You are on page 1of 103

KAFKAS HALKLARI

MTOLOJS
GEORGES DUMEZTT,
eviren:
Musa Yaar Salam
Ifi
Y A Y I N E V
Ankara-2000
AYRA YAYINEV
Selanik Cad. 78/ 1 06650/ Kzlay-Ankara
Tel-Faks: O312. 418 22 63
KAFKAS HALKLARI MTOLOJS (Mythologie dar Kaukasischen
Vlker) Georges Dumiezil ev: Musa Yaar Salam Din - Mitoloji
/ 03 AYRA YAYINEV Bu evirinin tm haklan sakldr
ISBN 975-8087-4l-X Birinci Bask; Ayra Yaynevi/ Mays 2000
Kapak Tasarm; Erol Olcay Dizgi; Ayra Yaynevi Bask; ahin
Matbaas
A. Kafkas Halklarnn Tarihi zerine
Eski Dnya tarihinde, Kafkas Halklar baka halklarla
pek ilikisi olmayan halklar arasnda yer almaktayd. Kaf
kas Dalan yalnz yerden geit vermekteydi. Bu geit
lerin ilki batda, Karadenizin, dalar dvd yerde dar
bir sahil yolu biiminde kuzeye uzanmaktayd. Dalarn
ortasnda bulunan Darial Geidi, kuzeydeki bozkrlardan
Kura Vadisinin yukar ksmlarna, yani asl Grcistana
doru yol vermekteydi. Douda, sradalar ile Hazar De
nizi arasnda uzanan dar kara paras biimindeki Der
bent Geidi ise kuzeye alan kap grevi grmekteydi.
Derbent Geidi zerinden tndogermen gmenler rana
gemiti. Darial Geidini Iskitler, Karadeniz kysndaki
sahil yolunu ise Kimmerler ve Trererler kullanmt.
Eski Dnyann tarih bilincinde yalnzca Kafkaslarn bat
s ve gneybatsnda yaayan halklar ve olup bitenler ka
lc bir iz brakmtr. Yunanllar, gemileri Karadenizde
dolamaya balad tarihten itibaren baty ve sahil eri
dini gayet iyi tanyorlard. Bu blgeye Kolkhis adn tak
mlard. Altn Postu getirmek iin Argonotlar buralara
gelmi, ayrca byc Medeia yine buradan kmt. G
neybaty ise Asurlulara ait salnameler ve ayrca Incilden
tanmaktayz. Hezekiel Peygamber (XXVII, 13), Tubal di
ye adlandrlan -ve Asurlulara ait salnamelerde Muki ve
Tubal diye geen- Meehli tccarlardan bahseder. Ayn
Kafkas Mitolojisi
Peygamber lavanl tccarlardan da sz eder. Bunlar
yonlar, yani Yunanl tccarlardr. Fratn yukar ksmla
rnda ve Kura Nehrinin kt yern yaknlarnda yerleik
olan bu halklarn, Eski Ahitte Lut kavmi (Tek. X. 2; 1. Ko-
rint. I, 5) olarak geen Kimmerlerin basks karsnda
Kura Vadisinin aa ksmlarna indikleri ve orann asl
halk ile kaynaarak, Grc halknn esas elerinden bi
rini oluturduklar tahmin edilmektedir. Ancak bu tahmi
nin blk prk bilgilere dayand unutulmamaldr.
t.. 730 ylnda Kimmerlerin peinden gneye giden ve
Kura Vadisine, yani bugnk Grcistana ulaabilmek
iin Darial Geidini kullanan skitler, dier al eyi
oluturmulardr. O blgenin asl halk ile kaynaarak ay
r bir halk oluturanlar, gerekte Trererlerdir. Bunlar
Kimmerler ile birlikte g etmi ve biraz daha batda
Kolkhise yerlemilerdir.
Kafkaslarda halk olma sreci, Ermenistandakiyle aa
yukar ayn tarihlerde son bulmutur. Dolaysyla Grc
tarihi, kronolojik olarak ancak Iskitlerin istilasyla bala
mtr.
.. 590 ylnda Grcistan, Med mparatorluunun bir
paras oldu. Bu mparatorluun bakenti Ekbatana (bu
gn rann kuzeybatsnda bulunan Hemedan) idi. Med
Imparatorluunun kmesiyle Grcler ve Iberyallar,
Akaman mparatorluunun vasal oluverdiler. Bunlar
Saspirollar, Alarodianlar, Moskhler, Tibarenler ve Mossy-
noikler diye adlandrlan (bkz. Herodotos VII, 78-79) bir
dizi baka Kafkas halk ile birlikte 18. ve 19. Pers satrapl-
na (eyalet) balydlar. Her iki satrapln, gm ola
Kafkas Mitolojisi
rak 500 talent' tutarnda bir yllk vergi demesi gereki
yordu.
Grc salnamelerindeki sylensel geleneklere (Kartlis
cchovreba) gre Byk skender, Iberyann (bugnk
Grcistan) ynetimini akrabas Azona (Yun. lason) ver
miti. Helenistik geleneinde kralla yabanc olan Grc
halk ona ba kaldrmt. syanclarn banda Parnavaz
diye biri bulunuyordu ve Yunanllarn kovulmasnn ar
dndan ilk kral olarak Grcistan tahtna o oturmutu. Ay
n kaynaklara gre, daha nceleri Grcistanda boy ve
airet yasalar mevcuttu. Halkn hkmdarlar ite bu
boylarn birinden kmaktayd. Hkmdarlara M euphe
ad verilmekteydi. Bu yasalar, Grc halknn oluumun
da nemli bir pay olan skitlerin yasalar ile byk l
de aynyd.
Grcistann Parnavaz nderliinde Yunan hakimiyetin
den kurtuluu, berya/ Grcistana batda komu olan
Kolkhis Devletinin kral Kudzinin desteiyle gerekle
mitir. Suriyedeki Selefkiler ve Ermeni krallar, bamsz
ln kazanm olan Grcistan Devleti ile iliki kurarlar.
lkenin bakenti Mcchetadr. Mccheta nekropolnde
yaplan kazlarda bulunan zeri oymal kymetli talar,
yksek makamlarda bulunan kiilerin sahip olduklar n-
vanlarn Akarnan mparatorluundaki nvanlarla b
yk lde rttn ortaya koymaktadr. Bunun ne
denini ise, Grcistann henz bir Pers satraph olduu
dnemde aramak gerekir. Belki de en eski Grc yaz di-
Antik arlk birimi (36 kg) ve buna eit olan para birimi (6000 drahmi).
8 Kafkas Mitolojisi
li daha o zamanlarda oluturulmu ve smr blgesinde
yer alan dier Pers satraplklarnda olduu gibi, muhte
melen satrapm (vali) zel kalemi tarafmdan gelitirilmi
ti. Ayn ekilde kuzeydou Pers smnndaki satraplklarda
da buna benzer gelimeler yaanmt. Dolaysyla Grc
yaz dili ve dou Pers snrnda Pencapn bal bulundu
u satraphn zel kalemi tarafndan gelitirilen Kharosti
yaz dilinde olduu gibi, Sodca yaz dilinde de ayn
Pers, Arami yaz dilinden yola klmtr. Bu durum eski
Grc salnamelerinde k daha farkl bir biimde yer al
maktadr. Byk ihtimalle yurtseverce nedenlerden t
r, Grc yaz dilini bulan kiinin, Grcistan Yunan ha
kimiyetinden kurtaran Parnavaz olduu tahmin edilmek
tedir.
Grcler, Diyadok hakimiyeti karsnda elde ettikleri si
yasi bamszlklarm .. 65 ylnda yitirerek. Roma haki
miyeti altna girmilerdir. Pompeius 67/66 yllarnda Ha
zar Denizi kysnda yer alan ve en doudaki Kafkas dev
leti olan Albaniay* , ardndan .. 65 ylnda beryay
(bugnk Grcistan) ve son olarak da 64/63 yllarnda
Karadeniz kysndaki Kolkhisi yenmi ve Roma Impara-
torluuna katmtr. Kolkhis Kral Aristarkhos, Roma ha
kimiyeti altna girmitir. berya Kral ise, buna btn g
cyle kar koymu ve ancak iddetli arpmalardan
sonra teslim olmutur. Ancak daha sonra berya/Grcis-
tan da Roma imparatorluu ile youn bir ilikiye girmi
tir. Bunda zellikle, Ermenistana girmi olan Part mpa-
Esk. cog. Kafkas sradalarnn dou kesimi, Hazar Denizinin gneybat ky
snda; yaklak olarak A zerbaycan topraklann karlar.
Kafkas Mitolojisi
ratorluuna kar aldklar ortak tavr rol oynamtr. Ro
mal istihkamclar, tberyann bakenti Mcchetadaki
tahkimat almalarn ynetiyorlard. Bu olaya yer veren
ve o dnemde iktidarda bulunan mparatorlardan Vespa-
sianus ve Titusun adnn getii bir kitabe bugn hala
ayaktadr. En douda yer alan Kafkas devleti olduunu
belirtmi olduumuz Albania zerinde, Romann pek
nfuzu yoktu. Burada, kuzey bozkrlarna alan Derbent
Geidini her ne olursa olsun kendi kontrolnde bulun
durmak isteyen Pers mparatrluunun siyasi gc bas
knd.
ki byk g, yani Roma ve Pers mparatorluu arasn
daki rekabete ramen, Kafkas devletleri arasnda batdan
douya ve gneyden kuzeye doru uzanan ticaret yollan
mevcuttu. Pontuslu Strabon, Hazar Denizi zerinden ge
en bir ticaret yolundan sz etmektedir. k noktas,
douda Bat Trkistanda Uzboj Kanal kysnda bir li
mandr, Bu kanal sayesinde Amu Derya nehri, Hazar De-
nizine ulamaktayd. Hazar Denizinin bat kysnda ise,
Araks Nehrinin aznda kurulu bir ticari yerleim Alba
nia, Iberya ve Kolkhis zerinden Karadeniz kysndaki
limanlara ulam salamaktayd. Bir dier ticaret yolu da,
Aorslann ytrdu olan Kuban Nehrinin aa ksmlarndan
balayp, Kolkhis Devleti zerinden Roma topraklarna
ulaabilmek iin Karadeniz kysndaki sahil yolunu takip
etmekteydi.
ok saydaki ticaret yollar sayesinde, Kafkas halklarnn
Eski Dnyann merkezleri ile kurduklar youn iliki,
oradan gelen dini etkilerin eitliliini de beraberinde
1o Kafkas Mitolojisi
getiriyordu. nl merkezleri Urbnisi Ate Tapna ve
Gami Tapnanda bulunan Zerdt dininin yan sra,
Yahudilik de olduka yaygnd. Ayrca Kolkhisden gelen
ve Grcistanda yaygnlaan Yunan kltlerinin de ok sa
yda taraftar vard. Ancak burada, Kafkas halklarnn yer
li tanrlarna Yunan anlayna gre ibadet biimi ile haki
ki Yunan kltleri arasnda bir ayrm yapmak gerekmekte
dir.
Hristiyanln Grcistanda yaylmasnda azize saylan
Nino adnda Kapadokyal bir Hristiyan kadn klenin ka-
rizmatik kiilii az rol oynamamtr. Bir dini sylenceye
gre. Azize Nino dokunarak hastalan saaltma kudretine
sahipti. Ermenistan monofizit Hristiyanl benimserken,
Grcistan Ortodoksluk mezhebinde kalmaya devam et
mitir. Ortodoksluk mezhebini benimseyen Yunanllar,
Ruslar, Rumenler ve Srplarn kiliseleri gibi, Grclerin
de Aynaroz Danda kendilerine ait ulusal bir manastrla
r vard. Grcistan daha 4. yzyln banda Hristiyanl
lkenin resmi dini kabul ederken, Lazlann devleti olan
Kolkhisde bu gelime ancak 6. yzylda gerekleebil
mitir. Albaniada ise Hristiyanlk, Kolkhis ve Grcis
tandan farkl olarak lkenin yalnz en bat kesiminde be
nimsenmi ve siyasi iktidar ilikileri ve Zerdt dininden
tr, 8. yzyln banda slam dinine geilinceye kadar
byk lde kabul grmeye devam etmitir.
Hunlrn ve onlarla akraba kavimlerin batya ilerlemeleri
sonucunda, 4. yzyln ikinci yarsnda Kafkas lkelerin
de nemli siyasi deiimler yaanmtr. Hunlarn bu top
raklara girii, baz ran kavimlerinin, zellikle de Alanlar
Kafkas Mitolojisi ____ 11
ve Aslarn bir ksmnn Kafkaslarn kuzey eteklerinde
uzanan blgeye geri ekilmelerine yol amtr. Alanlarn
bir dier ksm ise, Gney Rusyada yeni ortaya kan
Slavlar ve daha baka halklarla birlemitir. Bunlara tak
lan Anten ad (Alanca: snr halklar) ve Alancadan ge
mi olan ok saydaki szck, nfusun bir ksmnn Alan
lardan olutuuna iaret etmektedir. Benzer bir sre Ma-
carlarda da grlmtr. Onlarn halklar birlii iinde yer
alan Aslar ve Alanlar bugnk Macaristanda ele geir
dikleri topraklar zerinde kendi kavimler birliini kur
mulardr. Hun kavimleri, Kaflcasyada asl olarak yalnz
ca douda, Albania blgesinde topraa elkoymulardr.
Kafkasyadaki lkelerin siyasi kaderi iki byk g, yani
Dou Roma ve Pers imparatorluu arasndaki atma ta
rafndan belirlenmekteydi. 7. yzyln ortalarnda Pers
Imparatorluunun yerini Arap halifelerinin imparatorlu
u almtr. Byk glerin atmalarnda, Gney Rus
yadaki Hun (=Trk) gebe devletlerinin tutumu zel
bir rol oynamtr. nce Gney Rusyada kurulan ve daha
sonra Gneydou Avrupada siyasi arlk kazanan Atti-
lann Hun Imparatorluunun, Kafkasyann gneyinde
kalan blgeye aknlar dzenleyip buray yamalad bi
linmektedir. Btn bunlar 5. yzyln ilk yarsnda olup
bitmitir.
Gney Rusyadaki gebe devletler ile oynanan bu siyasi
oyun, zellikle 6. ve 7. yzylda daha ak bir hal almtr.
Byk kavim federasyonlar kurulmu ve bunlar yava
yava iki byk gcn vesayetinden kurtulmulardr.
Bunlardan biri de Bulgar-Onogur Federasyonu idi. G
12 Kafkas Mitolojisi
neydou Avrupaya aknlar dzenleyerek yamalayp,
Dou Roma tmparatorlugunun mukavemetini zayflat
m ve bylece Slav kavimlerinin Dogu Roma Imparator-
lugundan toprak koparmalarn kolaylatrmtr. Burada
anlmas gereken ikinci kavim federasyonu ise Avarlarn-
ki idi. Avarlar Bat Tkistandan gelerek Orta Kafkas
yadaki Darial Geidini am ve Gney Rusyada bir im
paratorluk kurmulard. Bu imparatorluk Bulgarlarn yan
sra, bugnk Romanya topraklarnda yaayan Slav ka-
vimlerini de kapsamaktadr. Anayurtlar Orta Asya olan
Trklerin bir imparatorluk kurmalar karsnda, Avarlar
Gneydou Avrupaya yerlemilerdir.
6. yzyl, Kafkasyadaki devletler asndan byk dei
imlerin yaand bir dnem olmutur. Kuzeye uzanan
nemli sahil yolu zerinde bulunan Petra gibi sleri, Do
gu Roma mparatorluunun istilas zerine, Pers mpara-
torlugunun mdahalede bulunmasyla Lazlarn impara
torluu olan Kolkhis yklmtr. ki byk g arasndaki
bu atmalarn sonunda Kolkhis ortadan kalkm ve ye
rini, zamanla hepsi berya/ Grcistan Imparatorluunun
hakimiyeti altna giren devlet biimindeki daha kk
oluumlar almtr. Bylece Grcistan, lkenin bundan
sonraki geliiminde byk nem tayacak olan ve Bi
zans mparatorluuna uzanan o nemli balant yolunu
ele geirmitir, ilk dnem iin belirgin olan Suriye etkisi -
bu etki zellikle Bolnisideki (512) kilise inaatnda g
rlmektedir - yerini mimari adan 6. yzyln sonunda
ina edilen Mchetadaki byk kilisede grld zere
Bizans etkisine brakmtr. konoklast Dnemde Bizans
Kafkas Mitolojisi 13
terk eden resim yanllar sayesinde gelien Bizans ile
Grcistan arasndaki ilikiler (Grcistan kilisesi, Bat kili
sesi gibi imge tapncna bal kalmtr) hi de tek ynl
deildi. Geri Yunancadan Grc diline yaplan evirile
rin says o dnemde olduka fazladr, ancak BizanslIla
rn Grc sanatndan devraldklar elerin kapsam da
ondan aa deildir. te bu kltr alveriini salayan
kprlerden biri, Aynaroz Dandaki tberya/ Grc ma
nastryd.
Kmsenemeyecek Bizans nfuzunun yan sra, Hristi
yanlama dneminden snra ran kltr mirasnn etkisi
de kendini hala hissettirmekteydi. Belirtildii zere, Gr
cistan Perslerden yalnz yaz dilini almakla kalmam, ay
rca feodal hiyerariyi de devralmt. Dolaysyla Grc
Devletinin banda, ta Akaman mparatoriuu zamann
dan bilinen o mehur yedi boy" bulunmaktayd. Liderle
rine Grcistanda Erist'avi ad taklan bu boylarn birin
den kral kmaktayd. Neredeyse bin yl boyunca arala
rndan Grcistan krallarnn kt Bagratllar da, bu ye
di boya mensuptu. stelik Grcistan yalnz ran kurum-
lann devralmakla kalmam, mevcut boylar da Pers m-
paratorluundaki boylarn ksmen aynsyd. Arsakidleri,
yani pagan dnemin krallarn, aralarndan Grcistann
ilk Hristiyan krallar kan Mihranlar takip etmitir. Ayn
ekilde, Mihranlar da Pers mparatorluundaki bu yedi
boya mensuptu. rann kuzeybatsnda, bu boydan
olanlara bakumandan unvan verilmekteydi. Pers ah
Hosro Parviz'e isyan eden Persli Mizanlarn lideri Bah-
rm binin yokoluu, ailenin Grc kanadnn sonunu
14 Kafkas Mitolojisi
da hazrlamtr. Hosr Parviz, Bahrm binin lm
nn ardndan bu ailenin ynetmekte olduu Grcistan
Krallm da ortadan kaldrm ve lkenin idaresini yedi
boya, daha dorusu bu boylardan biri olan Erist'aviye
vermiti. Bagrathlar, ancak aradan yzyl getikten
sonra Grc monarisini yeniden yaplandrmay baara
bilmilerdir.
7. yzyln ilk yarsnda Kafkas devletleri, Dou Roma
mparatoru Herakleios ile Pers ah Hosr Parviz arasn
daki savan merkezini oluturuyorlard. Bizans ordular,
balarnda imparatorla Kolkhiste nihai savaa hazrlan
yorlard. ok gemeden Grcistann bakenti Tiflis nle
rinde, Herakleiosun Yabgu nvamna sahip ve Orta As
yadan gelmi olan Bat Trk mttefiine ait bir ordu be
lirir. Tiflis, Grc ve Pers birlikleri tarafndan iddetli bir
biimde savunulur. Bat Trk Hannn bir olu, Bizans
birliklerine katlmak zere banda bulunduu baka bir
Trk ordusunu Derbent Geidinden geirir.
Tiflisin 627 ylnda Bizansllar ve Trkler tarafndan fet
hedilmesinin ve 632 ylnda BizanslIlarn Persler karsn
da elde ettii zaferin ardndan, Grcistan Bizansn taraf
na geer. Bizansn emriyle skenderiye Patrii sfatyla
640 ylnda Araplarla teslim grmelerini yrviten de bir
Grcdr.
Grcistann aksine, Albania Perslere sadk kalmaya de
vam etmitir. Burada 7. yzyln ortasnda Gardman
Prensliinin banda D2avnsir adnda bir prens bulun
maktadr.
Kafkas Mitolojisi 15
Kuzeye doru aknlar dzenleyen ve getikleri yerleri
yamalayan Araplar 636 ylnda Grcistana ularlar. 655
ylnda Grcistann dousu ve hernen ardndan da Alba-
nia, Araplar tarafndan tahrip edilir. Grcler nce kendi
rzalaryla Arap hakimiyeti altna girerler. Tifliste bir
Arap emiri ynetim merkezini kurar. Ancak Arap hakimi
yeti fazla uzun srmez. Hristiyan Grclerin Mslman-
1ar tarafndan hor grlmesi sonucunda, ksa bir sre
iinde Bizansllar tarafndan da desteklenen isyanlar ba-
gsterir. Grcistan Arap hakimiyetinden kurtaran, Bi
zans mparatoru II. Justinianus olmutur. 685-689 yllar
arasnda bu mparator, Hazarlarn yardmyla Grcistan
ve Albaniay yeniden hrriyetlerine kavuturmay baa
rr. Derbent ehri de dahil olmak zere, Albaniann dou
blgelerini Hazarlar igal eder ve Arap topraklarna yap-,
tklan seferler srasnda bu nemli geitten bir s olarak
yararlanrlar. Hun-Trk kavimlerinn bu blgedeki varl
, blgenin elde tutulmasn Hazarlar iin kolaylatr
maktayd. Araplar Derbent Geidini tekrar ele geirmeye
alrlar, nk onlar iin byk neme sahip olan ve
Dou ve Orta Avrupaya uzanan ticaret yolu bu geitten
gemektedir. Ancak buna silahlarn yardmyla deil, bi
lakis slamn zaferiyle ularlar. 733 ylnda Derbent ve
irvan ehirleri slam dinine geer. Buna karn Alba-
niann batsnda uzanan Seki blgesi ve Udlarn lkesi,
meliklerin idaresi altnda 9. ve 10. yzyllarda da Hristi
yanla bal kalr. Grcistann II. Justinianusun yard
myla kazanm olduu bamszlk, yarm yzyldan bi
raz daha fazla srer. Halife Hiamn ynetiminde (742-
743) Grcistan yeniden halifeliin hakimiyeti altna girer.
l6 Kafkas Mitolojisi
Grcistann nceki krallk bakenti olan Mc'chet'a ta 738
ylnda fethedilip tahrip edilir, Tiflise ise 743 ylnda bir
Arap emiri vali olarak atanr.
