You are on page 1of 321

Byk Osmanl Tarihi Joseph von Hammer Byk Osmanl Tarihi Joseph von Hammer Byk Osmanl Tarihi

Joseph von Hammer Byk Osmanl Tarihi Joseph von Hammer Byk Osmanl Tarihi Joseph von Hammer Byk Osmanl Tarihi Joseph von Hammer Byk Osmanl Tarihi Joseph von Hammer Byk Osmanl Tarihi Joseph von Hammer Byk Osmanl Tarihi Joseph von Hammer Byk Osmanl Tarihi Joseph von Hammer Byk Osmanl Tarihi Joseph von Hammer Byk Osmanl Tarihi Joseph von Hammer Byk Osmanl Tarihi Joseph von Hammer Byk Osmanl Tarihi Joseph von Hammer Byk Osmanl Tarihi Joseph von Hammer Joseph von Hammer Byk Osmanl Tarihi Joseph von Hammer Byk Osmanl Tarihi Joseph von Hammer Byk Osmanl Tarihi Joseph von Hammer Byk Osmanl Tarihi Joseph von Hammer Byk Osmanl Tarihi Joseph von Hammer Byk Osmanl Tarihi Joseph von Hammer Byk Osmanl Tarihi Joseph von Hammer Byk Osmanl Tarihi Joseph von Hammer Byk Osmanl Tarihi Joseph von Hammer Byk Osmanl Tarihi Joseph von Hammer Byk Osmanl Tarihi Joseph von Hammer Byk Osmanl Tarihi Joseph von Hammer Byk Osmanl Tarihi Joseph von Hammer Byk Osmanl Tarihi Joseph von Hammer Byk Osmanl Tarihi Joseph von Hammer Byk Osmanl Tarihi Joseph von Hammer Byk Osmanl Tarihi Joseph von Hammer Byk Osmanl Tarihi Joseph von Hammer Byk Osmanl Tarihi Joseph von Hammer Byk Osmanl Tarihi Joseph von Hammer Byk Osmanl Tarihi Joseph von Hammer Byk Osmanl Tarihi Joseph von Hammer Byk Osmanl Tarihi Joseph von Hammer Byk Osmanl Tarihi Joseph von Hammer Byk Osmanl Tarihi Joseph von Hammer Byk Osmanl Tarihi Joseph von Hammer Byk Osmanl Tarihi Joseph von Hammer Byk Osmanl Tarihi Joseph von Hammer Byk Osmanl Tarihi Joseph von Hammer Byk Osmanl Tarihi Joseph von Hammer Byk Osmanl Tarihi Joseph von Hammer Byk Osmanl Tarihi Joseph von Hammer Byk Osmanl Tarihi Joseph von Hammer Byk Osmanl Tarihi Joseph von Hammer Byk Osmanl Tarihi Joseph von Hammer Byk Osmanl Tarihi Joseph von Hammer Byk Osmanl Tarihi Joseph von Hammer Byk Osmanl Tarihi Joseph von Hammer Byk Osmanl Tarihi Joseph von Hammer Byk Osmanl Tarihi Joseph von Hammer Byk Osmanl Tarihi Joseph von Hammer Byk Osmanl Tarihi Joseph von Hammer Byk Osmanl Tarihi Joseph von Hammer Byk Osmanl Tarihi Joseph von Hammer Byk Osmanl Tarihi Joseph von Hammer Byk Osmanl Tarihi Joseph von Hammer Byk Osmanl Tarihi Joseph

