You are on page 1of 1574

el-MNCD

( )
Luvs Malf el-Yesnin (. 1947) hazrlad Arapa szlk.
Luvs Malf 18 Ekim 1867de Zahlede (Lbnan) dodu. Asl ismi Dhir (Zhir) iken Cizvit rahibi
olunca Luvs (Louis) adn ald. Beyruttaki Cizvit okulundan mezun olduktan sonra ngilterede
felsefe okudu. Ardndan on yl kald Fransada ilhiyat renimi grd. 1906-1932 yllar arasnda
haftalk Katolik gazetesi el-Berin mdr ve redaktr sfatyla grev yapt. Malt felsefiyye
adme li-ba mehri felsifetil-Arab mslimn ve nar adl eseri 1911de Beyrutta
yaymlandktan sonra ayn yl Frankfurtta Franszca olarak da basld. Mhl ed-Dmaknin Tru
avdii-m ve Lbnn min seneti 1197 il seneti 1257 (1782-1841) (Beyrut 1912) ve Riya
ryye lil-kehene asebe aratil-dds ntiys adl eserlerini neretti (Beyrut 1937). 1947de
Beyrutta ld.
Luvs Malf asl hretini el-Mncid (yardmc) adn verdii Arapadan Arapaya szlne
borludur. lk basks 1908de (Beyrut) gerekletirilen lugatn mukaddimesinde kaynaklar
zikredilmemekle birlikte Butrus el-Bustnnin, Frzbdye ait el-msl-mue dayanarak
hazrlad Mul-Mu adl szlnden byk lde faydalanlm, ayrca Zebdnin Tcl-
arsu ile dier baz lugatlardan da yararlanlmtr. Eser, ilk basksnda el-Mncid: Mucem
Arab medres maar-rusm adyla bir okul szl olarak km, beinci baskda (1927) yeni
bir mukaddime ile Arap ataszlerine dair Feridl-edeb ksm ve 1000 civarnda resim ilve
edilmi, yedinci basks (1931) el-Mncid: Mucem medres lil-luatil-Arabiyye ismiyle birinci
ve beinci basklarn mukaddimeleriyle birlikte yaymlanmtr. On birinci baskdan (1949) itibaren
bir okul szlnden daha hacimli olduu dnlerek ad el-Mncid Mucem lil-luatil-
Arabiyye eklinde deitirilmitir. On beinci basksna (1956) Peder Ferdinand Tevtel (Totle) el-
Yesnin hazrlad, nl kiilerle (alm) lke ve yer adlar, edeb, din ve ilm terimlerin
akland bir ansiklopedi ksm (el-Mncid fil-edeb vel-ulm) eklenmi, szln ad da el-
Mncid fil-lua vel-edeb vel-ulm olmu, sonraki basklarda el-Mncid fil-lua vel-ulm ve
nihayet el-Mncid fil-lua vel-alm eklinde deitirilmitir. Her iki ksmda da ok sayda
resim, levha ve haritaya yer verilmitir. Yaplan ilvelerle hacmi daha da byyen szln otuz
nc basksnda (Beyrut 1992) yalnz lugat ksm tek cilt halinde yaymlanmtr. Ba tarafta
szln yntemiyle kullanlan ksaltma ve iaretler akland gibi szlk bilimiyle yakndan ilgili
baz gramer kurallarna da yer verilmitir. Lugat ksmnda yaplan yenilik ve ilveler Kerem el-
Bustn, Antuvn Nime, dil Enbb ve Peder el-Yes Mtred gibi limler tarafndan
gerekletirilmitir.
el-Mncid Arapa szlkler iinde ilk defa resim, levha ve haritalarn kullanlmas, Bat szlk
tekniine uygun olarak az hacme ok kelime sdrlmas, madde balar ile aklanan kelimelerin
siyah veya krmz renkte yazlmas, Zemahernin Essl-belasnda olduu gibi kelimelerin
kkn ilk harfinden itibaren alfabetik dizilmesi, aranan kelimenin kolay bulunmas ile kullanm
rahatl salamas gibi sebeplerle en ok baslan Arapa szlk olma imtiyazn muhafaza
etmektedir. 2005 yl itibariyle bask says krk civarndadr. Szln bir zellii de ilk defa bn
Frisin Mucem meysil-luasndaki uygulamasna benzer ekilde farkl mnalar tayan
kklerin anlam kmelerine blnmesi ve trevlerin bu kmeler iinde sralanmasdr. Bu deiiklik
1956 basksnda grlmediine gre 1960l yllarda el-Mncid zerinde alanlar tarafndan
gerekletirilmi olmaldr.
Luvs Malf 1941 ylnda bu eserinden Mncid-ullb meydana getirmitir. Lbnan niversitesi
Rektr Fud Efrm el-Bustn, Mncid-ullbn sekizinci basksnda (1966) eskimi kelime ve
terimleri karp yeni kelimeler eklemi, szl de kk esasna gre deil Batda olduu gibi
okunuuna gre tam alfabetik olarak sralam, ayn sistemle lise ve niversite rencileri iin el-
Mncidl-iddyi hazrlamtr (1969). 1967 ylnda el-Mncidi de okunuuna gre alfabetik
dizmek suretiyle el-Mncidl-ebcedyi meydana getirmitir. el-Mncid Farsa, Urduca, Franszca,
ngilizce ve dier baz dillere tercme edilmitir.
el-Mncidin gerek szlk gerekse ansiklopedi ksmndaki hatalara dair birok makale ve kitap
neredilmi olup bunlar arasnda Abdullah Kennn, Mnr el-md, Abdssettr Ferrc, Enver el-
Cnd, Muhammed b. Ahmed es-Slih, Mzin el-Mbrek, Hseyin Nassr, mer ed-Dekkk gibi
aratrmaclarn almalar anlabilir (Ahmed Muhammed el-Matk, s. 76-78, 268; ayrca bk.
bibl.). Esere yneltilen eletiriler ylece zetlenebilir: Lugat ve gramer hatalar, baz kelimelerin
anlamyla ilgili mesnetsiz izahlar, szlkle ilgisi olmayan aklamalar, yabanc, avam, mvelled
(uydurma) ve blgesel kelimelere yer verilmesi, Hristiyanla dair kelime ve terimlerde younluk;
ansiklopedi ksmnda da Hristiyanlkla ilgili ahs, terim, yer ad vb. konulara fazlaca yer verilirken
slm inanlar ve slm mehurlaryla ilgili eksik, yanl, gerek d ve hristiyan bakn yanstan
bilgiler aktarlmas, birok bilginin mesnetsiz olmas gibi hususlar zikredilebilir. el-Mncidin
ansiklopedi ksmndaki hatalarn birou The Encyclopaedia of Islam (EI), Brockelmannn eserleri
(GAL), Corc Zeydnn Trut-temeddnil-slm ve Serksin Muceml-mabtil-
Arabiyye gibi daha ok hristiyanlarca hazrlanan eserlerin kaynak olarak kullanlmasndan ileri
geldii kabul edilmektedir. Ancak bu tr hatalar baskdan baskya yaplan deiikliklerle ksmen
dzeltilmitir.
BBLYOGRAFYA


Luvs Malf el-Yes, el-Mncid fil-lua vel-alm, Beyrut 1986; Zirikl, el-Alm, V, 247;
Hseyin Nassr, el-Muceml-Arab: Neeth ve teavvrh, Kahire 1968, II, 724-725; Riyz
Malf,
uarl-Melife, Beyrut 1962, s. 85; mer ed-Dekkk, Medirt-tril-Arab, Halep
1970, s. 308-309; Mzin el-Mbrek, Nave vayin luav, Dmak 1970, s. 165-189; Eml Bed
Yakb, el-Meciml-luaviyyetl-Arabiyye, Beyrut 1981, s. 143-148; Ysuf Esad Dgr,
Medird-dirstil-edebiyye, Beyrut 1983, II, 727-729; Abdssem M. Ahmed, el-Meciml-
Arabiyye, [bask yeri yok] 1984 (Drl-fikril-Arab), s. 187-193; Enver el-Cnd, Smml-
istir vel-msterin, Beyrut 1405/1985, s. 21-23; Kehhle, Mucem muannifil-ktbil-
Arabiyye, Beyrut 1406/1986, s. 401; B ett el-Attr, el-Meciml-Arabiyye, Rabat
1410/1990, s. 118-121; Ysr Abdlgan Abdullah, Muceml-mecimil-Arabiyye, Beyrut
1411/1991, s. 256-257; Vecd Rzk Gl, Muceml-mucemtil-Arabiyye, Beyrut 1993, s. 21-
22, 44; Ahmed Muhammed el-Matk, el-Meciml-luaviyyetl-Arabiyye, Ebzab
1420/1999, s. 74-80, 143, 162-167, 268, 290, 292; Abdssettr Ferrc, el-Mncid mucem fil-
lua nadn l meferre minh, Mecelletl-Arab, sy. 134, Kveyt 1389/1970, s. 138 vd.; a.mlf.,
el-Mncid fil-alm nad, a.e., sy. 139 (1390/1970), s. 158-166 (tercmesi iin bk. el-Mncid
Arap Dili Kamusu nemli Bir Tenkit [trc. Mustafa Saim Yeprem], Nesil, sy. 1, stanbul 1976, s. 24-
30; sy. 2 [1976], s. 31-33); C. Nijland, Malf, EI (Fr.), VI, 289.
smail Durmu - Kenan Demirayak

MNECC b. OSMAN
(bk. BNl-MNECC).

MNECCM
( )
nsanlar ve olaylar etkiledii inancna dayanan ilim dalyla uraan kimse; astroloji ve yldz
falcln meslek edinen kii
(bk. LM-i AHKM- NCM; MNECCMBAI).

MNECCMBAI
Osmanllarda astronomi ve astrolojiyle ilgili ilere bakan grevli.
Osmanl resm terminolojisinde sermneccim, sermneccimn- hssa, sermneccimn,
reslmneccimn, bamneccim gibi isimlerle de anlr. Osmanllarda ilm-i felek (ilm-i heyet) ve
ilm-i ahkm- ncm, yani hem astronomi hem astroloji ile ilgilenen mneccimin devlet tekilt
iinde yer ald dikkati eker. Daha nceki halife ve sultanlarn saraynda da astronomi ve astroloji
konularnda kendisine danlan ve takvim ilerini yrten bir veya birka mneccimin var olduu,
nemli ilerin halledilmesi esnasnda onlarn zyelerine mracaat edildii ibadet vakitlerinin
tesbiti, vergilerin zamannda toplanmas ve ziraata ait ilerin dzenli biimde yrtlmesi iin doru
bir takvim hazrlanmas iini de stlendikleri bilinmektedir.
Mneccimbaln bir kurum olarak Osmanl Devletinde ne zaman ortaya kt Hakknda kesin
bilgi yoktur. Bu konuda rastlanan en eski tarihli kayt II. Bayezid dnemine kadar iner. Ancak
takvimlere II. Murad devrinde rastlanmas mneccimbann bu tarihlerde mevcudiyetine iaret eder.
Bunun kurumlamasnn Ftih Sultan Mehmed zamannda balad ve II. Bayezid devrinde
tamamland sylenebilir. Ftih dneminde sarayda cemat-i mteferrika arasnda Mevln Kk
adnda gnde 10 ake alan bir mneccim bulunmaktayd (Ahmed Refik, TOEM, VIII-XI/49-62 [1335-
1337], s. 7). II. Bayezid devri ilm faaliyetlerin, dolaysyla astronomi almalarnn ve
mneccimlerin saysnn artt bir dnemdir. Bu devre ait muhasebe defterlerine gre
mneccimbann idaresinde bir mneccimi sn ile bir mneccim ktibi bulunuyordu.
Mneccimbann ald yevmiye 15, dierinin 14, ktibin ise 10 ake idi.
Mevcut belgelere gre ad tesbit edilen ilk mneccimba Seydi brhim b. Seyyiddir. II. Bayezid
dneminde mneccimba olan Seydi brhim, Kann Sultan Sleyman devrinin ortalarna kadar bu
makamda kalmtr. Onun vefatyla yerine Sad b. shak elebi (. 947/1540) mneccimba
olmutur. Osmanl Devletinde toplam otuz yedi kii mneccimbalk yapmtr. XVI. yzyln en
dikkat ekici mneccimbalar Mustafa b. Ali el-Muvakkit ve Takyyddin er-Rsddr. Mustafa b.
Ali uzun sre Yavuz Selim Camii muvakkithnesinde bulunmu ve Mneccimba Ysuf b. mer es-
Stnin yerine mneccimba olmutur. Astronomi, matematik ve corafya sahasnda Arapa ve
Trke olmak zere yirmiden fazla eseri bulunan Mustafa b. Ali rub-i fk denilen bir astronomi
aletinin de mucididir. Takyyddin er-Rsd am ve Msrda yetimi, daha sonra stanbula gelerek
Mustafa b. Alinin yerine mneccimba olmu, baz siyas ekimeler yznden ksa bir mddet
sonra yktrlacak olan ilk rasathneyi kurmutur. Ayrca klasik slm rasathnelerinde bulunan rasat
aletlerini toplam ve birka yeni rasat aleti icat etmitir. Yazd eserler ve dzenledii astronomi
cetvelleri Osmanl bilim literatrnde ok nemli bir yer tutar. XVII. yzylda yetien bir dier
mneccimba Hseyin Efendidir. 1040-1060 (1631-1650) yllar arasnda mneccimbalk yapan
Hseyin Efendi zyelerinin isabetiyle mehur olmu, ancak siyas meselelere kartndan idam
edilmitir. Dervi Ahmed Dede 1078-1099 (1668-1687) yllarnda mneccimbalk ve padiaha
musahiblik yapmtr. XVII. yzyl mneccimbaln dzenli bir hale geldii dnemdir. Bu asrn
ortalarndan itibaren kurum mneccimba, mneccimi sn ve be ktipten mteekkil bir kadroya
sahip olmutur. Mneccimba olacak kiiler nce mneccimi snlie getirilmitir. Ayrca
mneccimbalarn en az 40 akeli mderris veya benzeri bir vazifede bulunmalar gerekmekteydi.
XIX. yzyln nemli mneccimbalar arasnda, JosephJerom Lalandenin Tables astronomiques
adl eserini (Paris 1759) Laland Zci adyla Arapaya ve Trkeye tercme eden, Mektebi Fenn-i
Ncmun ilk mdr Hseyin Hsn Efendi ile astronomi, tp ve corafya sahasnda eitli eserler
vermi olan Mektebi Tbbiyyenin ilk anatomi hocalarndan Osman Sib Efendi ve Nmk Kemalin
babas Mustafa sm Efendi saylabilir.
Mneccimbalar ilmiye snfndan ilm-i ncma vkf kiiler arasndan seilmekte, bu sebeple
mderrislik ve kadlk gibi ilmiye vazifelerinde de bulunabilmekteydiler. Mneccimbalar arasnda
vakanvis,
hattat, hassa tabibi, muvakkit ve mushib-i pdih olanlar yannda hekimbala ykselenler ve
ilm pyelerin en yksei olan Anadolu ve Rumeli kazaskerlii pyelerini alanlar da olmutur.
Sarayn brn erkn arasnda yer alan mneccimbalarn terifattaki mevkileri ilm rtbe ve
pyesine gre belirlenirdi. Mneccimbalarn tayinleri ve azilleri hekimbalarn inhasyla yaplrd.
Bir mnecimbann tayin talebini hekimba eyhlislma sunar, eyhlislm sadrazama teklif eder,
o da padiaha arzeder ve padiahn tasvibiyle tayin gerekleirdi. Saraya dardan gelen
mneccimba ve hekimba burada silhdar aaya balyd. Yeni tayin edilen ve genellikle ikinci
mneccimlikten gelen mneccimba ile yerine getirilen mneccimi snye sadrazam huzurunda hilat
giydirilirdi. Mneccimbalarn ounun grevden alnmas siyas hadiselerden kaynaklanrken on
drt yl mneccimbalk yapm olan Mustafa Zeki Efendi (. 1148/1735) mesleinde kifayetsizlii
dolaysyla azledilmitir. kinci mneccimler ayrca takvim hazrlayabilirdi. Ktip, kird veya
sadece mneccim olarak anlan grevliler ise mneccimbalarn yaptklar takvimleri oaltma ve
datma gibi ilere bakarlard. Ktipler ayn zamanda birer mneccim olup zamanla terfi ederek
mneccimbala ykselebilirlerdi. Mneccimba ktiplerinin says XVI. yzylda drt, daha
sonraki yzyllarda ise be olmu, XIX. yzyln sonunda bu say bire indirilmitir.
Mneccimbalarn asl grevleri her yl bir takvim hazrlamakt. Bunun yannda astronomi ve
astrolojiye dair baka vazifeleri de vard. Takvimler nevruzda hazrlanr, padiah, sadrazam ve dier
devlet ricline takdim edilirdi. Nevruzdan nevruza kadar olan aylar ihtiva eden takvimler gayet ssl
olarak hazrlanmaktayd. Bunlara o yl meydana gelecek semav hadiseler kaydedilirdi. Baz
takvimlerin banda tarih olaylar ve gnler de bulunurdu. Takvimin asl ksm cetveller halinde on
sayfadan oluurdu. Burada hicr ve rm takvimin gnleri, mevsimler ve yaplp yaplmamas gereken
iler yer alrd. Mneccimbalara takvim karlnda XVI. yzylda 2000 ake verilirken daha sonra
bu cret 7500 akeye kadar kmtr. XIX. yzylda takvimleri matbaada baslmaya balannca
takvim neretme imtiyaz mneccimbalara verilmi ve mneccimbalarn gelirleri artmtr
(mneccimbalarn hazrladklar takvimlerin nemli bir ksm Boazii niversitesi Kandilli
Rasathnesi ve Topkap Saray Mzesi ktphanelerinde bulunmaktadr).
Her yl ramazan ayndan nce imsakiye hazrlanmas mneccimbalarn dier bir vazifesiydi.
msakiyeler de nce padiah ve sadrazama, daha sonra dier devlet ricline datlrd.
Mneccimbalarn astrolojiyle ilgili grevleri de bulunmaktayd. Bu grev, padiahn ahs ileriyle
devlete ait nemli ilerin vaktini belirlemeye yarayan zye (bir i iin en uygun saati seme)
hazrlamakt. Buna eref-i sat, sat-i muhtr, vakt-i muhtr, vakt-i sad da denilirdi.
Mneccimlerin en ok zye hazrlad konular cls, sadrazamn mhr almas, evval tevchatnn
(nemli memuriyetlere tayin) yaplmas, sava iln, ordunun sefere kmas, donanmann hareketi,
yeni gemilerin denize indirilmesi, devlet binalarnn temelinin atlmas ve hizmete girmesi, top
dklmesi, yeni dklen toplarn deneme atlarnn yaplmas, sultan dn, ocuk doumu, has
ahr atlarnn ayra salnmas ve padiahn bir yere hareketi gibi olaylardr. Osmanl padiahlar
iinde mneccimlerin bu kabil ilerini III. Mustafa gibi ok fazla nemseyenler olduu gibi I.
Abdlhamid ve III. Selim gibi hi itibar etmeyenler de vardr. Padiahlar ve devlet ricli arasnda
mneccimlere itibar edenler onlara danmadan hibir ie girimezlerdi. te yandan
mneccimbalarn nemi de eref-i satin isabetli kmasna gre artar veya azalrd. Ancak birok
defa isabetsiz kan zyelere ramen mneccimlere olan itibar devletin son dnemlerine kadar
devam etmitir.
Mneccimbalar, takvimlerden aldklar para dnda imsakiye ve zyelerden de cret alrlard.
msakiye hazrlamalarndan dolay kendilerine 100 kuru atyye verilirdi. Bunlardan baka aylk
ulfeler, ihsan ve bahiler, tayinat ve inmat yannda dzenli arpalk tasarruflaryla iyi
saylabilecek gelirleri vard. Mneccimbalarn mevcibleri, ayda bir denen dier asker
snflardan farkl olarak her ay denmekteydi. Son mneccimba Hseyin Hilmi Efendinin aylk
maa nceleri 600 kuru iken daha sonra 1200 kurua ve en son 1500 kurua kadar karlmtr.
stanbulda bulunan muvakkithnelerin idaresi mneccimbalara bal olduu gibi buralara tayin
edilecek kiilerin imtihanlar da onlar tarafndan yaplmaktayd. Muvakkithnelerin
mneccimbalarn yetimesinde nemli bir yeri vardr. Mneccimbalarn ou bu makama
gelmeden nce muvakkithnelerde almtr. Dier taraftan rasathne ve Mektebi Fenn-i Ncm
gibi kurumlar da mneccimbann idaresindeydi. Mektebi Fenn-i Ncm, Mneccimba Hseyin
Hsn ve Mneccimi Sn Sdullah Efendi tarafndan stanbulda alan ilk astronomi mektebi olup
be yl kadar eitime devam etmi ve daha sonra kapatlmtr. Bu mektepten on-on be kadar renci
yetimi, bunlarn bazlar mneccim, bazlar da muvakkit olmutur.
Mneccimbalk, XIX. yzyln ikinci yarsna kadar nemli bir deiiklie uramadan devam
etmitir. Bu yzyln ikinci yarsnda grlen bir deiiklik Ahmed Thir Efendinin imtihanla
mneccimi snlie getirilmesidir. Dier bir deiiklik de II. Abdlhamid zamannda mneccimi
snlik makamnn kaldrlmas ve daha nce be olan ktip saysnn bire indirilmesidir. Ayrca
hekimbala bal olan mneccimbalk Mehat- slmiyyeye balanm ve tayinler de bir
komisyona havale edilmitir. Mneccimbalk, son mneccimba olan Hseyin Hilmi Efendinin
vefat zerine (1924) yeni mneccimba tayin edilmemek suretiyle ilga edilmitir. Bunun yerine
bamuvakkitlik ad altnda bir messese kurularak bana ressam Ahmet Ziya (Akbulut) getirilmitir.
BBLYOGRAFYA


BA, A.RSK, nr. 1497/46, s. 23; nr. 1519/68, s. 74; nr. 1571/120, s. 32; BA, Ali Emr, I.
Abdlhamid, nr. 1180, 1466; BA, Cevdet-Maarif, nr. 192, 2391, 2541, 3613, 7943; BA, Cevdet-
Saray, nr. 1873, 6711; BA, D.TF, nr. 2/62; BA, HH, nr. 1753, 56678; BA, KK, nr. 676/2, s. 16, 25,
54; BA, Sicill-i Ahvl, IV, 12; nr. 47, s. 39; BA, rade-Dahiliye, nr. 101, 109, 724, 1015, 1426,
2826, 10451; TSMA, nr. E. 2077/1, E. 2077/2, E. 2077/3, E. 3185/14, E. 10171, E. 10323, E. 11197;
stanbul Mftl eriyye Sicilleri Arivi, dosya, nr. 309, 1155; Tczde Cfer elebi, Mahrse-i
stanbul Fetihnmesi, stanbul 1331, s. 10; Ayn Ali, Risle-i Vazfehorn, s. 94; Ktib elebi,
Fezleke, II, 366; Evliya elebi, Seyahatnme, I, 526; Nam, Trih, V, 26, 30; nzde, Trih, I,
331; Karaelebizde Abdlaziz Efendi, Ravzatl-ebrr, Bulak 1248, s. 462; kif Mehmed, Trh-i
Cls- Sultan Mustafa-y Slis, Sleymaniye Ktp., Esad Efendi, nr. 2108, vr. 204b-205a; M. lAbb
Toderini, De la litterature des turcs (trc. M. lAbb de Cournard), Paris 1789, I, 141; Slih Zeki,
sr- Bkye, stanbul 1329, I, 133-139, 200-201; Behcet smail Hakk skdr, Merkd-
Mutebere-i skdar, Hac Selim Aa Ktp., Hdi Efendi, nr. 1196, vr. 38a-b; Mustafa Zeki,
Mcerrebt- Zek, Ktp., bnlemin, nr. 3019, vr. 30b-49b; Ahmed Ziya Akbulut, Not Defteri,
Kandilli Rasathanesi Ktp., nr. 121; Ali Seydi Bey, Terft ve Tekilt- Kadmemiz (nr. Niyazi
Ahmet Banolu), stanbul, ts. (Tercman 1001 Temel Eser), s. 122-123; Trkiye Maarif Tarihi, I-II,
190; Abdlhak Adnan Advar, Osmanl Trklerinde lim (haz. Aykut Kazancgil - Sevim Tekeli),
(stanbul 1943), stanbul 1982, s. 20; Uzunarl, Saray Tekilt, s. 369-372; A. Sheyl nver,
stanbul Rasathanesi, Ankara 1969, s. 52; a.mlf., stanbul Muvakkthaneleri Vazifelilerinin lm ve
Kltrel Deerleri zerine, International Symposium on the Observatories in Islam (ed. Muammer
Dizer), stanbul 1980, s. 49; stanbulun Fethinden nce Yazlm Tarih Takvimler (nr. Osman
Turan), Ankara 1984, s. 1; Aydn Sayl, The Observatory in Islam, Ankara 1988, s. 50-87; a.mlf.,
Rasathane, A, IX, 628; Salim Aydz, Osmanl Devletinde Mneccimbalk ve Mneccimbalar
(yksek lisans tezi, 1993), Sosyal Bilimler Enstits; a.mlf., Mektebi Fenn-i Ncm, Osmanl
Dnyasnda Bilim ve Eitim Milletleraras Kongresi Teblileri (haz. Hidayet Yavuz Nuholu),
stanbul 2001, s. 335-346; Takvm-i Vekyi, 1. seri, nr. 44, stanbul 13 Cemziyelhir 1248, s. 1, str.
2; Ahmed Refik, Ftih Devrine Ait Vesikalar, TOEM, VIII-XI/49-62 (1335-37), s. 7; a.mlf., H.
974-975 (1567-1568) Ml Ylna Ait Bir Osmanl Btesi, FM, XIX/1-4 (1958), s. 288; Mehmed
zzet, htiyrt, Mahfil, sy. 25, stanbul 1340, s. 9-10; sy. 26 (1340), s. 29-30; mer Lutfi Barkan,
H. 933-934 Tarihli Bte Cetveli ve Ekleri, FM, XV/1-4 (1955), s. 314-329; smet Mirolu,
stanbul Rasathanesine Ait Belgeler, TED, sy. 3 (1972), s. 75-82; Necati Akgr, Mneccimba
Takvimlerinde Tarihleme Yntemleri, TDA, sy. 80 (1992), s. 99-120; smet Parmakszolu,
Muvakkthne, TA, XXV, 6.

Salim Aydz

MNECCMBAI, Ahmed Dede
(. 1113/1702)
Osmanl limi, mneccim, mutasavvf ve tarihi.
1041de (1631) Selnikte dodu. Ailesi aslen Konya Erelidendir. ulHac olan babas Lutfullah
Efendi blgede meydana gelen asayisizlik yznden Selnike g etmitir. Ahmed kk yata
babasnn mesleini rendi, ancak zamanla ilme olan meyli sebebiyle baba mesleini brakt ve
Selnik Mevlevhnesi eyhi Mehmed (eyhye gre [II, 206] Ahmed) Efendiye intisap etti. Burada
bir taraftan renim grp bilgisini arttrrken dier taraftan eyhinin yazdklarn temize ekme iiyle
megul oldu ve Mevlev tarikatnn dbn rendi. Daha sonra dnemin Selnik mfts Abdullah
Efendiden fkh ve tefsir dersleri ald. Yirmi -yirmi drt yalarndayken stanbula gitti. nceleri
Galata Mevlev Tekkesi eyhi Arz Dede Efendinin hizmetinde kald. eyhlislm Minkrzde
Yahy Efendi, brhim el-Krd ve Ahmed Nahlden tefsir, hadis ve dier slm ilimleri okudu.
Ardndan Kasmpaa Mevlevhnesi eyhi Halil Dedeye intisap etti. Halil Dededen Menev, tefsir,
hadis, usul ve men, dersim Slih Efendiden mantk ve felsefe dersleri ald. Dier taraftan tp ve
tabii ilimleri seretibb-yi hssa Slih Efendiden, astronomi, astroloji ve matematik ilimlerini
kendisinden nce mneccimba olan ekb Mehmed Efendiden rendi. Bu srada zeks ve stn
meziyetleri ile dikkat ekti. Mehmed Efendinin lmnden sonra onun yerine mneccimba oldu
(1078/1668).
17 evval 1078de (31 Mart 1668) IV. Mehmed, Ahmed Dedeye, huzuruna arp fenn-i ncmdaki
maharetini anlamak iin Enderun aalarndan birinin eline bir billr paras saklatp bunun ne
olduunu bulmasn syledi. Ahmed Dede ilminin gerektirdii ekilde hesaplarn yaparak saklanan
maddeyi tanmlaynca padiah onu ok takdir etti ve btn borlarn karlayacak bir meblala
mkfatlandrd (Abdurrahman Abdi Paa Vekyinmesi, s. 249). 1086 Reblevvel-Reblhir
(Haziran-Temmuz 1675) aylarnda yaplan ve krk gn sren ehzade Mustafann snnet dn ile
ikinci vezir Mushib Mustafa Paann padiahn kz Hatice Sultanla evlenme trenlerinde ulem ve
meyih sofralarna katlp devlet byklerinin sohbetlerinde bulundu. Bu arada sultann huzuruna
kabul edilerek padiah mushibi oldu ve kendisine Biga ve Kemer-Edremit (bugnk Burhaniye)
kazalar arpalk olarak verildi, derecesi de Kuds pyesine ykseltildi. tibar IV. Mehmed devrinin
sonuna kadar srd. IV. Mehmedin latifeden holandn bilen Ahmed Dede, Ubeyd-i Zknnin
Dilg adl rislesini Trkeye evirip sultana takdim etti.
IV. Mehmedin Muharrem 1099da (Kasm 1687) tahttan indirilip yerine II. Sleymann gemesi
zerine Ahmed Dede grevinden azledilerek Kahireye gnderildi. Dier bir rivayette hacca gitmek
iin Msra kendi isteiyle gittii belirtilir. Kahire seyahatini, o srada silhdarlktan vezret
rtbesiyle Msra terfi ettirilen ve kendisinin de mnev olu olan Moral Hasan Paa ile birlikte
yapm ve Hasan Paann beylerbeyilii mddetince Kahirede kalmt. 1102de (1691) haccetmek
iin Msrdan ayrlp Mekkeye gitti. Mekkede mevlevhnenin eyhliini yapt ve 1105 (1694)
ylnda Medineye geip orada alt yl mddetle tefsir ve Hanef fkh okuttu. 1112de (1700)
Mekkeye dnp tekrar Mevlev Tekkesine eyh oldu. Bu srada stanbula davet edildiyse de
yalln ileri srerek bunu kabul etmedi. Onun bir ara Tifte bulunduu ve eserlerinden birkan
orada kaleme ald anlalmaktadr. Ahmed Dede 29 Ramazan 1113 (27 ubat 1702) tarihinde
Mekkede vefat etti ve Cennetl-muallya defnedildi. lim olduu kadar zarif, nktedan ve iyi
yrekli bir kiilie sahip olduu, her mecliste gzel szler syledii ve nkteler yapt, bir mecliste
sylediini bir daha tekrar etmedii kaydedilir.
Eserleri. eitli alanlarda eserleri bulunan Mneccimba Ahmed Dedenin dilde (Arapa, Farsa
ve Trke) iir yazd bilinmektedir. Ancak asl hretini Cmiud-dvel adl Arapa umumi
tarihiyle kazanmtr. Eser Mneccimba Tarihi diye de adlandrlr. Cmiud-dvel bal kitabn
iki cilt halindeki mellif hatt nshasnda yer alr (Nuruosmaniye Ktp., nr. 3171-3172). Eserin asl
adnn aifl-abr f veyiil-ar olduu, sonradan bir cihan tarihi hviyetinde
bulunmasndan tr Cmiud-dvel isminin verildii fikri (A, VIII, 803) doru olmamaldr. Bu
isim, mellifin vefatndan drt yl sonra istinsah edilen ikinci nshasna muhtemelen mstensih
tarafndan eklenmitir. Kitabn Topkap Saray nshas hari dierlerinin hepsi Cmiud-dvel
adn
tamaktadr. Genellikle eserin Arapa asl Cmiud-dvel, Trke tercmesi Sahifl-ahbr
olarak hret bulmutur. Kara Mustafa Paann emriyle yazlan Cmiud-dvel yaratltan 1081
(1670) ylna kadar gelen olaylar kapsar. Girite zaman kavramnn gereine, tarih kelimesinin
mnalarna, tarih ilminin tarifine, konusuna, gayelerine ve tarihide bulunmas gereken hususlara
iaret edilir. Mneccimba kitabnda birok tarihinin eserinde yer almayan hnedanlarn, hatta ksa
mrl irili-ufakl kabilelerin tarihlerine bile yer vermitir. Kitap bu ilk giriten sonra mehur
tarihilerden bahseden bir mukaddime ile balar. Ardndan peygamberler tarihinden sz edilerek Hz.
demden Hz. Muhammede kadar btn peygamberlerin hayat hikyeleri anlatlr. Hz. sdan sonra
ve slmdan nce Arabistanda yaayan Tasm, Ceds kabileleri ve Sebe Devletiyle Hicaz blgesi
Hakknda bilgi aktarlr. Kurey kabilesinin asl ve Mekke tarihinin ardndan Hz. Muhammedin
doumundan balamak zere onun Mekke dnemindeki hayatna ve mcadelesine yer verilir. Bu
arada Hz. Peygamberin emilinden, ashabndan ve zevcelerinden sz edilir. slmn yayld
blgelerin eski tarihi anlatlr. Eserin tertibi kark olup kronolojik sra takip edilmez. Nitekim ilk
ciltte drt halife devrinin ardndan Yunanllar, Amalika, Kptler, Hindular, Trk ve Tatarlar,
Trkmen kabileleri, inliler, Bulgarlar, Ruslar ve Grclerden bahsedilir. Oradan Batya geilerek
Franklar, ngilizler, spanyollar, bu arada Karadeniz, Akdeniz, Hint Okyanusu, Adriyatik denizi
Hakknda bilgi verilir. Ssnler ve Mezopotamyada eski Arap kabilelerinden sonra tekrar Bat
dnyasna geilerek Romallar, Almanlar ve spanyollar anlatlr. Seluklulara I. ciltte, Anadolu
beyliklerine II. ciltte yer verilir. Eserin son ksmn tekil eden Osmanl Devleti tarihi ve zellikle
mellifin kendi devri olan IV. Mehmed dnemi iin yazlanlar olduka nemlidir.
Terkib bir eser ortaya koyan Mneccimba nceki kaynaklardan yararlanm, ancak onlardan farkl
bir slp kullanmtr. Osmanl tarihileri arasnda nakilcilikten syrlp tenkiti tarihilie ynelen
ilk melliflerden biri kabul edilen mneccimba eserini son derece sade, anlalr ve ksmen de
basit bir slpla telif etmitir. Kendisine rnek olarak bn Haldn, Redddin Fazlullah, Hfz-
Ebr, Muslihuddn-i Lr ve Cenb Mustafa gibi tarihileri alm, istifade ettii kaynaklar kitabnn
mukaddimesinde sralamtr. Buradaki yetmi iki kaynaktan krk yedisi Arapa, on yedisi Farsa ve
sekizi Trkedir.
Cmiud-dvel mellif henz hayatta iken ilgi grm, telifinden yaklak otuz yl sonra Nevehirli
Damad brhim Paann desteiyle Trkeye evrilmesine giriilmi ve bu i Nedmin
bakanlnda bir heyete verilmitir. Kitabn ancak ba tarafnn tercmesi Nedme aittir. stanbulda
cilt halinde baslan (1285) tercmede asl Arapa metnine gre baz deiiklikler ve ksaltmalar
mevcuttur. Umumi tarih ksmnda bir hayli ksaltma yapld, yalnz nemli grlen ksmlarda
metnin tamamna yaknnn Trkeye evrildii dikkati eker.
Hasan Fehmi Turgal, Cmiud-dvelin Anadolu Seluklular blmn tercme ederek Anadolu
Selukileri adyla yaymlamtr (stanbul 1935). Ardndan Mehmet Necati Lugalin evirdii
Karahanllar ksm da eklenerek her ikisi Nihal Atszn Mneccimbann hayat ve eserlerine dair
almasyla birlikte baslmtr (Mneccimba eyh Ahmed Dede Efendinin Sahifl-ahbr fi
vekyiil-asr Adl Eserinden Anadolu Seluklular ve Karahanllar, stanbul 1940). smail E.
Ernsal tarafndan yaplan tercme (stanbul 1975), eserin Osmanl Devleti tarihinin balangcndan
Kann Sultan Sleyman devrinin sonuna kadarki ksmn ihtiva eder. V. Minorsky, Cmiud-
dvelin edddler ksmnn Arapa metniyle ngilizce evirisini 1953te, irvan ve Bblebvb
ksmnn metniyle ngilizce evirisini de 1958de Cambridgede neretmitir. Pakistanl tarihi S. A.
Hasan, eserin Byk Seluklular ksmnn Arapa metniyle ngilizce evirisini 1959 ylnda
Cambridgede doktora tezi
olarak hazrlamtr (IS, II/4 [Karachi December 1963], s. 457-466; III/4 [December 1964], s. 429-
469). Ayrca doktora ve yksek lisans tezi olarak eser zerinde u almalar yaplmtr: Ahmet
Araka, Mneccimba Ahmed b. Lutfullah. Cmid-dvel, Osmanl Tarihi 1299-1481 (stanbul
1995); Nuri nl, Cmid-dvel. II. Bayezid ve Yavuz Sultan Selim Devri. Mellifi
Mneccimba Ahmed Dede (1990, doktora tezi, M Sosyal Bilimler Enstits); Ali ngl,
Mneccimba Ahmed Dedenin Cmid-dvelinin Tenkitli Metin Neri ve Tercmesi.
Seluklular ve Anadolu Beylikleri (1986, doktora tezi, Sosyal Bilimler Enstits) ve Cmid-
dvel Seluklular Tarihi: Horasan-Irak, Kirman ve Suriye Seluklular (zmir 2000); mer Telliolu,
Mneccimba Ahmed b. Ltfullahn Cmid-dvelinden Hamdaniler Ksmnn Metin Neri ve
Tercmesi (1994, yksek lisans tezi, Sosyal Bilimler Enstits).
Ahmed Dedenin dier eserleri unlardr: 1. yetl-beyn f deii ilmil-beyn. smddin el-
sferynnin Farsa stire adl rislesinin Arapa tercmesi ve erhidir. Ahmed Dede bu risleyi
1100 (1689) yl sonlarnda Kahirede tercme etmi, 22 Reblevvel 1108 (19 Ekim 1696) tarihinde
Medinede buna bir erh yazm ve Tifte bulunduu srada 8 Safer 1112de (25 Temmuz 1700)
kitap haline getirmitir. Kendi hattyla olan bir nshas Millet Ktphanesinde kaytldr (Feyzullah
Efendi, nr. 1860/1). 2. Risle fil-kinye vet-tar (Risle f tail-kinye) (Sleymaniye Ktp.,
Lleli, nr. 3034/2). 3. Risle f beynil-mecz. smddin el-sferynnin mecaza dair Farsa
eserinin Arapa tercmesidir (Sleymaniye Ktp., Hac Mahmud Efendi, nr. 5766/2). 4. eru
Muaddimeti mecmatil-ulm lit-Teftzn. Eserin mellif hattyla Millet Ktphanesinde bir
nshas vardr (Feyzullah Efendi, nr. 2151/1). 5. iye al iyetil-Lr al eri Hidyetil-
ikme. Bunun da mellif hattyla bir nshas Millet Ktphanesinde kaytldr (Feyzullah Efendi, nr.
2154/2). 6. Letifnme. Ubeyd-i Zknnin Dilg adl Farsa rislesinin Trke tercmesidir
(Osmanl Mellifleri, III, 143). 7. Divan. k mahlasyla dilde yazd iirleri ihtiva
etmektedir. 8. Vesletl-vl il marifetil-amli vel-maml. lmne yakn Tifte yazd
mantk ilmine dair bir risledir (Sleymaniye Ktp., Lleli, nr. 2647/2). 9. Tertb-i Akyise-i bre-i
sgc (Sleymaniye Ktp., Trnoval, nr. 1861/1). 10. Feyl-arm f dbil-mlaa. Ba
tarafta eserin rencileri olgunlatrmak, onlara tartma usul ve ifade tarzlarn retmek iin telif
edildiine dair bir aklama yer alr (Sleymaniye Ktp., Lleli, nr. 3034/4). 11. eru Kitbil-
Al. Adduddin el-cnin Al- Audiyye adl eserinin erhidir (eyh, II, 207). 12.
iyett-Tefsril-Beyv. Kd Beyzvnin tefsirine hiye yazan Sadreddinzde irvnye ait
eserin bir zeylidir (a.g.e., II, 207). 13. Lisnl-ayb vel-ilhm. Medinede bulunduu yllarda
Mescidi Nebevde okuttuu tefsir derslerinin notlarn ihtiva eder (Edirne Selimiye Ktp., nr. 298).
14. Talit al ldis. Hendeseye dair bir risledir (Osmanl Mellifleri, III, 143). 15.
Tufetl-mminn. Tpla ilgili bir eserdir (Esrar Dede, s. 14). 16. Risle-i Msikiyye (Osmanl
Mellifleri, III, 143). 17. Ahkm- Sultn. Eserde gne, ay ve yldzlarn eitli mevsimlerdeki
durumlarndan hareketle sultann, sadrazamn ve dier devlet adamlarnn yapmas uygun olan eyler
belirtilmekte ve ilm-i ncmla ilgili baz bilgiler verilmektedir (Sleymaniye Ktp., nr. 1027/8). 18.
yetl-uded f ilmil-aded (Beyazt Devlet Ktp., Veliyyddin Efendi, nr. 2329/1). Mellifin
ayrca el-Fevids-seniyye f avil-ecri-bbiyyetil-Efrenciyye ile (zgi, VIII/56, s. 103)
Risle f lii seneti 1157 (Kprl Ktp., nr. 346) adl eserleri bulunmaktadr.
BBLYOGRAFYA


Mneccimba, Cmid-dvel: Osmanl Tarihi, 1299-1481 (haz Ahmet Araka), stanbul 1995, s.
9-47; Abdurrahman Abdi Paa Vekyinmesi (haz. Fahri etin Derin, doktora tezi, 1993),
Sosyal Bilimler Enstits, s. 249; eyh, Vekyiul-fuzal, II, 206-207; Rid, Trih, I, 96, 144; II,
16; Skb Dede, Sefne-i Nefse-i Mevleviyye, Ktp., TY, nr. 89, s.13 vd.; Slim, Tezkire, stanbul
1315, s. 103-112; Esrar Dede, Tezkire, Millet Ktp., Ali Emr, nr. 756, s. 9-12; Sicill-i Osmn, I,
232; Osmanl Mellifleri, III, 142-144; Ali Enver, Semhne-i Edeb, stanbul 1309, s. 9-10; Mehmed
Sirceddin, Mecma- uar ve Tezkire-i deb, stanbul 1325, s. 82-85; Sadettin Nzhet Ergun,
Trk airleri, stanbul 1936, I, 302-303; Nihal Atsz, Mneccimba eyh Ahmed Dede Efendi:
Hayat ve Eserleri (Mneccimba eyh Ahmet Dede Efendinin Cmid-dvel Adl Eserinden
Karahanllar ve Anadolu Selkleri iinde), stanbul, ts. (Trkiye Basmevi), s. II-VIII; Babinger
(ok), s. 258-259; Ahmet Araka, Mneccimba Ahmed Dede Efendinin Tarihi Cmid-
Dvel Dnda Kalan ve stanbul Ktphanelerinde Bulunan Baz Yazma Eserlerinin Tavsifleri,
TED, sy. 13 (1987), s. 335-350; Cevat zgi, Mneccimba Ahmed Dedenin Tantlmam Bir Tp
Risalesi, Yedi klim, VIII/56, stanbul 1994, s. 103; Musa Yldz, Bir Dilci Olarak Mneccimba
Ahmed Dede, EKEV Akademi Dergisi, II/2, Erzurum 2000, s. 105-122; M. Tayyib Gkbilgin,
Mneccimba, A, VIII, 801-806; J. H. Kramers, Mneim Bai, EI (ng.), VII, 572-573.

Ahmet Araka

MNECCMBAI MUSTAFA ELEB
(bk. MUSTAFA b. AL el-MUVAKKT).

MNECCME
( )
lemin yldzlar tarafndan yaratlp ynetildiini, yldzlarn konum ve hareketlerine dayanarak
gayb bilgilere sahip olduklarn ileri srenlere verilen isim.
Szlkte ortaya kmak, belirmek, yldz vb. domak anlamndaki ncm kknden treyen
mneccim kelimesi yldzlarn tbi olduu seyir ve zaman birimlerini tesbite alan kimse
demektir; mneccime de bunun oul mnas tayan eklidir (Lisnl-Arab, ncm md.). lemin
gk cisimleri tarafndan yaratlp idare edildiini, bu cisimlerin insanlar ve olaylar etkilediini, tbi
olduklar sistemin incelenmesiyle gemie, hle ve gelecee dair bilgi elde etmenin mmkn
olduunu kabul edenler bu isimle anlmtr. Kaynaklarda mneccime yerine ashbn-ncm, ehln-
ncm tabirleri de kullanlmaktadr.
Gk cisimlerinin lemdeki olaylar etkiledii ve onlar izlemek suretiyle gayb bilgilere
ulalabilecei inancna birok din veya kltrde rastlanmaktadr. Bata ilkel kabileler olmak zere
eski kavimler gnei, ay ve yldzlar tanr olarak tanm, eski Trkler de gk ile simgelenen tanr
inancn benimsemi, gk cisimlerini ikinci derecede kutsal saymtr. Bbilliler, Akadlar ve dier
Sm topluluklarnda, Eski Msrda, randa geliip Romada yaylan Mitraizm de bir gne diniydi;
Hinduizmin mensuplarnda da bata gne olmak zere gk cisimlerinin tanr kabul edildii
bilinmektedir (ERE, XII, 83-85; ayrca bk. AY; GNE). te yandan Bbil, Mezopotamyann en
nemli astronomi ve astroloji merkezlerinden biri olmu, zellikle Keldnler ve Ahamenler
dneminde bycln merkezi haline gelmitir. Helen kltrne ait astrolojinin yldzlara dayal
antik Keldn ve Msr dinleriyle Yunan astronomisinden geldii ileri srlmekte, Yunan
astrolojisinin Budist rahipler araclyla I-III. yzyllar arasnda Hindistana ulam olduu tahmin
edilmektedir (ER, I, 472).
Yahudi kutsal metinlerinde astrolojiden bahsedilmese de mneccimlik ve khinlik yerilmi (Levililer,
19/26; Tesniye, 18/10), Danielin kitabnda Keldn mneccimlerinden sz edilmitir (Daniel, 2/2, 4,
5, 10; 4/7; 5/7, 11). Baz Rabbinik metinlerde yeryznn insanlar dndaki varlklarnn
gkyznde yldzlar olduu ileri srlmtr. VIII-X. yzyllar arasnda yahudi filozoflar
astrolojiyi bir ilim dal kabul etmi ve bu alanda Mallah b. Esernin Kitbl-Mevldi gibi
eserler yazlmtr. Yahudi dncesinin nemli ahsiyetlerinden biri olan bn Meymnun astrolojiye
kar olmas ve onu bir ilim dal olarak kabul etmemesine ramen bu dncede astrolojiye olan ilgi
devam etmitir (EJd., III, 788-795). Hristiyanlkta astrolojiye kar kld halde erken dnem
kaynaklarnda eitli referanslara rastlanmakta ve hristiyan kltrnde astrolojinin belli bir
yaygnl bulunmaktadr (New Catholic Encyclopedia, I, 988).
Chiliye Araplar da yeryzndeki olaylar ve insanlar zerinde gk cisimlerinin etkili olduuna
inanyor, ay ve gne tutulmasn nemli kiilerin doum veya lmne iaret sayyor (Buhr,
Ksf, 13), yldz kaymalarn da bu ynde yorumluyordu. te yandan Araplar, mneccimlerin
sadece gk cisimlerinin hareketlerine vkf olmakla kalmayp yamur yadrma, rzgr estirme gibi
hadiselere hkmettiklerine de inanyorlard (Cevd Ali, VI, 804-805).
Erken dnem kelm kaynaklarnda mneccime lemin yaratl, idare edilii ve cisimlerin yapsal
zellikleri gibi konularda tabiat grleriyle belirginleen bir inan grubu olarak ele alnmtr.
Mtrdye gre bu telakkiyi benimseyenler yldzlarn ve cisimlerin kadm olduunu, araz
konumunda bulunan hareketlerin ise hdis nitelii tayp sonsuza kadar devam ettiini, tabiatn
ileyiinin yldzlarla feleklerin birleip ayrlmasnn etkisiyle zorunlu bir ekilde srdn ileri
srmlerdir. Onlar lemin dirlik ve dzeninin yldzlarn etkisine bal bulunduunu kabul eder.
lem yldzlarn hareketine bal olarak ekil almakta, aralarndaki uyum veya uyumsuzluk lemin
mutluluk ya da mutsuzluu sonucunu dourmaktadr (Kitbt-Tevd, s. 219).
Mtrd, mneccimenin cisimlerin ezeliyeti eklindeki telakkilerini ispat edecek hibir nakl
delillerinin bulunmadn belirtir, eitli akl ve ilm deliller gstererek onlarn iddialarn rtr
(a.g.e., s. 220-222). Bklln mneccimenin yedi burta bulunan yedi gezegenin lemin yaratc,
ekillendirici ve yneticisi olduu iddiasna evrendeki dier cisimler gibi yldzlar iin de snrl,
sonlu ve birleik olmak, hareket ve skn halinde bulunmak ve bir halden dierine intikal etmek gibi
zelliklerin olduu biimindeki teziyle kar kmtr (et-Temhd, s. 61-63). Bklln, lemdeki
olaylarn belli yldzlarn belli burlarda bulunuunun sonucu meydana geldii iddiasn bunun baka
cisimler iin de geerli olabilecei gerekesiyle reddeder. Yldzlarla lemdeki fiiller arasnda
karlkl etkileim (tevlid-tevelld) yoluyla bir alka kurulmas ihtimaline de zaten cisim olan
yldzlarn burlarda bulunmalar dolaysyla herhangi bir fiil ve buna bal olarak tevelldn sz
konusu olamayacan belirterek kar kar (a.g.e., s. 65-66). Ebl-Mun en-Nesef, tabiatlarn
ounun dorudan doruya maddeden dzenli fiillerin zuhur ettii eklindeki iddialarn
mneccimenin yldzlar iin ileri srdn belirtmekle yetinir (Tebratl-edille, I, 229). Nreddin
es-Sbn de mneccimenin yldzlarn farkl burlara ve hallere intikal ettii ve ay tutulmas gibi
deiikliklere mruz kald biimindeki anlaylarna kar btn bu zelliklerin Allahn emir ve
hkimiyeti altnda bulunduunun almetini tekil ettiini belirtir (el-Bidye, s. 23).
Erken dnem kaynaklarnda mstakil bir grup eklinde ele alnan mneccime zellikle el-milel ven-
nihal tr baz eserlerde Sbiler veya onlarn bir alt koluyla zdeletirilmitir. Bunun sebebi,
Halife Memn dneminde Harranda yaayan mneccime gruplarnn cizye ehli statsne girip slm
lkesinde yaayabilmeleri iin Sbi adn benimsemi olmalardr. Bu dnemden sonra yldzlara
tapan Harrnlerle Sbiler birbirine kartrlmtr. Nitekim Abdlkhir el-Badd, Sbilerin
lemde meydana gelen hadiselerin gk cisimleri ve hareketleriyle alkal bulunduuna inandklarn
ifade etmitir (Uld-dn, s. 320-321). bn Hazm, Sbilii yldzlara ve putlara tapnmakla
zdeletirmesinin yan sra btn putperestlerin de Sbi olduunu syler (el-Fal, I, 35; IV, 7).
ehristn, Sbilerin yldzlara tapanlarna ashbl-heykil, bunlarn ruhan varlklar temsil
ettiine inandklar putlara tapanlarna da ashbl-ehs denildiini belirtir (el-Milel, s. 5, 6-48,
49-54).
Yldzlarn insanlar ve olaylar etkiledii inancna dayal olarak onlarn konum ve hareketlerinin
izlenmesiyle gayb bilgiler elde etmenin mmkn olduu anlay tevhid inancna aykr dmektedir.
Nitekim Kuranda ve hadislerde gayb sadece Allahn ve muttali kld kadaryla baz
peygamberlerin bilebilecekleri aka ifade edilmektedir. Kuran gayb bilme zelliini Allaha ait
bir kemal sfat olarak gstermekte, bu niteliin dier yaratklardan birine atfedilmesini tevhide aykr
bulmakta, fal, kehnet vb. yollarla gayb bilme iddialarn reddetmektedir.
Kuranda Allahn emirlerine boyun een gne, ay ve yldzlarn seyirleri ve aydnlklaryla birer
yol gsterici olduklar ifade edilmi, burlardan gn iaretleri (yolculara yol gsteren yldzlar)
eklinde sz edilmitir. Baz limlerce yldzlardan bahsettii ileri srlen, dzenleyenlere
andolsun (en-Nzit 79/5) ve i ayranlara andolsun (ez-Zriyt 51/4) melindeki yetlerde
Mtrd, i dzenleyenlerle (mdebbirt) yaratlmlarn ileri ve rzklaryla grevlendirilmi
meleklerin murat edildiini belirttikten sonra burada yldzlarn kastedildiini ileri srenlerin de
bulunduunu, o takdirde yetlerde onlarn Allah tarafndan yaratl gayelerine gre hareket
etmelerinin anlatldn kaydetmi (Tevlt Ehlis-snne, V, 373), yine ii ayranlardan
(mukassimt) kastn da melekler olduunu sylemitir (a.g.e., IV, 573; ayrca bk. LM-i AHKM-
NCM).
BBLYOGRAFYA


Lisnl-Arab, ncm md.; Buhr, Tevd, 4, Ksf, 13, stis, 29; Mslim, mn, 77;
Mtrd, Kitbt-Tevd (nr. Bekir Topalolu - Muhammed Arui), Ankara 1423/2003, s. 219-
222; a.mlf., Tevlt Ehlis-snne (nr. Ftma Ysuf el-Hyem), Beyrut 1425/2004, IV, 573; V,
373; bnn-Nedm, el-Fihrist (Flgel), s. 320-321; Abdlkhir el-Badd, Uld-dn, stanbul
1346, s. 320-321; Bklln, et-Temhd (Eb Rde), s. 61-63, 65-66; bn Hazm, el-Fal, I, 35; IV, 7;
Nesef, Tebratl-edille (Salam), I, 229; ehristn, el-Milel (Kln), II, 5-54; Nreddin es-
Sbn, el-Bidye f ulid-dn (nr. Bekir Topalolu), Dmak 1399/1979, s. 23; bn Haldn,
Mukaddime (trc. Sleyman Uluda), stanbul 1983, II, 1255-1260; Cevd Ali, el-Mufaal, VI, 804-
805; inasi Gndz, Kurandaki Sabilerin Kimlii zerine Bir Tahlil ve Deerlendirme, Trkiye
1. Dinler Tarihi Aratrmalar Sempozyumu (24-25 Eyll 1992), Samsun 1992, s. 43-81; lyas
elebi, slm nancnda Gayb Problemi, stanbul 1996, s. 53-56; H. S. Long, Astrology, New
Catholic Encyclopedia, Washington 1967, I, 988; A. Altmann, Astrology, EJd., III, 788-795; T. Fu,
Sun, Moon and Stars (Chinese), ERE, XII, 77; A. S. Geden, Sun, Moon and Stars (Hindu), a.e.,
XII, 83-85; I. P. Culainu, Astroloji, ER, I, 472.

Mustafa Sinanolu

MNESTR
( )
Tunusun dou sahilinde tarih bir ehir.
Ad blge halk tarafndan Mnestr, Mestr, Bat dillerinde Monastr eklinde sylenen Mnestr,
Hammme krfezinin gney sahilinde, Sse ile Mehdiye arasnda denize doru uzanan bir
yarmadann u ksmnda ve tarih Fenike-Roma ehri Ruspinann harabelerine 5 km. mesafede
bulunmaktadr. ehir zamanla, Abbs Halifesi Hrnrredin frkye valisi Herseme b. Ayen
tarafndan, Akdenizden gelecek Bizans saldrlarna kar o zamanlar nemini tamamen kaybetmi
Ruspinann 3 km. yaknna 180 (796) ylnda yaptrlan mstahkem ribtn etrafnda gelimitir.
Asker maksatla ina edilen ve ksa srede blgedeki cihadn nemli merkezi haline gelen bu ribta
Monastr (manastr) ad, daha nce o mevkide bir hristiyan manastrnn varl bilinmediine gre
byk ihtimalle blgedeki Bizansllar yahut Latince konuan hristiyanlar veya slmiyeti yeni kabul
etmi Berberler tarafndan verilmitir (A, VII, 275). Daha sonra ribtn dnda oluan ehri de
kapsayan Mnestr ismi Monastr kelimesinin Arapalam eklidir.
Maribde yaplm ilk ribt olan Mnestr ribtnn balangtan itibaren blge halk arasnda kutsal
bir deer tad anlalmaktadr. III. (IX.) yzyl Kuzey Afrika tarihileri, snrlar korumak ve gayri
mslimlerle savamak iin gelen mcahidlerle dolup taan bu ribtn cennete alan bir kap
olduunu, orada gn kalanlarn dahi peygamberler, sddklar ve ehidlerle birlikte cennete
gireceini bildiren mevz hadisler nakletmilerdir (Ebl-Arab, s. 47-48, 51). Alebler zamannda
Sebte ile skenderiye arasndaki sahil boyunca ina edilmi yetmi sekiz ribta rnek tekil eden bu
yap, sakinlerinden ounun kendilerini ibadete ve cihada adamasndan dolay ksa zamanda bir
zviye halini almtr; ayrca ribtlarda kadnlara ait bir blmn yer almas bakmndan da bu yap
ilk rnektir. nemli deiikliklere urayarak gnmze kadar ulaan ribt, Eb Ubeyd el-Bekrnin
Muhammed b. Ysuf el-Verrktan (. 362/973) naklen yapt tasvire gre iinde bir hisar,
murbtlara ait ok sayda mesken ve byk bir caminin bulunduu geni bir d mahalle ile (rabaz)
kuatlmt. Hisarn gney ksmnda kendilerini ibadete adayan kadnlara mahsus kubbeli meknlarn
evreledii geni bir avlu yer alyordu (el-Meslik, II, 692). Drt ke burlarla takviye edilen ribt
denize ve karaya hkim durumdayd. Ribtn asker bakmdan en nemli ksmn 20 m.
yksekliindeki gzetleme ve iaret kulesi tekil ediyordu.
Vatanlarndan ve ailelerinden ayrlp kendilerini cihada ve ibadete adayan binlerce murbtn
topland Mnestrde evler ve camilerin yannda ran tarz deirmenler ve hamamlar da yer
alyordu. Murbtlarn ihtiyalar byk lde Kayrevan halknn yardmlaryla karlanyordu;
ayrca blgede ribta ait pek ok vakf vard. te yandan frkye halkndan bazlar ibadetlerinin
daha makbul olacana inandklar bu ribta gelirler, hazrladklar yiyeceklerini murbtlarla
paylaarak yln bir blmn ribtta geirirlerdi (bn Havkal, s. 73). Are gnlerinde ehirde
byk bir panayr kurulurdu. Alebleri ortadan kaldran Ftmlerin yeni baehir Mehdiyeyi
kurmasyla birlikte (308/921) Kayrevann yldz snd ve Mnestr blgenin en ok rabet gren
kutsal ehri haline geldi. Zr Emri Muiz b. Bdsin 443te (1051) bamszln iln etmesinin
ardndan nemi daha da artan ehir, ribtn yanndaki byk cami ve zarif Seyyide Camii bata olmak
zere eitli mimari eserleriyle sslendi. Bu dnemde ribtn hazresi de byk bir kabristana
dnt. erf el-drs, Mehdiyelilerin cenazelerini deniz yoluyla Mnestre getirdiklerini, meyve
ve sebze ihtiyalarn da ehrin bahelerinden karladklarn syler (Nzhetl-mt, 1, 282). XII.
yzyln ortalarnda Normanlar tarafndan igal ve tahrip edilen Mnestr, Hafsler zamannda tekrar
nem kazand. ehrin nfusu artnca yeni mahalleler kuruldu, buna bal olarak surlar geniletildi ve
bir ulucami ile ok sayda yeni cami yapld. Surlarn iki kaps bu dneme, 1058 (1648) tarihli olan
bir ncs de Osmanl devrine aittir. Trkler ayrca yeni burlar ina ederek buralara top
yerletirmilerdir. XVIII. yzylda ina edilen Sd Mzer Zviyesi ile Hanef Camii de ehirdeki
balca Osmanl eserlerindendir.
Mnestr, Tunusun bamszlnn ilnndan sonra bu ehirde domu olan Habb Burgiba ile tekrar
nem kazand, surlarn dnda yeni kurulan mahalleleri ve zellikle Burgibann 1968de yaptrd
kendi adn tayan cami ile Tunustaki modern mimarinin balca merkezlerinden biri haline geldi.
Son yllarda nfusu hzl artan Mnestr (1984te 35.546, 2000de 56.740 nfus) gnmzde 64.000
nfuslu (2005 yl balarna ait tahminlere gre) bir liman ehri ve gzde bir sayfiye merkezidir.
ehirde turistik oteller, milletleraras bir hava alan, ticaret limannn yannda bir yat liman, bir
niversite ve tarih ribtn bir blmnde yer alan erken dnem slm tekstil, cam-seramik eya
ve yazma kitaplaryla nl bir mze (Habb Burgiba Mzesi) bulunmaktadr. Mnestrdeki balca
sanayi tesisleri tekstil (daha ok ynl kuma), zeytinya, sabun ve retimi ok eskiden beri devam
eden tuz (Bekr, II, 692; Ykut, V, 209-210) zerinedir. ehrin merkez olduu ayn isimli idar blm
1019 km geniliinde olup 2005 ylnn balarnda 454.000 nfusa sahipti.
BBLYOGRAFYA


Ebl-Arab, abat ulemi fryye ve Tnis (nr. Ali e-bb - Nam Hasan el-Yf), Tunus
1985, s. 47-48, 51-52; bn Havkal, retl-ar, s. 73; Bekr, el-Meslik, II, 692, 718; erf el-drs,
Nzhetl-mt, Beyrut 1409/1989, I, 282; II, 289, 302-304; el-stibr f acibil-emr (nr.
Sad Zall Abdlhamd), Drlbeyz 1985, s. 120; Ykt, Muceml-bldn, V, 209-210; bnl-
Esr, el-Kmil, VI, 139; X, 512-513; bn Hallikn, Vefeyt, I, 245, 305; IV, 285; VI, 67-68; Tcn,
Rilett-Tcn (nr. Hasan Hsn Abdlvehhb), Tunus 1377/1958, s. 30-31, 369; bn zr, el-
Beynl-murib, I, 7, 89; bn Ferhn, ed-Dbcl-mheb, Kahire 1329-30, s. 352; Himyer, er-
Ravl-mir, s. 551; Hasan el-Vezzn, Vaf fryye, s. 84-85; Mahmd Makd, Nzhetl-
enr f acibit-tevr vel-abr (nr. Ali ez-Zevr - M. Mahfz), Beyrut 1988, I, 113, 137, 500-
502; II, 320; D. Hill - L. Golvin, Islamic Architecture in North Africa, London 1976, bk. ndeks;
Sleyman Mustafa Zebs, el-Fnnl-slmiyye fil-bildit-Tnisiyye, Tunus 1978, s. 31, 35, 38-
40; a.mlf., Monastir, ses monuments, Tunus 1964; Muhammed et-Tlib, ed-Devletl-Alebiyye (trc.
Mnc es-Sayyd), Beyrut 1985, s. 27, 203, 431; Jamil M. Abun-Nasr, A History of the Maghrib in
the Islamic Period, Cambridge 1987, s. 180, 280, 359, 361; Hasan Berkv, Tecribet mednetil-
Mnestr fil-mufaa ale-biil-Arabiyyil-slm ve idet tavfil-melimil-
eeriyye, el-f alet-tril-mimriyyil-slm, Mekke 1409, s. 613-646; Feth M. Eb
Iyne, Corfiyyet Tnis, skenderiye, ts. (Drl-marifetil-cmiiyye), s. 124, 127; K. J. Perkins,
Historical Dictionary of Tunisia, Metuchen 1989, s. 90; Nji Djelloul, Les fortifications ctiers
ottomanes de la rgence de Tunis (XVIe-XIXe sicles), Zaghouan 1995, I, 243-253; Kadir Pekta,
Tunusta Osmanl Mimari Eserleri, Ankara 2002, s. 119-121, 244, 246, 265; Fsun Soykan, Tunus
Turizmi zerine, Ege Corafya Dergisi, sy. 7, zmir 1993, s. 100; Georges Marais, Manastr, A,
VII, 274-276; a.mlf., Ribat, a.e., IX, 734-735; S. Soucek, Monastir, EI (Fr.), VII, 229-231.

smail Yiit

MNF MEHMED PAA
(1830-1910)
Osmanl devlet adam, eitimci ve dnr.
Asl ad Mehmed Thirdir. Mehmed Mnif, Thir Mnif, Mehmed Thir Mnif gibi farkl ekillerde
de anlmaktadr. Yazlarnda Mnif, Mnif Efendi, Mnif Paa imzalarn kullanmtr. Doum ylyla
ilgili olarak 1240 (1824-25) ile resm biyografisindeki 1246 (1830-31) arasnda deien farkl
tarihler verilmektedir. lk tahsiline Antepte Nuruosmaniye Medresesinde balad. Babas Hoca
Abdlhdi Efendinin grevi dolaysyla gittii Kahirede Kasr- l Medresesinde renimini
srdrd. Ayrca babasndan ve dier baz hocalardan Arapa, Mirza Senklhdam adl ranl bir
edipten Farsa okudu. Batllama srecine girmi olan Msrda Avrupa kltryle karlama
imkn buldu ve Franszca renmeye balad. Msrda ortamn Trkler aleyhine bozulmas zerine
1849 yl sonlarnda ailesiyle birlikte buradan ayrld. Ailesi Antepe dnerken kendisi amda kalp
Emeviyye Medresesinde renimini tamamlad (Aralk 1850). ki yla yakn bir sre am eyaleti
Meclisi Kebr Kaleminde alt. Austos veya Eyll 1852de stanbula gitti. Ocak 1853te Bbli
Tercme Odasnda Arapa ve Farsa mtercimi oldu. Bu arada Franszcasn gelitirdi. 1854te
Gelibolu Askir-i Muvine Komisyonu baktiplii, 1855te Berlinde sefret ikinci ktiplii,
ardndan Berlin baktiplii grevine getirildi. Bu suretle Bat uygarln daha yakndan tand gibi
nde gelen Aydnlanma dnrlerinin eserlerini okudu. niversitede halka ak felsefe, hukuk ve
siyaset derslerini takip etti. Yaad dnemde bu dzeyde bir niversite ilikisi bile adalar
arasnda kendisine zel bir yer kazandrmtr. 1857de Berlinden dnerek ikinci defa Tercme
Odasna giren Mnif Mehmedin grevi sonraki yllarda da sk sk deiti. Bunlar arasnda Meclisi
Kebr-i Marif reislii, Tahran sefirlii, defa getirildii, toplam dokuz yla yakn sren Maarif
nzrl da bulunmaktadr. 1894te balayan ikinci Tahran elilii onun son resm grevi oldu. Bunun
ardndan lmne kadar sren stanbul hayat tam bir yalnzlk iinde geti. 6 ubat 1910da vefat
etti. zlk dosyasnda Trke, Arapa, Franszca, Almanca, ngilizce ve Rumca tekellm ve
kitbet edebildii kayd bulunmaktadr.
Bir Osmanl aydn olan Mnif Paann fikr ve edeb hayat resm hayatna nisbetle ok daha nemli
ve ilgi ekici grlmtr. Zira medrese renimi, ald zel dersler, niversite kltr ve birikimi
yannda Tercme Odasnda iken farkl fikir evreleriyle tanm, bu bilgi ve kltr ortamlar ona
zengin bir entelektel seviye ve itima stat kazandrmtr. zellikle Tercme Odasndaki grevi
srasnda tant Mektib-i Ummiyye Nzr Ahmed Kemal Paa reniminden evliliine kadar
kendisine destek vermitir. Kemal Paa, Berlin sefiri olunca Mehmed Mnifi de ktip olarak yannda
gtrm, dnleri de birlikte olmutur. Bylece Kemal Paann kona ona hem kltrel birikim
hem devlet kademelerinde ykseli imkn kazandrm, Sadrazam Mehmed Emin li Paa ile de bu
konak araclyla tanarak daha st dzeyde destek ve yardm grmtr.
Mnif Paann nclnde yaym hayatna balayan Mecma-i Fnn onun en nemli kltrel ve
fikr baarlarndandr. Bu mecmuann yayn ilkeleri kendi dncelerinin de genel karakterini ortaya
koymaktadr. Mecmua zellikle din konularla gnlk siyaseti neir alannn dnda brakm olup bu
tutum giderek Mnif Paann aydn kimliinin ayrlmaz bir parasn tekil etmitir. Mnif Paa,
Batdaki siyas anlay erevesinde topluma organik bir ahsiyet olarak bakan ilk Osmanl
aydnlarndandr. Bugnk anlamda toplum iin ilk defa heyet-i ictimiyye, ehl-i meclis tabirlerini
o kullanmtr. Ona gre insanlar zerk varlklar olmayp ait bulunduklar evreyi meydana getiren
aktif birer varlktr. Toplumun varl fertlerden bamsz olduuna gre insan toplumun unsuru
olmaya mecburdur; yani ncelikle bir toplumsal gereklik vardr ve insanlar kendilerini heyet-i
ictimaiyye iin bir illet farzetmelidir. nk sosyal yapnn bugnk hali dikkate alndnda bir kii
tek bana ykml olduu ilerin hepsini birden yerine getiremez.
Mnif Paa, toplumu an gerisinde brakan ynleriyle grenekleri eletirmektedir. Bu anlamda
grenek bels deyimi ona aittir. Mnif Paaya gre ilevini yitirmi teknik usul ve uygulamalar
ieren ekliyle grenek yeniliklere uyumu engellemektedir. Eer Bat, Osmanl toplumu gibi
greneklerine saplanp kalsayd
telgraf, demiryolu, vapur gibi yeniliklere ulaamayacakt. Mnif Paa, stanbul iin byk tehdit
oluturan yangnlarn sebebini srf grenee ballk neticesinde srdrlmesinde srar edilen ahap
evlerin varl ile aklamaktadr. Halbuki Avrupa bu grenek tutkusunu aarak binalar kgir
yapmaktadr. Coraf ve teknik keiflerin getirdii gelimeleri ok iyi deerlendiren Mnif Paaya
gre mknatsn kefi, barut, gaz lambas, telgraf gibi teknik gerelerin icad sadece birer teknolojik
gelime olarak kalmamakta, toplumsal deimeye de iaret etmektedir.
Yenilik taraftarlna ramen Mnif Paa, zamannn youn siyas olaylarnn iinde Osmanl
ynetimine olan balln koruyabilmitir. Hibir dneme kar siyas vaziyet almay kendi
kiiliini de pekitirmitir. Aslnda bu onun gnbirlik politika karsndaki tutumudur ve kendisi,
politika olarak setii bilgi aktarclnn gerekte ne lde kkl bir siyas tercihle ilgili
olduunun farkndayd. Fakat bunu devrindeki siyaslere ve yeniliki aydnlara anlatamamtr. Siyas
literatr meydana getiren balca meseleleri insan haklar, terakk, hrriyet, sosyalizm ve komnizm,
merutiyet, cumhuriyet ve demokrasi eklinde sralayan Mnif Paa, eitli yazlarnda ele ald bu
konular tantarak kendi toplumu iin geerlilikleri zerinde durmutur. Mesel sosyalizm ve
komnizmin Batda ortaya k sebeplerini inceledikten sonra bu sebeplerin ve onlarn ortaya
kt artlarn Osmanl toplumunda bulunmadn syleyerek bu yeni akmlarn hibir ekilde kendi
lkesinde kabul grmeyeceini ne srmtr. nk bunlar, bir lokma ekmee hasreti itiyk
bulunmas gibi mnasebetsiz msavatszlklarn bulunduu bir ortamda grlr. Avrupadaki bu
eitsizlikler Osmanllarda yoktur. Ona gre Batnn gelitirip savunduu komnizm ve sosyalizm
gibi doktrinler yoksullar istismar etmekten baka bir sonu vermez.
Mnif Paa dncede terakkici, hrriyeti, medeniyeti ve asrlik yanls bir izgi izlemitir. nsan
eref-i mahlkt olarak ele alan slmiyetin bu yaklamndan yola karak insan hrriyetini
savunmakta, hrriyeti her trl gelimenin temeli saymaktadr. Ancak hr bir insan kendisinin ve
toplumun geliimine katkda bulunabilir. Balangta dinle aklad bu grlerini daha sonra
Batdaki dnce akmlarndan etkilenerek gelitirmitir. zellikle insan hrriyeti, sanayi, terakki
gibi konularda Montesquieu, John Stuart Mill, Marquis de Mirabeau etkilendii dnrler
arasndadr.
Yazl ve szl her trl faaliyetin amacnn toplumda bilime kar bir merak uyandrmak, zellikle
genlere bilim sevgisini alamak olduunu srarla dile getiren Mnif Paa iin bilgi bir iktidardr ve
bu iktidar insann bilgisi orannda artmaktadr. Bu sebeple Mnif Paa bilimin entelektel yarar
kadar pratik sonularyla da ilgilenmitir. Neticeleri itibariyle bilimin her meslek erbab iin geerli
olduunu, bilimde ilerleyen milletlerin becerilerinin de gelitiini sylemi, bunun doruluunu
kimya sanayii, tarm gibi uygulamal alanlardan rneklerle teyit etmi, bilimin pratik sonularnn
kendi lkesinde henz yaygnlamad bir dnemde ilmin eitli meselelerin zmne yardmc
olduuna dikkat ekmitir. Onun bilime verdii nemi bu konuda yazdklarnn sistematik
sralamasndan anlamak mmkndr. Nitekim bilimin kavramsal analizinden snflamasna, baz bilim
rneklerine, bilimin insanlk iin ifade ettii neme kadar ok geni yelpazede yazlar yazmtr. Bu
yazlar yannda Cemiyyet-i lmiyye-i Osmniyyedeki grevi srasnda icraatyla da Bat bilgi ve
bilimlerinin lke genliine aktarlmasnda son derece etkili olmutur. Trkiyede ilk popler bilim
dergisi olan Mecma-i Fnn da Mnif Paann editrlnde yaymlanmtr.
Mnif Paann resm grevlerinin en nemli ynn eitimcilii oluturur. Be yllk Meclisi Kebr-
i Marif reisliiyle Maarif nzrlklarnn yannda sivil hayat da Ahmet Hamdi Tanpnara gre
batan sona bir retmenliktir (XIX. Asr Trk Edebiyat Tarihi, s. 180). Temel eitimle ilgili
grlerini ortaya koyduu Ehemmiyeti Terbiye-i Sbyn isimli makalesi (Mecma-i Fnn, sy. 5
[1279], s. 176-185) Trkede modern pedagojiye dair ilk deneme olarak deerlendirilmektedir
(Doan, Tanzimatn ki Ucu, s. 162-170). Arap harflerinin slah meselesi de ilk defa onun tarafndan
gndeme getirilmitir. Eitimin slahyla ilgili yaklam nce mevcut durumu tesbit etmek ve
ardndan zmler gelitirmektir. Bat eitim sistemiyle karlatrmalar yaparak lkede uygulanan
sistemin son derece yanl ve yetersiz olduunu, ocuklara anlamadklar bir yn sarf, nahiv, mantk
ve men kurallar ezberletildiini sylemi, bu yanllklar gidermek iin nce retmen yetitirme
ve eitim yntemini dzeltme meselelerinin ele alnmas gerektiini belirtmi, ocuklarn Trkeyi
kolaylkla okuyup yazabilmelerini ve msbet ilimlere balang tekil eden dersleri okumalarn
salayacak bir usul ve program uygulanmasn teklif etmitir. Bu arada eitimde dayak vb. iddet
aralarnn uygulanmasn da kesinlikle reddetmitir. Tanzimatla birlikte balayan slahat
hareketlerinin baarl olabilmesi iin halk eitimine nem verilmesi gerektiini savunmutur. Onun
Cemiyyet-i lmiyye-i Osmniyyeyi kurmas, Mecma-i Fnnu karmas, cemiyetin bnyesinde bir
ktphane ve kraathane
amas, drlfnunda halk dersleri balatmas gibi faaliyetleri bu amaca yneliktir.
Bata okul ve kitap olmak zere mecmua, gazete gibi yayn organlarn da birer intir- marif
arac olarak gren Mnif Paa, eitimin yaygnlatrlmasna hizmet eden bu tr aralarn lkede
grlen her yeni rneini sevinle karlamtr. zellikle kzlarn eitilmesi gerektiini yazlarnda
ve icraatnda gstermek suretiyle bu konunun da ncs olmutur. Fenelon, Fontenelle ve
Voltaireden seilmi on bir diyalogdan evirdii Muhvert- Hikemiyyenin onuncu diyalogu
kadnlarn eitimsizliinin kiiler ve toplumlar iin olumsuz sonularn konu edinmektedir. Bu eviri
seimi topluma verilen mesaj asndan nemlidir. Kzlarn da erkekler gibi eitilmesi dncesi
onun nzrl esnasndaki icraatna da yansmtr. Bu konudaki ilk uygulama 3 Mart 1880de idd
seviyesinde alan bir kz mektebidir. Ayrca Maarif nzrl srasnda Kbrsta bir kz mektebinin
almasna ilikin almalar balatlmtr.
Mnif Paa, Cemiyyet-i lmiyye-i Osmniyye bnyesinde kurulmasn salad ktphane
dolaysyla lkeye bir mill ktphane kazandrma giriiminin ncs kabul edilmitir.
Ktphanecilik faaliyetinin bir baka yn de stanbul ktphanelerinin kataloglarnn hazrlanmas
ve stanbul vakf ktphanelerinin dzenli kataloglarnn devlete bastrlmasyla ilgilidir. Ayrca ilk
ktphane ynetmelii de onun nzrl srasnda yaymlanmtr.
Eserleri. 1. Dstn- l-i Osmn (stanbul 1299). Osmanl Devletinin 600. kurulu yl dnm
mnasebetiyle kaleme alnm manzum bir eser olup Osman Gaziden II. Abdlhamide kadar otuz
drt padiah dnemindeki nemli hadiseleri iermektedir. 2. Hikmeti Hukk (stanbul 1302). Mnif
Paann Mektebi Hukuktan rencisi Sbit Efendi tarafndan yayma hazrlanm hukuk felsefesi
ders notlardr. Mellifin tabii hukuk kavramna zel bir vurgu yapt hukuk felsefesine dair bu eser
Trkiyede sahasnda ilk almadr. Dello hukuku gibi meselelere yer veriliinden tr geni
lde Bat kaynaklarna dayanlarak hazrland anlalmaktadr. Metinde Kant, Montesqieu,
Bentham ve Fichte gibi filozoflara atf yaplmaktadr. 3. Telhs-i Hikmeti Hukk (stanbul 1301).
Mnif Paann hikmeti hukuk ders notlarnn Mektebi Hukuktan rencisi Mahmud Esad Efendi
tarafndan nere hazrlanm zet versiyonudur. 4. Medhal-i lm-i Hukk (stanbul 1299). 5. lm-i
Servet (stanbul 1302). Bu eseri de Mahmud Esad Efendi yayma hazrlamtr. Serbest piyasa ve
teebbs hrriyeti ilkesinin ekonomide hareket noktas yapld kitapta ekonomik liberalizmin
dayand model iktisad hayatn tabii dzeni olarak deerlendirilmektedir. 6. Trh-i Hkem-i
Ynn (Mecma-i Fnn, kesintili olarak sy. 13-45 [1280-1284]). On alt blm halinde
yaymlanmtr. 7. Terkibibend (stanbul 1311). Tek sayfalk levha halinde baslm, mektebin nem
ve deerinden bahseden bu uzunca manzumeyi Bursal Mehmed Thir iktibas etmitir (Osmanl
Mellifleri, II, 428-430). 8. Muhvert- Hikemiyye (stanbul 1276). Voltairein Dialogues et
entretiens philosophiques ile Dialogues et anecdotes philosophiques adl eserlerinden, Fnelonun
Oeuvres ismiyle toplu olarak yaymlanm yazlarndan ve Fontenellein Dialogues des morts adl
kitabndan seilmi felsef diyalog tarzndaki bir dizi metnin tercmesidir. Kitap, Ysuf Kmil
Paann Fnelondan evirdii Tercme-i Telemaktan nce basld iin Bat dillerinden evrilen
ilk edeb ve felsef eser olma zelliini tamaktadr. Kitapta yer alan on bir diyalog srasyla evrenin
yaratl ve anlam, hret tutkusu ve medeniyet, toplumlarn kalknma ve gelimesi, vatan severlik
ve mill menfaatlerin stnl, saray hayatnda mutluluun imkn, Tanrnn ispat, ekonomik hayat
ve kalknma, Avrupal aydnn Amerikal yerlilere bak, filozoflar ve devlet adamlar, kadnn
eitimi, insann acmaszl ve hayvan haklar konularn ilemektedir. Trkede Sefiller adyla
tannan Victor Hugoya ait Les misrables isimli romann Cerde-i Havdis gazetesinde (sy. 480-503
[1276/1862]) Madrn Hikyesi adyla imzasz olarak tefrika edilmi zet evirisinin de Mnif
Paaya ait olduunu gsteren aratrmalarn bulunduunu belirtmek gerekir (Budak, s. 339-359).
Basl eserleri dnda lm-i Belgat (stanbul Bykehir Belediyesi Atatrk Kitapl, Muallim
Cevdet, nr. K 219), ran Rislesi (rana Giden Ricl-i Osmniyye Hakknda Malmt) ( Ktp.,
TY, nr. 4422; stanbul Arkeoloji Mzesi Ktp., El Yazmalar, nr. 401; rislenin yeni harflerle neri
iin bk. Akn, s. 147-152), ngiltere Tarihinden Birka Yaprak (Millet Ktp., Ali Emr Efendi, Tarih,
nr. 65), dt- mem (Millet Ktp., Ali Emr Efendi, nr. 404), Lyiha (Millet Ktp., Ali Emr Efendi,
Lyihalar, nr. 85) gibi yazma halinde almalar ve Istlht- Trkiyye, Lisn- Hl, ran Htrt
(ran Rznmesi) adl eserleri de bulunmaktadr (Budak, s. 400-418). Bursal Mehmed Thirin
Mnif Paann almalarna dair verdii listede yukarda kaydedilenler dnda yirmiye yakn
eserinin ad zikredilmektedir (Osmanl Mellifleri, II, 428). Mnif Paann Mecma-i Fnn ve
Hazne-i Evrk dergileriyle Cerde-i Havdis gazetesinde ok sayda makalesi yaymlanmtr.
BBLYOGRAFYA


Osmanl Mellifleri, II, 428-430; Agh Srr Levend, Trk Dilinde Gelime ve Sadeleme Evreleri,
Ankara 1960, s. 153; Orhan F. Kprl, Mnif Paann Hayat ve Tahran Sefirlikleri
Mnasebetiyle ran Hakknda Baz Vesikalar, ran ehinahlnn 2500. Kurulu Yldnmne
Armaan, stanbul 1971, s. 277-292; Altan T. nal, Mnif Paa (yksek lisans tezi, 1973), A
DTCF; Ahmet Hamdi Tanpnar, XIX. Asr Trk Edebiyat Tarihi, stanbul 1976, s. 180-182; Recep
Duran, Mnif Paa: Hayat, Eserleri ve Felsefesi (yksek lisans tezi, 1982), A DTCF; Yeim Il,
Bir Aydnlanma Hareketi Olarak Mecmua-i Fnun (yksek lisans tezi, 1986), Sosyal Bilimler
Enstits; Meral Alpay, Deien Ktphane Anlay ve Mnif Paa, Trkische Miszellen: Robert
Anhegger Armaan, stanbul 1987, s. 19-24; Ekmeleddin hsanolu, Cemiyeti lmiye-i
Osmaniyenin Kurulu ve Faaliyetleri,
Osmanl lm ve Meslek Cemiyetleri, stanbul 1987, s. 197-220; smail Doan, Eitim letiim
Yabanclama, Samsun 1990, s. 45-61; a.mlf., Tanzimatn ki Ucu: Mnif Paa ve Ali Suavi, stanbul
1991; a.mlf., Batllamann Eitim Kanadnda Bir Modernist Aydn: Mehmet Tahir Mnif Paa ve
Eitimci Kiilii, Tanzimatn 150. Yldnm Uluslararas Sempozyumu (Bildiriler), Ankara 1991,
s. 409-427; a.mlf., Akll Kk: ocuk Kltr ve ocuk Haklar zerine Sosyokltrel Bir
nceleme, stanbul 2000, s. 224-230; a.mlf., Siyasal Tutum Gelitirmede ki Tanzimat Aydn: Mnif
Paa ve Ali Suavi, slm Aratrmalar, III/4, Ankara 1989, s. 200-207; dem Akn, Mnif Paa ve
Trk Kltr Tarihindeki Yeri, Ankara 1999, s. 26-31, 147-152, ayrca bk. tr.yer.; nci Enginn,
Aratrmalar ve Belgeler, stanbul 2000, s. 21; Ali Budak, Batllama Srecinde ok Ynl Bir
Osmanl Aydn: Mnif Paa, stanbul 2004, tr.yer.; Ebzziya Tevfik, Mnif Paa, Yeni Tasvr-i
Efkr, sy. 251, stanbul 10 ubat 1910; Ali Fuat, Mnif Paa, TTEM, yeni seri, I/4 (1930), s. 1-16;
Mjgan Cunbur, Mnif Paa Lyihas ve Deerlendirilmesi, TAD, II/2-3 (1964), s. 223-231;
Ekrem In, Osmanl Bilim Tarihi: Mnif Paa ve Mecmua-i Fnun, TT, II/11 (1984), s. 61-66.
smail Doan

MNR DEDE
(bk. KKTEN, Mehmet Mnir).

MNR NURETTN SELUK
(bk. SELUK, Mnir Nurettin).

MNKATI
( )
Senedin sahbden sonra gelen ksmnda bir veya daha ok rvisi atlanarak rivayet edilen hadis
anlamnda terim.
Szlkte kesmek mnasndaki kat kknn infil kalbndan treyen (inkt) ve kesilmi,
koparlm anlamna gelen mnkat kelimesinin terim mnas zerinde ihtilf edilmi ve birbirinden
farkl tarifleri yaplmtr. Terminolojinin henz yerlemedii mtekaddimn dneminin ilk asrnda
bu terim senedi muttasl olmayan rivayet anlamnda kullanlmtr. mam finin, senedinde rvisi
dm rivayetlerle mrsel rivayetlere mnkat demesi bunu gstermektedir. Daha sonraki
muhaddislerden Tirmiz ve Ali b. Medn gibi limlerin de sahb rvisi den rivayeti mnkat
olarak nitelendirmesi (alt, 149; el-lel, s. 67-68) mtekaddimnin bu terimi senedinde
kopukluk bulunan her eit rivayet mnasnda kabul ettiini ortaya koymaktadr. Nitekim V. (XI.)
yzyl muhaddislerinden bn Abdlber de, ister Hz. Peygambere ister baka birine nisbet edilsin
muttasl olmayan her rivayeti mnkat kabul etmitir (et-Temhd, I, 21). Bu kullanm ve tariflerden,
mtekaddimn dnemi muhaddislerinin seneddeki inktdan kaynaklanan mrsel, mudal ve muallak
gibi rivayet trlerini mnkat kelimesiyle ifade ettikleri anlalmaktadr. III. (IX.) yzyl
muhaddislerinden Berdcnin mnkat makt (tbin ve tebeut-tbinin sz ve fiilleri) anlamnda
kullanmas hadis usulcleri tarafndan eletirilmitir (Nevev, s. 84).
Hadis terimlerinin yerletii mteahhirn devrinde ise nce mrsel, ardndan mudal ve muallakn
tarifleri yaplm ve bunlar mnkatdan ayrlmtr. Nitekim mnkat, isnadnda sahbye varmadan
nceki bir rvinin kendisinden hadis duymad bir kiiden rivayette bulunmas eklinde tanmlayan
Hkim en-Nsbr mrseli mnkatdan ayrm, bunlarn farkl birer tr olduunu ve bunu bilen
hadisilerin az bulunduunu sylemitir. bns-Salh da Hkimin tarifini benimsemitir (Ulml-
ad, s. 57; Irk, s. 71). Mnkat, isnadnda sahbye varmadan nce bir rvisi veya pe pee
olmamak artyla birden fazla rvisi den yahut senedinin ba tarafndan bir veya birka rvisi
atlanan yahut senedi hi zikredilmeyen hadis olarak tanmlayan mteahhirn devri hadis usulcleri
bu tarifle seneddeki inktdan kaynaklanan mrsel, mudal ve muallak hadisi istisna etmilerdir
(Abdullah Sirceddin, s. 98). Bu dnem muhaddislerinden bir ksm mnkat, tebeut-tbinden bir
rvinin tbiyi atlayarak dorudan sahbden naklettii hadis mnasnda kullanmsa da bu kullanm
pek itibar grmemitir. Tebeut-tbin devri limlerinden Kiy el-Herrs mnkat, bir kimsenin
hibir sened zikretmeden kle Reslullah diye naklettii hadis eklinde tanmlam, ancak bns-
Salh ve dier baz limler byle bir tanmn bilinmediini, dolaysyla bir deer tamadn
syleyerek bunu eletirmilerdir (Bedreddin ez-Zerke, II, 12). htilfl bir konu olmakla birlikte
mteahhirn muhaddislerinin ou senedinde racl ve eyh gibi mbhem* rvi bulunan hadisleri
de mnkat saymtr.
Hadis usulcleri mnkat hadisleri senedinde bir rvisi veya iki rvisi atlanan hadislerle mphem
rvisi bulunan hadisler eklinde e ayrmlardr: Senedinde bir rvisi den mnkat hadise
Mslimin tahrc ettii, Mmin pis olmaz (ay, 115) melindeki hadisin smil b. Uleyye >
Humeyd et-Tavl > Eb Rfi es-Si elMeden > Eb Hreyre senediyle gelen rivayet rnek
gsterilmitir. Bu senedde Humeyd ile Eb Rfi arasnda bulunmas gereken Bekir b. Abdullah el-
Mzen dmtr (Buhr, usl, 23, 24; bn Mce, ahret, 80; Eb Dvd, ahret, 92).
Abdrrezzk b. Hemmm tarafndan Sfyn es-Sevr > Eb shak es-Seb > Zeyd b. Ysey el-Kf
> Huzeyfe b. Yemn isnadyla merf olarak nakledilen, Eer ynetim iini Eb Bekire verirseniz
phesiz o kuvvetli ve gvenilir bir kimsedir ... hadisi (Hkim en-Nsbr, s. 28-29; ayrca bk.
Heysem, V, 176) senedde iki rvinin dmesiyle meydana gelen inktn rneidir. bns-Salhn
belirttiine gre bu seneddeki birinci inkt Abdrrezzk ile Sevr arasndadr. nk Abdrrezzk
hadisi Sevrden iitmemi, ikisi arasnda bulunan Numn b. Eb eybe el-Cenedden almtr.
kinci inkt ise hadisi Sfyn es-Sevrnin Eb shaktan iitmeyip arada dm bulunan erk b.
Hanbel el-Absden duymasdr.
Senedinde mphem rvi bulunan hadise rnek, Allahm! Senden iimde bana sebat vermeni isterim
... melindeki (Tirmiz, Daavt, 23; Nes, Sehiv, 61) Ebl-Al b. Abdullah b. hhr > ad
zikredilmeyen iki kii > eddd b. Evs tarikiyle nakledilen hadistir. Senedde iki kii diye geen
ahslarn kim olduu bilinmedii iin bu senedde inkt mevcuttur (Hkim en-Nsbr, s. 28). Bazan
senedinde mphem rvi bulunduu halde mnkat saylmayan hadisler de vardr. Kiinin cizlikle
gnahkrlk arasnda kalaca bir zaman gelecektir. Bu zamana yetien kimse cizlii gnahkrla
tercih etsin melindeki hadisin bir eyh > Eb Hreyre > Reslullah eklinde nakledilen hadis
byledir. Burada eyh diye zikredilen rvinin hadisin dier bir rivayetinde Eb Amr el-Cedel
olduu belirtildiinden inkt ortadan kalkm olmaktadr (Al, s. 108-109).
nkt ak ve gizli olmak zere iki ksma ayrlmaktadr. Ak inkt rvinin yaad zamana
yetimedii bir kiiden rivayette bulunmasdr. Gizli inkt ise rvinin, zamanna yetitii halde
kendisiyle grmedii bir hocadan veya gRt halde hadis almad ya da ald hadisi deil
kendisinden duymad baka bir hadisi nakletmesidir. Ak inktn basit aratrma yntemleriyle
tesbiti mmkndr. Gizli inkta ancak ricl ilmi konusunda
uzman hadis limleri vkf olabilmektedir. Hadisin bilinen btn senedlerini bir araya getirerek
mukayese etmek, bylece den rviyi bulmak, rvilerin ayn dnemde yaayp yaamadklarn,
birbiriyle grp grmediklerini aratrmak senedde inkt bulunup bulunmadn belirlemenin
yollarndandr.
Mnkat rivayetler hemen her kaynakta bulunmakla birlikte Abdrrezzk es-Sann ile Eb Bekir
bn Eb eybenin el-Muannefleri, Sad b. Mansrun es-Sneni, bn Ebd-Dnynn risleleri,
bn Cerr et-Taber, bnl-Mnzir en-Nsbr ve bn Eb Htimin tefsirleri bu tr rivayetlerle
doludur. el-Muvaan mnkat rivayetlerini bn Abdlber enNemer aratrm ve birka dnda
tamamnn mevsul senedlerini bulmutur (Tecrid Tercemesi, Mukaddime, I, 150). Drekutnnin,
Buhrnin el-Cmiu-ainde ok sayda mnkat rivayet bulunduu ynndeki iddiasnn
geersizliini bn Hacer el-Askaln ortaya koymutur (Hedys-sr, s. 501-542). Red el-Attr,
Mslimin el-Cmiu-ainde on kadar mnkat rivayet olduunu sylemise de yaplan
aratrmalar bunlarn mevsul tarikleri bulunduunu ortaya koymutur (Syt, I, 208-210). Mnkat
hadis limlerin ittifakyla zayf saylm ve delil olarak kabul edilmemitir. Ancak baka bir tarikten
muttasl olarak geldii tesbit edilmi, den veya mehul olan rvinin sika olduu anlalmsa o
takdirde sahih konumuna ykselir.
BBLYOGRAFYA


Kmus Tercmesi, III, 376; Buhr, usl, 23, 24; Mslim, ay, 115; bn Mce, ahret, 80;
Eb Dvd, ahret, 92; Tirmiz, alt, 149, Daavt, 23; Nes, Sehiv, 61; fi, er-
Risle (nr. Ahmed M. kir), Beyrut, ts. (el-Mektebetl-ilmiyye), s. 461; Ali b. Medn, el-lel
(nr. Hsm M. B Kurays), Kveyt 1423/2002, s. 67-68, 107; Hkim en-Nsbr, Marifet
ulmil-ad (nr. Seyyid Muazzam Hseyin), Kahire 1937, s. 27-29; bn Abdlber enNemer, et-
Temhd (nr. Mustafa b. Ahmed el-Alev - M. Abdlkebr el-Bekr), Marib 1387/1967, I, 21;
bns-Salh, Ulml-ad, s. 57-59; Nevev, rd ullbil-ai (nr. Nreddin Itr), Beyrut
1411/1991, s. 84; Al, Cmiut-tal f a-kmil-mersl (nr. Hamd Abdlmecd es-Selef),
Badad 1398, s. 108-109; Bedreddin ez-Zerke, en-Nket al Muaddimeti bni-al (nr.
Zeynelbidn b. Muhammed Bell Freyc), Riyad 1419/1998, II, 12; Heysem, Mecmauz-zevid,
V, 176; Irk, Fetul-mu, s. 69, 71-72; bn Hacer el-Askaln, Hedys-sr (nr. Abdlazz b.
Bz), Beyrut 1410/1989, s. 501-542; a.mlf., Nzhetn-naar f tavi Nubetil-fiker (nr. Nreddin
Itr), Dmak 1413/1992, s. 80-81; Syt, Tedrbr-rv (nr. Abdlvehhb Abdllatf), Beyrut
1399/1979, I, 195, 207-210; emseddin es-Sehv, Fetul-mu, Beyrut 1403/1983, I, 158; Tecrid
Tercemesi, Mukaddime, I, 149-150; Abdullah Sirceddin, eru Manmetil-Beyniyye, Halep
1398, s. 98-99; Nreddin Itr, Menhecn-nad f ulmil-ad, Dmak 1401/1981, s. 367-369;
Subh es-Slih, Hadis limleri ve Hadis Istlahlar (trc. M. Yaar Kandemir), Ankara 1981, s. 139-
140; Ahmed mer Him, avid ulil-ad, Beyrut 1404/1984, s. 100-102; Murtaz ez-Zeyn
Ahmed, Menhicl-muaddin f taviyetil-edil-asene ve-afe, Riyad 1415/1994, s.
219-242.

Mehmet Efendiolu

MNKER
(bk. EMR bil-MARF NEHY anil-MNKER).

MNKER
( )
Zayf rvinin gvenilir rviye muhalefeti yznden zayf olan hadis anlamnda terim.
Szlkte inkr etmek, bilmemek, ho karlamamak anlamndaki nekr kknn ifl kalbndan
treyen mnker kelimesi deiik zamanlarda yaam muhaddisler tarafndan farkl ekillerde tarif
edilmi olmakla birlikte daha ok zayf rvinin gvenilir rviye muhalefeti sebebiyle zayf olan
hadis mnasnda kullanlmtr. bn Hacer el-Askalnnin benimsedii ve kendisinden sonra gelen
limlerin de kabul ettii bu tarife gre mnker sahih hadis eitlerinden marfun mukabilidir. Bu
terimin, bir hadis eidi olarak ortaya kmadan nce rvileri deerlendirmeye ynelik mnkerl-
hads eklinde getii anlalmaktadr. Nitekim Yahy b. Sad el-Kattn tbi Kays b. Eb Hzim
iin mnkerl-hads tabirini kullanm, ancak bn Hacer, onun bu tabiri daha sonraki dnemlerde
kazand cerh anlamnda deil, Kays b. Eb Hzimin rivayet ettii baz hadislerde teferrd ettiine
iaret etmek zere kullandn belirtmitir (Tehbt-Tehb, VIII, 347).
III. (IX.) yzyldan itibaren ortaya kan mnker terimiyle ilgili tanmlar ylece sralamak
mmkndr: 1. Zayf rvinin gvenilir rvilere muhalif olarak rivayet ettii hadis. Mnkeri ilk defa
mam Mslim rvinin rivayetinin gvenilir hfzlarn rivayetine muhalif olmas eklinde tanmlam
ve mer b. Abdullah b. Eb Hasam gibi zayf rvilerin hfz diye bilinen sika rvilere muhalif
olarak naklettikleri hadislerin mnker ve zayf olduunu sylemitir (Mslim, Muaddime, I, 7;
Kitbt-Temyz, s. 209). Eb Htim er-Rz de mnkeri bu anlamda kullanmtr (bn Eb Htim, IV,
175). 2. Zayf rvinin tek bana rivayet ettii hadis. Bu gr benimseyen Tirmiz, muhalefet sz
konusu olmakszn senedinde iki zayf rvi bulunan ve baka bir tarikle desteklenmeyen hadisin
mnker olduunu sylemitir (Tirmiz, stin, 11). Zeheb ise sadk ve daha aa seviyedeki
rvilerin tek bana rivayet ettikleri hadislerin mnker olduu grndedir (el-Ma, s. 42). 3.
Gvenilir olsun veya olmasn bir rvi tarafndan tek bana rivayet edilen ve baka tarikten
desteklenmeyen hadis. bns-Salh, hadisiler arasnda mnkeri bu anlamda kullanan birok
kimsenin bilindiini sylemekteyse de bn Hacer el-Askaln (en-Nket, II, 674) ve emseddin es-
Sehv (Fetul-mu, I, 202) onun bu grn durumu belirsiz, ezberi zayf ve bir ksm
hocalarnn bilinmemesi sebebiyle hadisi Hakknda msbet kanaat belirtilemeyen rvilerin tek bana
rivayet ettikleri hadis eklinde anlamak gerektiini vurgulamlar, Ahmed b. Hanbel ve Nesnin bu
tr rivayetler iin mnker tabirini kullandklarn hatrlatmlardr. Berdc, rvilerden Ynus b.
Ksm el-Hanefyi deerlendirirken mnkerl-hads tabirini kullanm, ancak bn Hacer el-Askaln
bunu, Berdc, mnker terimiyle gvenilir olsun olmasn rvi tarafndan tek bana rivayet edilen
hadisi kasteder, onun bu deerlendirmesinde cerh sz konusu deildir eklinde aklamtr
(Hedys-sr, s. 633). 4. z hadis. Baz muhaddislere gre mnker, makbul bir rvinin
kendisinden daha gvenilir rviye muhalefet ederek naklettii hadis mnasndaki z ile e
anlamldr. bns-Salh ile Nevev, bn Kesr, Zeynddin el-Irk ve bn Dakkuld bu grtedir.
Ancak bn Hacer, z ve mnkeri ayn mnada kabul eden bns-Salh eletirerek iki terim
arasnda gvenilir rvilere muhalefet asndan benzerlik bulunmakla birlikte z hadiste rvinin sika,
mnker hadiste ise zayf olmas ynnden farkllk bulunduuna iaret etmitir (Nzhetn-naar, s.
69-70). 5. Mevz hadis. Terim ilk asrlardan itibaren birok muhaddis tarafndan uydurma hadis
anlamnda kullanlmtr. bnl-Cevznin el-Mevt, bn Arrkn Tenzh-eratil-merfa,
Zehebnin Mznl-itidl ve Ali el-Krnin el-Man f marifetil-adil-mev adl
eserleri bata olmak zere daha ok ilel, mevzat ve zayf rvilerle ilgili eserlerde karlalan bu
kullanm, rivayetlerin deerlendirilmesi srasnda mnker, mnkern cidden lafzlar yannda
mevz,
ibhl-mevz, ke-enneh mevz, l asle leh, leyse leh asl ve btln gibi tabirlerle birlikte de
kullanlmaktadr. Bununla beraber farkl tarifleri bulunduu iin mnker mutlak mnada mevz
anlamna gelmez. Kural olarak her mevz rivayet mnkerdir, ancak her mnker mevz deildir. bn
Hacer el-Askaln ve kendisinden sonra gelen hadis limleri bu be grten birincisini tercih
etmiler, dolaysyla bu, cumhurun gr olarak benimsenmitir (Haldn el-Ahdeb, I, 381).
Mnker hadisin deiik rnekleri vardr. Hubeyyib b. Habb ez-Zeyyt > Eb shak > Ayzr b.
Hureys > Abdullah b. Abbas tarikiyle merf olarak nakledilen, Kim namaz klar, zekt verir, hacc
yapar, orucu tutar ve misafiri arlarsa cennete girer melindeki rivayet (Tabern, XII, 106)
bunlardan biridir. Bu hadis Eb Zra er-Rzye sorulduunda Rz, onun merf deil bn Abbasn
mevkuf rivayetlerinden olduu iin mnker saylmas gerektiini belirtmitir (bn Eb Htim,
lell-ad, II, 182). Dier bir ifadeyle sika rvilerin bn Abbasn mevkfatndan olduunu
bildirdii bu rivayet, metrk rvi Hubeyyib b. Habb tarafndan merf ekilde rivayet edilerek sika
rvilere muhalefet edilmi, bundan dolay mnker hkmn almtr (bn Hacer, Nzhetn-naar, s.
69-70).
Hem hadisin hem rvinin vasfn ifade eden mnker terimi hadis deerlendirmelerinde daha ok
hadsn mnkern eklinde geer. III. (IX.) yzyldan itibaren bu kkten treyen deiik lafzlar
rvileri cerh ve tadl asndan deerlendirmek iin kullanlmtr. Genellikle metrk, bazan zayf,
bir ksm muhaddisler tarafndan rivayetinde teferrd eden sika rviler Hakknda kullanlan bu
lafzlarn en nemlileri unlardr: Mnkerl-hads, hadsh mnkern, haddese bi-menkr
(mnker hadis rivayet etmitir) f hadsih bazu menkr, rev menkr, f hadsih nekretn
(hadislerinde mnker olanlar var), yervil-menkr, ehdsh menkr, leh menkr, f hadsih
menkr, indeh menkr, yet bil-menkr (mnker hadis rivayet eder), leh m ynker (mnker
rivayetleri var), shib menkr. Ancak muhaddisler bu tabirleri, rvinin hadis rivayetine ehil olup
olmad konusunda hkm vermek iin deil rivayetlerinde mnker hadis bulunup bulunmadn
belirtmek amacyla kullanmtr. Hakknda bu tabirlerden biri kullanlan rvi eer sika ise mnker
rivayetlerinin az, metrk ise bu tr rivayetlerinin ok olduu anlalr. Muhaddislerden sadece Buhr
bu terimi hadisi hibir ekilde alnmayacak rviler iin kullanr. Cerh lafz olarak kullanldnda
mnkerl-hads Zeynddin el-Irkye gre cerhin drdnc, Zeheb ve emseddin es-Sehvye
gre beinci mertebesinde bulunan rvi kastedilir. Prensip olarak bu lafzla cerh edilen rvinin
rivayetleri zayf kabul edilir ve sadece itibar iin yazlr.
Mnker hadisin din meselelerde delil olup olmayaca konusunda kesin bir gr belirtmek mmkn
deildir. Bu hususta bir hkme varmak iin yaplan tanmlar ayr ayr ele alp deerlendirmek
gerekir. Buna gre, zayf rvinin sika rvilere muhalif olarak veya zayf rvinin tek bana rivayet
ettii hadis ile z anlamndaki mnker rivayetin terkedilmesi gerektii konusunda ihtilf yoktur.
Gvenilir olsun veya olmasn rvinin tek bana rivayet ettii hadis mnasndaki mnkerde rivayet
rvinin durumuna gre deerlendirilir. Mevz anlamnda kullanldnda ise rivayet kesinlikle
reddedilir. Mnker hadis konusunda Ahmet Ycel, Cerh Lafzlarndan Mnkerul-hads ve Farkl
Kullanmlar (MFD, sy. 13-15 [1997], s. 199-210), Nihad Abdlhalm Ubeyd el-adl-
mnker, aath-avbih-kmh (Mecellet-era ved-dirstil-slmiyye, XIX/58
[Kveyt 1425/2004], s. 17-65) adyla birer makale yazmlardr.
BBLYOGRAFYA


Lisnl-Arab, V, 233-234; Mslim, Muaddime, I, 7; a.mlf., Kitbt-Temyz (nr. Muhammed
Mustafa el-Azam), Riyad 1402/1982, s. 209; Tirmiz, stin, 11; bn Eb Htim, el-Cer vet-
tadl, IV, 175; a.mlf., lell-ad, Beyrut 1405/1985, II, 182; Tabern, el-Muceml-kebr
(nr. Hamd Abdlmecd es-Selef), Beyrut 1405/1984, XII, 106; bns-Salh, Ulml-ad (nr.
Nreddin Itr), Dmak 1406/1986, s. 80-82; Zeheb, el-Ma (nr. Abdlfetth Eb Gudde), Beyrut
1405, s. 42-43; bn Hacer el-Askaln, Tehbt-Tehb, Beyrut 1404/1984, VIII, 347; a.mlf., en-
Nket al Kitbi bni-al (nr. Reb b. Hd Umeyr), Riyad 1408/1988, II, 674-680; a.mlf.,
Hedys-sr (nr. Abdlazz b. Bz), Beyrut 1410/1989, s. 610, 631, 633; a.mlf., Nzhetn-naar f
tavi Nubetil-fiker (nr. Nreddin Itr), Dmak 1413/1992, s. 69-70; emseddin es-Sehv,
Fetul-mu, Beyrut 1403/1983, I, 201-206; Syt, Tedrbr-rv (nr. Abdlvehhb Abdllatf),
Beyrut 1409/1989, I, 238-241; Ali el-Kr, el-Man (nr. Abdlfetth Eb Gudde), Kahire
1404/1984, s. 20 vd.; Emr es-Sann, Tavul-efkr (nr. Salh b. Muhammed b. Uveyza), Beyrut
1417/1997, II, 5-6; Leknev, er-Ref vet-tekml, s. 199-212; a.mlf., aferl-emn (nr. Abdlfetth
Eb Gudde), Beyrut 1416, s. 361-364; Zafer Ahmed et-Tehnev, avid f ulmil-ad (nr.
Abdlfetth Eb Gudde), Halep 1392/1972, s. 258-262; Haldn el-Ahdeb, Esbb itilfil-
muaddin, Cidde 1407/1987, I, 377-389.

Mehmet Efendiolu

MNKER ve NEKR
( )
lmden sonra insanlar sorguya ekecei belirtilen iki melek.
Szlkte bilmemek; iddetli ve korkulu olmak anlamndaki neker (nekre) kknden treyen
mnker ve nekr tannmayan, iddetli ve korkulu olan demektir. Terim olarak berzah leminde
insanlar sorguya ekecei belirtilen iki melei ifade eder. Kurn- Kermde kabir hayatna iaret
eden yetler bulunmakla birlikte Mnker ve Nekirden sz edilmemektedir. eitli hadis
rivayetlerinden anlaldna gre, Allahn iman edenleri kararl bir beyan ve tutumda hem dnyada
hem hirette sabit kldn anlatan yet (brhm 14/27) kabirde mminlerin Allahtan baka ilh
bulunmadna ve Muhammedin Onun kulu ve elisi olduuna ahitlik etmesiyle ilgilidir (Buhr,
Ceniz, 87; Taber, XIII, 280-286; Ahmed b. Hseyin el-Beyhak, s. 19-24). ki melein len
insanlar sorguya ekeceine dair ak bilgiler hadislerde mevcuttur. l kabre konulduunda
cenazeye itirak edenler henz ayrlmayp ayak seslerini iittii bir srada iki melek gelerek ona,
Muhammed Hakknda ne diyorsun? diye sorarlar. Mminin, Muhammedin Allahn kulu ve elisi
olduu yolunda cevap vermesi zerine melekler, bu ehdetinden tr cehennemdeki yerinin
cennetteki bir yerle deitirildiinin mjdesini verirler. Mnker ve Nekir mnafk ve kfire,
Muhammed Hakknda ne diyordun? diye sorunca onlar u anlamda bir cevap verirler:
Bilmiyorum, bakalarnn dediini diyordum. Bunlar iin azap uygulamas balatlr. Kfir ve
mnafklarn feryadn insan ve cinlerin dndaki canllar duyar (Msned, III, 3-4; Buhr,
Ceniz, 87; Mslim, Cennet, 17). Baz rivayetlere gre de meleklerin sorular, Neye
tapyordun, rabbin ve peygamberin kimdir, dinin ve amelin nedir? eklinde olacaktr (Msned, IV,
287-288, 295-296; Eb Dvd, Snnet, 27). len insanlar sorgulayacak meleklerden birine
Mnker, dierine Nekir denildii Hz. Peygambere atfedilen baz rivayetlerde belirtilir (Tirmiz,
Ceniz, 70).
slm akaidinin tedvin edilmesinden itibaren sorgu meleklerinin varl, adlar ve grevleri
konusunda iki farkl gr ileri srlmtr. Bunlardan birincisine gre berzah lemindeki
sorgulamaya inanmak gerekir; zira bu husus sahih hadislerle
sabit olduu gibi aklen de mmkndr. Aslnda herhangi bir vasta olmadan da insann baz sorulara
muhatap olduunun bilincini tamas imkn dahilinde bulunan bir eydir. Bunun iin gerekli olan
hayattr, bu da cesedin bir parasnda yaratlmak suretiyle gerekleebilir veya lmle birlikte yok
olmayan ruh sorulara cevap verebilir. Hayatta bulunan insanlarn kabirdeki sorgu olayn
duymamalar tabiidir. Nitekim Cebrilin sesini peygamberlerin dndaki insanlar alglayamamtr.
Rya grenin iittii sesleri yanndaki uyank kimselerin iitmemesi de byledir (Gazzl, s. 105-
106). Sorgu meleklerinin iki deil nkr adl bir dier melekle birlikte veya drt olduuna
ilikin rivayetler doru deildir (Syt, II, 232-233). Sorgu meleklerine Mnker ve Nekir adnn
verilmesi, kfirlerle mnafklara kar iddetli davranp kalplerine korku salan bir grntye sahip
olmalarndan trdr. Mminleri sorguya ekeceklerin mbeir ve ber adl iki ayr melek
olduuna dair nakledilen bilgiler (Meydn, s. 116) sahih hadislerle badamamaktadr. Bata Ehl-i
snnet olmak zere Mutezile ve a limlerinin ounluu bu grtedir (Kd Abdlcebbr, s. 733-
734; Nesef, II, 763; Teftzn, II, 220-222; Cafer es-Sbhn, II, 735). Eb Ali el-Cbb ve Eb
Him el-Cbb gibi Mutezile limleri, sorgu meleklerine kt bir arm yapan mnker ve nekir
adlarnn verilemeyeceini syleyerek bu iki kelime ile sorgu esnasnda kfirin durumu ve meleklerin
niden geliiyle ilgili bir tavrn kastedildiini ileri srmtr (Toprak, s. 299). kinci telakkiye gre
len insanlarn iki melek tarafndan sorguya ekilmesi imknszdr. Her eyden nce meleklerin
ktlk yapmas anlamna gelebilecek adlarla anlmas doru deildir. Ayrca len insana hitap
ederek ona ses iittirmek ve ondan cevap almak da gzlem ve tecrbelere aykrdr. Zira lden ne
bir ses kabilir ne de l nimet veya azap iinde bulunabilir. Ancak bu yndeki yorumlar isabetli
grlmemi, dayanlan rivayetler de sahih bulunmamtr. Cehmiyye mensuplar, Drr b. Amr ve
onlarn izinden giden az saydaki baz limler bu gr benimsemitir (Kd Abdlcebbr, s. 733;
Abdlkhir el-Badd, s. 245; Gazzl, s. 105-106).
Mnker ve Nekirin gayb lemine ilikin varlklar olduu, bunlara yklenen grevin de ayn lemle
ilgili bulunduu dikkate alnarak birinci gr savunanlarn paralelinde bu tr konularda vahyin
geerli kabul edilmesi gerekir. Gayb leminde gerekleen hususlar Hakknda dnya hayatnn snrl
kavram ve kriterleriyle hkm vermenin isabetli olmayaca gerei gz ard edilmemelidir.
BBLYOGRAFYA


Lisnl-Arab, nkr md.; Tcl-ars, nkr md.; Msned, III, 3-4; IV, 287-288, 295-296;
Buhr, Ceniz, 87; Mslim, Cennet, 17; Eb Dvd, Snnet, 27; Tirmiz, Ceniz, 70;
Taber, Cmiul-beyn (nr. Sdk Ceml el-Attr), Beyrut 1415/1995, XIII, 280-286; Kd
Abdlcebbr, erul-Ulil-amse, s. 733-734; Abdlkhir el-Badd, Uld-dn, stanbul
1346, s. 245; Ahmed b. Hseyin el-Beyhak, bt abil-abr ve sulil-melekeyn, Kahire
1986, s. 19-24, 105-107; Gazzl, el-tid fil-itid, Kahire, ts., s. 105-106; Nesef, Tebratl-
edille (Salam), II, 763; Teftzn, erul-Mad, stanbul 1305, II, 220-222; Syt, el-Lelil-
mana fil-edil-meva, Kahire 1317, II, 232-233; Meydn, erul-Adeti-aviyye
(nr. M. Mut el-Hfz - M. Riyz el-Mlih), Dmak 1982, s. 116; Sleyman Toprak, lmden
Sonraki Hayat, Konya 1986, s. 267-308; Cafer es-Sbhn, el-lhiyyt (nr. Hasan M. Mekk el-
mil), Beyrut 1410/1990, II, 735.

Sleyman Toprak

MNKIZ (Ben Mnkz)
( )
1081-1157 yllar arasnda merkezi eyzer olmak zere Suriyenin baz ehirlerinde hkm sren
Arap hnedan.
Ben Mnkz tarih sahnesine ilk defa ayn kabileden Ali b. Mnkz b. Nasr el-Kinnnin 351 (962)
ylnda yaplan bir savata Bizansa esir dmesiyle kmtr. Siyas bir g olarak kendini
gstermesi yaklak bir asr sonraya rastlar. Mirds Emri Slih b. Mirds, Halepe hkim olmak
iin mcadele ettii srada (415-416/1024-1025) onu destekleyen Ben Mnkzdan Mlahhisddevle
Ebl-Mtevvec Mukalled b. Nasr b. Mnkza eyzeri ikt etti. Ancak eyzer o srada Bizans
hkimiyetinde bulunuyordu. Sadece Kefertbda hkimiyet kuran Mukalled Zilhicce 450de (Ocak
1059) vefat etti.
Mukalledin yerine geen olu Ebl-Hasan Seddlmk Ali, Mnkzoullar Emirliinin gerek
kurucusu kabul edilir. Ali, Mirdslerle iyi ilikileri devam ettirdi ve Mirds Emri Mahmd b.
Slihin en sadk taraftarlarndan biri oldu. Fakat daha sonra aralarnda doan gvensizlik sebebiyle
Mahmdun kendisine zarar vermesinden endie edip Trablusama Ammroullar Emri
Celllmlk bn Ammrn yanna kat ve Sbk b. Mahmd b. Slihin Mirds emri olmasn
salad (468/1076). Ayn ekilde Halepin Musul Ukayl Emri Mslim b. Kureyin hkimiyetine
gemesine sebep oldu. Kuzey Suriyede cereyan eden olaylarda nemli rol oynayan Ali, Bizans
mparatorluuna tbi Bre piskoposunun elinden eyzeri alp burada mahall bir beylik kurmaya
muvaffak oldu (Receb 474 / Aralk 1081). eyzerden baka Kefertb, Efmiye, Lazkiye Liman ve
baz kk yerleim merkezlerini hkimiyeti altna ald. 475te (1082) len Seddlmlk Ali edebiyat
ve iirle de ilgilenmi, bnl-Hayyt et-Taleb, bn Sinn el-Hafc ve bn Habbs onu metheden
iirler yazmtr. Alinin yerine olu Ebl-Mrhef zzddevle Nasr geti. Nasr zamannda (1082-
1098) Byk Seluklular Suriyeye hkim oldular. Uzlamac bir politika takip eden Nasr, Sultan
Melikaha itaat arzetti (479/1086) ve Halep Emirliiyle de iyi ilikiler kurdu.
Nasr lmnden nce yerine kardei Mecdddin Mridin gemesini vasiyet etti. Ancak Mrid
bundan feragat edince dier kardei Ebl-Askir zzeddin Sultn b. Ali emr oldu. Sultan b. Alinin
zaman (1098-1154) Hallar, Btnler, Bizansllar ve Trk emrleriyle mcadele iinde geti.
Sultan b. Ali, Antakya hkimi Tancredin eyzer karsnda Tel bn Maer Kalesini ina ederek
kendilerini tehdit etmesi zerine, Harranda toplanm olan Seluklu ordusunun bakumandan Emr
Mevdd b. Altunteginden yardm istedi. Mevdd Suriyeye inince Tancred de Kuds Kral
Baudouinden yardm talep etti. Mevdd 9 Reblevvel 505te (15 Eyll 1111) eyzer nlerine
geldi. Ebl-Askir, Emr Mevdd ve Atabeg Tutegine byk ilgi gsterdi, eyzerli 500 piyadeyi
de Mevddun emrine verdi. Seluklu ordusu Hallar bozguna uratt ve arlklarn yamalad.
Mnkzoullarnn hristiyanlarn paskalya trenlerini seyretmek zere eyzerden ayrlmasn frsat
bilen Btnler ehri ele geirdiler (507/1114). ki yl sonra Antakya hkimi Roger, Atabeg Tutegin
ve Necmeddin lgazi ile i birlii yaparak eyzeri kuatt, fakat sonu alnamad (509/1115). Humus
(Hms) ve Hama emrleri de eyzeri tehdit etmekteydi. Mnkz Emri Ebl-Askir daha sonra
Artuklu Belek b. Behram tarafndan esir alnan Kuds Kral II. Baudouinin esaretten kurtulmasnda
da nemli rol oynad ve Kral II. Baudouin onun araclyla serbest brakld.
Mnkzoullar, mdddin Zeng 522de (1128) eyzeri himayesi altna alnca rahat ve huzurlu bir
dneme girdi. Ancak
hem mslmanlarn hem Bizansn saldrlar zaman zaman hnedan tehdit etmekteydi. Brilerden
(Tuteginliler) emsl-Mlk smil ksa bir sre eyzeri kuatt (527/1133). Bizans mparatoru
Ioannes Komnenos Kuzey Suriyeyi kontrol altna almak iin seferber oldu; 29 Nisan - 21 Mays
1138 tarihleri arasnda eyzeri muhasara ettiyse de bir sonu alamad. mdddinden sonra olu
Nreddin Mahmud Zeng de Mnkzoullarn himayesine ald. Ebl-Askirin Receb 552de
(Austos 1157) lm zerine yerine olu Nsrddin Tcddevle Muhammed geti. Ancak Kuzey
Suriyede meydana gelen iddetli depremde Tcddevle Muhammed ile Mnkzoullar ailesinin
tamam eyzer Kalesinin ykntlar altnda kald. eyzerin Hal ve Btn tehdidine mruz kalmas
zerine Nreddin Mahmud Zeng blgeyi kontrol altna ald ve eyzerin idaresini st kardei
Mecdddin b. Dyeye verdi. Bylece Mnkzoullar Emirlii tarihe karm oldu (552/1157).
Mnkzoullarnn deprem srasnda eyzerde bulunmayan mensuplarndan bn Mnkz diye tannan
sme b. Mrid, edip ve tarihilii yannda iyi bir sava olup bata Kitbl-tibr olmak zere
tarih ve edebiyat konusunda birok eseri vardr (bk. BN MNKIZ). Mbrek b. Kmil b. Ali,
Eyyblerin hizmetine girdi ve divanda alt. Tran ah Yemeni alnca Mbreki Zebde nib
tayin etti. Ondan sonra da kardei Hittn b. Kmil b. Ali Zebdde valilik yapt. Mbrekin olu
Cemleddin smil Eyyblerin hizmetinde bulundu. emsddevle Abdurrahman b. Muhammed b.
Mrid, Selhaddn-i Eyyb tarafndan Muvahhid Hkmdar Yakb el-Mansra eli olarak
gnderildi (587/1191). Bunlarn dnda Mnkzlerden smenin kardei Mnkz b. Mrid,
Hemmm b. Mhezzeb el-Maarrnin tarihine zeyil yazmtr. Dier kardei zzddevle Ali b. Mrid
iyi bir air olup tarihle ilgili bir eseri vardr; hsan Abbas bu eserin kk bir blmn neretmitir
(eert min ktbin mefde, s. 127-138). Adudddin Mrhef b. smenin de baz olaylar anlatan
bir rislesi mevcut olup bunun da kk bir blmn hsan Abbas yaymlamtr (a.g.e., s. 139-142).
BBLYOGRAFYA


bnl-Kalnis, Tru Dma (Amedroz), s. 113, 120, 121, 133, 149-150, 164-165, 167, 174, 177,
183, 190-191, 239, 255-256, 264, 278, 343-346, 348-350; bn Mnkz, Kitbl-tibr (nr. Philip
K. Hitti), Princeton 1930, s. 68-69; mdddin el-sfahn, ardetl-ar: uar-m (nr.
kr Faysal), Dmak 1375/1955, s. 497-579; bnl-Esr, el-Kmil, bk. ndeks; a.mlf., et-Trul-
Bhir fid-devletil-Atbekiyye bil-Mevl (nr. Abdlkdir Ahmed Tuleymt), Kahire, ts. (Drl-
ktbil-hadse), s. 110-112; bnl-Adm, Zbdetl-aleb, II, bk. ndeks; Eb me, Kitbr-
Ravateyn, I/1, s. 261-268, 276-285; bn Hallikn, Vefeyt, I, 195-199, 417, 461-463, 526; III, 409-
411; IV, 144-146; V, 269-273; In Demirkent, Urfa Hal Kontluu Tarihi: 1098den 1118e Kadar,
stanbul 1974, s. 133-134, 137-138; a.mlf., Urfa Hal Kontluu Tarihi (1118-1146), Ankara 1987, s.
54, 55, 58, 63, 64, 71, 76-77, 119, 121-127, 130, 142; Runciman, Hal Seferleri Tarihi, II, bk.
ndeks; hsan Abbas, eert min ktbin mefde fit-tr, Beyrut 1988, s. 113-142; Abdlkerim
zaydn, Sultan Muhammed Tapar Devri Seluklu Tarihi (498-511/1105-1118), Ankara 1990, s.
111-112, 115-116, 132; E. Honigmann, eyzer, A, XI, 499-502; R. Stephen Humphreys, Muni,
Ban, EI (ng.), VII, 577-580.

Abdlkerim zaydn

el-MNKIZ mined-DALL
( )
Gazzlnin (. 505/1111) kendi dnce hayatnn geliimini zetledii, dnemindeki slm inan ve
dnce hareketlerini deerlendirdii eseri.
Tam ad el-Mn mine-all vel-mf anil-avl (vel-ml il il-izzeti vel-cell)dir.
Gazzlnin kendi dnce dnyasndaki byk deiim ve geliim srecini anlatt eser, slm
kltrnde rneine az rastlanr bir otobiyografi olmas yannda V. (XI.) yzyl slm dnyasnn
inan ve fikir hareketlerini deerlendiren ve daha da nemlisi, felsef anlamda phecilii o gne
kadar benzeri grlmemi bir ekilde temellendiren muhtevas ile slm dnce tarihinin en zgn
rnlerinden biridir.
Eserin giri ksmnda, taklitten holanmayan bir karakter olarak hakikati ararken duyulara ve akla
dayanan bilgilerin gereklii konusunda derin bir pheye dtn, kendisini btn deneysel ve
akl bilgilerin dayand temellerden phelenmeye kadar gtren, bu sebeple hastalk ve safsata
diye niteledii bu kriz dneminin iki ay kadar srdn anlatan mellif, Allahn kalbine att nur
sayesinde yeniden salna kavutuunu ve akln zorunlu bilgilerini btn kesinliiyle kabul ettiini
belirtir (s. 75-76).
Gazzl, Allahn kendisini bu hastalktan kurtarmasnn ardndan hakikati aratranlarn sadece drt
gruptan ibaret olduunu anladn syler. Kelmclar, btnler, filozoflar ve sflerden oluan bu
gruplarn bilgi anlaylar ve yntemleri Hakknda kendi kaynaklarna dayanarak yapt incelemelere
ve ulat sonulara dair bilgi verir. Ona gre kelm ilminin maksad Ehl-i snnet akdesini
bidatlarn tahrifinden korumak olup kelm ilmi bu amac gerekletirmeye yeterli ise de kendisine
arad gerei sunmada yetersiz kalmtr. nk her ne kadar kelmclar, ehl-i bidatn saptrma ve
tahriflerini ok iyi bir ekilde ortaya karp ifade etmilerse de itikad konular temellendirirken
hasmlarndan aldklar ncllere dayanmlardr. Bu ise zorunlu nermeler dnda delil kabul
etmeyenlere fazla bir fayda salamaz (s. 80-83). Filozoflar dehrler, tabiatlar ve ilhiyatlar
eklinde balca gruba ayran Gazzl onlarn zerinde durduu dnce alanlarn matematik,
mantk, tabiat ilimleri, ilhiyat, siyaset ve ahlk olmak zere alt ksmda incelemektedir. Gazzlnin
iddiasna gre filozoflar siyasetle ilgili grlerini gemiteki ilh kitaplardan ve peygamberlere ait
hikmetlerden, ahlka dair fikirlerini de eski sflerden almlardr. Mantk alannda syledikleri dinle
alkal olmad iin eletirilmesi gerekmez. Tabiat ilimlerine dair sylenenler de madd (deneysel)
dnya ile ilgili olduundan baz istisnalar dnda din ynnden bunlarn da inkr edilmesi art
deildir. Filozoflarn en ar yanlglar, dolaysyla en ok ihtilfa dtkleri konular ilhiyata dair
olanlardr. Gazzl bu alanda filozoflar hem kullandklar dnce yntemi hem de vardklar
sonular bakmndan eletirmekte, onlarn konuda kfre, on yedi konuda bidata saptklarn ifade
ederek bunlar ayrntl biimde iledii Tehftl-felsifeye gnderme yapmakla yetinmekte (s. 84-
107), ayn ekilde Talmiyye olarak anlan smil-Btn frkasnn msum imam inancn ve onun
etrafnda gelitirdii iddialar da akl delillerle rtmektedir (s. 108-121).
Mellif, bu akmlar inceleyip yanllarn ve eksilerini tesbit ettikten sonra arad hakikate sflerin
yoluyla ulatn bildirir. Onlarn hayat tarzlarnn en gzel hayat tarz, yollarnn en gzel yol,
ahlklarnn en gzel ahlk olduunu kavradn, zhir ve btnlarnn nbvvet kandilinin nuruyla
aydnlandn, esasen yeryznde nbvvet nurundan baka aydnlanlacak k olmadn vurgular
(s. 132). Eserde yann elliyi akn olduunu syleyen Gazzlnin bu ifadesinden
el-Mn hayatnn son dneminde muhtemelen 501-502 (1108-1109) yllarnda (Bouyges, s. 71)
yazd anlalmaktadr.
el-Mn mine-all, erken dnemlerden itibaren slm dnyasnda ve Batda geni ilgi
grmtr. Gazzlnin eserlerinin Bat dnyasnda tannmasna nclk eden spanyol Dominiken
rahibi Raymundus Martini, 1278de yazd sanlan Pugio Fidei adl eserinin ilh ilimlere dair
birinci blmnde el-Mn Arapa ismiyle ve bu ismin Latince evirisiyle zikrederek hakikati
aratran gruplarla ilgili bilgileri aynen tekrar etmitir. Martini ayrca eserinin beinci blmnde el-
Mndan uzunca bir blm aktarmtr (DA, XIII, 527). Mahmd Hamd Zakzk eserin Latinceye
evrildiini sylyorsa da (el-Menhecl-felsef, s. 6-8) bu bilgi henz dorulanmamtr.
Descartesn phecilik konusunda bn Meymn vastasyla Gazzlnin dier eserleri yannda el-
Mndan da yararlanm olmas kuvvetle muhtemeldir. Bu eserle onun Discours de la mthodeu
arasnda bir karlatrma yapan M. M. erif, phecilik konusunda iki eser arasndaki paralellikleri
sraladktan sonra George Henry Lewisin bu ok artc benzerlii, Eer el-Mnn Descartes
dneminde bir tercmesi olsayd herkes bu hrszla kar isyan ederdi eklindeki szleriyle dile
getirdiini belirtmekte ve baz ipularndan hareketle Gazzlnin dier eserleriyle birlikte el-
Mnn da Latinceye evrilmi ve Descartes tarafndan okunmu olabileceini veya Descartesn
Arapa bilen biri vastasyla el-Mndan istifade etmi olmasnn dnlebileceini ileri
srmektedir (slm Dncesi Tarihi, IV, 174-175).
ok sayda yazma nshas bulunan el-Mnn (Brockelmann, GAL, I, 544-545; Abdurrahman
Bedev, s. 202-203) bilinen en eski yazmas Sleymaniye Ktphanesinde kaytl olup (ehid Ali
Paa, nr. 1712/2, vr. 33a-56b) sonunda istinsah tarihi 7 evval 509 (23 ubat 1116) olarak
belirtilmektedir (Dalletten Hidyete, tercme edenin takdimi, s. 17-18).
el-Mn, ilk defa Schmlders tarafndan Franszca tercmesiyle beraber Essai sur les coles
philosophiques chez les arabes iinde yaymlanm (Paris 1842), daha sonra stanbulda (1286, 1287,
1289, 1293, 1303), Kahirede (1303, 1309 [ayn mellife ait lcml-avm ve el-Mann-ar
ile birlikte], 1316, 1328 [Abdlkerm el-Clnin el-nsnl-kmilinin hmiinde], 1967 [nr.
Abdlhalm Mahmd]), Bombayda (1891) ve Ceml Salb ile Kmil Ayydn geni bir tantma
yazsyla beraber Dmakta (1353) neredilmitir: lk tahkikli alma olan son nerin 1939daki
basksna Gazzlnin eserlerinin listesiyle ksa bir bibliyografyas da ilve edilmitir. Bunlarn
dnda eserin genellikle ticar mahiyette birok basks yaplmtr.
Schmldersin tercmesinin ardndan el-Mn Barbier de Meynard 1293teki (1876) stanbul
basksna (JA, 3. seri, IX [1877], s. 1-93), Ferd Cebr 1956daki Dmak basksna dayanarak bir
giri ve notlarla birlikte Franszcaya evirmitir (Beyrut 1959). Claud Field eseri The Confessions
of Al Ghazzali adyla ngilizceye tercme etmi (London 1909), ayn tercme The Alchemy of
Happiness balyla yeniden yaymlanmtr (London 1910). Montgomery Watt, 1939daki Dmak
basksndan hareketle yapt eviriyi The Faith and Practice of Al-Ghazali iinde yaymlamtr
(London 1953, s. 19-85). R. Joseph McCarthy de eseri ngilizceye tercme etmitir (Boston 1980;
Lousville 1999). Amritsarda Hinte bir evirisi neredilmitir (1306). el-Mn mine-all
Mehmed Zihni Efendi ve Said Efendi (stanbul 1287, 1289) ile Hilmi Gngr (stanbul 1948; Ankara
1960) tarafndan ayn adla Trkeye evrilmi, ayrca Ahmet Subhi Furat (Dalletten Hidyete,
stanbul 1972) ve Ali Kaya (Hakikate Giden Yol, stanbul 2004) tarafndan da tercmesi yaplmtr.
Eseri Johannes H. Kramers Felemenkeye evirmitir (Amsterdam 1952).
BBLYOGRAFYA


Gazzl, el-Mn mine-all (nr. Ceml Salb - Kmil Ayyd), Dmak 1358/1939, s. 65-164,
ayrca bk. neredenlerin girii, s. 8-62; a.e.: Dalletten Hidyete (trc. Ahmed Subhi Furat), stanbul
1972, tercme edenin takdimi, s. 17-18; Brockelmann, GAL, I, 544-545; Suppl., I, 755; M. Bouyges,
Essai de chronologie des oeuvres de al-Ghazali (Algazel) (ed. M. Allard), Beyrouth 1959, s. 70-71;
A Guide to Oriental Classics (ed. Wm. Theodore de Bary - Ainslie T. Embree), New York 1964, s.
27-28; Abdurrahman Bedev, Melleftl-azzl, Kveyt 1977, s. 202-204; Mahmd Hamd
Zakzk, el-Menhecl-felsef beynel-azzl ve Dekart, Kahire 1981, s. 6-8; slm Dncesi Tarihi
(ed. M. M. erif - Mustafa Armaan), stanbul 1991, IV, 174-175; H. Bekir Karla, Gazzl, DA,
XIII, 527.

Mustafa arc

MNKR
(bk. KFR).

MNSERH
( )
Aruz sisteminde bir bahir.
Hall b. Ahmedin bulduu vezinlerden olup onun aruz sisteminde mtebihe denilen drdnc
direde ikinci, klasik genel sralamada ise onuncu bahir olarak yer alr (DA, III, 428; IV, 484).
Bahrin, serbeste dolamak anlamndaki serh (insirh) masdarndan tremi bir sfat olan mnserih
adyla anlmasnn sebebi veznin ritminin kolay, sratli ve akc olmas (bn Re el-Kayrevn, I,
271) yahut dier vezinlere gre farkllk arzetmesidir. nk mstefiln, dier vezinlerde darb
tefilesi olarak geldiinde tam ve sahih ekliyle de kullanlabildii halde mnserihte hazif (tay) kural
uygulanarak skin olan drdnc harfi ( ) drlr (Hatb et-Tebrz, s. 146). Tefileleri sbiyye
(yedi harfli,

ve

) olan bahirlerdendir.
Hall b. Ahmedin sisteminde tam ve sahih ekli mstefiln meflt mstefilndr (- --/- - -/-
--). Uygulamada bu ekil kullanld gibi beytin ikinci msrann btn tefileleriyle birlikte birinci
msrann son tefilesinin dm (menhk) ekli de kullanlr (mstefiln meflt). Bahrin tam
eklinin bir aruzu ve iki darb vardr. Darb tefilesi mstefilnn skin olan drdnc harfinin
hazfedilmesiyle mfteilne (--), mecm vetidinin skin olan son harfinin ( ) hazfi ve bir nceki
harfin skin klnmasyla ( ) da (kat) mstefile (- - -) dnebilir. Uygulamada mstefil yerine
onun edeeri olan mefln kullanlr. Hav tefilesi mstefiln ise skin olan ikinci harfinin
( ) drlmesiyle (habn) mtefiln (--) olur. Uygulamada bunun edeeri olan mefiln (-
-) kullanlr veya skin olan drdnc harfin ( ) drlmesiyle msteilne (--) dnr ve
uygulamada edeeri olan mfteiln (--) kullanlr. Buna gre mnserih bahrinin tam beytinde u
deiiklikler grlr:
1. Aruzu sahih, darb matv:
= -- / - - -/ - -- (sahih)//
= -- / - - -/-- (matv).
2. Aruzu sahih, darb makt:
= -- /- - -/- -- (sahih) //
= --/- - -/- - - (makt).
Tefilelerinin te ikisinin drlp birinin kald menhk beyitte birinci msran ilk iki tefilesi
olan mstefiln meflt
kalr (- --/- - -). Burada son tefile olan meflt bahrin hem aruzu hem de darb konumundadr.
Meflt, vakfedilerek yedinci harfin skin klnmasyla ( ) meflt (- - =) ekline dnebilir
(mevkuf). Uygulamada edeeri olan mefln (- - =) kullanlr veya yedinci harekeli harfinin (

)
drlmesi ile (kesf / kef) mefl (- - -) ekline girebilir ve uygulamada edeeri olan
mefln (- - -) kullanlr. Buna gre menhk beyit aadaki ekilleri alr: Mstefiln /
mefln ( - - - /- - =) veya mstefiln / mefln (- - - /- - -). Mnserih bahri smil b.
Hammd el-Cevhernin tertibinde yer almaz. Ona gre bunun asl recezdir (Kitb Aril-varaa,
s. 56).
Aruza dair klasik kitaplarda ve bunlara muhteva bakmndan sadk kalan yeni eserlerde mnserih
bahrinin yukarda saylan vezinleri zikredilir. Ancak sanatkrlarn nazm tekniinde yaptklar
yenilikler gz nne alndnda bahrin baka bahirlerle, mesel kmil bahriyle benzetii, hatta
ondan elde edildii ifade edilmektedir. Dolaysyla nce kmil mnserih denilip daha sonra sadece
mnserih diye adlandrldn belirten Cell el-Hanefnin bu bahir iin verdii yeni vezinler
unlardr (el-Ar, s. 465-478):
1. - --/--- - -/--/--/- - - (veya - -, ya da -)
2. - --/- - -/- --//- --/- - -/ - -= (mstefiln)
3. - --/- - -/- --//- --/- - -/- -
4. - - -/- = -/= -//- --/- = -/- -
5. - --/- - -/-- -//- --/- - -/ -- -
6. - --/- - -/-- -//- --/- - -/-
7. - =-/- = -/- =-//- --/-- -
8. - --/- - -/- --//- --/- -
Mnserih bahri yumuakl ve inceliiyle tannm olmakla birlikte zorluu sebebiyle eski ve yeni
airler arasnda ndir kullanlan vezinlerdendir. mer b. Eb Rebann let li-tirbin ... riyyesi,
Buhtrnin Kem min annin ... biyyesi ve Eb Firs el-Hamdnnin Y hasreten ... diye
balayan lmiyyesi bahrin rneklerinden bazlardr (Eml Bed Yakb, s. 149-151). Mnserih
bahrinin Trk edebiyatnda mfteiln / filn / mfteiln / filn ve mstefiln / filn
eklindeki vezinleri kullanlmaktadr.
BBLYOGRAFYA


bn Abdrabbih, el-dl-ferd, V, 468-469; smil b. Hammd el-Cevher, Kitb Aril-
varaa (nr. Slih Ceml Bedev), Mekke 1406/1985, s. 56; bn Re el-Kayrevn, el-Umde (nr.
Muhammed Karkazn), Beyrut 1408/1988, I, 269-294; Hatb et-Tebrz, el-Vf fil-ar vel-
avf (nr. mer Yahy - Fahreddin Kabve), Dmak 1399/1979, s. 146-152; bn Eb eneb,
Tufetl-edeb, Paris 1954, s. 70-74; Saf Huls, Fennt-tai-ir vel-fiye, Beyrut 1966,
s. 152-157; Cell el-Hanef, el-Ar, Badad 1398/1977-78, s. 449-485; M. Sad sbir - M. Eb
Ali, el-all: Mucem f ilmil-ar, Beyrut 1982, s. 135-138; Mahmd Mustafa, Ehdes-sebl
il ilmeyil-all: el-Ar vel-fiye, Beyrut 1405/1985, s. 110-113; Abdrrz Ali, el-Ar
vel-fiye, Musul 1409/1989, s. 145-148; Mahmd Fhr, Sefnet-uar, Halep 1410/1990, s.
64-68; Eml Bed Yakb, el-Muceml-mufaal f ilmil-ar vel-fiye ve fnni-ir,
Beyrut 1411/1991, s. 146-151; M. Ali e-evbike - Enver Eb Sveylim, Mucem mualatil-
ar vel-fiye, Amman 1411/1991, s. 283-285; M. Ali el-Him, el-Arl-va, Beyrut
1415/1995, s. 64-67; Gotthold Weil, Arz, A, I, 632; a.mlf. - G. Meredith-Owens, Ar, EI
(ng.), I, 670, 675; Nihad M. etin, Arz, DA, III, 428, 429, 430, 432; a.mlf., Bahir, a.e., IV,
484.

Tevfik Rt Topuzolu

el-MNSIF
( )
Eb Osman el-Mzinnin et-Tarf adl eserine bn Cin (. 392/1002) tarafndan yazlan erh
(bk. et-TASRF).

MNEAT
( )
Mektup dahil her trl resm ve husus yazy toplayan, yazm esaslarn gsteren eserlerin genel ad.
Szlkte dz yaz, nesir anlamndaki in masdarndan treyen mnet kelimesi mn ad verilen,
devlet tekilt bnyesindeki divan, kalem ve ketebe gibi resm dairelerde alan nianc, tevk
yahut kttblarn yazd ou musanna resm yazlarla mektuplar yannda air ve edebiyatlarn
kaleme ald her eit sanatl dz yazya ve bu yazlarn topland kitaplara ad olmutur. Mneat
Fars ve Trk kltrnde mektbt karl olarak da kullanlmtr. Fakat bata limler ve
mutasavvflar olmak zere (mesel bk. Mektbt- Hazreti Sez, Mektbt- Azz Mahmud Hdy)
ayn kiinin mektuplarnn bir araya toplanmasndan meydana gelen eserlere Arap edebiyatnda
olduu gibi daha ok resil veya mektbt denilmitir (bk. MEKTUP). Bunun dnda Osmanl tarih
ve diplomasisinde mneat kelimesi zamanla her trl resm yazy ifade eden bir terim nitelii
kazanmtr (DA, XXIX, 18-21). Osmanl telif geleneinde mektuplar dahil her eit mensur yazy
bir araya toplayan eserler mecma-i mnet, mecma-i in adyla bir mecmua tr meydana
getirmitir (bk. MECMUA). Knalzde Ali Efendi, Lmi elebi, Veys, Nergis ve Nbnin eserleri
bizzat kendileri tarafndan derlenmi, Ebssud Efendi, Nef, elebizde sm, Rgb Paa, Kn ve
kif Paann mneatlar ise melliflerinin lmnden sonra bakalar tarafndan bir araya
getirilmitir.
Trk edebiyatnda ilk rnekleri XIV. yzylda grlmeye balayan ve XX. yzyla kadar bir edeb
gelenek halinde devam eden bu mecmualarn muhtevasn resm ve zel yazma ile mektuplar
yannda manzum mektuplar, bunlar ssleyen deiik manzumeler, nutuk, makale, arzuhal ve
dunmeleri de iine alan rnekler oluturmaktadr. Bylece mneat, zellikle Osmanl kltrnde
iirleri toplayan divanlar gibi her eit nesri bir araya getiren bir telif tr halinde gelimitir (geni
bilgi iin bk. Abdurrahman Da, Osmanllarda Mnet Gelenei, doktora tezi, 2003, A Sosyal
Bilimler Enstits). Bir nevi nesir antolojisi veya mntehabt olarak kabul edilmesi gereken
mneatlarn byk bir ksmnn mukaddimesi vardr. Didaktik zellikteki mneatlarn
derlenmesine, mnlik mesleine yeni gireceklerle dier ihtiya duyanlar gerekli yazmalar
yapabilecek ekilde bilgilendirmek, edeb ve tarih zellikte olanlarda ise sanat gsterme arzusu
yannda kymetli rneklerin kaybolmasnn nne gemek ve tarih belgelerin ortadan kalkmasna
engel olmak gibi sebepler gsterilmektedir (Haksever, Afyon Kocatepe niversitesi Sosyal Bilimler
Dergisi, sy. 3 [1999], s. 57).
Mneatlarn tertibi belli zellikler gstermektedir. Btn mneatlarda nce yazma usul ve
kaideleri, yazma trleri ve tarifleri, bunlarda kullanlacak unvan ve elkb yer almaktadr. Ardndan
tarih veya edeb yazma rnekleri gelir. Mektuplarda makam esas olduu iin rnek metinler de
nce Hz. Peygamberin ve halifelerin mektuplarndan verilir. Daha sonra padiahlarn her trde
yazlar, vezirlerden balayarak dier devlet adamlarna hitaben yazlm yazlarla baz devlet
adamlarnn kaleme ald metinlere geilir. Ardndan hususi yazmalar gelir. Bunlarn dnda din
yazlarn, vakfiye sretlerinin,
kssa ve menkbelerin, eitli ilimlerle ilgili tarif ve bilgilerin, hitabe ve nutuklarn bulunduu
rnekler de grlmektedir. Mnet- Azziyye, Hz. Peygamber ve ilk halifelerin mektuplaryla
balamakta; Rgb Paann eserinde slm tarihinden baz olaylar, Mekke ve Tifin fethine dair
pasajlar; l Mustafann mneatnda Resl-i Ekremin sreti Hakknda bilgiler, meyihin vasflar,
vezirlerle baz meslek erbabnn zellikleri yer almaktadr. Abdlhalim Efendinin mecmuasnda baz
lim ve airler tantlmakta, lnin mneatnda msikiyle ilgili bilgiler bulunmaktadr. Tczde
Cfer elebiye atfedilen eserde Sultan Cem kssasna yer verilmekte, Nergis baz cami, saray,
eme vakfiyelerini aktarmaktadr. Bu rnekler mneatlarn muhteva eitliliini gstermektedir.
Derleyeni tarafndan farkl adlar konulmu olsa da bu mecmualarn ou derleyicisinin ismiyle
anlmtr. Nitekim Feridun Beyin Mnets-seltni Feridun Bey Mneat, Hfz smil Mfik
Efendinin eseri Mnet- Mfikiyye (Mfiknme) adyla anlmaktadr.
Tanzimattan sonra orta retim kurumlarnda usl-i kitbet ve in adyla bir ders konulmasnn
ardndan bu ders iin hazrlanan ve sadece yaz kurallaryla rnek metinlere yer verilen n-y Cedd
gibi kitaplara ise daha ok in mecmualar / kitaplar denilmitir. Ancak eskiden olduu gibi bu
dnemde de in ve mneat kelimelerinin birbirinin yerine kullanld grlmektedir. Klasik
mneat mecmualarnn Ftih Sultan Mehmed devrine ait en eski rnei olan, Yahy b. Mehmed el-
Ktibin 1479da kaleme ald Menhicl-in bu adlandrmann eski bir uygulamasdr (nr. inasi
Tekin, Boston 1971). Aslnda birer mneat saylan Sar Abdullah Efendinin eseri Dstrl-in
(Sleymaniye Ktp., Esad Efendi, nr. 3360), Darendeli Hayret Efendininki n-y Hayret (Riyzl-
kteb ve hyazl-deb, Bulak 1242) ismini tarken Ahmed Rsimin in kitab lveli Hazne-i
Mektip yhud Mkemmel Mnet (stanbul 1318), Fik Redn eseri Amel ve Nazar Talm-i
Kitbet yhud Mkemmel n (stanbul 1313) adyla anlmaktadr. Seyfettin zegenin Katalogunda
mevcut baslm in (II, 731-732) ve mneat (III, 1263-1265) mecmualarnn listesi gzden
geirildiinde bu uygulamann zengin rnekleriyle karlalr.
Mneatlar tlim (didaktik), tarih ve edeb olarak ksmda ele alnmakla birlikte Arapa, Farsa
veya Trke olular, derleyenin bilinip bilinmemesi, toplan veya telif edilileri gibi zellikler de
gz nne alnarak eitli ekillerde tasnif edilmitir (Halil brahim Hakseverin kapsaml
tasnifinden baka [Eski Trk Edebiyatnda Mneatlar ve Nergisnin Mneat, doktora tezi, 1995,
nn niversitesi Sosyal Bilimler Enstits], s. 195-260] Agh Srr Levend ve Orhan aik
Gkyayn gruplandrmalar iin bk. bibl.). Ancak genel bir yaklamla mneatlar alt grupta ele
almak mmkndr.
1. Resm mektup ve yazma usullerini reten ve bunlara ait temsil rnekleri yahut gerek yazma
metinlerini ihtiva edenler. Seluklular devrinde Anadoluda ortaya konan ve resm dilin Farsa
olmas sebebiyle bu dille kaleme alnm olan mneatlarn ou bu zelliktedir (geni bilgi iin bk.
Kymen, bibl.). Adn risle / mektup kelimesinden alan ve sadece eksik bir nshas bilinen (Manisa
l Halk Ktp., Murdiye, nr. 1856/3, vr. 113b-121b) Ahmed-i Dnin Teressl gibi ilk Trke
rnekler de bu niteliktedir. Bu tre Sleymaniye Ktphanesindeki (Esad Efendi, nr. 3292, 3326)
mneatlar da rnek gsterilebilir. . etin Derdiyokun zerinde bir doktora almas
gerekletirdii XV. yzyl airlerinden Meshnin Gl-i Sadberkinde ise (1994, ukurova
niversitesi Sosyal Bilimler Enstits) in teknii Hakknda bilgi verildikten sonra bunlara uygun
100 temsil rnek yazlmtr. Bu tarz eserler dil bilgisi, in ve slp bilgileri, zellikle diplomatik
ilminde kullanlan hitap cmleleri, elkb, unvanlar, manzum ve mensur ibareler, mukaddime ve
htimeler gibi konularda verilen mlmat bakmndan nemlidir.
2. Feridun Beyin Mnets-seltni gibi sadece resm mektup ve yazma metinlerini derleyenler.
Bunlardan nme-i hmyun, hatt- hmyun, buyruldu, ilm ve telhisler gibi tek bir belge trne ait
metinleri toplayanlar da mneat mecmuas olduklar halde Hatt- Hmyun Mecmuas ( Ktp., TY,
nr. 6094, 6110), Telhis Mecmuas (Sleymaniye Ktp., Esad Efendi, nr. 3363), lmt Mecmuas (
Ktp., TY, nr. 9267, 9268) eklinde de anlr. Tczde Sd elebi (nr. Necati Lgal - Adnan Erzi,
stanbul 1956), Knalzde Ali Efendi (Sleymaniye Ktp., Esad Efendi, nr. 3300, 3314) ve
eyhlislm elebizde sm Efendi (stanbul 1286) gibi isimlerin kaleme ald eserler de bu
niteliktedir. Ftih Devrine Ait Mnet Mecmuas da (stanbul 1956) bu gruba girer. Bu eserlerin
deeri, ktip ve mnlere gerek rnekler gstermesi yannda tarih konularda verilen bilgilerden
gelmektedir.
3. Lmi elebinin Mnet- Mektbi gibi (Sleymaniye Ktp., Esad Efendi, nr. 3316) ounlukla
air ve edebiyatlarn kaleminden km hususi ve sanatkrane rnekleri bir araya getirenler. Bu
mneatlarn bir ksmn bizzat mellifleri, bir ksmn da bakalar tertip etmitir. Bunlar arasnda
Dou Trkesi ile yazlm tek eser olan Ali r Nevnin Mnetnn ayr bir yeri vardr (Bak
1926; Ayehan Deniz Abik eser zerinde bir doktora tezi hazrlamtr; 1993, ukurova niversitesi
Sosyal Bilimler Enstits). Fuzl (nr. Abdlkadir Karahan, stanbul 1948), l Mustafa Efendi,
Veys (stanbul 1286), Nergis (Halil brahim Haksever, Eski Trk Edebiyatnda Mneatlar ve
Nergisnin Mneat adyla bir doktora tezi hazrlamtr, 1995, nn niversitesi Sosyal Bilimler
Enstits), Nb, Nef ve Kn (Dilek Batislm Knnin Mensur Letifnmesi ve Hezliyyat adyla
bir doktora tezi hazrlamtr, 1977, ukurova niversitesi Sosyal Bilimler Enstits) gibi divan
airlerinin mneatlar bu grupta yer alr. Birka airin mektuplarn bir araya getiren mecmualara ise
eyh Mahmd b. Edhemin 1491de kaleme ald Mecmatl-mnet rnek gsterilebilir
(Sleymaniye Ktp., Esad Efendi, nr. 3324). Bunlarda sanatkrla ilgili olarak dier kaynaklarda
rastlanamayacak deerli bilgiler mevcuttur.
4. Baz edebiyatlarn kendi yazlarna da yer vererek derledikleri resm-husus, eski-yeni mektup ve
yazmalarla beenilen nesirleri iine alan mecmualar. Bunlarn en tannmlarndan biri Refik ve
Tevfik (aylak) beylerin Letif-i n adl kitabdr (I-II, stanbul 1281-1282). kif Paann
Mnet- el-Hc kif Efendi ve Divanesi (stanbul 1259), Mahmud Celleddin Paann
Mnet (stanbul 1312) ve Mnet- eyh Vasf de (stanbul 1316) bunlardandr. Bu eserlerde
Tanzimatla birlikte Bat tesirine alan yaz dilinde ortaya kan deiiklikleri ve konu farkllklarn
grmek mmkndr.
5. Mehmed Fuadn Rehberi Kitbet-i Osmniyye yhud Mkemmel Mnet gibi (stanbul 1327)
Tanzimattan sonra mekteplerde okutulan in dersi iin hazrlanm her eit yazmay reten ders
kitaplar. Bunlar farkl isimler tasa da bir ksmnn mneat kelimesinin de iinde bulunduu
adlarla anld grlmektedir. Mihrnin (Mihran Apikyan) Tatbkt- Mnet ise (stanbul 1306)
bu tr
eserlerin pratie dnk olduunu daha adnda ortaya koymaktadr. Sahaf el-Hc Nri Efendinin
derledii ve devrin padiah Sultan Abdlazize ithafen Mnet- Azziyye f sr- Osmniyye adn
verdii iki ciltlik eseriyle (I, stanbul 1292; II, 1286) Manastrl Mehmed Rifatn Nzhetl-Mnet
(stanbul 1285) ve Zbdetl-Mnet (stanbul 1300) bu grupta zikredilmesi gereken eserlerdir.
6. air Zaf Pr Mehmedin Mnet- Mevln Zafsi gibi ou ayn kiinin divan ile bir arada
bulunan (TSMK, Revan Kk, nr. 822, vr. 184b-194b, mellif hatt) belirli saydaki mektuplardan
ibaret eserler. Bunlara Ebbekir Rifatn, olu tarafndan neredilen Mnet ve Dvn- Rifat
Efendi ile (Bulak 1254) Trabzonlu Emin Hilmi Efendinin Divan ve Mnet (Trabzon 1293), Zver
Paann sr- Zver Paa Divan ve Mnet (Bursa 1313) gibi rnekleri de ilve etmek gerekir.
Mneatlar ncelikle edebiyat ve tarih almalar bakmndan kaynak eser nitelii tamaktadr.
Ancak mneat kelimesi zellikle Tanzimattan sonra yazma ekillerini reten ders kitaplarna ad
olmaya balaynca hukuk ve askerlik gibi alanlarda yaplacak yazmalarn kural ve rneklerini iine
alan kitaplar iin de bu isim kullanlmtr. Muhyiddin Beyin Mnet ve Mumelt- Askeriyye
(Edirne 1308), Trkzde Hfz Mehmed Ziyeddinin Mnet ve Mumelt- Ummiyye yhud
Mkemmel ve Mufassal n-y Mlk ve Asker ile (stanbul 1314) Hasan Hfznn Mnet-
Hukk (stanbul 1300) ve Abdlahad Nrinin Mnet- Kavnn (stanbul 1305) gibi belli bir alana
ait yazma kural ve rneklerini toplayan mecmualar bu tip eserlere rnektir. Ahmed Eribin
Hanmlara Mnet ise (stanbul 1309) daha farkl bir almadr.
BBLYOGRAFYA


Takprizde, Mevztl-ulm, I, 250-255; Kef-unn, I, 181; II, 1860-1861; Diyarbekirli Said
Paa, Mznl-edeb, stanbul 1305, s. 219-240; Yahy b. Mehmed el-Ktib, Menhicl-in (nr.
inasi Tekin), Roxbury 1971, s. 5-17; Osman Turan, Trkiye Seluklular Hakknda Resm Vesikalar,
Ankara 1958, s. 22-24; zege, Katalog, II, 731-732; III, 1263-1265, 1342; V, 2134; M. Kaya
Bilgegil, Edebiyat Bilgi ve Teorileri I: Belgat, Ankara 1980, s. 46-54; smail E. Ernsal, The Life
and Works of Tc-zde Cafer elebi, with a Critical Edition of his Dvn, stanbul 1983, s. LXV-
LXIX; Agh Srr Levend, Trk Edebiyat Tarihi, Ankara 1984, I, 113-116; Bekir Ktkolu,
Mneat Mecmualarnn Osmanl Diplomatii Bakmndan Ehemmiyeti, Tarih Boyunca Paleografya
ve Diplomatik Semineri: 30 Nisan - 2 Mays 1986 Bildiriler, stanbul 1988, s. 169-176; Mbahat S.
Ktkolu, Osmanl Belgelerinin Dili (Diplomatik), stanbul 1994, s. 100, 160, 174-175, 221-222;
a.mlf., Mektup, DA, XXIX, 18-21; . etin Derdiyok, Osmanl Devrinde Mektup Yazma
Gelenei, Osmanl, Ankara 1999, IX, 731-733; Muhammed Hn, Mnet, Dninme-i Edeb-i
Frs (nr. Hasan Ene), Tahran 1381 h., II, 1278-1279; Mehmed Altay Kymen, Seluklu Devri
Kaynaklarna Dair Aratrmalar I: Byk Seluklu mparatorluu Devrine Ait Mneat Mecmualar,
DTCFD, VIII/4 (1951), s. 538-648; Meyyed Sbit, Nmeh-y Tr, Ferheng-i rn-zemn, V,
Tahran 1336, s. 16-22; Fevziye Abdullah Tansel, Trk Edebiyatnda Mektup, Tercme, XVI/77-80,
Ankara 1964, s. 386-390; Orhan aik Gkyay, Tanzimat Dnemine Dein Mektup, TDl., sy. 274
(1974), s. 17-19; Kemal Demiray, Tanzimattan Gnmze Dein Mektup, a.e., sy. 274 (1974), s.
88-96; brahim Kutluk, Mneatlar ve Gnmze Dek Gelen Mektup Betikleri zerine, a.e., sy.
274 (1974), s. 367-378; V. L. Mnage, The Gl-i Sad-Berg of Mesh, Osm.Ar., VII-VIII (1988), s.
11-32; Halil nalck, ikyet Hakk: Arz- Hl ve Arz- Mazharlar, a.e., VII-VIII (1988), s. 33-
54; a.mlf., Reis-l-Kttb, A, IX, 677-680; Christine Woodhead, Ottoman Ina and Art of Letter-
Writting: Influences upon the Career of the Nianc and Prose Stylist Okuzade (d. 1630), Osm.Ar.,
VII-VIII (1988), s. 143-159; Halil brahim Haksever, Mneat Mecmualar ve Edebiyat Tarihimiz
in nemi, Afyon Kocatepe niversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, sy. 1, Afyon 1998, s. 73-86;
a.mlf., Mneat Mecmualarnda Sebeb-i Telif, a.e., sy. 3 (1999), s. 55-64; Pakaln, II, 620;
Dihhud, Luatnme (Mun), XIII, 19117; M. Tayyib Gkbilgin, Nianc, A, IX, 301; mer Faruk
Akn, Sar Abdullah, a.e., X, 218; a.mlf., l Mustafa Efendi, DA, II, 420; H. R. Roemer,
n, EI (ng.), III, 1241-1244; Jrgen Paul, En, EIr., VIII, 455-457; Gnay Kut, Ahmed-i
D, DA, II, 57; Celia J. Kerslake, Cellzde Mustafa elebi, a.e., VII, 260-261; Mustafa Uzun,
n, a.e., XXII, 338-339; M. Orhan Okay, Mektup, a.e., XXIX, 17-18; Reat ngren,
Mektup, a.e., XXIX, 21-23; Mine Mengi, Mesh, a.e., XXIX, 313.