Grcistann bir ulus olarak yeniden douu, batda, daha
dorusu 6. yzyln ikinci yarsnda ken eski Kolkhis
tmparatorlugunun Bizans hakimiyeti altnda bulunan
blgelerinde balamtr. Grcistann Bizanstan kopma
snn nedenleri daha ok dinsel agrlkldr. talyann d
nda, Bizans mparatorluunda mparatorlarn ikonok-
last grleri kendini kabul ettirirken, Grcistan resimle
re verdii nemde srar etmitir. Dinsel alandaki bu ayk
rlk, siyasi kopmay da beraberinde getirmitir. Abhazya
Eristavisi 746 ylnda kral payesini alarak, kendini Ab-
hazyann II. Leosu diye adlandrmtr. O, Grcistanda
ki yedi boydan birinin lideridir. Onu 40 yl sonra I. Asot
takip etmitir. I. Aot gneybatda, Grcistann Bizans
hakimiyeti altnda bulunan blgesinde, Croh kysnda
hkm srm olan Bagratllarn Eristavisidir. mparator
bu Eristaviye Kuropalates nvanh vermitir (Kuropala-
tes, imparatordan sonra gelen nc adamdr). Onun
ardllarndan biri olan IV. Adarnase Bagration, 888 yln
da neredeyse yzyldan bu yana kaldrlm olan Gr
cistan kral payesini yeniden alarak, kendini Kral ve Ku
ropalates diye adlandrmtr.
Ancak o zamanlar ulusal bamszlklarna kavuanlar,
Grcistann sadece baz blgeleridir, daha dorusu Ab
hazya ve Coroh kysndaki blgelerdir. Tiflisi ve Grcis
tann dousunu Araplar ellerinde tutmaktadr. 9- yzyl
dan itibaren Arap mparatorluunu sarsan merkezsizle-
Kafkas Mitolojisi 17
tirme hareketi neticesinde, Tifliste 912 ylnda Arap Emi-
ri kendini bamsz hkmdar ilan etmitir. Bu asi emir
Cafer ibn Ali tarafndan Tifliste kurulan hanedanlk, ora
da 1122 ylna kadar hkm srmtr. Kafkas devletleri
nin en douda yer alan olan eski Albaniada, halifeliin
kmesiyle birlikte ulusal bir bamszlk elde etme aba
lan kendini gstermitir. Burada Kurann kuzeyinde, ir
van Prenslii bulunmaktadr. Bu Prenslik, Kafkaslarn
dou ksmndaki slam kltrnn merkezi oluvermitir.
Ancak Grcistann bundan sonraki geliimi iin esas
nemli olan, 978 ylnda Abhazyann eski bir Iran nvan
olan Krallarn Kral nvanm alan III. Bagratn yneti
minde, Bagrathlann yaadklar Coroh kysndaki bl
geyle birlemesi olmutur. Kahetyann ksa bir sre son
ra ele geirilmesiyle, Tiflisin dnda neredeyse tm Gr
cistan kurtarlm olur. Geri Tiflis 1032 ylnda fethedilir,
ancak elde tutulamaz.
Seluklularm Anadoluyu istilas da, Grcistann duru
munda bir deiiklie yol amtr. Seluklular Grcis
tana batdan girmilerdir. Ancak daha nce Bizansllar
Ermenistan platosunda, Van Glnn batsnda Malaz
girtte yenilgiye uramlardr. Grcistan Kral II. Georg
(1072-1089) bylece boyunduruk altna girmek zorunda
kalmtr ve Seluklular tarafndan tespit edilen harac
demektedir. Ancak artlar ksa srede deiir. Kuds
fethetmek zere sefere kan Hal ordularnn Seluklu
lara ar darbeler indirmesiyle birlikte, Grcistan iin ba
mszlk zaman gelmi olur. lkenin kurucusu olan IV.
David (1089-1125) savaa balar. 1104-1110 tarihleri ara
18 Kafkas Mitolojisi
snda neredeyse tm Grcistan kurtarlr. Yalnz Tiflis i
gal altnda kalmaya devam eder. Kral, Seluklular Aras
kysnda ar bir yenilgiye urattktan sonra, 1118 ylnda
Gneydou Grcistan da ele geirmeyi baarr.
IV. David ilk Grcistan Kral olarak Kafkaslar ap kuze
ye ulam ve hakimiyetini Osetlere ve orada yaayan
Trk kavimlerine kabul ettirmitir. Kral, 121 ylnda Tif
lis yaknlarnda Didgoride Seluklular ok ar bir boz
guna uratmtr. te Seluklularn urad bu bozgunla
ve 1122 ylnda Tiflisin fethi ile kurtulu mcadelesi sona
erer. David, Kafkaslarn Mslman olan dou ksmn da
kontrol altna almay baarmtr. 1120 ylnda, buradaki
irvan Prensliini kurtarmtr. Gneyde, bakenti Ani
olan eski Ermeni Krallnn baz ksmlarn fethetmitir.
Bylece Ermenistann en azndan bir blm iin Sel
uklu hakimiyeti ortadan kalkmtr. IV. David, hatta Der
bent Geidini bile ele geirmeyi baarmtr.
Grcistan iktidarnn zirveye ulat dnem, III. Ge-
orgun kz olan Kralie Tamarn iktidarda olduu 1184-
1213 yllar arasna rastlar. O dnemde Seluklular, ir
van Prensliini ve dolaysyla Derbent Geidine giden
yolu yeniden ele geirmeye alrlar. Liderleri Abu-bakr
1192 ylnda irvan Prensini kovar, ancak Grc birlikleri
1195 ylnda amk'oride Seluklular ar bir yenilgiye
uratr. slam dinine geen irvan Prensi yeniden lkesi
ne dner. Grcistan mparatorluunun siyasi ve askeri
gc bylece Karadenizden Hazar Denizine kadar olan
blgede etkindir. Hristiyanlar ve Mslmanlar ilk kez bir
Kafkas devletleri birlii iinde biraraya gelmektedir. Bu
Kafkas Mitolojisi 19
kapsamda bir birlik ancak 20. yzylda, Birinci Dnya Sa-
vandan sonra tekrar kurulur.
O zamanlar, yani btn Kafkas devletlerini kapsayan bu
imparatorlua Kralie Tamarn hkmettii sralarda, bir
taraftan batya da ynelim gstermekteydiler. Hallar
karsnda yenilgiye urayan Bizans mparatorluu, 1204
ylnda Latin imparatorlar tarafndan ynetilmekteydi.
Kralienin ordular Trabzonu fethederek Paphlagoniaya
kadar ularlar, fakat burada, znikte yerleik Bizans im
paratorunun ordular tarafndan durdurulurlar. Kralie
Tamar, imparatorluunun snrl imkanlarnn farknda
dr. Bu nedenle Kommenos Hanedanhndan gelen ak
rabalarn Trabzonda imparatorluk tahtna karma akll
ln gstermitir. Trabzon Imparatorluunun grevi,
Coroh ve Rion kylarnda uzanan Grc blgesi ile bir
likte, Seluklularn Erzurum Platosundan sahile inmesine
engel olmakt. Bu byk kralienin lmnden yl n
ce, 1210 ylnda bir Grc ordusu, o sralar siyasi adan
km olan Pers Imparatorluuna saldrr. Tebriz ve
Kazvin gibi ehirler igal edilip yamalanr. Fakat bun
dan yaklak 12 yl sonra, Grcistan zerinde kara bulut
lar dolamaya balar.
1221 ylnda, batya doru ilerleyen Moollar ktklar
bir seferde imparatorluk snrlarna kadar dayanrlar, ilk
bata Grcistana ilimezler. Moollar iin Derbent Gei
dinin yer ald Dou Kafkasya topraklar daha nemli
dir. Gney Rusyadan gelen Altnordu saldrlarna kar
kendini koruyabilmek iin, Mool ilhanl bu geidi em
niyet altna almak zorunda kalr, ite bu sebepten dolay,
20 Kafkas Mitolojisi
1236 ylnda yalnz irvan ve Derbent Geidinin bulun
duu blge, dorudan Mool hakimiyeti altna alnr. Asl
Grcistann fethi ise, 150 yl sonra Timurun ordularna
ksmet olur.
Mool fethinden nceki dnem, Kafkas Edebiyatnn zir
veye ulat dnemlerden biridir. Batya zg olan
valye Edebiyatna ait byk yaptlar ile boy lebilen
rnler veren yazarlar bulunmaktadr. Bunlardan biri
Grcistanda 1196-1207 yllar arasnda Vep'chis Tqa-
osani (Kaplan Postuna Brnm Adam) balkl val
ye romann yazan Sot'a Rust'avelidir. Douda, Azerbay
candaki KafkasyalIlar arasnda ise, Pers dilinde yazan
Nesimi (1140-1202) benzer, stn bir konumdadr. ste
lik Grc Edebiyat ve bilimi gerek Pers gerekse Bizans
dn dnyasnn gl izlerini tamaktadr.
Grcistann bir ksm zaten 1236 ylndan beri Mool
kontrolndeydi. Moollarn basklar sonucunda kral ola
rak belirlenen LaSa Georgun (1249-1291) olu Kral Da
vut, bizzat Karakoruma gidip, o dnemin hkmdar
Byk Han Batuya krallnn meruluunu tanmas iin
bavurmak zorundayd. Grcistan bundan byle Mool-
lara asker ve yllk bir hara vermek durumundayd.
Grcler iin, Cengiz Hann Moollarndan daha ok Ti
murun fetih seferleri tehlikeliydi. 1380 ylnda, Timur
Kuzeybat Pers tmparatorlugundan Grcistana bir sefer
dzenler ve saldrlar Tiflis zerinde younlatrr. Takip
eden eyrek yzyl lke iin bir ykm ve tahribat dnemi
olur. Bunun nedeni, 1395 ylnda Rusyadan kp, geit-
Kafkas Mitolojisi 21
1er zerinden Grcistann gneyine kadar ilerleyen Alt-
nordu Hkmdar Toktam ve Tiflis zerindeki hakimi
yetini diiyle trnayla savunan Timurdur.
Grcistann boyunduruk altna girdikten sonraki ykse
lii, Timurun 1405 ylnda lmnn ardndan ortaya
kan bir siyasi iktidar boluundan kaynaklanyordu. Ge
rek ran gerekse Anadoluda, Grcistann artk ciddi an
lamda bir dman yoktu. Dolaysyla Grcistan Kral I.
Aleksandrn (1412-1442), atalarnn imparatorluunu es
ki byklnde yeniden kurmas grece kolayd. nce
batda oroh ve Rion Vadilerini geri ald ve bylece Gr
cistan, Karadenize yeniden bir k yolu buldu. Alek-
sandr ayrca, kuzeyde Darial Geidini ele geirerek, Gr
cistan Gney Rusyadan gelen Altnordu saldrlarna
kar da emniyet altna alr. Gneyde ise, zellikle Erzu
rum ve Kars blgelerini kapsayan ve lhan Hulagunun
zamanndan beri bir Grc prensin ynetiminde bulunan
Samehe mparatorluunu hakimiyeti altna alarak, Ku
zey Mezopotamyaya alan geitleri ve Trabzon yolunu
kontrol altna alr. Son olarak da, douda irvan Prensli-
ini ve Derbenti ele geirir. Bylece Grcistan, Karade
niz kylarndan balayp Hazar Denizi kylarna kadar
uzanan bir blgeyi yeniden iine alr.
Ancak btn bu baarlar ok ksa srelidir, nk yeni
siyasi iktidar merkezleri olumutur bile ve Grcistann
kaderi de bunlara baldr. Bunlara, Trk Safevileri idare
sindeki yeni Pers mparatorluunun kuruluu ve Os
manlIlarn douya yayl dahildir. Grcistan iin esas
byk tehlike, Pers topraklarnda bir devletin kurulmas
22 Kafkas Mitolojisi
dr, nk bu oluum rann kuzeybat ksmnda, Erdebil
blgesinde balamtr, dolaysyla Grcistan dorudan
etkilemektedir.
D dmanlarn, yani Osmanllann ve ran n oluturdu
u bu tehdit, kendi iinde sk bir birlik oluturan bir
Grcistan mparatorluu tarafndan bertaraf edilememi
tir. nk d politikadaki kt gidiata kout olarak,
kraliyetin merkezi ynetimi gittike zlmekteydi. Gr
cistan mparatorluu iinde, artk kral kendi balar ola
rak tanmak istemeyen yeni devletler kurulmaktayd.
Drt ayr blgesel Grc Devleti olumutu: meretiya,
Kahetya, K'art'li ve Same'he. Bu Devletler de yine kendi
ilerinde az ok bamsz prensliklere ayrlyorlard.
Osmanl fetihlerinin ilk hedefi, blgesel Grc Devletle
rin batda olan, yani Same'he idi. Bu devlet yz yllk bir
sre iinde, 1625 ylna kadar, Trk mparatorluu bn
yesinde tmyle eriyip yok olmutu. Osmanllann siyasi
hakimiyeti ayn zamanda halkn mslmanlamasn be
raberinde getirmiti.
Bu yeni glerle, yani Safevilerin kurduu yeni Pers m
paratorluu ve Osmanllann Trkiyesiyle kuzeyde b
yk bir g olan Moskova devletinin mdahalesi birbiriy-
le yakndan ilikiliydi. Moskova Devleti ilk bata Grcis
tan ile deil, aksine Kafkasyann kuzeyinde yerleik ka-
virrilerle iliki kurmutu. Kafka;slann yakn evresine y
nelik bu mdahalenin nedeni, Dou Avrupadaki durum
du. O zamana kadar denizlere k bulunmayan bir lke
olan Moskova Devleti iin, Baltk Denizine ve gneyde
Kafkas Mitolojisi 23
Karadenize kan bir yol bulmak, en nemli siyasi hedef
lerden biri olmutu. Rusyann gneyi ile Karadeniz ky
sna hakim olan Krm Tatarlarna kar en iyi mttefik,
Kafkaslarn kuzeyinde yaayan ve Tatar Hanlna d
man olan erkezlerdi. Gerek erkezler gerekse Osetler
Hristiyan olduundan, Moskovadan yardm isterler. B
tn bunlar 16. yzyln ortalarnda cereyan etmektedir.
ar IV. Ivan Groznyj 1552 ylnda Kazan ve 1556 ylnda
da Astrahan Hanlgn fetheder. Dolaysyla Hristiyan
Kafkas halklar, Moskovay kendilerini slam devletlerin
tehdidi karsnda koruyacak g olarak grmekteydiler.
Olaya Moskova devletinin gzyle bakldnda ise, er
kezler ile oluturulacak bir ittifak, Kafkasyadaki geitleri,
yani douya alan kaplarn anahtarlarn ele geirmek
anlamna gelmekteydi. Bu yeni politikaya uygun olarak
ar IV. van, 1561 ylnda erkez prensi Temcukun kz
ile evlenir,
Ruslarn, Krm Tatarlarna kar erkezlerle birletii ay
n tarihlerde. Derbent Geidini kendi kontrol altna al
mak iin, Persler Dou Kafkasyada kuzeye doru saldr
ya geerler. Bylece, Osmanllarm irvan ile birleerek
Hazar Denizi blgesinde yerlemelerini her ne olursa ol
sun nlemeye alrlar. Timur tarafndan kurulmu olan
imparatorluun k, irvan Prensliini kilit konuma
getirrhitir: Byk neme sahip olan Derbent Geidi ile
kuzeye giden yolu isterse aar, isterse kapayabilirdi.
Prensin Bakde bulunan saray, mozolesi ve cami, ir
van Prensi Halilullahn (1417-1462) tahtta bulunduu o
parlak dnemi hatrlatmaktadr. irvan Prensi daha 15.
24 Kafkas Mitolojisi
yzyln ortalarnda Moskova ile iliki kurmutur. Birer
Tatar Hanl olan Kazan ve Astrahann fethi ile Volga
yolu Rus tccarlarna almtr. Bu fetih sonucunda orta
ya kan durum, Bak gibi nemli bir limann da bulun
duu irvan Prenslii ile bir balantnm kurulmasn,
hem siyasi hem de iktisadi bir gereklilik haline getirmi
tir.
irvan Prensleri, Perslerin de desteiyle 1553 ylnda Ka
nuni Sultan Sleymann ordularndan birini yenmeyi ba
armlardr. Fakat ok gemeden. Grcler tarafndan
desteklenen Trk Sultan II. Murat idaresindeki bir Os
manlI ordusu irvan alr. Bylece Derbent Geidi Os-
manhlarn eline geer ve irvan 1578 ylndan l607 yl
na kadar ellerinde tutarlar. Ne var ki, Perslerin Hristiyan
erkezler ve Mslman Dastanllar ile ittifak olutur
malar sonucunda, Trkler Derbent Geidini daha fazla
ellerinde tutamazlar. irvan Prenslii ve Derbent Geidi,
1607-1722 yllar arasnda Pers mparatorluunun haki
miyeti altnda kalmtr. 1722 ylnda, Derbent Geidi y
nnde ilk Rus saldrs ve bunu izleyen kar saldrlar
balar. Byk Petro, Rus ticaret yolu olan Volga yolunu
Astrahan zerinden sler araclyla gneye doru uzat
mak istemektedir. O sralarda ilk kez bir Rus ordusu De-
bente girer. Fakat 1725 yhnda ar lr ve ksa bir sre
sonra Dastan ile irvan kendilerini yeniden Osmanl
hakimiyeti altnda buluverirler.
Safeviler idaresindeki Pers mparatorluu ile Osmanhlar
idaresindeki Trkiye arasndaki ayrlklar, ilk bata Gr
cistan zerindeki siyasi basknn hafiflemesine yol aar.
Kafkas Mitolojisi 25
Ancak neredeyse bir y2yl boyunca devam eden aralk
sz arpmalardan sonra, bu iki byk g arasnda bir
sava yorgunluu kendini gsterdiinden, tablo deiir
ve artk karlkl karlar dorultusunda blgeyi aralarn
da blmeye koyulurlar. Bir konsensusa ynelik bu si
yaset sonucunda Grcistan, Osmanllar ile Pers mpara
torluu arasnda paylalr. Bat Grcistan, Osmanl nfuz
alan iinde kalr ve tmeretiya Kralhn oluturur. Dou
Grcistan, yani Kahetya ve K'art'li ise Pers mparatorlu-
unun nfuz alan iindedir.
stikrarn uzun sreli olmad ortaya kar, Pers mpara
torluu ve Trkiye, Ruslarn basks altndadr. Bu neden
le, nce Dou Grcistan 24.7.1783 tarihinde Rus himaye
sine girer. Bylelikle Grcistann siyasi yks, lkenin
Rus himayesine girmesiyle balayp, tamamyla Rus Dev-
letinin bir paras haline gelmesiyle son bulur (1844). Bu
gelime u aamalardan oluur: 1783 ylnda Dou Gr
cistan yalnzca bir himaye antlamas imzalar ve bu anla
mayla bamsz bir d politika izlemekten feragat eder.
1801 ylnda bu himaye sona erer ve bakenti Tiflis olan
Dou Grcistan Grc Vilayeti olarak arln bir par
as olur. 1811 ylnda bunu, bakenti Kutaisi olan Bat
Grcistan takip eder. Bu arada 1805 ylnda ii-van Prensi
Rusyann egemenliini kabul eder. 1813de imzalanan
Glistan Bar Antlamas ile, Pers mparatorluu Kafkas
devletlerinden tmyle vazgeer. Ayrca Derbent ve Ba-
k de Rusyaya balanr. 1829 ylnda Turkmancaj Bar
Antlamas ile sona eren devir, Aras Nehrinin kuzeyinde
bulunan blgenin tmn Rusyaya kazandrr. Bylece
26 Kafkas Mitolojisi
Rusyann byk lde bugn de geerii olan Trkiye
ve ran ile olan snrlar tespit edilmi olur. 1844 ylnda
da tm Kafkas devletleri idari olarak birletirilerek, bir
Kafkas vilayeti kurulur. Bylece her ne kadar Rus haki
miyeti altnda olsa da, btn Kafkas devletlerinin yeni
den birletirilmesine ynelik hedefe ulalm olur.
Kafkas halklar,-M.S. 1. yzylda Roma hakimiyeti altnda
ve 19. yzyln ilk yarsnda Ruslarn idaresinde birlemi
ler, ancak bu iki tarih arasnda Grc Kraliesi Tamarm
nderliinde kendi aralarnda birleme giriimleri de ol
mutur. Ancak tarihsel gelimelere gz atacak olursak,
her bir Kafkas devletinin ulusal btnlnn ancak ku
zeydeki byk gce katlmak suretiyle muhafaza edile
bildiini, aksi takdirde baka devletlerin kar blgeleri
biiminde paralanma tehlikesiyle kar karya geldiini
grebiliriz. Trkiye ve ranla olan bu tecrbeyi yalnz
Grcistan yaamak zorunda kalmamtr. Ayn ekilde,
Kafkasyann dousunda uzanan Azerbaycan topraklar
iin neredeyse 50 yl sreyle (1786-1832) vaktiyle rann
yaratm olduu zoraki durumun benzeri szkonusu ol
mu ve hanlara Rusyaya balanmann dnda baka bir
yol brakmamtr.
arlk hkmetinin 19. yzylda yrtt Ruslatrma
abalarna ramen, Kafkas devletleri iin ulusal bir birli
in getirecei avantajlar daha ar basmtr. Nitekim
uzun sre Osmanl hakimiyeti altnda bulunan Gneyba
t Grcistann Kars ve ky eridinde Batumu da iine
alan blm, 1878 ylnda Berlin Kongresinde alnan ka
rar uyarnca Grcistana iade edilir. Ancak Kars, I. Dnya
Kafkas Mitolojisi Tl
Savandan sonra yeniden Trkiyeye braklr. 1811 y
lnda, Grc kiliselerini Moskovadaki ruhani meclisin
idaresine vermekten dahi ekinmeyen arln becerik
siz i politikas sonucunda birok isyan km ve bu du
rum Rusyann Grcistan ile olan ilikilerini fevkalade
olumsuz ynde etkilemitir. Azerbaycan iin de benzer
bir durum szkonusudur. Rus hakimiyetinin olumlu y
n olan ulusal birlik, dier taraftan Grcistan ve Azerbay
canda ulusal kltrlerin bir anlamda yeniden douuna
yol amtr. Rusya zerinden geen Bat Edebiyatnn,
ayn zamanda da bizzat Rus Edebiyatnn etkisiyle, Gr
cistanda edebiyat bir serpilme dnemi yaamtr. Grc
air Grigol Robakidsenin (1884-1962) faaliyetleri buna
rnek gsterilebilir.
Kafkasyann tesinde yaayan halklarn dnda, Rus ha
kimiyeti Kuzey Kafkas kavimleri iin her eyden nce
ulusal varlklarnn yok olmas anlamna gelmekteydi.