Byk Osmanl Tarihi

Cilt 6

NDEKLER OTUZBRNC KTAP ................................................................................. 7 Sokollu Mehmed Paa Ve Ebussud Efendi ......................................... 7 Hindistan Elisi Ve Elkas Mirza.......................................................... 11 ran Seferi ............................................................................................ 12 Macaristan'la Mnasebetler ................................................................. 18 Erdel'de Bz Kalelerin Fethi ............................................................... 22 Tamvar Muhasaras ........................................................................... 24 Tamvak (Tamevar)'In Zapt ............................................................. 30 Eri Kuatmas..................................................................................... 36 ran zerine Sefer ................................................................................ 41 ehzade Mustafa'nn dam .................................................................. 42 ran Seferi ............................................................................................ 51 Amasya Ahidnmesi ............................................................................ 56 Osmanl Devleti le Ferdinand Arasnda Sulh Mzakeresi ................. 57 Dzmece Mustafa syan ..................................................................... 64 OTUZKNC KTAP ................................................................................. 66 Vezr- zam Ahmed Paa'nn dam ................................................... 66 Sleymaniye'nin Tamamlanmas ......................................................... 68 Sleymaniye'nin Almas Mnasebetiyle ran Sarayndan Gelen Tebrikler .............................................................................................. 71 Sleymaniye Medresesinin Kuruluu .................................................. 74 Hurrem Sultann lm ...................................................................... 75 zbek Han (Trkistan Hn) le Dostne Mnsebetler ..................... 76 Macaristan Seferi ................................................................................. 80 Siget Muhasaras .................................................................................. 81 Tata Kalesinin Fethi ............................................................................. 83 Ferdinand Ve zbel'in Elileri ............................................................ 84 spanya, Venedik Ve Fransa Elilerinin Gelmesi ................................ 87 Dhili Muharebenin Sebepleri ............................................................. 88 ehzade Byezd'in Malbiyeti Ve ran'a Firar ................................ 90 Safeviler'le Osmanl Devleti Arasnda Mzkereler ........................... 94 ehzade Byezd'in dam .................................................................. 100 OTUZNC KTAP ........................................................................... 106 Vezir- zam Rstem Paa'nin Vefat ............................................... 106 Avusturya le Sulh Akdedilmesi ........................................................ 107 Safev Elisinin stanbul'a Gelii ....................................................... 111

Moldavya Bei Serseri Vasilikos ...................................................... 115 Avusturya, spanya, Ceneviz Ve Floransa Hkmetleriyle Mzakereler ........................................................................................................... 117 stanbul Ve Civarndaki Byk Feyezan ........................................... 120 Osmanl Denizcileri Akdeniz Ve Hind Okyanusunda Muharebeler . 122 Turgud Reis ....................................................................................... 123 Hind Denizlerinde Trkler ................................................................. 130 Seyd Al Reis .................................................................................... 132 Cerbe Deniz Sava ............................................................................ 138 Malta Muhasaras............................................................................... 141 Osmanl Devleti le mparator Maksimilyen Arasnda Sulhun Yenilenmesi in Mzakere ............................................................... 146 Sigetvar Seferi ................................................................................... 153 Budin Valisi Arslan Paa'nn dam ................................................... 159 Sigetvar Muhasaras........................................................................... 161 Kanuni Sultan Sleyman'n rtihali .................................................... 162 OTUZDRDNC KTAP ..................................................................... 168 Kanun Sultan Sleyman Devri'nin bideleri ................................... 168 Devlet Ricali, irler Ve Fakihler ..................................................... 172 Fakhler .............................................................................................. 178 lm Tekiltn Yeniden Tanzimi ....................................................... 180 Maliyenin Yeniden Dzenlenmesi .................................................... 181 Ordu ................................................................................................... 185 Araz Sstemi Ve Vergiler ................................................................. 188 Vergiler .............................................................................................. 192 Mlki Dzenlemeler .......................................................................... 193 Asayile lgili Nizamlar Ve Ceza Kanunlar ..................................... 194 Kahve Ve Kahvehaneler .................................................................... 196 Kann'nin BykL Ve ahsiyeti ............................................ 198 mparatoluun kn Hazrlayan lk Sebepler............................ 199 Netice ................................................................................................. 201 OTUZBENC KTAP ............................................................................ 204 I. Selim'in stanbul'a Ve Belgrad'a Gelii ......................................... 204 Yenierilerin syan ........................................................................... 207 Sulh Mzkereleri .............................................................................. 219 Maksimilyen'in Elileri Pdih Huzurunda ..................................... 222 ran Sefri'nin Gelii ........................................................................... 225 Edirne'de Yangn ............................................................................... 229 Lehistan'la Anlamann Yenilenmesi ................................................ 229

