a gelii gsterilerle karland gibi, ie balamas da
tam bir gsteri oldu. Bir defa, Ortodoks tebaann ihtiyalarn tesbit etmek
zere, mparatorluun her tarafna adamlar gnderdi. Arkasndan, protokol ge
rei yapmas gereken resm ziyaretleri yapmadan, Hnkr skelesi Antlamas'n
yapan ve Rus dosuu ile tannm bulunan Hsrev Paa'y ziyaret etti.
Bbli'ye ilk resmi ziyaretini 16 Martta yapt. Hsrev Paa'y ziyaret ederken
byk niformasn giydii halde, Sadrazam sivil elbise ile ziyaret etti.
Sadrazam'dan sonra, yine diplomatik kural gerei, Hariciye Nzn Fuat Paa'y
184

ziyaret etmesi gerekirken, ziyaret etmiyeceini bildirdi. Sebebi ise, Fuat Paa'nn,
kutsal yerler sorununda Fransa'y tutmu olmasyd. Ne var ki, Fuat Paa'nn ziya
ret edilmemesi, Bbli'ye bir hakaretti. Bu sebeple, Fuat Paa istifa etti ve
Hariciye Nzrlna Rifat Paa getirildi. Eski devirlerde olsa, Rus zel elisi he
men Yedikule'ye hapsedilir ve Osmanl Devleti de Rus hakaretlerini sava iln
ile temizlerdi. Hkmet zayfln bildii iin bu hakaretlere boyun emek zo
runda kald
185
.
Menikof ilk nce szl olarak Bbli'den u isteklerde bulundu: Rum
Ortodoks kilisesinin Kutsal Yerler sorunundaki isteklerinin kabul ile, Ortodoks
tebaann Rusya tarafndan "korunmasna" (himaye) dair bir anlama yaplmas.
Menikof, bu isteklerin muhakkak bir "antlama" ile kabulne gerek olmadn,
bir Sened ile de yetinilebileceini syledi.
Bbli bu istekleri alnca, ngiliz ve Fransz elilerine dant. Bu srada,
yani Menikofun stanbul'a gelmesi zerine, hem ngiltere ve hem de Fransa te
llanmlar; fakat Fransa ngiltere'den daha ileri giderek, anakkale nlerine
bir donanma gndermeye kalkmt. Fransa, bir yl nce Kutsal Yerler sorunu
patlak verdiinde de ayn eyi yapm ve bu da Rusya'nn bsbtn sinirlenme
sine sebep olmutu. Bundan dolay, ngiltere, Fransann Kutsal Yerler sorunu
gibi kk bir anlamazlktan bir kriz karmasn onaylamyordu. Bu sebeple,
ngiltere'nin Paris elisi Cowley, Fransa Dileri Bakan Drouyn de Lhuys'ye
"Osmanl mparatorluu'nun bamszl tehlikeye urarsa, bu srf Fransa'nn
184
Mlteciler sorununu zen Fuad Efendi.
1S:1
Karal, Osmanl Taihi, Cilt V, s. 228.
236 FAHR ARMAOLU
hatas yznden olacaktr" diyordu
186
. Cowley'e gre, Fransa, Kutsal Yerler soru
nunu ok abartm ve bu duruma gelinmesine sebep olmutu.
Bu sebeple, uzun yllardanberi ngiltere'nin stanbul eliliini yapan ve
Bbli zerinde etkisi byk olan Lord Stratford de Redcliffe, Bbliye,
Menikof tekliflerinin kabuln tavsiye etti. Gerekten, 4 Maysta karlan bir
fermanla Ortodokslarn Kutsal Yerler zerindeki hak ve yetkileri teyid edilir
ken
187
, bir baka fermanla da
188
, Ortodokslarn ve Katoliklerin yetkilerinin belir
tilmesi ile bir zme gidildi.
Bu fermanlarla Rusya'nn istedikleri yerine getirildiine gre, kriz zlm
saylrd ve Menikof a da ekip gitmek kalyordu; fakat byle olmad. Menikof,
Petersburg'tan ayrlmadan nce, arn kendisine verdii talimat yerine getirmek
iin yeni bir istekte bulundu: Bu da Osmanl Devletiyle Rusya arasnda bir sa
vunma ittifaknn yaplmasyd
189
. Menikof 5 Mays 1853'te, Bbli'ye verdii 5
gn sreli bir ltimatomla u istekleri ileri srd: Osmanl Devleti Rusya ile bir
ittifak antlamas imza edecek ve Osmanl mparatorluu snrlar iinde bulu
nan ve saylar 12 milyon kadar olan Ortodoks tebaann "mer" koruyuculuu
Rus arna braklacakur
190
.
Nereden baklrsa baklsn, her iki istek de Osmanl Devleti'ni Rusya'nn hi
mayesi altna sokacak nitelikteydi ve dolaysile Devlet'in egemenlik ve bamsz
l ile badatrlamazd. Menikofun bu istekleri, ngiltere'yi, Kutsal Yerler so
rununda imdiye kadar izledii yumuak ve uzlatrc politikadan tamamen
ayrd. nk artk aka grlyordu ki, Osmanl mparatorluu'nu para
lama tasarlarn ngiltere'ye kabul ettiremeyen Rusya, bu tasarlarn gerekle
tirmek iin imdi tek bana hareket geiyor ve bir btn olarak Osmanl
mparatorluu'nu yutmak istiyordu. Buna da ngiltere hogr gsteremezdi..
Bu sebeple ngiliz elisi Stratford de Redcliffe, Bbliye bu isteklerin red
dini tavsiye etti. Esasen Osmanl Devleti'nin de bu istekleri kabul etmesine im
kn yoktu. Bir ngiliz tarihisinin dedii gibi, "Osmanl Devleti bamsz yaaya
caksa, b istekleri reddetmek zorundayd. Trkiye'nin bamszl ngiliz politi
kasnn temel bir ilkesi olarak kaldka da, Lord Stratford da byle bir tavsiyede
bulunmak zorundayd"
191
. Bununla beraber, Bbli acele karar vermemek iin,
17 Maysta, devlet adamlarndan ve ulemadan 46 kiilik bir meclis kurdu. Bu
186
Temperley, The Crimea, p. 311.
187
Fermann metni: Noradounghian, Tome II, p. 415-416.
188
Fermann metni: Ayn kaynak, p. 416-417,
189
Temperly, The Crimea, p. 304.
190
Driault, Question d'Orient, p. 172; Debidour, La Rvolution, p. 98; Temperley, The Crimea, p.
323.
191
A.J.P. Taylor, The Struggle for Mastery in Europe, 1848-1918, London, Clarendon Presse, 1954,
p. 53.
19. YZYIL SYAS TARH 1789-1914 237
meclis Menikofun tekliflerini inceledikten sonra, 3 oya kar, 43 oyla Rus teklif
lerinin reddine karar verdi
192
. Menikof a verilen cevapta, Rus isteklerinin kabu
lnn, hem Osmanl Devleti'nin bamszln ihll edecei ve hem de milletle
raras hukuk kurallarna da aykr decei bildirilmekteydi
193
.
Osmanl Devleti'nin alm olduu bu kesin tutum karsnda, Prens
Menikofun maiyyetini toplayp stanbul'dan ayrlmasndan baka are kalma
mt ve 21 Mays'ta stanbul'u terketti. Fakat giderken bir tehdit savurmaktan da
geri kalmad: "Sivil elbise ile gelmitim, az sonra asker niforma ile dnece
im" dedi
194 *
.
Rusya 31 Maysta Osmanl Devletine tekrar 8 gnlk bir ltimatom vererek
Menikofun 5 Mays isteklerinin kabuln istedi ise de, Osmanl Devleti bunu
da reddetti. Bunun zerine Rusya, sava iln etmeksizin, Prutu aarak askerini
Budan'a soktu.
Menikofun istekleri, o gne kadar soukkanl davranmaya alan
ngiltere'nin durumunu sertletirdii gibi, Rusya'ya kar itidalle hareket edilme
sini isteyen Fransa'y da ngiltere'nin yanna kaydrd. Rusya'nn Tuna beylikle
rine askerini sokmas, yani savaa balamas, Avrupada byk heyecan uyandr
d gibi, ngiltere'de byk bir kzgnla sebep oldu. Zira, ar, Osmanl
mparatorluu zerinde toprak emeli bulunmad ve ngiltere'ye danmadan
bir ey yapmayaca hususunda ngiltere'ye ka defa teminat vermiti
193
. Bu se
beple, ngiltere Haziran banda anakkale'ye bir donanma gndermeye karar
verdi ve ngiliz donanmas 13 Haziranda anakkale Boaz'nn dnda Beie
koyuna demir att. Ertesi gn de Fransz donanmas ayn yere geldi. Bu srada
Tunus Beyi ile Msr Hdiv'i de, Osmanl Devleti'ne yardm edeceklerini
Bbli'ye bildirdiler
196
Rus ar, byle bir ngiliz-Fransz ibirliine ihtimal ver
memiti.
5. AVUSTURYA'NIN BARI TEEBBS VE SONUSUZ
KALMASI
ngiltere ve Fransa'nn, donanmalarn anakkale azna gndermeleri,
Rusya'nn houna gitmedi. Zira, bu iki devlet aka Rusya'ya kar cephe alm
olmaktaydlar. Bundan dolay, Rusya da Avusturya ile Prusya'y kendi tarafna
ekmek istedi. Yani, Bat Bloku'na kar Dou Blokunu yeniden canlandrmay
192
Karal, Osmanl Tarihi, cilt V, s. 230.
193
Cevabn metni: Tukin, Boazlar Meselesi, s. 237-238.
194
Debidour, La Rvolution, p. 98. Debidour, Menikofun szlerini u ekilde zikretmektedir: "II
partit bruyamment ds le lendemain, disant quil tait venu en paletot mais qu'il reviendrait bientt en
tunique. Biz bu sz, daha anlalr olmas iin, "sivil elbise" ve "askeri niforma" eklinde evirdik.
*'
b
Debidour, ad geen eser, p. 99.
196
Temperley, The Crimea, p. 339.
238 FAHR ARMAOLU
dnyordu. Dolaysile, Osmanl Devletile Rusya arasndaki krizin gelimeleri
karsnda Avusturya ile Prusya'nn durumlar nem kazanyordu.
Lkin bu devletlerin her ikisi de, gelien kriz karsnda tarafsz kalmaya ka
rar vermilerdi. Bir defa, Prusyann Osmanl Devleti ve buna bal sorunlarda
bir ilgisi ve kar yoktu. kincisi, ne tarafa katlrsa katlsn, bir Avrupa savanda
Prusya topraklar bir muharebe alan olacakt. Bunu da istemiyordu. O halde ta
rafszlk Prusya iin en uygun yoldu.
Avusturya'ya gelince: Her ne kadar Rusya'nn Balkanlar'da genilemesini is
temiyor idiyse de, Batllar yannda bir savaa katlmas halinde, Rusya ile snr
lar olduu iin, kara muharebelerinin byk yk Avusturya zerinde kalacakt.
Savaa Rusya tarafnda katlacak olursa, o zaman da Fransa, talya'daki liberal
hareketleri kkrtr ve Avusturya da talya'y kaybedebilirdi. Dolaysyla, tarafsz
kalmak Avsuturya iin ok daha faydalyd.
Bununla beraber Avusturya bir savan kmasn da arzu etmiyordu.
Avusturya, Rusya'nn Tuna'y amasndan ok korkuyordu
197
. Mamafih, ngiltere
ve Fransa'nn bir teebbs Avusturya'nn iini kolaylatrd. Haziran ortalarnda
bu iki devlet Viyana'ya bavurup, halihazrdaki krizin 1841 Boazlar Szlemesi
asndan deerlendirilmesi iin, bu szlemeyi imza eden 5 devlet temsilcileri
nin Viyana toplanmasna salamasn istediler
198
. Osmanl Devleti'nin bamszl
n tehlikeye sokmadan, Ortodokslarn himayesi sorununu zmek iin,
Avusturya Dileri Bakan Kont Buol, Temmuz aynda, ngiltere, Fransa ve
Prusya elilerinin kaulmas ile Viyanada bir konferans toplad. Buna Rusya da
davet edildi, fakat katlmad. Viyana Konferans, 1 Austos 185S de u kararlar
ald: Ortodoks tebaa hakknda Kaynarca ve Edirne antlamalarnn alm olduu
taahhtlerin, sadece Rusya'ya kar deil, btn Avrupa devletlerine kar aln
m taahhder olduunu Osmanl Devleti kabul edecekti.
"Viyana Notas" denen bu kararlar Rusya kabul etti. Yalnz, Osmanl
Devled'nin de, hi bir deiiklik istemeden, aynen kabul etmesi arle. nk,
Viyana notas o derece mphem, o derece belirsiz ve yanl anlamalara sebep
olarak ekilde kaleme alnmt ki, Rusya sonradan bunu kendisine gre yorum
lamak imknn kazanacakt. Devletler de zaten, kesin bir tutum almayp, ii "yo-
rum"a brakmak iin byle bir tutum almlard. Fakat Osmanl Devleti, notay
alnca itiraz etti ve "i"lerin zerine noktalarn konmas istedi
199
. Halbuki nota
dan, Rusyann Osmanl Ortodokslar zerinde kesin bir yetkiye sahip olduu
anlam kyordu
200
. Bunu da Osmanl Devleti kabul edemezdi.
197
Driault, Question d'Orient, p. 173.
198
Temperley, The Crimea, p. 343.
199
Debidour, ayn eser, p. 101.
200
Karal, ad geen eser, s. 233.
19. YZYIL SYAS TARH 1789-1914 239
Osmanl Devleti'nin hakl olduu hemen meydana kt. Zira, Rusya,
Osmanl Devleti'nin itiraz zerine, kendisi de bunu kabul etmeyeceini bil-
dirdi gibi, Rusya Bakan Nesselrode da, 7 Eyll 1853'de, Viyana notasnn,
Osmanl Ortodokslarnn korunmasn kesin olarak Rusya'ya verdiini iln etti.
Halbuki Viyana Notas'nn amac bu deildi. Nesselrode'un bu demeci,
Avusturya'nn teebbs ile balam olan bar abalarn da sona erdirmi ol
maktayd.
Bu arada unu da belirtelim ki, Osmanl Devleti, Menikofun ayrlmasndan
ve Rusya'nn 31 Mays ltimatomundan sonra, Padiah'n 6 Haziran 1853 tarihli
bir ferman ile, mparatorluktaki btn gayr Mslimler iin kesin ve tam din ve
ibadet hrriyetini iln ettiyse de, bu ne Rusya ve ne de dier devletler zerinde
etkili olamad.
Nesselrode'un 7 Eyll demeci, ngiltere ve Fransa'nn tutumlarnn bir adm
daha sertlemesine sebep oldu.
Artk durum biraz daha kesinlemiti. Rusya imdi kendisine destek ar
yordu. Osmanl Devleti'ne gaile kartmak iin Yunanistan kkrtm ve Yunan
hkmeti de, Epir ve Tesalya'ya silhl adamlar gndererek, bu Osmanl toprak
larnda ayaklanma karma teebbsnde bulundu
Fakat Rusya'nn amac, ngiltere-Fransa blokuna kar bir destek salamakt
ve bu da normal olarak Avusturya olabilirdi. Bu sebeple, Rus ar ile Avusturya
mparatoru, Eyll sonunda Olmtz'de (Bugnk ek Cumhuriyeti'nin dou
sunda Olomouc ehri) bulutular. ar Nikola, mparator Franois-Joseph'e,
"Trk mparatorluu'nun atrdamakta olduundan" sz ederek
201
, Osmanl
mparatorluu topraklar zerinde bir takm anlamalar teklif ettii gibi, 1
Austos 1853 tarihli Viyana Notas'nn tekrar yrrle konmasn, Ortodokslar
zerinde Osmanl Devleti'nin btn yetkilerini kabul ettiini bildirdiyse de, zel
likle ngiltere, Rusya'nn niyetleri hakkndaki phesi devam etti iin, bunlara
raz olmad
202
. Avusturya ise, Rusya'nn Tuna'nn gneyine inmemesi hususunda
bir garanti alamad. Esasen, Rusya'nn Eflk-Budan'a girmesi Avusturya iin ye
teri kadar endie kayna olmutu.
Mamafih, Avusturya Rusya'nn bu "uvertrlerini" hemen reddetmeyip,
Prusyann da bu ie sokulmas arun ileri srd. Prusya ise bu ie hi bula
mak istemedi. Halbuki ar, Olmtz'e gelirken, Prusya Kraln da ziyaret etmiti.
6. OSMANLI-RUS SAVAININ IKMASI
Olmtz grmeleri ngiltereyi kukulandrd. Grmelerde, Osmanl
mparatorluu'nun taksiminin sz konusu olmasndan endie ederek, Avusturya
201
Temperley, The Crinea, p. 354.
202
Bu konuda bak.: Ayn eser, p. 354-356.
239
Osmanl Devleti'nin hakl olduu hemen meydana kt. Zira, Rusya,
Osmanl Devleti'nin itiraz zerine, kendisi de bunu kabul etmeyeceini bil-
dirdi gibi, Rusya Bakan Nesselrode da, 7 Eyll 1853'de, Viyana notasnn,
Osmanl Ortodokslarnn korunmasn kesin olarak Rusya'ya verdiini iln etti.
Halbuki Viyana Notas'nn amac bu deildi. Nesselrode'un bu demeci,
Avusturya'nn teebbs ile balam olan bar abalarn da sona erdirmi ol
maktayd.
Bu arada unu da belirtelim ki, Osmanl Devleti, Menikofun ayrlmasndan
ve Rusya'nn 31 Mays ltimatomundan sonra, Padiah'n 6 Haziran 1853 tarihli
bir ferman ile, mparatorluktaki btn gayr Mslimler iin kesin ve tam din ve
ibadet hrriyetini iln ettiyse de, bu ne Rusya ve ne de dier devletler zerinde
etkili olamad.
Nesselrode'un 7 Eyll demeci, ngiltere ve Fransa'nn tutumlarnn bir adm
daha sertlemesine sebep oldu.