Mustafa Uzun

MNETs-SELTN
( )
Feridun Ahmed Beyin (. 991/1583) hkmdar mektuplar ile ferman, berat, fetihnme vb.
sretlerini toplad eseri.
Uzun yllar Osmanl brokrasisinde grev yapan ve nemli memuriyetlerde bulunan Feridun Ahmed
Beyin en dikkat ekici almas olan eser mneat trnn alanndaki en byk derlemesidir.
Kitabn ad ebced hesabyla telifinin sona erdii 982 (1574) ylna tekabl eder. Mellif bu
derlemeyi niin yaptn eserin banda uzun uzadya anlatr. ncelikle belgat, in ve kitbetin
neminden, kalem sahiplerinin daima hkmdar iltifatlarna mazhar oluundan sz edip saltanatn
Klsz, Kl ehlinin de kitapsz ekillenemeyeceini syler ve Sleyman peygamberin ktibi saf
b. Berahyy rnek gsterir. Hz. Peygamberin kitbeti Klla karlatrdn ve kalemi stn
tuttuunu, kendisinin de muhtasaran toplad resm yazlar bir kran olarak padiaha sunmak
istediini belirtir. Ona gre daha nceki reslkttblarn Dvn- Hmyundan kan ferman
sretlerini yazmada ihmal gstermeleri bu nemli yazlarn zamanla unutulmasna yol am ve devlet
ilerinde ciddi problemler ortaya kmtr. Mellif, sz konusu karklklara son vermek iin kendi
reslkttbl zamannda bir msvedde defteri oluturulduunu ve padiah fermanlarnn buraya
kaydedildiini syler. Bununla beraber Osmanl padiahlarnn mektuplarnn, bunlara gelen
cevaplarn, fetihnme ve zafernmelerin Dvn- Hmyun ve nianc kaytlarnda bulunmamasnn da
byk kayp olduuna iaret eder. Zira, Sultanlarn szleri szlerin sultandr, dolaysyla bu
deerli yazlarn unutulup gitmesine gz yummamak gerekir. Buna bal olarak mnlerin almalar
da kaybolmakta, ayrca her asrn hususi ifade tarzna gre eski ibarelerle
yeni stlahlarn farkll bilinmemektedir. Mellif bu sebeple, genliinden beri toplad Arapa,
Farsa ve Trke resm mektuplardan Osmanl hnedanna ait olanlar her padiah devrine gre
derleyip tek cilt haline getirdiini belirtir. Ryasnda II. Muraddan II. Selime kadar Osmanl
padiahlarn toplu halde grdn syleyen mellif, zellikle Kann Sultan Sleymann
tevecchlerine mazhariyetinden bahseder ve ryasn bu hayrl hizmetine yorar. ki ay sonra 3
Ramazan 981de (27 Aralk 1573) nianclk makamna terfi ettirilince mektup toplamay srdrr ve
eserini tamamlayarak Sokullu Mehmed Paa araclyla III. Murada takdim eder. Fakat ada
Selnik Mustafa Efendinin kaydettiine gre bu benzersiz eser pek itibar grmemitir (Trih, I,
110). Bundan da Mnetn padiah tarafndan makbul tutulmad anlalmaktadr. Kendi ifadesine
gre ise Sultan Murad iltifatlarn esirgememi, 300 yllk mektuplarn tedvini herkesi memnun etmi,
ancak hnerden nasipsiz baz hasetiler bunu beenmeyip byk meakkatlerle toplanan mektuplar
iin, Eski mnlerin mektuplarn bulup tertip eylemede ne vardr? demilerdir.
Mnetn ba tarafnda Osmanl Devletinde kullanlan vzer, mer, ulem vb.ne dair elkb
rneklerini veren mellif eserinin dbcesinden sonra Mifth- Cennet adl ahlk rislesini derceder.
Ad yine ebced hesabyla telif tarihi olan 982 (1574) ylna tekabl eden ve rakiplerine cevap olarak
yazld anlalan bu kk rislede dedikodunun zararlarn ve kt kiilerin sfatlarn anlatarak
kendisinin bu kiilerle karlatn ve ok zarar grdn, Dvn- Hmyunda alrken birden
ilham gelip Mifth- Cenneti yazdn ifade eder. Sekiz blm halindeki rislede Feridun Bey
mminin vasflar, slih ve muslihin halleri, sddk kiilerin hasletleri, ahde vef ve sr saklamann
nemi, nifak ve ikak erbab, haseti ve mfsitler, iki yzl gybetiler ve yalanclarla mrler
Hakknda ksa aklamalarda bulunur. Mnets-seltn, Asr- sadetten Hulef-yi Ridne kadar
Hz. Peygamberin gnderdii mektuplardan birkann metniyle balar. Ardndan drt halifenin baz
mektuplarna ve bunlara gelen cevaplara yer verilip Osmanl padiahlarna geilir.
Selnik tarafndan 1880 belgeyi ihtiva ettii belirtilen Mnetn (a.g.e., a.y.) iki basks
yaplmtr. Birinci neir krk biri slmiyetin balang dnemiyle ilgili 735 belgeyi, ikincisi,
Arapa ve Farsa belgelerin Trke tercmelerinin de verilmesiyle ayrca 100 akn belgeyi ihtiva
eder. Eserin bu son basks eklenen belgelerle iki byk cilde ulamtr (a. bk.) (Osman Gazi
dnemiyle ilgili mektuplar ikinci basknn I. cildinin 48-65, Orhan Gazi devrine ait olanlar 66-87, I.
Murad dnemi yazmalar 87-113, Yldrm Bayezid dnemi 113-143, elebi Sultan Mehmed devri
145-166, II. Murad dnemi 166-220, Ftih Sultan Mehmed devri 221-290, II. Bayezid dnemi 290-
368, Yavuz Sultan Selim devri 368-500, Kann Sultan Sleyman dnemi 500-535. sayfalar
arasndadr. Bu dnem II. cildin 87. sayfasna kadar devam eder. II. Selim devri yazmalar II. cildin
87-100. sayfalarndadr). Eserin sonuna III. Murad zamannda yazlm, Msrda arazi tasarrufuyla
ilgili uzunca bir yaz ilve edilmitir. Yavuz Sultan Selim devri iinde Haydar elebi tarafndan
tutulan ran ve Msr seferlerinin rznmeleri, Kann dnemi belgeleri iinde de bu padiahn
seferlerinin rznmeleri vardr.
Mnets-seltnde yer alan ilk Osmanl padiah dnemi yazmalaryla ilgili pheler ilk defa
Friedrich von Kraelitz-Graifenhorst tarafndan ortaya atlmsa da Kraeiltz-Graifenhorst bu devir
belgelerinin sahtelii meselesinde temkinlidir. Ona gre Feridun Bey eitli defterhnelerden
toplad evrak eski dil zere aynen almayp muhtemelen kendi zamannn diline uydurmutur. Zira
III. Murad dnemi gibi Osmanl edebiyatnn altn andan sonra gelen dnemde Feridun Beyin
edeb mahfillere dahil olmamas dnlemez. O devirde Osmanllarn ilk dnemindeki Trke
(Eski Anadolu Trkesi) hakir grlmtr. Edip ve airler eserlerinde Arapa ve Farsa karm
bir dil kullanmlardr. Bu yzden Feridun Bey de padiaha ithaf ettii eserini asrnn diline uydurmu
olmaldr (TOEM, V/28 [1330], s. 242). Ardndan Mkrimin Halil (Yinan) bu yllara ait belgelerin,
XII. yzylda Hrizmah Sultan Aleddin Teki zamannda divanda mnlik yapan Muhammed b.
Meyyed el-Baddnin et-Tevessl ilet-teressl (Tahran 1315) adl mneat mecmuasndaki
mektuplarn balklar ile kii ve yer isimlerinin deitirilerek XVI. yzyl slp ve ifadesiyle
yazlm olduuna dair kuvvetli deliller ileri srmtr. Kitaptaki menurlarn tarihlerine dikkat
eken Mkrimin Halil bunlarn muhtevalarnn tarih gereklere uymadna ileri srm ve Feridun
Beyin bu mektuplara Kann Sultan Sleyman devrinin sanatl slbuyla cevaplar uydurduunu
sylemitir (bk. bibl.). Daha sonra A. A. Olesnicki, Kosova savalaryla ilgili belgelerin de ayn
nitelikte olabileceini, Franz Babinger de Bulgaristanda Osmanl
ilerleyiiyle alkal eserinde Sofyann zaptna dair belgelerin sahte olduunu ne srmtr. Paul
Wittek de Evrenos Bey Hakkndaki beratn otantikliine itiraz etmitir. Kemal Edip Krkolu ise
Kannnin Bl Beye gnderdii hatt- hmyunun Mnets-seltnde (I, 87-89) I. Murad
tarafndan Gazi Evrenos Beye gnderilmi gibi gsterildiini belirtmitir (DTCFD, VIII/3 [1950], s.
327). Son olarak ilk padiah dnemiyle ilgili aratrmasnda Irne Beldiceanu, Mnetn tamam
zerinde derinlemesine bir inceleme yaplmadn ve belgelerin asllarnn da elde bulunmadn
belirterek btn mektuplarn sahte olmadn, dier mneat mecmualar incelenmeden bu meselenin
zmlenemeyeceini ifade etmitir (Resherches sur les actes, s. 43-50).
eitli ktphanelerde yazmalar bulunan eser Mecma-i Mnets-seltn ve Feridun Bey
Mnet adlaryla iki defa baslmtr (I-II, stanbul 1264-1265; stanbul 1274-1275). kinci basks
ilk tabndan daha mkemmeldir. L. M. Langles, Paris nshasna dayanp seksen sekiz belgeyi
yaymlam, M. Wickerhauser de yine eserden baz semeler yaparak ksm bir neirde bulunmu
(Viyana 1853), Halil Ethem Bey ise sadece Yavuz Sultan Selimin Msr seferi blmn
Almancaya evirip Deutsche Orient-Bcherei dizisinde Tagebuch der gyptischen Expedition des
Sultans Selim I. aus Feriduns Sammlung der Staatschriften adyla neretmitir (Weimar 1916).
BBLYOGRAFYA


BA, MD, nr. 7, s. 290, hk. 823; s. 291, hk. 826; s. 314, hk. 901; Feridun Bey, Mnet, I-II; Selnik,
Trih (pirli), I, 110; At, Zeyl-i ekik, s. 336-337; Sefnetr-res, s. 12 vd.; Hammer (At
Bey), I, 34; Osmanl Mellifleri, II, 363-364; B. Djakovi, Sbornik na Feredun Bej, Godinik na
Narodnata Biblioteka (Plovdiv 1922), Sofia 1924, s. 191-199; K. Holter, Studien zu Ahmed
Feriduns Mneat es-selatin, Mitteilungen des sterreichhischen Institus fr Geschichtsforschung,
Innsbruck 1939, XIV, 429-451; A. A. Olesnicki, Dva turska falsifikata XVI stoljea o kosovskom
boju, Sertu Hoffilleriana, Zagreb 1940, s. 495-527; Fr. Babinger, Beitrge zur Frhgeschichte der
Trkenherschaft in Rumelien (14-15 Jahrhundert), Mnich-Vienne 1944; Babinger (ok), s. 118-
120; Karatay, Trke Yazmalar, I, 423-424; I. Beldiceanu-Steinherr, Recherches sur les actes des
rgnes des sultans Osman, Orhan et Murad I, Monachii 1967, s. 43-50 (tantm iin bk. BSOAS,
XXXIV [1971], s. 153-155); Danimend, Kronoloji2, III, 5-6; Agh Srr Levend, Trk Edebiyat
Tarihi, Ankara 1973, s. 113; Abdlkadir zcan, Feridun Ahmed Bey: Hayat, Eserleri ve Mifth-
Cenneti, Prof. Dr. Ramazan eene Armaan, stanbul 2005, s. 51-66; a.mlf., Feridun Ahmed
Bey, DA, XII, 396-397; Fr. von Kraelitz, lk Osmanl Padiahlarnn Isdar Etmi Olduklar Baz
Beratlar, TOEM, V/28 (1330), s. 242-243; Osman Ferid, Evrenos Bey Hanedanna Aid
Temlknme-i Hmyun, a.e., V/31 (1331), s. 432-438; Mkrimin Halil, Feridun Bey Mnet,
a.e., XI-XIII/62-77 (1337), s. 161-166; XIV/1 (1340), s. 37-46; XIV/2 (1340), s. 95-104; XIV/4
(1340), s. 216-226; H. Akay, lk Osmanl Padiahlarna Ait Drt Berat, Kaynak, sy. 95, Balkesir
1940, s. 421-427; Kemal Edip Krkolu, Mnets-seltne Dair Ksa bir Not, DTCFD,
VIII/3 (1950), s. 327; J. H. Mordtman, Ferdn Bey, A, IV, 569-570; a.mlf. - [V. L. Mnage],
Ferdn Beg, EI (Fr.), II, 901-902; Mnets-seltn, TDEA, VI, 474-475.

Abdlkadir zcan

MN
( )
(. 1001/1592)
Osmanl limi, mfessir ve edip.
Manisann Akhisar kazasnda dodu. Asl ad Muhyiddin Mehmed, babasnn ad Bedreddindir.
Cemleddin lakab ve Saruhn, Akhisr nisbeleriyle de anlm, muhtemelen Trk, Arap ve Fars
edebiyatlarna vukufu ve bu dillerde edeb risleler kaleme almas sebebiyle Mn diye mehur
olmutur. Ktib elebi onu Mevln (Kef-unn, I, 459), Evliya elebi ise Rum Mollas ve
Medine Mollas diye zikretmitir. Kendisinden Mevln Mehmed Aydn diye sz eden Nam onu
Bedreddin b. Mahmud Efendi Aydn ile (Osmanl Mellifleri, I, 252) kartrm olmaldr. Mn
ilk renimini Akhisar ve Manisada yapt. Ardndan stanbula giderek Ebl-Leys Als ve Cfer
Efendi gibi mderrislerden iczet ald. 958de (1551) hocas Cfer Efendi am kads olunca onunla
birlikte ama gitti. Bir mddet sonra stanbula dnd ve 963 (1556) ylnda Msra kad tayin
edildi. Bu grevinde ne kadar kald bilinmemekle beraber kadlk hizmetinin byk ksmn
Msrda geirdii belirtilmitir (a.g.e., II, 20). Memleketine dnnce burada tedrs ve telifle megul
oldu. 1 Ramazan 981de (25 Aralk 1573) balad Nezlt-tenzl adl eserinin telif almalarn
srdrrken bu almann bereketiyle Reblhir 982de (Temmuz-Austos 1574) Mescidi
Nebev eyhliine tayin edildi. 985te (1577) bu vazifeye eyh Sinann getirildii, onun Reblevvel
989da (Nisan 1581) lm zerine yerine tekrar Mnnin grevlendirildii zikredilmi olup (At,
II, 359) onun bu sre iinde hangi vazifede bulunduuna dair bilgi yoktur. Vefatna kadar Harem
eyhlii grevini srdren Mnnin Msenn adl eserinin mukaddimesinde kendisinden
Haremeyn eyhi ve metfeyn nzr diye sz ettiine baklrsa (Sleyman el-bid, II, 411)
hayatnn sonlarna doru ona Mekkedeki Harem-i erifte de bir pye verilmi yahut bir ara
Mekkede Harem-i erif eyhlii de yapm olmaldr. Mn Medinede vefat etti ve Bak
Mezarlna defnedildi. lm yl baz kaynaklarda 1000 (1592) olarak zikredilip vefat yerinin de
Mekke olduu sylenmise de Nevzde Atnin bu tarihi kaydederken 1000 ylnn tamamland
snrda ifadesi dikkate alndnda Mnnin 1 Muharrem 1001de (8 Ekim 1592) ldn
sylemek mmkndr (vefatyla ilgili olarak Evliya elebinin anlatt olay iin bk. Seyahatnme,
IX, 655). Mn tasavvufa da ilgi duymu ve Nakibend eyhlerinden Hakm elebiden tasavvuf
dersleri almtr (Mstakimzde, s. 395).
Eserleri. 1. Nezlt-tenzl. Tefsrl-Mn diye de anlan ve baz yazma nshalarnda Tenzlt-
tenzl adyla kaydedilen eser III. Murada takdim edilmitir. Mellif, 1 Ramazan 981de (25 Aralk
1573) Akhisarda balayp Reblevvel 999da (Ocak 1591) Harem eyhi iken tamamlad eserinde
genellikle yetleri yet ve snnetle tefsir etmi, daha nceki limlerden gelen rivayetlerden
yararlanm, yer yer kendi gr ve tercihlerine de yer vermitir. Fkh meseleleri Hanef mezhebine,
itikad konular Ehl-i snnet anlayna gre ele alm, Mutezile, Cebriyye ve Kaderiyye gibi
frkalarn grlerini reddetmeye alm, az da olsa tasavvuf ve ir yorumlar yapm (mesel bk.
Nezlt-tenzl, vr. 2b; Muhibb, III, 400-401), zellikle gemi peygamberler ve kavimlere dair
kssalar, tabiat olaylar ve yaratln balangcyla ilgili konular tefsir ederken sriliyattan
faydalanmtr. Eserin ok sayda yazma nshas vardr (Sleymaniye Ktp., Mihriah Sultan, nr. 19,
ir Efendi, nr. 390, Hamidiye, nr. 117, Ayasofya, nr. 282, Lleli, nr. 140; Ktp., nr. 737, 5036;
Nuruosmaniye Ktp., nr. 147; Hac Selim Aa Ktp., nr. 101; Kprl Ktp., Fzl Ahmed Paa, nr. 144;
Rgb Paa Ktp., nr. 232; TSMK, Emanet Hazinesi, nr. 566; Kayseri Rid Efendi Ktp., nr. 35; Bursa
Eski Yazma ve Basma Eserler Ktp., Haraolu, nr. 154; M lhiyat Fakltesi Ktp., nr. 6813). 2.
Mecmatr-resil (tf Efendi Ktp., nr. 2800). Bu koleksiyonda yer alan risleler unlardr: a)
eru Muaddimeti bnil-Cezer. b) Risle fit-tarb (Ult-tarb fit-tarb). Arapaya
baka dillerden girmi kelimelerle garb kelimeler Hakknda bir risle olup Sleyman el-bid eserin
tahkikini tamamladn sylemektedir (Bul-klliyyetil-luatil-Arabiyye, II, 410). c) Risle
fil-elf. Arap dilinde mfred isimlere cemi sgasyla sfat olan kelimeleri bir araya getiren risle
Sleyman el-bid tarafndan tahkik edilmitir (bk. bibl.). d) Sevbiun-Nevbi. Zemahernin
Nevbiul-kelim adl serisinin erhidir (Rid Efendi Ktp., nr. 612). e) Nl-bera f vafil-
yera (Beyazt Devlet Ktp., Veliyyddin Efendi, nr. 3280; Nuruosmaniye Ktp., nr. 4914; Ktahya
Tavanl Zeytinolu le Halk Ktp., nr. 1020). f) Risletl-edd. Arapada zt kelimelere dair olan
eseri Muhammed Hseyin l-i Ysn yaymlamtr (MMIr., XXXV/2 [1404 / Nisan 1984], s. 331-
375; Badat 1985; elet nu fil-edd iinde, bk. bibl.). 3. Telu Mutaaril-udr
(Sleymaniye Ktp., Lleli, nr. 1122). 4. rzl-Brde (rzl-ibre f eri adetil-brde)
(Nuruosmaniye Ktp., nr. 4010, 4013). 5. Msenn ve Mselles der Lugat-i Fris. 775 Farsa
kelimenin Trke aklamasna dairdir (Sleymaniye Ktp., Lala smil, nr. 655, Trnoval, nr. 1816;
Ktp., nr. 1858, 2787). 6. Ravatl-cins f fatil-anns (Hac Selim Aa Ktp., nr. 956;
Sleymaniye Ktp., ehid Ali Paa, nr. 2617, Lala smil, nr. 655, vr. 58-163). 7. eru Mamtil-
arr (Risle alemiyye) (Sleymaniye Ktp., elebi Abdullah Efendi, nr. 384, Esad Efendi, nr.
3351, Thir Aa, nr. 1105; Kprl Ktp., Fzl Ahmed Paa, nr. 1609; Beyazt Devlet Ktp.,
Veliyyddin Efendi, nr. 3259; tf Efendi Ktp., nr. 2270/1, vr. 3a-11b). 8. ed-Drrl-mend fil-
aberil-mevrd (Sleymaniye Ktp., Ayasofya, nr. 3325; TSMK, Revan Kk, nr. 347). Krk hadis
tercmesi olan eserin Trke mukaddimesinde Hz. Peygamber ve mmeti, efaat, Ehl-i beyt ve
Kureyle ilgili baz yet ve hadislerin aklamas yaplmtr. Kitapta Trke ve Farsa iirler de
bulunmakla birlikte asl dili Arapadr (ztrk, s. 30; Akdemir, s. 21).
BBLYOGRAFYA


Mn, Nezlt-tenzl, Sleymaniye Ktp., Mihriah Sultan, nr. 19, vr. 1b-2b; a.mlf., Risletl-edd
(nr. M. Hseyin l Ysn, elet nu fil-edd iinde), [bask yeri yok] 1417/1996 (leml-
ktb), neredenin girii, s. 129-135; At, Zeyl-i ekik, II, 321, 359; Kef-unn, I, 459, 853-
854; II, 1333-1334, 1978; Evliya elebi, Seyahatnme, IX, 655; Muhibb, ulatl-eer, III, 400-
401; Nam Tarihi (nr. Zuhuri Danman), stanbul 1967, I, 111-112; Mstakimzde, Tuhfe, s. 395;
Osmanl Mellifleri, I, 252; II, 20-21; Brockelmann, GAL, II, 580; Suppl., II, 651-652; ul-
meknn, II, 648; Hediyyetl-rifn, II, 260; Mehmet Emin Mderrisolu, Akhisarl Trk Bykleri
ve Eserleri, zmir 1954, s. 53-55; Hayrettin ztrk, Muhammed b. Bedrddin el-Mn: Hayat,
Eserleri ve Tefsirdeki Metodu (yksek lisans tezi, 1993), Ondokuz Mays niversitesi Sosyal
Bilimler Enstits, s. 30; Hikmet Akdemir, Osmanl Melliflerinden Akhisarl Muhammed bn
Bedrddin el-Mn ve Tefsirdeki Metodu, anlurfa 2001, s. 18, 21; H. Ritter, Muhammed Mn,
TM, VII-VIII/2 (1945), s. 83; Sleyman el-bid, Elfl-cm ellet vfe bihel-vid,
Bul-klliyyetil-luatil-Arabiyye, II, Mekke 1404-1405, s. 401-422; Ktbn ade,
leml-ktb, VII/4, Riyad 1986, s. 532; K. Sssheim - J. Schacht, A ir, EI (ng.), I, 310.

Adem Yerinde

MNTAKIM
( )
Allahn isimlerinden (esm-i hsn) biri.
Szlkte iddetle ayplamak, suluyu cezalandrmak anlamndaki nakm (nkm) kknn iftil
kalbndan tremi bir sfat olan mntakm yadrgayp ayplayan, suluyu cezalandran, alan
mnalarna gelir (bnl-Esr, en-Nihye, nm md.;
Lisnl-Arab, nm md.). Rgb el-sfahn, bir davran ve onun sahibini beenmeyip
yadrgamann tepkisinin dille olabilecei gibi eylemle de gerekleebileceini syler (el-Mfredt,
nm md.).
Nakm kavram Kurn- Kermde on yerde Allaha nisbet edilmektedir. Bunlarn alts fiil
kalbnda, drd zntikm (sulunun Hakkndan gelen), de mntakm eklindedir. Zntikm
nitelemeleri azz (yenilmeyen yegne galip) ismiyle birlikte kullanlm ve iki isim muhteva
bakmndan birbirini tamamlamtr. Mntakm biimindeki kullanllar da tzim iin oul sgasyla
gelmitir (M. F. Abdlbk, el-Mucem, nm md.). Mntakm ismi Tirmiznin rivayet ettii esm-
i hsn listesinde yer alm (Daavt, 82) ve bn Hacerin Kurandan derledii doksan dokuz
isme dahil edilmitir (DA, XI, 408). Hz. Peygamberin, kendi ahsna ynelik kt davranlardan
tr kimseyi cezalandrmadn, ancak Allahn aka yasaklad eylerin inenmesi durumunda
cezalandrma cihetine gittiini bildiren ve birok muhaddis tarafndan rivayet edilen hadiste de nakm
kavram zt- ilhiyyeye izfe edilmitir (mesel bk. Buhr, Menb, 23, Edeb, 80; Mslim,
Feil, 77-79). Abdullah b. merin naklettiine gre Reslullahn dualarndan biri yledir:
Allahm! Lutfettiin nimetlerin son bulmasndan, ihsan ettiin salk ve fiyetin mahiyet
deitirmesinden, azabnn anszn gelmesinden ve gazabn celbeden btn davranlardan sana
snrm (Mslim, ikir ved-du, 96; Eb Dvd, Vitir, 32).
Nakm veya intikam kavram Allaha nisbet edildiinde ieriine iki nemli unsurun ilve edilmesi
gerekir. Bunlardan biri suluyu cezalandrmadan nce eitli yollarla uyarmak, yanl davranndan
vazgemesi iin ona imkn tanmak ve zaman vermektir (Gazzl, s. 151). kincisi de Cenb- Hakkn
mminlerden ibaret olan dostlarn cezalandrmamas, dmanlarndan intikam alrken de bunu
kendisi iin deil zulme urayan dostlar iin yapm olmasdr. Zira Allah, dostlarnn intikamn
dmanlarndan alandr (Mtrd, vr. 71a; Kueyr, s. 85). Ebl-Hasan el-Earnin de ifade ettii
gibi bir kimseye yardm edip zafer verme, bir dierine gazap ederek cezalandrma erevesindeki
ilh fiillerin sebep ve amac Allahn ztna deil bakalarna yneliktir. Bu tr olumlu ve olumsuz
kavramlarn zt- ilhiyyeye nisbeti iyilie tevik ve ktlkten sakndrma hususunda etkili
vastalarn kullanlmas hedefine baldr (bn Frek, s. 49).
Allaha nisbet edilen intikam kavramnda psikolojik tatmin unsuru bulunmaz. nk Onun
cezalandrmasnn amac kiiyi slah etmek, toplumun dzenini salamak ve adaleti tesis etmektir.
Esm-i hsn hadisi iinde mntakm isminin tevvb ile afv ve raf isimleri arasnda yer al
dikkat ekicidir (DA, II, 485). Allahn fiil sfatlar arasnda yer alan mntakm adl, hakem, azz ve
mukst isimleriyle anlam yaknl iinde bulunur.
BBLYOGRAFYA


Rgb el-sfahn, el-Mfredt, nm md.; bnl-Esr, en-Nihye, nm md.; Lisnl-Arab,
nm md.; M. F. Abdlbk, el-Mucem, nm md.; Buhr, Menb, 23, Edeb, 80; Mslim,
ikir ved-du, 96, Feil, 77-79; Eb Dvd, Vitir, 32; Tirmiz, Daavt, 82; Zeccc,
Tefsr esmillhil-sn (nr. Ahmed Ysuf ed-Dekkk), Beyrut 1395/1975, s. 62; Mtrd,
Tevltl-urn, Hac Selim Aa Ktp., nr. 40, vr. 71a; Hattb, end-du (nr. Ahmed
Ysuf ed-Dekkk), Dmak 1404/1984, s. 90; bn Frek, Mcerredl-Malt, s. 49, 55; Abdlkhir
el-Badd, el-Esm ve-ft, Kayseri Raid Efendi Ktp., nr. 497, vr. 203b-204a; Kueyr, et-
Tabr fit-tekr (nr. brhim Besyn), Kahire 1968, s. 85; Gazzl, el-Maadl-esn (Fazluh), s.
151, 174; Bekir Topalolu, Allah, DA, II, 485; a.mlf., Esm-i Hsn, a.e., XI, 408.

Bekir Topalolu

MNTASIR-BLLH
( )
Eb Cafer (Ebl-Abbs, Eb Abdillh) el-Mntasr-Billh Muhammed b. Cafer el-Mtevekkil-
Alellh el-Abbs (. 248/862)
Abbs halifesi (861-862).
22 Reblhir 223te (23 Mart 838) Smerrda dodu. Halife Mtevekkil-Alellahn oludur.
Annesi Hubiyye adl (Taber, IX, 254) Rum asll bir criyedir. 235te (849-50) babas tarafndan
birinci veliaht iln edildi ve ayn yl nak et-Trknin ldrlmesinin ardndan Msr valiliine
gnderildi. Daha sonra yerine ona vekleten Feth b. Hkn el-Fris getirildi (242/856).
Halifeliinin son zamanlarnda babasnn Feth b. Hkn ve Ubeydullah b. Yahynn tesiriyle
kendisini veliahtlktan uzaklatrp kardei Mutezzi birinci veliaht tayin etmek istemesinden rahatsz
olan Mntasr, Boa es-Sagr, Vasf b. Svr Tegin et-Trk ve Otam gibi Trk kumandanlar ile i
birlii yaparak babasn ve Feth b. Hkn ortadan kaldrd (4 evval 247 / 11 Aralk 861). Ertesi
gn Vezir Ahmed b. Hasb kumandanlar, ktipler ve ileri gelen devlet adamlaryla yapt toplantda
halifenin Feth b. Hkn tarafndan ldrldn, Mntasrn da onu ldrttn syledi ve
Mntasra biat edilmesini istedi. Bata Ubeydullah b. Yahy b. Hkn olmak zere herkes biat etti.
Mntasrn halife olmasna muhalefet eden gruplarn kard olaylar ksa srede bastrld.
Ahmed b. Hasb, yeni halifeyi Trk kumandanlarna kar uyararak zellikle Vasf b. Svr Tegini
merkezden uzaklatrmasn istedi. Halife de Vasfi Bizans topraklarna gazya gndermeye karar
verince onu artp Bizansn Sugr ve Avsma saldrmak iin hazrlk yaptn, gerekli tedbirler
alnmad takdirde bunlarn slm lkelerine girerek mslman halk esir alp ldreceini syledi.
Mzhim b. Hkn kumandasndaki 12.000 kiilik orduyu emrine verdi; ayrca Badatta bulunan
Muhammed b. Abdullah b. Thire haber gnderip halk gazya tevik etmesini bildirdi. Vasfe
Sugr ve Avsmda drt yl kalarak aknlarn srdrmesini syleyen halife, bylece hem ieride
veziriyle kumandanlar arasndaki muhtemel bir atmay nlemi hem de Bizans saldrlarna kar
tedbir alm oluyordu.
Trk kumandanlar ile Ahmed b. Hasb, ikinci veliaht Mutez ile nc veliaht brhim el-
Meyyedin ileride hilfet makamna gemesinden endie ediyordu. Bu yzden her iki kardein de
veliahtlktan azledilmesini istediler. Mntasr, basklar karsnda iki kardeinden de veliahtlktan
feragat ettiklerine dair birer belge ald. Mutez balangta buna raz olmadysa da Trk
kumandanlarn tehdidi karsnda kabul etmek zorunda kald (23 Safer 248 / 28 Nisan 862). Bu
olaydan sonra Ebl-Amd e-r adl bir si Yemen, Bevzc ve Musulda isyan etti. Ben Reba
ve Krtler de bu isyan hareketine katlarak onu desteklediler. Halife, Sm et-Trk kumandasnda
sevkettii birliklerle isyanlar bastrd. si lider Ebl-Amd e-r yakalanp halifenin huzuruna
getirildi.
Halife Mntasr-Billh 25 Reblevvel 248de (29 Mays 862) hastaland ve 4 Reblhirde (7
Haziran) Smerrda vefat etti. Alt ay kadar hilfet makamnda kalan Mntasrn cenaze namazn
Ahmed b. Muhammed b. Mutasm-Billh kldrm ve annesi tarafndan yaptrlan Kubbets-
suleybiyyede defnedilmitir. Kabri belli olan ilk halife olduu sylenir (Taber,
IX, 254). Mntasr-Billh babas Mtevekkilin aksine Ali evldna ok iyi davranm, Fedeki ve
Ehl-i beyte ait dier yerleri kendilerine iade etmitir. Onun cmert, ahlk ve fazilet sahibi bir kii
olduu rivayet edilir. bnt-Tktak ise halifeyi kan dkc bir katil olarak tanmlar (el-Far, s.
215). Devlet erkn ve Trk kumandanlar onun ardndan Halife Mutasm-Billhn torunu Mstan-
Billh hilfet makamna geirdiler.
BBLYOGRAFYA


Yakb, Tr, II, 594-596, 601-603; Taber, Tr (Ebl-Fazl), IX, 254; ayrca bk. ndeks;
Mesd, Mrc-eheb (Abdlhamd), IV, 118-122, 129-144; bnl-mrn, el-nb f tril-
ulef (nr. Ksm es-Smerr), Leiden 1973, s. 121-122; bnl-Esr, el-Kmil, VII, 95-120;
bnt-Tktak, el-Far (nr. M. vaz brhim Bek - Ali el-Crim Bek), Msr, ts. (Drl-marif), s.
215-216; Nveyr, Nihyetl-ereb, XII, 298-301; Zeheb, Almn-nbel, XII, 42; Ktb,
Fevtl-Vefeyt, III, 317-319; Hudar, Muart: Abbsiyye, s. 270-272; Ahmed Zek Safvet,
Cemheret resilil-Arab fil-uril-Arabiyyetiz-zhire, Beyrut, ts. (el-Mektebetl-ilmiyye),
IV, 224-235; D. Sourdel, La vizirat abbside de 749 936, Damas 1959, I, 283-285, 287-289; G.
le Strange, The Lands of Eastern Caliphate, London 1966, s. 55, 58; Hakk Dursun Yldz, slmiyet
ve Trkler, stanbul 1976, s. 108, 110-113, 118, 138-139, 170, 181-182, 184; W. Muir, The
Caliphate its Rise, Decline and Fall, London-New York 1986, s. 522, 525, 527; H. Kennedy, The
Prophet and the Age of the Caliphates, London 1986, s. 172-173; Mahmud Krkpnar, Abbs Halifesi
Mtevekkil ve Dnemi (232-247/847-861) (doktora tezi, 1996), M Sosyal Bilimler Enstits, s.
240-261; Glgn Uyar, Ehl-i Beyt: slm Tarihinde Ali-Ftma Evld, stanbul 2004, s. 339 vd.; C.
Melchert, Religious Policies of the Caliphs, Islamic Law and Society, III/3, Leiden 1996, s. 316-
318; K. V. Zettersten, Muntasr, A, VIII, 580; a.mlf. - [C. E. Bosworth], al-Muntair, EI (ng.),
VII, 583.

Abdlkerim zaydn

MNTECEBDDN BED
( )
Meyyidd-devle (Meyyidl-mlk) Mntecebddn Bed Al b. Ahmed el-Ktib el-Cveyn (.
552/1157den sonra)
Sultan Sencerin Dvn- n bakan ve nedimi.
Taberistanda hkm sren Ziyrler hnedanndan emslmel Kbs b. Vemgrin soyundan gelen
kkl bir aileye mensuptur. 516 (1122) ylnda, in sanatn renmek amacyla bu konuda mehur
olan baba dostu erefeddin Zahr Beyhaknin yaad Byk Seluklu Devletinin baehri Merve
gitti ve onun araclyla Dvn- stfda almaya balad, ardndan Dvn- nya geti.
erefeddin Zahr de onun yazd mektuplar tashih ediyordu. erefeddinin bir ara Mzenderna
giderken yannda gtrd Mntecebddinin Mehedde, mesleinde ilerlemesi iin Allaha dua
etmesinden o sralarda henz tam anlamyla yetimedii anlalmaktadr. Onun Sultan Sencer
devrinde Dvn- nya ne zaman girdii ve bakanlna kadar nasl ykseldii bilinmemektedir.
Ancak Sencerin Hrizmah Atsz b. Muhammede kar kt nc sefer srasnda (542/1147)
meydana gelen bir olay Mntecebddinin o srada sultann en yakn nedimi olduunu gstermektedir.
Buna gre, Sencer yolu zerindeki Hezresb (bin at) Kalesini kuattnda yannda bulunan air
Evhadddin Envernin yazd alayl bir rubyi okla kalenin iine attrr; buna karlk olarak da
ok kk yapl olduu iin Vatvt (da krlangc) lakabyla tannan, Fars edebiyatnn dier bir
simas Redddin Muhammedin yazd, atla eei mukayese eden hakaretmiz bir cevap alr.
Vatvtn rubsini okuyan Sencer ok sinirlenir ve onun ele geirildiinde yedi paraya ayrlmasn
emreder. Hezresb zaptedilince askerler her yerde Vatvt aramaya balarlar. Bunun zerine
Mntecebddin sultana, Vatvtn yakalannca yediye blnmesini emretmisiniz, fakat vatvt
(yarasa, krlang) ok kktr, yediye blnemez; ikiye mi bldrseniz acaba? der. Kendisi de
iir yazan ve airleri koruyan Sencer bu esprili szden ok holanr ve Vatvtn hayatn balar.
Mntecebddinin Atebetl-ketebe adl eserinde Sultan Sencerin vefatndan bahseden bir
mektubun yer almasndan onun Sencerin lmnden (552/1157) sonra bir sre daha yaad
anlalmaktadr. Atebetl-ketebe, 1133-1153 yllar arasnda Sencerin vezirliini yapan Ebl-
Feth Nsrddin Thirin emriyle derlenmeye balanan ve Sultan Sencer devri yannda ondan sonraki
dneme ait iki mektubu daha ihtiva eden bir mneat mecmuas olup Farsa nesrin en gzel
rneklerinden biri saylmtr. Kitapta birok mneat mecmuasnda grlen tumturakl ifadelere yer
verilmemitir. Eser mellifin ok sade bir ifadeyle kaleme ald, bu tip eserlerin nasl yazlmas
gerektii Hakkndaki bir girile balar ve eitli tayin menurlarna dair rneklerle devam eder.
BBLYOGRAFYA


Mntecebddin Bed, Atebetl-ketebe (nr. Muhammed Kazvn - Abbas kbl), Tahran 1329 h.,
neredenlerin girii, s. 1-5; Sadeddin Vervn, Merzbnnme (nr. Muhammed Ren), Tahran
1367 h., s. 5, 556; Avf, Lbb, I, 78-80; Cveyn, Tr-i Cihng, II, 9-10; Devletah, Tekire,
s. 91; Saf, Edebiyyt, II, 969-972; Mirza Muhammed Han Kazvn, Bst Male-i azvn, Tahran
1363, II, 207-220; Mehmet Altay Kymen, Byk Seluklu mparatorluu Tarihi, Ankara 1984, II,
348-349; a.mlf., Seluklu Devri Kaynaklarna Dair Aratrmalar I: Byk Seluklu mparatorluu
Devrine Ait Mneat Mecmualar, DTCFD, VIII/4 (1951), s. 612-634; Dihhud, Luatnme (Mun),
X, 14279; Muhammed Ali Taber, Zbdetl-r, Tahran 1372 h., s. 271.

Tahsin Yazc

MNTECEBDDN el-HEMEDN
( )
Eb Ysuf Mntecebddn Hseyn b. Ebil-z b. Red el-Hemedn (. 643/1245)
Kraat ve dil limi.
Kaynaklarda ksaca Mnteceb el-Hemedn diye anlr; baz eserlerde lakabnn Mntehab eklinde
yazlmas doru deildir. rann Hemedan ehrinden olup Kahirede 598de (1202) Ebl-Cd Gys
b. Fris el-Lahmden ders aldna gre VI. (XII.) yzyln son eyreinde doduu sylenebilir.
Dmak ve Kahirede renim grd. Hocalar arasnda Lahmden baka Ebl-Ymn el-Kind, e-
biyyenin mellifi Ksm b. Frruh e-tbnin rencilerinden Alemddin Ali b. Muhammed
es-Sehv ile bn Taberzed anlr. Kraat, Arap dili ve edebiyat yannda tefsir, tasavvuf ve fkh
alannda yetiti. Zeheb, hocas Sehvnin varl sebebiyle kraatte kendisine pek iltifat
edilmediini sylerken rencisi Nizmeddin Muhammed b. Abdlkerm et-Tebrzden de
Sehvnin korkusuyla Mntecebddine gitmeye cesaret edilemediini, buna ramen kendisinin
ondan drt rivayet zere kraat dersi aldn nakleder. Mntecebddin dil alannda Basra ekolne,
fkh konusunda fi mezhebine mensup olmakla birlikte bu iki alanda da aratrmac ve tenkiti bir
yetenee sahipti. Dmakta et-Trbetz-Zencliyyede kraat eyhlii yapt. Sinddin Muhammed
b. Muhammed el-Hzel, Zehebnin hocalarndan Nizmeddin et-Tebrz ve Nsrddin Abdlvel b.
Abdurrahman el-Makdis onun yetitirdii rencilerden bazlardr. Mntecebddin 13 Reblevvel
643 (8 Austos 1245) tarihinde Dmakta vefat etti. Eb me el-Makdis, Emeviyye Camiindeki
cenaze namaznda bulunduunu syler.
Eserleri. 1. el-Ferd f irbil-urnil-mecd. En nemli almas olup nahiv, lugat, kraat, tefsir
ve fkh alanndaki geni bilgisini yanstr. Mellif mukaddimede ed-Drretl-ferdenin grd
rabet zerine bu kitab yazmaya baladn, daha nce bu konuda kaleme alnan eserlerden
bazlarnn ok uzun, bir ksmnn da ok ksa olduunu ve kendisinin orta bir yol tuttuunu belirtir.
Daha evvel yazlan kitaplarn bir ksm sadece mkil ve garblerin irabna, bir ksm Kurann
tamamnn irab yannda mnaya ve kraat vecihlerine de yer verirken Mntecebddin bunlarn
hemen hepsini eserinde zetleyip deerlendirmitir. Kitap Fehm Hasan en-Nimr ve Fud Ali
Muhaymer tarafndan neredilmitir (I-IV, Devha-Katar 1411/1991). 2. ed-Drretl-ferde f eril-
ade. tbnin kraate dair mehur kasidesinin (e-biyye) erhidir. Eb me mellifin bu
kasideyi kendisinin de hocas olan Sehvden okuduunu, ancak erhte pek baarl olamadn
kaydeder. bnl-Cezer erhin baz yerlerinin tahkikten uzak bulunduunu, zira onun, metni ne
mellifinden ne de ondan renen bir kimseden okuduunu kaydederse de Sehvnin tbden ders
ald bilinmektedir. Zeheb ise bu uzun erhin faydal olduunu, Dvd de kt bir erh
saylmadn syler (Kastamonu l Halk Ktp., nr. 7; Drl-ktbil-Msriyye, nr. 24.341 B, II. cilt;
Mektebetl-Ezher, I-II, nr. 48.134, kr. Ali evvh shak, IV, 73; Mahedl-mahtttil-Arabiyye, I-
II, nr. 33-34). 3. erul-Mufaal. Zemahernin nahve dair eserinin erhi olup baz biyografi
kitaplar ile Ktib elebi (Kef-unn, II, 1775, 1776) tarafndan ona nisbet edilen bu eserin
gnmze ulap ulamad bilinmemektedir.
BBLYOGRAFYA


Mnteceb el-Hemedn, el-Ferd f irbil-urnil-mecd (nr. Fehm Hasan en-Nimr - Fud Ali
Muhaymer), Devha-Katar 1411/1991, neredenlerin girii, I, 29-139; Eb me, e-eyl aler-
Ravateyn, s. 175; Zeheb, Almn-nbel, XXIII, 219-220; a.mlf., Marifetl-urr
(Altkula), III,1265-1266; a.mlf., Trul-slm: sene 641-650, s. 224-226; bnl-Cezer,
yetn-Nihye, II, 310-311; Dvd, abatl-mfessirn, II, 333-334; Syt, Buyetl-vut,
II, 300; Kef-unn, II, 1775, 1776; Ali evvh shak, Mucem muanneftil-urnil-Kerm,
Riyad 1403-1404/1983-84, I, 189-190; IV, 73; Ahmed Ate, Kastamonu Genel Kitaplnda Bulunan
Baz Mhim Arapa ve Farsa Yazmalar, Oriens, V/1 (1952), s. 42-43.

Ahmet zel

MNTECEBDDN el-KUMM
(

)
Ebl-Hasen Mntecebddn Al b. Ubeydillh b. Hasen el-Kumm er-Rz (. 585/1189dan sonra)
mmiyye muhaddisi ve limi.
504 (1110) ylnda Reyde dodu. Bbeveyh ailesinden gelmesi dolaysyla bn Bbeveyh, Kum asll
olmas sebebiyle Kumm ve genellikle bir eref unvan olan Mntecebddin eklinde anlr.
renimini memleketinde tamamlad. Gerek Reyde gerekse ilm seyahatleri dolaysyla gittii
sfahan, Badat, Hille, Hrizm, Taberistan, Kazvin, Kn ve Nburda ok sayda limden istifade
etti. eyh Ebl-Fth er-Rz, bn Nsr es-Selm el-Badd, Hibetullah b. Muhammed e-
eybn, Eb mir Muhammed b. Sadn ve Muhammed b. brhim Sadeveyh gibi saylar elliyi
akn i ve Snn liminden rivayetlerini nakletmek iin iczet ald (hocalar iin ayrca bk. el-
Fihrist, neredenin girii, s. 20-22; Abdlkerm b. Muhammed er-Rfi, III, 372-374). Bu arada Reye
gelen pek ok rencinin himaye edilmesi ve yetimesine de katklar oldu. rencileri arasnda en
nemlileri fi fakihi Abdlkerm b. Muhammed er-Rfi ile akran muhaddis Eb Ms el-
Medndir. Rfi hocasnn i bir aileden gelmesine ramen mutaassp olmadn, sahbenin
faziletlerini benimsediini, bilhassa Hulef-yi Ridne tzim gsterdiini ifade etmektedir (et-
Tedvn, III, 377-378). Mntecebddin el-Kumm, 585 ylnn evval aynda (Kasm-Aralk 1189)
veya Rfinin beyanna gre bundan sonraki bir tarihte Reyde vefat etti. A. Ariolinin 575 (1179)
olarak verdii tarih ise yanltr (EI [ng.], VII, 581).
Eserleri. 1. Kitbl-Erban anil-erban minel-erban f feili emril-mminn. Hz.
Alinin faziletleriyle ilgilidir. Mellif eserinde isnad krk ayr sahbye ulaan her hadisi krk ayr
hocasndan nakletmitir (g Bzrg-i Tahrn, e-era, I, 433-434). 2. Fihrist esm
ulemi-a ve muannifhim. Kummnin en tannm eseri olup Eb Cafer et-Tsden (.
460/1067) kendi zamanna kadar gelen eser sahibi 544 a mellifi Hakknda ksa bilgiler
iermektedir. Alfabetik olarak dzenlenen kitap, devrinde ann nde gelen ahsiyetlerinden Ebl-
Ksm Yahy b. Sadr es-Sad el-Murtaz el-Kebr iin yazlmtr (el-Fihrist, neredenin girii, s.
29). Eserin ilm nerini Urmev gerekletirmitir (Kum 1366 h.). 3. Trur-Rey. Rfi, Kummnin
temize ekmeye frsat bulamad bu almasnda Rey ehriyle ilgili birok hususu ele aldn,
zellikle burada yetien limlerin biyografileri Hakknda geni bilgi aktardn syler ve eserin
hocasnn lmnn hemen ardndan kaybolduu eklindeki kanaatini belirtir (et-Tedvn, III, 374-
375). Fakat Kummnin vefatndan yaklak iki asr sonra yaayan bn Hacer el-Askaln, Lisnl-
mznnda Reyde yetien krk yedi kiinin biyografisini yazarken mellifin bu almasndan birok
alnt yapmtr (el-Fihrist, neredenin girii, s. 11-16). Mellife ayrca ibadetlerle ilgili el-Usre
adl bir risle nisbet edilmise de bunun kesin olmad belirtilmitir.
BBLYOGRAFYA


Mntecebddin el-Kumm, el-Fihrist (nr. Celleddin Muhaddis Urmev), Kum 1366 h., s. 29-31,
132, ayrca bk. neredenin girii, s. 8-29; Abdlkerm b. Muhammed er-Rfi, et-Tedvn f abri
azvn (nr. Azzullah el-Utrid), Beyrut 1408/1987, III, 372-378; Hr el-mil, Emell-mil (nr.
Ahmed el-Hseyn), Necef-Badad 1385/1965, II, 194; Hnsr, Ravtl-cennt, Kum 1391, IV,
316-320; Abdullah b. Muhammed Hasan el-Mmekn, Tenul-mal f ilmir-ricl, Tahran
1352, II, 297; Tebrz, Reynetl-edeb, VI, 9-11; Brockelmann, GAL Suppl., I, 170; g Bzrg-i
Tahrn, Muaffal-mal, Tahran 1959, s. 463-464; a.mlf., e-era il tenfi-a, Beyrut
1403/1983, I, 433-434; Ayn-a, VIII, 286-287; A. Arioli, Muntaab al-Dn, EI (ng.),
VII, 581.

Mustafa z

MNTEF (Ben Mntefi)


( )
Ben Ukayle mensup bir Arap kabilesi.
Kabilenin ad Mntefi b. mir b. Ukayl b. Kb b. Reba b. mir b. Sasaa b. Muviye b. Bekir b.
Hevzin b. Mansr b. krime b. Kb (Hasafe) b. Kays b. Aylndan gelir. Mntefileri iine alan
Ben Ukayl nceleri Yemmenin gneybatsnda yayordu. Daha sonra anlamazla dt Ben
Talib tarafndan bu blgeden karlp Kuzey Iraka srld ve oraya yerleti. Bunlar Dicle ve Frat
nehirleri arasnda dolamakla beraber genelde Badat, Basra ve Kfe ehirlerinin kurulduu blgede
oturmulardr; kabilenin bir ksm Maribe gitmi, Fas ile Merake arasnda yerlemitir.
Ben Mntefi ileri gelenlerinden Reb b. Muviye, Mutarrif b. Abdullah b. Alem ve Enes b. Kays,
Medineye eli olarak geldiklerinde mslman olup Reslullaha biat ettiler. Hz. Peygamber de bu
kiiler araclyla kabile mensuplarna gnderdii bir mektupla suyu ve hurmas bol Ben Ukayle ait
Akk arazisini namaz klmalar, zekt vermeleri ve sz dinleyip boyun emeleri artyla kendilerine
tahsis ettiini bildirdi. Bu kii dnda Ben Ukayl ve Mntefi kabilelerini temsilen Eb Rezn
Lakt b. mir ve Nehk (Nheyk) b. sm da Medineye geldi. Resl-i Ekrem ile bir sabah
namazndan sonra gren heyet lideri Lakt b. mir namaz klmak, zekt vermek, mriklerden
ayrlmak, Allaha hibir eyi ortak komamak zere hem kendisi hem kavmi adna ona biat etti. Lakt
b. mir, Hz. Peygambere iman, hiret, mminlerin vasflar, Allahn varl ve gayb ilimlerle ilgili
baz sorular sordu; bunlar cevaplandran Reslullah, bu arada yine bir sorusuna karlk olarak
babasnn yerine hac ve umre yapabileceini syledi (bn Sad, I, 302; V, 518).
Kabile mensuplar Hakknda Hulef-yi Ridn ve Emev dnemleriyle ilgili fazla bilgi
bulunmamakta, sadece Amr b. Muviye b. Mntefiin Sffn Savana katld ve Muviye
zamannda rmniye-Azerbaycan valilii yapt, yine bu kabileden Abdullah b. Muviyenin Muviye
devrinde Merv ve Ahvaz, Abde b. Kaysn I. Yezd dneminde rmniye valisi olduu bilinmektedir.
Mehur airlerden Cehm b. Avf da Mntefitendir. Ben Mntefi lideri Asfar 382 (992) ylnda
Karmatlere kar savat ve onlar kesin bir yenilgiye uratt. 558de (1163) Halife Mstencid-
Billh yanls olarak Hilleye giren Ben Mntefi kuvvetleri ehri igal edip ok sayda kiiyi
ldrdler. Ben mirin Basraya saldrmasna engel olmak iin Mntef ve Hafce kabileleri Vali
Muhammed b. smilin yardmna geldi, fakat Ben mir tarafndan malp edildi (588/1192).
XVII-XIX. yzyllarda Badat-Basra arasndaki topraklarda youn biimde yaayan Ben Mntefi
blgedeki l-i B Muhammed ve Ben Lm gibi kabilelerle beraber siyas adan nemli bir
konumda olmutur. Kabile genellikle, blgeye gnderilen Osmanl beylerbeyi ve valilerine bal
kalmakla birlikte mahall gc elinde bulundurdu, Osmanl idarecileri de blgede asayiin temini
asndan Ben Mntefiin gcn dikkate almaya alt. Ben Mntefi kabilesi eyhleri Snn
Sadn ailesinden gelmekle beraber halkn nemli ksm i idi. XVII. yzyl balarnda Sadn
ailesiyle Basraya hkim olan Efrsiyb ailesi arasnda evlilik yoluyla kurulan dostluk, 1034te
(1625) ranllarn Basray kuatmas srasnda Ben Mntefiin Efrsiyb ailesiyle birlikte ehri
savunmasnda kendini gsterdi. Daha sonra eyh Mni es-Sadn Basray ele geirdi (1106/1694)
ve ehir 1109a (1697) kadar Ben Mntefiin idaresinde kald. Halil Paann Basra valilii
srasnda eyh Mniin olu Megmis isyan ettiyse de (1120/1708) Badat Valisi Hasan Paann
yardmyla bu isyan bastrld. Badatn memlk idaresinde bulunduu 1750-1831 yllar arasnda da
Ben Mntefi blgede denge unsuru oldu. Ben Mntefi airetleri Osmanl Devletinin yrtt
Vehhblik kart siyasete destek verdi. 1213te (1798-99) Badat Valisi Sleyman Paann
kethds Ali Paa kumandasnda Diriye zerine gnderdii, ancak Hff yaknlarnda malp
edilen orduda ok sayda Mntefi mensubu vard.
XIX. yzyln ortalarna doru Ben Mntefi airetleri mahall gcnn zirvesine ulaarak Semve,
attlarab, Kt ve ran snr arasndaki blgeyi kontrol altna ald gibi Irakn gneyindeki
topraklarn vergi gelirlerini de elinde bulunduruyordu. Osmanl Devletinin merkeziyeti siyaseti
karsnda Ben Mntefiin blgedeki gc azalmaya balad ve 1854te eyh Mansr es-Sadn,
Semvenin Osmanl idaresine gemesini kabul etmek zorunda kald. 1856da Skuyh Ben
Mntefiten alnd. 1861de atra ve Kalatslih arasndaki topraklar Ben Mntefiin elinden
km bulunuyordu. Bundan sonra Ben Mntefi yneticileri arasnda Osmanl hkimiyetine kar
izlenecek tutum konusunda anlamazlk kt. Sadn ailesinden Nsr Paa, Osmanl ynetimiyle
birlikte hareket ederken Mansr Paa ve olu Sadn muhalefet yolunu seti. Nsr Paa, Midhat Paa
tarafndan nce Mntefi sanca mutasarrflna ve 1875te Basra valiliine getirildi. 1903 ylnda
Mntefi airetlerinin bana geen Sadn b. Mansr, Osmanl ynetimi tarafndan Halepe srgn
edildi ve 1911 ylnda burada ld. I. Dnya Savanda Ben Mntefi, 1915te Amre ngilizlerin
eline geinceye kadar Osmanl ordusunu desteklemeyi srdrd. Ben Mntefie mensup
Abdlmuhsin Sadn Irakta birka defa vekil, iki defa da babakan olarak grev yapt.
XX. yzyl balarndan itibaren Ben Mntefi, elindeki topraklar ve buna bal olarak mahall
gcn nemli lde kaybetti. I. Dnya Savandan sonra Mntefi topraklar zellikle baz airet
isyanlar ve kanunsuzluklaryla mehur oldu. 1929da Mntefi Arazi Komisyonu kurularak meselenin
zm iin aba gsterildiyse de ngiliz manda ynetiminin gayretlerine ramen olumlu bir sonu
elde edilemedi.
BBLYOGRAFYA


bn Sad, e-abat, I, 301-302; V, 518; Belzr, Fth (Fayda), s. 293; Taber, Tr (Ebl-Fazl),
V, 12; bn Abdrabbih, el-dl-ferd, II, 38-39; Hemdn, fat Cezretil-Arab (nr. Fuat
Sezgin), Frankfurt 1413/1993, s. 177; bn Hazm, Cemhere, s. 290-291, 469; Ykt, Muceml-
bldn, IV, 138-141; bnl-Esr, el-Kmil, XII, 80; bn Kayyim el-Cevziyye, Zdl-med, III, 63-
65; Kalkaend, Nihyetl-ereb, Beyrut 1405/1984, s. 301; S. H. Longrigg, Four Centuries of
Modern Iraq, Oxford 1925, bk. ndeks; Abbas el-Azzv, Airl-Ir, Badad 1365/1937, I, 8,
145, 149, 150, 200, 374, 384; III, 193, 246, 268; M. Ahmed Cdelmevl v.dr., Eyyml-Arab
fil-Chiliyye, Kahire, ts. (Dru ihyil-ktbil-Arabiyye), s. 349-364; Abdlazz Sleyman Nevvr,
Trul-Irl-ad, Kahire 1388/1968, s. 152-153, 176-177, 183; Cevd Ali, el-Mufaal, IV,
522; mer Rz Kehhle, Mucem abilil-Arab, Beyrut 1402/1982, III, 1144; Muhammed
Hamdullah, el-Veius-siysiyye, Beyrut 1405/1985, s. 312; Muhammed b. Halfe b. Hamed en-
Nebhn et-T, et-Tufetn-Nebhniyye f tril-Cezretil-Arabiyye, Beyrut 1406/1986, s. 365-
483; Gkhan etinsaya, Ottoman Administration of Iraq: 1890-1908 (doktora tezi, 1994), University
of Manchester, s. 154-155, 197-207; Zekeriya Kurun, Necid ve Ahsada Osmanl Hakimiyeti:
Vehhab Hareketi ve Suud Devletinin Ortaya k, Ankara 1998, s. 4, 5, 29, 31, 63, 90, 95, 99,
130, 150; G. Levi-Della Vida, Mntefi, A, VIII, 807-808; a.mlf., al-Muntafi, EI (ng.), VII,
582; P. Sluglett, al-Muntafi, a.e., VII, 582-583.

Mehmet Ali Kapar

MNTEHABT
( )
Manzum ve mensur eser veya eserlerle sreli yaynlardan seilmi metinlerin yer ald derlemelerin
genel ad; antoloji.
Szlkte seilmi, seilerek bir araya getirilmi anlamndaki mntehab kelimesiyle oulu olan
mntehabtn bir telif trn ifade eden terim olarak yaygn bir kullanm alan vardr. slm
dnyasnda geni hacimli eserlerin iinden belirli ksm veya konularn seilmesi, tekrarlardan
arndrlp zetlenerek bazan melliflerince yeniden dzenlenmesiyle meydana gelen kitaplarla
tannm melliflerin eserlerinden yaplm derlemelere mntehab (mntehabt) ad verilmitir.
Aralarnda baz kk farklar bulunmakla birlikte mecma, muhtr / muhtrt, muktetaf / muktetaft
gibi adlar tayan derlemelerle muhtasar / muhtasart, mlahhas, telhs, hulsa, tehzb, zbde baln
tayan eserlerin bir ksm da bir tr mntehabt saylr. Bunlardan muhtar / muhtrt genellikle Arap
edebiyatna, muhtasar / muhtasart daha ziyade din ilimlerle slm tarihine dair eserlerde
grlmektedir (bk. MUHTRT; MUHTASAR). Bununla birlikte yukardaki isimler zaman zaman
birbirinin yerine de kullanlmtr. Mesel Teftzn, bir belgat kitab olan Tell-Mift zerine
yazd el-Muavvel adl erhini zetleyerek buna Mutaarl-Men adn vermi, Takyyddin
bn Kd hbe, bn Habb el-Halebnin Msr Memlkler tarihine dair Drretl-eslkinden
semeler yaparak oluturduu kitaba Mnteab Drretil-eslk baln koymutur.
Belli konular ana hatlaryla ileyen kitaplara da mntehabt ad verilmitir (Kef-unn, II, 1848-
1850; ul-meknn, II, 567-569). Abdlkdir el-Bedn, Hindistan tarihine ait eserini
Mnteabt-tevr diye adlandrm, Osmanl melliflerinden Ahmed Cvid Bey, XVII ve XVIII.
yzyl Osmanl tarihilerinin eserlerinden yapt semeleri Mntehabt- Cvid Bey ad altnda
toplamtr (bu eser zerine bir doktora tezi hazrlanmtr: Adnan Baycar, Ahmed Cavid Beyin
Mntehabt: Tahlil ve Tenkitli Metin, 1999, Sosyal Bilimler Enstits). Din ilimlere dair
hacimli kitaplarla tezkire tr eserlerden, gramer, lugat, tp, ahlk, felsefe kitaplarndan ve sreli
yaynlardan yaplan derlemeler de bu ekilde adlandrlmtr. XIV. yzyl tabiplerinden Hac Paa,
Anadoluda Arapa kaleme alnan ilk tp kitaplarndan olan ifl-esm ve Kitbs-Sade
vel-ibl isimli eserlerinden yapt semeleri Mntehab- if adyla Trkeye tercme etmitir
( Ktp., TY, nr. 495; Sleymaniye Ktp., Kadzde Mehmed, nr. 351). Firdevsnin hnmesinden
semeler Mnteabt- hnme-i Firdevs-i s adyla baslmtr (stanbul 1306). Selm Fris,
babasnn Arapa yaymlad el-Cevib gazetesindeki makalelerini derleyerek Kenzr-reib f
mnteabtil-Cevib ismiyle neretmitir (stanbul 1871-1881).
Manzum edeb eserlerden seilerek oluturulmu mecmualarn birok zellii mntehabt ad tayan
eserler iin de sz konusudur. Bu yaknl Mecma-i Mntehabt (Ktahya Vahd Paa l Halk Ktp.,
nr. 1478), Mecma-i Mntehabt- Er (stanbul Belediyesi Atatrk Kitapl, Muallim Cevdet, nr.
000445), Mecma-i Mntehabt- iriyye-i Arabiyye ve Frisiyye (Sleymaniye Ktp., Ayasofya, nr.
4195), Mecma-i Mntehabt- Kasid ve Er- Frisiyye (Sleymaniye Ktp., ehid Ali Paa, nr.
2789/3) gibi derlemelerle mecma-i edebiyye, mecmatl-er, mecmatl-ebyt gibi adlarla
anlan manzum eserlerin isimlerinden balayarak tesbit etmek mmkndr. Seilen iirler bir aire
aitse bala airin adnn, bazan da divan kelimesinin ilve edildii grlmektedir. Dvn
mnteabti eri bn Sn (Sleymaniye Ktp., Ayasofya, nr. 4829, 4849), Habib Efendinin
Mnteabt- Ubeyd-i Zknsi (stanbul 1303), Nb (Beyazt Devlet Ktp., nr. 5729) ve insinin
(stanbul 1289) Mntehabt- Erlaryla Edirne Mfts Fevzi Efendinin Mntehabt- Dvn-
Fevz adl eseri (stanbul, ts.) bunun dier rnekleridir. Ziy Paann 432 Trk, 448 Fars ve 382
Arap airinin 1262 iirini ihtiva eden Harbt Trk edebiyatnda btnyle iire tahsis edilen
mntehabtlarn en hacimli ve en nemli rneidir (I, stanbul 1291; II-III, 1292). Hacimli
kitaplardan yaplan ksaltma ve derlemelere Muhammed kr b. Ahmedin Mntehabt-
Mesnevsiyle (stanbul 1328) Habib Efendinin Mntehabt- Glistn (stanbul 1309), emseddin
Sivsnin mevlidinden seilmi blmlerin yer ald Mntehab Mevlidin-Neb (Ahmed Sz,
Dvan iinde, stanbul 1290, s. 1-8) gibi kitaplar rnek verilebilir.
XX. yzyl balarnda edeb metinleri derleyen antoloji niteliindeki kitaplar arasnda Bulgurluzde
Rz Beyin Mntehabt- Bedyi-i Edebiyyesi (I, stanbul 1326 [manzum]; II, stanbul 1326
[mensur]; stanbul 1326 [zeyil]), Refet Avni ve Sleyman Bahrinin birlikte hazrladklar Resimli
Mntehabt- Edebiyye (stanbul 1329), Fik Readn Muharrert- Ndire yhud Hazne-i
Mntehabt (stanbul 1307), Mehmed Cevdetin Mntehabt- Sahif-i Nefsesi (stanbul 1330)
zikredilebilir. Sadece beyit ve msralar derleyen mntehabtlar da vardr. Bunlara eyhlislm
Yahy Tevfik Efendinin ran ve Osmanl airlerinden setii beyitleri ieren Mntehab adl
derlemesiyle (TSMK, Hazine, nr. 344) Bursal Mehmed Thirin Mntehabt Mesri ve Ebyt
(stanbul 1328) rnek gsterilebilir.
Din konular ve fkh bilgileri derleyen mntehabtlar iin Mustafa b. snn Mecmaul-
mnteabt (Sleymaniye Ktp., Hac Beir Aa, nr. 333) zikredilebilir. Mehmed Zihni Efendi,
Arapa retimine dair kitabna el-Mnteab f talmi luatil-Arab adn vermi (stanbul 1303),
ayrca Nimet-i slmn taharet ve ibadet bahislerini el-Muhtasart f mesilit-tahrt vel-ibdt
ismiyle neretmitir (stanbul 1332). brahim Fehim ve smail Hakk Eldemin Mntehabt- Tercim-
i Mehri (stanbul 1307), Mehmed Fahrinin Mntehabt- Shhiyyesi (stanbul 1308) bu tr
teliflerin biyografiden popler salk konularna kadar uzandn gstermektedir.
Tannm melliflerin gazetelerde kan yazlar daha sonra bir araya getirilerek mntehabt adyla
yaymlanmtr. ciltlik Mntehabt- Tercmn- Hakkat ile (stanbul, ts.) Ebzziy Mehmed
Tevfikin Nmk Kemalin gazetedeki yazlarndan siyasiyat, edebiyat ve maklt alt balyla
derledii Mntehabt- Tasvr-i Efkr (stanbul 1303-1311), yine Ebzziynn Nmk Kemalden
derledii Maklt- Mtenevvias (stanbul 1311) bu tr eserlerdendir. Bunun yannda Evliya
elebi, Ahmed Midhat Efendi, Hseyin Rahmi Grpnar, Hseyin Remzi Efendinin eserlerinden
yaplan semeler de melliflerin adlarnn bana mntehabt kelimesi getirilerek neredilmitir
(zege, III, 1268-1269).
Mntehabt kelimesinin baz szlk adlarnda da kullanld grlmektedir. Hacimli szlklerin
ksaltlmasyla ortaya
kan eserler bu ad tad gibi alann genilii karsnda kendisine bir snrlama getirmek isteyen
mellifler de mntehabt kelimesine eserlerinin adlar ierisinde yer vermilerdir. Redhouse
szlnden derlenen Mntehabt- Lugt- Osmniyye ile (stanbul 1268-1269) Ahmed Vefik Paa
(Mntehabt- Durb- Emsl: Atalar Sz, Bursa, ts.) ve Hafd Efendinin (ed-Drerl-
mntehabtl-mensre f slhil-galattil-mehre, stanbul 1221) eserleri bunlarn en tannmlar
arasnda zikredilebilir.
XIX ve XX. yzyllarda notalaryla neredilen klasik Trk msikisinin eitli formlardaki eserleri ve
fasllarla kanto mecmualarnn bir ksm mntehabt bal altnda yaymlanmtr. Mntehabt-
sr- Msk (stanbul, ts.) bunlardan bir rnektir. Mntehabt genel bal altnda hangi makamdan
seilmi olduklarn belirten adlar tayan bu eserlerin bir listesi Seyfettin zege tarafndan
verilmitir (Katalog, III, 1267-1268). Konuyu bir tebliinde ele alan Etem Ruhi ngr, bu tr
mntehabtlar Musiki Mecmuasnda (bk. bibl.) nerettii kapsaml makalesiyle ilim dnyasna
sunmutur.
BBLYOGRAFYA


Kef-unn, I, 472-480; II, 1848-1850; ul-meknn, II, 567-569; Abdlhak Adnan Advar,
Osmanl Trklerinde lim, stanbul 1943, s. 10; FME, I, 91-92, 513; zege, Katalog, III, 1266-1272;
Etem Ruhi ngr, Trk Msksinde Nota Yaymcl, Yaymlar-Yaymclar, MM, sy. 337-338
(1977), s. 1-42; A. Hamori, Mutrt, EI (ng.), VII, 526-528; Gnay Kut, Mutrt, a.e., VII,
531-532; a.mlf., Mecmua, TDEA, VI, 170-173; Dihhud, Luatnme, XIII, 19066-19067; mer
Faruk Akn, Ahmed Vefik Paa, DA, II, 152; Orhan ik Gkyay, Cnk, a.e., VIII, 73-75;
Abdlkadir zcan, Hafd Efendi, a.e., XV, 112; Cemal Kurnaz, Harbt, a.e., XVI, 68-69;
Mustafa Uzun, Mecmua, a.e., XXVIII, 266; Hulusi Kl, Mehmed Zihni Efendi, a.e., XXVIII,
542-543; Nazif Ahmed Bey, TDEA, VI, 542.

Mustafa Uzun

FARS EDEBYATI.
Fars edebiyatnda antoloji mnasnda, Ferdddin Attrn drtlklerinden oluan Mutrnmesi
dnda genel olarak Arap edebiyatnda grlen muhtrt terimine rastlanmaz. Klasik edebiyatta
mntehabt ve intihbt, modern edebiyatta ise antoloji kelimesinin Yunanca aslndaki (anthologikha:
ieklerden yaplm ta ya da elenk) anlam yanstan gln-i edeb tabiri kullanlr. Bunun yannda
gzde, mecma, hulsa, beyz, cng, glzr, gldeste ve sefne balklar altnda iir koleksiyonlar
bulunur.
Fars edebiyatnda antoloji niteliine sahip ilk eserler airlerin hayat hikyelerini anlatan ve iirlerini
nakleden tezkire kitaplardr. Bu alandaki en eski almann Avfnin (. 629/1232 [?]) Lbbl-
elbb olduu kabul edilir. Daha sonraki dnemlerde airlerin biyografileriyle birlikte iirlerinin de
yer ald tezkire kitaplar birer iir antolojisi kayna olmutur. Devletahn Tekiret-uar,
eyh Ali Haznin Tekiretl-murn, Lutf Ali Beg zerin tekede ve Rz Kul Hann
Mecmaul-fua adl eserleri tannm tezkirelerden birkadr (bk. TEZKRE). Ali b. Zeyd el-
Beyhaknin Tr-i Beyhanda olduu gibi airlerin biyografileriyle ilgili blmlerde iirlere yer
verilmesi baz tarih kitaplarna da mecmua nitelii kazandrmtr.
Tezkirelerin yan sra her devirde eitli iirler bir araya getirilerek mecmualar oluturulmutur. Bu
trde bilinen en eski alma Muhammed b. Bedr-i Ccermnin 740 (1340) ylndan sonra derledii
ve 200 airden iirleri toplad Mnsl-arrdr. Ayn yzylda Abdlazz el-Knin derledii
ve iinde Arapa iirlerin de bulunduu Ravatn-nr ve nzhetl-r da bir antoloji
niteliindedir. Bu alandaki en zengin mecmualardan biri Seluklu ve Moollar dnemine ait Farsa
iirlerin yer ald, Muhammed Sdk b. emseddinin 1117de (1705) telif ettii Riyl-utr
(Rieu, II, 737).
Byk airlerin kitaplarndan yaplan semeler de bir baka tr oluturur. Firdevsnin hnmesi,
Nizmnin amsesi ve Mevlnnn Menevsi bata olmak zere Hfz- rz, rf-i rz gibi
birok airin divanndan ve manzum eserlerinden antolojiler derlenmitir. Eski airlerden gzde
bal ile yaplan antolojiler arasnda Gzde-i Er- Mesd-i Sad (Tahran 1374 h.), Gzde-
i Dvn- akm Sen-yi aznev (Tahran 1377 h.), Gzde-i Dstnh-y Menev (Tahran 1370
h.), Gzde-i Bostn- Sad (Tahran 1369 h.), Gzde-i azeliyyt ez Dvn- f (Tahran 1371
h.), Gzde-i srev-i rn ez Pen Genc-i Nim-yi Gencev (Tahran 1373 h.) ve Gzde-i
azeliyyt- azn-i Lhc (Tahran 1377 h.) bulunur. Bunun yannda Gzde-i Er- Fr-i
Ferazd gibi (Tahran 1377) XX. yzyl airlerinden de antolojiler hazrlanmtr. Ayrca eski
edebiyatn iirleriyle ilgili rneklerin yer ald, XX. yzyl edebiyat tarihilerinin eserlerinden
antoloji nitelii tayanlar vardr. Bedzzaman Frzanferin San u Sanvern ve Zebhullah
Safnn manzum eserler iin dzenledii Genc-i San ok rabet grmtr. Bir ksm antolojiler
zel mna ve mefhumlara gre bir araya getirilmi, bu yolla gl, ak, anne, baba ve vatan gibi
alanlardaki mefhumlarla ilgili iirler bir mecmuada toplanmtr. Kerbel ehidleri iin yazlm
iirlerin yer ald Vt u Rivyt adl mecmua (a.g.e., II, 739), Mecma-i Er- Genc-i
rfn (Tahran 1370 h.), Mecma-i Er- Ceng (Tahran 1367 h.), Ali Rz Zekvetnin
Gzde-i Er-i Sebk-i Hind, ayrca Cng-i Mder (Tahran 1364 h.) bu tip almalardandr. Son
dnemde gen airlerin iirlerinden Cng-i ir-i ebh-y ehriyor (Tahran 1380 h.) adl bir
antoloji oluturulmutur.
Modern anlamda antolojinin balad XX. yzyln bandan itibaren Farsa iir yazan airlerin yeni
iirleri periyodik yaynlar iinde kmaya balamtr. Bu konuda nc, Muhammed Rz
Hetrdnin Mnteabt- r ez Nvsendegn-i Mur adl almasdr (Tahran 1303 h.).
Modern antolojiler arasnda Hseyin Pizmnn Bihtern-i Er (Tahran 1313 h.) ve Seyyid
Muhammed Bkr Burkanin Sanvern- Nm-yi Mur (Tahran 1313 h.) nemlidir. Srs
Thibzn Nm Ycin bir cildi iir, bir cildi nesir almalarndan olmak zere hazrlad Ber
Gzde-i r- Nm Ycde olduu gibi bazan bir airin hem nazmndan hem nesrinden seme
yaplarak antolojiler oluturulmutur. E. Granville Brownenin The Press and Poetry of Modern
Persia (Cambridge 1914), Dinah rnnin Poets of the Pehlevi Regime (Bombay 1933), Munibur
Rahmann Post Revolutionary Verse (Aligarh 1955) adl eserleri modern iirin ran dnda
tannmasna yardmc olmutur. Son dnemde Srs tbyn vzh-yi Ferds (Tahran 1348 h.),
Dry hnin Rhiyn-i ir-i Mur ve Muhammed Hukknin ir-i Nev ez z t
mrz (Tahran 1353 h.) yeni iirin antoloji almalar arasndadr. Bu mecmualarn ounda bir
mukaddimenin yan sra iir aklamalar ve tahliller bulunur. Hatta ksaca verilen air biyografisi
antolojiye tezkire zellii de kazandrr. Gerek eski gerekse yeni airlerin iirlerinden yaplan
semelerde gln adyla da antolojiler meydana getirilmitir. Bunlar arasnda Gln-i ib (der.
Zeynelbidn Mtemim, Tahran 1371 h.), Gln-i azeliyyt- ems-i Tebrz
(der. M. Rz Ali Kulzde, Tahran 1371 h.), Gln-i azeliyyt- Sad (ed. Menihr Adaniyat,
Tahran 1377 h.), Gln-i ir-i Fris (Tahran 1372 h.) ve Gln-i Medyi ve Mer (Tahran
1363 h.) adl almalar yer alr. Yine son dnemde sefne balyla iir semeleri
yaymlanmtr. Sefne-i f (Tahran 1346 h.), Sefne-i azel (Tahran 1356 h.) ve byk airlerin
iirlerinin bir araya getirildii Sefne-i Mevrid (Tahran 1383 h.) bunlardandr. ula-i hnme-i
Firdevs (Tahran 1373 h.), ula-i ada-i akm Sen (Tahran 1374 h.) ve ula-i
Menev-i Mevlev (Tahran 1390 h.) gibi antolojilere de rastlanr.
Ayn dnemde Batl air ve yazarlarn eserlerinden tercme yaplarak antolojiler yaymlanmtr.
ceddin fnn Mnteab ez hkrh-y ir-i Cihn (Tahran 1348 h.) ve Nasrullah
Felsefnin Mnteab- Er-i Viktor Hugo (Tahran 1335 h.) bunlar arasnda saylabilir. Ayrca
eitli airlerin Farsa iirleri yabanc dillere evrilerek antolojiler meydana getirilmitir. Ahmed
Kerm Hakkkn ngilizceye evirdii Farsa iirlerden oluan Anthology of Modern Persian
Poetry (Boulder 1978), Nasira Sharmann iirlerin Farsasnn da yer ald Echoes of Iranian
Revolution Poems of Revolt and Liberation (New Delhi 1979) ve Rz Sabirnin 1000 yllk rub
rneklerini bir araya toplad A Thousand Years of Persian Rubiyt (Bethesda 2000) adl
almalar rnek olarak kaydedilebilir.
Fars edebiyatnda manzum eserlerin yan sra mensur eserlerden de semeler yaplmtr. Abdlgaffr
Necmddevlenin Necmeddn-i Dyenin eserinden dzenledii Mnteab- Mirdl-ibd
(Tahran 1301 h.), Asker-i Hukknin Sennin eserinden Mnteab- adatl-aas (Tahran
1346 h.), Gulm Hseyin Ysufnin Mnteab-i bsnmesi (Tahran 1347 h.) ve Mirza
Abdlazm Grgnnin Mnteab- Kelle ve Dimne-i Behramhsi (Tahran 1320 h.) bunlardan
birkadr.
BBLYOGRAFYA


Beyhak, Tr (Behmenyr), s. 255-266; Rieu, Catalogue of the Persian Manuscript, II, 733-740;
Browne, LHP, II, 436-437; FME, I, tr.yer.; Eth, Tr-i Edebiyyt, s. 3-18; Hnbb, Fihrist, IV,
4239-4241, 4972-5010; Ksm Nejd, Gzde, Ferhengnme-i Edeb-i Frs (nr. Hasan Ene),
Tahran 1381 h., II, 1177-1178; J. T. P. de Bruijn, Mutrt, EI (ng.), VII, 528-531.

Tahsin Yazc

MNTEHEs-SL vel-EMEL
( )
Mlik fakihi bnl-Hcibin (. 646/1249) fkh usulne dair eseri
(bk. el-MUHTASAR).

MNTEHEt-TALEB
( )
Eb Glib bn Meymnun (. 589/1193ten sonra) eski Arap iirine dair antolojisi.
Eb Glib Muhammed b. Mbrek b. Muhammed b. Muhammed b. Meymn el-Badd kitabnn
giriinde eser Hakknda ksaca bilgi vermektedir. Buna gre mellif kitabn 588-589 (1192-1193)
yllarnda altm akn bir yata iken Badatta telif etmitir (Mntehe-aleb [nr. M. Nebl
Turayf], I, 10). Bu durumda kendisi 527 (1133) yl civarnda doup 589dan (1193) sonra vefat
etmi olmaldr. Fuat Sezgin mellifin 523-597 (1129-1201) yllar arasnda yaadn syler
(Mntehe-aleb [nr. Fuat Sezgin], neredenin girii, I, s. VI). bn Meymn, Arap dili ve edebiyat
limi bnl-Habdan ok sayda divan okuduunu ve bn Nsr es-Selm ile bns-Semnden
ders aldn kaydeder. Badat ve civarnda bulunan ktphanelerdeki divanlar ve iir mecmualarn
incelediini, onlarn birounu istinsah ettikten sonra eserini meydana getirdiini belirtir. Syt,
eru evhidi Munil-lebbinde Mntehe-alebin mellifi olarak sadece bn Meymn adn
zikretmi, Ktib elebi de bunu aynen tekrarlamtr. Buna ramen Kef-unn niri, Ali b.
Meymn b. Hseyin el-Mlik el-Fs el-mteveff senete 917 ibaresini eklemek suretiyle mellif
ismini yanl kaydetmitir (Kef-unn, II, 1857).
Tam ad Mntehe-aleb min eril-Arab olan eser iirleriyle istihd edilen Chiliye,
muhadram ve 150 (767) ylna kadar yaam slm dnem airlerinden yaplm semeleri kapsar.
Asl alt mcellet iinde on czden oluan kitap, her czde yaklak 100 kaside olmak zere toplam
1051 kaside ile yirmi dokuz kta ierir. 264 airden yaplm semelerin toplam beyit says 4000e
yaklar. Mellif eserinde iirlerine yer verdii airler arasnda bir sralama yapmadn, ancak
Uur ve bereket vesilesi telakki ettii Kb b. Zheyrin Kasdetl-Brdesiyle baladn, Ehl-i
beytin methine dair olan Kmeyt el-Esedye ait el-Himiyyt adl kasidelerle kitabna son
verdiini ifade eder ([nr. M. Nebl Turayf], I, 10). Yine eserinin ana kaynaklar olarak Mufaddal
ed-Dabbnin el-Mufaaliyyt, Asmanin el-Amaiyyt, Eb Ubeyde Mamer b. Msennnn
Neiu Cerr vel-Ferezda, Kmeyt el-Esednin el-Himiyyt, Skkernin Dvnl-
Heliyyni ile bn Dreydin Kitb-evridinde ve bn Sellm el-Cumahnin abat
fuli-uarsnda geen iirleri zikreder (a.g.e., I, 10). Genliinden beri bu disiplinle megul
olduunu syleyen mellif seme ilkesini fesahat ve cevdet eklinde zetler. Buna gre eserine
fasih Arapa olup edeb deeri bulunan iirleri almtr. Bu sebeple Mntehe-aleb edebiyat
koleksiyonu nitelii tar. Yer yer sayfalarn kenarlarnda garb kelimelerin ksa aklamalarnn
yapld eserde baka kaynaklarda yer almayan iirlerin kaydedilmesi, dier kaynaklarda eksik
geen baz iirlerin tamamnn alnmas, iirleri kaybolmu mehur birok airin beyit veya ktalarn
ihtiva etmesi, yine kaynaklarda isimleri ve iirleri gemeyen ediplere ait iirlerin bulunmas
antolojinin nemini arttrmaktadr. Ayrca muhtelif iirlerde Chiliye hayatna ve evreye ilikin
zengin kaytlara rastlanmaktadr. Fuat Sezgin, Mntehe-alebin Arap iiri antolojileri iinde
zamanmza ulaanlarn en byklerinden biri olduunu belirtir. Eserde airlerin isim ve eceresiyle
birlikte kssa ve haberlere de yer verilir. Baz kasidelerin banda yazl sebebi ve konusu da
belirtilmitir ([nr. M. Nebl Turayf], I, 18, 221, 234, 258; II, 220).
Eserin I. cildi Sleymaniye Ktphanesinde (Lleli, nr. 1941, mellif nshas), I ve II. ciltler
Drl-ktbil-Msriyye (nr. 389, 391), III ve V. ciltler Yale niversitesi Ktphanesinde (nr. 53)
bulunmaktadr. Fuat Sezgin mevcut ciltlerin tpkbasmn yapm (Frankfurt 1406/1986), ayn ciltler,
Muhammed Nebl Turayf tarafndan nemli dipnot ve indekslerin ilvesiyle dokuz cilt halinde
neredilmitir (Beyrut 1999). Mntehe-alebin IV ve VI. ciltlerinin zamanmza ulap ulamad
bilinmemektedir. Ancak Von Tilman Seidensticker, yapt bir aratrmada eserin kayp ksmlarnn
bn Fazlullah el-mernin Meslikl-ebrnda getiini ispata almaktadr (bk. bibl.). nk
Mntehe-aleb, bata mernin bu hacimli eseri olmak zere Abdlkdir el-Baddnin
iznetl-edebi ile Sytnin eru evhidi Munil-lebbinin temel kaynaklarndandr.
Htim Slih ed-Dmin ile Yahy el-Cbr, eserden setikleri tannmayan airlere ait baz kasideleri
airlerinin biyografileriyle birlikte neretmi, ayrca kitabn zamanmza ulaan ciltlerinde yer alan
kasidelerin indekslerini yaymlamtr (bk. bibl.).
BBLYOGRAFYA


Eb Glib bn Meymn, Mntehe-aleb (nr. Fuat Sezgin), Frankfurt 1406-13/1986-93, I-III; ayrca
bk. neredenin girii, I, s. VI; a.e. (nr. M. Nebl Turayf), Beyrut 1999, I-IX; ayrca bk. neredenin
girii, I, 9-16; Kef-unn, II, 1857; Abdlkdir el-Badd, iznetl-edeb, I, 22; V, 430; IX,
222; X, 434; Brockelmann, GAL Suppl., I, 494, 936; II, 903; Slihiyye, el-Mucem-mil, s. 201;
S. M. Husain, Notice of an Unknown Onthology of Ancient Arabic Poetry, Muntahat-Talab min
Asharil-Arab, by Muhammad b. al-Mubrak b. Muhammad b. Maimun, JRAS (1937), s. 433-
452; Htim Slih ed-Dmin - Yahy el-Cbr, aid ndire min Kitbi Mntehe-aleb min
eril-Arab, el-Mevrid, VIII/3, Badad 1979, s. 251-310; IX/1 (1980), s. 139-186; T.
Seidensticker, Verlorene Teile des Muntah -alab in al-Umars Maslik al-absr, WO, XXV
(1994), s. 116-122.

smail Durmu

el-MNTEK
( )
Ebl-Veld el-Bcnin (. 474/1081) kaleme ald el-stf Adl el-Muvaa erhini yine
kendisinin zetleyerek meydana getirdii erh
(bk. el-MUVATTA).

el-MNTEK
( )
Nreddin es-Sbnnin (. 580/1184) peygamberlerin gnahtan korunmuluuna dair eseri.
Kitabn tam ad, mellifin el-Kifye adl eserinde zikrettii gibi (vr. 45b) el-Mnte min imetil-
enbiydr. Sbn eserinin mukaddimesinde el-Mntey, Ebl-Hseyin Muhammed b. Yahy el-
Begar (IV./X. yzyl) tarafndan kaleme alnp metl-enbiy diye hret bulan Kefl-
avmi f avlil-enbiy adl eserden zetlediini syler (vr. 1b-2a); ayrca byle bir kitabn
telifinin gerekliliini Begar-Ebl-Hasan er-Rstfan yoluyla Eb Mansr el-Mtrdden
nakleder (vr. 5a).
Peygamber gndermenin ilh hikmetin bir sonucu olduuna ve Allah elilerinin beer trnden
seilmesinin zaruri bulunduuna temas eden ksa bir mukaddimeden sonra on be balktan oluan el-
Mntenn muhtevasn blm halinde incelemek mmkndr. Kk bir hacimden oluan
birinci blmde peygamberler arasnda mnev adan derece fark, peygamberlerin says ve
gnahlardan korunmu olmalar (ismet) gibi meseleler ele alnmtr. Kitabn te ikisine yakn bir
hacme sahip bulunan ikinci blmde Hz. dem, Nh, brhim, Yakb, Ysuf, Ms, Dvd,
Sleyman, Eyyb, Ynus, uayb ve Zekeriyy Hakknda Kuranda yer alp zhir mnalar
bakmndan baz Haviyye gruplarnca ismet sfatna ters decek yorumlara tbi tutulan yetler
incelenmekte ve ismet kart fikirler eletirilmektedir. Kitabn nc blm Hz. Peygambere
tahsis edilmitir. Burada dier peygamberlerde olduu gibi nce Resl-i Ekremin mnev derecesi
ve deeri zerinde durulmu, ardndan itb niteliindeki baz yetlerin yorumuna geilerek bu tr
ilh hitaplarn hikmetleri aratrlm, ona salt getirmenin nemi ve dindeki yeri belirtilmitir.
Ak ve samimi bir slpla kaleme alnan el-Mnte, erken dnemde telif edilen ve Hakknda bilgi
bulunmayan Begarnin eserini zayi olmaktan kurtarp gnmze intikal ettirmitir. Kitapta isimleri
geen peygamberler ve sz edilen konulara dair yetlerle dier yetler arasnda balant kurularak
yorumlar getirilmi ve akl istidll yrtme yntemi benimsenmi, bylece Eb Mansr el-
Mtrdnin tefsir gelenei srdrlmtr. Nitekim eserin krk akn yerinde Mtrdye atf
yaplmtr. Sbnden yirmi alt yl sonra vefat eden Fahreddin er-Rznin metl-enbiy adl
eseri metot bakmndan el-Mnteya benzemekle birlikte hacim ve ileni asndan onun kadar
tatminkr deildir. Rznin el-Mnte veya Kefl-avmiden yararlanm olmas muhtemeldir.
el-Mntenn Sleymaniye Ktphanesinde Kefl-avmi adyla kaytl bulunan nshalarndan
biri (Lleli, nr. 2426) tam olup tashih grd anlalmaktadr. Ayn yerde mevcut dier nsha ise
(Lleli, nr. 2425) on yedinci varaktan sonra yine Sbnye ait el-Kifye metniyle devam etmekte ve
el-Mntenn sadece altda birini iermektedir. Manisa l Halk Ktphanesinde (nr. 6584/2)
Begarnin eseri olarak gsterilen ve Sbnnin olu tarafndan iml edilen nc nsha ise ba
taraftan biraz eksik olmakla birlikte tashih ve mukabele grmtr. Eserin bir nshas da Kahire
Drl-ktbil-Msriyyededir
(Tarih, nr. 134 M). el-Mnte, Mehmet Bulut tarafndan Yksek slm Enstits retim yelii tezi
olarak nere hazrlanm (zmir 1981), daha sonra da yaymlanmtr (zmir 2000-2001).
BBLYOGRAFYA


Nreddin es-Sbn, el-Mnte, Sleymaniye Ktp., Lleli, nr. 2426, tr.yer.; a.mlf., el-Kifye,
Sleymaniye Ktp., Lleli, nr. 2271, vr. 45b; a.mlf., Mtrdiyye Akaidi (trc. Bekir Topalolu),
Ankara 1991, s. 27-32; Brockelmann, GAL Suppl., I, 643, 657; II, 262; ul-meknn, II, 363;
Hediyyetl-rifn, II, 189; Muhammed Arui, Nreddin e-bn ve rhl-kelmiyye min
Kitbihil-Kifye fil-hidye (yksek lisans tezi, 1406/1986), Cmiatl-Khire Klliyyet dril-
ulm, I, 19-25, 59-61.

Mehmet Bulut

MNYETl-MUSALL
(

)
Seddddin el-Kgarnin (. 705/1305) namaza dair eseri.
Hanef mezhebinin hkim olduu Horasan ve Mvernnehirde, temel Arapa eitimi aldktan sonra
slm ilimleri tahsil edecek talebelere giri metni olmak zere Ebl-Leys es-Semerkandnin
Muaddimet-alt gibi temizlik, abdest ve namaza dair hkmleri basit bir dille anlatan eserler
okutuluyordu. Mvernnehirde Hanef fkhn rendikten sonra Mekkede on drt yl ikamet eden
ve ardndan Yemene yerleen Kgarnin kaleme ald Mnyetl-muall ve unyetl-mbted,
ksa srede Hanef corafyasnda slm ilimleri tahsile ynelenlere okutulan giri metni haline
gelmitir. Ardndan fi mezhebine intisap eden Kgar, Mnyetl-muallde Eb Hanfe ve
talebelerinin grlerini ana hatlaryla verdikten sonra Hanef fakihlerinin be asr boyunca bu
grler erevesinde gelitirdikleri hkmleri ve dneminin sk karlalan problemlerini maddeler
halinde basit bir dille ve VII. (XIII.) yzyln Hanef terminolojisini kullanarak aktarmtr.
Kgarnin, eserin mukaddimesinde yararlandn belirttii kaynaklarn VI. (XII.) yzyldan VII.
(XIII.) yzyln ortasna kadar geen zaman diliminde yaam Mvernnehirli Hanef fakihlerine ait
olmas, Mnyetl-muallnin yazld dnemin katk ve tercihlerini yansttn gstermesi
asndan manidardr. Mellif tarafndan kaynak olarak kullanld anlalan, fakat eserin
mukaddimesinde zikredilmeyen kitaplarn birou ise IV-VI. (X-XII.) yzyllar arasnda kaleme
alnm nevzil almalardr. Ele ald hkmlerin delillerine ndiren yer veren Mnyetl-
muallnin Hanef mezhep birikimini yanstma hususunda baz eksiklik ve hatalarnn olduu
grlmektedir. Muhtemelen bir ksm, eserin telifinde Muhtr b. Mahmd ez-Zhidnin nyetl-
Mnye li-tetmmil-unye adl rivayet zaafyla mehur kitabndan faydalanlmasndan kaynaklanan bu
hata ve eksikliklere kitab erheden bn Emru Hc ve brhim el-Haleb tarafndan iaret edilmitir
(mesel bk. unyetl-mtemell, Sleymaniye Ktp., Ayasofya, nr. 1135, vr. 41a, 66a). IX. (XV.)
yzyl gibi telifinden nisbeten ksa bir sre sonra nshalar arasnda dikkate deer farkllklar grlen
Mnyetl-muallye (mesel bk. bn Emru Hc, vr. 9a; brhim el-Haleb, unyetl-mtemell, vr.
2a-b) gramer ve slp asndan da eletiriler yneltilmitir.
Hanef evrelerince Mnyetl-muallye gsterilen ilgi, X. (XVI.) yzylda brhim el-Halebnin
aleb ar olarak tannan Mutaaru unyetil-mtemellsine ynelmi ve rnbllnin Nrl-
nn yaygnlamasyla birlikte bu eserin din eitimi mfredatndaki hkimiyeti azalmtr.
Bununla birlikte Mnyetl-muallnin, ba tarafna kitapta geen baz Arapa kelimelerin Trke
karlklarn ieren alfabetik bir lugate eklenerek ve Rdiye mektepleri iin tab olunmutur
kayd konularak 1277 (1861) tarihinde baslm olmas o dnemde Osmanllarda hl yerini
koruduunu gstermektedir. Hanef mezhebinin hkim olduu blgelerde mevcut birok ktphanede
binlerce yazmas bulunan Mnyetl-muall bata stanbul olmak zere dnyann eitli yerlerinde
defalarca baslmtr (stanbul 1265, 1277, 1285, 1831, 1902, 1907; Delhi 1337; Lahor 1870;
Bombay 1302, 1303; Kazan 1889; Leknev 1315; Dmak 1423/2002).
erhleri, Hiyeleri, Tercmeleri ve Hakkndaki Dier almalar. 1. bn Emru Hc, albetl-
mcell ve buyetl-mbted f eri Mnyetil-muall ve unyetil-mbted. Eserle ilgili bilinen ilk
erhtir. Mnyetl-muallnin dzensizliinden ve slm ilimlere yeni balayanlara ynelik olarak
kaleme alnmasna ramen bu seviyedeki kiilerin iine yaramayacak bilgiler ihtiva etmesinden
yaknan rih, geni pasajlara ayrp iledii eserin ibarelerini lugav tahlillere tbi tutma amac
gtmemekte, mellifin gerek ifadelerini gerekse tercihlerini eletirip eserdeki bilgileri ncelikle
Hanef literatrndeki yeri ve deeri asndan ele almaktadr. Metnin dorudan kapsamna dahil
olmayan hususlar Hakknda kendi gr ve deerlendirmeleri iin her blmde tevcih adyla alt
balklar aan bn Emru Hc, bir yandan Kgarnin ele ald grlerin delillerini serdederken te
yandan mezhep iindeki farkl grleri incelemektedir. Eserin eitli ktphanelerde ok sayda
yazma nshas mevcuttur (DA, XIX, 477). 2. brhim el-Haleb, unyetl-mtemell f erhi
Mnyetil-muall ve unyetil-mbted. aleb kebr olarak tannmtr (Leknev 1222, 1323; stanbul
1253, 1256, 1295, 1300, 1325; Lahor 1310, 1314). Nfile namaz trleri, kaz namaz ve cenaze gibi
Mnyetl-muallnin ele almad konu balklarn da ileyen aleb kebr Kgarnin verdii
bilgileri delillendirmekte, delil olarak getirdii hadislerin sened ve metinlerini tartmakta ve dier
mezheplerin, zellikle de fi mezhebinin grleriyle mukayese etmektedir. albetl-mcellye
gre lugav tahlillere geni yer veren aleb kebr bu amala metni daha kk pasajlara ayrmakta
ve Mnyetl-mualldeki nermeleri daha ak bir slpla ve maddeler halinde yeniden ifade
etmeye almaktadr. Gerek albetl-mcell gerekse unyetl-mtemell Hanef mezhebinin
hkim olduu blgelerdeki yerleik uygulamalar, bidatlar ve mezhep telakkilerini ele aldklar
konular erevesinde ilemeleri asndan nemli birer kaynaktr. 3. brhim el-Haleb, Mutaaru
unyetil-mtemell. Haleb, unyetl-mtemell ile slm ilimlerin tahsilinde henz balang
seviyesinde olan talebelere ynelik bir erh hazrlamay hedeflese de meydana getirdii eser bu
seviyedekilere gre anlalmas zor ve hacimli olduu iin almasn ihtisar ederek aleb ar
diye tannan bu kitab kaleme almtr (stanbul 1242, 1268, 1286, 1309, 1312, 1316, 1317, 1320;
Lahor 1889). aleb kebrdeki uzun blm girilerine ve dier mezheplerin grlerinin tartld
paragraflara aleb arde yer vermeyen mellif, ihtisar almasnda talebelerin ihtiyalarn
gzeterek dil tahlillerini ksmen brakm ve uzun cmlelerdeki anlamay gletiren unsurlar
karmtr. aleb ar hacim, muhteva ve slp asndan hedef ald seviyeye uygun bir metin
olmasnn yan sra, bilhassa hkmlerin naslarla delillendirilmesi gibi Mnyetl-muallde
bulunmayan birok zelliinden dolay ksa srede hem bu eserden hem aleb kebrden daha ok
tannan ve okutulan bir
kitap olmutur. Her iki eser de mesel abdest srasnda su ibriinin nereye konulmas gerektii gibi
(unyetl-mtemell, vr. 17b; aleb ar, s. 11) bir ksm gelenek, estetik kabuller ve grg
kurallar kapsamna giren ok geni bir db erevesi izerek Osmanl toplumundaki temizlik ve
namazla ilgili hemen her trl vka ve davran nitelemeye alan metinlerdir. zellikle aleb
ar, Osmanl toplumunda eitim grm kiilerin ok byk bir ksmnn okuduu bir eser
olmasndan dolay ilmihal kltrnn temel kaynaklarndan birini tekil etmitir. brhim
Babadnin almas aleb arin Trke tercmeleri arasnda en ok tannm ve yaymlanm
olandr (stanbul 1255, 1260, 1264, 1275, 1278, 1286, 1291, 1299, 1301, 1307, 1314, 1315, 1316,
1341; Kazan 1860). Ali b. brhim b. Mestnn aleb ar tercmesi ise Mnyetl-mualldeki
zayf grleri ayklamas, aleb kebrdeki baz bilgileri eklemesi ve eserin son ksmn
zetleyerek evirmesiyle dikkat ekmektedir (Sleymaniye Ktp., Yazma Balar, nr. 1969).
Gzelhisrnin ilyetn-nc al unyetil-mtemell adl hiyesi aleb ar hiyelerinin
arasnda en tannm olandr (stanbul 1231, 1244, 1250, 1251, 1256, 1262, 1269, 1277, 1287, 1289,
1293, 1295, 1299, 1306, 1308, 1322; Bulak 1251). aleb ar, slm ilimler eitiminin ilk
basamaklarndan birini tekil ettii iin bu eserin birka satrlk mukaddimesi kullanlmak suretiyle
talebelere slm ilim geleneinin baz karakteristikleri ve zellikle besmele, hamdele, salvele ile
eserlere balamann anlam ve bu ifadelerin tahlilleri retilmeye allmtr. Saaklzde
(Sleymaniye Ktp., Hac Mahmud Efendi, nr. 1103, vr. 1a-2b), Adal eyh Mustafa (Sleymaniye
Ktp., elebi Abdullah Efendi, nr. 389, vr. 142b-143a), Akkirmn (Sleymaniye Ktp., Badatl Vehbi
Efendi, nr. 1615, vr. 21b-26a), Redddin Ahmed en-Nev (Sleymaniye Ktp., Antalya-
Tekeliolu, nr. 843, vr. 31b-34a), smil b. Muhammed el-Eyvn (Sleymaniye Ktp., elebi
Abdullah Efendi, nr. 389, vr. 141a-142a), Hseyin es-Sdt (Sleymaniye Ktp., Hac Mahmud
Efendi, nr. 6337) gibi mellifler tarafndan Risle (er, iye) al dbcetil-aleb adlaryla
kaleme alnan bu eserlerin aleb ar tedrisi geleneinde nemli bir yere sahip olduu
anlalmaktadr. te yandan aleb ar zerine yalnzca bu eserde geen kelimeleri kapsayan
Haleb Lugat gibi (Sleymaniye Ktp., Antalya-Tekeliolu, nr. 843, vr. 41b-53b) erh ve hiye
trnden farkl almalar da gerekletirilmitir. 4. Nreddin Muhammed b. Muhammed el-Bed e-
irvn, Mutaaru Mnyetil-muall. irvn, Mnyetl-muallyi Kgarnin ifade ve
slbundan ksmen bamsz bir ekilde ksalttktan sonra eru Mutaaril-Mnyetil-muall
adyla erhetmitir (Sleymaniye Ktp., Hasan Hsn Paa, nr. 443). Sultan IV. Mehmede ithaf edilen
bu erh de Kgarnin yer verdii baz grlerin Hanef mezhebinde mft bih olmadn
vurgulamaktadr (mesel bk. vr. 67a). 5. Muhammed b. Ahmed Edirnev, Zuhrun-nect f tercmetil-
Mnyetil-musall (Sleymaniye Ktp., Reid Efendi, nr. 178). Mnyetl-muallnin Trke evirisi
olmakla beraber baz yerlerde Trke erh olarak nitelendirilebilecek aklamalar ihtiva etmektedir.
Yine IV. Mehmede ithaf edilen tercme 1074te (1663) tamamlanmtr. 6. Muhammed b. Ali
Erzurm, Tercme-i Mnyetl-musall (Sleymaniye Ktp., Reid Efendi, nr. 175). Aslnda bir satr
alt tercmesi olup daha sonra mstensihler tarafndan satr altlarndaki Trke karlklar satra
yerletirilip asl metin paranteze alnmak suretiyle bir tercme metni meydana getirilmitir. Ayrca
Mnyetl-muall metnini soru-cevap ekline dntren almalar gibi (Mesil Mnyetil-
muall fil-fh, Sleymaniye Ktp., Reslkttb Mustafa Efendi, nr. 402) bu eserin tedrsinde
yardmc olacak eitli kitaplar kaleme alnmtr.
Hasan Ege tarafndan, Ali Yekt b. Mehmed Slihin hiyesiyle beraber baslan metin esas alnarak
Mnyetl-muall ve aleb ar bir arada tercme edilmitir (stanbul 1970, 1982). Mnyetl-
muallyi tahkik eden Abdlkerm Hamza (Dmak 2002) eserdeki ifade bozukluklarn dzeltmi,
bn Emru Hc ve Haleb erhlerinin yan sra bu esere sk sk mracaat eden bn bidnin
iyesinden de yararlanarak Hanef literatr asndan muhtevadaki farkllk, eksiklik ve hatalar
gstermitir.
BBLYOGRAFYA


Kgar, Mnyetl-muall (nr. Abdlkerm Hamza), Dmak 1423/2002; Fs, el-d-emn, I,
317, 318; bn Emru Hc, albetl-mcell ve buyetl-mhted f eri Mnyetil-muall,
Sleymaniye Ktp., Yusuf Aa, nr. 225; Syt, Buyetl-vut, I, 236; brhim b. Muhammed el-
Haleb, unyetl-mtemell, Sleymaniye Ktp., Ayasofya, nr. 1135; a.mlf., aleb ar, stanbul
1309, tr.yer.; Kef-unn, II, 1886; Muhammed b. Ahmed Edirnev, Zuhrun-nect f tercmeti
Mnyetil-musall, Sleymaniye Ktp., Reid Efendi, nr. 178, vr. 2b; Nreddin e-irvn, eru
Mutaari Mnyetil-muall, Sleymaniye Ktp., H. Hsn Paa, nr. 443, vr. 67a; Serks, Mucem,
II, 1541; Brockelmann, GAL, I, 478; Suppl., I, 659; aul-meknn, I, 210; II, 86; Zirikl, el-Alm,
VII, 261; Kehhle, Muceml-mellifn, XI, 249, 250; Ahmet zel, Hanefi Fkh limleri, Ankara
1990, s. 71-72, 100, 115; M. Habb el-Hle, et-Tr vel-merrin bi-Mekke, Mekke 1994, s. 59;
Saffet Kse, bn Emru Hc, DA, XIX, 477.

Hseyin Kayapnar

MNZR
(bk. NZR).

MNZR b. AMR
( )
Mnzir b. Amr b. Huneys el-Ensr el-Hazrec es-Sid (. 4/625)
Birimanede ehid den sahb.
Medinedeki ilk mslmanlardan olup Hazrec kabilesine mensuptur. Annesi Hind bint Mnzir, Hubb
b. Mnzirin kz kardeidir. Annesiyle kz kardeleri Mends ve Selm da mslman olmu ve Hz.
Peygambere biat etmilerdir. Mnzir, slmdan evvel okumayazma bilen ndir ahsiyetlerden
biriydi. kinci Akabe Biatndan nce mslman oldu ve ensardan yetmi kiiyle beraber kinci
Akabe Biatna katld. Hz. Peygamberin on iki temsilcisinden (nakib) biri olup Sad b. Ubde ile
birlikte Ben Sidenin nakibi idiler. Mnzirin slmiyeti kabulnden sonra Sad b. Ubde ve Eb
Dcne ile beraber Ben Sidenin putlarn krd rivayet edilir. Resl-i Ekrem Medineye hicret
ettiinde devesi Ben Side kabilesinin mahallesine gelince Mnzir onu karlad ve kendi yanlarnda
kalmasn istedi, ancak Reslullah devesinin kecei yerde ikamet edeceini syledi.
Vkdnin rivayetine gre Hz. Peygamber bir muhcir ile bir ensr karde iln ederken Mnzir b.
Amr ile Tuleyb b. Umeyri, bn shaka gre ise onunla Eb Zer el-Gfryi karde yapmtr
(muht). Vkd ise Resl-i Ekremin bunu Bedirden nce yaptn, mirasla ilgili yetler inince
muhtn ortadan kalktn, Eb Zerrin mslman olduktan sonra Medineden ayrlp memleketine
gittiini, Bedir, Uhud ve Hendek savalarnn ardndan Medineye geldiini ileri srerek onun Eb
Zerle karde iln edilmesine dair rivayetin doru olmadn belirtir. Mnzir b. Amr, hicretin 1. yl
Ramazan ay banda
(Mart 623) Reslullah tarafndan Kureyin Suriyeden gelen kervanna kar gnderilen Hz. Hamza
seriyyesinde bulundu; Bedir ve Uhud savalarna da katld.
Hz. Peygamber, Mnziri Uhud Gazvesinden yaklak drt ay sonra slm anlatmak zere yetmi
kiilik heyetin banda mir b. Sasaa kabilesine gnderdi. Heyet Birimanede konaklad. Bu
srada kabile reisi Eb Ber mir b. Mlikin Resl-i Ekreme kin besleyen yeeni mir b. Tufeyl,
Ben Sleym kabilesinin baz kollarn harekete geirerek heyete saldrd; Mnzir arkadalaryla
birlikte bu saldrda ehid oldu (Safer 4 / Temmuz 625). Birimanede kendisine eman verilmesini
kabul etmeyip savaarak ld iin Reslullah Mnzir Hakknda el-munik li-yemt (lme
sratle koan) tabirini kullanm ve bu sz ona lakap olmutur. Bkllnnin Hz. Peygamberin
ktipleri arasnda zikrettii Mnzir b. Amrdan zayf bir isnadla, Reslullahn iki sehiv secdesini
selm vermeden yaptna dair bir hadis rivayet edilmitir (bn Hacer, VI, 218).
BBLYOGRAFYA


Msned, III, 196; Buhr, Mez, 28; Vkd, el-Mez, I, 3-4, 9, 168, 347, 348, 353; bn Him,
es-Sre (nr. Mustafa es-Sekk v.dr.), Beyrut 1391/1971, III, 193-195; bn Sad, e-abat, II, 51-
54; III, 123, 555, 567, 614; IV, 225; VIII, 397; bn Habb, el-Muabber, s. 118, 269-270, 422-423,
426; Belzr, Ensb, s. 250, 252, 375; Beyhak, Deliln-nbvve (nr. Abdlmut Kalac),
Beyrut 1405/1985, III, 342-343; bn Abdlber, el-stb, IV, 1449-1451; bnl-Esr, sdl-be,
V, 269-270; Nveyr, Nihyetl-ereb, XVI, 320; XVII, 130-131; bn Hacer, el-be, VI, 217-218;
M. Mustafa el-Azam, Kttbn-neb, Riyad 1401/1981, s. 108-109; brhim Abdurrahman,
detn-neb, ME, LV (1982), s. 634-635.

Yusuf Ziya Keskin

MNZR b. HRS
(bk. EEC el-ABD).

MNZR b. SAD
(bk. BELLT).

MNZR b. SV
( )
Mnzir b. Sv (Sv) b. Ahnes b. Beyn b. Amr ed-Drim el-Abd el-Esbez
Hz. Peygamberin gnderdii slma davet mektubuyla mslman olan Bahreyn emri.
Adnnlerin Temm kabilesine mensuptur. sim zincirinde yer alan Abd nisbesinden dolay
Abdlkaystan olduu ileri srlrse de bu doru deildir; anlan nisbe dedelerinden Abdullah b.
Drimle ilgilidir. Dedelerinden Abdullah b. Zeydin tad Esbez (Far. esb at) nisbesinin
Bahreyndeki Esbez adl yerden veya bu blgedeki Esbeziyyn denilen ata tapan bir topluluktan
geldii rivayet edilir (Belzr, s. 113). Mnzir b. Svnn kaynaklarda melikl-Bahreyn,
shibl-Esbez, hkim Hecer eklinde nitelendirilmesinden o dnemde Ssn hkimiyetindeki
Bahreynde yetki ve hkm sahibi olduu anlalmaktadr. Mecslik, Yahudilik ve putperestliin
yaygn olduu Bahreynde, Ssn mparatorluunun dier baz eyaletleri gibi ranl valinin yannda
etnik unsurlar dikkate alnarak Drim kabilesi reisi Mnzir b. Sv gibi mahall emrlerden biri ikinci
bir idareci olarak grevlendiriliyordu. Temm, Abdlkays ve Bekir b. Vil bata olmak zere
Bahreynin zellikle l kesiminde yaayan Arap kabilelerinin denetiminden sorumlu olan Mnzir b.
Sv, blgenin ve Muakkar panayrnn idaresinde her ne kadar Ssn valisine ve merkez otoriteye
balysa da mstakil hareket edebiliyordu. Onun Hz. Peygamberden slma davet mektubu ald
srada iten el ektirilmi durumda olmasna ramen blgedeki etkinliini ve buradaki Araplar
temsil etmeyi srdrd grlmektedir (Hamdullah, slm Peygamberi, I, 140). Bir rivayete gre
Resl-i Ekrem, Kisr II. Hsrev Pervze davet mektubunu da onun vastasyla yollamtr
(Muhammed b. Abdlbk ez-Zrkn, III, 408-409).
Hz. Peygamber, Hudeybiyeden dndkten sonra nemli devlet ve blge yneticilerine slma davet
mektuplar gnderdiinde bir mektup da Mnzir b. Svya yollad. Mnzirin slma girmesini
tavsiye eden bu ilk mektubun gidi tarihi ihtilfldr ve bunun sebebi Mnzire birden fazla mektup
yollanmas olmaldr. Reslullah ona evvel slma davet maksadyla, ardndan idareci sfatyla
birden fazla mektup gndermitir. Muhammed Hamdullah bunlarn saysn sekiz olarak veriyorsa da
(slm Peygamberi, I, 411) ilerinden bir ksmnn tek bir mektubun ayr rivayetlerle nakledilen farkl
pasajlar olmas muhtemeldir.
Resl-i Ekremin mektubunu alan Mnzir, Al b. Hadram ile yapt uzun grmelerden sonra,
Hem dnya hem hirete elverili buldum diyerek slma girmi ve bunu bir mektupla Reslullaha
bildirmitir. Ardndan gnderdii dier bir mektupla halk slma ardn ve bir ksmna kabul
ettirdiini haber vererek eski dinlerinde kalanlara ne yapacan sorduu (bn Sad, I, 263), Hz.
Peygamberin de onlardan cizye almasn istedii bilinmektedir (Belzr, s. 116-117; Taber, III,
29). Daha sonra Reslullah Mnzirden slm ncesindeki grevini srdrmesini istemi
(Hamdullah, el-Veius-siysiyye, s. 146) ve o tarihten itibaren kendisinden slm tarihi
kaynaklarnda mill-Bahreyn unvanyla bahsedilmitir. slmn Bahreyn blgesinde yaylmasna
byk katks olan Mnzir b. Sv, Hz. Peygamberin irtihalinden ok ksa bir sre sonra ve henz
ridde olaylar patlak vermeden nce vefat etti. Onun bir heyetle birlikte Medineye gelerek Resl-i
Ekremle gRtne, dolaysyla sahb olduuna dair rivayet (bnl-Esr, sdl-be, V, 302-
303), Eec el-Abd diye tannan Bahreynli Mnzir b. iz b. Hris ile kartrlmas sebebiyle doru
deildir.
BBLYOGRAFYA


bn Him, es-Sre, Kahire, ts. (Drl-fikr), IV, 1430, 1463; bn Sad, e-abat, I, 263, 276; IV,
360; bn Habb, el-Muabber, s. 77, 265; Belzr, Fth (Fayda), s. 113, 116-117, 121; Yakb,
Tr, I, 270; II, 78, 82, 122; Taber, Tr (Ebl-Fazl), II, 645; III, 29, 137, 301; IV, 79-81;
Ykt, Muceml-bldn, I, 171-172, 347-349; bnl-Esr, el-Kmil, II, 210, 215, 230, 298, 352,
368; a.mlf., sdl-be (Benn), V, 267, 302-303; bn Hacer, el-be, III, 459-460; Muhammed b.
Abdlbk ez-Zrkn, erul-Mevhib, Kahire 1854, III, 408-409; Hamdullah, slm Peygamberi,
I, 140, 411; a.mlf., el-Veius-siysiyye, Beyrut 1403/1983, s. 144-148, 151-153; a.mlf., Hz.
Peygamberin Alt Orijinal Diplomatik Mektubu (trc. Mehmet Yazgan), stanbul 1990, s. 83-101;
bidin Snmez, Raslullahn slma Davet Mektuplar, stanbul 1984, s. 158-171; Abdlhay el-
Kettn, et-Tertbl-idriyye (zel), II, 260, 269, 275; III, 72; M. J. Kister, al-Munir b. Sw,
EI (ng.), VII, 570-572.
Ahmet nkal

MNZR
( )
Eb Muhammed Zekiyyddn Abdlazm b. Abdilkav b. Abdillh el-Mnzir (. 656/1258)
Hadis hfz.
1 ban 581de (28 Ekim 1185) Kahirede (Fustat) dodu. Ailesi aslen Suriyelidir. Babas olunu on
yana girince hadis meclislerine gtrerek hadis dinlemesini salad, bir yl sonra babas lnce de
bu dersleri brakmad. nceleri Hanbel iken fi mezhebine mensup hocalardan fi fkh
okuyunca bu mezhebi tercih etti. skenderiye, Harran, Ruha, Gazze, Dmak, Kuds gibi ilim
merkezlerine defalarca seyahat ederek ve Msrn muhtelif ehirlerini dolaarak limlerden ders
ald. Cemml, bnl-Mufaddal, Ebl-Ymn el-Kind, bn s, Muvaffakuddin bn Kudme,
Fahreddin bn Teymiyye, Ykt el-Hamev, bn Nukta, Baheddin bn eddd, bnl-Frz, bnl-
Mstevf, bnl-Hcib ve bn Ebl-sba gibi limlerden faydaland. Ayrca kendileriyle
gremedii Ruha, Halep, Musul, rbil, Horasan, Hicaz ve Endlsl 600 kadar muhaddis, fakih ve
airden eserlerini rivayet etmek zere iczet ald. czet ald hocalar arasnda pek ok hanm
bulunmaktayd. 606da (1210) haccetmek ve baz limlerden faydalanmak zere Hicaza gitti, ayn yl
Msra dnerek hayatnn nemli bir ksmn burada geirdi. Yirmi yl kadar hocalk yapt
Kmiliyye Drlhadisi bata olmak zere Slihiyye Medresesi ve Cmiuz-Zfirde ders verdi.
Mnzir hadisi, hadis ilimlerini ve rvilerini ok iyi bilen bir muhaddis olduundan Ebl-Berekt
Abdurrahman b. Hasan ed-Dimyt, Ebl-Ganim Msfir b. Yamur el-Cz ve Ebl-Ksm
Abdurrahman b. Abdlvehhb el-Ks gibi hocalar; bn Nukta, Eb Abdullah Muhammed b. Ysuf
el-Birzl gibi akran; bn Hallikn, zzeddin Ahmed b. Muhammed el-Hseyn, Ali b. Muhammed el-
Ynn ve bn Dakkuld gibi talebeleri de ondan faydaland. Abdlmmin b. Halef ed-Dimyt
yllarca onun derslerine devam etti; zzeddin bn Abdsselm da hadis meclislerinde bulunarak hadis
rivayet etti. Mnzir, Eb shak e-rznin et-Tenbhini on bir cilt halinde erhederek fkh
sahasndaki yetimiliini ortaya koymak ve soranlara fetva vermekle beraber zzeddin bn
Abdsselm Msra gelip yerleince ona duyduu saygdan dolay bir daha fetva vermedi. 4 Zilkade
656da (2 Kasm 1258) Kahirede Kmiliyye Drlhadisinde vefat eden Mnzir, Mukattam
tepesinin eteklerinde (Karfe) defnedildi (lm zerine yazlan mersiyeler iin bk. Ynn, I, 250-
253). Yaad yzyln en mehur hadis hfz kabul edilen Mnzir hadislerin sahih ve mevz
olanlar ile hadislerdeki gizli kusurlar (illet), mkilleri bilmede, ihtiva ettii hkmleri anlamada,
mnasndaki incelikleri kavramada, rvilerin cerh ve tadli ile onlar tanmada stn bir yere sahipti.
Zeheb yaad devirde ondan daha gl bir hadis hfznn bulunmadn, bn Dokmak da devrinin
hadis hfz sayldn belirtmektedir. Zhidliiyle tannan bn Dakkuld hocas Mnzirnin
ahlkn verek kendisinin ondan daha lim, fakat onun kendisinden daha zhid olduunu sylemekte,
Zeheb ve Tceddin es-Sbk gibi biyografi yazarlar da onun bu ynne zellikle iaret etmektedir.
Mnzirnin gen yata len olu Muhammed de hadis renmek iin seyahatler yaparak pek ok
hadis yazmtr.
Eserleri. A) Hadis. 1. et-Terb vet-terhb. hls, ilim, namaz, alm satm, edep, zhd, cennet ve
cehennem gibi konularda dinin yaplmasn ve yaplmamasn istedii eylere dair hadislerin
genellikle Ktb-i Sitte, mam Mlikin el-Muvaa, bn Hibbn ve bn Huzeymenin e-aleri,
Ahmed b. Hanbel ve Eb Yal el-Mevslnin el-Msnedleri, Tabernnin Mucemi ve Hkim
en-Nsbrnin el-Mstedreki gibi hadis kaynaklarndan seilerek konularna gre yirmi be blm
halinde sralanmasyla meydana gelmi olup senedlerde sahb dndaki rviler zikredilmemitir.
Mellif sahih, hasen ve gvenilebilecek zayflktaki rivayetleri an harfiyle gstermekle yetinmi,
ayrca hadisin salamlk derecesini belirtmemitir. Zayf olduu anlalan rivayetleri de an harfiyle
gstermekle beraber rivayetin sonunda ona ne lde gvenilebileceine iaret eden mevkuf, mrsel,
mnkat, garb gibi deerlendirmeler yapmtr. Mevz, ok zayf ve zayf diye nitelenebilecek
rivayetleri de ruviye kelimesiyle ifade etmitir. Eser tertibi, kendine has bir metotla da olsa
hadislerin gvenilirlik derecesinin belirtilmesi, az kullanlan baz kelimelerin aklanmas, tergb ve
terhb konusunda mkerrerleriyle birlikte 5472 hadisi ihtiva eden hacimli bir kitap olmas gibi
sebeplerle slm dnyasnda hret kazanmtr. Eser zerinde erh ve ihtisar trnden eitli kitaplar
yazlmtr. erhleri arasnda Hasan b. Ali el-Feyym (nshalar iin bk. Brockelmann, GAL Suppl.,
I, 627), Menf, Muhammed Hayt b. brhim es-Sind gibi limlerin erut-Terb vet-terhbleri;
muhtasarlar arasnda Eb Ysir Muhammed b. Ammr el-Msrnin et-Tarb fitirit-Terb
vet-terhb, bnd-Deyr diye anlan Muhammed b. Eb Bekir es-Safednin et-Tarb il kitbit-
Terb vet-terhb (nr. Mustafa Db el-Bug - Muhammed sm Arrr, I-II, Dmak-Beyrut
1411/1991), bn Hacer el-Askalnnin 855 sahih rivayeti bir araya getirip rvileri Hakkndaki
grlerini ksaca belirttii Mutaart-Terb vet-terhb lil-Mnir (nr. Muhammed Ali Subeyh,
Kahire 1352/1933; nr. Habburrahman el-Azam v.dr., Bombay 1380/1960; Beyrut 1401/1981,
1407/1987; nr. Abdullah Haccc, Kahire 1400/1979, 1402/1981, 1404/1983, 1409/1989; nr.
Muhammed el-Mecdb, Kahire-Tunus 1400 ve Tehbt-Terb vet-terhb adyla, Kahire 1413)
adl eserleri, Bahrak ve Ahmed b. Ali e-eref ez-Zimr, Muhammed Yahy b. Emn el-Hind gibi
limlerin almalar ve Abdlazz b. Muhammed b. brhim l-eyhin uf-emer ve
udd-drer min kelmi seyyidil-beeri (Riyad 1407/1987), Ysuf el-Kardvnin notlar ve
fihristler ekleyerek hazrlad el-Mnte min Kitbit-Terb vet-terhb lil-Mnirsi (I-II,
Devha 1406-1409/1986-1989; Mansre 1414/1993) anlabilir. Ahmed b. Eb Bekir el-Bsr
Tufetl-abb lil-abb biz-zevid alet-Terb vet-terhb adl eserini, yine kendisine ait
tfl-yereden ve ehredr b. rye ed-Deylemnin Msnedl-Firdevsinin zevidinden
derledii hadislerle et-Terb vet-terhbe bir zeyl olarak kaleme almtr. Nc lakabyla bilinen
Eb shak brhim b. Muhammed ed-Dmak, et-Terb vet-terhbde grd baz hatalar esere
ilve ettii bilgilerle beraber Ucletl-imlil-mteyessira minet-tenb al m vaaa lil-
fil-Mnir
minel-vehmi ve ayrih f kitbihit-Terb vet-terhb adl eserinde ele almtr (nr. Muhammed b.
Abdullah b. Ali el-Kanns - brhim b. Hammd er-Reyyes, I-V, Riyad 1420/1999). Ysuf b. smil
en-Nebhn, tfl-mslim bim fit-Terb vet-terhb min edil-Bur ve Mslim adl
kitabnda Buhr ve Mslimden sadece birinin tahrc ettii veya her ikisinin ittifak ettii 1080 hadisi
derlemitir (nr. Memn es-Src, Beyrut-Dmak 1411/1991). Nsrddin el-Elbn, aut-
Terb vet-terhb ile (I-II, Beyrut 1402/1982, 1406/1986; Riyad 1408/1988; I-III, 1421/2000)
aft-Terb vet-terhb (I-II, Riyad 1421/2000) adl almalarn kaleme almtr. et-Terb
vet-terhb ilk defa Miktl-Mebin kenarnda baslm (Delhi 1217), daha sonra mstakil
neirleri yaplmtr (Dehli 1300; I-II, Kahire 1324-1326/1906-1908; nr. Mustafa Amre, I-V,
Kahire 1346, 1352, 1373, 1388/1968; I-IV, Beyrut-Riyad 1401/1981; I-IV, Beyrut 1405; nr.
Muhammed Hall Herrs, I-II, Kahire 1390/1970, 1397/1977; nr. Muhammed Muhyiddin
Abdlhamd, I-VI, Kahire 1373, 1379/1960, 1381/1962, 1399/1979). Eseri Ahmet Muhtar
Byknar, Ahmet Arpa, Durak Pusmaz ve Abdullah Ycelden oluan bir heyet Trkeye tercme
etmi (I-VII, stanbul 1984), fihristini de Mustafa Amre nerini esas alarak Hlid Abdurrahman el-
Ak, Muhammed drs ve Hamd Zemzem Fehrist-Terb vet-terhb adyla (Dmak-Beyrut
1409/1988), Adnn Muhammed Arr da Fehris Kitbit-Terb vet-terhb adyla (Riyad
1410/1989) hazrlamlardr. 2. Mutaaru ai Mslim (el-Cmiul-mulim bi-madi
Cmii Mslim). Sddk Hasan Hann es-Sircl-vehhc min kefi melibi ai Mslim b.
accc adl Arapa erhiyle birlikte baslm (Bhopal 1302), eseri ayrca Nsrddin el-Elbn (I-II,
Kveyt 1389/1969; Beyrut 1393/1973; Beyrut-Dmak 1407/1987, 6. bs.; Riyad 1414/1994) ve Ali
Abdullah ed-Demecn (?) Ed mutra sehletl-f vel-ibre: min Mutaari ai Mslim
adyla (Riyad 1416/1996) yaymlamtr. 3. Mutaaru Sneni Eb Dvd (el-Mcteb mines-
snen). Mnzir bu almasn Snen Eb Dvdun Ll nshasn esas alarak yapm, her
hadisin Ktb-i Sittede bulunduu yerleri gstermi, hadiste tenkit edilecek bir taraf varsa salamlk
derecesini de belirtmitir. Kitap, Ahmed Muhammed kir ve Muhammed Hmid el-Fk tarafndan
Hattbnin Melims-snen ve bn Kayyim el-Cevziyyenin Tehbi ile birlikte yaymlanmtr
(I-VIII, Kahire 1367-1369). Mnzir, Snen Eb Dvdda grd baz hatalar erus-Snen
(iyets-Snen) adl kk hacimli almasnda tashih etmitir (nr. Telattuf Hseyin el-Azm,
Dehli, ts. [el-Matbaul-Ensr], tabask). 4. Cevbl-f Eb Muammed Abdilam el-
Mnir el-Mr an esile fil-cer vet-tadl. Eseri Abdlfetth Eb Gudde merl-
mminn fil-ad adl almasyla birlikte yaymlamtr (Halep 1411). Mnzirnin Risle fil-
cer vet-tadl adyla neredilen eseri de bu olmaldr (Kveyt 1406). 5. Erbane aden
finil-marf beynel-mslimne ve ai avicihim. Byk ilgi gren eserdeki hadislerin
kayna gsterilmedii iin Kdlkudt Sadreddin Muhammed b. brhim el-Mnv es-Slem
bunlar tahrc etmitir (Ysuf b. smil en-Nebhnnin Mecmul-erbane erban min edi
seyyidil-mrselniyle birlikte, Kahire 1372/1952, s. 341-355; nr. Semr Th el-Meczb, Beyrut
1406/1986, 2. bs.; nr. Slim b. Ahmed b. Abdlhd es-Selef, Kahire 1408/1988; nr. Ahmed
Mustafa et-Tahtv, Kahire 1995). Eb Zeyd es-Selib, Mnzirnin bu eserini el-Envrl-mue
fil-cem beyne-era vel-aa adl almasnn ba tarafna koymu, onu hem tahrc ve
ihtisar hem de hadislerini benzer rivayetlerle takviye ve erhetmitir (nr. Muhammed b. Tvt et-
Tanc, Rabat 1382/1962). Eb Abdullah es-Slem de eserdeki hadisleri tahrc etmi ve bir o kadar
daha hadis eklemitir (nr. Muhammed Abdrrezzk Hamza, Cidde, ts. [Drl-sfahn]).
Abdurrahman b. Sdk Avn kitab not ve aklamalarla birlikte el-Erbanel-Mniriyye
finil-marf ilel-mslimn (Tunus 1982), Muhammed Abdlmnim el-Hafc de Miktl-
yan f edi seyyidil-mrseln (Kahire, ts. [Mektebetl-Khire]) adyla yaymlamtr.
Mnzirnin Erbane aden f fali ail-avic ismiyle anlan eseri de bu olmaldr. 6.
erul-Erban (nr. Zuhr Ahmed Zuhr, Lahor 1980). 7. Kifyett-teabbd (mteabbid) ve
tufett-tezehhd (mtezehhid). Namaz, oru, sadaka, dua ve zikirle ilgili baz rivayetleri ihtiva
etmektedir (Mecmatr-resilil-mnriyye ierisinde; Kahire 1346, III, 66-83; Kahire
1357/1938; nr. Ysr Abdlgan Abdullah, Beyrut 1407/1987; nr. Mecd es-Seyyid brhim, Bulak
1407/1987; nr. Mahmd Nassr, Kahire 1988; nr. dil Ebl-Mut, Kahire 1408/1988; nr. Ali
Hasan Ali Abdlhamd, Amman 1410/1989). 8. Erbane ad f alebil-ilm (Erbane aden
f falil-ilm vel-urn ve-ikr vel-kelm ves-selm) (Beyazt Devlet Ktp., nr. 892, vr. 16-
66). 9. Erbane aden fil-akm mimm revh-eyn ev eadhm (el-Erbanel-
akmiyye) (Drl-ktbiz-Zhiriyye, Hadis, nr. 533, vr. 12-17). Kaynaklarda Mnzirnin hadisle
ilgili u eserleri de zikredilmektedir: Erbane aden f hidyetil-insn li-fali atil-imm
ven-ned vel-isn, el-Eml fil-ad (Hediyyetl-rifn, I, 586), el-Fevids-seferiyye fil-
ad (a.g.e., a.y.), Czl-Mnir (Kef-unn, I, 589), Cz fhi ad e-uhru arl-
mn, el-Cem beyne-aayn, Zevl-ame f ikri men istee bi-Reslillhi mine-
iddeti vel-am (Hediyyetl-rifn, I, 586), aul-Mnir, Amell-yevm vel-leyle,
Meclis (Meclis) f avmi yevmi r (Brockelmann, GAL, I, 453), Mutaaru Snenil-ab el-
Badd, el-Muvfat (Zeheb, l isnadn ksmlarndan olan muvfakata dair bu eserin bir cilt
olduunu sylemektedir). Mnzirnin ayrca baz hocalarna ait eserleri tahrc ettii bilinmektedir.
B) Tarih. 1. (e-eyl ve) et-Tekmile li-Vefeytin-naale. Hocas bnl-Mufaddaln 581 (1185)
ylna kadar olan vefeyt kapsayan Vefeytn-naale (abatl-erban) adl eserinin zeyli olup
581-642 (1185-1244) yllar arasnda yaayan 3200 kiinin biyografisini iine almaktadr. Gn, ay,
yl esasna titizlikle uyularak kaleme alnan ve yaklak altm czden meydana gelen kitabn birinci
cz mevcut olmadndan mellifin nsz ile krk alt biyografiyi ihtiva eden bu cz dnda kalan
eseri Ber Avvd Marf yaymlamtr (I-IV, Necef 1388-1391/1968-1971; V-VI, Kahire 1395-
1396/1975-1976; I-IV, Beyrut 1401/1981, 1405/1984). 2. el-Muceml-mtercim. Mellifin bu
eserinin hocalarnn hayatn olduka geni bir ekilde ele ald ve bir cilt (on sekiz cz) hacminde
olduu belirtilmitir. Mnzirnin tarihle ilgili dier eserleri de unlardr: Tels-Sretin-
nebeviyye (Brockelmann, GAL Suppl., I, 627), Mutaaru Mutaaril-stb (Kettn, s. 413),
Tru men deale Mr (Tru Mr), el-lm bi-abri eyil-Bur Muammed b. Selm,
Tercemet Eb Bekr e-ur. Bunlarn dnda mellifin erut-Tenbh li-Eb s e-rz ve
el-ilfiyyt ve mehibs-selef adl eserlerinin bulunduu kaydedilmektedir.
Ber Avvd Marfun el-Mnir ve kitbht-Tekmile li-Vefeytin-neale adl bir almas
bulunmaktadr (Necef 1388/1968). Eb Esm Mcid b. Muhammed b. Ebil-Leyl, Mnzirnin
rvilerle ilgili deerlendirmelerini er-Riclllene tekelleme aleyhim el-f el-Mnir ceran
ve tadlen f kitbihit-Terb vet-terhb adyla bir araya getirmi ve zerine notlar eklemitir
(Kahire 1410).
BBLYOGRAFYA


Mnzir, Cevbl-f Eb Muammed Abdilam el-Mnir el-Mr (nr. Abdlfetth Eb
Gudde), Halep 1411, neredenin girii, s. 20-34; Ynn, eyl Mirtiz-zamn, Haydarbd
1374/1954, I, 248-253; bn Abdlhd, Uleml-ad, IV, 221-222; Zeheb, Tekiretl-uff,
IV, 1436-1439; a.mlf., Almn-nbel, XXIII, 319-324; Ktb, Fevtl-Vefeyt, II, 366-367;
Sbk, abat (Tanh), VIII, 259-261; bn Kesr, el-Bidye, XIII, 212; Kef-unn, I, 128, 400,
490, 558, 589; II, 1004, 1172, 1735, 1737, 2020; Brockelmann, GAL, I, 452-453; Suppl., I, 627;
Hediyyetl-rifn, I, 586; Elbn, Mat, s. 413-414; kir Mahmd Abdlmnim, bn acer
el-Asaln, Badad 1978, I, 463-464; Zirikl, el-Alm (Fethullah), IV, 30; kir Mustafa, et-
Trul-Arab vel-merrin, Beyrut 1990, III, 105-109; Cezzr, Medill-mellifn, III,
1363-1364; Kettn, er-Risletl-mstetrafe (zbek), s. 3, 4, 82, 212, 221, 267, 348, 359, 384, 403,
413, 426, 427; Slihiyye, el-Mucem-mil, V, 171-173; Eb Muhammed Abdlmehd b.
Abdlkdir Abdlhd, uruu tarci adi Reslillh, Kahire, ts. (Darl-itism), s. 215-217; Cl.
Gilliot, Textes arabes anciens dits en Egypte au cours des annes 1994 1996, MIDEO, XXIII
(1997), s. 345-347.

M. Yaar Kandemir

MRT- HLF
( )
Mer bir gerekeye dayanarak kar grn deliline gre amel etme anlamnda Mlik fkh usul
terimi.
Szlkte, gr ayrln / farkl grleri dikkate almak anlamna gelen mrtl-hilf terkibi
Mlik mezhebinde, fakihin ihtilfl bir meselede mer bir gerekeye dayal olarak kendi delilinin
gereine muhalif bir grn deliliyle amel etmesini ifade eder. Mrt- hilfn Mlik
kaynaklarnda tanmlanp kavramsal erevesinin belirlenmesi, ileriki dnemlerde Kuzey Afrika ve
Endls Mlik hukuk muhitinin fkh limlerince gerekletirilmi olmakla birlikte bu ynteme gre
hkm verilmesine bizzat mam Mlikin ictihadlarnda rastland ileri srlmtr. Mesel
velilerin velyetleri altndaki kadnlar karlkl olarak kendileri veya yaknlaryla mehir Hakkn
ortadan kaldracak ekilde evlendirmeleri mnasna gelen igr nikh Hz. Peygamber tarafndan
yasakland iin (Buhr, Nik, 28; Mslim, Nik, 57-62), Mlikin benimsedii kurala gre
nasla yasaklanan byle bir akde zifaf ncesi ve sonrasnda fsid nikh hkmlerinin uygulanmas,
dolaysyla miras vb. hukuk sonularn balanmamas gerekir (Sahnn, III, 152-155). Hanef
mezhebine gre ise hadisteki yasak kerhiyet ifade ettii ve yasan asl hedefi mehir Hakkn iptal
edici bir tasarrufu nlemek olduundan igr nikh geerli saylp mehir denmesine hkmedilir;
dolaysyla buna miras vb. sahih evliliin hukuk sonular balanr. Mlik de bu meselede kendi
kuralna bal kalmayp kar grn deliline uymu ve bunun gerei olan sonular kabul etmitir.
Mlik fkhnda zamanla mstakil bir delil gibi dnlen mrt- hilf Hakkndaki zel
almasnda Sad, bununla ilgili ilk tanmn Tunuslu Mlik fakihi bn Abdsselm el-Hevvrye
ait olduunu belirtir ve baka tariflere de yer verdikten sonra konuyla ilgili bir doktora almas
yapan Muhammed Hasan Hattbn mer bir gerekeye dayanlarak kar grn dikkate alnmas
eklindeki tanmn tercihe ayan bulur (Mrtl-ilf, s. 67-85; tbnin baz nl Mlik
limleriyle yapt yazmalarda geen tanmlar iin bk. tb, el-Muvfat, IV, 151-152; el-
tim, II, 172; Veners, VI, 378, 387-388). Buna gre mrt- hilf delilinden sz edilebilmesi
iin u unsurlarn bulunmas gerekir: Fakihin mesele Hakkndaki asl gr, fakihin intikal ettii
muhalif gr, muhalif gr dikkate almay icap ettiren mer gereke. ncelikle dinin kendi iinde
elimez oluu, bak alarnda farkllk bulunsa bile ana kaynaklar ve ulamak istedikleri sonu
bakmndan btn mctehidlerin ortak bir ereve iinde faaliyet gstermeleri bu hususta genel bir
gereke oluturmaktadr. Gerek Mlik mezhebine gerekse dier mezheplere ait eserlerin incelenmesi
sonucunda zel meruiyet gerekelerinin de ihtiyat ve kolaylatrma ilkelerinde toplanabilecei
anlalmaktadr. Kavid ve usul eserlerinde dank biimde de olsa mrt- hilf deliline
bavurmann artlar ele alnmaktadr. Bunlar ylece zetlemek mmkndr: 1. Kar grn
mehur yani delilinin gl olmas. 2. Kar grn dayand delilin sabit snnete aykr
bulunmamas. 3. Bu delilin gereine uyma sonucunda ortaya kan hkmn icma aykrlk
tamamas. 4. Mrt- hilfa bavurmann bir baka ihtilfa yol amamas. 5. Bu delile bavuran
fakihin, bunun mefsedeti giderme ve maslahat temin etme amacyla ve zaruret halleriyle snrl
olduunu gz ard etmemesi, dolaysyla fakihin kendi mezhebini tamamyla terketmemesi
gerekmektedir (Yahy Sad, s. 95-128).
Mrt- hilfla ilgili rnekler ve bu konuda yaplan aklamalar incelendiinde bu delilin, bir
meselede fakihin kendi grne gre hkm vermesi halinde maslahat prensibiyle badamayacak
bir zararn ortaya kacan, fakat ayn meselede baka bir grn uygulanmas durumunda bunun
sz konusu olmayacan tesbit etmesi zerine o gr esas alarak zarar izle etme dncesine
dayand anlalmaktadr. Mesel bir hadiste, velisinin izni olmakszn evlenen kadnn nikhnn
btl olduu belirtildiinden (bn Mce, Nik, 15; Tirmiz, Nik, 14) Mlik mezhebinde byle
bir akid geersizdir; dolaysyla kar-koca ilikisi yaanm olsa bile buna sahih nikha ait sonularn
balanmamas gerekir. Fakat bu hkmn ortaya karaca mefsedet gz nne alnarak zifaf
sonrasnda nikhn feshine gidilmeyecei ve buna miraslk ve doacak ocuun nesebinin sabit
olmas gibi hukuk sonularn balanaca ynndeki kar gre uyulmutur (tib, el-Muvfat,
IV, 204). Ancak mrt- hilfn ele alnd eserlerde bu delilin mahiyetinin, zellikle deliller
arasnda tercihte bulunma ve deliller arasn uzlatrma (cem) metotlaryla ilikisinin yeterince
akla kavuturulamad grlmektedir (bu konudaki baz izahlar ve tbnin tartmaya at
noktalar iin bk. a.g.e., IV, 150-154, 202-205; Veners, VI, 367, 379; Yahy Sad, s. 85-94; Kl,
V/2 [2005] s. 69-72). tb, el-tim adl eserinde nc ahslara nisbet ettii bir anlatm
iinde mrt- hilfn istihsan trlerinden sayldn ifade etmekle birlikte (II, 171), el-
Muvfatta mrt- hilf ve istihsan fiillerin ortaya kard sonularn maslahat ve mefsedet
dengesi asndan deerlendirilmesiyle ilgili melt ana bal altndaki kaideler arasnda ayr
ayr incelemektedir (IV, 194, 202, 205).
Baz ada mellifler, bir ksm Mlik kaynaklarndan yola karak mam Mlik ile rencileri
bnl-Ksm ve Muhammed b. Ber bata olmak zere ounluun mrt- hilf mstakil fer bir
delil olarak kabul ettiinden, Kd yz, Eb mrn el-Fs ve Ebl-Hasan el-Lahmnin ise
reddettiinden sz ederlerse de (Yahy Sad, s. 129-156) bu tesbitlerin, anlan fakihlerin konuya
ilikin dorudan beyanlarna deil onlara ait baz szlerden yaplan karmlara dayal olduu
grlr; bu arada Mlik mezhebi ierisinde mrt- hilfn delil deerini tartmaya aan ismin
tb (el-Muvfat, IV, 150) olduu hususunun da dikkatten uzak tutulmamas gerekir. Mrt-
hilfn mstakil bir delil sayld konusunda zikredilen nakl deliller arasnda yukarda temas edilen
velisiz nikhn geersiz olduu Hakkndaki hadis nemli bir yer tutar. Zira bu hadisin sonunda zifafn
gereklemesi halinde kadnn mehri hak edecei belirtilmi, bylece fiilen yrrle konmu olmas
sebebiyle ve daha byk bir mefsedetin nlenmesi amacyla aslen yasak olan bir akdin dzeltilip
buna baz hukuk sonularn balanmas cihetine gidilmitir. u halde byle bir nikha, kar grn
delili dikkate alnarak nesep ve miraslk gibi hukuk sonularn balanmas uygun olur (a.g.e., IV,
204; bu konuda ska bavurulan baka bir hadis ve izah iin bk. bn Rd, IV, 1587).
Mrt- hilf delilinin, uygulamada kadlarn ve fakihlerin dier mezheplerin vkaya uygun olan
grlerinden istifade etmelerinin metodolojik arac olduu sylenebilir. Bu ynyle mrt- hilf,
ad kullanlmasa da Mlik mezhebi yannda dier mezhepte uygulama alan bulan bir delil olmu,
hatta bu ynteme mezhep ii grlerden faydalanma amacyla da bavurulmutur (Yahy Sad, s. 97,
267).
BBLYOGRAFYA


Rgb el-sfahn, Mucem Mfredti elfil-urn (nr. Nedm Maral), Beyrut, ts. (Drl-
fikr), s. 203; Lisnl-Arab, lf md.; Buhr, Nik, 28; Mslim, Nik, 57-62; bn Mce,
Nik, 15; Tirmiz, Nik, 14; Sahnn, el-Mdevvene, III, 152-155; bn Rd, Bidyetl-
mctehid (nr. Mcid el-Hamev), Beyrut 1995, IV, 1587; tb, el-Muvfat, IV, 150-154, 194,
202, 204, 205; a.mlf., el-tim, Riyad 1996, II, 171-172; Veners, el-Miyrl-murib (nr.
Muhammed Hacc), Beyrut 1981, VI, 367, 378-379, 387-388; Muhammed Riyz, Ull-fetv vel-
a fil-mehebil-Mlik, Drlbeyz 1419/1998, s. 401-406; Yahy Sad, Mrtl-ilf fil-
mehebil-Mlik, Riyad 1998; Muharrem Kl, Hukuki Gr Ayrlklar (htilf) ve Hilfa
Riayet (Mrtl-Hilf) lkesi Konusunda tibnin Yaklam, Marife, V/2, Konya 2005, s. 55-
78; E. Said Kaya, Mlik Mezhebi, DA, XXVII, 525-526.

Muharrem Kl

MRT- NAZR
(bk. TLF).