Mora syannn Bastrlmas .............................................................. 232 Fransa Rralfna Eli Gnderilmesi ..................................................... 233 Byk stanbul Yangn ..................................................................... 234 Selimiye Camii'nin nas .................................................................. 236 Don le Volga Nehirlerini Bir Kanalla Birletirme Teebbs ......... 237 Rus Elisi stanbul'da ......................................................................... 238 Arabistan ............................................................................................ 239 Arap Kavmi ....................................................................................... 241 Arablar'n Tarihesi ........................................................................... 243 zdemir Ve Mustafa Paalar'n Zeydler zerine Yry ............ 251 zdemir Paann daresi .................................................................... 252 Zeydler'in Yemen'e Hkm Olmas .................................................. 254 Lala Mustafa Paa'nn Yemen'e Serasker Tayin Edilmesi................. 256 Sokollunun Entrikas ......................................................................... 256 Lala Mustafa Paa'nn Azli Ve Hapsedilmesi .................................... 258 Msr Valisi Sinan Paa Ve zdemiroutnun Yemen'deki Askeri Harekt.............................................................................................. 258 - Sakn Azl Etme! .......................................................................... 259 Aden'in Ve Yemen lkesinin Fethi ................................................... 260 Bu Tarihin Drdnc Devresi in Mraacat Edilen ark Menbalarna Bir Bak ............................................................................................ 270 I- Umm Trihler.............................................................................. 270 II Huss Trihler .......................................................................... 270 III. Murd Saltanat ............................................................................ 271 III. Mehmed Saltanat ........................................................................ 271 II. Osman Saltanat ............................................................................ 271 III- Tercme- Hller Ve Mntehebt Eserleri .................................. 272 IV- Kanun Mecmualar Ve Mneat Mecmualar ............................. 272 OTUZALTINCI KTAP ............................................................................ 273 Venedik'le Sulhun Bozulmas ............................................................ 273 Ebussud Efendi'nin Kbrs Fethine Dik Fetvas ............................. 276 Kbrs Ve Tarihesi ............................................................................ 278 Lefkoe Muhasaras Ve Fethi ............................................................ 286 Baf Ve Limasol'un Zapt .................................................................... 288 Magosa Kuatmas ............................................................................. 288 Bragadino'nun dam .......................................................................... 292 Dalmaya'da Venedik - Osmanl Muharebeleri ................................. 295 Hal ttifak Kuruluyor ..................................................................... 296 nebaht Deniz Malubiyeti ............................................................... 299

Ul Ali Paa'nn Manevras ............................................................. 301 nebaht Malubiyetinin Avrupadaki Akisleri ................................... 303 Osmanl Kudreti: 4 Ayda Yeni Bir Donanma nas ......................... 304 Venedik'le Sulhun Yaplmas ............................................................ 307 Tunus'un Fethi ................................................................................... 308 Moldavya Prensi zerine Sefer ......................................................... 310 Diplomatik Mzkereler Ve Avusturya le Sulhun Yenilenmesi ...... 313 Osmanu daresinde Mhtediler.......................................................... 317 II. Selimin Vefat ............................................................................... 319 Sultan II. Selm Devrinin bideleri Ve Padiahn ahsiyeti ............. 319

Byk Osmanl Tarihi

Cilt 6

Joseph von Hammer

OTUZBRNC KTAP Evvelki kitapta, Veneclik mslahasmdan Avusturya'nn -Osmanl Devleti'ne senelik otuzbin altn demeyi taahhd suretiyle- zaafn aa vurarak imza ettii zamana kadar cereyan eden vak'lar sr'atle gzden geirmitik. Bu vak'alar yedi senelik bir zaman iine alyordu. imdi de Almanya iin o kadar utan verici olan bu ahidnme ile Osmanl Devleti'nin daha sonralar ran ile yapt ahidnme arasnda geen yedi senelik trihini yazmamz lzm gelir. Bu iki yedi senenin birincisi Macaristan seferiyle, bu hkmetin Sultn Sleyman ile mnsebetlerini ve ikincisi ran ve Transilvanya zerine vki iki seferinden ibarettir. Bu defa dah, Osmanl ordularnn muzafferiyetlerinden hsl olan cokunlua bir ehzadenin fec surette irtihli hdisesi matem perdesi ekmitir. Yine o zamana doru idareyi elinde bulunduran me'mr bakmndan birok deiiklikler vukua gelmitir ki, bunlarn birou baka ahvl iinde devletin intizam ve istikrar iin zarara yol aabilirdi. Lkin bu deiiklikler, dorudan doruya hkmdar tarafndan sdr olduu iin idarenin ruhu eski hlinde kalmt, ve dimi hrici muharebelere me'm dahil ekimeler eklenmekle beraber Osmanl satveti kilne messeselerle kuvvet bulmutur. Devlet, Sultn Sleyman'n yeniliki ellerinde, iktidar ve liykatin her nevinden nasibini alm mkemmel zevata nail olmutur. Trihin arenasnda nevbet nevbet mmtaz limler, kumandanlar, devlet ricali grnm ve bu eref sahiplerinin yannda camiler, mektepler, klalar, hastahneler vcd bulmutur. Sleyman'n saltanatnn balarnda -o pdihn muazzam tasavvurlarn icra iin kulland vstalar tantan zt olarak- vezr-i zam brahim Paa ile veziri tantmtk. O vakitten itibaren uzun mddet devletin tekilt ve idaresi bakmndan messir bir nfuzu hiz olup en ziyde yn-i dikkat olan zevat hakknda dah, yine o maksad ile burada birka sz ilve edeceiz.1 Sokollu Mehmed Paa Ve Ebussud Efendi Bundan nceki kitapta vezr-i zam Rstem Paa'dan ok bahsettik; ileride bahsedecek olduumuz dier vezir nazar- dikkatlerimizi uzun bir mddet igal edemezler; lkin vekayiini yazmaa balayacamz zamandan
1

Hammer, (Baron Joseph Von Hammer Purgstall), Byk Osmanl Tarihi, dal Neriyat: 3/365 -366.