Artk durum biraz daha kesinlemiti. Rusya imdi kendisine destek ar
yordu. Osmanl Devleti'ne gaile kartmak iin Yunanistan kkrtm ve Yunan
hkmeti de, Epir ve Tesalya'ya silhl adamlar gndererek, bu Osmanl toprak
larnda ayaklanma karma teebbsnde bulundu
Fakat Rusya'nn amac, ngiltere-Fransa blokuna kar bir destek salamakt
ve bu da normal olarak Avusturya olabilirdi. Bu sebeple, Rus ar ile Avusturya
mparatoru, Eyll sonunda Olmtz'de (Bugnk ek Cumhuriyeti'nin dou
sunda Olomouc ehri) bulutular. ar Nikola, mparator Franois-Joseph'e,
"Trk mparatorluumm atrdamakta olduundan" sz ederek
201
, Osmanl
mparatorluu topraklar zerinde bir takm anlamalar teklif ettii gibi, 1
Austos 1853 tarihli Viyana Notas'nn tekrar yrrle konmasn, Ortodokslar
zerinde Osmanl Devleti'nin btn yetkilerini kabul ettiini bildirdiyse de, zel
likle ngiltere, Rusya'nn niyetleri hakkndaki phesi devam etti iin, bunlara
raz olmad
202
. Avusturya ise, Rusya'nn Tuna'nn gneyine inmemesi hususunda
bir garanti alamad. Esasen, Rusya'nn Eflk-Budan'a girmesi Avusturya iin ye
teri kadar endie kayna olmutu.
Mamafih, Avusturya Rusya'nn bu "uvertrlerini" hemen reddetmeyip,
Prusya'nn da bu ie sokulmas artn ileri srd. Prusya ise bu ie hi bula
mak istemedi. Halbuki ar, Olmtz'e gelirken, Prusya Kraln da ziyaret etmiti.
6. OSMANLI-RUS SAVAININ IKMASI
Olmtz grmeleri ngiltere'yi kukulandrd. Grmelerde, Osmanl
mparatorluu'nun taksiminin sz konusu olmasndan endie ederek, Avusturya
201
Temperley, The Cimea, p. 354.
202
Bu konuda bak.: Ayn eser, p. 354-356.
19. YZYIL SYAS TARH 1789-1914
240 FAHR ARMAOLU
ile Rusya'nn birlemesinden korktu ve 8 Ekim 1853'de, anakkale Boaz nn
deki donanmasn Boazdan ieri sokup stanbul nlerine yollad. Tabi
ngiltere'yi Fransa da takip etti. Esasen Osmanl Devleti de, 4 Ekimde Rusya'dan
Eflk-Budan'a girmi olan Rus kuvveerinin 15 gn iinde buradan ekilmesini
istedi ve Rusya bunu reddedince, Osmanl Devleti de Rusya'ya sava iln etti.
Sava fiilen 23 Ekimde balad.
Osmanl-Rus sava baladktan sonra dahi, bu savan kmasna engel
olamayan Avusturya, imdi hi deilse savan uzamasn nlemek iin bar a
balarna giriti. Fakat tam bu srada meydana gelen bir olay, btn bar mitle
rini suya drd. 12 paralk bir Trk filosu, Kasm sonlarnda, Batu'daki
Trk kuvvetlerine yiyecek ve cephane gtrmek iin
203
stanbul Boaz'ndan
km, fakat Karadeniz'de seyrederken frtna yznden Sinop limanna sn
mt. Esasen Amiral Nahimof komutasndaki bir Rus filosu kendisini takip et
mekteydi. Nahimof, Trk donanmasnn hi beklemedii bir srada 30 Kasm
1853 gn, saldrd ve Osmanl donanmasn tamamen yokettii gibi, Sinop eh
rinin bir ok mahallelerini de yakt. 4.000 kii ld. Ruslar, Osmanl donanma
snn su stnde bocalayan subay ve erlerini de, yal paavralar atarak yakt
lar
204 *
.
Sinop Baskn, Rusya'da byk sevin uyandrd. ar Nikola, "Benim cesur
denizcilerim" diyor ve Rus deniz kuvvederinde zafer geleneinin unutulmad
sylyordu. Petersburg'da halk byk bir coku iindeydi. "Sinop Sava" ad ile
alelacele hazrlanan bir mzikal piyes hemen sahneye kondu. Yine Petersburg'da
gnlerce sren balolar, elenceler dzenlendi
203
.
Olay, ngiliz kamu oyunda "Sinop katlim olarak algland ve byk ve
iddetli tepkiler uyandrd. Rusya aleyhine tepkiler, ngiliz hkmeti iin dayan-
labilecek gibi deildi
206
. Hkmetin daha soukkanl davranmak istemesine
ramen, basnn tepkileri kamu oyundan daha az iddetli deildi. Morning
Heald "intikam istiyoruz" diye barrken, Globe gazetesi de, Rusya'nn insanlk
ailesine giremiyecek nitelikte olduunu yazyordu. Morning Chronicle ise sal
drgana hemen darbe vurulmasn istiyordu. Dier gazeteler de ayn havadayd
207
.
ngiliz ve Fransz donanmasnn stanbul'da bulunduu bir srada, Rusya'nn,
ngiltere'nin denizlerdeki gcne meydan okumas, ngiltere'nin arna git
miti.
203
Driault, Osmanl filosunun Kafkaslar'da eyh mil'in Rusya'ya kar yrtt ayaklanmaya
yardm gtrmesi ihtimalinden sz etmektedir (Question ('Orient, p. 174). Keza Temperley de,
Osmanl Devleti'nin byle bir niyetinden sz etmektedir (The Crimea, p. 381).
204
Karal, Osmanl Tarihi, Cilt V, 235.
2to
Temperley, The Crimea, p. 373.
206
Temperley Ayn eser, p. 371.
207
Ayn eser, p. 374-375.
241
Fransa'da da durum aynyd. Sinop olay karsnda, ngiltere'nin aksine,
Fransa'da Hkmet ve mparator III. Napolyon kamu oyundan daha fazla heye
canland. Gelimelerin kontroln III. Napolyon kendi eline ald. Fransa, 19
Aralkta ngiltere'ye verdii gayet kesin ifadeli bir notada, Rus donanmasnn
"Karadenizden temizlenmesini" ve Rus gemilerinin Karadeniz'de dolamalarna
izin verilmemesini istiyordu. Fransa'nn bu kararl tutumu, ngiliz kabinesini,
Fransa'da ayrlp ayrlmama hususunda yol ayrmna getirdi. Babakan Aberdeen
ngiltere Kraliesine, Fransa ya tek bana yryp gidecek, veya btn donan
masn Toulon'a geri ekecektir, diyordu
208
.
Bu durum karsnda ngiltere tereddd brakt. ngiliz-Fransz donanmas
Karadeniz'e ku gibi, ngiltere ve Fransa, 27 ubat 1854 de Rusya'ya bir lti
matom vererek, Eflk-Budan'dan btn kuvvetlerini geri ekmesini, Ortadoks
tebaas ile mnasebetlerinde Osmanl Padiah'nn tm yetkisini kabul etmesini,
yani Rusya'nn, Ortodoks tebaann koruyuculuu iddiasndan vazgemesini iste
diler
209
. Rusya, uzun sre gemesine ramen, bu ltimatoma cevap bile verme
yince, iki devlet 27 Mart 1854 de Rusya'ya sava iln ettiler
210
.
Fakat, 27 ubat ltimatomuna Rusya'nn cevab beklenirken de, ngiltere ve
Fransa, 12 Mart 1854 de Osmanl Devleriyle bir ittifak antlamas imzaladlar
211
.
stanbul'da ve Osmanl Devleti adna Reit Paa tarafndan imzalanan 4 madde
lik bu ittifaka gre, ngiltere ve Fransa, Osmanl Devleri'nin Avrupa ve Asya top
raklarn Rusya'nn saldrsna kar savunmak iin, Osmanl Devleti'ne her trl
yardm yapacaklard. Buna karlk Osmanl Devleti de, ngiltere ve Fransa'nn
onay olmadan, Rusya ile hi bir mzakereye girimeyeek ve hi bir antlama
imzalamyacakt. Nihayet, sava biter bitmez, ngiltere ve Fransa, gerek kara kuv
vetlerini, gerek donanmalarn Osmanl mparatorluu'ndan hemen geri eke
ceklerdi.
Bu ittifakn arkasndan, 10 Nisan 1854'dede ngiltere ile Fransa arasnda da
bir ittifak imzaland
212
. Bu ittifakta, Rusya'nn Eflk ve Budan' igal etmekle
Osmanl mparatorluunun toprak btnln ihll etmi olduu belirtilerek,
Osmanl Devleti ile Rusya arasnda barn salanmas ve bu barn salam ve
devaml temellere oturtulmas ve ayn zamanda da, Avrupa barnn da isten
meyen komplikasyonlardan korunmas amac ile asker alanda ibirlii yapacak
lar ifade edilmekteydi.
19. YZYIL SYAS TARH 1789-1914
208
Ayn eser, p. 376-377.
209
Driault, Question d'Orient, p. 174.
210
Bu konudaki Fransz aklamas iin bak.: de Clerq, Recueil..., Tome VI, p. 426.
211
ttifakn metni: Mecmua-i Muahedat, Cilt 4, s. 219-223; Erim, Devleeraras Hukuku ve Siyasi
Taih Metinleri, s. 321-324; Noradounghian, Recueil d'Actes..., Tome II, p. 420-422; de Clerq, Recueil...,
Tome VI, p. 422-426; Hurewitz, The Middle Eastand North Africa..., Vol. 1, p. 308-309.
212
ngiliz-Fransz ittifaknn memi: de Clerq, Recueil.., Tome VI, p. 429-431.
242 FAHR ARMAOLU
7. SAVA KARISINDA AVUSTURYA VE PRUSYA
Savan kmas ve ngiltere ile Fransa'nn katlmas ile genilemesi kar
snda, Avusturya ve Prusya'nn durumlar nem kazanyordu. Bu iki devletin, sa
vaan taraflardan birine katlmas, savan sonucunu ok deitirebilirdi. Bu se
beple, gerek Rusya, gerek ngiltere ve Fransa, bu iki devleti kendi yanlarna
ekmek iin aba harcadlar.
Rusya, 1854 Ocak aynda Avusturya'ya bir kere daha bavurup, onu yanna
ekmek hususunda bir teebbste daha bulundu. Avusturya da, bu teklifi de
reddettii gibi, ayrca Rusyadan, Tuna'y amayacana, savatan sonra Eflk ve
Budan' boaltacana ve Osmanl mparatorluu'nun toprak btnlne
sayg gstereceine dair taahhtte bulunmasn istedi. Rusya bu istekleri geri e
virdi. Bu ise, Avusturya'y hi memnun etmedi. Zira, grlyordu ki, Rusya,
Balkanlara sarkmak hususundaki emellerinden vazgemiyordu.
Bunun iindir ki, Avusturya, ngiltere, Fransa ve Prusya'nn da katlmasyla,
9 Nisan 1854'de Viyana'da imzalanan bir protokol
213
ile, " T r k
mparatorluu"nun toprak btnlnn korunmasn, Rusya'nn Tuna beylik
lerinden ekilmesini, Osmanl Padiah'nm Hristiyan uyruklarna istedii ayrca
l tanma yetkisinin kabuln ve Avrupa dengesinin korunmas amac ih
Osmanl Devleti'nin "siyas mnasebetlerine"gereken gratilerin salanmas n
grld.
Avusturya'nn bu tutumu dolaysiledir ki, ngiltere ve Fransa Avusturya'nn
kendi taraflarna geeceini mit ettiler. Hatta, Sinop olayna ramen, Rusya'ya
ancak Mart ay sonunda sava iln etmelerinin sebebi de, Avusturya ile
Prusya'nn ngiltere ve Fransa'ya katlacaklarn mit etmelerindendi. Fakat onla
rn midi de gereklemedi. ngiltere ve Fransa'ya gre, Rusya'y yenmek iin,
bu vcudun kenarlarndan deil kalbinden darbe vurmak gerekliydi ve bu da
Tuna idi. Tuna'dan vurabilmek iin de Avusturya'nn savaa katlmas artt. O
zaman Rusya'ya kar abuk ve kesin bir zafer kazanlabilirdi. Ama Avusturya
Batklar iin klcn ekmeye yanamad
214
.
Esasna baklrsa, Avusturya Dileri Bakan Kont Buol, Rusya'nn
Balkanlara yaylmasn engellemek iin Bat devledeile ittifaka taraftard. Lkin
askerler buna kar geldi. Zira, askerlere gre, Avusturya, Batl devletlerle bir
likte Rusya'ya kar savamaya kalkarsa, savan btn yk Avusturya'nn ze
rinde kalacakt. Askerlerin bu gr yanl deildi. Fakat askerler, Rusya'nn
gcn de abartyorlard ki, gerein byle olmad sava baladktan sonra or
taya kacaktr.
213
Protokoln metni: de Clercq, Ayn kaynak. Tome VI, p. 409.
214
Debidour, La Rvolution, p. 114.
19. YZYIL SYAS TARH 1789-1914 243
Dier taraftan Avsuturya, Prusya'y da yanna almadan harekete gemek is
temiyordu. Her ne kadar Prusya saray evreleri Batklarla bir ittifaka taraftar
idiyseler de, Kral IV. Frederick Wilhelm, Rusyaya kar bir savaa girmenin ke
sinlikle karsndayd. Kral, Prusya'nn, Rusya'y minnettar brakacak bir tutum
izlemesinin taraftaryd
213
. Kald ki, ona gre, Prusya'nn bu savaa katlmada hi
bir kar da yoktu. Bu grleri, o sralarda yava yava sivrilmeye balayan
Bismarck da desteklemitir. Bismarck'a gre, Alman devletleri de tarafszlk poli
tikasn destekliyorlard ve dolaysile, Prusya da onlarla beraber hareket edip,
Alman devletleri zerindeki etkinliini arttrmalyd
216
. Bismarck'n Rusya ile sa
vamama polidkasmn esaslar bu sralarda ortaya kmaya balamtr denebilir.
Bundan dolay, Avusturya, Prusya'ya bavurup, onu kendi tarafna ekmek
istedii zaman, Prusya u cevab verdi: Avusturya hi bir devletle ittifak yapma
yp, tarafsz kald takdirde, Prusya, Avusturya'nn toprak btnln herhangi
bir saldrya kar savunmay taahht edebilir. Bunun zerine, Avusturya, savaan
taraflardan hi birine katlmayp, 20 Nisan 1854'de Prusya ile bir ittifak yapt
217
. 5
maddelik bir ittifaka gre taraflardan birinin topraklarna yaplm bir saldn,
dierinin topraklarna yaplm saylacakt. Byle bir ihtimale kar taraflar, be
lirli bir kuvveti hazr tutacaklard. Keza, iki devlet Almanya'nn haklarn ve kar
larn da beraberce korumay taahht etmekteydiler. Nihayet, taraflar, herhangi
bir devletle ayr bir anlama da yapmayacaklard.
Anlamann giri ksmnda taraflar, Osmanl Devietile ilgili olarak kabul edi
len Viyana protokollerine olan ballklarn da vurgulamaktaydlar ki, bu proto
kollerden 9 Nisan tarihli olann daha nce zikretmitik. Dolaysile, bu ittifak ile
Avusturya ve Prusya, Osmanl Devleti'nin toprak btnlnn korunmas ve
Rusya'nn Eflk-Budan'dan ekilmesini de ngrmekteydiler.
Sonunda, ngiltere ve Fransa'nn basklar karsnda Avusturya, Prusya arka
sndan gelmedike yryemiyeceini, Prusya da Almanya yani Germen konfede
rasyonu arkasndan gelmedike de, Avusturyay takip edemiyeceini syliverek
iin iinden syrldlar. Germen Konfederasyonu devletlerinin hkmdarlar ise,
liberal hareketlere dmanl dolaysile Rusya'ya sempati duyuyorlard.
Sava durumuna gelince: Rusya'nn Yunanistana ok belbalad anlal
yor. Rusya Balkanlara ajanlar gnderip, Rusya'nn davasnn Ortodoksluk davas
olduu propagandasn yayarken, Yunanistan da Epir ve Tesalyada ayaklanmalar
kard. Rusya Osmanl Devleti'ni arkadan vurmak istiyordu, fakat yapamad.
Zira bir Fransz donanmas Pire limanna gelip Yunanistan' abluka edince,
21:>
Debidour, Ayn eser, p. 115.
2111
Otto von Bismarck, Dnceler ve Htralar (eviren: Nijad Akipek), Cilt 1, Ankara. Mill
Eitim Bakanl Yaym, 1952, s. 156.
217
ttifakn metni: de Clercq, Recueil..., Tome VI, p. 410-411.
244 FAHR ARMAOLU
Yunanistan daha ileri gidemedi ve Yunanistan'n bu durumu Rusya iin hayal k
rkl oldu
218
.
Tuna cephesinde ise, Ruslar Ocak 1854'de genel bir saldrya geerek,
Kalas, brail ve smail'i alp Tuna'y getiler ve Dobruca'y ele geirip Silistre'yi
kuattlar. Silistre'de Trkler muhteem bir savunma yaptlar. Mays ay iinde
Ruslar, Silistre'yi drmek iin alt defa saldrdlarsa da, dremediler. Bu s
rada, Gelibolu'ya karlm olan ngiliz-Fransz kuvvetleri de Varna'ya geldiler.
Durum bu ekilde iken, Avusturya 3 Haziran 1854'de Rusya'ya bir ltimatom ve
rerek, sert bir dille, Eflk ve Budan'n boaltlmasn istedi. Rusya iki k kar
snda kald: Ya bu istee boyun emek, veya Avusturya ile de sava gze almak.
Bu kinciye cesaret edemediinden, Avusturya'nn isteini kabul edip, Silistre
kuatmasn kaldrd ve askerini Tuna'nn br tarafna ektii gibi, Eflk ve
Budan' da boaltmak zorunda kald. Avusturya, Osmanl Devletile de 14
Haziran 1854'de bir anlama yapp, Tuna'da seyrseferi korumak bahanesile,
Eflk ve Budan' asker igal alna ald. Gya Eflk ve Budan' dardan gelecek
saldrlara kar koruyacakt
21
'
1
.
Avusturya bunun arkasndan, Eflk-Budan'dan, savaan taraflardan hi bi
rine gei izni vermiyeceini bildirdi.
Avusturya'nn bu hareketi Rusya'y ok kzdrd. Rusya imdi, 1848
htillinde, Macar ayaklanmas dolaysile Avusturya'ya yapm olduu yardmdan
dolay byk pimanlk duyuyordu.
Avusturya'nn Eflk ve Budan' igali ile savaan taraflar arasnda temas ke
silmi oluyordu. Artk Tuna cephesinde sava yapma imkn kalmamt. Fakat
Rusya'nn bara da zorlanmas gerekiyordu. ngiltere ve Fransa, Rusya'y Baltk
Denizi tarafndan zorlamay dndlerse de, buna cesaret edemediler. nk,
gerek sve, gerek Prusya tarafsz kalmakta srar ettiler. Onlar tarafsz kalnca da
Baltk heraktn yrtmek mmkn deildi. Bunun zerine, "Rus aysnn bi
gzn oymak iin"
220
, Rusya'ya Krm'da bir cephe amaya karar verdiler.