MRFAA
( )
Yarglama hukuku ve duruma anlamnda hukuk terimi.
Szlkte dava amak, alt mahkemenin kararna kar st mahkemeye bavurmak anlamndaki ref
kknden treyen mrfaa, fkh terminolojisinde taraflarn hkim / mahkeme nnde iddia ve
savunmalarn ortaya koymalarn ifade etmek zere, bazan da dava ama, mahkemeye verme, bir
kimseyi hkime ikyet etme, davacnn yarglama yaplmas iin davaly hkim / mahkeme huzuruna
davet etme veya ettirme, taraflarn hkim / mahkeme nnde yzleip yarglanmas demek olan
muhsame ve muhkeme terimleriyle e anlaml olarak kullanlr. Mahkemeye dava iin bavuran
kiiye mrfi, davac ve davalya mterfin denir. Buna gre mrfaa, muhkeme ve muhsame
taraflarn dava aarken ve yarglama esnasnda iddia, talep ve savunmalarn serdederken, kadlarn
da davalar kabul edip yarglama yaparken uymalar gereken ekil ve usule dair kurallar; yarg,
yarglama, yarg tekilt, yarg grev ve yetkisi, yarg karar gibi geni bir anlam yelpazesine sahip
kaz kavramna nisbetle birer alt kavram zellii tar. Muhkeme kelimesi ayrca hkimin ekime
iindeki taraflarn ifadelerini ve delillerini inceleyip hkm vermesini iine alacak ekilde, yani kaz
(yarglama) terimi karlnda da kullanlmtr. ada Arap lkelerinde hukuk dogmatiine dair
eserlerde yarglamayla ilgili usul ve ekil kurallar genellikle kaz kavram altnda ele alnm, hatta
baz lkelerde gelenee uyularak yarglama usul kanunlar nizml-kaz adyla karlmtr.
Ancak Arap lkelerinin ounda, yarglama esaslarn dzenleyen kanuna ve buna paralel biimde
oluan hukuk dalna -Tanzimattan sonra oluan Osmanl usul hukuku ve Bat hukuku etkisi altnda
kalnarak- usll-muhkemt ve usll-mrfat adlar verilmitir. Bylece mrfaa kelimesi -
muhkeme gibi-bir hukuk dalnn zel ad olarak geni bir terim anlam kazanm ve bu hukuk dal
hukuk ekime iindeki iki tarafn mahkeme nnde iddia, isnad, talep ve savunmalarn
serdederken ve hkimlerin davalar sonulandrp Hakk hak sahibine ulatrrken riayet etmek
mecburiyetinde bulunduklar kurallar btn eklinde tanmlanmtr (Abdlkerm Zeydn, s. 115;
Zfir el-Ksm, II, 438). Trk hukukunda ise mrfaa kelimesi nisbeten daha dar bir anlamda
kullanlmaktadr. Adl yarg kapsamnda grlen davalarda mahkeme huzurunda yaplan tahkikat ve
yarglama ilemine duruma ve bu ilemler iin nceden belirlenmi olan zaman blmne
oturum (celse) ad verilir ve bu terimler e anlaml olarak da kullanlr. Bidyet mahkemelerindeki
davalarda duruma yaplmas kural, Yargtayda ise istisnadr ve Yargtayda yaplan duruma
mrfaa diye adlandrlr (Kuru, II, 1287-1301; IV, 3361-3368). Osmanllarda vezrizam
konanda toplanan cuma ve aramba divanlarnda davalara baklmasna huzur mrfaas dendii,
kanun yollar bakmndan hayli nem tayan bu uygulamann kazaskerliklerin meihata
balanmasndan sonra da Tanzimat devrinin ortalarna kadar huzr- l mrfaalar adyla srd
(Ekinci, s. 109-110, 215-216) dikkate alnrsa bu adlandrmann gelenekle irtibatl olduu
sylenebilir (bk. HUZUR MRFAASI).
Kurn- Kermde ve hadislerde dil yarglamann nemi vurguland gibi baz yarglama
ilkelerinden ve bunu salayacak vasta ve tedbirlerden sz edilmi, Hz. Peygamber de yarg sfatyla
birok davaya bakarak uygulamal rnekler ortaya koymu, onun tatbikatna ahit olan sahbe
fakihlerinden yarg grevi stlenmi olanlar belirtilen ilke, hkm ve rnekler nda muhkeme
usulnn gelimesine nemli katklar salamtr. Daha sonra gelen kadlarn uygulamalaryla birlikte
bu alanda meydana gelen birikim fkh doktrinlerinin birok meseleyi ayrntl biimde ele almasna
zemin hazrlamtr. Fkhn tedviniyle birlikte yarglama hukuku alanna giren konular fr-i fkh
kitaplarnda dava, ehdet, beyyint, hudd, cinyt, edebl-kaz gibi balklar altnda veya
edebl-kaz / edebl-kd trnde yazlan eserlerde incelenmi, bu alanda zengin bir literatr
olumutur. Ancak fkh limleri, yeri geldike aralarndaki farklara iaret etmekle birlikte ortak
noktalarnn daha ok olduunu gz nne alarak hukuk davalar ile ceza davalarn ayn blmde
incelemilerdir. Fkh mezheplerinin istikrar kazanmasyla birlikte her mezhep kendisinin mehur ve
muteber sayd fkh kitaplarndan mahkemelerde usul kanunu gibi yararlanmtr (Kuran ve
Snnette bu konuda yer alan ilke
ve hkmler, fkh doktrinlerinin yarg kararnn nitelii ve muhkeme usul kurallaryla ilgili temel
yaklamlar, fkh tarihinde yarg fonksiyonu ve mahkeme grevlileri Hakknda bk. KADI; KAZ;
MAHKEME).
Davann almasyla balayan yarglama sreci belirli safhalardan getikten sonra hkimin hkmn
vermesiyle sona erer. slm hukuk doktrininde davann unsur ve artlar, sakatl, hkmszl,
sonular, sona ermesi, davann deiik alardan taksimi gibi teorik hususlar yannda davann
drc zaman amna tbi olmas, taraflarn kendilerini vekil vastasyla temsil ettirebilmeleri,
iddiann tavzihi, ispat yk ve delillerin ibraz, savunma, deliller aras stnlk ve ncelik, taraflarn
elikili beyanlarda bulunmas, davalnn gyabnda davaya baklmas, baz hallerde durumann gizli
yaplmas, gerektiinde hkimin dava konusuyla ilgili keifte bulunmas ve bilirkiiden gr almas
gibi davann seyriyle ilgili konular geni biimde ele alnp tartlmtr (bk. AVUKAT; DVA;
EHL-i VUKUF; SBAT). Yarglama sonulanncaya kadar hukuk davalarnda davac konumunda
bulunan taraf davadan vazgeebilir. Gerek hukuk gerekse ceza davalarnda hkim davay niha karara
balamadan nce kendiliinden veya taraflarn istei zerine ihtiyat tedbir mahiyetinde baz kararlar
alabilir. Mesel suun aratrlmas srasnda sann kamasn nleme maksadyla onu tutuklayp
hapsedebilir veya ahs keflet isteyerek serbest brakabilir. Davalnn ekimeli mal zerinde
herhangi bir tasarrufta bulunmamas iin ekimeli maln haczine ve gerektiinde emin bir kiiye
tevdiine karar verebilir. Mahkemenin yarg evresi dnda ikamet eden taraflarn davaya cevap
vermesi ve ahitlerin dinlenmesi ikamet ettikleri yerin hkiminden bir yaz ile (kitbl-kd ilel-
kd) istenir ki buna gnmz Arap lkelerinde ve Trk hukukunda istinbe denmektedir.
Hkim taraflarn iddia, talep ve savunmalarn dinledikten ve dava ile ilgili gerekli aratrmalar
yaptktan sonra objektif delillere ve aratrmasnn neticelerine dayanarak, fakat vicdan kanaatini de
dikkate alarak hkmn verir ve hkm taraflara bildirir. Yarglamann sonunda hkim gerekesiyle
birlikte hkm ieren bir mahkeme karar (ilm) dzenleyip birer sretini taraflara verir. Hkim
hkmn verip hkm taraflara bildirdikten sonra kendisi asndan hkm kesinlemitir ve bu
davay yeniden ele alp hkmn deitirme yetkisine sahip deildir. Ancak bu karar esas ve ekil
ynnden incelenmek zere st bir mahkemeye gtrlebilir. st mahkeme davann hukuka uygun
olduu kanaatine varrsa karar tasdik eder, aksi halde hkm bozar ve davaya yeniden baklr (slm
hukukunda kanun yollar Hakknda bk. Ekinci, s. 43-82). Davay kaybeden taraf hkmn gereini
kendiliinden yerine getirir. Aksi takdirde mahkeme hkm cebr icra yoluyla yerine getirilir. lm
cezalar ve ksas gibi beden cezalarla hapis gibi hrriyeti kstlayc cezalar ise devletin denetim ve
gzetimi altnda infaz edilir (bk. NFAZ).
Yarg slm devletlerinde batan beri bir kamu hizmeti olarak telakki edildii iin parasz
yrtlmtr. Fkh limleri beytlmlde yarg hizmetleri iin yeteri kadar denek ayrlmamas
durumunda krtasiye, yarglama vb. masraflarn bu hizmetten yararlananlardan mkul ller
ierisinde alnabileceini ve bu masraflardan zellikle sonuta haksz kan tarafn sorumlu tutulmas
gerektiini belirtmilerdir (fi, VI, 233; Serahs, el-Mebs, XVI, 93-94; Atar, slm cr ve fls
Hukuku, s. 136-139, 193-194).
Osmanl Devletinde eriyye mahkemelerinde Hanef mezhebine ait muteber fkh ve fetva
kitaplarndan usul kanunu gibi yararlanlyordu. Tanzimattan sonra eriyye mahkemelerinde de
uygulanmak zere muhakeme usul alannda kanunlatrma faaliyetleri balad. eriyye
mahkemelerinde grevli kadlarn yarglama yaparken bavuracaklar muteber fkh kitaplarnn
isimlerini zikretmekle yetinen Muharrem 1255 (Mart-Nisan 1839) tarihli Talm-nme-i Hkkm,
kad ve niblerinin davalara bakarken uymalar gereken baz usul kurallarn ieren 18 Receb 1271 (6
Nisan 1855) tarihli Tenbht- Seniyye ile 13 Safer 1276 (11 Eyll 1859) tarihli eriyye
Mahkemeleri Nizamnmesi bir tarafa braklrsa muhkeme usul alannda en nemli kanunlatrma,
1869 ylndan itibaren blm blm yrrle konan Mecelle-i Ahkm- Adliyye ile gerekletirildi.
Mecellenin mukaddimesinde (md. 2-100) usul hukukuna ilikin pek ok genel kural ve ilkeye yer
verildi. 1876da yrrle giren Kitbd-Dav, Kitbl-Beyyint vet-Tahlf ve Kitbl-Kaz
baln tayan blmleri yarglama usulne ilikin meseleleri dzenledi. Ayrca Mecellenin
Kitbl-krr, Kitbs-Sulh vel-br, Kitbl-Veklet ve dier kitaplarnda topluca ya da
serpitirilmi bir ekilde usul hkmlerine yer verildi. Mecellenin 1821. maddesini aklamak zere
20 Cemziyelevvel 1296 (12 Mays 1879) tarihinde Bil Beyyine Mazmnuyla Amel ve Hkm Ciz
Olabilecek Srette Senedt- eriyyenin Sreti Tanzimi adl Talmt- Seniyye karld.
II. Merutiyetin ilnndan sonra 19 Cemziyelevvel 1331 (26 Nisan 1913) tarihli Hkkm- er ve
Memrn-i eriyye Hakknda Knn- Muvakkat neredilerek yrrle girdi. Bu kanun eriyye
mahkemelerinin grevleri, mnferit hkim usul, hkimlerin grevleri, mahkeme ilmlar, istnaf,
temyiz gibi konular dzenledi. 8 Cemziyelhir 1332 (4 Mays 1914) tarihli Usl-i Muhkeme-i
eriyyeye Dair Baz Mevd Hakknda Nizamnme ise gyab muhkeme, muhkeme masraflarnn
hangi tarafa yklenecei, mahkeme kararlarnn temyizi gibi usulle ilgili nemli hkmlere yer verdi.
Bu nizamnme, 3 Reblhir 1333 (18 ubat 1915) tarihli Usl-i Muhkeme-i eriyyeye Dair Baz
Mevdd Hv Nizamnme ile ksmen geniletildi, ksmen de tdil edildi.
Nihayet 8 Muharrem 1336 (25 Ekim 1917) tarihinde Usl-i Muhkeme-i eriyye Kararnmesi
hazrlanarak yrrle kondu. Ekseri maddeleri Bat kaynakl olup 2 Receb 1296 (22 Haziran 1879)
tarihli Usl-i Muhkeme-i Hukkyye Knn- Muvakkatine ve bu kanunun zeyline sk sk atf yapan
bu kararnme ile yukarda zikredilen muhtelif kanun ve nizamnmelerin ksmen de olsa eksikleri
tamamland. Bu kararnmenin baz maddeleri iten ve dtan gelen basklar sonucu 26 evval 1338
(13 Temmuz 1336/1920) tarihli bir kararnme ile yrrlkten kaldrld. Ancak Trkiye Byk Millet
Meclisi tarafndan karlan 20 Ramazan 1338 (8 Haziran 1920) tarih ve 7 sayl kanunda, stanbulun
igal tarihi olan 25 Cemziyelhir 1338 (16 Mart 1336/1920) tarihinden itibaren Trkiye Byk
Millet Meclisinin tasvibi olmadan stanbulda akdedilen anlamalar, szlemeler ve resm
dzenlemelerin yok hkmnde saylaca belirtildiinden 1338 (1920) tarihli kararnme hkmden
dt, 1336 (1917) tarihli kararnme ise Anadoluda yrrln korudu ve 1924 ylna kadar
yrrlkte kald.
Osmanl Devletinde Tanzimattan sonra kanunlatrma faaliyetlerinin balamasyla birlikte eriyye
mahkemeleri yannda nizmiye mahkemeleri kurulmu ve bu yeni
mahkemelerde uygulanmak zere Avrupa kanunlarndan iktibas edilmek suretiyle muhkeme usul
alannda usul nizamnme ve kanunlar hazrlanmtr. Meden yarglama usulyle ilgili ilk dzenleme
10 Reblhir 1278 (15 Ekim 1861) tarihli Usl-i Muhkeme-i Ticriyye Nizamnmesidir. Daha
sonra hukuk ve ticaret mahkemelerinde uygulanmak zere daha genel bir yarglama kanunu nitelii
tayan ve baz maddelerinde Mecelleye atflarda bulunan 2 Receb 1296 (22 Haziran 1879) tarihli
Usl-i Muhkeme-i Hukkyye Knn- Muvakkati karlmtr. 1278 (1861) tarihli nizamnmenin
baz maddelerini yrrlkten kaldran bu kanun, zaman zaman deiikliklere uramak suretiyle 4
Ekim 1927 tarihine kadar yrrlkte kalmtr. Bu kanunla ilgili olarak r-y Devlet tarafndan
tanzim edilen mazbatadan, kanunun yaplnda daha nce Mecelle Cemiyetince hazrlanan 301
maddelik lyihadan ve 1807 tarihli Fransz Meden Yarglama Usul Kanunundan yararlanld
anlalmaktadr. Baz nizamnmeler istisna edilirse ceza yarglamasyla ilgili tam ve etrafl ilk usul
kanunu, 27 Cemziyelhir 1296 (17 Haziran 1879) tarihli Usl-i Muhkemt- Ceziyye Kanunudur.
Bu kanun, 1808 tarihli Fransz Usl-i Muhkemt- Ceziyye Kanununun tdil edilmi bir tercmesi
olup eitli hkmleri zaman zaman deitirilerek 20 Austos 1929 tarihine kadar uygulanmtr.
Kanunlatrma alanndaki bu gelimelere paralel olarak mahkemelerin yarg faaliyetini yrtrken
takip edecekleri ekil ve usule dair kurallar dzenlemek zere oluan yeni hukuk dalna, Avrupadan
iktibas yoluyla hazrlanan kanunlarn adlarnn ve ayrca Bat hukuku terimlerinin etkisiyle
muhkeme / mrfaa hukuku, muhkeme / mrfaa usul hukuku, usul hukuku gibi adlar
verilmitir. Bylece muhkeme ve mrfaa kelimeleri bir hukuk daln ifade eden geni bir terim
anlam kazanmakla birlikte, bunlarn yarglama mnasnda da kullanlmasna devam edilmitir.
Ancak slm lkelerinde geleneksel muhkeme ekli sadece szl iken yeni oluan hukuk sisteminde
ayrca yazl muhkeme ve karma muhkeme (hem szl hem yazl muhkeme) ekillerine yer
verilmi, genel muhkeme ekli yannda formaliteleri olduka az olan basit muhkeme, seri
muhkeme ad altnda zel muhkeme ekilleri kabul edilmitir.
BBLYOGRAFYA


Lisnl-Arab, km, m, rfa md.leri; Tcl-ars, km, m, rfa md.leri; Kms
Tercmesi, III, 264; IV, 243, 267; Kms- Trk, s. 1296, 1306, 1318; Eb Yusf, Kitbl-arc
(nr. hsan Abbas), Beyrut 1405/1985, s. 313-362; fi, el-m, VI, 207, 216, 218-221, 233;
Mverd, el-Akms-sulniyye, Kahire 1909, s. 53-81, 192-197; rz, el-Mheeb, I, 320;
Serahs, el-Mebs, V, 13, 39, 102; VII, 207; IX, 38, 55-56, 69; X, 218; XVI, 60, 93-94; XVII, 90;
XIX, 3-5; a.mlf., el-Ul (nr. Ebl-Vef el-Efgn), Haydarbd 1372 Beyrut 1393/1973, s. 73;
Sadrehd, eru Edebil- (nr. Muhy Hill es-Serhn), Badad 1397-98/1977-78, I, 256-258,
321; II, 82, 316-329; III, 202; Ksn, Bedi, III, 239; IV, 102; VI, 33; VII, 9, 14, 25, 46, 56, 85,
236; bn Kudme, el-Mun, V, 47, 53, 162; bn Ebd-Dem, Edebl-a (nr. Muhy Hill es-
Serhn), Badad 1404/1984, I, 360, 372, 440; Osman b. Ali ez-Zeyla, Tebynl-ai, Bulak
1313, II, 117, 171; III, 22, 229; bn Kayyim el-Cevziyye, e-uruul-kmiyye, Kahire 1317, s. 11,
24, 70, 93, 102, 176; a.mlf., lml-muvan (nr. Th Abdrraf Sad), Beyrut 1973, I, 85,
90; Burhneddin bn Ferhn, Tebratl-kkm (nr. Th Abdrraf Sad), Kahire 1406/1986,
tr.yer.; Aleddin et-Trabls, Munl-kkm, Kahire 1310, tr.yer.; bnl-Hmm, Fetul-
adr, III, 256; IV, 303; V, 13, 405; irbn, Munil-mutc, IV, 398; bn Nceym, el-Barr-ri,
III, 138; V, 70, 207; Abdurrahman eyhzde, Mecmaul-enhur, Beyrut, ts. (Dru ihyit-trsil-
Arab), I, 332, 370, 625, 732; el-Fetval-Hindiyye, I, 514; IV, 529; VI, 374; bn bidn, Reddl-
mutr, IV, 107, 317, 488; Mecelle, md. 2-100, 1827; Ali Haydar, Drerl-hkkm, stanbul 1330,
I-IV, tr.yer.; Sarkis Karako, Usl-i Muhkeme-i eriyye (Tahiyeli), stanbul 1339, s. 3-8; Sddk
Sami Onar - Mustafa Reit Belgesay, Adliye Hukukunun Umum Esaslar, stanbul 1944, s. 3, 71, 80-
83; Tahir Taner, Ceza Muhakemeleri Usul, stanbul 1955, s. 14-15; Sabri akir Ansay, Hukuk
Yarglama Usulleri, Ankara 1955, s. 11; Cokun ok, Savclklarn Avrupa Hukukunda Gelimesi
ve Trkiyede Kuruluu, Sabri akir Ansayn Hatrasna Armaan, Ankara 1964, s. 35-36; Mustafa
Ahmed ez-Zerk, el-Fhl-slm f evbihil-cedd, Dmak 1965, I, 202; II, 918; Fahrettin Atar,
slm Adliye Tekilt, Ankara 1979; a.mlf., slm cr ve fls Hukuku, stanbul 1990, s. 33, 106,
119, 125, 136-139, 193-194, 203-206; Nsr b. Akl b. Csir et-Turayf, el-Mrfat-eriyye,
Riyad, ts., s. 12-13; Baki Kuru, Hukuk Muhakemeleri Usl, Ankara 1980, II, 1287-1301; IV, 3361-
3368; Hamd Abdlmnim, Dvnl-melim, Kahire 1983, s. 212; Abdlkerm Zeydn, Niml-
a fi-eratil-slmiyye, Badad 1984, s. 115-290; Bilmen, Kamus2, III, 91, 95-96, 328, 432-
433, 426, 437-438; VIII, 82; Zfir el-Ksm, Niml-km fi-era vet-tril-slm, Beyrut
1407/1987, II, 437-642; Muhammed ez-Zhayl, Trul-a fil-slm, Dmak-Beyrut
1415/1995, s. 450-520; Ekrem Bura Ekinci, Tanzimat Sonras Osmanl Hukukunda Kanun Yollar
(doktora tezi, 1996), Sosyal Bilimler Enstits, tr.yer.; bt, Mv.F, I, 232-249; umet,
XIX, 126-127; efk smil, Ull-mukemt, el-Mevsatl-Arabiyye, Dmak 2000, II,
650-655.

Fahrettin Atar

MRHK
( )
Ergenlik dnemine yaklam ocuk anlamnda fkh terimi.
Szlkte yaklamak, yetimek, vakti gelmek mnalarndaki rehak (ruhk) kknden treyen mrhik
kelimesi ergenlik ana yaklam ocuk demektir; bu durumdaki kza mrhika denir. Fkh terimi
olarak mrhik, ergenlik (bul) ann alt ve st ya snrlar arasnda bulunup henz kendisinde
tabii bul belirtileri grlmeyen kimseyi ifade eder. Bu dneme mrheka ad verilir. Baz limler
mrheka kelimesinin yalnz erkek ocuk iin kullanlabileceini, ayn durumdaki kz ocuuna
musr deneceini belirtmitir (bn Hacer el-Heytem, VIII, 325). Bul ann alt ve st snr yalar
konusunda gr birlii olmadndan fakihlerin mrhik ve mrhika tanm da farkllk gsterir.
Mesel erkekler iin ergenlik dneminin alt snrn dokuz yan sonu olarak kabul eden Mlik ve
filere gre on yanda olup kendisinde ergenlik belirtileri grlmeyen erkek ocuk mrhik
saylrken ayn snr on iki yan sonu kabul eden Haneflere gre henz murhik deildir. Kz
ocuu iin ergenlik dneminin alt snrnn dokuz ya olduu hususunda gr birlii vardr. Baz
kaynaklarda erkekler iin on-on be, kzlar iin dokuz-on be ya arasnn mrheka dnemi olduu
belirtilmektedir (Ebl-Bek, s. 871).
Kiinin din-hukuk hkmlere muhatap olmaya ve kendi fiiliyle hak ve borlar meydana getirmeye
elverililii anlamna gelen ed ehliyetinin tam olarak varlnn kabul iin temyiz kudretinin
bulunmas yannda bli (ergen) ve baz hukuk ilemler bakmndan ayrca red (ergin) olma art
aranr. Mrheka a ed ehliyeti ynnden insan hayatnn devreleri iin yaplan tasnifte zel bir
dnem kabul edilmez, temyiz sonras ve bul ncesi dnemin son blmn oluturur; dolaysyla
mrhik, gerek din ve ceza sorumluluk gerekse kendi fiiliyle haklar ve borlar meydana getirebilme
asndan mmeyyiz kn hkmlerine tbidir (bu hkmler iin bk. OCUK; EHLYET).
Bununla birlikte mrheka kavram bul iddiasnn kabul yahut reddi konusunda ve bula olduka
yakn bir ada bulunmas sebebiyle mrhik iin hususi hkmlerin ngrld hususlarda zel bir
neme sahiptir.
Kiinin bula erdii iddiasnn kabul edilmesi ahvl-i ahsiyye asndan onu yeni bir statye intikal
ettirir ve nemli hukuk sonular dourur. Bu sebeple byle bir iddiann kabul iin belirli llerin
konmasna ihtiya duyulmutur. Mrhik veya mrhikann at bulu tesbit davasnn
dinlenebilmesi iin yann en az ergenlik dneminin alt snrna varm olmas gerekir. Eer hkim
mrhik veya mrhikann d grnne bakp bnyesinin bu iddiay dorulad kanaatine varrsa
talebi kabul eder, aksi halde reddeder. Bulun bu ekilde karar altna alnmasndan bir sre sonra
kii o tarihteki beyannn doru olmadn iddia edip geen sre iindeki hukuk tasarruflarn iptal
ettirmek isterse bu iddias dikkate alnmaz (Mecelle, md. 988-989, 1577). Ergenliin st ya snrna
ulaan mrhik ve mrhika fiilen bula ermemise hkmen bli kabul edilir. slm limlerinin
ounluuna gre bu ya erkek ve kzlar iin on betir (ayrca bk. BUL).
Kural olarak mmeyyiz kk hkmlerine tbi olmakla birlikte eitme amacyla veya kolaylatrma
ve ihtiyat yolunu tutma gibi ilkelere dayanarak baz hususlarda mrhik ve mrhika iin zel
hkmler ngrlmtr. Bunlarn balcalar unlardr: Yetikinlere farz olan ibadetleri yerine
getirmeleri halinde onlar iin bu nfile ibadet yerine geer. Mrhikn kendi akran olan ocuklara
imamlk yapmas cizdir. Balam olduu hac ve oru ibadetini tamamlamas gerekli olmad gibi
bozmas halinde kaz etmesi de gerekmez. Ergenlik dnemi ncesi yaplan hac bir ibadet olarak sahih
grlse de ergenlik sonrasndaki hac ykmlln kaldrmad iin ergenlikten sonra yeniden hac
yapmas gerekir. Mrhik iken hac iin ihrama giren bir kimse Arafatta vakfeden nce bula ererse
mam fiye gre ihraml olarak vakfede durmas halinde bu hac farz yerine geer. mam Eb
Hanfeye gre ise bu hac nfile olur, ancak mkta dnp ihramn yenilerse farz olan hac yerine
geer. Ezan yetikinlerin okumas evl olmakla birlikte mrhikn okuduu ezan da yeterli olur. Bir
yetikinle bir mrhik namazda birlikte saf oluturabilir. Kadnlarn erkeklerle ayn safta bulunmas
konusunda Hanef mezhebinde mrhika kadn gibi kabul edilir. Mrhikann rtnmesi ve avret
yerlerine baklmas konusunda yetikin kadnlar gibi mtalaa edilmesi ynnde grler bulunduu
gibi baz fakihler, yetikin kadnn mahremi olmayan yetikin erkek yannda rtmesi gereken yerleri
mrhik yannda da rtmesi gerektii kanaatindedir. slm limlerinin ounluu, yetikin bir kadnn
uzak bir yolculua karken yannda mahremi olan mrhik bir erkein bulunmasn yeterli grr;
Hanbeller ise bli olmasn art koar. Mrhik erkek veya kz vefat ettiinde yetikinler gibi
kefenlenir. Genel kabule gre fakir doyurmak suretiyle denecek kefrette mrheka andakilerin
doyurulmas yeterlidir. Yine baz fakihler nikh szlemesinin geerlilii iin iki murhikn
ahitliinin yeterli olacan belirtirler. Bul ana yaklaan kz ocuklarnn fiziksel geliimini
ifade eden mteht terimi Haneflerin ounluuna gre ancak ergenlik dneminin alt snrna
ulam kzlar (mrhika) iin kullanlabilir; dier fakihler ise bunun coraf artlara gre daha kk
yatakiler Hakknda da kullanlabilecei kanaatindedir. Yukarda belirtilen ilkelerden hareketle
mteht da zellikle mahremiyetle ilgili meselelerde mrhika gibi dnlmtr.
te yandan insann gerek ruh gerekse beden adan en hzl gelimeleri yaad mrheka anda
inat, ebeveyne ve retmene kar gelme, zgrle ar meyletme, tartma ve her eyden phe
duyma gibi zellikler n plana ktndan bu dnemdeki eitim daha fazla sabr, dikkat ve zen
gerektirmektedir. Eitim konusunda eser kaleme alan baz slm limleri de bu hususa dikkat
ekmilerdir (bk. OCUK; TLM ve TERBYE).
BBLYOGRAFYA


Cevher, e-, rh md.; et-Tarft, mrhi md.; Buhr, Cihd, 74; Eb Dvd, alt,
26; Tirmiz, Mevt, 182; Cesss, el-Ful fil-ul (nr. Uceyl Csim en-Neem), Kveyt
1414/1994, II, 74-75; Ahmed b. Hseyin el-Beyhak, es-Snenl-kbr, Haydarbd 1344, I, 320;
Serahs, el-Mebs, I, 138, 211, 243; II, 73, 142; III, 153; V, 218; X, 120; XXX, 106, 107; bn
Kudme, el-Mun (Herrs), III, 239; V, 88, 150; VI, 453; VII, 277; sren, Cmiu akmi-r
(nr. Eb Musab el-Bedr - Mahmd Abdurrahman Abdlmnim), Kahire 1994, I, 47-48, 62, 92,
106, 177-178, 203; Abdlazz el-Buhr, Kefl-esrr (nr. Muhammed el-Mutasm-Billh el-
Badd), Beyrut 1417/1997, IV, 411-433, 448-451; bn Hacer el-Heytem, Tufetl-mutc, Kahire
1315, VII, 103, 197; VIII, 325, 390; IX, 6; irbn, Munil-mutc, I, 462; III, 130; IV, 144, 146; el-
Fetval-Hindiyye, I, 58, 85, 89, 160, 274, 275, 340, 540, 542; II, 162, 190, 214, 254; IV, 343, 362;
V, 61; VI, 438-440; Ebl-Bek, el-Klliyyt, s. 871; bn bidn, Reddl-mutr, I, 273; II, 281-
283; III, 141; Mecelle, md. 986-989, 1577; Bilmen, Kamus2, II, 7; Abdlkerm Zeydn, el-Vecz f
ulil-fh, stanbul 1979, s. 67, 75-77; Muhammed Cemleddin Ali Mahfz, et-Terbiyetl-
slmiyye li-fl vel-mrhi, Kahire 1986, s. 9-13; Vehbe ez-Zhayl, el-Fhl-slm ve
edilleth, Beyrut 1989, I, 595-597; VI, 28, 36; Muhammed es-Seyyid Muhammed ez-Zabelv,
Terbiyetl-mrhi beynel-slm ve ilmin-nefs, Riyad 1414/1994, s. 15-19; Mv.F, VIII, 197;
XXXVI, 338-340; XXXVII, 312-315.

Nihat Dalgn

MRCE
( )
slmn ilk dnemlerinde ortaya kp lml ve uzlamac fikirleriyle tannan itikad ve siyas frka.
Mrcie kelimesinin ertelemek, sonraya brakmak anlamna gelen irc veya beklenti iinde olmak,
mit etmek mnasndaki rec kknden geldii konusunda farkl grler ileri srlmse de
kelimenin, asl harflerinin sonuncusu hemze olan ircdan tremi olduu fikri tercih edilmektedir.
Bunun yannda, asl harflerinin sonuncusu vv olan rec kknden irc kalbnda kullanldnda
birinci anlamn deimedii konusunda da ittifak vardr (Lisnl-Arab, rce, rcv md.leri).
eitli tanmlar yaplan Mrcie, siyas ve itikad bir frka olarak Hz. Osman ve Ali bata olmak
zere, byk gnah ileyenlerin durumlarn Allaha brakp, mnev sorumluluklar Hakknda fikir
beyan etmeyen topluluklara verilen ortak bir isimdir. Bu arada amelleri niyet ve inantan sonraya
brakanlar, byk gnah ileyenlere mit verenler veya iman srf dille ikrardan ibaret grenler
eklinde tarifler yaplmsa da bunlarn imanla ilgili fikirleri sebebiyle Mrcieyi karalamak
amacyla yapld anlalmaktadr.
Mrcienin ortaya knda etkili olan sebeplerin banda Hric zihniyeti, Emev-Him ekimesi,
Emevlerin politik ve ekonomik siyaseti, kentleme srecinin dourduu siyasal, ekonomik ve
toplumsal problemler yer almaktadr. Hz. Osmann ldrlmesinden sonra gelien olaylar, Cemel ve
Sffn savalar, Hakem Vakas, ayrca byk gnah ileyenleri ve kendi dndaki mslmanlar
tekfir eden, devlet geleneine sahip bulunmayan ve meden hayata almam olan Hricler
karsnda btn mslmanlarn eitliini ve meden hayat savunan lml ve uzlamac bir zihniyetin
domas kanlmaz bir sonutu. Bu durumda kart bir grup niteliinde Arap olmayan mslmanlarn
temsil ettii zihniyetin ad Mrcie olmutur.
Emevler ynetimi ele geirince iktidarlarn merulatrma yollar arayarak kendilerinin Allahn
takdiriyle hilfete geldiklerini ve Onun hkmn icra ettiklerini, bu sebeple idareye ynelik isyann
Allaha kar yaplm olacan iddia ettiler. Bu durum mslmanlar arasnda rk ayrm telakkisini
yeniden gndeme getirdi. Emev halifelerinin Araplarla mevlye farkl muamelede bulunmas Arap
olmayanlarn zaman zaman ayaklanmasna sebep tekil etti; vali Haccc b. Ysuf yznden birok
zhidin de katld Abdurrahman b. Muhammed b. Eas isyanna ortam hazrlad.
Hz. Osman dneminden itibaren meydana gelen i atmalardan uzak duran, Cemel ve Sffn
savalarnda slm mmetinin birliini bozmamak dncesiyle taraflardan hibirinin yannda yer
almayan nc bir grup bulunuyordu. Byle bir tavr ilk defa, Hz. Osmann ldrlmesinden sonra
Medineye dnen ve pheciler (kkk) olarak anlan gazilerin ortaya koyduu grlr. Bunlarn
kanaatine gre ayrla den gruplarn hepsi gvenilen ve doruluu kabul edilen kimselerdir. Bu
gruplara kar nefret duymak, kendilerine lnet etmek mmkn deildir. En doru hareket onlarn
durumlarn Allaha havale etmektir (bn Askir, s. 504). Bu tavr bn Sadn, lk Mrcie Hz. Ali ve
Osmann mnev sorumluluu Hakknda hkm vermeyip bunu erteleyen, onlarn iman veya
kfrlerine ahitlik etmeyen kimselerdir eklindeki szlerine tamamen uymaktadr (e-abat, VI,
308). Benzer bir tavr, siyas ekimelere karmayanlarla (N el-Ekber, s. 16-17) Hz. Osman
tarafndan eitli grevlere getirilmeleri dolaysyla Osmn diye bilinen (Mesd, II, 361),
aralarnda Abdullah b. mer, Sad b. Eb Vakks, Muhammed b. Mesleme ve sme b. Zeyd gibi
sahblerin bulunduu tarafszlarca da ortaya konmutu. Bunlar balangta Hz. Aliye biat etmekten
kanm, ancak daha sonra biat edip ehl-i kbleye Kl ekmeyi reddetmitir.
Yukardaki anlay benimseyenler iinde Abdullah b. mer bata gelmektedir. lk Mrci fikirlerin
oluma dnemi onun hayatnn sonlarna doru (60/680li yllar) balamtr. Kaynaklarda ilk Mrci
fikirler olarak ele alnan pek ok grle ilgili tartmalarn bn merin ahsnda dmlendii
grlr. am, Msr ve Basrada da mevcut olmakla birlikte tarafszlar grubunun younlukta
bulunduu yer Mekke ve Medine idi. Bu cereyan Hz. Hasann hilfeti Muviyeye devretmesiyle
daha da glenmitir. nk bu olayn ardndan Ali taraftarlar ve pek ok kimse Muviyeye biat
etmi, ilim ve ibadetle megul olmaya balamtr. Tarafszlarn eitli mnasebetlerle gerek Aliye
gerekse Muviyeye verdikleri cevaplar incelendiinde onlarn taleplerini kabul etmeyip yanlarnda
yer almamalar, ortaklaa vardklar bir kararn sonucu olmad gibi siyas hareketlere itirak edip
etmeme konusunda o devir limlerince takip edilmi bir hareket tarznn da bulunmad grlr. Bu
tutumlar sonralar irc fikrine dntrlebilecek bir dnceye dayanyordu. Bu sebeple N el-
Ekber, Nevbaht, Sad b. Abdullah el-Kumm ve bn Askir bata olmak zere pek ok mellif
Mrcienin tarih sahnesine kn Hz. Osmann ldrlmesinin ardndan meydana gelen i
savalara kadar gtrmektedir. Ancak bunlar Mrcienin dorudan temsilcileri deil ilk nvesi kabul
edilebilir. 72de (691) telif edilen Slim b. Zekvnn Sresi ve birka yl sonra kaleme alnan
Hasan b. Muhammed b. Hanefiyyenin Kitbl-rc nda deerlendirildiinde Mrcienin
douunun 60-75 (680-694) yllar arasnda gerekletii sylenebilir. nk Muviyenin balatm
olduu Aliyi lnetleme ve Osman vme kampanyas pek ok kimsenin tepkisine yol atndan I.
(VII.) yzyln ortalarndan itibaren her ikisi Hakknda irc nitelikli bir dnceye sahip olmak siyas
bir tavrn iareti haline gelmitir. Buna gre Mrcie, slm toplumunu tehdit eden Hric zihniyetine,
Emev-Him ekimesine, Emevlerin Hriclerle dier muhaliflerine kar acmasz
davranlarna ve mevlyi kk grmelerine, zellikle de mslmanlarn birbirini ldrmesine
tepki olarak domu, uzlamac ve birlik taraftar siyas bir frkadr.
Mekke ve Medinede yaayan mslmanlarn Hz. Eb Bekir ile mere temayl gsterdii bir
atmosfer iinde ortaya kan Mrcie teekklnden hemen sonra toplumun her kesiminden byk
destek grm, Emevler dneminde yaylmaya balam ve pek ok limin mezhebi haline gelmitir.
Emevler devrinde bu dnce mensuplar arasnda Hasan b. Muhammed b. Hanefiyye gibi
kelmclar, Hris b. Sreyc gibi kumandanlar, Sad b. Cbeyr gibi mfessirler, Hammd b. Eb
Sleyman gibi fakihler, Muhrib b. Disr ve Sbit Kutne gibi airler yetimitir. zellikle Hasan b.
Muhammed b. Hanefiyyenin Basra, Mekke, Kfe ve dier byk ehirlere gnderdii Kitbl-rc
adl eseri mezhebin fikirlerinin yaylmasnda nemli rol oynamtr. Bu arada Emev-Him iktidar
ekimesinden bunalan Arap asll mslmanlar ile mevl arasnda bu dnceler byk ilgi
grmtr. Emev yneticileri, Havric ve a gibi iktidar ele geirmeye ynelik bir ama gtmeyen
Mrcie mensuplarnn faaliyetlerine engel olmam ve onlar eitli grevlere getirmekte saknca
grmemitir. Kendilerini ilme veren mezhep mensuplar daha ok Horasan ve Mvernnehirde
yrtlen fetih hareketlerine katlmtr. Emevler dneminde Mrcilerin destekledii siyas
hareketler Abdurrahman b. Muhammed b. Eas (81/700), Yezd b. Mhelleb (101/719), Zeyd b. Ali
(122/740) ve Hris b. Sreyc (127/745) isyanlardr.
Mrcie, Emev halifeleri arasnda en byk destei Medine valilii devrinden itibaren mer b.
Abdlazzden grmtr. mer b. Abdlazz halife olunca Kfeden Avn b. Abdullah, Ms b. Eb
Kesr ve mer b. Zerden oluan Mrci heyeti onunla irc fikrini tartmak zere ama gelmi,
grmeden sonra mer b. Abdlazzin bu fikri benimsediini iddia etmitir (bn Sad, VI, 313).
Dier taraftan mer b. Abdlazz, yeni mslman olan kimseler adna Horasan ve Mvernnehirde
Mrcienin yrtt mcadeleyi anlatmak zere ama gelen heyetin ikyetlerini dinlemi ve
onlara destek sz vermitir. Bunun zerine blgedeki mevlden hara ve cizye kaldrlmtr
(Taber, II, 1353-1355, 1507). Onun lmnn ardndan tekrar cizye ve hara alnmaya balannca
baz Mrciler bu uygulamay protesto etmek iin toplanan halkn yannda yer alm, bunlardan Eb
Sayda ve Sbit Kutne yakalanarak hapsedilmitir (a.g.e., II, 1507-1510). Mevlye eit haklar
salamak amacyla yaplan bu hareketler neticesinde blgede toplu ihtidalar gereklemitir.
Valilerin kt ynetimlerine ve ekonomik politikalarna kar balatlan hareket Mrci Hris b.
Sreyc tarafndan devam ettirilmitir. En nemli destei Aa Tohristan, Czcn, Fryb, Tlekn
ve Belhten alan Hrisin hareketi kyller tarafndan destekleniyordu (a.g.e., II, 1569, 1583).
Eb Mslim-i Horasnnin srdrd ilk dnem Abbs politikasn Mrciler, Emev zulmne son
verecei midiyle desteklemiti. Ancak onun da ayn eyi yaptn grnce muhalefet ettiler.
Ardndan Mrcie, Horasandaki Hric ve i tehlikesine kar Abbsler tarafndan desteklenmi,
blgede pek ok makam onlarn eline gemitir. Batan beri dier mezhepler
kadar siyasetin iine girmeyen Mrciler, Abbslerin politikasn kabul etmemekle birlikte resm
grevlere tayinleri ve inan konusundan ok fkhla megul olmalar sebebiyle eski baarlarn
srdrememilerdir. Mihne devrinde baz Mrciler devletin resm politikasna destek verdikleri iin
Badat, Horasan ve Mvernnehirde Mutezile ile ayn izgide telakki edilmitir. Abbslerin ilk
yllarnda ve daha sonraki dnemlerde Belh, Nbur, Rey, Herat, Semerkant, Buhara ve Fergana
Mrcienin faaliyet gsterdii merkezler haline gelmitir. yle ki Belhten Kfeye ilim renmeye
gelenlerin zellikle Eb Hanfeyi ve onun rencilerini tercih etmeleri sebebiyle buraya Mrcbd
(Mrcienin kalesi) deniliyordu (Eb Bekir Abdullah b. mer el-Belh, s. 28; Bezzz, II, 515).
Abbsler devrinde bu blgelerde Mrcienin mnev lideri Eb Hanfedir; bundan dolay Mrcie
denince Eb Hanfe ve taraftarlar akla geliyordu. Kendisinden sonra Iraktaki rencileri onun daha
ok fkha dair grlerini srdrrken Belh, Rey, Nbur ve Semerkanttaki Mrciler hem fkh hem
itikad fikirlerini devam ettirmeye almlardr. Blgede temelde Mrci akdeye bal Reyde
Neccriyye, Nburda Kerrmiyye, Semerkantta Mtrdiyye olmak zere ortaya kan ekol
arasnda sadece Mtrdiyye Ehl-i snnet izgisinde varln srdrm, dierleri zamanla ortadan
kalkmtr.
Grleri. tikad, siyas, fkh ve tasavvuf konularda pek ok gr ileri sren Mrcie daha ok
iman nazariyeleriyle dikkat ekmitir. Kaynaklarda onlardan bahsedilirken daima bu iman
nazariyeleri zerinde durulmutur. man hususunda Havric ve ehl-i hads karsnda yer alan Mrcie
dier konularda kendi aralarnda ayrla dmtr. 1. tikad Grleri. Mrcienin imann tarifiyle
ilgili fikirlerini e ayrmak mmkndr. Birincisine gre iman kalpte gerekleen mrifet veya
tasdiktir. Mrcieyi etkiledii kabul edilen Cehm b. Safvn ve taraftarlarna gre iman yalnzca
Allah, peygamberlerini ve Ondan gelen her eyi bilmektir, mrifet dndaki eyler iman deildir.
Kfr ise Allah bilmemektir. man ve kfrn her ikisi sadece kalpte bulunur (Ear, s. 132; Ebl-
Hseyin el-Malat, s. 149). Baz Mrciler, iman szlkteki anlamn esas alarak srf tasdik
eklinde tanmlamtr. Buna gre kalp ve dil ile tasdik gereklememise iman da yoktur. Bir b.
Gys el-Mers ve taraftarlar bu fikri benimsemitir (Ear, s. 140). kinci grte iman Allah ve
Ondan gelen her eyi toptan kalp ile tasdik, dil ile ikrar etme eklinde tanmlanr. Bu tanm, genel
olarak Eb Hanfe ve taraftarlarnn oluturduu Kfeli fakih ve zhidlere ait olup Mrcienin
ounluu tarafndan benimsenmitir (Takyyddin bn Teymiyye, s. 141). nc gre gre iman
sadece dil ile ikrardan ibarettir. Muhammed b. Kerrm ve mensuplarnca benimsenen bu gr iman
kalbin tasdiki deil dilin ikrar, kfr ise Allah dil ile inkr etme olarak anlar (Ear, s. 141;
Ebl-Hseyin el-Malat, s. 151). Mrcienin iman tariflerinin hibirinde amel imana dahil
edilmemitir. Bu tarife gre imann amellerle artmayaca, gnah ilemekle de azalmayaca fikri
srarla savunulmutur. Sadece Hseyin b. Muhammed en-Neccr imann artaca fakat eksilmeyecei
grndedir (Ear, s. 136). Mrcieye gre mminden iman vasf yalnzca kfrle ortadan kalkar.
Bir ahsn ayn anda hem mmin hem kfir olmas mmkn deildir (Eb Hanfe, el-Vasiyye, s. 73).
Btn mminler iman konusunda birbiriyle ayn olup birinin dierine stnl yoktur (Eb Hanfe,
el-Fkhul-ekber, s. 70; Ear, s. 139); yani gnahkrlar da slih amel ileyenleri de iman konusunda
eittir (Eb Abdullah el-Halm, I, 80). Kii amellerinde kusur etse de iman bakmndan gerek
mmindir ve onun iman meleklerin imanndan farkszdr (Eb Hanfe, el-lim vel-mteallim, s.
39).
Mrcie, byk gnah ileyenlerin dnyadaki durumu ile hiretteki durumunu ayr ayr ele alr. Kble
ehlinden byk gnah ileyenler imanlar dolaysyla mmin, byk gnah iledikleri iin de fsktr.
Bylelerinin kbeti Allaha kalmtr, dilerse affeder, dilerse cezalandrr. Byk gnah ileyenin
fsk olmakla beraber gerek mnada mmin olmaya devam ettii fikrini, Kfrle birlikte iyi
ameller fayda vermedii gibi imanla birlikte kt ameller de zarar vermez eklinde formle ettikleri
iin (bn Hazm, IV, 205; ehristn, I, 162; Ebl-Ferec bnl-Cevz, s. 87) bu sz Mrcienin tanm
diye kabul edilmitir. Halbuki burada anlatlmak istenen ey kiinin kfre girmemesi hususudur.
Gnah ilememi veya gnahndan tvbe ederek lm olan kimse cennetlik, kfir olarak len de
cehennemliktir. Bu sebeple byk gnah ileyen kimselerin cennetlik veya cehennemlik olduuna
hkmedilemez. Bu fikir sonralar Ehl-i snnetin btn evrelerince temel gr olarak kabul
edilmitir.
2. Siyas ve Fkh Grleri. Mrcie mensuplar arasnda, Emevlere kar gerekletirilen isyanlara
ve dier siyas hareketlere katlma konusunda ortak bir tavrn bulunmad grlmektedir. Tarafszlar
denilen geni tabanl bir grup iinden km olmalar siyas hadiselerde yer alp almama konusunda
farkl eilimlerin olumas neticesini dourmutur. Bu hususta rivayet edilen hadislerden hareketle
siyas olaylara karmayanlar arasnda haksz tarafla mcadelenin art olduunu ileri sren, devlet
bakanna itaati telkin eden ve uzleti seen eilimin varl tesbit edilmitir (Hatipolu, s. 41).
Bununla birlikte haksz tarafla mcadeleyi art koanlarn ar bast ve kaynaklara daha ok onlarla
ilgili haberlerin yansd grlmektedir. Mslmana Kl ekmeye kar olan Mrcie, yneticilerin
zulm ve ikenceye bavurduu durumlarda bu esasa bal kalmayarak onlara tepkisini gstermitir.
Mrciler, yneticileri kfr gerektirmeyen bir sapklk iine dm mmin ve mslman diye kabul
etmeyi srdrm, bunlardan teberr etmi, hatta bazan biatlarn bozmulardr (Slim b. Zekvn, vr.
161-162). i kaynaklarndan gelen baz bilgiler dolaysyla Mrcie Emevlerin destekileri gibi
grlm, ancak Slim b. Zekvnn Sresi ve dier dokmanlarn yaymlanmas ile bu kanaat
deimeye balamtr. nk Slimin belirttiine gre Mrcie, Muviyeyi eletiren ve onunla
dostluu haram klan bir gruptur. Emev halifelerini mer saymakla beraber onlarn zulmne ve
hakszlklarna kar susmamtr. Mrcienin Emevlerle ilikilerinde tek bir siyas tavr
belirlediini sylemek mmkn deildir ve btn Mrcileri, Emevlere biat ettikleri iin onlarn
sadk destekileri olarak grmek yanltr. Mrcienin ounluu tarafndan benimsenen dnceye
gre halifenin Kureyten olmas art yoktur. Aslnda Hris b. Sreycin, isyan srasnda Emev
valilerinden istedii eylerin banda halife veya valinin meruiyetini halktan almas, bunlarn
mslmanlar tarafndan seilmesi veya herkesin raz olaca birine biat edilmesi gibi ilkeler gelir.
Bu bakmdan Mrcieyi, slm dncesinde teorik ve pratik adan meruiyetini halktan alan bir
ynetim biimini savunan ilk mezhep diye grmek mmkndr.
tikad alanda olduu gibi fkh konularda da slm dncesinde akl, kyas, istidll ve tevili
sistematik biimde kullanan ilk ekoln Mrcie olduu sylenebilir. I. (VII.) yzyln son eyreinden
itibaren
Mrcienin fkh grleri, Hammd b. Eb Sleyman ve ardndan Eb Hanfe etrafnda odaklanan
limlerce Kfede sistemletirilmitir. Mezhebin Hammddan sonra fkh ve itikad konulardaki
tartlmaz otoritesi Eb Hanfedir. Eb Hanfe ve taraftarlarnn problemlerin zmnde zellikle
fkh konularda reyin kullanlmas zerinde srar etmeleri ve pek ok meseleyi bu yntemle zmeye
almalar sebebiyle kendilerine muhalifleri tarafndan ehl-i rey, Kfe Mrciesi veya fukaha
Mrciesi gibi sfatlar yaktrlmtr (Takyyddin bn Teymiyye, s. 277). Uzun sre mezhebin fkh
merkezi olmaya devam eden Kfenin itibarn kaybetmesi zerine Belh ve Merv fukahas n plana
kmaya balamtr. III ve IV. (IX-X.) yzyllarda Mrci-Hanef fkhnn merkezi Semerkant,
Fergana ve Buhara olmutur. Hanef mezhebinin fkh grlerine gre amel etmi olduklar iin
btn Mrciler Hanef ve rey taraftar kabul edilir.
Mrcienin imanla ameli birbirinden ayrmas ve kalb tasdike ya da dilin ikrarna zel nem
atfetmesi farkl gr ve mezheplere kar olduka hogrl davranmasna yol amtr. Onlara gre
btn mminler imanlarndan dolay Allahn velleridir ve imanlarnda eittir. Kble ehlinden hi
kimse byk gnah ilemesi veya tevil yntemini benimsemesi sebebiyle tekfir edilemez. zellikle
Belh ve Nbur Mrcileri arasnda zhd, takv ve bidliiyle mehur olan Selm b. Slim, Halef b.
Eyyb, brhim b. Ysuf, Nusayr b. Yahy, Ahmed b. Harb ve Muhammed b. Kerrm gibi ahsiyetler
bulunuyordu. Mrcienin iman anlay sfliin Mrci evrelerinde yaylmasna zemin hazrlamtr.
Mrci anlay daha sonra Ebl-Leys es-Semerkand ve Ahmed Yesevnin tasavvuf
dncelerinin teekklnde dolayl biimde etkili olmutur.
Mrcie Frkalar. tikad konularda ve zellikle gnah ileme mevzuunda inzar yntemi erevesinde
arla kaan Havric ile Mutezileye Vadiyye (ehl-i vad, ashb- vad) denilmesine mukabil
tebr yntemini benimseyen Mrcieye Vadiyye (ehl-i vad) denilebilirse de bu kullanl
yaygnlk kazanmamtr. Kendi aralarnda pek ok gruba ayrlan Mrcienin ana frkalar unlardr:
Gaylniyye. aml Gayln b. Mervna nisbet edilen, iman Allah sonradan elde edilen bir bilgiyle
bilmek, sevmek ve Ona itaat etmek, Hz. Peygamberin getirdiklerinin tamamn dille ikrar etmek
eklinde tanmlayan, daha ok am ve civarnda yaylm bir frkadr. Cehmiyye. Cehm b. Safvna
mensup olanlardr. Cehmin imann Allah, Peygamber ve ondan gelen haberler konusunda kiide
kesin bir bilginin meydana gelmesi, kalbin tasdikinin bundan ibaret olmas eklindeki anlay, ayrca
immet konusundaki telakkisi yoluyla Mrcieyi etkilediini kabul edenler iki mezhep arasnda bir
iliki kurarlar (bk. CEHM b. SAFVN; CEHMYYE). Ynusiyye. Ynus b. Avn en-Nemrye nisbet
edilen bu gruba gre iman Allah bilmek, Onu sevmek, Allaha kar kibirlenmeyi terketmekten
ibarettir; bunun dnda kalan iyi davranlar imann bir paras deildir. Gassniyye. Gassn el-
Kfye nisbetle anlan bir frka olup iman Allah ve resuln bilmek, Allahn gnderdiini ve
resulnn getirdiklerini ayrntlaryla deil btnyle ikrar etmek eklinde tanmlar. Bunlar daha
ok Kfe civarnda bulunduklar iin Kfe Mrciesi, Irak Mrciesi veya halis Mrcie diye anlr.
Tmeniyye. Eb Muz et-Tmennin taraftarlarndan oluan bu frka, imann kfrden koruyan ey
veya terkedildii takdirde kfre gtren zellikler olduunu ileri srmektedir. Sevbniyye. Eb
Sevbn el-Mrciye nisbet edilenler olup iman Allah, resullerini ve yerine getirilmesi aklen
vcip olan her eyi bilmek olarak tarif eder. Mersiyye. Bir b. Gys el-Mersye nisbet edilen
frka iman tasdik eklinde tanmlamakta, bunun kalp ve dille birlikte gerekleeceini ileri
srmektedir (bk. BR b. GIYS). Kerrmiyye. Muhammed b. Kerrm ve taraftarlarndan oluan bir
frkadr (bk. KERRMYYE). Neccriyye. Hseyin b. Muhammed en-Neccra nisbet edilen
frkadr. Earnin Mrcieden kabul ettii bu frka aslnda belirli bir mezhep bnyesinde yer
almamaktadr (bk. NECCRYYE).
Bunlardan baka halifenin btn emirlerine itaat edilmesi gerektiini savunan Bidiyye, Mrcie-i
Kaderiyyeden Slih b. mere nisbet edilen Slihiyye, imann Allah bilmek, dille ikrar etmek ve
kalple sevmek olduunu ifade eden Eb emrin taraftarlar olan emriyye, Ubeyd el-Mkteib ile ona
bal grubu niteleyen ve irk dndaki btn gnahlarn mutlaka balanacan ileri sren
Ubeydiyye, Muhammed b. Ziyd el-Kfye nisbet edilen ve Allaha iman ettii halde peygamberi
inkr eden kimselerin Allaha iman asndan mmin, peygamberlii tasdik asndan kfir
olduklarn syleyen Ziydiyye gibi tli frkalar da vardr.
slm Dncesindeki Yeri. Mrcie iman-amel mnasebeti konusunda Hriclerle ehl-i hadse,
immet konusunda aya, vad ve vadle byk gnah meselesinde Mutezileye kar karak
dnce zgrl, adalet ve hogr esasna dayal bir inan sistemi gelitirmitir. Bu sistemde
btn mslmanlarn iman bakmndan eitlii, hibir mslmann slm d kabul edilemeyecei,
ona gayri mslim muamelesi yaplarak hara ve cizye alnamayaca tezi savunulmutur. Dini birlik
ve beraberlik iinde yaanan bir olgu kabul eden Mrcie muhalif telakkilere sahip mezhep ve
kabilelerin Allaha, resulne ve tebligatna inandklar srece birbirlerini ldrmelerini ve tekfir
etmelerini terkedip bir arada yaamak zorunda olduklarn sylemitir. Bu sebeple Mrcie dncesi,
mezhep kavgalarnn ve kabile ekimelerinin youn biimde yaand Kfe ve dier byk
ehirlerde, zellikle yerleik hayata alkn olmayan mslmanlar arasnda byk ilgi grmtr.
Ayrca mslmanlarn eitliini, cizye ve haracn kaldrlmasn ngrd iin Horasan ve
Mvernnehirde yeni mslman olanlar arasnda da ok sayda taraftar kazanmtr. Aklcl
benimseyip dini siyas ve itima alanda sistemletiren Mrcie itikad ve fkh konularda ileri
srd grlerde kolaylk ilkesine nem vermi, yeni fethedilen blgelerde ortaya kan sosyal,
ekonomik ve siyasal problemlerle ilgilenmi ve bunlar zmeye alm, bu konumu sayesinde
Horasan ve Mvernnehirde yaamakta olan eitli milletlerin, zellikle Trklerin topluca
Mslmanl benimsemesini kolaylatrmtr. Meden, hogrl ve oulcu toplumun temsilcisi
olan Mrcie, Mtrdliin douuna ve fikr sisteminin gelimesine de zemin hazrlamtr.
Trklerin mslman olup Mtrdlii kabul etmesi de byk lde Mrcienin blgedeki
hkimiyeti ve temsil ettii lml-uzlamac teolojisi sayesinde mmkn olmutur.
Literatr. Mrcie limleri kendi inanlarn aklamak ve muhaliflerine cevap vermek amacyla
Kitbl-rc, Kitbl-mn veya Malt adyla ok sayda eser yazmsa da bunlarn ok az
gnmze ulamtr. Hz. Alinin torunlarndan Hasan b. Muhammed b. Hanefiyyenin kaleme ald
Kitbl-rc bu konuda zamanmza kadar gelen en eski eser olarak kabul edilmektedir. Kaynaklar
her ne kadar onu irc fikrini ilk defa ortaya atan bir lim olarak gsteriyorsa da (bn Sad, VI, 328;
Eb Bekir el-Halll, vr. 127a) kendisi bu fikri ilk ortaya atan deil bu konuda
ilk eser yazan kiidir. ki sayfalk bu risle Joseph van Ess tarafndan ortaya karlm ve Hakknda
geni bilgi verilerek yaymlanmtr (Das Kitb al-r des asan b. Muammed b. al anafiyye,
Arabica, XXIII [Leiden 1974], s. 20-52). Emev dnemi airlerinden Mrcieye mensup Sbit
Kutnenin yazd irc kasidesi Horasandaki irc telakkisini gnmze ulatran ilk Mrci vesikadr
(Ebl-Ferec el-sfahn, el-En, XIII, 50). Kfe kadl yapm ilk Mrcilerden Muhrib b.
Disr tarafndan kaleme alnan baka bir irc kasidesi mevcuttur (Vek, III, 29-30). Bunlarn dnda
Eb Hanfenin risleleri, Hseyin b. Muhammed en-Neccrn Kitbl-rc (bnn-Nedm, s.
255), smil b. Hammd b. Eb Hanfe (Kef-unn, II, 1388), Muhammed b. ebb (bnl-
Murtaz, s. 71) ve Bir b. Gys el-Mersye nisbet edilen (Zeheb, Almn-nbel, X, 201) ayn
adl eserler zikredilebilir. Eb Abdullah b. Eb Hafs el-Kebrin zamanmza kadar gelmeyen
Kitbl-mnndan Ebl-Mun en-Nesef baz alntlar yapmtr (Tebratl-edille, II, 821).
Hakm es-Semerkandye ait Risle f beyni ennel-mn czn minel-amel, iki sayfalk bir eser
olup bu mellife ait es-Sevdl-aamn sonunda yaymlanmtr (stanbul 1288). Ayrca
Muhammed b. Kerrmn Malt (ehristn, I, 44, 124) ve Mekhl b. Fazl en-Nesefnin
Kitbr-Red al ehlil-bida adl eseri zikredilebilir (nr. Marie Bernand, AIsl., sy. 16 [Kahire
1980], s. 39-126). Mrcie Hakknda bu mezhebe reddiye olarak kaleme alnan eserler yannda
maklt, biyografi ve tarih kitaplarnda da eitli bahisler yer almaktadr. ada yaynlar arasnda
Dou ve Bat dillerinde telif edilmi Mrcie ile ilgili birok kitap ve makale bulunmaktadr (Kutlu, s.
1-25, 294, 308-311).
BBLYOGRAFYA


Lisnl-Arab, rce, rcv md.leri; Eb Hanfe, el-lim vel-mteallim (nr. M. Zhid Kevser,
trc. Mustafa z, mam- Azamn Be Eseri iinde), stanbul 1981, s. 39; a.mlf., el-Fkhl-ekber (a.e.
iinde), s. 70; a.mlf., el-Vasiyye (a.e. iinde), s. 73; Eb Ubeyd Ksm b. Sellm, Kitbl-mn (nr.
Nsrddin el-Elbn, Min Knzis-snne: Resil erba iinde), Kveyt 1405/1985, s. 70; bn
Sad, e-abat, VI, 308, 313, 328; bn Eb mer, el-mn (nr. Hamed b. Hamd el-Cbir el-
Harb), Kveyt 1407/1986, s. 145-149; Chiz, el-Omniyye (nr. Abdsselm M. Hrn), Beyrut
1991, s. 82, 147, 149; Ni el-Ekber, Mesill-imme (nr. J. van Ess), Beyrut 1971, s. 16-17, 19-
20, 62-64; Sad b. Abdullah el-Kumm, el-Malt vel-fra (nr. M. Cevd el-Mekr), Tahran
1963, s. 5-6; Vek, Abrl-kut (nr. Abdlazz el-Merg), Kahire 1947, III, 29-30; Taber,
Tr (Ebl-Fazl), II, 1353-1355, 1507-1510, 1513, 1566 vd., 1569, 1575-1576, 1583, 1688 vd.,
1867 vd., 1916 vd.; Nevbaht, Frau-a, s. 6-7, 10; Eb Bekir el-Halll, Msned, British
Museum, Or. 2676, vr. 127a; Mekhl b. Fazl en-Nesef, er-Red al ehlil-bida vel-ehvi-
lletil-mulle (nr. M. Bernand, AIsl. iinde), XVI (1980), s. 62, 114-119; Kb, Bb ikril-
Mutezile min Maltil-slmiyye (nr. Fud Seyyid), Tunus 1986, s. 159; Ear, Malt (Ritter),
s. 132-154, 229; Mtrd, Kitbt-Tevd, s. 381-382; a.mlf., Tevlt, I, 99-100; Mesd,
Mrc-eheb (Abdlhamd), II, 361; Ebl-Ferec el-sfahn, el-En, Bulak1868, XIII, 50-51;
a.mlf., Matil-libiyyn (nr. Seyyid Ahmed Sakr), Beyrut 1987, s. 141; curr, e-era (nr.
M. Hmid el-Fk), Beyrut 1403/1983, s. 143 vd.; Abrd-devletil-Abbsiyye (nr. Abdlazz
ed-Dr - Abdlcebbr el-Muttalib), Beyrut 1971, s. 262-263; Ebl-Hseyin el-Malat, et-Tenbh
ver-red (nr. M. Zhid Kevser), Kahire 1991, s. 43, 46, 149, 151-152; bnn-Nedm, el-Fihrist
(Teceddd), s. 255, 345-347; Makdis, Asent-tesm, s. 37, 39, 238, 323, 365, 395, 397-398;
Eb Hill el-Asker, el-Evil (nr. Muhammed Seyyid el-Vekl), Kahire 1987, s. 374; Eb Abdullah
el-Halm, el-Minhc f uabil-mn (nr. Hilm M. Fde), Beyrut 1399/1979, I, 80; Kd
Abdlcebbr, erul-Ulil-amse, s. 666, 674-677; Badd, el-Far (Abdlhamd), s. 202-204;
bn Hazm, el-Fal, IV, 204-226; Eb Yal el-Ferr, Mesill-mn (nr. Sud b. Abdlazz
Halef), Riyad 1410/1989, s. 164, 176; sferyn, et-Tebr (nr. M. Zhid Kevser), Beyrut 1988, s.
97-101; Nesef, Tebratl-edille (Selam), I, 146; II, 821; ehristn, el-Milel (nr. Ali Hasan Fr
- Abdlemr Ali Mhenn), Beyrut 1990, I, 44, 124, 161-169; bn Askir, Tru Dma: Omn b.
Affn (nr. Sekne e-ihb), Dmak 1404/1984, s. 504; Nevn el-Himyer, el-rl-n (nr.
Keml Mustafa), Kahire, ts., s. 203; Ebl-Ferec bnl-Cevz, Telbs bls, Beyrut 1409/1989, s.
21, 87; Fahreddin er-Rz, tidt (Sad), s. 107-110; Slim b. Zekvn, Sre, Library of the
University of Cambridge, Or. 1402, vr. 154-194; Eb Bekir Abdullah b. mer el-Belh, Feil-i
Bel (trc. Abdullah Muhammed b. Muhammed el-Belh), Tahran 1350 h., s. 28; bnl-Esr, el-
Kmil, V, 150, 183-345; Kurtub, el-Cmi li-akmil-urn, Kahire 1939, VIII, 252;
Takyyddin bn Teymiyye, Kitbl-mn (nr. Him Muhammed e-zel), Kahire, ts. (Drl-
hads), s. 141, 147-159, 273-287; Zeheb, Almn-nbel, V, 104; X, 201; a.mlf., Trul-slm,
Kahire 1947, III, 357-358; Bezzz, Menb Eb anfe, Beyrut 1401/1981, II, 515; bnl-
Murtaz, abatl-Mutezile, s. 71; Makrz, el-a, II, 349-350; bn Hacer, Tehbt-Tehb, II,
320; Kef-unn, II, 1388; Leknev, er-Ref vet-tekml, s. 149-173; M. Said Hatipolu, slm
Tenkid Zihniyeti ve Hadis Tenkidinin Douu (doktora tezi, 1962), A lhiyat Fakltesi, s. 41, 45;
Hseyin Atvn, el-Fraul-slmiyye f Bildi-m fil-aril-mev, [bask yeri yok] 1986, s.
81-101; W. Montgomery Watt, slm Dncesinin Teekkl Devri (trc. Ethem Ruhi Flal), stanbul
1998, s. 146-184; Snmez Kutlu, Trklerin slmlama Srecinde Mrcie ve Tesirleri, Ankara
2000, tr.yer.; W. Madelung, The Early Murjia in Khursn and Transoxania, Isl., LIX (1982), s.
32-39; a.mlf., Muria, EI (ng.), VII, 605-607; A. J. Wensinck, Mrcie, A, VIII, 808-809.

Snmez Kutlu

MREKKEB
(

)
Bir lafzn hece veya elemanlarnn btnn dellet ettii anlamn bir ksmna delletini ifade eden
mantk terimi.
Mantkta lafzlar dellet asndan mfred-mrekkeb, kll-cz, zt-araz gibi ksmlara ayrlarak
lafzla anlam arasndaki iliki zerinde titizlikle durulmutur. Bir lafz hece ya da elemanlarna
ayrldnda her eleman o lafzn ifade ettii anlamn bir ksmn ifade ediyorsa mrekkeb, etmiyorsa
mfreddir. Mesel Ahmet ayaktadr; Ahmet gidiyor ifadeleri Ahmet + ayaktadr; Ahmet +
gidiyor eklinde elemanlarna ayrldnda Ahmet bir ahsa, ayakta ise bir duruma dellet
etmektedir. u halde Ahmet ayaktadr mrekkeb bir lafzdr. Bir baka ifadeyle Ahmet ve
ayaktadr lafzlar Ahmet ayaktadr nermesinin konu ve yklemidir. te yandan Ahmet lafz Ah
+ met eklinde hecelerine ayrldnda bunlar ahs ifade eden Ahmetin bir ksmna dellet
etmediinden Ahmet mfred lafz saylr. Buna gre mfred bir kavrama, mrekkeb ise bir nermeye
tekabl etmektedir.
Mrekkeb tam ve nks olmak zere iki ksmda deerlendirilir. Ahmet ayaktadr; Ahmet gidiyor
nermelerinde olduu gibi bir lafz onu iiten ya da okuyan asndan tam bir anlam ifade ediyor ve o
konuda soru sormay gerektirmiyorsa tam mrekkebdir yani tam bir nermedir. Tam mrekkeb de iki
isim ya da bir isimle bir fiilden olumaktadr. O Ahmet ki rneinde grld gibi nerme iitene
veya okuyana tam bir bilgi salamayp onu tereddtte brakt iin soru sormay gerektiriyorsa nks
mrekkebdir. Buna gre isim ve edattan oluan lafzlara nks mrekkeb denilmektedir.
Mantkta mrekkeb kyaslardan da sz edilir; bir kyas ileminde ncllerden ikisi veya biri bir
nceki kyasn sonucu durumunda ise buna mrekkeb kyas denir. Bu da sonucun ncllerde zikredilip
edilmemesi durumuna gre muttasl ve munfasl olmak zere ikiye ayrlr. Muttasl mrekkeb kyasa
rnek: Her insan canldr / Her canl cisimdir / yleyse her insan cisimdir / Her insan cisim
olduuna gre Her cisim cevherdir yleyse her insan cevherdir. Munfasl mrekkeb kyasa rnek:
Her insan canldr / Her canl cisimdir Her cisim cevherdir yleyse her insan
cevherdir (bk. Abdlemir el-Asem, s. 330-332).
Mrekkeb terimi felsefede basit teriminin kart olarak kullanlmaktadr. Eer bir maddenin
bnyesinde farkl zellikte bir veya birden fazla madde bulunursa o madde mrekkebdir. Mesel su
oksijen ve hidrojenden meydana gelmi mrekkeb bir maddedir; bu birleimi oluturan oksijen ve
hidrojen ise birer basit maddedir. Klasik felsefede bir g ve imkn halini temsil eden ilk madde yani
heyl basit ve yaln, somut madde ise madde ve sretten olumu bir mrekkeb cisim olarak kabul
edilir.
Bir baka husus da mrekkeb ile mellef terimlerinin ayn anlamda birbirinin yerine kullanlmasdr.
Ancak filozof Kind bu iki terim arasnda bir fark bulunduunu iaret ederek yle der: Ayn
zelliklere sahip nesnelerin oluturduu birleime mellef; cinsleri ayn, fakat tarifleri farkl
nesnelerin meydana getirdii birleime ise mrekkeb denilir (Resil, I, 168). Kimyada ve
eczaclkta bnyesinde birden fazla madde bulunan illara mrekkeb, bir tek maddeden yaplan
illara ise mfred ad verilmektedir.
BBLYOGRAFYA


Tehnev, Kef (Dahrc), II, 1512-1513; Kind, Resil, I, 168; Frb, el-Elfl-mstamele
fil-man (nr. Muhsin Mehd), Beyrut 1968, s. 49-50; bn Sn, e-if el-Man (1), I, 22, 24-25;
Gazzl, Miakkn-naar (nr. Refk el-Acem), Beyrut 1994, s. 73-74; Muhammed b. Mahmd e-
ehrezr, Resil-eceretil-ilhiyye (nr. Mehmet Necip Grgn v.dr.), stanbul 2004, I, 57-60;
Abdlemr el-Asem, el-Mualaul-felsef indel-Arab, Kahire 1989, s. 315, 330-332; Ferd
Cebr v.dr., Mevst mualati ilmil-man indel-Arab, Beyrut 1996, s. 869-870; Ftma
Fen, Bas ve Mrekkeb, Dninme-i Cihn-i slm, Tahran 1378/2000, III, 436-438.

Mahmut Kaya

MREKKEP
Hat sanatnda kullanlan eitli renk ve kvamdaki sv yaz malzemesidir. Arapada midd ve hibr,
Farsada siyh, zekab, zglb gibi kelimeler kullanlr. Birka maddenin birleiminden olutuu
iin Trkede mrekkep denilmektedir. Kurn- Kermde bir yette, Cenb- Hakkn szlerini
yazmak iin denizler mrekkep (midd) olsa ve bir o kadar da kendisine eklense yine de szleri
bitmeden denizlerin tkenecei belirtilmekte (el-Kehf 18/109), bir dier yette mrekkep lafzen
zikredilmeden ayn durum dile getirilmektedir (Lokman 31/27). eitli hadislerde de mrekkepten
sz edilmekte, Hz. Peygamberin ktiplere mrekkebi iyi yapmalarn emrettii haber verilmektedir
(M. Abdlhay el-Kettn, I, 278; II, 309-310). Gnmze ulam yazl belgelerden, milttan nce
Akdeniz ve Anadolu evresindeki farkl kltrlerde yaygn biimde siyah is mrekkebinin yapld
anlalmaktadr. Antikada siyah mrekkebin, su ilve edilmi hayvan zamkla isin iyice
kartrlmas ve ezilmesiyle hazrland bilinmektedir. Kaynaklarda, farkl zelliklere sahip olan
siyah mrekkebin birleiminde % 25 zamk, % 75 is bulunduu, isin basit bir ekilde kandil ve ra
isinden elde edildii, ayrca reine isi imali iin zel tekiltl frnlarn yapldna dair bilgiler yer
almaktadr. Milttan nce 2500 ylndan bu yana kullanld bilinen siyah in mrekkebi (ini
mrekkep), iki ksm reine isiyle on iki ksm zamk ve bir ksm kalkanthosun karm ile elde
ediliyordu. Gnmzde deiik birleimde drt ke ubuk eklinde kuru veya sulu olarak hazrlanan
ini mrekkebi ince ve sabit zelliiyle yaz, mimari izim ve tarama resimlerde oka kullanlr.
Eski medeniyetlerde maz mrekkebi, demir oksitli mrekkep, metalik mrekkep eitleri, mrekkep
balnn mrekkep torbasndan salglanan siyah maddeden yaplan mrekkep, atete pimi purpura
ve deniz kabuklar, zincifre, kermes, lak, konilden krmz mrekkep, altn ve gm mrekkep gibi
renkli trler yaplmtr. nsanlarn mrekkep elde edilmesinde kazand tarih tecrbe, yeni oluan
medeniyetlerde birleimindeki maddeler ve yapm teknikleri bakmndan gelierek devam etmitir.
slm kltrnde en eski yazma kitaplarda bile parlaklk ve siyahln koruyan is mrekkebinin ana
unsuru bal mumu, bezir ya, neft ya, gaz ya gibi maddelerin usulne gre yaklmasyla elde
edilen istir. Osmanl dneminde is karmay meslek edinen esnafn ilettii ishneler Erikap
semtindeki Tekfur Sarayndayd. Camilerde yaklan ya kandillerinin islerinden ancak di mrekkep
yapmnda faydalanlrd. Sleymaniye Camiindeki is odas bunun zamanmza gelen rneidir. Cami
iindeki hava cereyanlar hesaplanarak zeytinya ile yanan kandillerden kan islerin Hali kaps
zerindeki menfezlere gidip yukardaki odada toplanmas salanmtr.
Glzr- Savbn (s. 93) tarifine gre mrekkep elde etmek iin birka toprak anaa hlis bezir
ya doldurulup rzgrsz bir yerde iine ksa bir fitil konularak yaklr. anaklarn zerine baka
anaklar kapatlr. kan isler ateten kzp yanmadan stteki anaklar kaldrlr ve ku kanadyla bir
kda alnr. Toplanan isler, birka kat mesamatl kda sarlarak ekmek hamuru iine konulup
frnda piirildiinde isteki ya ekmee geer. Yal is, yaplacak mrekkebi bozduundan bu ekilde
temizlenmi olur. s mrekkebinin terkibine giren ve onu kt zerine tesbit eden Arap zamknn iyisi
Sudandan gelen cellb nevidir. yi zamk souk su ile slatldnda bir gecede erimelidir. Boza
kvamndaki zamk mahll nce sk dokulu bezden geirilerek szlr. Eskiden is mrekkebi
yaplmasnda isten baka safran, efsintin, sabr- skotara, nbet ekeri, sirke, jengr, milh-i endern,
lhur ividi, anzurut kfuru, kz kuyruu iei, sar zrnk, musul mazs, misk, ap, rastk, sr
d, za topra, meyan bal, maz suyu, niadr, karaduz; akcl salamak iin gl suyu, kna suyu,
nar kabuu suyu, katr trna iei suyu, asma yapra suyu, koruk suyu, mersin aac meyvesi suyu
gibi maddeler kullanlmtr.
Kaynaklarda deiik formlleri Hakknda bilgi verilen is mrekkebinin yapl tarz zamanla giderek
sadelemitir: s, zamk mahll, saf su. Son mrekkepilerden Hattat Necmeddin Okyayn tarifine
gre, szlm ve bekletilmi boza kvamndaki Arap zamk mahll ta havana konup iine azar
azar is atlarak ta tokmak yardmyla zamka yedirilir. s havaland iin birden konulmayp yava
yava kartrlr ve tokmakla dvlmeye balanr. Koyulatka su eklenir. Tokmak yle
vurulmaldr ki tabanca gibi patlamaldr. Mrekkebin kalitesi isin iyice ezilip zamkn iinde
erimesine baldr. Bu da gnlerce dvmekle salanr. Necmeddin Okyay, gl kuvvetli bir hamal
tutup ona nezaret ettiini ve yarm saatte ne kadar tokmaklandn sayarak mrekkebin kvama
gelmesi iin ka darbe vurulduunu hesapladn belirtir. Mrekkebin yaplmas bitinceye kadar ka
yarm saat vurulduysa onu evvelce bulduu rakamla arpar. Bylece bir havan mrekkep imali iin
yaklak 500.000 defa tokmaklanmas icap ettiini bulur. Eskiler ise 80.000 tokmak vurulmas
gerektiini sylemitir. Bir ksm is iin drt ksm Arap zamk konur. Zamk be ksm olursa bu nevi
mrekkeple yazldnda parlak grnr, fakat aknts eksilir, zor yazlr, zamanla atlama ihtimali
de vardr. Drt ksmdan az zamk konarak yaplm mrekkeple yazlanlar ise el srld vakit
kar ve siyahlk verir.
Bu ekilde yaplan mrekkep uhadan szlerek iinde yabanc madde kalmamas salanr ve yaznn
nevine gre sekiz on misli sulandrlp kesafeti ayarlanr. Eski mrekkepiler, kendilerinden
mrekkep isteyenlere hangi tr yaz iin kullanlacan sorarlard. nk sls iin ayr, talik iin
ayr, nesih iin ayr kvamda mrekkep bulunurdu. Fazla sulu ise kt zerinde siyah yerine gri renk
veren ve makbul olmayan bir mrekkebi koyultmak iin suyu uurulur. Yazarken pratik bir are
olarak mrekkebi koyulatrmak icap ederse sol elin ba ve ahadet parmaklar arasndaki ukurlua
birka damla mrekkep konur. Vcut hararetiyle suyu azalan mrekkep koyu renk vererek yazar.
Zamk fazla olan mrekkeple yazlan yazlar ge kurur. Bu yazlar rutubette kalrsa zamanla kar
sayfaya yapabilir. Bal mumu ve bezir yandan yaplan is mrekkebi sulu olursa gri yerine devety
rengi verir. Bezir isine baka maddeler ilvesiyle elde edilmi mrekkeple yazlan yazlara gnete
yandan baklnca rengrenk grnr. Tvs adyla anlan bu mrekkebin terkibi yledir: 10
dirhem zamk, 15 dirhem maz, 2,5 dirhem bezir isi, 20 dirhem za, 1 dirhem safran, 0,5 dirhem ap,
0,5 dirhem karaduz, 0,5 dirhem jengr. s mrekkebinin ok kullanld eski dnemlerde havanda
fazla dvlme imkn bulunamazsa az dvlm mrekkep kapal bir kap iinde hamamlardaki gibi
ok alp kapanan kaplara veya uzun yola karlan develere aslarak hareket halinde sarsnt ile
terbiye edilmesi salanrd. XVI. yzyl hattatlarndan Revn Receb Halfe bu maksatla bacaklarna
mrekkep ielerini balayarak dolarm.
Okur yazar zmrenin hokka ierisinde daima yannda tad is mrekkebinin, zamanla hibir srette
solmadndan solsyon tarzndaki Bat usul mrekkebe kar stnl vardr. Ancak bugnk
kalem sisteminde kullanl olmaz, kam kalem iin mkemmeldir. Bu mrekkep bir is
sspansiyonudur, yani is paracklar erimeden zamkn yardmyla suda asl kalmtr. harl
kda bununla yazld vakit yzeyde kalr, silinip kaznmaya, hatta yalanmaya msaittir. Bu hal ise
eski sanat yazlarmz iin gerekli bir husus olup okumu yazm kimseler Hakknda kullanlan
mrekkep yalam tabiri de buradan gelir. Sanat eserlerini yazmak zere kullanlan mrekkep kendi
kendine kurumaya terkedilir. Ancak resm yazlarn abuk kurutulmas iin yaznn zerine rh veya
rk denilen renklendirilmi bir eit ince kum, iine konulduu rhdan yardmyla serpilirdi. Ayn
maksatla -Viyanadan getirildii iin-Be rh denilen bir eit yaldz krpnts da kullanlmtr. Bu
rh, is mrekkebi kuruduu zaman, iinde ok gzel grnt verir.
Eskiden ok deiik renklerde (glgn, lcivert, suman, yeil ) mrekkep yaplmsa da en ok
kullanlanlar sar (zrnk), krmz (lal ve surh), beyaz (stbe) ve altn (zer) mrekkepleridir.
Zrnk mrekkebi: Zrnk adyla bilinen tabiattaki arsenik slfr tann ezildikten sonra Arap zamk
mahll ile kartrlmasyla sar renkli, ancak abuk solan bu mrekkep elde edilir. Bunun turuncu
renkli bir cinsi de altnba zrn adyla bilinir, ondan da mrekkep yaplr. Zrnk mrekkebi cel
hatlarn kalplarn yazmakta kullanlr. Lal mrekkebi: Lotur, ekerci eni, ap ve su muayyen
nisbetlerde kartrlp kaynatldktan sonra suyu alnr ve bunun iine kurutulmu krmz bcei iyice
dvlerek eklenir. Tekrar kaynatlmakla elde edilen lal mrekkebinin cazip krmz rengi vardr.
Surh mrekkep: Zincifre (civa slfr) ve Arap zamk eriyiinden yaplan bu krmz mrekkeple
secvend (tevakkuf) iaretleri konulur. Osmanl hattatlar bcekten yaplan lal mrekkebi yerine
Kurn- Kermde surh mrekkebi kullanmlardr. Zer mrekkep (bk. ALTIN EZME). stbe
mrekkebi: Zrnk yerine stbe kullanlarak ayn usulle yaplr. Bilhassa mushaflarn sre
balklarnn altn zemin stne beyaz renkle yazlmasnda kullanlr.
XIX. yzylda Veznecilerdeki Zeynep Hanm Konann karsnda Mrekkepiler Han vard,
civarnda da baka mrekkepi dkknlar mevcuttu. Bu dkknlarda mrekkep, krlmamas iin ksa
ve tombul ekilde Erikapdaki iehnelerde yaplan mrekkep ielerinde satlrd. Bu ieler
mrekkepilerde ipe dizilmi vaziyette dururdu. Bunlara mrekkep kumkumas da denilir.
Eski mrekkepilerin hayat Hakknda fazla mlmat yoktur. XX. yzylda sanatlarn icra eden
birkann ismi sralanabilir: Bursal smil Aa, Yamal Mehmed, Sleyman Efendi, Abdullah,
Ysuf Aa, erkez Selim, Ebrci Bekir, Konyal Mderris Vehbi Efendi ile onun yetitirdii
Osmanaa Hatibi Abdlkadir eker, Necmeddin Okyay. Mektepleri dolaarak yaz mekeden
talebeye sepetli ieler iinde is mrekkebi satan seyyar esnaf da vard. Ayrca mhr basarken onu
karartmak iin para halinde kuru mrekkep de satlrd. Eski hayr severlerden mrekkep vakfederek
hayra vesile olanlar kmtr. Mesel stanbul Soanaa mahallesi sakinlerinden el-Hc Mustafa
Aann vakfiyesinde, Beyazt mreti kaps nnde her perembe gn isteyenlerin divitlerine
mrekkep koyacak emin bir kimsenin bulundurulmas arzu edilmektedir.
BBLYOGRAFYA


Glzr- Savb, s. 93-100; Evliya elebi, Seyahatnme (Dal), I, 292; Mstakimzde, Tuhfe, s. 202,
603-604, 624; Yazr, Kalem Gzeli, II, 180-186; Mbahat S. Ktkolu, Osmanllarda Narh
Messesesi ve 1640 Tarihli Narh Defteri, stanbul 1983, s. 104; a.mlf., Osmanl Belgelerinin Dili
(Diplomatik), stanbul 1994, s. 41-46; Nuray Yldz, Eskiada Yaz Malzemeleri ve Kitabn
Oluumu, Ankara 2000, s. 193-204; H. Blanck, Antikada Kitap (trc. Zehra Aksu Ylmazer), Ankara
2000, s. 48-72; M. Abdlhay el-Kettn, Hz. Peygamberin Ynetimi: et-Tertbul-idriyye (trc.
Ahmet zel), stanbul 2003, I, 278; II, 309-310; M. Uur Derman, Eski Mrekkepiliimiz, slm
Dncesi, sy. 2, stanbul 1967, s. 97-112; a.mlf., s Mrekkebi, TA, XX, 222-223; J. J. Witkam,
Midd, EI (ng.), VI, 1031.

M. Uur Derman

MREKKEP MAKAM
(bk. MAKAM).

MREYS GAZVES
( )
Hz. Peygamberin 5 (627) ylnda Ben Mustalik kabilesine kar dzenledii gazve
(bk. MUSTAL).

MRD
( )
Tasavvuf yolunu tutmaya veya tarikata girmeye karar veren yahut bir eyhe bal bulunan kii
anlamnda tasavvuf terimi.
Szlkte iradesi, istei olan kii mnasndaki mrd kelimesi tasavvuf tarihinde ve eitli tasavvuf
zmreler arasnda farkl mnalarda kullanlmtr. lk sf mellifler mridden ok irade kavram
zerinde durmular, iradenin mrid ve murd terimleriyle ilikisini gstermeye almlardr.
Mesel Kueyr er-Rislesinde, Herev Menzils-sirnde irade konusuna zel bir blm
ayrmlardr.
Mutasavvflarn ou iradeyi detleri, alkanlklar terketmek diye tarif etmitir.
Bunlara gre genellikle halk gaflet iindedir ve nefsin arzularna uymutur. rade bu alkanlklarn
terkedilmesidir. radenin bir de fiil yn vardr. Nefsin arzularna uymayp gaflet halinden
vazgeilmesi terk, Hakka giden yola girip bunun gereklerinin yerine getirilmesi fiil halidir. Bu
anlamda mrid alkanlklarndan tamamyla kopan ve kendini Hakka veren kiidir. Nitekim Hallc-
Mansr mridi, balangta Allaha vsl olmay isteyen ve ona vsl olmadka hibir eye
meyletmeyen kii olarak tanmlamtr. Bu yolda irade sahibi olmak yeni bir din hayatn
balangcdr. Gnahlar terkedip ibadet ve taatlere ynelme anlamna gelen tvbe de bir bakma
iradeye benzer ve bundan dolay tasavvufta birinci makam saylr. Tvbe ilenen gnahlardan piman
olma, irade bunun yan sra Hakka giden yola girme istei ve abasdr. Bu abay douran bilinen
ve bilinmeyen etkenler vardr. Tasavvufta genellikle iyi ve dindar insanlarn sohbetinde bulunmann
uyana vesile olaca kabul edilir. Evliya menkbelerinin byle bir iradenin ortaya kmasnda etkili
olacan syleyen Cneyd-i Baddye gre Hak Tel bir kuluna hayr murat ettii zaman onu ham
sofulardan uzaklatrr ve hakiki sflerin arasnda bulunmasn salar (Kueyr, s. 436).
Tasavvuf kaynaklarnda sf hareketin ilk temsilcilerinin tlip, muhib, fakir, slih, mttaki, zhid,
bid, slik ve rif gibi sfatlarla anld, eyh ve mrid terimlerinin yaygn olarak kullanlmad
grlmektedir. Yine tasavvuf kaynaklarnda tasavvufun kurulu dneminde ortaya kan Tayfriyye,
Cneydiyye, Harrziyye ve Hakmiyye gibi hareketlerin mensuplarndan daha ok stat olarak
tannan zatn sohbetinde bulunup kendisinden feyiz alan kii anlamnda shib diye bahsedilir.
Mesel Slem Cneydin, Ser es-Sakat, Hris el-Muhsib, Muhammed b. Ali el-Kassb gibi
sflerin sohbetinde bulunduunu sylerken onlardan feyiz aldn belirtmek istemiti (abat, s.
154). Horasanl sf akk- Belh, brhim Edhemin sohbetine katlm, onun yolunu benimsemiti;
Htim el-Esammn da stad idi (a.g.e., s. 61). Bu rnekler ilk sflerin birden ok stadn
sohbetinde bulunduunu, ancak yolunu ve tarzn benimsedikleri zat stat olarak nitelendirdiklerini
gstermektedir.
lk sfler mrid terimini, Hakka giden yolda kararl ve salam bir irade ortaya koyan kii
anlamnn yan sra iradesi olmayan kul mnasnda da kullanmlardr. nk kiinin Hakka giden
yolu tutmas artk bundan sonra bu yolda Hakkn iradesine gre yrmesi, bu iradenin bulunduu
yerde kendi iradesini terketmesi demektir. Bundan dolay Byezd-i Bistm gibi sfler, kendi
iradelerini Hakkn iradesine teslim edip iradesiz bir kul olarak yaamay tasavvuf anlaylarna esas
almlard. radede fen ifadesinin anlam budur; burada kulun kast, talebi ve iradesi fni olmakta,
yerini Hakkn kast, talebi ve iradesi almaktadr. Sfler mridliin (irade sahibi olmann) aslnda
Allahn bir sfat olduuna dikkat ekmilerdir (Necmeddn-i Dye, s. 250). Buna gre hakiki mrid
Allahtr. Bu durumda kul Hakkn muraddr. Tlib-mrid ilikisinde tlib mrid, eyh muraddr.
Sf olmayan bn Kayyimin irade ehli dedii mridlerin bir ynden irade sahibi, dier ynden
iradesiz olmalarn hakikatin kendisi diye nitelemesi de nemli bir tesbittir (Medrics-slikn, II,
379; III, 389).
Tarikatlarn yaygnlamas ve tekke kurumunun nem kazanmas eyh-mrid ilikisinin daha dzenli
ve disiplinli hale gelmesine vesile olmu, bunun sonucunda eyhin mrid zerindeki gzetimi artarken
mrid eyhine daha baml hale gelmitir. Kueyr, bir stattan edep renmeyen bir mridin artk
bir daha iflh olmayacan syledikten sonra Byezd-i Bistmnin, stad olmayann klavuzu
eytandr szn naklederek statsz slkn tehlikesine dikkat eker (er-Risle, s. 735). Ayn
anlayn Gazzlde devam ettii grlmektedir. Ona gre hireti irade eden bir kimsenin (l-i
mrn 3/152) mal, makam, taassup ve gnah engellerini nnden kaldrmas, bir nehir kenarnda
kendisini yeden bir m gibi eyhini izlemesi, hibir nerisine hayr dememesi ve onun yanln
kendi dorusuna tercih etmesi gerekir (y, III, 72-77; IV, 255). Buna mridin eyhinde fni olmas
(fen fi-eyh) denir ve bu Allahta fni olmann (fen fillh) mukaddimesi saylr. Shreverdye
gre mrid eyhinin bir paras olup aralarnda baba-oul ilikisi gibi bir iliki vardr. eyh olunu
terbiye eder gibi mridini terbiye eder, mridi zerinde babann evld zerindeki gibi tasarruf
Hakkna sahiptir. Mridin eyhe balanmas ikinci doumu diye kabul edilir (Avrifl-marif, s.
62). Mridin eyhten feyiz alma dnemine irtz (st emme), kendi kendine yeterli hale gelmesine
de fitm (stten kesilme) denir.
Sf mellifler eserlerinde mridleri eitli derece ve snflara ayrarak ele almlardr. Kueyr,
mridlerinin ounun nce riyzete ve ile ekmeye muvaffak klndn, ardndan yce hedeflere
ulatrldn, bazsnn nce cezbeye kaplarak yce mnalar kefettiini, daha sonra riyzet ve ile
ekme haline dnp bu yolla da o mertebeye erdiklerini belirtir (er-Risle, s. 438). Eb Nasr es-
Serrc mbted, mrid ve murad olmak zere l bir snflandrma yapar (el-Lma, s. 417).
Shreverd mcerred slik, mcerred meczup, yola girdikten sonra cezbeye eren slik,
cezbelendikten sonra yola giren slik diye drtl bir mrid tasnifi yapar (Avrifl-marif, s. 64).
Mutlak mrid, mecazi mrid ve mrted mrid eklindeki snflandrma da eyhinden ayrlan mridin
irtidad etmi hkmnde tutulmas bakmndan dikkat ekicidir.
Bir deneme ve hazrlk dneminden sonra uygun grlen tlipler eyhe biat ederek mrid olur. Bir
tarikata girmeye ahz- tark ad verilir. eyh tarikata giren mride zikir telkin eder, hrka-i irdet
denilen ve mridliin simgesi olan bir hrka giydirir. Bundan sonra intisap ettii tarikatn dbna
uygun biimde seyr slke balayan mrid farz ibadetlerin yannda kendisine tayin edilen nfile
ibadetleri yerine getirmek, gnn belli zamannda evrd ve ezkr okumakla ykml olur. rade
hrkasn giyen bir mrid slknn ileri aamalarnda baka bir eyhten de hrka alabilir. Buna
hrka-i teberrk denir. Ancak aslolan hrka-i irdettir. eyh slkn tamamlayan mride irad
yetkisi vererek halife tayin edebilir.
Mridin sahip olmas gereken nitelikler ve grevleri konusunda tasavvuf kitaplarnda ayrntl
bilgiler verilmi, ayrca bu konuda Ebn-Necb es-Shreverdnin dbl-mrdni gibi mstakil
eserler yazlmtr (Kahire, ts.). Kueyr er-Rislesinde irade, sohbet, meyihe sayg blmlerinde
konuyu ele ald gibi eserin son ksmnda mridlere tavsiyelerde bulunur. Ayn ekilde Muhyiddin
bnl-Arab el-Fttl-Mekkiyyenin sonunda mridlere tavsiyeler konusuna geni yer vermi
(IV, 576-719), Rislet knhi m l bdde lil-mrd minh gibi baz rislelerini bu konuya
ayrmtr. Muhsibnin Veys da bu trn en gzel rneklerindendir. Byk mutasavvflar bir
yandan mridleri kmil insan olmaya tevik edip bu hususta yapmalar gerekenleri sylerken bir
yandan da karlatklar tehlikeler hususunda onlar uyarm, bu yolun zor ve tehlikeli olduunu,
bunun iin dikkat ve sabr gerektiini srarla belirtmilerdir (ayrca bk. DBl-MRD).
Mridin eyh karsndaki teslimiyeti tavr, her dediini ve yaptn doru saymas, darda
kaldnda eyhinin mneviyatndan istimdadda bulunmas, eyh ona bende nazaryla bakarken onun
eyhini efendisi bilmesi, eyhinin kulu ve klesi olmakla gurur duymas eletirilmi, byle kr
krne balln slma uymad, mridlerin kiiliklerine zarar verdii ileri srlmtr.
Mridlerin, ldkten sonra da eyhlerine ayn ekilde ballklarn devam ettirmeleri ve ruhlarn
Allah katnda efaati saymalar baz limler ve mezhep mensuplarnca irk ve kfr saylm, bunun
kiileri kutsallatrmak anlamna geldii ileri srlmtr. Bu grlerin doruluunu gsteren birok
rnek bulunmakla birlikte Hris el-Muhsib, Hakm et-Tirmiz, Gazzl, Mevln Celleddn-i
Rm, Muhyiddin bnl-Arab, Dvd-i Kayser, Ynus Emre gibi byk fikir adamlar, din limleri
ve airlerin bir mridlik dnemi geirdikten sonra bu seviyeye ulatklar gerei hibir zaman gz
ard edilmemelidir.
BBLYOGRAFYA


Tehnev, Kef, I, 612; Muhsib, er-Riye li-ullh, Kahire 1970, s. 607-627; Serrc, el-
Lma, s. 275, 276, 417-418; Eb Tlib el-Mekk, tl-ulb, Kahire 1961, I, 194; Kelbz,
Taarruf (Uluda), s. 200-202; Slem, abat, s. 61, 154, 356, 454; Kueyr, er-Risle (nr.
Abdlhalm Mahmd), Kahire 1966, s. 433-439, 731-752; Hcvr, Kefl-mahcb (Uluda), s.
135-137, 205, 483-487; Herev, Menzil (Revn), s. 433 vd.; Gazzl, y, III, 72-77; IV, 255;
Ahmed-i Cm, ns-ibn (nr. Ali Fzl), Tahran 1367, s. 77-80; Eb Mansr el-Abbd,
fnme (nr. Gulm Hseyn Ysuf), Tahran 1347, s. 39; Abdlkdir-i Geyln, el-unye li-libi
aril-a, Beyrut 1288, II, 137-175; Shreverd, Avrifl-marif, Kahire 1939, s. 62, 64, 280-
289; bnl-Arab, el-Ftt, Kahire 1293, II, 689-692; IV, 576-719; Necmeddn-i Dye, Mirdl-
ibd (nr. M. Emn Riyh), Tahran 1365 h., s. 250-266; Takyyddin bn Teymiyye, Mertibl-
irde (Mecmatr-resilil-kbr iinde), Beyrut 1972, II, 69-87; bn Kayyim el-Cevziyye,
Medrics-slikn, Beyrut 1403/1983, II, 378-391; III, 389; bnl-Hatb, Ravatt-tarf (nr.
Abdlkdir Ahmed At), Kahire 1968, s. 486, 616; Abdlkerm el-Cl, el-nsnl-kmil, stanbul
1300, I, 67; Lmi, Nefeht Tercmesi, s. 449; mm- Rabbn, Mektbt, stanbul 1963, I, 293-295;
Aziz Mahmud Hdy, Tarkatnme (nr. Mehmed Glen, Klliyyt- Hazreti Hdy iinde),
stanbul 1338-40, s. 20-29; Ankarav, Minhcl-fukar, Bulak 1256/1840, s. 34, 197-199; Ebl-Al
el-Aff, et-Taavvuf evretn riyye fil-slm, Kahire 1963, s. 265; M. Asin Palacios, bn Arab:
ayth ve mehebh (trc. Abdurrahman Bedev), Kahire 1965, s. 129-145; A. Schimmel, slmn
Mistik Boyutlar (trc. Ergun Kocabyk), stanbul 2001, s. 109-116.

Sleyman Uluda

MRDYYE
( )
Kdiriyye tarikatnn Ahmed Bamba (. 1927) tarafndan kurulan Senegal kolu.
Moritanyaya gidip Kdiriyye tarikatnn Bat Afrikadaki en byk eyhi konumunda bulunan eyh
Sidyaya intisap eden Ahmed Bamba din ilimleri de onun yannda tahsil etti. Seyr slkn
tamamlayp hilfet alarak lkesi Senegale dndnde Kdiriyye tarikatna mensup olan babas
Mumer Ente Sellnin (Momar Antassaly) mderrislik yapt Cayora yerleti. Burada 1882 ylna
kadar onunla birlikte ders okuttu, bir yandan da irad faaliyetini srdrd. el-Cevhern-nefs,
Mevhibl-udds, Mleyyin-udr gibi eserlerini bu dnemde kaleme ald. Kasm 1893te
Mrdiyye adn verdii tarikatn kurucusu olduunu iln etti. Senegal mslmanlarnn Ahmed
Bambaya gsterdii ilgi Fransz smrge ynetiminde rahatszlk meydana getirdi. Smrgecilere
kar silhl direniin mslmanlara fayda getirmeyecei dncesiyle pasif kalmay tercih etmesine
ramen 1895 ylndan itibaren hayat bask ve srgnlerle geen Ahmed Bamba vefat ettiinde
kurduu tarikat lke genelinde yaygnlk kazanm, mrid says 400.000e ulamt.
Ahmed Bambann vefatnn ardndan Franszlar, yerine kardei eyh Entenin gemesini engelleyip
byk olu Muhammed (Mamadou) Mustafa mbknin eyh olmasn saladlar. Tarikat Muhammed
Mustafa mbkden (. 1945) sonra kardei Muhammed Fzl (. 1968), onun vefatnn ardndan
kardeleri Abdlahad mbk (. 1969) ve Abdlkdir mbk (. 1990) tarafndan srdrlmtr.
Halen bu grevi Slihu mbk yrtmektedir.
Mrdiyye tarikatnda eyhin Ahmed Bambann soyundan gelmesi arttr. eyh ayn zamanda
tarikatn merkezi Tb ehrinin yneticisidir. Tarikat lke genelinde byk marabular denilen,
Ahmed Bambann soyuna mensup 200 kadar halife tarafndan temsil edilir. Hemen her yerleim
yerinde bulunan kk marabular tarikatn en alt seviyedeki sorumlulardr. Mustafa mbknin
babasnn lm yl dnmn anmak iin balatt trene mahall Volof dilinde magal ad
verilmitir. nc eyh Mustafa Fzl da Ahmed Bambann Gabon srgnnden Senegale
dnd gn magal iln etmitir. Btn tarikat mensuplar Tb ehrinde yaplan bu trenlerde bir
araya gelir, zekt ve sadakalarn eyhe takdim ederler.
Ahmed Bamba babasndan ald Kdir evrd ile zikir yapm, ayrca Moritanyay ziyareti
srasnda bir zel eyhinden bu tarikatn evrdn zikretme izni alm, Mrdiyye tarikatna has
evrd 1903 yl Ramazan aynda tertip etmitir. Tarikat kaynaklarnda onun bu evrd uyank halde
iken bizzat Hz. Peygamberden rendii kaydedilmektedir. Mrdiyye mensuplarnn her gn bu
evrdla beraber bir cz Kurn- Kerm okumalar tarikatn dbndandr. Ayrca Ahmed Bambann
Resl-i Ekremin methine dair Mevhibn-nfi, Cebl-ulb, Muaddemtl-emda adl
kasideleri ferd veya toplu olarak okunur.
Ahmed Bamba, 1924 ylnda Fransz smrge idaresine bavurarak Tb ehrinde bir cami
yaptrmak iin izin alm, ancak inaata balanamamt. Franszlarla iyi ilikiler kuran Mustafa
Fzln eyhlik dneminde temeli atlan caminin inas otuz iki yl srm, al 1963te Senegalin
bamszla kavumasndan sonra devlet bakan olan ve Mrdler tarafndan desteklenen Katolik
Lopold Sdar Senghor tarafndan yaplmtr. Caminin bitiiinde ehl-hdim Ktphanesi
160.000 kitaplk zengin bir koleksiyona sahiptir. Mustafa Fzl, slm ilimler alannda yksek
seviyede eitim vermek zere Ezher adl bir de medrese ina ettirmitir.
Ahmed Bambann hayatna dair Mnenl-b adl eserin mellifi eyh Ber mbk ile
rvn-Nedmin mellifi Muhammed Lamin Diop, Ahmed Bambann torunu el-Hc eyh mbk,
divan sahibi air eyh bra Diop, Ahmed Matar, Volof dilinde divan olan air eyh Ms Ka bu
medresede yetimitir.
Senegalde yer fstnn yarya yakn ksm Mrdiyye mensuplarnca retilir. Ahmed Bambann
tevikiyle balayan bu retim faaliyeti sayesinde tarikat, hem smrge dneminde hem bamszlk
sonrasnda sadece Senegalde deil btn Afrikada dier tarikatlardan farkl olarak nemli bir
ekonomik gce sahip olmu, bu da tarikat mensuplarn lke siyasetinde etkin bir konuma getirmitir.
BBLYOGRAFYA


Dvn fil-ulmid-dniyye li-ey Amed Bmb el-Bekk dimir-Resl, Dakar 1988, I, 6-
13; A. Bourlon, Mourides et Mouridisme, Notes et tudes sur lIslam en Afrique noire, Paris 1962,
I, 53-74; Cheikh Tidiane Sy, La confrrie sngalaise des mourides, Paris 1969, tr.yer.;
L. C. Behrman, Muslim Brotherhoods and Politics in Senegal, Harvard 1970, s. 43-49, 61-69, 73-77,
137-144; E. E. Rosander, Morality and Money: The Murids of Senegal, Awraq Estudios sobre el
mundo arabe e islamico contemporaneo, Madrid 1975, s. 43-66; J. Copans, Les marabouts de
larachide: La confrrie mouride et les paysans du Sngal, Paris 1980, tr.yer.; Bocar Ly, Islam:
Facteur dexpansion agricole: Le cas des mourides du Sngal, Proceedings of the First Islamic
Geographical Conference, Riyad 1984, VI, 303-313; M. Magassouba, lIslam au Sngal demain les
mollahs?, Paris 1985, s. 25-37; D. C. OBrien, Ahmadu Bamba le saint fondateur des mourides du
Sngal, Les africains (ed. Ch. A. Julien v.dr.), Paris 1990, II, 47-71; Hadm M. Sad mbk, et-
Taavvuf ve-uruu-fiyye fis-Senel, Dakar 2002, s. 73-102; C. A. Mback Babou, Autour
de la gense du Mouridisme, Islam et socits au sud du Sahara, sy. 11, Paris 1997, s. 5-38; J.-L.
Triaud, Murdiyya, EI (Fr.), VII, 608-609; Rza Kurtulu, Ahmed Bamba, DA, II, 172-173; D.
Robinson, Murdyah, The Oxford Encyclopedia of the Modern Islamic World (ed. J. L. Esposito),
Oxford 1995, III, 178-179.
Ahmet Kavas

MRDZM
Kuzey Kafkasya mslmanlarnn XVIII. yzyl sonlarnda Ruslara kar balattklar tasavvuf
kkenli siyas hareket.
Nakibend tarikat mensuplar nclnde balatlan bu din-mill direni hareketini Rus
mellifleri mridizm olarak adlandrm, hareket Rus ve Bat literatrnde bu adla yaygnlk
kazanm, mslmanlar ise giritikleri bu mcadeleye gazavt adn vermilerdir. een asll mam
eyh Mansrun 1785te eenistanda balatt gazavt, Nakibendlerin nderliinde Kdirlerin
de desteiyle ve eitli aralklarla 1920 yllarna kadar devam etmitir. mam Mansrdan nce ar
rejimine bal kiilerce Kafkasyaya zerklik verilmesini savunan bir hareket balatlmsa da
baarya ulaamamtr. Mridizm, balangcndan ksa bir sre sonra mill bir nitelik kazanarak
bamsz Kafkasya idealinin ortaya kmasnda balca etken olmutur.
Muhtemelen 1732de eenistann Sunca nehri yaknlarndaki Ald kynde doan ve asl ad
Uurmek (Uurma) olan mam Mansrun Nakibendiyye tarikatna Dastanda intisap ettii ve
Muhammed Buhr adl bir eyhe baland rivayet edilirse de bu konuda kesin bilgi yoktur. 1785te
Kafkas kabileleri arasnda datt beyannme ile, Kafkasyann bir blmn igal etmi olan
Ruslara kar halk gazya davet eden mam Mansrun hreti ksa sre iinde btn Kafkasyaya
yayld. Nicolae Iorgann Rus kaynaklarna dayanarak Nogay (Tatar) asll bir din fanatii olarak
tantt (Osmanl mparatorluu, V, 51) mam Mansrun faaliyetleri Osmanl Devletinin dikkatini
ekti. Ahmed Vsf Efendi, Sohum muhafzndan Mansr Hakknda bilgi istendiini, onun
grevlendirdii bir kiinin kendisiyle grp ald bilgileri bizzat stanbula giderek ilgililere
anlattn kaydeder. Vsf Efendinin aktard bu bilgilere gre obanlk ve iftilik yaparak
geimini salayan Mansr, 1784 ylnda ryasnda Hz. Peygamberden halk doru yola davet etme
emri aldn, ilim sahibi olmadndan bu iin stesinden gelemeyeceini sylemesine ramen
Resl-i Ekrem tarafndan tebli faaliyetine baladnda kendisinden ilim zuhur edecei mjdesi
verildiini ileri srm, bir mddet sonra yine ayn emre muhatap olunca irad ve tebli faaliyetine
balamtr (Trih, s. 364). eyh Mansrun Bbliye gnderdii mektupta Hz. Peygamber
tarafndan kfirlere kar gazya memur edildiini sylemesi de (Cevdet Paa, Trih, III, 261) bu
bilgilerle rtmektedir. te yandan onun genliinde Dastana gidip slm ilimleri tahsil ettiine,
lkesine dndnde kyn camisinde imamlk yapmaya baladna dair rivayetler de vardr.
Vaazlarnda Ruslarla dostluun, ttn, arap ve zinann haram olduunu vurgulayan ve gaz fikrini
ileyen Mansr bir mddet sonra btn Kuzey Kafkasyay Ruslara kar ayaklandrmay baard.
Kafkasya halklarn yeil, sar ve krmz renkli bayraklar altnda toplamak isteyen Mansrun ortaya
k Ruslar tedirgin etti. Mansru ele geirmeye alan Ruslar, Ald ky yaknlarnda byk bir
yenilgiye uradlar. Bu dnemde Avar, Lek (Gazikumuk) gibi Dastan kabileleri eyh Mansrun
etrafnda toplanmaya balad. Bylece onun emrinde 20.000 kiilik bir ordu meydana geldi. mam
Mansr, Kzlyar ve Grigoryapili gibi kaleleri kuatp Ruslara nemli kayplar verdirdi (Austos
1785). Bu olayn hemen ardndan Ruslar byk bir orduyla Mansrun zerine yrdler. Kk
Kabartayda Terek nehri zerinde bulunan Tatartupta yaplan savata (Kasm 1785) disiplinli ve
tehizatl Rus ordusuna kar azim ve cesaretle direnen mam Mansrun Kumuk, Kabartay, een ve
Dastanllardan oluan ordusu byk kayplar verdi, fakat Ruslarn eenistana girmesini nledi.
mam Mansr, Kuzeybat Kafkasyaya ekilerek mcadelesine bu blgede devam etti. 1791de Anapa
savalar srasnda yaral olarak Ruslarn eline esir den mam Mansr tutuklu bulunduu
lisselburg Kalesinde vefat etti ve hibir din merasim yaplmadan defnedildi. 1787de balayan
Osmanl-Rus harbini sona erdiren Ya Antlamasndan sonra Petersburga gnderilen fevkalde eli
Mustafa Rsih Paa esirlerin mbdelesi hkm mcibince mam Mansrun kendilerine teslim
edilmesini istemi, ancak arie Katerina, Mansrun Osmanl tebaas olmadn syleyerek bu
teklifi reddetmi, Rsih Paa btn srarlarna ramen bir sonu elde edememitir.
eyh Mansrun lmnn ardndan Kafkasya mslmanlar, mam Gazi Muhammedin (Gimrili
Molla Muhammed) 1826da ortaya kp 1830da balatt ikinci gazavt hareketine kadar yaklak
krk yl ortak bir liderden mahrum kaldlar. Ruslar bu dnemde Kafkasyal mslman halklara kar
her trl zulm uyguladlar. 1793te Dastann Gimri kynde doan Molla Muhammed,
Nakibend-Hlid eyhi smil irvnye intisap ederek hilfet aldktan sonra 1823te Dastana
dnp irad faaliyetine balad. Halka ilk grevinin Allah yolunda gaz olduunu, kfire hara
verilmeyeceini, haramlardan kanlarak ruhun ibadetlerle beslenmesi gerektiini anlatan Molla
Muhammed irad faaliyetini bir sre devam ettirdikten sonra Avar Hanlndan eyh eybn, Tarku
amhallndan Molla Hac Ysuf, Kumuk Hanlndan Molla Han Muhammed gibi halk
nderlerinin katld bir istiare toplants dzenledi. Bu toplantda yaplan seimle gazavt
hareketinin liderliine seildi ve imam unvanyla anlmaya baland. Kafkasya halkn Ruslara
kar cihada davet eden bir bildiri yaymlayarak ikinci gazavt hareketini fiilen balatan mam Gazi
Molla Muhammed, Ruslarn eline geen Gimride bir atma srasnda ehid oldu (29 Kasm 1832).
Gazavtn nc imam olarak seilen Hamza Bey (Hamzat Bek) 1789 ylnda Dastann Gotsat
kynde dodu. Avar Prensi skender Hann olu olan Hamza Bey, Gazi Molla Muhammed ve eyh
milin kaynpederi eyh Cemleddin Gazikumuknin gzetimi altnda yetiti. 1832de ar Kalesi
Savanda Ruslar tarafndan esir alnd. Gazikumuk Han Aslan Hann kefaletiyle serbest
brakldktan sonra kurtarcsnn telkinleriyle Avar hanlarna dman kesildi. mam seilmesinin
ardndan Avar Hanlnn merkezi Hunzah ele geirip Avar ailesinin iki prensini ldrten
Hamza Bey, Ruslarn da kkrtmalar sonucu kan davas gdlerek cuma namazn kldrmak iin
gittii Hunzah Mescidinde ldrld (19 Eyll 1834). Onun yerine eyh mil imam seildi.
Nakibend eyhi Muhammed Yaragye intisap eden, ayrca Gazi Molla Muhammed ile
kaynpederinden ve imamlk dneminde danmanln yapan eyh Cemleddin Gazikumukden
feyiz alan eyh mil, 1835 ylnda toplad rada alnan kararlar gerei nce blgedeki Rus i
birlikisi hanlarla mcadeleye giriip halkn gazavt hareketinin yannda yer almasn salad. 1840-
1843 yllarnda Ruslar ar kayplara uratt. Yirmi be yl boyunca tehizatl Rus ordularna kar
ateli silhlardan mahrum kk birliklerle direniini srdren mam mil, ailesi ve krk mridiyle
beraber stanbula gitmesine izin verilmesi artyla 6 Eyll 1859da iki oluyla birlikte Ruslara
teslim oldu. Ancak Ruslar szlerinde durmayp mam mili nce Petersburga, ardndan on yl
kalaca Kaluga ehrine gnderdiler. 1869da stanbula gitmesine izin verilen mam mil,
stanbuldan Medineye gitti ve orada vefat etti (16 ubat 1871).
mam milin teslim oluunun ardndan Kuzeybat Kafkasya nibi Muhammed Eminin
kumandasnda mridler be yl daha gazavta devam ettiler. Ancak onlar da 1864te silhlarn
brakmak zorunda kaldlar. Kafkasya halklar bu tarihten sonra da zaman zaman mevzii olarak
direnilerini srdrdler. 1877-1878 Osmanl-Rus Harbi srasnda mam milin niblerinden
Abdurrahman liderliinde Dastanda balatlan ayaklanma Ruslar tarafndan kanl bir ekilde
bastrld. 1876da Andicanda Nakibend eyhi an Ali liderliindeki ayaklanma, 1881de Ahal
Tekke Trkmen boyunun Gktepe mdafaas, Nakibend eyhi Gotzolu Necmeddin ve Saltl Uzun
Hac nderliinde 1920-1921de Kuzey Kafkasyada balatlan iki isyan Mridizm kkenli dier
nemli direni hareketleridir.
Mridizm hareketi birok dilin konuulduu, etnik kkeni farkl halk ve kavimlerin yaad Kuzey
Kafkasyay bamszlk ideali etrafnda birletirmeyi hedefliyordu. Bir yandan Ruslara kar eitli
hareketler yrtlrken te yandan Rus istils kadar tehlike arzeden kabilecilik ve ayrmcla kar
mcadele verilmitir. Ayn corafyada yaayan bu insanlarn ayn tarikatta birleerek ve ayn imama
balanarak birbirini karde gibi grmeleri, kavmiyetilikten ve blgecilikten kaynaklanan
ayrmcl ve bu temelde oluan kt detleri etkisiz hale getirmitir. mamlarn er hkmleri
herkese eit biimde uygulamalar, bu hkmlere uymayanlar kararl bir ekilde cezalandrmalar,
Kuzey Kafkasyann mslman halklar arasnda bir dzenin kurulmasn ve bunlarn disiplin altna
alnmasn salamtr.
Mridizmin siyas ve idar yaps olduka demokratikti. Hem tasavvuf hem siyas anlamda lider
olan imam ldnde yerine geecek olan kimse eitli blgelerden gelen nibler ve mahall eyhler
tarafndan seiliyor, imam seilen kii sade ve mtevazi bir hayat yayordu. nemli kararlar rada
alnyor ve imam tarafndan uygulanyordu. Mescidler ve camiler bu tr kararlarn verildii ve
duyurulduu yerlerdi. Gazavta katlan mcahidlerin hepsi tarikat mensubu deildi. Ancak gazavt
imamlar, imam temsil eden nibler (halifeler) ve bunlarn mridleri ynetiyordu. Ruslar bu sebeple
harekete Mridizm adn vermilerdir.
mam Mansrdan sonra gazavt hareketini ikinci defa balatan Molla Muhammed ve dier imamlarn
tarikat silsilesi eyh smil irvn vastasyla Nakibendiyye tarikatnn Hlidiyye kolunun pri
Hlid el-Baddye ular. Bu sebeple gazavt Nak-Hlid tarikatnn bir uzants eklinde
deerlendirmek mmkndr. Nitekim baz Rus mellifleri, Mridizmi Hlidiyye tarikatyla
ilikilendirerek Hlid el-Baddyi hareketin kurucusu olarak gstermilerdir. Ancak gazavt
nderlerinin baz uygulamalar, mesel eyh veya mrid yerine siyas anlam tayan imam, halife
yerine nib terimini kullanmalar klasik tarikat terminolojisinden farkl zgn uygulamalardr.
Ayrca gazavt hareketinin Nak-Hlid kkeni zerinde durulurken eyh smil irvnnin baz
gr ve uygulamalar sebebiyle Hlid el-Badd tarafndan halifelikten azledildii gerei de
gzden uzak tutulmamaldr. te yandan hareketin nderleri, harekete tasavvufu artracak bir ad
vermeyip Kafkasya mslmanlarn btn mslmanlar iin ortak deer olan gaz fikri etrafnda
birletirmeye almlardr. eyh Cemleddin Gazikumuknin el-dbl-mariyye fi-aratin-
Naibendiyye adl eseri mridlerin mnev eitiminde temel kitap olarak kullanlmtr.
eyh Mansrun balatt bu hareket sonunda bamsz bir Kafkasya devleti hedefi
gereklememise de mslman Kafkasya halklar arasnda ortak bir vatan bilincine ulalmtr.
Sovyet devriminden sonra bu bilinci yok etmek isteyen yneticiler yine tasavvuf gelenein direnciyle
karlamlardr. Mridizm, 1917-1922 yllar arasnda Sovyet ynetimi tarafndan mill bir kurtulu
hareketi, ilerici ve demokratik bir direni olarak deerlendirilmi, arlk ynetiminin Kafkasyaya
saldrs emperyalist bir eylem eklinde grlp lnetlenmitir. Ancak bu gr, II. Dnya Sava
yllarnda Sovyet halklarnn mill uyanna yol aaca endiesiyle terkedilmi, bata Mridizm
olmak zere sosyalist ierikli olmayan mill kurtulu hareketleri feodal ve burjuva hareketleri diye
nitelendirilmitir. Sovyetler Birlii Bilimler Akademisinin 1956 Kasmnda Moskovada
dzenledii Tarihiler Konferansnda Mridizmin konusu tartlm, sonu bildirgesinde
Mridizm, ar otokrasisine kar antiemperyalist bir hareket eklinde tanmlanm, arlarn
politikasnn zorbalk, blgenin Sovyetlere katlmasnn ise ilericilik olduu belirtilmitir.
Konferansn ardndan Voprosy Istorii gazetesinde (Aralk 1956) yaymlanan ve Sovyetler Birlii
Komnist Partisinin resm grn yanstan bir makalede Mridizmi savunmann anti-Sovyet bir
manevra olduu, feodal ve din kalntlara kar yrtlen mcadelenin Mridizme kar da
yrtlmesi, Marksist-Leninist ilkelerden yola kanlarn bilimsel Allahszlk yntemlerini
kullanarak Mridizm ile savamalar gerektii vurgulanmtr.
BBLYOGRAFYA


Vsf, Trih (lgrel), s. 364-365; Cevdet, Trih, III, 246-251, 261; smail Berkok, Tarihte Kafkasya,
stanbul 1958, s. 318, 382-386; Cemal Gke, Kafkasya ve Osmanl mparatorluunun Kafkasya
Siyaseti, stanbul 1979, s. 117-136, 196; A. Bennigsen, Sovyet Mslmanlar ve slam Dnyas,
Stratejik Adan Sovyet Mslmanlar ve Dier Aznlklar (trc. Yulu Tekin Kurat), Ankara, ts.
(Yeni Forum Yaynlar), s. 308-313; a.mlf. - C. Lemercier-Quelquejay, Stepte Ezan Sesleri (trc.
Nezih Uzel), stanbul 1981, s. 86, 272-273; a.mlf.ler, Sufi ve Komiser (trc. Osman Trer), Ankara
1988, s. 93-97; C. Lemercier-Quelquejay, Kuzey Kafkasyada Tarkatlar, slm Dnyasnda
Tarkatlar (haz. A. Popovic - G. Veinstein, trc. Osman Trer), Ankara 2004, s. 69-79; Muhammed
Tahirl-Karakh, Kafkasya Mcahidi mam amilin Gazavat (trc. TahirlMevlev, haz. Tark
Cemal Kutlu), stanbul 1987; Aytek Kundukh, Kafkasya Mridizmi: Gazavat Tarihi (haz. Tark Cemal
Kutlu), stanbul 1987; Tark Cemal Kutlu, mam Mansur, stanbul 1987; Hayati Bice, Kafkasyadan
Anadoluya Gler, Ankara 1991, s. 14-29; Ahmed Akmaz, Rus Yaylmacl Karsnda Kafkasya
Mridizm Hareketi, Kayseri 1994, s. 60-81, 105-116; J. F. Baddeley, Rusyann Kafkasyay stilas
ve eyh amil (trc. Sedat zden), stanbul 1995, s. 72-75, 228-284, 300-450; A. Knysh, Islamic
Mysticism: A Short History, Leiden 2000, s. 289-300; a.mlf.,
Sufism as an Explanatory Paradigm, WI, XLII/2 (2002), s. 139-173; a.mlf., Uurma, Manr, EI
(ng.), X, 920-922; Alev Erkilet Baer, Ele Geirilemeyen Toprak Kuzey Kafkasya, Ankara 2002, s.
182-202; N. Jorga, Osmanl mparatorluu Tarihi (trc. Nilfer Epeli), stanbul 2005, V, 51-53, 56.
Sleyman Uluda

MRRE SERYYES
( )
Ben Mrre zerine gnderilen seriye (8/629).
Medineye iki gnlk mesafedeki Fedek yaknlarnda oturan Ben Mrre kabilesi hicretten sonra
Kurey mrikleriyle birlikte hareket etmi ve Hendek Gazvesinde mrik ordusu ierisinde yer
almt. Hz. Peygamber, Kureylilerle beraber hareket etmelerini nlemek amacyla 7. yln ban
aynda (Aralk 628) Ber b. Sad kumandasnda otuz kiilik bir seriyyeyi Mrreoullar zerine
gnderdi. Ber, vadilerine ekilmi olan Mrreoullarnn srlerini ele geirerek Medineye
dnmek zere yola kt. Durumu haber alan Mrreoullar mslman askerlere yetitiler. Meydana
gelen atmada yirmi sekiz mslman ehid oldu. Sa kurtulanlardan Ulbe b. Zeyd durumu Resl-i
Ekreme bildirdi. Ar yaralanan ve ld sanlan Ber, Fedekte bir yahudinin yannda tedavi
grdkten sonra Medineye geldi.
Hz. Peygamber, Mrreoullarn cezalandrmak iin 200 kiilik bir birlik hazrlad. Bu srada Glib
b. Abdullahn Mlevvihoullarna kar yapt baskn baaryla tamamlayarak Medineye dnmesi
zerine Resl-i Ekrem, kumandan tayin ettii Zbeyr b. Avvmn yerine blgeyi iyi tanyan Glib b.
Abdullah grevlendirdi. 8. yln Safer aynda (Haziran 629) yola kan birlik Fedekte atmann
meydana geldii alana ulatnda Glib, Ulbe b. Zeyd kumandasndaki on kiilik bir nc birlii
Mrreoullarnn konaklad yerleri renmek iin gnderdi. Bir grubun yerini rendikten sonra
dman gzetleyebilecei mesafeye kadar ilerleyerek karargh kurdu. Mrreoullarnn dinlenmeye
ekildii bir srada harekete geilmesini emretti. Ksa zamanda Mrreoullarndan birok kii
ldrld, ok sayda esir alnd, kabilenin deve ve davar srleri ele geirildi.
Sefere katlan sme b. Zeydin, Mrreoullarnn mttefiklerinden Ben Cheynenin Hurka
kolundan Mirds b. Nehki kelme-i ehdet getirmesine ramen ldrmesi mslman askerler ve
kumandan Glib b. Abdullah tarafndan ho karlanmamt. Asker birlik Medineye dnnce Hz.
Peygamberin sorguya ektii sme, Mirdsn lm korkusuyla kelme-i ehdet getirmi
olabileceini syleyince, Bari adamn kalbini yararak bu sznn doru mu yalan m olduuna
baksaydn! dedii, smenin Resl-i Ekremin bu szleri zerine ok zld, Keke yeni
mslman olsaydm da byle bir hadiseye sebep olmasaydm diyerek bundan sonra l ilhe
illallah diyen hibir kimseyi ldrmeyeceine yemin ettii kaydedilmektedir (Buhr, Mez, 45;
bn Sad, II, 119).
9 (630) ylnda Tebk Gazvesinden sonra, daha nce mslman olan Hris b. Avf bakanlndaki
on kiilik Ben Mrre heyeti Medineye gelip Hz. Peygamberle gRt. Heyet kuraklk ve ktlk
sebebiyle Resl-i Ekremden dua etmesini isteyince Reslullah da Allaha yamur yadrmas iin
dua etti. Ayrca Hris b. Avfa 12, dier heyet yelerine de 10ar ukyye gm hediye edildi (bn
Sad, I, 297-298; Kksal, IX, 354-356).
BBLYOGRAFYA


Msned, V, 200; Buhr, Mez, 45; Vkd, el-Mez, II, 443, 723-725; bn Him, es-Sre, IV,
271; bn Sad, e-abat, I, 297-298; II, 118-119; Diyarbekr, Trul-ams, Beyrut 1283, II, 60,
67-68; Nreddin el-Haleb, nsnl-uyn, Beyrut, ts. (el-Mektebetl-slmiyye), III, 186, 189; L.
Caetani, slm Trihi (trc. Hseyin Cahid), stanbul 1925, V, 181-184; Kksal, slm Tarihi
(Medine), IX, 354-356.

Hseyin Algl

MRSEL
( )
snadnda, sahb olan rvisi veya dier rvilerinden biri zikredilmeyen hadis.
Szlkte gndermek, salvermek, brakmak anlamndaki irsl masdarndan treyen mrsel kelimesi
terim olarak tbinden bir rvinin, kendisiyle Hz. Peygamber arasndaki sahbnin ismini atlayarak
naklettii hadis mnasna gelir. Usul limleri ve fkhlarn kullanmna gre mnkat, mudal,
mdelles ve muallak gibi senedinin herhangi bir yerinden bir veya birden ok rvisi den hadis
demektir. Sahbenin dorudan Resl-i Ekremden deil baka bir sahbden duyduu, ancak
Reslullahtan iitmi gibi naklettii hadise sahbe mrseli, bir rvinin, ada olmakla beraber
gRt bilinmeyen bir kiiden yapt rivayete el-mrsell-haf denilmi, mrsel hadis rivayet
eden rvi iin mrsil, bu ekilde rivayette bulunma eylemi iin ise irsl terimi kullanlmtr.
Mrsel teriminin ilk defa ne zaman kullanld tam olarak belli deildir I. (VII.) yzylda, fitneye
sebep olan hadiselerin ortaya kmasndan sonra hadislerin kimden alndna dair sorular sorulup
msned ve muttasl rivayetler aranmaya balandna gre (bn Eb Htim, I, 28) mrselin de bu
srada ortaya kt dnlebilir. Baz arkiyatlarn mrselin kullanld en eski kaynak olarak
Mslimin el-Cmiu-ainin mukaddimesini gstermeleri (EI [ng.], VII, 631), onlarn isnadn
daha sonralar uydurulduu eklindeki tezlerini ispata ynelik olup senedin teekkl tarihini ge
dnemlere ekme abalarnn sonucudur. Mrsel hadisin artk arand tbin neslinde ortaya kt
anlalmaktadr. Zira dil kabul edilen sahblerin birbirlerinden nakilde bulunurken sened
zikretmelerine gerek grlmezken tbilerin hem birbirlerinden hem sahblerden nakilde bulunmalar
hadisi kimden aldklarn aratrmay gerekli klm, onlarn senedde zikretmedii ahsn sahbe
olmas dolaysyla hadisilerin kulland anlamdaki mrsel hadis terim anlamn ilk asrn sonlarnda
kazanmtr. Mrsel hadis rivayet ettikleri bilinen ve mrsellerinin makbul olup olmad tartlan
mehur hadis imamlarnn genellikle tbin tabakas iinde yer almas da bunu gstermektedir.
Hadis kaynaklarnda mrsel hadislerin varl ile, ilk dnem muhaddislerinden bir ksmnn mrsel
hadis rivayetiyle mehur olmas hadis tarihi aratrmaclar tarafndan tartlarak farkl ekillerde
yorumlanm, irsle bavurmann deiik sebepleri olduu ileri srlmtr. 1. Hadisin kendisinden
alnd kiinin zabt zayf, isnada nem vermeyen biri olmas gibi sebeplerle veya hadisi alandan
yaa kk olduu iin rvinin adn gizlemek maksadyla hadis mrsel olarak rivayet edilebilir.
Ayrca politik ve ideolojik basklar yznden rvinin ad verilmeyebilir. Siyas sebeplerle yaplan
irslin rneklerinden biri, Hz. Ali taraftar olan Hasan- Basrnin Hz. Aliden duyduu hadisleri,
Emev Valisi Haccc b. Ysuf es-Sekafnin zulmnden ekindii iin Hz. Peygamberden duymu
gibi rivayet etmesidir (bn Hacer, Tehbt-Tehb, II, 266-267). 2. Hadisin mehur veya isnadnn
ok olmas gibi sebeplerle rvinin zikredilmesine gerek duyulmayabilir.
Ayrca hadisin rivayet izni alnmam yazl nshalardan nakledilmesi, eitim, hitbet ve irad gibi
durumlarda hadisin sadece metnine iaret etmenin yeterli olmas gibi sebeplerle de ahs adlar
zikredilmeyebilir. 3. snad sisteminin kurulu ve yerleme aamasnda sened zikretme alkanl
henz tam mnasyla oturmad iin de hadisler mrsel olarak rivayet edilmitir (Polat, s. 63-67).
Bir hadisin mrsel olup olmadn anlamak iin rvisinin kendisinden nceki rvilerle grp
grmediini ve onlardan hadis alp almadn tesbit etmek gerekir. Ancak bir hadisin mrsel tariki
yannda muttasl tariki de bulunabilecei iin bunlarn hangisinin doru olduunu belirlemek gleir.
Bu durumda ortaya kacak teruzun ayn ahstan m, farkl ahslardan m kaynakland
belirlenmelidir. Ayn ahstan kaynaklanyor ve bu ahs bir hadisi bir rivayetinde mrsel, dier
rivayetinde msned olarak naklediyorsa hadisiler bunu iki ekilde deerlendirmilerdir. Birinci
gre gre bu rivayet mrseldir ve bu durum rvi iin cerh sebebi olup bir stteki kiiyi gizledii
iin bu rvinin msned rivayetleri de kabul edilmez (Abdlazz el-Buhr, III, 727). Hadisilerin
ounun itibar ettii ikinci gre gre ise byle bir rivayetin msned tarikinde sema aka dellet
eden bir lafz varsa hadis msned, aksi takdirde mrsel olur. Rvinin irsl esnasnda unuttuu ismi,
msned olarak rivayet ederken hatrlam olmas ihtimalinin ar basmasndan dolay mam fi,
Hatb el-Badd ve bns-Salh gibi hadisiler bunu rvi iin cerh sebebi saymazlar. Teruz farkl
ahslardan kaynaklanyorsa, bir rvinin mrsel olarak rivayet ettii bir hadisi baka bir rvinin
msned olarak rivayet etmesi sz konusu olduu iin bu durumda be farkl gr ileri srlmtr:
a) Mrsel rivayet nemsenir ve hadis mrsel saylr. Hadisilerin ou bu gr benimsemitir. b)
Sika rvinin ziyadesi makbul olduundan onun msned rivayetine itibar edilip hadis msned saylr.
Ayrca bu rivayeti mrsel olarak rivayet edenin onu mrsel, msned rivayet edenin de msned olarak
iitmesi mmkndr. Ancak msned rivayet mrsel olana tercih edilir. c) Hata yapma ihtimali daha
az olduundan ounluun rivayeti tercih edilir. d) Hfz ynnden daha stn olan rvinin rivayeti
daha makbuldr. e) Hadisin hem mrsel hem msned olduuna hkmedilebilir. Kurallara uymayan
zel durumlarda her rivayeti tek tek ele alp tercih sebeplerini gz nnde bulundurarak karar vermek
daha isabetlidir. Nitekim Abdurrahman b. Mehd, Yahy b. Sad el-Kattn, Ahmed b. Hanbel, Buhr
ve bn Hacer el-Askalnnin bu grte olduklar nakledilmitir (emseddin es-Sehv, I, 166).
Muhaddisler, mrsel hadis rivayetiyle tannan rvileri mrseli makbul olanlar ve olmayanlar diye
ikiye ayrmakla beraber bu hususta bir birlik salayamamlardr. Esasen doru karar verebilmek iin
rivayetlerin tek tek deerlendirilmesi daha isabetli olmakla birlikte buna imkn bulunmad
durumlarda mrselleri makbul saylan rvileri bilmenin bir n deerlendirme yapma bakmndan
faydas vardr. Buna gre mrselleri makbul saylan rviler unlardr: Sad b. Mseyyeb, Sad b.
Cbeyr, brhim en-Neha, Mchid b. Cebr, ab, Tvs b. Keysn, Amr b. Dnr, bnl-
Mnkedir, Muviye b. Kurre ve Mlik b. Enes. Hasan- Basrnin mrsellerini sahih kabul edenler
yannda zayf kabul edenler de vardr. u muhaddislerin mrselleri ise zayf saylmtr: At b. Eb
Rebh, Katde b. Dime, bn ihb ez-Zhr, Yahy b. Kesr, Zeyd b. Eslem, Ame, Sfyn es-
Sevr, Eb shak el-Hemedn ve Sfyn b. Uyeyne. Tbinin sahbeyi atlayarak dorudan Hz.
Peygamberden naklettii mrsel hadislerin saysnn Buhrnin el-Cmiu-ainde 93,
Mslimin el-Cmiu-ainde 11, Tirmiznin es-Sneninde 128, Nesnin es-Sneninde 66,
Eb Dvdun es-Sneninde 70, bn Mcenin es-Sneninde 9, Drimnin es-Sneninde 90,
Ahmed b. Hanbelin el-Msnedinde 98 ve Mlikin el-Muvanda 222 olduu belirtilmitir.
Mrsel Hadislerin Delil Olma Ynnden Deeri. lk dnemlerden itibaren muhaddisler ve fakihler
bata olmak zere slm limlerini oka megul eden bu konu zerinde usul asndan ilk defa mam
finin durduu ve mrsel rivayetleri almada temkinli davrand kabul edilmektedir (Syt, I,
202). Bu hususta ortaya kan grleri grupta ele almak mmkndr. 1. Mrsel hadisi mutlak
olarak makbul ve hccet sayanlar arasnda Mutezil, Hanef ve Mlik limlerinden ounun yer
ald belirtilmekte ve Eb Hanfe, Evz, Sfyn es-Sevr, Mlik b. Enes, bn Cerr et-Taber, Eb
Cafer et-Tahv, Eb Bekir el-Cesss, bn Kayyim el-Cevziyye, bn Kesr, Seyfeddin el-mid gibi
limlerin ad zikredilmektedir. Mrsel haberin nakledilmesi gerektiini ileri srenler kendilerine
nakl deliller aramlar, Allahn indirdiini gizleyenlerin lnetlendiini (el-Bakara 2/159), Resl-i
Ekremin Allahtan kendisine indirileni tebli etmekle ykml bulunduunu, bu sebeple mrsel ve
msned ayrm yapmadan ondan nakledilenleri tebli etmenin vcip olduunu, eer rvi fsk deilse
mrsel veya msned haberinin kabul edilmesi gerektiini sylemiler, ayrca Peygamberin
buyruunu dinleyenlerin dinleyemeyenlere ulatrmasn emreden hadisi de (Buhr, lim, 9-10;
Tirmiz, lim, 13) delil gstermilerdir. Bu konuda delil olarak kullanlan yet ve hadislerin
zorlama yorumlara tbi tutulduu aktr. Hadisin hibir rvisinin aratrlmasna gerek brakmayan
bu tutarsz gr reddedilmitir. Nitekim birok hadis liminin rivayet ettii mrsellerin zayf olduu
ortaya konulmu ve pek ok hadis liminin rivayetleri sika olmayan rvilerden hadis yazd ve
naklettii belirtilerek kabul edilmemitir. 2. Mrsel hadisi hibir ekilde makbul ve hccet
saymayanlar. Hadisilerin ounun ve fukahann bir ksmnn mrseli zayf kabul ettii belirtilmi,
hadisilerden Sad b. Mseyyeb, Yahy b. Sad el-Kattn, Yahy b. Man, Eb Bekir bn Eb eybe,
Buhr, Mslim, Eb Dvd, Tirmiz, Nes, Eb Htim er-Rz, bn Eb Htim er-Rz, bn
Huzeyme, Eb Hayseme Zheyr b. Harb, Eb Zra er-Rz, Drekutn, Hkim en-Nsbr, bn
Abdlber enNemer, Hatb el-Badd, Ahmed b. Hseyin el-Beyhak, Nevev ve bn Hacer el-
Askaln ile fukahadan bn Hazm, Gazzl, Bklln ve evknnin bu grte olduu
kaydedilmitir. Bu grte olanlar, mrseli makbul ve hccet kabul etmenin sonraki asrlarn btn
mnkat ve isnadsz haberlerini de makbul saymay gerektireceini, bunun da muhaddislerin asrlar
boyunca isnad ile cerh ve tadl iin verdikleri emei anlamsz brakacan sylemilerdir. 3.
Mrsel hadisi belli artlarla makbul ve hccet kabul edenler. Senedinden sahb rvisi den
mrselle sadece byk tbilerin, Mliklerin byk ounluu ile Ahmed b. Hanbele gre btn
tbilerin, s b. Ebn, Eb Bekir el-Cesss, Ebl-Usr el-Pezdev gibi limlere gre ilk neslin,
bnl-Hcib ve bnl-Hmma gre hadiste imam olanlarn ya da sadece sika rvilerden rivayet
ettii bilinen kimselerin mrselleri makbuldr. Al ilk dnemlerden itibaren Yahy b. Sad el-
Kattn, Ali b. Medn, Ahmed b. Hanbel, bn Abdlber enNemer, bn Teymiyye, bns-Sbk ve
bnl-Hmm gibi limlerin bu grte olduunu, kendisinin de bunu benimsediini belirtir
(Cmiut-tal, s. 94 vd.). Ahmed b. Hanbelin mrseli kabul ettii, etmedii ve artl kabul ettii
eklinde farkl gr bulunmasna karlk bn Receb el-Hanbel onun sika olmayanlardan
rivayette bulunanlarn mrselini zayf saydn belirtmektedir (eru lelit-Tirmi, s. 243). te
yandan mam fi eitli ekillerde desteklenen mrselleri makbul saymtr (er-Risle, s. 461-467).
Baz limler mrsel hadislerin sadece faziletli ameller konusunda delil olacan sylemi, bazlar
da bir konuda mrsel hadis dnda baka delil bulunmad zaman mrselin reye tercih edileceini
belirtmitir. Bir ksm kaynaklarda bu sonuncu gr Eb Hanfe, Mlik b. Enes, Ahmed b. Hanbel,
Eb Dvd es-Sicistn, Nes ve bn Eb Htime nisbet edilmitir.
Literatr. Mrsel hadisleri bir araya getiren ilk alma Eb Dvd es-Sicistnnin 544 mrsel
hadisi ieren Kitbl-Merslidir (bk. el-MERSL). Abdullah b. Msid ez-Zehrn eser zerine
yksek lisans tezi hazrlamtr (1408, el-Cmiatl-slmiyye [Medine]). Mrsel hadis nakleden
rvilerin biyografilerini toplamak maksadyla nce Berdc kk hacimli Kitb Beynil-
mrselini yazm, daha sonra bn Eb Htim konuyu geni bir ekilde ele ald el-Merslinde 492
(veya 476) rvi ve 1000e yakn mrsel rivayeti toplamtr. Hatb el-Baddnin Temyz(Beyn
kmi)l-mezd f muttalil-esnd ve et-Tafl li-mbhemil-mersli de bu konudadr (DA, XVI,
457). Bu hususu hem teknik adan geni bir ekilde ele alan hem de mrsel hadis nakleden 1039
rviyi alfabetik srayla tantan yegne alma Alnin Cmiut-tal f akmil-merslidir (nr.
Hamd Abdlmecd es-Selef, Badad 1397/1978; Beyrut 1407/1986). Zeynddin el-Irk esere bir
talik (Rgp Paa Ktp., nr. 236), Sbt bnl-Acem de bir hiye yazm (Al, s. 94), mer b.
Hasan Fellte de kitap zerine bir yksek lisans tezi hazrlamtr (1392, Cmiat mmil-kur
[Mekke]). bnl-Irknin Tufett-tal f ikri ruvtil-mersli mrsel rviler Hakknda
yazlm en kapsaml almadr (nr. Abdullah Nevvre, Riyad 1419/1999). Mellif bu eserinde
byk lde bn Eb Htim ve Alnin kitaplarndan faydalanm, yapt ilveleri rumuzlarla
gstermitir.
Mrsel hadis konusunu teknik adan ele alan almalar arasnda Muhammed Hasan Htnun el-
adl-mrsel ucciyyeth ve eeruh fil-fhil-slm (Beyrut 1390/1970, 1409/1989), Fevz
Muhammed Abdlkdir el-Bititnin ucciyyetl-mrsel indel-muaddin vel-uliyyn vel-
fuah (Kahire 1402/1982) ve Haldn Muhammed Sleym el-Ahdebin el-adl-mrsel
mefhmuh ve yyeth (Cidde 1404/1984) adl eserleri zikredilebilir. Salahattin Polat Mrsel
Hadisler ve Delil Olma Ynnden Deerleri (Ankara 1985), mer Abdlazz el-Cubeyr el-
asenel-Bar ve adhl-mrsel (Amman 1412/1992) adyla doktora almas; Muhammed
Mustafa el-Gadmis el-Mrsel minel-ad ve rl-eimmeti fhi (Rabat 1396), Abdlazz Sirc
Belle el-Mrsel ve ucciyyeth (1402/1982, Cmiat mmil-kur [Mekke]), Hammd el-Ysuf
Mersll-Muvaa bi-rivyeti Yay b. Yay el-Leys (1982, el-Cmiatz-Zeytniyye [Tunus]),
Hassa Abdlazz es-Sagr el-adl-mrsel beynel-abl ver-red (1408/1988, Klliyyett-
terbiyye lil-bent [Mekke]) ve erf Htim b. rif el-Avn el-Mrsell-af ve alath bit-
tedls (I-IV, Riyad 1418/1997) ismiyle yksek lisans almas yapmlardr. Mrsel hadis
Hakkndaki u makaleler de nemlidir: Hasan Muzaffer Rzk, el-avll-fal fil-amel bil-
adil-mrsel (Mecelletl-Cmiatil-slmiyye, sy. 62 [Medine 1404], s. 29-42); Smir Him
el-Amd, el-adl-mrsel beyner-red vel-abl (Trn, XIII/2-3 [Kum 1418], s. 107-
190); Sbir Nasr Mustafa Osmn, ucciyyetl-mrsel indel-uliyyn ve ehlil-ad
(Mecellet-era ved-dirstil-slmiyye, XVI/46 [Kveyt 1422/2001], s. 63-120); Abdullah b.
Nsr e-ekr, aatl-adil-mrsel ve envuh indel-muaddin vel-fuah vel-
uliyyn (ed-Diriyye, V/17 [Riyad 1423/2002], s. 195-256); Abdlkerm el-Vreykt, Esbb
irslil-ad inder-ruvt (Dirst: Ulm-era vel-nn, XXIX/1 [Amman 1423/2002],
s. 42-55); Mahmd Slih Cbir, el-adl-mrsel indel-mm e-fi ve tabthl-
fhiyye (a.g.e., XXX/2 [Amman 1424/2003], s. 310-325).
BBLYOGRAFYA


Lisnl-Arab, rsl md.; Buhr, lim, 9-10; Tirmiz, lim, 13; fi, er-Risle (nr. Ahmed
M. kir), Kahire 1359/1940, s. 461-467; bn Eb Htim, el-Cer vet-tadl, I, 28; Hkim en-
Nsbr, Marifet ulmil-ad (nr. Seyyid Muazzam Hseyin), Haydarbd 1935 Medine-
Beyrut 1397/1977, s. 25-29; Hatb el-Badd, el-Kifye (nr. M. Hfz el-Tcn), Kahire 1972, s.
317-318, 546-577; mml-Haremeyn el-Cveyn, el-Burhn f ulil-fh (nr. Abdlazm ed-
Db), Devha 1399, I, 408-412; emsleimme es-Serahs, el-Ul (nr. Ebl-Vef el-Efgn),
Haydarbd 1372 Beyrut 1393/1973, I, 359-364; Gazzl, el-Mstaf, Bulak 1324, I, 169-171;
Fahreddin er-Rz, el-Mal (nr. Th Cbir Feyyz el-Alvn), Riyad 1400/1980, II, 2, 650-665;
bns-Salh, Ulml-ad, Beyrut 1398/1978, s. 25-36; Abdlazz el-Buhr, Kefl-esrr,
stanbul 1307, III, 727; Mizz, Tufetl-erf bi-marifetil-erf (nr. Abdssamed erefeddin -
Zheyr e-v), Beyrut 1404/1983, XIV, 131-457; Al, Cmiut-tal f akmil-mersl (nr.
Hamd Abdlmecd es-Selef), Beyrut 1407/1986, s. 94 vd.; Bedreddin ez-Zerke, el-Barl-mu
(nr. mer Sleyman el-Ekar), Kahire 1409/1988, V, 402-425; bn Receb, eru lelit-Tirmi
(nr. Subh Csim el-Hamd), Badad 1396/1976, s. 243; Irk, Fetul-mu, s. 63-81; bn Hacer,
Tehbt-Tehb, II, 266-267; a.mlf., en-Nket al Kitbi bni-al (nr. Reb b. Hd Umeyr),
Riyad 1408/1988, II, 540-571; emseddin es-Sehv, Fetul-mu (nr. Ali Hseyin Ali), Beyrut
1412/1992, I, 55-229; Syt, Tedrbr-rv (nr. Abdlvehhb Abdllatf), Kahire 1385/1966, I,
195-232; Cemleddin el-Ksm, avidt-tad, Beyrut 1399/1979, s. 133-146; Thir el-
Cezir, Tevchn-naar, Beyrut, ts. (Drl-marife), s. 152-170; L. Caetani, slam Tarihi (trc.
Hseyin Cahid), stanbul 1924, I, 71-89; Zafer Ahmed et-Tehnev, avid f ulmil-ad (nr.
Abdlfetth Eb Gudde), Beyrut 1392/1972, s. 137-165; J. Schacht, The Origins of Muhammadan
Jurisprudence, Oxford 1975, s. 163-175; Abdullah Muhammed el-Cbr, Fhl-mm el-Evz,
Badad 1977, I, 58; Hemmm Abdrrahm Sad, el-lel fil-ad, Amman 1980, s. 173-183; G. H.
A. Juynboll, Muslim Tradition, Cambridge 1983, s. 51-58; a.mlf., Mursal, EI (ng.), VII, 631;
Salahattin Polat, Mrsel Hadisler ve Delil Olma Ynnden Deeri, Ankara 1985, s. 63-67, 80-85;
Haldn el-Ahdeb, Esbb itilfil-muaddin, Cidde 1405/1985, s. 203-270, 313 vd.; Misfir b.
Gurmullah ed-Dmeyn, et-Tedls fil-ad, Riyad 1412/1992, s. 13-20; Murtaz ez-Zeyn Ahmed,
Menhicl-muaddin f taviyeti edil-asene ve-afe, Riyad 1415/1994, s. 115, 287 vd.;
erf Htim b. rif el-Avn, el-Mrsell-af ve alath bit-tedls, Riyad 1418/1997, I-IV; M.
Yaar Kandemir, Hatb el-Badd, DA, XVI, 457.

Salahattin Polat

MRSELT SRES
( )
Kurn- Kermin yetmi yedinci sresi.
Mekke dneminde, muhtemelen nbvvetinin 4. ylnda Hz. Peygamber Minada bulunuyorken nzil
olmutur. Adn ilk yetinde geen mrselt (gnderilenler) kelimesinden alr. Mfessirler bu
kelimenin lemin idaresiyle grevli melekleri, rzgrlar, peygamberleri veya Kuran yetlerini ifade
ettiini belirtirler. Ayrca yine ilk yetinde yer alan kelimeden dolay Urf (rf) sresi olarak da
isimlendirilir. Yeminle balayan srelerden olup elli yettir. Fslas tertibinde yer alan
harfleridir. Nzl sebebiyle ilgili herhangi bir bilgi tesbit edilememitir. nsanda
sorumluluk duygusunu glendiren hiret hayatn etkili ifadelerle tasvir ettii gz nnde
bulundurularak nbvvetin ilk yllarnda ilh vahye ve onun insan davranlarn disiplin altna alan
ilkelerine kar gsterilen inat direniler sebebiyle nzil olduunu sylemek mmkndr.
Mrselt sresinin muhtevasn bir giri ve iki blm halinde ele almak mmkndr. Giri
niteliindeki ilk be yette Sfft ve Zriyt srelerinde olduu gibi ardarda baz gler zerine
yaplan yeminler dikkat ekmektedir. Mfessirlere gre bu yetlerde zerlerine yemin edilen
mrselt, sft, nirt, frikt, mlkyt kelimeleri melekler, rzgrlar, Kuran yetleri veya
insanlarn kalplerine doan dunceleri ifade etmektedir (Elmall, VII, 5519). Sz edilen
kavramlar bilimin kaydettii gelimelerden yararlanarak tabiat glerindeki baz etkileimlerle
aklamak da mmkndr. Srede daha sonra bu yeminlerin yneldii konu olarak gelecei haber
verilen kyametin mutlaka gerekleecei belirtilir (yet 1-7).
Birinci blm, kyametin kopmas srasnda vuku bulacak kozmik deiikliklere temas eden yetlerle
balar. Ardndan kyamet yevml-fasl (hakla btln, hakl ile hakszn ayrt edilecei gn)
tabiriyle nitelendirilir; lmn insan tr iin aksamayan bir kanun olduu vurgulanr; insan yaratl
ve yaaynn hassas, ll ve snrl dengelere bal ekilde dzenlendii ifade edilir; onun
barnd yer kresinin de bir dzen iinde seyrettii belirtilir. Daha sonraki yetlerde hiret
hayatnda sululara uygulanacak azap niteliindeki ilemlere ve cehennemin ksa tasvirine yer verilir;
cehennem ehline zr dilemek iin bile izin verilmeyecei bildirilir (yet 8-40).
Srenin ikinci blmnde Allaha kar gelmekten saknanlara (mttakiler) sunulacak zenilir hayat
tarzna temas edilir. Ardndan konu yine sululara intikal eder, onlarn geici dnya hayatndan zevk
almaya nem verdikleri ve belirgin niteliklerinden birinin Allahn huzurunda boyun ememek olduu
ifade edilir. kinci blm, Peki onlar bu beyana inanmazlarsa hangi sze inanacaklar? melindeki
yetle sona erer (yet 41-50). Mrselt sresinde inkrclarn ebed hayattaki hsranlarnn
bykln vurgulamak zere, Din gerekleri yalan sayanlarn o gn vay haline! mnasndaki
cmle on defa tekrarlanmaktadr.
Eb Hreyreden nakledilen bir hadise gre Hz. Peygamber, Sizden biri Mrselt sresini okuyup
da, Peki onlar bu beyana inanmazlarsa hangi sze inanacaklar? yetine gelince, Allaha iman ettik
desin buyurmutur (bn Kesr, VII, 175, 194). Dier baz rivayetler de Resl-i Ekremin, Beni Hd,
Vka, Kyme, Mrselt, ze-ems kvvirat (Tekvr), zes-semn ekkat (nikk) ve zes-
semn fetarat (nfitr) sreleri ihtiyarlatt dedii (Abdrrezzk es-Sann, III, 368), namazn bir
rekatnda Mrselt sresiyle ardndan gelen Nebe sresini birlikte okuduu kaydedilir (Buhr,
Feill-urn, 6, 28; Mslim, altl-msfirn, 275-279; kr. brahim Ali, s. 306-307,
342-343). Baz kaynaklarda yer alan, Mrselt sresini okuyan kimsenin siciline mrikler grubuna
girmedii hususu kaydedilir melindeki hadisin (mesel bk. Zemaher, IV, 205; Beyzv, IV, 368)
mevz olduu kabul edilmitir (Muhammed et-Trablus, II, 725). Minada Mescidi Hayfn
gneyindeki Sih dann eteinde Mrselt sresinin nzil olduu, Mescidi Mrselt diye de anlan
maara (grl-Mrselt) bugn mevcut deildir.
BBLYOGRAFYA


Rgb el-sfahn, el-Mfredt, rsl md.; Buhr, Feill-urn, 6, 28; Mslim, altl-
msfirn, 275-279; Abdrrezzk es-Sann, el-Muannef (nr. Habbrrahman el-Azam), Beyrut
1403/1983, III, 368; Zemaher, el-Kef (Beyrut), IV, 205; Beyzv, Envrt-tenzl, Beyrut
1410/1990, IV, 368; bn Kesr, Tefsrl-urnil-am, Beyrut 1385/1966, VII, 175, 194;
Muhammed et-Trablus, el-Kefl-ilh an eddi-af vel-mev vel-vh (nr. M. Mahmd
Ahmed Bekkr), Mekke 1408, II, 725; Elmall, Hak Dini, VII, 5519; brhim Ali es-Seyyid Ali s,
Feil sveril-urnil-Kerm, Kahire 1421/2001, s. 306-307, 342-343.