Sayfa

Byk Osmanl Tarihi

Cilt 6

Joseph von Hammer

Sleyman'n saltanatnn nihayetine kadar, hatt olu Selm'in saltanatnda ter ilerde ve idarenin riyasetinde bulunarak Osmanl kudretinin en metin istindgh olan iki zt byle deildir. Devletin bu iki ricali Sokollu Mehmed ile Ebssud el-md'dir. Birincisi sonralar Si-get (Sigetvar) galibi olmu ve pdih zamannda vezr-i zamlik makamn igal etmitir. kincisi mft sfatyla Osmanl teri ilerinin mercii tannm ve zeamet ve timr usulyle sair kanunlarn meriyyetini te'mn eden fetvalara ismini yazmtr. Ebssud ile Sokollu, Osman'dan beri devlette biri dierine halef olan byk me'mrlar iinde makamlarn en uzun mddet igal edenlerdir. Ebssud otuz sene mft vazifesini f etmi; Sokollu Mehmed Paa da tehlikeli bir makam olan vezr-i zamlkta kendisini onbe sene tutmaa muvaffak olmutur.2 Avrupa lisanlarnda Osmanl trihini yazanlarn hibiri Sultn Sleyman zamanndaki devletin evketinin onun irtihlinden sonra .iktidarsz halefi Se-lm zamannda dah devam etmesinin sebebini kf surette gstermemitir; bunu bulmak ise pek kolayd. Bu ikbl durumunun devam vezr-i zam Sokollu ile mft Ebussud'un memuriyetlerinde kalmalanyle tef-sr olunur ki, bunlar Sultn Sleyman tarafndan devlet gcne verilen azameti muhafazada devam etmilerdir. Sokol kalesinde, yni dik bir kaya stne tesadf eden mevkii y znden ahin Yuvas denilen mahalde domu olan Bosnal Mehmed, hademe-i hassa arasnda bymt. Sultn Sleyman kendisini hazine darla tyn3 ve Barbaros Hayreddn'in vefatndan sonra kapu-dn unvanyla donanma kumandanlm uhdesine tevd ettirmiti, T-kb ettii siys ve asker politikasna gelince, bu trihte onlardan sk sk bahsetmek frsat bulacaz. Ebssud el-md -ki eyh Mehmed'in oludur- eriat tedrisi ile itigl ederek birbirini mtekib mderris ve hkim mevkilerinde bulun Sokollu, 973-987 (1564-1579); BbussUd, 952-982 (1545-1574); Takvlml-Tevarth, Hac Kalfa. Osman-zde'nin Hadkat'l-Vzer'smda -Mehmed Paay- Ta-vl diye yazlan- Sokollu'nun tercme-i hli hakkndaki malmat aada zetlenmitir: Bosna diyarnda Sokol kasabasndandr. Harem-i pdih-de yetimitir. Kapc-balk ile kp 953'de kapdn-paa ve sonra Rm-ili vlsi oldu. Tamvar fethinde vezret ald. 969'da smihn'la evlendi. kinci vezirlikle kubbe-nin iken 972 Zilka'-desinde Semiz Al Paa yerine sadrzam oldu. II. Selim zamannda mtemadiyen sadrzam bulunarak III. Murd saltanatnda dah alt ay sadrette bulunduktan sonra ehd olmutur (a'-bn 987). Eyb'de medfndur. Harem-i hmyna giriinden e-hdetine kadar altm sene mtemadiyen istihdam olunup hibir suretle lekedr olmamtr. III. Murd zaman Kad -zde*nin ve Defterdar veys Paa'nn entrikalanyle (manen) yaralanmaktan baka bir cef grmemitir. Doum trihi gsterilmiyorsa da harem-i hmyna giriinden vefatna kadar altm sene getii beyn olunmasna, giriinde 15-16 yalarnda bulunmu olsa, 910 trihlerinde dnyya geldii tahmin olunabilir. Hadkat'l-Vzer, hazinedarlna dir birey yazmyor.
2 3