Dastann kaderini. Derbent Geidi ile Terek Nehri ze
rindeki geiler arasnda uzanan blgenin konumu belir
lemekteydi. lkenin Avar prensleri, daha nce bu blge
de Sasanilerin vasallan olmtlard. Kendilerine Tahtn
Efendileri payesini verenler de onlard. lkenin dalk
ksmn onlar ynetiyordu, ky eridi ise ta eskilerden
beri Sabirler ve Hazarlar gibi Trk kavimlerinin kontrol
altndayd. Bir Kafkas dili olan Avarca, ksa sre iinde
bu blgenin ortak iletiim dili (lingua franca) haline gel
di. Dastan Avarlarnn siyasi merkezi, Hunsah'da dala
rn arasnda, Sulak Nehrinin iki kolu arasnda bulunuyor
du. Prensleri han sfatnn yan sra yerli bir ad olan nucal
28 Kafkas Mitolojisi
sfatn da tayorlard. Ovaya, Arap vakanvislerin Tark
dedikleri ve bugn Mahakale diye adlandrlan blgeye,
Araplarn 8. yzyln ilk yansnda bu topraklara szmasn
dan itibaren herhalde Arap kkenli bir hanedan yerle
miti. 1640 ylndan beri blgeyi Tarkldek merkezlerin
den yneten bu hanedanln prensleri Smql sfatn
tayorlard. Hanedanlk 1722 ylnda Byk Petronun
ynetimi altna girer. Ancak TarkI Prenslii 1867 ylnda
Rus hakimiyeti altndayken ortadan kaldrlr. Bu Prensli
e Kumuklar, ayrca Nogaylann arta kalan unsurlar ve
birka Trkmen boyu da dahildir.
Geriye kalan dier Kuzey Kafkas kavimlerinden yalnzca
erkezler ve Osetler, 19. yzyldan nce siyasi bir rol oy
namlardr. Her iki kavim de Hristiyanl benimsemi
tir. Daha nce belirtildii zere, erkezler Krm Tatarla
ryla dmandlar ve bu nedenle Moskovadaki arlarla
zaman zaman birlemektedirler. Osetler ise Kuzey Kaf
kas halklarndan biri olup, tarihsel gemileri ta Antik
aga kadar uzanmaktadr. Onlar, ta Hz. sa'nn doduu
yllarda Gney Rusyada nemli bir rol oynayan Alanlarn
son ardlydlar. Sarmatlan batya doru ge zorlayan ve
zaman zaman Gney Rusyann tamamna hkmedenler
de yine Osetlerdir. 374 ylnda Alan imparatorluunu y
kan Hunlann Gney Rusyaya gnden sonra, Osetler
Kafkasyann kuzeyindeki dalk araziye ekilirler.
Osmanh mparatorluumn kuruluu, Kafkasyann ku
zeyindeki halklar etkilemitir. Bu durum, zellikle halk
larn slam dinini benimsemeleriyle kendini gsterir. Ge
rek erkezlerin gerekse Osetlerin byk bir blm -
Kafkas Mitolojisi 29
halkn yaklak %25i - 16. ve 17. yzylda slam dinine
geerler. Ayrca Terek Nehrinin yukar ksmnda yaayan
eenler de l6. yzylda Hristiyanl brakp slam dini
ne geerler. Snni Mezhebi, burada yalnz dini alanda
deil, bilakis imamlar vastasyla siyasi alanda da nder
lii ele geirir. Ayrca, slam dini ierisinde mrit akm
da glenir. Bu akma gre, mminler mrit ya da ima
ma kesin olarak itaat etmekle ykmldrler. 18. yzy
ln sonundan itibaren Kuzey Kafkasya halklarnn imam
lar, Ruslara kar bir eit cihad yrtmlerdir, een
ler, Lezgiler ve Dastanllar savamak zere bunlarn n
derliinde birlemilerdir. Bu imamlarn sonuncusu ve
en by olan amilin zamannda, bu sava artk yle
bir hal almtr ki, artk Ruslarn Kafkasyann kuzeyinde
ki egemenliklerinden phe duyulur olmutur. amil, n
celi Gazi Mollann 1832 ylnda lmnden sonra, Rusla
ra kar yrtlen sava 1859 ylna kadar srdrmtr.
Ancak onun teslim olmasndan sonra. Kuzey Kafkas
halklar nihai huzura kavumulardr. Fakat aralarndan
bir ksm g ederek Rus hakimiyetinden kmay tercih
etmitir. Buna, Osmanl mparatorluunda yeni bir yurt
bulan erkezler ve eenler rnek gsterilebilir.
Rusyada, 1917 ylndaki ubat htilalinden sonra, Kuzey
Kafkas halklar Rusyadan geici olarak kopmulardr.
1918 ylnn Mays aynda ilan edilen Kuzey Kafkasya
Cumhuriyeti, askeri adan ancak 1921 ylnn ubat ayn
da malup edilebilmitir. Ayn ekilde Mays 1918de
Rusyadan ayrlan Grcistan da, yine neredeyse ayn ta
rihlerde Kzlordu tarafndan igal edilmitir. Ne var ki
30 Kafkas Mitolojisi
daha nce, 1920 ylnn mays ay sonlarnda, Azerbaycan
Cumhuriyetinde Rus hakimiyeti yeniden kurulmutu.
19I 8 ylnda kurulan Azerbaycan Cumhuriyeti, 1920 y
lnda Bakde Boleviklerin iktidar ele geirmesinden
sonra Rusya ile nce bir ittifak antlamas imzalam ve
daha sonra 1922 ylnda bir Birlik Cumhuriyeti olarak
SSCBye katlmtr. Grcistan, Ermenistan ve zerk bl
geler ile birlikte Azerbaycan, 1922 ylndan Aralk 193ya
kadar sren Transkafkasya Federasyonunu kurmular
dr. 1936 ylnda Stalin Anayasasnn yrrle girmesin
den sonra, bu cumhuriyetler bamsz-birer Birlik Cum
huriyeti olarak SSCBye dahil olmulardr.
[H. W. Haussig]
B. Etnografik Bir Bak
Hazar Denizi ile Karadeniz arasnda uzanan ve Kafkas
yay oluturan dalk dar kara parasnda ok sayda de
iik halk gruplar yaamaktadr. Kimileri burada ta eski
den beri yaarken, kimileri de deiik zamanlarda ktk
lar seferler srasnda ya da kuzeyde ve gneyde uzanan
ovalan igal edenlerin nnden kaarken buralara gel
milerdir. Ne var ki sradalarn iki yamac, rklar ve kl
trler asndan belirgin bir farka sahiptir. Bunlar, dala
rn Karadenize bakan tarafnda ve merkeze yakn baz
blgelerde, 19. yzylda Vladikavkaz ve Tiflis arasnda
ulam salayan o mehur Grc askeri yolunun getii
blgelerde az ok birbiriyle karmaktadr.
Kafkas Mitolojisi 31
^^Kafkasyann kuzeyi 19. yzyln ikinci yarsnda Rusya
tarafndan ilhak edilinceye kadar, ilk bata kapsaml bir
erkez halklar birliinin yurdu olmutu. Bu birliin ye
si olanlar, batdan douya doru Abhazlar (Abxaz), Aba-
zalar, Karadeniz kysndaki Ubhlar (Ubix) ve bir de i
blgede Dastann kuzeyine kadar uzanan blgede ya
ayan gerek erkezlerdi) (ya da Adieler). erkezler,
ok sayda kavmin (Abaza, apsu, Natuhay, Kemirgoy,
Bjeduh vs.) oluturduu Bat erkezleri ve Dou erkez-
leri (Besleney, Kaberdey) olmak zere kendi iinde iki
byk gruba ayrlmaktadr, 1864 ylndan sonra Bat er-
kezlerinin byk ounluunu oluturan Ubhlar ile Bes-
leneylerin neredeyse tamam, pek ok Abhaz ve Kaber
dey Hristiyan fatihin saldrlarndan korunmak iin Tr
kiyeye, zellikle Anadoluya g etmilerdir. erkezler,
yeni yurtlarnda henz tam olarak asimile olmamlardr.
Abhazca, Ubha erkezce birbirinden ok farkl, fa
kat yine de birbiriyle yakn akraba dillerdir. Bunlar, belli
lde eence ve Dastan dilleriyle uzaktan akraba da
saylrlar. Bu dillerin yaps ile Bask dilinin yaps arasn
da garip bir benzerlik vardr ve stelik aralarnda akraba
lk olduuna dair bir kant da yoktur. Bu dil grubu en es
ki corafyaclarn zamanlarnda da yerleik dzene ge
miti. Ksaca bu grup, bugnk Rusyann gneyinde bu
lunan geni bir blgeye yaylmtr. Dier bir etnografik
grubu ise eenler ve (Grcistann dalk blgesindeki
zerk Bac da dahil olmak zere) ngular oluturmakta
dr. kinci Dnya Savandan hemen sonra neredeyse
hepsi Sibiryaya srlmtr. Ancak daha sonra, hayatta
kalanlarn geri dnmesine izin verilmitir. Trkiyede,
32 Kaflzas Mitolojisi
Anadoluda da een gmenlerin yaad birka ky
bulunmaktadr. ngularn lkesinin gneyinde, (Digor-
1ar ve ronlar olmak zere ikiye ayrlan) ok ilgin bir
kavme, Osetlere rastlamaktayz. Osetler, ortaadaki
Alanlarn son temsilcisidirler. Bunlar da yine, Iskit-Sarmat
halklar birliine mensupturlar. Osetler ran dillerinden
birini konuurlar ve pek ok eski szl gelenei koru
mulardr. te bu gelenekler sayesinde bugn, Hint-ran-
llarn skit kolu hakknda geni bir bilgiye sahibiz. Iskit-
1er, byk istila srasnda Afganistandan Orta Avrupaya
kadar yaylm, ancak daha sonra tarih sahnesinden silin
milerdir.
Dastann sarp dalar arasnda uzanan eriilmesi zor
vadilerin soyudanml iinde, ok renkli bir halklar
mozaii yaamn srdrmektedir. Bu halklarn dilleri
(Avarca, Andice, Dido vs.; Laka; Tabasaranca; Krice;
Rut'ulca vs.) birbirleriyle ve belli lde eence-Ingu-
a ile akrabadr, ancak birou henz pek incelenmemi
tir. Trkiyede, Anadoluda birka Oset ve Dastan ky
(zellikle Kri) bulunmaktadr. Son Tatar saldrlar neti
cesinde Kafkasyada Kumuk, Karaay, Balkar gibi baz
zerk blgeler olumutur. 1944 ylndan sonra, ayn e
kilde bu blgelerde yaayan nfusun da bir ksm srl
mtr.
Blgeye dardan en son gelen bu [Tatar kkenli toplu
luklar] bir kenara brakacak olursak, btn bu halklar
uzun bir sre boyunca pagan kalmlardr. Bizans mpa
ratorluu dneminde erkezler ve ayn ekilde Osetlerin
mutlaka Hristiyanlk alemi ile temaslar olmu olmal.
Kafkas Mitolojisi 33
stelik bunlar, srekli olarak Hristiyan Grcistann n
fuzu altnda yaamaktaydlar. Ancak Bizansn dmesin
den sonra karma bir din olumu ve bu arada Hristiyan
lktaki tasavvurlar pagan bir dnm geirmitir. slam
dini ancak 17. yzylda, zellikle de 18. yzylda Krm
Tatarlar araclyla bu blgeye ulaabilmitir. Osetlerin
Hristiyan kalmaya devam eden bir blm dnda, Ku
zey KafkasyalIlar ok ksa bir sre iinde fanatik ve r
nek birer Mslman oluverirler. te Rus istilasndan son
ra 1864 ylnda kitleler halinde g etmelerinin nedeni de
budur.
Btn bu kavimlerin halk dinine zg tasavvurlar ancak
19. yzylda toplanm ve kayda geirilebilmitir. nce
seyahatnamelerde (Bell, Taitbout de Marigny ve -erkez-
1er konusunda- Dubois de Montperreux) ve ardndan Ye
ni Dzene geildikten sonra Tifliste yaymlanan iki b
yk etnografya dergisinde: Sbomik Svedenij o Kavkazs-
kix gorcx (Kafkas Dag Halklarna likin Ha:berler Der
lemesi) 10 cilt, 1868-1881, bundan byle SSKG olarak
anlacaktr; Sbomik M aterialov dlja Orisanija Mestnostej
i Plemen Kavkaza (Kafkasyann Corafyas ve Etnog
rafyas Konusunda Bilgiler Derlemesi), 44 cilt, 1881-
1915. SSCBnin kurulmasndan sonra (ancak Kafkasyada
konuulan dillerin ou o dnemde bir alfabeye ve yaz
l bir gelenee kavutuktan sonra) deerli, fakat genelde
ksa mrl halkbilim ve etnografya dergileri karlm
ve kapsaml aratrmalar yaplmtr. Osetenin ran gru
buna dahil olduunu kantlayan Rus bilimci Vs. Miller,
Osetler konusunda, zellikle de Osetinskije Etjudy adl
34 Kafkas Mitolojisi
yaynnda (Moskova 1882-1887) esiz bilgiler sunmak
tadr.
Kafkasyann gneyi ve Trkiye ile Ermenistan snrnda
ki dalara kadar uzanan hemen bitiikteki ovada, byk
lde birbirine benzer kavimler yaamaktadr. Bu ka
vimler, birbiriyle yakn akraba olan dilleri konuurlar, an
cak aralarndan yalnz asl Grc dili (Kartuli ena) ol
duka eski bir dnemde yaz dili olma zelliini kazan
mtr. Grc dilinin byk farkllklar iermeyen lehe
leri ise dalk blgede Khevsurlar, Pschavlar ve Tuchlar,
ovadaysa Ingilo, meretiyallar ve ^uriyallar tarafndan
konuulmaktadr. Mingrelyahlar ile (btnyle ve tam
anlamyla Mslman olan) Lazlar, Karadeniz kysna ve
i blgelere yerlemilerdir. Dilleri olduka farkl olan
Svanlar, Mingrelyaharn kuzeyinde dalarda yaarlar,
gelenek grenekleri ve karakterleri asndan kabadrlar
ve Hristiyanlklarnda da paganlk ar basmaktadr.
Grc kavimleri ta ilkadan beri -ki o dnemde Yunan
ve Latin yazarlar bu kavimleri deiik, ksmen de bugn
k adlarn artran isimler altnda tanmaktaydlar-
corafi konumlarndan tr Anadolu, ran ve Kuzey
Kafkasyadan gelen birbirinden deiik siyasi ve kltrel
etkiye maruz kalmlard. zellikle Ermenistan aracly
la deiik dnemlerde Grc kltrne damgasn vur
mu olan lke, rand: Ulusalpaganln tanrlar ara
snda, / 4 n d e gelen bir konuma sahipti. Btn iti
razlara ramen, bu tanr Ahura Mazddr. 5. yzylda
Azize Nino ve Kral Wakhtang Gurgaslan (446-499) zama
nnda, yerine Hristiyanln getii bu din hakknda ok
Kafkas Mitolojisi 3 5
az ve de kesin olmayan bilgilere sahibiz. Bu din zerine
yaplan almalar ieren bibliyografya pek kapsaml de
ildir. Bu bibliyografyada N. Marr, Bogi jazyeskoj Gruzii
(Pagan Grcistandaki Tanrlar) Zap. Vostocn, Otd.
mp. Russk. Arxeol. Obsestva, XIV (1902); O.G. von
Wesendonck, ber georgisches Heidentum (Grc Pa-
ganl zerine), Leipzig 1924; I. Javaxisvili, Kartveli eris
ist oria (Grc Halknn Tarihi), I, Tiflis 1928; M. Tse-
retheli, The Asianic Elements in National Georgian Paga-
nism (Ulusal Grc Paganlgnda Asya eleri), Georgi-
ca, Ekim 1935, s. 28-66. Bkz. K. Kekelidze, Grcistann
Hristiyanl Benimsemesi (Morgenland, 18. say, 1928).
Grc kltr, tekil kavim ve blgelerinde mevcut olan
gelenek ve greneklerinde, gnmzde de, kkeni H
ristiyanlk ncesine dayanmakla birlikte, Hristiyanla
uyarlanm pek ok eyi muhafaza etmektedir. Bunlar
SSKG ve SMG adl Rus dergilerinde ve zel Grc dergi
lerinde toplanmtr.
C. Kafkas Dillerinin Telaffuzu
Kafkas dillerinin sesbilgisi yaps ok zengindir ve Batk
larn kulaklarna yabanc gelen birok ses iermektedir.
Aada, bu almada bavurulan eviriyaz konusunda
genel bir bilgi vereceiz.
nller, i, Rusadaki sert f dir (Trkedeki zdr). -
Osetedeki aeok ak bir a'dr. d, chewa nlsdr.
nszler. q, arka grtlaktan karlan bir ^dr; x. Alman
36 Kafkas Mitolojisi
cadaki ach sesidir; yise, buna denk den tml sestir.
X, Almancadaki ich sesidir ve ise, buna denk den
tml sestir. C= ts, z - dz, =tsch, j =Franszca dj, S =
sch, z= Franszca j, s i nin bir trevidir (yan hrtl bii
midir) ve z ise onun tml karldr. X bouk bir yan
nsz olup, birlikte telaffuz edilen ttnn de tns mevcut
tur. h kaln aspirasyon sesidir, yve w, i ve wnun yar n
l biimleridir (Osete ua vs. =wa vs.), - dudaksllama
y, 'incelmeyi, 'grtlaksllamay (boumlanma sonunda
ki ses yarnn kapanmas), __yutaksllamay (Ubh-
ada dudak ve grtlak sesleri karlrken, arka az bo
luundaki tnlama da kullanlabilir) belirtir.
D. Resimlerin Listesi
1. Resim Etok Nehri kysnda bulunan bir Adige mezar
ta, 11. yzyl (Narody Kavkaza I, Moskva, 1960, s. 76).
Resimde gtilen ve Adigelere ait olan bu mezar ta, bir
lnn resmidir. Mezar tann aa ksmlarnda ise,
Adigelerde ve Osetlerde byk rol oynayan cenaze tre
ni ile ilgili izimler bulunmaktadr. Rlyef stnde, cena
ze yemeinden sahneler yer almakta ve byk amforalar
dan doldurulan arap, ritonlaria iilmektedir. ikinci bir
resim ise lnn erefine dzenlenen binicilik turnuvas
n anlatmaktadr.
2. Resim Geleneksel kyafetleri iinde, gm taklarn
taknm Bal kar kynden bir kadn (Narody Kavkaza I,
Moskva, 1960, s. 493). KafkasyalI bu kadnn zerindeki
taklar, ancak ksmen bir ss ilevi grmektedir. Taklarn
byk bir ksm, zellikle de yuvarlak bir biimde tasar
Kajkas Mitolojisi 37
lanm olan in ii aynSj by yapma amacna yneliktir
ve kt mhlar uzaklatrmaya yarar.
[H. W. Haussig]
E. Harita
SSCB Topraklarndaki Kafkas Halklar ve Kavimleri ba
lkl harita, Narody Kavkaza I de (Moskva 1960) Kafk;as
halklar incelenirken, verilen bilgilerin mda G. Wust-
mann tarafndan izilmitir (Dzelti; Geerli yazm biimi
Groznyjdir).
Yaymc, metnin dzeltilerini yaparken kendisine yar
dmc olan ve haritaya ilikin deerli nerilerde bulu
nan Bocbum Ruhr niversitesinde grevli asistan Sa
yn Biblmeiere teekkr etmeyi bir bor bilir.
KAFKAS DL ALES
K'art' vel Grubu:
|X I I Grcler
(a Acarlar, b Mingrelyallar,
c Svanlar, Lazlar)
Nah Grubu
[ZNI eenler
^3 ^ ngular
Dastan Grubu
I 4 . I Avarlar
(d Andiler, e Botlihler.
f Godoberiler, g amalallar,
h Bagulallar, T'indiler,
i K'arat'lar, j Ahwatlar,
k Didolar, I Hwariler,
m Mezitiler, n Ginuhlar,
o Ariler)'
Laklar
Dargvvallar
( Kubailer, p Haydaklar)
Tabasaranlar
gg^Lezgiler
=9 ^ Aullar
V.:;! Rut'ullar
Ts'ahurlar
m Hinaluglar
Buduhlar
Krizler
Udiler
Adige-Abhaz Grubu:
Adigeler
Kabartaylar
erkezler
Abhazlar
Abazalar
NDOGERMEN DL ALES
ran Grubu:
Osetler
Krtler
Tatiler
^2^^ Taliler
ALTAY DL ALES
Trk Grubu
|-25-| Azeriler
H26H Kumuklar
Nogaylar
f f ^f ] Karaaylar
S29J H Balkarlar
Trkmenler
Mool Grubu:
I 31 I Kalmuklar
SSCB topraklarndaki Kafkas Halklar ve Kavimteri
40 Kafkas Mitolojisi
Abrskil. ->Prometheus.
A %in.iSgr srlerinin koruyucusudur. Ona Abhazlar,
Ubhlar ve erkezlerin en batda yerleik olanlar ta-
parlar^) Abhazlann Ceba^boyu onun zel korumas al
tndadr. Gnn birinde Abhazlar, soyp yamaladk
lar Ubhlardan geri dnerken, Axine adanm bir yer
de mola verirler. Burada dansl bir elence dzenler
ve esirleri, hatta hamile bir kadn dahi kendilerine ka
tlmas iin zorlarlar. Kadn maruz kald bu zorbalk
karsnda tanrya yakarr ve ite o anda yer yarlp ac
masz ekyalar yutar. Ancak ayn biimde Ceba bo
yundan biri de ani bir kararla tanrya yakarp, ona
ylda bir, kutsal korulukta bir inek kurban edeceine
dair sz verir. Bylece o kurtulur ve onun soyundan
gelenler de onun bu szn yerine getirmeye devam
ederler. Her ilkbahar, Axinin bizzat kendisi srnn
iinden bir inek seerdi. Ve bu hayvan bgrerek ve
dierlerinden farkl davranarak, kurban edilmek zere
kendisinin beenilip seildiini belli ederdi. nek stle
ykanr ve sonra serbest braklrd. Sahibi ise inei ta
kip ederdi. Kimse onu belli bir yne don srmedi
inden, erkezler onun adn Ceme Xereko kendi
yol ima giden inek koymulardr, inek bu ekilde Ab-
haz ve daha sonra Ubh boylarna urar ve peindeki
kalabalk getii her kyde daha da byrd. Sonun
da kutsal korulua varr ve sakin bir biimde arkasn-
dakilerin gelmesini beklerdi. nek dua edilerek kurban
edijirdi. Bu dua, Axinin yetkisinin yalnz sr srleri
ni korumakla snrl olmadn kantlamaktadr: Ey
Axin, gelenler dmanmsa bana g ver ki, galip
Kafkas Mitolojisi 41
kaym! Yok eer bensem saldrya geen, beni zafere
gtr! negin kurban edilii kayda deer bir ritel bi
iminde gerekleirdi: nek kesildikten sonra, her bir
aamada farkl bir yere tanrd. nce derisini yzmek
iin, ardndan paralamak iin, sonra piirmek ve en
sonvmda da yemek iin. Bir yerden teki yere gider
ken de, yol boyunca arklar sylenip dans edilirdi.
^Ayrca kurbann karacieri byk bir ayra tanrd.