M. Kmil Yaarolu

MRS
( )
Ebl-Abbs ihbddn Ahmed b. mer el-Ensr el-Mrs (. 685/1287)
zel eyhi.
616da (1219) Endlsn Mrsiye (Murcia) ehrinde dodu. Soyu ensardan Sad b. Ubdeye
ular. Tahsilini Mrsiyede tamamladktan sonra ticaretle megul olan babasnn yannda almaya
balad. Hristiyan saldrlarnn ehri tehdit ettii dnemde babas ailesiyle birlikte 640 (1242)
ylnda hacca gitmeye karar verdi. Bindikleri gemi Tunus aklarnda frtnaya yakalanp batt.
Annesini ve babasn bu srada kaybeden Mrs ve kardei Cemleddin etin bir mcadeleden sonra
Tunus sahiline ulamay baard. Kardei Tunusta babasnn mesleini srdrrken Mrs, fakih
Muhriz b. Halef Zviyesinde ocuklara okuma yazma ve Kuran retmeye
balad. O srada Tunusta bulunan zeliyye tarikatnn pri eyh Ebl-Hasan e-zelyi bu
yllarda tand. Mrsde istidat gren zel onu mridlie kabul etti. Kad bnl-Ber ile arasnda
meydana gelen bir anlamazlk yznden Ebl-Hasan e-zel Tunusu terketmek zorunda kalnca
Mrs de eyhiyle birlikte skenderiyeye gitti. Bu olayn ardndan eyhinin vefatna kadar
(656/1258) onun yanndan hi ayrlmad. zel hayatnn sonlarna doru Mrsyi halife tayin etti;
irad yetkisini ve tarikat srdrme grevini ona verdiini belirtti.
Mrs, eyhinin vefatndan sonra genellikle skenderiyede ve zaman zaman gittii Kahirede kurduu
ilim meclislerinde onun yolunu srdrerek fkh, hadis, tefsir ve ahlka dair dersler okuttu. Zhir
ulemsnn da katld bu derslerde bulunan mridi bn Atullah el-skender onun ders anlatrken
Kitbl-Meb (hadis), el-rd (usld-din), et-Tehb (fkh), el-Muarrirl-vecz (tefsir) gibi
eserlerden faydalandn belirtir. bn Atullahn verdii bu bilgiden, Biz fkhlarla ayn bilgileri
paylayoruz, ancak onlar sahip olduklarmz konusunda bize ortak deiller diyen Mrsnin zhir
ilimlerinde derin bilgi sahibi olduu anlalmaktadr.
skenderiyede otuz yl ilim ve iradla megul olan Mrs 25 Zilhicce 685 (11 ubat 1287) tarihinde
burada vefat etti ve Bblbahr Kabristanna defnedildi. 705 (1306) ylnda skenderiyeli tccar
Zeynddin b. Keysn grd bir rya zerine kabrin yanna onun adna bir mescid yaptrm, tarih
boyunca eitli onarmlar geiren mescidin 1927de Evkaf Nezreti tarafndan yeniden inasna karar
verilmitir. 1944 ylnda tamamlanan bina ehrin en gzel mescidi olup yanna bir de ktphane ina
edilmitir. Ktphanenin yazma eserler katalogunu Ysuf Zeydn yaymlamtr (Fihris maati
Ebil-Abbs el-Mrs, I-II, skenderiye 1997-2000).
Sflerin bilgilerinin tahkike dayandn ve dier insanlarn akllarnn bu bilgileri kaldracak
yetenekte olmadn syleyen Mrs, stad Ebl-Hasan e-zelye uyarak eser telif edecek ilm
yeterlie sahip olmasna ramen bu yolu tercih etmemi ve eser yazmamtr. Ancak mridi bn
Atullah el-skender, Leifl-minen f menbil-Mrs ve Ebil-asan adl kitabnda, arn
abatl-kbr ve Envrl-udsiyye adl eserlerinde onun din ve tasavvuf konulardaki szlerine
geni yer vermitir.
Derslerinde fkh ve hadis kitaplarnn yannda y ulmid-dn, er-Riye, tl-ulb, el-
Mevf gibi tasavvuf kitaplarn okutan Mrs tasavvufu zhir ilimleriyle meczeden bir anlaya
sahiptir. Onun kendisine intisap etmek isteyenlere geimlerini alarak temin etmelerini tavsiye
ettii, hkmdarlarla grmekten titizlikle kand belirtilmektedir. Baz kaynaklarda Eb Medyen
el-Maribnin, kendisine intisap etmek isteyen Merake hkimi Sultan Yakba Mrsye gitmesini
syledii kaydedilmektedir. Ancak Mrs, Eb Medyenin lmnden (594/1198) ok sonra dnyaya
geldiine gre bu bilginin doru olmas mmkn deildir. te yandan bu bilgi Mrsnin
hkmdarlarla grmediine dair rivayetle de elimektedir. Bu yanllk, Ravr-reyn mellifi
Yfinin Ebl-Abbas el-Mernyi Ebl-Abbas el-Mrs eklinde kaydetmesinden kaynaklanmtr.
zeliyye silsilesi Ebl-Hasan e-zelden sonra, Tarikimiz ne douya ne batya mensuptur,
sadece Hasan b. Aliye mensuptur, o kutublarn ilkidir diyen Mrs vastasyla devam etmitir. bn
Atullah el-skender, adetl-brde mellifi Muhammed b. Sad el-Bsr ve Yakb Ar onun
yetitirdii ok sayda mrid arasnda en tannmlardr.
BBLYOGRAFYA


bn Atullah el-skender, Leifl-minen (nr. Hlid Abdurrahman el-Ak), Dmak 1992, s. 75-
202; Yfi, Ravr-reyn f ikyeti-lin, Kbrs, ts., s. 429; Lmi, Nefeht Tercmesi, s.
786-787; arn, abatl-kbr (nr. Abdurrahman Hasan Mahmd), Kahire 1421/2001, II, 457-
472; a.mlf., el-Envrl-udsiyye (nr. Th Abdlbk Srr - M. d e-fi), Beyrut 1988, I, 49,
126-127, 196-200; II, 20-23; Ysuf b. smil en-Nebhn, Cmiul-kermt, Beyrut 1329, I, 314-
315; Ali Slim Ammr, Ebl-asan e-el, Kahire 1931, s. 160; Hasan es-Sendb, Ebl-
Abbs el-Mrs ve mescidhl-Cmi bil-skenderiyye, Kahire 1363/1944, s. 1-22; Cemleddin
e-eyyl, Alml-skenderiyye fil-aril-slm, Kahire 1945, s. 202-210; Abdlhalm
Mahmd, el-rif-billh Ebl-Abbs el-Mrs, Kahire 1392/1972, s. 1-57; a.mlf., ayyett-
taavvuf: el-Medreset-eliyye, Kahire, ts. (Drl-marif), s. 175-280; mir en-Neccr, e-
uruu-fiyye f Mr, Kahire 1995, s. 124-154; D. M. Dunlop, A Spanish Muslim Saint: Abul-
Abbas al-Murs, MW, XXXV (1945), s. 181-196; Mustafa Kara, zeliyye Tarikat ve Byk
eyhi, Fikir ve Sanatta Hareket, sy. 24 (1981), s. 27-28, 30; Fethullah Mcteba, Ebl-Abbs
Mrs, DMB, V, 674-676.

Mustafa Kara

MRSYE
( )
spanyada yaklak be asr slm hkimiyetinde kalan, halen bir il ve zerk blge merkezi olan
tarih ehir.
spanyann gneydousundaki Mrsiye (Murcia) sulamal bir tarm alannda ve Segura (Ar.
ekre/Vdilebyaz) rmann kysnda kurulmutur. slm kaynaklarnda mslmanlar tarafndan
kurulduu belirtilmekteyse de adnn Villa (etraf surlarla evrili byk iftlik) Murteadan gelmesi
sebebiyle ekirdeinin Romallara ait olduu sylenebilir; ancak mslmanlar buray yeniden imar
etmi ve byk bir ehre dntrmtr. Mrsiye IX. yzyln ilk eyreinde, Tdmr eyaletinin
(Kre) merkezi olan Elloda Kaysl ve Yemenli kabileler arasnda balayan ve yedi yldan fazla
sren savalar yznden ynetimin zorlamas ve istikrarn kaybolmas zerine, Endls Emev
Emri II. Abdurrahmann emriyle Vali Cbir b. Mlik tarafndan 210 (825) veya 216 (831) ylnda
yeniden ina edildi ve blgenin idare merkezi buraya tand. Emr Abdullah b. Muhammed b.
Abdurrahman
dnemindeki (888-912) siyas paralanma sonucunda Deysem b. shak ehirde, Gney Endlste
merkez idareye kar mcadele veren mer b. Hafsnun da yardmyla Emev hnedanna eklen
bal, kendi ordusuna ve hazinesine sahip bir ynetim oluturdu ve bir sre sonra demesi gereken
vergiyi gndermemek suretiyle bamszln iln etti. Ancak III. Abdurrahmann yollad ordu
karsnda yenildi ve ehir tekrar Emev ynetimi altna girdi (304/916). Ardndan Yakb b. Eb
Hlid ve mir b. Eb Ceven gibi mahall liderlerin balatt ayaklanmalar da bizzat III.
Abdurrahman bastrd (312/925); bundan sonra yzyl akn bir sre blgede huzurlu gnler yaand.
Mlkt-tavif devrinde Mrsiye, nce mirlerin iktidardan uzaklatrlmasnn ardndan bir sre
burada idareci olarak bulunan Sakleb kumandan Vsl tarafndan mstakil bir ekilde ynetildi;
daha sonra Meriyede bamszln iln eden yine Sakleb asll Hayrn el-mirnin eline geti.
Hayrn, ehri bir ara Belensiye hkimi Abdlazz b. Abdurrahman el-Mansra brakmak zorunda
kaldysa da ardndan geri ald ve Meriyeye balad (413/1022). ehrin bu durumu Hayrnn yerine
geen Sakleb Zheyr zamannda da (1029-1038) devam etti; onun lm zerine tekrar Belensiyeye
baland. Wasserstein 436da (1044-45) ehrin hkimi olarak Mchid el-miryi gsterir (The
Rise and Fall of the Party Kings, s. 91). Mrsiyeliler, daha sonra ynetimi kendi aralarndan Ben
Thire mensup Eb Bekir Ahmed b. shak adl bir Arap soylusuna verdiler. ehri 471 (1078) ylnda
bir Abbd ordusunun banda gelen bn Ammr el-Endels ele geirdi ve burada bamszln iln
etti. Ancak snrlarn geniletmek amacyla sefere kt bir srada ynetime kendi kumandan bn
Re el-Kueyr el koydu. 484te (1091) ehir mlkt-tavife son vermek niyetiyle Endlse
geen Murbtlar tarafndan zaptedildi ve Endlsteki harektlar iin ana s haline getirildi.
Murbtlarn g kaybettikleri dnemde Ben Gniyenin elinde kalan Mrsiye, 1145-1147 yllar
arasnda defa ynetim deiiklii geirdi. 1147de, spanyol kkenli bir lider olan ve bir sre bn
yzn Mrsiye valiliini yapan bn Merden, Dou Endlsn byk blmn ve bu arada
Mrsiyeyi ele geirerek hkimiyetini iln etti. Hristiyan krallklarla yakn iliki ierisine girerek
onlarn desteini salad. Mrsiyenin yerli halkndan birok kimseyi ehir dna srp yerlerine
paral hristiyan askerlerini yerletirdi ve onlarn ihtiyalarn karlamak zere yeni evler, kilise ve
ar yaptrd. Yaklak yirmi be yl onun elinde kalan ehir daha sonra uzun bir mcadelenin
ardndan Muvahhidlerin kontrol altna girdi (567/1172). 620de (1223) burada Muvahhidlerden
Eb Muhammed Abdullah, el-dil unvanyla halifeliini ve ksa sre iinde onun ldrlmesinin
ardndan Hdlerden Seyfddevle Muhammed b. Ysuf b. Hd, Muvahhidlere kar ayaklanarak
emirliini iln etti (625/1228). Ayrca Kurtuba, bliye (Sevilla), Grnata, Mleka (Malaga) ve
Meriyeyi (Almeria) kendisine balayan Seyfddevlenin 635te (1238) vefatyla ehir ksa bir sre
Hafslerin elinde kald.
639 (1241) ylnda Kastilyallar tarafndan kuatlan Mrsiye, dardan yardm alamamas zerine
direnme gcn kaybederek yaplan bir antlama erevesinde teslim oldu (10 evval 640 / 2 Nisan
1243). Bir yl sonra Mrsiyeliler istilclar dar atp Nasrlere ballklarn bildirdilerse de
Kastilyallar ok gemeden ehri yeniden hkimiyetleri altna aldlar (9 Zilkade 641 / 19 Nisan
1244). 663te (1264-65) Nasr yneticilerinin tevikiyle halk bir defa daha isyan etti. Ancak iki yl
sonra Kastilyallarn ars zerine yardma gelen Aragon Kral I. Jaime ehri ele geirdi. Kastilya
Kral X. Alfonso, mslmanlar krk gn ierisinde ehir merkezinden kararak evlerine hristiyan
aileleri yerletirdi. Surlarn dnda eitli skntlara mruz kalan mslman nfusun nemli bir
blm Grnataya g etti; geriye sadece din ve sosyal kstlamalara mruz braklm iftiler
kald. 1499dan itibaren spanya genelinde balatlan zorla hristiyanlatrma politikas neticesinde
bu mslmanlardan ya Maribe gmeleri ya da vaftiz olmalar istendi ve srgn gze alamayanlar
hristiyan kabul edildi. Fakat bunlarn nemli bir blm Hristiyanlklarndan phe edildii iin
1609-1611 arasnda srgne tbi tutuldu.
Corafyac drsnin verdii bilgilere gre ehrin evresinde meyve aalaryla dolu birok bahe
ve iftlik vard, bu sebeple buraya halk arasnda el-Bustn deniliyordu. Meyve-sebze retimi
yannda civardaki zengin gm yataklar da iletiliyordu. Mrsiye gz alc renklerdeki kaliteli
ipekli kumalaryla lke iinde ve dnda n kazanmt; o derecede ki, Svari Tilimsnda, gelin
Mrsiyede hazrlanr sz Endlste ve Maribde darbmesel haline gelmiti. Burada retilen
seramikler de Piza, Cenova ve Venedik gibi talyan ehir devletlerine ihra ediliyordu.
Mrsiye, slm dnemde ekonomi yannda ilm hayatta da aktif bir merkez olarak temayz etmi,
burada zellikle nahiv, kraat, tefsir, hadis, fkh gibi ilimlerin retimi yaplmtr. Ebl-Abbas
bnr-Re ile Muhammed b. Mferric b. Ebl-fiye ve Safvn b. drs kitbet ve inda;
Muhammed b. Yebk el-mev, Eb Bekir bn Eb Cemre ile Eb Muhammed el-Huen fkhta;
bnt-Teyyn diye bilinen Temmm b. Glib, bn Sde, Eb mir el-Belev ve bn Vehbn dil ve
edebiyatta; bnl-Cennn, Kel ve Eb Bekir Muhammed b. Galbn el-Ensr hadiste; bn Sebn,
Muhyiddin bnl-Arab ve Ebl-Abbas el-Mrs tasavvufta ileri gitmi Mrsiye kkenli ilim ve
fikir adamlarnn en nde gelenleridir. Tarihi ve hadis limi Ahmed b. Yahy ed-Dabb hayatnn
yarsndan fazlasn Mrsiyede geirmi ve burada lmtr. Kd yz ve Kartcenn de
Mrsiyede bir sre kalp ilim tahsil etmitir. Mrsiyenin bilimsel birikimi hristiyan hkimiyeti
altnda da bir sre varln korumu, hatta Kastilya Kral X. Alfonso, bundan hristiyan rencilerin
de yararlanabilmesi iin bir okul atrarak mderrisliine hekimlii yannda mantk, felsefe, msiki
ve matematik alanlarnda da n yapm olan Muhammed b. Ahmed el-Mrs er-Raktyi getirmitir.
slm dnemde Mrsiyenin dier Endls ehirleri gibi mslmanlar, hristiyanlar ve yahudileri
bnyesinde barndrmak suretiyle ortaya koyduu bir arada yaama tecrbesi, her yl dzenlenen
Murcia Tres Culturas (Mrsiye kltr) adl festivalle ydedilmekte ve bir hogr rnei olarak
bugnk kuaklara aktarlmaktadr. Murcia, halen spanyay meydana getiren on alt idar birimden
11.317 km geniliindeki ayn adl ilin merkezi olup 2005 ylnn balarna ait tahminlere gre
410.000 kiilik bir nfusu barndrmaktadr. ehrin eski kesimleri Segura rmann kuzey, yeni
kesimleri ise gney yakasnda bulunur. Buradaki tarih ipek sanayii gnmzde de nemini
korumaktadr. Monteagudo atosu Mrsiyedeki Murbt devri asker mimari rneklerinden biridir.
BBLYOGRAFYA


Ahmed b. Muhammed er-Rz, Crnica del Moro Rasis (nr. ve trc. D. Cataln - M. S. de Andrs),
Madrid 1975, s. 34-46; bn Hayyn, el-Mutebes f tril-Endels V (nr. P. Chalmeta Gendrn - F.
Corriente), Madrid 1979, s. 190; bnd-Del, Nu anil-Endels min kitbi Teril-abr
(nr. Abdlazz el-Ehvn), Madrid 1965, s. 5-6; erf el-drs, Nzhetl-mt (nr. R. Dozy - M.
J. de Goeje), Leiden 1864, s. 175, 194-195; bn Sad el-Marib, el-Murib, I, 47; II, 246; bn zr,
el-Beynl-murib, bk. ndeks; ikru bi-ldil-Endels: Una Descripcin Annima de al-Andalus
(nr. L. Molina), Madrid 1983, s. 11, 14, 75, 86, 155, 172; Nveyr, Nihyetl-ereb (nr. Mustafa
Eb Dayf Ahmed), Drlbeyz, ts. (Drn-neril-Maribiyye), s. 95; bnl-Hatb, Amll-
alm (nr. E. Lvi-Provenal), Beyrut 1956, bk. ndeks; Himyer, er-Ravl-mir (nr. E. Lvi-
Provenal), Kahire 1937, s. 181-183; Makkar, Nefu-b, VIII, 223; ayrca bk. ndeks; M. Gaspar
Remiro, Historia de Murcia Musulmana, Zaragoza 1905; Emr ekb Arsln, el-ulels-sndsiyye,
Kahire 1939, s. 386-530; E. Lvi-Provenal, Historia de Espaa (trc. E. Garca Gmez), Madrid
1950, IV, 15, 20-21, 31, 51, 94, 131-133, 217, 224-226, 235, 240; a.mlf., Mursiya, EI (ng.), VII,
633-634; M. Abdullah nn, Mlk-avif, Kahire 1979, s. 174 vd.; Hlid es-Sf, Trul-
Arab fil-Endels: el-Fet ve arl-vlt, Bingazi 1980, s. 317-318; D. Wasserstein, The Rise
and Fall of the Party-Kings: Politics and Society in Islamic Spain 1002-1086, Princeton 1985, s. 91;
Seyyid Abdlazz Slim, Bu slmiyye fit-tri vel-are vel-r, Beyrut 1411/1991, I, 497-
525; S. Gutirrez Lloret, La Cora de Tudmr, de la Antigedad al mundo islmico: Poblamiento y
cultura material, Madrid 1996; M. Rodrguez Llopis, Historia de la Regin de Murcia, Murcia 1998;
A. Carmona Gonzlez, From the Roman to the Arab: The Rise of the City of Murcia, The Formation
of al-Andalus (ed. M. Marn), Aldershot 1998, I, 205-216; a.mlf., Una Cuarta Versin de la
Capitulacin de Tudmir, Sharq al-Andalus, Estudios rabes, sy. 9, Alicante 1992, s. 11-16; E.
Molina Lpez, El gobierno de Zayyn b. Mardani en Murcia (1239-1241), Miscelnea Medieval
Murciana, VII, Murcia 1981, s. 159-182; P. Guichard, Evolucin sociopoltica de la regin
murciana durante la poca musulmana, Cuadernos de Historia, sy. 10 (1983), s. 53-72; R.
Pocklington, Notas de toponomia arbigo-murciana, Sharq al-Andalus: Estudios rabes, sy. 3
(1986), s. 115-128.

Mehmet zdemir

MRD
( )
Slike Hak yolunda rehberlik yapan kimse, vel, er, eren, pr
(bk. EYH).

MRDBD
( )
Hindistann Bat Bengal eyaletinde bir ehir ve idar blge.
Ganj nehrinin kollarndan Bhagirathinin dou yakasnda XVI. yzyln sonlarnda Bbrl
Hkmdar Ekber ah zamannda kurulmu olan ehrin nceki ad Maksdbddr (Mahssbd).
Riys-seln mellifi Gulm Hseyin Selm bu ismi Maksd Han adl bir tccara nisbet etmekte
ve onun yapt yatrmlarla burann ksa zamanda tannm bir ticaret merkezi haline geldiini
sylemektedir. XVII. yzylda zellikle ipek ticaretiyle tannan Maksdbd ngiliz, Fransz ve
Hollandal tccarlarn blgedeki nemli slerinden biriydi. Seyyah Tavernier 1666da buradan
byk bir kasaba diye bahseder.
ehre bugnk adn veren Mrid Kul Han (Kartalap Han; . 1727) aslen Brahmandr; ocuk yata
mslmanlarn eline geti ve randa eitim grd. Bbrllerin hizmetine girdikten sonra
Evrengzbin saraynda ykselerek 1705te Bengal, Bihr ve Orissadan mteekkil Bengal eyaletinin
nevvb oldu; yeni eyalet merkezi Maksdbdn isminin Mridbda evrilmesi bu dneme
rastlar. Mrid Kul Han zellikle ticaretin gelimesi iin gayret gsterdi ve ehri mmur hale getirdi.
Onun halefi cddin Muhammed Han zamannda da imar faaliyetleri devam etti ve bir saray,
tophne, divanhne, pek ok idar bina ile Ferahb olarak anlan bir park yapld. Fakat 1756da
Nevvb Sircddevlenin ngiliz Dou Hindistan irketinin idare merkezi Fort William (Kalikt /
Calcutta) zaptetmesi zerine ertesi yl kar saldrya geen ngilizler, Plassey savayla kaleyi geri
aldklar gibi btn Bengalin idar ve mal ynetimini de ele geirdiler ve nevvb onun sarayna
yerletirdikleri bir genel valiye baladlar; 1773te de idare merkezini Kalktaya tadlar. Bylece
herhangi bir ilevi kalmayan nevvblar Mridbdda oturmaya devam etmekle birlikte ngilizlerin
blgedeki ticar faaliyetleri de Kalktaya ynlendirmeleri sonucu ehir giderek nemini yitirdi.
1769-1770te yaanan byk bir kuraklk ve ktlk yznden ok sayda insann blgeden g etmek
zorunda kalmas da bu durumu etkiledi.
Mridbdda pek ok mimari eser bulunmaktadr. Mrid Kul Han eitli yaplar ina ettirmitir.
Bunlar arasnda ihilstun Saray, drt taraf medrese olarak kullanlan odalarla evrili cuma camisi
bata gelenlerdir. Katra Mescid adyla bilinen bu cami yksek bir zemin zerinde yaplmtr ve
Mrid Kul Hann kendi ina ettirdii trbesi de bu caminin giriindedir. Bhagirathi rmann kar
kysnda yer alan talyan tarzndaki Nizmat Kale, Nevvb Hmyun Han tarafndan ngiliz
mimarlara yaptrlmtr (1837); bugn kalenin de iinde bulunduu nl Hezarduvari Saray da
ksmen tahrip olmu durumdadr. 1825 ylnda saray mensuplarnn ocuklar iin ina edilmi olan
Nizmat Okulu gnmzde de faaliyetini srdrmektedir.
Mridbd halen Hindistanda mslmanlarn ounluu tekil ettii birka blgeden biridir. Esasen
mslman nfusunun younluu sebebiyle 1947de blge Dou Pakistan snrlar iinde dnlm,
fakat daha sonra ngilizler Hindistana dahil etmilerdi. Merkezi Baharampr olan
Mridbd idar blgesi 5,424 kmlik bir alan kaplamakta ve zerinde 58.630.717 nfus
yaamaktadr (2001); Mridbd ehrinin nfusu ise 4.740.150dir. Tarma dayal bir ekonomisi
olan blgenin balca rnleri pirin, jt, mango, baklagiller ve tahldr. Mridbdda Kalkta
niversitesine bal sekiz kolej bulunmaktadr.
BBLYOGRAFYA


J. B. Tavernier, Travels in India (trc. W. Ball, ed. W. Crooke), London 1925, I, 108; W. W. Hunter,
A Statistical Account of Bengal, London 1876, IX; Major J. H. T. Walsh, A History of Murshidabad
District, London 1902; Yusuf Hikmet Bayur, Hindistan Tarihi, Ankara 1940, III, 37, 42, 153; Abdul
Karim, Murshid Quli Khan and his Times, Dacca 1963, s. 18-23; Khan Mohammad Mohsin, A Bengal
District in Transition: Murshidabad 1765-1793, Dacca 1973; The City in South Asia (Pre-Modern
and Modern) (ed. K. Ballhatchet - J. Harrison), London 1980; Muhammad Mohar Ali, History of the
Muslims of Bengal, Riyadh 1985, I/A, s. 62, 254, 516, 528, 529, 579-594; H. Beveridge,
Mridbd, A, VIII, 812; T. O. Ling, Muridbd, EI (ng.), VII, 632; Mridbd, UDM,
XX, 452-453.

Azmi zcan

MRDYYE
(bk. KZERNYYE).

MRDl-HAYRN
( )
Muhammed Kadri Paann (. 1306/1888) eya ve borlar hukukuna dair eseri.
XIX. yzyl, Osmanl Devletinde olduu gibi Msrda da kanunlatrma hareketlerinin otaya kt
dnemdir. Aradaki siyas ihtilftan dolay Osmanl kanunlarn uygulamak istemeyen Msr ynetimi
Tanzimat sonrasnda yaananlara benzer sreler yaamtr. nce Fransz Meden Kanununun
(Code civil) iktibas iin almalar yaplmtr. Fransann da etkisiyle yrtlen bu almalar
srasnda Hidiv smil Paann tlimatyla Mahlf el-Minyv tarafndan Tabul-nnil-meden
vel-cini al mehebil-mm Mlik adyla bir eser kaleme alnm, Mlik mezhebinin
grleriyle Fransz kanunu arasnda benzer ve farkl ynler tesbit edilmitir. Ayn tarihlerde
Muhammed Kadri Paa da Code civilin Hanef mezhebi erevesinde slm hukukuna uygunluuna
dair Tabu m vcide fil-nnil-meden muban li-mehebi Eb anfe ismini tayan bir eser
yazmtr (Drl-ktbil-Msriyye, Kavnn ve Ahkm, nr. 80). te yandan Code civilin kabul
yerine slm hukukunun tedvinini hedefleyen almalar da yaplm, Adalet bakan olduu srada
Kadri Paa nce el-Akm-eriyye fil-avli-aiyye adyla kiiler, aile ve miras hukukunu
dzenleyen bir kanun tasla hazrlamtr. Msr hkmeti tarafndan yaymlanan (1875) bu alma
kanun metni olarak yrrle girmese bile yar resm bir statye sahip olmutur. Kadri Paann eya
ve borlar hukukuyla ilgili Mridl-ayrn il marifeti avlil-insn fil-mumelti-eriyye
al mehebil-mm Eb anfe en-Numn isimli kitab ise hkmetin tlimatyla hazrlanmaya
balanm ve kanun eklinde dzenlenmi olmakla birlikte resmen bir kanun metni olarak kabul
edilmemi, mellifin vefatndan sonra Msr Maarif Vekletince bastrlp medreselerde
kullanlmasna karar verilmitir.
Eserin ilk basksnn sonunda mellif nshasyla dikkatli bir mukabele yaplarak ihtiva ettii
dipnotlarla beraber basld ifade edilmekte, dnemin Msr mfts Muhammed Mehd el-Abbs
tarafndan bakanla yazlan mektuptan -daha nce bu i iin grevlendirilen eyh Hasne en-
Nevvnin yardmyla-vrislerin bakanla sunduklar msvedde zerinde baz deiiklikler ve
dzenlemeler yapld anlalmaktadr (Mridl-ayrn [nr. Selhaddin Abdllatf en-Nh],
neredenin girii, s. 3-4). Bununla birlikte Mridl-ayrnn mevcut eklinde kitab-bab-fasl
tertibinin tutarl olmad grlmekte, madde says da baskdan baskya farkllklar tamaktadr.
1308 (1890) basksnda madde says 941, 1983 basksnda 1045, 1987 basksnda 1049 olup
bunlardan her biri dierinde bulunmayan maddeler iermektedir; her nshann dipnotlarnda baz
maddelerdeki hkmlerin bilgi kaynaklaryla ilgili aklamalar, ayrca 1987 basksnda neredenin
baz konularda izah ve deerlendirmeleri yer almaktadr. Emvl Hakknda balkl birinci blmde
(kitab) ayn haklar incelenmekte, Esbbl-mlk adn tayan ikinci blmde mlkiyet sebebi
olmas ynyle akidler, hibe, vasiyet ve miras konular yer almaktadr. Dier blmler iin sra
numaras verilmemitir. nc srada bulunan fa kitabndan sonra zilyedlik ve istimlk
konular ele alnmakta, ardndan muhtemelen ayr bir blm olarak dnlen, bor ilikisiyle ilgili
deiik konularn ilendii Mdyent, Ukd, Emnt, Zamnt Hakknda genel bal gelmekte
(1308 basksnda sadece balk konmu olup dier basklarn bu ksmnda bulunan doksan drt madde
mevcut deildir), akidlere dair genel hkmleri ieren blmden sonra srasyla, bey, icre,
mzraa ve mskt, irket, riyet, karz, veda, keflet, havle, veklet, rehin ve sulh Hakkndaki
blmlere yer verilmektedir.
Her iki eserde Hanef fkhnn esas alnd ve bu mezhebin kaynaklarna dayanld gz nne
alnrsa Mridl-ayrn ile Mecelle-i Ahkm- Adliyye arasnda hkmler bakmndan tam bir
paralellik grlmesi tabiidir. Ancak Mecellede artlara ve maslahat dncesine binaen yer yer
Hanef mezhebi iinde tercih edilen grn dna kld halde Mridl-ayrnn mezhepte
stn bulunan grler konusunda daha muhafazakr olduu grlmektedir. Mesel Mecelle, art
muhayyerliinde srenin anlamayla tayin edilebilecei ynndeki mmeyn grn benimserken
(md. 300) Kadri Paa, Eb Hanfenin bu srenin gnden fazla olamayaca eklindeki grnden
ayrlmamtr (md. 329). Nakit muhayyerlii konusunda da Mecelle mam Muhammede ait srenin
snrsz olmas grn esas ald halde (md. 313) Mrid mellifi mezhepte tercih edilen bu
srenin gnle snrlandrlmas grn benimsemitir (md. 426). Yine Mecelle, Eb Ysufun
grn zamana daha uygun bulduundan kefaletin geerlilii iin kefilin icabn yeterli sayarken
(md. 621) Kadri Paa kabul de gerekli gren mezhep iindeki muhtar gr esas almtr (1983
neri md. 823; 1987 neri md. 840). Mecelle Cemiyeti ile eyhlislmlk arasnda sorun tekil eden
havle akdine dair bir hkmde Mecellenin mam Zferin grn tercih etmesine mukabil (md.
692) Kadri Paa, Hanef hukukularnn kuvvetli bulduu gr benimsemitir (1983 neri md. 884;
1987 neri md. 907). Mecelle, Eb Ysufun fa Hakk sahibinin mteriyi araziye diktii aalar
skmeye zorlayamayaca ynndeki grn benimserken (md. 1044) Mrid mterinin buna
zorlanabilecei grnden ayrlmamtr (md.130).
Birok zelliiyle Mecelle-i Ahkm- Adliyye hukuk tarihinde ok sekin bir yere sahip olmakla
birlikte kanun teknii bakmndan Mridl-ayrnn Mecelleye nisbetle daha soyut ve eklen
modern Bat kanunlarna daha yakn olduu sylenebilir. Bu erevede aralarnda zellikle u
farkllklar dikkat ekmektedir:
Mecellenin banda yer alan genel kaideler Mridl-ayrnda mevcut deildir. Mecellede her
kitabn banda o konuya dair terimlerin aklamas yaplmakta, bylece daha didaktik bir yntem
takip edilmekteyken Mridl-ayrnda olduka snrl sayda tanma, ou zaman sadece
dzenlenen akdin tanmna yer verilmitir. Mecellede maddelerin nemli bir ksmnda grlen
misallere Kadri Paann metninde rastlanmamaktadr. Bunun dnda mellif, Mecellede satm akdi
iinde dzenlenen borlarn genel hkmlerini ayr bir blm halinde ve daha mcerret hkmler
tarznda tertip etmitir (ayrca bk. MECELLE-i AHKM- ADLYYE).
Eser ilk defa 1308de (1890) Bulak Matbaasnda baslm ve ardndan Kahirede (1308, 1891,
1909, 1919, 1931, 1983), amda (ts.) ve Ammanda (1407/1987) basklar yaplmtr. Kitab
Abdlazz Khil Bey Franszcaya tercme etmitir (bk. bibl.). Eserin, Muhammed Zeyd el-byn ve
Muhammed Selme es-Sincelf tarafndan hazrlanm bir erhi de vardr (Kahire 1908; Badat
1955).
BBLYOGRAFYA


Muhammed Kadri Paa, Mridl-ayrn, Bulak 1308/1890; a.e., Kahire 1403/1983; a.e. (nr.
Selhaddin Abdllatf en-Nh), Amman 1407/1987; ayrca bk. neredenin girii, s. 3-4; mlf., Statut
rel daprs le rite hanafite, mis en articles daprs le systme des codes gyptiens par Mohammed
Kadri Pacha (trc. Abdulaziz Kahil Bey), Caire 1893; Mahlf el-Minyv Muhammed Haseneyn b.
Muhammed Mahlf el-Adev, Tabul-nnil-meden vel-cin al mehebil-mm Mlik
(nr. Muhammed Ahmed Serrc - Ali Cuma Muhammed), Kahire 1420/1999; M. Zeyd el-byn - M.
Selme es-Sincelf, eru Mridil-ayrn il marifeti avlil-insn fil-mumelti-eriyye
al mehebil-mmil-Aam Eb anfe en-Numn mlimen li-siril-aril-slmiyye,
Badad 1955; Farhat J. Ziadeh, Lawyers the Rule of Law and Liberalism in Modern Egypt, Stanford
1968, s. 20; Chafik Chehata, Essai dune thorie gnrale de lobligation en droit musulman, Paris
1969, s. 268-270; Sobhi Mahmassani, Falsafat al-Tashr fi al-Islm (trc. Farhat J. Ziadeh), Leiden
1961, s. 52-53; M. Hseyin Heykel, Tercim Mriyye ve arbiyye, Kahire 1980, s. 96-103;
Muhammed ez-Zhayl, Merciul-ulmil-slmiyye: Tarfh, truh, eimmeth,
ulemh, mediruh, ktbh, am, ts., s. 499; Muhammad Yusuf Guraya, Islamic
Jurisprudence in the Modern World, Lahore 1986, s. 48-49; Ahmet Akgndz, Mukayeseli slm ve
Osmanl Hukuku Klliyat, Diyarbakr 1986, s. 368-369; J. Schacht, slm Hukukuna Giri (trc.
Mehmet Da - Abdlkadir ener), Ankara 1986, s. 108-109, 274; Rahmi Yaran, Mahlf el-Minyv
(Hayat-Eserleri) ve Tatbkul-kannil-meden al mezhebil-mam Mlik (yksek lisans tezi, 1987),
M Sosyal Bilimler Enstits, s. 16-18.

Mustafa entop

el-MRDl-VECZ
( )
Eb me el-Makdisnin (. 665/1267) yedi harf ve mehur kraatlere dair eseri.
Tam ad el-Mridl-vecz il ulmin tetealleu bil-Kitbil-azz olan eser alt blmden
(bab) olumaktadr. Birinci blmde Kurn- Kermin nzlyle ilgili baz konular ve nsih-mensuh
meselesi, ikinci blmde Hz. Eb Bekir zamannda Kurn- Kermin cemi ve iki kapak arasna
alnmas, Hz. Osman devrinde nshalarnn oaltlmas konular ilenmektedir. nc blmde
Kurn- Kermin yedi harf zerine nzil oluu ele alnm, burada konuyla ilgili hadislere yer
verilmi, Kurn- Kermin indirildii yedi harften maksadn ne olduu ve Hz. Osman dneminde
oaltlan mushaf nshalarnn hadiste geen yedi harfle ilgisi aratrlmtr. Drdnc blm
mehur derecesine ulam ve zamanmza kadar okunagelmi yedi kraate, bu kraatler arasndaki
farklarn sebeplerine ve yedi kraat ile hadiste geen yedi harf arasndaki ilikiye, beinci blm z
kraatlere ayrlmtr. Altnc blmde Kurn- Kermin usulne uygun biimde nasl okunmas
gerektii ve Kuran okumaktan esas maksadn onun mnas zerinde dnmek olduu hususlarna
temas edilmitir.
el-Mridl-vecz, Kurn- Kermin yedi harf zerine nzil olduunu bildiren hadisteki el-
ahrufs-seba ve bunun mehur kraatlerle ilgisi konusunda mstakil ekilde yazlan ilk ve en
ayrntl eserdir. Kitap, daha sonra ulml-Kurn ve kraat konularnda telif edilen birok esere
kaynaklk ettii gibi kendisinden nce yazlan, fakat nshalarnn gnmze ulap ulamad
bilinmeyen baz eserlerdeki gr ve fikirlerin zamanmza ulamasna da vesile olmutur. Mellif
eserinde sadece kendisinden nceki limlerin grlerini rivayet etmekle yetinmeyip kendi gr ve
tercihlerini de belirtmekte, yer yer nemli fikirleriyle dikkati ekmektedir.
eitli yazmalar bulunan el-Mridl-vecz, stanbul ktphanelerindeki nshas (Sleymaniye
Ktp., Lleli, nr. 3625; ehid Ali Paa, nr. 2751; Ayasofya, nr. 59) esas alnarak mellifin hayat ve
eserlerini ieren bir inceleme ile birlikte Tayyar Altkula tarafndan neredilmitir (Beyrut 1975;
Ankara 1986). Eser daha sonra Veld Msid et-Tabtabnin tahkikiyle de yaymlanmtr (Kveyt
1414/1993).
BBLYOGRAFYA


Eb me el-Makdis, el-Mridl-vecz (nr. Tayyar Altkula), Beyrut 1395/1975, ayrca bk.
neredenin girii, s. 35-40; Brockelmann, GAL Suppl., I, 550; Zirikl, el-Alm, IV, 70.

Ahmet Grta

MRTED
(bk. RDDE).

MRTEKB-i KEBRE
(bk. KEBRE).

MRET
(bk. MRVVET).

MRR
( )
Bir arazi mlikinin bakasna ait bir arazi ya da yoldan geme Hakk anlamnda hukuk terimi
(bk. RTFAK).

MRUR TEZKRES
Osmanl Devletinde seyahat izin belgesi iin kullanlan tabir.
Osmanl topraklarnda seyahat etmek isteyen yerli ve yabanc herkes seyahat iin bir izin tezkiresi
almak mecburiyetindeydi. XVI. yzylda yol hkm denilen bu belge XIX. yzylda mrur
tezkiresi adyla anlmtr. Yol hkmleri genellikle yabanc elilik mensuplarna, tccara, yerli ve
yabanc ruhbana ynelik olarak onlarn geecei yerlerin idarecilerine hitaben kaleme alnr ve
kendilerinin korunmas, vergi bahanesiyle herhangi bir ekilde rahatsz edilmemeleri, paralaryla
yiyecek iecek almalarnn salanmas gibi tembihat ihtiva ederdi. Ahidnme metinlerinde bu
izinlerle ilgili maddeler yer alrd. Buna benzer ekilde devlet grevlilerine bir ile ilgili olarak
vazifelendirildiklerinde bu kabil hkmlerin verildii bilinmektedir. Bunlara dair rneklere
Babakanlk Osmanl Arivinde mhimme ve rus defterlerinde ska rastlanr. Daha sonra bu
uygulama yaygnlatrlmtr. Sistemin yeni bir dzenlemesi XIX. yzylda gerekletirilmitir.
Nitekim eldeki rneklere gre bir yl sre ile verilen yol tezkireleri, istenilen
bilgi balklarnn matbu olarak hazrland 14 28 cm. ebadnda ktlar olup bilgilerin el yazs
ile doldurulduu dikkati eker. Kdn st tarafnda bir ereve iinde mrur tezkiresi yazs
bulunur, boydan orta ksmnda sa tarafta hangi devletin tebaas olduu, nerede ikamet ettii, kendisi
ve babasnn adlar, nereden nereye seyahat edecei gibi hususlar yer alrd. Yol zerindeki zabtiye
avular ve dier ilgililerce seyahatine engel olunmamas, bir glkle karlat takdirde
yardmda bulunulmas hususlarna yer verilir ve hemen altna mhr baslrd. Bu ksmn solunda
ereve iinde seyahat edecek ahsn eklinin yazld yer vardr. Burada ya, boy, sakal-byk ve
gz renkleri belirtilir. Tezkire sahibi silhl olarak seyahat edecekse buna da ayrca iaret edilir.
Tezkire sahipleri getikleri yerlerde bu tezkireyi ibraz ederler. Bir blgeden ktklarnda k
yaptklarna dair tezkirenin arkasna erh konarak mhr baslp tarih atlr. Eer geilen yerde
herhangi bir salgn hastalk varsa tezkire sahibinin bu hastalktan salim olduuna dair not konur.
Asayi ve emniyet asndan mahall idarecilere kolaylk salayan ve i g bir lde kontrole
ynelik olan bu uygulama, ayn zamanda seyahat belgesini elinde tutana da geecei yerlerde keyf
herhangi bir davranla kar karya kalmasn nleyici, vergi veya farkl madd zorlamalardan
koruyucu bir gven temin ediyordu. Yurt ii seyahat izinleri XIX. yzylda ehrin idarecileri ve
mahkeme grevlilerince verilmekteydi. Bir ehre gitmek isteyen kii nce mahalle imamndan nereye
ve hangi amala gideceine dair bir pusula alr, kadya gidip bunu gsterir ve haracn dedikten
sonra tezkire hazrlanrd. Medrese rencileri izinli olduklarnda mderrisleri kendisine kefil olur,
ancak bu artla tezkire alabilirlerdi. Byk ehirlere g nlemek ve i gvenlii salamak iin
mrur tezkiresi verme ii bilhassa 1830lara doru daha da nem kazand, nfus ileriyle ilgili Defter
Nezreti oluturulunca bu nezrete havale edildi. 1841de Men-i Mrr Nizmnmesi karlarak
memleket ierisinde dolam bir nizam altna alnmtr. Yabanclar iin pasaport sisteminin devreye
giriiyle bu tip gei ve seyahat belgelerine ihtiya kalmamtr. Cumhuriyet devrinde yerli halkn
mrur tezkiresi mecburiyeti kaldrlmtr.
BBLYOGRAFYA


BA, BEO, dosya, nr. 6/95, 16/15; Musa adrc, Tanzimat Dneminde Anadolu Kentlerinin Sosyal ve
Ekonomik Yaplar, Ankara 1991, s. 39, 48, 70-72; a.mlf., Tanzimat Dneminde karlan Men-i
Mrr ve Pasaport Nizamnmeleri, TTK Belgeler, XV/19 (1993), s. 169-181; Mbahat S.
Ktkolu, Osmanl Belgelerinin Dili (Diplomatik), stanbul 1994, s. 254; Hamiyet Sezer, Osmanl
mparatorluunda Seyahat zinleri (18-19. Yzyl), TAD, sy. 33 (2003), s. 105-124; Pakaln, II, 583.

Mbahat S. Ktkolu

MRRZAMAN
(bk. ZAMAN AIMI).

MRVVET
( )
nsan hasletler ve erdemli davranlar iin kullanlan ahlk terimi.
Szlkte erkek anlamndaki mer kknden treyen mret (mrvvet) tam erkeklik veya
mkemmel insaniyet demektir (Lisnl-Arab, mre md.; Tcl-ars, mre md.). Mer
kelimesinin efendi ve mretin efendilik (siyde) mnasna geldii de belirtilmi, bn
Kuteybenin Uynl-abrda (I, 411-413) mrvvet konusunu Kitbs-Sdd (siyde)
bal altnda ilemesi buna delil olarak gsterilmitir (A, VIII, 815). Ancak kelimenin Chiliye
devri edebiyatnda -ahde vefa, cmertlik, balama gibi bir ksmn slmn da benimsedii ahlk
erdemleri ksmen iermekle birlikte-daha ziyade kiinin beden stnlklerini ifade etmek zere
kullanld, ahlk ve mnev meziyetler anlamn slm dnemde kazand anlalmaktadr.
Rgb el-sfahn, e-era il mekrimi-era adl eserinde (s. 143) insana has erdemlere
insaniyet dendiini, kiinin insaniyetinin bu erdemlerdeki stnl orannda olduunu ifade ettikten
sonra insaniyetle mrvvetin birbirine yakn anlamlar tadn belirtmektedir. Mellif mrvvetin
iki farkl etimolojisinin bulunduunu syler. Kelime ya yemein lezzetli ve faydal olmas, rahatlkla
yutulup hazmedilmesi anlamndaki mer veya erkek anlamndaki mret kknden gelmektedir.
Birinci etimolojiye gre bu erdem, temiz tabiatl insanlarca kolaylkla benimsenen iyi huylar ve
fiilleri ifade eden bir isim olup bu da insaniyet demektir. kinci etimolojiye gre mrvvet erkeklere
mahsus meziyetleri ifade etmektedir ve erkeklikle ayn mnaya gelmektedir. sfahn, bu ikinci gr
aklarken kendi dneminin erkekler lehine olan ayrmc telakkisini de ortaya koymaktadr.
Kurn- Kermde mrvvet kelimesi gemez. Ancak birok kaynakta mrvvet konusu ele alnrken
eitli yetlere atf yaplarak bunlarn mrvvetin kapsamna giren erdemleri ihtiva ettii
belirtilmektedir. Rgb el-sfahn, Muhakkak ki Allah adaleti, ihsan ve akrabaya yardm etmeyi
emreder; hayszl, ktl ve
zorbal yasaklar melindeki yette (en-Nahl 16/90) mrvvetin tam aklamasnn yer aldna
dair bir gr nakletmektedir (bk. e-era il mekrimi-era, s. 144; Muartl-deb, I,
301). Eb Mansr es-Selibnin Mirtl-mrtnn balarnda bu gr Muhammed b. Harb el-
Hillye nisbet edilmektedir. Yine burada kaydedildiine gre Sfyn b. Uyeyneye, Kuranda
birok konuyu bulup kardn, onda mrvvet de var mdr? diye sorulunca, Kolayl se, iyi olan
emret, cahillerden yz evir melindeki yeti (el-Arf 7/199) okumutur. Zira bu yet btn
davran gzelliklerinin ve ahlk erdemlerin zeti gibidir. Bu eserde affetme, yapc davranlar
ortaya koyma, ktlkleri iyiliklerle telfi etme, iyilie iyilikle karlk verme, insanlara gzel szler
syleme, kibirden saknma, harcamalarda ll olma, serveti hem dnya hem hiret iyilii iin
kullanma gibi davranlar tleyen yetler de mrvvetle ilgili grlmtr (s. 73-75). Ayn
rivayeti aktaran bn Hzeylin yorumuna gre kolayl seme ktlk yapanlar balamak,
mminlere yumuak davranmak gibi iyi huylu insanlara mahsus zellikleri; iyi olan emretme
akrabalk balarn canl tutmak, hell-haram konularnda Allahn hkmlerini inemekten
saknmak, baklarn haramdan korumak, ebed hayata hazrlkl olmak gibi gzellikleri ierir.
Cahillerden yz evirme ise hilim erdemiyle donanmak, zulm ehlinden uzak durmak, aalk
kimselerle dalamaktan, cahillerin seviyesine dmekten saknmak gibi davranlar kapsamaktadr
(Aynl-edeb ves-siyse, s. 132-133).
Sahih kaynaklarda mrvvet kelimesi sadece bir hadiste, Kiinin onurlu oluu dinini, mrvvetli
oluu akln, soylu oluu ahlkn yanstr eklinde gemektedir (el-Muvaa, Cihd, 25; Msned,
II, 365). bn Hibbn bu hadiste mrvvetle akl arasnda iliki kurulmasn akln doru yolu izlemenin
ve hatadan kurtulmann bilgisini ifade etmesi eklinde aklamaktadr (Ravatl-ual ve
nzhetl-fual, s. 229). inde mrvvet kelimesi gememekle birlikte cmertlik, sevgi,
hediyeleme, yardmlama, hayrda nc olma, sznde durma, herkese gven verme, hay, dilini
kfr ve kt szlerden koruma, misafirperverlik gibi konulara dair pek ok hadis mrvvet
kapsamnda zikredilmektedir (mesel bk. Eb Mansr es-Selib, s. 81-85).
Mrvvetle ilgili birok tanmda onun din olmaktan ziyade dnyev ilerle ilgili, insann sosyal
konumunu glendiren bir ierie sahip olduu grlmektedir. Kaynaklarda ska geen, Mrvvet
bana smsk sarlarak dnyann zahmetlerinden kurtul; takv bana sarlarak hiret skntlarndan
kendini koru eklindeki sz de bu ayrma iaret etmektedir (bn Hzeyl, s. 131). Yahy b. Hlid el-
Bermek kiinin evinin geni, hizmetilerinin ok, cinsel gcnn yerinde ve hayatnn rahat olmas,
evresine iyilik etmesi, dostlarna bol bol ikramda bulunmas eklindeki mrvvet tanmyla bunun
dnyev nimetleri kapsayan bir kavram olduuna iaret etmitir (Eb Mansr es-Selib, s. 95).
Mrvvetin dnyev olan ierii Abdullah b. Mukaffan Kelle ve Dimnesi, bn Kuteybenin
Uynl-abr, Chizin el-Beyn vet-tebyni gibi edeb eserlerde de grlr. lk eserde
kaydedildiine gre mrvvetsiz insanlar kemik bulunca sevinen kpekler gibi kk eylerle avunur,
nemsiz eylere raz olurlar. Fazilet ve mrvvet ehli olanlar ise kendilerine lyk olan eyleri elde
ederek onlarla ycelmek isterler ve kk eylerle yetinmezler (Kelle ve Dimne, s. 132; ayrca bk.
s. 133, 138, 139, 140). Abdullah b. Mukaffan mrvveti akl, zek, salam gr gibi kavramlarla
birlikte kullanmas kelimenin zellikle ilk dnemlerde zihn bir muhteva tadn, dolaysyla insan
onurlu ve saygn klan erdemlerin ncelikle zihinsel yetenekler olarak anlaldn gstermektedir.
Mrvvetin mutlaka insan onurlu ve saygn klan tutum ve davranlarla ilgili olduu, kendini vmek,
sokak ortasnda yemek yemek, dostuna verdii maldan para kazanmak, insanlarn iinde soyunmak,
dostunun aleyhinde konuulan yerde durmak gibi rnekler sralanarak yaplan olumsuz ierikli
tanmlardan da anlalmaktadr (bn Hibbn, s. 233-234; Eb Mansr es-Selib, s. 174-179).
Aktan yapldnda utan veren eyi gizli olarak da yapmamak eklindeki mrvvet tanm
Nirevn ve Muhammed b. Ali gibi bilge kiilere nisbet edilerek pek ok kaynakta zikredilir
(mesel bk. Eb Mansr es-Selib, s. 89; Mverd, s. 315).
bn Hibbn birok ahlk erdemi mrvvet kapsamnda gsteren, ayrca insann sosyal durumunu
gelitirmesi iin ihtiya duyduu akl, zek, mal ve evlt zenginlii gibi imknlar mrvvetten sayan
yirmi deiik tanm sraladktan sonra kendi tarifini Allahn ve mslmanlarn irkin grd
tutumlardan uzak durmak, Allah ve mslmanlar tarafndan sevilen hasletlerle donanmak eklinde
vermekte, mrvvetin aklla ilgisine dair hadisi kaydettikten sonra kiiye mrvvetini gstermede
yardmc olan en nemli eyin temiz servet olduunu belirtmektedir (Ravatl-ual ve nzhetl-
fual, s. 230-232). Dier birok kaynakta da mrvvetin mal varl ve bakalarna ikramla ilgisi
sk sk vurgulanm, hatta mrvvetin onda dokuzunun sofra Hakknda olduu belirtilmitir (bn
Hzeyl, s. 133-134).
slm ahlk kltrnn olgunluk dnemine ait en nemli almalardan olan Mverdnin Edebd-
dny ved-dninde mrvvetin olduka geni bir ahlk muhtevada incelendii grlmektedir.
Eserinin tamamn mrvvetin bir aklamas olarak gsteren Mverd daha bata mrvveti, nefsin,
kendisinden kastl olarak irkin bir hareket sdr olmayacak ekilde en stn melekeler kazanm
olmas eklinde tanmlayarak bu kapsam geniliini ortaya koymaktadr. Yine bu eserde yer alan bir
aklamada mrvvetin artlar haramlardan uzak durmak, gnahlardan arnmak, hkm verirken
dil ve drst olmak, hakszlktan saknmak, Hakk olmayan eye gz dikmemek, zayfa kar glye
arka kmamak, onurlu kiiye kar onursuzun yannda yer almamak, gnah ve ktlk douracak bir
durumu gizlememek, insann adn ve hretini kirletecek iler yapmamak eklinde sralanmtr.
Mrvvetin yaratltan gelmeyip ahlk yolunda gsterilen abalarla kazanlabileceine dikkat eken
ve insann kendi gayretiyle elde edecei en stn kazancn mrvvet olduunu belirten Mverd,
mrvvetin artlarn ve gereklerini ferd ve itima ahlk bakmndan sistematik biimde inceledii
eserinde kavramn tarih iinde kazand zengin ahlk muhtevay mkemmel bir ekilde ortaya
koymutur.
Hadis ilminde gvenilir bir rvinin sahip olmas gereken be arttan biri kabul edilen mrvvet,
rvinin din ve ahlk llerle rf ve detler asndan itibarn zedeleyici davran ve szlerden
uzak durmasn ifade eder. Dier bir syleyile mrvvet sahibi olmak kiinin Allaha kar
sorumluluklarnda, kendisiyle, bakalaryla, dier canllarla ilgili davran ve tutumlarnda ahlk
olgunlua erimesi demektir. Mrvveti, nefsi ktlklerden alkoymak ve halkn kt grd
davranlardan uzak durmak diye tanmlayanlara gre toplumda ayp saylan bir fiili ilemek,
ahlksz kabul edilen kiilerle arkadalk etmek, kyafet ve grnmyle kar cinse benzemek,
mahrem saylan yerleri amak mrvveti yok eden davranlardr.
Bu tr davranlar rvinin ciddiye alnmamasna ve rivayetlerine gvenilmemesine sebep tekil eder.
Baz limler mrvvetin zaman, mekn ve cinsiyete gre deitiini ileri srerek onu adlet artna
dahil etmek istememilerse de (emseddin es-Sehv, I, 291; Thir el-Cezir, I, 97) hadis limlerine
gre mrvvete aykr davranan rvinin kendisi gvenilir, rivayeti de makbul saylmam, mrvvet
vasfndan yoksun bulunmann akl noksanlndan, din emirlere kar kaytsz kalmaktan veya
hayszlktan kaynakland kabul edilmitir.
BBLYOGRAFYA


Lisnl-Arab, mre md.; Tcl-ars, mre md.; el-Muvaa, Cihd, 25; Msned, II, 365;
bnl-Mukaffa, Kelle ve Dimne (nr. Mustafa Lutf el-Menfelt), Beyrut 1966, s. 132-133, 138,
139, 140, 287-288; bn Kuteybe, Uynl-abr (Tavl), I, 411-413; bn Hibbn, Ravatl-
ual ve nzhetl-fual (nr. M. Muhyiddin Abdlhamd v.dr.), Beyrut 1397/1977, s. 229-
234; Eb Mansr es-Selib, Mirtl-mrt (nr. Ynus Ali Medgar), Beyrut 1424/2003;
Mverd, Edebd-dny ved-dn, Beyrut 1398/1978, s. 306-334; Rgb el-sfahn, e-era il
mekrimi-era (nr. Ebl-Yezd el-Acem), Kahire 1405/1985, s. 143-144; a.mlf.,
Muartl-deb, Beyrut, ts. (Menrt Mektebetil-hayt), I, 301; bns-Salh, Ulml-
ad, s. 104; bn Hzeyl, Aynl-edeb ves-siyse, Beyrut 1405/1985, s. 130-141, 143; emseddin
es-Sehv, Fetul-mu, Beyrut 1403/1983, I, 290-291; Ali el-Kr, eru eri Nubetil-fiker
(nr. M. Nizr Temm - Heysem Nizr Temm), Beyrut, ts. (Drl-Erkam), s. 247-248; Thir el-
Cezir, Tevchn-naar (nr. Abdlfetth Eb Gudde), Beyrut 1416/1995, I, 97-98; Nreddin Itr,
Menhecn-nad f ulmil-ad, Dmak 1399/1979, s. 79-80; Hd el-Mderris, Mevsatl-
mm Al fil-al, Beyrut 1406/1986, s. 453-459; Bichr Fars, Mrvvet, A, VIII, 814-817.

Mustafa arc

MSABAKA
( )
Szlkte ne gemek, rakiplerini geride brakmak anlamndaki sebk kknden treyen msbaka,
sibk ve istibk kelimeleri fkhta dar anlamyla at yarn, geni anlamyla birden fazla kii ya da
takm arasnda dll veya dlsz olarak dzenlenen her trl yarmay belirtmek iin kullanlr.
Klasik literatrde zel yar trlerini ifade eden baka terimler de vardr. Mesel remy / rimye ok
atmay ve ok atma yarn, bazan da her trl atclk ve at yarlarn ifade eder. Mndale / nidl
de ok atmay ve at yarlarn anlatan bir kavramdr. Rihn / mrhene / muhtara kavramlar ise
dar anlamda at yarlarn, zellikle de dll at yarlarn ifade eder; ancak dl konularak
dzenlenen her trl yarmay ve bu nitelikteki yarlarn sonucu zerinde bahis tutumay
kapsayacak ekilde kullanmlarna da rastlanr.
Kurn- Kermde msabaka kelimesi gememekle birlikte ayn kkten deiik kelimeler yer
almakta, bunlardan yarma mnasna gelenlerden sadece biri oyun ve elenme (Ysuf 12/25),
dierleri ise hayrl iler yapma ve ilh baa eriip cennete girebilmek iin aba harcama (el-
Bakara 2/148; el-Mide 5/48; el-Mminn 23/61; el-Hadd 57/21) balamnda kullanlmaktadr. te
yandan baz yetlerde, klasik kaynaklarda en fazla zerinde durulan at yarlarnn temel unsuru olan
atlardan ve at yetitirmekten sz edilmektedir (el-Enfl 8/60; Sd 38/31-33). Hadis ve siyer
kaynaklarnda ise bizzat Reslullahn baz msabakalara seyirci veya yarmac olarak katldn ve
zellikle at, deve ve ok yarlarn tevik ettiini, hatta kazananlar dllendirdiini ifade eden ok
sayda rivayet yer almaktadr (Eb Dvd, Cihd, 60; Tirmiz, Cihd, 22; bn Kayyim el-
Cevziyye, s. 21-22, 24-25, 28; evkn, VIII, 87-93, 95-98, 103-106).
Bata at ve deve yarlaryla ok atma yar olmak zere eek, katr, fil, gvercin, inek, horoz gibi
hayvan yarlar; srk, mzrak, karg, sapan ve mancnkla at yarlar; kou, gre, bilek grei,
yzme, dalglk, arlk kaldrma, tekne yar gibi msabakalar din hkmler bakmndan ele alan
klasik literatr, kltr tarihi asndan ve zellikle bunlarn teknik dzeni ve terminolojisi Hakknda
zengin bilgiler iermektedir. Ayrca tavla, satran gibi baz oyunlarn da msabaka balamnda ele
alnd grlmekte, bilhassa Hanef eserlerinde din ilimler alannda bilgi yarmas yaplmasndan
sz edilmektedir.
Kaynaklarda genellikle msabakann cevaz Hakknda icm bulunduu (bn Kudme, VIII, 651),
bedeni ve zihni glendirerek dmana kar hazrlkl bulunma zellik ve amac dikkate alnp belli
msabakalarn snnet veya mstehap, hatta farz- kifye olduu belirtilir; naslarda olumsuz biimde
anlan veya dinin ilkeleriyle atan msabakalar ise haram yahut mekruh diye nitelenir. Hz.
Peygamberin konuya ilikin sz ve uygulamalarn ieren rivayetlerin sbt ve dellet ynnden
farkl deerlendirmelere tbi tutulmas yannda, gerek ierdii unsurlar gerekse d balantlar
bakmndan msabakann baz ekillerinin giriftlikler tamas da slm limlerinin bir ksm
msabakalarn din hkm konusunda farkl grler ortaya koymasnda etkili olmutur. Kaynaklarda
msabaka ile ilgili hkmler, genellikle bunlarn ivazl (bedel karlnda, dll) olup olmamasna
gre bir ayrm yaplarak ilenmektedir.
vazl olmayan msabakalar klasik doktrindeki hkim eilime gre genel serbestlik kapsamnda olup
Hakknda yasaklayc bir nas yoksa ve dinen sakncal bir unsur tamyorsa ilke olarak cizdir. Buna
karlk yasak olduu bildirilen veya dinin ilkeleriyle atan msabakalar, mesel kpek, horoz ve
ko dv, canl bir havyan hedef seerek yaplan, hayat ve vcut btnl iin tehlike arzeden,
hayvanlara eziyet ieren yarlar ittifakla haram grlmtr. Bedelsiz bile olsa satran, tavla vb.
msabakalarn haram veya mekruh olduunu syleyenler de bu oyunlarla ilgili yasaklayc rivayetleri
veya bunlardaki sakncal unsurlar dikkate almaktadr. Daha ok Haneflerin temsil ettii yaklama
gre ise naslarda belirtilen at ve deve yar, ok atma, kou msabakalar dnda kalanlar dinen
tasvip edilmeyen elence kapsamnda deerlendirildiinden ciz grlmemitir; baz kaynaklarda
gre de meruiyeti nasla sabit msabakalar arasnda zikredilir. Ksn tarafndan dile getirilen bu
olumsuz baka gre bir hadiste (Eb Dvd, Cihd, 23; Nes, ayl, 8) belirli oyun ve
yarlarn dnda kalanlar btl olarak nitelendirildii iin bunlarn yasak olmas asl, ciz olmas
istisnadr (Bediu-ani, VI, 206). Bir ksm Hanef eserlerinde dlsz yarlarn tamamnn
mubah sayld ifade edilirse de baka eserlerde bu hkm cihada hazrlk amacyla kaytlanmakta
ve srf elence amacyla dzenlenen msabakalarn mekruh olduu belirtilmektedir (bn bidn, V,
258-259). ounluun anlayna gre ise hadiste geen btl sz yasak deil, bo ve faydasz
anlamna gelmekte ve bu tr iler de esas itibariyle mubah erevesine girmektedir. Konuyu daha ok
meysir yasa ile ilikilendiren Mlik fakihlerinin de Haneflerinkine benzer bir yaklama sahip
bulunduu grlmektedir. Ancak onlar meysiri madd karlk ieren kumarla snrl tutmayp iki taraf
iin kazanp kaybetme riski bulunan, din ve topluma dnk bir fayda salamayan ve z itibariyle
ibadetleri ve asl grevleri ihmale gtren her trl oyun ve elenceyi bu kapsamda
deerlendirmilerdir (Refk Ynus el-Msr, s. 28-30, 48-49).
vazl msabakann da cevaznda ilke olarak ihtilf bulunmamakla birlikte msabakann tr ve artlar
konusunda farkl grler vardr. Fakihlerin ounluu,
konunun deiik yasaklarla balantl olduunu gz nnde bulundurarak yasakl esas alma ve ciz
olanlar zel biimde belirleme yntemini benimsemitir. Meruiyeti Hakknda hadis bulunan dll
at, deve ve ok yarnn cevaznda ittifak vardr. Hanefler hadislerde geen kou msabakalarnn da
ivazl olarak dzenlenmesini ciz grrler; baz kaynaklarda grein de bu kapsamda olduu belirtilir
(bn Kayyim el-Cevziyye, s. 28, 47; bn bidn, V, 258-259; bn Kayyim el-Cevziyyenin dll
msabakay trle snrlayan hadis Hakknda Haneflere nisbet ettii farkl bir yorum iin bk. el-
Frsiyye, s. 49). Bunlarn dndakilerde ise msabakann deiik yasaklarla ilikisi gzden
geirilerek bir deerlendirme yaplmtr. Yasaklk sonucuna varlanlarda daha ok etkili olan
gerekeler ele alnan msabaka trnn kumar, hayvanlara eziyet veya naslardaki menfi anlamyla
oyun-elence kapsamnda dnlmesi yahut karlkl iki bedelin bir kiide toplanmas, mlkiyetin
devrini ansa / riske balama, kiinin kendisine menfaat salamayan bir art gerei bakas lehine
bor altna girmesi gibi zellik veya sonular iermesidir. Verilen rneklerden filerin cevaz
kapsamn daha geni tuttuklar anlalmaktadr (Mv.F, XXIV, 126-127). te yandan Kuran
ezberleme, hadis ve fkh gibi din ve ilm konularda yaplan dll yarmalar Hanefler ciz
grrken dier ekoller ciz grmemektedir; bn Kayyim ise bunlarn ncelikle ciz saylmas
gerektii kanaatindedir (el-Frsiyye, s. 47).
vazl msabakalarla ilgili genel tavr dorultusunda olmak zere bunlarn cevaz iin klasik
kaynaklarda msabakada konacak dln nitelii ve dl koyan Hakknda da sk artlar
ngrlmtr. Sebak, sbka, cul, ivaz, hatar, nedeb, kara, veceb, rehin, kumra, cize, at, nevl
gibi terimlerle ifade edilen dln mtekavvim bir mal olmas, cins, miktar ve niteliinin
belirlenmesi bu artlarn banda gelmektedir. Buna karlk dln pein veya vadeli, ayn veya deyn
olmasnda saknca grlmez. dln msabakaya katlanlar dnda nc bir ahs, zellikle
devlet bakan veya yetkili kld bir kamu grevlisi tarafndan konmasnda saknca grlmedii gibi
fakihlerin ounluunca dln msabakaya katlanlardan biri tarafndan konulmas da ciz
saylmtr (Mlik mezhebinde bunun cevaz iin ileri srlen artn yorumu iin bk. Zekeriyy M.
Tahhn, s. 116-118). Her iki tarafa bedel konmas halinde ivazl msabaka bir tr kumar sayld
iin mer grlmemi, ancak yar kazanrsa dl alacak ve kaybederse madd kayba uramayacak
yar veya yarlarn (muhallil, dahl) dahil edilmesi halinde buna cevaz verilmitir. Hz.
Peygamberin bir hadisine (Eb Dvd, Cihd, 69) dayanan bu anlaya gre muhallilin
kaybedecei veya kazanaca kesin olmamas, yani eklen deil gerek bir yar olmas gerekir.
Buna karlk bn Teymiyye ve bn Kayyim hadislerde msaade edildii bildirilen at, deve ve ok
yarlaryla snrl grdkleri dll yarlarn meruiyeti iin ayrca muhallil art koulmasna
iddetle kar kmaktadr. Onlarn bu yaklamnda, muhallil kavramnn baz ilemlerdeki eklen
hukuka uygun gsterme abalarn (hile) artrmasnn da etkili olduu anlalmaktadr (bn
Kayyim el-Cevziyye, s. 37-45, 49-52; bu grn eletirisi iin bk. Zekeriyy M. Tahhn, s. 118-
132). te yandan fkh kitaplarnda dll msabakada esas alnan at, deve gibi hayvan yarlar ile
ok atma yarlarnn ayrntlar zerinde de durulmu, hayvan msabakalarnda balang ve biti
noktalarnn belirlenmesi, yara katlacak hayvanlarn belirli ve kazanp kaybetme ihtimali asndan
birbirine denk olmas, zerlerinde binicileri olduu halde yarlmas, ok msabakalarnda at
yapacak kiilerin, atlacak hedefin, toplam ok saysyla bunlardan hedefe isabet etmesi gereken
saynn, okun isabet eklinin nceden belirlenmi olmas gibi artlar ve takm halinde yarmalarda
uyulacak kurallar geni biimde ele alnmtr.
Fkh eserlerinde msabakann deiik akidlerle ve baz tek tarafl hukuk ilemlerle mukayesesi
zerinde durulmakla birlikte hkim kanaat bunun mstakil bir akid tipi olduu ynndedir. dln
yarlarn dnda bir kimse tarafndan konmas halinde ivazl msabakann bir teberru muamelesi
olduu aktr; dln yarlardan biri tarafndan konmas durumunda ise teberru muamelesi
saylmas mmkn deildir, zira bedel deyen yenilmeyi ve teberruda bulunmay deil aksini
amalamaktadr. Msabaka akdinin ivazsz olmas halinde bunun balayc (lzm) olmad
hususunda ittifak vardr. vazl msabakann balayc olup olmadna dair grleri ise ylece
zetlemek mmkndr: a) Haneflere, Sfyn es-Sevr, Zhr, Yahy b. Sad, bn Cerr et-Taber ve
bn Kayyime gre balayc olmayp taraflar istedikleri anda ekilebilir; dln cevaz bunu almann
helllii anlamnda olup kazanan iin yarg yoluyla talep edilebilecek bir alacak meydana gelmez,
yani bedel vadeden taraf bakmndan ahlk bir bor (gnmz hukuk diliyle eksik, tabii bor) sz
konusudur (Haskef, V, 258). b) Mliklere gre balayc bir akiddir. c) fi mezhebinde baka
grler de bulunmakla birlikte mutemet saylan gr bedel koyan taraf asndan balayc olduu,
dier taraf asndan balayc olmad ynndedir. d) Hanbellere gre yar balamadan nce
taraflardan her biri, yar baladktan sonra ancak stn geldii anlalan taraf bunu feshedebilir. e)
Caferlerde balayc olduu ve olmad ynnde iki ayr gr vardr. Balayc olmadn kabul
etmenin balca sonular da yar tamamlama zorunluluunun bulunmamas, ivazda eksiltme ve
arttrmann mmkn olmas, taraflardan birinin lmesi halinde akdin infisah etmesi eklinde
zetlenebilir (bn Kayyim el-Cevziyye, s. 52-57; Zekeriyy M. Tahhn, s. 77-81; msabakalarn
sonular zerinde bahis tutumann tahlili ve hkm konusunda bk. KUMAR).
Fkh eserlerindeki grleri ve delillerini geni biimde ele alp tahlil eden ada aratrmalarda
genellikle, gnmzde ortaya kan sportif, asker, ticar, ilm, sanatsal, kltrel veya oyun ve
elence amal yeni msabaka trlerinin de bata kumar ve haksz kazan yasa olmak zere dine,
fertlere, topluma, evreye ve tabiata zarar verme gibi yasaklar kapsamna girmedike ciz saylmas,
hatta ferdin ruh ve beden salnn gelimesinde, hayrl ilerin gerekletirilmesi veya bunlara
hazrlk yaplmasnda, mer rekabet snrlar iinde fert veya gruplarn stn aba ortaya koymalar
iin gerekli motivasyonun salanmasnda olumlu katks grlen msabakalarn tevik edilmesi
gerektii ifade edilir. slm Konferans Tekiltna bal slm Fkh Akademisinin dll
msabakalar konusuna ilikin kararnda (14. dnem toplants, 12-16 ubat 2003, Devha-Katar)
ama, ara ve alanlar mer olan msabakalarn btn yarlarn bedel dememesi artyla dll
olarak dzenlenebilecei belirtilmitir (Bsim Ahmed mir, s. 35, 81-82; ayrca bk. CZE;
CULE).
BBLYOGRAFYA


Lisnl-Arab, sb md.; Mslim, mre, 167; Eb Dvd, Cihd, 23, 60, 69; Tirmiz,
Cihd, 22; Nes, ayl, 8; fi, el-m (nr. Hassn Abdlmennn), Amman, ts. (Beytl-
efkriddevliyye), s. 818-825; Karrb, Feilr-remy f seblillhi tel, Sleymaniye Ktp., Ftih,
nr. 3520; Mverd, el-vil-kebr (nr. Ali M. Muavvaz - dil Ahmed Abdlmevcd), Beyrut
1414/1994, XV, 180-251; Ksn, Bediu-ani, Beyrut 1406/1986, VI, 206; bn Kudme, el-
Mun (nr. M. Slim Muhaysin - abn M. smil), Riyad, ts. (Mektebetr-Riydil-hadse), VIII,
651-675; Kurtub, el-Cmi, IX, 145-148; Nevev, Ravt-libn (nr. dil Ahmed
Abdlmevcd - Ali M. Muavvaz), Beyrut 1412/1992, VII, 532-563; ehbeddin el-Karf, e-are
(nr. Muhammed B Hubze), Beyrut 1994, III, 464-467; bn Czey, el-avnnl-fhiyye, Beyrut
1977, s. 105; Osman b. Ali ez-Zeyla, Tebynl-ai, Bulak 1315, VI, 31-32, 227-228; bn
Kayyim el-Cevziyye, el-Frsiyye (nr. Semr Hseyin Haleb), Tanta 1411/1991; Abdullah b. Ysuf
ez-Zeyla, Nabr-rye, Beyrut 1407/1987, IV, 273-275; Hattb, Mevhibl-cell, Beyrut 1398, III,
390-392; bn Nceym, el-Barr-ri, Beyrut 1993, VIII, 554-555; irbn, Munil-mutc, IV,
311-319; Buht, Kefl-n, IV, 47-61; el-Fetval-Hindiyye, Beyrut 1406/1986, V, 324;
Haskef, ed-Drrl-mutr (bn bidn, Reddl-mutr iinde), Beyrut 1407/1987, V, 257-259,
479; Emr es-Sann, Sbls-selm, Beyrut 1389/1960, IV, 70-72; Muhammed b. Ahmed Desk,
iye ale-eril-kebr, Beyrut, ts. (Drl-fikr), II, 208-211; evkn, Neyll-evr, Kahire, ts.
(Matbaat Mustafa el-Bb el-Haleb), VIII, 87-98, 103-106; bn bidn, Reddl-mutr, Beyrut
1407/1987, V, 257-259, 479; Muhammed Sens, er-Riletl-icziyye (nr. Ali e-ennf), Tunus
1396/1976, s. 162-164; Necb Mut, Tekmiletl-Mecm (Nevev, el-Mecm iinde), Cidde
1980, XVI, 23-116; Ysuf el-Kardv, el-all vel-arm fil-slm, Beyrut 1405/1985, s. 264-280;
Vehbe ez-Zhayl, el-Fhl-slm ve edilleth, Dmak 1405/1985, V, 786-790; Abdlhay el-
Kettn, et-Tertbl-idriyye (zel), II, 92-95, 316-318, 363-366; Refk Ynus el-Msr, el-Meysir
vel-mr: el-Msbat vel-ceviz, Dmak-Beyrut 1413/1993; Nebi Bozkurt, Hadiste Folklor
Elence, stanbul 1997, s. 110-116; Nul-itidil-slm: Kitben ve Snneten ve fhen (nr.
M. Vizzde el-Horasn), Mehed 1420, VIII, 351-421; Zekeriyy M. Tahhn, el-Msbat vel-
ceviz ve kmh fi-eratil-slmiyye, Amman 2001; Bsim Ahmed mir, el-Ceviz:
Akmhel-fhiyye ve uverhel-mura, Amman 1426/2006; Sib, Mv.F, XXIV, 123-133;
M. Ravvs Kalac, el-Mevsatl-fhiyyetl-myessere, Beyrut 2000, II, 1065-1068.
Hac Mehmet Gnay

MSDERE
( )
Szlkte srarla istemek anlamndaki sudr kknden treyen ve ekip almak mnasna gelen
msdere, devlet tarafndan hazineye irat kaydetmek veya bir sre koruma altna almak zere ceza
veya tedbir olarak bir mala el konulmas tasarrufudur. zellikle kamu grevlilerinin haksz yollarla
elde ettikleri gelir veya emlkin tamamna ya da bir ksmna devletin el koymasn ifade eder.
Uygulamada, hazine aklarn kapatmak amacyla kamu grevlilerinin veya sivil kiilerin mallarna
el konulmas da bu ekilde adlandrlmtr. Mtlebe, mnzara, mrfaa ve mukseme kelimeleri de
msdere ile e anlamda kullanlmtr.
slmdan nce de deiik uygulamalarna rastlanan ve daha ok mal bir ceza nitelii tayan
msderenin meruiyeti fakihler tarafndan tartlm ve baz art ve kurallara balanmtr (bk.
CEZA; GARMET; TAZR). Kamu yarar gerekesiyle zel mlk altndaki maln bedeli denerek
kamu mal haline getirilmesi ise (istimlk) msdereden farkldr. Baz durumlarda el koymann ceza,
tedbir veya bedel saylma nitelii kesinlik tamad gibi bu nitelikleri birlikte iermesi de sz
konusu olabilir. Devletin, memurlarn yetkilerini ktye kullanarak kazandklar mal varlna, kamu
aklarn kapatma amacyla veya belirli bir meruiyet temeli bulunmasa da tebaann mallarna
btnyle veya ksmen el koymasnn slm tarihindeki uygulamalar ve bunlarn siyaset ve kamu
maliyesiyle ilikisi deiik grnmler arzetmektedir.
Resl-i Ekrem, Kendisine grev verdiimiz bir kimsenin vergi olarak ald kk bir ineyi dahi
bizden gizlemesi hyanet ve hrszlktr szyle (Eb Dvd, arc, 9) tayin ettii memurlar
devlet malna hassasiyet gstermeleri konusunda uyarm, ayrca onlar denetlemitir. Onun bir valiye
hediye gnderildiini haber aldnda ya bu hediyeyi iade ettirdii ya da cihadda kullanlmak zere
beytlmle koydurduu (Mslim, mre, 26-30), bnl-Utbiyye adl bir vergi memurunun halkn
kendisine verdii baz eyleri hediye gibi deerlendirip yannda tutmasna ok kzd (Buhr,
Akm, 24, 41, Zekt, 68) bilinmektedir. Hz. mer dnemi msdere asndan zel bir neme
sahiptir ve onun zamannda bu uygulamann beytlmlin kaynaklarndan sayld anlalmaktadr.
Valilerin hara gelirinden bir ksmn kendilerine ayrmalar, ticaretle uraarak asl grevlerini
ihmal etmeleri ya da hediye almalar durumunda mallarnnn yars msdere edilmekteydi. Hz.
mer vali tayin edecei kiiden sahip olduu mallarn bir listesini ister ve daha sonra malnda
kaynan aklayamad bir art grrse bu ksm msdere ettirirdi (bn Abdlhakem, s. 146-149;
Kalkaend, VI, 373).
Emevler dneminde msdere uygulamalar bir tehdit ve intikam arac haline dnm, bu arada
baz kiilerin miras da msdere edilmitir. Nitekim Halife Muviye, Irak Valisi Ziyd b. Ebhin,
Haccc b. Ysuf da Abdullah b. Zbeyrin terekesine el koymutur. Msdere Him b. Abdlmelik
zamannda daha kurumsal bir hal almtr. Valilerin ve mal birimlerin banda bulunanlarn hazineyi
zayflatmak pahasna kendilerini zenginletirmeye altn gren halife bu memurlarn derhal
tutuklanmas, zimmetlerine geirdikleri parann tesbiti ve uygun bir cezaya arptrlmalar iin bir
uygulama balatmtr. mer b. Abdlazz ise haksz servet kazananlar cezalandrmay doru
bulmam ve bunlarn hesaplarn Allaha havale etmitir (Ayka, s. 68). te yandan kaynaklarda,
Emevler zamannda topladklar vergide yolsuzluk yapan memurlarn veya devlete kar
ayaklananlarn mallarna el koymakla grevli Drl-istihrc adl bir kurumun bulunduu
belirtilmektedir (a.g.e., s. 67).
Abbs ynetiminin ilk yllarnda zellikle Emev ailesi mensuplar ldrlerek mallarna el
konulmutur (bnt-Tktak, s. 152). Abbslerde devlet maln gasbedenler Dvn- Mezlimde
yarglanr ve sular sabit olursa servetleri ellerinden alnrd. Balangta msdere edilen mallar
dorudan beytlmle konulurken bunlarn idaresi iin nce Halife Eb Cafer el-Mansr devrinde
Beyt mlil-mezlim, daha sonra Dvnl-msdere ad verilen bir birim oluturulmutur. Rivayete
gre Mansr, mrnn son gnlerinde olu Mehd-Billhtan bu mallar sahiplerine geri vermesini
istemitir. Zamanla Abbslerin msdere uygulamasnda kkl deiiklikler meydana gelmitir. Bu
dnemde de byk oranda bask, tehdit ve intikam arac olarak bilhassa rakiplerin tasfiyesi amacyla
uygulanan msdere, cezalandrlan ahslarn ve yaknlarnn tarlalarn ve evlerini kapsayacak
kadar geniletilmi, hazineye girmesi gereken mallar halifenin yaknlarna aktarlmtr. zellikle IV.
(X.) yzylda her vezirin bir bahaneyle selefinin mallarna el koymas det haline gelmitir. nceki
vezirlerin yardmc ve ktiplerinin, vali ve kadlarn, hatta lm olan idarecilerin mallar da buna
dahildi. Kaynaklarda 296-334 (908-946) yllar arasnda otuz, 334-381 (946-991) yllar arasnda on
msdere kaydna rastlanmaktadr. 315 (927) yl olaylarn anlatan bn Miskeveyhin, banda
vezirin bulunduu bir dvnl-msdernden bahsetmesi (Tecribl-mem, I, 154) bu dnemde
msdere uygulamalarnn ne kadar sk yapldnn delilidir. Abbslerde msderenin
cezalandrma yannda bte aklarnn
kapatlmas ynnde de kullanlmas bu uygulamaya, Mutasm-Billh devrinden itibaren byk
oranda yabanc askere dayanan ordunun artan harcamalarn karlayabilmek amacyla hakl haksz
daha sk bavurulmasna yol am, bu durum ekonomiyi olumsuz ynde etkilemitir. Abbsler
dneminde msderenin vezir, vali ve ktipler yannda sivil halktan ticaretle megul olanlara ve
zengin kimselere de uygulanmas zel mlkiyete indirilmi ar bir darbe olarak deerlendirildii
gibi servetin sadece baz ahslarn elinde toplanmasn nlemesi sebebiyle ekonomik adan olumlu
sonular dourduu da ileri srlmektedir.
Msdere, Abbslerin zayflamasnn ardndan eitli eyaletlerde kurulan devletlerde de
uygulanmtr. Msrda Ahmed b. Tolun, Patrik Michaeli byk miktarda bir paray demekle
mkellef tutmu, kilise bunun altndan kalkabilmek iin arazilerinin bir ksmn yahudilere satmak
zorunda kalmt (Makrz, el-a, II, 152-153). Tolunoullarnn yklmasndan sonra blgeye
gnderilen Vali Muhammed b. Sleyman el-Vsik de Tolunolu ailesine ait btn mallara el
koymutur. hdler dneminde cezalandrma, yolsuzluk, devlet ilerinin tekel altna alnmas ve
insanlarn ksa zamanda zenginlemesi gibi sebeplerle msdere ilemleri srdrlmtr. Daha ok
Muhammed b. Tu devrinde ordunun ihtiyalarnn karlanmas ve rvetilerin cezalandrlmas
iin zellikle Mzer vezir ailesine ynelik eitli msdereler yaplm, ancak daha sonra el
konulan mallarn byk bir ksm sahiplerine geri verilmitir (a.g.e., II, 156). Ftmler dneminde
devlet adamlarnn yan sra rey da msdereye mruz kalmtr. Halife Muiz-Lidnillh, veziri bn
Killsten kaca bir sefer iin msdere yapmasn istemi, o da Fustat ve Tinns halkndan
390.000 dinar toplamtr. Azz-Billh, 373 (984) ylnda bn Killsi vezirlikten azledip 500.000
dinarn msdere ettirmise de daha sonra grevine dnmesine izin vermitir.
Bveyhlerde de hazinenin balca gelir kaynaklarndan biri msdere idi ve bu uygulama zamanla
ok yaygn bir hal almt. 350de (961) Muizzddevle hazinedar, shibdvn, shibdvnn-nafaka,
shibdvnl-ceyi ve dier baz memurlar tutuklatp yaptraca binalar iin zorla para alm,
hazinedar hapishanede hayatn kaybetmitir (bn Miskeveyh, II, 185-186). Grevine son verilen
vezir, vali ve dier memurlarn mallarnn msderesi rakiplerine havale edilerek kendilerinden para
alnmas bu dnemde de yaygnd. Halife Mut-Lillh da byle bir muameleye mruz kalm ve
Bveyh Hkmdar Bahtiyar, Bizansllara kar kullanlmak zere onun 400.000 dirhemini
msdere etmiti (a.g.e., II, 308). Gazneli vezirlerinin pek ou azledilerek ldrlm ve mallarna
el konulmutur. Sultan Mahmudun veziri Meymendnin yan sra Ebl-Abbas Fazl b. Ahmed el-
sferyn ve Eb Ali Hasan da (Hasanek) msdereye mruz kalan vezirlerdendi. Sultan Mesud,
Dandanakanda malp olduktan sonra ihmali grlen sipehslr Ali Dye, Suba ve Hcib
Begtoduyu tutuklatp mallarn msdere ettirmitir. Byk Seluklularda Abbslerde olduu
gibi bir Dvn- Msderenin bulunmas msderenin yaygnlkla uygulandnn bir gstergesidir.
Vezir Kemllmlk es-Smeyrem daha sonra bu divann adn Mfredat Divanna evirmitir
(Bndr, s. 126). Anadolu Seluklularnda msdere genellikle dier cezalara ek olarak
uygulanmtr. Kaynaklarda verilen rnekler daha ziyade, cezalandrlan kimsenin menkul ve gayri
menkul mallarnn tamamna sultann emriyle el konulmas eklindedir. Msdere uygulanrken
sulunun mallar merkezlerde emr-i ddlar, tarada nibler tarafndan tesbit edilir ve el konulan
mallar defterlere geirilerek baehre gnderilirdi. Bu dnemde msdere ounlukla devlet
grevlilerine uygulanm, halktan kimseler iin ancak isyan, ihanet ve yama gibi ar sular
sebebiyle konu olmutur.
Eyybler, ncelikle halefleri Ftmlerin saraylarn ve onlardan kalan her eyi msdere edip
kendi adamlarna datmlardr. El koyduklar saray ktphanesindeki 125.000 cilt kitabn sat
yllarca srmtr. Bu dnemde Ftmler zamannda zimmlere verilen topraklara, blgede ktlk
ekilirken Franklara tahl gnderen bedev Arap kabilelerinin btn mlklerine, baz zengin
tccarlarn, ilerinde eski vezirlerden Esad b. Memmtnin de bulunduu divanlarda grev yapan
Kptlerin ve skenderiyede saylar ok artan Avrupal tccarlarn mallarna el konulmutur. Bu
devirde gerekletirilen msderelerin en dikkat ekici olan el-Meliks-Slih Eyybun, babas el-
Melikl-Kmilin elerinin mcevherleriyle mallarn msdere ettirmesidir (Hassanein Rabie, s.
124). Ancak msdere en ok Memlkler dneminde uygulanmtr. Memlk emrlerinden byk
ksmnn hayatlarnda en az bir defa azledildii ve mallarna el konulduu grlmektedir. Bazan
kk bir dedikodu veya iftira emrlerin mallarna el konulmasyla sonulanabiliyor, bazan da
bozulan devlet ekonomisini dzeltmek maksadyla bu tr yollara bavuruluyordu. Kutuz, Ayniclt
Savandan nce bu yola gitmi, I. Baybars, el-Melikn-Nsr Muhammed b. Kalavun, Berkuk ve
Kansu Gavri de skntl dnemlerde reynn mallarna el koydurmutur. Memlk Devleti bir
hnedana dayanmadndan ve potansiyel olarak btn gl emrler tahta geebileceinden Memlk
sultanlar, kendilerine rakip grdkleri emrlerin mallarn msdere ettirerek onlarn glerini
azaltma yoluna gitmilerdir.
BBLYOGRAFYA


Buhr, Akm, 24, 41, Zekt, 68; Mslim, mre, 26-30; Eb Dvd, arc, 9; Eb Ysuf,
Kitbl-arc, Beyrut, ts., s. 111; bn Sad, e-abat, III, 307-308; IV, 335; V, 377; bn
Abdlhakem, Ftu Mr ve abruh (nr. Ch. C. Torrey), Kahire 1991, s. 146-149; Taber, Tr
(Ebl-Fazl), VIII, 294-300; bn Miskeveyh, Tecribl-mem, I, 150-155; II, 185-186; ayrca bk.
tr.yer.; Hill b. Muhassin es-Sb, el-Vzer (nr. Hasan ez-Zeyn), Beyrut 1990, s. 21, 23, 26-30,
75, 184; bnl-Esr, el-Kmil, IV, 356-359; VI, 175-180; Bndr, Zbdetn-Nusra (Burslan), s.
126; bn Bb, el-Evmirl-Aliyye: Selukname (trc. Mrsel ztrk), Ankara 1996, I, 286; II, 29,
217; bnt-Tktak, el-Far, s. 152; bn Kesr, el-Bidye, XIII, 350; XIV, 74, 195, 207, 223;
Kalkaend, ubul-a (emseddin), VI, 373; Makrz, el-a, I, 406; II, 152-153, 156; a.mlf.,
es-Slk (Ziyde), I/1, s. 94; II/1, s. 87; II/3, s. 607; III/1, s. 386; III/3, s. 42; Bedreddin el-Ayn,
dl-cmn (nr. Muhammed Muhammed Emn), Kahire 1407-12/1987-92, I, 85-86, 411; II, 176,
370; IV, 38-39; bn Tarberd, en-Ncmzhire, VIII, 64; XII, 210; bn ys, Bediuz-zhr,
I/1, s. 533, 568; I/2, s. 181, 190-191, 263, 460, 462; IV, 210; Mafizullah Kabir, The Buwayhid
Dynasty of Baghdad, Calcutta 1964, s. 157-161; Hassanein Rabie, The Financial System of Egypt
A.H. 564-741/A.D. 1169-1341, London 1972, s. 121-127; Abdlazz ed-Dr, Trul-Irl-
itid fil-arnir-rbiil-hicr, Beyrut 1974, s. 258-264; a.mlf., Dwn, EI (ng.), II, 324-325;
E. Ashtor, A Social and Economic History of the Near East in the Middle Ages, London 1976, s. 114,
136, 142, 174; F. Lokkegaard, Islamic Taxation in the Classic Period, Pennsylvania 1978, s. 161-
163; Hsmeddin es-Smerr, el-Messestl-idriyye fid-devletil-Abbsiyye, [bask yeri ve
tarihi yok] (Drl-fikril-Arab), s. 286-291; Celal Yenieri, slmda Devlet Btesi, stanbul
1984, s. 118, 402-408; M. Ziyeddin er-Reyyis, el-arc ven-numl-mliyye, Kahire 1985, s.
458-463; Fed mil Ark, Trkiye Seluklu Devletinde Msdere, Beinci Milletleraras
Trkoloji Kongresi Tebliler: Trk Tarihi, stanbul 1986, I, 47-64; Hamd Muhammed el-Kmt, el-
Ubtl-mliyye beyne-era vel-nn, Bingazi 1986; Mustafa Fayda, Allahn Klc Halid
Bin Velid, stanbul 1990, s. 422-446; Beyym smil e-irbn, Mdertl-emlk fid-devletil-
slmiyye: Aru selnil-Memlk, Kahire 1997, I-II; Mehmet Ayka,
Abbs Devletinin lk Dnemi dar Tekiltnda Dvnlar: 132-232/750-847, Ankara 1997, s. 67-
70, 174; Adam Mez, Onuncu Yzylda slm Medeniyeti: slmn Rnesans (trc. Salih aban),
stanbul 2000, s. 157-158; M. Mutlak Assf, el-Mdert vel-ubtl-mliyye, Amman 2000;
Mustafa Demirci, slmn lk Asrnda Toprak Sistemi, stanbul 2003, bk. ndeks; Cengiz Kallek,
slm Medeniyetinde ktisat Dncesi Tarihi: Harc ve Emvl Kitaplar, stanbul 2004, I, 60-62;
Hseyin Esen, slm Hukuku Asndan Msdere, DEFD, XV (2002), s. 191-225; Ruben Levy,
Musdere, A, VIII, 669; C. E. Bosworth, Mudara, EI (ng.), VII, 652-653.
Cengiz Tomar
Osmanllarda.
Msdere usul, Osmanl Devletinin ilk devirlerinde yalnz devlet maln zimmetine geirenlerle
isyanclar Hakknda uygulanan bir ceza tr iken zamanla merkez ynetime siyas ve iktisad menfaat
salamak amacyla bavurulan bir vasta halini almtr. Devletin kuruluundan XV. yzyln ikinci
yarsna kadar devam eden bir buuk asrlk srete keyf msderelere pek rastlanmamsa da Ftih
Sultan Mehmed dneminden (1451-1481) itibaren Tanzimat Fermannn ilnna kadar yaklak drt
asr boyunca eitli ekillerde uygulanmtr.
Kurulu dnemi Osmanl hkmdarlar, mutlak iktidara sahip bulunmadklarndan ve siyas yapy
byk lde Trkmen airetleri ekillendirdiinden, tehlikeli sonular dourabilecek msdere
usulnden uzak durmay tercih etmilerdir. Fetret devrinde (1402-1413) ksa bir sre iin Osmanl
tahtn ele geiren Ms elebinin msdere uygulamalarnn baarszlkla sonuland
bilinmektedir. Merkez otoriteye kar tehdit unsuru olarak grd u beylerinin siyasal gcn
krmak niyetiyle baz zengin bey ve paalar ldrterek mallarna el koyduran Ms elebi bu
uygulamalar sebebiyle beylerin desteini kaybederek kardei elebi Mehmede yenilmitir.
Osmanl hkmdarlar XV. yzyln ikinci yarsndan itibaren ahs otoritelerini n plana kardlar
ve merkez otoriteyi gl hale getirdiler. Ftih Sultan Mehmed, imparatorluk kurumsallamasnn alt
yapsn oluturma srecinde msdere usuln etkin biimde uygulayabilecek konuma eriti.
Osmanl tarihinde msderenin yaygn ve sistemli bir ekilde uygulanmas, bu dnemde Vezrizam
andarl Halil Paann mal varlnn msdere edilmesiyle balad. stanbulun fethinden sonra
Bizansllardan rvet ald bahanesiyle idam edilen Halil Paann mal varlna el konuldu.
Servetinin kk bir ksm ocuklarna brakld. Ona bal olan Ykub ve Mehmed paalar da
grevlerinden azledildikten sonra mallar msdere edilerek srgne gnderildiler.
Bu tarihten itibaren msdere, ulem dndaki devlet grevlilerinden kayda deer mal varl
bulunan herkese sulu olup olmadna baklmakszn uygulanan bir gelenek halini ald. Zira dnemin
ynetim anlayna gre devlet grevlilerinin kullanmna sunulan mal, para ve eitli malzeme ahsa
deil makama aitti. Bundan dolay ne kadar hizmeti geerse gesin bir devlet adamnn vefat halinde
edindii mallar yeniden devlete intikal ederdi. Bu anlay dnemin devlet adamlar tarafndan da
bilinmekte ve buna gre hareket edilmekteydi. Peuylu brhim, I. Ahmed devrinin sadrazamlarndan
Lala Mehmed Paann lmn anlatrken bu durumu ok iyi yanstr. ran serdarlna memur
edildii srada hastalanan Lala Mehmed Paa, vefat edeceini anladnda hatr saylr bir servete
sahip olduu halde yanndakilere ailesinin ve ocuklarnn korunmasn vasiyet etmiti. ldnde de
geride kalan asker malzemenin yannda bata nakit varl (150.000 altn, 100 yk kuru) olmak
zere krk akn samur krk, elbiseler ve eitli deerli eyalar alnm, mirasn kk bir blm
ocuklarna braklmt.
Lala Mehmed Paann tbi tutulduu muamele aslnda genel kurald. Msdereye karar verilince
sahip olunan mallar memurlar tarafndan tefti edilir, gerekirse saklanm olan paralar bulmak iin
bazan hapis ve ikence gibi yollara da bavurulurdu. Sonunda ortaya kan nakit ve satlan eya ve
emlkin bedeli hazineye mal edilirdi. Serveti alnan devlet adamlarnn mallar ve gelirlerinden
vrislerine geinecekleri lde mal mutlaka braklrd. te yandan el konan mallara kitaplarn da
dahil olduu ve zaman zaman ktphanelerin msdere edildii bilinmektedir.
XVII. yzyln balarndan itibaren devletin ekonomik, idar ve asker adan gittike arlaan bir
bunalma srklenmesi msdere ynteminin yaygnlamasna sebep olmutur. Msdere, bu devirde
merkez otoriteye siyasal g kazandrmaktan ok hazineye gelir salama ilevi gren bir uygulama
ekline dnt. Bylece bir yandan ehl-i rf kesiminin mruz kald msdere uygulamalar
oalrken te yandan ehl-i rf dndaki kesimler de yava yava msdere kapsam iinde yer
almaya balad. Ulem snfnn msdere kapsamna alnmas da yine bu dneme rastlar. Fakat bu
snfa uygulanan msdere ehl-i rften farkl olarak sadece sulu grlenler iindir. lk defa, Cinci
Hoca olarak bilinen ve kazaskerlik makamna kadar ykselen Safranbolulu Hseyin Efendinin rvet
yoluyla elde ettii byk serveti bu kapsamda msdere edilmitir. Ulem snfna tatbik edilen bir
dier msdere olay, Edirne Vakas dolaysyla idam edilen, II. Mustafa dneminin
eyhlislmlarndan Erzurumlu Seyyid Feyzullah Efendi ile ilgilidir. Kendisine, oullarna ve
yaknlarna ait emlk ile 100 keseden fazla nakit parasna el konulduu bilinmektedir.
II. Viyana bozgununu takip eden yllarda msdere uygulamalarnda nceki dnemlere oranla byk
bir art oldu. Kprlzde Fzl Mustafa Paa da msdere uygulamasna arlk verip hazineyi
desteklemeye alt, I. Mahmudun cls bahiinin maktul sadrazam Nevehirli Damad brhim
Paa ve akrabalarndan msdere edilen paralardan karland belirtilmektedir. Ayrca bu devirde
merkezdeki uygulamalardan cesaret alan taradaki baz yksek rtbeli idareciler (beylerbeyi, mirliv
vb.) mallarn ele geirmek maksadyla eyaletlerdeki zengin kimselere yneldiler, bir blmn
eitli isnatlarla idam ettirdiler. XVIII. yzyln sonlarnda artk sradan insanlar bile msdere
uygulamalarna mruz kalmaya balad. 1768-1774 Osmanl-Rus savalar srasnda kk apta
imalt yapan sanayicilerden lenlerin terekelerine el konulup vrislerinden terekenin % 60n
hazineye hibe ettiklerine dair birer senet alnd.
II. Mahmud dneminde varlkl bir kimsenin veya bir yann lm haberinin alnmas terekesinin
devlet tarafndan msdere edilmesi iin yeterli saylmaktayd. II. Mahmud, XIX. yzyln balarnda
Anadolu ve Rumelide iyice g kazanarak merkez otoriteyi ciddi ekilde tehdit etmeye balayan
yanlar tasfiye srecinde msdere yntemini son derece etkili bir biimde kulland. Bylece siyas
etkinliin balca kayna olan servet birikiminden mahrum braklan yan ailelerinin nfuzu byk
lde krld. Ayrca Vakflara ait mal ve paralar slm hukukuna gre msdere kapsamna
girmedii halde II. Mahmud, Yenieri Ocan kaldrdktan sonra dalan yenierilerin snd
Bekta vakflarna ait mal varlklarn da msdere ettirdi. Geri vakf ve mlk araziler Osmanl
tarihinde ilk defa Yldrm Bayezid devrinde geni lde mr hale getirilmiti.
Yine Ftih Sultan Mehmed dneminde benzer ekilde bir ksm arazinin vakfiyeti kaldrlarak timara
tahsis edilmiti. Fakat bu araziler II. Bayezid devrinde yeniden vakf araziye evrilmiti.
Msdere ynteminin slahyla ilgili ilk teebbse III. Selim dneminde giriildii bilinmektedir. III.
Selim, Rusya ve Avusturya ile devam etmekte olan savalarn giderlerini karlayabilmek iin
msdere yntemine bavurmak isteyince baz itirazlarla karlam; bunlara cevap olmak zere
nerettii bir hatt- hmyunda niyetinin yetim mal ve kendi emeiyle servet edinmi kimselerin
malna dokunmak olmadn, ancak devlet kapsnda zengin olmu kimselerden lenlere ait mallarn
ne lenin vrislerine ne de sultann kendisine ait olduunu, bu mallarn din ve devlet urunda
sarfedilmek zere hazineye alnacan belirterek uygulamann kendinden nceki padiahlar
zamannda da bundan farkl olmadn vurgulamt. Ancak bu hatt- hmyuna ramen msdere
uygulamalarnda kayda deer bir deiiklik olmad. Msdere usulnn slah hususunda ikinci
teebbs II. Mahmud dneminde vuku buldu. 1826 ylnda Yenieri Ocann kaldrlmasndan sonra
II. Mahmud, vkel ve ulemya hitap eden fermannda srf yenieri israfndan kaynaklanan hazine
masrafn karlamak iin imdiye kadar mr ile mnasebeti olmayp ticaret ve sanatla uraan
kimselere ait muhallefatn zaptedildiini, bundan sonra bu tr msderelerin kaldrlacan iln etti
(1826). Ancak sonu III. Selim dneminden farkl olmad.
Msdere uygulamalar, kendi mal varlklar da srekli tehdit altnda bulunan baz devlet
adamlarnca eletirilmitir. XVIII. yzyln ilk eyreinde birka defa defterdarlk yapm, yllarca
Dvn- Hmyunda bulunmu tecrbeli devlet adamlarndan Defterdar Sar Mehmed Paa eserinde,
padiahlarn hazineye borcu olmayan kimselerin mallarna kk bahanelerle el koyup gnaha
girmekten ekinmeleri gerektiini ifade etmitir. Mehmed Paa iin hukuk ynne de dikkat ekerek
halkn mallarnn sebepsiz yere padiah hazinesine girmesinin ve hazineye karmasnn devletin yok
olmasna ve hazinenin zararna yol aacan ulemnn ittifakla dile getirdiini belirtmektedir. Nam
da yasal olmayan yollardan biriktirilen servetin zaptedilebileceini ve hatta gerekirse servet
sahibinin ldrlebileceini yazmakla birlikte susuz insanlara uygulanan msderenin irkin bir ey
olduunu belirtmitir. Ahmed Cevdet Paa da madde-i mstekreh olarak nitelendirdii msdere
ynteminin slm kurallara uymadn kaydetmektedir. Ona gre devlete den grev, memurlara ait
mallarn kaynan pheli grerek msdere etmek deil, onlarn hakszlk yapmasna frsat
vermemektir. Bununla beraber Sahaflar eyhizde Esad Efendi, Ahmed Lutfi Efendi ve Mustafa Nri
Paa msdere usuln savunan tarihiler olarak dikkati eker. zellikle Mustafa Nri Paa, ksa
zamanda devlet kapsndan zengin olanlarn msdereye tbi tutulmasnn gerekli olduuna temas
eder; uygulamann giderek bozulduunu ve yaygnlatrldn, byle dahi olsa yine de lenin aile ve
ocuklarnn madur braklmam olduunu syler (Netyicl-vukt, I, 102).
zellikle Bat dncesini benimseyen devlet adamlar bu tr uygulamalardan rahatszlk duymakta
ve msdere usuln hukuka aykrlk olarak telakki etmekteydiler. Tanzimat riclinden Sdk Rifat
Paa, Viyana elilii esnasnda (1837-1839) yazd ve Tanzimatn ana ilham kayna olarak kabul
edilen rislesinde Avrupa lkelerinde bir kimse lnce malnn devlet tarafndan msdere
edilmediini nemle belirtmiti. Yine Bat lemini yakndan tanyan Mustafa Reid Paa da 1838de
vergilerin dilne toplanmas, rvet, angarya ve msderenin kaldrlmas hususunda bir tasar
hazrlamt.
Msdere uygulamasnn sakncal ynlerini gren Meclisi Vl-y Ahkm- Adliyye, 31 Mart 1838
tarihli ilk toplantsnda bu usuln kaldrlmasn kararlatrm, nihayet 3 Kasm 1839 tarihli
Tanzimat Ferman ile mahkeme karar olmakszn hi kimsenin mallarna el konulamayaca esas
kabul edilmi, keyf msdere uygulamalarna son verilmitir. Btn Osmanl tebaasna can, rz,
namus ve mal gvenlii vaad eden fermanda msdere uygulamalarnn sakncalarna temas edilerek
zel mlkiyeti srekli biimde tehdit altnda bulunduran bu yntemin insanlarn alp retme azmini
krp lkenin kalknmasn engelledii vurgulanmtr. Bylece msdere bir sistem olarak
kaldrlmsa da kelime eitli vesilelerle devlet tarafndan el konulan mallar veya eya iin
kullanmda kalm ve kanun maddelerinde yer almtr.
BBLYOGRAFYA


k Paaolu Tarihi (haz. Atsz), stanbul 1992, s. 71 vd.; Ner, Cihannm (Unat), II, 489 vd.;
Peuylu brhim, Trih, II, 321 vd.; Solakzade, Trih (haz. Vahid ubuk), Ankara 1989, II, 559, 583;
Nam, Trih, IV, 331-341; VI, 47; Defterdar Sar Mehmed Paa, Devlet Adamlarna tler:
Nesyihl-vzer vel-mer (haz. Hseyin Ragp Uural), zmir 1990, s. 20; D. Kantemir, Osmanl
mparatorluunun Ykseli ve k Tarihi (trc. zdemir obanolu), Ankara 1980, III, 315; J. von
Hammer, Osmanl Tarihi (trc. Mehmed At, s. nr. Abdlkadir Karahan), stanbul 1991, I, 195;
Glhanede Kraat Olunan Hatt- Hmaynun Sretidir, Dstur, Birinci tertip, stanbul 1278, I, 4-8;
Mustafa Nri Paa, Netyicl-vukt (nr. Mehmed Glib Bey), stanbul 1327, I, 102 vd.; Cevdet,
Trih, III, 118; Enver Ziya Karal, Selim IIIn Hatt- Hmayunlar, Ankara 1946, s. 81-83; K.
Rhrborn, Osmanl mparatorluunda Msdere ve Mutavasst Gler, I. Milletleraras Trkoloji
Kongresi (stanbul 15 - 20 Ekim 1973), stanbul 1979, I, 254-260; Stanford J. Shaw - E. K. Shaw,
Osmanl mparatorluu ve Modern Trkiye (trc. Mehmet Harmanc), stanbul 1982, I, 93; Ahmet
Mumcu, Osmanl Devletinde Siyaseten Katl, Ankara 1985, s. 148; Ahmet Tabakolu, Gerileme
Dnemine Girerken Osmanl Mliyesi, stanbul 1985, s. 296 vd.; Halil nalck, Fatih Devri zerinde
Tedkikler ve Vesikalar I, Ankara 1987, s. 132 vd.; Mbahat S. Ktkolu, Osmanl ktisad Yaps,
Osmanl Devleti ve Medeniyeti Tarihi (haz. Ekmeleddin hsanolu), stanbul 1994, I, 526-527; Yuzo
Nagata, Tarihte Ayanlar: Karaosmanoullar zerinde Bir nceleme, Ankara 1997, s. 191-193; Yavuz
Cezar, Bir Ayann Muhallefat, TTK Belleten, XLI/161 (1977), s. 45, 49, 52; Ycel zkaya,
Rumelide Ayanlk ile lgili Baz Bilgiler, TTK Bildiriler, VIII (1981), II, 1416; Ercment Kuran,
Osmanl mparatorluunda nsan Haklar ve Sadk Rifat Paa, a.e., VIII (1981), s. 1451; smail E.
Ernsal, ehit Ali Paann stanbulda Kurduu Ktphane ve Msadere Edilen Kitaplar, stanbul
niversitesi Edebiyat Fakltesi Ktphanecilik Dergisi, sy. 1, stanbul 1987, s. 79-88; Mehmet Ali
nal, Osmanl mparatorluunda Msdere, TDA, sy. 49 (1987), s. 95, 111; Fikret Ylmaz,
Karaosmanolu Ataullah Aaya Ait Mallarn Msaderesi ve Bir Kira Defteri, TD, sy. 5 (1990),
s. 239-252; Saim Sava, XVII. Asrda Sivasta Bir Ayan Ailesi Zaral Zadeler, a.e., sy. 8 (1993),
s. 81, 83 vd.; M. Cavid Baysun, Musdere, A, VIII, 671, 672, 673; F. Mge Gek, Mudara,
EI (ng.), VII, 653.

Tuncay n

MSFR
(bk. MSAFR).

MSFRLER
( )
X-XI. yzyllarda Trum, Azerbaycan, Arrn ve rmniyede hkm sren bir hnedan.
Deylemli hnedanlardan biri olan ve Kengerler, Sellrler de denilen Msfirlerin ortaya kyla
ilgili bilgiler her ne kadar kesin deilse de Ykt el-Hamevnin
kaydettii bir mektuptan bu hnedann tarihinin, mensubu bulunduklar l-i Kengerin Kazvine bal
Trum (Tarm) vilyetindeki emrn (Semrn) Kalesini ele geirmesine kadar gittii
anlalmaktadr (Muceml-bldn, III, 291).
Msfirlerin bilinen ilk yesi Sellr (Slr) diye tannan Muhammed b. Msfirdir. Mesd
babasnn adn Esvr eklinde kaydeder (Mrc-eheb, IV, 378); isim zamanla Msfir ekline
dnm olmaldr. Muhammed b. Msfir, Cstn Hkmdar III. Cstn b. Vehsdnn kz ile
evlenerek bu Deylemli hnedanla akrabalk tesis etti (a.g.e., IV, 377-378; bn Miskeveyh, II, 32, 151).
Taberistanda i Zeydlerin ke gemesinin (IV./X. yzyl) ardndan balayan Deylemlilerin
yaylma srecinde Muhammed b. Msfir de rol ald ve lider Esfr b. reveyhe kar
kumandanlarndan Merdvc b. Ziyr ile ittifak yapt. Merdvc, bu ittifaka dayanarak 316 (928) veya
319da (931) Esfr ortadan kaldran ve kendisini yayln liderliine getiren hareketi balatt
(Mesd, IV, 377-378). Ancak Muhammed b. Msfirin oullar Vehsdn ve Merzbn,
annelerinin de yardmyla idare merkezi emrn Kalesini ele geirip babalarn tahtndan indirerek
gzetim altna aldlar ve ynetimi kendileri stlendiler; Trum blgesi Vehsdnda, dier topraklar
Merzbnda kald (330/942). Bu srada, Scoullarndan Ysuf b. Ebs-Scn lmnden
(314/926) beri nemli i karklklara sahne olan Azerbaycan, Hric lideri Deysem b. brhim el-
Krd tarafndan ele geirildi. Fakat Deysemle ilikileri bozulan veziri Ebl-Ksm Ali b. Cafer,
Merzbn ile grp onu Azerbaycana saldrmaya tevik etti. Merzbn Deysemi yenerek ksa
zamanda Azerbaycana, daha sonra da Derbend ve irvana kadar Arrn ve rmniyeye hkim oldu;
Deysem b. brhimi de kendisine ikt ettii Trumdaki bir kaleye gnderdi (330-331/942-943). 332
(944) ylnda Arrnn merkezi Berdea Rus askerlerince igal edildi. Merzbn onlar kuatma altna
aldysa da ayn gnlerde Musul Hamdn ordusunun Azerbaycana doru harekete getii haberi
gelince Ruslarla savamak iin kk bir birlik brakp Hamdnlere yneldi. Meydana gelen
savata yaan karn da etkisiyle bedevlerden teekkl eden Hamdn ordusu dald (334/945-46). O
srada Bveyh Emri Muizzddevlenin hilfet merkezi Badata hkim olmas zerine Hamdn
Emri Nsrddevle Bveyhleri oradan atmaya niyetlendi ve bir mektupla Hamdn kuvvetlerinin
Azerbaycandan ekilmesini emretti. Kuatma altnda bulunan Berdeadaki igalci Ruslar da
lkelerine geri dndler (bn Miskeveyh, II, 62-67; bnl-Esr, VIII, 412-415).
Topraklarn kuzeye doru genileten Rknddevlenin 335 (946-47) ylnda Reyi ele geirmesi
(bnl-Esr, VIII, 467) Msfirlerle Bveyhleri kar karya getirdi. Kazvin yaknlarnda yaplan
savata Merzbn yenildi ve esir alnarak Farstaki Smeyrem Kalesine hapsedildi (338/949-50).
Bunun zerine ordu kumandanlar Erdebilde Muhammed b. Msfiri tekrar tahta kardlarsa da bir
sre sonra Trumdaki olu Vehsdn tarafndan btn yetkileri elinden alnarak secn Kalesine
gnderildi ve orada ld. Bunu frsat bilen Rknddevle, kendisine snan Smnlerin eski Ts
valisi Muhammed b. Abdrrezzk Azerbaycan zaptetmekle grevlendirdi. Fakat Muhammed
karlat entrikalardan dolay blgede fazla kalamayarak Reye dnd (338/949-50). Bu srada
Vehsdnn serbest brakt Trum Kalesindeki Deysem b. brhim el-Krd, Azerbaycan ve
rmniyenin kontroln ele geirdi. 342de (953) Merzbn annesinin hazrlad bir planla
Smeyrem Kalesinden kurtulup Erdebile geldi ve iki yl ierisinde bir yandan Deysem ile, bir
yandan da baz ayaklanmalarla uraarak Azerbaycana yeniden hkim oldu. Bu arada Bveyh Emri
Rknddevle ile de bir bar antlamas imzalad ve kzn onunla evlendirdi. Azerbaycan ziyaret
eden corafyac bn Havkalin verdii bilgilerden 344 (955) ylnda Merzbnn Azerbaycan, Arrn
ve rmniyede tam bir hkimiyet salad, ayrca Kafkasya ve rmniyedeki kk hnedanlarn
ounun onu metb tand anlalmaktadr (retl-ar, s. 354-355). Tarihilerin ve modern
aratrmaclarn Msfir hnedannn en byk hkmdar olarak kabul ettii Merzbn Ramazan
346da (Aralk 957) ld ve yerine olu Cstn geti.
Devlet ilerinden ok haremle ve elenceyle ilgilenen Cstn zamannda Abbs Halifesi Mktef-
Billhn soyundan geldiini ileri sren bir kii Mstecr-Billh lakabyla halifelik iddiasnda
bulundu. Fakat Cstn kardei brhim ile birlikte onu saf d brakmay baard (349/960).
Vehsdn, bu olaydan sonra bir komplo kurarak yeenleri Cstn ve dier kardei Nsr anneleriyle
beraber Truma arp ldrtt; ardndan olu smili idareyi ele almas iin Azerbaycana
gnderdi. Bunun zerine rmniyede bulunan brhim harekete geerek Erdebili ald ve Vehsdnn
kuvvetlerini Azerbaycandan uzaklatrd; daha sonra da kardelerinin ve annesinin intikamn almak
iin Truma yryp Deyleme kamaya mecbur brakt amcasnn topraklarn ve hazinelerini ele
geirdi. Ancak Vehsdn, Deylemden toplad glerle Truma dnd ve malp olan brhim
Reydeki Bveyh Emri Rknddevleye snd (355/966). Bu srada smilin lm dolaysyla
Vehsdn Azerbaycann ynetimini dier olu Nha verdi. Rknddevle kendisine snan
kaynbiraderi brhime yakn ilgi gsterdi ve veziri Ebl-Fazl bnl-Amd vastasyla topraklarn
amcasnn olundan alarak ona geri verdi. Fakat Azerbaycan 368 veya 369da (979 veya 980)
Revvdler tarafndan ele geirildi; brhim tahttan indirilip hapse atld ve drt yl sonra ld (bn
Miskeveyh, II, 224, 228-231). Kaynaklarda bundan sonrasyla ilgili yeterli bilgi bulunmamakta, ancak
brhimin olu Ebl-Heycnn 372 (982-83) ylnda Duvni (Dvin) ve ona bal yerleri elinde
tuttuu anlalmaktadr. Ardndan Ebl-Heyc kendi hizmetkrlar tarafndan rmniyedeki Uhdkte
(Olti) ldrld ve Revvdler Azerbaycann geri kalan topraklarn da zaptederek Msfirlerin
halefleri olduklarn iddia ettiler.
Msfirler, Azerbaycandaki hkimiyetlerini kaybettikten sonra hnedann asl merkezi olan
Trumda varlklarn bir sre daha srdrdler. Ne zaman ld bilinmeyen Vehsdn bir ara
hkimiyetini Zencan, Ebher ve Shreverde kadar geniletmiti. Ancak air Mtenebbnin
muhtemelen 354 (965) tarihinde yazd bir kasidesinde Rey ve Cibl Bveyh Emri
Rknddevlenin onu bir sre yerinden uzaklatrd belirtilmektedir. Ykt el-Hamevye gre
Rknddevlenin olu Fahrddevle 379da (989) emrn Nh b. Vehsdnn kk olunun
elinden ald ve onun annesiyle evlendi. Bu ocuun ad muhtemelen Cstn idi ve devlet ileri onun
adna annesi tarafndan yrtlyordu. Fahrddevlenin 387de (997) lmnn ardndan
Vehsdnn soyundan gelen ve ne babas ne kendisi Hakknda bilgi bulunan Sellr brhim b.
Merzbn (bnl-Esr, IX, 373) ayn yl Zencn, Ebher, Shreverd / ehrizor ve Trumu ele
geirdi; 411de (1020) Kazvinin de onun elinde olduu rivayet edilir. Dier taraftan Gazneli
Mahmud, 420de (1029) Reyi ele
geirince brhim b. Merzbnn zerine bir ordu gnderdi. Gazneli Mahmud Horasana dnnce
Sellr brhim onun askerlerinin bulunduu Kazvine yrd ve halkn da yardmyla Gazneli
askerlerini buradan uzaklatrdktan sonra olunun ynetimindeki Sercihan Kalesine snd. Bu
srada Reyde bulunan Mahmudun olu Mesud, Sellr brhime kar yrd ve ilk karlamada
baarsz olduysa da ardndan gerekletirdii saldr sonunda (420/1029) onu ele geirip vergiye
balad (Muhammed b. Hseyin el-Beyhak, s. 15, 235; bnl-Esr, IX, 373-374). Seluklularn 434
(1042-43) ylnda Reye ve Cibl vilyetlerine hkim olmas zerine Trum Sellr Turul Beyi
metb tanmay ve ona vergi vermeyi kabul etti (bnl-Esr, IX, 509). 438de (1046-47) Trum ve
emrndan geen Nsr- Hsrev, emrn hkimi Cstn (b.) brhimin Merzbnd-Deylem
Cl-i Cln Eb Slih Mevl emrl-mminn unvann tadn ve bu hkmdarn sahip
bulunduu yerlerde tam bir adaletin hkm srdn syler (Sefernme, s. 8). Bu ifadeye gre
Trum Sellr, Cstn b. brhim olmaldr. bnl-Esr de 454 (1062) ylnda Turul Beyin Trum
Kalesine bir sefer dzenlediini ve Melik Msfire 100.000 dinar, 1000 elbise vergi koyduunu
syler (el-Kmil, X, 24); kaynaklarda ad geen Msfirlerin son hkmdar bu zattr. Ykt el-
Hamev, Alamut Kalesi hkiminin emrn tahrip ettiini belirtmekte ve bu bilgi Trum
Msfirlerinin varlna Alamut smillerinin son verdiini gstermektedir (Muceml-bldn,
III, 290; Ahmed-i Kesrev, s. 49).
BBLYOGRAFYA


Mesd, Mrc-eheb (Abdlhamd), IV, 377-378; bn Havkal, retl-ar, s. 354-355; bn
Miskeveyh, Tecribl-mem, II, 31-33, 62-67, 115, 118, 131-136, 148-154, 156, 166-167, 177-
180, 218-220, 224, 228-231; Muhammed b. Hseyin el-Beyhak, Tr (trc. Yahy el-Hab - Sdk
Neet), Beyrut 1982, s. 15, 235; Nsr- Hsrev, Sefernme (trc. Abdlvehhab Tarzi), stanbul 1988,
s. 6, 7, 8; Ykt, Muceml-bldn (Cnd), III, 290-291; a.mlf., Muceml-deb: rdl-
erb, Kahire 1924, II, 308; bnl-Esr, el-Kmil, VIII, 190, 191, 193, 194, 385-388, 412-415, 467,
478-480, 500-503, 519, 529-531, 568, 571-572; IX, 373-374, 447, 509; X, 24; Ahmed-i Kesrev,
ehriyrn- umnm, Tahran 1335, s. 41-49, 53-109; W. Madelung, Minor Dynasties of Northern
Iran, CHIr., IV, 223-226, 232-236; Cl. Huart, Les Mosfirides de lAdherbadjn, A Volume of
Oriental Studies Presented to Edward G. Brown (ed. T. W. Arnold - R. A. Nicholson), Amsterdam
1973, s. 228-256; E. D. Ross, On Three Muhammadan Dynasties in Northern Persia in the Tenth and
Eleventh Centuries, AM, II (1925), s. 212-215; S. M. Stern, The Early Ismil Missionaries in
North-West Persia and in Khurasan and Transoxania, BSOAS, XXIII (1960), s. 70-74; V. Minorsky,
Musfirids, EI (ng.), VII, 655-657; a.mlf. - [C. E. Bosworth], Tarm, a.e., X, 311.

Ahmet Gner

MSKT
( )
rn paylama esasna dayanan ba-bahe ortakl.
Szlkte hayvana veya bitkiye su vermek anlamndaki saky kknden treyen mskt kelimesi
fkh terimi olarak, kacak rn belli bir oranda paylamak zere meyve bahesi veya zm ba
sahibiyle bunlarn bakm ve sulamasn stlenecek iletmeci arasnda yaplan szlemeyi ifade eder.
Hicaz blgesinde aalarn bakmnda emein arlkl ksmn sulamann oluturmas, suyun da
kuyulardan temin edilmesi bu adlandrmada etkili olmutur (bn Kudme, V, 391). Irak ekol ise bu
eit ortaklk iin mumele terimini kullanmtr. Mecellenin tanm yledir: Mskt, bir taraftan
ecr ve dier taraftan terbiye olmak ve hsl olan meyve beyinlerinde taksim olunmak zre bir nev
irkettir (md. 1441).
Evz, Sfyn es-Sevr, Mlik b. Enes, Eb Ysuf, Muhammed b. Hasan e-eybn, fi, Ahmed b.
Hanbel ve bn Hazm mskt Hz. Peygamberin Hayber uygulamasna dayanarak ciz grmlerdir
(bk. Buhr, el-ar vel-mzraa, 14, cre, 3; Eb Dvd, By, 43). Resl-i Ekremin
eleri ve ilk drt halife dahil olmak zere pek ok sahbnin mskt yapm olmas, Medinelilerin
uygulamas, bu ilemin bir ynyle mudrebeye benzemesi ve bu muameleye duyulan ihtiya cevaz
hkmn destekleyen deliller arasnda zikredilir (bn Kudme, V, 392-393; irbn, II, 322 vd.;
Kadzde, VIII, 45-46). Hanef mezhebinde fetva Eb Ysuf ve mam Muhammedin grne gre
verilmitir.
krime el-Berber, Mchid b. Cebr, Eb Hanfe, Zfer b. Hzeyl ve Zeydler, mskt topra
kacak rnn bir blm karlnda kiralamadan farksz sayarlar ve kira bedeli olan rn
miktarnn deiken olmas, hatta hi rn alnmamas gibi sebeplerle garar veya bilinmezlik ierdii
iin ciz grmezler. Topran bu ekilde kiralanmasna kar klrken daha ok Rfi b. Hadc
tarafndan rivayet edilen Hz. Peygamberin, topran ya sahibince ekilip biilmesini ya da kira bedeli
almakszn kullanlmasna msaade edilmesini istedii ve belirli oranda rn veya belirli miktar
yiyecek maddesi karlnda kiraya verilmesini yasaklad ynndeki hadis delil gsterilir (Buhr,
el-ar vel-mzraa, 18; Tirmiz, Ahm, 42). Fakat bu yasaklama ifadesinin toprak sahibini
kayran, kiracy veya iletmeciyi belirsizlikle yz yze brakan uygulamalarla ilgili olduu
anlalmakta ve msktta garar yasann ihlli de sz konusu olmamaktadr (Sddk M. Emn ed-
Darr, s. 471, 472-473). te yandan brhim en-Neha ve Hasan- Basrnin mskt mekruh
saydklar rivayet edilmitir.
Mskt ciz grenlerin ounluu bir yldan fazla devam edebilen her eit meyve aacnn ve dut,
gl gibi yapraklar meyve ilevi gren bitkilerin mskta konu olabilecei kanaatindedir; hatta
toplumun ihtiyalarn dikkate alan sonraki Hanef limleri meyvesi olmayp koruma ve sulama
yoluyla yetitirilen ve kerestesinden yararlanlan kavak gibi aalar da mskta elverili
bulmulardr. fi mezhebinde hurma ve zm asmasnn mskta uygun olduu, karpuz ve patlcan
gibi kalc olmayan gvdesiz bitkilerin uygun olmad hususunda fikir birlii vardr; finin eski
gr meyve aalarn da mskta elverili sayma ynndeyken yeni grnde bu hurma ve zm
asmasyla snrl tutulmutur. bn Hazm, Dvd b. Alinin baz talebelerinin sadece hurma bahesinde
mskta cevaz verdiini kaydeder (el-Muall, VIII, 229). Tek bana mzraay ciz grmeyen
Mlik b. Enes ve fiye gre aalar arasnda bulunan bo alanlarn mskta tbi olarak ekilip
biilmesi baz artlar erevesinde mmkndr (bk. MZRAA).
Mskt, ivazl akidleri yapma ehliyetine sahip taraflarn karlkl irade beyanyla kurulur.
Mahsuln paylam yzde hesab ile belirlenmelidir. kacak rnn tamamnn veya belli bir
miktarnn makt olarak taraflardan birine ait olacan kararlatrmak, toprak sahibinin de
almasn veya iletmecinin yapmas gereken ileri stlenmesini art komak, rnn yetimesine
imkn vermeyecek kadar ksa bir sre belirlemek mskt fsid klar. Meyveler henz bymeden
taraflar karlkl rza ile rn paylama orannda deiiklik yapabilirler; byme tamamlandnda
ise yalnz toprak sahibi iletmecinin payn arttrabilir. Genel kurala gre srenin
belirlenmesi gerekli olduu halde Hanefler, her meyve trnn yetime sresi ve hasat mevsiminin
genellikle bilindiini ve bu konuda oluan rf dikkate alarak istihsan yoluyla msktta srenin
belirlenmesini zorunlu grmezler (Serahs, XXIII, 104; Ksn, VI, 186). Mskta konu yaplacak
ba veya bahenin ekimeye yol amayacak ekilde taraflarca bilinmesi gerekir. Akid konusunun iki
baheden biri eklinde belirtilmesi veya belli bir bahenin snr ve zellikleri renilmeden akde
konu yaplmas ekimeye yol aacak nitelikte bilinmezliklerden saylr (bn Kudme, V, 400).
Akidden veya iin tabiatndan aksi anlalmadka akid konusu ba bahe geciktirilmeden iletmeciye
teslim edilir. letmecinin yapmakla ykml olaca ilerin kapsam ncelikle akde baklarak
belirlenir. Akidde yer almayan hususlar iin tabiat ve yre rf esas alnp zme kavuturulur. Bu
konuda fkh eserlerinde yer alan ayrntlar belirtilen kuraln uygulamalar mahiyetindedir. Meyvenin
nitelik ve niceliine yarar olan sulama, budama, su kanallarn onarma, bekilik ve alama gibi
bakm ileriyle meyvelerin toplanmas iletmeciye aittir. Meyve artna etkisi olmayan, bahenin
evresine tel rg ekme vb. ilerle arta etkisi olsa bile kuyu kazmak gibi baheye kalc ekilde
katk salayan iler ise iletmecinin ykmllkleri kapsamnda deildir. Baz fakihler, iletmeciye
ait olan ileri belirlemek zere her sene bakm iin tekrarlanan trden olma kriterinden sz ederler
(a.g.e., V, 402). Mahsul taraflar arasnda belirlenen esaslara gre paylalr. Hi rn alnmamsa
taraflar sonuca katlanr. Fsid msktta kan rnn tamam ba veya bahe sahibine ait olur,
iletmeci de emeine karlk ecr-i misle hak kazanr.
Mskt mer sayanlarn ounluuna gre mskt taraflar balayan (lzm) bir akiddir. Hakl bir
sebep (zr) bulunmadka tek tarafl iradeyle bozulamaz; iletmecinin hrszlkla tannmas veya
mskt konusu ba baheyi satmadan deyemeyecei bir bor altna girmesi kar taraf iin hakl
sebep saylr. mam Mlik mudrebenin ie koyulmakla, msktn akdin kurulmasyla balayclk
kazanaca kanaatindedir. letmeci toprak sahibinin izni olmadka iletme Hakkn nc bir
kiiye devredemez. Hanbel mezhebinde hkim kanaat ise bu akdin balayc olmad ynndedir
(Serahs, XXIII, 101; Ksn, VI, 187; bn Rd, II, 208; bn Kudme, V, 404-405).
letmeci henz ie balamadan taraflardan birinin lmesi, belirlenen srenin sona ermesi, aalarn
istihkak yoluyla bakasnn eline gemesi, taraflarn akdi feshetme konusunda anlamas (ikle) veya
hakl sebebe dayanarak akdin tek tarafl iradeyle feshedilmesi durumunda mskt sona erer.
Meyveler olgunlamadan ba bahe sahibinin lmesi halinde miraslar iletmecinin ie devam
etmesine, iletmecinin vefat durumunda da ba bahe sahibi onun miraslarnn ii srdrmesine
engel olamaz (Mecelle, md. 1448). Kararlatrlan sre tamamland halde meyveler henz
toplanm deilse istihsan deliline binaen mskt akdinin sresi hasat sonuna kadar kendiliinden
uzar ve iletmeci dilerse almasn srdrr; ancak bu durumda ecr-i misl talep edemez.
BBLYOGRAFYA


el-Muvaa, Mst, 1-3; Buhr, el-ar vel-mzraa, 14, 18, cre, 3; Eb Dvd,
By, 43; Tirmiz, Akm, 41-42; Mzen, el-Mutaar (nr. Abdlkdir hn), Beyrut
1419/1998, 168-171; bnl-Cellb, et-Tefr (nr. Hseyin b. Slim ed-Dehmn), Beyrut
1408/1988, II, 201-203; bn Hazm, el-Muall, VIII, 229-232; Serahs, el-Mebs, XXIII, 101, 104;
Ksn, Bedi, VI, 185-188; Burhneddin el-Mergnn, el-Hidye, Bulak 1318, VIII, 45-49; bn
Rd, Bidyetl-mctehid, stanbul 1985, II, 204-209; bn Kudme, el-Mun, Riyad, ts.
(Mektebetr-Riydil-hadse), V, 391-416; Osman b. Ali ez-Zeyla, Tebynl-ai, Bulak 1315,
V, 284; Sbk, Fetv, Beyrut, ts. (Drl-marif), I, 389-461; bnl-Murtaz, el-Barz-zer,
Sana 1409/1988, IV, 68-69; irbn, Munil-mutc, II, 322 vd.; Kadzde, Neticl-efkr
(bnl-Hmm, Fetul-adr [Bulak] iinde), VIII, 45-49; bn bidn, Reddl-mutr [Kahire], V,
200, 204; Mecelle, md. 1441-1448; Sddk M. Emn ed-Darr, el-arar ve eeruh fil-ud fil-
fhil-slm: Dirse murene, Kahire 1386/1967, s. 462-479; Mst, Mv.F, XXXVII, 112-
147.

Hamdi Dndren

MSAKKAFT
(

)
Vakfa gelir (galle) salayan ev, dkkn gibi st kapal (msakkaf) akar iin kullanlan bir terim
(bk. GALLE; VAKIF).

MSAMAHA
( )
Szlkte kolaylk gstermek, yumuak davranmak, hatay grmezlikten gelmek anlamndaki
msmaha kelimesi (Lisnl-Arab, sm md.; Tcl-ars, sm md; Kmus Tercmesi, I,
904), ayn kkten gelen tesmuh ve semha ile birlikte ahlk terimi olarak insanlara ykmllkler
konusunda kolaylk gstermeyi, toplumsal yapy sarsc mahiyette olmayan hata ve kusurlar ho
grmeyi, eitli dnce, inan ve davranlar zgrce dile getirmeyi ifade eder. Gnmz
Arapasnda msamaha yerine daha ok tesmuh ve semha, Trkede ise hogr kelimeleri
kullanlmaktadr. Bu kelimelerin tolerans (Fr. tolrance) karlnda kullanm Osmanllarn son
dneminde Batdan gelen tesirle olmutur. Ancak tolerans kelimesi, hem szlk anlam hem de
kltrel muhtevas bakmndan msamaha ve hogrnn ierdii gnlllk ve samimiyet
karakterinden olduka uzaktr. Tahamml etmek mnasndaki Latince tolerare fiilinden gelen
tolerans her ne kadar gnmzde ksmen olumlu bir vurguya sahipse de genellikle kt veya olumsuz
bir durum karsnda tahamml etme, tviz verme, felketlere katlanma, sknt ekme anlamnda
pasif bir tutumu ifade etmektedir. Msamaha ise kkndeki cmertlik ve kerem mnasnn da
gsterdii gibi olumlu bir ierik tamakta ve aktif bir tavr ifade etmektedir. Nitekim ahlk
filozoflar erdem tasniflerinde msmahay sehvet kapsamnda zikretmilerdir (mesel bk. bn
Miskeveyh, s. 43). Mslman dnrlerin fazileti nefiste yerlemi meleke diye tanmlamalar,
slmda msamahann katlanma eklindeki ereti tutumdan ziyade insann ahlk kiiliinin bir
paras olarak anlalmas gerektiini ortaya koymaktadr. Ayrca slm kelimesinin bara girme
mnas dikkate alndnda toplumsal barn en nemli unsurlarndan biri olarak alglanan msamaha
ile slm arasnda semantik bir btnlk olduu anlalr. Kurn- Kermde geen safh
kelimesinin ktlk edenin ktln grmezlikten gelme eklindeki anlam yannda (Fahreddin
er-Rz, XI, 88; Kurtub, II, 71; VI, 62) bask ve zor kullanmama mnasna da geldii ve aftan daha
ileri bir davran ifade ettii belirtilmitir (Rgb el-sfahn, el-Mfredt, sf md.). Buna gre
safh kelimesinin muhtevas gnmzde msamahaya yklenen anlamla rtmektedir.
Kurn- Kermde msamaha kelimesi gemez; ancak bata af ve onunla birlikte zikredilen safh
kelimeleri olmak zere hilim, silm, sabr, sulh, ln (yumuaklk) gibi kavramlarla slmn
msamahakrln ifade eden pek ok yet bulunmaktadr. Bu
yetlerde din ve dnyev hayata ilikin olarak insanlarn gcn aan veya hayatlarn zorlatran
mkellefiyetlerden muaf tutulmas veya ykmllklerinin hafifletilmesi, slmn temel kurallarn
sarsmadka daima kolayln tercih edilmesi istenmekte; mslmanlarn dier insanlarn
kiiliklerine, dnce ve inanlarna sayg gstermeleri, onlara farkllklarn koruma ortam
salamalar emredilmektedir. Hadis mecmualarnda da bu tr aklamalarn yannda msamaha ile
ayn kkten gelen deiik kelimelerin yer ald ifadelerde msamaha mslmann temel ahlk
zelliklerinden biri olarak gsterilmitir. Konuya ilikin yet ve hadisler, slm medeniyetinde bir
yandan slm mmetinin kendi arasndaki ilikilerin kolaylk ve hogr temeli zerine oturtulmasna,
te yandan deiik dinlere ve kltrlere mensup olanlarn inan farkllklarna sayg gsterilmesine
temel tekil etmitir. nsanlarn faaliyet alanlarna, sosyal evrelerine ve konumlarna gre ferd ve
toplumsal dzeyde farkl msamaha tarzlarndan sz edilebilir.
1. slm dini ykmllklerde kolaylk ilkesini benimsemi ve slm literatrde bu ilke ounlukla
msamaha kavramyla belirtilmitir. Buna gre Allah insanlar iin zorluk deil kolaylk murat eder
(el-Bakara 2/185). Hz. Muhammed insanla rahmet olarak gnderilmitir (el-Enbiy 21/107). Allah
insanlar ancak glerinin yettii kadaryla ykml klar (el-Bakara 2/286). Onun din hkmler
koymasndan maksat insanlara zahmet vermek deil onlar arndrmak ve kendileri iin nimetini
tamamlamaktr (el-Mide 5/6). Bu ilkelerin nda fkh kaynaklarnda din hkmlerin yerine
getirilmesinde karlalan glklere veya engellere gre kolaylatrc zmler ve ruhsatlar
gelitirilmitir. nsanlarn gnah ileme niyetleri olmakszn sehven veya unutarak yaptklarnn
balanacana dair yetler de (el-Bakara 2/225, 286) ayn tutumu yanstmaktadr.
2. Mslmanlar kendi aralarndaki ilikilerde de hogrl ve kolaylatrc olmaya zendirilmitir.
Allahn affnn geniliini ifade eden yetler, Onun kullarna msamahasn gstermesi yannda
dolayl olarak insanlar da msamahakr olmaya tevik etmektedir (mesel bk. en-Nahl 16/61; e-
r 42/25, 30). Hz. Peygamber, tebli ettii dinin iki temel zelliinden birini hanefiyye (tevhidi
esas alan dosdoru din), dierini de semha (genilik, kolaylk ve rahatlk) olarak aklamtr
(Msned, I, 236; VI, 116, 233; Buhr, mn, 29). Ayrca msamahakr kiileri Allahn rahmetiyle
mjdelemi (Buhr, By, 16; bn Mce, Ticrt, 26) ve bunlarn msamahalar sayesinde
cennete gireceklerini bildirmitir (Msned, II, 210). Bu hadisler, hem slmiyetin ykmllklerde
kolaylk yolunu setiine hem de mslmanlarn beer ilikilerde hogrl davranmalar
gerektiine iaret etmektedir (ayrca bk. Buhr, mn, 29, lim, 11; Mslim, Cihd, 6-7).
Baz hadislerde msamaha konusu -alverite, evlilik klfetlerinde, cezalandrmada olduu gibi-
uygulama plannda da ele alnp tevik edilmitir (mesel bk. e-r 42/40; Msned, V, 319; VI,
385; Buhr, By, 16; Tirmiz, By, 74). Msamaha et ki msamaha gresin melindeki
hadis (Msned, I, 248) msamahann beer ilikilerde ilke olarak alnp uygulanmasn isteyen dikkat
ekici tlerdendir. Ebl-Hasan el-Mverd, Edebd-dny ved-dn isimli eserinde (s. 331-332)
msamahann gnller zerindeki yattrc ve kaynatrc etkisini, toplumsal bar ve sevgiye
katksn ifade ederken bunun gerekesini, ruhlar kolaylk ve msamaha ile yumuatmann
yaknlatrc ve rahatlatc davranlarla kaynatrmann ahlka en uygun tutum olduu eklinde
ifade etmekte, beer ilikilerde benlik davasndan uzak durup msamaha yolunu seenlerin hem
ahlkta ve edepte en gzel olan yakalam hem de insanlarn gnllerinde en stn mevkiyi kazanm
olacaklarn belirtmektedir.
3. slm dini farkl inan ve kltrlerden gelen kiilere kar msamahal olmay ilke olarak
benimsemi, Kurn- Kermde ve hadislerde konuyla ilgili prensipler mslman fertlerin,
toplumlarn ve yneticilerin inan ve dnce farkllklarna kar msamahay bir zihniyet eklinde
benimseyip yaatmalarn salamtr. Her ne kadar mslmanlara kar dmanca tutumlarn inatla
srdren Mekke putperestlerini zararsz hale getirmek zere g kullanmaya izin veren, hatta bunu
emreden yetler varsa da bu yetlerde bile, ... fakat ar gitmeyin, Allah ar gidenleri sevmez ...
Eer onlar sava durdurursa ... bilinmelidir ki Allah balaycdr, merhametlidir ... Savamaktan
vazgeerlerse artk hakszlk yapanlardan bakasna saldrmak yoktur (el-Bakara 2/190-192) gibi
ifadelerle dil sava kurallarndan sz edilmekte, bylece mukbele bil-misl ilkesine vurgu
yaplmaktadr. Kurn- Kermde, risletin balangcndan itibaren slm yok etmek iin mcadele
eden putperestlerle dostluk kurulmas yasaklanmakla birlikte mslmanlarn fiilen dmanlk
gstermeyen mriklerle iyi ilikiler iinde olmasna izin verilmitir (el-Mmtehine 60/8-9). Taber,
bu yetlerin hangi dinden ve etnik kkenden olursa olsun btn topluluklarla iyilik ve adalet esasna
dayal ilikiler kurmaya izin veren bir kural ortaya koyduunu belirtir (Cmiul-beyn, XXVIII, 66).
Nitekim Mekkenin fethinden sonra putperestlerin slma ve mslmanlara tecavz imknlar fiilen
ortadan kalknca Hz. Peygamberin onlara kar tutumunda da bir yumuama sreci balam, Resl-i
Ekrem, fetih srasnda evlerini terketmi olan Mekkelilerin evlerine dnmelerine izin vermitir (bn
Him, IV, 32).
Hz. Peygamberin grevinin ilh emirleri insanlara tebli edip onlar uyarmak olduunu, vicdanlar
zerinde bask kurmak gibi bir grevinin bulunmadn belirten birok yet (mesel bk. l-i mrn
3/20; e-r 42/48; el-Giye 88/22) ve zellikle, Dinde zorlama yoktur ... prensibi (el-Bakara
2/256); inan konusunda psikolojik bir geree iaret etmesi yannda din ve inan zgrln de
ortaya koymu, bunu evrensel bir ahlk ve hukuk ilkesi haline getirmitir. Yine, Eer rabbin
dileseydi yeryznde bulunanlarn hepsi iman ederdi. Sen iman etsinler diye insanlar zerinde bask
m kuracaksn? (Ynus 10/99) ve, Her birinize bir din yolu ve yol yntem verdik. Allah dileseydi
sizi bir tek mmet yapard ... (el-Mide 5/48) melindeki yetler insanlarn farkl inanlara sahip
bulunmasnn ilh iradenin sonucu, dolaysyla ontolojik bir gerek olduunu gstermektedir.
slmn dier kitab dinleri asllar itibariyle hak olarak tanmas ve Reslullahn kendisiyle
grme yapmak zere Medineye gelen Necran hristiyanlarnn Mescidi Nebevde yin
yapmalarna msaade etmesi (bn Him, II, 206), Yemene vali olarak gnderdii Muz b. Cebele
yahudilere dinleri konusunda problem karmamas tlimatn vermesi (Belzr, s. 71) gibi rnekler
de mslmanlarn bunlara kar bir yaknlk hissetmelerine yol am, bylece mslman toplumlarda
slm tarihi boyunca kalc bir msamaha ruhunun gelimesinde byk tesiri olmutur. Bu
msamahakrlk sadece ferd ve ahlk bir tavr olarak kalmayp hukuk ve siyas norm haline
dnm, bunun ilk rneini de Hz. Peygamberin Medineye hicretinden sonra dzenlenen ve
Medine Szlemesi olarak anlan anayasa oluturmutur. Bu metinde, mslmanlarla
birlikte Medinedeki yahudilerin de din ve vicdan hrriyeti gibi temel haklar gvence altna
alnmtr.
Devlet tarafndan haklar gvence altna alnd iin zimm veya ehl-i zimme denilen gayri
mslim tebaa Hakknda uygulanan sistem inan, ibadet, eitim, bayram ve elence, cenaze trenleri,
isim koyma gibi farkl alanlarda o alarn artlar iinde deerlendirildii ve dier devletlerin
uygulamalaryla karlatrldnda nemli haklar ve imtiyazlar ierdii grlr. Bu sistemde gayri
mslimler genellikle ynetimle geni apl sorunlar yaamam; bu husustaki olumsuzluklar, bata
misyonerlik faaliyetleri olmak zere Bat etkisinin ve mdahalelerinin sreklilik kazand XIX.
yzyldan itibaren ortaya kmaya balamtr (geni bilgi iin bk. Arnold, tr.yer.; ztrk, tr.yer.;
Jaffad, II/1 [1954], s. 60-76; Abdul Ali, LVI/2 [1982], s. 105-120; ayrca bk. GAYR MSLM;
MLLET).
slmda ilh otoriteyi temsil eden, din inan konusunda kendisini yanlmaz sayan kilise benzeri bir
otorite, buna bal olarak dinden sapt iddia edilenleri cezalandran engizisyon benzeri bir kurum,
aforoz etme ve yakarak ldrmeye kadar varan cezalandrma ekilleri gibi din yaplanma ve
uygulamalar bulunmad iin slm tarihinde mslmanlarn kendi aralarnda da bir din
hogrszlk gelimemi; akaid ve kelm kitaplarnda rastlanan dallet, kfr ve irtidad isnatlar
kurumsal ve sistemli bir cezalandrma uygulamasna yol amamtr. Abbsler dneminde bir ara
grlen mihne olaylar, Osmanllar devrinde rastlanan birka idam hadisesi gibi rnekler ise slmn
msamahakr karakterini zedeleyecek boyutta olmayp bunlar grnte din gerekelere dayandrlsa
da gerekte siyas sebeplerle aklanmaktadr.
te yandan gerek slm mmetinin kendi iinde gelien din konulardaki anlay, yorum ve uygulama
farkllklarna, gerekse dier dinlere ve kltrlere kar gsterilen msamahakr tavr slmn temel
inan, ibadet ve ahlk ilkelerinden tviz verilmesi, bunlar tahrip edecek boyuttaki arlklar
karsnda bir ilgisizliin ortaya kmas sonucunu douracak derecede bir lszln gelimesine
imkn tannmamtr. Son zamanlarda Bat hristiyan dnyasnn inisiyatifinde srdrlen dinleraras
diyalog almalar Hakknda mslman fikir adamlarnn yapt tartmalar ve slm toplumlarnn
bu tartmalara gsterdii ilgiyi de bu duyarlln etkisine balayp salkl bir sre olarak
deerlendirmek gerekir.
BBLYOGRAFYA


Cevher, e-, slm md.; Rgb el-sfahn, el-Mfredt, sf md.; Lisnl-Arab, sf md.;
Tcl-ars, sf md.; Kmus Tercmesi, I, 904; Wensinck, el-Mucem, sf md.; Msned, I,
236, 248; II, 210; V, 319; VI, 116, 233, 385; Buhr, mn, 29, lim, 11, By, 16; Mslim,
Cihd, 6-7; bn Mce, Ticrt, 26; Tirmiz, By, 74; bn Him, Sretn-neb (nr. M.
Muhyiddin Abdlhamd), Beyrut, ts. (Drl-fikr), II, 206; IV, 32; Belzr, Ftul-bldn (nr. M.
J. de Goeje), Leiden 1866 (Islamic Geography iinde, ed. Fuat Sezgin), Frankfurt 1413/1992, s.
71; Taber, Cmiul-beyn, XXVIII, 65-66; bn Miskeveyh, Tehbl-al (nr. bnl-Hatb),
Kahire 1398, s. 43; Mverd, Edebd-dny ved-dn, Beyrut 1398/1978, s. 331-334; Fahreddin er-
Rz, Meftul-ayb, XI, 88; Kurtub, el-Cmi, II, 71; VI, 62; I. Goldziher, Le dogme et la loi de
lIslam (trc. Flix Arin), Paris 1920, s. 29-30, 257-258; Mohammed Arkoun, Ltique musulmane
daprs Mward, Paris 1964, s. 1; T. W. Arnold, ntir- slm Tarihi (trc. Hasan Gndzler),
Ankara 1971; Hamdullah, slm Peygamberi (trc. M. Said Mutlu), stanbul 1972, I, 186-187;
Abdlazz Abdurrahman b. Ali er-Reba, uver min sematil-slm, Beyrut 1400/1980; Levent
ztrk, slm Toplumunda Birarada Yaama Tecrbesi, stanbul 1995; S. M. Jaffad, Tolerance in
Islam, JPHS, II/1 (1954), s. 60-76; Abdul Ali, Tolerance in Islam, IC, LVI/2 (1982), s. 105-120;
lber Ortayl, Msamaha-i Osmani, Tombak, sy. 9, stanbul 1996, s. 36-39; Hseyin Ylmaz, Hz.
Peygamberin Eitiminde lke Olarak Hogr, Cumhuriyet niversitesi lhiyat Fakltesi Dergisi,
VIII/1, Sivas 2004, s. 109-132.