Sayfa

Byk Osmanl Tarihi

Cilt 6

Joseph von Hammer

mutur. Sekiz sene de Rumeli kazaskerliini f ettikten sonra Sultn S leyman teri kudretin en yksek hizmetine, yni mftlik, daha sonraki tabiriyle eyh'l-lslmlk makamna ykselmitir. Birok eserin mellifi olduu gibi, bilinen Kur'n tefsirlerinin en genii olan Kad Beyzv ve Zemaher'nin Keaf gibi byk tefsirleri dah iine alm olan eseriyle tam bir hret kazanmtr.4 Pdih bu eserin birinci cildini alarak mnderecatna vkf olmas zerine, Ebussud'un gnlk tahsisatn yz ake (alt altn)*den beyz ake (on altn) ye ykseltmi ve ikinci cildin arz zerine buna yz ake daha ilve etmitir. Bu suretle mft, ilim ve almas sayesinde gnlk almas karlnn iki misline nail olmutur.5 Ebssud el-lmd ile Sokollu Mehmed, ikisi de uzun boylu ve Sleyman gibi zayf idiler; ikisinin de stanbul'un liman ve haric mahallesi olan Stlce'de
At'nin akaak Zeyli'nde Ebussud'un tercme-i hli yazldr: Ulemdan mdiyeli (Musul vilyeti dhilinde bir kaza merkezi) eyh Mehmed bin Mustafa'nn oludur. 986 Safer'inin 17'sinde (Ve al rivayetin 19 Safer 897. Ravzat'l-Meyh) stanbul civarnda Mderris kynde dnyya gelmitir. II. Byezd zamannda ayrca Pdih'm elini pmek erefine nail olmutur. Medreseleri devrederek, 940'da stanbul kads, 944'de Rumeli kazaskeri oldu. Kazasker olmasndan bir hafta nce ryada Ftih C -mii'nde sekiz rek-at ikindi namaz kldrn iti; kazaskerlii sekiz sene srmtr; Kek akam namaz kldrsa idik diye ltife ederdi. 952 a'bn'nda eyhlislm olmutur. 982 senesi cum -del-ulsnn beinci pazar gn irtihl ederek Hz. Eyyb civarnda bina eyledii mekteb sahasna defn olunmutur. bn Keml ile Ebussud'un Osmanl ulems arasnda dereceleri undan anlalr: Keml Paa-zde muallim-i evvel, Ebussud muallim-i sn saylmtr. Bir defa bir gn zarfnda 1412 ve bir defa da 1413 fetva vermitir. 972 trihinde rd'l-Akli's-Selim il Mezyi'I-Kur'ni'l-Azm unvanl tefsiri Sd Sresi sonuna vardnda, dmd vstasiyle Sultn. Sleyman'a gndermitir. Pdih Tefsri istikbl eyledi ve o zamana kadar eyhlislmlarn vazifesi 200 ake iken 500 akeye kard; 73 a'bnnda tefsir bitti, vazife de 600'e ibl edildi. Baka eserleri de vardr. Tavl'1-kadd, haff'l-rizn, beyaz ve smre meynnda beyn beyn mehsin-i celi] eleri tln ve eb-i mehtb gibi nrn, vakur ve edb, vech ve mehb, libs- tecemmlden r, hem-reng-i selef-i slihn, pr sahabe ve tabin idi. Araba, Farsa, Trke iir sylerdi. Araba iirlerinin en mehuru Kasde-i Mmiy-ye diye ma'ruf olandr. Osmanl lisnnda dah o zamann -vesine gre pek gzel iir sylerdi. Bir oluna mersiyesinden birka beyit: Gel ey huceste-hisl ve melek-cemlm gel Dkendi hasret ile takat mecalm, gel! Seni bekaada koyup ben fena bulam, dndim Vcd bulmad ende-i muhlm, gel. Sennle mlk-i vcdum temam mir idi Ykld cmleten old harb hlm, gel! Bu rzgr ise ey ebr, iden yun seylb Beni de aladan oldur, gel a l asal um, gel! u beyit de Ebussud'undur: Yine sevd-zede-i zlf-i siyeh-kr oldum Yine bir oynayacak derde giriftar oldum. akaak ZeylUnin kenarnda brhm Paa'nn ldrlme sebebine taalluku cihetiyle mhim olan u fkra yazldr: Sultn Sleyman Krfz seferinden avdetle Sroz'a karb geldii zaman kad -asker Muhyddn Efendi ve Kadri Efendi yannda bulunarak onlarla konuuyordu. Sz brahim Paa'nn kat -line intikal etti. Bu husus Hrn'r-Red ile Ca'fer-i Bermek maddesi gibi bir sr olduundan ksth -i sul bis-i infial olarak kad-askerler ma'zl oldlar. Rm-il Ebu's-sud'a, Anadolu ivi-zde'ye virild. Ebussud'un Tefsr'inde Iskender4 Zlkarneyn'den bahsede rken Siroz yaknndaki harb kaleyi gezdiini yazd dah, mezkr haiyede dercedilmitir. Ebussud'un tefsiri mu'teber ve muhterem bir eserdir; u kadar ki, mevcud tefsirlerin en by olduu hakkndaki, tarihinin ifdesi hakikate uygun olmayp, ondan ok byk tefsirler vardr. 5 l, Sellm-i Sftnl Ulems defterimde, varak: 374. Almosnino, s. 142, aadaki ifadesiyle Ali le mttefiktir: cLe Sennalo seiscintos aspros de salarto. Almosnino mftlyi ziyaret etmi olduunu anlatrken, kendisin i httrmet-i mahsusa ile kabul etmi ve Airsto ve Galen hakknda konumu olduunu syle.
4