Bu ayrn orta yerinde adna Bi^ denilen, arapla dolu
byk bir f bulunurdu. Bu fnn iindeki arap yal
nz bu trende iilebilmekteydi. Ancak gnlerden bir
gn, T3to ailesinden bir Ubh, gelen misafirine ikram
edecek arap bulamaynca, ayra gidip bu 5/ jden a
rap alma kstahlnda bulunur. Geceyars f orta
dan ikiye ayrlr ve Axinin inei ortadan kaybolur ve
bir daha da grnmez)
N. F. Dubrovin, Istorija Vojny i vladycestva Russ. na
Kavkaze I (1871) s. 103; G. Dumezil, J . As., CCXLIII
(1955) s. 39-45.
^ksaertaegkatae. ->Nartlar.
i Evdi n, i ^vdeu. Osetler tarafndan bu adla isimlendiri
len bir ruhtur. Bu ruh phesiz gksel, tehlikeli ve do
ast bir koayucu ruhtur. Hakknda pek fazla bir
ey bilinmemektedir. Bu adn ikinci esi Hint-Iran
tanrlarnn eski adn muhafaza etmektedir. Bu ise,
Asyadaki ranllarn aksine, skitlerin *daiwa szc
n bir cini adlandrmak iin kullanmadklarn kantla
maktadr. *apa~daiva3in treme cev-d.
42 Kafkas Mitolojisi
V. I. Abaev, Trudy Instit. Jazykozn. Akad. Nauk SSSR,
VI (1956) s. 455; G. Dumezil, Paideuma 7 (H. Lommel,
1960) s. 47.
y^vsati . Osetler arasnda yabanl hayvanlarn efendisi
olarak bilinir. Bu hayvanlar zellikle geyikler, yaban
domuzlan ve orokslardr.* Avclar bu efendiye dua
ederler ve av blgesine ulatklarnda ona kurabiye
adarlar. Av bereketli getiinde, / ^ivsati himmetini
esirgemedii avcdan, kyndeki fakirlere mkellef
bir yemek yedirmesini talep eder. Aksi takdirde avc
nn bir daha asla ans yaver gitmeyecektir.
Vs. Miller, Oset. Et., II (1882) s. 244.
A f. Abhazlarda gk grlemesi, yldrm, yamur ve ge
nel anlamda atmosfer olaylarna hkmettiine inan
lan tanrdr. Af, Abhaz folklorundaki en nemli figr
dr ve phesiz slam dinine gemelerinden nce
Ubhlann ^Wasna karlk gelmekteydi. Yaylaya k
madan nce obanlar orman iinde bir dzlkte topla
nr, burada elenir ve srlerini korumas iin dua
ederlerdi. Kadnlar ve ocuklar bu trene katlmazlar,
hele hele kadnlar tanrnn adn kati surette telaffuz
edemezlerdi; onu sadece ol gkteki diye adlandrr
lard. Uzun sreli bir kuraklk sz konusu olduunda,
kyn en yal adam ona bir sr kurban ederdi. Kur
bann etinden herkes yer ve hep birlikte onun adna
bir methiye sylerlerdi. Eer bir evcil hayvan yldrm
Uzun, kavisli boynuzlan bulunan kahverengi siyah renginde nesli tkenmi
bir sgr tr.
Kafkas Mitolojisi 43
arpacak olursa, sahibi hayvann ld yerde sazh
szl bir ziyafet tertip ederdi. Ziyafetin somnda, len
hayvann sahibi Afiye ziyarefinden tr kranlar
n sunar ve hayvant lei ykseke bir iskelenin st
ne konurdu. Dolaysyla karada yaayan hayvanlar
ona eriemez ve yalnz kulara yem olurdu. Bir insan
yldrm arptnda ise, yine ayn biimde ailesi len
kii iin (benzer) bir elence dzenlerdi. Bu srada a
lamak yasakt, yoksa hiddetlenen tanr eninde sonunda
hayatta kalanlardan birinin daha cann alrd. Ceset,
kular tarafndan gagalanp geriye yalnz iskelet kalana
kadar iskelenin stnde kalrd. Daha sonra kemikler
toplanr ve geleneksel bir cenaze treniyle defnedilirdi.
Anonim, SSKG, V (1871), 3, 1, s. 15-17; Deriavin, SMK,
XXXVII (1907) 1, 1, s. 35.
Ainina. Hristiyanla gemelerinden nce Grclerin
tanras, -^Danina ile birlikte anlr. Bizlere Ainina ve
Danina hakknda bilgi veren az saydaki metinde, onla
rn heykellerinin Mtshetada cadde stnde yer aldk
lar belirtilmektedir. Haklarnda daha fazla bir ey bilin
memektedir. Bu tanralar, Ermeni tanralar A nahid
(Fars. Anhitd) ve Nanay2i benzetilmektedir. Tserethe-
li ise, onlar daha ok Smerierin Tanra Stara verdik
leri I nnina ve Ni/ana adlaryla ilintilendirmektedir.
M. Tseretheli: The Asiatic Elements in National Geor-
gian Paganism [Ulusal Grc Paganlnda Asya e
leri] Georgica Okt. 1935, s. 55/ 56; Kartlis cxovreba I
(1955) s. 27.
44 Kajkas Mitolojisi
AJaxara. Abhazlarda evdeki ocan koruyucu mhudur.
Bu rvth, insanlara hayat ve salk bahetmektedir.
N. S. Deravin, SMK, XXXVII (1907) 1, 1, s. 35.
Alaegatae. ^Nartlar.
Alardi, Alaurdi. Osetlerde ift karaktere sahip bir ruh
tur. Her eyden nce iek hastalndan soamludur
ve bir salgn ba gsterdiinde, ona kuzu ve kolar
kurban edilir. Ayrca da kadnlarn koruyucu mhudur
(erkeklerin koruyucu ruhu -^U astrjidit). Kadnlar
onun stne yemin ederl er. Bu ruh, i l ahi l erde
szoerin altn kalpli ve bazircin kanatl takma ad
laryla da anlmaktadr. Ayrca bu takma adlarn ilki
Hz. sa (Ciristt) iin de kullanlmaktadr. Bu ruh halk
inanc niteliindedir ve Digoryann her kynde ona
tapnmak zere bir yer ayrlmtr. rnein, Galiar K-
ynde ona adanm ve rivayete gre de Tanrnm
onun iin bizzat diktii bir aa bulunmaktadr. Ky
ller bu aacn dallarna adaklarn (para, pamuk, altn
iplik ve gm sim) takmaktadr.
Vs. Miller, Oset. Et., II (1882) s. 250.
Amgama-Erda. Ingularda karde ruhtan biridir.
Bu mhlann onuruna yln en byk enlii tertip
edilirdi. Dier ikisi ise -^M yatceli ve -^Tamaz-er-
da' yd. Amgama-Erdann tapna Arexa Danda bu
lunuyordu. Bu da, Kara Dalar diye adlandrlan s
radalarn orta ksmn oluturmaktayd. Onuruna d
Kafkas Mitolojisi 45
zenlenen enlik temmuz aynda, Myatceli onuruna d
zenlenen enlikten iki hafta sonra yaplrd. Elbette yi
ne ayn ritellere ve kurallara gre yaplrd.
C. Axriev, SSKG, V (1871) 3, 2, s. 11.
A mnon. Osetlerde, br dnyaya -^Barastfe uzanan
kprden gemek isteyen lleri sorguya eken bir fi
grdr.
Amiran. ->Prometheus.
Amongae (Nart, Uaci-Amongae) ->Nartlar.
Anbs-Nixa. Abhazlarda, zel bir karakteri olmayan
koruyucu bir ruhtur. Onun, ruhlarn en gls oldu
u kabul edilirdi. Dudryuns Danda yaard ve bu da
a trmanmak isteyen herkes kr olurdu. Kendisine
yaplan adaklar da ona yalnz dan eteinde sunulur
du. Bu blge yz yl nce Cicba Ailesine aitti ve gelen
haclardan yklce bir cret alnrd. Picund yaknla
rnda, kendilerinin Anibs-Nixadan esinlendiklerine
inanlan baz kadnlar yaard. Bunlarn kehanette bu
lunma becerisine sahip olduklarna inanlrd. Bazen
de tartmal konularda grlerine bavurulurdu. Ver
dikleri kararlar tartlamazd. Anibs-Nixa ile SosSu,
edilen yeminlere kefil olma ayrcalna sahiptiler. Bu
gibi durumlarda edi l ecek yemin yle balard:
Anibs-Nixa beni kr etsin, btn hastalklar bama
musallat etsin ki, ...
Anonim, SSKG, V (1871) 3, 1, s. 17.
46 Kafkas Mitolojisi
Antari. Mingrelyahlarda koruyucu bir ruhtur. Zint Antari
yukardan, gkten gelen Antari adn tayan bu mha,
orucun son gn bir ekmek adarlar. Kendisine, hayvan
larn korumas ve onlar oaltmas iin yakarrlar.
I. T. Kobalia, SMK, XXXII (1903) 3, s. 99/ 100.
Apsat. Svanetiyada (Bat Grcistan) av hayvanlarnn
koruyucu ruludur. >Ber-Sisvlis.
Aj*aexcat, Y araexcau. -^Nartlar.
Armaz. Hristiyanla gemelerinden nce Grclerin
en byk tanrs, Tanrlarn Tanrsdr. Byk ihti
malle Fars. Ahura-M azd (Erm. Aramazd)dan tretil
mitir. Aziz Ninonun yaam yksnde, bu tanrnn
Mtshetadaki heykelinin insan biiminde olduu, ba
krdan yapld, stnde akndan bir zrhl gmlek ile
altndan bir mifer bulunduu ve deerli akik ve zm
rtlerle ssl olduu belirtilmektedir. Elinde prl prl
bir kl tutmaktadr. Btn eski Grc kroniklerinde
bu tanrdan sz edilmektedir. Ermeni tarihi Chorenli
Moses, Armaza afak vaktinde tapndklarn belirt
mektedir. >Zaden.
O. G. 'Wesendonck, ber georgische Heidentum
[Grc Paganl zerine] (1924) Ksm V ve VI; Kartlis
cxovreba I (1955) s. 25, 88, 92, 106.
Asamaz. ->Nartlar.
Ay. ^Luna.
Kafkas Mitolojisi_________________47
Aytar. Abhazlarda hayvanlarn ve ky hayatnn koru
yucu ruhudur. Onun adna yaplan ve oru tutulan
haftalarn dnda, herhangi bir cumartesi gn dzen
lenen enlikte, kyller ona bir dana kurban ederler.
Kurbandan birka para et, onun onuruna bir manga
ln stnde yaklr.
Anonim, SSGK, V (1871) 3, 1, s. 10.
A22 Georg. Hristiyanla gemelerinden nce Grc
lerin sava tanrs. Hristiyanlkla ilintili olan yanhzca
addr. ok-biimli ve istikrarsz karakteri, onun zel
likle doa iindeki toplumun bir imgesi olarak grn
mesini salar. Usuz bucaksz vahi tabiat ve iinde
yaayan her eyi insanlarn hizmetine sunmak, onun
grevleri arasndadr. O, yolcularn, obanlarn ve yol
kesen haydutlarn koayucusudur. Kurtlarn ve arlarn
efendisi olarak, mevcut olann ya da olay mahalinin
deimesi szkonusu olduunda. Aziz Georgun hep
bir ilevi vardr. Erkek ocuklarn doumu ve aygrla
rn yetitirilmesi, onun uzmanlk alanna girer. En sev
dii silah, grzdr.
G. Charachidze, Le systeme religieux de la Georgie
paienne, Paris (1968) 6. Blm, 1-3. Ksmlar.
Azvepsaa. Abhazlarda komyucu bir ruhtur. Ormanlarn
ve yabanl hayvanlarn efendisi olduu kabul edilir.
Kyn avclar biraraya gelerek, ava kmadan nce
ona bir ko kurban ederler. Akkor haline gelmi k
mrlerin stne birka et paras atar ve bu arada han
gi av hayvann avlamak istediklerini belirtirler.
Anonim, SSGK, V (1871) 3, 1, s. 10/ 11.
48 Kafkas Mitolojisi
Bad3ii3qo. -^Nartlar.
Barastir, Barastaer. Oseerde llerin bakan ve
br dnyann kraldr. Ad konusunda belirsizlik ha
kimdir, muhtemelen Bora-stir, -stur Byk Borann
bozulmu halidir. Bu ise, byk ->A^arfe5-ailelerinden
ncsnn addr. br dnyaya yaptklar yolculu
un sonunda lleri karlayan ve onlar sulular diya
rna izindri) ya da cennete (zcencet) yerletiren odur.
llerin onuruna birka kez dzenlenen dinsel anma
trenlerinde, onlarn yeryzne geri dnmelerine ve
bu tren iin hazrlanm sahte bir kiinin biimine gi
rerek bu trene katlmalarna izin verir. Ancak l, ak
am gnein son klar batmadan geri dnm olma
ldr, nk ller diyarnn kaplar btn gece bo
yunca kilidi kalr (bu nedenle ller asla geceleyin
defnedilmez). Hatta baz sylencelerde, Barastir l
m bir kahramann intikam almas ya da yaknlarn
grmesi iin yeryzne dnmesine izin verir. Ancak
byle bir durumda ller diyarn terkedecek olan l
den, atnn nallarn ters ynde akmasn ister, aksi
takdirde atn nal izlerini grecek olan dier ller ara
larndan birinin yeryzne geri dndn dne
rek, srarla kendilerine de ayn hakkn tannmasn is
teyeceklerdir. Hristiyanlk etkisinin belirgin olduu
bir sylencede, bir gn byk misafir diye adlandr
lan bir ziyaretinin telkini sonucu, Barastirin gnah-
karlarr cehennemden karp cennete yerletirdiin
den bahsedilmektedir.
Kafkas Mitolojisi 49
ldkten sonra bir hayatn olduu yolundaki tasarm,
bir taraftan eski Hint-Iran inanlar, dier taraftansa s
lam ve Hristiyan tasavvurlarnri bir karmdr. Oset-
1er, insanlar ldkten sonra ruhlarnn kt yolculuk
konusunda yle dnrler; len kii yaknlaryla
vedalatktan sonra, atna biner. Yolunun zerinde k
sa bir zaman sonra bir eit nbeti grr. Ona, her ih
timale kar mezarda yanna braklm olan pastadan
bir para vermek zorundadr. Daha sonra bir nehire
varr. Bu nehrin zerine, bir kpr yerine sradan bir
kalas uzatlmtr. Nehrin beri kysnda Aminon adn
da (geri kimi aktarclar yanllkla onun bir dii varlk
olduunu iddia etseler de) eril bir varlk bulunmakta
dr. lnn, nehrin kar yakasna geebilmesi iin,
onun sorularna cevap vermesi gerekmektedir. Osetle-
rin anlattna gre, Aminon her insann yaamn as
lnda batan sona bilmektedir. Sorularyla da yalnzca,
lnn yalan m sylediini, yoksa sularn samimi
bir biimde itiraf mj ettiini renmek istemektedir.
Eer l doruyu sylerse, Aminon onun yoluna de
vam etmesine izin verir ve >NartIara iletmek zere
ona bir tavsiyename verir. Yok eer yalan sylerse,
kana bulanm bir sprgeyle azna vurur ve -her ne
kadar bu husus metinlerde belirtilmiyorsa da- onu
phesiz nehre atar. Haklnn ya da daha dogmsu ha
kikati syleyenin admn atmasyla da, nehrin zerin
deki kalas salarri, muhteem bir kprye dnr.
Nehrin kar yakasnda ok sayda, kart ieriklere sa
hip,plmakla birlikte, ho tasvirlere rastlar. Bu tasvirler
de hafif cezalandrma ve dllendirme sahneleri yer
50 Kajkas Mitolojisi
almaktadr; Birlikte bir kz derisi altna girip rtn
meyi beceremeyen bir adam ve kadn (vaktiyle eler
arasndaki balln eksik olduu bir evlilik); birlikte
bir tavan derisi altnda rahata yer bulan bir adam ve
kadn (vaktiyle eler arasndaki bagllgm gl oldu
u bir evlilik); buzun stnde oturan bir adam (yaam
boyunca zenginleri ve makam mevki sahiplerini kayr
m olan bir hakim); stnden ho kokularn yayld
gmten bir masann banda, yine gmten bir san
dalyede oturan bir adam (vaktiyle kusursuz bir biim
de grev yapm olan bir hakim) vs. Sonunda l,
l bir yol ayrmna gelir: Dtaki iki yoldan ilki cenne
te, dieri de cehenneme gider; ortadaki yol ise nceli
e sahiptir. Ortadaki yolu seen l, Nartlann arasnda
azametli bir biimde oturmu duran Barastirin bulun
duu yere ular.
A. Schiefner, Zap. Akad. Nauk, XIV, Suppl. 4 (1868) s.
27/ 28; B. Gatiev, SSKG, IX (1876) 3, s. 1-18; Vs. Miller,
Oset. Et., II (1882) s. 245-247; G. Dumezil, Legendes
sur les Nartes (1930) s. 200/ 201.
Batbale. Svan panteonunda yer alan (Bat Grcistan)
byk tanralardan biridir. ->Lamara ile beraber ka-
dnlann ve hayvanlarn koruyuculuunu stlenmitir.
Kendisi ok belirgin bir biimde gnein sfatlaryla ta
nmlanmaktadr. Dz ovada yaayan Grcler, onu
kmes hayvanlarnn ve kkba hayvanlarn koru
yucusu olarak grirler. V. Bardavelidze, onun Asyal
bir tanra olduu grndedir.
Kafkas Mitolojisi 51
V. Bardavelile, Kartv. uzvelesi sarcmunoebis istori-
idan, Tiflis (1941) s. 6-120.
Batoko-Sertuko. ^Nartlar.
Batraz. ->Nartlar.
Ber-SiSvlS. Svanetiyadaki (Bat Grcistan) en byk
av tanrs. Ad boz dalarn efendisi anlamna gelir.
Yksek dalarda yaar ve her trl yabanl hayvan
onun emrindedir. Ber-SivliSin yardmcln drt zel
koruyLicu ah yapmaktadr: 1. Dali, dii ruh, dalarda
yaayan boynuzlu hayvanlarn efendisi; 2. Apsat, ku
larn ve alabalklarn efendisi; 3. Orman-Melegi (cxe-
iS angelvez), ormanlarda yaayan hayvanlarn efendi
si (zellikle: ay, tilki, akal); 4. J gyrg (=-^Aziz Ge-
org), kurtlarn efendisi.
M. ikovani, Kartuli polklori, Tiflis (1946) s. 222.
Binati XIcau. Osetlerde evin koruyucu mhu, Rusa
domovoj' e kyaslanabilir. Genellikle kilerde (kcebc)
yaar. ok farkl biimlere brnebilir: ufak bir ocuk,
yaban domuzunun dilerine sahip irkin bir kadn az
man, beyaz bir koyun vs. Ancak onu yalnz byc
ler, o da sadece ylbandan nceki gece grebilirler.
Dnlerde, taze geline kzmadan, onun kp gitme
sine izin vermesi iin Binati XIcaua ricada bulunurlar.
- Bir dier koruyLicu ruh ise Scer zasd kafas olan
(i)zced' div (belki de ayn ahtur, ama ad deiik ?).
Evlerin iinde, genelde evin bat kesinde ona adan
m bir direk bulunur. Bu direin her bir yanma, evcil
52 Kafkas Mitolojisi
ve yabanl hayvanlarn boynuzlan asldr. Dnde
gelin, kocasnn evine girdikten sonra pe pee ak
am bu direin nne gtrlr ve sad, Binati
Xcaudan bu eve bolivk ve bereket ihsan etmesini di
lerken, gelin orada bekler. Ardndan genler sabaha
kadar dans edip elenirler.
Vs. Miller, Oset. Et., II (1882) s. 253/ 254.
Boratae. ->Nartlar.
Buraefaerng. ->Nartlar.
Burku. Osetyal Digoriarda, ronlann ->Kuris diye ad
landrdklar sylensel lke.
Cceler. Kafkas halklarnn inanlarnda cceler nem
li bir rol oynamazlar. erkezler bunlara yaspa adn
takmlardr. Ancak onlarla ilgili kayda deer bir ey
anlatlmaz. Azmaca adnda, insan biiminde ufak var
lklardan oluan zel bir cce trnden sz edilir. Ne
var ki vaktinden nce dnyaya geldiklerinden, bunla
rn kemikleri yumuak, derileri ise buruuk ve bembe
yazdr. Geceleri yataklarn altndan kar ve uyumakta
olan erkeklerle kadnlarn yastklar arasnda trmanr
lar. Bu cceler yakalanp serte skldklarnda hemen
lrler. Fakat onlar bir ile grevlendirip sonra yine
salvermek, olduka karl bir itir. Verilen ii derhal ye
rine getirirler. - Bat Grcistanda yaayan meretiyah-
lar, Cinka adnda ufak, olduka orantl vcutlara sa
hip cceler tanmaktadrlar. Bunlar genellikle yerin al
tnda yaar ve yalnzca 27 Ekim ile 5 Kasm tarihleri
Kafkas Mitolojisi ___ _____53
arasnda ortaya karlar. Bu ccelere rastlayp, onlarn
cann skan bir kimsenin birka gn dili tutulur.
G. Dumezil, La langue des Oubykhs (1930) s. 177-180;
Maurko; SMK, XXXII (1903) 3, s. 85-87.
Dal. Svanlarda Av Tanras ve Ami rn'm annesi.
>Prometheus.
Dali. Svanetiyada av hayvanlarnn dii, koruyucu ruhu.
->Ber-isvlis.
Danina. Hristiyanla gemelerinden nce Grclerin
tanras, -^Ainina ile birlikte anlr. Tseretheli, Dani
na adnn "'Ainina da Nind' ifadesinde gc&n da ve
ntaksnn yanl yorumlanmas sonucu ortaya kt
n dnmektedir. Kendisi bu ad, Smerlerin Tanra
Istara verdikleri I nni na ve Ni/ana adlaryla ilintilen-
dirmektedir.
M. Tseretheli, The Asianic Elements in National Geor-
gian Paganism [Ulusal Grc Paganhgnda Asya e
leri], Georgica, Okt. 1935, s. 55/ 56; Kartlis cxovreba I,
1955, s. 27.