Mustafa arc

Dier Dinlerde.
Tolerans kavram, hem doktrinel hem siyas-hukuk anlamyla btn dinler ve cemaatler aras
ilikilere konu olmakla birlikte daha ziyade evrensellik ve hakikat iddiasna sahip tek tanrl din
gelenekler, bilhassa dogma ve kurtulu merkezli Katolik Hristiyanlkla balantl olarak gndeme
gelmektedir. Eski Yunan ve Romann eklektik ve ok tanrl ulus dinleriyle ahlk-pratik vurguya
sahip mistik Uzakdou dinlerinin ise z itibariyle dier inanlara kar daha ak olduunu sylemek
mmkndr (Batuhan, s. 52).
Bir nevi mill tanr inancna dayanan eski sril dininde kutsal topraklar dnda yaayan dier
milletlerin kendi ok tanrl inanlarn devam ettirmeleri normal kabul edilmekle birlikte (Tesniye,
4/19) Kenn iline yerletikten sonra sriloullar arasnda putperestlie ve farkl din uygulamalara
gz yumulmamtr. Tevratta, o blgede yaayan kavimlerin (putperestler) yok edilmesi ve Ms
eriatna uymayan sriloullarnn lmle cezalandrlmas emredilir (Tesniye, 13/6-19; 17/2-5).
brn peygamberlerine ait kitaplarda da putperest toplumlarn lnetlenip cezalandrlmasndan
bahsedilmekle beraber (aya, 45/14-17; Yeremya, 10/25; 21-22) asl tenkit konusu sril Tanrsn
terkedip putperest kavimlerin peinden giden sriloullardr. Hamoni hnedan devrindeki
bamszlk dneminde siyas sebeplerle, sril soyundan olmayan baz Sm gruplarna (dumiler ve
turiler) zorla sril dininin benimsetildii grlr.
Cemaat ii ve cemaat d gruplar arasnda ngrlen ayrm Ortaa yahudi retisinde daha
belirgindir. Yahudi limleri, putperestlerden daha tehlikeli kabul ettikleri heretiklerle din-dnyev
her trl temasn kesilmesini ve hatta ldrlmelerini gerekli grmtr (Hullin, 13a-b; Gittin, 45b;
Avodah Zara, 26a-b; Mishneh Torah, Edut, 11/10; Mamrim, 3). Daha sonra ortaya kan gruplara da
(Karai, Sabataist, Hasidik ve Reformist) cemaat dna atma (herem) cezas ge dneme kadar
uygulanmtr. Genel olarak Ortaa yahudi retisinde niha kurtulu yahudilere mahsus olmakla
birlikte dier inanlara ynelik tolerans, yahudilerin siyas zerkliklerini kaybettikleri mild ilk
asrdan modern srail Devletinin kuruluuna kadar yahudi tarihinde fazla karlk bulmamtr.
Bununla birlikte, yahudi aydnlanmasnn nclerinden saylan Baruch Spinoza ve Moses
Mendelssohn gibi dnrler tolerans ve eitlik yanls grler ortaya koymulardr (Katz, s. 169-
181). Gnmzde ise liberal yahudi oluumlar Ortodoks otoritelerce tannmamasna ramen
Yahudiliin tolerans yanls kanadn meydana getirir.
Tolerans kavramnn hristiyan dnyasnda sistematik olarak kullanm Ortaadan ncesine gitmez.
Kelimeye farkl dnemlerde deiik anlamlar yklenmi, erken Hristiyanlk devrinde (Yeni Ahid ve
kilise babalarnn yazlar), hristiyan fertlerin din-dnyev her trl skntya ve olumsuz duruma
sabrla tahamml gstermeleri eklinde din-ferd bir vurgu ne kmtr (Korintoslulara kinci
Mektup, 1/6; Augustine, s. 833-834). Ortaada ise (Kilise kanunlar: XII-XIII. yzyl) kelime gc
elinde bulunduran, iyiyi ve doruyu temsil ettiine inanlan kesimin (kilisenin) ktler (kfir ve
ahlkszlar) karsnda irad olarak pasif tutum sergilemesi, onlar engellememesi anlamnda din-
siyas bir vurgu kazanmtr (Aquinas, IX, 142-143). Dolaysyla pasif ve ferd mnada sabr ve
tahamml gsterme durumundan aktif olarak ve bir otorite adna izin verme
yahut gz yumma durumuna gei sz konusudur. Buna gre din tolerans, bir grup veya otoritenin
esasen yanl ve kt bulduu halde dier bir inanca gz yummas ve bu inan mensuplarn gerek
zel gerekse kamusal alanda belli snrlar iinde serbest brakmas biiminde anlalmtr (Bejczy,
LVIII/3 [1997], s. 368, 370). Kt yahut yanl olan hedef almaktan ve kar g kullanmaktan
bilerek vazgeme prensibi tolerans kavramn, modern dnemde benimsenen ve siyas otoritenin ferd
dnce ve inan zerindeki yetkisini neredeyse sfrlayan din ve dnce hrriyeti ilkesiyle btn
inanlarn eit biimde doru olduu esasna dayanan din izflikten ayrmaktadr.
Genellikle ktle ve yanl inanca kar kaytsz kalma tutumu ile eitlenen din tolerans kavramnn
modern dnemden nce bilhassa Katolik hristiyan anlaynda olumsuz arma sahip olduu ileri
srlr. Bu noktada doktrinel veya dogmatik tolerans ile ahs veya pratik tolerans kavramlar
arasndaki ayrma dikkat ekmek gerekir. Doktrinel mnada tolerans, gerein teklii ilkesiyle
elimesi ve din izflie kap aralamas sebebiyle tasvip grmezken farkl dine mensup fertlerin
inanlarn yanl da olsa belli snrlar iinde yaamalarna izin veren pratik tolerans Ortaa kilise
hukuku ierisinde en azndan teoride kabul grmtr. Buna gre din tolerans, kilisenin huzurunun
bozulmamas veya benzer bir menfaat gzetilmek suretiyle belli ktlklerle mcadele etmek yerine
onlara kar sabretmeyi, dier bir ifadeyle iki ktlkten ehven olan tercih etmeyi ifade etmektedir.
Dolaysyla anlayl ya da hogrl olma adna sergilenen biztihi olumlu bir tavr olmaktan ziyade
belli bir menfaat iin nefretin dizginlenmesi, byk ktl nlemek adna kk ktle
siyaseten gz yumulmas anlam tamaktadr (a.g.e., LVIII/3 [1997], s. 370, 372). Bu dorultuda
kilise kanunlar ve daha sonra hristiyan siyas otoriteler tarafndan benimsenen tolerans ilkesi esasen
yahudileri ve hristiyan toplumuna ait baz marjinal unsurlar (fahieler, deliler, czzamllar)
hedeflemitir (Aquinas, IX, 142-143, 184-187; X, 177). Pagan dinlerin yan sra kilise otoritesini ve
hristiyan toplumunu dorudan tehdit ettiine inanlan heretik inanlara ve homoseksellie ise gz
yumulmamtr (a.g.e., IX, 143-147; XIII, 157-161; V. Lateran Konsili, 1512-1517).
Heretik gruplar Hristiyanln balangcnda cemaat dna atlarak cezalandrlrken Konstantin
tarafndan Hristiyanla ayrcalk tannmasyla birlikte (Milano Ferman, 313) sapkn inanca sahip
olmak devlete kar ilenen su kapsamnda grlm ve mallarna el konulup kendileriyle her trl
mnasebetin yasakland bu kimseler sonraki hristiyan Roma imparatorlar tarafndan ar cezalara
arptrlmtr. Sapknlara ynelik lm cezas ilk olarak, Hristiyanl devlet dini iln edip
imparatorluk bnyesindeki son pagan unsurlar ortadan kaldran I. Theodosios zamannda gndeme
gelmitir (392). XII. yzyldan itibaren piskoposlara kendi blgelerindeki sapkn fertleri tesbit etme
ve yaklarak cezalandrlmalar iin resm otoritelere teslim etme grevi verilmitir. XIII. yzyln
ortalarndan itibaren sapknlar sorgulamak zere kilise bnyesinde engizisyon mahkemeleri
oluturulmutur. te yandan sapknlarn belirlenip cezalandrlmas hususu belli prensiplere
balanm ve kendilerine tvbe iin sre tannmtr (IV. Lateran Konsili, 1215).
Yahudiler, Hristiyanln devlet dini olmasndan itibaren varlklarn srdrmelerine ve tolerans
prensibinin zel muhataplar olarak ok defa belli haklardan yararlanmalarna ramen dnem dnem
siyas ve din otoriteler tarafndan kstlama ve basklara (Justinyen Kanunlar, 528; IV. Lateran
Konsili, 1215), Hristiyan halk eliyle yamalama ve toplu katliamlara mruz braklm, gerek
Katolik gerekse Protestan yneticileri tarafndan zorla hristiyanlatrlm veya yaadklar
lkelerden kovulmulardr.
Mslmanlar, prensipte yahudilerle ayn balk altnda (infidel = imansz) deerlendirilmelerine
ramen (Viyana Konsili, 1311-12; Novak, LVIII [1995], s. 35) kurduklar devletler ve yaptklar
fetihlerle kiliseye ve hristiyan krallna yahudilerden daha byk tehdit olarak grldkleri ve
putperest hatta sapkn kabul edildikleri iin bu gruba kar kilisenin tavr daha sert olmutur. eitli
konsil kararlarnda kiliseye ynelik dmanlkta bulunduklar ve hristiyanlar ldrdkleri
gerekesiyle kutsal topraklar ellerinde tutan mslman Araplara ve hristiyan krallklarn ele
geiren Trklere kar sava almas din bir emir olarak sunulmaktadr (III. Lateran, II. Lyon ve V.
Lateran Konsilleri, 1179, 1274, 1512-1517).
Yahudilere ynelik tolerans konusunda mutedil gr ortaya koyan Thomas Aquinasn teolojisinde
yahudilerle mslmanlar arasnda teoride de belli bir ayrm gzetilmektedir. Tertullian, Origen ve
Jerome gibi erken kilise babalar, s Meshi reddettikleri iin yahudileri imansz ve lnetlenmi
kabul etmekle birlikte onlarn ldrlmeyip srgne ve hristiyanlara boyun emeye mahkm
edilmelerini istemitir. Aquinas ise Augustine gibi gemite hakikate sahip olmalar ve hristiyan
hakikatini belli lde yanstmalar sebebiyle, yani bir menfaat gereince yahudilerin din
uygulamalarna gz yumulmas gerektiini ileri srmtr (The Summa Theologica, IX, 142-147; City
of God, s. 827-828; kr. Romallara Mektup, 11). Aquinasa gre -mslmanlar dahil olmak zere-
dier inanszlarn (sapknlar ve paganlar) din uygulamalarna hakikati yanstmad ve dolaysyla
benzer bir menfaat salamad iin aslnda hibir ekilde tolerans gsterilmemesi gerekir; ancak
muhtemel bir huzursuzluu nlemek veya onlar hristiyan dinine ekmek sz konusu olduunda gz
yumulmaldr (kr. Korintoslulara Birinci Mektup, 5/12-13). Nitekim modern dneme kadar kilisenin
ve farkl hristiyan gruplarn mslmanlara kar genel tavr, ya heretik mezhep veya putperest din
mensuplar olduklar gerekesiyle yaama Hakk tanmamak veya zellikle XVI. yzyldan itibaren
sistemli bir misyonerlik politikasna tbi tutmak eklinde cereyan etmitir (Aydn, s. 37-64).
in pratii sz konusu olduunda gerek yahudilerle mslmanlara kar uygulanan ve Hal
seferleriyle dorua ulaan toplu katliamlarn ve sapkn hristiyanlar hedef alan engizisyon
mahkemelerinin glgeledii kilise tarihini, gerekse yllar sren mezhep savalarna sahne olan
Hristiyanlk tarihini toleransszlk tarihi olarak kabul etmek mmkndr. te yandan hem
hristiyanlarn hem de ondan nce eski Yunan ve Romallarn dier inanlarla ilgili uygulamalarna
bakldnda tolerans kavramnn paradoks karakteri ortaya kar. ok tanrl din sisteme sahip eski
Yunan medeniyeti farkl inan ve ritelleri bnyesinde barndrmakla birlikte zellikle siyas
istikrarszln yaand dnemlerde toplum dzenine tehdit olarak grd Anaxagoras ve Sokrat
gibi filozoflar lkeyi terk veya lm arasnda seim yapmaya zorlamtr. Roma ynetimi ise
prensipte dier din mensuplarna (yahudiler) kendi din uygulamalarnda serbestlik salamasna
ramen devletin resm tanrlarna ibadet etmeyi reddeden ve Romannkine zt bir hayat anlayna
sahip olan hristiyanlar, tolerans yanls grleriyle tannan
Stoac Marcus Aurelius dahil olmak zere eitli Roma imparatorlar tarafndan korkun cezalara
arptrlmtr. te yandan Tertullian ve Lactantius gibi erken kilise babalar, pagan Roma tarafndan
bask grdkleri dnemlerde inan hrriyetinden yana grler ortaya koyarken Hristiyanln
Bizans mparatorluunun resm dini haline gelmesiyle birlikte kilise ve devlet otoriteleri paganlara,
heretiklere ve dier din mensuplarna kar baskc ve hatta yok edici tavr ierisinde olmutur.
Benzer durum, Erasmus gibi Rnesans dnemi hmanist Katolik dnrleri iin de geerlidir. Ayn
ekilde Katolik kilisesinin baskc uygulamalarna kar sistematik biimde msamaha fikrini savunan
John Locke gibi (Epistola de Tolerantia, 1688) Protestan bir dnr de ngilterede yaayan Katolik
aznln ve ateistlerin siyas sebeplerden hareketle tolerans uygulamasnn dnda tutulmasn
gerekli grmtr.
Btn bu hususlar, tolerans kavramnn hibir zaman snrsz olarak anlalp uygulanmad, en
toleransl toplumlarn bile kendi dzenlerini tehlikeye sokacak dnce ve inanlara gz yummad
gereine iaret etmektedir (Batuhan, s. 14-17). Nitekim XVI. yzyldan itibaren tolerans kavram
etrafnda yaplan tartmalarda toleransn snrlar ve epistemolojik / etik izflie dnme tehlikesi
gibi hususlar zerinde durulmutur. Voltaire ve David Hume gibi septik filozoflar hakikatin
bilinemezlii ve izflii dncesinden hareketle tolerans ilkesini savunurken Spinoza, Milton, Lock,
Kant ve Stuart Mill gibi rasyonalist dnrler, daha nce Sokrat, Erasmus ve Montaigne tarafndan
da ileri srld gibi kilise veya devlet otoritesine kar ferdin muhtariyetini ve insan aklnn
stnln ne karmlardr. Bu dnrlere gre hakikate ancak zgr dnme, tartma ve
diyalog yoluyla ulamak mmknken ayn ekilde inan da zorla deil ferdin kendi isteiyle
benimseyebilecei bir eydir. Toleransn snr noktasnda ise demokrasi konusunda olduu gibi
devletin gvenliine asl bir tehdit oluturmama (Lock) ya da baka fertlere zarar vermeme (Mill)
gibi ilkeler esas alnmtr. Bugn Bat lkelerinin anayasasnda veya yerel hukukunda din ve vicdan
hrriyeti eklinde yer alan tolerans ilkesi dayand prensipler ve sonular asndan hl zerinde
tartlan bir konudur. Kilise bnyesinde ise daha ziyade dinler aras diyalog kapsamnda ya da
homoseksellikle balantl olarak gndeme gelmektedir.
BBLYOGRAFYA


St. Thomas Aquinas, The Summa Theologica, London 1916; Hseyin Batuhan, Batda Tolerans
Fikrinin Gelimesi I, stanbul 1959; J. Katz, Exclusiveness and Tolerance, New York 1962; E.
Labrousse, Religious Toleration, Dictionary of the History of Ideas (ed. Philip P. Wiener), New
York 1973, IV, 112-121; The Code of Maimonides (Mishneh Torah), New Haven 1977, III, 117, 143;
St. Augustine, City of God, London 1972; Runciman, Hal Seferleri Tarihi, I, 104-105; Religious
Traditions and the Limits of Tolerance (ed. L. J. Hammann - H. M. Buck), Pennsylvania 1988; L.
Jacobs, The Jewish Religion: A Companion, Oxford 1995, s. 560-561; Mahmut Aydn, Monologdan
Diyaloa, Ankara 2001; M. Novak, Aquinas and the Heretics, First Things, LVIII (1995), s. 33-38;
I. Bejczy, Tolerantia: A Medieval Concept, Journal of the History of Ideas, LVIII/3, New
Brunswick 1997, s. 365-384; A. Fiala, Stoic Tolerance, Res Publica, IX (2003), s. 149-168; G. J.
Dalcourt, Tolerance, New Catholic Encyclopedia, Washington 1967, XIV, 192-193; M. Cranston,
Toleration, The Encyclopedia of Philosophy (ed. P. Edwards), New York-London 1972, VIII, 143-
146; D. Sperber, Heresy, EJd., VIII, 358-362; J. Pohle, Toleration, Religious, J. Wilhelm,
Heresy; F. E. Gigot, Judaism, The Catholic Encyclopedia (http://www.newadvent.org/cathen);
Toleration, The Internet Encyclopedia of Philosophy (http://www.iep.utm.edu/t/tolerati.htm).

Salime Leyla Grkan

MSAMERE
( )
Geceleyin yaplan elenceli sohbet.
Araplar gece sohbetleri iin semer (ay veya ay karanl) kelimesini kullanmlardr. Bu
sohbetlere, genellikle karlkl konuma tarznda getiinden semr (mehtapl gecelerde sohbet etmek)
masdarndan msmere ad da verilmekte, ayrca gece sohbetine katlana semr, bu meclislerde
bulunan gruba da smir veya smmr denilmektedir. Scak l ikliminin serin gecelerinde bir ate
etrafnda, adrlarda veya meyhanelerde sazl szl elenceler tertip edilir, muganniyeler ark
syler, kssalar, estr, eyyml-Arabdan htralar anlatlr ve meclis mfharelerle gn aarncaya
kadar devam ederdi. Chiliye iirinde msamere meclislerinin de bahsi geer. Mesel Lebd b.
Reba, muallakasnda latif gecelerin ay nda arkadalaryla sabaha kadar yaptklar sohbetlerden
sz eder (Hatb et-Tebrz, s. 191 vd.). Chiliye dnemi msamereleri genellikle ikili, mzikli
olduu ve irk, hurafe, mstehcen konular zerine dzenlendii iin Hz. Peygamber genliinden
itibaren bunlara hi katlmamtr ve bu durumu onun faziletleri arasnda yer almaktadr (Kurtub,
XVI, 58). Mekkedeki msamere meknlarnn balcas Kbe evresiydi. Resl-i Ekremin daveti ve
Kuran yetlerinin teblii burada yaplan toplantlarda konuulmu ve sert tepkilerle karlanmtr.
Kuran mriklerin tavrn gece sohbetlerinde hezeyan etmek eklinde aklamaktadr (el-Mminn
23/67; Elmall, V, 3459).
Mslmanlar zaman zaman Hz. Peygamberden kssa anlatmasn istemilerdir. Bizzat Kurann
ahsenl-kasas dedii (Ysuf 12/3) Ysuf kssasnn getii Ysuf sresi bir rivayete gre byle
bir istek zerine nzil olmu (Taber, XII, 150) ve bu kssa alar boyu msamerelerde
tekrarlanmtr. slmn kabulnden sonra da Chiliye unsurlarndan arndrlan semer toplantlar
devam etmi, bu arada eski dnemden birtakm htralar bazan znt bazan da mizah konusu
olmutur. Hadis kaynaklarnda semer kelimesi daha ok sohbet mnasnda gemektedir.
Reslullahn yatsdan sonra toplu konumalar yapmay uygun bulmadna dair hadisleri bab
balklarnda semer kelimesiyle belirtilmitir (Buhr, Mevt-alt, 39; Eb Dvd,
Edeb, 23). Resl-i Ekremin bu konumalar ho grmemesinin sebebi, ge saatlere kadar sohbete
dalan kimsenin sabah namazna ve iine ge kalmas ihtimalidir. Ayrca Kuranda gecenin dinlenme
zaman olarak yaratldna dair yetler bulunmaktadr (el-Enm 6/96; Ynus 10/67; en-Neml 27/86;
el-Mmin 40/61). Hz. mer de hilfeti dneminde sohbete dalanlar evlerine gitmeleri iin ikaz
ederdi (Abdrrezzk es-Sann, I, 561; Eb Ubeyd Ksm b. Sellm, III, 309). Ancak fkh ve ilm
meseleleri konumada bir saknca grlmemitir (Tirmiz, alt, 12; bn Eb eybe, II, 78, 79). Hz.
ie semerin dn ehli, misafirler ve gece ibadet eden kimseler iin olduunu sylemitir
(Heysem, I, 314).
Msamere gelenei Emev ve Abbs dnemlerinde de srdrlmtr. zellikle saraylarda
hikyeciler, komikler ve kssaclar bulunurdu. bnn-Nedm, el-Fihristinin sekizinci makalesinin ilk
ksmn semer ve estr konusunda yazlan eserlere ayrmtr. Ona gre ilk gece sohbeti tertip eden
kii skender'dir ve onun kendisini sohbetleriyle neelendiren adamlar vard. bnn-Nedm'in
verdii bilgilerden genel anlamda msamere konular zerine bir fikir edinilebilmektedir. Mellif ilk
nce binbir gece masallar ile benzerleri Hakknda mlmat aktarmakta, ardndan insan ve
hayvanlarla ilgili masallardan sz etmekte, daha sonra da eski ran ve Hint
masallarna dair kitaplara yer vermektedir. Hint hikye ve masal kitaplarnn banda Kelle ve
Dimne zikredilir. Ardndan Rumlarla Bbillilere dair eserler, Chiliye ve slm dnemine ait,
hikyeleri msamere konusu olmu klara dair Leyl ve Mecnn gibi eserler gelir (el-Fihrist, s.
363-367).
Zamanla msamere bir kimsenin bandan geen olaylar, hkmdarlarn ve devlet adamlarnn
hikyeleri (tarih) anlamnda kullanlm, bu bakmdan baz tarih kitaplarna msmertl-mlk,
ensl-msmirn, msmeretl-ahbr gibi adlar verilmitir (Kef-unn, I, 198, 275, 328; II,
1665, 1666, 1706). Sddk Hasan Han, bir ilim dal olarak kabul edilen msmeretl-mlkn
konusunu hkmdarlarla zdegn snfnn balarndan geen olaylarla yine onlarn ilgi duyduklar
hikye, haber, meviza, ibret verici meseller ve dnyann deiik yerlerinde meydana gelen garip
olaylar eklinde tanmlar (Ebcedl-ulm, II, 484). Msamerenin tasavvuf ehli arasnda da benzer
bir anlam vardr. Muhyiddin bnl-Arab, Muaratl-ebrr ve msmeretl-ayr fil-edebiyyt
ven-nevdir vel-abr adl eserinde (II, 189 vd.). Hz. Peygamberin soyu, yaknlar, hasisi, biseti,
binekleri, silhlar; Hulef-yi Ridn, Emev ve Abbs halifeleri, dier peygamberlerin hikyeleri,
ndir tarih olaylar, haberler, yetler, hadisler ve bakalarna ait hikmetli szler ve muhtelif ahlk
konulardan sz eder.
Trk halk ve saray kltrnde de msamerenin nemli bir yeri bulunmaktadr. Eski Trk kltrnde
ozan, meddah, destan syleyen, konuan, hatip vb. anlamlarda msamerecileri ifade eden
kelimelerin varl dikkat ekmektedir (gel, IX, 412 vd.). Osmanl geleneinde zellikle uzun k
gecelerinde kahvehanelerin yan sra evlerde de toplantlar yaplr ve eitli konularda sohbet
edilirdi. Emin Nihat, Trkede yaymlanm Bat tarzndaki ilk hikye kitaplarndan biri olan
Msmeret-nme adl eserinin banda uzun k gecelerinde hoa vakit geirmek iin yaplan
sohbetlere temas eder. stikll Savandan sonra eve dnen gazilerin sava htralar ev ve kahve
sohbetlerinin nemli konularndan birini oluturmutur. Bu sohbetlerde ou yazya dklmemi
birok kahramanlk hikyesi anlatlrd. Son dnemlerde ise Trkede yalnz okullarda renciler
tarafndan sunulan temsil gibi gsterilere msamere denildii grlmektedir (Mill Eitim Bakanl
Tebliler Dergisi, sy. 2140 [1983], md. 84-101).
BBLYOGRAFYA


bnl-Esr, en-Nihye, II, 399-400; Lisnl-Arab, smr, ft md.leri; Msned, I, 388, 400; IV,
125; Buhr, Mevt-alt, 39, 40, 41; Eb Dvd, Edeb, 23; Tirmiz, alt, 11, 12;
Abdrrezzk es-Sann, el-Muannef (nr. Habbrrahman el-Azam), Beyrut 1403/1983, I, 561 vd.;
Eb Ubeyd Ksm b. Sellm, arbl-ad (nr. Muhammed Azmddin), Haydarbd 1385/1966,
III, 309; bn Sad, e-abat, I, 318; bn Eb eybe, el-Muannef (nr. Keml Ysuf el-Ht), Riyad
1409/1989, II, 78, 79; Taber, Cmiul-beyn, XII, 150; XVIII, 39, 40; bnn-Nedm, el-Fihrist
(Teceddd), s. 363-367; Hatb et-Tebrz, erul-aidil-ar (nr. Abdsselm el-Havf),
Beyrut 1405/1985, s. 191 vd.; Muhyiddin bnl-Arab, Muaratl-ebrr, stanbul 1305, II, 189
vd.; Kurtub, el-Cmi, XII, 136, 137, 138, 139; XVI, 58; Heysem, Mecmauz-zevid, I, 314;
Kef-unn, I, 198, 275, 328; II, 1665, 1666, 1706; Sddk Hasan Han, Ebcedl-ulm (nr.
Abdlcebbr Zekkr), Dmak 1978, II, 484; Emin Nihat Efendi, Msmeret-nme (haz. Salih
Okumu), stanbul 2002, s. 22 vd.; Elmall, Hak Dini, V, 3459; Bahaeddin gel, Trk Kltr
Tarihine Giri, Ankara 2000, IX, 412 vd.; G. de Nerval, Douda Seyahat (trc. Selahattin Hilav),
stanbul 2004, s. 616 vd.; Abdel-Aziz Abdel-Meguid, A Survey of the Terms Used in Arabic for
Narrative and Story, IQ, I/2 (1954), s. 199-200; lkokul, Ortaokul, Lise ve Dengi Okullar
Eitici almalar Ynetmelii, Mill Eitim Bakanl Tebliler Dergisi, sy. 2140, Ankara 1983,
md. 84-101.

Nebi Bozkurt

MSMERETl-AHBR
( )
Kermddin Aksarynin (. 733/1332-33) Anadolu Seluklu tarihine dair eseri
(bk. AKSARY, Kermddin).

MSVAT
( )
Mehur bir musannife nisbetle l olan isnd anlamnda hadis terimi.
Szlkte eitlik anlamna gelen msvt kelimesi, hadis terimi olarak sonraki dnemde yaayan bir
muhaddisin rivayetinde Hz. Peygambere veya bir sahb yahut tbiye varan isnad zincirindeki rvi
saysnn mehur musanniflerden birinin isnadnda geen rvi saysyla ayn olmas demektir. Mesel
Nesnin Resl-i Ekreme on bir rvi ile ulaan bir isnadla rivayet ettii bir hadisi sonraki
tabakalardan bir muhaddisin ayn sayda rviden oluan dier bir isnadla rivayet etmesi halinde iki
isnad arasnda msvat meydana gelir.
Msvatn nisb ulvvn bir tr olabilmesi iin sonraki muhaddisle tannm musannif arasnda uzun
zaman fark bulunmas ve hadisin kaynana (Hz. Peygamber, sahbe veya tbiye) ayn saydaki rvi
ile ulalmas gibi artlar dolaysyla msvat rnekleri yok denecek kadar azdr. Mesel Syt,
kendisiyle Reslullah arasnda on kiinin bulunduu l isnadla hadis rivayet ettiini
sylemektedir. Nes de, Hadisi sahih olan bundan daha uzun bir isnad bilmiyorum diyerek Hz.
Peygambere on rvi ile ulaan bir hadis (ftitu-alt, 69) nakletmitir. Nesnin rivayet ettii
bu hadisi ayn sayda rvi vastasyla Tirmiz de rivayet etmitir (evbl-urn, 10). Bu
rnekte Tirmiz ile Nes arasnda bir msvat bulunmakla beraber ulv sz konusu deildir. Fakat
Syt ile Nes arasnda farkl rivayetler olsa da nisbeten l bir msvattan sz etmek mmkndr.
Esasen msvattan bahsedebilmek iin tannm musannifin rivayetinin kendi dnemindeki rivayetlere
nisbetle nzil, sonraki dnemde yaayan muhaddisin isnadnn ise kendi dnemindeki rivayetlere
nisbetle l olmas ve hadisin ayn saydaki rvi tarafndan rivayet edilmesi gerekir.
BBLYOGRAFYA


Lisnl-Arab, svy md.; Tirmiz, evbl-urn, 10; Nes, ftitu-alt, 69; bns-
Salh, Ulml-ad, s. 259; emseddin es-Sehv, Fetul-mu, Beyrut 1399/1979, III, 15-16;
Syt, Tedrbr-rv (nr. Abdlvehhb Abdllatf), Beyrut 1399/1979, II, 166-167; Ali el-Kr,
eru eri Nubetil-fiker (nr. Abdlfetth Eb Gudde), Beyrut 1415, s. 626-627; M. Abdrraf
el-Mnv, el-Yevt ved-drer f eri Nubeti bn acer (nr. Murtaz ez-Zeyn Ahmed), Riyad
1420/1999, II, 244-245; Tecrid Tercemesi, Mukaddime, I, 196; Talt Koyiit, Hadis Istlahlar,
Ankara 1985, s. 36, 309-310; Mcteba Uur, Ansiklopedik Hadis Terimleri Szl, Ankara 1992, s.
277-278.

brahim Hatibolu

MSVAT
( )
nsanlarn temel haklar bakmndan ve insan olma nitelii itibariyle eit kabul edilmesini ifade eden
ahlk ve hukuk ilkesi.
Szlkte msvt kelimesi l ve deer bakmndan eit olma, iki ey arasndaki eitlik, denklik
anlamna gelir (Lisnl-Arab, svy md; Tcl-ars, svy md.). Rgb el-sfahn msvatn
bir eyin fiyat asndan deerini ifade etmekte kullanldn, bunun da deerdeki eitlik mnasndan
geldiini belirtir
(el-Mfredt, svy md.). Ahlk ve hukuk terimi olarak msvat genellikle deer, hak, dev ve
sorumluluk ynnden insanlar arasnda gzetilmesi gereken eitlii belirtir. ki ayr nesne birbirine
baz bakmlardan eit olabilir. Nitekim ahlk felsefesinde eitlik kavram birbirinin alternatifi de
olabilen eitli yaklamlar ifade eder. Bunlardan ilki insanlarn g yahut kapasite bakmndan
yaklak eitliini, ikincisi insanlk onuruna sahip olma ynnden eitlii, ncs de belli sosyal
artlarda salanmas gereken eitlii esas almaktadr. Terimin gnmzdeki anlamna en ok yaklaan
klasik metinler slm ahlk felsefesi alannda yazlmtr. Bununla birlikte slm tarihinde zellikle
III. (IX.) yzylda etkili olmu ubiyye hareketinin Araplara kar gtt eitliki dava
balamnda kavramn sosyal ve siyasal boyutu da hararetli tartmalara yol amtr. Nitekim
ubiyye ehlt-tesviye (eitlikiler) olarak da anlmtr (EI [ng.], IX, 513).
Kurn- Kermde bir yette msvat kavram bir eyin iki tarafn ayn seviyeye getirme
anlamnda gemektedir (el-Kehf 18/96). Ayn kkn istiv masdarndan eitli kelimeler dier
anlamlar yannda on sekiz yette zt deerler tayanlarn, iyilik-ktlk gibi kart davranlarda
bulunanlarn birbirine eit olamayacan belirtmektedir. Baz yetlerde sev kelimesi de eit,
denk, birbirinden farksz mnasnda kullanlmtr (M. F. Abdlbk, el-Mucem, svy md.).
Hadislerde ayrca tesviye, seviy-seviyye kelimeleri eit, eitlik, denklik anlamnda
gemektedir (Wensinck, el-Mucem, svy md.).
Kurn- Kermde ve hadislerde eitlik tabii bir hak olarak kabul edilir. Buna gre btn insanlar
eit yaratlmtr, rk veya nesep insana hibir stnlk salamaz. nsanlar arasndaki stnln
gerekesi, onlarn bata akl olmak zere sahip olduklar yetenekleri yerli yerince kullanma iradesi
ortaya koymalar ve ahlk erdemlere uygun davranlarda bulunmalardr. Kuranda btn
insanlarn ortak bir atadan geldii, farkl halklara ve kabilelere ayrlmann trl birikimlerin
aktarlmas hikmetine dayand, stnln ancak Allaha iman ve derin saygnn yannda ahlk
erdemleri de iine alan takvdaki derecelenmelere gre llebilecei belirtilmektedir (el-Hucurt
49/13). Bu yeti aklarken Mverd yette soy sopla vnmenin reddedilip bu hususta eitliin ifade
edildiini (en-Nket vel-uyn, V, 335), Vhid nesepte eitlik bulunduunu (el-Vas f tefsril-
urnil-mecd, IV, 158), Zemaher herkesin birbirine eit olduunu, dolaysyla nesep ve millet
aidiyeti ynnden stnlk iddias tamay hakl klacak bir durum bulunmadn (el-Kef, III,
569), bn Atyye yetin insanlar arasnda eitlii ifade ettiini (el-Muarrerl-vecz, V, 152)
sylemitir. Kurn- Kermde, phesiz biz insanolunu mkerrem kldk yetiyle (el-sr 17/70)
yaratltaki stn insanlk deerine trn btn yelerinin eit biimde sahip klndna iaret
edilmitir. Ayn ilkeden dolay erkek veya dii olmak bir eitsizlik meydana getirmez. Kuran erkek
olsun dii olsun hi kimsenin amelinin Allah katnda kaybolmayacan (l-i mrn 3/195), inanm
bir kii olarak iyi iler yapan herkesin gzel bir hayata lyk olup ve fazlasyla dllendirileceini
belirtirken (en-Nahl 16/97) ykmllk sahibi bir varlk saylma ve davranlarla ilgili
deerlendirme bakmndan erkekle kadn arasnda fark gzetilmeyeceini ak biimde ortaya
koymaktadr. Cinsiyet ayrm sz konusu olmakszn btn insanlarn ortak bir kkenden yaratldn
ve yeryzne yaylp oaldn zikreden yet de (en-Nis 4/1) ayn ilkeye iaret etmektedir. Hz.
Peygamber Ved hacc hutbesinde yer alan, Rabbiniz birdir, babanz birdir, hepiniz demin
ocuklarsnz; dem de topraktan yaratlmtr. Arapn Arap olmayana, Arap olmayann Arapa,
kzl tenlinin beyaz tenliye, beyaz tenlinin kzl tenliye takv dnda hibir stnl yoktur
eklindeki tebliiyle slmdaki bu eitlik anlayn teyit etmitir (Msned, V, 411).
slm ilim ve dnce tarihinde msvat terimi belgattan manta, matematikten fkh usulne, kelm
ilminden metafizie kadar uzanan farkl disiplinlerde kullanlm ve baz durumlarda gnmzdeki
eitlik kavram etrafnda felsef tartmalarla sreklilik arzeden teknik anlamlar kazanmtr (mesel
bk. et-Tarfat, el-ttihd md.; Muhammed b. Ahmed el-Hrizm, s. 100; bn Sn, Uynl-
ikme, s. 2; el-rt, I, 444-445). bn Miskeveyh msvat ahlk balamnda ele almakta, adalet ve
birlik fikriyle ilikisi erevesinde dil paylam ilkesi olarak kavramaktadr (bk. ADLET). slm
limleri msvat kavramn genellikle Kuran perspektifinde ele alm, bu arada farkl olarak Grek
kaynakl ahlk felsefesinden slm ller iinde yararlananlar da olmutur. Mesel bn
Miskeveyhe gre bir kimsenin yararl eylerde payn ounu kendisine, azn bakasna, zararl
eylerde ise azn kendisine, ounu bakasna ayrmaktan kanarak paylamda uygun ly
gzetmesi msvattr; adalet fikri de esasen bu uygun lden kmtr (Tehbl-al, s. 37).
Denklik, denge ve adalet kavramlarnn kk anlam ayn olup bu anlam msvat fikrinden
karlmtr. Konuyla ilgili fikirlerini Efltun ve Aristodan yapt alntlarla destekleyen bn
Miskeveyh erdemli bir hayat salkl ileyen akla ve hukuka uygunlukta grm ve msvat adalet
kurallarndan sapmamakla, hatta bizzat adaletin kendisiyle zdeletirmitir (a.g.e., s. 123-141). bn
Miskeveyhin msvat anlay, Nasrddn-i Tsnin Al- Nrsindeki gzden geirilmi
ekliyle Knalzde Alinin Ahlk- Alsinde de takip edilmitir. Ancak onun -gnmz slm
anlayna aykr ekildeklelii tabii ve sosyal dzenin bir gerei gibi grmesi Aristodan gelen
telakkinin rndr (Oktay, s. 292-293, 403-410).
Konuyu say metafizii yaparak teolojik bir balama tayan bn Hazma gre msavi olmak veya
olmamak saylara zg bir niteliktir. Msvat paralarnn toplamnn btne eit olmas demektir.
Halbuki bir Allah kendisine msavi olan paralar toplamndan olumamaktadr; bu birin okluk
iermemesi birleik olmamas demektir. Mutlak ve akn olan bir eiti ve dengi olmama anlamnda
Allahn birliini ifade eder (el-Fal, I, 130-131). Mutlak birlik ve msvat kavramlar arasnda
grlen bu elikiyi Gazzl de tekrar etmi, ancak o mutlak birlik fikrini mutlak kemalle pekitirmi
(y, IV, 65; V, 221), ahlk alannda ise msvat terimini din kardelii balamnda kullanmtr
(a.g.e., II, 262-263). nsanlar ahlk kemal asndan derecelerini ykselttike Allaha daha da
yaknlarlar. Ancak bu yaknlama rencinin hocasnn seviyesine yaklamas, hatta onunla bir
msvat halini yakalamas anlamnda deildir; nk Allahn kemali sonsuzdur ve Allah ile msvat
dnlemez (a.g.e., V, 222).
Osmanllarda eitlik kavram slmn eitlie dair ilkeleriyle genellikle uyumlu olan, gayri
mslimlerin stats, kadnlarla ilgili hukuk dzenlemeler ve klelik kurumu gibi hususlarda fkh
gelenei ve rf hukuku izleyen uygulamalar yanstr (AkYlmaz, s. 25, 218). Fransz htillinin
zgrlk ve kardelikle birlikte temel sloganlarndan biri olarak benimsedii eitlik ilkesi Osmanl
devlet adam ve aydnlar arasnda msvat terimiyle ifade edilmitir. Gnmz slm dncesinde
insan haklar ve zgrlk yannda eitlik kavramnn da slm temelleri meselesi hl
tartlmaktadr (ayrca bk. NSAN HAKLARI).
Eitlik kavram, baz insanlarn doutan kle olduunu ileri sren Aristodan btn insanlarn akl
sahibi olmak ve erdemleri kazanmak bakmndan eit olduunu savunan Stoa felsefesine, btn
ruhlarn Tanr nnde eit olduunu ngren Hristiyanlktan bu dinden hareket edip eitliki
olmayan kat sosyal hiyerariler retmi teologlara kadar Bat dncesinin Eski ve Orta alar
boyunca tartlmtr. Ancak baz yazarlarn belirttiine gre eitlik modern bir deer olarak
grlmesi, bunun da tesinde modern olmann, hatta kkl sosyal deimelerin bir lt saylmas
gereken bir kavramdr. Bylece modernliin bir kazanm olarak kavranan eitlik hiyerariye,
deimeyen sosyal konumlara, g, imtiyaz ve itibarn baz kii ve zmrelere atfedilen niteliklere
gre datlmasn ngren, eitsizlii tabii veya ilh gren geleneksel anlaytan bir kopmay temsil
etmektedir. Modern anlay eitsizlii fiilen ortadan kaldramam olsa da onu mer ve kanlmaz
sayan anlaya kar kmakla eski anlaylardan ayrlmaktadr (Turner, s. 18-19, 25-26). te yandan
modern ada ierii biraz daha zenginletirilen eitlik kavram, temelinde insan varlnn
yceliine duyulan saygnn yer ald ahlk ilkeyi ifade etmesi yannda frsat eitlii, siyas eitlik,
toplumsal eitlik, rk eitlii, kadn-erkek eitlii, ekonomik eitlik gibi dnce ve ilkeleri kuatan
bir st kavram durumuna gelmitir (Cevizci, s. 380-381).
slm dncesinde eitlik kavram, slmn temel kaynaklarndaki bu eitliki beyanlardan ilham
alnarak ve modern insan haklar retilerinden de yararlanlarak gnmzde insan haklar ve
zgrlkler balamnda temellendirilmektedir. Buna gre hibir insan yaratltan gelme bir stnlk
iddiasyla dierine tahakkm edemez. nsanlarn bakalar karsndaki zgrlkleri bu ilkenin bir
sonucu olarak kavranmaldr. Dolaysyla slm inancndaki, insanlarn eitlii ilkesi, insanlarn
Allahn kullarna deil yalnzca Allaha kul olmakla zgrleebilecekleri anlamna da gelmektedir.
Mslmanlarla dier din mensuplar arasndaki ilikiler temel insan haklar bakmndan yine eitlik
esasna gre belirlenmi, ancak tanm gerei baz bakmlardan eitlik sz konusu edilmemitir (bk.
GAYR MSLM). Bu balamda slm, insanlar arasnda frsat eitliini de tanmakla birilikte
hayatn dinamik srelerini yok sayarak, mesel mer bir ekilde elde edilmi ekonomik imkn ve
varlklarn zorla eitlenmesi gibi bir uygulamay ngrmemitir. Fakat mslman toplumda herkesin
temel ihtiyalarnn karlanmas bir sosyal ahlk ilkesi olarak belirlendii iin adaletsizliklere yol
aacak ekilde gelien dengesizliklerin gerek ahlk tercihler gerekse sosyal politikalarla ortadan
kaldrlmas da hedeflenmitir (Karaman, s. 141, 144-145).
Fkh dncesinde kiiye eitlik, hak ve adalet bilinci verme, onun zgrlk ve eitliini teminat
altna alma temel gaye olduundan fkh zm retiminde ifte standartlara dayal uygulamalar
mer gsterecek normlar benimsenmez. Batda Aydnlanma andan beri gelitirilmi insan haklar
retisine 1948de evrensel bir perspektif kazandrld bilinmektedir (Yayla, s. 37, 74-75). Ancak
kresel dzeydeki uygulamalara bakldnda insan haklarnn glnn iine yarayan bir sylem
olarak kald, uygulamada dnya toplumlarnn bu haklara eit olarak sahip kabul edilmedii
grlr. zellikle zengin lkelerle fakir lkeler arasnda gelir dalmnda mevcut uurum sosyal
adalet ve eitlik ilkesine kresel lekte vurulmu ar bir darbedir. slmn evrensellik ve eitlik
konusundaki tezlerinin bu tr ifte standartlar amada insanla yeni ilhamlar vermesi mmkndr.
Kanun nnde herkesin eit olmas ilkesi ise eitliin hukuk alanndaki baka bir yansmasdr.
slmiyet kanun karsnda imtiyaz iddia ve taleplerini aka reddetmektedir. Nitekim hrszlk yapan
soylu bir kadnn balanmas iin kendisine ricac gnderilmesi zerine Resl-i Ekrem, byk bir
tepki gstererek sulularn cezalandrlmasnda zayf-soylu ayrm yapmann birok toplumun
mahvnda etkili olduuna dikkat ekmitir (Buhr, Mez, 18, udd, 11-12). Buna benzer bir
talep karsnda Hz. mer, Artk slm aranzda eitlik tesis etmitir, farkllk ancak takv iledir
demi ve ilgili yete de (el-Hucurt 49/13) gnderme yapmtr (a.g.e., s. 104). Byle bir toplumda
mslmanlarla gayri mslimlerin konumu arasndaki farklarn itima, siyas, hukuk ve iktisad
alanlardaki temel insan haklarnn ihlli anlamna gelecek bir ayrmcla yol amayaca
muhakkaktr. Esasen Hz. Peygamber, Medineye geldiinde buradaki sosyal gruplarn temsilcileriyle
salad mutabakat zerine yrrle giren toplumsal szleme metni de mslmanlarn mslman
olmayanlarla eit hak ve grevler dengesi iinde bir arada yaayabileceini gsteriyordu.
Mslmanlarn kendi aralarnda eitlik fertler arasndaki kardelik esasna dayanr (el-Hucurt
49/10). Ayn inan ve deerler dnyasn paylaan mminler topluluu, bu temele dayanan hak ve
zgrlklerden yararlanma kadar ayn l ve yaptrmlar karsnda olma bakmndan da eit
konuma sahiptir. Ancak eitliin genel bir ilke olarak belirlenmi olmas onun hayata geirilmesini
kendi bana garanti etmez. nk mslmanlar da insan olarak kendi karlarn tekiler aleyhine
teminat altna almak iin eitlik ilkesini gz ard etme eilimi iinde olabilir. Bu sebeple slm dini,
eitlii adalet ilkesi eliinde deerler dnyasnn erdemleri arasna yerletirmi ve ahlk eitiminin
yneldii bir ideal haline getirmitir. Adalet ilkesiyle oluturduu anlam btnlnden dolay eitlik
yksek bir ahlk deer olmann yan sra hukuk ilkeleriyle de uyumlu hale getirilmitir. slm hukuk
felsefesinde inan kardeliinden doan eitliin yaratltan gelen zihinsel yahut bedensel yetenek
gibi farklar sebebiyle mutlak saylamayaca ortadadr. Hatta slm ideallere balln derecesini
gsterecek gayretin yahut bu yndeki baarlarn, deerini yalnzca Allah katnda bulmayan, ayn
zamanda topluluk nezdinde takdire yol aan baz stnlkler salamas mmkndr. Nitekim zrsz
cihada katlmayanlarla mallarn ve canlarn bu Uurda feda edenlerin eit olamayacan (en-Nis
4/95), Allah yolunda gayret sarfetmek bakmndan Mekkenin fethinden nceki ve sonrakilerin
abalarnn birbirine eit saylamayacan (el-Hadd 57/10) bildiren yetlerin, ideallere ballk ve
fazilet derecesindeki farkllklar kadar bu yolda baarl gayretler sarfetmenin getirdii liyakat
farkllklarna da iaret ettii dnlmelidir. Hz. Peygamber, zatl bir klenin olu olan sme b.
Zeydin ordu kumandanlna getirilmesine bir anlam veremeyenlere kar smenin bu greve olan
liyakatini ve onun takdiri hak eden bir kimse olduunu vurgulamtr. Bu uygulama hr-zatl
ayrmn anlamsz klmas bakmndan eitliki olan, fakat erdem ve liyakate dayal farkll da
anlaml gren tutumlarn ayn kararda elimeden yan yana gelebileceini gstermektedir. Hi
bilenlerle bilmeyenler bir olur mu? yetinde (ez-Zmer 39/9) belirtilen eitsizlik genel olarak
bilginin ve bilenin deerini vurgulamaya yneliktir. Mmin kimse fsk gibi olur mu? Onlar eit
deildir yeti (Secde 32/18) istikamet zere olmann mnev deerine, Kr ile gren, karanlklar
ile aydnlk ... bir deildir yetleri de (Ftr 35/19-22) imann inkr karsndaki stn deerine
iaret
etmektedir. Bir dinin, ballarn sapknlar yahut inkrclarla her bakmdan eit grmemesi tabiidir;
aksi bir sylem onun inan ve deer sisteminin stnl iddiasndan vazgemesi anlamna gelir.
Btn bu tesbitlerin yan sra adalet fikrinin ve insana insanca davranma ilkesinin getirdii eitlikle
inan kardeliinden doan eitliin mslman toplum dzeni iin asl olduu, baz kural ve uygulama
biimlerinde gzlemlenen eitsizliklerin ise rz saylmas gerektii hususu genel kabul grmtr.
Eitlii snrlayan artlar tabii olabilecei gibi itima, siyas ve hukuk nitelikli beer durumlardan
da kaynaklanabilir. Hak ve sorumluluklarla ilgili olarak bazan kadn, bazan erkek lehine eit
saylmayan durumlar biyolojik farkllklarla ilgili olduu kadaryla tabii durumlara rnek verilmekte,
kadnn ar ilerde her zaman alma imkn bulamamas geimin erkek tarafndan stlenilmesini
yzyllar boyunca kkl bir gelenek haline getirmi olduundan bununla ilgili dzenlemeler de ayn
durumun bir uzants eklinde deerlendirilmektedir. Doutan getirilen farkl yeteneklerin belirli
ilerde istihdam hususunda avantajlar salamas da akla aykr grlmemitir. Baz durumlarn
gerekte tabii olmad halde kkl geleneklerin etkisiyle deta tabii imi gibi yorumland
grlebilir. Klelik stats buna rnek gsterilir. Ancak slm, eitlik ilkesiyle tam bir tezat tekil
eden klelii gemi kltrler gibi tabii bir durum olarak deerlendirmemi, fakat bu kklemi
messeseyi veri kabul ederek onu kaldrmak ve eitlik ilkesini geerli klmak zere tedrc
uygulamalar ieren bir sre ngrmtr. Fkh limlerinin birer hukuk ilkesi kabul ettii, zararn
her durumda giderilmesi, evlilikte denkliin salanmas, kolaylk ilkesinin ncelii gibi temel
kurallar uygulandnda kendiliinden baz rz eitsizlik durumlarna yol aabilir. Fkh zmler
klliyatnn kendi i rgs dikkate alnnca belirli aklamalara kavuturulabilmekle beraber yaln
olarak ele alndnda eitlik ilkesini snrlad grlen hkmlerin bir ksm dorudan doruya
naslara, bir ksm da mslman limlerin tartmal grlerine dayaldr. Kadnn mirastan alaca
payn erkein pay ile eit olmamas nasla belirlenmi duruma, kadnn devlet bakan ya da yarg
olabilmesi tartmal ictihadlara birer rnektir. Siyasal katlmda eitlii ortadan kaldran immetin
Kurelii gibi, belli bir tarih dnemin dengeleri bakmndan nem tayan kabuller de tartmal
trden snrlamalara dahildir. Bu gibi meselelerin zm, hukuk hadiseler iin dinamik srelerin
varln kabul ederek naslarla aka belirlenmemi durumlar da asl eitlii snrlayc artlarn
srekli biimde yeniden deerlendirilmesinde yatmaktadr. Bu artlarn ortadan kalkmas veya
olumas durumunda nasl hkm verileceini usul bakmndan tesbit etmek bu adan nem
tamaktadr. ada yeniliki fikr eilimler bu tr hkmlerin iaret edilen dinamik srelere gre
deerlendirmesini ve artlar gerekleince mutlak anlamda eitlik ilkesinin devreye sokulmasn
nermektedir (M. Thir b. r, s. 187-207).
BBLYOGRAFYA


Rgb el-sfahn, el-Mfredt, svy md.; Lisnl-Arab, svy md.; et-Tarft, el-ttid md.;
Tcl-ars, svy md.; Wensinck, el-Mucem, svy md.; M. F. Abdlbk, el-Mucem svy
md.; Msned, V, 411; Buhr, Mez, 18, udd, 11-12; Frb, Kitbl-urf (nr. Muhsin
Mehd), Beyrut 1990 s. 82-83; Muhammed b. Ahmed el-Hrizm, Meftul-ulm (nr. brhim el-
Ebyr), Beyrut 1409/1989, s. 100; bn Miskeveyh, Tehbl-al (nr. bnl-Hatb), Kahire 1398,
s. 37, 123-141; bn Sn, Uynl-ikme (nr. Abdurrahman Bedev), Beyrut 1980, s. 2; a.mlf., el-
rt vet-tenbht (nr. Sleyman Dny), Kahire, ts. (Drl-marif), I, 444-445; Mverd, en-
Nket vel-uyn (nr. Seyyid b. Abdlmaksd b. Abdrrahm), Beyrut 1412/1992, V, 335; bn
Hazm, el-Fal (Umeyre), I, 130-131; Vhid, el-Vas f tefsril-urnil-mecd (nr. dil Ahmed
Abdlmevcd v.dr.), Beyrut 1415/1994, IV, 158; Gazzl, y, Beyrut 1417/1997, II, 262-263; IV,
65; V, 221-222; Zemaher, el-Kef (Kahire), III, 569; bn Atyye el-Endels, el-Muarrerl-
vecz (nr. Abdsselm Abdf Muhammed), Beyrut 1413/1993, V, 152; Seyfeddin el-mid, el-
km f ulil-akm, Kahire 1387/1968, II, 227-229; Abdlmnim Ahmed Bereke, el-slm vel-
msvt beynel-mslimn ve ayril-mslimn, skenderiye 1410/1990, tr.yer.; Ali Abdlvhid
Vf, el-Msvt fil-slm, Kahire, ts. (Nehdat Msr), s. 9-10; Mustafa Yayla, slm Hukukunda
nsan Haklar ve Eitlik (doktora tezi, 1994), M Sosyal Bilimler Enstits, s. 37, 74-75, 104, 180-
181; B. Turner, Eitlik (trc. Bahadr Sina ener), Ankara 1997, tr.yer.; M. Thir b. r, slm,
nsan ve Toplum Felsefesi (trc. Vecdi Akyz), stanbul 2000, s. 187-207; Gl AkYlmaz, Osmanl
Devletinde Eitlik Kavramnn Geliimi (profesrlk takdim tezi, 2000), S Hukuk Fakltesi, s. 25,
218, ayrca bk. tr.yer.; Ahmet Cevizci, Paradigma Felsefe Szl, stanbul 2002, s. 380-381;
Hayreddin Karaman, slm ve Trkiye, stanbul 2003, s. 141, 144-145; Aye Sdka Oktay,
Knalzde Ali Efendi ve Ahlk- Al, stanbul 2005, s. 292-293, 403-410; Stanley I. Benn,
Equality, Moral and Social, The Encyclopedia of Philosophy (ed. P. Edwards), New York-London
1972, III, 38-42; A. H. Halsey, Equality, The Social Science Encyclopedia (ed. A. Kuper - J.
Kuper), London 1985, s. 260-263; C. E. Bosworth, Muswt, EI (ng.), VII, 663; S. Enderwitz,
al-ubiyya, a.e., IX, 513.

lhan Kutluer

MSVEME
( )
Pazarlk veya pazarlkl sat anlamnda bir fkh terimi.
Szlkte pazarlamak, pazarlk yapmak, fiyat vermek anlamlarndaki sevm kknden treyen
msveme pazarlk (yapmak) ve pazarlkl sat demektir. Bunun iin mkyese, mmkese ve
ada Arap hukukunda mmrese kelimeleri de kullanlr. Alc ile satcnn zelde fiyat, genelde
akdin konusu veya artlar zerinde pazarlk edip karlkl rzaya dayal olarak anlamalar usulne
msveme, bu yntemle yaplan alm satm szlemesine ise beyul-msveme ad verilir. Ancak
akde de ksaca msveme denilmitir. Fiyatlandrma asndan alm satm akidleri pazarlkl ve
gvene dayal (byul-emne: murbaha, tevliye ve vada) olmak zere ikiye ayrlr. kinci gruptaki
akidlerden ve alcnn satcya gveni asndan onlara benzeyen istirslden farkl olarak
msvemede semen pazarlkla belirlenir; maln al veya mal olu fiyatnn yahut piyasa deerinin
mteriye bildirilmesi gerekmediinden yeni akde tesir eden bir hkm yoktur. Bu ynyle yalan,
yanl ve aldatma ihtimali daha az olduu iin msveme ittifakla en uygun alveri usul saylm
ve yaygnlamtr. Hz. Peygamberin (Buhr, Feil-abe, 74; bn Mce, Ticrt, 34,
Libs, 12; Eb Dvd, By, 7; Aye, 20; Tirmiz, By, 66) ve sahbenin (Buhr,
By, 67, iyel, 14) msveme yapt bilinmektedir. Fkh literatrnde mutlak olarak anlan
bey akdiyle esasen pazarlk suretiyle gerekletirilen bu sat tr kastedilir. Alc ve satcnn
karlkl teklifler vererek yaptklar pazarl ifade etmek zere msveme kullanlsa da ounlukla
sevm kelimesi tercih edilir. Bu durumda msveme szleme hkmnde olmayp bey akdine hazrlk
aamas saylacandan pazarlk ifadeleri uzlama salanmadka icap ve kabul yerine gemez (bk.
MECLS).
Fakihlerin ounluuna gre pazarln ardndan akid balayclk kazandktan sonra taraflar gabn
iddiasnda bulunamaz (Mlik mezhebindeki kuvvetli gre aykr bir dier ictihada gre fiyatta
aldanmann te biri amas halinde gabn muhayyerlii vardr). Denk hisseleri farkl fiyatlardan
alnm bile olsa ortaklar -gvene dayal akidlerin aksine-msvemeyle
satlan maln sat bedelini mlkiyet paylar orannda blrler. Bir kimsenin belli bir ayn iin
satcsyla -eran sbt bulacak ekilde-bizzat msveme yapmas veya bakasnn pazarlna ahit
olup mdahale etmemesi, ilgili akid tamamlandktan sonra kendisinin o mal zerindeki mlkiyet
iddiasn ve fa Hakkn drr.
Pazarlk srasnda nc kiilerin alm kastndan uzak, gstermelik, kkrtc, yanltc teklifleri
nece kapsamnda deerlendirilir. ki tarafn pazarl aamasnda alm niyetiyle araya girmek de
(sevm ales-sevm) hadislerde yasaklanmtr (el-Muvaa, By, 45; Buhr, By, 58-59,
64, 70, 71, ur, 11; Mslim, Nik, 38, 51-56, By, 11; bn Mce, Ticrt, 13; Tirmiz,
By, 57; Nes, By, 16, 19-20). Ancak yasan akdin zne veya asl unsurlarna deil
mcvir veya hric vasfna taalluk ettii ileri srlerek bu usulle yaplan satm ilemleri -pazarlkta
sona yaklald srada gereklemise-Haneflerce (ve baz Hanbellerce) mekruh, dier
mezhebin mensuplarnca haram saylm, fakat erkn ve artlarnn tamam olmas sebebiyle fukahann
ounluunca hukuken (kazen) geerli kabul edilmitir. Hanbeller ile Mliklerden gelen baka
rivayete gre byle bir akid fsid olup feshedilir. Mlik ve Hanbeller ile mtekaddimn fi
ulemasnn grne gre taraflar pazarlk srecinde fiyat zerinde -karlkl rzalarnn bulunduu
sarhaten veya delleten anlalacak ekilde-uzlam, fakat henz akid yapmamken araya girip
daha yksek fiyat teklif ederek satcy veya ayn mal daha ucuza yahut nisbeten stn vasfl bir mal
o bedele temin edeceini syleyerek alcy caydrmak haramdr; mteahhirn fi limlerinin gr
ise aksi ynde olup baz Hanbeller de buna katlmaktadr. nkr veya tasdik izlenimi vermeyen bir
sktun rza gstergesi olup olmadnda ihtilf edilmitir. ounluk bunu red, bazlar ise onay
saymtr; dolaysyla araya girmenin hkm birinci gruba gre hell, ikincisine gre haramdr.
Hanbeller de haramln savunmaktadr. Ancak taraflar henz fiyat zerinde karlkl rzalarn
ortaya koymamken pazarla mdahil olmak cizdir. Ak arttrma yntemiyle gerekletirilen
satlarn sz konusu yasan kapsamna girmedii icm ile sbittir (bk. MZAYEDE).
Hanef ve bzler, pazarlk zerine pazarlk ile sat zerine satn (bey alel-bey) ayn ey
olduunu syler. fi ve Hanbeller ikisini birbirinden ayrarak akid tamamlanm, fakat muhayyerlik
sresi dolmamsa nc kiinin araya girmesine sat / al zerine sat / al derler. Baz
Mlikler ise yeni alcnn mdahil olmasn pazarlk zerine pazarlk, baka satcnn devreye
girmesini ise sat zerine sat sayarken dierleri ikincisini ilkiyle zdeletirerek onu nc bir
tarafn mala daha yksek fiyat teklif etmesi eklinde aklar. Akid henz balayclk kazanmamken
meclis ve art muhayyerlii sresince araya girilerek gerekletirilen alm / satm akdini Hanbeller
btl, filer ciz grmekte, Hanbellerden cevazna dair bir gr de rivayet edilmektedir.
ounluk satm akdine kyasla ayn hkm icre, riyet, istikrz, hibe, mskt, mzraa ve cule gibi
ilemlere de temil etmitir. Hanefler menfaatin sat saydklar iin icreyi de yasak kapsamna
sokmu, bzler ise onu sadece alm satm trleriyle snrlamtr. Mverd, akid henz balayclk
kazanmamken pazarlk konusu maln satcsnn huzurunda mteriden yksek fiyatla talep
edilmesini de satcnn caymasna yol aabilecei endiesiyle haram olarak nitelemitir. Ona uyan
dier filer, muhayyerlik srecinde satcdan ayn cins maldan daha yksek fiyatla talepte
bulunulmasn, zellikle de istenen miktar ancak satlanla tamamlanabilecekse haram saymlardr.
Bunlara gre, mal kymetinin altnda bir bedelle bile satlm olsa hkm ayndr.
Sevm kavram erevesinde doktrinde ayrntl biimde ilenen dier bir husus da pazarlk
aamasnda alnan maln tazmin sorumluluu meselesidir (bk. DAMN). Hanef ve Hanbel gibi baz
mezhep ulems satn alma ve inceleme amal kabz ayr deerlendirmilerdir. Haneflere gre
fiyat aklanp alm kastyla kabzedilmi mal kastsz / kusursuz telef olursa ya da mteri lr ve
mal vrisleri tarafndan tketilirse cinsine gre kyemiyyattansa kymetinin, misliyyattansa mislinin
tazmini -aksi art koulsa dahi-gerekir. tlf veya tketilmesi halinde semeni denir; nk maln
tketilmesi fiyata rzay gsterir. Fiyat aklanmakszn alnan mal ise mterinin elinde emanet
hkmndedir; tazmini gerekmez (Mecelle, md. 298, 771). Taraflar farkl fiyatlar vermi ve henz
uzlama salanmamken kabzedilen maln tketimi veya itlf durumunda Eb Hanfe ve Eb
Ysufa gre -kyasn aksine- rfe binen satcnn istedii bedel tazmin edilir. Bu ekilde kabzedilen
malda mteri henz kesin kararn vermeden satc cayar veya taraflardan biri lrse akid
gereklemez (Mecelle, md. 183). Bu sebeple mteri veya lm halinde vrisi mal tketirse
kymetinin tazmini gerekir. Dier mezhep, bu durumda emaneten kabzedilen maln telefinden
kusursuzluk halinde mteriyi sorumlu tutmaz. Ancak Mliklere gre pazarlk srecinde taraflar
farkl fiyat verir ve satc itiraz etmeden mal gtrlp itlf veya kastsz / kusursuz telef yahut zayi
olursa kymeti tazmin edilir. Ne var ki tazminat mterinin teklifinin altna inemez veya satcnn
talebinin stne kamaz; nk her ikisi de akladklar bedellere rza gstermitir. Mteri mal
satcnn huzurunda ve onun itirazyla karlamadan tketir veya telef ederse kendi teklif ettii fiyat
der. Taraflarn farkl fiyat verdikleri mal -satcnn istedii fiyat zerindeki srarna ramen-mteri
tarafndan gtrlp itlf veya kastsz / kusursuz telef olursa o bedel tazmin edilir. Ancak mteri
mal satcnn huzurunda ve itirazla karlamadan telef ederse son sylenen fiyat zerinden tazminat
denir.
Haneflere gre, incelemek veya bakasna gstermek iin sahibinin izniyle alnan mal -fiyat
aklanm olsun veya olmasn-emanet hkmlerine tbidir (Mecelle, md. 299, ayrca bk. md. 768,
1464). Mterinin mal tketmesi satm hkmlerine ilerlik kazandracandan bedelini der (ayrca
bk. Mecelle, md. 912, 925). Hanbel mezhebine gre, fiyat kesinlemi mal bakasna gsterilmek
iin alnp telef olmusa -teti yntemiyle alverii sahih sayan ounluk asndan-mteri tazminle
sorumludur. Mezhebin sahih grne gre mal bu maksatla fiyat kesinletirilmeden gtrlse dahi
sonu deimezken bir baka ictihada gre sorumluluk rehinde olduu gibi mal sahibine aittir.
BBLYOGRAFYA


el-Muvaa, By, 45; Buhr, By, 58-59, 64, 67, 70, 71, ur, 11, iyel, 14,
ehdt, 22, Feil-abe, 74; Mslim, Nik, 38, 51-56, By, 11; bn Mce,
Ticrt, 13, 14, 34, Libs, 12; Eb Dvd, By, 7, Aye, 20; Tirmiz, By, 57, 66;
Nes, By, 16, 19-20; bn Hazm, el-Muall, VIII, 443, 447-448, 513; Bc, el-Mnte,
Kahire 1332, V, 100-101; Serahs, el-Mebs, XI, 173; XIII, 83; XIV, 113; XXII, 180-181; bn Rd,
el-Beyn vet-tal (nr. Sad Arb), Beyrut 1404/1984, VII, 485-487; a.mlf., el-Muaddimtl-
mmehhidt (nr. Sad Ahmed Arb), Beyrut 1408/1988, II, 138, 139; Ksn, Bedi, V, 21, 134,
222, 232; bn Rd, Bidyetl-mctehid, II, 144; bn Kudme, el-Mun (Herrs), IV, 207, 210-211,
235-237; Abdlkerm b. Muhammed er-Rfi, el-Azz erul-Vecz (nr. Ali M. Muavvaz -
dil Ahmed Abdlmevcd), Beyrut 1417/1997, IV, 129-130; Nevev, el-Mecm, XIII, 17-19; bn
Czey, el-avnnl-fhiyye, Libya-Tunus 1982, s. 269; emseddin bn Mflih, Kitbl-Fr
(nr. Abdssettr Ahmed Ferrc), Beyrut 1405/1985, IV, 45-47, 97, 122, 142-144; bnl-Mlakkn,
Tufetl-mutc il edilletil-Minhc (nr. Abdullah b. Saf el-Lihyn), Mekke 1406/1986, IV,
313-315; bnl-Hmm, Fetul-adr, VI, 167, 477, 507; VII, 203; Ali b. Sleyman el-Merdv, el-
nf f marifetir-rci minel-ilf (nr. M. Hmid el-Fk), Beyrut 1406/1986, IV, 331-333; mir
b. Ali e-emmh, Kitbl- (Muhammed b. mer en-Nefsnin hiyesiyle birlikte), Beyrut
1391/1971, III, 88-90; Hattb, Mevhibl-cell, Beyrut 1398, IV, 467-471; V, 321; Buht,
Kefl-n, III, 183-184, 229, 235, 370; Kalyb, iye al Minhci-libn, Beyrut, ts.
(Drl-fikr), II, 183-184, 214; Ahmed b. Guneym en-Nefrv, el-Fevkihd-devn, Beyrut, ts.
(Drl-marife), II, 109, 121, 156-157; Muhammed b. Ahmed ed-Desk, iye ale-eril-
kebr, [bask yeri ve tarihi yok] (Drl-fikr), III, 140-141, 159; Mecelle, md. 183, 298, 299, 768,
771, 912, 925, 1464; Ali Haydar, Drerl-hkkm, stanbul 1330, I, 270-271, 468-473, 726-727;
Gnim b. Muhammed el-Badd, Mecmau-amnt, Beyrut 1407/1987, s. 213-215; Sevm,
Mv.F, XXV, 291-294; Msveme, a.e., XXXVII, 159-160.
Cengiz Kallek

el-MSYERE
( )
bnl-Hmmn (. 861/1457) kelma dair eseri.
Tam ad el-Msyere fil-aidil-mnciye fil-iredir. Mellif, kitabn banda kaydettiine
gre (s. 7-8) bir arkadann talebi zerine Gazzlye ait er-Risletl-udsiyyeyi ihtisar etmek
istemi, bu amala birka sayfasn zetledikten sonra konularn daha iyi anlalabilmesi iin baz
ilveler yapmay dnm, bu ilveler sonunda mstakil bir eser ortaya kmtr. Ancak balklar
asndan Gazzlnin rislesine paralellik arzettiinden eserin adn bu mnaya gelen el-Msyere
kelimesi ile balatmtr.
el-Msyere, Gazzlnin rislesinden farkl olarak bir mukaddime ile bir htimenin eklenmesinden
baka drt blmden olumakta ve her blm on alt bala ayrlmaktadr. Mukaddimede Eb
Hanfenin fkh anlayndan faydalanarak kelm ilminin tarifi yaplm, konusu anlatlm, bu
arada immet meselesinin kelmn temel konularndan olmayp tamamlayc nitelikli bir muhteva
tad belirtilmitir. Kitabn birinci blm zt- ilhiyye Hakkndadr. Burada Allahn varl,
ezel ve ebed oluu, cevher, cisim ve araz olmay, belli bir ynde ve meknda bulunmay, ara
istiv edii, hirette gzle grlecei ve birlii anlatlmtr. Bu blmn sonunda, Allahn birliini
ispat eden yete (el-Enbiy 21/22) dayanlarak ekillendirilen burhn- temnuun kat deil zann-
ikn bir kant oluturduuna iaret eden Teftznye ynelik tekfire kadar varan eletiriler ele
alnm ve bunlara verilen cevaplar aktarlmtr. Eserin ikinci blm ilh sfatlara dair olup
bunlarn sbt olanlar konu edinilmitir. nc blm ilh fiillere ayrlmtr. Burada nce
Mtrdlerle Earler arasnda tartma konusu olan tekvn meselesi ele alnm, Eb Hanfe ile
balatlan bu anlayn ona nisbetinin doru saylmayaca belirtilerek Ear telakkisinin hakllna
iaret edilmitir. Ardndan ilke olarak Allahtan baka yaratcnn bulunmad, bunun yannda kula
ait irad fiillerde kulun da kesb ve kudretinin mevcut olduu vurgulanm, ilh iradenin her eyi
kapsad, Allaha hibir eyin vcip olmad, hsn kubuh vb. konulara yer verilmitir. bnl-
Hmm, Gazzlyi rnek alarak eserinde nbvvet bahsine mstakil bir blm tahsis etmemi,
nc blmn son iki baln buna ayrmtr. Eserin drdnc blm semiyyt bahisleriyle
ilgilidir. Burada nce kyamet konularna yer verilmi, ardndan immet mevzuu ilenmitir.
Htimede ise Gazzlnin avidl-aidinin sonuna koyduu drdnc fasln konusunu
oluturan iman bahsi ilenmitir. el-Msyere mteahhir dnemde kaleme alnm olmasna ramen
yer yer zgn baklar, veciz, salam ifadeleri ve Mtrdiyye ile Eariyye kelm arasnda
karlatrma yapma imkn salamas asndan zel bir konuma sahiptir.
Eser Tavul-Msyere adyla mellifin kendisi ( Ktp., AY, nr. 406) ve el-Msmere bi-erhil-
Msyere ismiyle talebesi Kemleddin bn Eb erf tarafndan erhedilmitir. bnd-Deyr en-
Nablus ile bn Kutluboa da kitaba birer erh yazmtr. bn Kutluboann almas daha ok bir
hiye zellii tamaktadr. Birok yazma nshas bulunan el-Msyerenin (Brockelmann, GAL
Suppl., II, 92; Ktp., AY, nr. 2555; zmir Mill Ktp., nr. 924; Tire le Halk Ktp., nr. 863;
Sleymaniye Ktp., Hlet Efendi, nr. 799, Lleli, nr. 2439, ehid Ali Paa, nr. 1725) eitli basklar
yaplmtr (Kahire 1347; bn Eb erf ve bn Kutluboann erhiyle, Bulak 1317 stanbul 1979;
Delhi 1904; Badat 1962).
BBLYOGRAFYA


bnl-Hmm, el-Msyere, stanbul 1400/1979; Beyzzde Ahmed Efendi, el-Ull-mnfe lil-
mm Eb anfe (nr. lyas elebi), stanbul 1416/1996, s. 15; Kef-unn, II, 1666-1667;
Brockelmann, GAL Suppl., II, 92.

erafettin Glck

MSBTE
(bk. EHL-i SBT).

MSEBBA
( )
Divan iirinde yedier msralk bendlerden oluan musammat nazm eklindeki manzume
(bk. MUSAMMAT).

MSEBBHT
( )
Kurn- Kermde Allah tesbih iin kullanlan sebh kknn trevleriyle balayan alt srenin
ortak ad
(bk. SRE).

MSEBBH
( )
Eb Abdillh el-Emrl-Muhtr zzl-Mlk Muhammed b. Ebil-Ksm Ubeydillh b. Ahmed el-
Msebbih (. 420/1029)
Ftm tarihisi.
10 Receb 366da (4 Mart 977) Msrn Fustat ehrinde dodu. Aslen Harranldr. Dedesine nisbetle
Msebbih diye anlr. Babasnn cenaze namazn Kdlkudt Mlik b. Sadin kldrmas onun
Msrda sahip olduu itibar gstermesi asndan nemlidir. Hayat Hakkndaki bilgiler, bn
Halliknn Vefeytl-ayn ile bn Sad el-Maribnin el-Murib f ulel-Maribine
dayanmaktadr. Abdlgan el-Ezdden Amr b. s Camiinde hadis okudu. 398 (1008) ylndan
itibaren Halife Hkim-Biemrillhn hizmetine girdi ve orduda grev ald. Bundan dolay Emr
unvanyla da anlr. V. (XI.) yzyln balarnda nemli grevler stlendi, Msrn Sad blgesinde
bulunan Kays ve Behnes valiliine tayin edildi, ayrca Dvnt-tertbin bakanlna getirildi.
Hkim-Biemrillh ve Zhir-Lidnillhn meclislerinde bulundu.
Hayatn Fustatta geirdi ve Reblhir 420de (Nisan-Mays 1029) bu ehirde vefat etti. Zeheb onu
itikadnn bozuk olduunu sylerse de Abru Mrdan anlald kadaryla mtedil bir idir ve
kendi asrndaki Snn limlerinden birou ile ok iyi ilikiler kurmutur.
Msebbihnin eitli konularda yirmi sekiz kitap yazd kaydedilmektedir; ancak bunlarn tamam
kaybolmu, sadece Abru Mr adl eserinin bir ksm gnmze intikal etmitir. Tam ad Abru
Mr ve feilh ve acibh ve avifh ve aribh olan eserin 13.000 varaktan olutuu
ve krk cilt tuttuu belirtilmektedir. Mellif bu almasnda Msrdaki Ftm hilfetinin ilk elli
ylnn tarihesini ele almtr. nemli bir kaynak saylan kitabn XL. cildinin 158 varaktan oluan
blm zamanmza ulamtr. Madriddeki Escurial Libraryde bulunan bu ksm 414 ve 415 (1023-
1024) yllar olaylarn iine almaktadr. Ancak 415 ylnn Cemziyelevvel, Cemziyelhirinde
(Temmuz, Austos 1024) ve Receb aynn ilk gnlerinde (Eyll 1024 ortalar) meydana gelen olaylar
bu ciltte bulunmamaktadr. Bu yla ait olaylarn byk bir blmn kitabna alan Makrznin
ttil-unef adl eserinden sz konusu eksiklikleri tamamlamak mmkndr. Abru Mrn
hangi tarihle balad tesbit edilememektedir. Makrz, el-Muaff adl eserinde mam Abdullah el-
Mehdnin hayatn anlatrken 291 (904) yl olaylar Hakknda da bilgi verir. bn Hallikn ve bn
Sad de 345 (956) yl olaylarn Abru Mra dayanarak nakletmektedir. Bu durum, Msebbihnin
eserine Ftm Devletinin Msra hkimiyetinden nceki dnemin olaylar ile balad intiban
vermektedir.
Eserin gnmze ulaan cildinde olaylar yllara, aylara ve gnlere gre dzenlenmitir. Msebbih
pek ok hadiseyi nemsiz dahi olsa zikretmektedir. Eserdeki olaylarn byk ounluu Fustatta
geer. Mellif ayn zamanda Msrdaki gnlk hayat sosyal, ekonomik ve edeb ynleriyle
nakletmeye zen gstermitir. Eser ayrca V. (XI.) yzyln balarndaki iir ve nesire ait rnekler
iermekte ve bu ynyle Msrda Ftmler dnemindeki edeb hayat iin nemli bir kaynak
oluturmaktadr. Bu arada Ftm halifelerinin kyafetleri, kklerdeki meclisler, askerlerin dzeni
vb. Hakknda da bilgi verilmitir. Abru Mrn eldeki cildinin zelliklerinden biri de Halife
Zhir-Lidnillhn divannda hazrlanan ve ilk Ftm asrna ait ok deerli saylan sicili
iermesidir.
Baz limler, her yl meydana gelen olaylar anlattktan sonra o yl vefat eden kiilerin biyografilerini
zikreden ilk limin el-Muntaam mellifi bnl-Cevz olduunu sylyorsa da Msebbihnin bu
usul ondan nce uygulad grlmektedir. Zira eldeki cildin sonunda Msrda 415te (1024) vefat
edenlerin biyografileri verilmitir. Ayrca Msebbih fazla mehur olmayan baz kimselerin
biyografilerini de kaydetmitir. Abdlkerm b. Muhammed es-Semn, bnl-Adm, bn Hallikn,
Makrz, bn Tarberd, emseddin es-Sehv ve Syt gibi birok tarihi Abru Mr kaynak
olarak kullanmtr.
Abru Mrn XL. cildinin tarihe ait ksm Eymen Fud Seyyid ile arkiyat Theirry Bianquis
tarafndan neredilmitir (Kahire 1978). Daha sonra William G. Millward, bu cildin hem edeb hem
tarih ksmn Abru Mr f seneteyn (414-415 h.) adyla yaymlamtr (Kahire 1980). Ayn cildin
edebiyat ksmn Hseyin Nassr el-Czl-erban min Abri Mr ismiyle neretmitir (Kahire
1984). Bu baskda Eymen Fud Seyyid ile Theirry Bianquis nerinden bol miktarda yararlanlmtr.
Eymen Fud Seyyid ayrca, daha sonraki tarihilerin eserlerinde Msebbihye nisbet edilen birtakm
haberleri Nu ia min Abri Mr lil-Msebbi adyla yaymlamtr (Mecellet
avliyyti slmiyye, sy. 17 [1981], s. 1-56). Msebbihnin kaynaklarda ad geen dier eserleri de
unlardr: el-Emile lid-dvelil-mubile, el-Beale vel-ekele, Tafll-adem al siril-
arem, et-Telv f meni-ir, Cmiud-du, el-Cn vel-ayeln, er-R vel-irtiy f
vafi-arb, Cevnetl-Ma, el-umme f ikri m verede fil-ammm, Derkl-buye f vafil-
edyn vel-ibdt ve ikril-milel vel-enbiy vel-mtenebbin ve ikril-feri vel-db, el-
bre an emril-vizre, el-Mib ve enfl-fh vel-feri, al-enbiy, el-Kitbl-
Cmi f ibretir-ry, Tru arrn.
BBLYOGRAFYA


Semn, el-Ensb (Brd), V, 284; bnl-Esr, el-Lbb, III, 135; bn Hallikn, Vefeyt, IV, 377-
380; bn Sad el-Marib, el-Murib f ulel-Marib: sm Mr (nr. Zek Muhammed Hasan),
Kahire 1953, I, 264-267; Zeheb, Trul-slm, Sleymaniye Ktp., Ayasofya, nr. 3008, XI, 205;
a.mlf., Almn-nbel, XVII, 361-362; Safed, el-Vf, IV, 7; bn Tarberd, en-Ncmz-
zhire, IV, 271; Syt, snl-muara, I, 285; M. emseddin [Gnaltay], slmda Trih ve
Mverrihler, stanbul 1339-42, s. 110; Brockelmann, GAL, I, 334; Suppl., I, 572; H. G. Farmer, The
Sources of Arabian Music, Leiden 1965, s. 35; kir Mustafa, et-Trul-Arab vel-merrin,
Beyrut 1980, II, 183-190; Ahmed Abdlmecd Herd, Fihrist ai Mr, Kahire 1983, I, 260;
Ramazan een, Mslmanlarda Tarih-Corafya Yazcl, stanbul 1998, s. 76-77; Ayman Fud
Sayyid, Lumires nouvelles sur quelques sources de lhistoire fatimide en Egypte, AIsl., XIII
(1977), s. 9-14; Th. Bianquist, Le fonctionnement des dwn financiers daprs Al-Musabbi, a.e.,
XXVI (1992), s. 47-61; a.mlf., al-Musabbi, EI (ng.), VII, 650-652.

Eymen Fud Seyyid

MSEDDED b. MSERHED
( )
Ebl-Hasen Msedded b. Mserhed b. Mserbel el-Esed el-Basr (. 228/843)
Hadis hfz.
150 (767) yl civarnda dodu. Zeheb baz kaynaklarda Msedded b. Mserhed b. Mserbel b.
Mugarbel b. Murabel b. Erendel b. Serendel b. Garandel eklinde kaydedilen soy ktn gvenilir
bulmaz. Talebesi Buhr de bu isimlerden ilk beini aynen zikretmektedir. Ebl-Hasan Ahmed el-
clnin, Eb Nuaym bana Mseddedin ve babasnn adn sorup ben de ona bunu sylediimde,
Ahmed! Bu akrep sokmasna kar efsundur derdi eklinde naklettii anekdot Mseddedin soy
ktnn dikkat ekici olduunu gsterir. Yine Zebdnin (Tcl-ars, II, 376), kendi
hocalarndan naklen Mseddedin soy ktnn yazlp hummaya tutulmu bir hastaya taklmas
halinde bunun en faydal rukyelerden biri olacan ve bu iin tecrbe edildiini belirtmesi,
Zehebnin de (Almn-nbel, X, 595) Mzihten naklen, Eer onun nesebinin nne
bismillhirrahmnirrahm yazlsayd bu akrep sokmasna kar bir rukye olurdu szne yer vermesi
yukardaki anekdotun baka versiyonlar olmaldr.
Kendisi Eb Avne el-Vst, Hammd b. Zeyd, Yezd b. Zrey, Mutemir b. Sleyman, Bir b.
Mufaddal, Fudayl b. yz, s b. Ynus es-Seb, bn Uleyye, Vek b. Cerrh, Yahy b. Sad el-
Kattn, Sfyn b. Uyeyne gibi muhaddislerden hadis rendi. Kendisine de Muhammed b. smil el-
Buhr, Eb shak el-Czcn, bn eybe, Eb Zra er-Rz, Eb Dvd es-Sicistn, Eb Htim
Muhammed b. drs er-Rz gibi hadis hfzlar talebelik etti. Kaynaklarda Buhrnin el-Cmiu-
ain 395
yerinde ondan hadis rivayet ettii belirtilmekte, Sezgin bu saynn 381 olduunu sylemektedir.
Basrada ilk msnedi kaleme almasyla bilinen Msedded cerh ve tadl limleri tarafndan sika,
sadk, sebt, hccet, hfz gibi ifadelerle deerlendirilmektedir. Onun Basrada byk bir hrete
sahip olduu, vefeyt, cerh ve tadl konularnda grlerine ska bavurulduu bilinmektedir.
Buhr, Mseddedin kitaplarn dorudan kaynak olarak kullanm, kendisinin ad gibi dosdoru
(msedded) olduunu sylemi, Yahy b. Sad el-Kattnn, Eer Mseddedin evine gidip de
kendisine hadis rivayet etseydim kesinlikle o buna lyk olurdu. Kitaplarmn kendi yanmda veya
Mseddedin yannda olmas hi nemli deil dediini rivayet etmitir (Buhr, ac, 41).
Bir dier rencisi Eb Htim, Msedded Yahy b. Sad el-Kattn Ubeydullah b. mer
Nfi Abdullah b. mer senediyle rivayet edilen hadisleri altna benzetir ve onlarn bizzat Hz.
Peygamberden duyulmu gibi salam olduunu sylerdi. Hadis mnekkidi olan talebesi Ebl-Hasan
el-cl hocasndan hadis yazarken bazan usandn, fakat onun, Hele u hadisi de yaz! diye
kendisini tevik ettiini ve ondan sonra da elli altm kadar hadis yazdrdn anlatr.
Msedded b. Mserhed fitne meselesini ve halkn gr ayrlna dt kader, Rfizlik, itizl,
halkul-Kurn ve irc konularn sormak zere, Reslullahn snnetini bana yaz diyerek Ahmed b.
Hanbele bir mektup yazar. Mektubu okuyan Ahmed b. Hanbel, nn lillh ve inn ileyhi rcin! Bu
Basral kendisinin ilim yolunda byk miktarda mal harcadn sanyor, fakat daha bu konularda
Reslullahn snnetini bilmiyor! dedikten sonra drt sayfalk bir mektup yazarak ona cevap verir
(bn Eb Yal, I, 341-345). Msedded 228 yl Ramazan ay ortalarnda (Haziran 843 ortalar)
Basrada vefat etti; 229da (844) ld de sylenmektedir.
Rivayetleri a-i Mslim ve Snen-i Eb Dvd dnda Ktb-i Sittede yer alan Mseddedin
biri kk, dieri byk olmak zere iki msnedinin bulunduu, kk olan msnedin sahbe
isimlerine gre tertip edildii, bunun misli olan dier msnedde ise birok mevkuf ve makt
rivayetin yer ald ifade edilmektedir. Zeheb onun Msnedini ksmen dinlediini sylemektedir.
bn Hacer el-Askaln Msnedin Ktb-i Sitteye olan zevidini el-Melibl-liyeye alm,
Mseddede ulaan bir isnad ve iczet sistemiyle onu mml-Fazl Hadce bint eyh Eb shak
brhim el-Balebekkiyye ed-Dmakyyeye okuduunu zikretmi, baz eserlerinde (Lisnl-Mzn,
VII, 106; el-be, III, 132) Msnedden iktibaslar yapmtr.
BBLYOGRAFYA


Tcl-ars, II, 376; Buhr, ac, 41; a.mlf., et-Trul-kebr, VIII, 72-73; a.mlf., et-Tru-
ar, II, 327; bn Sad, e-abat, VII, 307; cl, e-it, s. 425; bn Kuteybe, el-Marif (Ukke),
s. 526; bn Eb Htim, el-Cer vet-tadl, VIII, 438; Raba, Tru mevlidil-ulem ve
vefeytihim (nr. Abdullah b. Ahmed b. Sleyman el-Hamed), Riyad 1410, II, 506; bnlKaysern,
el-Cem beyne ricli-aayn, Beyrut 1405/1985, II, 522-523; bn Eb Yal, abatl-
anbile, I, 341-345; Zeheb, Almn-nbel, X, 591-595; a.mlf., Tekiretl-uff, II, 421-
422; bn Hacer, Tehbt-Tehb, X, 107-109; a.mlf., el-Muceml-mfehres (nr. M. ekkr el-
Meydn), Beyrut 1418/1998, s. 13; a.mlf., Lisnl-Mzn, VII, 106; a.mlf., el-be, III, 132;
Kef-unn, II, 1684-1685; Fuat Sezgin, Buhrnin Kaynaklar Hakknda Aratrmalar, stanbul
1956, s. 57, 66, 102, 281; Kehhle, Muceml-mellifn, XII, 224; Kettn, er-Risletl-
msterafe, s. 62; Zirikl, el-Alm (Fethullah), VII, 215; Emn el-Kuzh, Medresetl-ad fil-
Bara attel-arni-liil-hicr, Beyrut 1419/1998, s. 195-196; Mehmet Eren, Buhrnin Sahhi
ve Hocalar, Konya 2003, s. 178-179.

Zekeriya Gler

MSEDDES
( )
Divan iirinde altar msralk bendlerden oluan musammat nazm eklindeki manzume
(bk. MUSAMMAT).

MSELLEM
(

)
Osmanl Devletinin ilk dnemlerinde ellerindeki iftliklerine karlk atlaryla sefere giden, daha
sonra geri hizmet ktas olarak hizmet gren, vergiden muaf olduklar iin bu unvanla anlan asker
grup
(bk. ASKER; YAYA ve MSELLEM).

MSELLEMT
(

)
Bir tartma srasnda kullanlan, kar tarafa da nceden doruluu kabul edilen nerme anlamnda
terim
(bk. BE SANAT; ZANNYYT).

MSELLEMs-SBT
(

)
Bihrnin (. 1119/1707) fkh usulne dair eseri.
Hindistann Bihr eyaletinde yetien Hanef limi Muhibbullah b. Abdekr el-Bihrnin fukaha
ve mtekellimn metotlarn mezcederek kaleme ald bir eserdir. Badatl smil Paann Hanef
mezhebinin fruna dair olduunu sylemesinden (ul-meknn, II, 481) onun bu eseri bizzat
grmedii anlalmaktadr. Bihr, kitabna nce Msellem adn vermiken ilh bir ilhamla bu ismi
ebced hesabna gre yazl ylna (1109/1697) uygun den Msellem-bt ekline getirdiini,
akl ve nakl esaslar birletirerek fur-i fkh kapsayan, fi ve Hanef metotlarn birlikte ieren bir
kitap yazmak istediini belirtir (I, 7).
Msellem-btun banda usl-i fkhn tanm, mahiyeti, konusu ve amacyla ilgili bir
mukaddime bulunmaktadr. Daha sonra birok fi eserinde genellikle fkh usul iin gerekli
grlen, kelm ve lugav ilkelerle hkm bahislerini ieren blm (makale) yer almaktadr.
Bunlarn ilkinde ksaca baz mantk kavram ve ilkeleri zerinde durulmakta, ikinci blmde hkim,
hkm, mahkm fh ve mahkm aleyh balklarndan oluan hkm teorisine yer verilmekte, nc
blmde fkh usulyle ilgisi bulunan baz dil meseleleriyle lafz yorumun temel terim ve kurallar
olduka geni bir incelemeye tbi tutulmaktadr. Ardndan kitap, snnet, icm ve kyas delilleri ele
alnmakta, bunlarla ilgili giri ksmnda eru men kablen, istihsn ve istishbn bu ana delillerin
kapsamnda olduuna dikkat ekilmektedir. Kitapla ilgili blmde Kurn- Kermin tanm, tevil,
icml, beyan ve nesih konular; snnet blmnde peygamberlerin msumiyeti, haber eitleri,
bunlarn bilgi deerleri ve arlkl olarak ahad haberlerle ilgili meseleler, Resl-i Ekremin fiilleri,
eru men kablen ve sahab kavli konular ele alnmaktadr. nc ve drdnc blmlerde icm
ve kyas delillerinin incelenmesinden sonra eser ictihad ve taklidle ilgili tartmalara ayrlan htime
ile nihayete ermektedir. Kitabn plan gz nne alndnda Bihrnin Muzafferddin bns-
Stnin el-Bed, Sadrera el-Mahbbnin Tenul-ul ve bnl-Hmmn et-Tarr adl
eserlerinde yaptklar gibi Hanef ve fi usullerindeki konu
tasnif geleneklerini birletirdii sylenebilir.
Bihr, zellikle mantk ilmine dair tartmalar srasnda kendisinin Slleml-ulm adl eserine
atflarda bulunmu (mesel bk. I, 14, 17), ayrca felsefe ve mantkla ilgili konularda bn Snnn e-
if ve el-rt vet-tenbht (I, 19, 33, 59), kelmla ilgili konularda Adudddin el-cnin el-
Mevfndan (I, 46) yararlanmtr. Msellem-btun en ok atfta bulunduu kaynaklar
arasnda Serahsnin ve Pezdevnin Ul adl eserleri, Gazzlnin el-Mstafs, Fahreddin er-
Rznin el-Mal, bnl-Hcibin el-Mutaar, Adudddin el-cnin eru Mutaaril-
Mntehs, Aleddin el-Haskefnin fatl-envr, Kd Beyzvnin Minhcl-vl ve
bnl-Hmmn et-Tarri yer almaktadr. Eserde felsef ve kelm konularda Mutezile, Eariyye,
mmiyye, Kerrmiyye, Cehmiyye ve Cebriyye gibi frkalar yannda slm muhiti dndaki Berhime
(Brahmanlar) ve Smeniyye (Budistler) gibi inan gruplarnn grlerine de temas edilmitir.
bns-St ve bnl-Hmmn ad geen eserlerinde olduu gibi Bihr de Hanef grlerinin
tartmal olduu durumlarda konuyu fi ve dier Ehl-i snnet limlerinin yaklamlaryla uyumlu
bir ekilde ele alan bir slp kullanmaya alr; bu adan Msellem-bt klasik sonras Hanef
usul eserlerinin tipik zelliklerini tamaktadr. Hanef (fukaha) ve fi (mtekellimn) metotlarn
birletirme ve fkh usulnn inceliklerine inme asndan son dnemin en baarl usul eserlerinden
saylan Msellem-btta Bihrnin fkh ve usul yannda mantk, kelm ve Arap diliyle ilgili
konulardaki birikimini yanstan tenkit ve tercihlerde bulunduu ve kar grler ortaya koyduu,
bunu yaparken de kanaatlerini delillendirmeye zen gsterdii grlmektedir.
Molla Nizmeddin tarafndan oluturulan ve Nizm (Nizmiye) adyla Hint alt ktas medreselerinin
hemen tamamnda uygulanan ders programnda Msellem-bt fkh usulnde okutulacak kitaplar
arasnda yer alm, daha sonraki dnemlerde de eser bu zelliini korumutur (Kaur, s. 110-111, 117,
118, 123, 129). Eserin Msrda da ilgi grd ve ders kitab olarak okutulduu kaydedilmektedir
(Zbeyd Ahmed, IV/2 [1953], s. 25). Msellem-btun deiik yerlerde basklar yaplmtr
(Leknev 1263; Aligarh 1297; Aymara 1297; Delhi 1311; Kahire 1322, 1324, 1326; bnl-Hcibin
el-Mutaar ve Beyzvnin Minhcl-vl ile birlikte Kanpr 1949; Beyrut 1423/2002
Fevtiur-raamt ile birlikte).
Kitap zerinde en nemli almay Bahrlulm el-Leknev yapmtr. Msellem-bt ksa ve
zl ifadeler ieren bir kitap olduundan Bahrlulmun ibarelere aklk getiren ve metindeki
konularn daha iyi anlalmas asndan nemli bilgiler ieren Fevtiur-raamt bi-eri
Msellemi-bt adl erhi (Leknev 1878; Gazzlnin el-Mstafsnn kenarnda, Bulak 1322,
1324) bu eserden yararlanmak isteyenler iin vazgeilmez bir kaynak zellii tar (ayrca bk.
BHR; BAHRLULM el-LEKNEV).
BBLYOGRAFYA


Bihr, Msellem-bt (Gazzl, el-Mstaf iinde), Bulak 1324; Bahrlulm el-Leknev,
Fevtiur-raamt bi-eri Msellemi-bt (nr. Abdullah Mahmd Muhammed mer), Beyrut
1423/2002; Serks, Mucem, I, 595-596; Brockelmann, GAL, II, 554; Suppl., II, 622-625; ul-
meknn, II, 481; Kehhle, Muceml-mellifn, VIII, 179; XI, 262; G. M. D. Sufi, Al-Minhj:
Being the Evolution of Curriculum in the Muslim Educational Institutions of Indo-Pakistan
Subcontinent, Lahore 1981, s. 75, 92, 123, 132, 146; K. Kaur, Madrasa Education in India: A Study
of its Past and Present, Chandigarh 1990, s. 110-111, 117-118, 123, 129; Zbeyd Ahmed, lel-
Edebil-Arab (trc. Abdlhamd en-Numn), efetl-Hind, IV/2, Haydarbd 1953, s. 20-34;
M. Hidayet Hosayn, Bahrl-ulm, A, II, 233; a.mlf., Bihr, a.e., II, 604; A. S. Bazmee Ansari,
al-Bihr, EI (ng.), I, 1210.

Ferhat Koca

MSELLES
(

)
Bir harekesinin deimesiyle ayn veya farkl mnalarda kelime tekiline imkn veren lafz
gruplar iin kullanlan terim ve bir telif tr.
Szlkte bir eyin veya bir hissenin te birini almak; kendisini katmak suretiyle iki kiiyi e
karmak mnalarndaki el kknn tefl kalbndan treyen mselles kelimesi e karlm,
zellik tayan bir hale getirilmi anlamna gelir; lenmi / l (ey), tarafl (yer), katl
(ip), harekeyle de okunabilen (harf), keli (geometrik ekil, gen) gibi (Lisnl-Arab,
l md.; Luis Malf, el-Mncid, l md.). Arapa szlk biliminde tesls, ayn harflerden oluan
bir kelimenin farkl harekesine gre ayn veya ayr mnalarda biimde ( ayr kelime gibi)
kullanlmas demektir. Bu ekilde kullanlan kelimeye mselles ad verilir.
Arap dilinde bu tr kelimelerin yer aldn, bunlarn mstakil bir tr tekil ettiini gren ve tre
mselles adn veren ilk limin Kutrub (. 210/825 [?]) olduu kabul edilir. Onun el-Mellei
zamanmza ulamtr. Yzyla yakn bir sre yaayan ve Kutrubun hocas Sbeveyhiye de hocalk
yapan Eb Zeyd el-Ensrnin de Kitbt-Tel adnda bir eserinin bulunduu kaydedilir (Ykt,
XI, 416). Kutrub, el-Melleinde bu filolojik olguyu yalnz ilk harfin deimesine gre deiik
kelime tekiline imkn veren lafzlara, yalnz isimlere ve sadece ekilde anlam farkllamas olan
kelimelere mnhasr klmtr. Kitapta sz konusu edilen otuz kelimeden otuz ikisi yalnz ilk harfin
harekesinin deimesine gre farkl ekilde ve farkl anlamda kullanlan isimlerdir. Eserde
sadece bir fiil rnei yer almaktadr. Bu da orta harfin harekesinin deimesiyle farkl ekilde ve
farkl anlamda kullanlabilen

fiilidir. Bu fiil rneinin sonraki devirlerde eseri


erheden, nazma eken veya istinsah edenler tarafndan eklenmi olmas ihtimali de vardr.
Kutrubdan sonra gelen limler bu filolojik olgunun fiil ve harflerden de rneklerini tesbit etmitir.
Msellesin isim trlerinde ilk harfin dnda baka harflerin harekelerinin deimesine gre de l
kelimelerin olduu ve ayr eklin ayn anlama geldii trleri de bulunmutur. Bunun yannda,
isimlerde asl harflerinden orta veya zit harfin deiik harekesine gre ayr veya ayn anlamda
olan trleri ve baz rneklerde harekeliliin ismin iki yerinde de gerekletii biimleri
kefedilmitir. Fiillerde ise mzi veya muzride yalnz orta harfin harekesinin deimesine gre ayr
yahut ayn anlamda deiik ekle dair rnekler belirlenmitir. Harflerde (edatlar) bu tr zellikler
ndir olup yalnz ilk harfte grlr.
Dile lafz ve anlam zenginlii, anlatm rahatl, muamm ve lugazl ifade kullanma imkn kazandran
mselles tr zerine altmtan fazla eser yazlmtr. zellikle Kutrubun el-Melleine dair erh,
nazm, ziyade, ikmal, tenkit vb. trlerde ok sayda alma yaplmtr (Batalyevs, neredenin girii,
I, 48-62; Muhammed b. Ebl-Feth el-Bal, neredenin girii, s. 25-49; Frzbd, neredenin girii,
s. 110-194).
Ktib elebi, Luvs eyho ve Ysuf lyn Serks, Abdlvehhb b. Hasan el-Behnesnin
Nam Mellei urub adl kitabn Kutruba nisbet etme hatasna dmlerdir (bk. bibl.).
Behnesnin manzumesi zerine de birok erh yazlmtr (Brockelmann, GAL, I, 102; Suppl., I, 161;
Sezgin, VIII, 61-66). E. Vilmar, Behnesnin manzumesini Carmen de vocibus tergeminis Arabicis ad
Qutrubum auctorem relatum adyla neretmitir (Marburg 1857). Ayn manzume Melle urub
adyla da baslmtr (Kahire 1315). Kutrubun eserinden sonra Zecccn Kitbl-Mellet gelir
(elet ktb fil-mellet iinde, nr. Sleyman b. brhim b. Muhammed el-yid, Mecellet
Cmiati mmil-ur lil-buil-ilmiyye, III/4 [Mekke 1411]). bn Cinn, Kazzz (bk. DA,
XXV, 161) ve Batalyevs (bk. bibl.) bu sahada eser yazan kadm melliflerdendir (Batalyevs,
neredenin girii, I, 48-62; Muhammed b. Ebl-Feth el-Bal, neredenin girii, s. 25-49).
Muhammed b. Ebl-Feth el-Bal (el-Balebekk), el-Melle l-manel-vid adl eserini tek
anlamda kullanlan mselles kelimelere tahsis etmitir (bk. bibl.). Eser ilk harfi mselles isimler,
ortas mselles isimler, orta harfi mselles fiiller, ilk ve ikinci harfi mselles olan kelimeler olarak
drt blme ayrlmtr.
Baka sahalarda da l varyantlara dayanan almalar yaplmtr. bn Frisin e-elesi (nr.
Ramazan Abdttevvb, Kahire 1970; halm / haml / lahm vb.), Eb Tlib el-Merveznin el-
Melle fil-ensb (fin-neseb) (Ykt, VI, 145), Muhyiddin bnl-Arabnin el-Melletl-
vride fil-urn (ul-meknn, II, 427; frd bikr avn vb.), bnl-Mahffun el-Mellet
f ilmir-remli (Brockelmann, GAL Suppl., II, 367), Ebl-Ganim Muhammed b. Ali el-
Cessnnin el-Mellel-amdnsi bunlardan bazlardr (Batalyevs, neredenin girii, I, 48-49;
Kehhle, XI, 42).
BBLYOGRAFYA


Lisnl-Arab, l md.; Luis Malf, el-Mncid, l md.; bn Fris, e-ele (nr. Ramazan
Abdttevvb), Kahire 1970, tr.yer.; Batalyevs, el-Melle (nr. Salh Mehd el-Ferts), Badad
1401/1981-82, I-II, tr.yer.; ayrca bk. neredenin girii, I, 5-96; Ykt, Muceml-deb, VI, 145;
XI, 416; Muhammed b. Ebl-Feth el-Bal, el-Melle l-manel-vid (nr. Abdlkerm Avf),
Kveyt 1421/2000, tr.yer., ayrca bk. neredenin girii, s. 3-81; Frzbd, el-urerl-mellee
ved-drerl-mbeee (nr. Sleyman b. brhim b. Muhammed el-yid, yksek lisans tezi,
1398/1978), Cmiatl-Melik Abdlazz Klliyyet-era, neredenin girii, s. 110-194;
Takprizde, Miftus-sade, I, 361; Kef-unn, II, 1586-1587; Serks, Mucem, II, 1517;
Brockelmann, GAL, I, 102; Suppl., I, 161, 526; II, 367, 916; ul-meknn, II, 427; Kehhle,
Muceml-mellifn, XI, 42; Sezgin, GAS, VIII, 61-66, 175, 183, 248; IX, 82; Mustafa Kll,
Kazzz, DA, XXV, 161; Muharrem elebi, Kutrub, a.e., XXVI, 495.

smail Durmu - Muharrem elebi

MSELSEL
( )
Daha ok, Hz. Peygamberin bir davrann veya szn rvilerin birbirine gstererek veya
syleyerek rivayet ettikleri hadis anlamnda terim.
Szlkte birbirini takip etmek mnasndaki silsile kknden treyen mselsel kelimesi, hadis
terimi olarak Resl-i Ekremin bir hadisi syledii srada yapt bir hareketi veya kulland bir
sz ya da hem hareketi hem sz seneddeki btn rvilerin aynen tekrarlad hadis anlamnda
kullanlmaktadr. Hadisi bu ekilde nakletme iine teselsl, bu tr nakilde bulunan rviye mselsil
denir. Hicr ilk asrda (VII-IX) mselsel hadisler tabii bir ekilde nakledilmi, IV. (X.) yzyln
ortalarndan itibaren bu tr rivayetlere ayr bir nem verilmi ve bunlar mstakil eserlerde
toplanmaya balanmtr.
Mselsel hadisin birok eidi bulunmakta olup bns-Salh bunlar snrlamann mmkn
olmadn (Ulml-ad, s. 275), Kettn ise 400 civarnda mselsel hadis eidi bulunduunu
(er-Risletl-msterafe, s. 85) zikretmitir. Bunlardan birka yledir: 1. Mselsel bil-evveliyye.
Bir hadisin senedinde yer alan btn rvilerin, hocalarndan rivayet ettikleri ilk hadisi haddesen
flnn ve hve evvel hadsin semith minh lafzyla rivayet etmesidir. 2. Mselsel bil-hlf.
Rvilerin bir hadisi yemin ederek birbirlerine rivayet etmesi olup her rvinin vallahi veya ehed
billhi ve hidllhe lekad ahberan flnn eklinde tekrarlamasdr. 3. Mselsel bil-kavl.
Senedde yer alan btn rvilerin semit flnen yekl diyerek birbirlerinden naklettikleri
hadistir. 4. Mselsel bi-inn uhibbke. Metninde inn uhibbke ifadesi geen hadisi talebesine
nakleden her hocann bu ifadeyi tekrarlayarak rivayet etmesidir. 5. Mselsel bil-yed. Rivayet
esnasnda her rvinin kendi hocasnn ellerini skmak suretiyle ald hadistir.
Teselsl bazan bir hadisin senedinde yer alan rvilerin rivayet esnasnda sakaln svazlamas, belli
bir yere dayanmas, glmsemesi, alamas, musafaha yapmas, elini bana koymas, hadisi ayakta
rivayet etmesi, parmana yzk takmas ve eliyle yere dokunmas gibi davranlar tekrarlamalar
eklinde olur. Bununla birlikte seneddeki btn rvi isimlerinin Muhammed veya Ahmed olmas,
Mekk, Dmak, Irk, Msr ve Marib gibi ayn blgeye mensup bulunmas, senedin tamamnn
baba-ouldan teekkl etmesi, seneddeki rvilerin hadis imam veya fakih yahut hfz, kad, air
olmas, her rvinin rivayet esnasnda semit veya karat yahut ahberan gibi ed sigalarn
tekrarlamas eklinde de meydana gelebilir.
Rivayet edilen mselsel hadisler arasnda en sahih kabul edileni bn Hacer el-Askalnye gre Saf
sresinin kraati Hakkndaki hadistir (Syt, II, 189). Tirmiznin, Abdullah b. Selm > Eb Seleme
> Yahy b. Eb Kesr > Evz > Muhammed b. Kesr > Abdullah b. Abdurrahman ed-Drim
senediyle tahrc ettii bu hadisi Hz. Peygamberden nakleden Abdullah b. Selm yle der:
Ashaptan birka kii oturup konutuk ve, Hangi amelin Allah katnda daha makbul olduunu bilsek
de onu yapsak dedik. Bunun zerine Cenb- Hak, Gklerde ve yerde ne varsa hepsi Allah tesbih
eder yetiyle (es-Saf 61/1-2) balayan Saf sresini indirdi. Abdullah b. Selm yle devam eder:
Bu sreyi bize Reslullah batan sona okudu. Eb Seleme dedi ki: Onu bize Abdullah b. Selm
bylece okudu. Yahy b. Eb Kesr dedi ki: Onu bize Eb Seleme byle okudu. Evz dedi ki:
Onu bize Yahy b. Eb Kesr byle okudu. Muhammed b. Kesr dedi ki: Onu bize Evz byle
okudu. Abdullah b. Abdurrahman ed-Drim dedi ki: Onu bize Muhammed b. Kesr byle okudu
(Drim, Cihd, 1; Tirmiz, Tefsrl-urn, 62). Bu rivayetin nakli esnasnda her hoca hadisi
talebesine aktarrken Saf sresini batan sona okumu ve bylece bu mselsel rivayet ortaya
kmtr. Baz limler, senedinde tedls ve inkt bulunmad iin mselsel hadisin en salam hadis
olmas gerektiini sylerken senedlerinde yer alan rvilerin genellikle cerhedilen kimseler olmas
yznden bu tr hadisler hadis limlerinin ou tarafndan zayf olarak deerlendirilmi, Zeheb de
mselsel rivayetlerin ounun aslsz olduunu belirtmitir (el-Ma, s. 44).
Literatr. Baz mellifler mselsel hadisleri mstakil eserlerde, birok mellif de kendisine ulaan
senedlerle bir czde toplam veya eserlerinin bir yerinde bunlara iaret etmitir. Mselsel hadisleri
ilk
defa bn Hibbn el-Bstnin el-Mselselt adyla (Zeheb, Almn-nbel, XX, 452) bir araya
getirdii bilinmektedir. Daha sonra ayn isimle Eb Bekir bn zn el-Badd, Eb Nuaym el-
sfahn, Mstafir eser yazm (son eser iin bk. Kettn, s. 82), Hatb el-Badd biri cz
halinde el-Mselselt (Zeheb, Almn-nbel, XVIII, 292), dieri Mselsell-deyn ( Ktp.,
AY, nr. 1894) adyla iki alma yapm, ayrca smil b. Ahmed et-Teym el-Mselselt (Drl-
ktbiz-Zhiriyye, Mecmua, Hadis, nr. 51), Ebl-Ksm bn Askir el-Mselselt ve Mselsell-
d (a.g.e., XX, 560), Eb Muhammed Abdullah b. Abdurrahman ed-Dbc Mselselt (Elbn, s.
278), bn Bekvl Mselselt (DA, XIX, 377) ve Eb Ms el-Medn Nzhetl-uff (nr.
Abdrrad Muhammed Abdlmuhsin, Beyrut 1406/1986; nr. Mecd Seyyid brhim, Kahire 1990)
ismiyle eserler telif etmilerdir. Ebl-Ferec bnl-Cevz el-Mselselt (Drl-ktbiz-Zhiriyye,
Mecmua, nr. 37, vr. 6-27; nr. 98), bnt-Taylesn el-Cevhirl-mufaalt fil-edil-mselselt
(Kettn, s. 83), Ziyeddin el-Makdis el-Mselselt (Drl-ktbiz-Zhiriyye, Mecmua, nr. 10, vr.
I/1-9), Alemddin es-Sehv el-Cevhirl-mkellele fil-edi (abri)l-mselsele (Kef-
unn, I, 617), bn Msd el-Mselselt (Drl-ktbiz-Zhiriyye, Mecmua, nr. 103, vr. 172-177),
Zeheb el-Ubs-selsel fil adil-mselsel (Kef-unn, II, 1130), Al el-Mselselt
(Kettn, s. 83-84), Necmeddin bn Fehd el-Mselselt (a.g.e., s. 84) adl kitaplarn kaleme
almlardr. emseddin es-Sehv el-Mselseltnda 100 hadisi deerlendirmitir (a.g.e., a.y.).
Sytnin bu konuda el-Mselseltl-kbr (Drl-ktbil-Msriyye, Hadis, nr. 323, Teymr;
Sleymaniye Ktp., Hamidiye, 179/2, vr. 73-77), Mutaarl-Mselseltil-kbr (Sleymaniye Ktp.,
Reid Efendi, nr. 988) ve Ciydl-mselselt (a.g.e., a.y.) isimli eseri bulunmaktadr. bn
Aklenin Hicaz, Yemen ve Suriye blgelerinde yaygn olan krk be mselsel hadisi ihtiva eden el-
Fevidl-cellesinin birok yazma nshas vardr (DA, XIX, 305). Murtaz ez-Zebd, et-
Taltl-celle al Mselselti bn Ale adl bir mstahrec kaleme almtr (Princeton
niversitesi Ktp., Garrett, nr. 775). emseddin Muhammed b. Tayyib el-Fs, Uynl-mevridil-
mselsele min uynil-esnd olarak da bilinen el-Mselseltnda (Sleymaniye Ktp., Badatl
Vehbi Efendi, nr. 317) 300den fazla mselsel hadis zikredip bunlara dair ayrntl bilgi vermi,
Abdlhafz el-Fs el-ytl-beyyint f eri ve tarci edil-mselseltnda (Fas, ts.
[Matbaatl-vataniyye]) derledii mselsel hadisleri ele almtr. Muhammed Abdlbk el-Eyyb
el-Menhils-selsele fil-edil-mselselesinde (Kahire 1357/1938; Beyrut 1403/1983) 212
rivayete yer vermi, brhim b. Hasan el-Krn el-Edl-mselsele (Sleymaniye Ktp., Crullah
Efendi, nr. 2069), Abdurrahman b. Muhammed el-Kzber el-adl-mselsel ( Ktp., AY, nr.
2253), Kavukc Mselselt (Drl-ktbiz-Zhiriyye, mm, nr. 9140, vr. 1-146), Muhammed Ali
b. Zhir elVeter et-Tufetl-Medeniyye fil-mselseltil-Veteriyye (Krm 1906) ve Muhammed
Ysn el-Fdn el-Ucle fil-edil-mselsele (bask yeri ve tarihi yok) adl eserlerini kaleme
almlardr.
Mselsel hadislerin tamamn bir araya getirme gayretleri yannda belli konularla ilgili olanlar ihtiva
eden birok cz ve risle telif edilmitir. Eb Thir es-Silefnin el-Mselsel bil-evveliyye (Drl-
ktbiz-Zhiriyye, Mecmua, nr. 85, vr. 133-140) ve adl-mufaa (Drl-ktbiz-Zhiriyye,
Mecmua, nr. 2, vr. 79-80), Aleddin Ali b. brhim e-finin el-Czl-mselsel bil-evveliyye
(Mill Ktphane, nr. 145/1), Takyyddin es-Sbknin el-Mselselt bil-evveliyye (Kettn, s. 82),
bnl-Irknin el-Mselselt bil-evveliyye (a.g.e., a.y.), Ahmed b. Hasan el-Cevhernin el-
Cevhirl-behiyye al adir-rametil-mselseli bil-evveliyye (Beyazt Devlet Ktp., Bayezid,
nr. 836/1), brhim Thir Efendinin Sened Ftiatil-mselsel bil-asem (Sleymaniye Ktp., Esad
Efendi, nr. 3680) adl eserleri bunlardan birkadr (mselsele dair dier eserler iin bk. Kettn,
[zbek], s. 122-129).
BBLYOGRAFYA


Drim, Cihd, 1; Tirmiz, Tefsrl-urn, 62; Hkim en-Nsbr, Marifet ulmil-ad
(nr. Seyyid Muazzam Hseyin), Medine 1397/1977, s. 29-34; bns-Salh, Ulml-ad (nr.
Nreddin Itr), Dmak 1406/1986, s. 275-276; Nevev, rd ullbil-ai (nr. Nreddin Itr),
Beyrut 1411/1991, s. 183-185; Zeheb, Almn-nbel, XVIII, 292; XX, 452, 560; XXI, 141;
a.mlf., el-Ma (nr. Abdlfetth Eb Gudde), Beyrut 1405, s. 43-44, 103-113; Ebl-Fid bn
Kesr, tiru Ulmil-ad (el-Bil-a iinde), Beyrut, ts. (Drl-ktbil-ilmiyye), s.
168-169; Irk, Fetul-mu, s. 326-329; bn Hacer el-Askaln, Nzhetn-naar f tavi
Nubetil-fiker (nr. Nreddin Itr), Dmak 1413/1992, s. 120; Syt, Tedrbr-rv (nr.
Abdlvehhb Abdllatf), Beyrut 1409/1989, II, 187-189; Kef-unn, I, 617; II, 1130; Abdlhay
el-Leknev, aferl-emn (nr. Abdlfetth Eb Gudde), Beyrut 1416, s. 268-318; Kettn, er-
Risletl-msterafe, s. 81-85; a.e. (zbek), s. 122-129; Elbn, Matt, s. 278; Talt Koyiit,
Hadis Istlahlar, Ankara 1980, s. 310-313; Subh es-Slih, Hadis limleri ve Istlahlar (trc. M.
Yaar Kandemir), Ankara 1981, s. 212-216; M. Abdlbk el-Eyyb, el-Menhils-selsele fil-
edil-mselsele, Beyrut 1403/1983; Muhammed b. Muhammed Eb ehbe, el-Vas f ulm ve
musalail-ad, Cidde 1403/1983, s. 414-424; Ahmed mer Him, avid ulil-ad,
Beyrut 1404/1984, s. 164-167; Mcteba Uur, Ansiklopedik Hadis Terimleri Szl, Ankara 1992,
s. 278-281; Abdulhamit Birk, bn Akle, DA, XIX, 305; Nadir zkuyumcu, bn Bekvl, a.e.,
XIX, 377.

Mehmet Efendiolu

MSEMMEN
(

)
Divan iirinde sekizer msralk bendlerden oluan musammat eklindeki manzume
(bk. MUSAMMAT).

MSEMMEN
(

)
Trk msikisi usullerinden.
Arapada sekizli, sekiz paradan meydana gelmi anlamndaki msemmen kelimesi Trk
msikisinde kk usullerden birini ifade eder. Bestekr hnende Hac rif Bey tarafndan bulunup
yine ilk defa onun tarafndan kullanld kabul edilen usul ayrca katikofti (katakofti) adyla da
anlr. Ancak Yunanca katakoptodan geldii anlalan, daha ok eski besteci ve melliflerin
kulland bu kelimenin argoda uydurma, yalan syleme mnasna geldii gz nne alndnda
bunun ne mnasebetle bir msiki terimi olarak kullanld anlalamamaktadr.
Usul, sekiz zamanl olup bir zamanla bir be zamann veya baka bir ifadeyle bir semi ve bir
Trk aksann birbirine eklenmesiyle meydana gelmitir. Bunun aksi, yani bir Trk aksa ile bir
seminin birlemesinden olutuu da sylenebilir. Dier pek ok usuln eitli mertebelerinin
kullanlm olmasna ramen msemmen
usulnn sadece 8/8lik mertebesi kullanlmtr. Bu usulle daha ok ark trk, oyun havas ve ilhi
gibi kk formdaki eserler llmtr.
Hac rif Beyin sfahan makamnda, Dme k hayle yama yok ve uzzl makamnda, Kamer-
ehre per-r tende cnm; Lemi Atlnn hzzam makamnda, Leyl olur ki hzn iinde her nefes bir
h olur; Giriftzen sm Beyin rast makamnda, Hbgh- yre girdim arz iin ahvlimi; Emin
Ongann uak makamnda, Gnlmn bir hli var ki gam deil kasvet deil msrayla balayan
arklar bu usulle llm eserlerden bazlardr.
BBLYOGRAFYA


Tanbr Cemil Bey, Rehberi Msik, stanbul 1321, s. 47, 139; Subhi Ezgi, Nazar-Amel Trk
Musikisi, stanbul 1935, II, 37; zkan, TMNU, s. 593-595; H. Sdeddin Arel, Trk Msiksi
Nazariyat Dersleri, Ankara 1991, s. 95, 97; Sadettin Heper, Trk Musikisinde Usuller, MM, sy.
345 (1978), s. 11-12.

smail Hakk zkan

MSENN
(

)
ift ve karlkl yazlm aynal yaz.
Szlkte iki ksm veya iki paradan oluan, ikili, iki katl anlamndaki msenn kelimesi terim
olarak dz istifli veya girift, ift ve karlkl ekilde yazlm yaz, aynal yaz demektir. Soldaki
ikinci ksm sadaki asl yaznn ters eklidir. Kaynaklarda mtekis, mtekbil, mtenzr, tevemn
adlaryla da geen bu tarz yaz Hakknda bnn-Nedm teim (bir karnda iki ocuk) kelimesini
kullanr (el-Fihrist, s. 11).
l Mustafa Efendi Menkb- Hnervernda, Baysungurun saraynda alan XV. yzyl
hattatlarndan Molla Can Knin ikeste-beste adnda bir yaz tarz gelitirdiini, bu yaz iin biri
siyah iki renk kt kullandn, yazlacak ibarenin bir ksmnn bir sayfaya, dier ksmnn baka bir
sayfaya yazldktan sonra bunlarn st ste konulmasyla ekillendirildiini kaydeder. Bu tarz sls
hatla yazlm, stanbul niversitesi Ktphanesinde saklanan (FY, nr. 1426) ve Sultan Ali
Mehednin rencisi Zeynddin Mahmd tarafndan aa-yukar ayn satra deiik renkte yazlm
olan Tevekkelt bi-mafiretil-mheymin ibaresiyle Hvel-gafrz-zrrahme ibaresi ikeste-
beste yaz tarzna gre dzenlenmitir. Fakat bu ekilde hazrlanm kompozisyonlar msenn tarzna
uymamaktadr. l Mustafa Efendi ile ayn yllarda yaam olan ranl mellif Kad Mr Ahmed
Mn-i Kumm Glistn- Hner adl kitabnda, msennnn XV. yzyl air ve hattatlarndan
Mecnn adl bir sanatkr tarafndan bulunduunu, onun ayrca bu usul yazdan baka insan, ku,
iek ve baka eylere de uyguladn bildirir. Fezil, Molla Cn K ile Mecnnun sanat
arasndaki fark sade ve ssl kelimeleriyle hulsa ederek birincisinin bu tarzn sade tarafn,
ikincisinin ssl tarafn tercih ettiini ileri srer ve Alasu a adl eserinde genliinde bu tarzda
yazlm yazlar grdn ve babasnn buna hatt- Mecnn adn verdiini kaydeder.
Msenn bir hat cinsi olmayp bir yaz biimidir ve her eit hatla ekillendirilebilir. Yazl tarz
yledir: Herhangi bir ibare yazldktan sonra effaf bir kda kenarlarndan dikkatle izilir. Bu
kt tersine evrilerek evvelki ibare ile her ikisinin ular birbirine deecek veya geecek ekilde
tekrar izilir. Daha sonra kenarlar tesbit edilen bu ters blmdeki yazlarn ii mrekkeple
doldurulur. Ndiren normal ibarenin sol taraftan balad da grlmtr.
ran sahasnda XII. asrda, ran Seluklular devrinde bir kuma zerine beyz ekilde iki kere tekrar
edilerek yazlm ibaresine rastlanmaktadr. Bu kuma paras halen
Washington D. C. Tekstil Mzesinde bulunmaktadr. XVI. yzylda ah Abbs- Kebr zamannda
sfahanda ina edilen Mescidi h eyvan stne satranl kf hatla ilenmi olan msenn l-i
mrn sresinin 18. yeti binaya ayr bir grnm kazandrmaktadr. ran muhitinde msennnn
saysz rnekleri vardr.
Osmanl dneminde msenn yazda Trk hattatlarnn ok cazip eserler meydana getirdikleri ve
deta yaz ile resim ve grafik sanatn birletirdikleri grlr. Byk hattatlar dnda halk arasnda
yetimi hattatlar da msenn yazya ilgi gstermiler kf hatla camiler resmetmiler, sls hatla
ifte vavlar, kelime-i tevhidler, Allah, Muhammed, Ali kelimelerini yazmlar, bunun dnda
yazyla kular, kandiller, ibrikler, talar, kavuklar yapmlardr. Bilhassa XIV ve XV. yzyllarda
Bursa ve Edirnede yaplan camilerde msenn yazlara oka rastlanr. 1855 Bursa depreminin
ardndan Bursaya gnderilen hattat
Mehmed efik Bey ile Abdlfettah Efendi Bursa Ulucamiindeki yazlar tamir ettikten sonra msenn
yazlar da yazmlardr. Bursadan sonra devletin baehri olan Edirne camilerinde de bu tarzda
eserler grlr. Oral Onur Edirne Hat Sanat adl eserinde, Eskicami minberi zerinde yer alan F
eyymi sultnil-azam Mehmed b. Byezd b. Murd Han ibaresinin msenn tarznda yazldn
belirtir. Bursadaki gibi byk bir vav da yine bu ehirde Eskicamide bulunmaktadr. ifte vavn
din kltrnde nem tamas, Edirnede Sbn mahallesindeki camiye Vavl Cami adnn
verilmesine sebep olmutur. XVII. yzylda Kazasker Dvud Efendi tarafndan yaptrlan caminin
duvarlarnn vav ile ssl olduu bildirilir.
Kt zerine yazlm iki msenn rneine, stanbul niversitesi Ktphanesinde (FY, nr. 1423,
vr. 11b) Ftih Sultan Mehmed devrine ait, Sheyl nverin Fatih Devri Saray Nakhanesi ve Baba
Nakka almalar adyla nerettii bir yaz ve nak albmnde rastlanmaktadr. Bunlarn birinde,
sls hatla Ktib Alinin mavi zemin zerine yazd, drt defa tekrarlanan Tevekkl al hlik
ibaresi grlmektedir. Dieri, kf ve sls hatla yazlm olup drt defa tekrarlanan Hayrl-kelmi
m kalle ve delle ibaresidir. Ftih devrinde belki de ta zerine hakkedilmi ilk msenn cel sls
yaz ise Ali b. Yahy Sfnin Topkap Saray Bb- Hmyunun Ayasofya Camiine bakan yzne
883 (1478) tarihinde yazm olduu besmele ile Hicr sresinin 45-48. yetlerinin yer ald kitbenin
st ksmndadr. Bu msenn yaz, XIX. yzylda Abdlfettah Efendi tarafndan ayn tarzda Bb-
Hmyunun arka tarafna yazlmtr. Yine Ftih devrinde 877de (1472) yaplm olan inili
Kkn eyvannda da msenn yaz rneine rastlanr.
Osmanllarda msenn yaz tasavvuf ve tarikatlarda da rabet grm, dergh ve tekkelerde, ayrca
halk arasnda ok sevilmi, Mevln ad Mevlev sikkesi, Ali ad Bekta tc eklinde yazlmtr.
Hattatlar bilhassa ifte vava byk nem vermilerdir. Ebced hesabnda vav 6 rakamnn
karldr. Yan yana iki vav 66 demektir ki bu da ebcedde Allah ismine tekabl eder. ifte vavlar
Bursa ve Edirne dnda baka yerlerde de grlr. stanbulda Topkap Saraynda imdi ktphane
olarak kullanlan binann duvarlarn kaplayan iniler zerine eitli ekilde ilenmi vavlar
vardr. Bilhassa bunlardan biri deta ciddi bakl bir insan yzn andrmaktadr. Ayn sarayda
Aalar Camiinde de gzel ifte vav rnekleri yer alr. Bunlar 1062 (1652) tarihli olup Kemanke
Mustafa imzasn tamaktadr. stanbulda gzel bir ifte vav da Yenicaminin kemer blmne yakn
cephesinde bulunmaktadr. stanbulun en eski msenn vav ise Msr arsnn kpr
tarafndaki kapsnn iinde iken tamir esnasnda ortadan kaldrlmtr. 1960 ylndan sonra msenn
yaz, Gzel Sanatlar Akademisi Dekoratif Sanatlar Blmnde retim yesi olan Mehmet Emin
Barnn almalar sayesinde yeniden canllk kazanmtr. Emin Barn yeni bir anlayla kf, sls,
divan ve cel divan, ayrca serbest yorumlarla ok gzel eserler vermitir.
BBLYOGRAFYA


bnn-Nedm, el-Fihrist (Teceddd), s. 11; Kumm, Glistn- Hner, s. 85; Mehd Beyn, Avl
r- onvsn, Tahran 1348, III, 611, 919; l, Menkb- Hnervern, s. 29; Sheyl nver,
Fatih Devri Saray Nakhanesi ve Baba Nakka almalar, stanbul 1958, Giri, s. 45; Malik Aksel,
Trklerde Din Resimler, stanbul 1967; Habbullah Fezil, Alasu a, sfahan 1391, s. 456, 457,
482, 655; Oral Onur, Edirne Hat Sanat, stanbul 1985, s. 151, 154, 155, 156; Yousif Ghulm,
Introduction to the Art of Arabic Calligraphy in Iran, Tehran, ts. (Pahlavi University Press), s. 42, 43,
88; Cavit Avc, Trk Sanatnda Aynal Yazlar, Kltr ve Sanat, sy. 5, s. 20-30.

Ali Alparslan

MSENN b. HRSE
(

)
el-Msenn b. Hrise b. Seleme b. Damdam b. Sad b. Mrre b. Zhl e-eybn (. 15/636)
Ssnlere kar mcadeleleriyle tannan sahb.
Baz kaynaklarda, 9 (630) veya 10. (631) ylda Medineye gelen ve Hz. Peygamber ile grerek
mslman olan eybnoullar heyeti iinde yer ald (bnl-Esr, sdl-be, V, 90; bn Hacer,
III, 361-362), slm kabul ettikten sonra Bahreyn blgesinde mrtedlere kar savat rivayet
edilir. Ssnlere bal merzbn ve dihkanlarn, Gney Arabistandan g ederek Sevd blgesine
yerleen Arap kabilelerine kar basklar artnca Msenn b. Hrise Medine giderek Ssn
imparatoruna ikyette bulundu (Dnever, s. 111). Bir sonu alamaynca Bekir b. Vil kabilesinin
dier kollar Temm ve Abdlkays gibi airetlere nderlik edip blle ile Hre arasndaki blgede
Ssnlere kar direnie geti. zellikle Hre blgesinden Ssn topraklarnn i kesimlerine
aknlar dzenleyerek onlara byk skntlar yaatt. Ssn Hkmdar Kubd, saldrlar durdurmak
amacyla Bekrlerin mttefiki olan Kinde kabilesinin reisi Hristen yardm istedi. Bu dnemde Hz.
Eb Bekirden yardm talep etmek zere Medineye gelen Msenn, halifeye kendisini Ben
eybnn reisi olarak tannmas halinde snrlar korumak iin ranllarla savaacan syledi.
Ssn ordularn Medineden ok uzakta durdurmay planlayan Hz. Eb Bekir bu teklifi kabul ederek
onu emr tayin etti. Baz rivayetlere gre Msenn slmiyeti bu ziyaret srasnda kabul etmitir.
Msenn daha sonra Haffna dnp blgede slmiyetin yaylmas iin alt. Bir sre sonra
kardei Mesdu Hz. Eb Bekire gnderip ranllarn kendisinden korktuunu ve yardm ulat
takdirde dier Arap kabilelerinin ksa srede kendisine katlacan bildirdi.
Hz. Eb Bekir, irtidad olaylarn bastrdktan sonra o srada Yemmede bulunan Hlid b. Veldi
Msennya destek iin Iraka gnderdi. Msennya da bir mektup yazp ona itaat etmesini syledi.
Hlid nce Bahreyne, oradan Basra yaknlarndaki Nibca giderek Msenn ile bulutu.
Msennnn amcasnn olu Sveyd b. Kutbe bu srada bllede ranllara kar mcadele
ediyordu. Hlid, Msenn ile birlikte Sveyde yardm etmek iin blleye ulat ve ehri denetim
altna alp Hreye doru hareket etti. Sevd blgesinin i kesimlerine aknlar yapan Msenn blle,
Hureybe, Nehrlmere (Nehrlmrre), Zendeverd ve Hrmzcerd gibi yerleim merkezlerini ele
geirdi. Nehrddem denilen yerde ranl kumandan Cbn malp ettikten sonra lleyse hkim
oldu ve halkyla yllk 1000 dinar demeleri, ayrca mslmanlara rehberlik etmeleri artyla
anlama yapt (3 Receb 12 / 13 Eyll 633). Ardndan Hlid ile birlikte Hreye gitti ve ehrin
alnmasnda nemli katklar salad. Bu olaydan sonra yine Hlid ile birlikte Enbr ele geirdi.
Yermk Sava ncesi Suriyedeki kumandanlarn yardm talebi zerine Hz. Eb Bekirin emriyle
Suriyeye giden Hlid, Iraktan ayrlrken blgedeki ordularn kumandanln Msennya brakt
(13/634). Hlid b. Veldin ayrlmasyla ordunun gc azald iin Msenn, Hz. Eb Bekir ile
grmek ve destek almak amacyla tekrar Medineye gitti. lm deinde olan halife, Hz. mere
vasiyette bulunarak Msennya destek olmasn istedi. Hz. mer halk Msenn ile birlikte rana
kar savamaya ard. Ssnlere kar nemli baarlar kazandn hatrlatarak halk
cesaretlendirici konumalar yapan Msenn, ordunun toplanmas uzaynca Medineden ayrlp Kfe
yaknlarndaki karargh merkezi Haffana dnd. Bir sre sonra Hz. mer Msenny azledip Eb
Ubeyd es-Sekafyi Irak ordular kumandanlna tayin etti.
Eb Ubeyd tarafndan ordunun sa kanat kumandanlna getirilen Msenn, ran ordusuyla
Nemrkta yaplan savata byk yararlklar gsterdi. Nemrk bozgunundan kurtulan ranl askerleri
takip ederek ykl miktarda ganimet elde etti. Eb Ubeyd bu baardan sonra Msenny
Brsmya gnderdi. Sorumlu olduu blgede baarl faaliyetlerini srdren Msenn, kendisiyle
anlamak isteyen ranl mahall idarecileri Eb Ubeydin yanna gtrp onlarla anlama yaplmasn
salad.
Eb Ubeyd, Msennnn btn uyarlarna ramen Kpr savanda (13/634) stratejik bir hata
yapnca orduyu byk bir felkete srkledi. Kendisiyle birlikte alt kumandan ehid dt. Yedinci
srada kumandanl devralan Msenn yaral olmasna ramen dalan orduyu toparlayarak emniyetli
bir yere ekti ve mslman askerleri yok olmaktan kurtard. Savan ardndan Hz. mere bir mektup
gndererek olup bitenleri anlatt ve yardm istedi. Ardndan blgedeki Arap kabileleriyle i birlii
yapt, onlardan destek salamaya alt ve bunda nemli lde baarl oldu. Kpr bozgunundan
sonra Hz. merin gnderdii Cerr b. Abdullah el-Becel kumandasndaki yardmc kuvvetlerle
birlikte harekete geen Msenn, Ssnlere kar Bveyb savann kazanlmasnda byk rol
oynad. Savan ardndan Msenn ile Cerr arasnda anlamazlk kt. Bunun zerine halife Sad b.
Eb Vakks bakumandan olarak tayin etti; Msenn ve Cerre mektup gnderip ona itaat
etmelerini istedi. Sad b. Eb Vakks Iraka geldii zaman Kpr savanda ald yara yznden
Msenn b. Hrisenin hastal olduka arlamt. Taber Msennnn 14 (635) (Tr, III, 570),
Belzr ise 15 (636) (Ft, s. 255-256) ylnda ldn syler.
Msenn, Ssnlere kar verdii mcadelede orduyu sevk ve idaredeki mahareti, blgedeki Arap
airetlerini rana kar rgtlemedeki becerisi, kabileler aras dengeleri gzetmedeki ustal, kararl
ve tutarl kiilii, kendisi Hakknda verilen kararlara uymadaki samimiyetiyle dikkat ekmektedir.
Msennnn askerlere her konuda adaletle davrand, sevin ve zntsn onlarla paylat
rivayet edilir. Kazand baarlarla herkesin gvenini kazanm, bilhassa Hz. mer dneminde
nemli baarlarna ramen ikinci planda kalm, ancak bunu bir problem haline getirmemi ve
ordunun her kademesinde kendisine verilen grevi Hakkyla yerine getirmitir. Msennnn hanm
Selm bint Hafsn onunla birlikte baz savalara katld kaydedilmektedir. Sad b. Eb Vakks,
Msennnn lmnden sonra Selm ile evlenmitir. Muann ve Mesd adnda iki kardeinden
Muann, Msenn ile beraber btn savalarna katlm, Mesd ise Bveyb savanda ehid
olmutur (14/635).
BBLYOGRAFYA


Vkd, Kitbr-Ridde (nr. Muhammed Hamdullah), Paris 1409/1989, s. 84, 126, 127, 128, 130,
133, 134; Belzr, Ft (Rdvn), s. 118, 242, 244, 247, 248, 250-256, 258, 335; Dnever,
Abr-vl, s. 111, 113, 119; Yakb, Tr, II, 131, 133, 138, 142; Taber, Tr (Ebl-Fazl),
III, 570; ayrca bk. ndeks; bnl-Esr, el-Kmil, II, 432-433, 434, 435, 436, 438, 440-449, 452;
a.mlf., sdl-be (Benn), V, 89-90; bn Hacer, el-be, III, 361-362; L. Caetani, slm Tarihi
(trc. Hseyin Cahid), stanbul 1927, X, 288-289, 291-292, 305-306, 308, 312, 334-339; Abd al-
Husain Zarrinkub, The Arab Conquest of Iran and Aftermath,
CHIr., IV, 5-6, 8, 9, 10; M. Ebl-Fazl brhim - Ali M. el-Bicv, Eyyml-Arab fil-slm,
Kahire 1394/1974, s. 186; Muhammed Hamdullah, el-Veius-siysiyye, Beyrut 1405/1985, s.
371, 373, 376, 378; Mustafa Fayda, Allahn Klc Halid Bin Velid, stanbul 1990, bk. ndeks;
Muhammed Ferec, el-Menn b. rie e-eybn: Fri Ben eybn, Kahire, ts. (el-
Messesetl-Msriyyetl-mme); a.mlf., aiyyt askeriyye slmiyye, Kahire, ts. (Drl-
fikril-Arab), s. 192-235; M. Receb Beyym, Min Reviil-Menn b. rie, ME, XXXV/1
(1963), s. 44-51; M. Ali Abd, el-Menn b. rie e-eybn, el-Arab, XIX, Riyad 1984, s.
61-67; srafil Balc, ran Smrgesine Kar Arap Airetleri Direniinin nderi: Msenn b. Hrise
ve Siyas Faaliyetleri, EKEV Akademi Dergisi, VIII/19, Erzurum 2004, s. 177-194.
srafil Balc

MSEVVD
(bk. KTP).

MSEYLMETLKEZZB
(

)
Eb Smme Rahmnl-Yemme Mesleme b. Smme b. Kebr (Kesr) el-Hanef el-Vil (.
12/633)
Resl-i Ekrem devrinde peygamberlik iddiasnda bulunanlardan biri.
Hicaz blgesinin dousunda Yemmede Heddr denilen yerde dodu. Yemme topraklarnn sahibi
Bekir b. Vil kabilesinin bir kolu olan Ben Hanfeye mensuptur. Ad ve soyu ile ilgili rivayetler son
derece karktr. Genellikle isminin Mesleme olduu ve bunun mslmanlar tarafndan tahkir
amacyla Mseylime ekline dntrld kabul edilir. Asl isminin Hrn, Mseylimenin lakab
olduu da rivayet olunur. Babasnn ad Smme veya Habb, dedesinin ad Kebr veya Kesr ya da
Hrn yahut Lceym olarak kaydedilir.
air, hatip, khin ve nfuz sahibi bir kii olan Mseylime, 8 ylnda (630) Hevze el-Hanefnin
lmnden sonra Ben Hanfenin reisi oldu. Hristiyan olan ve lmnden bir sre nce Hz.
Peygamberin slma davet mektubunu aldnda kendisine bu ite pay verilmesi artyla ona
uyacan bildiren Hevze mslman olmam, ancak Hanfeoullarndan birok kii slm kabul
etmi ve bunlar kabilenin gl liderlerinden Smme b. slin etrafnda toplanmt. Bu durumu
hkimiyet ve nfuz asndan tehlikeli bir gelime olarak gren Mseylime, liderliini pekitirmek
iin Hanfeoullarnn heyeti iinde Resl-i Ekrem ile grmek zere Medineye gitti (10/631). Hz.
Peygamber ile grmesinde ondan sonra hkimiyetin kendisine verilmesini talep ettii ve
Reslullahn bu talebi kesin bir ekilde reddettii kaydedilmektedir. Bu olaydan Mseylimenin
Medineye slmiyeti kabul etmek niyetiyle gitmedii anlalmaktadr. Medineye gitmekle beraber
kafilenin yklerini ve hayvanlarn korumak iin onun konaklama yerinde kald ve Hz. Peygamber
ile grmedii de rivayet edilir (bn Sad, I, 316-317). Grmenin bizzat Resl-i Ekremin bu
heyeti ziyareti eklinde mi, yoksa adamlar tarafndan rtlerle evrilmi bir halde Mseylimenin
Hz. Peygamberin huzuruna girmesi eklinde mi gerekletii hususunda ihtilf vardr.
Mseylimenin, Yemmeye dndkten sonra 10. yln sonlarnda (632 balar) Resl-i Ekrem ile
mektuplat bilinmektedir. Ancak ilk mektubu kimin gnderdii kesin olarak belli deildir. bn
Sad, ilk mektubu Hz. Peygamberin yolladn ve Mseylimeyi slma davet ettiini,
Mseylimenin gnderdii cevapta kendisinin de peygamber olduunu yazdn belirtmektedir (e-
abat, I, 273). bn Him, Mseylimenin Resl-i Ekreme kendisinin de peygamber olduunu ve
yeryznn yarsnn kendi kabilesine, dier yarsnn Kureye ait bulunduunu ifade eden bir
mektup gnderdiini, bunun zerine Hz. Peygamberin, yollad mektupta onu kezzb (ok yalanc)
diye tanmladktan sonra yeryznn Allaha ait olduunu ve onu istediine vereceini bildirdiini
kaydeder (es-Sre, III-IV, 600-601). Bunun zerine Mseylimetl-kezzb diye anlmtr.
Medineye yapt ziyaretten umduu neticeyi alamayan Mseylime bu mektuplamann ardndan
peygamberlik iddiasyla ortaya knca Resl-i Ekrem, Yemme blgesindeki mslmanlardan ve
grevlilerden Mseylime problemiyle ilgilenmelerini istedi ve Habb b. Zeyd el-Ensryi
Mseylimeye eli olarak yollad; ksa bir sre sonra da vefat etti. Yemmeye giderek Ben Hanfe
ileri gelenleriyle grp halkn irtidad etmesine engel olmaya alan Habb, Mseylimenin
emriyle ldrld. Ben Hanfe reislerinden Smme de Mseylime karsnda yenilince Hz. Eb
Bekir, krime b. Eb Cehil kumandasnda bir orduyu Yemmeye gnderdi. Daha sonra
Mseylimenin byk bir orduya sahip olduunu renince rahbl b. Hasene kumandasnda bir
birlik daha sevketti. Takviye glerinin gelmesini beklemeden Mseylime kuvvetlerine saldran
krime malp olarak geri ekilmek zorunda kald. Ardndan rahbl b. Hasenenin de yenilgiye
uramas zerine halife blgeye Hlid b. Veld kumandasnda yeni kuvvetler yollad. ki ordu
Yemmede Akrab denilen yerde kar karya geldi. Taraflarn asker says hususunda farkl
rivayetler bulunmakla birlikte Mseylime ordusunun drt kat daha fazla askere sahip olduu
anlalmaktadr. slm ordusu balangta Mseylime kuvvetleri karsnda gerilediyse de zellikle
2500 civarnda olduu belirtilen muhacir ve ensarn gl direnii karsnda Mseylime sadk
askerleriyle birlikte Hadkatr-Rahmn denilen etraf yksek duvarlarla evrili bahesine snmak
zorunda kald. Her trl tehlikeyi gze alarak baheye giren mslmanlar Mseylimeyi ortadan
kaldrmay baardlar. Bu baheye de daha sonra Hadkatl-mevt ad verilmitir. Mseylimeyi
kimin ldrd konusunda eitli rivayetler bulunmaktadr. Genellikle Vah b. Harbin, mzra ile
Mseylimeyi yere drd, ensardan Eb Dcnenin de klcyla onu ldrd zikredilir. Son
derece kanl geen arpmalarda her iki taraf da ok sayda kayp vermitir. Bu hususta abartl
rakamlar verilmektedir. Mseylimenin Akrab blgesinde 7000, takibat esnasnda 7000 ve
Hadkatl-mevtte 7000 olmak zere 21.000 veya 24.000, mslmanlarn ise 700 hfz toplam
2200 kayp verdii nakledilir.
Halifeliinin ilk gnlerinden itibaren Hz. Eb Bekiri megul eden ve uzun arpmalara sebep olan
Mseylimenin 12. yln Reblevvelinde (Mays-Haziran 633) ldrldnde 140 veya 150
yanda olduu kaydedilir (bn Kesr, V, 50; VI, 268). Ancak bu rivayet makul grnmemektedir.
Mseylime savatan savaa kotuuna gre bu kadar yal olmamaldr. Eb Hreyre Hz.
Peygamberden, Bir gn uyurken ryamda iki kolumda altndan iki bilezik grdm ve bundan
holanmadm. Bu srada bana ryamda bileziklere doru frmem vahyedildi, ben de fledim; bunun
zerine uup gittiler. Ben bu ikisini benden sonra kacak iki yalanc ile yorumladm: Biri (Esved) el-
Ans, dieri Mseylimedir eklinde bir hadis rivayet etmitir (Buhr, Mez, 70; Mslim,
Ry, 21).
Baz arkiyatlar, Mseylimenin peygamberlik iddiasn Hz. Muhammedden ok nce ileri
srdn sylemekte ve onun Chiliye dneminde bile
Rahmnl-Yemme lakabyla anldna dikkat ekerek bn shakn bn Him tarafndan aktarlan
bir rivayetini delil gstermektedirler (A, VIII, 820). Bu rivayete gre mrikler Hz. Peygambere,
rendiimize gre Yemmeden Rahmn adl bir adam sana bunlar retiyormu; biz asla ona
iman edecek deiliz demiler, bunun zerine Rad srenin 30. yeti nzil olmutur (bn Him, I-II,
311). Ancak bn shakn bu rivayeti hibir kaynak tarafndan dorulanmamaktadr. Ayrca
Mseylimenin Rahmn lakabn ne zamandan beri ve hangi anlamda kulland bilinmemektedir.
Frantz Buhl, Mseylimenin Hz. Muhammede iktidarn aralarnda taksimi veya onun lmnden
sonra kendisine gemesi teklifinin Mseylimenin Yemme blgesinde Peygamberin Medinedeki
konumuna benzer bir konumda olmasyla izah edilebileceini ve Hz. Muhammedin lmnden ksa
bir mddet sonra btn Ben Hanfenin Medinelilere kar mcadelesinde Mseylimeyi
desteklediini, bu durumun onun uzunca bir mddet faaliyette bulunmu olduunu gsterdiini ve
Peygamberin lmnn ardndan ortaya kan bir takliti olmadn ispat ettiini ileri srmektedir
(A, VIII, 820). Bu iddia tarih gereklerle badamamaktadr. nk btn Ben Hanfe
Mseylimeyi desteklemi deildir. Caetani, Ben Hanfenin Medineye heyet gndermesi rivayetine
ihtiyatla yaklamak gerektiini ve byk ounluu hristiyan olan bu kabileden pek az kiinin
mslman olduunu iddia ederken (slm Tarihi, IX, 24-25) baz aratrmaclar Mseylimenin
Medineye geldii srada mslman olup daha sonra irtidad ettiini ileri srmektedir (Mahmud
Esad, s. 864). airlik, khinlik ve hatiplik gcnn yannda kabile reislii nfuzundan yararlanan
Mseylimenin insanlar zerinde etkili olacak eitli yntemler kulland anlalmaktadr.
Kaynaklarda onun ikiyi ve zinay serbest brakt, kendisi gibi peygamberlik iddiasyla ortaya kan
Sech isimli kadnla evlilii mnasebetiyle insanlara zor gelen sabah ve akam namazlarn
kaldrd, daha sonra da btn namazlar lavettii gibi rivayetler yer almaktadr. Bu rivayetler,
mslman rvilerin Mseylimeyi ktlemek iin uydurduu ar ve hatta aslsz unsurlar olarak
deerlendirilebilir. Buna karlk Mseylimeyi oruca nem veren, arap imeyi yasaklayan, cinsel
ilikilere snr getiren, mezzin tayin ederek namaza deer veren, cennet, cehennem, tekrar dirilme
gibi uhrev temalar ileyen bir kii olarak takdim eden rivayetler de vardr. Btn bu unsurlar,
Mseylimenin slmn temel esaslarn dikkate alp Hz. Peygamberi taklit etme gayretinin neticesi
eklinde grmek gerekir. te yandan baz arkiyatlar Mseylime zerinde Hz. Muhammedden ok
Hristiyanln etkisinin bulunduunu, hatta onun birok Ben Hanfeli gibi hristiyan olduunu iddia
etmitir (mesel bk. Caetani, IX, 7; Brockelmann, s. 42; A, VIII, 821). Ancak namaz, mezzinlik gibi
unsurlarla Mseylimenin kendisine gelen vahiyler olduunu iddia ettii secili szlerin baz Kuran
yetleri ve sreleriyle karlatrlmas, onun kendisini gln drecek derecede Hz. Peygamberi
taklide yeltendiini ortaya koymaktadr.
BBLYOGRAFYA


Buhr, Mez, 23, 70, 71; Mslim, Ry, 21, 22; Vkd, el-Mez, I, 82, 269, 286-287; II,
863; a.mlf., Kitbr-Ridde (nr. Muhammed Hamdullah), Paris 1409/1989, s. 19, 31, 60-79; bn
Him, es-Sre2, I-II, 311, 466-467; III-IV, 72, 599-601; bn Sad, e-abat, I, 273, 316-317; III,
378, 465, 474-475, 557; IV, 316; bn Kuteybe, el-Marif (Ukke), s. 97, 170, 267, 271, 405, 424;
Belzr, Fth (Fayda), s. 126-136, 145; Taber, Tr (Ebl-Fazl), III, 137-138, 146-147, 184,
271-274, 281-300, 314-315; Beyhak, Deliln-nbvve (nr. Abdlmut Kalac), Beyrut
1405/1985, I, 13; III, 242, 277; V, 330-336; bn Kesr, el-Bidye, V, 50; VI, 268; L. Caetani, slm
Tarihi (trc. Hseyin Chid), stanbul 1926, IX, 5-37; C. Brockelmann, slm Milletleri ve Devletleri
Tarihi (trc. Neet aatay), Ankara 1964, s. 42; Hamed el-Csir, Mednetr-Riy, Riyad 1966, s.
50-60; M. Asm Kksal, slm Tarihi, stanbul 1980, X, 348-355; Hamdullah, slm Peygamberi, I,
444-446, 584; II, 758; a.mlf., el-Veius-siysiyye, Beyrut 1403/1983, s. 304, 305, 348, 349;
Bahriye ok, slmdan Dnenler ve Yalanc Peygamberler (Hicri 7.-11. Yllar), stanbul 1982, s.
88-118; Mahmud Esad, slm Tarihi (haz. Ahmed Ltfi Kazanc - Osman Kazanc), stanbul 1983, s.
864-865; Riyd Mustafa el-Abdullah, Mimmen iddeavn-nbvve, Beyrut 1994, s. 29-44; D. F.
Eickelman, Musaylima, JESHO, X/1 (1967), s. 17-52; Fr. Buhl, Mseylime, A, VIII, 820-821;
W. Montgomery Watt, Musaylima, EI (Fr.), VII, 664-665.

Ahmet nkal

MSKRAT
(bk. K; SARHOLUK).

MSLE
(bk. KENCE).

MSLM
(bk. MAN).

MSLM b. AKL
( )
Mslim b. Akl b. Eb Tlib b. Abdilmuttalib (. 60/680)
Hz. Hseyinin amcasnn Kfede ehid edilen olu.
Hayatnn Kerbel Vakasndan nceki dnemi Hakknda salkl bilgi bulunmamaktadr. Babas Hz.
Alinin byk kardei Akl, annesi Halle isminde Nabatl bir criyedir. On sekiz yana geldiinde
Medinedeki kymetli bir arazisini Muviye b. Eb Sfyna satt, durumdan haberdar olan Hz.
Hseyinin araya girmesiyle bu sattan vazgetii ve Muviyeyi tehdit ettii (bn Ebl-Hadd, XI,
251-252) yolundaki bilgileri ihtiyatla karlamak gerekir. bn Asem el-Kf, onun Sffn Savanda
Hz. Alinin ordusunun sa cephesinde mcadeleye katldn belirtmektedir (el-Ft, III, 32).
Yezd b. Muviye halife olunca Medine valisine haber gndererek Hz. Hseyinden biat almasn
emretti. Validen sre isteyip Mekkeye giden Hz. Hseyin, orada bulunduu srada Kfedeki
taraftarlarndan oraya gidip balarna gemesini isteyen mektuplar ald. Bunun zerine durumu
aratrmas ve hareketi organize etmesi iin Mslim b. Akli Kfeye gitmekle grevlendirdi (15
Ramazan 60 / 19 Haziran 680). nce Medineye giden Mslim yaknlaryla gRtkten sonra yola
kt. Skntl geen bir yolculuun ardndan 5 evval 60 (9 Temmuz 680) tarihinde Kfeye ulat.
Kfede Hz. Hseyin adna biat almaya balad ve Hz. Ali taraftarlarndan byk destek grd. Daha
ilk gnlerde kendisine biat edenlerin says 12.000 (veya 18.000) kiiyi at. Her eyin yolunda
gittiini gren Mslim, bir sre sonra gelimeleri bildirmek ve kendisini Kfeye armak iin Hz.
Hseyine haberci gnderdi.
Dier taraftan Mslimin faaliyetlerini takip eden Kfe Valisi Numn b. Ber dikkatinin
ekilmesine ramen Mslim ve taraftarlarna kar iddete bavurmad. Valinin bu tavrn yanl
bulan Emev yanls baz liderler durumu Yezde bildirdiler. Yezd, Numn b. Beri azledip
ehrin ynetimini Basra Valisi Ubeydullah b. Ziyda verdi ve ondan Mslimi ortadan kaldrmasn
yahut Kfeden karmasn istedi. Kfe halk, yzne pee takp bana siyah sark sararak Kfeye
giren Ubeydullah tanmad ve onu Hz. Hseyin zannedip
byk sevin gsterisinde bulundu. Bu duruma ok sinirlenen Ubeydullah, valilik grevini
devraldktan sonra camide okuduu hutbede Hz. Hseyin taraftarlarn Suriyeden gelecek ordunun rz
ve namuslarn inemesiyle tehdit etti, ardndan sert tedbirlere bavurdu. Kabile reislerini uyarp
greve ard. Bu gelime karsnda endieye kaplan Mslim, Mezhic kabilesinin liderlerinden
Hni b. Urve el-Murdye snmak istedi, Hni de onu evinde misafir etmek zorunda kald. Dier
taraftan Vali Ubeydullah, Mslimin evresindeki gelimelerden haberdar olmak iin zatls
Makli grevlendirdi. Kendisine 3000 dirhem gibi ykl miktarda para verip Hz. Hseyin taraftar
grnerek Mslime ulamasn, Suriyeden davetine katlmak amacyla geldiini sylemesini, biat
ettikten sonra isyan hazrlklarnda kullanlmak zere elindeki paray ona vermesini emretti. Neticede
Mslimin gvenini kazanan Makl ondan davet faaliyeti Hakknda bilgi ald.
Bu bilgiler dorultusunda harekete geen Vali Ubeydullah, kendisine kar bir suikast
dzenlemesinden ekindii Hni b. Urveyi huzuruna ard ve Mslim b. Aklin nerede olduunu
sordu. Hni balangta Mslimi tanmadn sylediyse de Maklin ortaya kmasyla durumu
itiraf etmek zorunda kald; Mslimi evine almak istemediini, ancak evine snd iin kabul
etmeye mecbur kaldn belirtti. Ubeydullah ona Mslimi huzuruna getirmesini emretti. Hniin
kendisine snan bir kimseyi teslim edemeyeceini bildirmesi zerine vali onu ar ekilde dvd ve
tutuklanmasn emretti. Bu olay darya Hniin ldrld eklinde yansynca kabilesi valilik
konann etrafn sard. Bu durum karsnda Ubeydullahn isteiyle Kd reyh dar kp onun
sa olduunu, bir soruturma iin sarayda tutulduunu syleyerek yaknlarnn dalmasn salad.
Olaylarn kendi aleyhine gelieceini anlayan Mslim vakit kaybetmeden taraftarlarn ayaklanmaya
ard. Ardndan etrafnda toplananlarla birlikte valinin konan kuatt. Kendisine biat edenlerin
says 18.000i at halde etrafnda ancak 4000 kii topland. Vali Ubeydullah isyanclar datmak
iin o srada konakta bulunan yirmi kadar kabile liderinden yararland; onlara isyanclar Suriyeden
gelecek ordu ve karlaacaklar dier skntlarla korkutmalarn syledi. Ayrca mahallelere giderek
kadnlar harekete geirmelerini istedi. Liderlerin nasihat ve tehditleri ksa srede etkisini gsterdi.
Akam zeri Mslimin yannda otuz (veya 500) civarnda taraftar kalmt, karanlk bastrnca onlar
da ayrld. Yalnz kalan Mslim, Kinde kabilesinin oturduu semtte Tava isimli bir kadnn evine
snmak zorunda kald. Bu kadnn olu eraftan Muhammed b. Easn mevlsyd, Mslimi
tanynca efendisine syledi, o da valiye giderek ihbarda bulundu. Vali tarafndan gnderilen glere
kar kendini savunan Mslim sonunda Muhammed b. Easa eman ile teslim olmay kabul etti. Vali
Ubeydullahn huzuruna gtrld ve orada ldrlp cesedi sokaa atld (8 veya 9 Zilhicce 60 / 9
veya 10 Eyll 680); ardndan Hni b. Urve de ldrlerek balar Dmaka Yezde gnderildi.
Mslim bu gelimeleri Kfeye arm olduu Hz. Hseyine bildiremeden ldrlm,
gelimelerden habersiz ekilde Mekkeden Kfeye gelmekte olan Hz. Hseyin durumu ancak
Kdisiyeye yaklat srada renebilmiti. Mslimin kardei, bir olu ve yeeni Kerbelda
Hz. Hseyin ile beraber ehid edilmitir. Onun Kfede bulunan kabri ilerin nemli ziyaret
yerlerinden biridir. Kerbelda savamad halde ncesinde gelien olaylarda ldrld iin
Kerbel ehidlerinin ilki saylm ve adna dier ehidler gibi mersiyeler dzenlenmitir. Kfeye
gnderiliinden ehid edilmesine kadarki hayat Hakknda Kerbel ile ilgili btn kaynaklarda geni
bilgi bulunan Mslime dair Bursal eyh Sleyman Efendi Risle f fciati Mslim b. Al (tf
Efendi Ktp., nr. 2262) ve Kmil Selmn el-Cebr Evvel-hed Mslim b. Al (Necef 1965)
adyla birer eser kaleme almlardr.
BBLYOGRAFYA


Eb Mihnef, Matell-seyn, Badad 1977, s. 17-36; bn Sad, e-abat, IV, 42; Halfe b.
Hayyt, et-Tr (mer), s. 231, 234; bn Habb, el-Mnemma, s. 402; bn Kuteybe, el-Marif
(Ukke), s. 204; Belzr, Ensb, II, 334-343; III, 369-371; Dnever, el-Abr-vl, s. 230-242;
Yakb, Tr, II, 242-243; Taber, Tr (Ebl-Fazl), V, 347-381; bn Asem el-Kf, el-Ft,
Beyrut, ts. (Drn-nedvetil-cedde), III, 32; Mesd, Mrc-eheb (Abdlhamd), III, 67-70;
Ebl-Ferec el-sfahn, Metil-libiyyn (nr. Seyyid Ahmed es-Sakr), Beyrut, ts. (Drl-
marife), s. 97-108; bnl-Esr, el-Kmil, IV, 22-36; bn Ebl-Hadd, eru Nehcil-bela (nr. M.
Ebl-Fazl), Beyrut 1385/1965, XI, 251-252; Zeheb, Almn-nbel, III, 306-308; bn Kesr, el-
Bidye, VIII, 152-159, 189; bn Hacer, el-be (Bicv), II, 78-80; Ayn-a, I, 590-593; E.
Kohlberg, Muslim b. Al b. Ab lib, EI (ng.), VII, 689-690; Mustafa z, Hni b. Urve,
DA, XVI, 32-33.

smail Yiit

MSLM b. CNDEB
( )
Eb Abdillh Mslim b. Cndeb el-Hzel el-Medn (. 106/724)
Kraat limi, tbi.
Ben Hzeylin mevls olup Medinede yaad. Kraat ilmini Abdullah b. Ayytan ve Abdullah b.
merden tahsil etti. Hz. merden rivayette bulunan baz kiilerden ve Abdullah b. merden hadis
dinledi. Eb Hreyre ve Hakm b. Hizmdan hadis rivayet ettiyse de Zeheb, bu rivayetlerin muttasl
veya mrsel olduuna dair bir bilgi bulunmadn sylemektedir. Kendisinden Nfi b. Abdurrahman
kraat rendi; Zeyd b. Eslem, Yahy b. Sad el-Ensr, bn Eb Zib ve olu Abdullah b. Mslim
rivayette bulundu.
Halife mer b. Abdlazze hocalk yapt belirtilen Mslim b. Cndebin (Zeheb, Marifetl-
urr, I, 184) biyografisini veren kaynaklardan bazlar onu Medinede kssa anlatan biri (ks)
olarak tantrken dier bazlar kendisinden kad diye sz etmi, yine bu kaynaklardan bir ksmnda
nceleri kssaclk veya kadlk iini cretsiz yapt, daha sonra mer b. Abdlazzin bu grev iin
kendisine 2 dinar aylk balad belirtilmitir. Kadlk veya kssaclk ihtilfnn iki kelimenin
yazlndaki yaknlktan kaynakland anlalmaktaysa da Mslim b. Cndebin bu ilerden
hangisiyle grevli olduu hususuna aklk getirecek bilgi bulunmamakta, ancak kendisine hangi
gnn daha hayrl sayldna dair sorulan bir soru ve onun cevab dikkate alndnda bu grevin
kadlk olduunu tahmin etmek mmkn grnmektedir. Mslim b. Cndeb 106 (724) ylnda
Medinede vefat etmi olup bu tarih 110 (728) ve 130 (748) olarak da zikredilmitir.
Daha ok kraat ilmindeki stnl ile n plana kan ve Medine kraatinin olumasnda etkisi
bulunduu anlalan Mslim b. Cndeb Hakknda mer b. Abdlazz, Kim Kuran dinlemekten
holanyorsa Mslim b. Cndebin okuyuuna kulak versin demitir. bn Mchid onun dilde
fesahatiyle temayz edenlerden biri olduunu belirtmi, bnl-Kft de nahivciler arasnda saylmas
gerektiine iaret etmitir. Nitekim baz yetlerde geen kelimelerin anlamlaryla ilgili olarak
kendisine bavurulmas onun dildeki stnlnn kabul edildiini gstermektedir (a.g.e., I, 185).
Hadis rivayeti asndan cl,
Mslim b. Cndebi sika olarak nitelendirmi, Zeheb ise Hakknda olumsuz herhangi bir
deerlendirme grmediine iaret etmi ve Tirmiznin es-Sneninde rivayetine yer verildiini
belirtmitir.
BBLYOGRAFYA


bn Sad, e-abat: el-Mtemmim, s. 141; Buhr, et-Trul-kebr, VII, 258; bn Mchid, es-
Seba fil-rt (nr. evk Dayf), Kahire 1980, s. 59-60; bn Hibbn, e-ikt, V, 393; bnl-
Kft, nbhr-ruvt, III, 261; Zeheb, Marifetl-urr (Altkula), I, 184-186; a.mlf., Trul-
slm: sene 101-120, s. 256-257; bnl-Cezer, yetn-Nihye, II, 297; bn Hacer, Tehbt-
Tehb, X, 124.