89 sava gemisinin eliinde 267 tat gemisi, 30.000 Fransz, 21.000 ngiliz ve
60.000 Trk askerini 20 Eyll 1854'd& Krm'a kard. Bu kuvvetler karsnda
ancak 51.000 Rus askeri bulunuyordu. Fakat 35 Rus sava gemisi de Sivastopol'
savunmaktayd
221
. Mttefiklerin baica amac Sivastopol' almakt. Lkin
Rusya'nn k artlar ve bir takm bulac hastalklar, mttefik ordusuna ilk
darbeleri indirdi. Ruslarla savaacak yerde, binlerce subay ve er hastalkla sa
vamak zorunda kaldlar.
218
Karal, Osmanl Talihi, Cilt V, s. 238.
211>
Anlamann metni: Mecmua-i Muahedat, Cilt 3, s. 172-174; Noradounghian, Tome II, p. 423-
424.
220
Renouvin, Hiscoire des Reiations Intenationales, Tome V, p. 292.
221
Karal, ad geen eser, s. 239.
19. YZYIL SYAS TARH 1789-1914 245
Mttefikler, Sivastopol yolunu kapayan Menikof kuvvetlerini 20 Eyllde
Alma'da yenerek bir avantaj saladlarsa da, Ruslar Sivastopol nndeki do
nanmalarn batrarak, bu ehrin deniz tarafn kapamaya muvaffak oldular. Bu
durumda Sivastopol'n karadan drlmesi gerekiyordu. Ruslar Mttefik ku
atmasn krmak iin Ekim-Aralk aylarnda bir ka teebbste bulundularsa da
baarl olamadlar. Fakat Sivastopol muharebeleri mtemadiyen insan yiyordu.
Biraz aada deineceimiz zere, Piyemonte'nin 1855 Martnda savaa katlarak
15.000 kiilik bir kuvvet gndermesi, die dokunur bir zm deildi. Bu se
beple, Mttefikler 1855 yl ilkbaharnda 140.000 kiilik bir kuvveti daha Krm'a
gnderdiler. Stratejik bir yer olan Malakof tabyasnn baz yerleri Haziran aynda
ele geirildi ve bundan sonra Sivastopol, youn topu ateine tutuldu. Ruslarn
gnlk asker kayb 1.000 kiiye varmaktayd. Eylln ilk haftasnda Malakof tab
yas tm ile ele geirilince, mttefikler de 10 Eyll 1855 de Sivastopol'a girdiler.
ehir harabe halindeydi. Ingilizlerin ilk ii Sivastopol'daki tersaneyi, liman ve
doklar tahrip etmek oldu. Bu srada, Osmanl kuvvetleri komutan Serdar-
Ekrem mer Paa da, Ruslar Eupatoria'da kesin bir yenilgiye uratu. Yalnz bu
arada Ruslar Kars' igal etmilerdi. Krm sava bu suretle sona eriyordu.
8. PYEMONTE'NN SAVAA KATILMASI
Yukarda belirttiimiz gibi, Krm'daki muharebelerin bir insan yeme maki-
nas haline gelmesi, asker ihtiyacn arttrmt. Bu srada, Avusturya'nn gster
mi olduu tutum ve hareketler III. Napolyon'u kzdrdndan, savata bir yar
dmc salamak amac ile, Kasm 1854'de bir adamn Sardunya'ya yollayarak,
asker bakmdan gl olan bu devletin yardmn, salamak istedi. Kral Viktor
Emmanuel ve Babakan Kont Cavour, 1849'daki tecrbeden sonra, talyan mill
birliinin gereklemesi iin bir byk devletin yardmnn art olduunu gr
dklerinden, Fransa'nn bu bavurusuna hemen olumlu cevap verdiler. Fakat,
Fransa'nn talya ile ilgilendiini gren Avusturya, hemen bir takm diplomatik
manevralarla Mttefikler tarafna kayan bir tutum gsterdi. Bu ise Fransa'nn
balat teebbsn yarm kalmasna sebep oldu.
Ne var ki, Sivastopol muharebelerinin giderek iddetini artrmas karsnda
bu sefer ngiltere harekete geti ve muntazam bir ordusu olan Piyemonte'den
asker istedi. Bunu, ilgintir, Avusturya da destekledi. Avusturya'nn hesab, bu
yardm sonucu Piyemonte'nin asker gc zayflyacandan, bir sre
Avusturya'nn bana dert olmayaca idi. Fransa ise, imdi Piyemonte'nin yar
dmna ok daha hevesliydi. nk, III. Napolyon, Krm muharebelerinin gi
derek iddetlenmesi karsnda, mttefikler Rusya karsnda parlak bir zafer
elde edemezlerse, tahtn kaybetmekten korkuyordu
222
. Sonunda, Piyemonte
(Sardunya) ile ngiltere ve Fransa arasnda 26 Ocak 1855de imzalanan bir
222
Debidour, ad geen eser, p. 128.
246
FAHR ARMAOLU
"Sened" ile, Piyemonte, 10 Nisan 1854 tarihli ngiliz-Fransz ittifakna katld
223
.
Yani ngiliz-Fransz ittifaknn btn hkmleri Piyemonte iin de geerli ola
cakt. Bunun zerine Piyemonte Krm'a 15.000 kiilik bir kuvvet gnderdi.
Piyemonte bundan sonra 15 Mart 1855'de Osmanl Devletile de bir ittifak
imzalad
224
. Bu ittifak ile, Osmanl Devleti, kendi topraklarnda, ngiltere ve
Fransz kuvvetlerine tand btn ayrcalklar ve imknlar Piyemonteye de sa
lyordu.
9. VYANA'NIN "DRT NOKTASI"
Avusturya, Rusya'y Tuna'nn br tarafna atmakla beraber, bu durumu sa
va sonras iin de salamak amac ile, barn esaslarn daha imdiden tesbite
karar verdi. Avusturya'nn, Fransa ve ngiltere ile Viyana'da yapt grmeler
sonunda 8 Austos 1854 de, "Drt Nokta" denen u esaslar tesbit edildi
225
:
1) Eflk-Budan ile Srbistan zerindeki Rus himayesi kaldrlacak ve
Osmanl Devleti'nin bu topraklara verdii hak ve ayrcalklar, byk devletlerin
ortak garantisi altna konacak.
2) 1815 Viyana Kongresi'nde kabul edildii gibi, Tuna'da seyrsefer serbes-
tisi salanacak.
3) 1841 tarihli Boazlar Szlemesi, Avrupa Dengesi'nin gereklerine gre ye
niden gzden geirilecek.
4) Padiah'n egemenlik haklar ile de uyuacak ekilde, Osmanl
mparatorluu'ndaki Hristiyanlarn ayrcalklar ve haklar byk devletler tara
fndan korunacak.
Bu esaslardan 1. ve 4. maddelerle, Rusya'nn tek bana Osmanl Devleti
zerinde bask yapmas imkn kaldrlyor ve bu sorunlar Rusya'nn elinden al
np, Avrupa'nn be byk devletinin ortak sorunlar haline getiriliyordu. Yani
Rusya, Osmanl Devleti'nin ilerine yle tek bana mdahale edemiyecekti.
Tabi bu husus, zellikle Avusturya'nn iine yarad gibi, Osmanl Devleti iin
de Rusya'ya kar bir garanti tekil etmekteydi.
2. Madde, 1829 Edirne Bar ile Tuna'nn azna yerleen Rusya'nn,
Tuna'dan tamamen uzaklatrlmas amacna ynelik. Bu da yine Avusturya'nn
yararna idi.
223
Seed'in metni: de Clercq;, Recueil..., Tome VI, p. 493-494.
224
ttifakn metni: Mecmua-i Muahedat, Cilt 1. s. 129-130; Noradounghian, Tome II, p. 435-436.
22a
"Drt Nokta" ya ait, Avusturya ile ngiltere ve Fransa arasnda tea edilen 8 Austos 1854 tarihli
notalarn metni: de Clercq, Recueil, Tome VI, p. 456-457.
247
3. Madde ise, Rusya'nn Karadeniz'deki gcnn snrlandrlmas gayesini
gdyordu ki, 1856 Paris Antlamas ile bu hkm daha da genileti
lip,Karadeniz askersiz hale getirilerek, Rusya'nn Karadeniz'daki gc bsbtn
yokedilecektir.
Viyana'da tesbit edilen "Drt Nokta", Avusturya tarafndan Rusya'ya bildi
rildi. Rusya ise bunlar tereddtsz reddetti. Hatta, sadece reddetmekle kalma
yp, Avusturya ile savatan bile sz etmeye balad. Bunun zerine Avusturya se
ferlik iln ettii gibi, ngiltere ve Fransa ile ittifak mzakerelerine dahi giriti. Bu
mzakereler sonunda, 2 Aralk 1954'de, Avusturya, ngiltere ve Fransa arasnda
bir ittifak antlamas imzaland
226
. 7 maddelik bu ittifaka gre, taraflar, Drt
Nokta'nn dnda, Rusya ile hi bir mzakereye girimemeyi taahht ediyor
lard. Eflk ve Budan konusunda, Osmanl Devleti temsilcisinin de katlmasiyle
Viyana'da bir komisyon tekil olunacakt. Eer Rusya ile Avusturya arasnda bir
sava karsa, dier iki devlet, kara ve deniz gleriyle Avusturya'ya yardm ede
ceklerdi.
Bu ittifaka Prusya da katlmaya davet edilecek. Fakat Prusya, Rusya'ya yne
len byle bir ittifaka katlmad.
Avusturya'nn Batl devleer tarafna kaydn gren Rusya, "Drt Nokta"y
kabul ettiini bildirdiyse de, bu drt ilkeyi kendisine gre yorumlamaya kal
knca, tabiatile hi bir uzlama meydana gelmedi.
Avusturya'nn ngiltere ve Fransa ile ittifak yapmas ve bu ittifakn Rusyaya
ynelmi olmas ve Prusya'nn da Avusturya'y takip etmemi olmas, III.
Napolyon'u ok sevindirdi. Zira, Rusya, Avusturya ve Prusya arasndaki Dou
Bloku paralanm oluyordu.
Avusturya'ya gelince, gerekte Avusturya'nn asl amac Batllar tarafndan
yer almak deil, savaan taraflar birbirine kar oynayarak, sava bir an nce
sona erdirmek ve Rusya'nn Balkanlardaki durumunu zayflatmakt. Lkin bu s
rada III. Napolyon'un Piyemonteden yardm istemesi ve bu devletle yakn m
nasebetleri, Avusturya'y korkutmu ve Batllar tarafna kaymasna sebep ol
mutu. Rus tehdidi ise, Avusturya'y Ban ittifakna girmek zorunda brakt.
10. VYANA BARI GRMELER
Mttefikler 2 Aralk 1854 ittifak ile Avusturya'y ve 26 Ocak 1855 ittifak ile
de Piyemonte'yi yanlarna almaya muvaffak olmular ve Rusya drtl bir ittifak
karsnda kalmt. Fakat Avusturya mttefiklerine hi bir yardmda buluna
mad. Avusturya Germen Konfederasyonu'nda seferberlik iln ettirmek isteyince,
Prusya buna hemen itiraz etti. Diyet de Avusturya'nn isteini yerine getirmeye
226
ttiakn mei: de Clerq, Recucil..., Tome VI, p. 482-485.
19. YZYIL SYAS TARH 1789-1914
248 FAHR ARMAOGLU
hevesli grnmedi. Bismarck, "Asker tedbir alnacaksa, bu Rusya'ya kar deil,
Fransa'ya kar alnmaldr" diyordu. Bismarck'n bu k ile Prusya Rusya'ya
yle bir hizmette bulunuyordu ki, bu hizmetin bedelini Rusya, Alman Birlii s
rasnda ziyadesile deyecektir
227
. Avusturya, Almanya'da seferberlik ilnna mu
vaffak olamaynca, Prusya'nn bu muhalefe karsnda, ngiltere ve Fransa'nn
yannda savaa katlamad. Rusya ise, durumdan son derece memnundu.
Ne var ki, Rusya'nn Krm'daki sava durumu da parlak deildi.
Mttefiklerin 1855 baharnda Krm'a 140.000 kiilik yeni bir kuvvet sevketmeleri,
Krm'da kuvvet dengesini deitirmeye balad. Mttefikler Sivastopol' d
rememekle beraber, Ruslara ok ar kayplar verdiriyorlard. te bu sradadr
ki, kibirli ve inat ar I. nikola 2 Mart 1855'de ld. ar, 21 ubat gn, ateli
ateli, eksi 23 derece soukta, Krm'a gidecek birlikleri tefti edince ar hasta
land. Doktoru, ar'a "Sizin bu yapanz lmden de te bir eydir. Bu bir inti
hardr" dedii zaman, ar'm doktoruna cevab "Siz greviniz yaptnz. imdi ben
grevimi yapacam" olmutu
228
. Bundan sonra yataa dt ve ld.
I. Nikola'nn yerine geen ar II. Aleksandr, Nikola kadar inat deildi.
Esasen savaa da taraftar olmamt. Rusya'nn sava durumunun da iyi olma-
dn grnce, bir yandan savaa devam ederken, bir yandan da, Osmanl
Devleti, Avusturya ve mttefikleri ile Viyana'da bar grmelerine giriti.
Viyana grmeleri 15 Mart 1855'de balad
229
. Grmelerin konusu,
Avusturya-Ingiltere-Fransa ittifaknn 1. maddesinde ngrld gibi, "Drt
Nokta" idi. Bu drt noktadan en nemlisi de, phesiz, Eflk ve Budan ile
Boazlar'a ait olanlard. Fakat Rusya Eflk-Budan'dan karlm olduuna gre,
asl nemli olan Boazlar konusuydu.
Boazlar sorununda devlederin gr u, ekilde zetlenebilir:
Fransa ve ngiltere'ye gre, Karadeniz tarafszlatrlmal, yani gayr asker
(dmilitaris) hale konulmalyd. Karadeniz'de hi bir devletin donanmas bu
lunmamalyd.
Avusturya ise, ngiliz-Fransz plnn Rusya'nn kabul etmeyeceni bildiin
den, sadece Karadenizdeki Rus deniz gcnn snrlandrlmasna taraftard.
Osmanl Devleti, 1841 Boazlar Szlemesinin devamn ve Boazlarn kapa
ll ilkesinin korunmas ile yetiniyor, fakat ngiltere ve Fransa'dan da ayrlmak
istemiyordu.
227
Debidour, La Rvolution, p. 130.
228
Driault, Question d'Oient, p. 179.
229
ki buuk aydan fazla sren Viyana grmelerinin tutanaklar iin bak.: de Clerq, Recueil...,
Tome VI, p. 506-551; Aynca bak.: Tukin, Boazlar Meselesi, s. 259-276.
19. YZYIL SYAS TARH 1789-1914 249
Rusya ise, ne ngiltere ve Fransa'nn ve ne de Avusturya'nn grn kabul
ediyordu.
Bu farkl grler, grmelerin 19 Nisan 1855 taihli oturumunda u nokta
larda topland: Osmanl Devleti Avrupa Devletleri Topluluu'na (Concert
Europen) dahil olacak ve bamszlk ve toprak btnl devleerin ortak ga
rantisi altna alnacak. Dier taraftan, Karadeniz'deki Rus ve Osmanl donanma
lar, eit sayda olmak ere, belirli bir miktarla snrlanacakt. 1841 Boazlar
Szlemesi aynen de\'am edecekti. Devletlerden biri ile Osmanl Devleti arasnda
bir anlamazlk karsa, dier devletler buna mdahale edip, anlamazln ba
r bir ekilde zmne alacaklard
230
.
Rusya bunlar da kabul etmedi. Rusya, kar teklif olarak, Boazlar'n btn
devleerin sava gemilerine ak olmasn ileri srdyse de, bunu da ngiltere
ile Fransa kabul etmedi. Grmeler 4 Haziran 1855'te hi bir sonu vermeden
kesildi. Bu durumda, 2 Aralk 1854 ittifakna gre, Avusturya'nn savaa kalmas
gerekiyordu. Fakat Avusturya buna hi yanamad. Esasen Avusturya Viyana g
rmelerinde, ne Rusya'y ve ne de Batldan gcendirmek istemeyen bir politika
izlemiti.
Bu durum Mttefikleri, Krm'da Rusya'ya kar kesin bir zafer kazanmak zo
runluluu ile kar karya brakt. Bu sebeple, 1855 yaznda Krm'daki muhare
beler ve arpmalar birdenbire iddetlendi. Ruslarn kayplar her geen gn
daha da artyordu. Nihayet, Sivastopolu savunan Malakof tabyesi 8 Eyll'de d
ne, Mttefikler, 10 Eyllde, 332 gndr kuatma altnda bulunan Sivastopol'a
girmeye muvaffak oldular. Sivastopol harabe halindeydi.
Fakat Rusya direnmeye devam ediyor ve bara yanamyordu. Bundan do
lay, ngiltere 1855 Kasmnda, sve ile, bu devlete Finlandiya'y vaad ederek bir
ittifak yapt
231
. Amac, Balktan girip, Rusya'nn Cronstadt ve Petersburg ehirle
rini bombardman etmekti. ngiltere ayrca, Kafkaslar'da eyh amil'e de yardm
gndermeye balad. Bir yandan da Avusturya'y savaa sokmaya alyordu
232
.
/
Buna karlk, III. Napolyon artk savaa devam etmek istemiyordu. Hem sa
va Fransa'ya pahalya malolmaya balamt ve hem III. Napolyon kendisi iin
yeteri kadar prestij salamt. ngiltere'nin karlar iin Fransa'nn kaynaklarn
feda etmek istemiyordu. Avrupa'nn iinde bulunduu bu karklktan yararla
np, Polonya'y Rusya'ya ve Macaristan ve talya'y da Avusturya'ya kar ayaklan
drmay Fransann daha ok karna gryordu. Tabi, kendisinin gzleri de
Ren kylar ile Belika'dan hi ayrlmyordu
233
.
230
Bak.: de Clerq, ayn kaynak, p. 534-535.
231
ttifakn metni: de Clercq, Recueil..., Tome VI, p. 585-586.
232
Driault, Question d'Orient, p. 180.
233
Ayn eser, p. 180-181.
250 FAHR ARMAOGLU
Sivastopol'n dmesinin arkasndan, Aralk 1855'de mer Paa da,
Kafkaslar'da Eupatoria'da Ruslar kesin bir yenilgiye uratnca, Rusya sava ta
mamen kaybetmi oluyordu.