Dauaeg, Idauaeg. Osetlerde gksel mhlar iin kullan
lan bir cins isimdir. Bu ruhlar aktarclar tarafndan
farkl biimlerde tanmlanmaktadr. En iyi tanm muh
temelen u olsa gerek: Canllarn ya da maddelerin
oluturduu deiik snflarn korvyucu rvhlari; insan
lar, hayvanlar, akar sular, rzgarlar vs. Pratikte, bu
isim aralarnda kayda deer ,bir ayrm yaplmakszn
54 Kafkas Mitolojisi
->(Ozaedin yan sra kullanlmaktadr. Bu ismin etimo
lojisi konusunda ise bir belirsizlik hakimdir (bu konu
da Bull. of the School of Or. and Afr. Studies XVII
(1955) s. 482-487de yer alan I. Ghershevitche ait d
nce mutlaka yanltr). oul haldeki bir cins isim
olarak kullanlmasnn dmda (ki en fazla bu biimine
rastlanr), Idauaeg ismi o haliyle, tapna Digoryada
Stur Digor yaknlarnda bulunan koruyucu bir ahun
addr. Vaktiyle bu ruh, bir tepeye karak snm
olan bir ky halknn bir ksmn koleraya ya da veba
ya kar korumutur. Bunu, felaketleri kiiletiren Ye-
minsenin brnd btn grn biimlerine (bu
lut ve yanan bir ra demeti ya da kurt ve yanan bir
aa) kar koyarak yapmtr. Yeminae, kendi olarak
da deiik biimlerde grnr-, rnein gezgin bir bu
lut ya da bir tl olarak,
G. Dumezil, Nomsmythiques indo-iraniens dans le
folklore des Osses, J . As., CCXLIV, 1956, s. 355-362.
Devler. Kafkasyada yaayan tm halklar, ok eski a
larda insan biiminde olaanst byk ve gl, an
cak akl kt varlklarn yaam olduuna inanrlar. y
klerde, bu insans varlklar kahramanlarn hem d
man hem de tercih edilen kvrbanlandr ve sk sk (ya
da ayn yknn deiik eitlemelerinde) Divler ya
da baka cinlerle harmanlanrlar. Osetlerde bu devle
rin garip adlar vardr. ron dili uceyig, Digor dili
uceyug\ dikkati eken husus, Osetede sk sk kullan
lan -g i<*ka^ sonekinin kullanmdr. Bu sonek, Hint-
ran Rzgar Tanrsnn ad (Sanskrite V3/M, Avest.
Kafkas Mitolojisi 55
Vayu) ile ilintilidir. Bu adlandrmann nedeni, V-
yu'rmn kendi karakterinde olmasa bile, en azndan
Hint-ran kahramanlarnn iddet dolu ve acmasz ka
rakterinde aranabilir - bu kahramanlar, rnein nl
Hint kahramanlk iiri Mahbhrata'dz geen Bhima
adndaki dev ve olu gibi, kendilerini Vayu ile ilinti-
lendirirler. erkezler bu devlere Ysnaz Byk ihtiyar
lar (=Gller) adn takarlar. Ubhlar ve Dastanllar
ise, bu devlere ^N art kahramanlarnn adlarn takar
lar. Oysa Osetlerde ve erkezlerde bu kahramanlar
genellikle devleri yenmekte, hatta yok etmektedirler,
->Nartlarla ilgili sylencelerde baz zel dev adlarna
rastlanmaktadr: Mukkara Gcn Olu, Eltaan. En
mehur sylence, -^Sosrikonun son derece tehlikeli,
fakat aptal bir devle nasl ba ettiini anlatmaktadr.
Sosriko devin yanna gider ve kim olduunu belli et
meden, mehur Nart Soriskonun gya ok baarl ol
duu oyunlar gstermesi iin deve meydan okur.
Sosriko bu oyunlarla devi muhakkak yenebileceine
inanr, ne var ki dev hi yara almadan bu oyunlarn
stesinden gelir: Akkor haldeki demir paralarn yu
tar, gsne atlan oklar ve bana frlatlan dev kaya
paralarn karlar. Ancak son oymda yenilir: Sosri
ko, devden suyun dibine dalmasn ve stnde bir buz
tabakas oluana kadar beklemesini ister. Dev tekrar
su yzne kmak steyip de ban dar uzattnda,
Sosrikoya onun kellesini uurmaktan baka yapacak
bir ey kalmaz.
V. 1. Abaev, Osete waejig-w2ejug, Trudy Instit. Jazy-
56 Kafkas Mitolojisi
kozn. Akad. Nauk UdSSR, VI (1956) s. 450-457; G. Du-
mezil, Legendes sur les Nartes (1930), pek ok yerde.
Donbittir. Osetlerde sularn hakimi olan ruhtur Qdon,
ismin ikinci esi belirsizdir, ancak kukusuz Aziz Pi-
yerle ilintilidir). Bu rvh hem tatl, hem de tuzlu sulara
hakimdir. Suyun dibinde yaar, balklara hkmeder ve
bu nedenle balklar kendisine tapnr. Yannda bir
zincir tar, bununla ge vakitte suya girenleri yakala
yp yanna, suyun dibine eker. zellikle ocuklar on
dan korkar. ok sayda kz vardr, bunlar Slavlarn
Rusalki\ cx\ ne benzetilir. Donbittir, sylencelerde
(>Nartlar) daha ok kahramanlarn kaynpederi ola
rak yer alr. Bu kahramanlar, aslnda Donbittirin hay
van biimine girmi kzmdan bakas olmayan gzel,
yaral bir dii kpei takip ederken, onun yanna ula
rlar. Donbittir, Xaemic Sylencesinde kzn bv kah
ramana verir, ancak Melusine yksndekini and
ran, deiken bir art vardr: koruyucu kalkan olma
dan gnee kmamal ve hibir zaman alay konusu
olmamaldr gibi. Bu artlarn yerine getirilmemesi du
rumunda, gen kadn babasnn yunma geri dnmekle
ykmldr. S^tasnas ve Urizmaeg Sylencesinde,
kahramanlklaryla n salm bir aile, oullarn iyi bir
eitim almas iin Donbittirin yanma gnderir. Ve
Donbittirin evinde o trajik kaza meydana gelir.
Urizmaeg, bu delikanlnn kim olduunu dahi bilme
den onu istemeyerek ldn'-ir.
Vs. Miller, Oset. Et., II (1882) s. 249.
Kafkas Mitolojisi 57
Emi. erkezlerde hayvanlarn, zellikle de koyun s
rlerinin koruyucu tanrs.
N, Dubrovin, st. vojny i vladyc. Russkix na kavkaze, I
(1870) s. 102; Narty, Kabard. Epos (1951) s. 34-36.
Eyrig-Aacnx. Abhazlarda rastlanlan ve ad gndz ve
gece grer anlamna gelen bu ruh, hrsz ve haydutla
rn koruyucusudur. Ona ait kutsanm mekanlar mev
cuttur, bunlardan biri Aci Ky yaknlarnda, iki nehir
arasnda dik bir yamata bulunur. apsuglarda veya da
ha baka boylarda, Ubhlara kar dzenledikleri her ta
lan aknmdan nce, koni biiminde piirdikleri ekmek
leri Eyrig-Aacnixe adayarak, kendilerine himmet etme
si iin yalvarr ve zafer elde etmeleri halinde ona daha
baka hediyeler de sunacaklarna dair sz verirler. Geri
dnerken de Eyrig-Aacnixe ait kutsanm mekana u
rar ve ona ktklar bu akndan beraberlerirlde getir
dikleri meyvelerden birka tane sunar ve eer yanlarn
da hayvan, zellikle de at getirdilerse, yelelerinden ko
pardklar bir tutam kl aalara asarlar.
Anonim, SSGK, V (1871) 3, 1, s. 17.
Faelyaera. Osetlerde koyunlarn koruyucu ruhudur. Bu
ruhun ad, grne gre Ortodoks Kilisesi tarafndan
azize kabul edilen Flora ve Laurann adlannm birleti
rilmesinden olumutur. Gksel ruhlar arasnda en se
vimli olandr. Barseverdir ve kimseyi incitmez. ok
uysal bir kimseden sz ederken, Faelvaera gibi biri
diye bahsedilir. Faelvaerann bu zel konumu ve ka-
58 Kafkas Mitolojisi
rakteri, onu sk sk kurtlarn koruyucusu ->Tutir ile
kar karya getirir. Aralarndaki bu dmanln bir
sonucu olarak, vcudvnda korkun bir yara izi bulun
maktadr. Gnn birinde Faelvaera, Tutiri mtevaz
masasna buyur eder. Aralarndaki ho sohbet, ksa bir
sre sonra nazik bir konu etrafnda kzmaya balar;
Acaba bu iki ahtan hangisi, en iyi ne sahip olan s
rnn sahibidir? Aalanm olduunu dnen
kurtlarn koruyucu ruhu intikam almaya karar verir.
Fasivaeraya gstermi olduu konukseverlik iin te
ekkr ettikten sonra, tam ayrlmak zereyken el a
kalarna balayarak, onun tm engellemelerine ra
men bir kavga balar. Kurtlarn kortyucu ruhu Tutir
bunu frsat bilerek, onun sol gzne, sonradan talih
siz bir kaza olarak nitelendirecei bir yumruk indirir,
te o gnden beri Felvaera, her ne kadar tek gzl
kalmadysa da, o gzyle pek iyi grememektedir.
Fasivaerann ne kadar iyi kalpli olduu bu olayda orta
ya kar. Tutir gya zr dilemek istiyormu gibi ya
pnca, Faelvaera onu kucaklayp yle der; Bana her
kesle bar ve dostluk iinde yaamay ve asla intikam
almamay buyurmu olan Tannnm adna seni bal
yorum. Faelvjerann bu yumuaklndan en ufak bir
ders almayan Tutir, evine dner dnmez kurtlarnn
lideri Bozkurtu yanna arr ve ona, att yumruk
sonucu Fasivaerann ark sol gzyle pek iyi grmedi
ini btn kurtlara anlatmasn syler. Bunun, zerine
kurtlar toplanr ve bundan sonra koyun srlerinin et
rafn evirmeyip, aksine onlara yandan, Fasivaerann
solundan saldrmaya karar verirler.
Kafkas Mitolojisi 59
B. Gatiev, SSKG, IX (1876) 3, s. 40; Vs. Miller, Oset.
Et., II (1882) s. 243.
Firi Zuar. Osetlerde rastlanan bu kolarn rvhu (ya da
aziz), erkek ocuklarn doumunu himaye eder. D
n treni srasnda Firi Zuardan, gelinin ko gibi
gl erkek ocuklar dourmasn salamas iin ri
cada bulunurlard. Bu ruh, dada kk bir kilisede
bir ko resminin altnda temsil edilmitir. Ancak Ku
lar, buray istilalar srasnda bu heykeli kaldrmlar
ve bir daha da yerine konmamtr. Fakat Firi Zuara
byk sayg duyan kadnlar, ona kilden yaplm basit
ko resimleri adamaya devam ederler.
Vs. Miller, Oset. Et., II (1882) s. 252.
Ga (Gaim) ve Gaci, Hristiyanla gemelerinden n
ce Grclerin iki tanrs. Bunlar hakknda tm bildik
lerimiz, biri gmten dieri altndan olan heykelleri
nin Mtshetada bir Armaz heykelinin sanda ve solun
da yer almalardr. Azize Ninonun yaam yksnde,
bu tanrlardan Kral Tanrlar diye sz edilmekte ve
bir hkmdarn olunun onlara kurban edildiinden
bahsedilmektedir. Tanrlarn adlar konusunda tatmin
edici bir aklama mevcut deildir.
N. Marr, Bogi jazy. Gmzii Zap. Vost. Otd., I. Russk.
Anc. Obs., XIV (1902) s. 22; M. Tseretheli, The Asi-
anic Elements in National Georgian Paganism [Ulusal
Grc Paganhmda Asya eleri], Georgica, kt.
1935, s. 50-54; Kartlis cxovreba I (1955) s. 20, 89, 106.
60 Kajkas Mitolojisi
Gudrt Kom. Osetlerde bir ruh olup, ad anahtar de
lii anlamna gelmektedir. Bu ruh, Alagir Vadisinde
Khod Kynn yukarsnda Beyaz Dalarn eteinde
yaar. Alt enesi yerde, st enesi ise gktedir. Onun
>Uacilladan bile daha gl olduu sylenir. Uacil-
la, kt ruhlar yok etmek iin onlarn stne gk g
rltsyle birlikte yldrmlar frlattnda, Gudirti
Komun eer keyfi yoksa bu gksel oklar yakalayp
yutar. Bir keresinde onu rktc bir biimde homur
danarak ve akan imeklerin altnda ok byvik
bir ylan y.tarken grrler. Eer onu yutmam olsay
d, ylan yeryzndeki tm insanlar yerdi. Kyde ya
ayan aileler srayla ona ylda bir kez bir kuzu ve bir
inek kurban ederler. Eer kyller bu grevlerini ih
mal edecek olurlarsa, Gudirti Kom ekinlerin stne
yumurta byklnde dolu taneleri yadrr.
B. Gatiev, SSKG, IX (1876) 3, s. 51/ 52.
Itrujan. Hristiyanla gemelerinden nce Grclerin
bir tanras. Kroniklerde Chaldaerlerin Tanras
olarak ad geen bu tanradan, Azize Ninonun Ar-
mazn heykelini devirme sahnesinin yer ald blm
de sz edilir. Bunun zerine Grcistan Kral u akla
may yapar; Tanr bu kt yazgya katlanmak zorun
da kalmtr, nk tanrmz Armaz vaktiyle denizi It-
rujana kar kkrtm ve o da bylece bunun intika
mn almt. Marr ve Tseretheli, tanrann isminin bi
rinci esinin Istarn Suriye dilindeki karl olan
esthruthamn telaffuzundan kaynakland grn
deler.
Kaflzas Mitolojisi 6l
M. Tseretheli, The Asianic Elements in National Geor-
gian Paganism [Ulusal Grc Paganlnda Asya e
leri], Georgica, Okt. 1935, s. 56/ 57. Kaitlis cxovreba I
(1955) s. 92, 107.
JaJi. Abhazlarda rastlanan dii bir ruh olup, ekinlerin ko
ruyucusudur. Bu ruha mart ve kasm aylarmda dua
edilmektedir. Dua edilen bu gnlerde, nlerde yal
nz sebze yemekleri, ekmek ve meyve bulundumlur.
Anonim, SSKG, V (1871) 3, 1, s. 9-10.
Jgyrg. Grcistanda >Aziz Georgun addr. ->Ber-
sisvliS.
Jiker-Salat. Abhazlarda rastlanan koruyucu bir ruh
olup, insanlarn dncelerine nfuz edebilme gc
ne sahiptir. Ylda bir kez, oru dneminin dnda her
hangi bir perembe gn, erkei ve kadn, yals ve
genci ile tm Abhazlar, nceden, daha yumurtadan
karken kendisine adanm olan bir tavuu ona kurban
ederler. Jiker-Salata, ailenin reisi tarafndan, tavuktan
birka para, evin dnda bir mangaln stnde sunu
lur ve ona, zihin akl vejmesi, yanl kararlar ver
melerini nlemesi ve btn dnyayla bar iinde ya
amalarn salamas iin ricada bulunulur. Daha son
ra evin reisi tavuun geri kalan ksmm ieri gtrr
ve tavuk aile yeleri ve misafirler tarafndan yenir. Ta-
vxu kurban eden kii eer kt karakterli biri olarak
tannmsa, bu durvmda davet edilmi olan misafirler
ve hatta en yaknlan bile, Jiker-Salata adanm olan
bu tavuun etinden yemeyi reddederler.
62 Kafkas Mitolojisi
Anonim, SSKG, V (1871) 3, 1, s. 11/ 12.
Kades. erkezlerde balk biiminde bir tanrdr. Deni
zin karaya tamasn nler.
N. Dubrovin, st. vojny i vlady. Russkix na Kavkaze, I
(1871) s. 102.
Kajfi. Grc folklornde her iki cinsiyetten birok ruhu
kapsayan-bir grup. Bunlar nsan biimine girerek yer
yzn ziyfet ederler. Dii ruhlar baskn bir biimde
aklarn sunarlar. Eer bir kimse onlarn bu davetine
karlk verecek olur ve bu birlemeyle nmeye kal
krsa, akln yitirir. Erkek mhlar ise iftileri kkrta
rak onlarla greirler, ama her zaman da galip gel
mezler. Eer ifti bandan geen bu olaydan bahse
decek olursa, konuma yetisini yitiriverir. Sota Rusta-
velinin Panter Postundaki Adam adl o muhteem
Grc kahramanlk .iirinde, Kajiler nemli bir rol oy
narlar. Da topluluklarnn pagan halk inanlarna g
re, Kajiler demirci-ruhlardr. Bunlarn yeralt impara
torluu, Xaxmati\\ Aziz Georg tarafndan ele geiril
mitir. Bu ruhlar gksel ruhlarla, zel l i kl e de
>Kopala ile sonsuz bir sava halindedir. Grcler
bu tasavvun.1 Ermenilerdeki Ca/ -Mardan (szck an
lam cesur savalar) devralmlardr.
M. G. MaSurko, SMK, XXXII (1903) 3, s. 83-85; G. Cha-
rachidze, Le systeme religieux de la Georgie pafenne,
Paris (1968), 7. Blm, 2. Ksm.
Kopala. Dou Grcistanda pagan da topluluklarnn
Kafkas Mitolojisi 63
bir tanrs. Il l parldayan koruyucu bir ruh olup,
kt ruhlar paralayp yok etme konusunda stne
yoktur. En sevdii silah, grzdr. Ara sra da kendisi
grz biimine girmektedir. Farkl farkl ve tehditkar
grnlerde ortaya kar. Bu belirsizliinden dolay
birbirine zt ilevler stlenebilir ve toplumun en derin
katmanlarnda gizil olarak varln srdren barbar
lkla vahilii ieren o gleri de temsil edebilir. Bu
grnyle, ilerine kt cinlerin girdii insanlarn
ya da allarn yabanlnda kaybolmu insan ruhlar
nn kurtulmasna yardm eder.
G. Charachidze, Le systeme religieux de la Georgie
paenne, Paris (1968), 5. Blm, 1-6. Ksmlar,
Kirdalaegon. Osetlerde tanrlarn demircisidir. Onun
ad, /feMrrf demirci szc ve belki de Alaeg soyadn
dan olumaktadr. Alaeg ad, byk -4^Nart ailesin
den birinin soyaddr. Genel olarak Kurdalasgonun
gkyznde yaad dnlr ve onun daimi sfa
ucel arvon gksel ol andr. Sylencel erde Kvr-
dalegondan, bir kahramann atlam kafatasn altn
yardmyla tekrar eski haline getiren, ama her eyden
nce, demirhanesinde bedeni elik gibi sertleene ka
dar gen ->Batra^ ileyen kimse olarak sz edilir.
Defin ritellerine gre, br dnyaya yapaca yolcu
lua kmadan nce lnn Kurdalaegonu ziyaret et
mesi gerekmektedir. Kurdalaegon, lnn at iin e
likten nal ve ayn biimde ok gzel bir koum takm
imal eder.
64 Kajhas Mitolojisi
Vs. Miller, Oset. Et., II (1882) s. 247.
Kurs. Osetler, byclerin Noel ve Ylba arasnda
ronlann Kuris, Digorlarm -^Burku diye adlandrdk
lar lkeye gece yolculuklar yaptklarna inanrlar. Bu
byclere Kuriszseutas (ya da Burkuzseutae) ad veri
lir. Bu yolculuklar iin evrelerindeki en iyi atlan
dn alr veya uyumakta olan gen erkek ya da kz
larn srtna binerler. At gibi zerlerine binilen bu in
sanlar ertesi sabah hasta kalkarlar.
Digorlarm yurdu Burku'&d, deiik nesnelerin bulun
duu bir ardiye vardr. Bu nesneler ne kadar kymetli
ve ne kadar parlak grnrse, o kadar fazla uursuz
glerle ykldrler. Deneyimsiz Burkuzaeu bu parl
dayan nesnelerden herhangi birini kapar ve bylece
her trl hastal, zellikle de ksr kendi evine
tar. Oysa akll olanlar, kendilerine bereketli bir
mahsul ve srlerine dourganlk kazandracak bir
ganimet edinirler.
ronlann yurdu Kuris, llere ait bir ayrdr. Burada,
yeryznde mevcut deiik meyvelerin, ayrca mutlu
luk ve felaketlerin tohumlar imlenir. Geceleri ortaya
kan Kuriszseutaelerin bu kt emellerinden kendile
rini ve hayvanlarn koruyabilmek iin, her aile ylba
ndan bir akam nce >f7ac7/ ann tapnana snr
ve hayvanlarn da beraberinde gtrr. Daha sonra
ailenin reisi herkes adna u duay okur: Kim ki, se
nin hmna ramen bir erkek ocuu, bir kz ocuu
Kafkas Mitolojisi 65
ya da bir kediyi alp, ata biner gibi stne binip sr
meye cesaret ederse, onu mahvedesin. Ardmdan bir
ko kvrban edilir.
Kuris ayrma varr varmaz, deneyimli byclerin
cinleri yabani tohumlan avu avu toplayp, hemen
evlerine geri dnerler. Acemi olanlar ise ieklerin ve
meyvelerin kokusunu ilerine ekip, bunlar kopar
maya koyulurlar: Burada iinde ksrn gizlendii
krmz bir gl, biraz ileride iinde grip mikrobunu ba
rndran beyaz bir gl ve te tarafta atee yol aan b
yke krmz bir elma koparrlar. Bu arada ise ller
Kuriszaeutaeleri kovmaya abalar ve nlan ok yamu
runa tutarlar. Btn bunlar olurken byclerin cinle
ri ou kez yaralanr ve bunun sonucunda vcutlarn
da siyah lekeler oluur. Bu yaralarn hibir tbbi teda
visi yoktur. Ara sra kendiliinden kapanp iyileirler,
fakat bazen de yaral sabahn ge vaktinde inleyerek
uyanr, bitkin der ve sonunda lr.
B. Gatiev, SSKG, I X (1876) 3, s. 26/ 27; Vs. Miller, Oset.
Et., II (1882) s. 270-272.
Kviria. Dou Grcistandaki da topluluklarnn en
byk tanrs -^Morig^mn yardmcs ve vekili. Kvi
ria, pagan panteonundaki en gl ikinci tanrdr; ay
n zamanda dier tanrlara ve insanlara hkmeder. O,
eril zrriyetin koruyucusu ve hukuk dzeninin tanrs
dr. Ailenin ilk erkek ocuunu ihtimamla korur. Ad
ise Hristiyan kkenlidir (Aziz Cyriacus).
66 Kafkas Mitolojisi
G. Charachidze, Le systeme religieux de la Georgie
paenne. Paris (1968), 4. Blm, 1-3. Ksmlar.
Lamaria. Svanlarda evdeki ocan tanras (Bat Gr
cistan). Lamaria ad Hristiyan kkenlidir (Azize Mer
yem). Kendisi ayrca kadnlar ile kk ve bykba
hayvanlarn koruyucusudur. Kadnlar ona ilerinden
dua ederler. Dua ederken (erkeklerin yapt gibi g
e doru deil) yerkrenin merkezine doru ynelir
ler. Tm Tanrlara diye yakarrken, Tanra Lamaria
srann hep en sonunda yer alr.
G. Charachidze, Le systeme religieux de la Georgie
paenne. Paris (1968), 4. Blm, 1. Ksm.