Hasan Keskin

MSLM b. HACCC
( )
Ebl-Hseyn Mslim b. el-Haccc b. Mslim el-Kueyr (. 261/875)
el-Cmiu-a adl eseriyle tannan muhaddis.
206da (821-22) Nburda dnyaya geldi. 201 (816-17), 202 (817-18) ve 204 (819-20) yllarnda
doduu da zikredilmitir. Bir Arap kabilesi olan Ben Kueyrin mevlisinden olup doduu yere
nisbetle Nsbr diye de anlr. Bir eitimci olan babasndan ve evredeki dier limlerden
faydaland anlalan Mslim on iki yanda hadis renmeye balad. nce Nburda el-
Muvaan rvilerinden Yahy b. Yahy el-Minkar ile shak b. Rhye gibi muhaddislerden istifade
etti. ki yl sonra haccetmek zere Hicaza gitti. Medinede smil b. Eb veys, Mekkede Kaneb,
Sad b. Mansr ve dier baz limlerden faydaland. 230 (845) ylndan nce hadis tahsili iin
seyahate kt. Arkada ve talebesi Ahmed b. Seleme ile Basraya giderek Ali b. Nasr el-
Cehdamden, oradan Belhe geerek Kuteybe b. Sadden rivayette bulundu. Ardndan Badata
gidip Ahmed b. Hanbel ve Ahmed b. Men gibi limlerden faydaland. Daha sonra da defalarca
Badata gitti. Kfede Ahmed b. Ynustan hadis rendi; birka defa gittii Reyde el-Cmiu-
aini batan sona kendisine okuyarak tenkitlerini ald Eb Zra er-Rz ve bn Vre ile hadis
mzkere edip onlardan rivayette bulundu. 250den (864) nce Msra geti ve Harmele b.
Yahydan hadis rivayet etti. Gezdii yerlerde kendilerinden faydaland dier hocalar arasnda bn
Nmeyr, Eb Bekir bn Eb eybe, Ebl-Hasan bn Eb eybe, Eb Sevr, Eb Hayseme Zheyr b.
Harb, Abd b. Humeyd, bnl-Msenn, Bndr lakabyla tannan Muhammed b. Ber, Abdullah b.
Abdurrahman ed-Drim de vardr. On be ylda kaleme ald el-Cmiu-ate sadece 220
hocasndan rivayette bulunmutur. Mslimin nde gelen talebeleri arasnda Eb s et-Tirmiz, bn
Huzeyme, Eb Avne el-sferyn, bn Sid el-Him, Degl, bn Eb Htim, bn Mahled el-Attr
gibi muhaddisler bulunmaktadr. bn Halfn, el-Mulim bi-esmi yil-Bur ve Mslim adl
eserinde (bk. bibl.) Buhr ve Mslimin hocalarndan 506 zatn rivayetleri Hakknda bilgi vermitir.
Mslim b. Haccc 25 Receb 261de (5 Mays 875) Nburda vefat etti ve ehrin dndaki
Nasrbd Kabristanna defnedildi. Kabrinin ziyaretgh olduu belirtilmektedir.
Hocas Bndr o devirde drt byk hadis hfz bulunduunu sylemi, bunlarn Reyde Eb Zra
er-Rz, Nburda Mslim, Semerkantta Abdullah b. Abdurrahman ed-Drim ve Buharada Buhr
olduunu belirtmitir. Mslim, rviler Hakkndaki tenkit ve deerlendirmelerine gvenilen cerh ve
tadl limlerinden biridir. Onun sika bir hadis hfz olduunu syleyen bn Eb Htim babasnn
Mslim Hakknda sadk dediini belirtmi, bnl-Ahrem de Nburdan nemli kii
yetitiini, bunlarn Muhammed b. Yahy ez-Zhl, Mslim b. Haccc ve brhim b. Eb Tlib
olduunu ifade etmitir. Elbise veya kuma ticareti yapt iin bezzz diye anlan ve dkknnda
talebelerine hadis rivayet eden Mslim servet sahibiydi. Yardm etmeyi sevdiinden Nburun
cmerdi diye anlr; onu yakndan tanyanlar hayatnda kimseyi ekitirmediini ve incitmediini
sylerlerdi. Hocalarna kar son derece saygl idi. Buhr Nbura gelince onun derin bilgisine
hayran kalm ve kendisinden hi ayrlmamtr. Kurann mahlk olduunu kabul etmeyen Buhrye
kar baz devlet adamlar ve limler cephe alnca Mslim onu savunmutur. Hocas Zhlnin bir
derste, Kim Kuran mahlk deildir diyorsa meclisimizde bulunmasn szleriyle Buhrye cephe
aldn gren Mslim oradan ayrlm, Zhlden yazd btn hadisleri onun evine gndermi ve
bir daha kendisiyle grmemitir (Hatb, XIII, 103). Hem Zhlden hem Buhrden ok faydalanan
Mslim, hocalar arasndaki anlamazlkta Buhrnin tarafn tutmakla beraber el-Cmiu-
ainde her iki hocasndan da rivayette bulunmamtr. Mslimin Zhl ile anlamazla
dmesinin ilim evrelerinde pek uygun karlanmad anlalmaktadr. Nitekim hadis hfz Eb
Kurey, Eb Zraya Mslimi kastederek, Bu zat 4000 sahih hadisi bir araya getirdi dediinde
Eb Zra, Geri kalan sahihleri niye toplamam? diyerek tepki gstermi, Mslimi hocas
Zhlye ters dt iin eletirmitir (Zeheb, XII, 570-571). Mslimin dier ehl-i hads gibi Selef
akdesini benimsedii, mam Mlik, fi ve Ahmed b. Hanbelin grlerine meyli bulunmakla
beraber fkh mezheplerinden hibirine mensup olmad bilinmektedir. Onun daha ok fi olarak
tannmas, muhtemelen el-Cmiu-ain bab balklarn tertip ederken Nevevnin kendi
mezhebinin baz grlerini yanstm olmas sebebiyledir.
Eserleri. 1. el-Cmiu-a*. a-i Mslim diye de bilinen eser sahih hadislerden tekrarlaryla
birlikte 12.000 (farkl saymlara gre 7275 veya 7582), tekrarsz 4000 (veya 3033) hadisi ihtiva
etmektedir. En belirgin zellii, bir hadisin gvenilir rivayetlerinin tamamn eitli senedlerle bir
araya getirmesidir. a-i Bur ile birlikte Kurn- Kermden sonra en gvenilir iki kaynak kabul
edilmi ve bu iki kaynak aayn diye anlmtr. zerinde pek ok alma yaplm olan eser
birok defa baslmtr (Kalkta 1265; Bulak 1290; nr. Mehmed Zihni Efendi, I-VIII, stanbul 1329-
1332; nr. Muhammed Fud Abdlbk, I-V, Kahire 1955-1956). 2. Kitbt-Temyz. Muhaddislerin
hadis tenkidindeki metotlarn ele alan eserin bir ksm kaybolmu, geri kalan ksmn Muhammed
Mustaf el-Azam geni bir mukaddimeyle birlikte yaymlamtr (Riyad 1395/1976, 1402/1982,
1410). 3. e-abat (abatt-tbin, abatr-ruvt, Esmr-ricl). Sahbe ve tbin
rvilerinden 2246 kiinin Medineliler, Mekkeliler, Kfeliler, Basrallar, amllar (Suriyeliler) ve
Msrllar sralamasna gre dizildii eser Eb Ubeyde Mehr b. Hasan b. Mahmd b. Selmn
tarafndan neredilmitir (Riyad 1411/1991). 4. Kitbl-Kn vel-esm (el-Esm vel-kn, el-
Esm vel-kn, el-Kn). Rivayet zincirinde isimleriyle tannan rvilerin baz senedlerde
knyeleriyle anlmas veya knyeleriyle bilindii halde isimleriyle zikredilmesi yznden ortaya
kan karkl gidermek amacyla yazlan eserin Drl-ktbiz-Zhiriyyede bulunan nshasn
Mut et-Tarb geni bir mukaddimeyle birlikte tpkbasm olarak yaymlam (Dmak
1404/1984), Abdrrahm Muhammed el-Kgar bunun zerinde yksek lisans almas yaptktan
sonra
(1400, el-Cmiatl-slmiyye ed-dirstl-uly) eseri neretmitir (I-II, Medine 1404/1984). 5. el-
Mnferidt vel-vudn (el-Efrd). Kendilerinden sadece bir rvinin rivayette bulunduu baz sahbe
veya tbin rvileriyle ilgili olan bu kk apl eser Buhrnin e-uaf-ar ve Nesnin
e-uaf vel-metrkn ile birlikte yaymlanm (Agra 1323; Haydarbd 1325), eser zerinde
Hseyin Ali Hasan Batt yksek lisans almas yapm (1404, Cmiatl-mm Muhammed b. Sud
el-slmiyye klliyyet uslid-dn), Abdlgaffr Sleyman el-Bndr ve Sad b. Besyn Zall
tarafndan da neredilmitir (Beyrut 1988). Mslimin el-Evd, el-Vudn ve Men leyse leh ill
rvin vid adlaryla anlan eserleri de muhtemelen bu kitaptr. 6. Ricl Urve b. ez-Zbeyr ve
cematn minet-tbin ve ayrihim. Eserin Hatb el-Baddnin hattyla olan Drl-ktbiz-
Zhiriyyedeki nshasn (Mecmua, nr. 55, vr. 140-147) Skeyne e-ihb tpkbasm olarak
yaymlamtr (MMADm., LIV/1-2 [1979], s. 107-145). 7. el-Msnedl-kebr aler-ricl (al
esmir-ricl, ale-abe). Gnmze ulap ulamad bilinmeyen eseri Eb Avne el-
sferynnin ihtisar ettii belirtilmekte (Kays l-i Kays, II/1, s. 235), Mutaaru Eb Avne adl
almann (DA, X, 100) bu eser olduu anlalmaktadr. 8. ntib Mslim al Eb Amed el-
Ferr. Mslimin, hocas Ahmed el-Ferrnn rivayetlerinden seip derledii bu almay bn
Hacer el-Askaln kendi hocalarndan okumu ve eserin rivayeti Hakknda bilgi vermitir (el-
Muceml-mfehres, s. 333).
Mslimin gnmze ulap ulamad bilinmeyen dier eserleri de unlardr: el-Arn, el-
Cmiul-kebr alel-ebvb (el-Cmi alel-ebvb), Efrd-miyyne minel-ad an
Reslillh, el-Evd, Evhml-muaddin, Evld-abe ve men badehm minel-muaddin,
el-ve vel-eavt, el-lel (lell-ad), el-ntif bi-hbi (cldi)s-sib, Kitb (Kitb
adi) Amr b. uayb, Mamer b. Ridin baz rivayetlerini tenkit ettii Kitbl-Mamer,
Marifet ruvtil-abr (Kitbl-Marife), Meyiu Mlik (Msned adi Mlik), Meyiu-
evr, Meyiu ube (son eser Marifet [Tesmiyet] yi Mlik ve Sfyn ve ube
adyla da anlmaktadr.), el-Muadramn, el-Mfred, cerh ve tadle dair Ruvtl-itibr,
Slth Amed b. anbel (es-Slt an Amed b. anbel), et-Tr, Tafls-snen
(Tafll-ad an Reslillh allallhu aleyhi ve sellem), et-Tr, ikru evldil-seyn.
Mslim b. Hacccn hayat ve el-Cmiu-ain metodu zerinde mstakil almalar
yaplmtr. Mahmd Fhrnin el-mm Mslim b. accc (Beyrut-Halep 1399/1979, 1405),
Mehr Hasan Mahmd Selmnn el-mm Mslim b. accc ibl-Msnedi-a ve
muaddil-slmil-kebr (Dmak 1414/1994) ve el-mm Mslim b. accc ve menhech fi-
a ve eeruh f ilmil-ad (I-II, Riyad 1417/1996), Hamza Abdullah el-Milibrnin
Abariyyetl-mm Mslim f tertbi edi Msnedihi-a (1418/1997), Muhammed
Abdurrahman Tavlibenin el-mm Mslim ve Menhech f aih (Amman 1421/2000)
bunlardan bazlardr. bn Hacer el-Askaln Avl Mslim: Erbane ad mntet min ai
Mslim (el-Erbanel-liye li-Mslim alel-Bur f aayhim) adl eserinde aaynde
bulunmakla beraber Mslimin Buhrye gre bir rvi ile l olarak rivayet ettii krk hadisi
derlemi ve bunlar l olu nevilerine gre sralamtr (nr. Muhammed el-Meczb, Tunus
1393/1973; nr. Keml Ysuf el-Ht, Beyrut 1405/1985). Reb b. Hd Umeyr el-Medhal de
Drekutnnin Kitbt-Tetebbu adl eserinde a-i Mslimdeki doksan be hadise ynelttii
tenkitleri ve Kd yz, Nevev ve bn Hacer el-Askaln gibi muhaddislerin bu tenkitlere verdikleri
cevaplar Beynel-immeyn Mslim ved-Dreutn adl yksek lisans tezinde incelemi (1396/1976,
Cmiat mmil-kur ed-dirstl-uly), daha sonra bu almasn yaymlamtr (Riyad
1420/2000).
BBLYOGRAFYA


Mslim b. Haccc, e-abat (nr. Eb Ubeyde Mehr b. Hasan b. Mahmd b. Selmn), Riyad
1411/1991, neredenin girii, s. 93-136; a.mlf., Kitbt-Temyz (nr. Muhammed Mustafa el-
Azam), Riyad 1402/1982, neredenin girii, s. 151-158; Hatb, Tru Badd, II, 29; XIII, 100-
104; bn Halfn, el-Mulim bi-esmi yil-Bur ve Mslim (nr. Eb Abdurrahman dil b.
Sad), Beyrut 1421/2000; Zeheb, Almn-nbel, XII, 557-580; a.mlf., Terciml-eimmetil-
kibr abis-snen vel-r (nr. Fehm Sad), Beyrut 1413/1993, s. 137-147; bn Hacer,
Tehbt-Tehb, X, 126-128; a.mlf., el-Muceml-mfehres (nr. M. ekkr el-Meydn), Beyrut
1418/1998, s. 159-160, 174, 333; Kef-unn, I, 175, 202, 485, 555; II, 1099, 1159, 1160, 1387,
1399, 1405, 1453, 1464, 1469; Brockelmann, GAL, I, 166-168; Suppl., I, 265-266; Sezgin, GAS
(Ar.), I/1, s. 263-277; Mahmd Fhr, el-mm Mslim b. accc, Beyrut-Halep 1399/1979; Kays
l-i Kays, el-rniyyn, II/1, s. 218-237; Cezzr, Medill-mellifn, I, 104; Slihiyye, el-
Mucem-mil, V, 97-100; Mehr Hasan Mahmd Selmn, el-mm Mslim b. el-accc,
Dmak 1414/1994; Muhammed Abdurrahman Tavlibe, el-mm Mslim ve Menhech f aih,
Amman 1421/2000, s. 5-99; Abdnneb Fzl, et-Tarf bil-imm Mslim ve bil-ayel-
kelmiyye f aih, Mecellet Klliyyetil-db vel-ulmil-insniyye bi-Fs, sy. 7 (aded hs
bid-dirstil-slmiyye), Drlbeyz 1412/1991, s. 257-285; drs Hammd, Mevfl-imm
Mslim minel-ume beynel-muaddin ve ehlir-rey, a.e., s. 287-337; A. J. Wensinck,
Mslim, A, VIII, 821-822; G. H. A. Juynboll, Muslim b. a, EI (Fr.), VII, 691-693;
Mcteba Uur, Eb Avne el-sferyn, DA, X, 100.

M. Yaar Kandemir

MSLM b. KUREY
( )
Ebl-Mekrim erefddevle Mslim b. Kurey b. Bedrn el-Ukayl (. 478/1085)
Ukayl emri (1061-1085).
23 Receb 432de (29 Mart 1041) dodu. Ukayl Emri Kurey b. Bedrnn oludur. i olan Kurey
blgedeki birok emr gibi Msrdaki Ftm halifeliine balyd. Bu ball dolaysyla
Seluklulara tbi olmasna ramen Turul Beyin Badat seferi srasnda Ftm hilfeti adna
hareket eden Arslan Bessrye katlmakta tereddt etmemiti. Mslim babasnn lmnden sonra
onun yerine geti.
Abbs Halifesi Kim-Biemrillh, 455 (1063) ylnda Turul Beyin lm zerine onun adna
okunan hutbeye son verdi. Ardndan i emrlerini yanna ekerek Ftmlere kar yeni bir g
dengesi kurmak amacyla Irakn bir ksm i olan Arap ve Krt emrlerini Badata davet etti.
Davetliler arasnda Badata gelen Mslim bu durumu nfuzunu glendirmek iin bir vesile olarak
grd. Seluklu hkmet sarayn igal edip onlarn brakt boluu doldurmaya teebbs etti, hatta
Badat istil etmeyi dnd. Ancak daha sonra vazgeti. Mslim ehirden ayrlrken etraf
yamalaynca dier emrler halifenin emriyle ona kar sava hazrlklarna giritiler. Mslim onlarla
ba edemeyeceini anlayp zr diledi. Halife Mslimi affetti ve bir eli ile hilat gndererek elinde
bulundurduu yerlerdeki hkimiyetini tasdik ettiini kendisine bildirdi. Mslim bylece Ftm
halifesinin mttefikliinden karlm oldu.
Yeni Seluklu sultan Alparslan da ayn dengeleri gzeterek Hemedanda huzuruna
kan Mslime Enbr, Ht, Harb, Sinn ve Bevzici ikt etti (458/1066). Hemedan dn Badata
giden Mslim halifenin veziri tarafndan merasimle karland ve kendisine hilat verildi. Halifenin
ve Sultan Alparslann blgedeki Ftm nfuzunu krmaya ynelik bu politikalar byk lde
baarl oldu. Mslim, Ftmlere balln srdren ve etraf yamalayan Kilboullar (Kilb b.
Reba) kabilesi zerine yryp onlar Rahbede ar bir yenilgiye uratt (460/1068).
Mslim 462 (1069-70) ylnda yeniden Alparslann huzuruna kmak iin geldiinde Nizmlmlk
tarafndan karland. Bu srada sultann Hezresbden dul kalan kz kardei Safiye Hatun ile evlendi.
Seluklu hnedanyla kurduu akrabalk onun Iraktaki statsn kuvvetlendirdi. Alparslandan sonra
tahta geen Melikaha da itaat eden Mslim, Seluklu nfuzunu arkasna alarak topraklarn
geniletmeye balad. Sultan Melikah tarafndan Suriye Seluklu Meliki Tutuun emrine verilmesine
ramen bu Uurda onunla iddetli bir rekabete girmekten ve hatta onun savat mahall glere
yardm etmekten ekinmedi. 470 (1078) ylnda Tutuun Halepi muhasaras srasnda Arap
askerlerini soydalarna kar savamamalar hususunda tahrik ederek kuatmann baarszlkla
sonulanmasna sebep oldu. Tutu tarafndan birka defa kuatlan Halepin idarecileri ehri
kendisine teslim etmek zere Mslimi davet ettiler. Bu davette Mslimin Arap oluunun ve
defalarca kuatlan ehir halkna yapt erzak yardmnn da etkisi olduu anlalmaktadr. Mslim
ordusuyla ehrin nlerine geldiinde idareciler piman olup ehri teslim etmekten vazgetiler. Bunun
zerine Mslim, Halep reisi bnl-Huteytnin olunu bir av partisinde yakalatt ve kendisine ehri
teslim ettii takdirde olunu serbest brakacan bildirdi. Sonunda antlama saland ve Mslim 26
Zilhicce 472de (18 Haziran 1080) Halepe girdi (bnl-Adm, II, 68). Mslim, Safiye Hatundan
doan olunu sfahanda bulunan Melikaha gnderip durumu bildirdi ve ehrin gelirleri tutarnca
vergi demek kaydyla sultana Halep hkimiyetini onaylatmaya muvaffak oldu (473/1080). Daha
sonra eyzer ve Humusu muhasara eden Mslim evredeki birok kk ehir ve kaleyi ele geirdi.
Nmeyrlerden Ben Vessba ait Harran ald (474/1081-82). Ayn yl Urfann Bizansl valisi de
ona tbiiyet arzetti (bnl-Esr, X, 122). Harran halk 475-476 (1082-1083) yllarnda isyan ettiyse
de arkasndan itaat altna alnd (a.g.e., X, 127, 129-130). Mslim Philaretos Brachamios adl bir
Ermeniye tbi Antakyay da vergiye balamak suretiyle snrlarn Kuzey Suriyeden Frata kadar
geniletti.
Bu arada Tutuun Antakya havalisinde harektta bulunmasndan endieye kaplan Mslim, Seluklu
politikalarna ters dmek pahasna blgenin mahall glerinden kuvvet toplad ve Ftm halifesine
bavurarak Tutua ait Dmak muhasara etmek iin yardm istedi. Mslimin Dmak kuatacan
renen Tutu derhal ehre dnd. iddetli bir mukavemetle karlaan Mslim bir sre Msrdan
gelecek yardm bekledi. Ancak kendisine bal Harranda isyan kt haberi zerine Dmaktan
ayrlmak zorunda kald (475 yl sonu / Mays 1083). Harranllarn ehri teslim etmek iin davet
ettikleri Trkmen beylerinden ubuktan nce Harrana ulat. Bir buuk ay boyunca Harran
muhasara eden Mslim sonunda isyan bastrmaya muvaffak oldu (Cemziyelevvel 476 / Eyll 1083).
Bu olayn ardndan Ermenilerin elinde bulunan Smeyst (Samsat) ele geirdi.
Bu srada Sultan Melikah, Mervnoullarnn elinde bulunan Diyarbekir eyaletinin zabtna karar
vererek Fahrddevle bn Cehr idaresinde byk bir orduyu blgeye gnderdi. Bunun zerine
Mervn Emri Nsrddevle Mansr, Mslimden yardm talep etti. Seluklu tehlikesinin kendisini
de beklediini dnen Mslim hemen Nsrddevlenin yardmna kotu. Ancak Seluklu ordusunun
bykl karsnda savamaya cesaret edemeyip Fahrddevle bn Cehr ile gizlice anlamann
yollarn aramaya balad. bn Cehrin muhasaray ardan almasna fkelenen Trkmenler ni bir
gece baskn dzenleyip Mslimin ordusuna byk kayplar verdirdiler. Mslim, bn Cehr ile
ihtilfa den Artuk Bey ile yapt gizli anlama sayesinde buradan ayrlabildi (477/1084).
Mslimin Seluklu Devletine kar aka tavr almasna fkelenen Sultan Melikah, Ukayllere ait
btn topraklar Fahrddevlenin olu Amdddevleye ikt etti ve kalabalk bir ordunun ardndan
Musula hareket etti. Seluklu ordusunun Musulu ele geirdii srada ehre gelen Melikah
(477/1084) burada kardei Tekiin isyan ettii haberini ald. Anadolu Seluklu Sultan I. Sleyman
ahn da Suriye kaplarna dayand bu gnlerde Horasana dnerken arkasnda belirsizlikler ve
atmalar brakmak istemeyen Sultan Melikah, Nizmlmlkn olu Meyyidlmlk Mslime
gnderip affedilecei teminatn verip huzuruna gelmesini istedi. Kymetli hediyelerle sultann
huzuruna kan Mslim affedildii gibi btn iktlar da kendisine iade edildi (30 Receb 477 / 2
Aralk 1084). Ancak Mslim askerlerinin ihtiyacn karlayamad. Bu dnemde Antakya Sleyman
ahn eline geti. Kuvvetlerinin bir ksm Sleyman aha katld. Yllk 30.000 altn vergi ald
Antakyay kaybetmenin yannda nemli lde asker g kaybna da urayan Mslim, Sleyman
aha kar Artuk Bey ile ittifak oluturmaya alt. Bir yandan da Antakya evresini yamalatt.
Buna karlk Sleyman ah Halep blgesine kuvvet sevketti. Mslim, gerginliin trmanmas zerine
Sleyman ahn Halepi muhasara etme ihtimaline kar tedbirler almaya balad. ehrin idaresiyle
grevlendirdii kardei Ali b. Kurey ve dier baz grevlileri Seluklu sultanyla i birlii
yapabilecekleri dncesiyle tutuklatt. Bu arada hazrlklarn tamamlamak iin Sleyman aha
bar teklifinde bulundu. Bir mddet sonra ubuk Beyin kendisine katlmasyla glenen Mslim,
Antakyay kuatmak iin harekete geti. Durumu renen Sleyman ah da ordusuyla yola kmakta
gecikmedi. ki ordu Afrin ay zerinde Kurzhil denilen yerde savaa tututu (24 Safer 478 / 20
Haziran 1085). Sava kztnda ubuk Bey kendi soyda olan Sleyman ahn saflarna geti. Bu
durum savaa pek gnll olmayan ordunun Mslimi terketmesine yol at. 400 kiilik Halep
muhafz gleriyle bir sre daha direnmeye alan Mslim, kendisini yakndan takip eden Sleyman
ahn askerlerinin mzrak darbeleriyle can verdi. Cesedi Sleyman ah tarafndan Halep kapsnda
defnedildi. Nehr-i sdan Menbic ve civarna, Diyrreba ve Diyrmudara, Musul ve Halepe
hkim olan Mslim, Bizans ehirlerinden hara alacak kadar gl idi. Hkimiyetindeki topraklarda
halkn refah seviyesini ykseltmeye alm, bu amala mal sahada baz dzenlemeler yapmtr.
lmnn ardndan Suriye ve Irak Trk kumandanlarnn hkimiyetine gemitir.
Mslim, 466 (1073-74) ylnda Badat su basknna uradnda meydana gelen zararlarn telfisi
iin 1000 altn gndermi, imar faaliyetleriyle de ilgilenmi, Musulun surlarn onartm, 3 evval
474te (6 Mart 1082) balatt onarm alt ay ierisinde tamamlatmtr. Edip ve airleri himaye
etmi, onlara ihsanlarda bulunmutur. Himayesine mazhar olan airlerden biri de bn Hayystur.
BBLYOGRAFYA


bnl-Esr, el-Kmil (trc. Abdlkerim zaydn), stanbul 1987, X, 33-34, 41-42, 60, 65, 69, 110-
111, 116, 120-121, 122-123, 125-127, 128-130; Bndr, Zbdetn-Nusra (Burslan), s. 30-31, 36,
48, 50, 72, 77, 78, 79; Sbt bnl-Cevz, Mirtz-zamn (nr. Ali Sevim), Ankara 1968, s. 197-
198, 202-203, 207, 215-216, 220-221, 229-230, 234, 235-238, 242-243, 248; bnl-Adm,
Zbdetl-aleb, II, 58-61, 67-73, 75, 77, 78-79, 81-83, 88-89, 90-92; bn Hallikn, Vefeyt, V, 267-
269; Zeheb, Almn-nbel, XVIII, 482-483; brahim Kafesolu, Sultan Melikah Devrinde
Byk Seluklu mparatorluu, stanbul 1953, bk. ndeks; Mehmet Altay Kymen, Turul Bey ve
Zaman, stanbul 1976, s. 32, 41; a.mlf., Alp Arslan ve Zaman, stanbul 1972, s. 100-103, 120; Sad
ed-Dvec, Tru Mevl, Musul 1402/1982, s. 167-169; Ali Sevim, Suriye ve Filistin Seluklular
Tarihi, Ankara 1983, s. 99-100, 101, 102-106, 107, 112, 113-119, 124, 127, 131-132; Ali M. Ali
deh el-Gmid, Bild-m, [bask yeri yok] 1404/1984 (el-Mektebetl-Faysaliyye), s. 233-261;
Osman Turan, Seluklular Zamannda Trkiye Tarihi, stanbul 1984, s. 73-74; Glay n Bezer,
Harputta Bir Trkmen Beylii ubukoullar, TTK Belleten, LXI/230 (1997), s. 71-72, 74-76, 77-
79; M. Sobernheim, Mslim b. Kurey, A, VIII, 822-823.

Glay n Bezer

MSLM b. VELD
(bk. SARULGAVN).

MSLMAN
(bk. MAN).

MSLMAN KARDELER
(bk. HVN- MSLMN).

MSLMAN KONGRELER
Rusya Trklerinin 1905-1917 yllar arasnda din, siyas ve itima haklar elde etmek amacyla
dzenledikleri toplantlar.
Ruslarn 1904-1905 Rus-Japon savanda yenilgiye uramas, rejime muhalif kesimlere ve arlk
hkimiyetinde yaayan milletlere gizli olarak yrttkleri siyas faaliyetlerini aka srdrme
imkn salad. Daha sava devam ederken lkenin eitli ehirlerinde hrriyet ve eitlik ilkeleri
temelinde devleti yeniden slah maksadyla toplantlar yapld. Rusyada muhalefeti oluturan
gruplarn temsilcilerinin Ekim 1904te Moskovada, Kasm aynda Petersburgda ehrin
yneticileriyle gerekletirdikleri toplantda baz kararlar alnd. Moskova toplantsnn kararlarn
ele geiren Abdrreid brahim, bunlardan cesaret alarak o srada ileri Bakanlna tayin edilen
Svyatapolk Mirskiyi Petersburgda ziyaret edip Rusya Trklerinin taleplerini bildirdi. Talepleri
olumlu karlayan bakan bu konuda kendisine resmen bavurulmasn istedi. Bu olay Rusya
Trklerinin resm temsilcilerini seme srecini balatm, seilen temsilciler 1905-1917 yllar
arasnda be kongre gerekletirmitir. Bu kongreler mslman kongreleri, mslman cemiyeti,
mslmanlarn resm nedveleri, mslmanlarn cl gibi adlarla anlmtr.
Birinci Kongre (Austos 1905). Abdrreid brahim, Petersburg dn Ufada Orenburg Din
daresinin (mftlk) yeniden dzenlenmesi, idare meclisinin saysnn arttrlmas, idarenin
masraflarnn karlanmas iin Kurn- Kermin sadece bu kurum tarafndan bastrlmas, mektep
ve medreselerin buraya balanmas ve her vilyette ubelerinin almas gibi teklifler ieren bir
lyiha hazrlayarak meclise sundu. Ancak bu lyiha meclis yelerince bir hayal olarak nitelendirildi.
Bunun zerine grlerini anlatmak iin eitli ehirlerde kk apl toplantlar yapan Abdrreid
brahim bekledii destei bulamamasna ramen midini yitirmedi. Ufaya dndnde ehrin ileri
gelenlerinden Bnyamin Ahtemov, Muhammed Tevkilev ve Haydar Srtlanov lyihay memnuniyetle
karladklarn ve kendisine destek vermeye hazr olduklarn bildirdiler. Ufadan Troisk ehrine
geen Abdrreid brahim, Veli Bay Yauev ve Hac Ahmed Rahmanov gibi zengin kiilerden yardm
sz alnca Kzlyara gitti. Burada yaplan toplantda Kzlyarllarn resm delegesi seildi.
Petersburgda eitli temaslarda bulunduktan sonra Kazana geti. Yusuf Akurann evinde
Bnyamin Ahtemovun da katld grmede Kazanda genel bir toplant yaplmas kararlatrld.
Yusuf Akurann organize ettii, Kazan ileri gelenleriyle baz imamlarn arld ve elli-altm
kiinin katld toplantda Abdrreid brahimin lyihas esas alnarak yeni bir lyiha hazrlama
grevi Seyid Gerey Alkine verildi. Ardndan yaplan ikinci toplantda Seyid Gereyin hazrlad
lyiha grlp kabul edildi ve bir heyet tarafndan ileri bakanna bildirilmesine karar verildi.
Ayrca Petersburgda geni katlml bir toplant yaplmas konusunda anlamaya varld. Ayn
gnlerde Trklerin youn olarak yaad blgelerin temsilcileri de Petersburga gidip kendi
blgeleriyle ilgili isteklerini ileri bakanna sundular; ancak bir netice elde edilemedi. 8 (21) Nisan
1905te Petersburgda Abdrreid brahimin evinde bir araya gelen Ali Merdan Topuba, Aaolu
Ahmet, Ali Hseyinzde, Muhammed lim Maksud, Bnyamin Ahtemov siyas bir parti kurmaya
karar verdiler. Krmdan Petersburga gelen Gaspral smil Bey de bu fikre katld ve ilk
toplantnn Nijni Novgorod ehrinde yaplmas kararlatrld. Austos aynn 10una doru lkenin
eitli blgelerinden delegeler Nijni Novgoroda gelmeye balaynca toplant iin validen iki defa
izin istendi. Ancak vali, Nijni Novgorodda ihtillci hareketler yznden iln edilen skynetimi
bahane ederek kongreye izin vermedi. Bunun zerine toplant Oka nehri zerinde bir gemide yapld.
15 (28) Austos 1905te balayan toplantnn bakanlna Gaspral smil Bey seildi. Yirmi sekizi
Kafkasyadan, sekseni dil-Ural blgesi ve Krmdan olmak zere 108 kiinin katld toplantda
Rusya mslmanlar birlii tekiltnn kurulmas, bunun on alt ubeye blnmesi, mslmanlarn
Ruslarla eit haklara sahip olmas iin allmas ve bu hususta Rus terakkperverleriyle i birlii
yaplmasna karar verildi. Mslmanlarn bu ilk toplants siyas bilgi, tecrbe ve basn desteinden
yoksun bir topluluk iin baarl bir admd. Ayrca Rusyada yaayan Snn ve i mslmanlarn
temsilcilerinin ilk defa bu toplantda bir araya gelmesi nemli bir gelime saylr.
kinci Kongre (Ocak 1906). Birinci kongrede ikinci toplantnn Kazan ubesince dzenlenmesi
kararlatrlmt. Kazan komitesi yesi Yusuf Akura kongrenin 16 (29) Ocakta Moskovada
toplanacan delegelere bildirdi. Ancak hkmetten izin alnamaynca toplant yeri Petersburg olarak
deitirildi. Rusyann eitli blgelerinden gelen delegeler 15 Ocak gn toplantnn yaplaca
salona geldiklerinde hkmetin toplanty yasakladn rendiler. Ertesi gn izin iin tekrar
bavurulduysa da bir sonu alnamad. 18 (31) Ocakta ileri Bakanlna giden kongre
temsilcileri bakan tarafndan kabul edilmedi. Bunun zerine delegeler, Cemiyyet-i Hayriyye
Dairesinde bir toplant yaparak Ali Merdan Topubann hazrlad Rusya Mslmanlar ttifak
Nizamnmesini mzakereye baladlar. 22 Ocakta (2 ubat) Petersburg gazetelerinde hkmetin her
trl toplantya izin verdii haberi yaymlannca ertesi gn elliden fazla delege
Muhammed lim Maksudun evinde bir araya geldi. Toplantya katlanlar Rusya mslmanlarnn
ittifak iin alacaklarna dair yemin ettiler. Kabul edilen nizamnmeye gre Rusya
Mslmanlarnn ttifak ad verilen tekiltn bir merkez komitesi olacak ve btn Rusya on alt
blgeye ayrlacakt. Her blgede mahall meclisler oluturulacak ve meclis yeleri o blgede
toplanacak kongre tarafndan seilecekti. Her yln 15 Austosunda merkezlerden birinde genel
kongre yaplacakt. Ayrca mslmanlarn saysna gre Dumaya milletvekili gndermek iin Rusya
hkmetine bavurulmasna karar verildi. Toplantda Rus siyas partileriyle i birlii meselesi de
grld ve alnan kararlar bir dilekeyle hkmete bildirildi.
nc Kongre (Austos 1906). Abdrreid brahim, Muhammed lim Maksud ve Lutfullah shakov,
ay boyunca mcadele verdikten sonra hkmetten 1 (14) Austos 1906da siyas meseleleri
tartmamak artyla Nijni Novgorodda bir kongre dzenlemek iin izin aldlar. Kongrede Rusya
mslmanlarnn din meseleleri, ilk mekteplerle din medreselerin slah, imam, retmen ve
mderrislerin durumlarnn dzeltilmesi gibi konular grlecekti. Delegeler austos aynn
balarnda Nijni Novgoroda gelmeye baladlar. Gaspral smil, Seyid Gerey Alkin ve Ali Merdan
Topuba, alnan izin erevesinde kongrenin din bir toplant niteliine brndn syleyerek
kongreyi boykot etme tehdidinde bulundular. 16 (29) Austosta esnaf kulb salonunda balayan
kongreye resm izne dayand iin nceki kongrelere oranla byk bir katlm oldu. Kongrenin
bakanlna Ali Merdan Topuba getirildi. Abdrreid brahim tarafndan hazrlanan gndeme
siyas mahiyette bir madde konulmamas tepkiyle karland. ttifakn nderleri, kltr meseleleriyle
uramaktan ziyade mslmanlar siyas bir tekilt iinde toplamay arzuluyordu. Bu hususta Yusuf
Akura ile Gaspral smil uzun konumalar yaptlar. Kongrenin mzakere ettii konular arasnda en
nemlisi yine eitim meselesiydi. Kazanl retmen-molla Abdullah Apanayev bakanlnda
oluturulan on be kiilik komisyon Rusya mslmanlarnn eitim hayatyla ilgili bir rapor hazrlad.
Buna gre Rusya mslmanlarnn eitim sistemi her blgede ayn olacak, mekteplerde mahall
azlarla birlikte Trkleri birletirici edeb Trke (Trkiye Trkesi) okutulup retilecekti.
Kongrede grlen meselelerden biri de din-ruhan messeselerin slah idi. Komisyon, on
maddeden oluan raporunda Rusya mslmanlarnn din kurumlarna ait mevcut kanun ve hkmlerin
deitirilmesi, mftlerin halk tarafndan seilmesi, btn mslman nderlerin hukuken Rus
papazlaryla ayn seviyeye getirilmesi teklif ediliyordu. Ayrca kongre bakan Ali Merdan
Topubann, Kafkasyadaki Snnlik ve ilik gibi mezhep ayrlklarnn tekilt ynetiminde
hibir etkisinin olmamas gerektii hususundaki teklifi kabul edildi. Toplantya katlanlarn tamam
usl-i ceddi benimsedi.
Bu kongreden sonra Rus hkmeti mslmanlarn meselelerini grmek zere danma toplants
dzenledi. 1907de Eitim Bakanl tarafndan yaplan ibtid mekteplerle ilgili ilk toplantya
brahim Akurin ile Duma yesi Mirza Ayaz Yenikiyev katld. Bu toplantda Rusya mslmanlarn
ayaa kaldran 31 Mart kararlar kabul edildi. Mslmanlardan bu derecede bir tepki beklemeyen
hkmet toplantda alnan kararlar daha sonra iki defa deitirmek zorunda kald. kinci toplant 14-
15 Aralk 1913te Ufada gerekletirildi. Yabanc Dinler daresinin dzenledii bu toplantda
mektep ve medreselerle ilgili nemli kararlar alnd ve hkmete sunuldu. Rusa ve Tatarca olarak
yaymlanan kararlar mslman halk tarafndan benimsendi. Yine ayn kurumun 30 Nisan 1914te
tertip ettii ve Rusya mslmanlarn ilgilendiren ok nemli meselelerin mzakere edildii
toplantda mslmanlardan temsilci arlmad. Bunun zerine mslmanlar Petersburgda yeni bir
toplant yapmak istediler. Duma yesi Tevkilev, Petersburgda 6 Mays 1914te bir toplant
dzenlemek istediklerini ileri bakanna bildirince 10-25 Haziran tarihleri arasnda toplant
yaplmasna izin verildi.
Drdnc Kongre (Haziran 1914). Hkmet Petersburgdaki kongreye msaade etmekle birlikte
faaliyet sahasn kstlad. Gazetecilerin kongreyi takip etmesi yasakland. 15 Haziran 1914te Hasan
Ata Muhammedov tarafndan alan kongreye Rusyann eitli blgelerinden otuz bir delege katld.
komisyon oluturularak almalara baland. Duma yesi Bnyamin Ahtemov, Kafkasya ve Krm
mftlklerinin Orenburg Mftlne gre daha fazla haklara sahip bulunduunu ve mahkeme-i
eriyyenin slah edilmesi gerektiini belirtti. Sadri Maksudi (Arsal), konumasnda 20 milyonluk bir
toplulua hizmet eden mahkeme-i eriyyeye yllk sadece 6000 ruble tahsis edilmesini eletirdi.
Trkistan delegesi General Yenikiyev, Trkistandaki Ruslatrma taraftarlarnn mslmanlarn
eitimini engelleme yoluna gittiklerini, Krgz delegesi Karatayev, Krgzlarn 1868 ylndan beri
din idareden, mektep ve medreselerden mahrum olduklarn syledi. Krm delegesi Mustafa
Mftzde, Krm Mahkeme-i eriyyesi ile ilgili bir konuma yapt. Ayrca hkmetin mslmanlara
ait mekteplerde fen derslerinin okutulmasna kar olmasnn sebebini anlayamadn bildirdi.
Toplantnn sonunda din adamlar ve blge temsilcilerinden oluan meclislerin almas,
mslmanlarn mektep ve medreselerinin Eitim Bakanlndan alnarak din idarelere geri
verilmesi, din mektep ve medreselerin mstakil olmas, cami ve medrese inasna ruhan idarelerin
de katlmas karar alnd. Kafkas Din daresi Hakknda hazrlanan lyihann Dumann k dnemi
almalarnda mslman temsilcileri tarafndan Duma gndemine konulmas kararlatrld. Ayrca
mektep ve medreseler, vakflar, vilyet meclisleri, er mahkemeler, mft ve eyhlislmlar
Hakknda 119 maddelik bir lyiha kabul edildi. Bu maddeler arasnda siyas mahiyetteki tek talep,
Trkistan ve Bozkr (Dala) eyaleti Krgzlarna da (Kazak) Dumaya temsilci gnderme Hakknn
tannmasyd.
Beinci Kongre (Mays 1917). Bu kongre, Rusyada yaayan Trk ve mslmanlarn katld genel
bir toplant olmas sebebiyle Btn Rusya Mslmanlarnn Umumi Kurultay olarak da
adlandrlmaktadr. Kongrenin zabtlar da ayn adla yaymlanmtr. 1917 Bolevik htillinden
sonra Rusyada kurulan geici hkmetin siyas toplantlara izin vermesinin ardndan Trkler 1914
ylndan beri ara verdikleri siyas mahiyetteki toplantlara yeniden baladlar. Dumadaki mslman
yelerin gayretiyle iki ay gibi ksa bir srede olaan st bir kongre iin gerekli zemin hazrland.
Trk ve mslmanlarn yaad blgelerden ve eitli kesimden 450 civarnda delegeye davetiye
yolland, ardndan delege says iki katna karld. Davetsiz gelenlerle birlikte 980 delegenin
katld kongrenin en ilgin yan 112 kadn delegenin ilk defa kurultaya itirak etmesiydi. Kongre, bir
okul binasnda Rusya Mslmanlar Geici Merkez Brosu bakan Kafkasyal Ahmet Salihovun
bakanlnda 1 (14) Mays 1917 tarihinde almalarna balad. Kongreye katlan Yabanc Dinler
Dairesi bakan Kotlayerski, konumasnn byk ksmn Rus mparatorluunda yaayan
mslmanlarn ve Rus olmayan
milletlerin din, dil ve eitim meselelerine ayrarak gemite yaplan hatalarn yeni dnemde
tekrarlanmamas iin hkmetin gayret gstereceini, fakat Rusyadan ayrlma taraftar olan
milletlere bu Hakkn verilmeyeceini belirtti. Ali Merdan Topuba, gemi dnemdeki bask ve
zulmleri protesto ederek geici hkmetten isteklerini aklad. Letonya, Litvanya ve Polonya mill
tekiltlarndan gelen misafirler Rusyann sadece Ruslara ait olmadn belirterek slmiyet
Hakknda olumlu konumalar yaptlar. Kazan Kadnlar Kongresi adna konuan Zahide Burnaova
kadn-erkek eitliini savundu. Bakanlk divan, geici bro tarafndan hazrlanan program kabul
ederek Rusyann gelecekteki idare ekli, iiler, toprak-su, kadn-kz, kurucu meclis seimleri iin
hazrlk, sava ve asker tekilt, din ve meden iler, eitim ve mahall idareler adl dokuz komisyon
oluturdu. Ahmed Salihov konumasnda Rusyann gelecekte parlamenter bir halk cumhuriyeti
olmasn ve mslmanlarn mill-meden zerkliklerinin anayasa tarafndan garanti altna alnmasn
talep etti. Mehmed Emin Resulzde, Azerbaycan, Dastan, Trkistan gibi ayr zelliklere mlik olan
Trk kavimleri iin zerklik istediklerini syledi. Yaplan oylama sonunda Resulzdenin federal
dzen kurma gr ounlukla kabul edildi. lyas Alkinin bakanlnda yaplan oturumda Rusya,
Sibirya ve Kazakistan Mslmanlar Din daresinin seimleri yapld. Kongrenin nemli gndem
maddelerinden biri de mslman kadnn gelecei konusuydu. Sert mzakereler neticesinde, Ms
Crullah Bigi ve limcan Barud gibi din limlerinin fikirlerine mracaat edilerek 24-27 Nisanda
(7-10 Mays) Kazanda yaplan Kadnlar Kurultaynda alnan kararlar benimsendi. Kadnla erkein
dinen eit olduunu, kadnlarn siyas, itima faaliyetlere ve seimlere katlabileceini, nikh
srasnda her iki tarafn da rzasnn alnmasn, kadnlara boanma Hakk verilmesini savunan, birden
ok kadnla evlenmeyi yasaklayan bu kararlarn eriata uygun olmadn beyan eden 191 imzal bir
nerge kongre bakanlna sunuldu. Krm Mahkeme-i eriyyesi yeleri de kararlar protesto
ettiklerini bildirdiler. Trkistan temsilcileri adna bir yaz gnderen on be kii de ayn grteydi.
te yandan kongrede merkez mslman ras (mill ra) kurulmas teklif edildi. Bu konuda
kongrenin ikinci oturumunda bir konuma yapan mer Tiregulov hrriyetin ilnyla birlikte
mslmanlar brosu, halk komitesi, vatandalk, fikir datma cemiyeti gibi adlarla birok mill
tekiltn kurulmasna ramen daha nce Dumada bir tek siyas tekiltn (mslman fraksiyonu)
bulunduunu belirterek kurulmas dnlen etkili bir siyas tekiltn niteliine dair dncelerini
kongreye sundu. Oylama sonunda mill radan nce kurucu meclis iin yaplacak seim
kampanyasnda uygulanacak stratejinin tesbitine ncelik verilmesi kararlatrld. Rusyada yaayan
hemen hemen btn Trk boylarnn farkl grlere sahip temsilcilerinin fikirlerini ilk defa aka
ifade edebilmi olmalar beinci kongrenin en nemli zellii olarak dikkat ekmektedir. arlk
rejiminin knden sonra Rusyada geni bir hrriyet havasnn esmesi, Trk boylarnn ortak
dmana kar bir Trk birliinin oluturulmas gerektii hususunu grmelerini engellemi, ayrca her
boy kendi blgesel sorun ve karlarn dndnden bir gelime salanamam ve yaplan
kongrelerden bir netice alnamamtr.
BBLYOGRAFYA


Ms Crullah Bigi, Umum Rusya Mslmanlarnn III. Resmi Nedveleri, Kazan 1906; a.mlf., Islahat
Esaslar, Petrograd 1917, s. 1-10, 169-242; a.mlf., Petersburgda Mslmanlar Cemiyeti I, lfet,
sy. 7, Petersburg 22 Ocak 1906, s. 2; a.mlf., Petersburgda Mslmanlar Cemiyeti II, a.e., sy. 9 (2
ubat 1906), s. 1-2; a.mlf., Petersburg Cemiyeti, a.e., sy. 10 (9 ubat 1906), s. 1; a.mlf.,
Petersburg Cemiyeti, a.e., sy. 11 (16 ubat 1906), s. 1-2; a.mlf., Rusya Mslmanlarnn nc
Nedvesi, a.e., sy. 37 (30 Austos 1906), s. 2; Btn Rusya Mslmanlarnn 1917-ni Ylda 1-11
Mayda Meskevde Bulgan Umumi Seyzdinn Protokolleri, Petrograd 1917, s. 12 vd.; Alimcan
brahimov, Tatarlar Arasnda Revolyutsiya Hareketleri 1905, Kazan 1926, s. 144-158; Lyutsian
Klimovi, slam v Tsarskoy Rossii, Moskva 1936, s. 268-270; Tamurbek Devletin, Sovyet
Tataristan (trc. Mehmet Emircan), Ankara 1981, s. 77-145; Nadir Devlet, Rusya Trklerinin Mill
Mcadele Tarihi (1905-1917), Ankara 1985, s. 90-98, 267-290; a.mlf., 1917 Ekim htilali ve Trk-
Tatar Millet Meclisi, stanbul 1998, s. 70-72, 87-106; Azade-Aye Rorlich, The Volga, Tatars,
Stanford-California 1986, s. 104-122; Rusyada Birinci Mslman Kongresi Tutanaklar (haz. hsan
Ilgar), Ankara 1990, s. VIII-XXV, 43-518; C. W. Hostler, The Turks of Central Asia, London 1993, s
106-110; Hakan Krml, Krm Tatarlarnda Mill Kimlik ve Mill Hareketler, Ankara 1996, s. 69-
85; smail Trkolu, Sibiryal Mehur Seyyah Abdrreid brahim, Ankara 1997, s. 26-50; Necip
Hablemitolu, arlk Rusyasnda Trk Kongreleri, Ankara 1997, s. 40-108; M. K. Muharyamov, O
perecmotre otsenki roli partii ttifaki Musulmanskoy Fraktsii Gosudarstvennoy dum, Yazki,
Duhovnaya Kultura i storiya Tyurkov: Traditsii i sovremennost, Moskva 1997, III, 69-71; R. R.
Fahrutdinov, Etap Tatarskogo natsionalnogo dvijeniya naala XX v. (1905-1917), a.e., III, 79-82;
T. A. Biktimirova, O Vserossiykih musulmanskih sezdah v 1905-1906 gg., a.e., III, 104-105;
Rafael Muhammetdin, Trkln Douu ve Geliimi, stanbul 1998, s. 51-53; Osman Zaatov,
Rusyada Hrriyet Yolunda Hareket Edenlere Yeni Arkadalar, el-Asrl-cedid, sy. 3, Uralsk
1906, s.147-149; Petersburgda slamlar tima, lfet, sy. 6 (19 Ocak 1906), s. 1; Petersburgdan
Mhim Anlar, a.e., sy. 6 (19 Ocak 1906), s. 2; Rusya Mslmanlar ttifak-Birlemek ve ttihad,
a.e., sy. 8 (26 Ocak 1906), s. 2; Rusya Mslmanlar ttifak Nedir?, Azad Halk, sy. 1, Kazan 4
Haziran 1906, s. 2; Rusyadaki nklabn Trklere Tesiri, a.e., sy. 1 (4 Haziran 1906), s. 2;
Mslmanlarnn nc Cyllar, a.e., sy. 12 (27 Austos 1906), s.1-2; Mslmanlarnn
nc Cyl, a.e., sy. 13 (30 Austos 1906), s. 1-2; Mslman ttifak Cemiyetinde Genlerin
(Sollarn) kard Karar, a.e., sy. 13 (30 Austos 1906), s. 1-2; Mslmanlarnn nc Cyl
(Nijni Novgorod 18. Austos 3. meclis), a.e., sy. 14 (3 Eyll 1906), s. 1-3; Mslmanlar Cyl
IV. Meclis, a.e., sy. 15 (6 Eyll 1906), s. 2-3; Petersburgda 6. Mayda Mslmanlar Tarafnan
Yasalacak Kine Meclisi Hakknda Cyl, Turmu, sy. 56, Ufa 25 Nisan 1914, s. 1-2; Kine
Meclisine Ruhsat Birilgen, a.e., sy. 57 (27 Nisan 1914), s. 1-2; Fevkalade Trk Heyetinin Yaltaga
Kilvi, a.e., sy. 60 (4 Mays 1914), s. 2; Tatar Dnyas, a.e., sy. 63 (14 Mays 1914), s. 1-2;
Sultan Selim Giray Cantrin, zah, a.e., sy. 63 (14 Mays 1914), s. 2; Kine hem , a.e., sy. 66
(21 Mays 1914), s. 1-2; Petersburgda Mslmanlar Syezdi, a.e., sy. 78 (22 Haziran 1914), s. 2;
erif Manatov, Syezd hem Biz, a.e., sy. 79 (25 Haziran 1914), s. 1; Payitahtta Mslman Syezdi,
a.e., sy. 79 (25 Haziran 1914), s. 2-3; Petersburgda Mslman Syezdi, a.e., sy. 81 (29 Haziran
1914), s. 2; K. Karibov, Cihangir Hazret ile Msahebe, a.e., sy. 83 (4 Temmuz 1914), s. 1-2;
Rusya Mslmanlarnn Din leri Torusunda Lyha, a.e., sy. 88 (18 Temmuz 1914), s. 1-2; sy.
89 (20 Temmuz 1914), s. 1-2; sy. 90 (23 Temmuz 1914), s. 2-3; Akdes Nimet Kurat, Rusya
Trklerinin Medeni Uyan Devri, DTCFD, XXIV/3-4 (1969), s. 129-146; M. Aydn Turan, Kuzey
Kafkasya ve Rusya Mslmanlarnn nc Aydnlarndan Ahmet Tsalkkat, TT, XXVI/153 (1996),
s. 176-185.

smail Trkolu

MSNED
(bk. SNAD).

MSNED
( )
lk kaynana kadar senedinde kesiklik bulunmayan hadis.
Szlkte dayanmak, yaslanmak anlamndaki snd kknn ifl kalbndan treyen msned
kelimesi isnad edilmi, syleyene dayandrlm sz demektir. Hadis terimi olarak senedi son
rvisinden ilk rvisine (genellikle Resl-i Ekreme) kadar muttasl olan hadis demektir. Merf ve
muttasl terimleriyle yakndan ilgili olan msned, hadis usulne dair eserlerde marifetl-msned
(mesnd) minel-esnd,
el-hadsl-msned, el-msned gibi balklar altnda incelenir. Gvenilir bir senedle msned olarak
nakledilmeyen hadisler delil olmaya elverili bulunmadndan muhaddisler rivayetin msned
olmasna nem vermilerdir.
Msnedin deiik tarifleri yaplmtr. Hkim en-Nsbr msnedi ya hadis almaya elverili olan
rvilerin, hocalarndan ak bir ekilde duyduklarn belirterek Hz. Peygambere kadar ulaan bir
senedle rivayet ettikleri hadis diye tarif etmi, isnadn mevkuf, mrsel, mudal ve mdelles
olmamas gerektiini, ayrca rvilerin, Falandan bana ulat; Falan bunu merf olarak nakletti;
Merf olduunu zannediyorum gibi hocasyla grmediini veya Resl-i Ekreme ulamadn
gsteren pheli ifadelerle rivayet edilmemi olmasn art komutur. Bu tanma gre Hkim msned
terimini muttasl-merf anlamnda kullanmakta, ancak bu artlar tayan her hadis Hakknda sahih
hkm verilemeyeceini belirtmektedir (Marifet ulmil-ad, s. 17-19). Hatb el-Badd
msnedi senedi kesintisiz biimde ilk kaynana ulaan hadis eklinde tanmlam, bu tarifte
muttasl olma artn n plana karmakla birlikte merf olma artna temas etmemi, sadece
hadisilerin msned terimini daha ok Hz. Peygambere kesintisiz ulaan hadis iin kullandn
belirtmitir (el-Kifye, s. 21). Ancak isnadn bazan sahbde, bazan tbide son bulduu gz nne
alnrsa Hatbin msned tanm, birok muhaddisin muttasl tanmyla ayn anlama geldii gibi bu
tarife gre hadis eitlerinden merf ile beraber mevkuf ve maktu da msned olarak deerlendirmek
mmkn olur. Halbuki muhaddisler msned terimini yaygn biimde merf, muttasl ise hem merf
hem mevkuf hem de makt iin kullanmlardr. bn Abdlber enNemerye gre msned muttasl
veya mnkat oluuna baklmakszn szn Hz. Peygambere nisbet edilmesidir. Baz muhaddislerin
merf iin yapt tarife benzeyen ve fazla kabul grmeyen bu tanmda isnadn muttasl olmas art
aranmamakta, szn Resl-i Ekreme nisbeti yani merf olmas yeterli bulunmaktadr (et-Temhd, I,
21).
bn Hacer el-Askaln, Hkim en-Nsbrnin tanmn daha isabetli bulmu ve muhaddislerin ou
tarafndan benimsendiini syledii bu tarifi, senedi zhiren muttasl olan ve Hz. Peygamberden
duyan sahbnin ona izfe ederek naklettii hadis eklinde formle etmitir (Nzhetn-naar, s. 112;
en-Nket, I, 507). Senedin muttasl olmas ve sahbnin bizzat Resl-i Ekremden rivayet etmesi art
msned tanmna girmemesi gereken unsurlar darda tutmakta, bylece tbin ve daha sonra
gelenlerin merf rivayetleriyle mnkat tarifin dnda kalmakta, merf olma ihtimali bulunan ve
senedinde gizli inkt olan (mdellisin anane ile rivayeti ve ayn dnemde yaayp birbirleriyle
gRtkleri bilinmeyen, ancak grm olma ihtimali bulunan rvilerin birbirinden rivayeti gibi)
hadis ise tanma dahil edilmektedir.
Yaplan tariflere ve tercihlere gre msned hadisle amel edilip edilmeyecei konusunda farkl
grler ortaya kmtr. Hkim en-Nsbr ile bn Hacer el-Askalnnin tanmna gre, sahih
hadisin artlarndan biri olan muttasl sened yannda shhat iin aranan dier artlar da varsa msned
hadisle amel etmek vcip olur. Rvilerden birinde zabt kusuru bulunan msned hadise hasen hkm
verilir. Shhat artlarndan herhangi birini tamayan msned hadis merf veya muttasl olsa dahi
zayf saylr. Hatb el-Baddnin tanmnda, shhat artlar yerine gelmi olsa bile szn merf olma
artnn gereklemedii durumlarda msned hadis delil olarak kullanlmaz. bn Abdlber enNemer
tarafndan yaplan tarifte ise ittisl art aranmadndan bu artn gereklemedii durumlarda
shhatine hkmedilemeyecei iin byle bir hadis delil olma vasfn kaybeder.
BBLYOGRAFYA


Hkim en-Nsbr, Marifet ulmil-ad (nr. Seyyid Muazzam Hseyin), Haydarbd 1935
Kahire 1397/1977, s. 17-19; Hatb el-Badd, el-Kifye (nr. Eb Abdullah es-Sevrak - brhim
Hamd elMeden), Medine, ts. (el-Mektebetl-ilmiyye), s. 21; bn Abdlber enNemer, et-Temhd
(nr. Mustafa b. Ahmed el-Alev - M. Abdlkebr el-Bekr), Marib 1387/1967, I, 21; bns-Salh,
Ulml-ad (nr. Nreddin Itr), Beyrut 1401/1981, s. 39-40; bn Hacer el-Askaln, Nzhetn-
naar f tavi Nubetil-fiker (nr. Nreddin Itr), Dmak 1413/1992, s.112-113; a.mlf., en-Nket
al Kitbi bni-al (nr. Reb b. Hd Umeyr), Riyad 1408/1988, I, 505-509; Syt,
Tedrbr-rv (nr. Abdlvehhb Abdllatf), Kahire 1385/1966, I, 182-183; emseddin es-Sehv,
Fetul-mu, Beyrut 1403/1983, I, 104-106; Muhammed b. Muhammed Eb ehbe, el-Vas f
ulm ve mualail-ad, Cidde 1403/1983, s. 223; Nreddin Itr, Menhecn-nad f ulmil-
ad, Dmak 1406/1985, s. 349-350; Thir el-Cezir, Tevchn-naar (nr. Abdlfetth Eb
Gudde), Beyrut 1416/1995, I, 173-175; Mustafa Sad el-Hn - Bed Seyyid el-Lahhm, el- f
ulmil-ad vel-l, Beyrut 1419/1999, s. 116-119.

brahim Hatibolu

MSNED
( )
Hadislerin adlarna gre tasnif edildii kitap tr.
Szlkte dayanmak, yaslanmak anlamndaki snd kknn ifl kalbndan treyen msned
kelimesi muttasl bir senedle Hz. Peygambere ulaan hadis mnasna gelir. En yaygn kullanmdan
balamak zere hadis edebiyatnda msned, her bir sahbnin ya da sonraki bir ahsn rivayet ettii
hadisleri shhat derecesine veya konularna baklmakszn onlarn ad altnda bir araya getiren kitap
anlamnda aler-ricl tasnif sisteminin bir trdr. Ayrca bir muhaddis, fakih veya limin
senedinde yer ald hadislerin o kiiye nisbetle alfabetik tertibe gre sralanmasyla meydana gelen
kitaplara msned denmi, ilk telif edildiinde iindeki hadisler senedsiz olduu halde sonradan
metinleri senedli hale getirilen eserler iin de bu ad kullanlm, bir hadis rvisinin rivayet ettii
hadislerin onun adna senedli olarak toplanmasyla meydana getirilen eserler de bu tanma dahil
edilmitir. Hadisleri senedleriyle birlikte ihtiva eden kitaplara msned dendii de grlmektedir.
Msned tertip eden kimse, kendisine ulaan genellikle merf hadisleri sahblerin slma giri
srasna, neseplerinin Hz. Peygambere yaknlna, kabile adlarna veya dindeki nceliklerine gre
sralar. Yaygn olan bu usule gre sahb msnedleri aere-i mbeere ile balar, Ehl-i Bedirin
nde gelenleriyle devam eder. Baz msnedlerde ise sahblerin rivayetleri alfabetik olarak sralanr.
Buna gre eser Hz. Eb Bekir, bey b. Kb ve Enes b. Mlikin rivayetleriyle balar. Msned,
sahblerin slma giri srasna gre tertip edilecekse aere-i mbeere, Hulef-yi Ridn, Ehl-i
Bedir ve Hudeybiye, Mekkenin fethinden nceki mslmanlar, mmehtl-mminn ve dier hanm
sahbler eklinde sralanr. Kabile ve nesebe gre tertip edilecekse nce Hz. Ali, Hasan ve
Hseyinden balanarak Himoullarna, ardndan nesep itibariyle Resl-i Ekreme yaknl
bulunan kabilelere yer verilir. Ahmed b. Hanbelin el-Msnedinde ksmen karma bir yntem
izlenmi olup Tabernnin Msned-miyyninde olduu gibi sahbe isimlerinin alfabetik tertibe
gre sraland eserler daha kullanldr.
Msnedlerde ilk rvi ok defa sahb olmakla birlikte hadisin mrsel olmas
durumunda tbi de olabilir. Bu eserlerde hadisin ilk rvisi vastasyla Hz. Peygamberden musannife
kadar ulaan hadisleri genellikle sahihlik veya zayflklarna baklmakszn senedleriyle birlikte
kaydetmek esas olduu iin bunlarn shhat derecesi de farkldr. Hadislerin sened ve metnine vkf
olmayanlarn msned tr eserlerden yararlanmas hayli gtr. Modern arama yntemlerinin
kullanlmamas durumunda sahb rvisi bilinmeyen bir hadisin bulunmas ise neredeyse imknszdr.
Msnedler pek ok hadisi eitli tariklerden gelen ok sayda rivayetiyle ihtiva etmesinden dolay,
zellikle hadislerden hkm karma almalar srasnda mtbi ve hid olarak bavuracak ve
hadis Hakknda derinlemesine aratrma yapacak kiiler iin en nemli kaynaklardr.
snadnda belirli bir muhaddis, fakih veya limin yer ald hadislerin ona nisbetle msned tertibine
konmas daha ok itikad veya amel mezhep imamlaryla ilgili almalarda grlmektedir.
Abdlazz b. shak b. Cafer el-Bddnin dzenledii Msnedl-mm Zeyd (Beyrut 1966; nr.
Abdlazz el-Badd, Beyrut 1403/1983) Ehl-i beyt rivayetlerine nem verenlerce tertip edilmitir.
Eb Hanfeye ait on be msnedi bir araya getiren, Muhammed b. Mahmd el-Hrizmnin Cmiu
mesndil-mm Aam Eb anfe (Haydarbd-Dekken 1332), Ebl-Ksm Abdurrahman b.
Abdullah b. Muhammed el-Cevhernin Msnedl-Muvaa (nr. Lutf b. Muhammed Sagr - Th
b. Ali B Sarh, Beyrut 1997), Sytnin Msned Fmatiz-Zehr (Beyrut 1413/1993), Eb
Abdullah bn Mendenin Msned brhm b. Edhem ez-Zhid (nr. Mecd Feth es-Seyyid brhim,
Kahire 1408/1988) ve bnl-Bgandnin Msned emril-mminn mer b. Abdilazz (nr.
Muhammed Avvme, Halep 1397) adl almalar bu trn rnekleridir. lk defa senedsiz olarak
dzenlenen, sonradan ya musannifi veya bir bakas tarafndan senedleri bulunarak kaydedilen eserler
arasnda Kudnin Msned-ihb ile (bk. HBl-AHBR) ehredr b. rye ed-
Deylemnin Msnedl-Firdevsi (bk. FRDEVSl-AHBR) saylabilir.
Metinlerin senedleriyle birlikte zikredildiini ifade etmek iin adnda msned kelimesinin getii
kitaplara rnek olarak Buhrnin el-Cmiu-ai (el-Cmiul-msned-aul-mutaar)
ve Drimnin es-Sneni (el-Msnedl-cmi) gsterilebilir. Adlarnda msned kelimesi gemese
de Ktb-i Sitte ile erken dnemde tasnif edilen ayn zellikteki kitaplar da bu tanma dahildir. Bir
sahbnin veya bir grup sahbnin rivayetlerini derlemek maksadyla da msnedler tasnif edilmitir.
Eb Ali ez-Zafern, Bill-i Habenin merf olarak rivayet ettii baz hadisleri Msned Bill
adyla bir araya getirmi (Mecmatl-buil-slmiyye, XIV, 227-243), Eb Meryem Mecd
Feth brhim de bunu Msned Bill b. Reb el-Mein ismiyle yaymlamtr (Tanta 1989). bn
eybenin Msned emril-mminn mer b. el-ab (nr. Sm Haddd, Beyrut 1940; nr.
Keml Ysuf el-Ht, Beyrut 1405/1985), bn Sid el-Himnin Msned Abdillh b. Eb Evfs
(Riyad 1408/1988), Neccdn Msned mer b. el-ab (nr. Mahfzurrahman Zeynullah,
Medine 1415/1995), Ahmed b. brhim ed-Devraknin Msned Sad b. Eb Va (nr. mir
Hasan Sabr, Beyrut 1407/1987), Katnin Msnedl-aeresi, Dalec b. Ahmedin Msnedl-
mullni (el-Mnte min Msnedil-mulln [nr. Abdullah b. Ysuf el-Cdey, Drl-Aks
1985]), Sytnin Msned Eb Bekr e-dd rayallhu anh (nr. Muhtr Ahmed Nedv,
Bombay 1981) ve Msned-abetillene mt f zemenin-neb ile Msned-abetillene
nezel Mr gibi eserleri byledir.
Msnedlerden faydalanma kolayl salamak dncesiyle eitli almalar yaplm olup her bir
sahbnin msnedindeki hadisleri fkh bablarna gre sralama usul bunlarn en ok bilinenidir.
Msnedlerin en hacimlisi kabul edilen, Bak b. Mahledin 1300den fazla sahbnin rivayetini bir
araya getiren Msnedinde her sahbnin hadisleri fkh bablarna gre sraland iin eser el-
Muannef diye de anlmtr. bn Huzeymenin hadisleri bablara gre sralad e-ainde
(Mutaarl-mutaar minel-msned) ve Eb Ali el-Msercisnin kendi zamanna kadar
derlenmemi boyutta ve kendi hattyla 1300 czden oluan el-Msnedl-kebrinde ise hadislerin
metinleri, eitli tarikleri, mtbi ve hidleri fkh bablarna gre zikredilmitir. Zeyd b. Alinin el-
Mecm adl msnedi fkh konularna gre sralanmtr. Ebl-Fid bn Kesrin Msnedl-Fr
emril-mminn Eb af mer b. el-ab ve avlh al ebvbil-ilmi (nr. Abdlmut
Emn Kalac, I-II, Mansre 1412/1992) ve Muhammed b. shak es-Serrcn tamamlanmad
sylenen msnedi de ayn zellie sahiptir. bn eybe bitiremedii el-Msnedl-kebrl-
muallelinde aere-i mbeere, bn Mesd, Ammr b. Ysir, Abbas b. Abdlmuttalib ve baz
mevlnin msnedlerini toplam, bunlar rivayet eden sahbenin biyografisini vermi, hadisleri
hkm ve illetleriyle birlikte kaydetmitir (Beyrut 1359). eitli mezhep imamlarna nisbet edilen
msnedlerin tertibi de byledir.
Hadislere kolayca ulamak iin sahb rvileri veya hadis metinlerini alfabetik sralayan almalar
da yaplmtr. bn Cmey el-Gassnnin, hocalarnn adlarn alfabetik sralad Mucem bn
Cmey (Msned bn Cmey, Mucem-y) adl eserinin salad kolaylk sebebiyle daha
nceleri tasnif edilen baz msnedler yeniden alfabetik sisteme gre dzenlenmi olup bu trn en
nemli rnei Ebl-Fid bn Kesrin sahb adlarn alfabetik olarak sralad Cmiul-mesnd
ves-snen adl eseridir (nr. Abdlmelik b. Abdullah b. Deh, I-II, Mekke 1411/1990; nr.
Abdlmut Emn Kalac, I-XXXVII, Beyrut 1415/1994).
Msned denince akla ilk gelen eser Ahmed b. Hanbelin el-Msnedi olmakla beraber (I-VI, Kahire
1313; nr. uayb el-Arnad, I-L, Beyrut 1416-1421/1995-2001) bilindii kadaryla ilk msnedi Eb
Dvd et-Taylis tasnif etmitir (Haydarbd 1321; Beyrut 1406/1985). Her ne kadar eserin, daha
sonraki hadis hfzlar tarafndan tertip edildii gerekesiyle ilk msned saylmayaca ileri
srlmse de bir limin rivayetlerini onun adna bakalarnn yeniden tertip etmesi teden beri
grlegelen bir uygulamadr. Hkim en-Nsbr ilk msnedi Ubeydullah b. Ms el-Absnin ve
ardndan Taylisnin meydana getirdiini syler. bn Ad ise ilk msned tertip edenin Kfede
Himmn, Basrada Msedded b. Mserhed, Msrda Esed b. Ms ve Nuaym b. Hammd olduunu
ifade etmitir (Kettn, s. 92). Mekkede ilk msned tertip eden Abdullah b. Zbeyr el-Humeyddir
(DA, XVIII, 357). Erken dnemde tasnif edilen sahbe msnedi trndeki dier nemli eserler Ali b.
Cad, Eb Hayseme Zheyr b. Harb, Eb Bekir bn Eb eybe, bn Rhye, Ebl-Hasan bn Eb
eybe, Muhammed b. Eslem, Ahmed b. Men, Bezzr ve Hasan b. Sfynn msnedleridir.
lerinde makbul hadislerin bulunduu kaynaklardan biri olmakla beraber sahbe adlarna gre
dzenlenen msnedlerde
hadisler sahih, zayf ayrm yaplmakszn bir araya getirildii iin gerekli aratrmalar yaplmadan
bu hadislerle ihticc edilemez. Msnedlerin ihticca en elverili olan Ahmed b. Hanbelin el-
Msnedidir. Zira bn Hanbel, kendi llerine gre makbul rivayetleri toplamay ve yalanclkla
tannmayan rvilerden hadis nakletmeyi esas almtr. Bu sebeple ah Veliyyullah, el-Msnedi
aayn ve Mlikin el-Muvaandan hemen sonra sralad eserler arasnda saym, Eb Dvd,
Tirmiz ve Nesnin snenlerinin yer ald bu ikinci tabakada ona da yer vermitir. Dier msnedler
nc tabakadaki eserler iinde sralanmtr. Msnedler zerinde daha sonraki dnemlerde zevid
ve etrf tr almalar yaplmtr. Ahmed b. Eb Bekir el-Bsr tfl-yere bi-zevidil-
mesndil-aere adl eserinde Taylis, Abdullah b. Zbeyr el-Humeyd, Msedded b. Mserhed,
Eb Bekir bn Eb eybe, shak b. Rhye, bn Eb mer, Ahmed b. Men, Abd b. Humeyd, Hris
b. Eb sme ve Eb Yal el-Mevslnin msnedlerinde olup Ktb-i Sittede bulunmayan
hadisleri bir araya getirmitir (DA, X, 259). Heysem, Ahmed b. Hanbelin el-Msnedinde yer
ald halde Ktb-i Sittede mevcut olmayan hadisleri yetl-maad f zevidi Amed,
Bezzrn el-Msnedinde bulunup da Ktb-i Sittede yer almayan hadisleri de Kefl-estr an
zevidil-Bezzr adyla bir araya getirmitir (DA, XVII, 292).
Msnedlerdeki hadisleri kolayca bulmak maksadyla kaleme alnan etrf kitaplar arasnda bn Hacer
el-Askalnnin tfl-mehere bi-erfil-aeresi nemli saylmaktadr. Eserde mam Mlikin el-
Muvaa, mam fi ve Ahmed b. Hanbelin el-Msnedleri, Drimnin es-Sneni, bn Huzeyme
ile bn Hibbnn e-aleri, bnl-Crdun el-Mntes, Hkimin el-Mstedreki, Eb
Avne el-sferynnin el-Mstareci, Tahvnin eru Menil-r ve Drekutnnin es-
Sneni yer almaktadr. bn Hacerin rfl-msnedil-mutel bi-Erfil-Msnedil-anbel adl
bir eseri de burada anlmaldr (DA, XIX, 520).
Gnmzde de msned derlemeleri yaplmaktadr. brhim Muhammed Cemelin Cmiu
mesndin-nis ve ikrihinne ve avlihinne (I-II, Kahire 1992), Salh b. yiz ellhnin Msned
Abdirramn b. Avf (Beyrut 1994), Ber Avvd Marf ve drt arkadann el-Msnedl-
cmi li-edil-Ktbis-Sitte ve mellefti ahbihel-ur ve Muvaai Mlik ve Mesndil-
umeyd ve Amed b. anbel ve Abd b. umeyd ve Snenid-Drim ve ai bn uzeyme (I-
XX, Beyrut-Kveyt 1413/1993), Eb Abdurrahman Mukbil b. Hd el-Vdinin e-aul-msned
mimm leyse fi-aayn (I-II, Sana 1411/1991) adl eserleri bu almalardandr.
Bunlarn dnda yaymlanm bulunan msnedler arasnda Abdullah b. Mbrekin Msnedl-mm
Abdillh b. el-Mbrek (nr. Subh es-Smerr, Riyad 1987; nr. Mustafa Osman Muhammed,
Beyrut 1991), Ali b. Cadn Msned bnil-Cad (nr. Abdlmehd b. Abdlkdir b. Abdlhd, I-
II, Kveyt 1405/1985; nr. mir Ahmed Haydar, Beyrut 1410/1990), Ahmed b. Ali el-Merveznin
Msned Eb Bekr e-dd (DA, XXIX, 234), Halfe b. Hayytn Msned alfe b. ayyt (nr.
Ekrem Ziy el-mer, Beyrut 1405/1985), Abd b. Humeydin el-Msnedl-kebrinden meydana
getirilen el-Mnteab min Msnedi Abd b. umeyd (nr. Mahmd Muhammed Hall Sad - Subh
es-Smerr, Kahire 1988), bn Eb Dvd es-Sicistnnin Msned ie rayallhu anh
(nr. Abdlgafr Abdlhak Hseyin, Kveyt 1985), Bezzrn Msnedl-Bezzr (nr.
Mahfzurrahman Zeynullah, I-IX, Beyrut-Medine 1409-1418/1988-1997), Eb Avne el-
sferynnin Msned Eb Avne (nr. Eymen b. rif ed-Dmak, I-V, Beyrut 1419/1998),
Heysem b. Kleyb e-nin el-Msned (nr. Mahfzurrahman Zeynullah, I-III, Medine 1990),
Sytnin Mesnd mmehtil-mminn (nr. Muhammed Gavs en-Nedv, Bombay 1983), Eb
meyye Muhammed b. brhim et-Tarssnin Msned Abdillh b. mer (nr. Ahmed Rtib
Arm, Beyrut 1973, 1987) isimli eserlerini saymak mmkndr. Msned kaleme alan dier limler
arasnda bn Eb sm, Eb shak brhim b. Harb el-Asker (Msned Eb Hreyre), Eb shak
brhim b. Makl en-Nesef, Anber, Muhammed b. Nasr el-Mervez, Mutayyen, Eb shak brhim
b. Ysuf el-Hisencn, Muhammed b. Hrn er-Ryn de (nr. Eb Abdurrahmn Salh Uveyza, I-II,
Beyrut 1417/1997) bulunmaktadr (msnedlerin geni bir listesi iin bk. Kef-unn, II, 1678-
1685; Kettn, s. 93-108).
BBLYOGRAFYA


Eb Ali ez-Zafern, Msned Bill (nr. Eb Abdurrahman b. Akl, Mecmatl-buil-
slmiyye, XIV iinde), Riyad 1405-1406, s. 227-243; Hkim en-Nsbr, Marifet ulmil-
ad (nr. Seyyid Muazzam Hseyin), Haydarbd 1935 Medine-Beyrut 1397/1977, s. 17-18;
Syt, Tedrbr-rv (nr. Abdlvehhb Abdllatf), Beyrut 1399/1979, II, 153-156; Kef-
unn, II, 1678-1685; ah Veliyyullah ed-Dihlev, ccetullhil-blia (nr. M. erf Skker),
Beyrut 1410/1990, I, 384-390; Emr es-Sann, Tavul-efkr (nr. M. Muhyiddin Abdlhamd),
Medine, ts. (el-Mektebets-selefiyye), I, 226-231, 255; Sddk Hasan Han, el-a f ikri is-
sitte, Beyrut 1405/1985, s. 67-68; Thir el-Cezir, Tevchn-naar (nr. Abdlfetth Eb Gudde),
Beyrut 1416/1995, I, 373-375, 399; Tecrid Tercemesi, Mukaddime, I, 39, 49-50, 73, 129-132; I.
Goldziher, Muslim Studies (trc. C. R. Barber - S. M. Stern), London 1971, II, 212-213; Kettn, er-
Risletl-mstetrafe (zbek), s. 92-108; Ali Osman Kokuzu, Hadis limleri ve Hadis Tarihi,
stanbul 1983, s. 275-284; M. Eb Zehv, el-ad vel-muaddin, Beyrut 1404/1984, s. 364-366;
Eb Muhammed Abdlmehd b. Abdlhd, uruu tarci adi Reslillh, Kahire 1987, s. 137-
147; Talat Koyiit, Hadis Tarihi, Ankara 1988, s. 233-242; Fuat Sezgin, Hadis Musanneftnn
Mebdei ve Mamer b. Ridin Cmii, TM, XII (1955), s. 115-134; Dahl b. Slih el-Lhaydn,
el-Mesnd, neeth ve envuh ve arat tertbih, Mecellet Cmiatil-mm Muammed
b. Sud el-slmiyye, sy. 26, Riyad 1420/1999, s. 91-143; G. H. A. Juynbool, Musnad, EI (ng.),
VII, 705-707.

brahim Hatibolu

el-MSNED
( )
Eb Hanfeye (. 150/767) nisbet edilen hadis kitaplarnn ortak ad.
Rivayet zincirinde tannm bir limin yer ald hadisleri bir kitapta toplama geleneine uyularak
mam Eb Hanfenin rivayet ettii hadisler de talebeleri tarafndan derlenmi ve Msned Eb
anfe adyla ona nisbet edilmitir. Bu eserlerde yer alan hadisler, Eb Hanfenin fkh derslerinde
ve hkm karrken dayand hadislerle onun sahbe ve tbinden yapt rivayetlerdir. Bizzat
yazd veya talebelerinden birinin onun adna istinsah ettii el-Msned adl herhangi bir eserin
bulunmad kanaati yaygnsa da bir ksm matbu olmak zere yirmiye yakn Eb Hanfe Msnedi
mevcut olup bunlar ok defa, rivayetlerin toplanmasnda veya tasnifinde etkin rol oynayan ahslarn
adlaryla anlr. Bu eserlerin ortaya kmasnda, mezhep taassubu yznden onun hadis bilmedii,
bilse de rivayette bulunmad veya hadis rivayetine kar olduu eklindeki iddialar etkili olmu,
ayrca Ahmed b. Hanbel ve Mlik b. Enesin hadise dair eserlerinin bulunmas, Eb Hanfe ve
finin talebelerini ve mezhep mensuplarn imamlarnn rivayetlerini cemetmeye sevketmitir. Eb
Hanfenin mehur talebesi Eb Ysuf, Muhammed b. Hasan e-eybn, Hasan b. Ziyd ve dier
talebesi Abdullah b. Mbrekin kitaplar, Vek b. Cerrhn el-Msnedi, Abdrrezzk es-Sann
ve Eb Bekir b. Eb eybenin el-Muannefleri, Hkim en-Nsbrnin el-Mstedreki, bn Hibbn
ve Beyhaknin eserleriyle dier erken dnem hadis kitaplarnn isnadnda Eb Hanfenin yer ald
rivayetlerin bir araya getirilmesi durumunda olduka hacimli bir eserin ortaya kaca muhakkaktr.
Ayrca Muhammed b. Hasan e-eybnnin el-r Eb Hanfenin naklettii merf, mevkuf ve
makt rivayetleri ihtiva etmektedir. Yine ayn tr rivayetleri bir araya getiren Eb Ysufun Kitbl-
r da Eb Hanfenin rivayetlerini ihtiva ettii iin onun Msnedi saylmakta ve bu iki eserin
Eb Hanfeye nisbeti onun sahbe ve tbin kavillerini kullann, dneminin fukahasna bakn ve
fukaha arasndaki yerini gstermesi itibariyle byk nem tamaktadr. Bu iki eserde yer alan
rivayetlerin pek ounun ayn olmas da onlarn Eb Hanfeye nisbetini mmkn klmakta ve bizzat
Eb Hanfe tarafndan tedvin edildiini veya talebeleri tarafndan rivayet edilen birer hadis kitab
olduunu syleme imkn vermektedir (zenel, I, 356 vd.). mam Muhammed ve Eb Ysufa nisbet
edilen el-rlarn onlar tarafndan rivayet edilen Msned Eb anfe nshalaryla ayn olup
olmad ise tartmaldr. bn Hacer el-Askaln, Muhammed b. Hasann Msned Eb anfesinin
el-r ile ayn eser olduu kanaatindedir. Baka kaynaklarda da Eb Ysufa nisbet edilen el-
Msned ile Kitbl-rn Eb Hanfeye nisbet edilen el-Msnedin bir nshas olduu
zikredilmitir (Kef-unn, II, 1680). Dnemin telif yntemi dikkate alndnda Eb Ysufun
Kitbl-arnn Eb Hanfenin el-Msnedinin bir rivayeti olduunu sylemek mmkndr.
Esasen el-ar Zfer b. Hzeyl, Hasan b. Ziyd, Eb Hanfenin olu Hammd, Muhammed b.
Hlid el-Vehb, Hafs b. Gys da Eb Hanfeden rivayet etmitir.
Eb Hanfenin el-Msnedi birok defa cemedilmi veya fkh bablarna gre dzenlenmitir. Eb
Muhammed Abdullah b. Muhammed b. Yakb el-Hris eserin Hasan b. Ziyd rivayetini Eb
Hanfenin hocalarna gre, bn Kutluboa da fkh bablarna gre tertip etmi ve el-Eml adyla iki
cilt halinde erhederek iml meclislerinde okutmutur. Hasan b. Ziyd rivayeti Hammd b. Eb
Hanfeye dayanmakta olup mstensihleri mam Muhammed ve Eb Ysuftur. Syt, bn
Kutluboann bu almasn esas alarak et-Taltl-mnfe al Msnedi Eb anfe adyla bir
erh yazmtr. bnl-Mukr el-sfahn, bn hn ve bnl-Muzaffer de birer Msned Eb anfe
tertip etmilerdir. Eb Abdullah Hseyin b. Muhammed el-Belhnin iki ciltlik Msned Eb
anfesi Eb Hanfe msnedinin en dzenli ve en geni olandr. bn Hacer, Tacll-menfaa bi-
zevidi riclil-eimmetil-erbaada Ebl-Mehsin el-Hseynnin et-Tekire bi-marifeti ricli
ktbil-aeresini esas almtr. Bunlarn yannda Eb Abdullah Muhammed b. Mekk b. Eb Rec
el-sfahn el-Melh ve Eb Abdullah Muhammed b. Yakb el-Buhr de Eb Hanfenin msnedini
cemedenler arasndadr. Ayrca Eb Abdullah bn Mendeden nakledilen ve gnmze ulaan bir
nshas bulunmaktadr (DA, XX, 178).
Msned Eb anfeler zerine gerekletirilen en mehur cem, Ebl-Meyyed Muhammed b.
Mahmd el-Hrizmnin Mesnd (Msned) Eb anfe (Cmiul-mesnd) adn verdii eseridir
(I-II, Haydarbd-Dekken 1332/1913; Beyrut 1987; Beyrut, ts.). el-r, el-Msned veya es-Snen
adyla Eb Hanfeye nisbet edilen kitaplarn topland bu eserde Eb Hanfe adna dzenlenmi on
be msnedden elli farkl senedle 600 civarnda hadis fkh bablarna gre sralanm, mkerrer
metin ve isnadlar hazfedilmi, hadislerin byk ounluunun sahih, on kadarnn ise zayf olduu
sylenmitir. Hrizm eserinde, Abdullah el-stz diye bilinen Eb Muhammed Abdullah b.
Muhammed b. Yakb el-Hris es-Sebezmn, Ebl-Ksm Talha b. Muhammed b. Cafer e-
hidl-adl, bnl-Muzaffer, Eb Nuaym el-sfahn, bn Ad, Ebl-Hseyin mer b. Hasan el-
nn, Eb Bekir Ahmed b. Muhammed b. Hlid el-Kil, Eb Ysuf, Hammd b. Eb Hanfe,
Ebl-Ksm Abdullah b. Muhammed b. Ebl-Avm es-Sad, Mverd ve Eb Abdullah Hseyin b.
Muhammed el-Belhnin msnedleriyle Muhammed b. Hasan e-eybnnin el-Msnedi ve el-
rn esas almtr. Ayrca daha nce tertip edilen Sebezmnnin eserine gvenilmesi sebebiyle
bu alma onun zevidini de ihtiva etmektedir. Hrizm eserinde on be msnedi esas almsa da
Eb Hanfeye nisbet edilen msnedlerin says konusunda farkl rakamlar verilmi, on be, on yedi,
yirmi bir veya daha fazla olduunu syleyenler olmutur.
Msned Eb anfeler pek ok defa ihtisar edilmitir. Abdullah b. Muhammed el-Hris es-
Sebezmnnin Msned Eb anfesini Cemleddin el-Konev, kolayca ezberlenmesi iin
isnadlarn hazfederek el-Mutemed f edil-Msned adyla ksaltm, ardndan el-Mstened
erul-Mutemed ismiyle erhetmitir. Hrisnin eserini Sadreddin Ms b. Zekeriyy el-Haskef
de ihtisar etmi (bask yeri yok, 1309), Muhammed bid es-Sind onu Msnedl-mmil-Aam
adyla fkh bablarna gre dzenlemi ve Hint limlerinden Muhammed Hasan es-Snbl
erhetmitir. Ebl-Meyyed el-Hrizmnin eserini erefeddin smil b. s el-Mekk tiyru
itimdil-mesnd fitiri esmi ba riclil-esnd, bnz-Ziy el-Mekk el-Mstened
mutaarl-Msned, Hlt de Maadl-Msned adyla ksaltmtr. Bu almalarda isnadlar
byk lde kaldrlm ve tekrarlar karlmtr. Hrizmnin Cmiul-Mesndini Eb
Abdullah Muhammed b. smil b. brhim el-Hanef de ihtisar etmi, Bezzz ise zevidini
hazrlayarak ihtisar ettii almasna et-Taltl-mnfe al senedi Eb anfe adn vermitir.
Msned Eb anfenin nemli erhlerinden biri, Ali el-Krnin Ms b. Zekeriyy el-Haskef
rivayetine dayanarak kaleme ald Senedl-enm eru Msnedil-mm (eru Msnedi Eb
anfe) adl eseridir (nr. Hall Muhyiddin el-Meys, Beyrut, ts.). Muhammet Selim Kse, Msned
Eb anfedeki rivayetleri bu erhi esas alarak Trkeye tercme etmitir (Msned, stanbul 1978).
Bu eviride fkh bablarna gre tasnif edilmi 519 hadis yer almaktadr. el-Msnedi Osman b.
Yakb el-Kemh, rvilere gre yeniden dzenleyerek Tenvrs-sened f i rumzil-Msned
adyla erhetmitir (Brockelmann, II, 663). Haskef rivayetinin Abdlmecd Halef tarafndan tashihi
yaplm bir nshas Kahirede baslm olup (Kahire 1327), 519 hadis ieren bu neirde hadisler
otuz ayr blmde fkh konularna gre dzenlenmitir. Haskef rivayetiyle olan el-Msned ayrca
erhsiz olarak Buhrnin el-Edebl-mfredinin kenarnda yaymlanmtr (stanbul 1309). el-
Msnedin bir dier erhi, Ebl-Hasan Muhammed b. Hasan el-Kennnin
Tensun-nim f Msnedil-mm adl almasdr (Leknev 1309, 1316). Eb Hanfenin
msnedleri Msnedl-mm Eb anfe adyla pek ok defa yaymlanmtr (Hindistan 1300;
stanbul 1309; Lahor 1312; Leknev 1318; Kahire 1327; Berlin 1929 [nr. Saffet es-Sekk], Halep
1382/1962; Beyrut 1985). Muhammed Emn el-Urkez, Mesnd mm Eb anfe ve aded
merviyytih minel-merft vel-r adyla bir eser kaleme almtr (Karachi 1398/1978).
BBLYOGRAFYA


Ebl-Meyyed Muhammed b. Mahmd el-Hrizm, Cmiul-Mesnd, Beyrut, ts. (Drl-ktbil-
ilmiyye), I, 2-6; Zeheb, Tekiretl-uff, III, 973; a.mlf., Almn-nbel, XIX, 592; XX, 561;
Ali el-Kr, eru Msnedi Eb anfe, Beyrut 1405/1985, s. 5-6; Kef-unn, II, 1680;
Brockelmann, GAL Suppl., II, 663; Abdlvehhb Abdllatf, el-Mutaar f ilmi riclil-eer,
Kahire 1371/1952, s. 91-93; Sezgin, GAS, I, 415-416; Abdlvehhb brhim Eb Sleyman,
Kitbetl-bail-ilm, Cidde 1403/1983, s. 235-236; Kettn, er-Risletl-mstetrafe (zbek), s.
9-10; M. Abdrred en-Numn, Meknetl-mm Eb anfe fil-ad (nr. Abdlfetth Eb
Gudde), Beyrut 1416/1996, s. 16; a.mlf., Kitbl-sr Mukaddimesi (trc. Mehmet zenel),
Sakarya niversitesi lhiyat Fakltesi Dergisi, sy. 1, Adapazar 1996, s. 236; Vecdi Akyz, Drt
Mezhep mam, stanbul 1996, s. 51-55; brahim Bayraktar, Hadis Kaynaklar zerine Aratrmalar,
Erzurum 2001, s. 61-77; Necm Abdurrahman Halef, stidrkt al Trit-tril-Arab, Cidde
1422, IV, 51-56; Mehmet zenel, Hadislerin Tasnfinde Eb Hanfenin Rol, mm- zam Eb
Hanfe ve Dnce Sistemi: Sempozyum Tebli ve Mzakereleri (nr. brahim Hatibolu), Bursa
2005, I, 353-359; Ahmet nsal, mm Eb Hanfe Hakknda Yazlm Eserler Bibliyografyas,
slm Aratrmalar, XV/1-2 Ankara, 2002, s. 334; Halim Sbit ibay, Eb Hanfe, A, IV, 20-28;
M. Yaar Kandemir, bn Mende, Eb Abdullah, DA, XX, 178.

brahim Hatibolu

el-MSNED
( )
Eb Dvd et-Taylis (. 204/819) tarafndan tasnif edilen ve msned trnn ilk rnei kabul
edilen eser.
Sahb rvilerinin adlarna gre tasnif edilen eseri bizzat Taylis deil onu iml meclislerinde
dinleyen talebesi Ynus b. Habb tasnif etmi, Ynus b. Habbin talebesi Eb Mesd er-Rznin
bunu hocas adna tasnif ettii de sylenmitir (Zeheb, IX, 382). Eserin nshalarnn ba tarafnda
onlarn mellife nisbetini gsteren senedler bulunmaktadr. el-Msned, aere-i mbeerenin rivayet
ettii hadislerle balamakta olup 281 (veya 285) sahbnin (Msned, neredenin girii, I, 53; Speight,
LXIII/4 [1973], s. 249; A. J. Wensinckin dedii gibi 600 sahbnin deil [bk. bibl.]) 2890 rivayetini
ihtiva etmekteyse de (eserin noksan olan ilk basksndaki hadis says 2767dir) mellifin burada yer
almayan daha pek ok rivayeti vardr. Msned trnn en geni almas olan Ahmed b. Hanbelin
kitabnda rivayetleri bulunmayan baz sahblerin rivayetlerini de ihtiva eden eserde bn Hanbelin
almasna gre mkerrer rivayet says daha azdr. el-Msneddeki rivayetlerin bir ksm Tahv,
Tabern, bn Ad ve Eb Nuaym el-sfahnnin, ayrca muhtemelen tamam veya byk ounluu
Ahmed b. Hseyin el-Beyhaknin ve daha baka muhaddislerin almalarnda da yer almaktadr.
Ahmed b. Abdurrahman es-St, Ahmed b. Hanbelin el-Msnedinde yapt gibi bu eseri de
senedlerini muhafaza ederek tevhid, iman ve slm, kader, ilim, tahret, salt, zekt, sym, ezkr,
tp, fezill-Kurn, tergb, sabr, terhb, tevbe, tarih, sret, menkbs-sahbe, hilfet ve imret,
kyms-sa gibi balklar altnda tasnif etmitir. Bu almada el-Msnedin hatal olduu
belirtilen Haydarbd Diretl-marifin-Nizmiyye nerini esas ald iin birok yanl da
naklettii belirtilen St (Msned, neredenin girii, I, 57) eserine Minatl-mabd f tertbi
Msnedi-aylis Eb Dvd (I-II, Kahire 1372-1373/1952-1953; I-II, Beyrut 1400), gerekli
grd yerlere koyduu notlarna da et-Talul-mamd adn vermi, ayrca el-Msnedin bu
basksnda yer almayan sekiz msnedi Ahmed b. Hanbelin el-Msnedinden naklederek bunlarn
eksiklerini telfi yoluna gitmitir. el-Msnedi Eb mrn nyetullah Eser Gucert de en-Nr-
arablus f tebvbi Msnedi Eb Dvd e-aylis adyla konularna gre dzenlemi (Gucert
1977), Eb Ahmed Muhammed Dilpezr kitab Urducaya evirmitir (Karai 1991).
el-Msneddeki rivayetlerin Ktb-i Sitteye olan zevidi Ahmed b. Eb Bekir el-Bsrnin tfl-
yere bi-zevidil-mesndil-aeresinde (DA, VI, 468), Ktb-i Sitte ile Ahmed b. Hanbelin
el-Msnedine olan zevidi de bn Hacer el-Askalnnin el-Melibl-liye bi-zevidil-
mesndi-emniye adl eserinde (a.g.e., XIX, 521) bulunmaktadr. Ahmed b. Eb Bekir el-Bsr
Erfl-mesndil-aeresinde (a.g.e., XI, 499) el-Msnedin etrfna da yer vermi, bilinmeyen
bir mellif eserdeki rvili rivayetleri (slsiyyt) drt cz halinde bir araya getirmitir.
Slsiyytn Rabat el-Hiznetl-mmeden alnan mikrofilmi Riyad Cmiat mm Muhammed b.
Sud Ktphanesinde bulunmaktadr (Mahttt, nr. 6438 F).
el-Msned, Patna Hudbah Ktphanesindeki eski bir nshas ile Haydarbd safiye
Ktphanesinde mevcut olduka yeni bir nshasna dayanlarak Haydarbd Diretl-marifin-
Nizmiyye tarafndan yaymlanm olmakla beraber (1321, Beyrut 1406/1985 [eserin 2. basksnda
Veld Rid el-Ceblv hadislerin alfabetik bir fihristini yapmtr; Eb Abdullah Sad el-Mzil de
Tertb erfi edi Msnedi-aylis adyla bir fihrist hazrlamtr, Kveyt 1407]) her iki
nshada da sekiz sahbnin msnedi yer almaktadr. el-Msned, Riyad Cmiat mm Muhammed b.
Sudda (Klliyyet uslid-dn) renciler tarafndan blmler halinde yksek lisans tezi olarak
hazrlanm, bunlardan Muhammed b. Abdlmuhsin et-Trk, eserin sz edilen nshalar yannda
Badat Evkaf ve stanbul Topkap Saray Mzesi ktphanelerindeki nshalarndan da yararlanarak
gvenilir bir nerini gerekletirmi (I-IV, 1419-1420/1999), bu arada hadislerin salamlk
derecesini belirtmi, bu hadislerin ilk dnem hadis kaynaklarndaki yerlerini de gstermitir. Miftu
knzis-snneye esas tekil eden hadis kitaplarndan biri olan el-Msned zerinde R. Marston
Speight, The Musnad of al-Taylis; A Study of Islamic Hadith aleyhisselm Oral Literature
(Hartford 1970) adl bir doktora almas yapmtr.
BBLYOGRAFYA


Taylis, Msned (nr. Muhammed b. Abdlmuhsin et-Trk), Cze 1419-20/1999, I-IV; ayrca bk.
neredenin girii, I, 52-60; Zeheb, Almn-nbel, IX, 382; Kef-unn, II, 1679; Ahmed b.
Abdurrahman es-St, Minatl-mabd f tertbi Msnedi-aylis Eb Dvd, Kahire 1372-73,
I-II; M. Zubayr Sddiqi, Hadis Edebiyat Tarihi (trc. Yusuf Ziya Kavakc), stanbul 1966, s. 79-81;
Eb Ubeyde Mehr b. Hasan b. Selmn - Eb Huzeyfe Rid b. Sabr, Muceml-muanneftil-
vride f Fetil-br, Riyad 1412/1991, s. 369-370; R. M. Speight, Attitudes Toward Christians as
Revealed in the Musnad of al-aylis, MW, LXIII/4 (1973), s. 249; A. J. Wensinck, Taylis, A,
XII/1, s. 68; G. H. A. Juynbool, al-aylis, EI (Fr.), X, 427; smail L. akan, Bsr, Ahmed b.
Eb Bekir, DA, VI, 648; M. Yaar Kandemir, Etrf, a.e., XI, 499; a.mlf., bn Hacer el-
Askaln, a.e., XIX, 521.

M. Yaar Kandemir

el-MSNED
( )
Msned tr hadis kitaplarnn Ahmed b. Hanbel (. 241/855) tarafndan tasnif edilen ve gnmze
kadar gelen en geni rnei.
Ahmed b. Hanbelin 200-228 (815-843) yllarnda 700.000 hadis arasndan seerek meydana
getirdii eser 904 kadar sahbnin rivayetlerini ihtiva etmektedir. Bak b. Mahledin zamanmza
ulap ulamad bilinmeyen el-Msnedinin daha hacimli olduu belirtiliyorsa da Ahmed b.
Hanbelin eseri msned trnn elde mevcut en geni rneidir (bu iki eserin mukayesesi iin bk.
BAK b. MAHLED). Eser, gnmze bn Hanbelin olu Abdullah b. Ahmed ve onun talebesi Eb
Bekir Ahmed b. Cafer el-Katnin rivayetiyle gelmitir. Kecc ve brhim el-Harb gibi limlerden
ilim tahsil eden Kat, Drekutn ve Hkim en-Nsbr gibi muhaddislere hocalk yapan ve
Msnidl-Irk diye tannan bir hadis limi olup Ahmed b. Hanbelin Kitbz-Zhd ve Kitb
Feili-abe adl eserlerinin de rvisidir. el-Msned denince akla ilk gelen eser Ahmed b.
Hanbelin bu almasdr. Zira el-Msnedde Abdullah b. Ahmedin babasndan okumad halde
ondan vicde yoluyla elde ederek esere ilve ettii, ayrca Katnin ekledii rivayetler
bulunmaktadr. Shhati tartmal olan bu hadislerin 10.000 kadar olduu, el-Msnedde sahbe
szleriyle birlikte 40.000e yakn rivayet bulunduu eski kaynaklarda sylenmekteyse de hadisleri
numaralanarak yaplan basklarndan el-Msnedde 27.647 (uayb el-Arnat neri; Hamza Ahmed
ez-Zeyn nerine gre 27.519, Abdullah Muhammed ed-Derv nerine gre 27.718, Beytl-efkrid-
dveliyyenin tek ciltlik nerine gre 28.199) hadisin yer ald grlmektedir. Kitapta slma giri
tarihleri esas alnmak zere nce aere-i mbeerenin, ardndan Ehl-i beyt, Himoullar, Mekkeli,
Medineli, Kfeli, Basral, Suriyeli sahblerin, eserin sonunda da mmehtl-mminn ile dier
kadn sahblerin rivayetleri ayr blmler halinde sralanmtr.
Mellif, el-Msnede ncelikle adlet ve zabt sahibi rvilerin rivayetleriyle, bu tr rivayetlere ters
dmemekle beraber zabt nisbeten zayf rvilerin rivayetlerini alm, eserinde pek ok sahih hadis
bulunduuna dikkat ekmek iin onu Reslullahn snnetinde ihtilf edildii zaman bavurulmak
zere kaleme aldn, onda bulunmayan rivayetlerin delil olmayacan sylemise de aayn ile
baz Snenlerde olup el-Msnedde yer almayan, el-Msnedde olup da dierlerinde bulunmayan
sahih rivayetler de mevcuttur. bnl-Cevznin el-Msnedde on be mevz hadis bulunduuna dair
iddiasnn doru olmadn gstermek, Zeynddin el-Irknin el-Msneddeki dokuz hadisin mevz
olduuna dair kaleme ald el-Kelm alel-edillet tkllime fh bil-va ve hiye f
Msnedil-mm Amed adl kitabndaki baz hadisleri savunmak iin bn Hacer el-Askaln el-
avll-msedded fi-ebbi an Msnedi Amed adl eserini yazmtr. Bu konuda Nsirddin el-
Elbnnin e-ebbl-Amed an Msnedil-mm Amed (Beyrut 1999) adl bir almas
bulunmaktadr. bn Hanbel, doru szll ve dindarl herkese kabul edilen gvenilir rvilerden
hadis almay prensip edindii iin eserinde mevz hadislerin yer almamas tabii ise de uzun hapis
hayat ve bu hayatn getirdii eitli rahatszlklar yznden kitabn dzenleyip temize ekmeye frsat
bulamam, eserdeki mkerrerleri de nleyememitir. Zeheb, el-Msnedde delil olarak
kullanlamayacak kadar zayf rivayetlerin pek az, mevz olduu intiban uyandranlarn ise ok ndir
bulunduunu syler (Almn-nbel, XI, 329). Bir hadisi hocalarndan duyduu lafzlarla rivayet
etmeye zen gsteren bn Hanbelin hayat boyunca eserini tekrar gzden geirdii dikkate alnarak
el-Msneddeki shhati tartlan rivayetlerin olu Abdullah ile Katnin ilvelerinden kaynakland
belirtilmi olup baz muhaddislerin mevz dedii az saydaki ok zayf rivayetin bu mdahaleden
kaynakland anlalmaktadr. Abdullahn, babasnn yarm brakt ii tamamlamak iin sayfalar
halinde derlenen el-Msnedi sraya koyarken ve babas dndaki hocalarndan duyduu baz
hadislerle babasndan duymad halde ona okuduu baz rivayetleri esere ilve ederken baz hatalar
yapm olmas mmkndr. Zevid Abdillh diye anlan bu ilveler eserde haddesen Abdullah
eklinde gemektedir. bn Hanbel, iki yl drt ay sren ar hapis ve ikence dneminden sonra
evinde be yl gz hapsinde tutulduu, vefatndan nceki on yl boyunca iki olu Abdullah ile Slih
ve yeeni Hanbel b. shak dnda kimseye hadis rivayet edemedii iin el-Msnedin tamam sadece
bu rvi tarafndan rivayet edilmitir.
el-Msnedin Bombayda balayan ilk basksnn (1308) yarm kald anlalmaktadr. Kenarnda
Mttak el-Hindnin Mnteab Kenzil-ummliyle birlikte Kahirede alt cilt olarak yaplan neri
(1313 1389/1969) uzun yllar ellerde dolamtr. Ahmed Muhammed kir, eseri yer yer
erhederek vefatndan nce te birini on alt cilt halinde yaymlam (Kahire 1369-1378/1949-
1958), her cildin sonunda o ciltteki hadislerin konularna gre fihristlerini vermitir. Hamza Ahmed
ez-Zeyn yarm kalan bu almay tamamlamak istemi, hadisleri erhetmeden senedlerinin sahih,
hasen veya zayf olduunu gstermi, alfabetik ve konularna gre iki fihrist cildiyle birlikte eseri
yirmi cilt halinde neretmitir (1416/1995). Abdullah Muhammed ed-Derv de merf hadisleri
harekeleyip eseri on cilt olarak yaymlamtr (Beyrut 1411/1991). uayb el-Arnat, eitli
aratrmaclarla beraber eseri be cildi hadis ve rvi fihristi olmak zere elli cilt halinde neretmitir
(Beyrut 1416-1421/1995-2001). Beytl-efkrid-dveliyyede hadisler numaralanmak suretiyle el-
Msned tek cilt halinde baslmtr (Riyad 1419/1998).
el-Msneddeki hadisler ve rvileri eitli aratrmalara konu olmutur. Eseri bnl-Cezer el-
Mesnedl-amed fm yeteallau bi-Msnedi Amed adyla erhetmitir (ul-meknn, II, 481).
bn-emm mer b. Ahmed el-Halebnin Muhammed b. Abdlhd es-Sind tarafndan yaplan
erhini ed-Drrl-mnead min Msnedil-mm Amed adyla ihtisar ettii, Muhammed b. Ali es-
Sens ve Ebl-Ferec el-Hatbin (ed-Drr vez-zeberced) birer muhtasar bulunduu
kaydedilmektedir. el-Msnedin rvi ile rivayet edilen hadislerini (slsiyyt) bilindii kadaryla
nce Muhibbddin smil b. mer el-Makdis (. 613/1216) derlemitir. Ziyeddin el-Makdisnin
bu trdeki almasn Seffrn eru liyyti Msnedil-mm Amed (Nefet adril-mkmed
ve urret aynil-msad) adyla erhetmitir (nr. Abdlkadir el-Arnat, I-II, Dmak 1380;
Beyrut 1391, 1399). Eref b. Abdrrahm de e-liyyt fil-adin-nebev: el-Ktbs-Sitte ve
Msned Amed adl almasnda (s. 141-315) el-Msneddeki 331 sls hadisi bir araya getirip
tahkik etmi (Beyrut 1407/1987), Nreddin el-Heysem, el-Msnedde bulunup da Ktb-i Sittede
yer almayan hadisleri yetl-maad f zevidi Amed (Msned) adl kitabnda bablara gre
sralamtr.
Eserdeki ndir kelimelerin aklanmas iin Gulmu Salebin Kitb arbil-ad maa r
al Msnedi bn anbel adl bir eser kaleme ald, Sytnin Udz-zeberced al
Msnedil-mm Amed adl eserinde (nr. Ahmed Abdlfetth Temmm - Semr Hseyin Haleb,
Beyrut 1407/1987) el-Msneddeki baz hadislerin irbn yapt bilinmektedir. el-Msnedi
konularna gre tertip edenlerden bn Zknn diye de bilinen Ali b. Hseyin b. Urvenin almasna
el-Kevkibd-derr f tertbi Msnedil-mm Amed al ebvbil-Bur adn verdii ve
eserine 120 ciltlik bir erh yazd, bn Zrey diye anlan Ahmed b. Muhammed el-Hanbelnin de
eseri bablarna gre dzenledii kaydedilmektedir. Ahmed b. Abdurrahman es-St, el-Fetur-
rabbn adl eserinde sadece sahb rvileri zikrederek el-Msnedin hadislerini fkh konularna
gre sralam, eserin zeylinde olduka faydal bilgiler vererek bn Hanbel tarafndan tertip edilen
rivayetlerle olu Abdullah ve Kat tarafndan ilve edilen rivayetleri gstermi, hadislerin
senedlerini zikredip metinlerini ksaca erhetmi, rivayetlerin getii dier kaynaklar gstermi ve
bu notlarna Blul-emn min esrril-Fetir-rabbn adn vermitir (I-XXIV, Beyrut, ts. [Dru
ihyit-trsil-Arab]). Muhammed Sad b. Besyn Zall de Fehrisl-Fetir-rabbn adyla
eserin fihristini hazrlamtr (Beyrut-Kahire 1410/1990). el-Msneddeki rivayetlerin etrf
Hakknda bn Hacer el-Askalnnin yazd rfl-msnedil-mutel bi-Erfil-Msnedil-
anbel adl eser nemlidir. Ebl-Ksm bn Askir, el-Msnedde rivayetleri bulunan sahbleri
Tertb esmi-abe ellene arece adehm Amed b. anbel fil-Msned adyla alfabetik
olarak sralam ve rivayetlerinin el-Msnedin hangi blmnde yer aldn gstermitir (nr. mir
Hasan Sabr, Beyrut 1409/1989). el-Msnedin rvileri zerinde Ebl-Mehsin el-Hseyn el-kml
f ikri men leh rivye f Msnedil-mm Amed miner-ricl siv men kire f Tehbil-Keml
adl bir alma yapmtr (nr. Abdlmut Emn Kalac, Mansre 1409/1989). Onun et-Tekire bi-
marifeti riclil-ktbil-aeresi de ayn konudadr. Yine bu konuda bnl-Cezernin el-
adl-amed f ricli Msnedi Amed (ul-meknn, II, 227), bn Hacer el-Askalnnin et-
Tarfl-ecved bi-evhmi men cemaa min riclil-Msned (bu eserin baz kaynaklarda et-
Tarfl-[Tarfl-]evad eklinde kaydedilmesi dikkatsizlik sonucu olmaldr) adl eserleri
bulunduu belirtilmektedir. M. Nsrddin el-Elbn, el-Msnedin Kahire 1313 nerini esas alarak
eserde rivayetleri bulunan sahblerin alfabetik fihristini hazrlam ve bu fihrist el-Msnedin ofset
basksyla birlikte yaymlanmtr. Muhammed Sad b. Besyn Zall de el-Msnedin Kahire
(1313/1895) basksn esas alp iki fihristini hazrlamtr (Beyrut 1405/1985, I-II, 1409/1989).
Ayrca Hamd Abdlmecd es-Selefnin Mridl-mutr il m f Msnedil-mm Amed b.
anbel minel-ed vel-r (I-IV, Beyrut 1405-1407/1984-1987), Sdk Muhammed Ceml el-
Attrn Fehris Msnedil-mm Amedi (I-II, 1412/1992), Abdullah Nsr Abdrred
Rahmnnin el-Menhecl-esad f tertbi edi Msnedil-mm Amed vel-Fetir-rabbn ve
erih li-Amed kir (I-IV, Riyad 1411/1991) adl fihristleri burada zikredilmelidir.
el-Msneddeki hadislerin ou, Ktb-i Sitte ve baz tannm muhaddislerin hadis kitaplarndaki
rivayetleri derleyen el-Msnedl-cmi gibi eserlerde yer almaktadr (nr. Ber Avvd Marf
v.dr., I-XX, Beyrut-Kveyt 1413/1993). Eb Ms el-Mednnin ail-Msned (bk. bibl.) ve
bnl-Cezernin el-Maadl-amed f atmi Msnedil-mm Amed (bk. bibl.) adl kitaplar ile
mir Hasan Sabrnin Mucem yil-mm Amed b. anbel fil-Msned (Beyrut 1413/1993),
el-Vicdt f Msnedil-mm Amed b. anbeli (Beyrut 1416/1996) ve Abdullah b. Ahmed b.
Hanbelin el-Msneddeki 229 zevidini yirmi dokuz konu bal altnda ve hadislerin shhatini
deerlendirmek suretiyle Zevid Abdillh b. Amed b. anbel fil-Msned adyla yaymlad
eseri (Beyrut 1410/1990) el-Msned zerinde yaplan dier baz almalardr.
BBLYOGRAFYA


Ahmed b. Hanbel, Msned (nr. uayb el-Arnat v.dr.), Beyrut 1416/1995, neredenin girii, I, 56-
104; Eb Ms el-Medn, ail-Msned (aliul-Msned iinde, nr. Ahmed Muhammed
kir), Kahire, ts. (Mektebett-trsil-slm), s. 3-11; Zeheb, Almn-nbel, XI, 329; bnl-
Mlakkn, el-Bedrl-mnr f tarci edi-eril-kebr (nr. Ceml Muhammed es-Seyyid),
Riyad 1414, I, 395-399; bnl-Cezer, el-Maadl-amed f atmi Msnedil-mm Amed
(aliul-Msned iinde, nr. Ahmed Muhammed kir), Kahire, ts. (Mektebett-trsil-slm),
s. 12-41; Kef-unn, II, 1680; ul-meknn, I, 450; II, 227, 481; M. Zubayr Sddiqi, Hadis
Edebiyat Tarihi (trc. Yusuf Ziya Kavakc), stanbul 1966, s. 85-88; Sezgin, GAS, I, 504-506; Zirikl,
el-Alm (Fethullah), IV, 280; Maal-Mektebe, s. 403-405; Haldn el-Ahdeb, Esbb itilfil-
muaddin, Cidde 1407/1987, II, 646-656; Mcteba Uur, Hadis limleri Edebiyat, Ankara 1996, s.
202-203; Muhammed Abdrraf, Ahmed b. Hanbelin Msnedi (trc. Mcteba Uur), Diyanet
Dergisi, XIV/1, Ankara 1975, s. 21-33.

M. Yaar Kandemir

MSNED
( )
Eb Cafer Abdullh b. Muhammed b. Abdillh el-Msned el-Cuf (. 229/844)
Hadis hfz.
Doksan yalarnda vefat ettiine gre 139 (756) yl civarnda doduu sylenebilir. Hadis tahsili
iin Irak ve Hicaza seyahatlerde bulundu. Mrsel ve mnkat rivayetlere nem vermeyip senedi
kesintisiz olarak Hz. Peygambere ulaan (msned) rivayetlere deer verdii iin Msned lakab ile
anld. Dedesi Yemn el-Cufnin Buhara valisi olduu yllarda Buhrnin dedelerinden Berdizbeh,
Mecslii brakp slmiyeti kabul ettiinden Buhr ile ailesinin dier fertleri onun bu iyiliine
minnettarlklarn belirtmek iin Cuf nisbesini aldlar. Msned Mekkede Sfyn b. Uyeyne,
Kfede Eb sme, Vek b. Cerrh ve Abde b. Sleymandan; Basrada Yahy b. Sad el-Kattn ve
Abdurrahman b. Mehd gibi muhaddislerden, ayrca Yahy b. dem, Amr b. Eb Seleme, Eb mir
el-Akad, Vehb b. Cerr, Ynus b. Muhammed el-Meddib, Abdrrezzk b. Hemmm es-Sann,
Eb sm en-Nebl, Fudayl b. yz ve kendi talebesi Buhrden hadis rivayet etti. Bata Buhr
olmak zere Zhl, Tirmiz, Eb Htim Muhammed b. drs er-Rz, Abbas ed-Dr, Muhammed b.
shak es-Sgn, Muhammed b. Nasr el-Mervez gibi limler de onun talebesi oldu. Msnednin
Badata giderek hadis rivayet ettii ve Badatl birok muhaddisin ondan rivayette bulunduu
belirtilmektedir.
Bizzat Buhrnin naklettiine gre hadis hfz ve mnekkidi Hasan b. c ona, Sen Msned gibi
bir hazineyi ele geirmiken bilmediin bir hadis olabilir mi? diyerek hadisteki yetimilii
zerinde Msnednin etkisine iaret etmitir. Msned olmayan rivayetlere nem vermemesiyle bu
limin Buhrnin sahih hadisleri derlemeye karar vermesinde nemli tesiri olduu anlalmaktadr.
bn Hacer el-Askaln, Buhrnin el-Cmiu-aine
Msnednin krk drt rivayetini aldn sylemekte, Fuat Sezgin ise Buhrnin eserinde 197 adnn
yerde bu zatn getiini kaydetmektedir (Buhrnin Kaynaklar Hakknda Aratrmalar, s. 210).
Hkim en-Nsbr ve Zeheb, Buhara muhaddisi diye anlan Msnednin yaad devirde
Mvernnehirin herkese kabul edilen hadis stad olduunu belirtmektedir. bn Hibbn ise onun
sadk ve mtkn olduunu sylemektedir. Buhrnin hocalarndan olan Ahmed b. Seyyr el-Mervez,
Vstta ok yal iken grd Msnednin hadis tahsil etmek iin pek ok ilim merkezini
dolatn, adlet ve sdk yannda snnete ball ile de tanndn haber vermektedir. Rivayet
ettii hadisleri ihtiva eden bir msnedi bulunduu kaydedilen Msned (Zeheb, XVIII, 202; Kettn,
s. 63) Buhrnin bildirdiine gre 23 Zilkade 229da (12 Austos 844) vefat etti.
BBLYOGRAFYA


Buhr, el-Edebl-mfred (nr. M. Fud Abdlbk), Beyrut 1409/1989, I, 402; a.mlf., et-Trul-
kebr, I, 84, 148, 163; III, 175; V, 189, 222, 313; a.mlf., et-Tru-ar, I, 18, 20, 94, 172, 233; II,
358; Hatb, Tru Badd, X, 64-65; Ykt, Muceml-bldn, I, 355; Zeheb, Almn-nbel,
IX, 443, 473; X, 658-660; XIV, 37; XVIII, 202; bn Hacer, Tehbt-Tehb, VI, 9-10; Kettn, er-
Risletl-msterafe, s. 63; Fuat Sezgin, Buhrnin Kaynaklar Hakknda Aratrmalar, stanbul
1956, s. 62, 66, 210.

M. Yaar Kandemir

el-MSNEDs-SAHH
( )
bn Hibbnn (. 354/965) sahih hadisleri ksm ve nevilerine gre tertip ettii eseri.
Tam ad el-Msned-a alet-tesm vel-env min ayri vcdi ain f senedih vel
bti cerin f nlhdr. Kaynaklarda ok defa au bn ibbn, et-Tesm vel-env,
Kitb l-Env vet-tesm, es-Snen, el-Env diye anlr. bn Hibbn, kendi dneminde
hadislerin rivayet yollarnn oalmas sebebiyle bunlarn sahihini tesbit etmenin zorlatn ve
hadislerden hkm karmann ihmal edildiini grnce sahih hadislerin kolayca ezberlenmesini
salamak ve onlardan hkm karlmasn kolaylatrmak amacyla 7500 sahih hadisi derlemi,
bunlar klasik tasnif metotlarnn dnda bir planla be ksm ve 400 nevi halinde toplamak suretiyle
eserini tasnif etmitir. Bu be ksm yledir: Allah Telnn bildirdii emirler (110 nevi), nehiyler
(110 nevi), haberler (80 nevi), mubahlar (50 nevi), sadece Hz. Peygamberin izledii fiiller (50
nevi). Mellif, her hadise klasik hadis kitaplarndaki bab balklar gibi o hadisin zeti mahiyetinde
zikr kelimesiyle balayan bir balk koymu, baz hadislerin sonunda rviler, hadiste geen
kelimeler ve fkh hkmlere dair bilgi vermitir. Hadisler nevi ad verilen st balklar altnda
sralanrken nce konu Hakknda genel bilgi ihtiva eden hadis yazlm, ardndan konuyla ilgili
ayrntlar ieren dier hadisler birbirini aklayacak ekilde sralanm, en ayrntl bilgiyi veren
hadis en sona yazlmtr. Konular bir btn olarak ortaya koymak iin tmevarm metodunun
izlendii eserde hadisler sraland, bn Hibbn da yer yer aklamalar yapt iin ayrca
erhedilmelerine ihtiya kalmamtr. Musannif, hadisleri tekrar etmemeye almakla beraber nemli
bir fazlal ieren veya bir hadisin anlamn destekleyen rivayetleri tekrarlamaktan kanmamtr.
Konunun nemine gre bir nevide bazan yzlerce hadis bulunurken bazan sadece bir hadis yer
almtr.
artlar. bn Hibbn rivayetlerini eserine ald rvide be art aramaktadr. Bunlar rvinin dil
olmas, hadiste doru szllkle tannmas, rivayet ettii hadisi anlamas, hadisin anlamn bozacak
eyleri bilmesi ve rivayet ettii hadisin mdelles olmamasdr. Ona gre rvinin adleti hibir gnah
ilememesi deil davranlarnn Allahn rzsna uygun bulunmasdr. Rivayet ettii hadisi anlamas
ise hadisin mnasn bozmayacak dzeyde Arapa bilmesi ve hadis ilmine vkf olmasdr. Rvinin
rivayet ettii, ezbere okuduu veya zetledii hadisi Resl-i Ekremin kastettii anlamdan baka bir
anlama kaydrmayacak seviyede fkh bilmesi de arttr. bn Hibbn bir hadisin tedlsten uzak
olmasn, Reslullaha varncaya kadar o hadisi bu zelliklere sahip rvilerin birbirinden duyup
rivayet etmesi diye aklamaktadr. 2000den ok hocadan hadis yazmasna ramen e-aine
yukardaki niteliklere sahip 150 hocasnn hadisini almtr. Koyduu llerin salam olduundan
phesi bulunmayan mellif, gvenilir kabul ettii bir rviye bir baka hadis otoritesinin zayf
demesini nemsememi, kendisinin zayf dedii birini baka bir limin gvenilir kabul etmesini de
dikkate almamtr. Buna rnek olarak rivayetlerini Buhrnin el-Cmiu-ae almad
Hammd b. Selemeyi zikretmi, onun adlet ynnden Buhrnin eserindeki dier rvilerle
edeerde olduunu belirtmitir. bn Hibbn, rivayetinde kopukluk bulunduu iin mrsel hadisi de
zayf sayarak e-aine almamtr. Her dil rviden iki dil rvinin rivayet etmesiyle Hz.
Peygambere ulaan bir hadis bulunmad iin bn Hibbna gre btn hadisler hd haberlerdir.
Bu sebeple hd haberleri kabul etmemek btn snneti bilerek terketmek demektir.
bn Hibbn, bir hadisin metnindeki ziyadeyi kabul edebilmek iin rvinin dil olmasn ve fkh
bilmesini art koar. Mrci, Rfiz vb. mezheplere mensup dlerin rivayetlerini gvenilir de olsalar
kabul etmez. Ancak bu mezheplere mensup olanlarn veya onlara sempati duyanlarn d olmamalar
kaydyla rivayetlerini kitabna almakta saknca grmez. Hayatlarnn son dneminde hfzalar
zayflayan muhaddislerin rivayetlerini alrken bunlarn gvenilir rvilerin rivayetleriyle rtmesini
ve daha nce o muhaddislerden gvenilir rvilerin rivayet etmi olmasn art koar. dil ve mttaki
olsa bile semn aka belirtmeyen bir mdellisin rivayetlerini mnkat ve mrsel ile edeerde
kabul eder ve kitabna almaz. Ancak bir mdellis bir haberi ismini vermedii sika bir eyhinden
iittiine dair kesin bir kanaat belirtiyorsa, kendisi de o haberin semn aka belirttii baka bir
tarikine sahipse bu haberi eserine alr. bn Hibbn, bir sahbnin bizzat iittiini sylemeden
dorudan Hz. Peygamberden rivayet ettii hadislere de e-ainde yer verir. nk sahbler
rivayet ettikleri hadisleri baka bir sahbden duymu olabilecekleri gibi Resl-i Ekremin, Burada
bulunanlar bulunmayanlara aktarsn szne gre onlarn hepsi dildir.
Literatrdeki Yeri. bns-Salh ve dier hadis limlerinin kanaatine gre sadece sahih hadisleri
toplamay hedef alan kitaplar arasnda Buhr ve Mslimin el-Cmiu-alerinden sonra
birinci srada bn Huzeymenin es-ai, ikinci srada bn Hibbnn e-ai, nc srada
Hkim en-Nsbrnin el-Mstedrek ale-aayn yer alr. Ancak bn Hacer el-Askaln gibi
baz limler, tpk bn Huzeyme gibi bn Hibbnn da hasen hadisi sahih hadisin bir tr kabul
ettiini ileri srerek bu genellemenin tartlabilir olduuna dikkat ekmilerdir. Bununla beraber
Ebl-Fid bn Kesr ve Syt gibi limler bn Hibbnn eserinin el-Mstedrekten stn olduu
grndedir. Dier taraftan bn Hibbnn kitabna hasen hadisleri de almasn onun bir teshl ve
rivayet iin ngrd artlarn bir ihlli gibi grenler kmsa da bn Hacer el-Askaln, bn
Hibbnn artlarnda belirttii zere hasen hadisi sahih hadisin bir tr kabul ettiini, bunu teshl
saymann onun stlahn bilmemekten ileri geldiini sylemitir. Nreddin el-Heysem, Mevrid-
amn il zevidi bn ibbn adl eserinde (a. bk.) el-Msned-ahhteki 7500 hadisi es-
aaynn hadisleriyle mukayese ederek bunlardan 4853nn e-aayn ile ya da ikisinden
birinin hadisleriyle ortak olduunu tesbit etmitir. Mevrid-amndaki 2647 zevid tr hadisin
shhati konusunda bir alma yapan Nsrddin el-Elbn de bu hadislerden 2304nn sahih, geri
kalan 343nn zayf olduunu belirtmitir. Ancak Elbnnin bu deerlendirmesi incelenirken bn
Hibbnn baz hadis imamlarnn cerhettii bir grup rviyi dil ve sika kabul ettii ve bu hususu
eserinin giriinde belirttii gz nnde bulundurulmaldr.
Yazma Nshalar. el-Msned-a orijinal ekliyle bugne kadar neredilmemi, yazmalar da
gnmze tam olarak gelmemitir. Eldeki eksik nshalarndan anlaldna gre eser biri drt, dieri
be ciltten oluan iki takm halindeydi. Eserin emirler blmnden yetmi iki varak hacmindeki bir
paras Drl-ktbil-Msriyyede (227 numaral mecmua iinde) muhafaza edilmektedir. Topkap
Saray Mzesi Ktphanesindeki (III. Ahmed, Medine, nr. 289) 313 varaktan ibaret yazma emirler
blmnn tamamn (110 nevi) ve eserin mukaddimesiyle neviler fihristini kapsamaktadr. Ayn
ktphanede yakn bir tarihte kefedilen ve iki ayr cildin iki paras bir araya getirilerek oluturulan
nsha gvelenmi yapraklar dikkatsizce tamir edilmi olmasna ramen nemli bir boluu
doldurmaktadr. Yine bu ktphanede bulunan (III. Ahmed, nr. 347) ve eserin bir baka rivayetinin II.
cildi olduu anlalan 222 varak tutarndaki nsha ise emirler blmnn doksan altnc nevi ile
balar, haberler blmnn sekizinci nevinin sonuna kadar devam eder. Topkap Saray Mzesi
Ktphanesi III. Ahmed blmnde 346 numarada kaytl 222 varaktan meydana gelen nc nsha
da bir nceki nshay yazan kiinin kaleminden kmtr. Bu yazmann sonunda eserin drt cildinden
ikincisinin sona erdiini belirten mstensih notu ise bu iki ciltte 400 neviden meydana gelen eserin
200 nevinin yer ald anlalmaktadr. Eserin bir paras da Millet Ktphanesindedir (Feyzullah
Efendi, nr. 524). Bir baka takmn III. cildini oluturan 256 varaklk nsha, haberler blmnn
sekizinci nevinden bu blmn sonuna kadar devam etmektedir. Haydarbd safiye
Ktphanesinde de (nr. 12224/14) eserin eksik ksmlarn tamamlar nitelikte 122 varaktan ibaret bir
nsha vardr (drdnc blmn otuz drdnc nevi ile beinci blmn on ikinci nevi aras). Eserin
on varaklk bir ksm Zhiriye Ktphanesinde kaytldr (Mecmua, nr. 111, vr. 94-103). nemli bir
boluu dolduran bu ksm, e-ain nc blmnn yetmi ve yetmi birinci nevilerini ihtiva
etmektedir. uayb el-Arnatun verdii bilgiye gre Nsriye Ktphanesinde eserin IV. cildine ait
151 varaklk bir paras daha bulunmaktadr (drdnc blmn son yirmi be nevi ile beinci
blmn dokuz nevi). (bn Balabn, neredenin girii, I, 61-62).
zerinde Yaplan almalar. 1. el-sn f tarbi ai bn ibbn. bn Balabnn, e-ai
fkh konularna gre yeniden dzenledii bir almas olup au bn ibbn adyla
yaymlanmtr. bn Balabn, cmi tr hadis kitaplarnn plann dikkate alarak e-ateki
hadisleri bir mukaddime ile yirmi kitap halinde dzenlemi, kitap ve fasl balklar dnda eserin
aslna bir ilvede bulunmamtr. almasnn ba tarafna eserin orijinalinde yer alan be ksm ve
400 nevin balklarn koyduu gibi her hadisin sonuna o hadisin orijinal nshada ait olduu ksm ve
nevi numaralarn da kaydetmitir. el-snn baz ciltleri zerinde Mekkede Cmiat mmil-
kurda Hamza Zb Mustafa (1407), Slim Ahmed Selme (1407), Abdullah b. Seyf b. Kid el-Ezd
(1408), Abdlgan b. Humeyd Hamd el-Kbeys (1408) doktora almas yapm, tamam ise
Abdlmuhsin el-Yemn tarafndan cilt (Medine, ts.), uayb el-Arnat tarafndan tahkik edilerek
son iki cildi fihrist olmak zere on sekiz cilt (Beyrut 1404-1408/1983-1987, 1418/1997; I. cildi
Hseyin Esed ile birlikte) halinde yaymlanmtr. el-sn biri fihrist olmak zere on cilt halinde
Kemal Ysuf el-Ht da neretmitir (Beyrut 1987). Ahmed Muhammed kir, au bn ibbn bi-
tertbil-Emr Aliddn el-Fris adyla bir alma yapmaya balamsa da ancak ilk cildini
yaymlayabilmitir (Kahire 1372, 1406). Abdurrahman Muhammed Osman da I. cildini neretmitir
(1970). 2. Tertb ai bn ibbn. Moultay b. Kl bu almasyla eseri fkh kitaplar tertibine
koymutur. bn Hacer el-Askaln
eserin mellif hattyla olan nshasn grdn ve tamamlanmam olduunu sylemektedir
(Lisnl-Mzn, VI, 74). Ayn konuda, bn Zrey diye anlan Muhammed b. Abdurrahman el-
Hanbelnin de bir almas vardr (Zirikl, VII, 66). 3. Zevid bn ibbn ale-aayn. bn
Hacer el-Askaln, Moultay b. Kln bir ciltten ibaret bu eserinin tamamlanmam mellif
nshasn grdn sylemektedir (Lisnl-Mzan, VI, 74). 4. Ricl ai bn ibbn. Zeynddin
el-Irkye aittir. 5. Erf ai bn ibbn. Yine Zeynddin el-Irkye ait olan eser el-Msned-
ain nc ksmnn altmnc nevine kadar olan hadislerin ilk cmlelerinin fihristidir. 6.
Tarc erbane ad bldniyye min aibni ibbn. Ksaca el-Erbanel-bldniyye diye
de bilinen bu almasnda Zeynddin el-Irk, el-Msned-ate krk ayr ehre mensup olan
krk muhaddis tarafndan rivayet edilen krk hadisi bir araya getirmitir. 7. Mevrid-amn il
zevidi bn ibbn. Nreddin el-Heysem, el-Msned-ain Buhr ve Mslimin e-
aleri zerine olan zevidini bir araya getirmitir. Eserde 2647 hadis senedleriyle birlikte
konularna gre tertip edilmitir (nr. Muhammed Abdrrezzk Hamza, Kahire, ts.; Beyrut, ts.;
Medine, ts.; Beyrut 1999; nr. uayb el-Arnat - Muhammed Rdvn Arakss, I-II, Beyrut
1414/1993; nr. Hseyin Selm Esed ed-Drn - Abduh Ali el-Kek, I-IX, Dmak 1411-
1414/1990-1993, son cildi fihristtir). Ysuf Abdurrahman el-Maral, bu eser iin Muhammed
Abdrrezzk Hamza nerine gre Fihris edi Mevridi-amn il zevidi bn ibbn adyla
bir fihrist hazrlamtr (Beyrut 1407/1987; Dmak 1993). Nsrddin el-Elbn kitaptaki sahih
rivayetleri iki cilt halinde au Mevridi-amn, zayf rivayetleri de bir cilt halinde af
Mevridi-amn adyla yaymlamtr (Riyad 1422/2002). Mustafa Ik eser zerinde bir doktora
almas yapmtr (bk. bibl.). el-Msned-ain orijinalini ortaya koymak amacyla Uluda
niversitesi lhiyat Fakltesinde Mehmet Ali Snmezin bakanlnda balatlan metin tesbiti ve
Trkeye tercmesi almalar devam etmektedir. el-Msned-ai bn Balabn ve bnl-
Mlakknn ihtisar ettii belirtilmitir (Kef-unn, II, 1075; Zirikl, V, 74).
BBLYOGRAFYA


bn Hibbn, el-Msned-a, TSMK, III. Ahmed, Medine, nr. 289, I, vr. 1 vd.; Hzim, rl-
eimmetil-amse (nr. Zhid Kevser), Kahire 1991, s. 44; bns-Salh, Ulml-had, Kahire
1326, s. 9; bn Balabn, el-sn f tarbi ai bn ibbn (nr. uayb el-Arnat - Hseyin Esed),
Beyrut 1418/1997, neredenin girii I, 3-62; Zeheb, Almn-nbel, XX, 10, 21; XXII, 114;
XXIII, 312-313, 326; a.mlf., Tekiretl-uff, III, 921; IV, 1328; bn Kesr, el-Bidye, Beyrut 1988,
I, 194; Irk, Fetul-mu, s. 17-18; a.mlf., et-Tayd vel-, Kahire 1350, s. 18; Heysem,
Mevrid-amn il zevidi bn ibbn (nr. Muhammed Abdrrezzk Hamza), Beyrut, ts.
(Drl-ktbil-ilmiyye), s. 11-13; Takyyddin el-Fs, eylt-Tayd f ruvtis-snen vel-
mesnd (nr. Keml Ysuf el-Ht), Beyrut 1410/1990, II, 363; bn Hacer, Lisnl-Mzn, VI, 74;
a.mlf., en-Nket al Kitbi bni-al (nr. Reb b. Hd Umeyr), Riyad 1408/1988, I, 291;
Takyyddin bn Fehd, Lal-el (eyl Tekiretl-uff li-eheb iinde, nr. M. Zhid
Kevser), Dmak 1347, s. 196, 232-233; Syt, Tedrbr-rv, Kahire 1307, s. 32; Kef-unn,
I, 463; II, 1075, 1400; Zirikl, el-Alm, V, 74; VII, 66; Tecrid Tercemesi, Mukaddime, s. 257-258;
Elbn, Mat, s. 42; Ahmed Muhammed kir, el-Bil-a, Kahire 1399/1979, s. 22;
Mehmet Ali Snmez, bn Hibbn ve Cerh-Tadil Metodu, stanbul, ts. (Umran Yaynlar), s. 10, 24-34;
Mustafa Ik, bnu Huzeyme, Sahihi ve bnu Hibbann Sahihiyle Mukayesesi (doktora tezi, 1997),
E Sosyal Bilimler Enstits, s. 163-217; Yahy b. Abdullah e-ehr, Zevid ricli ai bn
ibbn, Riyad 1422/2001, I, 43-78.

Mehmet Ali Snmez

MSNEDN LEYH
(bk. SNAD).

MSND
( )
Daha ok, hadis rivayetine yeni balayan kimseleri ifade eden bir terim.
Szlkte dayanmak anlamndaki snd kknn ifl kalbndan treyen msnid kelimesi
dayandran, anlam ykleyen, sz syleyenine kadar ulatran mnasna gelir. Farkl ekillerde tarif
edilmi olmakla birlikte hadis terimi olarak daha ok hadis Hakknda bilgisi olsun veya olmasn
hadisi senedli olarak rivayet eden kimse demektir. Bu terimi hadisi syleyenine nisbet ederek
rivayet eden kii anlamnda rvinin karl olarak kullanan muhaddisler de vardr. Msnid, hadis
rivayetine yeni balayan rvinin hadis ilminde elde ettii ilk ve en dk mertebe olup rvi ile
arasnda bir fark bulunmamaktadr. Bu mnada msnidin, yalnzca hadis dinledii ve rivayet ettii
iin naklettii hadislerin metinleri ve isnadlar konusunda bilgi sahibi olmas aranmaz. Hadisi
duyduu gibi doru bir ekilde senediyle birlikte nakletmesi yeterlidir. Zamanla rivayet hususunda
uzmanlaan msnid hadis ilminde muhaddis mertebesine ykselir.
Msnid kelimesi, ilk dnemlerde hadisleri msned eklinde toplayan veya msned tarznda eser
yazan mellifler Hakknda da kullanlm olup bu zellikleri sebebiyle msned veya msnid
nisbesiyle anlan muhaddisler vardr. Msned telif etmi olan Eb Dvd et-Taylis ve Ahmed b.
Hanbel gibi limler bu anlamda birer msniddir. zellikle ilk asrda msnid teriminin, hadisleri
sahb rviye kadar kesintisiz ulatran ve hadisler konusundaki aratrmalar sebebiyle rivayetlerine
gven duyulan muhaddisler iin nemli bir pye olarak kullanld da olmu, Buhrnin
hocalarndan Abdullah b. Muhammed el-Cuf adalarnca Msnid (Msned) lakabyla
anlmtr. Bazan da msnid kelimesi, yaad ehirde veya blgede tannan muhaddis iin dier
limler veya halk tarafndan Badat msnidi, kendi devrinin Msr msnidi gibi o ehre veya
blgeye nisbetle bir unvan olarak kullanlmtr. Bunun yannda hreti slm dnyasnda yaygnlk
kazand iin Msnide veya Msnidd-dny eklinde anlan muhaddisler de vardr. Nitekim
Tabernnin mehur lakaplarndan biri de Msnidd-dnydr.
BBLYOGRAFYA


Syt, Tedrbr-rv (nr. Abdlvehhb Abdllatf), Kahire 1385/1966, I, 43; Tecrd Tercemesi,
Mukaddime, s. 8; Nreddin Itr, Mucem mualatil-adiyye, Dmak 1397/1977, s. 97;
Cemleddin el-Ksm, avidt-tad (nr. M. Behcet el-Baytr), Dmak 1399/1979, s. 76;
Muhammed b. Muhammed Eb ehbe, el-Vas f ulm ve mualail-ad, Cidde 1403/1983, s.
19; Talat Koyiit, Hadis Istlahlar, Ankara 1985, s. 320; Abdullah Aydnl, Hadis Istlahlar
Szl, stanbul 1987, s. 116; Mustafa Sad el-Hn - Bed Seyyid el-Lahhm, el- f ulmil-
ad vel-l, Beyrut 1419/1999, s. 31-32.

brahim Hatibolu

MSTAFR
( )
Ebl-Abbs Cafer b. Muhammed b. el-Mutez el-Mstafir en-Nesef (. 432/1041)
Hadis hfz.
350 (961) ylndan sonra muhtemelen Nesefte (Naheb) dnyaya geldi. Dedesi, babas ve olunun
Nesefte doup ld bilinmektedir. Dedesinin dedesi Mstafirden dolay Mstafir, Nesefin
dier
ad Nahebe nisbetle Naheb nisbesiyle de anlr. Dedesi, babas ve olu da hadisle megul
olmutu. Dedesi ve babasndan baka Buharada hadis hfz Eb Abdullah Muhammed b. Ahmed
Guncr, Serahsta Zhir b. Ahmed es-Serahs, Mervde Ebl-Heysem Muhammed b. Mekk el-
Kmhen gibi limlerden ders ald. Ayrca Ahmed b. Ali el-Bkend, Ahmed b. Muhammed el-
Kelbz ve dier birok hocadan ilim tahsil etti. Kendisinden hadis dinleyenler arasnda olu Eb
Zerden baka en uzun sre talebesi olan Abdlazz b. Muhammed en-Naheb, el-Ensb mellifi
Abdlkerm b. Muhammed es-Semnnin byk dedesi kad Eb Mansr Muhammed b.
Abdlcebbr es-Semn, Eb Ali Hasan b. Abdlmelik en-Nesef, Hasan b. Ahmed es-Semerkand
ve smil b. Muhammed en-Nh yer alr. Mstafir, Nesefte devrinin Hanef limlerinin nde
gelenlerinden biri ve ayn zamanda ehrin hatibi idi. Olu Eb Zer el-Mstafir ondan sonra Nesef
hatipliini stlendi. Amelde Hanef, itikadda Ear mezhebine mensup olan Mstafirnin Kef-
unnda (II, 1417) fi mezhebine nisbet edilmesi bir zhul eseri olmaldr. Mstafir, Buhrnin
Firebr nshasn en son rivayet eden Eb Ali el-Knden bu nshay rivayet etmitir (bnl-Esr,
III, 99). Gvenilir bir hadis hfz olarak tannan Mstafirnin rivayetlerine ve eserlerine pek ok
kaynakta atf yaplm ve iktibaslarda bulunulmutur. Zehebnin sadk, bn Nsrddinin sika ve
devrinin nde gelen limlerinden biri diye niteledii Mstafiryi her iki lim de mevz olduunu
aklamadan mevz rivayetler naklettii iin eletirmitir. Abdlhay el-Leknevnin, yaad devirde
Mvernnehirde cem, tasnif ve hadisleri anlama konusunda bir benzerinin bulunmadn syledii
Mstafir 30 Cemziyelevvel 432de (5 ubat 1041) Nesefte vefat etti. Abdlkerm b. Muhammed
es-Semn onun kabrini ziyaret ettiini sylemektedir.
Eserleri. 1. bbn-neb (e-bbn-nebev) allallh aleyhi ve sellem (Tahran 1281, 1294,
1304, 1318, 1327; Kum 1362; Necef 1385/1965; Meclisnin Birl-envr adl eserinin iinde,
XIV, 551-553). 2. Deliln-nbvve. Paris Bibliothque Nationalede bulunan bir nshas zerine
(AY, nr. 6325) Georges Vajda tarafndan bir deerlendirme yaymlanmtr (Un manuscrit du Kitb
Dalil an-Nubuwwa de afar al-Mustafir, Studi Orientalistici in Onore di Giorgio Levi Della
Vida, Roma 1956, II, 567-572). Abdurrahman- Cm, evhidn-nbvvesinde bu eserden
iktibaslarda bulunmutur. 3. et-Temhd fit-tecvd (Dublin Chester Beatty Library, nr. 3954). 4.
Kitbz-Ziydt. Abdlgan el-Ezdnin el-Mtelif vel-mutelif adl eserine yapt bir zeyildir
(Zhiriye Ktp., Hadis, nr. 525, vr. 45-67). 5. Feill-urn. mam fiden sonra konusunda
yazlan ilk eser olduu kaydedilen kitabn bir nshas Sleymaniye Ktphanesinde kaytldr (Esad
Efendi, nr. 181).
Mstafirnin kaynaklarda ad geen dier eserleri de unlardr: Marifet-abe, Kitbd-
Daavt, Kitbl-Menmt (Mnsebt), uabn-neb aleyhis-selm (el-uabn-nebeviyye),
Kitbl-Evil, emiln-neb, Kitb-ir ve-uar, el-Mselselt fil-ad, Kitbl-
Vef, Kitb fil-ikme, Kitbl-Eyym vel-leyl, Tru Nesef ve Ke, Tru Semerand.
BBLYOGRAFYA


Mstafir, bbn-neb, Necef 1385/1965, Muhammed Mehd Hasan el-Horasnn girii, s. 9-18;
bnlKaysern, Tekiretl-uff (nr. Hamd Abdlmecd es-Selef), Riyad 1415, III, 1102-1103;
bnl-Esr, el-Lbb, III, 99, 208-209; Zeheb, Almn-nbel, XV, 33; XVII, 564-565; Kure,
el-Cevhirl-muyye, II, 19-20; Syt, abatl-uff (Lecne), s. 424-425; Kef-unn, I,
296, 308, 715, 760; II, 1059, 1277, 1417, 1463; Meclis, Birl-envr, Tahran, ts. (el-Mektebetl-
slmiyye), I, 42; XIV, 551-553; Leknev, el-Fevidl-behiyye, s. 57; Hediyyetl-rifn, I, 253;
Kehhle, Muceml-mellifn, III, 150; Elbn, Mat, s. 407-408; Kettn, er-Risletl-
mstetrafe (zbek), s. 71-72, 79, 84, 122, 239, 254, 277, 359; Hikmet Ber Ysn, stidrkt al
Trit-tril-Arab, Cidde 1422, I, 156-157; Hseyin b. Ksm b. M. en-Nuaym - Hamza b.
Hseyin b. Ksm en-Nuaym, stidrkt al Trit-tril-Arab, Cidde 1422, VI, 419-420.

brahim Hatibolu

MSTAHFIZ
( )
Osmanl asker tekiltnda kale muhafzlar iin kullanlan terim.
Szlkte korumak; ezberlemek anlamlarndaki hfz kknn istifl kalbndan treyen mstahfz
kelimesi koruyan, muhafaza eden demektir. Bir terim olarak Ortaa slm tarihi kaynaklarnda kale
kumandann ve emrindeki askerleri ifade eder (Aksary, s. 14). Nitekim bnl-Esr, Sultan
Alparslan hanerle yaralayan ve lmne sebep olan Ysuf el-Hrizmnin bir kalenin mstahfz
olduunu syler (el-Kmil, X, 73). Osmanllar dneminde ise kale kumandannn emrindeki askerler
iin kullanlmtr. Osmanllarda asayi ve gvenlii salamakla ykml olan, ayrca serhad
kalelerinde dman hcumlarna kar muhafazada bulunan askerler resm kaytlarda mstahfz
terimiyle anlr. Bunun yan sra merdn- kala, kale erenleri, kale erleri, hisar erleri tabirleri de
kullanlr.
Osmanl asker tekiltnda lke iinde ve snrlardaki btn kalelerde muhafaza ve savunma
hizmetinde vazifeli asker gruplar bulunurdu. Bunlar kalelerin nemine gre blkler halinde
tekiltlanmt. nceleri hnkr kulu diye de anlan kale erleri genellikle Anadolu genlerinden
seiliyor ve cretleri hazineden karlanyordu. Bazan bunlara balang timarlar da tahsis
ediliyordu. Osmanl Devletinin genilemesine paralel olarak yeni kalelerin ele geirilmesiyle
sistemde baz deiiklikler olmu, zellikle stratejik neme sahip serhad kalelerine yenieri
gruplarndan muhafz gnderilmitir. Ancak bunlar belli srelerde kalelerde grev yapyordu. XVI.
yzylda bu gibi muhafaza ve savunma hizmetlerindeki yenieri blklerine mstahfz deniyordu. Asl
mstahfz olarak kalelerde srekli kalan asker gruplar ise genellikle yerli kulu diye anlan civar
blgelerin genlerine dayanyordu. stanbuldaki ocaktan yollanan yenieriler ortalar halinde belli bir
sre kalede bulunuyor, ardndan baka bir kaleye naklediliyordu. Macar snr kalelerinde bir yenieri
ortasnn en ok yl kald tesbit edilmitir. Kalelerdeki muhafz yenierilere nbeti de denirdi.
Sonradan bunlar yamak adyla anlmtr. XVIII. yzyln ilk eyreinde yamakla gei konusunda
baz suistimaller ortaya kmtr (elebizde sm, s. 489). Kalelerde muhafzlk yapan bu
yenierileri dier yerli kulu mstahfzlardan ayrmak iin onlara odal yenieri denirdi. Bunlar
merkezdeki mevcib defterinde kaytlyd.
Snr blgeleri dnda i kesimdeki kalelerde yerleen muhafzlar hem daha az saydayd hem de
grev itibariyle asker bir fonksiyon icra etmekten ok bulunduu ehir ve blgenin asayiiyle
ykml idi. Mesel XVI. yzylda Manisa Kalesinde krk yedi muhafz bulunuyordu ve bunlara
timar tahsis edilmiti. Mstahfz timarlar asker gtrme ve beslemekle ykml olmadklarndan
dk oranlarda idi (Manisa Kalesi mstahfzlarna XVI. yzylda 1000 ake dolaynda timar geliri
ayrlmt).
Mstahfz timarlar belirli ky gruplarndan tahsis olunur, gelirleri mterek olarak
ilgili tahrir kaytlarnda tesbit edilir, timar defterlerinde ise her birine den hisseler ayr ayr
belirtilirdi. Kale mstahfzlar genellikle kale iinde aileleriyle birlikte oturur, kaleden
ayrlmamalar istenirdi. Grevleri arasnda deerli eyalarn, paralarn, vergi gelirlerinin sakland
ve sulularn kapatld hapishanenin bulunduu kaleyi beklemek yannda vergi toplayanlara refakat
etmek, ehrin asayiini teminde yardmc olmak, ekya takibinde bulunmak gibi hizmetler bata
geliyordu. Zamanla i kesimdeki baz kalelerin ilevsiz kald gerekesiyle terkedildii,
mstahfzlarnn baka yerlere nakledildii, ancak bazlarnn ehirde yerleerek eski timarlarndan
tahsisatlarn almay srdrdkleri grlr. Anadolu beylerbeyine yollanan 13 evval 1050 (26 Ocak
1641) tarihli bir fermanda Anadolu vilyeti sancaklarndan i kesimlerde kalp artk asker
fonksiyonlarn yitirmi olan on drt kalenin timarl mstahfzlarndan asker masraflar karlamak
zere 1000er ake bedel alnmas kararlatrlmt (Emecen, s. 45). Bu durum, zamanla sz konusu
kalelerin terkedilmesine yol aan sebeplerin banda gelmitir. Ancak mstahfzlk bu ehir ve
kasabalarda ismen srm, bunlar mahall g odaklarndan biri olmutur.
Kalelerdeki mstahfzlarn belirli bir tekiltlanmas vard. Bunlarn banda kale dizdar bulunurdu.
Ayrca mstahfzlardan sorumlu bir aann mevcut olduu anlalmaktadr. Mstahfzlar kalenin
stratejik nemine gre saylar farkllk gsteren blklere ayrlmt. Normalde on kiiden oluan bu
blklerin bazan daha ok veya daha az sayda askerden teekkl ettii de grlr. Macaristan
snrndaki kalelerde blk saylar olduka yksekti. Budinde elli, stolni Belgradda krk be,
Petede otuz sekiz blk vard. Byk kalelerde mstahfzlar dnda mteferrik hizmet ktalar, atl
muhafzlar, azebler, martoloslardan oluan asker gruplar mevcuttu. Resm listelerde bu gruplarn
bazan birbirinden ayr ayr yazld, bazan tamamnn mstahfz ad altnda zikredildii dikkat eker.
Timarl olanlar dnda hazineden yevmiyeli olarak maa alanlarn ulfe miktarlar Macar snr
kalelerinde XVI. yzylda gnlk 6-7 ake arasndayd. Mstahfz aas bulunduu kalenin nemine
gre 10, 12, 40, 60 ake yevmiye alabiliyordu. Bunlarn yardmcs olan kethdnn yevmiyesi 8-12
ake arasnda deiiyordu (Rmer, s. 24-25). Macar snrndaki kalelerde XVI. yzyl ortalarnda
yenieriler ve timarl olanlar dnda 10-12.000 dolaynda mstahfz grev yapyordu.
Asker nemi azalm olan i kesimdeki kalelerde mstahfz says daha azd. Mesel Manisa
Kalesinde grev yapan krk yedi kale erinin onu nbeti, yirmi alts muhafz, dierleri topu,
zembereki, terzi, imam, kapc, blkba, kethd ve dizdardan mteekkildi. 1527-1528 yl
kaytlarna gre timarl mstahfz says Rumelide 6620, Anadoluda 2614, am-Halepte 419
olarak tesbit edilmitir. Msrda hepsi de hazineden cret alan mstahfzlar Msr kalesinde 734,
skenderiyede 219, Dimyatta otuz yedi, Reidde altm kii idi. am Kalesinde yenieri
ortalar bulunuyordu ve saylar 612 kadard. Kerekte altm , Halepte 212 mstahfz varken
Diyarbekir blgesi kalelerinde bu say 1858e ulamt. Dikkati eken bir husus zellikle kale
mstahfz kadro saysnn sabit kalddr. XVII. yzylda bilhassa yerli kulunun kale mstahfzl
yoluyla yenierilie getii, kendilerini yenieri olarak gren kiilerin ehirlerde nfuz sahibi olduu
ve bunlarn ticaretle urat tesbit edilmektedir. Hezarfen Hseyin Efendiye gre snr
boylarndaki kalelerde mevcut yenieri mstahfzlarnn XVII. yzyldaki says 21.428dir. 1097de
(1686) otuz alt kalede 13.793 muhafz yenieri vard ve bunlarn ou Kandiye, Badat, Belgrad,
Kamanie, Hanya, Erzurum, Kefe, Van, Limni gibi nemli kalelerde toplanmt. 1136 (1724) ylna
ait listelere gre bu say 30.000e ulamt. 1164te (1751) kale muhafazasndaki yenieri adedi
53.966 nefer nbeti olarak gsterilir.
Kale mstahfzl timarlar XVIII. yzyla ait belgelerde genellikle gedik-i timar eklinde
zikredilir. Bu durum sz konusu timarlarn belirlilik kazand (kadrolat) ve eski uygulamalarn
srdrld anlamna gelir; yani timar sisteminin bozulmas ve deimesinin ardndan kale
mstahfzl timar bir nevi belirlenmi nite (ocak) oluturmutur. zellikle XVIII. yzylda
mstahfz timarlarna ynelik birok problemin ortaya kt, mstahfz tayinlerinde yetkili olan
dizdarlarla timarlar irs hale getiren ve yerelletiren mstahfzlar ve bunlarn aile fertleri arasnda
tartmalarn eksik olmad anlalmaktadr.
Receb 1241 (ubat 1826) tarihli bir kararla Rumelide ve Anadoludaki timarl sipahilerin nemli
bir ksm Lamc ve Humbarac Oca iine alnrken yeni tekiltta her asker cemaatin bir de
mstahfz grubu oluturulmu, bunlar mstahfz sipahiler cemaati diye anlmtr (Sahaflar
eyhizde Esad Efendi, s. 507-514). Yenieri Oca lavedildikten sonra mstahfzlk tamamen
ortadan kalkmtr. Oluturulan yeni asker tekilta gre drt yl muvazzaf, iki yl ihtiyat
askerliinden sonra on drt yl tlim askerliiyle mkellef tutulan rediflikle ayn kategoriye sokulan
mstahfzlk, rediflikten sonraki askerlik hizmetiyle ykml olanlarn kastedildii bir ekle
dnmtr. 1307 (1889-90) tarihli bir kanunnmede redif taburlar iinde mstahfz taburlarndan
sz edilir ve bunlar mstahfz bulunan svariler diye de anlr.
Mstahfz kelimesi Osmanllarda dier baz kurumlarda grev yapanlar iin de kullanlrd.
Topular Ktibi, mm- zam Eb Hanfe Trbesine girip kanlar kontrol eden, asayii salayan
grevliyi mstahfz diye anar (Topular Ktibi Abdlkadir [Kadr] Efendi Trihi, II, 954). Mstakil
binalara sahip Osmanl vakf ktphanelerinde koruma hizmeti iin mstahfz adyla bir grevli
bulunurdu. Mesel III. Ahmedin Yenicami Ktphanesi ile Nuruosmaniye ve Veliyyddin Efendi
ktphanelerinde bevvblk ve mstahfzlk grevleri yapanlara rastlanr. Nuruosmaniye
Ktphanesinde alt mstahfz ve bevvb vard (Ernsal, s. 189). Yine koruma ve bakm hizmeti
gren kiilerden mstahfz diye sz edildii tesbit edilmektedir. Mhendishnede hendese odasndaki
aletleri korumak iin gnlk 20 ake maal bir mstahfz- lt vard. Sadrazam Mustafa Reid
Paa tarafndan saraya sunulan ariv oluturulmasyla ilgili tezkerede belgeleri gerektii hallerde
getirecek grevli mstahfz- evrk diye anlmtr.
BBLYOGRAFYA


bnl-Esr, el-Kmil, VII, 497; VIII, 249; IX, 156, 178; X, 73; Aksary, Msmeretl-abr, s. 14;
Topular Ktibi Abdlkadir (Kadr) Efendi Trihi (haz. Ziya Ylmazer), Ankara 2003, I, 20; II, 954;
Hezarfen Hseyin Efendi, Telhsl-beyn f Kavnn-i l-i Osmn (haz. Sevim lgrel), Ankara
1998, s. 152; Rid, Trih, V, 153-156; elebizde sm, Trih, stanbul 1282, s. 489-490; Sahaflar
eyhizde Esad Efendi, Trih (haz. Ziya Ylmazer), stanbul 2000, s. 507-514; Osman Nuri Ergin,
Mecelle-i Umr- Belediyye (stanbul 1330-38), stanbul 1995, IV, 1874; Uzunarl, Merkez-
Bahriye, s. 529; a.mlf., Kapukulu Ocaklar, I, 325-330; Mustafa Akda, Trkiyenin ktisad ve
tima Tarihi, stanbul 1974, II, 104, 108, 134, 421; Yusuf Ouzolu, Osmanl ehirlerindeki
Askerlerin Ekonomik Durumuna likin Baz Bilgiler, Birinci Asker Tarih Semineri, Bildiriler,
Ankara 1983, II, 173; Ernsal, Trk Ktphanecileri Tarihi II, s. 189; Feridun M. Emecen, XVI.
Asrda Manisa Kazas, Ankara 1989, s. 44-45, 293; brahim Gler, XVIII. Yzylda Osmanllarda
Kale Mustahfzl Hakknda Baz Bilgiler, Prof. Dr. Bayram Kodamana Armaan
(haz. Mehmet Ali nal), Samsun 1993, s. 389-412; Klra Hgyi, The Ottoman Military Force in
Hungary, Hungarian-Ottoman Military and Diplomatic Relations in the Age of Sleyman the
Magnificent (ed. G. David - P. Fodor), Budapest 1994, s. 131-148; Claudia Rmer, Osmanische
Festungsbesatzungen in Ungarn zur Zeit Murds III, Wien 1995, s. 24-45; mer Lutfi Barkan, Osmanl
Devletinin Sosyal ve Ekonomik Tarihi (haz. Hseyin zdeer), stanbul 2000, I, 614-663.
DA

MSTAHL
( )
Yokluu zatnn gerei olan veya konunun z itibariyle yokluunu gerektiren anlamnda kelm ve
mantk terimi
(bk. HKM).