Mttefiklerin sava kazanmas zerine, frsat karmak istemeyen ve
Batllar nezdindeki prestijini tamir etmek isteyen Avusturya, ngiltere ve
Fransa'ya danktan sonra, 16 Aralk 1855'de, Rusya'ya bir ay sreli bir ltima
tom verdi. Bu ltimatom, esasnda, 8 Austos 1854 tarihli "Drt Nokta" dan ha
reketle, ondan biraz daha deiik olarak, u artlarn Rusya tarafndan kabul
edilmesini istiyordu
234
.
1) Eflk ve Budan, byk devletlerin korumas altna konacak; i ilerini
yine bu kollektif koruma altnda dzenleyecekler ve byk devletlerin onay ol
madan, Osmanl Devleti bu topraklara asker sokamyacak.
2) Tuna'da seyrsefer serbestisinin devam.
3) 1841 Boazlar Szlemesinin bir uzants olarak, Karadeniz gayr asker
hale (dmilitaris) getirilecek, yani Karadeniz'de ne Rusya'nn ve ne de Osmanl
Devleti'nin sava gemisi ve tersanesi bulunmayaak.
4) Osmanl Padiah'nm bamszlk ve egemenlik haklarna dokunulmaks-
zm, Hristiyan tebaann haklar vurgulanmaktayd.
Drt Nokta'dan farkl olarak, Avusturya ltimatomunun bir 5 inci maddesi
vard. Buna gre, devletler "Avrupa'nn karlar erevesinde" baka artlar da
ileri srebileeklerdi.
Rusya bu ltimatoma 5 Ocak 1856'da verdii, olduka kaypak bir ifade ile
ilk drt noktay kabul ettiini, fakat 5 inci noktay kabul edemiyeceini bildirdi.
Rusya'ya gre, niteliini ve ieriini bilmedii bir eyi peinen kabul edemezdi.
Avusturya, ltimatomu verirken, Rusya'nn bunlar kabul etmemesi halinde
kendisinin de Rusya'ya kar savaa katlacan bildirmiti. Bu ihtimal ise, en
ok Prusya'y tellandrd. Prusya da, artk savan ve Avrupa karmaasnn sona
ermesini istiyordu. Bundan dolaya, Prusya Kral IV. Frederick-Wilhelm, "yeeni"
II. Aleksandr'a bizzat mektup yazarak, ltimatomu kabul etmesini salad ve
Rusya 16 Ocak 1856 da ltimatoma olumlu cevap vererek sava sona erdirdi
231 * 233
.
11. PARS KONGRES VE 1856 PARS ANTLAMASI
Paris bar kongresi 25 ubat 1856 da topland ve grmeler Mart sonu
na kadar srd
236
. 34 maddelik bar antlamas 30 Mart 1856 da imza
231
Driault, Ayn eser, p. 181; Debidour, ad geen eser, p. 145.
23:1
Debidour, ad geen eser, p. 146.
236
Paris Kongresi tutanaklar iin bak.: Gabriel Efendi Noradounghiean, Recueil d'Actes
Internationaux de l'Empire Ottoman, Tome III: 1856-1878, Paris, Leipzig, Neuchatl, 1902, p. 1-69.
251
land
* 237
. mzalayan devletler, Fransa, ngiltere, Avusturya, Prusya, Osmanl
Devleti, Piyemonte yahut Sardunya ve Rusya.
Kongre'de bar antlamasnn hazrlanmasnda fazla tartma olmad. Zira,
barn nemli ilkeleri daha sava srasnda tesbit edilmi ve Avustrya'ryn 16
Aralk 1855 tarihli ltimatomu ile de Rusya tarafndan kabul edilmiti.
Bar antlamasnn esaslar yledir:
1) Taraflar, sava esnasnda igal etmi olduklar btn topraklar birbirle
rine iade ediyorlard (Mad. 3 ve 4).
2) Antlamann 7. maddesinde, Avrupa devletlerinin adlar sayldktan
sonra, "Saltanat- Seniye'nin Avrupa Hukuk-u Umumiyesi ve cemiyeti menafin-
den hissedar olmaa dahil olduunu iln ederler" demek suretile, Osmanl
Devleti'nin, Avrupa Devletleri Topluluu'nun (concert europen) bir yesi ol
duunu belirtiyorlard.
3) Antlamay imzalayan devletlerden biri veya bir ka ile Osmanl Devleti
arasnda bir anlamazlk kacak olursa, taraflar savaa bavurmadan nce, dier
devletlerin aracln kabul edeceklerdir (Mad. 8).
Bu madde ile, Rusya'nn Osmanl Devletile bir anlamazlk karp, onunla
babaa kalmas nlenmi oluyordu. Byle bir durumda, dier devletler iin
hemen mdahale hakk domu oluyordu.
4) Padiah'n 28 ubat 1856da yaynlad Islahat Ferman devletlere tebli
ediliyor ve devletler bunu memnuniyee karladklarn belirtiyorlard. Yalnz,
Ferman'n antlamada zikredilmi olmas, devletlere, Osmanl Devle'nin i ile
rine karma yetkisi vermeyecekti (Mad. 9).
Bu madde ile, Rusya'nn gelecekte, Osmanl mparatorluu'ndaki Hristiyan
halkn kar iin ikide bir mdahalesi nlenmek isteniyordu.
5) Boazladn kapallna dair 1841 Szlemesi'nin yrrlkte olduu bir
kere daha vurgulanyordu (Mad. 10).
6) Karadeniz tarafsz hale getiriliyor ve askerlikten soyutlanyordu (Mad. 11).
Karadenizde sava gemisi bulundurulamyacak ve mevcut tersaneler de ykla
cakt (Mad. 13).
19. YZYIL SYAS TARH 1789-1914
Baron de Testa, Recueil des Traits de la Porte Ottomane, Tome V, Paris, 1882, p. 47-124; M. Edouard
Gourdon, Histoire du Congrs de Paris, Paris, Librairie Nouvelle, 1857, p. 31-128.
237
Paris Antlamas'nn metni: Mecmua-i Muahedat, Cilt 4, s. 242-258; Erim, Devletleraras
Hukuku ve Siyas Tarih metinleri, Cilt 1, s. 341-353; Noradounghian, Recueil d'Actes..., p. 70-79;
Gourdon, Histoire du Congis de Paiis, p. 5-18. Albin, Les Grands Traits..., p. 170-180.
252 FAHR ARMAOLU
7) Tuna'da seyrsefer serbestisi ilkesi yeniden kabul ediliyordu. Bu serbes-
tiyi korumak ve dzenlemek iin, antlamay imzalayan devletler temsilcilerin
den meydana gelen bir Tuna Komisyonu kuruluyordu (Mad. 15).
8) Besarabya'nn bir ksm Budan'a ekleniyordu (Mad. 20). Bu snr d
zeltmesi ile Rusya, 1829 Edirne antlamas ile Tuna aznda alm olduu bir k
sm topraklar elden karyordu. Bunu zellikle Avusturya istemi ve Rusya'y
Tuna azndan uzaklarmaya muvaffak olmutu.
9) Andama'nn 22-27 nci maddeleri Eflk ve Budan'a aittir. Bu maddelere
gre, Eflk ve Budan zerklik kazanyor ve bu zerklik devletlerin garantisi al-
na konuyordu. Her iki eyaledn de kendisine ait meclisleri olacakt. Hi bir dev
let Eflk ve Budan'n i ilerine karamyacak.
Paris Anamas'mn bu hkmleri, bu iki eyaletin birlemesine ve Osmanl
mparatorluu'ndan kopmasna doru alm bir adm oluyordu. Hi bir devle
tin, bu iki eyaletin i ilerine karamyacana dair hkm ise, Rusya'ya kar
alnm bir tedbirdi.
10) Andama'nn 28 ve 29 uncu maddeleri ise Srbistan'a aitti. Bu madde
lerle, Srbistan'n Osmanl Devleti'nden imdiye kadar alm olduu zerklik hak
ve yetkileri, devletlerin garantisi altna alnyordu. Devletlerin onay olmadan,
Osmanl Devleti Srbistan'a asker sevkedemiyecek.
Srbistan hakkndaki bu hkmler iki bakmdan nemlidir. Bu defa,
Srbistan o tarihte Rusya'nn nfuzu altndayd. Rusya, yarm yzyldanberi
Srbistan'la megul olmu ve bu memleketin sahip olduu haklar ve ayrcalklar
Rusya'nn basks altnda verilmid. imdi bu haklarn ve ayrcalklarn, devletle
rin ortak garantisi altna konmasile, Srbistan Rusya'nn kontrolundan karl
mak isteniyordu.
kincisi, Antlama'da Srbistan'a ait olarak yer alan bu hkmlerle, Osmanl
Devleti'nin Srbistan zerindeki hkmranl zayflam oluyordu. Nitekim,
Srbistan, 20 yl kadar sonra, bamszln alarak Osmanl mparatorluu'ndan
ayrlacakur.
1856 Paris Antlamasnn hkmleri anahaar ile bundan ibaretr.
Bununla beraber, Paris Antlamas'na bal olarak baz ek antlamalar da
imzalanmtr. Bunlarn en nemlisi "Paris Boazlar Konvansiyonu"dur
2?
'
8
. Bu
Konvansiyon Boazlar rejimine yeni bir unsur getirmez. Aksine, 13 Temmuz
1841 Boazlar Szlemesi'nin kabul eti "kapallk" kuraln bir kere daha vur-
238
238
Boazlar Konvansiyonunun metni: Mecmua-i Muahedat, Cilt 4, s. 258-264; Tome III, p. 80-81;
Gourdo, Histoire du Congrs de Paris, p. 19-23; Baron de Testa Recueil des Trats de la Porte
Ottomane, Tome V, Paris, 1882, p. 175-179. Albin, Ayn eser, p. 180-182.
19. YZYIL SYAS TARH 1789-1914 253
gulamak zere, Osmanl Devletiyle dier devletler arasnda imzalanm olup 4
maddelik bir anlamadr ve bunun asl 1. maddesi nemlidir. Bu madde ile,
Osmanl Devleti, "fimabd tagyir-i kabil olmak zere hfz ve ibka buyurmak ni-
yet-i kafiyesinde bulunduu" "kaidc-i a tka "sna, yani eskidenberi uygulad ka
pallk kuralna bal kalacan bir kere daha taahht ederken, devletler de,
"zat- evketsimat hazret-i padiahini ibu kararna riayet ve zikroluan usule
mutavaat ideceklerii taaht" etmilerdir.
kinci ek anlama, Rusya ile ngiltere ve Fransa arasnda imzalanan "Alan d
Adalar Konvansiyonu"dur
239
. Bu adalar, bugnk sve ile Finlandiya arasnda
ve Baltk Denizi'nin kuzeyindeki Bothnia Krfezi'nin giriinde stratejik bir nokta
dr. Bugn Finlandiya'ya ait olan Aland (Finliler Ahveanmaa derler), adalar o
srada Rusya'nn elinde bulunuyordu. Paris Kongresinde ngiltere ve Fransa, bu
stratejik adalarn gayr asker hali getirilmesini, Rusya ile imzaladklar bu an
lama ile salamaya muvaffak oldular. Bu suretle ngiltere'nin Baltm kuzeyine
kmas iin nemli bir engel ortadan kalkm oluyordu.
Paris antlamasnn dnda imzalanan, fakat Osmanl Devleti iin nemli
olan bir dier anlama da, 15 Nisan 1856 da, ngiltere, Fransa ve Osmanl
Devleti arasnda imzalanp, Osmanl Devleti'nin bamszlk ve toprak btnl
n, bu devletlerin granti etmesine dair anlamadr
240
. Anlama'nn 1. maddesi
bu garantiyi belirttikten sonra, 2. maddesinde de, Osmnal mparatorluu'nun
bamszlk ve toprak btnlnn herhangi bir devlet tarafndan ihllinin, bu
devletler iin bir "sava sebebi (causus belli) tekil edecei belirtilmekteydi.
12. KIRIM SAVAI'NIN AVRUPA SYASETNE ETKLER
Krm Sava Avrupa devletlerinin ilerdeki mnasebetleri bakmndan bir ta
km sonular dourmutur ki, bunlar aadaki ekilde zetliyebiliriz:
Bu savata en yakn iki mttefik olarak Fransa ile ngiltere'yi grdk. Lkin
bu iki devlet arasndaki yaknlk, savan sonlarna doru zlmeye balad.
Daha nce de belirttiimiz gibi, ngiltere Rusya'ya ar bir darbe indirmek iin
savaa devam tarafls olmu, fakat Fransa ve zellikle III. Napolyon, buna ya
namamt. Bu da ngiltere'nin cann skt.
Dier taraftan, III. Napolyon, ok nem verdii bir amac bu savata gerek
letirmeye muvaffak olmu ve Avusturya, Rusya ve Prusya'nn tekil ettii ve libe
ral hareketlerin dman olan Dou Bloku'nu paralamt. III. Napolyon, bu
amacna ulatktan sonra, Rusya'y gcendirdii iin, imdi bu devletle olan
2311
Bu Konvansiyon'un metni: Gordon, Histoire du Congrs de Paris, p. 25-27 Albin, Ayn eser, p.
114-115.
240
Bu antlamann metni: Noradounghian, Recueil d'Actes..., Tome III, p. 88-89.
254
FAHR ARMAOLU
mnasebetlerini dzeltme abas iine girmiti. Fransa'nn bu ekilde Rusya"ya
yanamas, ngiliz-Fransz mnasebetlerini bozan bir baka faktr oldu.
Bir baka konu ise, her iki devlet iin Krm Savann maliyeti idi. Fransa
savan byk ykn zerine alm ve Krm'da 100 bin kii kaybetmiti.
Flalbuki ngiltere'nin kayb sadece 20 bin kiiydi. Buna karlk, savan sonucu
esas itibarile ngiltere'nin yararna oldu. ngiltere, Paris Antlamas ile,
Rusya'nn Karadeniz'deki deniz gcn tamamen^ ortadan kaldrmakla,
Boazlar gvenlik altna alm olmaktayd. Bu ok nemliydi. Halbuki Fransa,
Emnsavandan fazla bir yarar salam saylmazd. Fransa, savan byk y
kn zerine almak ve bar kongresinin Paris'te toplanmasn salamak gibi bir
prestij kazanm. Hepsi o kadar. Bu durum, Franszlarda, ngiliz-Fransz ittifak
hakknda bir hayal krkl uyandrd. Vaktile Talleyrand, ngiltere ile yaplan it
tifaklar, bir atla insan arasndaki ittifaka benzetmi ve Fakat at olmamaya dikkat
etmelidir demiti. imdi Fransz kamu oyu, ngiltere ile olan mnasebetleri bu
adan deerlendiriyordu.
Hsl Fransa, Paris Kongresi'nden ayrlrken, ngiltere ile mnasebetleri so
uk durumdayd. Bu ise, Fransa'nn 1870-71 de Prusya karsnda yalnz kalma
sna sebep olacaktr.
Savatan yenilerek kan ise, mcadeleden yeni mttefiklerle kan Rusya
deil, ustaca bir politika ile Avrupa'y kandrdn sanan, fakat gerekte kendi
sini Avrupa'da yalnzla srkleyen Avusturya idi
241
. Avusturya, sava srasnda
becereksiz bir tarafszlk politikas izlemi ve bu suretle de hem Rusya'y hem de
Mttefikleri kzdrmt. 1848 Macar htillinde Avusturya'y kurtaran Rusya,
imdi bu yardmndan dolay pimanlk duymaktayd. Avusturya, Krm savan
daki bu kt ve yanl politikasnn cezasn, talyan ve Alman mill birliklerinin
kurulmasn nlemek iin yapaca savalarda, yalnz kalmakla deyecektir.
Sylediimiz gibi, ngiltere Krm Sava'ndan krl kyordu. Fakat ger
ekte, bu savaa hi katlmam bulunan Prusya, en krl kan devletti. nk,
izlemi olduu gayet dengeli bir tarafszlk politikas ile, hi kimseyi gcendir-
memiti. Hatta, Avusturya'nn, Germen konfederasyonu'nu kendi peinden s
rklemesine engel olduu iin Rusya'nn byk sempatisini kazanmt. Paris
Kongresi kapanrken, Prusya ile Rusya arasndaki mnasebetler gayet dostane
idi. Alman Birlii'nin kuruluu srasnda, Prusya'nn nce Avusturya ve sonra da
Fransa ile yapt savalarda, bu iki devletin yalnz kalm olmas, Prusya'nn
Krm savanda izlemi olduu politikann bir dl idi.
Kazanl kan devletlerden biri de kk Piyemonte (Sardunya) devletiydi.
Piyemonte, Krm Sava'na asker gndermekle, ngiltere ve Fransa'nn desteini
241
Debidour, La Revolution, p. 158.
19. YZYIL SYAS TARH 1789-1914 255
kazanm oluyordu. Babakan Kont Cavour, Paris Kongresi'nde talyan birlii
iin somut bir ey salayamamt. Lkin ngiltere ile Fransa'nn destek ve sem
patisini kazanmas, Cavour'un amacnn gereklemesine yeterli oldu. Onun
iindir ki, Fransz siyas tarihisi Debidour, Mcadelenin gerek galipleri, p
hesiz, Prusya ile Piyemonte idi demektedir
242
.
Krm savandan en zararl kan devlet, tabiatile Rusya oldu. Bir defa,
Tuna'dan uzaklarlmt. Gz koymu olduu Eflk ve Budan ise, devletlerin
garantisi altna konuyordu. Bu ekilde, Rusya'nn Balkanlar'da genilemesi im
kn ok zayflamu. Bundan daha nemlisi ise, Karadeniz'deki gc tamamen
ortadan kaldrlmt. Bu sebeple, Rusya'nn 1856 dan sonraki Avrupa politi-
kasnn arln, Paris Antlamas'nm Karadeniz'e ait hkmlerinin kaldrl
mas abalar tekil edecek ve buna da 1871 de muvaffak olacaktr.
Krm Sava, Rus d politikasna, yapsal denebilecek bir deiiklik de ge
tirdi. Rusya, bundan sonra d politikasnn istikametini Balkanlar'dan Asya'ya
evirdi. Asyadaki genileme ve yaylmasna hz verdi. Bunun iin de, Hazar
Denizi'nin kuzeyinden gneye doru inmeye balad. Aral Gl'nn kuzey kyla
rna akan Siri-Derya ile gney kylarna akan Amu-Derya nehirlerini izleyerek,
zellikle Trkmen ve Krgz topraklarna yneldi. Dou'da ise, Sibirya'da geni
leyerek Japon denizi'ne kadar uzand ve 1860 ylnda bu denizin kysnda,
Douya hkim anlamna gelen Vladivostok ehrini kurdu. Kokand ve
Buhara'llarn Sibirya snrlarna saldrmalar zerine, 1864 ylnda, nce
imkent'i, 1865 de de Takent'i igal etti. 1867 de de Trkistan Genel Valilii'ni
ihdas etti. Bundan sonra Buhara Hanlna ynelen Ruslar, 1868 de Semerkand'
almakla birlikte, Buhara Emii Muzaffereddin ile 1870 ylna kadar uramak zo
runda kaldlar ve ancak bu tarihte Buhara Hanl zerinde himaye kurabildiler.