Luna. Strabonun belgeledii gibi (XI, 503) ay, Kafkas
yada Albaniada yaayanlarn en byk tanrasyd.
Tapna berya yaknlarndayd. Lunann rahibi geni
bir blgeye hkmetmekte ve emrinde saysz kleler
bulunmaktayd. Bu rahip, kraldan sonra gelen en say
gn ahsiyet idi. Klelerin ou, kendilerine vahiy in
mi ve peygamberlere zg niteliklere sahip kimseler
den oluuyordu. Strabon yle anlatmaktadr: Kut
sanm klelerden kim ki tmyle kendinden gemi
bir biimde yalnz bana ormanlarda dolarsa, rahip
onu yakalar, kutsanm bir zincirle balar ve bir yl
boyunca onu nefis yemeklerle besler. Tutuklu daha
sonra kurban edilmek zere tanrnn huzuruna kar
lr, st mr ile kaplanarak dier kurbnlarla birlikte
sunulur. Kurban etme treni u biimde gerekleir;
insan kurban etmekte kullanlan bir mzrakla silahlan
m bir adam, kalabaln arasndan kar ve elindeki
Kafkas Mitolojisi 67
mzra usta bir biimde yandan, kurbann tam kalbi
ne isabet ettirir. Vcudun yere d biimi onlar iin
bir alamet sayldndan, bunu hazr bulunanlara bil
dirirler. Daha sonra kurbann vcudu nceden belir
lenmi bir yere tanr ve bir eit ritel temizlik yap
mak zere herkes stne basar."
I. Javaxisvili, Dou Grcistann Kalchetien Blge-
sinde bulunan Acqurinin yaknlarndaki Telavide
hala mevcut olan Beyaz Georg adndaki Yeni a
kltn rnek gstermitir, Tetri Giorginin bu tap
na tm Transkafkasyada tannmaktadr. Bu blge
de, ister kilisenin yan bandaki evlerde, isterse kom
u kylerde olsun, Beyaz Georgun kleleri yaa
maktadr. Bunlar belirli bir sre iin, bazen de birka
yllna bu Azizin hizmetine giren erkek ve kadnlar
dan olumaktadr. Beyaz giysilere brnr, kehanette
bulutur ve haclarn verdikleri sadakalarla yaamlarn
srdrrler. Kilisenin yaknnda ar zincirler bulunur.
Kleler bunlar boyunlarna takar ve kilisenin etra
fnda yryerek ya da dizlerinin stnde tur atar
lar. 14 Austos gn yaplan byk enlikte, gne
dngsnn ters ynnde gerekletirilen bir dinsel
alayn ardndan bir kle kilisenin ana kaps nne
boylu boyunca yatar ve btn rahipler ve haclar
onun stne basarlar. Bunu yaparken de tm arlk
larn o bastklar tek bacaklarna verirler. Yerde yatan
kle ise barmamak iin byk aba sarfeder. Bu
nun ardndan Azizin adna srlar, tekeler, horozlar
ve tavuklar kurban edilir.
68 Kafkas Mitolojisi
Sonradan ben, bu ay-geleneginin tm Transkafkas-
yada geerli olduunu kantladm ve Ay Tanrasnn
Gney Kafkasyadaki adnn (Eski Grcce tttve,
Mingrelya dili ve Lazca tuta, Svan dili doSd-, hepsi
*t3twe'den tremitir), Yunan sylen kahraman Tit-
yosun adyla benzerlik gsterdiine dikkat ektim.
Cehennemde cezasn eken bu Yunan sylen kahra
mannn karacieri Odysseiad^iki biimiyle) iki akba
ba veya i Aenetsde\<;.\ biimiyle) bir akbaba ya da
(Hyginusa gre) bir ylan tarafndan yenmektedir.
Ancak Hyginusa gre, ayla birlikte byyerek kahra
mann karacieri tekrar eski halini almaktadr (cum lu-
na recrescit).
I. Javaxisvili, Kartveli eris istoria, I (1928) s. 46-48; G.
Dumezil, Tityos, Revue de l'Hist. des Religions, CXI
(1935) s. 66-89.
Maria. Hazreti Meryemin, Osetler ve erkezler tarafn
dan pagan geleneklerine uyarlanmasdr. Osetler, Ma-
d-Mayr3m Meryem Ana diye adlandrdklar Hazreti
Meryemi kadnlarn koruyucusu olarak grrler. Onu
bir fetie dntrmlerdir. Byk bir ta blou bii
minde onu her kyn meydanna dikerler. Bu ta blou
yine onun adyla anlr. Mstakbel e, bakalarnn da
refakatinde bu ta bloun nne gtrlr ve kyn
genleri bu taa akl talar atarak, hatta tfekle kurun
skarak, Mad-Mayrceme dua ederler. Ona sktklar
kurunlarn says kadar bu gen kadna erkek evlat
bahetmesi, ancak bir kz, mavi gzl tek bir kz verme
si iin yakarrlar. Sad da ayn dualar tekrar eder.
Kafkas Mitolojisi 69
Madt-Mayr<^m, kadnlarca, yaplan enliklerde nemli
bir rol oynamaktadr. Bu enliklerden biri sonbaharn
sonlarna doru yaplr ve buna Gen Kzlarn Mer
yem Ana Toplants ad verilir. Gen kzlar, gece ken
di aralarndan birinin evinde toplanr ve herkesin be
raberinde getirdii undan lokma dkerler. Daha sonra
aralarndan en yals, herkese iyi birer koca vermesi
iin Madi-MayrcBtne, kendilerini geveze insanlarn
dedikodularna kar korumas iin -^Binati xtcaua
ve kendilerini iek hastalndan korumas iin de
-^Alard ye dua eder. Bunun ardndan da, (yapacak
lar evlilikle ilgili olarak) fala bakarlar. - erkezler,
1864 ylndaki byk gten nce Merem onuruna yl
da iki enlik tertip ederlerdi. Bunlardan ilki sonbahar
da, dieri ise k gndnm sralarnda yaplrd.
Trubetzkoya verilen bir bilgiye gre, kn yaplan
enlik srasnda ->53z/;55re.sritelleri kutlanrd.
Vs. Miller, Oset. Et., II (1882) s. 252, 280; N. Trubetz-
koy, Caucasica, XI (1934) s. 7/ 8.
Mesepi. Mingrelyallarda her iki cinsiyetin koruyucu
ruhu, ayrca yerdeki ve gkteki tm hayvanlarn efen-
disidirler. 28 Ekim - 3 Kasm tarihleri arasnda ime-
sepoba) dnyay dolaarak, kendilerine tabi olanlarn
durumunu kontrol ederler. Bu ruhlara bazen ekim so
nuna doru rastlamak olasdr. Yanlarnda bir kpek
le, ellerindeki oban deneine yaslanarak bir yaban
domuzu srsn gderler. Onlarn izni olmakszn
avclar avlanamazlar. Ancak ormanda yaayan hay
vanlarn kendi koruyucular vardr. Bu koruyucu Gele-
niSiSi OrtaA\r.
70 _____ Kafkas Mitolojisi
I. T. Kobalia, SKG, XXXII (1903) s. 109, 113.
M eZ3 t^a. erkezlerde Orman Cmez) ve Av Tanrs
(tha).
Mikalgabrtae. Osetlerde koruyucu bir ruhtur. Mte
rek iki byk tapnaktan biri onun adn tamaktadr.
Bu ruhun adna dzenlenen enlik, 6 Aralk gn her
evde bir ko kurban edilerek kutlanr. Bu kutlama,
-^Rekom enlii ile ayn gne rastlar. Bu ruhun ad -
oul ekiyle bitmekte ve muhtemelen Mikail-Ceb-
rail kilisini yanstmaktadr. Ancak aktarclar, bu ru
hun keramet sahibi Nikola ile ayn kii olduunu d
nmektedirler.
B. Gatiev, SSKG, IX (1876) 3, s. 50/ 51.
Mirsa. Grclerde ve Mingrelyallarda, kimi halk fitel-
leri balamnda ate ve n koruyucu ruhudur
(Mingrelyahlar ona Bors da derler). Bu sebepten dola
y, bu ruhun ranllardaki Mi^radan tretildii ne
srlmtr. Mirsa ad Svanlarda Meysari, Guriyallar-
da ise Moysari biimine dnmtr. Mirsa enlii,
oru dnemi ncesi bir perembe gn kutlanr. Bir
domuz kesilir, yumurta halanr ve ufak ekmekler pi
irilir. Aile yeleri bunln gzlerine dedirir ve kendi
lerini gz hastalklarna kar korumas iin Mirsaya
yalvarrlar. Svanetiyada, Meisarbi-enlii ad verilen
bu enlikler, -^Lamaria ve -^Barbal^\ ex'm kltyle
ilintilidir.
I. T. K obalia, SMK, XXXI I (1903) 3, s. 97-99; S.
Kafkas Mitolojisi__________________ 11
Makalatia, Der Kult des Gottes Mithra in Georgien
(Grc dilinde) [Grcistandaki Mithra Klt), Sakart-
velos Muzeumis Moambe, III (1926) s. 182/ 183; M.
Tseretheli, The Asianic Elements in National Georgian
Paganism [Ulusal Grc Paganhnda Asya eleri],
Georgica, Ekim 1935, s. 42; V. Bardavelize, Kartv. uz-
velesi sarcmunoebis istoriidan, Tiflis (1941) s. 28-32.
Morige. Hristiyanla gemelerinden nce Dou-Gr-
cistandaki dag topluluklarnn en byk tanrs. Mori
ge ad, dzenleyen anlamna gelmektedir i ri g d
zen szcnden tremitir). O, evreni yaratm ve
gk ile yerde olup biten her eyden sorumludur. Mori
ge, kudretini kendi vekili olan karann hakimi
-^Kviriajdi aktarmaktadr.
G. Charachidze, Le systeme religieux de la Georgie
paienne. Paris (1968), 4. Blm, 1. Ksm.
Myatceli. Ingularda karde ruhtan biridir. Bu, ruh
larn onuruna yhn en byk enlii tertip edilir.
Dier ikisi ise -^Tamaz-erda ve -^Amgama-erdddn.
Myatceli, Myata Danda (Rus. Stolovaja Gord) .yaa
maktadr. Haziran sonu ya da temmuz banda, insan
lar beraberlerinde pasta, ya, arap ve kurbanlk hay
vanlarla gruplar halinde bu daa gelirler. Hac kafile
sinin trmand bu dam yamacnda, Bai n Sali K-
' ynde kk bir kilise bulunmaktadr. Myatceli, orada
ufak ziller ve beyaz kuma eritleri ile donatlm uzun
bir denekle temsil edilmektedir. enlik gn, rahip
lik grevini stlenen bir adam bu idol kiliseden
72 Kafkas Mitolojisi
karp, dan zirvesine kadar omuzlarnda tar ve kala
balk da onu takip eder. Eer ufak zillerden birini kay
beder de, onu kafileden biri bulacak olursa, cemaate
ko kurban etmek zorunda kalr. Bu ufak zillerin
hepsini kaybettiinde ise, yanda bir kz kurban
etmesi gerekirdi. dol, nce dan zirvesine yakn bir
maarann iine koyar. Orada, gece boyunca dans
edilir. Ertesi gn sabahn erken saatlerirtde, rahip
idol tekrar omuzuna alarak, bu kez onu dan ta zir
vesine kadar tar. Orada kk kilise bulunur ve
bu kiliselerin ortada buluran Myatceliye ithaf edil
mitir. Rahip, beraberlerinde getirdikleri kolar,
tm gn boyunca orada hazr bulunanlarn adna kur
ban eder. Bylece, bir hayvan kurban etmi olan her
aile, yl boyunca felaketlerden korunmu olur. Kur-
ban-treninin sona ermesiyle birlikte, idol hemen tek
rar Bai n al i de bulunan o kk kilisedeki esas yeri
ne konur. - Dubrovin, Myatceli adnn Aziz Matthe-
usden trediini dnmektedir.
C. Axriev, SSMG, V (1871) 3, 2, s. 7-11; N. Dubrovin,
st. vojny i vladyC. Russ. na Kavkaze, I (1871) s. 386.
Nartlar. Efsanevi kahramanlarn geldii bir soydur.
Nartlar, pek ok Oset sylencesine konu olmulardr.
dnleme yoluyla da erkez, een, Ingu ve Kuzey
Kafkasyadaki Tatar sylencelerine gemilerdir. B-
ytik bir olaslkla, Hint-rancada erkek anlamna ge
len ile (bkz. Osetede no?/ eril, *nar-ya'^n
tretilmi) ilikili olan Nart ad (Osetede Nart, ou
lu olmayan bir topluluk ad olup, sfat bii mi
Kajkas Mitolojisi 73
ncertond\ r) Osex.e'mn ses uyumu yasalarna baklr
sa, son ekinden tr aklama glkleri dourmak
tadr. Nart adyla ilgili en iyi aklamay, C*nflr-5radan
yola kan) Profesr H. W. Bailey yapmtr; IRAS,
Ekim 1953, s. 103-116.
Nartlar ok eski alarda, ta ->Devlerin zamannda
yaamlardr. Onlar, devlerin gl dmanlan ola
rak biliriz. Uzun sren ihtiaml bir varoluun ardn
dan, tanrlarn gazabna urayarak yokolup giderler.
Szl aktarmn en iyi korunduu Osetlerde, Nartlar
ailelere ayrlmaktayd. Bu ailelerin nde gelen n,
farkl birer zellik belirliyordu. Bu zelliklerin btn
ise, koldan oluan eski Hint-Avmpa yapsn olu
turmaktayd. Toplumu rahipler-bycler, savalar
ve tarmla uraan hayvan yetitiricileri diye ayran bu
yap, Hindistan ve A sya-rannda da geerliydi.
Alcegatce ailesi Alceg <*Arya-ka-?), gcn zekasn
dan alyordu; /Exscertcegkatce aesi (,cexsart(t) <Hint-
tranca *kSatra-, Hindistandaki ikinci sosyal snf ilke
si; bu snfn ad ksatriyadn), gzpeklii ve kuvve
tiyle tannrd; Boratce ailesi ise (etimolojisi bilinme
mektedir), hayvan srlerinden yana zengindi. ok
sayda sylence, olay rgleriyle bu toplumsal blm
lemeyi genel olarak dorulamaktadr. Bu sylenceler
de Alcegatc^\ ^r hep, byl ve zel bir anlam olan
bir kupann sahibi olarak karmza karlar. Adna
Uac(i)-amongce ya da Nart-amongce (Nartlarn Ka
hini) denen bu kupa, bir iki alemi srasnda orada
bulunan kahramanlardan en gzpek olannn dudak-
74 Kafkas Mitolojisi
lanna kendiliinden yaprd. Kimi sylencelerde ise,
bu kupann iindeki iki hibir zaman tkenmemek
teydi. Her biri birer byk svari olan asl kahraman
lar, (deiime uram eitlemeler hari olmak zere)
muhtemelen /xscertcegkatc^ ailesine mensuptular.
BoratCB ailesiyle ilgili olarak belirtilecek husus, bu ai
ledeki en nemli kiinin Burce-fcernig (J cern, zengin
lik, sesbilgisi asndan Avest. Xarnah'z. tekabl et
mektedir, bkz. 0apva-, -spvrj vs.) olduudur. Bu,
kibarlktan yoksun zengin bir herif olup, gzpek
kahramanlara kar dzenlenen alaka saldrlar te
vik eden bir kimsedir.
/Exscertcegkatce ailesinin ileri gelenleri arasnda ilk
bata, bir kadn olan Satt(Bnc^y'\ saymak gerekir. Bu
kadn olaanst gzel, zeki ve muhtemelen de bece
rikli olsa gerek. Scetcence, kahramanlar iine dtk
leri zor durumdan kurtarr ve rnek alnan bir Kafkas
kadndr. Ayrca, onunla ayn kuaktan olan iki erkek
kardeini, Urizmceg (_Wcerizmceg, bkz. Avest. vraza-
erkek domuz?) ve Kcemtc'i de saymalyz. Her ikisi
bir kahramann soyundan gelmekte olup, aile de ayn
kahramann adyla anlmaktadr. ki erkek karde, bu
kahramann bir deniz kz ile olan birlikteliinden
domutur. Trajik bir hata sonucu ikiz kardeini l
drmesi zerine, bu kahraman intihar eder. Scetoence
ayn anneden domutur; aradaki fark, babas >Uas-
ti rj i 'ni n oynad karanlk rolden ileri geli r.
Urizmcegin, kz kardei Scetcence'nin ayn zamanda
kocas olduunu belirten szl geleneklerde, belki de
Kafkas Mitolojisi 75
hukuki bir kurum olarak ensest ilikinin eski bir uygu
lamas bylece muhafaza edilmitir. Tam anlamyla bir
erkek ye kahraman olan Urzmceg, genelde ihtiyar bir
adam olarak nitelendirilmektedir. Nart genlerinin sal
dr ve basknlarna maruz kalan bu ihtiyar, bu zor du-
mmlardan ancak karsnn kvrak zekasyla kurtulabil
mektedir. Xcemic yalnz bir macera yaar: Bir deniz k
zyla evlenerek, mucizevi bir kadna sahip olur. Bu
kadn ok kktr ve Xcemic onu cebinde tar. An
cak bu deniz kz, (asla bakalarna gsterilmeme ve
kaba sz iitmeme gibi) daha nceden art kotuu
hususlar kocas artk yerine getirmeyince, bir daha
geri dnmemek zere onu terk eder. Ancak ayrlma
dan hemen nce kocasnn srtna tkrerek, nceden
kendi rahminde olumu olan ban biimindeki ceni
ni onun omuzlar arasna yerl eti ri veri r. A kll
Scetcence, doumun olaca gn hesaplar ve hamile
lik sresinin sonunda Kcemdi yedi katl bir kuleye
kartr ve kulenin dibine ii su dolu yedi kova koydur-
tur. Daha sonra ban keserek aar ve akkor metal
den kk bir erkek ocuu dar kar. Bu yedi ko
vann birinden dierine sramasna ramen, harareti
snmez. Yeni doan ocuk, Nart kahramanlarnn en
korkuncu olan Batrafd r. Bandan savalarla dolu
bir sr macera geer. Fakat Batraz, Nartlarn da ad
nn kart birtakm entrikalar sonucu babasnn l
drlmesi zerine, acmaszca ve sabrla kendi arka
dalarnn peine der ve sonunda onlara korkun
bir ceza vermek iin, byke bir tepelik oluuncaya
kadar onlara odun istifletir ve sonra stne karak
76 Kafkas Mitolojisi
onlar ldresiye dver. Sonunda onlara kendisini na
sl ldrebileceklerini aklayarak, bu korkun olaya
bir son verir; Byk abalar sonunda onlaar Batrafva
dev klcn Karadenize frlatmay baarrlar ve o an
Batraz\ nx. Sk sk klc dalgalarn arasndan parlda
maktadr: te bu imektir.
Dier bir nemli kahraman da 5o5/ andr. erkezcede
Sosriko olarak da geer. O, gzel Scetcence'ye. bakarak
tahrik olan bir obann, nne menisini dkt bir
taa dnmtr. Soslan, dizleri dnda hibir yerin
den yaralanmaz. Bandan kahramanlklarla dolu her
trden olay ve ak maceras geer, ta ki ona akn su
nan Gne Tanrsnn kzna hakaret ettii gne kadar.
O gnden sonra takip edilir ve Baelsaegin tekeri yard
myla sakat braklr (>Teker). Batraz CNart Sylen
celeri, s. 179-199) niin imekler frlatan bir Sava
Tanrs ve Soslan-Sosrikoyu da niin eski bir Gne
Tanrs gibi grdmn nedenlerini aklamtm.
Bundan baka. Vs. Millerin bir aratrmasn tartr
ken, bu sylencelerde Osetlerin atalar olan Herodo-
tos tarihinin 4. kitabnda betimlenen skitlerin dinini
ve kltrn artran ok sayda kk motif tespit
ettim.
Bir baka kahraman da Sirdon'd\ xx (vahi hayvan an
lamna gelen si rd szcnden tremitir). Ancak bu
kahraman ok farkldr. O, jxsc^rtcegkatce ailesinden
gelen bir pitir sadece. stn bir zekaya sahip olan
Sirdon, ailenin hem vazgeilmez yardmcs, hem de
amansz bir dmandr. Nihayet bu elikili durum bir
Kajkas Mitolojisi 77
son, stelik de kt bir biimde son bukr. Soslann
ldrlmesinde Sirdonun fazlasyla belirgin bir rol
oynamasndan tr, Nartlar onu ldrlr. Ancak on
lar yerden yere almak iin, Sirdonun ls bile geri
gelir. Loki zerine yazdm bir kitabmda (1948) bu
Germen Tanrs (onun Aslarla olan ilikisi ve Bal-
durun ldrlmesinde oynad rol) ile Nart kahra
manlk sylencelerinde geen Sirdon arasmdaki yakn
koutluklar ortaya koydum. Dier nemli Nart adlar
ise unlardr; Asamaz (ya da Aamaz, erkezce A^-
mez, Tatarca Eceme^, Asanm olu; saua (erkezce
Seuay, Tatarca Sauay), Canzas'm bir olu; Araxcau,
(ya da Bezenceg, erkezce PSd Baddndqo) De-
denoeg'm olu,
erkezlerde, Oset Nart Sylencelerine ait pek ok
para kaybolmutur. Fakat Saetaenae Seteney gas'e
Prenses Seteney; ad zamanla gl yerine kullanlr
olmutur), Batra^ (Peterez) ve Soslan (Savsdraqo,
szck anlam Savsar'in olu, -qo) ile ilgili her ey
muhafaza edilmi, daha da gelitirilmi ve ayrca ok
sayda yeni kahraman eklenmitir. Ayn durum Ab-
hazlarda da grlmektedir. - een-tngular zellikle
Patarazf tanrlar. Bu, Ham ve Soska-Solsanm olu
dur (yani Sosaegin olu (Soslan)). Sirdona ise, Ba-
toko-Sertuko adyla bu dnya ile br dnya arasnda
bir arac rol verilmitir. Bundan baka kahramanlar
iki snfa ayrrlar: (Oset ^scertcegkatce ailesinin so
yundan gelen) korkun ve sava Oxustoylar ile, ba
rsever ve dindar Nartlar (Nart). Nart szc Ubh-
78 Kafkas Mitolojisi
lar, Abhazlar ve Dastandaki baz kavimlerden (zel
likle de Avarlardan) dnleme yoluyla gemi, an
cak bu szckle tehlikeli ve ahmak ->Devler anlatl
mak istenmitir.
Nartlar zerine yazlm sylencelerin toplanmasna,
Kafkasyann bara kavumasndan sonra balanm
tr (Schiefner, 1868; Pfaff 1871). Bu sylencelere ili
kin pek ok eitleme, SSKG ve SMK ciltleri ile Vs.