MSTAHREC
( )
Bir hadis kitabndaki rivayetleri daha farkl isnadlarla toplayan hadis kitab tr.
Szlkte karmak anlamna gelen istihrc kelimesi, terim olarak bir hadis kitabndaki btn
rivayetleri bir mellifin kendisine ulaan baka senedlerle rivayet etmesi demektir. Bu hadislerin
topland kitaba mstahrec, bu ii yapan mellife de mstahric denmektedir. Bu tr eserlerde
mstahricin isnadnn, istihracn yapt kitabn mellifinin verdii senedlerle ya o kitabn
mellifinin hocasnda veya daha nceki bir rvide birlemesi art aranmaktadr. Bylece hadisin
daha baka isnadlarla da geldii ve dolaysyla gvenilir bir rivayet olduu ispat edilmi olur.
Mstahreci yaplan kitabn mellifine zaman bakmndan yakn bir rvi varken daha uzaktakine
gidilmemelidir. Ancak l bir senedi veya metinde nemli bir ilveyi elde etmek iin daha uzak bir
rviye de isnat edilebilir. Mstahric, ayet kendi senedleriyle asl musannifin hocasnda birleirse
buna muvfakat ad verilir; nk bu hadisin rivayetinde mstahric asl musannife muvafakat etmi
olmaktadr. Eer musannifin hocasnn hocasnda veya daha yukarlarda birleirse buna da l
muvfakat denir. Mstahric istenen senedi bulamad takdirde baz hadislerin senedlerini
zikretmeyebilir.
Asl mellifin rivayet ettii hadislerin lafzlaryla mstahricin rivayet ettii hadislerin lafzlarnda ve
mnasnda mutlak uygunluk art deildir; esasen bu ok defa mmkn olmaz. Zira her rvi hadisi
kendi eyhinden duyduu lafzlarla naklettii iin bunun farkllk arzetmesi tabiidir. Bu durumda
mstahric tarafndan rivayet edilen hadislerin lafzlarnda biraz fazla, mnalarnda ise daha az
farkllk grlebilir. Nitekim Ahmed b. Hseyin el-Beyhak ve Ferr el-Begav eserlerinde rivayet
ettikleri bir hadis iin lafzen ayn olmad, hatta mnada farkllk bulunduu halde, Bunu Buhr ve
Mslim tahrc etti demilerdir.
Mstahric, tahrcini yapt kitapta bulunmayan baz zit lafzlar kaydettii gibi asl kitaptaki
hadisleri teyit etmek iin orada olmayan rivayetleri de tahrc edebilir. nemli olan husus, bu
rivayetlerin shhatine dair yeterli aratrma yaplmas ve bu konuda hkm verilirken mstahrecdeki
hadislerin mstakil olarak ele alnp deerlendirilmesidir. Yaplan mstahrec a-i Bur ve
a-i Mslim gibi eserler zerinde olsa bile mstahricin rivayet ettii hadislerin sened ve metin
asndan incelenmesi gerekir. nk onun rivayetleri ayn salamlkta olmayabilir.
Mstahrecdeki rivayet mstakil bir hadis olmayp asl kitaptaki bir rivayetin metnine ziyade bir lafz
getirmise veya lafzlar farkl olmakla beraber mnen ayn ise bunun da incelenmesi gerekir. Bu
durumda asl mellifin isnad ile mstahricin isnadnn nerede birletiine baklr; birletikleri
yerden itibaren mstahrice kadar olan rvilerin durumu ele alnr. Ayrca metne de baklr ve kan
neticeye gre sz konusu ziyade lafzn veya mnev rivayetin sahih, hasen yahut zayf olduuna
hkmedilir. Mstahrecde rivayet edilen hadislerin, mstedrekler gibi asl mellifin hadis kabul
artlarna uygun olmas konusu ihtilfl bir meseledir. Baz limler, mstahrecdeki rivayetlerin
senedinin de sahih olmasn art koarken ounluk mstahrecin mstakil bir alma sayldn
dikkate alarak bunu gerekli grmez.
Bu tr almalarn byk ounluu IV ve V. (X-XI.) yzyllarda yaplm olup bu eserlerin hadis
asndan salad faydalar ylece zetlenebilir: 1. Mstahrec almalar l isnadn elde
edilmesine imkn verebilir. 2. Hadislerin rivayet zincirleri oalacandan rivayete olan gven artar.
Bu da zellikle hadislerin teruzu halinde tercih imkn verir. 3. Asl mellifin ihtisar, ihmal vb.
sebeplerle almad birok sahih rivayeti mstahric derleyecei iin metinlerde mphem veya eksik
kalm faydal ve sahih ibareler bu yolla elde edilebilir. nk mstahric, asl mellifin rivayet ettii
lafzlara deil kendi hocalarndan dinledii rivayetin lafzlarna bal kaldndan bu lafzlarn asl
mellifin lafzlarndan farkl olmas mmkndr. 4. Asl mellif, ileri yata hfzas bozulmu olan
bir rviden ald bir hadisi hfzas bozulmadan nce mi yoksa sonra m aldn belirtmemi
olabilir. Mstahric ise bunu bir ekilde ifade eder. 5. Asl eserde sika olan bir mdellisten anane
yoluyla rivayet edilen bir hadisi mstahric sem kayd ile rivayet ederek tedls phesini ortadan
kaldrabilir. 6. Asl eserde hadislerin senedinde rviyi tanmaya imkn vermeyen baz mphem
ifadeleri mstahric aklayarak rvilerin kim olduunu belirtir. 7. Asl eserde hadis metninin iine
mdrec bir ifadenin karmas ve bunun mdrec olduunun aka belirtilmemesi halinde mstahric
buna aklk getirir. 8. Asl eserde merf bir rivayetin mevkuf olarak veya mevkufa benzer bir tarzda
rivayet edilmesi halinde mstahrecde bu karklk giderilir. 9. a-i Mslimde oka grld
gibi hadisin metni tam olarak verilmeden mislh, nahveh, manhu gibi ifadelerle daha nce
geen bir rivayete gnderme yaplabilir ve bunlar arasnda bir fazlalk veya eksiklik bulunabilir.
Mstahric, bu rivayetleri tam olarak zikretmek suretiyle hem lafzlar aynen korumu hem doabilecek
tereddtleri nlemi olur. 10. Asl eserde herhangi bir illetle rivayet edilen hadis, mstahrecde bu
illetten kurtarlabildii gibi asl eserde mrsel olarak yahut vicde veya kitbet yoluyla rivayet edilen
hadis mstahrecde mevsul olarak yer alabilir. 11. Asl eserde geen baz lafzlarn rvilerden
hangisine ait olduu ak deilse mstahric bunu aklayabilir. 12. Asl eserde dil kurallarna
uymad iin metnin anlalmasn zorlatran bir ifade bulunabilir; mstahric bulduu dier
rivayetlerde bu ifadenin dorusunu tesbit eder.
Mstahrec almalar eitli kitaplar zerine yaplm olmakla birlikte bunlar daha ok Buhr ve
Mslimin aleri etrafnda gerekletirilmitir. Sadece Buhrnin ai zerine mstahrec
kaleme alan mellifler arasnda Ebl-Abbas Muhammed b. Ahmed b. Hamdn el-Hr en-Nsbr,
bn Hayyye diye bilinen Eb Muhammed Abdssamed b. Muhammed el-Buhr, smil, Gtrf, bn
Merdye, Btrkn ve Sd Muhammed zikredilebilir. Yalnz Mslimin ai zerine mstahrec
yazanlardan Ahmed b. Seleme, bns-Sind diye bilinen Eb Bekir Muhammed b. Muhammed b.
Rec en-Nsbr el-sferyn,
Eb Cafer el-Hr, Muhammed b. shak es-Serrc ve Eb Avne el-sferyn (Msned Eb
Avne, I-V, nr. Eymen b. rif ed-Dmak, Beyrut 1419/1998), Eb mrn Ms b. Abbas el-
Cveyn, Ahmed b. Muhammed et-Ts el-Belzr, Ksm b. Asba, Ebn-Nadr et-Ts, Ebl-
Veld el-mev, bnl-Hr diye bilinen Eb Sad Ahmed b. Muhammed en-Nsbr, bn-ark
diye anlan Eb Hmid Ahmed b. Muhammed el-Herev, Eb Abdullah Hseyin b. Ahmed e-
emmh el-Herev ve Eb Nuaym el-sfahn (el-Msnedl-mstarec al ail-mm Mslim,
nr. Muhammed Hasan Muhammed, I-IV, Beyrut 1417/1996) anlabilir. Hem a-i Bur hem
a-i Mslimle ilgili olarak bnl-Ahrem (mttefekun aleyh hadisler zerine), Eb Ali el-
Msercis, Hkim el-Kebr, el-Mttefiul-kebr adn tad ve toplam 25.480 tariki ihtiva ettii
sylenen eseriyle (bn Hacer el-Askaln, I, 297) Cevzak, Hkim en-Nsbr, Berkn, bn
Mencye, Eb Zer el-Herev, Eb Nuaym el-sfahn, Eb Zekeriyy bn Mende ve el-Mib f
uynil-edi- adl eseriyle Cemml mstahrec almalar yapmtr.
Bunlardan baka Tirmiz ve Eb Dvdun es-Snenlerine dair mstahrecler yaplmtr.
Tirmiznin es-Sneni zerine mstahrec yazanlardan Hkim el-Kebr, bn Mencye ve Eb Ali
Hasan b. Ali b. Nasr et-Ts anlabilir. Eb Alinin kaleme ald mstahrec, Mutaarl-akm
(Mstarec-s al Cmiit-Tirmi) adyla yaymlanmtr (nr. Ens b. Ahmed b. Thir el-
Endns, I-IV, Medine 1415). Eb Dvdun es-Sneni zerine mstahrec yazanlardan bn
Mencye, bn Eymen diye bilinen Muhammed b. Abdlmelik b. Eymen ve Ksm b. Asba (eseri iin
bk. DA, XXIV, 541) zikredilebilir.
Mstahrec almalar ad geen hadis kitaplaryla snrl kalmam, bn Huzeymenin Kitbt-
Tevdi Hakknda Eb Nuaym el-sfahn tarafndan bir mstahrec yaplm, Hkim en-Nsbrnin
el-Mstedreki zerine Zeynddin el-Irk bir mstahrec yazmaya balamakla beraber bitirememi
(a.g.e., XIX, 121), Ebl-Ksm bn Mende eitli kitaplardan kard hadisler iin el-Mstarec
min ktbin-ns lit-tekire vel-msteraf min avlin-ns lil-marifeyi hazrlamtr (a.g.e., XX,
181).
BBLYOGRAFYA


Eb Ali Hasan b. Ali et-Ts, Mstarec-s al Cmiit-Tirmi (nr. Ens b. Ahmed),
Medine 1415, neredenin girii, I, 65-128; Hkim en-Nsbr, Tesmiyet men aracehml-Bur
ve Mslim (nr. Keml Ysuf el-Ht), Beyrut 1987, s. 13-16; bns-Salh, Ulml-ad (nr.
Nreddin Itr), Medine, ts., s. 19-20; Burhneddin el-Ebns, e-eel-feyy min Ulmi bni-
al (nr. Eb Abdullah M. Ali Semek), Beyrut 1418/1998, s. 40-41; bnl-Irk, el-Beyn vet-
tav (nr. Keml Ysuf el-Ht), Beyrut 1990, neredenin girii, s. 15-16; bn Hacer el-Askaln,
en-Nket al kitbi bni-al (nr. Reb b. Hd Umeyr), Riyad 1417, I, 291-323; emseddin
es-Sehv, Fetul-mu (nr. Ali Hseyin Ali), Beyrut 1412/1992, I, 44-48; Syt, Tedrbr-rv
(nr. Abdlvehhb Abdllatf), Kahire 1385/1966, I, 112-116; Zekeriyy el-Ensr, Fetul-b
al Elfiyyetil-Ir (nr. Muhammed b. Hseyin el-Irk el-Hseyn), Beyrut, ts. (Drl-
ktbil-ilmiyye), I, 56-63; Emr es-Sann, Tavul-efkr (nr. M. Muhyiddin Abdlhamd),
Medine, ts. (el-Mektebets-selefiyye), s. 69-85; Abdlazz ed-Dihlev, Bustnl-Muhaddisn (trc.
Ali Osman Kokuzu), Ankara 1986, s. 90-91; Kettn, er-Risletl-msterafe, s. 26-32; Tecrid
Tercemesi, Mukaddime, I, 227-231; Talat Koyiit, Hadis Istlahlar, Ankara 1980, s. 320-323; Hall
brhim Molla Htr, Meknet-aayn, Kahire 1981, s. 167-170; Mahmd Eb Reyye, Ev
ales-snnetil-Muammediyye, Kahire, ts., s. 294-296; erefeddin Ali Rcih, Mualaul-ad
ve eerh aled-dersil-luav indel-Arab, Beyrut 1983, s. 270-274; Mbrekfr,
Muaddimet Tufetil-ave (nr. Abdurrahman M. Osman), Kahire 1412/1992, s. 67-70; Thir el-
Cezir, Tevchn-naar (nr. Abdlfetth Eb Gudde), Beyrut 1416/1995, I, 346-353; Muhammed
b. Matar ez-Zehrn, Tedvns-snne, Riyad 1417/1996, s. 177-180.

S. Kemal Sandk

el-MSTAHRECE
( )
Muhammed b. Ahmed el-Utbnin (. 255/869) el-Utbiyye olarak da tannan ve Mlik fkhnn ilk
kaynaklar arasnda yer alan eseri
(bk. UTB, Muhammed b. Ahmed).

MSTAN-BLLH
( )
Ebl-Abbs el-Mstan-Billh Ahmed b. Muhammed b. Muhammed el-Mutasm-Billh el-Abbs
(. 252/866)
Abbs halifesi (862-866).
217de (832) dodu. Babas Halife Mutasm-Billhn olu Muhammed, annesi Slav asll bir
criyedir. Halife Mntasr-Billhn 4 Reblhir 248te (7 Haziran 862) ldrlmesi zerine bata
Boa el-Kebr, Boa es-Sagr ve Otam olmak zere Trk kumandanlar, Vezir Ahmed b. Hasb ve
dier devlet adamlar yeni halifeyi semek iin toplandlar. Trk askerleri, Megribe ve
rseneliler, toplantya katlanlarn alaca karara uyacaklarna ve seecekleri halifeye biat
edeceklerine yemin ettiler. Ancak daha nce Halife Mtevekkil-Alellahn ldrlmesi iine
kartklarndan kendilerinden intikam alr dncesiyle Mtevekkilin ocuklarnn halife
seilmesine raz olmayacaklarn bildirdiler. Grmeler sonunda Mutasm-Billhn torunu Ahmed
b. Muhammedin Mstan-Billh lakabyla halife iln edilmesine karar verildi (6 Reblhir 248 / 9
Haziran 862). Ertesi gn biat merasimi srasnda baz gruplar, Mstanin halifeliine kar karak
nceki halife Mntasrn kardei Mutez-Billh lehine tezahrat yaptlar, hatta Bblmmeye hcum
edip yamalamaya baladlar. Bylece teden beri Trk askerlerinin iktidar ellerinde tutmalarndan
rahatsz olan Badat halk ilk defa Trklere kar balatlan bir eylemin iinde yer alm oluyordu.
Boa el-Kebr olaya mdahale ederek birok kiinin lmne sebep olan karklklara son verdi.
Halife de cls bahii datp olaylar yattrd. Mutez-Billh ve kardei Meyyedi el-
Cevsakul-Hknde hapsettirdi.
Mstan-Billh hilfet makamna geince Otam Msr ve Marib, Muhammed b. Thiri Horasan,
Muhammed b. Abdullah b. Thiri Irak-Fars valiliine tayin etti. Bir sre sonra Trklerle Vezir
Ahmed b. Hasbin aras aldndan Otam vezir tayin etmek zorunda kald. Ahmed b. Hasb
btn mallarna el konulup nce Girit adasna, ardndan Kayrevana gnderildi. Bu olaydan sonra
iktidar Otam ile ktibi c b. Ksmn eline geti.
Trk askerlerinin nfuzunun krlmasn isteyen Badat halk Abbs kuvvetlerinin Bizans karsnda
yenilmesini bahane ederek halifeye isyan etti. Halkn, kiriyye denilen cretli askerlerin ve dier
gruplarn katld isyan srasnda mahkmlar serbest brakld (Safer 249 / Nisan 863). Ardndan
Smerrda da Trk askerlerine kar balatlan eylem Boa es-Sagr, Otam ve Vasfe bal
kuvvetler tarafndan bastrld. Ksa bir sre sonra Boa es-Sagr ve Vasfe bal baz Trkler, mal
ve siyas durumlarnn ktletiini iddia ederek Vezir Otam ve ktibine kar ayaklandlar, her
ikisini de katledip evlerini yamaladlar (15 Reblhir 249 / 7 Haziran 863). Halife olup bitenler
karsnda ciddi bir tepki gsteremedi. Otamn yerine Ahmed b. Slih b. rzdi vezir tayin etti ve
nfuzlu kumandanlardan Bgir et-Trkyi
bakumandanla getirmek istedi. Ancak bu durum Boa es-Sagr ile Vasfi endielendirdi. Boa es-
Sagr ile Vasfin kendisine kar bir eylem gerekletireceini haber alan Bgir et-Trk adamlaryla
grerek halifenin ve bu iki kumandann katledilmesini kararlatrd. Bunu duyan Halife Mstan-
Billh, Boa es-Sagr ve Vasf ile anlap Bgir et-Trkyi hapsetti. Bu srada Bgirin askerleri ve
mevl ayaklanp el-Cevsakul-Hknyi bast. Tehlikenin giderek bymesi zerine Bgir
hapishanede ldrld, fakat bu olay karklklar daha da arttrd. Boa es-Sagr ile Vasf isyan
bastrmak iin Megribe ve kiriyyeye mensup bir grup askeri Bgir et-Trknin adamlarna kar
sevkettiyse de isyan bastrlamad. Halife, Vasf ve Boa es-Sagr ile birlikte Smerry gizlice
terkedip Badata hareket etmek zorunda kald. Mstan-Billh, Badatta Vali Muhammed b.
Abdullah b. Thir tarafndan karland (5 Muharrem 251 / 6 ubat 865). Smerrdaki baz
kumandan ve devlet adamlar da Badata gitmeye baladlar. Bu gelimelerden rahatsz olan Trk
askerleri, Ferganallar ve dier mevl Mstan-Billha eli gnderip hatalarn itiraf ettiler, geri
dnmesini istediler ve kendisine bundan sonra sadakatle hizmet edeceklerini bildirdiler. Fakat halife
onlarn tekliflerini kabul etmedi. Bunun zerine Trk askerleri, siyas otoritelerinin sarslmasndan
endie edip Mstan-Billhn yerine Mutez-Billh halife yapmaya karar verdiler ve onu el-
Cevsakul-Hkndeki hapishaneden karp halife iln ettiler (11 Muharrem 251 / 12 ubat 865).
Vilyetlere mektup gndererek Mstan-Billhn haledildiini ve yerine Mutez-Billhn getiini
bildirdiler.
Bylece ayn anda biri Badatta, dieri Smerrda olmak zere iki Abbs halifesi ortaya km
oldu. Mutez-Billh, bu ikilie son vermek iin Badat Valisi Muhammed b. Abdullah b. Thire
haber gnderip onu kendi saflarna ardysa da teklifi kabul grmedi. Ancak Boa el-Kebrin
Humusta bulunan olu Ms, Mutez-Billh tarafna geince dengeler deiti. Bu gelimeden cesaret
alan Mutez-Billh kardei Eb Ahmedi byk bir orduyla Badata gnderdi (23 Muharrem 251 /
24 ubat 865). Badat uzun sre muhasara edildi. Muhasaradan dolay perian olan halk validen
Mutez-Billhn saflarna katlmasn, Mstan-Billhtan da halifelikten ekilmesini istedi. Eb
Ahmed ile gren Vali Muhammed b. Abdullah, Mutez-Billha biat etmeye raz oldu ve Mstan-
Billhn halifelikten haledilmesi kararna katldn bildirdi (4 Muharrem 252 / 25 Ocak 866).
Mstan-Billh bu karar zerine kendisine 50.000 dinar para ayrlmas, 30.000 dinarlk bir yerin ikt
edilmesi ve Mekkeye gidinceye kadar Vstta ikametine izin verilmesi artyla hilfetten ekildi ve
Mutez-Billh resmen halife iln edildi. Halk el-Mescidl-cmide toplayan Kad bn Eb-
evrib Hasan b. Muhammed yeni halife iin biat ald. Mstan-Billh da oraya getirtti ve ona
hilfetten kendi isteiyle ayrlp ayrlmadn sordu. O da kendi arzusuyla ayrldn syleyip
Mutez-Billha biat etti. Mstan-Billh, hilfet almetlerinden olan as ve brdeyi grevlilere
teslim ettikten sonra ailesiyle birlikte Vsta hareket etti (3 Muharrem 252 / 24 Ocak 866).
Tolunoullar hnedannn kurucusu Ahmed b. Tolun da ona nezaret etmekle grevlendirildi. Mstan-
Billh 3 veya 6 evval 252de (17 veya 20 Ekim 866) Mutezzin grevlendirdii hcib Sad b. Slih
tarafndan Smerrda ldrld. Mstan, Ebl-Abbas es-Seffh ve Eb Cafer el-Mansrdan
sonra babas halife olmad halde hilfet makamna geen ilk ahstr. Mtevekkil-Alellah ve
Mntasr-Billhn bana gelenleri iyi bildii iin Trk kumandanlarn icraatna mdahale etmekten
ekinmi ve onlarn her isteini yerine getirmitir. ok cmert olduu, kendinden nceki halifelerin
biriktirdii altn, mcevherat, silh ve dier deerli eyay btn uyarlara ramen datt
kaydedilmektedir.
Mstan-Billhn halifelik dnemi karklklar iinde gemesine ramen Bizansa kar yaz seferleri
srdrld. Halife 249 (863) ylnda Cafer el-Hayyt ile mer b. Abdullah el-Akta Bizansa kar
sefere memur etti. mer Anadolu ilerine kadar ilerledi. Trk kumandan Bilgecr 250 yl yaznda
(864 yaz) Anadoluya hareket etti. Bilgecr ertesi yl daha byk bir orduyla Anadolu seferine kt.
Aksaray-Nide arasnda bulunan Matmreyi alp ok sayda esir ve bol miktarda ganimetle geri
dnd.
Ali evldnn balatt isyanlar da Mstan-Billh megul eden nemli olaylar arasnda yer alr.
Tlibiyynden Yahy b. mer el-Hseyn 250de (864) Kfede beytlmli ele geirip mahkmlar
serbest brakt. Mstan sevkettii ordularla bu isyan bastrd ve Yahy b. mer ldrld. Ayn
yln ramazan aynda (Ekim 864) Hasan el-Alev Taberistanda ayakland. Abbs kuvvetleri Hasan
el-Alevyi malp ederek 300den fazla taraftarn katletti. Ancak Taberistan halknn cokuyla
destekledii Hasan el-Alev mcadeleye devam edip Taberistana hkim olmay baard (254/868).
Muhammed b. Cafer el-Hseynnin Rey ehrinde balatt isyan Horasan Valisi Muhammed b.
Thir tarafndan bastrld ve Muhammed b. Cafer esir alnd (251/865). Yine Ali evldndan olan
Hseyin b. Muhammed 251 yl sonlarnda (865 sonlar) Kfede isyan etti. Kfeliler ve Ben Esed
kabilesi tarafndan da desteklenen bu isyan Halife Mstan-Billhn gnderdii Mzhim b. Hkn
kumandasndaki kuvvetlerce bastrld (253/867). Hseyin b. Ahmed el-Kevkeb 251
Reblevvelinde (Nisan 865) Kazvin ve Zencan ele geirdi. Bu isyan Boa el-Kebrin olu Ms
tarafndan bertaraf edildi. Ayn yl smil b. Ysuf el-Hasen el-Alev Mekkede ayakland ve Mekke
halk bu yzden byk skntlarla karlat, isyan Ebs-Sc bastrd (252/866).
BBLYOGRAFYA


Yakb, Tr, II, 494-499; Taber, Tr (Ebl-Fazl), IX, 254-363, 396, 442, 446-447; Mesd,
Mrc-eheb (Abdlhamd), IV, 144-165; bnl-mrn, el-nb f tril-ulef (nr. Ksm
es-Smerr), Leiden 1973, s. 123-127; bnl-Esr, el-Kmil, bk. ndeks; bnt-Tktak, el-Far, s.
240-242; Nveyr, Nihyetl-ereb, XXII, 301 vd.; Belev, Sret Amed b. oln (nr. M. Krd
Ali), Kahire, ts. (Mektebets-sekfetid-dniyye), s. 36-42; G. le Strange, Baghdad during the
Abbasid Caliphate, Oxford 1924, bk. ndeks; Hudar, Muart: Abbsiyye, s. 272-281; Hakk
Dursun Yldz, slmiyet ve Trkler, stanbul 1976, s. 113-120, 125-139, 140, 155, 156, 175, 178,
183-185; H. Kennedy, The Prophet and the Age of the Caliphates, London 1986, s. 173-175; Hasan
Yaarolu, Taberistan Zeydleri (250-316/864-929) (doktora tezi, 1998), M Sosyal Bilimler
Enstits, s. 68 vd.; Glgn Uyar, Ehl-i Beyt: slm Tarihinde Ali-Ftma Evld, stanbul 2004, s.
319-329; C. Melchert, Religious Policies of the Caliphs, Islamic Law and Society, III/3, Leiden
1996, s. 330-333; K. V. Zettersten, Mstan, A, VIII, 826; a.mlf. - [C. E. Bosworth], al-
Mustan, EI (ng.), VII, 722-723.

Abdlkerim zaydn

MSTAKMZDE SLEYMAN SDEDDN
(. 1202/1788)
Biyografi limi, mutasavvf ve hattat.
Receb 1131de (Mays-Haziran 1719) stanbul Atikalipaa semtinde dnyaya geldi. Babas,
Beyazttaki Sadrazam Seyyid Hasan Paa Medresesi mderrislerinden Mehmed Emin Efendidir.
am ve Edirne
kadlklarnda bulunan dedesi Mehmed Mstakim Efendiye nisbetle Mstakimzde diye hret
buldu. Babasnn yan sra Ftih Camii imam Seyyid Ysuf Efendi, Yemliha Hasan Efendi, Hanf
brhim Efendi, Abbas Vesim Efendi gibi limlerden ders ald, Arapa ve Farsa rendi. Sls ve
nesihi Erikapl Mehmed Rsim, talik yazy nce Fndkzde brhim, ardndan Ktibzde Mehmed
Ref efendilerden renerek kendini yetitirdi. Nakibend-Mceddid eyhi Mehmed Emin
Tokadye intisap ederek yedi yl hizmetinde bulundu, kendisinden tarikat hilfeti ve hadis iczeti
ald. 1158 (1745) ylnda mridinin ve arkasndan annesinin vefat zerine derin bir zntye
kapld. Salna iyi gelir dncesiyle Bursaya giderek bir sre orada kald. Dedeleri ve babas
gibi ilmiye snfna girmek isteyen Mstakimzde, 1164te (1751) babasnn lmnden birka ay
sonra Seyyid Murtaza Efendinin eyhlislml dneminde alan mderrislik imtihanna girdi.
Ancak sakalnn seyreklii gereke gsterilerek baarsz sayld. Bu durum onu ok etkiledi. Bu
tarihten itibaren btn zamann ilme ve eser telifine ayrd. Hayatnn son dneminde yaplan
mderrislik teklifini kabul etmedi. Bata tasavvuf olmak zere din ilimlerin hemen hepsinde, dil ve
edebiyat sahasnda ok sayda eser kaleme ald. airlik yn de bulunan Mstakimzde tarih
drmede ok baarldr ve birok eserinin ad ebcedle telif tarihini vermektedir. mrn
yoksulluk iinde geiren Mstakimzde hi evlenmemi, geimini kitap istinsah ederek salamtr.
10 evval 1202de (14 Temmuz 1788) vefat etti ve Zeyrekte Pr Paa (Soukkuyu) Camii
hazresinde Mehmed Emin Tokadnin kabri yanna defnedildi.
Eserleri. A) Biyografik Eserleri. 1. Mecelletn-nisb*. slm dnyasnda yetien mehur
ahsiyetlerin ksa biyografilerini ieren Arapa eser zerine iki doktora almas yaplmtr
(Ahmed Ylmaz, Mstakimzde Sleyman Sadeddin: Hayat, Eserleri ve Mecelletn-Nisb, 1991,
A Sosyal Bilimler Enstits; Muhammed ssa man, Mstakimzde Sleyman Sadeddin Efendi,
Mecelletn-nisb: Kii, Eser ve Yer Adlarnn Aklamal Dizini, 1996, A Sosyal Bilimler
Enstits). Sleymaniye Ktphanesinde kaytl yazma nshas da (Hlet Efendi, nr. 628) Kltr
Bakanl tarafndan tpkbasm olarak neredilmitir (Ankara 2000). 2. Devhatl-meyih*.
Osmanl eyhlislmlar Hakknda yazlm ilk eser olup mellifi tarafndan iki defa zeyli
yaplmtr. Ahmed Rifat Efendi de bir zeyil yazarak eserin tamamn istinsah etmi ve bu nsha
Devhatl-meyih maa zeyl adyla yaymlanmtr (stanbul, ts., tabask). 3. Tuhfe-i Hatttn*. slm
dnyasnda hat sanatnda mehur olmu pek ok kiinin biyografisinin alfabetik olarak yer ald bu
eseri bnlemin Mahmud Kemal mellif ve almalar Hakknda geni bir incelemeyle birlikte
neretmitir (stanbul 1928). 4. Zeyl-i Hamletl-kber. Ahmed Resm Efendinin eserinin ksa bir
zeyli olup Zeynep Aycibin tarafndan yaymlanmtr (Ahmed Resm Efendinin Hamletl-
kbers ve Mstakimzde Zeyli, TTK Belgeler, XII/26 [2002], s. 224-226). 5. Kitbl-Menkb.
mm- zam Eb Hanfe Hakkndadr (Sleymaniye Ktp., Pertev Paa, nr. 2420/1, 611/7).
B) Din-Tasavvuf Eserleri. 1. Terceme-i Mektbt- Kudsiyye. mm- Rabbn ve olu Muhammed
Masmun Mektbtlarnn tercmesidir (stanbul 1277). 2. Risle-i Tciyye. Tarikat talarna dair
nemli bir eser olup Helga Anetshofer ve Hakan T. Karateke tarafndan tpkbasm, tenkitli metni,
Almanca tercmesi ve geni bir incelemeyle birlikte yaymlanmtr (Traktat ber die
Derwischmtzen [Risle-i Tciyye] des Mstaqim-zde Sleymn Sadeddin, Leiden 2001). 3.
Tuhfetl-merm. Mstakimzdenin, eyhi Mehmed Emin Tokadye sorduu ahlk, tasavvuf
sorular ve cevaplarn ihtiva eder (Sleymaniye Ktp., Pertev Paa, nr. 614/12). 4. Risle-i
Melmiyye-i ttriyye. Bayram Melmliinin tarihine dair temel eserlerden biridir (Sleymaniye
Ktp., Nfiz Paa, nr. 1164). 5. erh-i Vird-i Settr. Yahy e-irvnnin evrdnn tercme ve
erhidir (Sleymaniye Ktp., Pertev Paa, nr. 611/5; Esad Efendi, nr. 1405/2). 6. Akdets-sfiyye
(Sleymaniye Ktp., Esad Efendi, nr. 1684/6; Pertev Paa, nr. 292/3). 7. Hulsatl-Hediyye. eyh
Mehmed Nazmi Efendinin Hediyyetl-ihvn adl eserinin ihtisardr (Millet Ktp., Ali Emr Efendi,
nr. 1082). 8. sru adde. lerinde rakam adlarnn getii (mesel birinci hadiste hd, ikinci
hadiste isnn gibi) krk hadis derlemesi olup eserde yirmi alt, otuz bir ve otuz ikinci hadisler eksiktir
(Sleymaniye Ktp., Pertev Paa, nr. 625/21). 9. el-srl-ehab li-meyli hubbil-Arab. Araplar ve
Arapay sevmekle ilgili krk hadisin tercmesidir (Sleymaniye Ktp., Pertev Paa, nr. 614/9). 10.
Hccetl-hattil-hasen. Gzel yaz yazma ile ilgili krk hadis ve erhleri olup (Sleymaniye Ktp.,
Ftih, nr. 5451/2) Tuhfe-i Hatttnin ba tarafna da eklenmitir. 11. Turars-selm li-ahrril-
slm. Selm ve selmlama Hakknda noktasz harflerden oluan krk hadis ile noktasz harflerle
yaplm erhleridir (Sleymaniye Ktp., Pertev Paa, nr. 614/14, 625/28; Ftih, nr. 5451/3). 12.
erefl-akde. mm- zamn Fhl-ekberinin tercme ve erhi olup Fkh- Ekber Tercemesi
adyla baslmtr (stanbul 1314). 13. Tahkkus-salavt. Namazla ilgili eitli konular ihtiva eder
(Sleymaniye Ktp., Ftih, nr. 5451/5; Esad Efendi, nr. 1849/3). 14. es-Salavt-erfe
(Sleymaniye Ktp., Pertev Paa, nr. 625/3). 15. Tefsru sretil-Ftiha (Pertev Paa, nr. 1191/1). 16.
erh-i Evrd- Kdir (stanbul 1260, 1282).
C) Edeb Eserleri. 1. Terceme-i Knnl-edeb. Hubey et-Tiflsnin Knnl-edeb f abi
kelimtil-Arab isimli Arapa-Farsa eserine Trkelerinin de ilvesiyle meydana getirilmi
ansiklopedik bir szlktr. Drt byk cilt halindeki mellif nshas Sleymaniye Ktphanesinde
kaytldr (Reid Efendi, nr. 950-953). 2. erh-i Dvn- Al. Hz. Ali divannn nazmen tercmesi ve
nesren erhi olan eser (Bulak 1255) akir Diclehan tarafndan sadeletirilerek yaymlanmtr
(stanbul 1981).
Mellif nshas Sleymaniye Ktphanesindedir (Esad Efendi, nr. 2780). 3. Durb- Emsl.
Alfabetik olarak sralanm 448 adet Trk ataszn ihtiva eder (Sleymaniye Ktp., Pertev Paa, nr.
614/13). 4. el-Istlht-iriyye (Sleymaniye Ktp., Esad Efendi, nr. 1684/5; Pertev Paa, nr.
625/18). Eser Harun Tolasa tarafndan tantlmtr (Ege niversitesi Sosyal Bilimler Fakltesi
Dergisi, sy. 2 [1981], s. 221-229) (Mstakimzdenin says 130u aan eserlerinin bir listesi ve
yazmalar iin bk. Tuhfe, neredenin girii, s. 32-83; Ylmaz, Mstakimzde Sleyman Sdeddin, s.
75-169).
BBLYOGRAFYA


Mstakimzde, Mecelletn-nib, Sleymaniye Ktp., Hlet Efendi, nr. 628, vr. 50, 83, 100, 152,
162, 163, 178, 253, 254, 299, 308, 313, 348; a.mlf., Tuhfe, s. 216-217, 401, ayrca bk. neredenin
girii, s. 3-85; Suyolcuzde, Devhatl-kttb, s. 130-131; Muallim Nci, Esm, stanbul 1308, s.
292, 298; Cevdet, Trih, stanbul 1275, IV, 237-238; Sicill-i Osmn, III, 87-88; Osmanl Mellifleri,
I, 168; Hseyin Vassf, Sefne, II, 347-349; Hediyyetl-rifn, I, 405; Nihad Sami Banarl, Resimli
Trk Edebiyt Tarihi, stanbul 1976, II, 738-742; Babinger (ok), s. 345; Agh Srr Levend, Trk
Edebiyat Tarihi, stanbul 1984, I, 416; Ahmet Ylmaz, Mstakimzde Sleyman Sdeddin: Hayat,
Eserleri ve Mecelletn-Nisb (doktora tezi, 1991), A Sosyal Bilimler Enstits; a.mlf.,
Mstakimzde ve Durb- Emslinin Trk Edebiyatndaki Yeri ve nemi, Trkiyat Aratrmalar
Dergisi, sy. 6, Konya 1999, s. 225-271; a.mlf., Mstakimzdenin Kasde-i Ayniyye Tercmesi ve
erhi, a.e., sy. 9 (1999), s. 241-264; a.mlf., Trk Edebiyatnda Esm-i Nebeviyye-i erfeyi
Tadt Gelenei ve Mstakimzdenin Mirts-saf simli Rislesi, STEM: slm, Sanat, Tarih,
Edebiyat ve Msiksi Dergisi, II/4, Konya 2004, s. 159-172; M. inasi Acar, nl Hattatlarn
Mezarlar: Gelimli Gidimli Dnya, stanbul 2004, s. 58; Halil brahim imek, Osmanlda
Mceddidlik: XII/XVIII. Yzyl, Ankara 2004, s. 215-222; M. Kemal zergin, Mstakimzdenin
Besteciler Fihristi, Nesil, IV/43, stanbul 1980, s. 9-13; B. Kellner-Heinkele, Mstam-zde, EI
(ng.), VII, 724-725.

Ahmet Ylmaz

MSTAL-BLLH el-FTIM
( )
Ebl-Ksm el-Mstal-Billh Ahmed b. el-Mstansr-Billh Mead el-Ftm (. 495/1101)
Ftm halifesi (1094-1101).
20 Muharrem 467de (15 Eyll 1074) Kahirede dnyaya geldi. 468 (1075) veya 469 (1076-77)
yllarnda doduu da rivayet edilir. Halife Mstansr-Billhn en kk oludur. Babasnn ld,
smillerce kutsal saylan dl-gadr gn (18 Zilhicce 487 / 29 Aralk 1094) hilfet makamna
geti. Ancak hilfet, Mstansr-Billhn Ftm akdesine uygun biimde veliaht tayin ettii byk
olu Eb Mansr Nizrn Hakkyd. Buna ramen Ftmlerin gl veziri ve bakumandan Efdal
b. Bedr el-Ceml kendisine kar davranlarndan rahatsz olduu Nizrn yerine kz kardei
Sittlmlk ile evli olan Ahmedi Mstal-Billh lakabyla halife iln etti. Eb Mansr Nizr da
ldrlme korkusuyla skenderiyeye kat. Burada Vali Nsrddevle Aftegin et-Trknin de
desteiyle Mustafa-Lidnillh lakabyla halife iln edildi. Durumu renen Efdal b. Bedr el-Ceml
sratle skenderiyeye hareket etti ve balangta zorlanmasna ramen isyan bastrd. Nizr ve
Nsrddevle Aftegin esir alnp Kahireye gtrld; Aftegin hemen ldrld, Nizr hapse atld
(488/1095). Ftm-smil davetinin tarihinde nemli bir dnm noktas tekil eden bu olaydan sonra
Ftm smillii Mstaliyye ve Nizriyye olmak zere birbirine dman iki gruba ayrlmtr.
Msr, Suriye, Yemen ve Hindistandaki smiller Mstal-Billh, Hasan Sabbhn liderliindeki
ran smilleri ise Nizr halife olarak tanmtr.
Abbsler, Mstal-Billh dneminde Seluklu desteine gvenerek Ftmler aleyhindeki
faaliyetlerini srdrdler. 488de (1095) Badatta Ftmlerin nesep ve ecerelerinin pheli
olduuna dair bir yaz hazrlayp her tarafa gnderdiler. Mstal-Billh devrinde Ftm-Seluklu
ilikileri olduka gerginleti. bnl-Esr, Seluklularn Gazze blgesine kadar ilerleyip Suriye
ehirlerine hkim olduunu gren Ftmlerin Suriyeyi igal etmeleri iin Hallara davette
bulunduklarn kaydeder (el-Kmil, X, 273). Bu dnemde Suriye ve Filistine hkim olan Seluklular
Snnlii blgede hkim mezhep haline getirdiler. Bundan rahatsz olan Ftmler harekete geip
Kuds igal ettiler, ardndan baz yeni siyas ve asker stratejiler gelitirmeye altlar. Mesel
Mstal-Billh, Halep Seluklu Meliki Rdvn b. Tutua zel bir elilik heyeti gnderip kendisini
metb tanmasn ve hutbeyi kendi adna okutmasn istedi, bunun karlnda asker ve mal
yardmda bulunarak kardei Dukakn Dmak almasn salayacaklarn bildirdi. Rdvn da bu
teklifi kabul ederek hutbeyi Mstal-Billh adna okuttu. Bu durum Snn slm dnyasnda tepkiyle
karland. Rdvn, yakn dostlar Yasyan ve Skmenin istei zerine drt hafta Ftmler adna
okuttuu hutbeye son verip tekrar Abbsler ve Seluklular adna hutbe okutmaya balad (12 evval
490 / 22 Eyll 1097).
Mstal-Billh dneminde Suriye Hal istilsna urad. Efdal b. Bedr el-Ceml, Hal istilsndan
ksa bir sre nce Artuklulardan Skmen b. Artuk ve Necmeddin lgazinin hkimiyetinde bulunan
Kuds ele geirdi (ban 491 / Temmuz 1098). Ancak ok gemeden Hallar Kuds
Ftmlerden alp binlerce mslman katlettiler (23 ban 492 / 15 Temmuz 1099), daha sonra
Askaln muhasara ettilerse de alamadlar. 493te (1100) Kaysriye ve Arsf, 495te (1101-1102)
Yafa Hallarn eline geti. Efdal b. Bedr ve Mstal-Billh, gl ordulara ve mal imknlara
sahip olmalarna ramen blgeyi Hal istilsndan kurtaracak ciddi bir cihad harektna teebbs
etmediler.
Mstal-Billh 17 Safer 495te (11 Aralk 1101) Kahirede ld. ada tarihi bnl-Kalnis
onun vgye deer gzel hasletlere sahip olduunu, askerlere ve halka ok iyi davrandn syler
(Tru Dma, s. 228). Mstal-Billh devrinde Msr halk Efdal b. Bedrin gayretleriyle refah ve
huzur iinde yaad. Yerine olu mir-Biahkmillh geti.
BBLYOGRAFYA


Ebl-Ksm bns-Sayraf, el-nn f dvnir-resil (nr. Eymen Fud Seyyid), Kahire
1410/1990, s. 100-101; bnl-Kalnis, Tru Dma (Zekkr), s. 228; Ali b. Zfir, Abrd-
dvelil-munaa (nr. A. Ferr), Kahire 1972, s. 82-86; bnl-Esr, el-Kmil, VIII, 497-498; IX,
8, 46, 208, 255; X, 273; Mstansr-Billh, es-Sicilltl-Mstanriyye (nr. Abdlmnim Mcid),
Kahire 1954, s. 109-118, 140-152 (sicil nr. 35, 43); bn Myesser, el-Mnte min abri Mr (nr.
Eymen Fud Seyyid), Kahire 1981, s. 99; bn Hallikn, Vefeyt, I, 178, 180, 450; bn Tarberd, en-
Ncmz-zhire, Kahire 1383/1963, V, 142-169; Hasan brhim Hasan, Trud-devletil-
Fmiyye, Kahire 1981, s. 171-173; a.mlf. - Ali brhim Hasan, en-Numl-slmiyye, Kahire, ts.
(Mektebetn-nehdatil-Msriyye), s. 133-135, 190; Ali Sevim, Suriye ve Filistin Seluklular Tarihi,
Ankara 1987, s. 168-169, 174-175; De L. OLeary, A Short History of the Fatimid Khalifate, Delhi
1987, s. 211-217; Farhad Daftary, The Assassin Legends: Myths of the Ismailis, London-New York
1994, s. 28-29, 176-179; a.mlf., Muhalif slmn 1400 Yl smaller: Tarih ve Kuram (trc.
Ercment zkaya), Ankara 2001, s. 305-367; S. Runciman, Hal Seferleri Tarihi (trc. Fikret Iltan),
Ankara 1998, I, 176; II, 13, 53, 60, 62; H. A. R. Gibb, al-Mustal Billh, EI (ng.), VII, 725.

Nadir zkuyumcu

MSTALYYE
( )
smiliyye mezhebi bnyesinde 487 (1094) ylndaki blnme sonrasnda ortaya kan iki nemli
frkadan biri.
Ftm Halifesi Mstansr-Billhn 487de (1094) lmnn ardndan smiliyye hareketi srasnda
immet konusundaki en byk blnme ortaya km, Efdalin Mstalyi immete getirme
gayretleri ve Nizrn mruz kald kt kbet sebebiyle smiliyye Mstaliyye (Mstaleviyye) ve
Nizriyye olmak zere birbirine dman iki frkaya ayrlmtr. Bu iki frka daha sonralar
bulunduklar yerler itibariyle Bat smilleri ve Dou smilleri diye de anlmtr.
Mstal-Billh vefat edince Efdal onun be yandaki olu Mansru mir-Biahkmillh unvanyla
halife iln etti. mir-Biahkmillhn 524te (1130) vris brakmadan lmesi, daha nce Ftmlerde
immete vris aranmas gibi bir problemle karlalmadndan Mstaller iinde yeni bir bunalma
sebep oldu. lm esnasnda hanmlarndan birinin hamile olduunu sylemesi durumu daha
karmak hale getirdi. Doacak ocuu beklerken smil tarihinde ilk defa aile iinde yaa en byk
olan mirin amcasnn olu Ebl-Meymn Abdlmecd emaneti imam (el-imml-mstevda)
olarak tayin edildi. Bir sre sonra doan ocuun kz yahut Kufeyfe ad verilen bir erkek olduu, fakat
Abdlmecd tarafndan ortadan kaldrld belirtilmektedir (Makrz, ttil-unef, III, 146). Bu
arada mir-Biahkmillhn vefatndan birka ay nce doan Tayyib isimli bir olu olduu da
bilinmektedir. Abdlmecdin immet makamna getirilmesini istemeyen askerler Efdalin olu Eb
Ali Ahmed Kteyft vezirlik makamna getirmi, Abdlmecdi hapsederek smiliyyeyle ilgili
btn faaliyetleri durdurmu ve mmiyye tarafndan gelmesi beklenen on ikinci imam adna davette
bulunmaya balamlard. Ancak bu durum uzun srmedi. Eb Alinin 16 Muharrem 526 (8 Aralk
1131) tarihinde ldrlmesi zerine hapisten kan Abdlmecde mir taraftarlarnca tekrar biat
edildi. Ksa bir mddet sonra Abdlmecd kendini Hfz-Lidnillh unvanyla halife iln etti (3
Reblevvel 526 / 23 Ocak 1132). Yeni halife kendi durumunu kuvvetlendirmek amacyla Hz.
Peygamberin, amcazadesi Aliyi halife tayin ettii yolundaki iddiaya benzer bir ekilde mir-
Biahkmillhn da kendisini halife tayin ettiini bir sicille ortaya koymaya alt. Ardndan resm
dairelerde Hfziyye devleti ve Hfziyye immeti gibi ibareler sk sk kullanlmaya baland. Bu
gelimeler zerine Mstal smiliyye bnyesinde Hfziyye (Mecdiyye) ve Tayyibiyye olarak
adlandrlan byk bir blnme meydana geldi. Daha nceki imamn neslinden gelmemesine ramen
Hfzn iddialar, Ftm Devletinin Eyybler tarafndan ortadan kaldrlmasna kadar Msr ve
Suriyede bulunan Mstaller, Adende Zreyler ve Sanada Hemdn ailesinin bir ksm
mensuplar tarafndan benimsendi. Abdlmecd ve daha sonra gelen halefi Zfir-Biadillh
(1149-1154), Fiz-Binasrillh (1154-1160) ve dd-Lidnillh (1160-1171) Hfziyyenin hak sahibi
ve gerek imamlar olarak kabul edildi, nceki devirlerden beri devam eden smil gelenei
srdrld, Kahirede grevli bad davetin yneticisi olma zelliini devam ettirdi. Bylece
Hfziyye Ftimlerin son devrinde devletin resm mezhebi oldu. Ancak Ftmlerin ykln
mteakip Hfziyye Msrdaki desteini kaybederek ksa srede ortadan kalkt. Bu devrede Hfz
limlerinin, Tayyib ve Nizrlerin ortaya koyduklar almalara paralel eserler brakmadklar
yahut bunlarn gnmze intikal etmedii dikkate alnrsa onlarn daha ziyade edeb faaliyetlerde
bulunduklar dnlebilir.
Hfzlere muhalif Mstalleri tekil eden Tayyibler, Halife mirin lmnden birka ay nce
doan, ad geen halifenin Suleyhlerin melikesi Hrre es-Suleyhyyeye 4 Reblhir 524 (17 Mart
1130) tarihinde doduunu yazd (Umre el-Yemen, s. 127-129), doumu mnasebetiyle Kahirede
byk enlikler dzenlenen Ebl-Ksm et-Tayyibi (Makrz, ttil-unef, III, 128; el-
Mnte, s. 109-110) imam olarak kabul ettiler. Msr ve Suriyede bulunan baz Mstal gruplar
ile Yemen Mstallerinin ounluu Tayyibin immetini benimseyerek Hfz-Lidnillhn
iddialarn reddettiler. Bununla birlikte Tayyibin kbetiyle ilgili hibir ey bilinmemektedir. drs
mdddine gre mirin lmnn ardndan Efdal harekete geip Abdlmecdi hapsettirdiinde
Tayyib ve dleri gzden kaybolup uzaklamlard, bylece smiliyye bnyesinde ikinci bir gizlilik
(setr) dnemi balamtr (Eymen Fud Seyyid, Trul-mehibid-dniyye, s. 186; ayrca bk.
MESTR). mirin vefat haberi Yemene ulatnda Hrre es-Suleyhyye, d Zeyb b. Ms el-
Vdi ve yardmcs Sultan Hattb b. Hasan b. Ebl-Hfz el-Hacr ile, lkesindeki smil
cemaatinden Tayyib adna ahid ve biat alarak davet iini devlet iinden ayrdktan sonra setr
durumundaki imama niybeten Tayyib Mstal davetini yrtmekle mkellef olmak zere ilk d-yi
mutlak olarak Zeyb b. Msy grevlendirdi. Bylece Hfziyyeyi benimsemeyen Tayyib Mstal
hareketi bnyesinde imameti temsil edip yetkilerini tayan d-yi mutlaklk messesesi kurulmu
oldu. Daha nce mir olarak bilinen Mstaller mstakil Tayyib daveti ortaya knca bu ekole
intisap ettiler. Gl bir tekilt halinde kurulan d-yi mutlaklk messesesi, Suleyhlerin ve
Ftmlerin yklmasndan sonra da baz blnmelere ramen zamanmza kadar varln srdrd.
Zeyb b. Msnn 546 (1151) ylnda lmn takiben d-yi mutlaklk makamna gelen ve Resil
vni-af Yemen Tayyib literatr arasna sokan brhim b. Hseyin el-Hmid, Sanada daha
nce Hfziyyeye mensup olan Hemdn Valisi Htim b. Ahmedden nemli lde yardm grd.
brhim el-Hmidnin 557de (1162) lmnden sonra iyi bir organizatr, veld bir yazar ve air
olan olu Htim b. brhim, uzun sren d-yi mutlaklk devresinde Ftmler devrindeki did-dt
gibi hareket ederek bata Hindistan ve Sind olmak zere eitli yerlere dler gnderdi, Yemenin
zellikle Sana ve evresinde mezhebin hkim klnmas ynnde byk baarlar elde etti. Htim b.
brhimin 596da (1199) lmnn ardndan olu Ali b. Htim bu grevi devam ettirdi. D-yi
mutlaklk grevi VII. (XIII.) yzyldaki iki kesinti dnda 605-946 (1209-1539) yllar arasnda
Emev asll Benl-Veld el-Enf ailesinden Ali b. Veld diye de tannan Ali b. Muhammed b. Cafer
ve neslinden gelen torunlar vastasyla devam ettirildi (bu devrede d-yi mutlak olanlar iin bk.
Hollister, s. 266-267). On dokuzuncu d-yi mutlak drs mdddinin krk yl aan bir sre grevini
yrttkten sonra olu Hasan, Hseyin, torunlar Ali b. Hseyin ve ksa bir sre Muhammed b. Hasan
tarafndan devam ettirilen bu vazife, 946 (1539) ylndan itibaren aslen Hindistann Sidhpr
ehrinden olan ve burada yerleen Ysuf b. Sleymana intikal etti. Bu dnemden sonra mezhep
mensuplarnn arlk merkezi Yemenden Mstal Tayyibiyyenin Hindistanda bulunduu yere
kaym oldu (mezhep bnyesinde bu devreden sonraki gelimeler iin bk. BOHR). D-yi mutlakn
davet ilerini yrtme konusunda mezn ve mksir unvanlaryla tayin edilmi yardmclar
vardr. Yardmclarndan bazlar mezn tayinini
stlenmise de normal olarak d-yi mutlak meznu kendisine halef olmak zere seer. Mksir,
Ftmlerdeki mezn el-mahsr ve mezn el-mahdd gibi snrl otoriteye sahip olan grevlidir. Bu
arada daveti kabul ederek mezhep toplumuna girmi olan mmin ve mezhebe girmeye aday olan
mstecib Mstal Tayyib hiyerarisi iindeki en son dereceleri tekil eder.
Mstal Tayyib toplumu Ftm din literatrn byk lde muhafaza etmi, Ftmlerde olduu
gibi dinin zhir ve btnn ayn lde deerlendirerek biri olmad takdirde dierinin de
olmayaca dncesini benimsemitir. Ftm devresinin gnostik lem ve devr tarih anlayna ilgiyi
devam ettiren frka, Ftmlerce kabul edilen nceki smil neoplatonik sistem yannda ikinci d-yi
mutlak brhim el-Hmid tarafndan yaplan baz mitolojik deiikliklerle Hamdddin el-
Kirmnnin Ratl-al adl eserinde belirtilen on akl (el-ukll-aere) sistemini benimsemitir.
Bu sistem, D en-Nesefnin smil dncesine soktuu neoplatonik kozmoloji anlaynn slah
edilmi son eklidir. lk defa brhim el-Hmid tarafndan aklanan ve sonraki melliflerce de
benimsenen eski smil ve gayri smil geleneklerle gnostiklerin dncelerinin sentezi olan
kozmolojik doktrin Tayyib hakik diye anlan sistemi tekil eder. Astronomik ve astrolojik
kurgularla eski smil tarih anlayna birtakm yenilikler katan Yemen Tayyibleri, yedi nbvvet
devri yannda balangtan itibaren kyamete kadar insanln kutsal tarihini tekil eden saysz devir
tasavvur etmektedir. Tayyib hakik sistemi, btn ynleriyle btn doktrinlerin geni bir zeti olan
drs mdddinin Zehrl-men adl eserinde yer almaktadr. Tayyib kozmolojik doktrinine gre
idrak edilebilen lem (leml-ibd) bir defada ve ilk kemal tabir edilen hayat devrelerinde g ve
kapasitede birbirine eit olan saysz ruhan ekillerle yaratlmtr. Bu durum ilk mkemmeliyet
olarak adlandrlmaktadr. lk varlklardan birinin sreti kendini dnerek yaratldnn farkna
varm, yaratcy (mbdi) tanyp ibadet etmi, bu sebeple dierlerinden ayrlarak zel bir
istikamette hareket etmi, bu akl ilk yaratlan adn alarak Kurn- Kermdeki kalem terimiyle
aynlemitir. Bu ilk akl dier ilk varlklar yaratcy tanmaya davet etmi, davete icbet edenler,
icbetlerindeki srat nisbetinde ruhan lem dzenindeki grevliler niteliini kazanp yerlerini
almlardr. lk akldan ortaya kan, ikinci ve nc akl olarak seilmi olan iki sudr, ruhan
hiyerarideki ilk akldan sonraki ikinci huddla rakip olmutu. kinci akl stn gayreti ve daha abuk
icbeti sayesinde bulunduu yere ulam, nc akl yaratcsn bilmekle birlikte en-nefsl-
klliyye yahut din lisan ile levh diye isimlendirilen ikinci akln stn derecesini tanmay
reddetmi, bunun cezas olarak nc dereceden sonraki yedi derecenin sonuna dm, ardndan
tvbe edip onuncu akl ve mdebbir olmutur. Fizik lemi tekil eden ruhan sretlerle onuncu akln,
beraber olup ikinci akln stnln tanmamalar sonucu ortaya kan gnahtan zulmet teekkl
etmitir. Ruhan dem diye de isimlendirilen onuncu akl gnah ileyen ruhan sretleri tvbe etmeye
arm, onun yeryzndeki davetinin ilk temsilcisi olan ilk ve kll dem kef devrini aarak setr
devrini balatan cz demden ayrlmtr. Bu sebeple her devrin kimi ykselir ve onuncu akln
yerini alr, onuncu akl da tedrcen ikinci aklla birleinceye kadar ykselir. Setr ve kefin bu
devreleri byk devir denen kymetl-kymta kadar saysz olarak birbirini takip eder.
Tayyiblerin hesabna gre el-kevrl-azam ad verilen byk devir 360.000 360.000 yl yani
130 milyar yla yakn bir sreyi kapsamaktadr. Mminlerin ruhu bulunduklar duruma gre bir nur
noktasna ular, bilgileri lsnde bu nokta bymeye devam eder. Sonunda kendisinden daha stn
mertebedeki mnev dereceli kimsenin (had hudd) ruhu ile birlemek iin ykselir. Bu
ykselmenin devamnda devrin kiminin sreti eklindeki bir nur heykeline intikal ederek onuncu akla
kadar ykselir. nanmayanlarn ruhlar ise cesetlerinde kalr, sonra cesetlerin zlmesiyle birlikte
zararl yaratklar ve inorganik maddelere dnr. Neticede en byk azab tatmak zere yerin en
altnda bulunan siccne gnderilirler, burada byk devrin bitimine kadar kalrlar.
Mstallerin Yemende yerleip kurumlamasndan sonra mezhep bnyesindeki Tayyibiyye hareketi
glenmi, bu arada nemli eserler telif edilmitir. lk d-yi mutlak Zeyb b. Msnn eseri olup
skender Afrodisnin davetle uzlaan fikirlerini ihtiva eden Risletn-nefs ve Risletd-derec f
marifetil-mevcdt (smil b. Abdrresl el-Uceyn, s. 200; Hseyin b. Feyzullah el-Hemdn, s.
269, 299), Resil vni-af yannda Hamdddin el-Kirmn ve Meyyed-Fiddn e-
rzden etkilenen Zeyb b. Msnn rencisi Sultan Hattb b. Hasan b. Ebl-Hfz el-
Hacrnin Mnretl-beir ve yetl-mevld adl eserleri bu dnemin nemli teliflerindendir
(smil b. Abdrresl el-Uceyn, s. 198; Poonawala, s. 78-80). brhim b. Hseyin el-Hmidnin
Kenzl-veledi (nr. Mustafa Glib, Wiesbaden 1391/1971) Mstal Tayyibiyyenin ana
kitaplarndan birini tekil eder. Kirmn, Meyyed-Fiddn e-rz ve nceki smil limlerinden
nakiller yaplan eserde ilk defa Resil vni-afdan er-Risletl-cmiaya iarette
bulunulmakta, ayrca Tisun ve tisne mesele ve cevbth fil-ai adl baka bir eseri de
smiliyye ile ilgili konular ve cevaplarn kapsamaktadr (smil b. Abdrresl el-Uceyn, s. 304).
Hmidnin olu olan Htim b. brhimin tarihle ilgili Tufetl-ulb adl eseri, mukaddimede
Yemendeki ilk dleri ele aldktan sonra Mstal daveti ileri gelenlerinin Msrdan Yemene
intikalleriyle ilgili nemli bilgiler vermektedir. Bu kitap drs mdddinin Nzhetl-efkrnn
kaynaklarndandr. Bunlarn dnda Muhammed b. Thir el-Hrisnin Mecmut-terbiyesi (a.g.e.,
s. 305), Ali b. Muhammed b. Caferin Niml-vcd ve tertbl-uddu ile Dmiul-bl ve
atfl-mnl adl eseri Yemen Mstal Tayyiblerinin gerekletirdii nemli almalardr.
BBLYOGRAFYA


brhim b. Hseyin el-Hmid, Kenzl-veled (nr. Mustafa Glib), Wiesbaden 1391/1971, s. 32-77,
163-164, 273-293; bnl-Kalnis, Tru Dma (Amedroz), s. 128; Umre el-Yemen, Trul-
Yemen (nr. Hasan Sleyman Mahmd), Kahire 1957, s. 81, 87-89, 127-130; Nveyr, Nihyetl-
ereb, XXVI, 87; Makrz, el-a, I, 357, 389, 390-391, 406; a.mlf., ttil-unef (nr.
Cemleddin e-eyyl - M. Hilm M. Ahmed), Kahire 1973, III, 128, 137, 146; a.mlf., el-Mnte
min abri Mr (nr. Eymen Fud Seyyid), Kahire 1981, s. 109-110, 113, 120; drs mdddin,
Zehrl-men (nr. Mustafa Glib), Beyrut 1411/1991, s. 17-63; smil b. Abdrresl el-Uceyn,
Fehresetl-ktb ver-resil (nr. Ali Nak Mnzev), Tahran 1344 h./1966, s. 198, 200, 304, 305;
Hseyin b. Feyzullah el-Hemdn, e-uleyiyyn vel-areketl-Fmiyye fil-Yemen, Kahire
1955, s. 269-299; Abdurrahman Bedev, Mehibl-slmiyyn, Beyrut 1973, II, 356-360; Ismail K.
Poonawala, Biobibliyography of Isml Literature (ed. T. Joseph), Malibu 1977, s. 78-80; J. N.
Hollister, The Shia of India, New Delhi 1979, s. 243-245, 265-271; Hasan brhim Hasan,
Trud-devletil-Fmiyye, Kahire 1981, s. 171-178; Eymen Fud Seyyid, Trul-mehibid-
dniyye fil-Yemen, Kahire 1408/1988, s. 171-206; a.mlf., Ftmler, DA, XII, 231-233; rif
Tmir, Trul-smliyye, London 1991, III, 224-242; IV, 69-74; Farhad Daftary,
The Ismls: Their History and Doctrines, Cambridge 1992, s. 256-323; W. Madelung,
Ismliyya, EI (ng.), IV, 204-205; Mustafa z - Mustafa Muhammed e-eka, smiliyye,
DA, XXIII, 127-133.
Mustafa z

MSTANSIR-BLLH
( )
Eb Cafer el-Mstansr-Billh el-Mansr b. ez-Zhir-Biemrillh Muhammed el-Abbs (.
640/1242)
Abbs halifesi (1226-1242).
Safer 588de (ubat-Mart 1192) Zhir-Biemrillhn Trk asll bir criyesinden dodu. ocukluk ve
genlik yllarn kendisiyle yakndan ilgilenen, zeks, dindarl ve ktlklerden uzak durmas
dolaysyla ona kad diyen dedesi Nsr-Lidnillhn gzetiminde geirdi. Babas Zhir-
Biemrillhn lm zerine byk olu ve veliahd olarak Mstansr-Billh lakabyla halife iln
edildi (13 Receb 623 / 10 Temmuz 1226).
Moollar, kendilerine kar sava gze alabilen tek mslman hkmdar olan Celleddin
Hrizmah malp ederek Azerbaycan ele geirdiler ve Hrizmahlar Devletini ortadan
kaldrdlar (1231). Bylece Irak snrna kadar ran topraklarnn tamamn ele geirmi oldular.
Abbs halifeliine ait merkezlere saldrlar dzenleyen Moollar 628de (1231) Erbil, mid,
Mardin ve Nusaybin gibi ehirlerde byk yama ve katliam yaptlar. Bunun zerine Mstansr-
Billh, Erbil Hkmdar Muzafferddin Kkbriyi onlara kar savala grevlendirdi ve kendisine
yardmc birlikler gnderdi. Ancak Moollar onun yaklatn renince geri ekildiler. Bu arada
yerine geecek erkek evld olmayan ve lmnden sonra lkesinin Abbs halifelii topraklarna
katlmasn vasiyet eden Kkbri 630 (1233) ylnda hastalannca Mstansr-Billh, kbl e-
erbyi bir ordunun banda Erbile gnderdi. Halkn direniiyle karlat iin ehri sava
yoluyla ele geiren kumandann ehrin valiliine tayin etti.
633te (1236) Moollar Musul istikametinde ilerlediler. yice yaklaan bu tehlike karsnda
Mstansr-Billh seferberlik iln ederek btn halk kesimlerinden asker toplamaya alt. Toplanan
gnlllere silh ve para datt, hazrlad orduyu Moollar zerine gnderdi. Ancak yolda Mool
ordusunun blgeyi terkedip Azerbaycandaki kararghna ekildii renilince ordu Badata geri
dnd. Mstansr nizam askerin mevcudunu 100.000e kadar kard. 634te (1237) tekrar saldrya
geen Moollar Erbili aldlar ve ehirde byk katliam yaptlar. Mstansrn gnderdii hilfet
ordusunun yaklatn duyunca yine geri ekildiler. Abbs ordusunun dnn takip eden Moollar
Erbile tekrar saldrd. Bu srada Badat surlarn tahkim ettirip savunma tertibat aldran Mstansr
tbi mslman hkmdarlardan asker yardm istedi. Suriye Eyyb hkmdar ve ehrizor hkiminin
gnderdii birliklerin de katld Abbs ordusu, Badata yaklak 40 km. uzaklkta Hniknde
Moollar karsnda ar bir yenilgiye urad (636/1238-39). Mstansr, dorudan baehrini tehdit
eden Mool tehlikesinden byk ihtimalle blgeden sorumlu Mool kumandanyla yapmay baard
atekes antlamasyla kurtulabildi.
Dou slm dnyasnn Mool tehdidine mruz kald bir dnemde halifelik yapan Mstansr
kendisine tbi mslman hkmdarlarla iyi ilikiler kurdu. Birbirine den Msr ve Suriye Eyyb
meliklerini bartrmaya alt. 628 (1231) ylnda Msr Eyyb Sultan el-Melikl-Kmil
Muhammedin elisini ve Erbil Hkmdar Kkbriyi arlad. Mstansr, 629da (1232) Msr
Hkmdar el-Melikl-Kmilden korkup Badata iltica eden yeeni Kerek Eyyb Emri el-
Melikn-Nsr Dvda da ilgi gsterdi. Eb Muhammed bnl-Cevzyi onlarn arasn bulmakla
grevlendirdi. Neticede bunu baard ve el-Melikn-Nsr Dvdun Kereke dnmesini salad.
Onun bu elisi dier mslman hkmdarlar da ziyaret ederek aradaki ihtilflarn kaldrlmas iin
alt.
Mstansr, 10 Cemziyelhir 640 (5 Aralk 1242) tarihinde ld ve Rusfe Mezarlna defnedildi.
Yerine olu Mstasm-Billh geti. Tarihilerin vgyle andklar Mstansr babas Zhir gibi
cmert, dil, mtevazi, dindar ve halka yakn bir halife idi. Fakirlere, dul ve yetimlere yardmc
olmak iin gayret gsterirdi. lim adamlarna iltifat ederdi. Hz. Ali ve Hseyinin mezarlarn ziyaret
eder, Ali evldna byk deer verirdi. Yangn geiren Ali el-Hd ve Hasan el-Asker trbelerinin
yeniden yaplmasn emretti. Vezirlik dahil nemli devlet grevlerine ileri tayin ettii
bilinmektedir. Vezirlik grevini dedesi Nsr zamanndan beri yrten Muhammed el-Kumm, onu
azlettikten sonra yerine getirdii Hz. Ali neslinden bnn-Nkid ve medresesinin inaat iini yrten
stdddr bnl-Alkam bu grevlilerin banda gelmektedir.
mar faaliyetlerine de byk nem veren Mstansr Badatta camiler, medreseler, ribtlar, hanlar ve
kprler ina ettirdi. Halife Muktef-Liemrillh tarafndan yaptrlm olan Cmiul-Kasr onartt.
Badatn her mahallesinde fakirler iin aevleri kurdu. Onun ina ettirdii eserlerin banda,
tarihilerin daha nce benzeri grlmemi bir sanat eseri olarak tanttklar Mstansriyye Medresesi
gelmektedir. 625te (1228) stdddr bnl-Alkam ynetiminde balatlan inaat 630 (1233)
ylnda tamamland. Ala bizzat katlan halife verilen ilk dersi dinledi. Daha sonralar da baz
dersleri kendisine ait blmden takip ederdi. Drt mezhepten her birine bir eyvann tahsis edildii ve
her mezhepten altm iki fakihin grevlendirildii medresede ayrca drl-hads, hamam, hastahane,
yetimler okulu, imaret ve ok zengin bir ktphane bulunuyordu. Mstansr-Billh, drt mezhep
fkhnn bir arada okutulduu ilk medrese olmas yannda Kuran ilimleri, hadis, fkh, Arapa, riyz
ilimler ve tp ilimlerinin okutulduu ilk niversite olarak kabul edilen bu messese iin zengin
vakflar tahsis etmiti. Ayrca hac yollarn tamir ettirmi ve Haremeynde salk ocaklar atrmt.
BBLYOGRAFYA


bnl-Esr, el-Kmil, XII, 458; bn Nazf, et-Trul-Manr (nr. Ebl-d Dd), Dmak
1401/1981, I, 116-119, 165; Sbt bnl-Cevz, Mirtz-zamn, VIII/2, s. 739-741; Ebl-Ferec,
Tr, II, 522, 530-539; bn Vsl, Mferricl-krb, IV, 196; bnt-Tktak, el-Far (nr. M. vaz
brhim Bek - Ali el-Crim Bek), Kahire, ts. (Drl-marif), s. 215, 294-296; Redddin Fazlullh-
Hemedn, Cmiut-tevr (trc. Fud Abdlmut es-Sayyd), Beyrut 1983, s. 191-192; Ebl-
Fid, el-Mutaar f abril-beer (nr. Mahmd Deyyb), Beyrut 1417/1997, II, 235, 254, 275-276;
el-avdil-cmia (nr. Mustafa Cevd), Badad 1351/1932, s.16-18, 22-23, 28-35, 80-81;
Zeheb, Almn-nbel, XXIII, 155-168; Ktb, Fevtl-Vefeyt, IV, 169-171; bn Kesr, el-
Bidye, XIII, 113-114, 129-139, 159-160; bn Dokmak, el-Cevher-emn (nr. M. Kemleddin
zzeddin Ali), Beyrut 1405/1985, I, 218-219; Syt, Trul-ulef (nr. M. Muhyiddin
Abdlhamd), Kahire 1371/1952, s. 460-462; G. le Strange, Baghdad during the Abbasid Caliphate,
Oxford 1924, s. 194-195, 266-270, 278, 299, 337-338, 346, 349; Artuk, slm Sikkeler Katalou,
bk. ndeks; Nc Marf, Tru ulemil-Mstanriyye, Kahire 1396/1976, s. 25, 33; Glay n
Bezer, Begteginliler (Erbilde Bir Trk Beylii), stanbul 2000, s. XXXIV, 118, 120; H. Ahmet
zdemir, Mool stils ve Abbs Devletinin Ykl: Cengiz ve Hlg Dnemleri, stanbul 2005,
bk. ndeks; K. V. Zettersten, Mstansr, A, VIII, 827; Carole Hillenbrand, Mustanir, EI (Fr.),
VII, 728-729.

smail Yiit

MSTANSIR-BLLH, Ahmed b.
Muhammed
(

)
Ebl-Ksm el-Esmer el-Mstansr-Billh Ahmed b. Muhammed ez-Zhir-Biemrillh el-Abbs (.
660/1261)
Msrdaki ilk Abbs halifesi (1261).
Halife Zhir-Biemrillhn oludur. Yeeni ve Badat Abbs halifelerinin sonuncusu Mstasm-
Billh tarafndan hapse atlmasndan nceki hayatna dair bilgi yoktur. Mool istils srasnda
serbest braklnca baz yaknlar ve hizmetileriyle beraber Irk- Araba gidip oraya yerleti.
Yaklak buuk yl sonra Aynicltta Moollar yenerek byk itibar kazanan Memlklerin
bana Sultan I. Baybarsn getiini duyunca Dmaka gitti. Orada iken Sultan Baybars tarafndan
Kahireye davet edildi. Hizmetine verilen resm grevlilerin eliinde Kahireye geldiinde sultan,
bakad, emrler, devlet erkn, ulem, eraf ile mslman, yahudi ve hristiyan halkn katld
muhteem bir trenle karland (9 Receb 659 / 9 Haziran 1261). Sultan Baybars kendisine kar son
derece saygl davrand ve onu Kalatlcebelde bir kke yerletirdi.
13 Receb 659 (13 Haziran 1261) tarihinde devlet erkn ve kadlarn katld bir toplantda
bakadnn huzurunda soy kt okundu, kendisiyle birlikte gelenlerin ahitliiyle Abbs ailesinden
olduu belirlendi ve el-Mstansr-Billh lakabyla halife iln edildi. nce Kdlkudt Tceddin,
ardndan sultan ve eyhlislm zzeddin bn Abdsselm, emrler ve kadlar kendisine biat etti
(Safed, VII, 385). Bylece buuk yllk bir aradan sonra Abbs hilfeti Msrda yeniden
kurulmu oldu. Biat merasiminin ardndan Kahirede bir alay dzenlendi. Baybars, btn eyaletlere
Mstansr-Billh adna biat alnmasn ve hutbede nce onun adnn okunmasn bildirdi. Kestirdii
sikkeye adn sultann adyla birlikte yazdrd.
nceki halifelerden birinin lakabn kullanan ilk halife olan Mstansr-Billh, 17 Receb 659da (17
Haziran 1261) Kalatlcebel Camiinde okuduu hutbede Abbs ailesinin erefinden bahsetti ve
Baybars iin hayr duada bulundu. 4 ban (4 Temmuz) gn Kahire dnda kurulan saltanat otanda
Baybarsa sultanlk hilati ve tac giydirdi. Reslkttb Fahreddin b. Lokmn, Mstansr tarafndan
Baybarsn sultanl iin yazdrlan taklidi okudu. Mstansr, taklidinde kasm emril-mminn
unvan verdii Baybars Msr, Suriye, Diyarbekir, Hicaz, Yemen ve Frat havzasyla fethedilecek
yeni lkelerin sultanlna tayin ettiini bildiriyordu.
Mstansr-Billh, halife iln edildii gnlerden itibaren atalarnn baehri Badat Moollardan
kurtarmay dnm, bu hususta Sultan Baybarstan hem tevik hem asker ve mal destek grmtr.
Sultan halifeyi Badat zerine gndermek iin gerekli idar ve asker hazrlklar balatt. Emrine
atabeg, stdddr, hcib ve ktip gibi memurlar tayin etti. 19 Ramazan 659da (17 Austos 1261)
Kahireden ayrlan halife ve sultan 7 Zilkadede (3 Ekim) Dmaka ulatlar. Baybars halifeyi
Musul, Sincar ve el-Cezre emrlerinin oullaryla birlikte hazrlanan ordunun banda Irak zerine
gnderdikten sonra kendisi Msra dnd. Trkmen, Arap ve bedevlerden oluan ordusuyla neye
ulatnda Abbs ailesinden olup Halep Emri Akku el-Berl (Brl) tarafndan Hkim-Biemrillh
lakabyla halife iln edilen Ebl-Abbas Ahmed 700 kiiyle o blgeye geldi. Yaplan grmeler
sonunda Hkim can gvenliinin salanmas artyla Mstansra itaat etmeyi kabul etti. Mstansr-
Billh bu olayn ardndan kendisine teslim olmay kabul eden Hadse ehrine gitti, daha sonra Hte
ynelerek 29 Zilhicce 659 (24 Kasm 1261) gn ehri ele geirdi. Bu arada Iraktaki Mool
kumandan Karabuga, Mstansrn geldiini duyunca derhal harekete geti. Ht civarnda yaplan
savata (3 Muharrem 660 / 28 Kasm 1261) ar bir yenilgiye urayan Mstansrn sava srasnda
ldrld veya yaral olarak kurtulup bir sre sonra ld kaydedilmektedir. Yerine Hkim-
Biemrillh halife iln edildi (661/1262).
BBLYOGRAFYA


bn Abdzzhir, er-Ravz-zhir f sretil-Meliki-hir (nr. Abdlazz el-Huveytr), Riyad
1396/1976, s. 99-112; bn Vsl, Mferricl-krb, IV, 196-197; Ynn, eyl Mirtiz-zamn,
Haydarbd 1374/1954, I, 441-456; bnd-Devdr, Kenzd-drer, VIII, 72-74; Zeheb,
Almn-nbel, XXIII, 168-171; a.mlf., el-ber, III, 293; bn Fazlullah el-mer, Meslik,
XXIV, 200; Zeynddin bnl-Verd, Tetimmetl-Mutaar f abril-beer (nr. Ahmed Rifat el-
Bedrv), Beyrut 1389/1970, II, 305-306; Safed, el-Vf, VII, 384-386; bn Dokmak, el-Cevher-
emn (nr. M. Kemleddin zzeddin Ali), Beyrut 1405/1985, I, 224-228; Kalkaend, Meirl-
infe, II, 111-114; Makrz, es-Slk, I, 448-451, 457-467; Bedreddin el-Ayn, dl-cmn (nr.
Muhammed Muhammed Emn), Kahire 1407/1987, I, 293-301, 310-311, 328-329; bn Tarberd, en-
Ncmz-zhire, VII, 109-119; a.mlf., el-Menhel-f, II, 72-78; a.mlf., Mevridl-lefe (nr.
Nebl M. Abdlazz Ahmed), Kahire 1997, I, 236-239; Syt, snl-muara, II, 52-59; a.mlf.,
Trul-ulef (nr. M. Muhyiddin Abdlhamd), Kahire 1371/1952, s. 477-478; bn ys,
Bediuz-zhr, I/1, s. 312-317; Diyarbekr, Trul-ams, Kahire 1283, II, 378; P. Thorau, The
Lion of Egypt: Sultan Baybars I and the Near East in the Thirteenth Century (trc. P. M. Holt), London-
New York 1987, s. 110-119; Ali Aktan, Msrda Abbs Halifeleri, TTK Belleten, LV/214
(1991), s. 617-619; P. M. Holt, Mustanr, EI (Fr.), VII, 729-730.

smail Yiit

MSTANSIR-BLLH el-FTIM
( )
Eb Temm el-Mstansr-Billh Mead b. Al ez-Zhir-Liizzidnillh b. el-Hkim-Biemrillh el-
Ftm (. 487/1094)
Ftm halifesi (1036-1094).
420de (1029) Kahirede dodu. Ftm Halifesi Zhirin oludur. Annesi Seyyide Rasad Sudanl bir
criye idi. Babasnn lm zerine (427/1036) yedi yanda iken Mstansr-Billh lakabyla halife
iln edildi. ocuk yata bulunduu iin hilfetinin ilk yllarnda Vezir Ebl-Ksm Ali b. Ahmed el-
Cercernin etkisinde kald. Onun lmnn ardndan devletin ynetimi annesi ve annesinin eski
efendisi yahudi Eb Sad brhim b. Sehl et-Tsternin eline geti. Bu durum asker gruplar arasnda
i atmalara yol at ve lke byk zarar grd. Yahudileri nemli mevkilere getiren Eb Sad,
desteklerini salamak iin Mariblilerin maan arttrrken Trk askerlerinin maan azaltt.
Hkimiyetinden rahatsz olan Vezir Felh Trkleri kkrtp onu ldrtt (439/1047). Eb Sadn
ldrlmesine ok zlen halifenin annesi Vezir Felhyi azlettirdi. Bu olaydan sonra ynetimi Eb
Sadn kardei Eb Nasr Hrn ile Kad Eb Muhammed Hasan el-Yzr devrald. 442de (1050)
vezirlie getirilen Yzr dneminde lke ciddi ekonomik buhranlara ve i karklklara sahne oldu.
Baehir Kahirede Trkler, Berberler, Sudanl kleler arasnda atmalar kt ve byk
gerginlikler yaand. Nsrddevle el-Hamdn kumandasndaki Trkler ve Berberler halifenin
annesi tarafndan desteklenen Sudanl kleleri Km reykte bozguna urattlar (454/1062).
Mstansr bizzat sevk ve idare ettii bir orduyla Nsrddevle el-Hamdn zerine yrd ve onu
malp etti (461/1069).
Nsrddevle Sultan Alparslandan yardm istedi ve onu Msra davet etti (462/1070). Ancak
yardm gelmesini beklemeden Araplar ve Levte Berberlerinin yardmyla Kahireyi kontrol altna
almay baard. Halifeye aylk 100 dinar maa balayan Nsrddevle, Abbsler adna hutbe
okutmaya teebbs ettiyse de baaramad. ldeniz ve Beldek gibi nfuzlu Trk kumandanlar
Nsrddevlenin Alparslan Msra davet etmesinden rahatsz oldular ve otoritelerini
kaybetmekten endie ederek Nsrddevleye kar harekete getiler. Nsrddevle Trkler
tarafndan ldrld (465/1073). Fakat bu kumandanlar da Mstansr ile geinemediler. Mstansr
annesinin basklar sonucu ok sayda vezir ve kady grevinden azletti. Yzrnin azlinden Ermeni
asll Akk Valisi Bedr el-Cemlnin iktidar ele geirmesine kadar elli drt vezirle krk iki kadnn
grevine son verildi. 444 (1052-53), 447 (1055) ve 457-464 (1065-1072) yllarnda Nil nehrinin
sular azald iin rn elde edilemedi. Byk skntlar yaayan Msr halk veba salgn ve ktlk
yznden perian oldu. Halifenin ailesi dahi Msr terkedip Suriye ve Iraka snmak istedi. Bu
dnem tarihe e-iddetl-uzm (e-iddetl-Mstansriyye) adyla geti (Makrz, el-a, I,
337).
Mstansr, lkeyi iinde bulunduu skntdan kurtarmak amacyla Akk Valisi Bedr el-Cemlden
yardm istedi ve kendisini Msra davet etti (465/1073). Bedr el-Ceml, ileri srd artlarn
Mstansr tarafndan kabul edilmesi zerine Ermeni askerlerinden oluan bir donanmayla ertesi yl
Msra geldi. Trklere ve Msrl idarecilere kar sindirme politikas izleyen Bedr el-Ceml, pek
ok kumandan ve devlet adamn katlederek iktidarn yegne hkimi oldu ve ald tedbirlerle halkn
refah dzeyini ykseltmeyi baard. Mstansr, olu Ahmedi Bedr el-Cemlnin kzyla
evlendirerek aralarndaki ilikileri glendirdi. Vezirlik ve ordu kumandanl grevlerine ilveten
Bad el-Meyyed-Lidnillhtan sonra kad ve dlerin teftiini de Bedr el-Cemlye devrederek
kendisini snrsz yetkilerle donatt. Bedr el-Ceml, be yl aradan sonra 467de (1074-75) Mekke
ve Medinede tekrar Ftmler adna hutbe okuttu. Mstansr, Bedr el-Cemlnin lmnden sonra
olu Efdali ehinah unvanyla vezir ve emrl-cy tayin etti.
Mstansr-Billh zamannda d ilikiler asndan nemli gelimeler yaand. 429da (1038)
Mstansr, Ftmlerle Bizans mparatorluu arasnda daha nce yaplm olan antlamay yeniledi.
Ancak Seluklularn Bizans mparatorluunu Ftmler aleyhine kkrtarak Msra buday
gnderilmesini nlemesi ve stanbuldaki camide hutbenin Abbs Halifesi Kim-Biemrillh adna
okunmas Ftm-Bizans ilikilerinin bozulmasna yol at (446/1054). mparatorie Theodorann
Seluklularla mzakereye balamasndan rahatsz olan Mstansr, Merkad-i s (Kumme)
Kilisesinin hazinelerine el koydurdu (447/1055); Suriye ve Msrdaki kiliseleri kapattrd. Cizyeyi
arttrd gibi rahiplerin de cizye demesini emretti. Bu dnemde Ftmlerle Grcler, Deylemliler,
Karahanllar, Delhi racalar arasnda siyas ve ticar ilikiler kuruldu.
Seluklu ordular 463 (1071) ylnda Kuzey Suriyeye girdi. Atsz b. Uvak kumandasnda Filistine
hkim olup Dmak tehdit etmeye balad ve 468de (1075) ehri fethetti. Suriye Seluklu Meliki
Tutu da Ftmlere kar ciddi bir tehdit oluturuyordu. Bedr el-Ceml 482de (1089) Sr, Sayda
ve Cbeyli geri ald. Ancak Dmak bir daha Ftm hkimiyetine girmedi. Seluklularn desteiyle
Hicazda hutbe tekrar Abbsler adna okundu (462/1070). 467-473 (1074-1081) yllarnda Ftmler
Mekke ve Medineye yeniden hkim oldular. Yemende Suleyhler, Adende Zreyler Ftm
hkimiyetini tand. Eyyb Meliki Turan ah 569da (1173) Yemeni ele geirip bu blgedeki Ftm
hkimiyetine son verdi.
Abbslerle Ftmler arasnda devletin kurulu yllarna kadar uzanan ihtilf, Abbslerin 402de
(1011) Badatta Ftmlerin nesebini ktleyip Hz. Ftma ile ilikileri olmadn iddia eden bir
mahzar yaymlamasyla zirveye ulat. Abbsler ayn mahiyette ikinci bir mahzar daha neredince
(444/1052-53) ilikiler daha da ktleti. Abbsler, Ftmlerin yaylmac politikasna kar
Seluklulardan yardm istediler. Ayrca Ftmlere tbi olarak hkm sren Zr Emri Muiz b.
Bdse hilatler gnderip Ftmlerle ilikilerini bozmaya altlar. Ftmler de Bessryi
Abbslere kar tahrik ettiler. Bessr, Hille Mezyed Emri Dbeys ve Ukayl Emri Kureyin
desteiyle Badat igal edip Mstansr-Billh adna hutbe okuttu (13 Zilkade 450 / 1 Ocak 1059) ve
Abbs Halifesi Kim-Biemrillha, Ftmler varken Abbslerin hilfette haklar olmadn kabul
ettiini bildiren bir belgeyi ahitler huzurunda zorla imzalatarak Mstansra gnderdi. Bir yl sonra
Seluklu Sultan Turul Bey, Abbs halifesinin Badata dnmesini salad ve Mstansr adna
okunan hutbeye son verdi.
Zr Emri Muiz b. Bds de Ftmlere tbi olmaktan vazgeip hutbeyi Abbsler adna okuttu
(443/1051). Maribde hkimiyetlerini kaybeden Ftmler douya ve Yemene yneldiler. Msr,
Kzldeniz, Irak, ran ve Basra krfezine hkim olarak Hindistan ticaret yolunu ele geirmek ve
Abbslerin ticaret yapmasna engel olmak iin seferber oldular.
Mstansr, i-smil mezhebini sadece Msrda deil btn slm dnyasnda hkim klmak iin
youn bir faaliyet yrtt. randa D Meyyed-Fiddnin baarl almalaryla Bveyhler Ftm
saflarna ekildi. Ayrca Yemende byk bir taraftar kitlesi kazanld ve Suleyhlerden Ali b.
Muhammed ve haleflerinin destei saland. Mstansrn Kitbs-Sicillt vet-tevt vel-ktb
li-Mevln Mstanr-Billh adl bir mecmua iinde derlenen Suleyh emrleriyle Yemendeki
dlere yazd mektuplar, onun Ftm Devletini eski gl dnemine iade etme gayretleri olarak
yorumlanmaktadr. Mstansr-Billh 18 Zilhicce 487de (29 Aralk 1094) Kahirede ld. Yerine
byk olu Nizr veliaht tayin etmesine ramen Efdal b. Bedr el-Cemlnin desteiyle kk olu
Ahmed, el-Mstal-Billh lakabyla halife iln edildi.
Mstansr-Billh Ftm kaynaklarnda samimi, doru szl, dil, ferset sahibi bir halife olarak
gsterilmektedir. Altm yl bulan halifeliinin ilk yirmi ylnda Sicilya, Hicaz, Filistin, Suriye,
Kuzey Afrika, Irak, ran, Yemen ve Kzldeniz sahillerinde hutbe Ftmler adna okunmutur. Onun
lmyle smiller arasnda ihtilf balamtr. smil akdeye uygun biimde byk olu Nizrn
halife olmas gerektiini syleyenler Nizriyye, Mstal-Billh destekleyenler Mstaliyye adn
almtr. Hasan Sabbh, Seluklular zamannda Irak blgesinin badsi bn Attn tavsiyesiyle
Msra gidip Mstansr-Billh ile grm (bnl-Esr, IX, 448; X, 237), onun yakn ilgisine
mazhar olmu, halife de onu hccet (vekil) seip Horasanda kendi adna davette bulunmasn
istemitir.
BBLYOGRAFYA


Mstansr-Billh el-Ftm, es-Sicilltl-Mstanriyye (nr. Abdlmnim Mcid), Kahire, ts.
(Drl-fikril-Arab); Nsr- Hsrev, Sefernme (nr. M. Debr-i Siyk), Tahran 1369 h., s. 169;
Ebl-Ksm bns-Sayraf, el-nn f dvnir-resil (nr. Eymen Fud Seyyid), Kahire
1410/1990, s. 69, 73, 78, 81, 85, 95, 98, 99; bnl-Kalnis, Tru Dma (Amedroz), s. 76, 83-
91,
95, 109-110, 124, 128, 167; bnl-Ezrk el-Frik, Tru Meyyfrin ve md (nr. Bedev
Abdllatf Avad), Beyrut 1974, s. 82, 141, 152, 153, 156, 267; Ali b. Zfir, Abrd-dvelil-
munaa, Kahire 1972, s. 64, 67-81; bn Hammd es-Sanhc, Abru mlki Ben Ubeyd ve
srethm (nr. Tihm Nakra - Abdlhalm Uveys), Riyad, ts. (Drl-ulm), s. 104-105; bnl-
Esr, el-Kmil, bk. ndeks; bn Hallikn, Vefeyt, V, 229-231; bn zr, el-Beynl-murib, I, 285-
292, 298 vd.; Zeheb, Almn-nbel, XV, 186-196; Makrz, ttil-unef (nr. Muhammed
Hilm Muhammed Ahmed), Kahire 1390/1971, II, 184-334; a.mlf., el-a, I, 99-100, 335-337;
a.mlf., el-Mnte min Abri Mr (nr. Eymen Fud Seyyid), Kahire 1981, s. 3-59; brahim
Kafesolu, Sultan Melikah Devrinde Byk Seluklu mparatorluu, stanbul 1953, s. 31-33, 35, 43,
99, 125-127, 129, 133; Abdlmnim Mcid, el-mm el-Mstanr-Billh el-Fm, Kahire 1961;
Hasan brhim Hasan, Trud-devletil-Fmiyye, Kahire 1981, s. 169-171, ayrca bk. ndeks; De
L. OLeary, A Short History ot the Fatimid Khalifate, Delhi 1987, s. 193-210; Farhad Daftary, The
Ismls: Their History and Doctrines, Cambridge 1990, bk. ndeks; a.mlf., The Assassins Legends:
Myths of the Ismailis, London-New York 1994, s. 24, 28, 29, 31, 140, 143, 176-178; Eymen Fud
Seyyid, ed-Devletl-Fmiyye f Mr, Kahire 1413/1992, s. 125-157; B. Lewis, Haler (trc. Ali
Aktan), stanbul 1995, s. 28-30, 35, 42; H. A. R. Gibb - P. Kraus, Mstansr, A, VIII, 827-831;
Erdoan Meril, Bessr, DA, V, 528; Abdlkerim zaydn, Bedr el-Ceml, a.e., V, 330;
a.mlf., Efdl b. Bedr el-Ceml, a.e., X, 452-453; a.mlf., Hasan Sabbh, a.e., XVI, 347-348.
Abdlkerim zaydn

MSTANSIR-BLLH el-MEV
(bk. HAKEM II).

MSTANSIRYYE MEDRESES
Abbs Halifesi Mstansr-Billh (. 640/1242) tarafndan Badatta ina ettirilen medrese.
Drt mezhep fkh yannda Kuran, hadis ve tp alanlarnda da yksek retim vermesiyle niversite
zellii gsteren ilk messese olarak kabul edilmektedir. Badatn en ilek blm olan Diclenin
dousunda Memn Kprsne 100 m. kadar mesafede halife saraynn hemen yannda 625te (1228)
temeli atlan medresenin yapm 630da (1233) tamamlanmtr. 5 Receb 631de (6 Nisan 1234)
Halife Mstansr-Billhn da itirak ettii ve dnemin nl airlerinin medreseyi ven iirler
okuduu, kuruluunda emei geenlere, medrese hocalarna hilatler giydirildii, devlet ileri
gelenleriyle halkn katld muhteem bir merasimle almtr.
Mstansriyye Medresesi kendine has planyla ve ihtiamyla slm mimarisinin en gzel
rneklerinden biri olup sarayn mal ilerine bakan Meyyedddin bnl-Alkam nezretinde
yaplmtr. Drt Snn mezhebin her biri iin blmlerin yer ald yapnn dikdrtgen planl ve
tuladan ina edilmi eyvanlar, odalar ve koridorlar yine dikdrtgen bir avluyu evreliyordu. 9-10
m. kadar ykseklikte ve iki katl, uzunluu eninin iki mislinden fazla olan bina kbleye dik olarak
planlanmtr. Uzunluu kble duvarnda 104,80 m., kuzeyde 105,50 m., genilii batda 44,20,
douda kedeki odalar dolaysyla 48,80 metredir. Ortadaki sahanlk 62,40 27,40 m. geniliktedir.
Sonradan i avlunun ortasna suyu yer alt kanallaryla Dicleden getirtilen ve bnl-Fuvatye gre
668de (1269) ina edilen bir havuz yaplm, bu su ayrca bir baka kanalla medresenin arkasndaki
arya ulatrlmt. Zaman zaman taan Diclenin medreseye zarar vermemesi iin nehrin bu
ksmnda bir set yaplmtr.
Binann kuzeye bakan ksmnn ortasnda 10,40 m. geniliinde bir takap vardr. Kapnn hendes
bezemelerle ssl i ie pervazlardan meydana gelen yayvan sivri kemeri iinde byk blm
orijinal olan tula zerine kabartma kitbe yer alr. nce kvrk dallar arasndaki on satrlk sls
yazda medresenin ina sebebi, bnisinin ad ve onun iin dua bulunur. Giriin tam karsnda 21,50
m. uzunluunda, 6,50 m. geniliinde, ortadaki daha byk kemerle avluya alan uzun oda, mihrap
olarak dzenlenmi niten de anlalaca gibi mescid olarak planlanmtr. Alt katta kbleye gre
mescidin sandaki blm filere, solundaki blm Haneflere tahsis edilmiti. Takapdan
girildiinde sadaki blm Hanbellere, Haneflerin karsna den soldaki blm ise Mlik
mezhebi mensuplarna ayrlmt. Dikdrtgen avlunun dar kenarlarnn ortalarnda yer alan
eyvanlardan doudaki Haneflere, batdaki filere aitti. Avluya alan eyvanlarn genilii 6 m.,
uzunluu 7,80 m. olup tavanlar iki katn yksekliine ulamakta ve cephesi bina seviyesini biraz
amaktayd. Her katta otuz dokuz kk oda, ayrca orta byklkte birka oda ile eitli llerde
apraz tonozlu atsnda k ve hava iin penceresi olan yksek tavanl on iki byk oda
bulunmaktayd. Giriin sanda ve solunda motifli tulalarla sslenmi avluya alan birer kk
eyvann hemen yanlarndan iki, mescidin sa ve solundan iki, fi eyvannn iki yanndaki odalardan
sonra birer olmak zere zeminden st kata kmak iin alt adet merdiven mevcuttu. Buradan avluya
bakan pencerelerden k alan revak eklindeki koridorlara klrd. rencilerin ikameti iin
yaplm odalarn kaplar bu koridora almaktayd. Binann dou blmnde Haneflere tahsis
edilen eyvann
arka ksmndaki dershane, muhtemelen ktphane ve medrese idaresinin bulunduu byk salonlarn
dar fakat iki kat ykseklikte girileri, tavannda klandrma ve hava iin belli aralklarla drt
pencere alm tonozlu bir koridor bulunmaktayd. Bu blmde Halife Mstansr-Billhn dersleri
takip etmek istediinde girdii, binann dou duvar dndan alm kk bir kap vard.
Hanbel ve Mlik mezhebine ayrlan kelerde ders salonlar dnda fi blmnn tam
kesinde yer alan byk odalar muhtemelen drlhadis, yanlarnda ise daha kk yata rencilerin
ders grd ve kraat sesli yapld iin dier iki eyvann aksine avluya deil da bakan
drlkurn bulunmaktayd. Medrese grltye, souk ve scaa kar 2 metreyi aan d duvarlarla
evrilmiti. Eyvanlarn tonozlu tavanlar kkl bykl yldz ve bitki motifleriyle bezenmitir.
Binann d duvarnda kabartma geometrik motiflerin bir dekor oluturduu tulalar kullanlmtr.
D cephede bilhassa Dicleye bakan yzde byk kuak halinde yazlar bulunur. Bunlarn nemli bir
ksm Sultan Abdaziz zamannda 1865te yenilenmitir. Medrese, genel olarak ince bir sanatla
ilenmi geometrik ve bitkisel motifli tulalarn gzel bir dekor oluturacak ekilde duvarlarda, kap
ve pencere pervazlarnda dizilmesiyle tezyin edilmi, sslemede kire ve sva kullanlmamtr.
Mstansriyye Klliyesini oluturan blmlerden drlhadis, drlkurn ve ktphane medrese
bnyesi iindeydi. Ancak drttb (bmristan) medrese yaknnda yaplan bir eyvanda ve altndaki
sofada bulunuyordu. bnl-Fuvat bu eyvann 633te (1235-36) tamamlandn, burada bir tabibin
talebeleriyle oturup tp ilmiyle megul olduunu ve hastalar muayene ettiini yazar; eyvann
duvarndaki su saati Hakknda da bilgi verir (el-avdil-cmia, s. 79). Vakf senedinde hastalar
iin il teminiyle ilgili nottan tesiste bir eczahanenin bulunduu anlalmaktadr. Bunun dnda bir
de hamam yaplmt. Bunlarn tam yerleri ve yaplar Hakknda kesin bilgi yoktur.
Halife Mstansr-Billhn ktphaneye 160 deve ile tanan 80.000 cilt kitap balad rivayet
edilmektedir. Burada yiyecek ihtiyalar yannda 10 dinar aylk maa alan bir hzinl-ktb, 3 dinar
maa alan bir mrif ve 1 dinar maa alan bir mnvil almaktayd. Ktphaneden yararlanmak
isteyenlere dn kitap verilebiliyordu. Hzinl-ktbler arasndan medrese Hakknda bilgi veren
bnl-Fuvat ile bns-S gibi (bnlKaysern, IV, 1469, 1493; Kef-unn, II, 1554) ilim
adamlar da kmtr.
Drt byk Snn mezhebe vakfedilen medresenin bu mezheplere ait blmlerinin her birinde bir
mderris, drt mud ve altm iki fkh rencisi (fakih) mevcuttu. Bylece medresenin bu dalda
yksek renim gren 248 rencisi bulunuyordu. Bunlarn yeme ime ve yurt ihtiyalar karlanyor
ve kendilerine aylk 2 dinar burs veriliyordu. Mderrislerin maa 12 dinar olup ayrca misafirlerinin
ihtiyalarn karlayacak kadar erzak tahsis edilmekteydi. Mderris olmad zaman dersleri daha
sonra asaleten bu greve getirilebilen nibler yrtrd. Her mderrisin drt mudi vard. Bunlarn
maalar aylk 3 dinard. bn Batttann anlattna gre mudler, ahaptan kk bir kubbe altnda
zerinde yayglar bulunan krsde ders veren mderrisin iki yannda oturur, hocann anlatt dersleri
daha sonra rencilerle mzakere ederlerdi (Seyahatnme, I, 244-245). Vakfiyeye gre drlkurnda
otuz yetim ocua Kuran dersi veren ve ayda 3 dinar maa alan bir eyhlkrat ile 1 dinar 20 krat
maa alan bir mud bulunmaktayd. rencilerin gnlk yiyecei karlanyordu, ayrca her birine
aylk 13 krat 1 habbe harlk veriliyordu. Drlhadiste on renciye haftada gn (cumartesi,
pazartesi ve perembe) hadis dersi veren ve aylk 3 dinar maa alan bir eyhl-hads ile 2 dinar 10
krat aylk alan iki kril-hads grevliydi. Buradaki renciler de aylk 13 krat 1 habbe burs alrd.
Drttbda bir doktor ve on tp rencisi mevcuttu. Bunlarn dnda medresede bir nahiv ve bir
riyziye mderrisi bulunmaktayd. Medresenin yirmi dokuz kiilik retim kadrosu ve toplam 298
rencisi vard. Ayrca mrettipler, imam ve mezzinler, alar ve dier hizmetliler vard. Medrese
bir nzr bakanlnda murkabe grevi yapan bir mrifle bir ktibin grev ald vakf mtevelli
heyeti tarafndan ynetiliyordu.
Mstansriyye Medresesi, Hlg (656/1258) ve Timurun (795/1392, 803/1401) Badat igali
dnemlerinde olduu gibi zaman zaman retime ara vermek zorunda kalmtr. Bu dnemlerde
limlerin bir blm Suriye, Hicaz ve Msra gitmi ve retim kadrosu zayflamtr. Ayrca Timur,
Badattaki ulem ve sanatkrlardan bir ksmn Semerkanta gtrmtr. Daha sonraki devirlerde
medrese yava yava fonksiyonunu yitirmi, yap Kann Sultan Sleymann Badat fethi srasnda
Tekel tifesi tarafndan asker amalarla kullanlmtr. Medresenin ilm amalar iin
kullanlmasyla ilgili son bilgi 1081 (1671)
ylna aittir (Nashabe, s. 99). Ardndan medrese han, gmrk, depo olarak ve asker maksatlarla
kullanlmtr. 1973te balanan restorasyon almasndan nce ekilen resimlerde avlusunda hl
toplar grlmektedir. Bu tarihten sonra balayan imar srasnda medrese eski planna gre yeniden
restore edilmeye allmtr.
BBLYOGRAFYA


bnlKaysern, Tekiretl-uff (nr. Hamd Abdlmecd es-Selef), Riyad 1415, IV, 1469, 1493;
bnl-Fuvat, el-avdil-cmia (nr. Mehd en-Necm), Beyrut 1424/2002, s. 58, 59, 60, 61, 78,
79; Zeheb, Alamn-nbel, XXIII, 167, 379; bn Battta, Seyahatnme, I, 244-245; Kef-
unn, II, 1554; Nc Marf, Tru ulemil-Mstanriyye, Kahire 1396/1976, I, 25 vd., 30 vd.,
33, 34, 35, 36, 37, 41 vd., 57 vd., 79 vd., 185, 217 vd., 229 vd., 277 vd., ek., 4, 5, 6 vd.; II, 293 vd.,
311 vd., 329 vd., 403 vd., 497 vd.; Ahmed elebi, slmda Eitim-retim Tarihi (trc. Ali Yardm),
stanbul, ts. (Damla Yaynevi), bk. ndeks; Sami al-Sakkar, The Mustansiriyyah Madrasah and its
Role in Islamic Education, Arabian and Islamic Studies (ed. R. Bidwell - G. R. Smith), London
1983, s. 120 vd.; Hisham Nashabe, Muslim Educational Institutions, Beirut 1989, s. 24, 41 vd., 57
vd., 61 vd., 78 vd., 91 vd., 99, 102 vd.; Gz Receb Muhammed, el-mretl-Arabiyye fil-
aril-slm fil-Ir, Badad 1989, s. 261 vd.; C. Avvd, el-Medresetl-Mstanriyye bi-
Badd, Sumer, I/1, Badad 1945, s. 76 vd.; Mustafa Cevd, el-Medresetl-Mstanriyye, a.e.,
XIV/1-2 (1958), s. 30 vd.; V. Strika, The Islamic Architecture of Baghdad, Annali, XLVII/suppl.
52 (1987), s. 65, 66, 67, 68, 69, 70, lv. 16a, 16b.

Sm es-Sakkr - Nebi Bozkurt

MSTARB
( )
slm hkimiyeti ve etkisi altnda kalan Endls hristiyanlar.
Szlkte Araplam, Arap gibi grnen anlamndaki mstarib kelimesi, Araplaan hristiyanlar
byle bir deiime uramayan kuzeydeki hristiyanlardan ayrmak iin -tahkir edici bir vurgu da
ierecek biimde- spanyol kaynaklarna girdii mozarap (muzaraves, muztarabes, moarabes,
mozarabos) eklinde btn tarihiler tarafndan kullanlmtr.
Geleneki spanyol tarihileri, Endls hristiyanlarn bazan kendi dinlerini ve deerlerini
kahramanca koruyan yurt sever spanyol milliyetileri, bazan da slm hkimiyetinin madur duruma
drd bir topluluk olarak takdim etmekteyse de bu, gerekleri saptran bir gRtr. nk
mslman yneticileri, slm hukukuna gre hristiyan aznla da yahudiler gibi Ehl-i kitap
muamelesi yapmlar ve onlara da kendi dinlerini muhafaza etme Hakk tanmlardr; dolaysyla
ehl-i zimme zel statsnde bulunan hristiyanlarn din deitirmeye zorlanm olmas sz konusu
deildir. Her trl ferd ve itima haklar gvence altna alnan mstariblerin Endls Emevleri
dneminde kmis (> Lat. comes) denilen ve kendileri tarafndan seilip devlete kar cemaati
temsil eden nderleri vard. Aralarndaki ihtilflara, kaytlarda kdn-nasr / kdl-acem adyla
geen hkimler bakyordu. Mstaribler, hristiyan inanlarna sahip kmakla beraber zamanla
mslman toplumuna byk lde entegre oldular ve Arap isimleri almann dnda mahall bero
Romans dillerin yan sra, hatta onlardan daha fazla Arapa kullanr hale geldiler. Genlerin Arap
edebiyatna, dzgn ve akc bir Arapa konumaya olan tutkular IX. yzyl ortalarnda btn
hristiyan dnyasnn dikkatini ekecek dzeydeydi. Yeme ime, giyim kuam, ev dzeni gibi
hususlarda da mslmanlar rnek alnyordu; o kadar ki aristokrat aileler arasnda erkek ocuklarn
snnet ettirilmesi deti dahi yaygnlamaya balamt. Mstaribler kuzeydeki hristiyan krallklarna
ait topraklara gtkten sonra da uzunca bir sre bu hayat tarzn srdrdler. Mslmanlarla
yaptklar antlamalar erevesinde dinlerini muhafaza eden, fakat sosyal yaantlarnda gittike
Araplaan yerli mstariblerin yannda kendi istekleriyle kuzeydeki topraklardan gelip Endlse
yerleen yeni mstaribler de vard.
Mstaribler arasnda slm dininin yaylmas konusu deiik grlerin ileri srlmesine yol
amtr. R. Bulliet, ahs isimleri zerinde yapt aratrmalardan hareketle slmlamann tedrc
bir ekilde gerekletii tesbitinde bulunmutur. Ona gre X. yzyln ortalarnda Endls
toplumunun yars hl hristiyanlardan oluuyordu; ancak slmlama XI. yzyln balarndan
itibaren daha hzl bir seyir takip etti. Aralarnda Bullietin de yer ald baz Amerikal tarihilerin
yanldn syleyen bir ksm spanyol aratrmac ise yapsal din ve politik sebeplerle Endlste
slmlamann VIII. yzylda ve ayn srete toptan gerekletii grndedir. Onlara gre bu husus
aklanrken, mslmanlarn ber yarmadasna girileri srasnda zellikle ehirlerden ve
anayollardan uzak yaayanlar gibi yerli halkn bir blmnn henz tam anlamyla hristiyanlamam
olduu ve Mikel de Epalzann iaret ettii gibi fetih sonrasnda piskopos saysndaki ar azalma
sebebiyle vaftizlerin yaplamamas yznden hristiyan topluluklarn varlklarn srdrmede ciddi
skntlarla kar karya kald, neticede bu iki durumun toptan slmlamaya yol at gz ard
edilmemelidir. Ancak fetih srasnda yerli halkn bir blmnn henz putperest olduu doru ise de
piskopos saysyla ilgili gr hataldr. nk mslman hkimiyetinin ilk yzyllarnda Kurtuba
(Cordoba), bliye (Sevilla), Tuleytula (Toledo), lbre (Elvira), Mride (Merida), Sarakusta
(Saragoza) ve Mleka (Malaga) gibi nemli yerleim merkezlerinde piskoposlarn bulunduuna dair
kaytlar mevcuttur. Esasen Emev idarecileri mstariblere dikkat ekici bir msamaha
gstermilerdir. Bu msamaha erevesinde mslmanlarla hristiyanlarn bir arada yaama irade ve
tecrbesi, IX. yzyln ortalarnda mslmanlarn toplu olarak bulunduu yerlerde ve daha ok cami
nlerinde kfrl ifadelerle slm dinine ve Hz. Muhammede saldran Kurtuba fedaileri gibi banaz
gruplarn faaliyetleri dnda pek zedelenmemitir. Fakat bu toplumsal henk, XI. yzyl sonlarndan
itibaren zellikle de Murbtlar ve Muvahhidlerin Endlse gemesiyle ksmen deimeye balad.
Bu yeni srete mslman ve hristiyan devletler arasnda birbiri ardna meydana gelen savalar
sebebiyle kuzeye doru gittike artan oranda bir mstarib g yaand. te yandan mstariblerin
hristiyan krallklarla ilikilerini arttrmalar ve Endls mslmanlar aleyhine genilemeleri
srasnda onlara lojistik destek vermeleri zerine bu cemaati bertaraf etmeye ynelik baz
uygulamalar yapld. Mesel Murbtlar tarafndan Grnatada bir kilise ykld; 1126da kalabalk
bir mstarib cemaati, bir yl nce Aragon Kral I. Alfonsonun gerekletirdii bir sefere verdikleri
destek sebebiyle Kuzey Afrikaya srld. Bu sre Endlsteki mstarib varlnn byk lde
ortadan kalkmasyla sonulanmtr.
Mstaribler Endlsteki kltrel faaliyetlere itirak ettiler. Onlardan bazlarnn Dioscoridesin
Materia medicasnn tercmesine, Piskopos Recemundusun II. Hakem dneminde Calendar of
Cordovann (Kitbl-Env) telifine nemli katklar oldu. Mstaribler birden fazla dil
bildiklerinden diplomatik faaliyetlerde de grevlendirildiler. Mslmanlarn Reb b. Zeyd dedikleri
Piskopos Recemundus nce Germen mparatoru I. Ottonun (Byk) sarayna, ardndan III.
Abdurrahman
dneminde Mednetzzehrnn inas iin gerekli baz malzemelerin temini amacyla stanbul ve
Dmaka gnderildi. Mstariblerin, hristiyan topraklarna gmelerinden sonra da slm
kltrnn hristiyan Latin dnyasna aktarlmasnda nemli rolleri oldu. Bazlar, Bapiskopos
Raimundo tarafndan kurulan Toledo tercme okulunda Arapa yazmalarn Latince ve spanyolcaya
evrilmesinde grev ald. Gnmzde Toledoda evlenme, boanma, alm satm, miras vb. konulara
dair Arapa belgelerden oluan zengin bir mstarib koleksiyonu bulunmaktadr. Kuzeye g eden
mstariblerin beraberlerinde gtrdkleri Endls slm sanatnn etkisiyle X. yzylda en olgun
halini alan bir mimari slp gelimi ve daha ok kilise ve manastrlarda (San Miguel de Escalada,
San Sebrin de Mazote, San Milln de la Cogolla, Santiago de Pealba vb.) tatbik edilen bu slba
mozarap sanat denilmitir. Dier sanat dallar arasnda metal ve fildii iiliiyle din yazmalarn
tezyininde uygulanan ve ilk defa Leibana Manastrnda Beatus adl bir rahip tarafndan balatlan
minyatrclk nde gelmektedir. Mstaribler kendilerine has bir yin geleneine sahiptiler. XI.
yzyln sonlarndan itibaren Cluny rahiplerinin zorlamasyla terkedilen bu gelenek, XVI. yzylda
Kardinal Cisnerosun gayretleriyle Toledodaki baz kiliselerde yeniden canlandrlmtr.
BBLYOGRAFYA


bnd-Del, Terul-abr (nr. Abdlazz el-Ehvn), Madrid 1965, s. 4-5; s b. Sehl, Vei
f akmi ai ehliz-zimme fil-Endels (nr. M. Abdlvehhb Hallf), Kahire 1980; Himyer, er-
Ravl-mir (nr. E. Lvi-Provenal), Kahire 1937, s. 62-63; bnl-Attr Muhammed b. Ahmed
el-mev, el-Vei ves-sicillt (nr. P. Chalmeta - F. Corriente), Madrid 1983, s. 17, 240, 247-
248, 315, 333, 378, 405-408; Fr. Codera y Zaidin, Mozrabes, su condicin social y poltica, Ledira
1866; F. J. Simonet, Histoire de los mozrabes de Espaa, Madrid 1983, I-IV; M. Gmez Moreno,
Iglesias mozrabes: Arte espaol de los siglos IX XI, Madrid 1919, I-II; A. Gonzlez Palencia, Los
mozrabes de Toledo en los siglos XII y XIII, Madrid 1926-30, I-IV; I. de las Cagigas, Los
mozrabes, Madrid 1947-48, I-II; E. Lvi-Provenal, Historia de la Espaa musulmana (trc. E. G.
Gmez), Madrid 1950, V, 118-126; J. M. Pinell, Estudios sobre liturgia mozrabe, Toledo 1965; J.
Gil, Corpus Scriptorum Muzarabicorum, Madrid 1973, I-II; D. Millet-Grard, Chrtiens mozarabes et
culture islamique dans lEspagne des VIIIe-IXe sicles, Paris 1984; R. Pastor de Togneri, Del Islam
al Cristianismo, Barcelona 1985, s. 278-286; K. B. Wolf, Christian Martyrs in Muslim Spain,
Cambridge 1988; a.mlf., Muhammad as Antichrist in Ninth-Century Crdoba, Christians, Muslims
and Jews in Medieval and Early Modern Spain (ed. M. D. Meyerson - E. D. English), Notre Dame
2000, s. 3-19; Mahmud Ali Mekki, El Islam frente a las comunidades no-musulmanas, Actas de las
I Jornadas de cultura Islmica, Madrid 1989, s. 43-49; M. la Chica Garrido, Mozrabes y Judos en
la Alta Edad Media, a.e., s. 51-55; Conversion and Continuity (ed. M. Gervers - Ramzi Jibran
Bikhazi), Toronto 1990; M. de Epalza, Mozarabs: An Emblematic Christian Minority in Islamic al-
Andalus, The Legacy of Muslim Spain (ed. Salma Khadra Jayyusi), Leiden 1992, s. 149-170; Ubde
Khayle, Trun-nar fil-Endels, Kahire 1993; T. E. Burman, Religious Polemic and the
Intelectual History of the Mozarabs (c. 1050-1200), Leiden 1994; L. Torres Balbas, Mazarbas y
juderas de las ciudades Hispano-Musulmanes, al-Andalus, XIX, Madrid 1954, s. 172-197; Mehmet
zdemir, Gayr-i Mslimlerin Din Hayat Asndan Mslman Fatihlerin Endlsdeki
Uygulamalar, AFD, XXXIII (1992), s. 203-238; D. Urvoy, Les aspectes symboliques du
vocable Mozarabe, essai de rinterprtation, St.I, LXXVIII (1993), s. 117-153; P. Chalmeta,
Mozarab, EI (ng.), VII, 246-249.

Jorge Lrola

MSTARBE
( )
Araplarn iki ana kolundan birini tekil eden ve Hz. smilin soyundan gelen Adnnlere sonradan
Araplatklar dncesiyle verilen isim, mtearribe
(bk. ADNN; ARAP [Tarih]).

el-MSTASF
( )
Gazzlnin (. 505/1111) fkh usulne dair eseri.
Tam ad el-Mstaf min ilmil-ul olup bn Hallikn 503 (1109-10) ylnda telif edildiini
kaydeder. Gazzlnin, fkhn fr ve usulyle ilgili birok kitap yazdktan sonra tasavvuf ve ahlka
yneldiini ve o alanlarda da geni eserler tasnif ettiini, ardndan tekrar ders vermeye balamas
zerine bu eseri kaleme aldn belirtmesi ve nceki eserlerinin byk ounluuna burada ismen
atfta bulunmas da el-Mstafy hayatnn sonlarna doru telif ettiini gstermektedir. el-Mstaf,
kelmclarn metoduna gre yazlan fkh usul kitaplarnn temeli saylan ve sonraki usul eserlerinin
pek ouna kaynaklk etmi olan drt kitaptan biridir (dierleri Kd Abdlcebbrn el-Umed,
Ebl-Hseyn el-Basrnin el-Mutemed ve mml-Haremeyn el-Cveynnin el-Burhndr).
Gazzl, el-Mstafnn daha nce yazd iki usul eserinden Tehbl-ul kadar hacimli ve el-
Menl kadar ksa olmadn, bu kitapta hem sistematie hem de konunun znn ortaya konmasna
itina gsterilip birinin dierine feda edilmediini ifade eder. Ayrca fkh usulnde fr-i fkha ait
meselelere, kelm ve dille ilgili tartmalara gereinden fazla yer verilmesinden ikyet eder ve
kendisinin olabildiince bundan uzak kaldn belirtir (el-Mstaf, I, 5, 10). Bu anlaytan hareketle
mesel dilcilerin konusu olduu gerekesiyle hurfl-men, cedelcilerin eklemesi olduu
gerekesiyle illete yneltilen itirazlar bahsine yer vermemitir (II, 350).
el-Mstaf, okuyucunun daha balangta usul ilminin konularna genel bir bak yapmasna imkn
veren olduka dzenli ve tutarl bir sistematie sahiptir. Telif sebebini belirttii nszn ardndan
Gazzl fkh usulnn tanm, dier er ilimlerle mnasebeti ve fkh usul konularnn drt eksen
etrafnda toplanmas Hakknda zl aklamalar ieren bir girie ve mantkla ilgili bir mukaddimeye
yer vermekte, bundan sonra ana blmlere gemektedir. Her konunun en ok ilgili olduu balk
altnda incelenmesine zen gsteren mellif fkh usul konularnn drt eksen etrafnda toplanmasn
da semere benzetmesinden yararlanarak izah eder. Buna gre semere ile hkm, msmir ile
hkmn delilleri, turukulistismr ile hkm karma yollar ve mstesmir ile hkm karan kii
/ mctehid kastedilmektedir (bunlarn ayrntl tantm iin bk. GAZZL [Fkh Grleri]).
Eserin dier fkh usul kitaplarndan ilk bakta gze arpan farkll, ba tarafnda mantk ilminin
zetlendii bir mukaddimeye yer verilmi olmasdr. Gazzl, Bunu bilmeyenin ilmine gvenilmez
dedii mantn yalnzca fkh usul iin deil dier btn ilimler iin gerekli olduunu belirtmitir.
zel bir blm tahsis etmek suretiyle mant fkh usulne katan ilk kii olan Gazzlnin bu
uygulamasna daha sonraki usulcler fazla rabet etmemi, bilindii kadaryla sadece Hanbel
usulcs bn Kudme ile Mlik usulcs bnl-Hcib, yazdklar fkh usul eserlerine mantk
ilminin konularn hulsa ederek balamlardr. bn Kudme mantk mukaddimesi yznden tenkitlere
mruz kalm, hatta Ravatn-nrn baz nshalarndan bu mukaddime karlmtr (Tf, II, 60-
65). Tf, uzman olduu halde Rznin el-Malde mantk ilmine yer vermezken uzman olmad
halde
bn Kudmenin yer vermesini ilgin bulmaktadr (a.g.e., II, 63-65). fi usulcs sfahn,
Fahreddin er-Rznin el-Malne yazd erhin bana Gazzlye uyarak bir mantk
mukaddimesi koyduunu belirtmektedir (el-Kif, I, 125-126). Fakat el-Kifin yaymlanan
nshasnda (Beyrut 1998) sz edilen mantk mukaddimesi yer almamaktadr. el-Mstafy
zetleyen bn Rd de mantk ilminin lzumuna itiraz etmemekle birlikte bu ilmin bir fkh usul
eserinin ierisine dercedilmesini eletirir (e-arr, s. 37-38).
Gazzl, bu eserinde fkh usul konularn zellikle Ehl-i snnet zviyesinden ve bata Mutezile
olmak zere dier ekollerle karlatrmal olarak en ince ayrntlarna kadar tartm, tenkit ve
tekliflerini ortaya koymutur. Bu ynyle el-Mstaf, bir bakma daha nceki anlaylarn tartld
ve irdelendii bir eser hviyeti tamaktadr. Fakat mellif, gr ayrlklarn derinletirmek yerine
ayrlk noktalarn mmkn olduunca kapatmaya, imkn varsa bunlarn arasn uzlatrmaya ve hi
deilse taraflarn grlerini doru biimde takdim etmeye almtr (I, 105, 132, 133). Mesel
istihsann geerli bir delil saylmadn aklarken nce istihsann ne olduunu anlamak gerektiini,
bir eyi anlamadan reddetmenin yanlln ifade eder ve istihsan iin verilen tarifleri zikrederek her
biri iin ayr deerlendirme yapar. Yine Haneflerin farz ve vcip ayrmlarn incelerken bu
konudaki gr ayrlnn ze ilikin olmadn syler, vcip eklinde bir isimlendirmeye
gidilmesini de, Istlahta tartma olmaz diyerek mkul karlar. Eserde genellikle konular ana
hatlaryla ortaya konulduktan sonra, ... denirse ... deriz eklinde bir diyalog slbu kullanlarak
grlerin daha iyi anlalmasna ve deiik sorularla snanmasna imkn salanmtr.
Genel olarak Snn-Ear perspektifine gre kaleme alnm olmakla birlikte el-Mstafda yer yer
Ear ve fi izgisinden ayrlmalar olduu grlmektedir. Gazzlnin baz yerlerde hocas
Cveynye, Ear usulcs Bkllnye ve mensup bulunduu mezhebin imam fiye muhalefet
etmi olmas (baz rnekler iin bk. I, 174-175, 267, 271, 430; II, 60, 68, 75), onun ncelikle kendi
metodolojisini ortaya koymay dnd ve bu kitab ictihad basamaklarn trmanmak isteyenler
iin klavuz eklinde hazrlad izlenimini vermektedir. Bununla birlikte el-Mstafnn byk
lde, Bkllnnin et-Tarb vel-ird ile Cveynnin buna yazd telhisten yararlanlarak
kaleme alnd unutulmamaldr. Bu ynyle el-Mstaf Bkllnnin grlerini barndran bir
kitap zellii tar. En son yazd usul eseri olduundan el-Mstaf, Gazzlnin niha grlerini
temsil etmesi bakmndan da zel bir neme sahiptir. el-Menl ve Tehibl-ul gibi nceki usul
kitaplarnda savunduu grlerle buradakiler arasnda bir farkllk grldnde el-Mstafdaki
grnn esas alnmas doru olur.
el-Mstaf usul kitaplarnn pek ounu eitli derecelerde etkilemitir. VII. (XIII.) yzyl sonras
fkh usul kitaplar zerinde nemli tesirleri olan Fahreddin er-Rznin el-Mal, drt temel
usul eserinden ve zellikle el-Mutemed ile el-Mstafdan yararlanlarak yazlmtr (ehbeddin
el-Karf, I, 91; snev, I, 10). snev, el-Maln bu iki eserin neredeyse hi dna kmadn
belirtir (Nihyets-sl, I, 10). Seyfeddin el-midnin el-km da tertip itibariyle byk lde
el-Mstafdan etkilenmitir. nemli bir fark Gazzlnin, mctehidin bir tasarrufu olarak grd
iin mctehid blmnde yer verdii teruz ve tercih konusunu midnin ayr blm halinde
incelemesidir. bn Kudmenin Ravatn-nr her ne kadar el-Mstaf gibi drt eksen zerine
dzenlenmemise de onun muhtasar olduu rahatlkla sylenebilir (Tf, II, 61-62). Mantk ilminde
uzman olmad halde kitabnn bana el-Mstafnn bandakine benzer bir mantk mukaddimesi
koymas yannda konularn ileni sras ve verilen bilgilerin ayniyet derecesinde benzerlii bu
ihtimali desteklemektedir. el-Mstaf bir ders kitab olarak tasarlanmam olsa da ince ayrntlara
inmesi ve hacmi bir tarafa braklrsa tertibi ve konular ele al tarz asndan retici zellikte olup
ders kitab olmaya elverilidir. Nitekim baz hocalar tarafndan bu maksatla kullanld
belirtilmektedir (Gubrn, s. 73).
Eserin ilk neri Bahrlulm el-Leknevnin Fevtiur-raamt adl eseriyle birlikte Bulakta
yaplm (I-II, 1322, 1324 [II. cildin sonundaki tarih 1325tir]), daha sonra bu neirden tpkbasmlar
gerekletirilmitir. Ayrca Muhammed Mustafa Ebl-Al (Kahire 1391/1971), Hamza b. Zheyr
Hfz (Medine 1413/1993), brhim Muhammed Ramazan (Beyrut 1994), Muhammed Ysuf Necm
(Beyrut 1995), Muhammed Sleyman el-Akar (Beyrut 1997) ve Muhammed Abdsselm e-f
(Beyrut 2000) tarafndan yaymlanmtr.
bnn-Nzr diye bilinen Eb Ali Hseyin b. Abdlazz el-Fihr el-Belens, Eb Cafer Ahmed b.
Muhammed el-mir el-Grnt, Eb Abdullah bnl-Hc el-Abder (el-Mstevf erul-Mstaf)
ve Serc b. Muhammed el-Malat (Mstaal-ul f Mstafal-ul) el-Mstafy erhetmitir.
Sehl b. Muhammed el-Ezd el-Grnt, bnl-Hc diye bilinen Ebl-Abbas Ahmed b. Muhammed
el-bl esere birer hiye yazmtr.
el-Mstafnn ihtisarlar da yaplmtr. 1. bn Rd el-Hafd, e-arr f ulil-fh (nr.
Cemleddin el-Alev, Beyrut 1994). Son derece ksa olmasna ramen Gazzlye itirazlar da ieren
gzel bir zettir. 2. Eb Ali Hseyin b. Atk er-Raba, Lbbl-mal f ilmil-ul (nr.
Muhammed Gazl mer Cb, Dbey 1422/2001). bn Rei diye tannan mellif, el-Mstafnn
nemini vurgulamakla birlikte kitabn ieriini daha kolay anlalabilir ve ezberlenebilir hale getirme
amacyla byle bir ihtisara bavurduunu ifade etmi, baz noktalarda da Gazzlyi eletirmitir.
Mesel hkmn kendisinin hkmn rknleri arasnda saylmasna, bir eyin parasnn o eyin
kendisiyle aynletirilmesi anlamna gelecei gerekesiyle kar km (s. 243), kyasn bir delil
olarak deil istinbat yntemi olarak deerlendirilmesini, tahkkul-ment, tenkhul-ment ve
tahrcl-ment bahsinin kyas bahsinin bana konmasn tenkit etmitir (s. 643). Bunlardan baka Ali
b. Abdurrahman et-Tilimsn el-Muteabl-ef f itiril-Mstaf, Shreverd el-Maktl
Mutaarl-Mstaf, Eb Abdullah Muhammed b. Abdlhak el-Yamer Mstafal-Mstaf,
Ebl-Abbas bnl-Hc el-bl Mutaarl-Mstaf ve bnt-Tayr et-Tnis Mutaarl-
Mstaf adl almalarnda ve ayrca bn s el-Mstafy ihtisar etmitir.
Eser zerine yaplan almalardan biri de hadislerin tahrcidir. Bu konuda bn Arabiyye diye tannan
Osman b. Atk el-Kays el-Mstevf f refi edil-Mstaf ve Ysuf b. Muhammed el-Beyys
Tarc edil-Mstaf adl eserlerini kaleme almlardr (erh, ihtisar ve tahrcler iin bk.
Kef-unn, II, 1673; Hseyin b. Rek el-Mlik, neredenin girii, I, 112-114; Abdullah
Muhammed el-Habe, III, 1669-1670).
Ahmed Zek Mansr Hammd, Chicago niversitesinde Ab mid al-Ghazls Juristic Doctrine
in Al-Mustaf min ilm al-ul: with a Translation of Volume I of Al-Mustaf min ilm al-ul
adyla bir doktora tezi (1987), Ber Subh beyr, mm Muhammed b. Sud niversitesinde
Tarcu ediil-Mstaf fil-ul lil-azzl ismiyle yksek lisans tezi (1407) hazrlamtr. el-
Mstaf, H. Yunus Apaydn tarafndan Trkeye evrilmitir (el-Mstasfa: slm Hukukunda
Deliller ve Yorum Metodolojisi, I-II, Kayseri 1994).
BBLYOGRAFYA


Gazzl, el-Mstaf f ilmil-ul, Bulak 1324, I-II; bn Rd el-Hafd, e-arr f ulil-fh
(nr. Cemleddin el-Alev), Beyrut 1994, s. 37-38; Hseyin b. Re el-Mlik, Lbbl-Mal f
ilmil-ul (nr. Muhammed Gazl mer Cb), Dbey 1422/2001, neredenin girii, I, 109-114;
ehbeddin el-Karf, Nefisl-ul f eril-Mal (nr. dil Ahmed Abdlmevcd - Ali M.
Muavvaz), Beyrut 1999, I, 91; Muhammed b. Mahmd el-sfahn, el-Kif anil-Mal f ilmil-
ul (nr. dil Ahmed Abdlmevcd - Ali M. Muavvaz), Beyrut 1419/1998, I, 125-126; Gubrn,
Unvnd-dirye (nr. dil Nveyhiz), Beyrut 1969, s. 73; Tf, eru Mutaarir-Rava (nr.
Abdullah b. Abdlmuhsin et-Trk), Beyrut 1990, II, 60-65; snev, Nihyets-sl (Muhammed b.
Hasan el-Bedah, erul-Beda: Minhcl-ul iinde), Beyrut 1405/1984, I, 10; bn Haldn,
el-Muaddime, Beyrut 1989, s. 455; Kef-unn, II, 1673; Serks, Mucem, I, 531; II, 1414;
Abdlvehhb brhim Eb Sleyman, el-Fikrl-ul, Cidde 1404/1984, s. 321-367; Abdullah
Muhammed el-Habe, Cmiu-r vel-av, Ebzab 1425/2004, III, 1669-1670; Alem
Hamdn Me, el-mm el-azzl ve ktbhl-uliyye, Mecellet Klliyyetil-db vel-
ulmil-insniyye bi-Fs, sy. 7, Drlbeyz 1412/1991, s. 33-62.

H. Yunus Apaydn

MSTASIM-BLLH
( )
Eb Ahmed el-Mstasm-Billh Abdullh b. el-Mansr el-Mstansr-Billh el-Abbs (.
656/1258)
Son Abbs halifesi (1242-1258).
605 (1209) ylnda Badatta dnyaya geldi; Mstansr-Billhn byk oludur. Kuran
ezberledikten sonra fi fkh ve hat sanat rendi. Meyyed et-Ts ve bir grup muhaddis ona hadis
rivayet etme iczeti verdi. Mstasm-Billh, babasnn lm zerine hilfet makamna getiinde
(10 Cemziyelhir 640 / 5 Aralk 1242) doudaki slm topraklarnn byk bir ksm ya Moollarca
igal edilmi veya onlarn hkimiyetini tanmak zorunda kalmt. Daha batdakiler ise Badat dahil
yine Moollarn tehdidi altndayd ve zaman zaman gerekletirilen yama aknlarna mruz
kalyordu.
640ta (1243) yedi yllk bir kesintinin ardndan Badattan ilk hac kafilesi yola karld. 643te
(1245) stdddr bnl-Alkam vezirlie getirildi. Ayn yl kalabalk bir Mool birlii Badat
yaknlarnda hilfet ordusuyla arpt. 647de (1249) Hnikni vurup halknn Badata snmasna
yol aan Moollar Cibl blgesine girdi; daha sonra da Harran ve Urfay yamalad. 653te (1256)
Altn Orda Han Batu Han ld; Sertak ve Ulaknn ksa saltanatlarnn ardndan daha nce
mslman olan Berke Han geti ve slmiyeti lkesine hkim kld.
Mengnn byk Mool han seildii kurultayda Bat ran, Irak, Suriye, Msr, Anadolu ve
rmniyeyi ele geirmekle grevlendirilen Hlg, 653 (1255) ylnda Mstasmdan smillere
kar giritii harekta asker destek vermesini istedi. Halifenin durumu devlet adamlaryla grmesi
neticesinde bu istein Badatn savunmasnn zayflatlmasna ynelik bir hile olduu kanaatine
varlarak asker yerine deerli hediyeler ve bir dostluk mektubu gnderilmesi kararlatrld. Hlg,
Hemedana ulatnda halifeye 9 Reblevvel 655 (27 Mart 1257) tarihli ikinci bir mektup daha
yollad. Mektupta istedii yardmn yaplmamasna duyduu fkeyle Bveyhlere ve Seluklulara
ak olan Badat kaplarnn kendisine nasl kapatlacan soruyor ve halifeye surlar ykp
hendekleri doldurduktan sonra lkenin ynetimini oluna brakarak derhal huzuruna gelmesini
emrediyordu. Mstasm-Billh, Hlgnun bu mektubuna ve arkasndan gelen ayn sertlikteki bir
dierine onun henz toy olduunu belirten, kazand baarlara aldanmamasn tleyen, doudan
batya btn sultanlarn ve tebaalarnn kendisinin kulu ve askerleri olduunu, ordusuyla harekete
getii takdirde yeryznn sarslacan belirten cevaplar verdi; ondan cesaret alan adamlar da
Mool elilerine ar hakaretlerde bulundular. lgna dnen Hlg gelen elilere halifenin eri bir
yay gibi olduunu ve onu ok gibi dmdz dorultacan syledi. Bu gelimeler karsnda
Mstasm-Billh endielenmeye balad, Moollarn gcn kabul ederek deerli hediyelerle
Hlgnun gnln almak istediyse de artk son aamada bunu baaramad.
Hemedanda bulunan Hlg, halifeye blge devletlerinden yardm ulatrlmasn engelleyecek
btn tedbirleri aldktan sonra 9 Reblevvel 655te (27 Mart 1257) Badata doru hareket etti.
Ordunun Baycu Noyan kumandasndaki sa kanada bal birliklerinin 10 Muharrem 656da (17 Ocak
1258) Badatn kuzeybatsnda Enbr ehri yaknlarnda karlatklar Abbs kuvvetlerini bozguna
uratmalarndan sonra Moollar baka bir engelle karlamadan Badat nlerine indiler ve ehri
kuattlar (15 Muharrem 656 / 22 Ocak 1258). lk gnlerde ailesini ve hazinesini yanna alarak bir
gemiyle Basraya kamas mmkn olduu halde kendisine dokunulmayaca inancyla ehirde kalan
Mstasm-Billh 4 Safer 656 (10 ubat 1258) tarihinde oluyla beraber teslim oldu. Hlg nce
onu ho karlad ve hl arpmakta olan askerlerine ve halka artk direnmemelerini ve silhlarn
brakmalarn sylemesini istedi. Tellllar vastasyla yaplan bu ar zerine atmalar sona erdi.
Fakat bu defa Moollarn katliam balad ve farkl rivayetlere gre bir hafta, bir ay veya krk gn
sreyle halkn hepsi yal, kadn, ocuk demeden ldrld; ehir tamamen yama ve tahrip edildi.
Kaynaklarda, daha sonra ehre giren Hlgnun ceset kokusu yznden ehirde fazla kalamad,
nehrin nce kan, ardndan atlan kitaplar sebebiyle mrekkep renginde akt gibi rivayetler yer
almaktadr (ayrca bk. BADAT; HLG). Mstasm-Billh ikenceyle hazinesinin yeri
syletildikten sonra ldrld (20 Muharrem 656 / 27 Ocak 1258). Mstasm-Billhn lmyle
Badat Abbs halifelii tarihe kart. yl sonra Memlk Sultan I. Baybars, Mstasmn amcas
Ahmed b. Muhammedi el-Mstansr-Billh unvanyla Kahirede halife iln etti. Bylece Abbs
hilfeti yeniden kurulmu oldu.
Kaynaklar, Mstasmn kiilii ve yneticilik vasflar Hakknda genellikle olumsuz bilgiler
iermektedir. Ancak onun dneminde de Badatta canl bir ilm ve edeb hayat yaand
sylenebilir. Halife hat sanatnn mehur ismi Ykt el-Mstas-myi himaye etmitir. Onun imar
faaliyetleri arasnda kayda deer olanlar da ilme ve edebiyata yneliktir. Badatta hilfet saraynn
yanna yaptrlan karlkl iki binadan oluan ve Hiznetl-Mstasm-Billh adyla anlan
ktphane bunlarn banda gelir. Safiyyddin el-Urmevnin burada alt, halifenin emriyle baz
kitaplar istinsah ettii, ktphanenin anahtarlarnn da kendisinde durduu bilinmektedir. Mstasm-
Billh, 1 Ramazan 654te (22 Eyll 1256) Medinede kan bir yangnda byk lde tahrip olan
Mescidi Nebevyi yeniletmeye balam, fakat
Mool saldrs sebebiyle inaat yarm kalmtr.
BBLYOGRAFYA


Czcn, abat- Nr, II, 181-189, 194; Cveyn, Trh-i Cihng (ztrk), I, 96, 268, 273;
III, 56, 57, 89-90, 280, 281, 283, 288, 290; Zekeriyy b. Muhammed el-Kazvn, rl-bild,
Beyrut, ts. (Dru Sdr), s. 313-317; Ebl-Ferec, Trih, II, 544, 545, 546, 547, 554, 556, 568, 569,
570; bn Vsl, Mferricl-krb, V, 321-377; bnt-Tktak, el-Far, s. 333-338; Redddin
Fazlullh- Hemedn, Cmiut-tevr (trc. M. Sdk Neet v.dr.), Kahire, ts., I, 233-234, 238,
267-268, 270-293; bnl-Fuvat, el-avdil-cmia (nr. Bear Avvd Marf - md
Abdsselm Raf), Beyrut 1997, s. 185-367; Zeheb, Almn-nbel, XXIII, 174-184; Yfi,
Mirtl-cenn, Kahire, ts., IV, 104-105, 130-138, 147; Sbk, abt (Tanh), VIII, 211, 261,
262-263, 267-274; IX, 172; X, 103; el-Melikl-Eref smil b. el-Abbas el-Gassn, el-Ascedl-
mesbk (nr. kir Mahmd Abdlmnim), Beyrut-Badad 1395/1975, s. 509-513, 516, 518-521,
524, 528, 535-537; Makrz, es-Slk, I, 311, 312, 320, 355, 382-384, 394-400, 409-410; Bedreddin
el-Ayn, dl-cmn (nr. Muhammed Muhammed Emn), Kahire 1407/1987, I, 70, 110, 117,
120-121, 158, 167-178; Muhammed Mhir Hamde, el-Veiul-urbi-albiyye vel-azvil-
Mol lil-lemil-slm, Beyrut 1406/1986, s. 245-351; H. Ahmet zdemir, Mool stils ve
Abbs Devletinin Ykl: Cengiz ve Hlg Dnemleri, stanbul 2005, tr.yer.; a.mlf., Mool
stilsyla lgili in Kaynaklar ve Si Shi Kiye Gre Hlgnun Bat Seferi, Marife, V/1, Konya
2005, s. 85-96; R. S. MacKensen, Four Great Libraries of Medieval Baghdad, The Library
Quarterly, II, Chicago 1932, s. 279-299; J. De Somogy, A Qasida on the Destruction of Baghdad by
the Mongols, BSOAS, VII (1933-35), s. 41-48; J. A. Boyle, The Death of the Last Abbasid
Caliph: A Contemporary Muslim Account, JSS, VI (1961), s. 145-161; K. V. Zettersten,
Mstsm, A, VIII, 832; Abdlazz ed-Dr, Badat, DA, IV, 431-432.

Hac Ahmet zdemir

el-MSTATREF
( )
bhnin (. 854/1450 [?]) ansiklopedik bir antoloji niteliindeki eseri
(bk. BH).

MSTAZAF
( )
Kurn- Kermde toplum ierisinde ezilen, kk grlen veya kendilerini yle hisseden ya da
saylarnn azl ve gszlkleri sebebiyle etkisiz kalan kimseler iin kullanlan bir tabir
(bk. MSTEKBR).