Bunun arkasndan 1873 de Hive'yi igal ederek, Hive Hanl'n da kendilerine
tbi hale getirdiler.
Bu faaliyetleri ile Rusya, Afganistan'n kuzeyinde bir kuvvet olarak ortaya
kyordu. Halbuki Afganistan, Hindistan'n gvenlii asndan ngiltere iin ok
nemliydi. Bu sebeple, Rusya'nn bu blgede toprak genilemesi, 20. yzyln
bana kadar srecek olan bir ngiliz-Rus mcadelesini balatm olmaktayd
Bundan dolaydr ki, Ruslar daha 1864 de imkent'i aldklar zaman, ngitere te
llanm ve Rusya'dan bilgi istemiti. Rusya ise, verdii cevapta, snr blgesin-
dekivahi gebelerin saldrlarna kar kendi halkn ve medeniyetini koru
mak iin bu ekilde hareket etmek zorunda kaldn sylemitir
243
. Rusya'nn
1873 de Buhara Hanln bir vasal haline getirmesi zerine de, ngiltere ile
242
La Rvolution, p. 158.
243
Paul Milioukov, Ch.Seignobos et L.Eisenmann, Histoire de Russie, Tome III, Paris, Librairie
Ernest Leroux, 1933, p. 974. Bundan sonra bu eserin yazar olarak Milioukov adm vereceiz.
256 FAHR ARMAOGLU
Rusya arasnda yaplan bir szl anlama ile, Rusya'nn yaylma alan
Afganistan'n kuzey snr olarak kabul edilmitir. Buhara Rusya'nn ve Kabil de
Ingiltere'nin nfuz alan oluyordu
244
. Asya'daki Ingiliz-Rus rekabeti byle ba
lad.
imdilik Rus tehlikesini savm olan Osmanl Devleti de, Krm Savandan
byk kazanla km saylmaz. Salad en nemli kazan, Rusya'nn
Karadeniz'deki stnlnn ortadan kaldrlmasyd. Fakat bu avantaj ancak 15
yl devam edebildi. Ayrca, Osmanl Devleti Rus tehlikesinden ancak 20 yo 1 kadar
uzak kalabildi. Bu da Devlet'e huzur getirmedi. nk, bu sefer de ierde bir ta
km gailelerden yakasn kurtaramad. Bunlara biraz aada deineceiz.
Paris Antlamasnn 7 nci maddesi, Osmanl Devleti'ni, Avrupa devletleri
ailesine, yani byk devletler arasna sokarak, bu devletlerin haklarndan ya
rarlanacan belirtmekle beraber, bu hkm kt zerinde kalmaya mah
kmdu. Bir devlet, bir antlama hkm ile Byk Devlet olamazd. Zaten,
Antlama'nn ayn maddesile, Osmanl Devleti'nin bamszlk ve toprak btn
lnn devleer tarafndan garant edilmi olmas da, Osmanl Devleti'nin ger
ek durumunu yanstmaktayd. Nitekim, Paris Kongresi'ndeki Osmanl Devleti
temsilcisi Ali Paa, bu 7 nci maddeye dayanarak kapitlsyonlarn kaldrlmasn
ileri srd zaman, Osmanl Devleti bir takm reformlar gerekletirmedike,
bu zel haklarn devamnda zorunluk olduu kendisine bildirildi
244
. Bu su
retle, bu 7 nci maddenin hi bir somut deeri olmad, daha o zaman belli
olmutu.
Paris Antlamas'nn Eflk-Budan ve Srbistan'la ilgili hkmleri ise,
Osmanl Devleti'nin bu topraklar zerindeki egemenliine ar bir ipotek koy
duu gibi, biraz aada greceimiz zere, Devlet'in bana yeni sorunlar da
kard.
Osmanl Devleti, Krm sava'ndan yeni bir gszlk unsuru ile kt. O
zamana kadar yabanclara borlu olmayan Devlet, sava srasnda, 28 Haziran
1855.de ngiltere ve Fransa ile yapu bir anlama ile, bu iki devletten % 4 faizle
5 milyon Sterlin bor ald
21
. Bu borlar giderek artacak ve Osmanl Devleti'ni
mal bakmdan da devletlerin kontrol altna sokacaktr. Osmanl Devleti'nin
bu borlar demekte glk ekmesi zerine, 20 Aralk 1881 tarihli Muharrem
Kararnamesi (28 Muharrem 1299) ile Dyunu Umumiye (Kamu Borlar) ida
resinin kurulmas ile Osmanl Devleti'nin gelirlerine el konduunda, borlarn
244
Milioukov, ayn eser, p. 975.
2 I H
Alberic Cahuet, La Question d'Orient dans l'Histoire contemporaine (1821-1905), Paris,
Dujarric et Cie., 1905, p. 168.
24;>
Bu ilk bor anlamasnn metni: Mecmua-i Muahedat, Cilt 4, s. 224-227; Noradounghian,
Recueil d'Actes... Tome II, p. 445-446; de Clercq, Recueil..., Tome VI, p. 556-558.
257
toplam 106 milyon Sterlin idi
2413
. Bu borlar, bundan sonra da artarak, Trkiye
Cumhuriyetinin bana dahi bir dert olacakur.
19. YZYIL SYAS TARH 1789-1914
BENC KISIM
KIRIM SAVAINDAN SONRA OSMANLI MPARATORLUU
Osmanl mparatorluu Krm Sava'ndan sonra bir takm gailelerle ura
mak zorunda kald. Burada ksa bir ekilde belirtmeye alacamz bu sorunlar
unlardr: Eflk ve Budan olaylar ve Romanya'nn kuruluu, Cidde Olaylar ve
Suriye ayaklanmalar ve Srbistan gelimeleri.
Bununla beraber, bu konulara gemeden nce, Paris Antlamas ile ilgili
olarak Osmanl Devletinin geirdii bir reform hareketinden, Islahat
Fermanndan sz edeceiz.
1. ISLAHAT FERMANI
Krm Sava'na varan krizi yaratan olaylar, Osmanl mparatorluu iindeki
Hristiyan tebaann ayrcalklarndan ktna ve bu ayrcalklar da Paris
Antlamas ile devletlerin ortak garantisi altna konduuna gre, Paris
Kongresinde bu konuda da bir karar ve tedbir alnmas tabi idi.
Daha ne de belirttiimiz gibi, Hrisuyanlarn hak ve ayrcalklar konusu ilk
defa, 8 Austos 1854'de ngiltere, Fransa ve Avusturya arasnda kabul edilen
Drt Noktada ele alnm ve bu hak ve ayrcalklarn devletlerin ortak garantisi
altna konulaca belirtilmiti. Bunun amac, Rusya'nn Osmanl
mparatorluu'ndaki Ortodokslar zerindeki kontroln ortadan kaldrmakt.
Bu sebeple, konu Paris Kongresi'ne de getirilmiti. Lkin Kongre'de bu konu
zerinde yaplan tartmalarda, birbirinden farkl grler ortaya kmtr.
Bunlardan en ar gr Rusya'ya ait bulunuyordu. Rusya'ya gre de, Osmanl
mparatorluu iindeki Hristayanlarn ayrcalklar ortak garanti altna konul
mal ve bu husus da Paris Antlamasna geirilmeliydi. lk bakta, Rusyann bu
gr, Drt Nokta'dan farkl deildi. Fakat Rusya'nn bu konudaki amac ve
taktii farklyd. Dier devletler, Eflk, Budan ve Srbistan'nn Osmanl
Devleti'nden kazand hak ve ayrcalklar ortak garanti altna almak suretile,
Rusya'nn deta kendi zel alan sayd buralara, nasl mdahale hakk kazad-
lasa, imdi Rusya da Hristiyanlarn hak ve ayrcalklarn ortak garanti altna
sokmak suretile, bundan sonra Osmanl Devleti'nin i ilerine mdahale imkn
24b
Osmanl Borlarnn tarih ve teknik bir incelemesi iin bak.: . Hakk Yeniay. Yei Osmanl
Borlar Taihi, stanbul, ktisat Fakltesi Yayn No. 150, 1964.
258
FAHR ARMAOGLU
kazanmak istiyordu. Tabi devletler Rusya'nn bu taktiini grmezlikten geleme
diler.
Rusyann bu grnn kar kutbunda yer alan en yumuak ve en hafif
forml ise, Osmanl Devleti'ninki oldu. Osmanl Devleti'ne gre, kendisi,
Hristiyan uyruklarn hak ve ayrcalklarn bir fermanla tekrar vurgulamak ve i,
bu ekilde bytlmeden geitirilmeliydi.
Dier devleder, ne Rusya'nn ve ne de Osmanl Devleti'nin grn kabul
ettiler. Tartmalardan sonra, Fransa'nn ortaya att orta yoldaki gr kabul
edildi. Buna gre, Mslman uyruklar ile Hristiyan uyruklar arasndaki, meden
haklar^ vergiler, askerlik, eitim ve devlet memurluklarna geme bakmndan
srp gelen farklar, bir ferman jle kaldrlarak, Glhane Hatt'nda iaret edilmi
olan eitlik tam anlamyla gerekletirilmcliydi
217
. Fransa'nn bu gr kabul
edildi.
Padiah Abdlmecid, 28 ubat 1856'da. vani Paris Kongresinin toplant ha
linde bulunduu srada, Islahat Ferman'n yaynlad
248
. Ferman, Paris
Antlamas'nn 9 uncu maddesinde de zikrediliyor ve devletler, Ferman'm kedi
lerine de tebli edildiini ve bundan memnuniyet duyduklarn belirtiyorlard.
Bylece, Osmanl Devleti'nin bir i sorunu gibi grnen Ferman, esasnda mil
letleraras bir nitelik kazanmaktayd.
1856 Islahat Ferman, 20 noktada Hristiyanlar ile Mslmanlar arasnda
eitlik salamay ama edinmi bir belgedir. Bu eitlik erevesinde,
Hristiyanlar, kendilerine tannan yeni haklarla, Mslmanlarn dzeyine getiri
liyor ve bu suretle de iki din mensuplarnn birbirile kaynatrlmasna all
yordu. Bu amala Femian'da alnm olan tedbirler ve belirtilen ilkeler u e
kilde zetlenebilir:
Hristiyanlarn dinsel nitelikteki btn hak ve ayrcalklarnn aynen korun
mas; btn uyruklar iin dinsel ibadet ve dinsel trenlerin yaplmas serbestisi;
Hristiyanlarn da Mslmanlar kadar gvenlie sahip olma haklar, gerek kamu
kurumlan, gerek zel kiiler tarafndan olsun, Hristiyanlar kltc,
Mslmanlara oranla fark gzetici, hakaretmiz muamelede bulunulmamas ve
sz sylenmemesi; btn memurluklarn ve btn okullarn, fark gzetilmeksi
zin btn uyruklara tam bir eitlikle ak olmas; btn cemaatlerin okul aa
bilmesi; btn uyruklarn eit ve serbest bir ekilde ticar ve ekonomik faaliyette
bulunabilmesi; Mslmanlarla Hristiyanlar arasndaki ticaret ve cinayet davala
rna karma mahkemelerin bakmas ve mahkemelerde herkesin kendi dinine
24
24
' Karal, Osmanl Talihi, Cilt V, s. 250.
218
Islahat Ferman'mn metni: Tanzimat, s. 56-57; Noradounghian, Recueii d'Actes Tome III, p.
83-88; Baron de Testa, Recueil des Traits..., Tome V, p. 132-137; Hurewitz, The Middle East and Nortli
Afiica..., Vol. 1, p. 315-318.
19. YZYIL SYAS TARH 1789-1914 259
gre yemin edebilmesi ve yeminin geerli olmas; btn uyruklar iin vergi eit
lii; Mslman olmayanlarn da askere alnmas ve bunlarn Ordu'da kullanl
malarna ait usul ve esaslarn tesbit ve dzenlenmesi; Mslman olmayanlarn
da yerel meclislerde temsil edilmesi.
Grld gibi, btn bu tedbirlerle, Mslmanlarla Hristiyanlar arasnda
bir eitlik dzeninin kurulmasna allmaktayd ve bu adan baknca da,
Tanzimat Ferman ile Islahat Ferman arasnda bir ayrlk yoktur. Fakat bu ikisi
arasnda, baka bakmlardan farkllklar vardr.
(
J
N
j
Bir defa, Islahat Ferman, kaynan ve ortaya k sebebini yabanc devlet-
lerden almaktayd. Onlar istedii iin yaynlanmtr. Yabanc kaynakldr. Hatta
denebilir ki, esaslarm bile .yabanc devletler tesbit etmitir. Islahat Fermam, d
politika olaylarnn bir sonucu olarak ortaya kmtr.
Buna karlk Tanzimat Fermannda bu nitelikleri veya zellikleri bulmak
mmkn deildir. Tanzimat Ferman, Osmanl Devleti'nin kendiliinden jeb-
_hjis ettii bir slahat, bir reform hareketiydi. Herhangi bir yabanc basks veya
etkisi Tanzimat. Ferman'da sz konusu olmamtr. Amac da Devlet'in yapsn
yeniden dzenlemekti.
Dier taraftan, Islahat Ferman'nda konu olarak ele alman kiiler, sadece
Hristiyan uyruklardr. Onlar iin yaynlanmtr ve onlara yeni bir takm haklar
tanmak iin karlmtr. Mslmanlar iin herhangi bir yeni hak sz konusu
deildir.
Tanzimat Fermam ise. Mslman-Hristiyan ayrm yapmam, btn
Osmanl imparatorluu vatandalarn gznne ald iin, deta bir insan
haklar demeci niteliinde ortaya kmr.
Islahat Fermam'na tepkilere gelince: Ferman, devlet adamlar ve zellikle
Tanzimat'n byk yaratcs ve artk hkmetteki mevkiini kaybetmi bulunan
Reit Paa'mn tepkisine sebep oldu. Paaya gre, Mslman-Hristiyan eitlii
byle birdenbire deil, yava yava gereklestirilmelivdi. Reit Paa'mn takld
ikinci nokta da, Ferman'n, yabanc devletlerin basks ile karlm olmasyd.
Ona gre bu Ferman, yabanc devleerin mdahalesine sebep olabilirdi.
Ferman Mslmanlar tarafndan da hi ho karlanmad. Mslman halk,
Hristiyanlarn kendilerile eit duruma getirilmelerini hazmedememiti. Pek ok
kimseler, ba ve ecdadmzn kanyla kazanlm olan hukuk-i mukaddese-i mil-
liyemizi artk kaybettik. Millet-i slmiye millet-i hkime iken, byle mukaddes
bir haktan mahrum kald. Ehl-i slma bu alanacak bir gndr diyordu. Bir
Osmanl vatanda Mslman da, namaz klmakta olan bir hocann yanma gide-
260 FAHR ARMAOLU
rek, Ne klyorsun Hoca Efendi, Ferman okundu grmedin mi? Hristiyan tebaa
ile beraber olacaz diye alay etmiti
249
.
Mamafih Islahat Ferman, baz Avrupal aydnlar tarafndan takdirle kar
lanmtr. Mesel bir yazda yle deniyordu: Merhamet ve efkatin byk ka
nunu olan din msamahann slmlar tarafndan Hristiyalara retilmi ol
mas, Hristiyan devletler iin teessfe ayandr. Bir bakas ise yle demek
teydi: Katolik evekleri, misyonerleri, rahibeleri, stanbul'da hr olduklar ve
himaye edildikleri kadar, baka hi bir yerde hr deildiler ve himaye altnda
bulunmuyorlar
25
.
1856 dan 1876 ya kadar uzanan dnem, Osmanl mparatorluu'nda Islahat
Ferman Dnemini tekil eder. Bu dnemin zellii, Islahat Ferman'na daya
nan devletlerin, Osmanl Devleti'nin i ilerine imdi daha fazla karmalardr.
2. EFLK-BUDAN SORUNU VE ROMANYA
Eflk ve Budan ile ilgili olarak baz gerekler vardr. BJricisi, Eflk
(Valaya) ile Budan (Moldavya) nn, Osmanl egemenliine tbi olduklar 14. ve
_X5yzyllardan ibaren, ayrcalkl beylik statsne sahip olmalar dolaysile,
kendi i ynetimlerinde daima serbest kalmalar ve Osmanl Devleti'nin de bu
topraklar zerindeki otoritesinin bir hayli zayf bir durumda bulunmasdr.
kincisi, Rusya'nn Karadeniz kyllarnda genilemeye balamas ile birlikte,
. Bat'da Balkanlar'a inmesinde, bu iki topra bir basamak olarak grmesi ve
_1774 kk Kaynarca Antlamas ile birlikte bu topraklarn ynetimine el atmaya
balamasdr. ncs ise, aymjrktan_geJ.en, ayn dili konuan ve ayrn dine
(katoliklik) bal bu topraklar insanlarnn Rusya'dan nefret etmeleriydi. Eflk
ve Budan halknn inanna gre, her Rus igali, bu topraklara hastalk ve alk
getirmiti. Halkn inancna gre, balarna gelen her belnn sebebi Ruslard.
Balarna bir dert geldii zaman, Rzgr yine Prut tarafndan esivor derlerdi.
Prut onlar iin det lnetli bir nehirdi
251
. Nihayet, Eflk ve Budan, Osmanl
Devle tile _ Rusya arasnda bir tampon haline gelmi bulunuyorclu. Rusya'nm bu
topraklarla devaml olarak ilgilenmesi, bu tamponu ykmak iindi.
Eflk ve Budan'n birlemesini ve sonunda Romanya'nn kurulmasn sa
lamak iin en fazla aba harcayan Avrupal hkmdar, Franszlarn
imparatoru, III. Napolyon olmutur. III. Napolyon ierde koyu bir katoliklik
politikas izleyerek iktidarn din adamlarna dayandrd gibi, darda, yani d
politakada da milliyeti hareketleri destekleme politikasn benimsemiti. Bu
219
219
Enver Ziya Karal, Osmanl Tarihi, Cilt VI, Ankara, Trk Tarih kurumu Yayn, 1983 (3. bask), s.
2:
ayn eser, s. 9.
2;>1
Cahuet, Question d'Orient, p. 231-232.
10.