Millerin Osetinkie Etjudylerinde (1881) mevcuttur.
1917 ylndaki devrimden sonra birok derleme yayn
lanmtr, ben de bunlar Nart Sylenceleri (1930, bib
liyografya ilaveli) adl almamda inceledim. Son sa
van arifesinde ve hatta sava srasnda Sovyet -Rus
ve Kafkas- bilginler nemli ve verimli incelemeler
yapmlardr. Bu incelemelerin sonular, Osetya ile il
gili olanlar 1946 ylnda Osete ve 1948 ylnda Rusa
olarak (Osentinske Nartskie Skazanija, Dzaujikau; bu
nun byk bir bKimnn Franszca evirisi Livre
des Heros, Legendes sur les Nartes adl almamda
yer almaktadr, Paris 1965); Gney Osetya ile ilgili
olanlar Rusa olarak (Narty,, Epos Oset. Naroda, Mos
kova 1957); Dog erkezistan ve Karaay ile ilgili
olanlar Rusa olarak (Narty, Kabardinskij Epos, Mos
kova 1951); Bat erkezistan ile ilgili olanlar A. M. Ga-
dagatlin Nartlarn Kahramanlk Sylencesi (Krasno-
dar 1967) adl almasnda; Abhazlarla ilgili olanlar
Prikljucenija Narta Sosrykvy i ego 99 bratev (Mos
kova 1962, Rusa ve Abhazca) adl almada; een-
Ingular ile ilgili olanlar Nrt-Erstxo Anlatlar (1964,
Kajkas M i t o l o j i s i __________79
eence) adl almada yaynlanmtr. Benim 1920
ylnda yaynlanan kitabmn yan sra, V. I. Abaevin
Nartskij epos (Dzau)ikau, 1945) adl almasnda
yer alan tm Nart kahramanlk sylencelerinin ince
lendii, Nartoloji" konulu iki kolokyum dzenlen
mitir. Bunlardan ilki 1956 ylnda Ordshonikidsede
(Nartskij epos ad altnda 1957 ylnda tutanaklar ya
ynlanm) ve dieri 1963 ylnda Sukhumide yapl
mtr; bkz. ayrca Mythe et Epopee I adl kitabm,
1968 (3. Ksm, s. 441-575).
NerCi. Mingrelyallarda, stnde ev bulunan toprak
parasnn koruyucu ruhudur. Ona, oru balamadan
yirmi be gn nce evin dou kesinde, ii fasulyey
le dolu byke bir ekmek sunulur. Ancak ev temel
direkleri zerine ina edilmi ve bir ahap demeye
sahipse, bu durumda ona bir ey sunulmaz.
1. T. Kobalia; SMK, XXXII (1903) 3, s. 97.
Oo-Koi. Mingrelyahlardaki bu kurt adam, ^Tkasi
Mapann kocasdr. Gs kl yerine, sivri ulu ke
mikli urlarla kapldr. Yoldan geenlerin stne athp,
onlar gl kollaryla gsndeki bu sivri kemiklere
bastrarak ldrmektedir. Bu nedenle yaya, onu fark
eder etmez ate etmelidir, o da sadece bir kez. Bunun
zerine Oco-Koi yayaya yaklaarak, bir ikinci kez,
bir nc kez daha ate etmesini emreder. Ancak ya
ya, onun bu isteini yerine getirmemelidir, aksi takdir
de Ofe-Koci eski gcne tekrar kavuur ve karsn
dakinin zerine atlr.
80 Kafkas Mitolojisi
I. T. Kobalia: SMG, XXXII (1903) 3, s. 151-152.
O r xu stoy. ->Nartlar.
PirkuSi. Grcistandaki pagan da topluluklarnda
rastlanlan demirci ruhudur. O, Yldrm Tanrs
-^Kopala iin silah iml eder. Pirkusi, asimda bir in
sandr. Ne var ki, olaanst gzellie sahip bir de
mircidir. Yakkllna kaplan 22 kadn ona ak olur
ve kur yaparak onu rahatsz ederler. PirkuSnin ricas
zerine tanrlarn en byii olan -^Morige, ona itici
bir grn (Grcce P irkuSt) verir. ldkten sonra
da, onu Morige bir tanr yapar.
G. Charachidze, Le systeme religieux de la Georgie
paenne, Paris (1968) 5. Blm, 1. Ksm,
Prometheus. Kafkasyann gneyinde ve kuzeyinde
yaayan halklar, iinde devler, kahramanlar ve by
clerin yer ald szl gelenekleri bilmektedir. Szl
geleneklerde geen bu canllar, dada ulalmas ok
g bir yerde zincire vurulmu olarak bulunurlar.
Bunlar, imtiyaz sahibi ok az kimse grmtr. Bu
gelenekler, A. Olrikin Ragnark' adl almasnda
toplanm ve dzenlenmitir. Kahraman >Amirann
yks {Ami rani Darejcnian ), tm Grc kavimle-
rinde birok ynden deiime uram halk sylence
lerinde mevcuttur. Bu sylenceler, 12. yzyl balarn
da Mose Xoneli tarafndan kaleme alnm olan, dz
yaz kahramanlk iiri Amirani Darejanianinin (ok sa
yda modern eitlemeleriyle birlikte Z. Cicinaze tara-
Kafkas Mitolojisi 81
fndan 1897 ylnda yaynlanmtr) yaznsal malzeme
sini olutar. Svan eitlemesine bir rnek: Darjelan
byk bir avcdr. Gnn birinde avlanrken Av Tanr
as Date rastlar, sevgilisi oluverir ve onunla birlikte
gece geirir. Fakat avcnn kskan kars onlar uy
kuda basar ve Dalin sandan bir tutam keser. Uyan
masyla beraber derin bir mitsizlie kaplan Dal, Dar-
Jelandan karnn kesip amasn ve iinde olumu
olan bebei alp, lamam Pnannda yabana atmasn
ister. Oradan gemekte olan bir melek, bebee Ami-
ran adn koyar ve ona bir haner hediye eder. Daha
sonra laman onu yanna alr ve kendi iki oluyla bir
likte bytr. Ancak lamann kars, onun Daln olu
olduunu bilir ve ona iyi davranr. Bir gn Amiran, la-
mann sadece tek bir gznn olduunu fark eder ve
bunun zerine kendisine bv felaketin nedenini akla
mas iin lamann karsn sktrr: ki olunun dou
mu srasnda Cin Tanrs olan bir Div babay seim
yapmaya zorlar; "Ya iki olundan birisi ya da gzlerin
den birisi! Amirann ilk ii, kendisine elik eden la-
mann iki oluyla birlikte bu Divi bulup, elinden g
z geri almak olur. Birka maceradan sonra bunu ba
arr, ne var ki bu arada erefini lekeler.
Divin kzkardeine, eer kardeini ldrmede kendi
sine yardm edecek olursa, onvn cann balayaca-
na dair sz verir, ancak daha sonra sznde durmaz
ve onu da ldrr. Amiran, maceralarla dolu bu yaa
mn srmeye devam eder ve bu arada hep yalan yere
yemin eder. Tanr sonunda, onu kpei Kursa ile bir
82 ___ Kafkas Mitolojisi
likte dada demirden bir diree zincirler, Amiran ve
kpei yl boyunca bu diree aslp, onu ekitirirler.
Fakat her yl, direk tam da yerinden oynamaya bala
d srada, kk bir ku gelip direin stne konar.
Zavall Amirann kua vuruyorum diye diree vurma
syla da, direk tekrar derine gmlerek, bir yllna
yeniden salamlam olur. - Daha baka aktarmlar
da, bu son parada farkl biimlerde yer almaktadr:
Amirann kpei tm yl boyunca zinciri yalar durur
ve bunun sonucunda zincir incelir. Fakat her Pak Yor
tusundan nceki perembe gn, demirciler ekile
rslerine vururlar ve bylece zincir eski kalnlna ve
salamlna tekrar kavumu olur. meret yklerin
de, zincire bal bu kiinin Prenses Rokapiya. da b
yc RopapAnn efendisi) olduu ve fkelenerek di
rei her yl yeniden derinlere akt belirtilmektedir.
Abhazlarda ise bu kii kahraman Abrskitdir, zinciri
yalayan da onun sadk atdr. - Son olarak, ok sayda
ki erkez eitlemelerinden, 19. yzyl ortalarnda
Karbadiende derlenmi olan bir tanesini aktarmak is
tiyorum: Eibruz Dann tepesinde, koni biiminde
muazzam byklkte bir ta bulunmaktadr. Burada,
sakal ayaklarna kadar uzanan yal bir adam oturur.
Btn vcudu kllarla kapl, uzayan el ve ayak trnak
lar bir kartal penesine dnm ve gzleri akkor
kmr gibi kpkrmzdr. Boaz, vcudu, elleri ve
ayaklarndan kaln bir zincire baldr. man dolu kii
liinden tr, vaktiyle byk -^T^amn ok yaknn
da yaarm. Fakat gnn birinde, onu devirip yerine
gemek ister. Yenilgiye urar ve kendini, bugn iine
Kafkas Mitolojisi 83
dt o talihsiz konumda buluverir. ok az kimse
ona ulaabilmi ve ikinci kez de onu kimse greme
mitir. Onu bir kez daha grme giriiminde bulunan
lar ise yaamm yitirmitir. B ihtiyar adam genelde
hareketsiz durmaktadr. Bu donukluu stnden att-
mda, bekilerine u soruyu sorar: Dnyada hala ka
mlar ve koyunlar remekte midir? Bekilerin olum
lu yant vermesi zerine fkelenir, nk o, dnyada
kamlar ve koyunlar redii srece cezasnn devam
edeceini bilmektedir. mitsizlie kaplarak kayay
paralamak ister. Hareketleri sonucu yer sarslr, bal
bulunduu zincirler imek ve gk grlts retir,
nefesi frtnalar oluturur ve gzyalar, Eibruz Da
nn eteinde kaynayan ve kprerek akan bir nehre
dnr. Edebiyattan etkilendii phesini uyandran
baz ender aktarmlarda ise, Kafkasl Prometheusun
yannda, onun kalbini gagalayan bir yrtc ku bulu
nur. Hatta ok ksa bir sre nce yaynlanm olan bir
Karbad eitlemesinde (Narty, Kabardinskij Epos,
Moskova 1951, s. 281-287), onun, insanlara atei getir
dii iin zincire vun,lmu olduu yazmaktayd. Byle-
ce Yunanl Prometheus, bir retmen araclyla bu
folklore intikal etmi olur.
A. Olrik, Ragnark, 1914 Danca yaynlanm; W. Ra-
nisch tarafndan 1922 ylnda Almancaya evrilmi
Ragnark, Die Sagen vom Weltuntergang [Ragna
rk, Dnyann Sonuna likin Sylenceler], s. 133-290.
Ayrca Trkiyede, Ubh gmenlere ait bir eitleme
yi kaydettim: J . As., CCXLIII, 1955, s. 30-33.
84 Kafkas Mitolojisi
P satti e. Dou-erkezlerinde, yaamdan (pse= insan
ruhu, yaam) sorumlu tanrdr
Narty, Kaberdey Sylencesi. (1951) s. 34-36.
Relcom. Osetlerde koruyucu bir ruhtur. Mterek iki
ana tapmaktan biri bu ruhun adyla anlmaktadr.
Onun adna dzenlenen enlik, 6 Aralk gn her ev
de -bir ko kurban edilerek- kutlanr. Bu kutlama,
-^Mikalgabirtce enlii ile ayn gne rastlar. Bu ruhun
adnn ne anlama geldii artk bilinmemektedir.
B. Gatiev, SSKG, IX (1876) 3, s. 50-51.
Rin-Bar-Duag. Osetlerde salgn hastalklar (rm) ha
kimiyeti (ar) altnda bulunduran bir ruhtur idauce).
Bir kyde salgn hastalk bagsterdiinde, komu
kylerden birinde genler dansl bir elence tertip
eder ve u duay okurlar: Ey Rini-Bar-Duag, hastalk
ve salk senden gelir. u ky gazabndan koru, ya
ls genci, btn misafirleri koru! Daha sonra genler,
bir tren alay biiminde salgn hastaln yayld k
ye giderler. Orada cokuyla karlanr ve kendilerine
birka hayvan hediye edilir. Hediye verilen bu hay
vanlarn en gzeli ise Rini-Bar-Duaga kurban edilir.
B. Gatiev, SSKG, IX (1876) 3, s. 56; Vs, Miller, Oset.
Et., II, s. 249.
Rokapi, Ropapi. >Prometheus.
Saetaenae. -^Narar.
Kajkas Mitolojisi 85
Safa. Osetlerde, evdeki ocak zincirinin koruyucu ruhu
dur (raexis). insanlara bu zincir modelini veren odur
ve gkyznde bunlar imal etmeye devam etmekte
dir. Daha 19. yzyhn ortalannda, ocuklarm uyvma-
s iin yataa yatran anne ve babalar onlar Safaya
emanet ederlerdi: Bir elleriyle ocan zincirini tutar,
dier elleriyle de yavrularnn balarn okarlard. Ay
rca ocuklarn boyunlarna muska takarlard. Bu mus
kalar takanlara, Safann bolluk ve bereket hsan ede
ceine inanlrd. Orucun nc gn demirciye
ufak demir paracklar gtrlr, o da bunlar akkor
olana dek atete tutard. Bu demir paracklar sou
duktan sonra, bir para ipek, pamuk ve sere pislii
ile birlikte kck bir kesenin iine konur ve ocu
un boynuna aslrd. Eer ocan zincirine kirli ellerle
dokunulmusa, bu durumda ocuun bir cilt hastal
na yakalanma tehlikesi bagsterirdi. Safaya yeminler
ederek yalvarlr ve bu yaplrken de ocan zinciri tu
tulurdu. Dnlerde sad, baba evini terk etmeden
nce geline ocan etrafn kez dolatrr ve onun
zincire dokunarak veda etmesini salard. Ayn ilem
damadn evinde bir kez daha yinelenerek, sad geli
ni Safaya emanet ederdi. - Ayrca kimi aktarclar, Sa-
fay klcn tanrs, daha do*usu tm silahlarn tanrs
olarak grmektedirler. Bkz. Abhazlardaki -^SosSu ve
erkezlerdeki -^T!.eps {,Xepsye.
Vs. Miller, Oset. Et., II (1882) s. 248.
Samdzimari. Grcistandaki da topluluklarnn Hris-
86 Kafkas Mitolojisi
tiyan olmalarndan nceki vahi tanralarndan biri
dir. Bu tanra, onu >Kaji denilen cinlerin elinden
karp, yeminle kzkardei olarak ilan etmi olan
Xaxmat\.\ Azi z Georg ile birlikte bir ikili oluturur.
Tanrann, ,Melusine yksn andran bu tavr,
onun, vecd halindeki bir amann ruhunu terk eden
tanrsyla, bu aman arasndaki balanty yeniden
kurmak biimindeki temel ilevinden kaynaklanr.
Tanra ayrca kadnlar, inekleri ve st rnlerini ko
rumaktadr. Muhtemelen tanrann ad, Gerdanlk
Takan Kimse anlamna gelen sa-mdzivar-i szc
nn bozulmu halidir. Xevsur-da topluluklar, tanr
ay bugn de Gerdanlk Takan Bayan olarak tasav
vur ederler.
G. Charachidze, Le systeme religieux de la Georgie
paenne, Paris (1968) 7. Blm, 4-7. Ksmlar.
Saua. ->NartIar.
Sau Zuar. Osetlerde, kk koruluklarn koruyucu ru
hudur. Her ky evreleyen bu koruluklar eski or
manlarn da arta kalandrlar. Bu koruluklara sa-
ukadtce Kara Aalk denir. Zaten Kara Ruh d da
buradan gelmektedir. Bu ruhun grevi ise, korulukla
r yangnlara kar kommak ve kaak aa kesimini
nlemektir.
B. Gatiev, SSKG, IX (1876) 3, s. 52.
Sa-w s3res. Bat-erkezleri 1864 ylnda yurtlarndan
g etmeden nce, vaktiyle bu isimde nl bir gezgi-
Kafkas Mitolojisi 87
nin yaam olduundan sz ederlerdi. Anlattklarna
gre, rzgarlar ve sular bu gezginin emrindeymi. O
harikalar yaratmakla kalmayp, daha da nemlisi, de
nizin stnde yryebiliyormu. Ne var ki gezgin b
yklenmi, TanrI da bir bacan keserek onu cezalan
drm. Bu nedenle erkezler, Saws3reSi anmak zere
her yl gz gelince ormana gider ve ufak bir aa ke
serlerdi. Btn dallarn kestikten sonra aac eve tar
ve ona hem bir tanr hem de bir feti olarak tapnrlar-
d. Aacn eve girmesiyle birlikte bir elence dzenle
nirdi: Mzik aletlerinin sesi eliinde, sevin lklar
atarak iki iilir ve aacn etrafmda dans edilirdi. Aa
cn her yeri kck mumlarla bezenir, tepesine de
ufak bir peynir aslrd. Yln geri kalan vaktinde bah
ede ya da bir samanlkta muhafaza edilirdi. Dubro-
vin, her evin dnda, kyn de mterek bir Sawsa-
reSi bulunduunu belirtmektedir. Bu ruh, hayvan s
rlerini korumakta, onlarn remesini salamakta ve
aileye shhat ve afiyet ihsan etmekteydi.
Trubetzkoyun bilgi kaynaklarndan biri, bu trenin
sonbaharda deil, ikinci kferem-enliginin (->Maria)
yapld k gndnmne rastladn bildirmekte
dir: Buna gre, eskiden gvdesinin ortasna kadar alt
dallan budanm ufak bir aa, kurdele ve kuma par
alaryla sslendikten sonra eve tanr ve bu arada bir
methiye sylenirmi. Bu methiyenin nakarat u ekil
deymi; Ey Ulu Tanrmn annesi Yce Merem! Bize
ac ve keder verme, bize bolluk ihsan eyle, bizlere
salk ve afiyet ver!
88 Kafkas Mitolojisi
Saws3reS ad, Yal Saws3r anlamna gelen Saws3re-
z szcnn bozulmu hali olsa gerek. Bu figr, yi
ne ayn biimde baca kesilmi olan C->Nartlar, Te
ker) Nart kahraman Saws3r3qodan (Saws3rin O
lu) ayrmak pek mmkn gzkmemektedir.
J . Potocki, Voyage dans les steppes dAstrakhan et du
Caucase (1829) II, s. 309 (bkz. Taitbout de Marigny,
1817); N. Dubrovin, st. Vojny i vladycestva Russk. na
Kavkaze, I (1871) s. 105-107; N. Trubetzkoy, Caucasi-
ca, XI (1934) s. 7; G. Dumezil, Loki (1948) s. 233-236.
Sdble. erkezlerde gksel bir ejder olup, imek ve gk
grlts retmektedir. Onun ad aslnda ylan at
anlamna gelmektedir. Bir Ubh yksnde geen,
yeryznde yaayan ve bir mzra korumakla grevli
olan bir ejder, yar yarya tercme edilerek, yar yarya
benzetilerek oluturulan C'ag'sbb (c's =at) adm ta
r. Bu szcn Farsa kkenli olduu yolundaki N.
Trubetzkoy tarafndan ileri srlen iddia dayanaksz
dr.
N. Dubrovin, st. Vojny i vladyc. Russk. na Kavkaze, I
(1871) s. 102; G. Dumezil, Contes et legendes des
Oubykhs (1957) s. 32, 39, no. 16; N. Trubetzkoy,
Mem. Soc. Ling., XXII (1921) s. 248.
Sirdon -> Nartlar.
Soslan ya da Sosrk, So2:rko. ^Nartlar.
SosSu. Abhazlarda, demirci ve ilingirlerin koruyucu
Kajkas Mitolojisi 89
ilahdr. Onun adna her yhn son gn bir enlik d
zenlenir. Buna zellikle bu mesleklerden olan zanaat
karlar katlr. O gn, demirci bir dana ya da ko kur
ban eder, kars ise ev halknn says kadar tavuk ke
ser ve taze peynirli buday kurabiyeleri piirir. Kesi
len btn hayvanlarn yrek ve karacieri bir ceviz
dalna geirilir ve zel olarak hazrlanr. Yemekler ha
zr olunca, demirci alet edevatn rsn stne koyar,
samimiyetinin bir gstergesi olarak apkasn ve ke
merini karr, bir mum yakar ve herkes diz kerken
o, ii akkor kmrle dolu bir kabn stne piirilen
kurabiyelerden ve ceviz dalna geirilip hazrlanan sa
katattan ufak paralar atar. Bunu yaparken de unlar
syler: Ey Sossu, sana yakaryorum! Ne olur, bu k
k yiyecekler Anibaze ve Servasizeleri (kalabalk iki
aile) doyurmaya yettii srece ailemden kimse hasta
lanmasn! Ayrca tanrya, yeni ylda imal edecei ara
ve gerelerin kendisine zarar deil, yarar getirmesi
iin de yalvarr. Daha sonra demirci, kurbanlarn pii
rilen etlerinden biraz tadar ve ailenin tm bireyleri,
ba bozumu srasnda tanrya adanm olan ve o ana
kadar hibir surette iilmeyen bir araptan ufak birer
yudum alrlar. Ardndan, btn gece srecek ve konu
komuyu demircinin evinde biraraya getirecek olan
bir ziyafet balar.
rsn stne ve Sossunun adna byk yeminler edi
lir (yleki; Bam rsn stne yatrp kessin,
eer...). Yalan yere yemin eden bir kimse, ok ge
meden bir hastala yakalanr. Bu kii ancak, Sossuya
90_____________________ Kafkas Mitolojisi
ve demirciye bolca kurban sunmak suretiyle bu hasta
lktan kurtulabilir. Bkz. Osetlerde -^Safa ve erkez-
lerde ~^TlepiXeps).
Anonim, SSKG, V (1871) 3, 1, s, 12-15.
Tama^-Erda. Ingularda karde ruhtan biridir. Bu
ahlann onuruna ylm en byk enlii tertip edilir
i->Myatceli, Amgama-erdd). Ingular bu ruha Byk
Aziz" adm da takmlardr. Onlara gre bu ruh, kei
byklnde bir atn srtnda dolaan ok kk bir
adamdr. Ancak bir eye fkelendii zaman, boyu on
be kat uzar ve at da bir evden daha byk olur. Sk
sk geziye kar, zellikle de Trkiyede. Onun tapna
, Kzl Dalar diye adlandrlan sradalarn tepe
sinde bir maarada bulunur. Bir zamanlar, insan sesi
ne sahip bir teke biimine girerek, bu maaray bir o
bana gsterir. Onuruna dzenlenen enlik temmuz
aynda, -^Amgama-erda onuruna dzenlenen enlik
ten bir gn sonra yaplr. Kalabalk, deiik duraklar
dan geerek maaraya varr. Balarnda ise, tekeyle
konumu olan obann ailesindeki en yal kii bulu
nur.