Sayfa

Byk Osmanl Tarihi

Cilt 6

Joseph von Hammer

Sayfa

10

shilhneleri vard ki, bu mevkiin ismi Bizansllar zamannda Galekrene yni St menb ismini hatra getirir. kisi de Peygamber'in mihmandarnn trbesiyle Mslman-lar'n huss hrmetlerine mazhar olan Eyp Camii yaknlarnda rmg-zn {medfn) dirler; Ebssud evld arasnda, Sokollu Mmr Sinan'n in ettii kubbe altnda medf undurlar.6 Mft Ebssud, kapdn paa, vezr-i zam Rstem Paa gerek mevkileri, gerek liykatleri itibariyle o zaman devletin en byk adamlar idiler. te Sultn Sleyman en mhim hizmetlere byle ztlar getirmekledir ki, en ziyde muktedir vkel intihb etmekten ve onlar yksek fikirleri veyahut yksek ahlklarndan dolay hased etmeksizin makamlarnda tutmaktan ibaret olan byk pdih meziyyetini gstermitir. Sleyman ilk nce en iyi generallerinden biri olan eski Bosna vlsi Husrev Paa ile ihtiyar vezr-i zam Sleyman Paa'y azl etmiti. Lkin bunlarn azli iki vezirin dvnda mnasebetsiz bir ekimeye girimelerinden ne'et etmitir. Gerek Husrev Paa, gerek Sleyman Paa makam ve nfuzlarn kaybettikten sonra ok zaman yaamadlar; seksenlik bir hadm olan Sleyman Paa Malkara'da sene daha mnzev bir hayat srmse de, nfuz ve kudretden r bir hayta tahamml edemiyecek kadar zayf olan Husrev Paa kendisini alktan ldrmek suretiyle haytna son vermitir. Gzden dt zamandan beri ilk defa olmak zere ata binmek arzusunda bulunup da etrfna baknarak ne hizmetkr, ne muhafz, ne klah, ne srmal kaftan gremeyince derhl gezintiden vazgeerek yaamaktan nefret etti; - Byle ata binmekten ise, yatakta yatmak daha iyidir diyerek ayan zengiden karp, hanesine dnerek yatana girdi. Tedv etmek isteyen tabblere de kapy kapatt. - Bana zehir iirmek istiyorsunuz! deyip, ondan sonra hibir ey de yemedi; sekiz gn sonra mr hitm bulmutur. Romallar'da ve Yu nanllar'da birok rnekleri grlen intihar Mslmanlar'n trihinde he men hemen duyulmam bir hdisedir. Zr lhi irdeye mutlak itaatleri, kendilerini mdsizlie kar muhafaza eder. Daha nce Husrev Paa'-nn hline urayan Lutf Paa daha akllca hareketle bo kalan zamann bir Osmanl trihi yazmaa hasr etmi ve bu vekayi'i onda btn tafei -ltyle nakleylemitir.7
6 7

Stlce ve Eyp iin tsUnbut *e Boufei'ne mracaat, 2, s. 44. Ltft, Tftrth. (955 (1542) senesi, varak: 98 ve 99. (Bizim mutlak taat diye yukarya, geirdii miz tabir,