19. YZYIL SYAS TARH 1789-1914 261
bakmdan da en fazla ilgi duyduu lke, talya ve talyan Birlii idi. Bu sebeple,
daha 1855 Martndaki Viyana bar grmeleri srasnda, Fransz elisi, III.
Napolyon'un talimat ile, Avusturya'ya, Eflk ve Budan' ilhak etmesini (bu top
raklar bu srada Avusturya'nn igalindedir) ve buna karlk da Lombardiyay
Piyemonteye terketmesini teklif etmi, fakat Avusturya bunu reddetmiti. Bu
toprak deiimi ile, talya mill birlie doru nemli bir adm atm olacakt.
Fakat III. Napolyon bu iin peini brakmad. Paris Kongresi'nde, Eflk ve
Budan'n bir Hristiyan Prens'in ynetiminde birletirilmesini ileri srd.
talyan birliini gerekletiremeyen III. Napolyon, imdi hi deilse bu ltin l
kesinin mill birliini salamak istemiti. Piyemonte ile Rusya, bu birleme fik
rini hararetle desteklediler. Trk temsilcisi Ali Paa ise, Osmanl topraklarnn
paylalmasn grmek zere Kongre'ye gelmediini bildirerek bu fikre id
detle kar k
232
. Onun zerine, Paris Antlamas'ndaki maddeler kabul edildi.
Krm Sava'ndan sonra bir Fransa-Rusya yaknlamas ortaya karken,
Avusturya-Rusya mnasebetleri kt bir ereve iine girdi. 2 Mart 1855 de ar
I. Nikola'nn lmnden sonra yerine, olu II. Aleksandr, ar oldu. Yeni ar
ile birlikte, Babakan Nesselrode istifa etti ve yerine Gorakof (Gortchakoff)
Babakanla geldi. Gerek I. Nikola, gerek Nesselrode, Avusturya ile yakn m
nasebetler kuran kiilerdi. Avusturya'nn sava srasnda Rusya'ya kar izledii
politikaya kzan yeni ar ile yeni Babakan bu politikay terkettiler. Gorakof
Avusturya'dan nefret ediyordu. Ayrca, Gorakof, Nesselrode'un aksine, milli
yeti hareketleri Rusya iin o kadar tehlikeli grmyordu. Bundan dolay da
Eflk ve Budan konusunu yeni bir adan ele ald. yle ki: Bu iki eyaletin bir-
leerek bamsz bir devlet haline gelmesi, Osmanl mparatorluundan kop
mas ve dolaysile Osmanl Devleti'nin zayflamas demek olurdu, ikinci olarak,
bamsz bir Eflk-Bugdan devleti, Rusya'nn Balkanlardaki yaylmas iin bir en
gel deil, bir ileri karakol olurdu. ncs, Eflk-Budan romenleri birle-
ince, bu olay, Avusturya snrlar iinde bulunan Transilvanya ve Bukovina
Romenlerini de ayn ama iin harekete geirebilir ve Avusturya'nn bana b
yk bir gaile karabilirdi.
Fransa'ya gelince: Krm Sava'ndan sonra Fransz-Ingiliz mnasebederi bo
zulurken, Fransz-Rus mnasebederi gelimeye balad. Sava'tan sonra Fransz
kamu oyunda ngiltere'ye kar bir kzgnlk meydana gelmid. Bu hususa daha
nce deinmitik. III. Napolyon'un ngiltere'den kopmas, kendisini Rusya'ya
yaklatrd. Daha Paris Kongresi srasnda Rusya'ya kur yaparak, Rusya ile mna
sebetlerini dzeltmeye alt. Bu abalar Rusya'nn cevapsz brakt da syle
nemez.
252
Karal, Osmanl Tarihi, Cilt VI, s. 54.
262 FAHR ARMAOLU
te bu atmosfer iindedir ki, talyan Birlii iin Avusturya'dan bir ey kopa-
ramayan III. Napolyon, imdi Eflk-Budan'n mill birlii konusunu ele almaya
balad. III. Napolyon'un Eflk-Budan sorununa eilmesi, sadece bunun bir
mill birlik konusu olmasndan deil, ayn zamanda, Romenlerin ldn rkndan
gelmeleri (eski Daya devleti) ve 1700 ylndanberi de, Roma'nn temsil ettii
Katolik kilisesi'ne bal bulunmalaryd. Nihayet, bamsz ve Fransa'ya dost bir
Romen devleti, Fransa'nn elinde Avusturya'ya kar bir koz, bir tehdit vastas da
olabilirdi.
Bylece, Rusya ile Fransa, Eflk ve/ Budan sorununda birlemi olmaktayd-
l a r
-
Tabiatile, Eflk ve Budann birlemesine Osmanl Devleti kar gelecekti.
Zira, byle bir birleme Osmanl Devleti iin bir toprak kayb olaca gibi, Eflk
ve Budan'n Osmanl Devleti'nden kopmas da, imparatorluk iinde bulunan
dier Trk-olmayan unsurlar iin de bir rnek tekil edebilirdi.
Yme bu son sebep dolaysile, Avusturya'nn da Eflk ve Budan'n birleme
sinden memnun olmas beklenemezdi.
Rusya'nn, birlemeye taraftar olduunu gren Ingiltere de, birlemenin
aleyhinde idi. Fakat ngiltere bu srada (1857) Hindistan'da patlak vermi olan
Sipahiler (Sepoy'lar) ayaklanmas ile uratndan, Trkistan'a salam bir e
kilde yerlemi olan Rusyann kendisine glk karmasndan endie ederek,
Eflk-Budan sorununda tarafsz kalp araclk yapmay tercih etti
253
. ngiltere bu
iki eyalette statkonun korunmas taraftaryd.
Devletlerin durumu bu olmakla beraber, olaylarn ak, Eflk ve Budan'n
birlemesi ve Romanya'nn kurulmas sonucunu verdi.
Paris Antlamasnn 22-27 nci maddeleri Eflk ve Budan'a ait olup bu
maddelere gre, her iki eyalet de zerklik kazanyordu. Her iki eyaletin de ken
dilerine mahsus birer mill meclisi, Divan' olacakt. Antlama'nn 23 nc
maddesine gre de, her iki eyaletin o gnk durumlarn incelemek ve gelecee
ait rgtlenmesinin esaslarn tesbit etmek zere, antlamay imza eden devletle
rin temsilcilerinden meydana gelen bir Komisyon kurulacak ve bu komisyon
Bkre'te (Eflk'n merkezi) toplanacakt.
Komisyon hemen Bkre'e gidemedi. nk Eflk ve Budan, 1854
Haziranndanberi Avusturya'nn igali altndayd ve Avusturya burasn ancak
1857 Martnda boaltt. Bunun zerine Komisyon Bkre'e gitti ve 1857
Hazirannda da, her iki eyalette de Divan seimleri yapld. Budan'da seimleri,
iki eyaletin birlemesine aleyhtar olanlar kazand. Tabi, bu da Fransa ile
2:

3
Driault, Question ('Orient, p. 193.
19. YZYIL SYAS TARH 1789-1914 263
Rusya'nn iine gelmedi. zellikle Fransa kyameti kopard. Fransa'y, Rusya,
Prusya ve Piyemonte izledi. Bu devletler, Ya (Budan'n merkezi) kaymakam
Vogorides'in, seimlere hile kartrdn, bu ahsn Osmanl Devleti'nin adam
olduunu, bu sebeple birleme aleyhtarlarn setirdiini bildirerek, seimlerin
yenilenmesini istediler. tirazda en ileri giden Fransa idi. Bbli'ye tehdit stne
tehdit yadryordu. Fransa, 1854 deki Rusya'nn yerine gemiti sanki. imdi
tehditler Rusya'dan deil Fransa'dan geliyor ve stanbul'daki Fransz elisi
Thouvenel, aynen Menikofun roln stlenmiti. Osmanl Devleti'nin seim
leri yenilemeyi kabul etmemesi zerine, 1853 yl banda ar I. Nikola'nn yap
t gibi, III. Napolyon da Osmanl mparatorluu'nun taksimi iin ngiltere'ye
dnd. III. Napolyon'a gre, Osmanl Devleti, yle korunmaya layk bir devlet
deildi ark ve Bu barbar halk Akdeniz'den atlmalyd. Bu sebeple ngiltere'ye
u teklifte bulundu: ngiltere Msr', Fransa Fas' ve Piyemonte de Tunus'u alma
lyd. III. Napolyon, teklifini ngiliz hkmetine kabul ettiremeyince, Kralie
Viktorya'ya kadar konuyu yanstt ise de, yine bir sonu alamad. ngiltere,
Osmanl mparatorluu'nun btnlne domatik bir ekilde sarlmt ve III
Napolyonun btn teebbsleri bu duvara arparak paraland
254
.
Osmanl Devleti'nin seimler konusunda direnmesi zerine, Fransa, Rusya,
Prusya ve Piyemonte, 6 Austos 1857 de stanbul'daki elilerini geri ektiler.
ngiltere ile anlaamayan III. Napolyon bu sefer Rusya ile anlama yoluna
gitti ve Temmuz 1857 de III. Napolyon ile II. Aleksandr, Stuttgart'da biraraya
geldiler. Varlan anlamaya gre, Rusya, Fransa'nn talyan politikasn kstek-
lemiyecek ve Fransa da Romen davasn desteklemeye devam edecekti
255
. Yalnz,
Eflk-Budan sorunu milletleraras bir konferansta bar bir ekilde zmle
necekti
256
. Fransa, Rusya ile bu ekilde anlatktan sonra, stanbul'daki elisini
geri ekti ve dier devlet de onun arkasndan gitti.
Osmanl Devleti bu baskya fazla dayanamad. nk ngiltere'nin desteini
salayamad. ngiltere bu srada Hindistan'da Sipahiler'in ayaklanmas ile u
ramaktayd. Orta Asya'ya iyice yerlemi olan Rusya ve onun destekledii Fransa
ile bir amay gze alamad. Dolaysile Osmanl Devleti'ne de destek veremedi.
Hatta, Osmanl Devleti zerinde byk etkisi olan ve Altnc byk Devlet diye
adlandrlan
257
, stanbul'daki elisi Sir Stratford de Redcliffe'i de geri ekti. Bu
durumda Osmanl Devleti daha ileri gidemedi ve Budan seimlerinin yenilen
mesine raz oldu.
2a4
Emile Bourgeois, Manuel Historique de Politique Etrangre, Paris, Librairie Eugne Blin,
1915, Tome III, p. 428-429.
250
Debidour, La Rvolution, p. 172.
2ab
Emile Bourgeois, Manuel Historique de Politique Etrangre, Tome III, p. 428.
2;l7
ayni eser, p. 427.
19. YZYIL SYAS TARH 1789-1914
263
Rusya'nn iine gelmedi. zellikle Fransa kyameti kopard. Fransa'y, Rusya,
Prusya ve Piyemonte izledi. Bu devletler, Ya (Budan'n merkezi) kaymakam
Vogoides'in, seimlere hile kartrdn, bu ahsn Osmanl Devleti'nin adam
olduunu, bu sebeple birleme aleyhtarlarn setirdiini bildirerek, seimlerin
yenilenmesini istediler. tirazda en ileri giden Fransa idi. Bbli'ye tehdit stne
tehdit yadryordu. Fransa, 1854 deki Rusya'nn yerine gemiti sanki. imdi
tehditler Rusya'dan deil Fransa'dan geliyor ve stanbul'daki Fransz elisi
Thouvenel, aynen Menikofun roln stlenmiti. Osmanl Devleti'nin seim
leri yenilemeyi kabul etmemesi zerine, 1853 yl banda ar I. Nikola'nm yap
t gibi, III. Napolyon da Osmanl mparatorluu'nun taksimi iin ngiltere'ye
dnd. III. Napolyon'a gre, Osmanl Devleti, yle korunmaya layk bir devlet
deildi artk ve Bu barbar halk Akdeniz'den atlmalyd. Bu sebeple ngiltere'ye
u teklifte bulundu: ngiltere Msr', Fransa Fas' ve Piyemonte de Tunus'u alma
lyd. III. Napolyon, teklifini ngiliz hkmetine kabul ettiremeyince, Kralie
Viktorya'ya kadar konuyu yanstt ise de, yine bir sonu alamad. ngiltere,
Osmanl mparatorluu'nun btnlne dogmatik bir ekilde sarlmt ve III
Napolyon'un btn teebbsleri bu duvara arparak paraland
254
.
Osmanl Devleti'nin seimler konusunda direnmesi zerine, Fransa, Rusya,
Prusya ve Piyemonte, 6 Austos 1857 de stanbul'daki elilerini geri ektiler.
ngiltere ile anlaamayan III. Napolyon bu sefer Rusya ile anlama yoluna
gitti ve Temmuz 1857 de III. Napolyon ile II. Aleksandr, Stuttgart'da biraraya
geldiler. Varlan anlamaya gre, Rusya, Fransa'nn talyan politikasn kstek-
lemiyecek ve Fransa da Romen davasn desteklemeye devam edecekti
255
. Yalnz,
Eflk-Budan sorunu milletleraras bir konferansta bar bir ekilde zmle
necekti
255
. Fransa, Rusya ile bu ekilde anlatktan sonra, stanbul'daki elisini
geri ekti ve dier devlet de onun arkasndan gitti.
Osmanl Devleti bu baskya fazla dayanamad. nk ngiltere'nin desteini
salayamad. ngiltere bu srada Hindistanda Sipahiler'in ayaklanmas ile u
ramaktayd. Orta Asya'ya iyice yerlemi olan Rusya ve onun destekledii Fransa
ile bir atmay gze alamad. Dolaysile Osmanl Devleti'ne de destek veremedi.
Hatta, Osmanl Devleti zerinde byk etkisi olan ve Altnc byk Devlet diye
adlandrlan
257
, stanbul'daki elisi Sir Stratford de Redcliffe'i de geri ekti. Bu
durumda Osmanl Devleti daha ileri gidemedi ve Budan seimlerinin yenilen
mesine raz oldu.
2:14
Emile Bourgeois, Manuel Historique de Politique Etrangre, Paris, Librairie Eugne Blin,
1915, Tome III, p. 428-429.
2o;
Debidour, La Rvolution, p. 172.
2:,b
Emile Bourgeois, Manuel Historique de Politique Etrangre, Tome III, p. 428.
2;
'
7
aym eser, p. 427.
264 FAHR ARMAOLU
|l9 Eyll 1857 jie Budan'da ve 2fi Eyll 1857 de de Eflk'da yeni seimler ya
pld ve seimleri, her iki eyalette de birleme taraftarlar kazand. Her iki eyale
tin Divanlar, 8 Ekim'de yaptklar toplantlarda, Eflk ve Budan'n Romanya
ad altnda birlemesi ve bu birliin bana da Avrupa hkmdar ailelerinden
bir Prens'in getirilmesi kararn ald.
Bu karar, Paris Antlamas hkmlerine aykr idi. Bundan dolay bu duru
mun bir milletleraras konferansta ele alnmasna karar verildi ve bu konferans,
22 Mays 1858 de, Osmanl Devleti'nin de katlmas ile Paris'de ald. ay s
ren tartmalardan sonra
258
, konferans 19 Austos 1858 tarihli Paris
Konvansiyonu ile, u esaslar tesbit etti
239
: Bu iki eyalet, Osmanl Devleti'nin
egemenlii altnda kalmak zere, Eflk ve Budan Birleik Beylikleri
(Principauts Unies de Moldavie et Valachie) adn alacak; her birinin ayr birer
meclisi ve ayr ayr beyleri (Voyvoda veya Hospodar) olacak; Beyleri bu meclisler
seecek; Eflk Osmanl Devleti'ne ylda 2.5 milyon kuru ve Budan da ylda 1.5
miyon kuru vergi verecek; iki eyaletin ortak bir ordusu olacak; her iki beyliin
ortak sorunlar hakknda karar almak zere bir Merkez Komisyon
(Commission Centrale) kurulacakt. Osmanl Devleti'nin imzalad btn an
lama ve antlamalar bu beyliklerde de geerli olacakt.
Bu ekilde, Paris Konferans iki eyaletin birlemesini kabul etmemiti; fakat
gerektir ki, birlemeye doru byk bir adm atmt.
Bu kararlar zerine Budan Meclisi, 17_Ocak_J859 jla, renimini Fransa'da
yapm ve Fransa taraftarl ile tannm olan Albay Alexandre-Jean Couza'y
Voyvoda seti. Birleme taraftarlarnn yapt bask zerine Eflk Meclisi de
GouzavL ubatta Voyvodala seti. Bu ekilde, Eflk ve Budan Albay
Couza'nm ahsnda birlemi olmaktayd.
Tabi Osmanl Devleti bunu tanmad. Zira 19 Austos 1958 tarihli Paris
konvansiyonu'na aykr idi. Bunun zerine 1859 Nisannda Paris'te yine bir top
lant yapld. Osmanl Devleti bu toplantdan bir ey elde edemedi. Zira daha
nce ngiltere'nin desteini kaybeden Osmanl Devleti, bu sefer de Avusturya'nn
yardmndan yoksun kald. nk, bu srada Avusturya ile Piyemonte arasnda
sava km ve Fransa da, Piyemonte'nin mttefiki olarak bu savaa katlmt.
Bu son Paris toplants da, Albay Couza'nm, her iki eyaletin Voyvodas ola
rak tannmasna karar verdi. Osmanl Devleti buna da boyun edi ve 24 Eyll
1859 tarihli bir fermanla
260
Couza'y Eflk ve Budan'n voyvodas olarak tand.
Bu suretle Eflk ve Budan'n birlii fiilen gereklemi oluyordu.
2;>8
Paris Konferansnn protokollan iin bak.: Testa, Recueil de Traits,... Tome V, p. 324-344.
2i
50 maddelik Paris Konvansiyonu'nun metni: Mecmua-i Muahedat, Cilt 5, stanbul, Ceride-i
Askeriye Matbaas, 1298, s. 2-23; Noradounghian, Recueil d'Actes..., Tome III, p. 109-118; Testa, Recueil
des Traits..., Tome V, p. 292-301.
260
Fermann metni: Testa, Tome V, p. 406-407.
265
Couza bir sre sonra, iki ayr meclisle almann gln ileri srerek, 1
Mays 1861 de_Osmanl Devleti'ne ve dier devletlere gnderdii bir muht
rada
261
, iki eyalet meclisinin birletirilerek tek meclis haline getirilmesini istedi.
Gerek devletler, gerek Osmanl Devleti de, 2 Aralk 1861 tarihli bir fermanla
262

bu istei de kabul etler. Birleik eyaletlerin ilk ortak meclisi 5 ubat 1862 de
Bkre'te topland. Aruk Romanya kurulmu demekti.