C. Axriev, SSMG, V (1871) 3, 2, s, 11-14; N. Dubrovin,
st. vojny i vladyc. Russ. na Kavkaze, I (1871) s. 385.
Teker. Osetlere ve erkezlere ait bir kahramanlk sy
lencesinde, byl bir tekerden sz edilmektedir. Bu
tekerin asl grevi, (dizleri dnda vcudunun hibir
yerinden yaralanmayan) -^Nart kahraman -^Sozri-
Kafkas Mitolojisi 91
konnn dizlerini kesip koparmaktr. Bu, erkezlerde
elikten yaplm byke bir teker, San (Can, J an,
Zan) Sarax Kesen Teker (?) olarak gemektedir.
Sozrikonun dmanlar oyun oynarcasna bu tekeri
Eibruzdan aa onun stne doru salar ve o da te
keri aln, kollar ve gsyle baarl bir biimde geri
teper. Bu i, artk dizlerinden yaralanabilecegini d
nmeksizin tekeri dizleriyle yakalayp, geri frlatmak
isteyinceye kadar devam eder. erkezlerde grlen
bu elik teker, Osetlerde (dileri olan, bazen de alev
saan) canl bir teker, "Barscegm Tekeri Marsceg,
Balsceg...y olarak geer. Bu, Gne Tanrsnn hizme
tinde bulunan bir erkek olup, yapt bir kstahlktan
dolay Sozrikodan intikam almak zere ona saldrp
sakat brakmas iin, Gne Tanrnn kz tarafndan
grevlendirilir. Teker gkyznden yuvarlanarak aa
iner, ormanlarn ve ovalarn ortasndan geerek Ka
radenize doru yol ahr. Sozrikonun tekeri fark etme
si zerine, onu lgnca bir sratle takip etmeye koyu
lur. tik seferinde bir kayn aac ve erbeti otlarna
dolanarak duran tekeri yakalayp, tutsak etmeyi baa
rr. Fakat sonra onu serbest brakma gafletinde bulu
nur. Tekrar glenmi bir biimde ve kt ->Sir-
dondan akl alarak, ikinci bir sefer ayaklanr ve Sozri
konun bacaklarn paralar. Bu kez kaan tekerdir ve
karifamann iki olu onu Karadenize kadar kovalar.
Ancak bu bounadr: Teker oktan denizin dibini boy-
lamtr. Baka bir aktarmda ise, Sozrikonun intika
mm almak isteyen gen bir adamn tekeri yakalamay
baard ve onu krp paraladktan sonra, Sozri-
92 Kafkas Mitolojisi
konun mezarnn bana koyduu anlatlr. Byk bir
olaslkla, burada eski bir riteli aktaran bir sylen sz
konusudur. Bu sylen, bize Avrupa folklornde ge
en Aziz oannann tekerlerini anmsatr. Nitekim
Osetlerde, bu teker iin kullanlan baka bir ad mev
cuttur: loanna Babann Tekeri, fi d loanne, fl d Oj-
non. - Barsaeg, Marsseg adlarnn ne anlama geldii
aklanarnamaktadr. Kk bir olaslkla da olsa, bu
ad eeneede Gne Adam anlamna gelen malxce
sceg biiminde yorumlanmaktadr. Ne var ki byle bir
tasarm eenlerde bulunmayp, muhtemelen Oset
lerde mevcuttur.
G. Dumezil, Leg. sur les Nartes (1930) s, 196/ 197; ayn
eser, Loki (1948) s. 209-246 [Almanca basks (1959) s.
165- 200],
T ti a. erkez paganlnda tanrlar iin kullanlan bir cins
isim; Mslmanlarda da Tanrnn ad. Bu szce bir
ok birleik szckte rastlarz: tha-wi T. demek") ya
da tfya-^ane (T.nm ayaklarna kapanmak?) yemin,
tha-ya-pc'3 (T.y aldatan kimse) yalanc, t^a-ya-s
(T.nn yasas) davran kurallar, grg ve bir de
thamata masada oturan en yal kii, bakan. Bu
szcn etimolojisi karanlkta kalmakla birlikte,
dnleme yoluyla Kafkas dillerinin ouna girmitir.
T ti ayal ez. Dou erkezlerinde, bereketi elinde tutan
tanrdr ithd). (Bkz. geili fiil ya-leze-n rn yarat
mak vs.)
Kafkas Mitolojisi 93
Narty, Kabard. Epos (1951) s. 34-36.
Txost. Osetlerde ve zellikle de ronlarda bir gksel
ruh olup, ad gl kii anlamna gelmektedir.
->Uacillciy2L, gkyznde yapt arpmalarda elik
eder. Eer insanlara, sunduklar kurbanlara ramen
Uacilla tarafndan yamur indirilmezse, kendilerinin
koruyucusu olan Tixosta bavururlar. nsanlar onun
kendi komular olduuna inanrlar. Dn ritelle-
rinde sad, huzur ve dirlik dzenlik iinde yaama
lar iin gen ifti Tixosta emanet eder. Eskiden bir
tehlikeyle karlaldnda, Tixostu yardma ar
mak yeterli olurdu. Derhal bir atn srtnda ortaya
kard. Ancak gnn birinde, gen bir oban muziplik
olsun diye onu hi ihtiyac yokken yardma arnca,
Tixost onu ve srsn taa dntrr ve o gn bu
gndr insanlara artk grnmemektedir.
J . Sanaev, SSKG, III (1870) 2, s. 17/ 18; B. Gatiev,
ebenda, IX (1876) 3, s. 32; Vs. Miller, Oset. Et., II
(1882) s. 257, 293.
Tkai Mapa. Mingrelyahlarda Ormanlar Kraliesi,
yoldan geenlere on parman gstererek, onlara ses
sizce akn sunar. Ormanlar Kraliesinin on parma
n gstermesi, on yllk bir szleme yaplaca ve
bu srenin sonunda erkein tekrar zgr kalaca ve
yeryznn tm nimetlerine kavuaca anlamna ge
lir. Erkek sessiz kalp bayla iaret ederek, bu sreyi
ksaltabilir. Bunun zerine Tkasi Mapa nce be, son
ra ve daha sonra da yalnz bir parman gsterir.
94 Kafkas Mitolojisi
Ancak erkek bu sreyi yarm ylm altna indiremez
(bklm bir parmakla iaret edilir), aksi takdirde
akim karr.
I. T. Kobalia, SMG, XXXII (1903) 3, s. 150.
Tleps (Aeps). erkezlerde demirin ve silahlarn tanr
sdr. Ayrca demircilerin de koruyucusudur. Onu
Osetlerdeki >Safa ve Abhazlardaki -^SosSu ile kar
latrabiliriz; Vaktiyle fevkalade drst bir adam yaar
m. Bu adam, demirden dalar ortadan ikiye blebi-
len kllar imal edermi. Ayrca, yemin edecek kiile
rin gvenilirliini onaylar ve yarallarn banda tutu
lan ve byk nem tyan gece nbeti merasimi sra
snda ona bavurulurmu. TlepSe -^Nart Sylencele
rinde ska rastlarz,
N. Dubrovin, st. vojny i vladyc. Russ. na Kavkaze, I
(1871) s. 109-111.
Tutr. Osetlerde, kurtlarn efendisi ve koruyucusu olan
bir ruhtur. phesiz, Tutir ad Aziz Theodor adnn bo
zulmu halidir. Onun izni olmadan kurtlar ne insanla
ra, ne de dier hayvanlara bir fenahk yapabilirler. Ay
rca, obanlar ona dua eder ve ona yakarrlar, oru tu
tulan srenin banda onun adna bir enlik dzenle
nir ve sonbaharda onun onuruna bir teke ( Tutiri ca)
merasimle kesilip yenir (keinin etinden yalnz aile
fertleri yiyebilir, hibir yabanc yiyemez). Tutir kurtla
ra fkelendiinde, onlarn azna byke talar tka
yp, alktan lmelerine yol aar. Tutirin bu zel gre
Kafkas Mitolojisi 95
vi, onu koyunlarn koruyucusu olan -> Faelvaerayla
sk sk kar karya getirir. Sylenenlere gre, bir ke
resinde Tutirin onuruna yaplmas gereken merasim
unutulup kei kesilmeyince, Tutir intikam almaya ka
rar verir ve heybetli, boz bir kurdun nderliinde bir
kurt srsn bu ile grevlendirir. Kurt srs,
saat iinde btn kylerdeki hayvan srlerinin te
ikisini boazlar. Tutirin dilei don.ltusunda, insanla
rn silahlar bu vahi canavarlara ilemez ve kurtlar,
ancak grevlerini tamamladktan sonra tekrar ortadan
kaybolurlar. nsanlar byclere danr ve balarna
gelen bu felaketin nedenini renirler. Ve o gnden
bu yana bu kutsal gelenei zenli bir biimde yerine
getirirler. Bir araya gelen gksel ahlar, Tutirin bu in
tikam eylemini ar bulurlar. Hayvanlarn bu ekilde
boazlanmas sonucu, insanlarn kendilerine kurban
etmek zere hayvan bulmakta zorlanacaklar endie
sine kaplarak Tutiri cezalandrmak isterler. Ancak
Faelvaera, hayvan srlerine verdii zarara ramen,
Tutirden yana olur. Faelvsera, hayatta kalan koyunla-
rn oalmasn salayacana ve dolaysyla dalarda
yaayan en fakir insanlarn dahi gksel ruhlara kurban
edecek en az birer hayvana sahip olacana dair sz
verir.
B. Gatiev, SSKG IX (1876) 3, s. 34-37; Vs. Miller, Oset.
Et., II (1882) s. 243.
Uacilla. Osetlerde gk grlemesi ve yldrma, yamura
ve dolaysyla tarlalardaki mahsule hkmettiklerine
inanlan gksel ruhlardr. Uacilla ad, (anlam belirsiz
96 Kafkas Mitolojisi
olup, I. Ghershevitchin nerdii gibi szck, sesden
treme ruh biirnindeki bir yon.ma pek elvermeyen)
wac- ile Slav folklorne gre de frtmanm koayucusu
olan lyas Peygamberin admm biraraya getirilmesin
den olumutur. Incilde geen lyas ad altmda (bazen
Yelia da kullanlr) pagan bir tanr varln srdrmek
tedir. Eer bir kimseyi yldrm arparsa, bu durumda
tanrnn frlatm olduu ok (fat) yaknlarda aranr. Ua-
cillay fkelendirdiine inanlan lnn arkasndan
alanmaz ve ceset mezarla deil, felaketin olduu
yere gmlr. Eer takip eden gnlerde ar yamur
yaarsa, l gmld yerden tekrar karlr ve iki
gen kzn ektii bir arabann stnde oradan g
trlr. Hayvanlarn istedikleri yne gitmesine izin ve
rilir ve Osetlerin inancna gre, hayvanlar Uacillann
arzu ettii yerde dururlar. l burada yeniden defne
dilir. Yine ayn biimde, yldrm arpm eyalar da
kyden uzaklatrlr. Eer bir adam, kendisine yldrm
arpmasna ramen hayatta kalrsa, ailesi ormana
gen gndererek, ince ve dzgn bir biimde by
m iki byk fidan getirtir. Aalar felaketin olduu
yere dikilir. Ailenin reisi Uaciliaya dua eder ve bir kei
ya da kuzu kurban eder. Hayvann postu, bayla bir
likte bu iki aaca ivilenir. Bu ayin her yl tekrarlan
mak zorundadr. -Osetler, frtnalar srasnda gky
znde oraya buraya uuan gksel mhlan nitelendir
mek iin, Uacillann oul biimi olan Uacillatce sz
cn sk sk -^Uastirjce szc ile ilintili olarak
kullanrlar. Uacillann bir de arkada vardr, -^Tixost.
insanlar ona daha kolay ulaabilmektedir.
Kafkas Mitolojisi 97
B. Gatiev, SSKG IX (1876) ? 3, s. 29-33; Vs. Miller,
Oset. Et., II, s. 240, 242.
Uastrji, Uaskergi. Osetlerde gksel bir ruh olup,
erilliin koruyucusudur. Bu ruhun ad, Uac- (->Uacil-
la) szc ile Aziz Georg adnn bileiminden olu
mutur. Kendisi, zellikle edilen yeminlerin takipisi
dir ve hrszlar olduu gibi, yalan yere yemin edenle
ri de cezalandrr. Uastirji, sylencelerde kadn dk
n biri olarak yer alr. Axsart ve Axsjertag kardelerin
birbirlerini ldrmesinin ardndan (ki bir ->Nart ailesi
onlarn adyla anlmaktadr), Uastirji yakkl bir cen
tilmen biiminde Axsartn dul einin, yani Sular Kral
nn kznn karsna kar ve kocasn defnetmekte
ona yardmc olmay nerir. Elindeki svari kamsn
iki kez sallamasyla, zeri altn ve gm srmal rt
lerle kapl bir ant mezar beliriverir. Ancak Uastirji
gen kadn karmak isteyince, kadn kendi asli unsu
ru olan suya atlar ve kaybolur. Daha sonra oullar
Urizmaeg ve Kemicie birlikte geri dner. Fakat Uastir
ji yenilgiyi kabul etmek istemez. Kadnn lmesini
bekler ve defnedildikten sonra mezarn ziyaret eder.
Bir sre sonra yoldan geenler, mezarn iinden gelen
kk bir kz, bir tay ve bir yavru kpein seslerini ii
tirler. Bu kz daha sonra, Nart kahramanlarnn en g
zeli ve en aklls olan Prenses Saetenae olacaktr. -
Gksel ruhlardan oluan bir grubu nitelendirmek iin,
Uastirjinin oul biimi olan Uastrjitce szc, Ua-
cillatce szc ile ilintili olarak sk sk kullanlmakta
dr.
98 Kajkas Mitolojisi
Vs. Miller, Oset. Et., II 61882, s. 242-243; Dumezil,
Leg. sur les Nartes (1930).
Urzmaeg. >Nartlar.
Wa. Bu szck, Tanrnn Ubhadaki iki adnda geen
ortak unsurdur. Wa szc asl olarak, erkezcede
gkyz anlamna gelmektedir. Tanrnn bu iki ad .
wa-Sxa ve wa-badr. Eer Tannnn korkutucu, inti
kam alc ve azametli yn vurgulanacaksa, rnein
yeminlerde ya da lanetlerde olduu gibi, bu durumda
wa-Sxa ad Sxa toz; ateli silahlar iin barut?), yok
eer Tanrnn kerem sahibi olma yn vurgulanacak
sa, rnein takdislerde olduu gibi, bu dun.mda wa-
ba ad (ikinci e belirsizdir) kullanlr.
G. Dumezil, Rev. de l Hist. des Religions, CXXIII
(1941) s. 63-65.
Xaemc. ->Nartlar.
X u cau , X cau . Osetlerde Tannnn ad olup, Byk
Tanr anlamna gelmektedir. Bu isim, Hristiyanln
ya da Mslmanln hakim olduu blgelerdeki anla
ya uygun dmektedir. Etimolojisi karanlkta kal
maktadr. Mitolojide yer alan ok sayda ikinci snf
ruh hibir zaman bu adla anlmaz. Sadece Tanrnn
bizzat kendisi smek\ {Xucauti Xucau Tanrlarn Tan
rs diye anlr. Bu ise, szcn oul biiminin ge
tii yegane rnektir.
Vs. Miller, Oset. Et., II (1882) s. 239.
Kafkas Mitolojisi 99
Xucaui Zuar. Osetlerde evliliin ve dourganln ko
ruyucu ruhudur. Xucaui Zuar ad, tam olarak Tan-
rnm Ruhu {ya. da Azizi) anlamna gelir. Da toplu
luklar ona, ilerinde resim bulunmayan penceresiz,
ufak kiliselerde tapnrlar. Bir sonbahar gn ufak kili
senin etrafnda, o yl iinde doan erkek ve kz ocuk
larn, ayrca evlenen gen kzlarn says kadar kei ve
koyun kurban edilir. Kurbanlarn etleri, orada hazr
bulunanlar tarafndan yenir. Fakat Xucaui Zuar, ya
banclarn bu ziyafete katlmasn yasaklar.
Vs. Miller, Oset. Et., II (1882) s. 251-252.
Zaden. Grclerin H ristiyan olmadan nceki
tanrlarndan biridir. Birok kronikte yer almasna ra
men, bizler neredeyse sadece adn bilmekteyiz. Azi
ze Ninonun Yaam adh yaptta Kral Mirian, Azizeye
yle seslenir: ki tanr vardr, bunlar mahsuln bol
ve bereketli olmasn salayp dnyay ynetirler; g
nein domasn ve yamurun yamasn salar, by-
lece de Grcistan topraklarnda yeeren her eyi bes
lerler: Bunlar, tm gizli eyleri grebilen ^A rmaz ve
Zadendir. Ayn metinde, ilk doan ocuklarn Armaz
ve Zadene kurban edildiklerinden bahsedilir. - Marr
ve Wesendonck, Zaden adn Pehlevi dilindeki yaz-
tn (oul), Farsa yazdan (bkz. Avesta dilindeki ya-
zata) tanrlar szc ile aklamaya almlardr.
Tseretheli, Asyal bir tanr olan Sandon-Sandas
onunla ilintilendirmitir.
N. Marr: Bogi jazyeskoy Gruzii, Zap. Vost. Otd. I.
100 Kafkas Mitolojisi
Russ. Arx. Obst., XIV (1902) s. 84; O. G. v. Wesen-
donck; ber eorgisches Heidentum [Grc Paganl
zerine] (1924) s. 7; M. Tseretheli: The Asianic Ele-
ments in National Georgian Paganism [Ulusal Grc
Paganlnda Asya eleri] Georgica, Ekim 1935, s.
46; Kartlis axovreba I (1955), s. 85, 106.
Zaed, I zsed. Osetlerde gksel ruhlar nitelendiren bir
cins isimdir; -^zuar szc daha ok paganla
uyarlanan azizleri niteler, (i)zced, yaygn kullanmda
neredeyse -> (Odauceg ile eanlamldr. Etimolojisi
ak seiktir; Osetedeki bu szck, Avesta dilindeki
yazata klte deer szcne karlk gelmektedir.
Yazata szcnden ise, Abura Mazda idaresinde
Gathalar* sonras Mazdeizmde tekrar yerlerini alan
tanrlar nitelendiren resmi bir cins isim olumutur.
Bu oluum, dacvdnvn. bir cin haline getirilmesi sonu
cu gereklemitir. Ayrca bu szck, Veda Sanskrite-
snde\ ai yajata kurbana deer szcne de karlk
gelmektedir. Yajata szc eski bir sfat olup, onun
la eanlaml olan yajniya szc gibi, kimi zaman
oul biimde isim olarak tanrlar nitelendirmek iin
kullanlr. Dolaysyla burada sz konusu olan, Zer
dtn retisinden yaplan br dnleme deildir,
bilakis Hint-ran dilinden dorudan gemi bir ifade
biimidir; Bu szcn skit dilindeki biimine, Yu-
nan-skit yaztlarnda geen erkek isimlerinde rastla
maktayz; / a^aSocyo, Olbiada 7e^5a70..(i)zaed sz
c oul biimiyle daha ok bir birlii, bir grubu ni-
' Avestann en eski blmn oluturan kutsal Zerdt metinleri.
Kafkas Mitolojisi ______ _________
telendirmek iin kullanlr. Ancak Osetlerde, zel an
lam olan ok sayda (i)zsed mevcuttur. Osetler bunla
r, balarna bir sfat ekleyerek ya da isim tamlamas
yaparak birbirinden ayrrlar,
G. Dumezil, Noms mythiques indo-iraniens dans la
folklore des Osses, J. As., CCXLIV (1956) s. 355.
Z i ni i O r ta. Mingrelyallarda gk grlemesi ve yld
rmdan sorumlu ruhtur. Zihisi Orta ad, Yukarlarn
Efendisi anlamna gelmektedir. Yazn bu ruha gen
bir horoz kurban edilir. Horoz yzldkten sonra,
hayvann derisi tyleriyle birlikte bir aacn olabildi
ince en yksek dalna aslr. Btn yldrmlar, dinisi
Ortanm fkesine balanrd.
I. T. Kobalia, SMG, XXXII (1903) 3, s. 114.
^ 2-l an. Abhazlarda, sularn dii koruyucu ruhudur. Bu
ruha yalnz kadnlar, stelik sadece ad ktye kma
m kadnlar tapnabilir. Ona daha ok evlenmeden
nce ve doumdan sonra yakarlr. Doumdan sonra
kadn, 2lz-lana bir tavuk kurban etmeden ve ona pey
nirli buday kurabiyeleri sunmadan, su getirmeye gi
demez. Kadnlara mahsus bu riteller srasnda bir
adam ya da bir erkek ocuk hazr bulunduunda, bu
isterse yanllkla olmu olsun, derhal hastalanr. Ziz-
lanm gizli ritellerini bilen ve ayrca ocuk dourt
maktan anlayan yal kadnlar ebelik yaparlar.
Anonim, SSKG, V (1871) 3, 1, s. 11.
102 Kafkas Mitolojisi
Zuar. Osetler, Grc dilinde Ha anlamna gelen jvari
szcne Zuar biimini vermilerdir. Bu ayn zaman
da tapnaklar, buralarda kendilerine tapnlan ruhlar
ya da azizler iin kullanlan bir cins isimdir. Ayrca bu
cins isim, yolculua km birer ruh olduunu dn
dkleri kayan yldzlar nitelendirmek iin de kullan
lr.'>Alardi, Binati xicau ve ->Xucaui ^uarn d
nda, kadnlar Zuarlardan hibirini adyla aramaz
lar. Onlar dolayl bir biimde anlatrlar, Faelaera J sti
zuaryenne koyunlann Zuar, Uastirji Icegti zuarye-
rine erkeklerin Zuan vs. fuarlarn says sonsuzdur.
Ne zaman ki bir yerde.olaand bir olay olsa, o yerde
bir nuog zuann, yani yeni bir fuarn yaad sonucu
karlr. Dier taraftan ise, insanlarn yaptklar pek
ok faaliyet iin bir zel koruyucu, bu iler iin uygun
birer zuar ya da -> (i)zc^d vardr. rnein da toplu
luklar, eer geceleyin bir talan aknma kacak olur
larsa, Sau barceci zuat^d. (Kara Svarinin Zuanna) ya
karr ve ondan siyah giysiler iinde, kara yaz bir atn
stnde yol gstererek, kendilerini baarya ulatr
masn dilerler. Sradan yolcular hem fendaci zced
Yollarn Zuar, hem de Baston Zuan tara
fndan korunurlar. (Ayrca Qilzuafa., gen iftin ara
basn korumas iin dn treni srasnda yakarlr.)
Vcudun organlarn koruyan Zuarlar da vardr; gubi-
ni, ra Karnn, Srtn ^uar vs.
Vs. Miller,) Oset. Et., II (1882) s. 240 ve 253-254.
m
I.-Resim
II. Resim