Byk Osmanl Tarihi

Cilt 6

Joseph von Hammer

Hindistan Elisi Ve Elkas Mirza Macaristan Kral Ferdinand ve Almanya mparatoru arlken ile akdolunan muslahanmeden dolay o kadar yn- dikkat olan 1547 (954) senesindedir ki stanbul'a, Hristiyan hkmdarlar elilerinin gelileri srasnda Portekizlilere kar Sultn Sleyman'dan yardm istemek zereHindistan pdihlarndan Aleddn'in de bir elisi geldi. Aleddn'in elisi Pdih'a gayet ndir hayvanlar, garib renkte t tler, kymetli baharat ve triyat, pelesenkli macunlar, zenci ve hadmlar takdim edildi. Zencilerden biri insan etinden baka birey yemezdi.8 Hind elisinin alay yn- dikkat ise de biraderi ah Tahmasb'a isyan eden rn ehzadesi Elkas Mirz'nm gelii mnsebetiyle stanbul ahlsine gsterilen alay ondan daha gsterilidir. Elkas, hakl bir cezaya uramak endesinden dolay Avrupa kt'asna firar etmi ve Det-i Kpak'tan, Karadeniz'den geerek Osmanl himayesine snmt. Pdih, payitahtlarndan birinde tantanal bir duhl manzaras tertb edip de h zdenin gzleri nnde saraynn btn ihtiamm gstermek istediinden, mlakata kabuln kendisinin Edirne'ye dnne te'hir etti.9 Muhtelif piyade, topu, siph (svr) frkalar, silhdrlar nnden getike hzde bunlarn kumandann bizzat Sultn Sleyman zannederek yerinden kalkard. Yenieri aasn aaal erkn- harbiyle beraber grd zaman artk bunun pdih olduuna hi phesi kalmad. Ve -zr-i zamin, nnde vezr ve arkasnda saraynn adamlaryla devletin byk memurlar
franszca, nshada aveugle soumissl-on karldr M, byle yapmayp da intihara cr'et edenlerin takdirine dellet ettii in, burada baz zahat kayd muktez grlmtr: islm'da nefsini kati, nasslle memnu' olduu ve Hz. Peygamber mmeti bu bbda ziyde tahzlr buyurduklar iin bu eni' hareket Mslmanlar arasnda enderdir. Hatt rivayet olunduuna gre Hicret'in lk asrnda bsbtn mefkud denilecek derecede kil. Mslmanlar arasndaki ntihardan nefret, mslmanlar'n ounluk ta bulunduktan yerlerdeki sair kavimlere bile te'sir etmitir, ki memleketimizde onlar arasnda da intihar ndirdir. Ablkiyt limler ntihan kat'iyyen ahlk mugayir addetmekte ve bunun bazlarnn zannettii gibi nadiren dahi bir ha-miyyet ve ecaat eseri olmayp asl ecaat ve fazilet intihara yol aan sebeplere mukavemetten baret olduunu beyanda mttefiktirler. Mslmanlarn ntihardan saknmas tslml faziletlerin en gzellerindendir; bundan dolay bu fikir ve akide ile slm'n fazilette byk bir hizmet etmi olduunu hakimane dnen her irfan sahibi tasdik etmek lazm gelir. Mtercim.) Hammer, (Baron Joseph Von Hammer Purgstall), Byk Osmanl Tarihi, dal Neriyat: 3/366 -368. 8 Ali, 44. Vak'a, varak: 256; Cel&l-zftde, varak: 265. Solak-zde, varak: 114; Ltfi, varak: 99, Ravzatl -Ebrr, 560. 9 Bu kabul resini Edirne'de deil, stanbul'da icra olundu. Hammer'n bunda hatal yazd grlyor. nk, be alt satr yukarda istanbul ahlisine gsterilmi olan dedii, alayn stanbul'da olduunu gsteriyor. Sultan Sleyman, bu kabul resmini Edirne'den stanbul'a dnne ta' lk etmiti. Kmil P&sa'nn Tarih-i Siysisi bu sehve ma'kes olmutur (Peev, c. 1, s. 267). Mtercim.