_1878 BerlinAntlamas ile Romanya bamsz bir krallk haline getirildi.
Prens Couza ise, 1866 ylna kadar Romanya'nn banda kald. Keyfi yne
timi lkede honutsuzluk ve tepki dourduu iin, 1866 ubatnda drld ve
Romanya'nn bana, Hohenzollern Hanedanndan, yani Prusya Kral ailesinden,
Prens Charles, I. Carol ad ile hkmdar oldu
263 264 *
. Yeni Krala bir Romen yle
demiti: u haritaya bir baknz. Trasilvanya, Baat, Bukcnia, Besarabya, b
tn bu topraklar Romelerle meskndur. te size tevdi edilen istikbal b-
dur
mi
.
Romanya, 30 Haziran 1866 da da demokratik bir anayasa kabul etmitir
26
.
3 CDDE OLAYLARI VE SURYE AYAKLANMASI
Islahat Feman'nn, Mslmanlarla Hristiyanlar arasnda eitlik kurmu
olmasnn, Mslmanlarn hi houna gitmediini, yukarda belirtmitik. Suriye
ayaklanmalar veya olaylar, bu honutsuzluk yznden kan ve Avrupa devletle
rinin, Osmanl Devleti'nin i ilerine bir kere daha mdahale etmesi sonucunu
veren bin gelimedir. '
nce unu belirtelim ki, Araplarn am dedii eski Suriye, geni bir lkenin
ad olup, Osmanl Devleti zamannda Halep, am, Sayda (bugnk Sidon) ve
Badat olmak zere drt eyalete blnmt. Suriye halk, trl menelerden
gelmekte ve eitli din ve mezheplere ayrlm bulunmaktayd. Osmanl
Devleti'nin buralar fethemesinden sonra Arapa, bu eitli grup insanlarn or
tak dili haline gelmiti. Fakat bu dil birlii, bu insanlar arasnda duygu ve d
nce birliini gerekletirememiti. slm'n esas mezhepleri yannda, nemli
topluluk olarak Drzi'ler vard
266
. Hristiyanlar arasnda ise, katoliklerden
19. YZYIL SYAS TARH 1789-1914
261
Muhtrann metni: Testa, ayn kaynak, p. 413A23.
21,2
Fermann metni: ayn kaynak, p. 437-439.
263
Devletlerin bu konuda vavnladklar 2 Aralk 1866 tarihli deklrasyonun metni: Testa, Tome V,
p. 627-628.
264
Emile Bourgeois, ad geen eser, Tome III, p. 434.
263
Aayasa'mn metni: Testa, Tome V, p. 664-680.
266
Drziler hakknda en geni ve ciddi bilgi, slm Ansikpoledis nde verilmitir. Drziler, Fam
halifelerinden Hkim bi-ArAUa/'i (hilfeti 996-1021) veziri Hamza bin Alinin tesis ettii bir
mezhebin mensuplardr. Drzi'lere gre. Hkim bi-Amr, hem Allah, hem insandr. Allah son defa
Hkim suretinde grnmtr. Hamza da onun peygamberi olup, Allah'n z nurundan yaratld
266 FAHR ARMAOLU
Maruniler nemli bir topluluktu
267
. Bundan baka, Ortodoks, Sryani-Ltin,
Ermeni katolikleri ve Protestanlar vard. Bu din ve mezhepler 19. yzylda
Suriye'de milliyet e eit kavramlard. Bundan dolay da, bu mezhepler arasnda
sk sk anlamazlklar ve atmalar meydana geliyordu
268
. Islahat Ferman, mez
hepler arasndaki gerginlikleri daha da arttrd.
Bununla beraber, Islahat Ferman'na kar ilk tepki .Cidde'de meydana geldi.
15 Temmuz 1858 gn Cidde'de byk bir halk topluluu Hristiyanlar zerine
yrd ve byk kavgalar kt. Bu karklklar srasnda, Fransz konsolosu ile
ngiliz konsolos muavini de, kendi vatandalarn korumak isterken, ldrld
ler. ngiltere ve Fransa hemen Cidde'ye sava gemisi gnderip, ehri topa tuttu
lar ve konsoloslarn ldrlmesinden sorumlu tuttuklar on kiiyi de yakalayp
idam ettiler. Bu olay, Osmanl Devled'ni A\rupa devletleri ailesine alan 1856
Paris Antlamas'ndan iki yl sonra meydana geliyordu. ki devletin bu hareket
leri, Milletleraras Hukuk'un en basit kurallar ile dahi badaamazd ve
Osmanl Devled'nin i ilerine gayet ar bir mdahaleydi.
Cidde olaylar ve ngiltere ve Fransa'nn bu kt ve kaba ekildeki mdaha
leleri, Suriye'nin Mslman halk zerinde ok sert bir etki yapt ve bir sre
sonra sert tepkilerin ortaya kmasna sebep oldu.
Mslman ve Hristiyan mezhepleri iinde, en fazla, Drziler'le Maruniler
arasnda geimsizlik vard. Suriye ayaklanmas da bu iki mezhebin atmasn
dan kmtr. Bu srada, Drziler, esas idbarile, Cebel-i Lbnan, Cebel-i Havran,
Raeya, Hasbaya ile am civarnda yaamakta olup saylar 1860 da, 55-60 bin ola
rak tahmin edilmekteydi. Buna karlk Maruniler, bugnk Lbnan'n kuzey
ksm ile, Beyrut, Trablus (Tripoli) ve Sayda (Sidon) taraflarnda bulunuyorlard
ve onlarn says da 200 bin kadard
269
.
Esasna baklrsa, Drzilerle Maruniler arasndaki geimsizlik, ngiltere ve
Fransa tarafndan da kkrtlm ve bu iki devletin Suriye zerindeki mcadele
sine de konu tekil etmitir. Mehmet Ali ayaklanmasnda da belirttiimiz gibi,
iin, al-m a m al-A'zam, yani mamlarn mamdr. Drzilerin camileri yoktur. badethanelerine
Hlmdenir ve buraya ukkal (aklllar, bilgeler) denen, mezhebin ileri gelenleri girebilir. Bunlarn
dnda kalanlara cuhhal"yani chiller, bilmeyenler denir. Drziler ancak keidi aralarnda evlenirler.
Drzi olmayanla evlenmek yasaktr.
267
Maruniliin balangc iin iki kaynak gsterilir. Biri, M.S. 4. yzyln sonlar ile 5. yzyln
balarnda yaam olan Suriyeli kei St.Maron'dur. Bir Maruni efsanesine gre de, Marunilerin
balangc, M.S. 685-707 yllarnda Antakya Patriklii yapm olan St. John Maon'dur. Bu kincisi
Marunilerin babas saylr. Maruniler Tek Allah'a (Monothelite) inandklar iin, Bizans mparatoru II.
Justinianus (685-711) zamannda eitli ikencelere maruz kalmlar, papazlar idam edilmi ve Antakya
yaknlarndaki manasr ve kiliseleri yaklp yklmur. Bu olaylarn sonucu olarak Marunilerin byk
ksm Lbnan dalarna ekilmitir.
268
Karal, Osmanl Taihi, Cilt VI, s. 30.
269
Karal, ayn eser, s. 30.
19. YZYIL SYAS TARH 1789-1914 267
ngiltere Mehmet Ali'ye Suriye'yi vermemek iin en fazla direten devlet olmutur.
Suriye, Mehmet Ali'nin igalinde bulunduu srede, ngiltere, halk, Mehmet
Ali'ye kar bir ka defa ayaklanmaya kkrtmtr. Mehmet Ali Suriye'den ekil
dikten sonra ise, ngiltere Suriye ile daha fazla ilgilenmi ve Martinileri kendi ta
rafna ekemiyeceini grnce, Drzileri, Marunilere kar kkrtmaya balam
tr.
Fransa'ya gelince: Bu devletin Suriye'nin katolik halk ile ilgisi, Hal
Seferleri zamanna kadar gider. Fransa Kral Saint-Louis (IX. Louis), kendisine
yapt yardmlardan dolay Marunilere her trl destek ve yardm vaadetmi ve
XIV. Louis de, Marunileri himayesi altna almt. Dier taraftan, 16. yzyldan-
beri, kapitlsyonlar dolaysile, Fransa'nn Suriye ile geni ticar mnasebetleri
vard. Napolyon'un Msr seferi ve Mehmet Ali ayaklanmas, Fransa'nn buralara
olan ilgisini daha da arttrd. Mehmet Ali Suriye'den karldktan sonra,
Lazarist, Cizvit gibi katolik misyoneleri, Marunilerle sk bir mnasebet kurmak
iin geni faaliyete giritiler
270
. III. Napolyon'un katoliklik politikas ise,
Fransa'nn bu topraklarla olan balantlarn daha da arturd.
ngiltere ile Fransa'nn Suriye zerindeki rekabetinin bir baka sebebini de
zikretmeliyiz. Bu da Svey Kanal sorunudur. Fransa, 1854 ylnda, Osmanl
Devleti'nden Svey Kanaln ama imtiyazn ald. Bu, Fransa'nn Msra yerle
mesi iin bir adm olacandan, ngiltere, bu projeyi ksteklemek ve Kanaln
almasn nlemek iin eitli manevralara bavurdu. zellikle Osmanl Devleti
zerinde baskda bulundu. Bunun zerine Fransa da, Suriye ve Lbnan' bam
szla kkrtacan bildirmek suretile Osmanl Devletinin tehdit etti
271
. Bylece,
Msr ve Suriye, ngiltere ile Fransa arasndaki mcadelenin iki nemli alanyd.
Drzi-Maruni ekimesine ngiltere ile Fransa'nn bu rekabeti de eklenince,
Cidde olaylarnn Drziler zerindeki tepkisi de iddetli oldu. 1860 Maysnda
Halep'te Drziler Hristiyanlara kar harekete getiler. Mays sonunda bu hare
ket btn Lbnan'a yayld ve Drziler Marunileri ldrmeye ve mallarn yama
etmeye baladlar. Maruniler de buna karlk verince, ortalk bsbtn karu. 9
Temmuz 1860 gn am'da byk bir ayaklanma kt ve Araplarla Drziler n
lerine gelen Hristiyan ldrmeye baladlar. Baz fransz kaynaklar, am'da 9,
10 ve 11 temmuz gnlerinde 6.000 Hristiyan'n ldrldn ileri srerken
272
,
bazlar da, ayn gnler iin l saysn bir ka yz olarak vermektedir
273
.
Bu durum zerine Bbli, merkezden asker gnderip duruma hkim ol
maya alaca yerde, konuyu Savda ve am valilerine havale etti. Lkin onlarn
270
Bourgeois, ad geen eser. Tome III, p. 575.
271
Renouvin, Histoire des Relations Internationales, Tome V, p. 334.
272
Bak.: Cahuet, Question d'Orient, p. 210.
273
Bak.: Driault, Question d'Orient, p. 195.
268 FAHR ARMAOLU
aldklar tedbirler de yetersiz kald. Onun zerine, Dileri Bakan Fuat Paa'nn
Suriye'ye gnderilmesine karar verildi. Fuat Paa, Avrupa'nn tand ve sevdii
bir kiyidi. Bir yandan ayaklanmalar bastrrken, dier yandan da, Avrupa'nn
yapaca mdahaleleri de nlemeye alacakt. Ayrca, Fuat Paa'nn Suriye'ye
gnderilmesi, Suriye sorununun, imparatorluun bir i sorunu olmaktan ka
rak, milletleraras siyas bir nitelik kazanmas ihtimalin dendi
274 *
. Mamafih, Fuat
Paa'nn Suriyeye gnderilmesinde Fransa'nn basksnn da rol oynad syle
nir
273
.
Fuat Paa 1860 Temmuz ortalarnda, yannda bir miktar asker olduu halde,
Beyrut'a geldi ve hemen sert tedbirler almaya balad. Sulu Drzileri hemen ya
kalatarak, bunlar mahkemeye verdi. Sivillerden 56 kiiyi idam ettirdi.
Ayaklanmaya katlan 111 askeri de kuruna dizdirdi. Bir oklarn da srd.
hmali grlen bir ok Osmanl memurunu da cezalandrd. Bundan sonra da
zarara urayan, mallar tahrip edilen Marunilere verilecek tazmina karlamak
iin, Drzilere zel bir vergi sald.
Bylece isyan ksa zamanda bastrld. Lkin Bbli'nin tahmin ettii gibi,
bu esnada Avrupa devlederi mdahaleye hazrlanmaktaydlar. Konu ile en ya
kndan ilgilenen devleer, Fransa, ngiltere ve Rya idi. ngiltere ve Fransa'nn
durumlarn daha nce belirttik. Rusya ise, bu olay da Osmanl Devleti'nin i i
lerine karmak iin bir frsat bilerek, Ortodokslar bu politikas iin kullanmak
istiyordu. Bu sebeple, Suriye ayaklanmalar Avrupa'da Trk aleyhtarln ve
Hal ruhunu bir kere daha canlandrd. Nihayet, III. Napolyon, daha fazla sab-
redemiyerek, 1860 Austosu balarnda 5.000 kiilik bir kuvveti Beyrut'a yollad.
Fransz kuvvederi komutannn nce 1834-37 yllar arasnda ve sonra da 1840 da,
Msr subay olarak Mehmet Ali'ye hizmet etmi olmas
276
ilgi ekicidir.
Fransz kuvvetleri Beyrut'a knca, Maruniler kendilerini, bu kuvvetlerin
komutanna Lbnan Franszlar diye takdim ettiler. Mamafih bu kuvveder gel
dii zaman kendilerine yapacak bir i kalmamt. Fuat Paa ayaklanmay basur-
d gibi, Marunilere tazminat denmesini de salamu.
Bununla beraber, Fransa'nn Lbnan'a asker sokmas, dier devletleri de
harekete geirdi. Fransa, her ne kadar, Lbnan'a yapt bu mdahalenin, hi
bir zel kar salamay amalamadn, sadece Fuat Paa'nn madd ve manev
otoritesine katkda bulunmak iin yapldn syledi
277
ise de, devleer yine de
Fransa'y yalnz brakmak istemediler. Osmanl Devletinin de katlmasile devlet
274
Karal, Osmanli Taiihi, eilt VI, p. 35.
27
Bak.: Ernest Lavasse et Alfred Rambaud, Histoire Gnrale, Tome XI, Paris, Armand Colin,
1905, p. 227.
276
Karal, Osmanli Taiihi, eilt VI, s. 36-37.
277
aym eser, s. 37.
19. YZYIL SYAS TARH 1789-1914
269
ler, 5 Eyll 1860 da Paris'te bir Konvansiyon imza ettiler
278
. Bu konvansiyon ile,
Suriye'de skneti salamak iin 12.000 kiilik ortak bir kuvvet tekil ediliyor ve
bunun yarsn da Fransa salyordu. Devletler ayn zamanda Beyrut aklarna
donanma da gndereceklerdi. Osmanl Devleti, bu seferi kuwete her trl
yardm yapmay vaad ediyordu. Kuvvetin grev sresi alt ayd. Yine Paris'te 19
Mart 1861 de yaplan maddelik bir anlama ile de
279
, bu kuvvetin grev sresi
5 Haziran 1861 tarihine kadar uzatld.
Esasnda, bu milletleraras kuvvetin Suriye'ye gnderilmesini Osmanl
Devleti kendisi istemiti. Yalnz, sadece ngiltere ve Fransa'dan. Bbli, 20
Temmuz 1860 da, bu iki devlete verdii notada
280
, Suriye'de asayi ve dzenin
kurulmasnda kendisine yardmc olmak zere byle bir kuvvetin gnderilmesini
istemi ve Fransa da hemen harekete geerek 5.000 kiilik bir kuvvet gnder
miti. Ne var ki, dier devletler, Fransa'y Suriyede tek bana harekete brakma
dlar.
Dier taraftan, Mehmet Ali'nin 1841 de Suriye'yi boaltmasndan sonra bu
rada yine bir takm karklklar km ve devletlerin mdahalesi ile 1842 ve 1845
de baz dzenlemeler yaplarak, ynetimde Drzilerle Maruniler arasnda bir
denge kurulmasna allmt. imdi bu denge yeniden bozulduu iin,
Osmanl Devleti, 20 temmuz 1860 notasnda, bu iki devletten, dzenin yeniden
kurulmas hususunda, bir Avrupa komisyonu'nun da tekilini istemi. Avrupa
Komisyonu denen ve Osmanl Devleti temsilcisinin de bulunduu bu kurul, 5
Eyll 1860 dan 4 Mays 1861 e kadar Beyrut'ta 29 toplant yapu
281
. Bu toplant
larda Komisyon'un vard sonular, Osmanl Devletile dier devleer arasnda 9
Haziran 1861 de stanbul'da imzalanan 17 maddelik ve Lbnan Nizamnamesi
adn tayan bir belgede topland
282
.
Lbnan Nizamnamesi'ne gre, ayr bir vilyet olarak Lbnan'n bana,
Osmanl Devleti tarafndan tayin edilen ve dorudan doruya Osmanl Devleti'ne
kar sorumlu olan bir Hristiyan Vali tayin edilecekti. Halk tekil eden ana
unsurlardan her biri Vali'nin yannda bir Vekil bulunduracakt. Keza, ana
mezheplerin herbirinin iki temsilci bulunduraca 12 yeli bir meclis, danman
niteliinde olmak zere, vergilerin tarh, gelirlerin ve harcamalarn denetimi ile
megul olacakt. Lbnan 6 kaza ya ve kazalar (ile) da nahiyelere ayrlyordu.
Her kazada, yine din cemaatlerin temsilcilerinden meydana gelen meclisler bu-
278
Konvansiyonun metni: Testa, Tome VI, p. 42-44; Noradounghian, Recueil dActes..., Tome III,
p. 126-127; Hurewitz, ad geen eser, Vol. 1, p. 345.
279
Anlamann metni: Testa, Tome VI, p. 288-290.
280
Notann metni: Tesca, Tome VI, p. 93-94; Noradounghian, Recueil dActes... Tome III, p. 124.
281
Bu toplanlann tutanaklar iin bak. Testa, Tome VI, p. 105-267.
282
Lbnan nizamnamesi'nin metni: Testa, Tome VI, p. 338-343; Noradounghian, Tome III, p. 144-
149; Hurevvitz, The Middie East and No Afica..., Vol. 1, p. 346-349; de Clercq, Recueil..., Tome VIII,
p. 273-277.
270 FAHR ARMAOLU
lunacakt. Nizamname ayrca, ayrntl bir ekilde, adl sorunlar da dzenle
mekteydi. Lbnan her yl Osmanl Devleti'ne belirli bir vergi verecekti.