MSTAZHR-BLLH
( )
Ebl-Abbs el-Mstazhir-Billh Ahmed b. Abdillh el-Mukted-Biemrillh el-Abbs (.
512/1118)
Abbs halifesi (1094-1118).
19 evval 470te (5 Mays 1078) Badatta dodu. Babas Halife Mukted-Biemrillh, annesi Trk
asll Altun adl bir criyedir. Babasnn lm zerine (487/1094) Vezir Amdddevle bn Cehr
veliaht Ebl-Abbas Ahmedi arp vefat haberini verdi ve kendisine biat etti. Ardndan o srada
Badatta bulunan Seluklu Sultan Berkyaruka durumu bildirerek ondan da yeni halife iin biat ald.
Mukted-Biemrillhn lm gn sonra aklanp Ebl-Abbas Ahmed, Mstazhir-Billh
lakabyla halife iln edildi (18 Muharrem 487 / 7 ubat 1094). Cls merasimine bn Cehr, Sultan
Berkyarukun veziri zzlmlk b. Nizmlmlk, kardei Bahlmlk, Seluklu emrleri, Abbslerin
nakibi Tarrd b. Muhammed, Alevlerin nakibi Muammer el-Alev, Kdlkudt Eb Bekir e-m,
Gazzl, Eb Bekir Muhammed b. Ahmed e-, Ebl-Vef bn Akl ve dier mehur limler
katld. Mstazhir-Billhn ilk icraat kardelerini tutuklamak oldu.
Halife Mukted-Biemrillhn son dnemlerinde Byk Seluklu Veziri Nizmlmlk ve Sultan
Melikahn bir ay ierisinde lmelerinin (485/1092) ardndan Byk Seluklu Devleti taht kavgalar
yznden sarslmaya balad. Bu kark ortamda halife olan Mstazhir-Billh, en gl konumdaki
taht iddiacsnn saltanatn tasdik edip Badatta onun adna hutbe okutmak zorunda kalyordu. 487
(1094) ylnda Berkyaruku mer sultan iln ederek adna hutbe okutan ve kendisine saltanat
hilatleri gnderen Halife Mstazhir Tutuun Harran, Urfa, el-Cezre, Diyarbekir, Ahlat, Azerbaycan
ve Hemedana hkim olup Berkyaruku yenmesi zerine Fahrlmlk Ali b. Nizmlmlk ve Badat
ahnesi Aytekin Cebin sraryla Tutu adna hutbe okuttu (evval 487 / Ekim-Kasm 1094). Ertesi
yl Tutu Berkyaruk karsnda malp olarak ldrlnce hutbe tekrar Berkyaruk adna okunmaya
baland. Daha sonra Muhammed Taparn saflarna katlan Badat ahnesi Sadddevle
Gevheryinin istei zerine Halife Mstazhir, hutbeyi Muhammed Tapar adna (17 Zilhicce 492 / 4
Kasm 1099), Berkyarukun 17 Zilkade 494te (13 Eyll 1101) Badata girmesiyle onun adna
okuttu. Hille Emri Sadaka b. Mansrun basksyla, Muhammed Tapar adna okunan hutbe Sultan
Berkyarukun Badat ahnesi Gmteginin 496da (1102) Badata hkim olmasyla tekrar Sultan
Berkyaruk adna okundu (23 Reblevvel 496 / 4 Ocak 1103). Bu mcadele Muhammed Taparn tek
bana tahta geiine kadar srd (498/1105). Mstazhirin Badatta sadece kendi adna hutbe
okuttuu ve hibir taht iddiacsnn adna yer vermedii dnemler de olmakla birlikte Seluklularn
iinde bulunduu bu kark ortamdan istifade edip Abbs halifeliinin kaybettii siyas g ve
iktidar lehine kullanamam, Badat Seluklu sultanlarnn tayin ettii ahneyle birlikte ynetmenin
dnda hibir siyas faaliyette bulunamamtr.
Seluklu hnedan mensuplarnn taht kavgalaryla megul olmasn ve slm dnyasnn gl bir
siyas iradeden mahrum bulunmasn frsat bilen Hal ordular bu dnemde Ortadouyu istil ederek
Urfa (1098), Antakya (1098) ve Kudste (1099) birer Hal devleti kurdular. Hallarn mslman
topraklarn ele geirip Kudse doru ilerlediklerini haber alan Mstazhir-Billh, 491 (1098)
ylnda Sultan Berkyaruka eli gndererek Hal ordularna kar yardm istedi. Sultan Berkyaruk
btn emrlerin Badatta toplanp Hallara kar Vezir bn Cehr ile birlikte sefere kmalarn
emretti. Aralarnda Hille Emri Seyfddevle Sadaka ve Sadddevle Gevheryin gibi nl
ahsiyetlerin de bulunduu kumandanlar Badatta topland. Ancak daha sonra azimleri krld ve
sefere kmadan daldlar (bnl-Cevz, IX, 105). Trablusam Emri Fahrlmlk bn Ammr 501de
(1108) Badata gelip halifeden Hallara kar yardm istediyse de bu yardm gereklemedi.
yl sonra Suriyenin eitli ehirlerinden gelen bir heyet alayp feryat ederek cuma namaznn
klnmasna engel oldu ve Hallara kar cil yardm istedi. Halife Mstazhir bu olaya ok
fkelendi ve olaya katlanlarn iddetle cezalandrlmasn istedi. Ancak Sultan Muhammed Tapar
halifeyi bundan vazgeirdi. Musul Valisi Mevdd b. Altuntegin, Muhammed Taparn emriyle
Hallara kar sefere kt. Dmak Atabegi Tutegin de Receb 509da (Kasm-Aralk 1115)
Badata giderek Muhammed Tapar ve Halife Mstazhir ile grp Hallarn Dmak istil
tehdidlerine kar yardm talep etti.
Btnlerle mcadele Mstazhir-Billh dneminin nemli olaylarndan biridir.
Seluklu sultanlar Btnlerle siyas ve asker sahada mcadele ederken Halife Mstazhir halk bu
konuda aydnlatmak amacyla Gazzlden Btn gruplarnn grlerine reddiye mahiyetinde bir eser
yazmasn istemi, Gazzl de bu amala Feiul-Bniyye ve feill-Mstahiriyye adl
kitabn kaleme almtr. Mstazhir-Billh dneminde Seluklu sultanlar Btnlerin faaliyetlerini
ciddiyetle takip etmi, Btnlikle ilgisi olduu sylenen ahslar iddetle cezalandrmtr. Devrin
mehur limlerinden Kiy el-Herrs bir yanllk sonucu Btnlikle itham edilmi, 504te (1110-
11) Sultan Muhammed Tapar tarafndan ldrlecekken Halife Mstazhir-Billhn lehinde
ehadetiyle lmden kurtulmutur (a.g.e., IX, 129-130).
16 Reblhir 512de (6 Austos 1118) Badatta vefat eden Mstazhir-Billh, veliahd Msterid-
Billh tarafndan kldrlan namazdan sonra drlhilfedeki odasnda gmld. Naa daha sonra
dier Abbs hnedan mensuplarnn kabirlerinin bulunduu Rusfe Mezarlna nakledildi.
Mstazhir-Billh yumuak huylu, gzel ahlkl, hayr sever, halka iyi davranlmasn isteyen, ulemy
koruyan, fesahat ve belgat sahibi bir hkmdard. Onun dneminde ilim hayatnda byk gelimeler
yaanm, kymetli eserler kaleme alnmtr. Fkhta Eb Bekir Muhammed b. Ahmed e-, bn
Akl, Kelvezn, Kiy el-Herrs, Eb Muhammed e-rz, Eb Muhammed ed-Dmegn; tefsirde
Rzkullah et-Temm ve Muhammed en-Nesef; kelm, fkh ve tasavvufta Gazzl; hadiste Muhammed
b. Eb Nasr, Ahmed b. Bndr; tarihte c b. c ve Muhammed b. Abdlmelik el-Hemedn,
Hibetullah b. Mbrek; dinler ve mezhepler tarihinde ehristn; tpta bnl-Vst, Sad b.
Hibetullah, bnt-Tilmiz; iirde Hseyin b. Ali et-Tur, Muhammed b. Ahmed el-Ebverd, Harr,
bnl-Hebbriyye, bnl-Hzin el-Ktib; dilde Cafer es-Serrc, Bri en-Nahv, Ebs-Sedt e-
ecer gibi limler yetimi, Gazzl ve Eb Bekir e- baz eserlerini ona ithaf etmilerdir.
Muhammed b. Abdlmelik el-Hemedn Tekmilet Tri-aberde ondan vgyle sz eder.
Mstazhir-Billh devrin nde gelen hattatlarndand ve ayn zamanda airdi.
Mstazhir-Billhn halifelii dneminde devlet ileri byk lde Ben Cehr ailesine mensup
vezirler tarafndan idare edilmitir. Byk Seluklu hnedanyla siyas ilikileri glendirmek
isteyen Mstazhir-Billh, Sultan Melikahn kz ve Sultan Muhammed Taparn kz kardei Seyyide
Hatun ile evlenmitir (10 Ramazan 504 / 22 Mart 1111). Halife Mstazhir-Billh, Ftmlere
muhalefet amacyla 494 Ramazanndan (Temmuz 1101) itibaren namazda besmelenin Hanbellere
uyularak aktan okunmasn istemi, yine ayn amala Kunut dualarnn da fi mezhebine gre
okunmasn emretmitir (bnl-Esr, X, 325).
Halife Mstazhir-Billh, sadece ark slm dnyasnda deil Maribdeki baz yneticiler tarafndan
da halife olarak tannm, hkmdarlar ona bavurup saltanatlarnn tasdik edilmesini istemitir.
Nitekim Murbt Hkmdar Ysuf b. Tfn, Mstazhir-Billha eli gnderip hkmdarlnn
onaylanmasn talep etmi, o da sultann bu isteini kabul etmitir. Ysuf b. Tfn de lkesinde onun
adna hutbe okutmu, giyim kuam ve bayraklarnda Abbslerin resm rengi olan siyah
benimsemitir.
mar faaliyetleriyle de yakndan ilgilenen Mstazhir-Billh 18 Reblhir 488de (27 Nisan 1095)
Drlhilfedeki Harmin evresine sur yaplmasn emretmi, surlarn etrafna hendek kazlmtr.
503-507 (1109-1113) yllar arasnda Drrreyhniyyn adl yeni bir saray yaptrmtr. Ayrca bu
dnemde onun tevik ve himayesiyle medrese, ribt ve trbeler ina edilmitir. Mstazhir-Billhn
ardndan oullar Msterid-Billh ve Muktef-Liemrillh hilfet makamna gemitir.
BBLYOGRAFYA


bnl-Kalnis, Tru Dma (Amedroz), s. 125-126, 139, 147, 173, 193-197, 200; Azim Tarihi:
Seluklularla lgili Blmler: 430-538 (nr. ve trc. Ali Sevim), Ankara 1988, s. 28-29, 32-33, 36,
41; bnl-Ezrak el-Frik, Tru Meyyfrin ve mid (nr. Bedev Abdllatf Avad), Kahire
1959, s. 196, 207, 241-243, 265, 284-286; bnl-mrn, el-nb f tril-ulef (nr. Ksm es-
Smerr), Leiden 1973, s. 206-209; bnl-Cevz, el-Muntaam, VIII, 313; IX, tr.yer.; Ahbrd-
devletis-Selckyye (Lugal), s. 52-54, 57, 67; bnl-Esr, el-Kmil, X, 226-233, 260, 279, 309,
323, 325, 366, 371, 417, 441, 471, 514, 533-536, 545; XI, 44, 222, 256; Bndr, Zbdetn-Nusra
(Burslan), s. 81, 84, 97, 116, 237, 240; Sbt bnl-Cevz, Mirtz-zamn, VIII/1, s. 8, 11, 13-14,
18, 23-24, 27, 37-38, 43, 55-56, 62, 70-71, 73-74; bnl-br, Tru mutaarid-dvel (nr. Antn
Slihn el-Yes), Beyrut 1890, s. 195, 200; bnt-Tktak, el-Far (nr. M. vaz brhim Bek - Ali
el-Crim Bek), Kahire, ts. (Drl-marif), s. 267-268; Mstevf, Tr-i Gzde (Nev), s. 358-
359, 444; Diyarbekr, Trul-ams, Kahire 1283, II, 360; G. le Strange, Baghdad during the
Abbasid Caliphate, Oxford 1924, s. 272-273, 279, 283-284, 323, 327, 335; Hseyin Emn, Trul-
Ir fil-aris-Selc, Badad 1385/1965, s. 79, 85, 93, 323, 406; C. L. Klausner, The Seljuk
Vezirate: A Study of Civil Administration 1055-1194, Cambridge 1973, s. 26, 42, 50, 102; Hudar,
Muart: Abbsiyye, s. 430-434; Cebril Sleyman Cebbr, el-Mlk-uar, Beyrut
1401/1981, s. 179-180; Ali Sevim, Suriye ve Filistin Seluklular Tarihi, Ankara 1983, s. 15, 152,
176, 214; M. Hseyin endb, el-aretl-slmiyye f Badd fin-nfi-n minel-arnil-
misil-hicr (467-512), Beyrut 1404/1984, s. 79-241; W. Muir, The Caliphate its Rise, Decline and
fall, London 1984, s. 577, 579; Runciman, Hal Seferleri Tarihi, II, 11, 87, 100, 107, 149; M.
Abdullah nn, Devletl-slm fil-Endels: el-Ar-li: Arl-Murbn vel-Muvaidn
fil-Marib vel-Endels, Kahire 1411/1990, I, 41, 44, 456; Abdlkerim zaydn, Sultan Muhammed
Tapar Devri Seluklu Tarihi (498-511/1105-1118), Ankara 1990, bk. ndeks; a.mlf., Sultan
Berkyaruk Devri Seluklu Tarihi (485-498/1092-1104), stanbul 2001, bk. ndeks; E. J. Hanne, The
Caliphate Revisited The Abbsid of 11th and 12th Century Baghdad (doktora tezi, 1998), The
University of Michigan, s. 220-300; K. V. Zettersten, Mstazhir, A, VIII, 832; Carole
Hillenbrand, al-Mustahir Billh, EI (ng.), VII, 755-756.

Abdlkerim zaydn

el-MSTAZHR
(bk. FEDHUl-BTINYYE).

MSTAZ-BEMRLLH
( )
Eb Muhammed el-Mstaz-Biemrillh el-Hasen b. el-Mstencid-Billh Ysuf b. el-Muktef-
Liemrillh el-Abbs (. 575/1180)
Abbs halifesi (1170-1180).
23 ban 536da (23 Mart 1142) Halife Mstencid-Billhn Ermeni asll bir criyesinden dodu ve
babasnn lmnden (9 Reblhir 566 / 20 Aralk 1170) sonra nfuzlu emrlerden Adudddin
Ebl-Ferec ile Kutbddin Kaymaz tarafndan halife iln edildi.
Adudddini vezirlie, Kaymaz ordu kumandanlna tayin eden Mstaz-Biemrillh iki yl sonra
Kaymazn basksyla Adudddini vezirlikten almak zorunda kald. Ertesi yl onu tekrar greve
getirmek isteyince Kaymazla aras ald ve Kaymazn, kendi yanna snan hazine nzr bnl-
Attr ele geirmek iin saraya ynelmesi zerine halife halk yardma ard. Bu durum karsnda
Kaymaz Badattan Musula doru katysa da yolda ld (570/1175). Kaymazn kamasndan sonra
vezirlik makamna iade edilen Adudddin
573te (1178) ylnda bir Btn tarafndan hac yolunda ldrld.
Mstencid-Billh, Nreddin Mahmud Zengye Msrda Ftmler adna okunan hutbeyi Abbsler
adna evirmesini isteyen mektuplar yazmt. Mstaz de babasnn yolunu izleyerek Nreddin
Mahmuda yeni bir mektup gnderdi (Reblhir 566 / Aralk 1170). Nreddin, o srada Ftm
hkimiyetine son vermek iin alan Msrdaki nibi Selhaddn-i Eyybden Abbs halifesinin
isteini gerekletirmesini istedi. Selhaddin, ilk defa 7 Muharrem 567 (10 Eyll 1171) Cuma gn
hutbeyi yalnz bir camide Mstaz-Biemrillh adna okuttu. Ftm Halifesi dd-Lidnillh gn
sonra bunu haber almadan vefat etti. Deiikliin fazla yadrganmamas zerine bir hafta sonraki
cuma gnnden itibaren hutbeler btn Msrda Abbsler adna okunmaya baland. Nreddin bu
durumu Msrdan gnderilen ok kymetli hediyelerle birlikte Halife Mstazye bildirdi ve bu
vesileyle ondan Msr ve Suriye zerindeki hkimiyetinin resmen tannmasn istedi. Durumdan
memnun kalan Mstaz onun bu isteini kabul ederek kendisine hkmdarlk almetleri gnderdi; bu
gelimeler Badatta halk tarafndan bayram havas iinde kutland. Arkasndan, Msra iyice
yerleen Selhaddn-i Eyyb, Yemende Zebd yresine hkim olan ve daha nce Abbsler adna
okunan hutbeye son veren Abdnnebye kar aabeyi Turan ah yollad. Turan ah, Zebd
blgesini ele geirip hutbeyi tekrar Halife Mstaz-Biemrillh adna okutmaya balad.
Batda bu gelimeler olurken douda halifenin gnderdii ordu Hzistan hkimi Trkmen asll
emlenin (imle, mle) yeeni bn enk ynetimindeki ordusunu malp etti ve esir alnan bn
enknn ba kesilerek Badata gnderildi (ban 569 / Mart 1174); ok gemeden emle de
Trkmenlerle yapt bir savata ld. Bylece yirmi yldan fazla bir zamandr devam eden Hzistan
isyan Mstaz-Biemrillh dneminde bertaraf edilmi oldu. Bu dnemde Irak Seluklu tahtnn
arkasndaki gerek gcn sahibi ldenizlilerdi ve sonuncu Irak ve Horasan Seluklu Sultan II.
Turul ocuk yata Atabeg Pehlivan tarafndan sultan iln edilmiti (571/1176). Pehlivan, Halife
Mstazye bavurarak Turulun adnn Badat camilerinde okunmasn istedi. Halife, Irak
Seluklularnn komu devletler zerindeki hkimiyetini gz nnde tutarak bu istei kabul etmek
zorunda kald (Muharrem 573 / Temmuz 1177), ayrca Sultan Turula Rknddevle ved-dn
Kasm emril-mminn lakabn verdi.
Mstaz-Biemrillh 29 evval veya 2 Zilkade 575te (28 veya 30 Mart 1180) vefat etti. Onun
halifelii devrinde Badat halk huzur ve gven iinde yaad. dil bir halife idi; insanlara iyi
davranr, affetmeyi sever ve cezalandrmada ar gitmezdi. Cmertliiyle nlyd; bol ihsanda
bulunurdu. Birok rf vergiyi kaldrm, daha nce haksz yere alnan pek ok mal sahiplerine geri
vermitir.
BBLYOGRAFYA


bnl-Cevz, el-Muntaam (At), XVIII, 191-254; bnl-Esr, el-Kmil, XI, 239, 361, 364, 369,
371, 375, 388, 433, 447, 459; bnt-Tktak, el-Far, s. 264, 316, 318-321; Zeheb, Almn-
nbel, XXI, 68-72; Ktb, Fevtl-Vefeyt, I, 370-372; bn Kesr, el-Bidye, XII, 262-263;
Syt, Trul-ulef (nr. M. Muhyiddin Abdlhamd), Kahire 1371/1952, s. 444-448; N.
Elisseff, Nr ad-Dn, Damas 1967, I, 26; II, 667, 669, 676; III, 815-816, 818-819; A. Hartman, an-
Nsir li-Dn Allh: 1180-1225, Berlin-New York 1975, bk. ndeks; Ramazan een, Salhaddin
Eyyb ve Devlet, stanbul 1987, s. 57-59; Bahattin Kk, Nureddin Mahmud Bin Zeng ve slm
Kurumlar Tarihindeki Yeri, stanbul 1992, s. 50-54; Eric J. Hanne, The Caliphate Revisited: The
Abbasids of 11th and 12th Century Baghdad (doktora tezi, 1998), The University of Michigan, s. 362-
399; K. V. Zettersten, Mstaz, A, VIII, 832-833.

Ali Aktan

MSTEAR
( )
Trk msikisinde bir birleik makam.
Szlkte ereti anlamna gelen mster kelimesi ayn ismi tayan bir zel drtl veya belinin
(eni) aralklarla, yani zaman zaman makam seyrine katlmas sebebiyle bir makama ad olmutur.
Segh perdesinde karar eden, dier bir ifadeyle dizisi segh perdesi zerinde kurulmu olan mstear
makamnn yaps, segh makamnn seyrine zaman zaman bir mstear drtl veya belisinin
katlmasndan ibarettir. Bu yap, segh makam seyri esnasnda bu seyre yer yer bir nm hicaz (bakiye
diyezli do) perdesinin katlmas eklinde de ifade edilebilir.
Segh makam dizisinin, segh perdesindeki segh belisine evi perdesinde bir hicaz drtlsnn ve
yine segh perdesindeki bir eksik segh belisine nev perdesinde bir uak-bayat dizisinin
eklenmesinden meydana geldii bilinmektedir. Bu dizilere zaman zaman T. S. K. aralklarndan
oluan mstear drtls, T. S. K. T. aralklaryla mstear belisi veya T. S. K. S. aralklarn ihtiva
eden 27 komalk bir eksik mstear belisinin katlmasyla mstear makam olumaktadr.
kc bir seyir takip eden mstear makamnn gls nev perdesi olup bu perdede yarm karar
yaplr. Ayrca segh makamnn da asma kararlar olan nevda bselikli ve uakl, dik hisarda
bazan uak dizisinin ikinci perdesi gibi segh veya ferahnkl, rastta rastl asma kallar yaplabilir.
Ancak bu makamdaki mstear belisinin varl segh makamnn btn geniliiyle kullanlmasn
nlemitir. Mstear eserlerde genellikle segh dizisinin bir blm ile drtl veya beli halindeki
mstear enisinin birbirine gekili olarak kullanld grlr. Nota yazmnda donanmna segh
makamnda olduu gibi si ve
mi iin koma bemol, fa iin bakiye diyezi yazlr; mstear enisine geildike nm hicaz perdesi
yahut baka gekiler iin gerekli deiiklikler eser ierisinde gsterilir. Makamn yedeni segh
makamnn yedeni olan bakiye diyezli l (krd) perdesidir. Mstear makam yine segh makam gibi
pest taraftan dgha uak ve rasta da rast enisiyle dlerek geniler.
Mstear makamnn seyrine, kc bir makam olduu iin durak civarndan segh veya mstear
enilerinden biriyle balanr. Segh makam dizisinde zaman zaman mstear drtl ve belisinin
katlmyla gezinilip glde yarm karar yaplr. Dier asma kararlar da gsterilip kark bir ekilde
dolaldktan sonra segh perdesinde genellikle segh veya bazan mstear enisiyle yedenli tam
karar yaplr.
Tanbr Emin Aann hafif usulndeki perevi ve saz semisi; Zeki Dedenin muhammes usulnde,
Gnl derbend-i gs-y muanber olmak istermi msrayla balayan kr; Abdlhalim Aann
enber usulnde, Gnl ey mhr aknla rm etmeden kald ve hafif usulnde, Mnend-i hle
kol dolasam fitbma msrayla balayan besteleri; kir Aann aksak usulnde, Evvel benim
nazl yrim severim kimseler bilmez msrayla balayan arks; Zekizde Ahmet Irsoyun Mevlev
yini; Behll Efendinin, if-y vasl- kadri hicr ile bmr olandan sor msrayla balayan dura;
Sadettin Heperin dyek usulnde, Sevelim Hazreti Mevlny msrayla balayan ilhisi bu
makamn en gzel rnekleri arasndadr.
BBLYOGRAFYA


Abdlbk Nsr Dede, Tedkk u Tahkk, Sleymaniye Ktp., Nfiz Paa, nr. 1242, I, vr. 15b, 20a;
Him Bey, Msik Mecmuas, stanbul 1280, s. 38; Tanbr Cemil Bey, Rehberi Msik, stanbul
1321, s. 90-91; Subhi Ezgi, Nazar-Amel Trk Msikisi, stanbul 1933-40, I, 184-186; IV, 235-236;
zkan, TMNU, s. 285-287; Hseyin Sdeddin Arel, Trk Msiksi Nazariyat Dersleri (haz. Onur
Akdou), Ankara 1991, s. 296-298.

smail Hakk zkan

MSTEAR SM
Arapa istireden dn alnm demek olan mstear, Trk edebiyatnda takma ad mnasyla,
Tanzimattan sonra muhtemelen Batl yazarlardan rnek alnarak kullanlmaya balanmtr. Eskiden
beri divan airlerinin kulland mahlasla halk airlerinin taprmalar kurall bir gelenein
uygulamas olduundan mstear isim saYlmaz. Mahlaslar ve taprmalar ok defa airin asl ad
yerine getii halde mstear isim, bir airin veya yazarn asl adyla yazarken farkl yazlarnda
herhangi bir sebeple gizlenme arzusundan domutur. Bilinen rneklerden hareket edilerek bir yazarn
mstear ismi siyas-ceza sorumluluktan kamak (Nmk Kemal: Sbir), kiiler Hakknda hiciv, ar
tenkit ve hakarette bulunmak (hicviyelerinde M. Fuad Kprl: k Cokun, Yusuf Ziya Orta:
imdik), resm meslei dolaysyla endie etmek (mbeyin ktibi Ali Ekrem Bolayr: A. Ndir),
kazan maksadyla yazlan eserlerde edeb itibarn, hretini korumak (polisiye vb. romanlarnda
Peyami Safa: Server Bedi), asl mesleinden farkl bir alanda yazmak (iirlerinde tarihi smail Hami
Danimend: Muht, Rbia Hatun), ayn dergide birbirinden farkl pek ok yaz kaleme almak (Byk
Douda Necip Fazl Ksakrek: Addemez, Dilci, Ahmet Abdlbaki, Ozan) gibi durumlarda
kulland grlmektedir. Bunlara zaman zaman yazarlar arasndaki modaya uymak gibi daha zel
sebepler de katlabilir. nceleri nm- mster denilen mstear isim daha sonra takma ad olarak
yaygnlamtr.
Tanzimattan sonra Nmk Kemalin bret gazetesinde B. M. (ba muharrir), Hadkada N. K.
rumuzlarn, ayrca Sbir imzasn kullanld bilinmektedir. Ahmed Midhat Efendinin Rodosta
srgnde iken stanbulda yaymlanan kitaplarnda yeeni Mehmed Cevdetin adn, emseddin
Sminin de Smi Hlid Fraeri imzasn kulland grlmektedir. Basnda sansrn ve basknn
biraz daha artt Edebiyat- Cedde dnemi yazar ve airlerinin takma ad daha ok kulland
dikkati eker. Tevfik Fikretin balangta iirlerini Nazmi ve Esad Necib adlaryla yaymlad,
Cenab ahabeddinin mizah yazlarnda Dahhk-i Mazlm, edeb tenkitlerinde Raik Vecdi, siyas
yazlarnda Ahmed Peyman; Ali Ekrem Bolayrn mbeyindeki grevi srasnda lham ve A(yn)
Ndir; Sleyman Nazifin brahim Cehdi, Abdlahrar Thir; Mehmed Raufun Hki, Ali Necdet,
Besime Rauf, Mehmed Nfiz, Rauf Vicdn takma adlarn kullandklar bilinmektedir. II.
Merutiyeti takip eden yllarda gerek siyas basknn gerekse mnakaa, tenkit ve hakaret yazlarnn
oalmasyla basnda takma adlar daha sk kullanlmtr.
Aratrmaclar, zellikle de ktphaneciler iin bir problem tekil eden ve yanl deerlendirmelere
sebep olan mstear isim insan ismi olmayan kelimelerin kullanlmasyla da dikkati ekmektedir:
Kirpi, Aydede (Refik Halit Karay); Toplu ne (Hamdullah Suphi, Nurettin Artam); Karga, ekirge,
k, Torik Necmi, Cin Ahmed (Ercmend Ekrem Talu) gibi. Ancak imza olarak kii adlaryla
karlaldnda ilk bakta takma olabilecei phesi tamadndan gerek bir ahs olduu zann
uyandrabilmektedir. Sheyl Feridun (mer Seyfeddin); Emin Bayraktarolu (Nihad Smi Banarl);
Nuri Hisar, Ruhi nar, K. Domani, Osman Okatan, Osman Seluk, Nuri Tarhan (Mehmet Kaplan)
gibi. Bazan yazarn balangta takma ad olarak kulland bir isim zamanla asl adn yerine gemi,
kataloglarda ve biyografilerde bu ad altnda verilmitir. Yahya Kemalin asl adnn Ahmed Agh,
Aka Gndzn Hseyin Avni olmas gibi. Baz yazarlarn ise asl adlarnn ba harflerini yahut
herhangi harfleri (Memduh evket Esendal: M. . E., Necip Fazl Ksakrek: Hi. Ab. K.) veya ***
gibi iaretler kullanmas takma addan ziyade rumuz olarak dnlmelidir (Trk edebiyatnda
kullanlm rumuzlarn bir listesi iin bk. bibl., ayrca bk. Artan, s. 40-42). Bunlarn yannda bir
yazarn birden fazla takma ad kulland veya ayn takma adn farkl birka yazar tarafndan
benimsendii, hatta bir baka gerek ahsn adnn kullanld da grlmektedir. Bu durumlarda
takma adn gerek sahibine ulamak iin bazan uzun aratrmalar gerekmekte, buna ramen takma adn
sahibinin bulunamad da olmaktadr. Konu zerinde en ok alanlardan Fevziye Abdullah
Tanselin takma adlarn asl sahiplerinin
tesbiti iin ileri srd usullerin balcalar yledir: Takma adla yazlan dizilerin bazlarnda asl
ada rastlanabilir; yazar bilinen bir eser takma adla yaymlanabilir; basn ve edebiyat htralarnda
belirtilebilir veya bizzat yazar kulland takma adlardan htralarnda, mlkatlarnda yahut
mektuplarnda bahsedebilir; slbun veya konunun zelliinden tahmin edilebilir.
Arap ve ran edebiyatlarnda mstear isim son dnemlerde ortaya km olmakla beraber nceki
dnemlerde kullanlan mahlas vb. adlarn da mstear olarak benimsendii grlmektedir. IV. (X.)
yzylda Basrada ortaya kan hvn- Saf risleleri yazarlarnn kendilerini bu ad altnda
tantmalar bir eit mstear isim kavramn artrmaktadr. Modern Arap edebiyatnda ise
gelenein devamndan ziyade Bat etkisiyle mstear isimler yaygnlamtr. Bunlar arasnda
mrulkays, Chiz, Mtenebb gibi kadm Arap airlerinin adlarn kullananlar yannda Lbnanl air
Ahmed Ali Sadin Edns, Bire Abdullah el-Hrnin el-Ahtals-sagr, Msrl Muhammed
Hseyin Heykelin el-Fellhul-Msr mstear isimleriyle yazdklar, Irakl hristiyan yazar Anists
Mr el-Kermelnin otuz dokuz, Lbnanl Mnr Hsmnin on be ayr mstear isim kulland
bilinmektedir.
ran edebiyatnda da klasik dneme ait mahlaslar dnda siyas basknn artt dnemlerde mstear
isimlerin oald dikkati ekmektedir. Safevler devri melliflerinden Hasan Big Kazvnnin Seg-i
Kazvn ve Seg-i Levend mstearn kullanmas bu yzdendir. ada yazarlardan Ali eriatnin Ali
Meznn, Mustafa Rahmnin Ahmed Sekkn ve Mustafa er-Rv adlaryla yazmalar da siyas
endielerden kaynaklanmtr. Cafer eratmedr Derv takma adn tevazu maksadyla, Ali
Ekber Dihhud Dih, Ebl-Ksm Hlet Hurs- Lr, Hdhd Mirz, Keymers Sbir Gl-i
k ve Salm adlarn hicivleri sebebiyle kullanmlardr. Son dnemde takma ad kullananlar
arasnda Seyyid Muhammed Hseyin Behcet-i Tebrznin ehriyr, Heng btihcn Sye, Ali
sfendiyrn Nim Yusi imzalaryla yazmalar pek ok msteardan birkadr. Baz mstear isimler
yazarlarn bal olduu kurum veya yayn organyla ilikili olarak okuyucu tarafndan
yaygnlatrlmtr. Yaz yazdklar dergilerin adlaryla Erefddin Hseyin Kazvnnin Nesm-i
iml, Mirza Cihangr Han rznin Sr-i srfl takma adlar bunlardandr.
BBLYOGRAFYA


Naile Binark - Saide Arslanbek, Tanzimattan Bugne Trk Yaz Hayatnda Takma Adlar ndeksi,
Ankara 1971, Necmeddin Seferciolunun nsz, s. 3-5, Naile Binarkn girii, s. 7-8; Fevziye
Abdullah Tansel, Trk Edebiyatnda Mstear Adlar ve Bunlarn Tesbiti Metodlar, II.
Milletleraras Trkoloji Kongresi (4-9 Ekim 1976) Tebli zetleri, stanbul, ts., s. 142-143; a.mlf.,
Cell Sahir Erozann Bilinmeyen Takma Ad: Hakk Nir, KAM, II/2 (1973), s. 51-55; a.mlf.,
Edebiyatmzda Mahlaslar Meselesi ve ki reti Ad: Ali Sez, Abaka, Tarih ve Edebiyat
Mecmuas, sy. 8, stanbul 1982, s. 6-12; Ysuf Esad Dgr, Muceml-esmil-mstere ve
abih, Beyrut 1982, s. 7-25; Fud Slih es-Seyyid, Muceml-elb vel-esmil-mstere
fit-tril-Arab vel-slm, Beyrut 1990, s. 9-15; Mehmet Semih [Uzman], Trk Edebiyatnda
Mahlaslar, Takma Adlar, Taprmalar ve Lakaplar, stanbul 1993; Gndz Artan, Takma Ad-Soyad-
Rumuz Dizinleri, Mersin 1994; Etem alk, Trk Edebiyatnda Mstear-Mahlas ve Taprmalar,
Erzurum 1999; Ksm Nejd, sm-i Mster, Ferhengnme-i Edeb-i Frs, Tahran 1381 h./2002,
I, 97-98; Fethi Tevetolu, Trk Edebiyatnda Takma Adlar, TD, sy. 437 (1988), s. 267-269; Ali
Birinci, Mstear kmaznda Bir Kitap: Turan, Dergh, sy. 11, stanbul 1991, s. 16-17 (ayn yaz:
Ali Birinci, Tarih Yolunda Yakn Mazinin Siyasi ve Fikri Ahvali, stanbul 2001, s. 240-245);
Takma Ad, TDEA, VIII, 203.

M. Orhan Okay

MSTECB
(bk. MSTECR).

MSTECBZDE SMET BEY
(1868-1917)
Serveti Fnn topluluundan nce faaliyet gsteren ara nesil air ve yazar.
Balkesire bal Balya kazasnn Mstecb kynde dodu. cra memuru Mehmed Ali Efendinin
oludur. Karesi dd Mektebinden mezun oldu (1895). stanbulda girdii Mektebi Hukuku
1897de bitirdi. Yakn dostlar Mehmed Sud el-Mevlev, bnlemin Mahmud Kemal ve Bursal
Mehmed Thir buradan rus derecesiyle mezun olduunu bildirmektedir.
Mstecbzde smet, bir ara II. Abdlhamidin yverlerinden erkez Ahmed Celleddin Paann
hususi ktipliini yapt. Bir ksm Jn Trklerle ilikiler iine girdi, bu arada Konyada srgnde
bulunan Ebzziy Mehmed Tevfikle mektuplat. Bu temaslar ksa zamanda sarayn phelerini
zerine ekti. Aralk 1901de sarayda bir iftara davet edilerek Jn Trklerle ilikisini kesmesi
yolunda uyarld. Bundan sonra srekli gz hapsinde tutuldu; fakat Jn Trklerle temasn srdrnce
verilen bir jurnal neticesinde tutuklanp mahkemeye sevkedildi. smail Hakk Uzunarl, Karesi
Mehiri adl eserinde Mehmed Sud el-Mevlevden naklen bu tevkifin sebebini, ngilizlerin
Transval savanda Boerlere kar kazandklar baar zerine Serveti Fnn topluluu
mensuplarndan bir grup gencin ngiliz sefretine giderek bykeli Sir Nicholos OConnor tebrik
etme hadisesine Mstecbzde smetin de katlmasna balar. Ancak kaynaklarda tebrik ziyaretinde
bulunanlar arasnda onun ad gemedii gibi kendisi de bunun iftira olduunu belirtmektedir.
Muhkeme sonunda arkadalar Yunus Nadi, Nuri zzet ve Remzi ile birlikte be yl srgn olarak
Bodrum Kalesinde kalebentlie mahkm edildi, fakat zmire ulatklarnda Vali Kmil Paann
araclyla srgn yeri Midilliye evrildi. O srada Cezyir-i Bahr-i Sefd valisi olan Menev
rihi bidin Paa sayesinde Midillide nisbeten rahat bir hayat yaad, ayrca adada serbeste
dolaabildi. Adann mutasarrf Ali Galib Paa ile dier asker ve mlk erkn tarafndan himaye
edildi ve geimine yardmda bulunuldu. Bununla birlikte Midilliden dostlarna yazd mektuplarda
karamsar bir psikoloji iinde srekli olarak ikyet etmekte ve bir iftiraya kurban gittiini
sylemektedir.
Mstecbzde, srgn hayatnn Ocak 1905te sona ermesi zerine bir sre bir aile dostunun yannda
Ayvalkta kald, ardndan Kmil Paann davetiyle zmire giderek hayatna yeni bir yn verme
yollarn arad. nce zmirde Reji daresi Umr- Hukkyye Mdriyetine tayin edildi, ksa bir
sre sonra Mart 1906da Foal Yunus Beyin kz Nbia Hanmla evlendi. Bir ara Foaya yerleip
herkesten uzak bir ekilde yaamaya alt.
1908de II. Merutiyetin iln zerine deien siyas artlarn verdii yeni bir
mitle stanbula geldi ve bir sre dostu Mehmed Sud el-Mevlevnin yannda kald. O srada
sadrazam olan Kmil Paann kendisini takdir ettiini bildiinden nemli bir grev beklentisi
iindeyken hkmet dt ve ardndan Otuzbir Mart Vakas meydana geldi. Bu olaydan sonra
deien dengeler ve Kmil Paann sadrazamlktan uzaklatrlmas Mstecbzdenin stanbuldaki
beklentilerini neticesiz brakt. Kendisine teklif edilen Ktahya mutasarrfl veya Anadolu Vilyeti
Heyet-i Teftiyye ktiplii grevlerini kabul etmeyip tekrar zmire dnd. Bir mddet sonra
Mektebi Hukuktan arkada Adliye Nzr Necmeddin Mollaya bavurarak zmir stnaf Hukuk
Mahkemesi yeliine tayin edildi. Nisan 1914te bu grevinden istifa edip ayn mahkemenin eski
yelerinden dava vekili David Efendi ile birlikte avukatlk yapmaya balad. Yllardr yaymlamay
dnd ve stanbuldaki dostlar Thirlmevlev, bnlemin Mahmud Kemal, Yunus Nadi,
Kemalpaazde Said, Mehmed Sud el-Mevlev ve Ahmed Midhat Efendiye yaz siparilerinde
bulunduu Hybn 29 Mays 1914te kard. Fakat bir yandan yaklaan I. Dnya Savann
memleket ekonomisinde yol at olumsuz durum, bir yandan okuyucunun ilgisizlii yznden
derginin yaymn ancak be say srdrebildi. Ardndan avukatl da brakp 1916 yl ortalarnda
Isparta stnaf mddeiumumilii grevine balad. Mstecbzdenin son yllar byk skntlar
iinde geti ve st ste gelen hastalklar sonucu Mays 1917de Ispartada vefat etti. Kaynaklarda
ahlkl, vefakr, drst olarak nitelenen, kymetinin bilinmediinden srekli ikyet ettii belirtilen
Mstecbzde bata divan edebiyat olmak zere Arap-Fars edebiyatlarn ve tercme yapabilecek
derecede Franszca biliyordu.
Tanzimattan sonraki yllarda zellikle Abdlhak Hmidin yeniliin gstergesi diye kabul edilen
iirlerinin yaymlanmaya balamasyla birlikte ortaya kan edebiyatta eski-yeni tartmalarnda
Mstecbzde, eski edebiyat savunan Muallim Ncinin evresinde toplanan genler arasnda yer
almtr. Henz Balkesirde talebe iken iir yazmaya balam, ilk iir denemeleri Bursada kan
Nilfer mecmuasnda neredilmitir. Bir edebiyat olarak ad daha Mektebi Hukukta okurken
duyulmu, bata Mekteb olmak zere devrin edebiyat dergilerinden Marif, Hazne-i Fnn,
Malmt, 1898de bamuharrirliini de yapt Musavver Terakk ile rtik, Resimli Gazete ve
Marifet yannda Tercmn- Hakkat, Sabah ve kdam gazetelerinde iir ve edeb makaleleri
kmtr. Hayatnn son yllarnda zmirde kan Hizmet ve henk ile ttihad, Tenkid ve Muallim
gibi gazete ve dergilerde adna rastlanr. zmirde bulunduu yllarda bir sre edebiyat ortamndan
uzaklamaya alan Mstecbzde, Temmuz-Austos 1906da Hizmet gazetesini buradaki
arkadalar Hfz smil ve Panayot Mmtaz ile birlikte yeniden karmaya teebbs etmise de bir
dizgi hatas yznden gazetenin kapatlmas zerine muhtemelen cezaya arptrlma endiesiyle II.
Merutiyetin ilnna kadar basn ve edebiyattan uzak durmutur.
Eserleri. 1. Lugat- Nc (stanbul 1308). Muallim Ncinin lm zerine yarm kalan szln
fetv kelimesinden sonrasn onun msveddelerine dayanarak tamamlamtr (bk. LUGAT- NC).
2. Furk- Elfz (stanbul 1311). Osmanl Trkesinde ou Arapa ve Farsadan gemi e
anlaml gibi kullanlan kelimeler arasndaki anlam ve kullanl farklarna dair bir almadr. Eser
Mstecbzdenin her dilin inceliklerinden haberdar olduunu gstermektedir. 3. Terne (stanbul
1311). Genlik dnemi iirlerini toplad kitabdr. 4. Muvaffakiyyt- Osmniyye yhud Ydigr-
Zafer (stanbul 1315). Osmanl basnnda ve edebiyat dnyasnda byk yanklar uyandran 1897
Trk-Yunan savann ksa bir tarihesiyle savaa dair gazete ve dergilerde yaymlanan resim, iir ve
drlen tarihlerden meydana gelmitir. 5. Dstn- Zafer (stanbul 1316). Tarih ve hams
mahiyette manzum bir risledir. Eserde Rumeli ftihi Sleyman Paann ve beraberindeki gazilerin
kahramanlklar anlatlmtr. 6. Rafael (stanbul 1316). Lamartinein bu romann Malmt
mecmuas muharrirlerinden skender Freri ile beraber tercme etmitir. 7. Ydigr- ehryn
(stanbul 1318). airin kendi iirlerinden bazlarn bir araya getirdii kk bir kitaptr. 8. Nil-i
Kadm (stanbul 1318). 9. Rehberi ttihd (zmir 1325). lkokullar iin ders kitab olmak zere
hazrlanmtr. 10. kfen (1. Ksm, zmir 1327). zmirde yaymlanan henk gazetesinde Ocak-
ubat 1912 tarihlerinde tefrika edilen yaz serisinin kitap haline getirilmesiyle olumutur. Tarih ve
edeb byk ahsiyetlerin hikmetli szlerinden, onlara ait fkralardan ve nktelerden meydana
gelmektedir. Eserin ikinci ksm Hybnn be saysnda yaymlanmtr. airin kitap halinde
neredilmemi bir eseri de mer Hayymn 170 kadar rubsine dair Mntehab Rubiyyt- Hayym
Tercmeleridir. M. Fatih And bu eser zerine bir alma yapmtr (Trk Edebiyatnda Hayym
Tercmeleri ve Mstecbzde smetin Mntehab Rubiyyt- Hayym Tercmeleri Adl Eseri,
doentlik takdim tezi, 1998, Ed. Fak.).
BBLYOGRAFYA


[Ebssudzde] Sud el-Mevlev, Bu Eser-i Gznin Mtercimi Mafru Mstecbzde smet Bey
Merhma Dair Birka Sz, Mntehab Rubiyyt- Hayym Tercmeleri, Millet Ktp., Ali Emr, TY,
nr. 21, s. 3; a.mlf., Mstecbzde smet Bey, Mahfil, sy. 6, 8, 10, 17, 19, 30, 32-33, stanbul 1339-
41; a.mlf., Mstecbzde smet, Kaynak, IX/102-103, Balkesir 1941, s. 531-570; a.mlf.,
Mstecbzde smet Bey (tercme-i hline dair el yazs ile bir makale msveddesi), Abdullah
Uman zel ktphanesi; smail Hakk [Uzunarl], Karesi Mehiri, Balkesir 1339, s. 39-81;
bnlemin, Son Asr Trk airleri, II, 717-722; Thirlmevlev, Matbuat Alemindeki Hayatm ve
stiklal Mahkemeleri (haz. Atilla entrk), stanbul 1991, s. 66-69; Halid Ziya Uaklgil, Krk Yl,
stanbul 1936, IV, 75; Bezmi Nusret Kaygusuz, Bir Roman Gibi, zmir 1955, s. 22-23; M. kr
Haniolu, Bir Siyasal rgt Olarak Osmanl ttihad ve Terakki Cemiyeti ve Jn-Trklk: 1889-1902,
stanbul 1985, s. 574-575; a.mlf., Serveti Fnun ve Siyaset: ngiliz Sefareti Ziyareti Olay,
Gergedan, sy. 11, stanbul 1988, s. 109-112; mer Faruk Huyugzel, zmirli air ve Yazarlar, zmir
1998, s. 286-291; a.mlf., zmirde Edebiyat ve Fikir Hareketleri zerine Aratrmalar, zmir 2004, s.
202-207.

M. Fatih And

MSTECR
( )
Rknlyemn ile Kbenin gneybat duvarndaki kapal kap arasnda kalan yer.
Szlkte snmak, yardm dilemek anlamndaki isticr masdarndan treyen mstecr gnahlarn
balanmas iin snlan yer demektir. Tavaf srasnda ve zellikle mltezemde, Makm-
brhimde, altn oluun altnda (Hicr), Rknlyemn ile Hacerlesved arasnda ve Rknlyemn
ile Kbenin kapal olan arka kaps arasndaki yerde (mstecr) dua edilmesi Hz. Peygamber, ashap
ve tbinden nakledilen rivayetler sebebiyle ulem tarafndan mstehap kabul edilmitir.
Takyyddin el-Fs, Rknlyemn ile Kbenin Abdullah b. Zbeyrin at ve daha sonra Haccc
b. Ysufun tekrar kapatt arka kaps arasndaki yerin adn bir eserinde mstecr (ifl-
arm, I, 317; Crullah bn Zahre, s. 47), dierinde mstecb (el-kd-emn, I, 75; M. Thir b.
Abdlkdir el-Krd, III, 311) olarak zikretmektedir. Abdullah b. Zbeyrin, bn Abbastan farkl
olarak Hacerlesved ve Kbe kaps arasna deil onun arka taraftan simetrii olan bu yere
mltezem dedii rivayet edilmektedir (Ezrak, I, 247; ayrca bk. MLTEZEM). Hacerlesved ile
Kbe kaps arasndaki yer iin mltezem ad Hz. Peygamber ve ashap tarafndan kullanld halde
buraya mstecr veya mstecb isminin kimin tarafndan verildii hususunda kesin bilgi yoktur. Fs
nce Muhammed b. Srkann (. 410/1020 [?]), daha sonra bn Cbeyr (er-Rile, s. 65) ve
Muhibbddin et-Tabernin (el-r, s. 318) mstecr adn eserlerinde kullandklarn belirtir
(ifl-arm, I, 317).
Eb Hreyreden nakledilen bir hadiste Hz. Peygamber, Rknlyemnde yetmi bin (bir rivayete
gre yetmi) melek grevlendirildiini ve orada, Allahm! Senden dnyada da hirette de af ve
esenlik dilerim; rabbimiz, bize dnyada da hirette de gzellik ihsan et ve bizi cehennem azabndan
koru diye dua edilince bu meleklerin min! dediini haber vermitir (bn Mce, Mensik, 32;
Fkih, I, 138; Muvaffakuddin bn Kudme, V, 229; bnl-Hmm, II, 456). Baz limler bu rivayeti
hasen, bazlar zayf saysa da (Eb Mansr Muhammed b. Mkerrem el-Kirmn, I, 409, neredenin
notu) Resl-i Ekremin Rknlyemn ile Rknhacerilesved arasnda Rabben duasn okuduu
sahih rivayet olarak nakledilmi (el-Msned, III, 411; Eb Dvd, Mensik, 51; Hkim, I, 455;
Ahmed b. Hseyin el-Beyhak, V, 84), btn mezhepler de bunun mstehap olduunu belirtmitir. Bir
rivayete gre Cenb- Hak, Hz. demin tvbesini Rknlyemn ile Kbenin arka kaps arasndaki
yerde (Fkih, V, 235), dier bir rivayete gre ise mltezemde (Ezrak, I, 248; Muhibbddin et-
Taber, s. 316) kabul etmitir.
Mltezeme olduu gibi mstecra da ayrca mteavvez (ktlklerden snlan yer) denilmektedir.
Nitekim Amr b. uaybn naklettiine gre ashaptan Abdullah b. Amr b. s tavaf tamamlayp
Kbenin arkasna geldiinde kendisine, Ateten Allaha snmyor musun? diye sorulmu, o da,
Ateten Allaha snrm demitir (bn Mce, Mensik, 35; Eb Dvd, Mensik, 54; Ezrak,
I, 246-247; Ahmed b. Hseyin el-Beyhak, V, 93). Abdullah b. Zbeyr ve Abdullah b. merin
burada dua ettii (Fs, ifl-arm, I, 318), mer b. Abdlazzin Hacerlesved ile Kbe kaps
arasna mltezem, bu yere ise mteavvez dedii, mam Mlikin nde gelen rencisi Abdurrahman
b. Ksm ve Selef ulemsndan bakalarnn da burada istizede bulunduu nakledilir (bn Eb eybe,
III, 236-237; Ezrak, I, 247; Fkih, I, 170-172; Crullah bn Zahre, s. 48). Mlik fakihi Hattb da bu
yer iin mstecr yannda mstez adn kullanmtr (Mevhibl-cell, IV, 158).
BBLYOGRAFYA


Msned, III, 411; bn Mce, Mensik, 32, 35; Eb Dvd, Mensik, 51, 54; Hkim, el-
Mstedrek, I, 455; Ahmed b. Hseyin el-Beyhak, es-Snenl-kbr, Haydarbd 1352, V, 84, 93;
bn Eb eybe, el-Muannef (nr. Keml Ysuf el-Ht), Beyrut 1409/1989, III, 236-237; Ezrak,
Abru Mekke (nr. F. Wstenfeld), Gttingen 1275, I, 241, 246-248; Fkih, Abru Mekke (nr.
Abdlmelik b. Abdullah b. Deh), Mekke 1407/1987, I, 138, 162, 170-172; II, 291; V, 235; Eb
Mansr Muhammed b. Mkerrem el-Kirmn, el-Meslik fil-mensik (nr. Sud b. brhim b.
Muhammed e-reym), Beyrut 1424/2003, I, 409; bn Cbeyr, er-Rile, Beyrut 1384/1964, s. 65;
Muvaffakuddin bn Kudme, el-Mun (nr. Abdullah b. Abdlmuhsin et-Trk - Abdlfetth M. el-
Hulv), Kahire 1412/1992, V, 228-229; Muhibbddin et-Taber, el-r li-di mmil-ur (nr.
Mustafa es-Sekk), Kahire 1390/1970, s. 313, 315, 316, 318; bn Balabn, el-sn f tarbi ai
bn ibbn (nr. uayb el-Arnat), Beyrut 1412/1991, IX, 134; zzeddin bn Cema, Hidyets-slik
ilel-mehibil-erbaa fil-mensik (nr. Nreddin Itr), Beyrut 1414/1994, I, 68-71; Fs, el-
d-emn, I, 75; a.mlf., ifl-arm (nr. mer Abdsselm Tedmr), Beyrut 1405/1985, I,
317-318; bnl-Hmm, Fetul-adr, II, 456; Hattb, Mevhibl-cell (nr. Zekeriyy Umeyrt),
Beyrut 1423/2003, IV, 158; Crullah bn Zahre, el-Cmiul-laf f fali Mekke ve ehlih ve
binil-Beyti-erf (nr. Ali mer), Kahire 1423/2003, s. 46-49; M. Thir b. Abdlkdir el-Krd,
et-Trul-avm li-Mekke ve Beytillhil-kerm, Mekke 1385/1965, III, 311.

Ahmet zel

MSTEDREK
( )
Bir mellifin, artlarna uyduu halde kitabna almad hadislerin derlendii eserler iin kullanlan
terim.
Szlkte, eksiini tamamlamak, hatalarn dzeltmek mnasndaki istidrk masdarndan treyen
mstedrek kelimesi hadis literatrnde bir eyin devamn yapmak, ona zeyil yazmak, tetimme
meydana getirmek anlamnda erken dnemden itibaren kullanlmtr. Zaman iinde rivayetlerdeki
yanllk veya eksiklikleri dzeltmek, bir mellifin artlarna uyduu halde kitabna almad
hadisleri toplamak suretiyle onun eksiklerini tamamlamak eklinde daha geni bir mna kazanmtr.
Mstedrek nceki bir alma ile olan irtibat dolaysyla literatrde ayn amala kullanlan fit
(fevt), mtemmim, sla, tekmile, tamm, tetimme, zevid, ziyde, zeyil gibi kelimelerle ayn tre
dahildir (EI [ng.], IX, 603-604).
Bir kiinin btn hadislere ulamasnn imknszl, tasnif ileminin henz son eklini almam
olmas, her mellifin shhat artlarnn farkllk arzetmesi ve shhat iin aranan temel artlarda ittifak
olsa bile ayrntlarda deiik hkmlere ulalmas gibi durumlar, hadislerin farkl tariklerden elde
edilmi olmasnn o hadisin shhat derecesini arttraca dncesi ve sika rvinin ziyadesinin
makbul olmas ilkesi mstedrek tr eserlerin yazlmasna zemin hazrlamtr. Bu almalar hem
rivyetl-hads hem diryetl-hads trnden olup byk kabul grm eserler zerinde yaplm,
bilhassa Buhr ve Mslimin el-Cmiu-aleri mstedreklere konu olmutur. Bir esere
mstedrek yazlrken o eserin slbu, metodu ve telifinde gzetilen prensipler gz nnde
bulundurulur. Ancak mstedrek telif etmeye karar veren kimsenin, zerinde alaca eserdeki
rivayetlerin hangi artlara gre derlendiini tesbit etmesi son derece gtr. Zira ok defa asl eserin
sahibi hadisleri hangi artlara gre topladn ifade etmemektedir. Ayrca mstedrek dzenleme ii
hem ilm yeterlilii gerektirdii hem de ictihad olduu iin mellifin
yapt ite isabet etme veya yanlma ihtimali her zaman mevcuttur. Sahih hadis ihtiva eden eserlere
mstedrekleri de dahil edilse sahih hadislerin tamamna ulamann mmkn olmad belirtilmitir.
Nitekim riclinin tamam sika olduu halde aaynde ve bunun mstedrekinde yer almayan
hadisler mevcuttur (bn Hacer el-Askaln, s. 130).
Mstedrek Tr almalar. 1. el-Mstedrek* ale-aayn. Bu trn en mehur almas olan
eserde Hkim en-Nsbr, aaynde yer almamakla birlikte ikisinin ya da ikisinden birinin
artlarna uyan sahih hadisleri toplamaya almtr (I-IV, Haydarbd 1334-1342; nr. Mustafa
Abdlkdir At, I-IV, Beyrut 1411/1990). 2. el-lzmt ale-aayn (al aayil-Bur ve
Mslim). Drekutn, Buhr ve Mslimin artlarna uyduu halde aaynde yer almayan yetmi
hadisi bu almasnda bir araya getirmitir. Eser aaynin telif ynteminden farkl olarak msned
tertibindedir. Drekutn, artlarna uyduu halde eserlerinde bu hadislere yer vermemeleri sebebiyle
eyhayni tenkit etmise de onlarn btn sahihleri toplama gibi bir gayelerinin olmamas gz nnde
bulundurularak Drekutnnin bu itham yersiz grlmtr (nr. Eb Abdurrahman Mukbil b. Hd
el-Vdi, Beyrut 1405/1985). 3. Kitbt-Tetebbu. Drekutn, bu cznde aaynde illetli
olduunu iddia ettii 218 hadisi ele almtr. Irk de el-Mstedrek al Mstedrekid-Dreun adl
bir alma yapm (Kettn, s. 16) ve bu risle el-lzmt ile birlikte yaymlanmtr. 4. el-Mstedrek
al ail-Bur ve Mslim (el-Mstedrekl-mstarec alel-lzmt). Eb Zer el-Herev,
Drekutnnin lzmtndaki yetmi hadisi kendi senedleriyle tahrc etmitir. Drt czden meydana
gelen ve Zeheb ile bn Hacer el-Askaln tarafndan grlen eserin gnmze gelip gelmedii
bilinmemektedir. 5. el-Edl-mutra mimm lem yurichl-Bur ve Mslim f aayhim
(el-Edl-ciyd). Ziyeddin el-Makdis tarafndan kaleme alnmtr (nr. Abdlmelik b.
Abdullah b. Deh, I-II, Mekke 1412). 6. el-Mstedrek minen-nuis-sa. Muhammed b. Hrn
er-Rynnin el-Msnedi iin Emn Ali Eb Yemnnin hazrlad zeyildir (I-III, Kahire-Riyad
1416/1995).
BBLYOGRAFYA


Frzbd, el-msl-mu, drk md.; bns-Salh, Ulml-ad (nr. Nreddin Itr), Beyrut
1401/1981, s. 18, 22; Zeheb, Tekiretl-uff, III, 1041-1045; Bedreddin ez-Zerke, en-Nket
al Muaddimeti bni-al (nr. Zeynelbidn b. Muhammed Bell Freyc), Riyad 1419/1998, I,
222-226; bn Hacer el-Askaln, el-Emlil-mulaa (nr. Hamd Abdlmecd es-Selef), Beyrut
1416/1995, s. 130; Syt, Tedrbr-rv (nr. Abdlvehhb Abdllatf), Kahire 1385/1966, I, 105-
108; Kef-unn, II, 1672; Leknev, el-Ecvibetl-fla (nr. Abdlfetth Eb Gudde), Halep
1384/1964, s. 80-86; Thir el-Cezir, Tevchn-naar (nr. Abdlfetth Eb Gudde), Beyrut
1416/1995, I, 339-344; Tecrid Tercemesi, Mukaddime, I, 252-253; Eb Ubeyde Mehr b. Hasan b.
Selmn - Eb Huzeyfe Rid b. Sabr, Muceml-muanneftil-vride f Fetil-br, Riyad
1412/1991, s. 367-368; Kettn, er-Risletl-mstetrafe (zbek), s. 14-22; zmirli smil Hakk,
Hadis Tarihi (nr. brahim Hatibolu), stanbul 2002, s. 239-240; Cl. Gilliot, la, EI (ng.), IX,
603-606; Mervn Muhammed Mustafa, el-Mstedrekt, el-Mevsatl-slmiyyetl-mme,
Kahire 1422/2001, s. 1289-1290.

brahim Hatibolu

el-MSTEDREK
( )
Hkim en-Nsbrnin (. 405/1014), Buhr ile Mslimin el-Cmiu-alerine almadklar
sahih hadisleri bir araya getiren eseri.
Tam ad el-Mstedrek ale-aayndir (el-Mstedrek ale-eyayn). Hkim, baz
adalarnn sahih hadislerin aayndeki rivayetlerle snrl olduunu, bunlarn on bini
gemediini, geri kalanlarn zayf ve aslsz olduunu ileri srmeleri karsnda kendisinden bu
yanl dzeltmek iin Buhr ve Mslimin de delil kabul edebilecei isnadlarla rivayet edilmi
hadisleri bir araya getirmesinin istenmesi zerine el-Mstedreki yazmaya karar verdiini
sylemektedir (I, 2-3). Kitapta hem Buhr hem Mslimin veya sadece Buhrnin yahut sadece
Mslimin rivayet artlarna uyan hadislerle her iki limin artlarna uymamakla birlikte mellifin
sahih kabul ettii, ayrca kendisinin de sahih kabul etmedii halde isnadlar sahih olduu iin sahih
olabileceine dikkat ektii rivayetler toplanmtr. Bu be grup hadisin her birinin sonunda,
eyhynin artna gre sahihtir; Buhrnin artna gre sahihtir; Mslimin artna gre
sahihtir veya sahhul-isnaddr ifadeleri kullanlm, sahih olabilecek hadisler Hakknda ise hibir
deerlendirme yaplmamtr. el-Mstedrekte yer alan hadislerin byk ounluu Buhr ve
Mslimin shhat artlarna uygun rivayetler olup bu ynyle eser aaynin zeyli durumundadr.
Baz rivayetleri eletirilen ve cmi trnde bir alma olan eser aaynin mterek planna gre
tertip edilmi, Kitbl-mn ile balayp Kitbl-Ehvl ile sona eren elli iki kitaptan
olumutur. Eserde sahbe ve tbin kavilleriyle birlikte 8803 rivayet mevcuttur.
Hkimin bu eserdeki hadisleri derlemede bir l olarak kulland, Buhr ile Mslimin veya
ikisinden birinin delil kabul edebilecei ifadesiyle neyi kastettii konusunda ihtilf edilmi, Zeheb
bunun, a-i Bur ile a-i Mslimde rivayetleri bulunan rvilerin hadislerini Hkimin el-
Mstedreke almas anlamna geldiini sylemitir. Mellifin el-Mstedreki tasnif ederken ne
srd artlara ne derece uyduu konusu da eserin yazld dnemden itibaren tartlm, Mln,
el-Mstedrekte aaynde aranan artlar tayan hibir rivayet bulamadn iddia etmitir. Bu
iddiay ar bulan Zeheb, Mlnnin bu deerlendirmeyi yapabilecek seviyede olmadn sylemi,
daha sonra el-Mstedrekteki hadisleri ciddi bir tetkike tbi tutarak orada aaynin artlarn veya
birinin artn tayan ok sayda hadis bulunduunu, bunlarn kitabn yarsn tekil ettiini, eserdeki
hadislerin drtte birinin senedinin sahih, dierlerinin vh, mnker, hatta mevz olduunu belirtmitir
(Almn-nbel, XVII, 175; Tekiretl-uff, III, 1041-1045).
Hkim eserine sehven aayndeki baz hadisleri de alm, Zeheb Mutaarl-Mstedrekinde
bunlara iaret etmitir. Bu arada bir rvinin rivayetini eserine almak iin Buhr ile Mslimin e-
alerinde ondan hadis rivayet edilmesini art komayp rvinin adnn orada herhangi bir ekilde
gemesini yeterli grm, bu yzden aaynde rivayeti bulunmayan pek ok rviden eserinde hadis
rivayet etmitir. Ayrca eyhaynin artlarna uygun olduunu syledii hadislerin eyhaynden
sadece birinin artlarna uygun olduu grlmtr. el-Mstedrekteki baz rivayetlerin senedinde
zayf olan veya yalanclkla itham edilen bir kimse de bulunabilmektedir. bn Kesr de el-
Mstedrekte deiik trlerde hadis bulunmakla beraber sahih ve mstedrek rivayetlerin az olduunu,
hatta eserde hasen, zayf ve mevz rivayetlerin de bulunduunu ifade etmitir.
Bir hadis hfz olan Hkimin kitabnda mevz rivayetlere yer vermesi baz limler tarafndan garip
karlanm ve onun bu kusuru, eserini mrnn sonlarna doru dikkatsizliinin artt bir zamanda
tamamlamas ve yazd hadisleri yeniden gzden geirmeye frsat bulamadan vefat
etmesi gibi sebeplerle aklanmtr. Nitekim eserin ilk bete birindeki hatalarn dier ksmlardan
ok daha az olduu grlmektedir. bn Hacer el-Askaln ilk bete birin sonunda, Hkimin iml
ettii ksm burada sona erdi ifadesinin yer aldn, alt czden oluan eserin ikinci cznn
ortalarna kadar olan ksmn Hkim tarafndan iml edildiini, geri kalan ksmn ise iczet yoluyla
alndn belirtmektedir.
Zeheb el-Mstedrekteki hadislerin salamlk derecesini gzden geirmi, Tell-Mstedrek
adn verdii eserinde sahih olmayan rivayetlere iaret etmitir. O tarihten itibaren Zehebnin bu
almas dikkate alnmadan el-Mstedrekin tam olarak anlalamayaca kanaati yaygnlk
kazanmtr. el-Mstedrek tasnif devri sonrasnda kaleme alnan pek ok esere kaynaklk etmitir.
el-Mstedrek, ilk defa Haydarbdda Zehebnin Tell-Mstedreki ile birlikte drt byk cilt
halinde baslm (Haydarbd 1334-1342), daha sonra bu bask birok defa tekrarlanmtr (I-IV,
Riyad 1355, 1968). Ancak bu basklarda ok sayda hata bulunmaktadr. Eseri ayrca el-Mstedrek
ale-aayn fil-ad adyla Mustafa Abdlkdir At (I-IV, Beyrut 1411/1990); el-Mstedrek
ismiyle Ysuf Abdurrahman el-Maral (I-V, Beyrut-Halep-Riyad 1406/1986) Zehebnin et-
Teli ve birer fihrist ile yaymlamtr. Daha sonra Hamd Demird Muhammed tarafndan el-
Mstedrek ale-aayn adyla on cilt halinde neredilmitir (Mekke 1420/2000). el-Mstedrek
zerine eitli fihrist almalar yaplm olup Muhammed Sad Besyn Zalln Fehrisl-
Mstedreki (Beyrut 1407/1987), Ysuf Abdurrahman el-Maralnin Fihris Edil-Mstedrek
ale-aayni (Beyrut 1986), Muhammed Selm brhim Semrenin Fehris ehd ve ril-
Mstedrek ale-aayni (I-II, Beyrut 1406/1986) ve Fehrisl-Mstedreki (Beyrut
1408/1987; 1415/1995) bunlarn belli ballardr. Ayrca muhtelif kaynaklarda el-Mstedrekin yeni
neir hazrlklarnn yapldndan sz edilmi (Mahmd el-Mre, el-kim en-Nsbr ve Kitbh
el-Mstedrek ale-aayn) ve bu almada gerek el-Mstedrekte gerekse Telindeki pek
ok okuma hatasnn ortaya konulduuna iaret edilmitir (Eb Ubeyde Mehr b. Hasan v.dr., s.
367).
el-Mstedrek zerine baz almalar yaplmtr. 1. Hkim en-Nsbr, el-Medal il marifeti-
aayn (el-Medal il marifetil-Mstedrek). el-Mstedreke giri mahiyetinde kaleme alnan bu
eserde a-i Bur ile a-i Mslim tantlmakta ve el-Mstedrek Hakknda bilgi verilmektedir
(bk. HKM en-NSBR). 2. Zeheb, Tell-Mstedrek (Mutaarl-Mstedrek). el-
Mstedrekle ilgili en nemli alma olup eserde yer alan zayf, mnker ve mevz rivayetler
gsterilmitir. Zehebnin gr bildirmedii hadisler Hakknda Mahmd el-Mnrenin el-
Mstedrekin yazmalarn da esas alarak bir alma yapt kaydedilmektedir (Mahmd et-Tahhn, s.
103). Zehebnin Tell-Mstedreki el-Mstedrekin birok basksyla birlikte yaymlanmtr (I-
IV, Haydarbd, 1334-1342). bnl-Mlakkn, Mutaaru stidrkil-f e-eheb al
Mstedreki Eb Abdillh el-kim adl eserinde (bk. bibl.) Zehebnin almasn zetlemi, hem
onun hem de Hkimin baz hatalarna dikkat ekmitir. 3. Zeheb, el-Mstedrek alel-Mstedrek.
el-Mstedrekte yer alan 100 kadar uydurma rivayete dair bir almadr (Kef-unn, II, 1672).
4. Zeynddin el-Irk, el-Mstarec alel-Mstedrek lil-kim (Tell-Mstedrek, Tarc
Mstedrekil-kim, Emlil-f el-Ir, Eml f tarcil-Mstedrek). bn Hacer el-
Askalnnin belirttiine gre, bu eserde el-Mstedrekten Kitb-alta kadar olan ksm 300
kadar mecliste iml edilmitir (el-Mecmaul-messes, II, 185). Bunlardan yedi mecliste iml
edilen hadisler Eb Abdurrahman Muhammed Abdlmnim b. Red tarafndan ayn adla
yaymlanmtr (Kahire 1410/1990). Bunlarn dnda Burhneddin el-Halebnin eser zerine bir
muhtasar ve Sytnin Tavul-mdrek f tail-Mstedrek adl bir almas olduu
zikredilmektedir.
BBLYOGRAFYA


Hkim, el-Mstedrek (At), Mukaddime, I, 2-3, 41-42; ayrca bk. neredenin girii, I, 22-24; bns-
Salh, Ulml-ad (nr. Nreddin Itr), Beyrut 1401/1981, s. 18, 22; Nevev, rd ullbil-
ai (nr. Nreddin Itr), Dmak 1408/1988, s. 61; Zeheb, Almn-nbel, XVII, 175; a.mlf.,
Tekiretl-uff, III, 1041-1045; Ebl-Fid bn Kesr, tiru Ulmil-ad (nr. Ali b. Hasan
b. Ali b. Abdlhamd el-Cl el-Eser - Nsrddin el-Elbn), Riyad 1417/1996, I, 112-113; bnl-
Mlakkn, Mutaaru stidrkil-f e-eheb al Mstedreki Eb Abdillh el-kim (nr.
Abdullah b. Hamed el-Lahdn - Sad b. Abdullah b. Abdlazz l Humeyyid), Riyad 1411,
neredenlerin girii, I, 17-22; bn Hacer, el-Mecmaul-messes lil-mucemil-mfehres (nr.
Ysuf Abdurrahman el-Maral), Beyrut 1415/1994, II, 185; Kef-unn, II, 1672; Leknev, el-
Ecvibetl-fla (nr. Abdlfetth Eb Gudde), Halep 1384/1964, s. 80-86; Tecrid Tercemesi,
Mukaddime, I, 253; Mahmd et-Tahhn, Ult-tarc ve dirsetl-esnd, Riyad 1398/1978, s.
102-103; M. Eb Zehv, el-ad vel-muaddin, Beyrut 1404/1984, s. 407-409; Ali Yardm,
Hads, zmir 1984, II, 87-92; M. Abdlazz el-Hl, Tru fnnil-ad, Beyrut 1986, s. 96-98;
Eb Ubeyde Mehr b. Hasan b. Selmn - Eb Huzeyfe Rid b. Sabr, Muceml-muanneftil-
vride f Fetil-br, Riyad 1412/1991, s. 367-368; Kettn, er-Risletl-mstetrafe (zbek), s. 14-
15; Osman Gner, Hkim en-Nsbr ve Mstedrek zerine (Genel Bir Deerlendirme), Ondokuz
Mays niversitesi lhiyat Fakltesi Dergisi, sy. 10, Samsun 1998, s. 141-158.

brahim Hatibolu

MSTEDREKYYE
( )
Kendilerinden ncekilerin anlayamad konular kavradklarn ileri sren tli bir Neccriyye frkas
(bk. NECCRYYE).

MSTEFZ
( )
Haber-i vhidin en st derecesi iin kullanlan hadis terimi.
Szlkte tamak, kabarmak anlamndaki fey kknn istifl kalbndan treyen mstefz
kelimesi bir kaptan dklen suyun etrafa yaylmasn ifade eder, hadis ilminde ise tarikleri oalan
hadisin gittike yaylmasn anlatmak iin kullanlr. Farkl grler bulunmakla birlikte hadis terimi
olarak senedinin rvi says batan sona her tabakada ten aa dmeyen, fakat mtevtir
derecesine de ulamayan hadis mnasna gelmektedir. I-II. (VII-VIII.) yzyllarda szlk anlamndan
hareketle daha ok yaygn ve mehur gibi mnalarda kullanlrken daha sonra mruf, mahfuz,
mtehir / mehur ve mtevtir kavramlarna yakn anlamda, hatta bazan bunlarla ayn anlam ifade
edecek ekilde kullanlmtr.
Rvilerinin says veya senedlerinin azl-okluu bakmndan hadisler mtevtir ve hd olmak
zere iki ksma ayrlr. Haber-i vhid (haber-i hd) olan hadisler mehur (mstefz), azz ve garb
eklinde tasnif edilir. Mehur, balangta bir veya birka sahb tarafndan rivayet edilip tbin ve
tebeut-tbin dnemlerinde zellikle fakihler arasnda kabul gren haberdir. Bir haberin mehur veya
mstefz saylabilmesi iin en az ka tarike / rvi saysna
ulamas gerektii konusu ihtilfldr. Seyfeddin el-mid, veya drtten fazla kii tarafndan
nakledilen haber-i vhide mstefz (mehur) dendiini belirtir. Bedreddin bn Cemaya gre hd
haber mstefz ve gayri mstefz olmak zere iki ksma ayrlr; rvileri ten fazla olan habere
mstefz, ten az olana da gayri mstefz denir. bn Kesr de mehurun bazan mtevtir veya
mstefz olduunu, fakat rvi saysnn ten fazla olmas gerektiini syler (Ahmed Muhammed
kir, s. 165). Tceddin es-Sbkye gre ise mstefz hadiste rvi says en az ikidir. bn Hacer el-
Askalnye gre mstefz hadis ikiden fazla tariki bulunan hadistir. Muhaddislerin mehur dedii bu
hadise fkh limlerinden bir ksm mstefz adn verir. Esasen hadisin senedinin banda ve sonunda
rvi says ayn ise ona mstefz denir; baz limler ise batan birka sahb tarafndan rivayet
edilmiken zamanla tarikleri oalan hadisi mehur kabul etmitir. emseddin es-Sehv, tariklerinin
saysna baklmakszn bu mmetin yaygn olarak benimsedii habere mstefz demi, Eb Bekir es-
Sayraf ile Muhammed b. Ali el-Kaffl mstefz ile mtevtirin ayn anlama geldiini sylemitir.
bn Frek ve Eb shak el-sferyn bata olmak zere baz usul limleri mstefzin nazar bilgi ifade
ettii grndedir. Onlara gre zaruri bilgi ifade eden mtevtir haberle zan ifade eden haber-i
vhid arasnda bir mertebede bulunan mstefz mtevtir haberle haber-i vhidin dnda nc bir
kategoride yer alr. Bu durumda ifade ettii bilgi deeri asndan mstefzin mehurla olan anlam
yaknlna ramen onunla mtevtir arasnda bir ara mertebede bulunduu sylenebilir. Nitekim
Abdlkhir el-Badd, mtevtirle hd arasnda yer alan mstefz haberin ilim ve ameli gerektirme
asndan tevtre denk olduunu, ancak mstefz haberin mktesep / nazar bilgi ifade etmesi
ynyle tevtrden ayrldn, zira mtevtir haberin gayri mktesep / zaruri bilgi ifade ettiini
syler. Hadis ve fkh imamlarnn shhatinde ittifak ettikleri mstefz haberlerin efaat, hesap, havz-
kevser, srat, mzan, kabir azab ve suali, zekt nisab, hadd-i sekir, mestler zerine mesh, recm
cezas gibi konularda delil olduunu misallerle anlatr; hatta bu mstefz haber rneklerini kabul
etmeyen frkalarn dallette olduunu belirtir (el-Far, s. 326-327). Mstefz hadis sened ve metninin
durumuna gre sahih, hasen ve zayf olabilir (ayrca bk. MEHUR).
BBLYOGRAFYA


Lisnl-Arab, fy md.; Hkim en-Nsbr, Marifet ulmil-ad (nr. Seyyid Muazzam
Hseyin), Haydarbd 1935 Medine-Beyrut 1397/1977, s. 15, 92-94; Badd, el-Far
(Abdlhamd), s. 326-327; Seyfeddin el-mid, el-km f ulil-akm, Kahire 1387/1968, II, 31;
Tceddin es-Sbk, Cemul-cevmi (iyetl-Allme el-Bennn iinde), Kahire 1356/1937,
II, 129; Bedreddin bn Cema, el-Menhelr-rev f mutaari ulmil-adin-nebev (nr.
Muhyiddin Abdurrahman Ramazan), Dmak 1406/1986, s. 32; bn Hacer el-Askaln, Nzhetn-
naar f tavi Nubetil-fiker (nr. Nreddin Itr), Dmak 1413/1992, s. 43-44; Syt, Tedrbr-
rv (nr. Abdlvehhb Abdllatf), Beyrut 1409/1989, II, 173-175; emseddin es-Sehv, Fetul-
mu, Beyrut 1402/1982, III, 34; Abdrraf el-Mnv, et-Tevf al mhimmtit-terf (nr. M.
Rdvn ed-Dye), Dmak 1410/1990, s. 653; evkn, rdl-ful (nr. Eb Musab M. Sad el-
Bedr), Beyrut 1412/1992, s. 94; Leknev, aferl-emn (nr Abdlfetth Eb Gudde), Beyrut 1416,
s. 67-69; Ahmed Muhammed kir, el-Bil-a, Kahire 1377/1958, s. 165; Tecrid Tercemesi,
Mukaddime, I, 106-107.

Zekeriya Gler

MSTEGALLT
(

)
Vakfa gelir (galle) salayan menkul ve gayri menkul mallar
(bk. GALLE; VAKIF).

MSTEGNM
( )
Bat Cezayirde Akdeniz sahilinde tarih bir ehir.
Bakent Cezayirin 365 km. batsnda Arzev krfezi kysnda bulunur. Bu kydaki iki kk kara
knts (Hrbe ve Selemendre burunlar) liman bir dereceye kadar rzgrlara kar korur. ehrin
ilk kurulduu yerin denizden biraz ieride olduu belirtilmektedir. lk dnem mslman
corafyaclar ve tarihilerinden bn Havkal, Eb Ubeyd el-Bekr, erf el-drs, Hasan el-Vezzn,
Ebl-Ksm ez-Zeyyn ve bn Haldn bu ehirden bahseder. Romallar tarafndan kurulduu ileri
srlen ehrin tam olarak yeri tesbit edilebilmi deildir. ehrin adnn msteh ganeme (srleri olan
bir zenginin kl) dayand veya mers ganim (ganimet liman) kelimelerinden geldii rivayet
edilir. Antik dnem tarihilerine gre ise Mstegnim, Romallar zamanndaki Murustaga Limandr.
Bugnk Mstegnim ehrini ilk defa Murbtlar kurdular ve 475te (1082) burann hkimi oldular.
Murbtlarn ilk sultan Ysuf b. Tfn ehrin kuzey ksmna bir bur ina etti. Daha sonra
Tilimsndaki Zeyynlerin (Abdlvdler) eline geen ehir (665 veya 666/1267 veya 1268), 735
veya 736 (1335-1336) ylnda blgeyi idarelerine alan Mernlere katld ve Sultan Ebl-Hasan el-
Mern tarafndan burada 742 (1341) ylnda bir ulucami ina ettirildi.
Bekrye gre Mstegnimin etraf surlarla evrili olup yaknnda Hevvre Kalesi ve ilk kurulduu
tepenin bulunduu yerde erzak ambarlar vard. ehrin evresinde zm asmalar ve dier meyve
aalarnn yetitii baheleri ok verimliydi. Kk bir yerleim mahalli olmakla birlikte byk
ehirlerin zelliklerine sahipti. drsye gre ehir VI. (XII.) yzyln ilk yarsnda denizden 6 mil
uzaklkta, dalar ve nehirler arasnda yer almaktayd. arlar mmur, topraklar verimli, meyvesi
boldu. Hasan el-Vezzn da burann evresindeki kalntlara ve zellikle Roma dneminde
Mznedeki yerleim birimlerinin okluuna dikkat eker. Ona gre liman kk olup daha ziyade
buraya Avrupa gemileri gelmekteydi. Ebl-Fidnn Tavml-bldnda kaydettiine gre
Mstegnimde Berberlerin Zente kabilesinin kollarndan Marve ile az sayda Hevvre mensubu
yaamaktayd. Bir sre sonra Tasagdalt Kalesinin sahibi olan Hevvrenin durumu bozuldu. Blge
nfus ve dil bakmndan Araplama dnemine girdi. Ftmlerin XI. yzyln ikinci yarsnda Gney
Msrdan Orta Maribdeki verimli ky eridine gnderdikleri Ben Hill Araplarnn bir ksm bu
blgeye gelip yerleti.
ehir, Tilimsndaki Zeyynlerin ilk hkmranlk dnemlerinde gelime gsterdi. Hasan el-Vezzn
kendi zamannda (XVI. yzyln ilk yars) Mstegnimde 6-7000 kadar nfusun bulunduunu, halkn
dokumaclkla uratn, evlerin gzel olduunu, ehrin iinden kk bir nehrin getiini ve
deirmenler iin bu nehrin suyundan istifade edildiini belirtir. Ayn dnemde Pr Reise gre
Mstegnim, denizden biraz ieride ve kara tarafnda kurulmu bir ehir olup kalesinin nnde liman
yoktur. kuleli olan kalesi Barbaros Hayreddin Paa tarafndan tahkim edilmitir.
Mstegnim Safer 917de (Mays 1511) spanyollarn idaresi altna girdi. Trklerin 922 (1516)
ylndan itibaren Kuzey Afrikada grlmesiyle ehir spanyollara kar mcadelede nemli bir yere
sahip oldu. Oru Reis ve Barbaros Hayreddin paalar Mstegnimi spanyol istilsndan
kurtardlarsa da ehir bir mddet sonra elden kt. Barbaros Hayreddin Paann stanbulda
bulunduu bir dnemde yerine brakt Hasan Paa zamannda Mstegnim kara birlikleri yannda
deniz tarafndan gelen yirmi sekiz gemilik bir filo sayesinde 946da (1539) Osmanllarca ele
geirildi. Ardndan Osmanl filosu, Endlste spanyol kymna uramak zere olan mslmanlar
kurtararak 2285 mslman ve alnan ganimetleri Mstegnime getirdi. Cezayirin birok nemli
ehrinde olduu gibi buraya da Osmanllar tarafndan 1500 kiilik kuvvetten oluan bir garnizon
yerletirildi. Osmanllar bir taraftan batdaki Sad hnedanna, dier taraftan Akdenizden gelecek
spanyol saldrlarna kar koyabilmek iin Mstegnime iyice yerletiler. Vehrndaki spanyol
kumandan Kont dAlcaudete 1546da Mstegnime saldrdysa da baarl olamad. Ayn yl Fas
ehrini ele geiren Sad Sultan Mevly Muhammed el-Mehd e-erf, oullarn Tilimsn ve
Mstegnimi almak zere gnderdi. Bunlar nce Tilimsn, ardndan Mstegnimi aldlar. Ancak
elifte Hasan Paaya yenilmeleri zerine hem Mstegnimden hem Tilimsndan karldlar
(958/1551). Trklerin Fastaki Sadlerle ve yerlilerle uramasn frsat bilen Kont dAlcaudete,
spanyadan ald 12.000 kiilik kuvvetle Mstegnimi kuatt. Cezayir Beylerbeyi Hasan Paa
Cezayir ehrinden 5000 tfekli ve 1000 sipahi, ayrca yolda kendilerine katlan 16.000 yerli askerle
Mstegnimin imdadna yetiti ve spanyollar bozguna uratp ehri kurtard (Zilkade 965 /
Austos 1558).
Osmanllarn Mstegnimdeki varlklar sebebiyle evredeki Arap kabileleri bu yerleim yerine
fazla nfuz edemediler. Zamanla buraya Endlsl mslmanlarn yerletirilmesiyle farkl unsur
birbiriyle kaynat. zellikle Arap kabilelerinden Sahr blgesinde yaayanlar ehre gelince burann
nfusu artt. Endlsl ailelerin gelmesiyle blgede ziraata nem verildi ve yredeki kyler kalknd.
nce Araplar, ardndan Trkler evrede yeni merkezler kurdular. Trkler ve bunlarn yerli kadnlarla
evliliinden doan ocuklarnn oluturduu Kulolu denen yeni nesil Ayn Sefrada ikamet ediyordu.
Beylik idaresi de bu mahalledeydi. ehrin Bbelif, Bbmcher, Bbmuasker, Ervez ve Marina
isimli be kaps vard. Buras, XVIII. yzyln sonuna kadar beyliin en nemli merkezlerinden biri
olarak kald. 1206da (1792) Vehrn ehri spanyollardan kesin olarak kurtarlnca Cezayirin bat
eyaletinin merkezi oraya tand ve Mstegnim ahalisinden nemli bir ksm yeni merkeze
gtrlerek yerletirildi. 1830da Cezayirin Fransa tarafndan igali esnasnda Mstegnim halknn
ounluunu Kergal ve Arap kkenli Hadar isimli iki kabile oluturuyordu. Franszlarn geliiyle
birlikte halkn iinde gr ayrlklar ortaya kt ve baz ehirlerde Kergal ile Araplar arasnda
zaman zaman kanl arpmalar oldu. Hadar toplumunun Vehrndaki Fransz birliinden yardm
istemesi onlarn buray ele geirmeleri iin bir sebep oldu. 28 Temmuz 1833te Mstegnimin Trk
beyi brhim ehrin kapsna dayanan Fransz Generali Desmichelsin yanna gitti ve onunla anlaarak
grevinde kald. Franszlarn igal ettii ehirde o srada toplam 3000 kii yayordu.
Fas sultan tarafndan desteklenen Emr Abdlkdir el-Cezir, Mstegnime saldrya getiyse de
Fransz birlikleri tarafndan pskrtld. 26 ubat 1834te Desmichels ile anlaan Emr Abdlkdir
Franszlardan mhimmat ve Erzevin kontroln aldysa da 8 Aralk 1834te Mstegnim ve evresi
Franszlarca tamamen igal edildi. 20 Mays 1837de Tefna Antlamas ile Cezayirin bir paras
olan Mstegnim de Fransz smrgesi iln edildi. 1838de Mstegnimi ziyaret eden Cezayir
Bapiskoposu Dupuch buradaki bir camiyi kiliseye evirerek Saint Jean Baptiste adn verdi. 1840ta
Mstegnimin bir mahallesi olan Mezgarnda Franszlara byk bir direni balad.
Fransz igali esnasnda Vehrnn yannda Mstegnim ekonomik bakmdan Tilimsndan sonra
ikinci srada nem kazand. Ksa zamanda Kuzey Afrikada yerlilere ait topraklarn Fransz
kyllerine datlmas iine en ok Vehrn ve Mstegnimde rastlanr. Bylece ekilebilir arazilerin
yarsndan fazlas Avrupal gmenlerin eline gemi oldu. lerinde spanyol asll olanlarn da
bulunduu bu yeni gelenler yerlilerden daha kaliteli rn elde ederek onlarn rakibi oldular. ehrin
nfusu XIX. yzyln son yllarnda artmaya balad. 1896da burada yaayan 15.400 kiiden 7500
Avrupal ve 7900 mslmand. Nfus 1906da 19.600, 1931de 25.800, 1936da 19.400
mslman olmak zere 37.400e, 1950de ise 53.464 kiiye ulat. 1954 ylnda Mstegnimin
nfusu 60.000i buldu; bunun 20.000i Avrupal, 40.000i yerli mslmand. Gnmzde (2005 yl
balar) nfusu yaklak 150.000 kadardr. Cezayiri oluturan krk sekiz idar birimden (vilye) biri
ve ayn adl idar birimin merkezi olan Mstegnim, evresindeki balardan elde edilen zm ve
arabn ihra limandr. Balklk ve konservecilik nemlidir. Ayn zamanda plajlar sebebiyle bir
turizm merkezidir.
Liman 1940l yllarda baehir Cezayir, Annbe, Vehrn ve Bicyeden sonra lkenin beinci
ihracat merkezi oldu. II. Dnya Sava boyunca ehir Fransa iin bir ambar halini ald. Binek
hayvanlar, potasyum, kurutulmu sebze ile hayvan yemi gibi eitli ihra mallar bu limandan tand.
Mstegnim, 1 Kasm 1954te Fransz smrgeciliine kar balatlan direniin en nemli
merkezlerinden biriydi ve en zorlu mcadeleler burada gereklemiti.
Mstegnimde yetien mehur lim ve mutasavvflar arasnda Sd bn Havv lakapl Muhammed b.
Muhammed el-Muvaffk,
Hz. Peygamberin hayatyla ilgili bir eser kaleme alan ve spanyann 1558de Mstegnime
saldrmas zerine Kssa Mezgarn (Yevm Mezgarn) isimli kasideyi yazan ve divan sahibi bir
air olan Sd Lahdar b. Half, eyh el-Mzn ve Sd Abdullah Brs yannda Sensiyye
hareketinin kurucusu olan Muhammed b. Ali es-Sens, ok sayda eseri bulunan fkh limi Kaddr
b. Muhammed b. Sleyman, zeliyye tarikatnn ana kollarndan Derkviyyenin alt kolu olan
Aleviyye tarikatnn kurucusu Ahmed b. Mustafa b. Alve el-Alev saylmaktadr. Sensiyye tarikat
dnyann pek ok yerinde zviye kurarken Cezayirdeki tek zviyesi eyh Takk tarafndan
Mstegnimde almt. ehirde Osmanllar dneminde adaletin tesisi biri Hanef mezhebinden
Trk kad, dieri Mlik mezhebinden bir Arap kadya tevdi edilmiti. Her ikisinin verdii hkm
Vehrn beyi tasdik ettikten sonra geerli olurdu. Gnmzde hapishane olarak kullanlan ve
Trkburcu da denilen Mehlburcu, Mstegnimin mnev kurucusu kabul edilen Sd Abdullahn
mezar nemli ziyaret yerlerindendir. 1978 ylnda Mstegnim ehrinde eitime balayan
Abdlhamd b. Bds niversitesi 500 retim eleman ve 19.000 rencisiyle lkenin nde gelen
yksek eitim kurumlarndan biridir.
BBLYOGRAFYA


bn Havkal, retl-ar, s. 78-79; Bekr, el-Murib, s. 69-70; erf el-drs, Nzhetl-mt,
Beyrut 1409/1989, s. 271-272; Ebl-Fid, Tavml-bldn (nr. J. T. Reinaud - M. G. de Slane),
Paris 1840, s. 126; bn Haldn, el-ber, Beyrut 1959, VI, 234; VII, 134; Hasan el-Vezzn, Vaf
fryye, II, 32; Pr Reis, Kitb- Bahriye (nr. Erturul Zeki kte v.dr.), stanbul 1988, III, 1321-
1323; Seyyid Murad Reis, Barbaros Hayreddin Paann Hatralar (haz. M. Erturul Dzda), zmir
1995, s. 144-151; Ktib elebi, Tuhfetl-kibr f esfril-bihr (haz. Orhan aik Gkyay), stanbul
1980, I, 51-52; Zeyyn, et-Tercmnetl-kbr f abril-mamr berren ve baran (nr.
Abdlkerm el-Fll), Rabat 1387/1967, s. 148; Aziz Samih lter, imali Afrikada Trkler, stanbul
1936-37, I, 62, 91, 108, 124, 137-138; II, 112; J. Despois, lAfrique du nord, Paris 1949, s. 211, 232,
316, 490, 493-494, 505; Ch. A. Julien, Histoire de lAfrique du nord, Paris 1952, II, 207, 209, 252,
267-269; Fuad Carm, Cezayirde Trkler, stanbul 1962, s. 59, 61-62, 82; Abdurrahman b.
Muhammed el-Cll, Trul-Ceziril-m, Cezayir 1982, III, 61-62; IV, 84; F. Braudel, Akdeniz
ve Akdeniz Dnyas (trc. Mehmet Ali Klbay), stanbul 1990, II, 153, 221; Ebl-Ksm Sadullah,
Trul-Ceziri-ef, Beyrut 1998, I, 148, 200; II, 255, 313; IV, 126-139, 244-273; Aldo
Gallotta, Il Gazavat-i Hayreddin Paa di Seyyid Murad, Studi Magrebini, XIII, Napoli 1983, s. 96-
97; Georges Marais, Mstegnim, A, VIII, 833-834; a.mlf., Mustanim, EI (Fr.), VII, 722-
723.

brahim Harekt

MSTEHAP
(bk. MENDUP).

MSTEHZA
(bk. STHZE).

MSTEKBR
( )
Kendini stn grp gerekleri kabul etmeyen kimse anlamnda Kuranda geen bir kavram.
Szlkte byk ve csseli olmak mnasndaki kiber kknn istifl kalbndan (istikbr) treyen
mstekbir kelimesi kendini byk ve stn grp gerekleri kabul etmeyen, hakka kar inatla
direnen kimse demektir. Rgb el-sfahnnin de belirttii gibi byk ile kk izf kavramlar
olup bir eye nisbetle kk olan dierine gre byk saylabilir (el-Mfredt, kbr md.). Sz
edilen nisblik Kurn- Kermde de grlmekte ve yetlerde istikbrla ilikili olarak istizf da
zikredilmektedir. Mstazaf, zayf ve clz olmak anlamndaki zaf (zuf) kknn istifl
kalbndan tremi bir sfat olup zayf ve clz kabul edilen, hakir grlen demektir (a.g.e., af
md.; Lisnl-Arab, kbr, af md.leri). stikbrn iki ekilde yorumlanmas mmkndr. Biri,
kiinin kendini byk iler baarmaya aday grmesi ve ona gre hazrlanmasdr. Bu uygun zaman ve
meknda uygun ekilde olduu takdirde vgye lyk grlmtr. kincisi, insann nefsini beenip
kendisinde bulunmayan bir deeri varm gibi gstermesidir ki din ve ahlk asndan yerilen bir
davrantr (Rgb el-sfahn, el-Mfredt, kbr md.).
stikbr kavram Kuranda krk sekiz yette gemektedir. Yaratlmlar iin kullanld takdirde ayn
mnaya gelen tekebbr kavram da sekiz yette yer almaktadr (M. F. Abdlbk, el-Mucem,
kbr md., kr. MTEKEBBR). stikbr yer yer Allahn yetlerini yalanlama, inatta srar etme,
selim ftratn istikametinden ayrlma, bakalarn Allah yolundan evirmeye alma eylemleriyle
birlikte zikredilmekte (el-Arf 7/36, 40; Nh 71/7; en-Nis 4/172; el-Mnfikn 63/5) ve
mstekbirlerin, iine konan hibir eyi tutmayan devrik testi gibi (Mslim, mn, 231; Tirmiz,
Tefsr, 83/1) inanmaya yanamayan kalplere sahip olduklar belirtilmektedir (en-Nahl 16/22).
stizf kavram da on alt yette yer almaktadr. Bunlarn bir ksm Firavun ve taraftarlar karsnda
sriloullarnn kmsenmesini konu edinirken bir ksm dnyada byklk taslayanlarla onlarn
etkisi altnda kalan ekonomik ve sosyal konumu zayf kimselerin hirette mruz kalacaklar azap
srasnda birbirlerini sulamalarn ifade etmektedir. ki yette, Firavun dnemindeki sriloullar
rnei verilerek dnyada hakl olduklar halde zayf ve gsz telakki edilip ezilenlerin Allah
tarafndan, byklk taslayan zalimlerin iktidarlarna ve topraklarna vris klnacaklar belirtilmekte
(el-Arf 7/137; el-Kasas 28/5), bir yette de zayf ve gsz kalan erkek, kadn ve ocuklar
kurtarmak iin savamann gerektiine vurgu yaplmaktadr (en-Nis 4/75; bk. M. F. Abdlbk, el-
Mucem, af md.).
stikbr eyleminin, Hz. demin stnln kabul etmeyip ona gereken saygy gstermekten kanan
eytanla balad bilinmektedir (mesel bk. el-Bakara 2/34). lk mstekbirden itibaren -denebilir ki-
tarih boyunca kendilerini byk gstermeye alanlar aslnda byk olmadklarn bilmekteydiler.
Israrla kar ktklar eylerin gerekliinden de emindiler. Ancak selim ftratlarnn sesini
dinlemeden Hakk ve hak ehlini bask altnda tutmak iin muhataplaryla alay etmeyi ve kibirlenmeyi
bir ara olarak kullanmlardr (kr. en-Neml 27/14).
Kurn- Kermin birok yetinde gemi kavimlerin peygamberlerine kar stnlk taslama
eylemlerine temas edilir. Hz. Nh, Hd, Slih ve uayb bu tr davranlara mruz kalan
peygamberlerden bazlardr. Yeryznde stnlk taslayan ve itidal snrlarn ar derecede
geen bir zorba diye nitelenen Firavun (el-Kasas 28/4; ed-Duhn 44/31) ve taraftarlar da Hz. Ms
ve Hrna kar ayn tavr ortaya koymulardr. Ancak bu iki peygamber, zilletten kurtarmaya
altklar sriloullarnda da benzer davranlar mahede etmiler (el-Arf 7/150) ve
sriloullar, Size nefislerinizin holanmad ilh mesajlar ileten bir peygamber geldike ona
kar byklk taslam, bunlarn bir ksmn yalanlam, bir ksmn da ldrm deil misiniz! (el-
Bakara 2/87) ihtarna muhatap olmulardr.
lh gereklere kar kendini beenme ve kibirlenme psikolojisi iinde direni gsterme eylemiyle
son peygamber de karlamtr. Mddessir sresinin ba tarafnda Allahn birok lutfuna mazhar
olmu,
Kurann stnln anlayacak kabiliyetle donatlm bir kiinin -Veld b. Mugre-bile bile ve
kibirlenerek geree srt evirmesi ve Kuran iin, Sihir trnden bir beer szdr demesi
sorgulayc bir slpla ifade edilir (74/11-25; kr. Taber, XXIX, 190-197). Hz. Peygamberin
Mekke dneminde rneklerine ok rastlanan byklenme tepkilerinden birini de nbvvetin onuncu
ylnda gerekleen Tif Seferinde Ben Sakfin Reslullaha gsterdii davran tekil eder. Resl-
i Ekremin Mekkeye dn srasnda yapt niyazn muhtevasna glnn zayf ezme
teebbsnn yansmalar hkimdir: Allahm! Gcmn yetersizliini, aresizliimi ve insanlar
yannda ehemmiyetsiz telakki ediliimi sana arzediyorum. Ey merhametlilerin en merhametlisi!
Zayflarn rabbi sensin, benim rabbim sensin! (bn Him, I, 420). Hz. Peygamber, Medineye hicret
ettikten sonra Mekkede kalp mstekbir mriklerin alayl tavrlar ve eziyetlerine mruz kalan
mminlerin ackl halini unutmam, namazlarda rk ve secdenin arasnda zaman zaman ismen baz
sahbleri de anarak yle dua etmitir: Allahm! Veld b. Veldi, Seleme b. Him ve Ayy b.
Eb Reba ile Mekkedeki dier mstazaf mminleri kurtar! (Buhr, Tefsr, 4/21, En, 128;
Mslim, Mescd, 294-295; kr, bnl-Esr, II, 435-436; IV, 320-321; V, 454-455). Medine
dneminde istikbr, yerine gre ikiyzlle dayanan ballk gsterisi, yerine gre iten gelen bir
iti ve kibirle Reslullahtan ka eklinde gereklemitir (el-Mnfikn 63/1, 5).
Kurn- Kerm ile snnetin beyanlarnn yan sra ahlk limleri ile tasavvuf ehlinin kanaatine gre
zellikle aalk kompleksinin ters yansmasndan oluan kibir kiiyi dtan gelecek uyarlara kapal
hale getirir ve onu kendi dar alanl dnyasnda hapseder. Kuranda, dnyada haksz yere
bbrlenenlerin gerekleri grseler bile inanmayacaklar, hedefe ulatran yola deil azgnlk yoluna
girecekleri ifade edilir; bylelerinin gerek vasflarnn Allahn yetlerini yalanlamak ve
umursamazlk iinde bulunmaktan ibaret olduu belirtilir (el-Arf 7/146). Mstekbirin en kt
davran Allahn varln, birliini, yceliini, btnyle evrene hkimiyetini kabul etmemesidir.
Hz. Peygamberin, kalbinde zerre kadar kibir bulunan kiinin cennete giremeyecei eklindeki
beyannda yer alan kibir de bu anlamdadr. Nitekim, nsan elbisesinin ve ayakkabsnn gzel
olmasn arzu eder, bu da kibirden saylr m? sorusuna Resulullah, Hayr, kibir gerei gerek
olarak grmemek, benimsememek ve insanlar gerei kabul ettikleri iin hakir grmektir eklinde
cevap vermitir (Mslim, mn, 147-149; Eb Dvd, Libs, 26; bnl-Esr, en-Nihye, br,
m, kbr md.leri; Lisnl-Arab, kbr md.). Kuranda dnya hayatnda beden, servet ve itibar
asndan gl olanlarla zayf konumunda bulunanlarn hirette birbiriyle tartacaklarna ve
zayflarn glleri kendilerini yoldan karmakla sulayacaklarna da temas edilir, fakat bunun
kendilerine bir ey salamayaca belirtilir (brhm 14/21; Sebe 34/31-33; el-Mmin 40/47-48).
Naslarda gl iin kullanlan mstekbir ve zayf iin kullanlan mstazaf kelimelerinin bandaki
sn harfi kelimelerin gerekte kuvvet ve zaaf ifade etmediini gstermektedir. Mstekbir kendini
gl ve stn gren, mstazaf ise bakalarnca zayf saylan demektir. Gerekte gl olan ise
Hakk benimseyip temsil eden, gerekte zayf olan da btl tercih edendir.
BBLYOGRAFYA


Rgb el-sfahn, el-Mfredt, kbr, af md.leri; bnl-Esr, en-Nihye, br, m, kbr
md.leri; Lisnl-Arab, kbr, af md.leri; M. F. Abdlbk, el-Mucem, kbr, af
md.leri; Buhr, Tefsr, 4/21, En, 128; Mslim, mn, 147-149, 231, Mescid, 294-295;
Eb Dvd, Libs, 26; Tirmiz, Tefsr, 83/1; bn Him, es-Sre2, I, 419-420; Taber, Cmiul-
beyn (nr. Sdk Ceml el-Attr), Beyrut 1415/1995, XXIX, 190-197; bnl-Esr, sdl-be
(Benn), II, 435-436; IV, 320-321; V, 454-455.

Bekir Topalolu

MSTEKF-BLLH
( )
Ebl-Ksm Abdullh el-Mstekf-Billh b. Al el-Mktef-Billh b. Ahmed el-Mutazd-Billh el-
Abbs (. 338/949)
Abbs halifesi (944-946).
13 Safer 296da (11 Kasm 908) dodu. Babas Halife Mktef-Billh, annesi Rum asll bir
criyedir. Halife Mttak-Lillhn, Trk asll kumandan Emrlmer Tzn el-Muzaffer tarafndan
haledilip gzlerine mil ekilmesinin ardndan halife iln edildi (3 Safer 333 / 25 Eyll 944). Biat
merasimine Tznle beraber dier kumandanlar, Himler ve Kad Ebl-Hasan Muhammed b.
Hseyin b. Eb-evrib de katld. Ksa bir sre sonra Ebl-Ferec Muhammed b. Ali es-Smir
vezir tayin edildi. Ancak gerekte iktidar Trk kumandanlarnn, zelikle de Emrlmer Tzn ile
bn rzdn elindeydi. Halife ve vezirin hibir nfuzu yoktu.
Mstekf-Billhn halifeliinin ilk ylnda meydana gelen karklklar sebebiyle Badatta ekonomik
sknt ba gsterdi ve halk ehri terketmeye balad. Badat tehdit etmekte olan Bveyhler ilk
frsatta ehri igal etmeye hazrlanyorlard. Bu srada Emrlmer Tzn 3 Muharrem 334te (15
Austos 945) vefat etti ve yerine bn rzd tayin edildi. Cemziyelevvel 334te (Aralk 945)
Bveyh Hkmdar Ahmed Badata girdi. Halife Mstekf kendisini emrlmer tayin edip
Muizzddevle unvanyla birlikte gerdanlk, bilezik, sancak ve dier saltanat almetlerini verdi.
Bastrd dinar ve dirhemlerde Muizzddevlenin kardelerine de unvanlar tevcih etti. Deylemli
askerler halkn evlerine girip yerleirken Trk askerleri Badat terkederek Hamdnlerden
Nsrddevlenin yanna gittiler. Bu tarihten itibaren Bveyhler Iraka hkim oldular.
Muizzddevle, Halife Mstekfnin daveti zerine Drlhilfeye gidip dzenlenen trene katld.
Halifenin krssnn yanna bir krs de Muizzddevle iin kuruldu ve oraya oturmas istendi.
Muizzddevle halifeye sayg gsterip huzurunda yer pt. Tren, Hamdnlerle i birlii yaptna
inand Mstekfyi hilfetten uzaklatrmak isteyen Muizzddevlenin amacna ulamas iin iyi bir
frsat oldu. Deylemli iki nakib halifenin elini pecek gibi yaparak halifeyi tahtndan aa indirdiler.
Bu srada karklklar kt, her taraf yamaland. Halifeyi Muizzddevlenin evine gtrp
tutuklayan Deylemli askerler halka onun kendi isteiyle halifelikten ekildiini bildirip yerine Fazl b.
Caferi Mut-Lillh lakabyla halife iln ettiler (22 Cemziyelhir 334 / 29 Ocak 946). Mstekfnin
2 ban 334te (9 Mart 946) halifelikten uzaklatrld da rivayet edilir. Gzlerine mil ekilen
Mstekf-Billh Reblevvel 338de (Eyll 949) hapishanede ld. Mstekfnin ilere sempati
duyduu kaydedilmektedir.
BBLYOGRAFYA


Mesd, et-Tenbh, s. 398-399; a.mlf., Mrc-eheb (Abdlhamd), IV, 355-371; bn Miskeveyh,
Tecribl-mem, II, 72-87; Hill b. Muhassin es-Sb, Rsm dril-ilfe (nr. Mhl Avvd),
Beyrut 1406/1986, s. 94, 131; Muhammed b. Abdlmelik el-Hemedn, Tekmilet Trit-aber
(Taber, Tr [Ebl-Fazl], XI iinde), s. 294, 349, 354; bnl-mrn, el-nb f tril-ulef
(nr. Ksm es-Smerr), Leiden 1973, s. 175-176; bnl-Cevz, el-Muntaam, VI, 340-343, 364;
bnl-Esr, el-Kmil, VIII, 420-422, 446-451,
484; bnt-Tktak, el-Far (nr. Muhammed vaz brhim Bek - Ali el-Crim Bek), Msr, ts.
(Drl-marif), s. 257-258; Zeheb, Almn-nbel, XV, 111; G. le Strange, Baghdad during the
Abbasid Caliphate, Oxford 1924, s. 118, 194-195, 231; H. Busse, Chalif und Grossknig: Die
Buyiden im Iraq (945-1055), Beirut 1969, bk. ndeks; K. V. Zettersten, Mstekf, A, VIII, 834;
a.mlf., Mttak, a.e., VIII, 864; C. E. Bosworth, al-Mustakf, EI (ng.), VII, 723-724.
Abdlkerim zaydn

MSTEKF-BLLH, Sleyman b. Ahmed
( )
Ebr-Reb el-Mstekf-Billh Sleymn b. Ahmed el-Abbs (. 740/1340)
Msr Abbs halifesi (1302-1340).
15 Muharrem 683te (3 Nisan 1284) Kahirede dodu. Genlik yllarnda ksa bir sre ilimle urat.
Babas Hkim-Biemrillhn lm zerine 20 Cemziyelevvel 701de (21 Ocak 1302) halife iln
edildi. Halifelik makamna oturduktan yaklak ay sonra lke ynetimiyle ilgili btn yetkilerini
devrettii Memlk Sultan el-Melikn-Nsr Muhammed b. Kalavun ile birlikte lhanllarla
savamak iin Suriyeye gitti ve 4 Ramazan 702de (22 Nisan 1303) byk bir zaferin kazanld
ekhab savanda bulundu.
Yaklak yedi yl Mstekf ile el-Melikn-Nsrn ilikileri ok iyiydi. Tarihilerin iki kardee
benzettii halife ve sultan birlikte sava oyunlar oynar, gezintiye ve av partilerine karlard. Ancak
Mstekfnin, Kereke ekilerek sultanl braktn aklayan el-Melikn-Nsrn yerine
Kahiredeki emrler tarafndan sultan iln edilen (23 evval 708 / 5 Nisan 1309) II. Baybars el-
anigrin hkmdarln onaylamas ve ona biat etmesi, tahtn geri almak iin tekrar harekete
geen el-Melikn-Nsr ile aralarnn almasna sebep oldu. el-Melikn-Nsr, 709da (1309)
Msra dnerek nc defa tahta oturduunda Mstekfyi Kalatlcebelin bir burcuna hapsettirdi;
ancak on be gn sonra fkesi geince serbest brakarak evine dnmesine izin verdi. 736 ylnda
(1336) Mstekfnin sultan toplantya aran bir yazs yznden aralar tekrar ald; ayrca onun
evinde saraydan baz devlet adamlarnn da katld toplantlar yapmas sultann kzgnln iyice
arttrd. Bu toplantlara itirak eden grevlileri eitli cezalara arptran el-Melikn-Nsr halifeyi
de ailesiyle birlikte Kalatlcebelde tutuklatt ve onun halkla grmesini yasaklad. Baz kad ve
kumandanlarn araya girmesiyle be ay sonra serbest braklan ve yaklak alt ay Menzrlkebteki
evinde oturan Mstekf, bir vatandan Hakknda dava amas zerine sultan durumaya arnca
onu tekrar fkelendirdi. Bir sre suskun kalan el-Melikn-Nsr, bu defa Mstekfyi aile fertleriyle
birlikte Yukar Msrdaki Ksa srgne gnderdi (Zilhicce 737 / Temmuz 1337) ve aralklarla
maan azaltarak madd sknt ekmesine yol at. Msr Abbs halifelerinden srgn cezasna
arptrlm ilk halife olan Mstekf, olu Sadakann lmnden ksa bir sre sonra 12 ban 740
tarihinde (12 ubat 1340) lnceye kadar Ksta kald. Ancak hapiste ve srgnde bulunduu
sralarda da hutbe onun adna okundu. Bu arada 725 (1325) ylnda Delhi Sultan Muhammed b.
Tuluk kendisinden saltanat tevcihi istemi, istei yerine getirilince de lkesinde hutbeyi onun adna
okutmutur.
Mstekf fazilet sahibi, cmert ve cesur kiiliiyle tannmt. Ata binmede ve eitli sava
oyunlarnda ok mahirdi. lim ve edebiyata da dknd; dzenledii toplantlarda lim ve ediplerle
tartmalara girerdi. Otuz dokuz yla yakn bir sre halifelik yapan Mstekf, olu Ebl-Ksm
Ahmedi Ks valisinin ve ahitlerin huzurunda veliaht tayin etmiti. Ancak el-Melikn-Nsr bunu
dikkate almad ve drt aylk bir aradan sonra Mstekfnin kardei Mstemsik-Billhn olu brhim
b. Muhammedi Vsi-Billh unvanyla halifelie getirdi (740/1340). Ancak el-Melikn-Nsr
lmnden ksa bir sre nce Ebl-Ksm Ahmedin Hkim-Biemrillh unvanyla tahta kmasna
izin verdi ve yerine geen olu Sultan Seyfeddin Eb Bekir el-Mansr da onu halife iln etti
(741/1341). Daha sonra Mutazd-Billh unvanyla hilfet makamna getirilen Eb Bekir de
Mstekfnin oludur.
BBLYOGRAFYA


bn Fazlullah el-mer, Meslik, XXIV, 201-202; Zeynddin bnl-Verd, Tetimmetl-Mutaar f
abril-beer (nr. Ahmed Rifat el-Bedrv), Beyrut 1389/1970, II, 465-466; Ms b. Muhammed
el-Ysuf, Nzhetn-nr f sretil-Melikin-Nr (nr. Ahmed Hutayt), Beyrut 1986, s. 362;
Safed, el-Vf, XV, 349-350; bn Kesr, el-Bidye, XIV, 20, 49, 187; bn Habb el-Haleb,
Tekiretn-nebh f eyymil-Manr ve benh (nr. Muhammed Muhammed Emn), Kahire 1976-82,
I, 240; II, 297, 315; bn Dokmak, el-Cevher-emn (nr. M. Kemleddin zzeddin Ali), Beyrut
1405/1985, I, 231-232; Kalkaend, Meirl-infe, II, 132-144; Makrz, es-Slk, I, 919; II, 73,
416-417; bn Hacer, ed-Drerl-kmine, II, 141-144; Bedreddin el-Ayn, dl-cmn (nr.
Muhammed Emn), Kahire 1412/1992, IV, 190, 232, 244; Syt, snl-muara, II, 56-58;
a.mlf., Trul-ulef (nr. M. Muhyiddin Abdlhamd), Kahire 1389/1969, s. 484-488; bn ys,
Bediuz-zhr, I/1, s. 410, 422-423, 474-475; Ali Aktan, Msrda Abbs Halifeleri, TTK
Belleten, LV/214 (1991), s. 623-626.

smail Yiit

MSTEMEN
( )
slm lkesine emanla giren yabanc gayri mslim.
Szlkte emin olmak, gvenmek anlamndaki emn (emn) kknden treyen ve kendisine eman
verilen kimse mnasna gelen mstemen (veya eman isteyen kimse anlamndaki mstemin), terim
olarak slm lkesine (drlislm) eman alp giren yabanc gayri mslimi (harb) ifade eder. Fkh
literatrnde bu yaygn anlam yannda drlharbe emanla giren mslman ve zimm yahut bir
drlharpten dierine emanla giren harb iin de kullanlan mstemen kelimesinin e anlamls
olarak ndiren memmen de geer (Muhammed b. Abdullah el-Hara, III, 122; VIII, 6). Kurn-
Kermde emn kk ve trevlerine birok yette rastlanmakla birlikte mstemen kelimesi yer
almamakta, mstemenin hukuk statsne dayanak olarak gsterilen yette (et-Tevbe 9/6) istecre
(eman isteme) fiili, bu kiilerin kendilerini gvende hissedecekleri yer iin de memen kelimesi
gemektedir. Hadislerde de eman dilemek ve eman vermek mnasnda emn ve civr kklerinin
trevleri kullanlmaktadr (Wensinck, el-Mucem, emn, cvr md.leri.).
Yer ve zamana bal olarak baz farkl uygulamalar grlse de eman messesesinin varl slm
ncesi dinlere ve toplumlara kadar gitmektedir. Arap kabileleri arasnda da gerek bar ilikilerinin
kurulmas gerekse ticar faaliyetlerin gven iinde yrtlmesi iin yerlemi baz teamller vard.
slm dnemde Hz. Peygamber ve Hulef-yi Ridnin uygulamalar dorultusunda emann ekli,
taraflar, meydana gelii, konusu ve kapsam, sonular, eman verme yetkisi gibi hususlarda ayrntl
bir hukuk doktrini teekkl etmitir (bk. CVR; EMAN).
Tarihin ilk alarnda yabanclar hukukun himayesinden mahrum bulunmakta ve dmanca
muamelelere mruz kalmaktayd.
Eski Yunanda baka rklardan olanlar barbar ve hukuk d saylrd; bunlarn can ve mal gvenlii
bulunmazd. Romada yabanclar Roma hukukundan faydalanamaz, kendileriyle bar ilikisi
kurulanlar bile dman kabul edilirdi. brnler ve Msrllar da yabanclara sert ve acmasz
davranrd. Bizansta snrlar Arap ve ranl yabanclara kapal idi; bunlar sadece antlamalarla
belirlenmi baz yerlerden lkeye girebilir ve belli baz ehirlerde ticaret yapabilirdi. Avrupada da
yabanclar hukukun himayesinden mahrumdu. Bununla birlikte bu toplumlarda milletleraras
ilikilerin gelimesine bal olarak zamanla yabanclar lehine ilerleme kaydedilmitir (zel, slm
Hukukunda lke Kavram, s. 306-308). slmiyette balangtan itibaren yabanclarla ilikiler
hukuka dayandrlm, yabanclarn slm lkelerine girii hibir zaman yasaklanmad gibi btn
temel haklardan faydalanmalarna da imkn tannmtr. Varl rk birlii yerine inan birliine
dayanan bir toplumda o inanc benimsemeyenler genelde yabanc unsuru tekil eder. Ancak insanlar
arasndaki rk, renk ve dil gibi rz ayrmlar tanma ve kaynama iin birer vesile kabul eden
slm (er-Rm 30/22; el-Hucurt 49/13), gerek davetinin evrensel olmas gerekse dinde zorlamay
kabul etmemesi (el-Bakara 2/256; el-Kehf 18/29) bakmndan mslmanlarla gayri mslimlerin bir
arada yaad bir dnya tasavvurunu esas almtr. Bundan dolay, slm inancn benimsemeyenler
hem vatanda (zimm) hem yabanc (mstemen) sfatyla inan hrriyetine, can ve mal gvenliine
sahip olarak slm toplumlarnda yaama imknna kavumutur. Bunlardan zimmlerin slm
devletiyle siyas ve hukuk bir balar olmasna karlk mstemenler sadece devletin hukuk
himayesi altnda slm lkelerinde geici bir sre ikamet Hakkna sahip olmutur. slmda
yabanclara tannan haklarn kayna, milletleraras hukuk ve mtekabiliyet prensibi olmayp onlarn
insan olma vasf ve slm devletinin himayesine girmi olmalardr. Bu sebeple baka devletlerin
mslmanlara kar tavr farkl da olsa slm devleti mstemenlere bu haklar tanr (Abdlkerm
Zeydn, s. 73; zel, slm Hukukunda lke Kavram, s. 318-319).
Genel kural olarak zimmler inanca ilikin baz hususlar dnda mslmanlarla ayn hak ve grevlere
sahiptir (Ksn, VI, 280-281; VII, 100; Osman b. Ali ez-Zeyla, IV, 126; bnl-Hmm, VI, 248).
Mstemenler de slm lkesinde kaldklar srece insanca yaamak iin gerekli btn kamu
haklarndan ve zel haklardan faydalanrlar; mlkiyet dahil olmak zere mal haklardan, aile hukuku,
borlar ve ticaret hukuku hkmlerinden istifade ederler. Gayri mslimler bakmndan genel kural
hak ve grevlerde zimmlerle mstemenlerin eitlii olmakla birlikte birinin vatanda, dierinin
yabanc olmas sebebiyle baz farkllklar sz konusudur. Mstemenler, eman akdi gerei slm
lkesinde inan ve ibadet hrriyeti yannda can ve mal gvenliine de sahiptir. kamet ve seyahat
hrriyeti bakmndan Hicaz blgesi dnda herhangi bir snrlama sz konusu deildir. Fakihler slm
dininin doup yayld, mslmanlarca kutsal kabul edilen en nemli mbed ve meknlarn
bulunduu Hicaz blgesinde gayri mslimlerin ikamet etmesinin yasak olduu konusunda gr
birliine varmtr. Hanefler dndaki ounlua gre gayri mslimler geici bir sreyle de olsa
Mekke evresindeki Harem blgesine giremez. Harem blgesi dnda kalan yerlere ticaret vb.
maksatlarla girebilecekleri konusunda ulem arasnda ittifak bulunmakla birlikte kal sresi
hususunda farkl grler ileri srlmtr. Gayri mslimler, alma hrriyeti ve devletin sosyal
gvenlik imknlar bakmndan mslmanlarla ayn haklara sahip kabul edilmitir. Genel eilim,
ibadet yn bulunan zekt gelirlerinin mellefe-i kulb dndaki gayri mslimlere harcanamayaca
ynnde olsa da fukahann byk bir ksm onlara da sadaka verilebilecei kanaatindedir. Ancak
bazlar yalnz zimmlere tasaddukun ciz olduunu sylerken dierleri zimm-mstemen ayrm
yapmamaktadr.
slm lkesinde mslim ve gayri mslimler devletin yarg sistemine ve kanunlarna tbi olmakla
birlikte gayri mslimlere tannan inan zgrl gerei zimm ve mstemenlere aile, ahs, miras
ve borlar hukuku gibi inanla yakndan ilgili konularda adl ve hukuk muhtariyet tannmtr. Gayri
mslimler, aralarndaki hukuk ihtilflar iin slm mahkemelerinde dava aabilecekleri gibi bu
ihtilflar kendi mahkemelerine de gtrebilirler. Taraflardan birinin mslman olmas halinde
grevli merci slm mahkemesidir. Taraflar gayri mslim olup da davalarn slm mahkemesine
getirdikleri takdirde mahkemenin bu davaya bakp bakamayaca tartmaldr; hukukularn bir ksm
taraflarn zimm veya mstemen oluunu esas alrken dierleri byle bir ayrm yapmamaktadr. Yine
bir ksm hukukular, davann grlmesi iin ister zimm ister mstemen olsun her iki tarafn da
rzasn art koarken bazlar yalnz mstemenler iin bunu gerekli grmekte, bir ksm da ayrm
yapmadan yalnz bir tarafn bavurmasn yeterli kabul etmektedir. Mahkemenin davaya bakmas
halinde genel kural onlara uygulanacak hkmn mslmanlara uygulanacak hkmle ayn olmasdr.
Ancak mslmanlara yasak olup da onlarn inanlar gerei mer saylan baz mallarla ilgili
tasarruflar ve bir ksm akidlerde farkl hkmlere tbidirler. Hukuk davalarnda gayri mslimlere
tannan adl ve hukuk muhtariyet ceza davalar iin sz konusu deildir. Bu hususta mslmanlar gibi
slm ceza hukuku hkmlerine tbi olmakla birlikte yine kendilerine tannan inan hrriyeti gerei,
mer kabul ettikleri baz fiilleri ilemeleri veya bir ksm sularn teekklnde aranan artlar
tamamalar sebebiyle cezalandrlmazlar yahut mslmanlara uygulanandan daha hafif cezalara
arptrlrlar (zel, slm Hukukunda lke Kavram, s. 331-348; ayrca bk. GAYR MSLM).
Mstemenlerin mslmanlardan farkl olduklar balca hkmler unlardr: Gayri mslimlerin
arap ve domuz gibi nesnelerle ilgili akidleri geerli saylr; Hanef ve Mliklere gre bunlarn
gasp ve itlf halinde tazmine hkmedilir. filer ile Hanbeller kabzn gereklemesi durumunda bu
tr akidleri geerli saymakta, ancak gasp ve itlfta tazminata hkmetmemektedir. ahitsiz, iddet
iinde veya mahremleriyle evlenmeleri halinde yine mslmanlardan farkl hkmlere tbi olurlar.
Eb Hanfeye gre bu akidlerden yalnz mahremler arasndaki evlenme geersiz saylr; Eb Ysuf
ve Muhammed b. Hasan e-eybn kadnn iddeti bitmeden yaplan nikh da geersiz kabul eder.
Dier Snn mezhebe gre ise davann grlmesi srasnda akdin daha nce yapl ekline
baklmaz; nikh akdi birbiriyle evlenmeleri ciz kimseler arasnda gereklemise devamna
hkmedilir. Yalnz filer iddet iinde yaplan nikhn ilk kocann Hakk sebebiyle iptal edilecei
grndedir. Bu gibi istisna hkmler slm hukukunun mahiyetinden kaynaklanmakta olup bunda,
gayri mslimlere tannan inan hrriyetiyle fukahann baz meselelerin delilleri zerindeki farkl
gr ve deerlendirmeleri etkili olmutur. Bu istisnalar konusunda mstemenlerle zimmler
arasnda fark yoksa da zimmlerin vatanda, mstemenlerin yabanc olmas sebebiyle baz hkm
farkllklarna rastlanr.
Mesel bir ksm fukahaya gre aralarnda lke ayrl bulunmayan mslman ve zimm kar dinden
olan anne ve babasnn nafakasyla mkellef tutulurken bu ykmllk bunlarla mstemen arasnda
sz konusu deildir (a.g.e., s. 359-363). ster zimm ister mstemen olsun gayri mslimin mslmana
vris olamayaca hususunda gr birlii vardr; fakihlerin byk ounluuna gre mslman da
gayri mslime vris olamaz. Haneflerle filer gayri mslimler arasnda din ayrlnn mirasla
engel tekil etmediini, Hanbellerle Mlikler ise engel olduunu savunur. Haneflere gre ayr
lkelerin vatanda olmalar sebebiyle zimm ile mstemen veya iki ayr lkeden mstemen
arasnda tevars cereyan etmedii gibi mstemenin baka lkeden bir mstemene veya zimmye
ahitlii de geerli deildir. Hanbel ve Mlik mezhebinde lke ayrl gayri mslimler arasnda
mirasla engel tekil etmez. fi fakihlerine gre ise lke ayrl zimm ile mstemen veya iki
ayr lkeden mstemen arasnda mirasla engel deilken zimm veya mstemenle drlharpteki
yakn (harb) arasnda engel oluturur. lke ayrl konusunda Hanefler tbiiyete dayal hkm
ayrl, filer ise ikametgha dayanan fiil ayrl mirasla engel kabul etmitir (a.g.e., s. 273-
280; ayrca bk. HARB).
Ceza hukuku alannda yine inan hrriyetinden kaynaklanan baz istisnalar dnda genel kural
mslmanlara uygulanan hkmlerin gayri mslimler iin de geerli olmasdr. Mesel arap
imeleri halinde kendilerine had cezas uygulanmaz; aktan imeleri durumunda kamu dzenini ihll
sebebiyle tazir cezas verilir. Hanefler (Eb Ysuf hari), zina cezasndaki ihsn art iin
mslman olmay gerekli grdklerinden ister zimm ister mstemen olsun recm deil celde cezas
uygulanaca grndedir. Mlikler, zimmye zina haddi uygulanmayp cezalandrlmak zere kendi
mahkemelerine teslim edileceini, mstemenin ise mslman bir kadnla zina etmesi halinde
cezalandrlacan belirtirler. Mstemenin zina suu konusunda Hanbeller de bu grtedir.
filere gre zinadan dolay mstemene had cezas verilmez. Bunun dnda zimmler had ve ksas
gerektiren bir su ilediklerinde mslmanlara uygulanan hkmlere tbi olurken mstemenlerde
yine farkl baz durumlar sz konusudur. Mesel ldrme ve kazf gibi sularda mstemene ksas ve
had cezas verilecei hususunda gr birlii bulunmakla beraber hrszlk suunda had uygulanp
uygulanmayaca ihtilfldr. Mlikler ve Hanbellerle Haneflerden Eb Ysuf buna da had
uygulanacan belirtirken Eb Hanfe ve eybn uygulanmayacan sylemi, filer ise olumlu ve
olumsuz iki gr ileri srmtr. Bu konudaki gr ayrlklar daha ok cezalardaki Allah Hakk ve
kul Hakk ayrmyla mstemenin emanla birlikte bu haklardan hangisine riayeti taahht etmi olduu
hususundan kaynaklanmaktadr (a.g.e., s. 366-372).
Mlik, fi ve Hanbel mezheplerine gre len ve ldren taraf mstemen veya zimm ise ktile
ksas uygulanr; fakat bir zimm veya mstemeni ldrmesinden dolay mslmana ksas
uygulanmayp Mlik ve Hanbellerde mslmann diyetinin yars, filerde te biri kadar olmak
zere diyet denir. Haneflerdeki hkim gr, bir zimmyi ldren mslmana ksas gerekmesine
karlk bir mstemeni ldren zimm veya mslmana ksas uygulanmayaca ve mslmannkine
denk diyet denecei ynndedir; Eb Ysuf ise ksas uygulanaca kanaatindedir. Mlikler de bir
gayri mslimi maln almak amacyla ldren mslmann ksas yoluyla olmasa bile kamu dzenini
ihll sebebiyle lm cezasna arptrlacan belirtirler (Muhammed b. Abdullah el-Hara, VIII, 3).
te yandan Hanefler, mstemenin mstemeni ldrmesi halinde kyasen ksas uygulamak gerekse
de istihsanen uygulanmayaca kanaatindedir (Mv.F, XXXVII, 182-183). Mstemen rzas dnda
kendi devletine veya bir baka devlete teslim edilemez; ancak yaplan bir antlama hkm gerei bu
kabul edilebilir (Abdlkerm Zeydn, s. 74, 118). Mstemen, kamu dzenini ihll edici
davranlarda bulunmas veya bu konuda ciddi emarelerin mevcut olmas halinde emanna son
verilerek snr d edilebilir (Ksn, VII, 107; Abdlkerm Zeydn, s. 56). Eman bozan, mstemen
kendini gvende hissedecei yere ulatrlncaya kadar can ve mal gvenliine sahiptir. Kendi
lkesine kesin dn yapmas veya ayn maksatla baka bir lkeye gitmesi halinde canna ynelik
eman sona ermekle birlikte slm lkesinde kalan mal hukuk koruma altnda olur; bu malla ilgili her
trl tasarrufta bulunabilir ve kendi lkesine gtrlmesini salayabilir. lmesi halinde genel eilim
malnn miraslarna intikal edecei ynndedir; miraslar yoksa mal fey olarak beytlmle kalr.
Drlislma tekrar dnmek zere darya giderse mal gibi can Hakkndaki eman da devam eder
(Mv.F, XXXVII, 177-178).
Mstemenin kendi lkesinde dindalarna veya bir mslmana kar iledii su sebebiyle slm
lkesinde takibata uramayaca konusunda mezhep imamlar gr birlii iindedir (Taber, s. 59).
Bunun dayana kimine gre suun slm devletinin hkimiyet alan dnda ilenmi olmas, kimine
gre de sulunun slm hkmlerine uyma sorumluluunun bulunmamasdr. Suun slm lkesinde
ilenmesi durumunda sulu kendi lkesine kasa bile cezalandrlaca hususunda ittifak vardr
(Serahs, erus-Siyeril-kebr, V, 1940, 2012-2013; Ksn, VII, 131; Haccv, IV, 250).
Haneflere gre mstemenlerin kendi lkelerinde birbirleriyle veya mslman yahut zimmlerle
yaptklar bor, rehin ve veda gibi akidlerle yahut gaspla ilgili olarak slm lkesinde atklar
davalara baklmaz. nk yarglama hkimiyete dayanr, sz konusu muameleler ise devletin
hkimiyet alan dnda gereklemitir. Ancak gasp fiilini mslman ilemise kazen hkm
verilmese de haram yolla, yani kendisine tannan emana hyanetle iktisab sebebiyle diyaneten iadesi
emredilir. Eb Ysuf, borlu tarafn mslman olmas halinde davaya baklp aleyhine hkm
verileceini syler. Mstemenlerin dava amadan nce mslman veya zimm olmalar durumunda
ise davalarna baklr. filerle Hanbeller, mstemenlerin kendi aralarnda veya onlarla
mslmanlar ve zimmler arasnda olan bor ve emanet akidleriyle ilgili davalara baklacan, ancak
gasp davasnn grlmeyeceini savunurlar. Onlara gre karlkl ivaz ve rzaya dayanan akidler
hukuk sonu dourur, gaspta ise akid ve iltizam yoktur (zel, slm Hukukunda lke Kavram, s.
349-353).
Fakihler, yabanc tccardan alnacak gmrk vergisi veya diplomatik temsilcilerin sahip olacaklar
ayrcalklar konusuyla ilgili olarak mtekabiliyet prensibini ve snrlarn tartmlardr. Hz. mer
mslman tccardan 1/40, zimmden 1/20 orannda vergi alnmasn emrettiinde harblerin
mslman tccardan ne kadar vergi aldn sormu ve 1/10 nisbetinde alnd sylenince onlardan
da ayn oranda alnmasn istemiti. Bundan hareketle Hanefiler, mstemenin lkesinde mslman
tccardan hangi oranda vergi alnyorsa ister tccar ister eli olsun getirdii ticaret malndan ayn
oranda tahsil edilecei sonucuna ulamlardr (Serahs,
el-Mebs, II, 199; erus-Siyeril-kebr, V, 1789-1790, 2134-2135). Serahs, bir yerde
mstemenin getirdii ticaret malnn nisap miktarndan (200 dirhem) az olmas halinde eer kendi
devleti ayn durumda mslman tccardan vergi alyorsa misilleme olarak ondan da alnacan, bir
baka yerde bu miktarn altnda kalan maldan hukuken ve rfen vergi alnmamas sebebiyle
mstemenden de alnmayacan, onlar bu durumda mslmandan alp hakszlk yapsalar bile
mslmanlarn ayn eyi yapmamas gerektiini, mesel gayri mslimler mslman tccarn elinden
btn maln alsalar bile kendilerine verilen emana aykr olaca iin ayn muamelenin onlara
yaplamayacan belirtir (el-Mebs, II, 199-200). Onlarn mslman tccarn btn maln almalar
halinde Hanef mezhebinde tercih edilen grn, slm devletinin de kendisini lkesine gtrecek
miktar ona brakp kalan almas, zayf grn ise ayn eyi tekrar yapmalarn nlemek iin
misilleme olarak mallarnn tamamn almak gerektii ynnde olduunu kaydeden bnl-Hmm,
emandan sonra byle bir muamelenin eman bozma saylacan, onlarn bu uygulamasnn
mslmanlarn da ayn eyi yapmalarn mer klmadn, aksine mslmanlarn byle bir
davrantan nehyedildiini, nitekim onlarn lkesine emanla giren mslman ldrmeleri durumunda
aynsnn kendilerine yaplamayacan syler (Fetul-adr, II, 228). Serahs de kendilerine can ve
mal gvenlii verilince buna aykr davranmaya ruhsat bulunmadn, onlarn verdikleri emana aykr
hareket etmelerinin mslamanlarn da ayn ekilde davranmasn mer klmayacan belirtir.
Nitekim onlarn mslman rehineleri ldrmesi halinde karlk olarak onlarn rehinelerinin
ldrlmesi hell olmaz (el-Mebs, X, 129; erus-Siyeril-kebr, V, 1791).
Hanefler dndaki Snn mezhep gmrk vergisi konusunda karlkllk prensibini esas
almamtr; Hanbeller ile Mlikler mstemenden 1/10 orannda vergi alnacan, ancak Mlikler,
Mekke ve Medineye getirilen yiyecek maddelerinde bu orann 1/20 olacan, filer dardan
getirilen mallar konusunda devlet bakannn takdirinin esas alnacan, iki devlet arasnda antlama
varsa buna gre hareket edileceini, slm lkesi iindeki ticaretten ise 1/10 vergi alnacan
belirtmilerdir (Abdlkerm Zeydn, s. 191-192; Mv.F, XXX, 109-110).
Diplomatik temsilcilerin sahip olduu mal imtiyazlar, ticaret veya gmrk vergisi muafiyetleriyle
ilgili olarak da mtekabiliyet esas alnr. Eliler ticaret amac tamayan ahs mallarnda gmrk
muafiyetine sahiptir. Ticarete gelince Muhammed b. Hasan e-eybn, gayri mslim devletin kendi
elilerinin ticaret malndan bir ey alnmamasn art komas halinde onlarn mslman elilere
ynelik uygulamasna baklacan ve eer bir ey almyorlarsa ileri srdkleri bu artn kabul
edilmesi gerektiini belirtir. Ancak mslman eliler iin bu art kabul ettikten sonra vefa
gstermezlerse kendi elileri Hakknda mslmanlarn da bu art kabul etmemesi gerekir; fakat kabul
edilmise onlarn muamelesinden sarfnazarla buna vefa gsterilmesi icap eder (Serahs, erus-
Siyeril-kebr, V, 1790).
Mstemenin slm devletinin vatanda (zimm) olmas konusu da tartlm, kendisine tannan
zami ikamet sresi bittii halde drlislmda kalmaya devam etmesi yahut bir gayri menkul satn
almas ve buna vergi tahakkuk etmesi, mstemen kadnn mslman veya zimm ile evlenmesi gibi
slm devletinin vatandaln kabul ettiini gsteren davranlar ulem tarafndan zimm statsne
gemi olmann sebepleri arasnda saylmtr (Serahs, el-Mebs, X, 84; Ksn, VII, 110; el-
Fetval-Hindiyye, II, 234-235; Abdlkerm Zeydn, s. 32-37).
Fukaha, bir mstemenin slm lkesine getirdii herhangi bir mal, binek veya silh geri gtrmesine
engel olunmayacan ilke olarak kabul etmekle birlikte kendi zamanlarnn artlarna gre dmann
mslmanlara kar glenmesine yol aacak baka bir eyle deitirmesi veya bunlar satn almas
halinde gtrmesine izin verilmeyeceine hkmetmilerdir (Serahs, el-Mebs, X, 89-92; Haccv,
II, 74; el-Fetval-Hindiyye, II, 233-234; Muhammed b. Abdullah el-Hara, III, 154). Bir mslman
veya zimm de mstemen olarak yabanc bir lkeye gidebilir. Bu durumda kendisine tannan can ve
mal gvenlii sebebiyle onun da bulunduu lke halknn can ve mal gvenliini ihll etmesi haram
kabul edilmitir (Serahs, el-Mebs, X, 96-97; Mv.F, XXXVII, 189).
BBLYOGRAFYA


Wensinck, el-Mucem, emn, cvr md.leri; fi, el-m, IV, 109, 118, 124-130, 200; V, 190-191;
VI, 32, 40, 124, 127, 129; VII, 15, 29, 38-39, 139, 150; Taber, tilfl-fuah (nr. J. Schacht),
Leiden 1933, s. 59, 61; Serahs, el-Mebs, II, 199-200; IX, 56-57; X, 84, 89-97, 129; XI, 102; XIII,
137; XIV, 173; XVI, 139; XXII, 131; XXX, 33; a.mlf., erus-Siyeril-kebr (nr. Salhaddin el-
Mneccid - Abdlazz Ahmed), Kahire 1971, II, 466; IV, 1156; V, 1728-1729, 1789-1791, 1900,
1920-1921, 1940, 2012-2013, 2045, 2134-2135; Ksn, Bedi, II, 310-313; VI, 280-281; VII,
34-40, 100, 107, 110, 131-132, 168; bn Kudme, el-Mun, VII, 561-563; X, 198-200, 439, 623-
624; Osman b. Ali ez-Zeyla, Tebynl-ai, Bulak 1313-15; II, 160, 172; III, 182-183, 266-267;
IV, 126; VI, 240; bnl-Hmm, Fetul-adr (Kahire), II, 228; III, 284-286; V, 267-268; VI, 248;
Haccv, el-n, Kahire 1351, II, 39, 53, 74; IV, 250; el-Fetval-Hindiyye, I, 567-568; II, 149,
232-235; IV, 334; VI, 454; Muhammed b. Abdullah el-Hara, eru Mutaar all, Bulak 1317, II,
138; III, 122-127, 154; IV, 132; VIII, 3-4, 6; Abdlkerm Zeydn, Akm-immiyyn vel-
msteminn f dril-slm, Badad 1382/1963; Bedrn Ebl-Ayneyn Bedrn, el-Altl-
ictimiyye beynel-mslimn ve ayril-mslimn, skenderiye 1984, tr.yer.; Abdlmnim Ahmed
Bereke, el-slm vel-msvt beynel-mslimn ve ayril-mslimn, skenderiye 1410/1990,
tr.yer.; smil Lutf Fetn, tilfd-dreyn ve eeruh f akmil-mnket vel-mumelt,
Kahire 1410/1990, tr.yer.; Ahmet zel, slm Hukukunda lke Kavram: Drulislam-Drulharb,
stanbul 1991, s. 273-280, 306-383; a.mlf., slm Hukukunda lke Kavram ve Dman lkelerle
Ticari likiler, I. Uluslararas slm Ticaret Hukukunun Gnmzdeki Meseleleri Kongresi (ed.
Mehmet Bayyiit), Konya 1997, s. 152-177; Ur, Mv.F, XXX, 109-110; Mstemen, a.e.,
XXXVII, 168-191.

Ahmet zel

MSTEMN
(bk. MSTEMEN).

MSTEMN TCCAR
(bk. AVRUPA TCCARI).

MSTENCD-BLLH
( )
Ebl-Muzaffer el-Mstencid-Billh Ysuf b. el-Muktef-Liemrillh el-Abbs (. 566/1170)
Abbs halifesi (1160-1170).
1 Reblhir 510da (13 Austos 1116) dodu. Babas Muktef-Liemrillh, annesi Rum asll bir
criyedir. 542 (1147) veya 547 (1152) ylnda veliaht iln edilen Mstencid babasnn lmnn (2
Reblevvel 555 / 12 Mart 1160) ardndan hilfet makamna geti. Babasnn politikasn devam
ettireceinin iareti olarak bata Vezir Ebl-Muzaffer bn Hbeyre olmak zere eski devlet
adamlarn ve valileri grevde brakt, bn Hbeyreye de hayat boyu
grevde kalacana dair sz verdi (bnl-Cevz, X, 193).
Mstencid-Billh, Irak Seluklu Sultan Sleyman ah tahta getikten hemen sonra Hemedna bir
eli gndererek babasnn ona yapt iyilikleri hatrlatt; kendisine itaat etmesini ve sahip olduu
yerlerde adna hutbe okutmasn istedi. Sleyman ah, Sultan Muhammed b. Mahmd dneminde
(1153-1159) olduka gergin olan ilikilerin yumuayacan, halifenin Badatta kendi adna hutbe
okutacan, bylece Irakta Seluklu nfuzunun tekrar kurulabileceini dnerek bu teklifi kabul etti
ve Kad Nebhddin el-Hemedn bakanlndaki bir heyeti Badata gnderdi. Vezir bn Hbeyre
tarafndan kabul edilen heyet yeleri Badata sultann adna hutbe okunmasn salamak iin
geldiklerini sylediler. Vezir onlarn bu talebini reddetti. Bunun zerine heyettekiler vezire halifenin
elisi Sevin en-Nizmnin Sleyman aha bu konuda vaadde bulunduunu ve buna uyulmas
gerektiini belirttiler. Bu grmelerden ksa bir sre sonra halifenin elisi Sevin en-Nizm ile
sultann elisi Nebhddin el-Hemedn mehul kiilerce ldrld. Anlaldna gre olay Vezir
bn Hbeyre tarafndan planlanmt. Halife, sultann kendisine verilen szlerin uygulanmasn
salamak zere Badata eli olarak gnderdii Nebhddin el-Hemednyi ldrtmek suretiyle
Sleyman ahn gzn korkutup Badata kar herhangi bir sefere kalkmasn nlemeyi
amalamt.
Irak Seluklularnn son gl hkmdar Arslan ah b. Turul, 555te (1160) tahta getikten sonra
saltanatn merulatrmak ve Irk- Arabda Seluklu hkimiyetini tekrar kurmak iin faaliyete geti.
lk i olarak da Mstencid-Billha bir eli gnderip adna hutbe okunmasn ve idar dzenlemelerin
Sultan Mesd b. Muhammed Taparn zamanndaki (1134-1152) ekline dntrlmesini talep etti.
Halife, Irakn hkimiyetini Arslanaha vermeye niyetli olmad iin bu istekleri reddetti.
Gnderdii eliye kt davranarak Irak Seluklular Devletini tanmadn ve Seluklu nfuzunun
Irakta artk tamamen bittiini Arslan aha gstermek istedi.
Hafce kabilesi 556 Ramazannda (Eyll 1161) Hille ve Kfede toplanp erzak, hurma gibi
mallardan paylarna den vergilerin hac emri Erku tarafndan kendilerine verilmemesi ve Hille
ahnesi Emr Kaysarn da onu desteklemesi zerine isyan etti. Erku ve Kaysarn gnderdikleri
birlikler Hafce kabilesini Rahbetma kadar kovalad. Zor durumda kalan bedevlerin bar
talebi kabul edilmeyince sava kanlmaz oldu. Emr Kaysar savata ldrld, Emr Erku ar
yaral olarak Rahbeye kat. Yenilgi haberi Badata ulanca Vezir Ebl-Muzaffer bn Hbeyre bir
ordu ile Hafce kabilesinin peine dt. Basraya kadar takibini srdren vezir sonunda Badata
geri dnmek zorunda kald. Bu takip srasnda olduka ypranan ve yaptklarndan pimanlk duyarak
balanmalarn isteyen bedevler halife tarafndan affedildi.
Halife Mstencid-Billh, Seluklular destekleyen Mezyedlerin mensup olduu i Ben Esed
kabilesini Hilleden uzaklatrmak iin Yezden b. Kamc grevlendirdi. Byk bir ordu hazrlayan
Yezden, Ben Esed zerine yrrken bir yandan da Basrada bulunan Mntefik kabilesinin reisi bn
Marfa haber yollayarak yardma gelmesini istedi. Onun da gelmesiyle birlikte Esed kabilesi
kuatld. Kuatma neticesinde a ve susuz kalan kabile teslim olmak zorunda kald, buna ramen
4000 kii ldrld. Mndler Hillede kalacak olanlarn tamamnn ldrleceini duyurunca halk
ehri terketti. Batha ve evresi yardmlarndan tr bn Marfa verildi (558/1163). Bylece
Mezyedler bertaraf edilmi oldu. Vezir Ebl-Muzaffer bn Hbeyre 560 (1165) ylnda rakipleri
tarafndan doktoru bn Rede vastasyla ldrld. Yerine olu zzeddin getirildi. Mstencid ksa
bir sre sonra zzeddini azledip Vst nzr bnl-Beledyi vezir tayin etti.
Hafce kabilesinin Ben Hazn kolu Sevd blgesinin koruyuculuunu elinde tutuyordu. Yezden b.
Kamcn Hilleyi Hafce kabilesinin bir dier kolu olan Ben Kba vermesine fkelenen Ben
Hazn Sevd blgesini yamalad. Bunun zerine Yezden yanna Ben Kb reislerinden Gazbn
alarak onlar cezalandrmak iin harekete geti. Ancak Gazbn, Sevdda kendisini sevmeyen
askerlerinden biri tarafndan ldrlnce hareket yarda kald. Sevd blgesinin koruyuculuu daha
sonra Ben Hazna geri verildi (568/1172-73).
Hzistan hkimi mlenin (emle) yeeni bn Senk, Basra Valisi Mengpars ile akrabalk
kurmutu. Halife Mstencid-Billhn Mengpars ldrtmesi zerine bn Senk Basraya yryerek
evredeki kyleri yamalad (559/1164). Halife Basra Valisi Gmtegine eli gnderip bn Senk
ile savamasn istedi. Gmtegin kendisinin ordu kumandan olmayp vali olduunu syleyerek
istei geri evirdi. Bu durumdan cesaret alan bn Senk, Vsta yryp evresindeki kyleri
yamalad. Vst hkimi Hatalpars ordu toplayarak onun zerine yrd. bn Senk birtakm
vaadlerle Hatalparsn emrlerini kendi tarafna ekince Hatalpars yenildi ve ldrld.
Iraka yryen Hzistan Emri mle, Badat yaknlarna kadar gelerek Mahik Kalesini kuatt ve
Mstencidden baz taleplerde bulundu. Bu talepleri reddeden halife eli olarak gnderdii Ysuf ed-
Dmak araclyla onu knad ve kendisini tehdit edip kuatmaya son vermesini istedi. mle zr
diledikten sonra Basra, Vst ve Hillenin Hzistanda yannda bulunan Sultan Melikahn olu
Melik Mahmuda Sultan Arslan ah tarafndan ikt edildiini syleyerek buna ait menuru gsterdi ve
kendisinin bu vilyetten birine raz olduunu belirtip bunlardan birini almadan gitmeyecei
izlenimini verdi. Ysuf ed-Dmak durumu halifeye bildirdi. Halife de Emr Erkuun kumandasnda
bir orduyu mlenin zerine gnderdi (562/1166-67). Halifenin ordusuna mukavemet edemeyeceini
anlayan mle lkesine geri dnd.
Mstencid-Billh 9 Reblhir 566da (20 Aralk 1170) Badatta vefat etti. lmnden stdddr
Adudddin bnl-Mslime ile dnemin kudretli emrlerinden Kutbddin Kaymaz ve Yezden sorumlu
tutulmaktadr (bnl-Esr, XI, 360). Yerine Mstaz-Biemrillh lakab ile olu Eb Muhammed
Hasan geti. Mstencid-Billh halka dil ve mfik davranm, baz rf vergileri kaldrm, rveti
Kad bnl-Murahham tutuklatm, halktan zorla ald mallarna el koydurmutur. Fitne ve fesat
karan bozgunculara, halk jurnal edenlere kar ok sert davranmtr. Babasnn siyas emellerini
devam ettirmi, onun Iraktan kard Irak Seluklularnn Bat randaki topraklarna da gz
koymutu. Ancak kabile isyanlar ve Trk emrlerinin basklaryla kar karya kalnca bu konuda
baarl olamamt. Mstencid-Billh devrin gl hkmdarlarndan Atabeg Nreddin Mahmud
Zeng ile iyi mnasebetler kurmu ve onu Msrn fethine tevik etmitir. Bundan dolay Msrda
Ftm hilfetine son verilince hutbe Abbsler adna okunmutur. bn Hallikn, Nreddin Mahmudun
mdddin el-sfahnyi
Halife Mstencid-Billhn sarayna eli olarak gnderdiini kaydeder (Vefeyt, V, 148-149).
Mstencid dneminde Hanbellik devlet nezdinde itibar grmeye devam etmitir. Hanbel limi
Ebl-Ferec bnl-Cevznin Mstencidden vgyle sz etmesinin sebebi budur (el-Muntaam, X,
194). bnl-Cevznin Kitbl-Mstencid adl bir eser yazd kaydedilmektedir (Sbt bnl-Cevz,
VIII/2, s. 487-488). Mstencid-Billh, bn Hamdnu et-Tekiretl-amdniyye adl eserinde
Abbs Devleti aleyhindeki hikyelere yer verdii iin hapse attrmas ve onun da hapishanede
lmesi sebebiyle eletirilmitir (bn Hallikn, IV, 380). Mstencidin iyi bir air, ayn zamanda
astronomi Hakknda mlmat sahibi olduu belirtilmektedir. 1160l yllarda Badat ziyaret eden
Tudelal Benjamin, Mstencid-Billhn bata brnce olmak zere birok dil bildiini, btn
mslmanlar tarafndan sevilip sayldn, kendi el emeiyle geindiini, doru ve gvenilir bir
insan olduunu syler ve onu bilgisi ve yahudilere hogrl davranmas sebebiyle ver (Ortaada
ki Yahudi Seyyahn Avrupa, Asya ve Afrika Gzlemleri, s. 61-62).
BBLYOGRAFYA


bnl-Kalnis, Tru Dma (Amedroz), s. 330; bnl-Ezrak el-Frik, Meyyfrikn ve mid
Tarihi: Artuklular Ksm (trc. Ahmet Savran), Erzurum 1992, s. 161-162; Tudelal Benjamin -
Ratisbonlu Petachia, Ortaada ki Yahudi Seyyahn Avrupa, Asya ve Afrika Gzlemleri (trc. Nuh
Arslanta), stanbul 2001, s. 61-62; bnl-Cevz, el-Muntaam, X, 192-194, 214-217, 232-233;
Ahbrd-devletis-Selckyye (Lugal), s. 117; bnl-Esr, el-Kmil (trc. Abdlkerim zaydn),
stanbul 1987, XI, 212-214, 219, 221, 227, 234, 242, 260, 261-262, 266-267, 290-292, 316, 360;
Bndr, Zbdetn-Nusra (Burslan), s. 259-260, 261-262; Sbt bnl-Cevz, Mirtz-zamn,
VIII/1, s. 233-235, 252, 255, 260, 262, 267, 268, 271, 282, 284-285; VIII/2, s. 487-488; bn
Hallikn, Vefeyt, IV, 380-382; V, 148-149; Hindah es-Shib, Tecribs-selef (nr. Abbas
kbl), Tahran 1934, s. 314-316; H. Mason, Two Statesmen of Mediaeval Islam, The Hague-Paris
1972, s. 69-76; Zekeriya Kitap, Abbasi Hilafetinde Seluklu Hatunlar ve Trk Sultanlar, Konya
1994, s. 227-229; Eric J. Hanne, The Caliphate Revisited: The Abbasids of 11th and 12th Century
Baghdad (doktora tezi, 1998), The University of Michigan, s. 362-399; Hseyin Kayhan, Irak
Seluklular, Konya 2001, s. 228-229, 248-252; K. V. Zettersten, Mstencid, A, VIII, 834-835;
Carole Hillenbrand, al-Mustanid, EI (ng.), VII, 726-727.

Hseyin Kayhan

MSTENSH
(bk. STNSAH).

MSTERD-BLLH
( )
Eb Mansr el-Msterid-Billh el-Fazl b. Ahmed el-Mstazhir-Billh el-Abbs (. 529/1135)
Abbs halifesi (1118-1135).
7 ban 486da (2 Eyll 1093) dnyaya geldi. 484te (1091) doduu da rivayet edilir. Babas
Halife Mstazhir-Billh, annesi Lbbe adl bir criyedir. Babasnn vefatnn ardndan hilfet
makamna geti (16 Reblhir 512 / 6 Austos 1118). Byk Seluklu Sultan Muhammed Taparn
vefatndan (511/1118) sonra balayan siyas karklklarn devam ettii bir dnemde halife olan
Msterid-Billh, bu durumdan istifade ederek Abbslerin Bveyhlerin Badat istil ettikleri
tarihten (334/945) beri unuttuklar dnyev-siyas hkimiyeti yeniden canlandrmak iin faaliyete
geti.
Mervi Byk Seluklu Devletinin baehri yapan Sultan Sencer, imparatorluun batsn Irak
Seluklu tahtna oturttuu yeeni Mahmd b. Muhammed Taparn idaresine brakmt. Mahmudun
Iraktaki hkimiyetine itiraz eden kardei Mesd b. Muhammed Tapar, Mezyed Emri Dbeys b.
Sadaka ile baz Trkmenlerin desteini alarak isyan etti (514/1120). Dbeysin Irakn eitli
blgelerini yamalamaya balamas zerine halife kendisine mektup gndererek bu faaliyetlerine son
vermesini istedi. Ancak Dbeys isyan srdrp Badata kadar geldi. ehrin karsna adr kurup
ar szler syleyerek halifeyi tehdit etti. Sultan Mahmud sonunda halifenin ricasna uyup Badata
geldi (Receb 514 / Ekim 1120). Dbeys, Sultan Mahmudu oyalamaya altysa da Seluklu
kuvvetleri Hille zerine yrynce kaynpederi Necmeddin lgaziye snmak zorunda kald, sultan
ve halifeden zr dileyip itaat arzettiini bildirdiyse de kabul grmedi (515/1121). Dbeysin
tehditlerine kar Sultan Mahmuddan yaz mevsimini Badatta geirmesini rica eden halife daha
sonra hazrlklarn tamamlayp Dbeys zerine yrd ve onu malp ederek Badata dnd
(517/1123). Sultan Sencer, Msterid-Billhn Irakta Dbeys ile mcadeleye girerek siyas
hadiselerin iinde yer almasndan rahatsz oldu. Kad Herev bakanlnda bir elilik heyetini yeeni
Mahmuda gnderip halifenin Nizmlmlkn olu Ahmedi vezir tayin etmesini salad. Sencer bu
sayede hilfet makamnn hareketlerini kontrol altnda tutmay amalyordu. Ahmedin vezirlie
getirilmesi Msteridi siyas hadiselerden uzak tutmaya yetmedi. Halife kendi ordusunu kurmak iin
faaliyete geti. Ancak bu durum, halifenin asker beslememesi ve Badatn gvenliinin Seluklular
tarafndan salanmas esasna dayanan Abbslerle Seluklular arasndaki antlamann ihlli
demekti. Sultan Sencer, Sultan Mahmuda bir mektup gndererek halifenin antlamay bozduunu
syledi ve halifeyle ittifakna son verip Badata yrmesini emretti. Seluklu ordusu tarafndan
kuatlan Badatn bir ksm yamaland (Zilhicce 520 / Ocak 1127). Zor durumda kalan halife
Sultan Mahmud ile anlamak mecburiyetinde kald. Sultan Mahmud gerekli saygy gsterip
Msteridi yeniden hilfet makamna oturttu (bnl-Esr, el-Kmil, X, 504). Badattan ayrlmadan
nce faaliyetlerini daha yakndan takip etmek amacyla mdddin Zengyi Badat ahneliine