Bbli, Lbnan Nizamnanemisinin kabul zerine, Lbnan'n ynetimine
Hristiyan Vali olarak, Telgraf Mdr Davit Efendi'yi tayin etmi ve kendisine
Vezirlik rtbesi de verilmitir. Davit Paa, yeni grevi ve nvanlar ok houna
gitmi olmal ki, Sadrazam li Paa'mn konanda iftarda bulunduu bir srada,
Mslmanl pek sevdiini, engel olunmasa Ramazanda cmilere gitmeyi arzu
ettiini syleyince, li Paa da, Senin bugnk itibar ve vezaetin
Hristiyanln iindir; Mslmanla meylin iin deildir cevabn vermitir
283
.
4. PADAH ABDLMEGD'N LM
Osmanl Devleti, Paris Kongresi'nden sonra bir sr gaile ile urarken,
Saltanat zamanda Tanzimat ve Islahat hareketlerini gerekletirmi olan
Padiah Abdlmecid, 25 Haziran 1861 gn ld. 1839 da 18 yanda iken
Padiah olmu ve 40 yada da lmt. Abdlmecid'in yerine kardei, 31 yan
daki Abdlaziz Padiah oldu.
Abdlmecid'in ilgin bir kiilii vard. Geleneklere deil, zamann gerekle
rine bal, kafas Ba'ya dnk bir hkmdard
284
. Dneminin diplomatik dili
olan Franszcay iyi konuurdu. Franszca yaynlar izlerdi. Temas ettii yabanc
larla fikir teatisinde bulunmaktan ve tartmaktan zevk duyard. Din konusunda
ve btl inanlar hakknda yle demitir: Biliyoruz ki, Cenab- Hak her yerde
hzr ve nazrdr. E basit ilrn-i heyet kavaidi de bize gsteriyor ki, dnya gne
etrafnda dnyor. u halde yeryznde yaayanlar iin yukar ile aa yoktur.
Bununla beraber halk Allah' yine de semada aryor. Biz de bunu tasvih ediyo
ruz.
28r
'.
Avrupa toplumlarnda kadna verilen nemi de biliyor ve bunu takdir edi
yordu. Bu konuda yle demiti: A\rpal kadnlarn kyafetlerini pek cazibeli
buluyorum. Bizim kadnlarmkine pek ziyade tercih ediyorum. Eer bu kadn
larla muaeret de zahir grnleri gibi ise, siz Frenklerin kadn cinsi ile ser
best muaerette bulunmanz deta kskanyorum. Vaka sizin tima muamel
tnz bizde olduu gibi kadnlarn dinen ve irken kapatlmasna klliyeli mugayir
ise de,unu da anlyorum ki, terbiyeli kadnlarla grmek, erkei haddi mer-
ua irca edecei gibi, onun kaba tynetine de bir necabet ve ezahat baheye-
cek
m
\
283
Karal, Osmanl Tarihi, Cilt VI, s. 41-42.
284
Abdlmecid dneminde Osmanl Devleti'nde tekilt ve ynetim gelimeleri iin bak.: Karal,
ayn eser, s. 98-289.
280
ayn eser, s. 99.
28(
ayn eser, s. 99.
19. YZYIL SYAS TARH 1789-1914 271
Abdlmecid, Avrupa'daki gibi demiryollarna nem vermi ve d borlarn
karsnda olmutu. Haznenin zenginlii, memleketin imar, ahalinin ticaret ve
serveti ile hsl olur diyordu
287
. Kendinden nceki Padiahlar gibi, Saltanat'n
zerinde tek kuvvet olarak eriat' tanmasna ramen, slahat fikrine kuvvetle
inanmt.
Halka inmeyi severdi. Zaman zaman Meclis-i Vkel toplantlarna katlr,
klalar, tersaneyi ziyaret eder, Cmilerde icazet merasimlerine katlr, sivil ve
asker okullarn snavlarnda bulunur, rencileri ve retmenleri tevik
ederdi
288
.
Fransa ile dostlua nem verirdi. Fransz imparatorunun Lejyon Donr ni
ann da kabul etmiti. Bir defasnda, stanbuldaki Fransz elisinin balosuna
da giderek herkesi arn. Bu baloya Rum patrii ve Yahudi hahambas ka-
ld halde, eyhlislm mazeret beyan ederek katlmamt
289
.
Hsl kendisine zg bir kiilii olan, fakat ak fikirli, Halife olmasna
ramen, ileriye bakan bir Padiaht.
5. SIRBSTAN GELMELER
Srbistan'n balangc, Bizans mpaatorluu'nun, Avarlara kar snrlarn
korumak iin bu blgeye yerletirdii Slavlar tekil eder. 6. ve 7. yzyllarda bu
blgeye yerleen Srplar, 9. yzylda Ortodokluu kabul etmilerdir. Bundan
sonra giderek gelien Srplar, bir devlet kurmaya muvaffak olmular ve bu yeni
devlet 13. yzylda Balkanlarn en gl devleti haline gelmi ve hatta stanbulu
bile ele geirmek iin teebbslerde bulunmutur. 14. yzyldan itibaren bl
gede Macaristan sivrilmeye balam ve Srbistan da etkisi altna almtr.
Osmanl Devle'nin Srbistan' tamamen Trk eemenliine sokmas, II. Murad
zamannda 15. yzylda olmutur.
Fransz htilli'nin Avrupa ve Balkanlar'daki etkileri Srbistan'da da kendisini
gstermir. Bundan dolay, Srplar 1804 ylnda Kaayogi liderliinde Osmanl
Devleti'ne kar ayaklandlar ve Mslmanlaa kar bir katliama giritiler.
Karayorgi zaten son derce acmasz bir insand. Ben vurduum zaman ldr
rm derdi. O kadar acmaszd ki, bir gen kza tecavz eden kardeini idam et
tirmi ve anasna, da olu iin yas tutmasn yasaklamu
290
. Mamafih, 1804 ayak
lanmasn sadece Fransz htillinin etkisine balamak da yanl olur. Osmanl
Devleti'nin kt ynetimi ve lkede halkn gvenliini salayamam olmas da,
bu ayaklanmada byk rol oynamtr
291
. Karayorgiden sonra Srbistan
28
28
' Karal, ayn eser, s. 100.
288
ayn eser, s. 102.
289
ayn eser, s. 104.
290
Cahuet, Question d Orient, p. 260.
291
Karal, Osmanl Tarihi, Cilt VI s. 64.
272
FAHR ARMAOLU
Prensliine gelen Milo Obrenovi, bir defasnda bir Trk aasna yle demiti:
Btn Srbistan'a tenbih eyledim. Bu na kadar Srbistana zulm ve taaddi
edenlere daimi surette dua etsinler. Eeri anlarn ol derecelerde zulm ve ta-
addiyat olmam ve herkes senin gibi reayalar muhafaza eylemi olsayd,
Srbistan hi bir zaman isyan etmeyip, reayalkan kurtulup bu vehile imtiyaz ve
serbestlie nail olamazd.
292 293
. Milo'un szn ettii imtiyazlar, 1829 Edirne
Bar ile srplara tannan imtiyazlard.
1806-1812 Osmanl-Rus sava srasnda Srplar Ruslara yardm etmeye al
tlar. Fakat, Napolyon 1812 de Moskova seferine balaynca, Rusya elalacele
Osmanl Devletile 1812 Bkre Bar'n imzalad gibi, Srplar'la da ilgisini
kes. Osmanl Devle'le iyi geinmek iin. Bununla beraber, Bkre Bar'nn 8.
maddesi Srplara ait hkmler ihtiva etmekteydi. Buna gre, Osmanl Devleti
Srplara efkatle muamele edecek, yaptklar ayaklanma dolaysile Srplara af
karacak, ayaklanma srasnda Osmanl Devleti' nin Srbistanda yapm olduu
istihkmlar yklacak ve nihayet umur-i dhiliyelerinin kendi taraflarndan ida
resi salanacaku. Yani, Srplara bir takm zerklik yetkileri tannyordu. Ne var
ki, bundan sonra Srplar, bu yetkilerle, kendilerini neredeyse bamsz saymaya
balayacaklardr.
Karayorgi, Bkre Antlamas'ndan sonra da mcadelesine devam etmeye
kalknca, Osmanl kuvvetleri karsnda 1813 Ekiminde ar bir yenilgiye urad
ve cann kurtarmak iin Besarabya'ya kat. Yerine, bir domuz tccar olan, fa
kat asker yetenei de bulunan Milo Obrenori geldi. Milo'un Srbistan'n ba
na gemesi, bundan sonra Karayorgi ailesi ile Obrenovi ailesi arasnda bir
mcadelenin ortaya kmasna sebep olacaktr. Nitekim, Karayorgi, 1817
Temmuzunda gizlice Srbistan'a girmeye kalknca, Milo'un adamlar tarafndan
ldrld ve kafas stanbul'a gnderildi.
Viyana Kongresi, Mora rumlar iin olduu kadar, Srplar iin de, bamsz
lk konusunda bir mit kaps oldu. Viyana Kongresinin toplant halinde bu
lunduu bir srada, btn Srp ileri gelenleri bir kilise'de toplandklarnda,
Milo Obrenovi Srp mill bayran aarak yle diyordu: Zlimlere sava! Ben
buraya sizin aranza, vatan kurtarmaya veya onunla beraber lmeye geldim.
wi
.
Karayorgi'nin 1817 de ldrlmesinden sonra da, Srp mill meclisi (Skupina),
ayn yln Kasm aynda, Milo Obrenovi'i, babadan oula gemek zere
Srbistan Prensi iln etti. Tabi Osmanl Devleti bunu tanmad. Srp beyleri
Osmanl Padiahnn ferman ile tayin ediliyorlard.
1812 Bkre Andamas'na aklk getirmek amac ile, 7 Ekim 1826 da Rusya
ile imzalanan Akkerman Mukavelesinin 5. maddesi Srplara ait olduu gibi, bu
292
Karal, ayn eser, s. 66.
293
Cahuet, Question d'Oient, p. 262.
19. YZYIL SYAS TARH 1789-1914 273
Mukaveleye Ek olacak bir de Srbistan'a dair Sened imzalanmt
294
. Bu bel
cede de, Srplarn, din ve mezhep ileri ile i ilerinde serbest olduklar,
Bibli've vermekle ykml bulunduklar vergileri tek vergi halinde toplamaya
vetkili bulunduklar, hastaneler, okullar ve matbaalar aabilecekleri, kalelerin
savunmasna yarayan blgelerin dnda alan yerlerden Mslman halkn geri
ekilecei belirtilmekteydi. 1829 Edirne Anamas'nn 6. maddesile, bu yetkiler
bir kere daha vurgulanmtr.
Edirne Bar Anamas'nn imzasndan sonra Osmanl Padiahi, 29 Austos
1830 tarihli bir Hatt- erif ile, gerek Akkerman, gerek Edirne'nin kabul ettii
haklar, Srplara tand iln etti
295
. Hemen arkasndan, Eyll aynda, yine
Padiahn bir ferman ile, Milo Obrenovi Srbistan Prensliine (ba Knez) ta-
\in edildi
296
. Otoriter ruhlu olan Milo, Srp meclisi ile geinemeyince, 1839 da
Prenslikten ekildi. Yerine byk olu Milan getiyse de, kendisi hastayd ve 15
gn sonra da ld. Milan'm yerine, Milos'un ikinci olu Miel (Mihailo)
Obrenovi geti. Fakat o da ok kalamad. Mihailo da babasnn muhalifleriyle
anlaamaynca, 1842 Austosunda istifa etti. Bunun zerine Srplar, ldrlen
Karayorgi'nin olu Aleksandr Karayorgi'yi Ba Knezlie, yani Prenslie setiler.
Fakat bu sefer, Obrenovilerin taraftarlar, Srbistan'da karklklar kardlar.
Avrupa'daki milliyeti nitelikli 1848 ihtillleri de Srplar etkilemekten geri
kalmad. 1848 Macar ihtillinde belirttiimiz gibi, Avusturya snrlar iindeki
Srplar da Macarlar'a kar gelmiler ve hatta Srbistan'dan giden bir ok gnl
ller de Macarlar'a kar arparak, Srplarn Macar egemenlii altna girmesini
nlemek istemilerdir.
Srbistan meselesi Paris Kongresi'nde de ele alnd. Paris Anamas'nn 28.
ve 29. maddeleri Srbistan'a aittir. 28. madde ile, Srbistan'a imdiye kadar tan
nan ayrcalk ve yetkiler, devletlerin ortak garantisi altna konmakla beraber,
saltanat- seniyyeye tebaiyetinde devam eyleyecektir. Yine bu maddeye gre,
zikr olunan beylik, idare-i mstakille-i milliyesile umur- mezhebiye ve kanuniye
ve ticaret ve seyr-i sefain serbestisini muhafaza idecektir.
29. maddeye gre de, Osmanl Devleti, dier devletlerin onay olmadan
Srbistan'da asker tedbirlere (vesatet-i msellaha) bavurmayacakur.
Grld gibi, Srbistan'n bamszla doru geirdii bu gelimelerde,
Rusya, birinci plnda ve aktif bir rol oynamt. Rusya, Krm Sava'nda yenil
mitir, ama Balkanlar'daki etkisi hi azalmamtr. Rusya, Paris Kongresi'nden
sonra Balkanlarda Slav propagandasna btn hz ile devam edecektir.
294
Senedin metni: Mecmua-i Muahedat, Cilt 4, s. 69-70; Erim, Devletleraras Hukuku ve Siyas
tail Metinleri, s. 273; Noradounghian, Recueil d'Actes..., Tome II, p. 125-126.
295
24 maddelik Hatt- erifin metni: Noradounghian, Tome II, p. 197-200.
299
Ferman'n metni: Noradounghian, Tome II, p. 201-202.
274 FAHR ARMAOLU
Srbistan (daha sonra Yugoslavya), gnmze kadar, hemen daima, Rusya ile
yakn mnasebetler iinde olmaya ve Rusya'ya dayanmaya nem verecektir.
Srp Meclisi, 1858 Aralk aynda, Srbistan Beyliine, ihtiyar, 78 yandaki,
Byk Milo dedikleri Milo Obrenovi'i,
297
Prenslii babadan oula gemek
zere setiler. Milo, 80 yanda iken, 1860 Eyllnde, yerini olu Mihailo
(Miel) Obrenovi'e brakt. Osmanl Devleti, babas zamannda Srp meclisi'nde
kabul edilen babadan oula ilkesini kabul etmediinden ve Srp beyini sadece
seilmi bir kii olarak grdnden, Mihailo'nun Osmanl Devletile aras
ald.
Bu atmosfer iindedir ki, Belgrad'da, 16 Haziran 1862 gn, bir Srp genci
nin bir Trk askeri tarafndan vurularak ldrlmesi, ehirde gnlerce sren
bir Srp-Trk atmasna sebep oldu. Bu arada bir Srp polisi de ldrld.
Mslmanlar ile Srplar tam manasile birbirlerine girdiler. Tabi konu, Paris
Antlamas gereince hemen milletleraras bir nitelik kazand. ngiltere ve
Avusturya Osmanl Devleti'ni desteklerken, Rusya, Fransa ve Prusya, Srplarn ya
nnda yer aldlar. Bu devletlerin elileri, Osmanl Devle temsilcisinin de katl-
masile, stanbul'da, pepee on toplant yaparak sorunu hararetli bir ekilde tar
ttlar
298
. Sonunda, 8 Eyll 1862 de bir protokol kabul edildi
299
. Osmanl Devleti
bu protokol ile, Belgrad'n drt kaps dahil (Sava, Varo, stanbul ve Vidin kap
lar), Srbistan'daki bir ok kalelerden ekiliyordu. Zaten Protokol, Osmanl
Devleti'nin hangi kalelerde kalacan, hangisinden ekileceini belirtmek iin
yaplmt. Paris Antlamas'nn 29. maddesine gre, Osmanl Devleti, Srbistan'a
askeri mdahalede bulunmak iin devletlerin onayn almak zorunda olduuna
gre, Osmanl Devleti'nin Srbistan'la btn ba, egemenlik hakk gibi hukuk
bir badan ibaret kalyord.
1862 Protokol ile Osmanl Devleti'nin Feth-i slm, aba ve Semendire ka
lelerinde kalmas, Osmanl Devleti'nin gvenlii ile aklanmaktayd (Mad. 5 ve
7). Ne var ki, bu kalelerdeki Osmanl askeri de, kalelerden dar kayamacaku.
Bu Protokol gereince, 1867 ylnda Osmanl Devleti Srbistan'n btn kale
lerinden ekildi. Bu durum Srplarn ihtiraslarn daha da tahrik etti. Prens
Mihailo imdi, btn Srplar Osmanl egemenliinden kurtarmaktan ve bir
Balkan Konfederasyonunu gerekletirmekten sz ediyordu. 1867 Nisanndan
itibaren youn bir silhlanmaya giriirken, Bosna-Hersek ile de yakn mnase
betler kurmaya balyordu
300
. Osmanl Devleti bu durumdan ikyet etti. nk
1862 protokol, Srbistan'n silhl kuvvetlerini snrlamt.
297
Cahuet, Question d'Orient, p. 276.
298
Cahuet, Question d'Orient, p. 279.
299
1 2 maddelik protokoln metni: de Clercq, Recueil des Taites de la France, Tome VIII, Paris,
Amyot, 1867, p. 505-509.
300
Cahuet, ad geen eser, p. 280-281.
19. YZYIL SYAS TARH 1789-1914 275
Srp meclisi 1869 da kabul etdi bir anayasa ile, Obrenovi hanedann,
Srbistan'n hkmdarlk ailesi olarak iln etti ve Osmanl Devleti bunu protesto
bile edemedi
301
.
6. KARADA AYAKLANMASI
Karada (ernogore) halk 7. yzyla kadar esas itibarile Arnavut iken, bu
tarihten itibaren Srbistan'n kontroluna girmi ve Srplamtr. Srplar gibi
Karada halk da koyu ortodoks idi. Sultan Murad Hdavendigr 1389 da
Kosova'da Srplar yendiinde, Karada' da ele geirmi ise de, burann
Osmanl Devletine tam manasile tbi olmas, Osmanl Devleti'nin Balkan ftuha-
unn kesinletii 15. yzylda mmkn olabilmitir. Lkin lkenin ok dalk ve
halknn da bir hayli vahi olmas sebebile (Osmanllar Dallar deyimini kul
lanrd), Osmanl Devleti'nin Karada zerinde ok sk bir kontrol tesis ettii
sylenemez. Bu sebeple Karadallar, kendilerini hemen daima zerk bir ekilde
ynetmilerdir.
Karada'n banda Knez denen Bey'ler bulunurken, 1499 tarihinden itibaen
ynetim Vladika denen Pisk