Sayfa

11

Byk Osmanl Tarihi

Cilt 6

Joseph von Hammer

bulunduu hlde getii vakit dah yanlmas devam etti. hzde bu kadar ihtiam ve drt grdke dimi heyecandan, mtemdi hayretten o kadar btb kald ki, nihayet Sultn Sleyman'n miferlerin, sorgularn panltsyla srmal klahlar ve bir m-eccere manzaras gsteren mzraklar arasnda bizzat vusulnde hemen bsbtn kendinden gemi bir hl ile yerinde oturdu, kald. Pdih, ertesi gn, mlakattan evvel dvnda mkellef bir yemek ziyafeti verdii gibi, mteakiben haremin, vezirlerin hediyeleriyle birlikte birok hediyeler gnderdi. Pdihn hediyelerin bahcalar altn ve gm ile dolu keseler, allar ve kymetli kumalar, atlar, katrlar, birok beyaz ve zenc esirler idi. Benzeri duyulmam bir iltifat olmak ezre ehzade Selm'in validesi Hurrem Sultn hzdeye kendi eliyle dikilmi gmlekler ve ipek nlkler gnderdi. Kzlbaa (oniki katl imamelerinin krmz ularndan dolay Trkler o zaman Acemler'i bu isimle yd ederlerdi) bu kadar atfette bulunulmas i h-olu'nu bir imansz mel'ndan, belki de bir hinden baka birey addetmeyen Snnler'in dedikodularn artrd. Sultn Sleyman, halk arasnda dolaan bu szler kendisine nakledildii vakit: - Biz, devletin an ve haysiyyeti ne iktiz ediyorsa onu yaptk. Eer ortada bir hyanet var ise, onun cezasn Mevl-y Mtel'e havale ederiz. demekle iktifa etti.10 Pdih'n h-zdeyi byle fevkalde bir surette kabul, Osmanl Dev-leti'nin asker satvetine ve ran hakkndaki dmanca niyetlerine dellet etmekte ve Hurrem Sultn'n hediyeleri, bu hkmet aleyhine yeni seferin haremin telkinleriyle kararlatrldn kfi surette gstermekteydi.11 ran Seferi Aslen Rus olan Hurrem Sultn, -ki Fransz mverrihleri Rokzelan nmyle kendi milletlerine mensup olduunu zannetmilerdir - Pdih'n evvel sevgili gzdesi, sonra nikhl kars olmutu.12 Bu kadn, veka-yiini yazdmz u zamandan on sene nce, vezr-i zam brahim Paa'y gizlice Iranllar'a hizmet eder gstererek ve brahim'in Tebriz ve Ba-dd'
Peev, varak: 88, Hammer, (Baron Joseph Von Hammer Purgstall), Byk Osmanl Tarihi, dal Neriyat: 3/368-370. 12 Esir olduu halde sonradan nikh edilmi mnas anlalr (Mtercim).
10 11

Sayfa

12

Byk Osmanl Tarihi

Cilt 6

Joseph von Hammer

yamadan askeri men' etmi olmasn bu fikrine dell tutarak, onun pdih nezdinde hiz olduu it'imd mahv etmiti. Elkas Mirz'nn gelii, on seneden beri tasavvur olunan muharebeyi ortaya kard. Alman ya ile son olarak akdedilen ahidnme de bu atein tutumasna msait olmutu. Sultn Sleyman'n pek sevdii zevcesi oktan beri arzu ediyordu ki, vezr-i zam bulunan dmd Rstem Paa'nn asker liykatini gsterecek bir vesile ksn; bir taraftan da Pdih'n stanbul'da bulunmasn isterdi, t ki ehzade Selm Avrupa kt'asnda pederine veklet etsin. Artk ran ile muharebe kararlatrlarak Elkas Mirza, lala sfatyle ehzde'nin hizmetine verilen ve bu mnsebetle Bosna Vllii'nden Erzurum Vllii'ne nakledilen Ulama Paa refkatiyle hududa gnderildi. Ertesi baharda (1548), Sultn Sleyman, uzun haytnda onbirinci defa olmak zere bizzat seferi at. Evvel Seyyidgaz'den, Konya'dan, Sivas'tan13 geti. Seyyidgz'de Manisa Vlsi ehzade Selm, Konya'da
Belgrad, Rodos, Moh, Viyana, Gn seferleri, Birinci tran Seferi, Morfu ve Bodn seferleri iin yazdmz gibi, kinci ran Seferi iin de merhil-nme yazmak isterdik; ancak imdiye kadar Avrupa'da mevcud olan Rz-nme-i Sleymn bir nshadan ibaret olduu halde, onda dah bu ikinci ran seferinin merhil-nmesi yoktur. u kadar ki, Levanklo (Le-onklavi)'nin Trkiye Trihinin nc cildinden, bu noksan bir dereceye kadar ikml etmek mmkndr. Le<'anklo 1548 seferinde ordunun durduu yerleri aadaki ekilde ve doru olarak gsteriyor: Nsn (Safer) - ran seferi 22 Safer 955 (3 Nisan 1548)'da kararlatrld. O gn Bosna sancak-bei Ulama Erzurum Valiliine tyin olundu. 25 Nsan, h'n biraderi Elkas Mirza iki blk gureb (Garipler) ile yola kt. 26, Yenieri aasnn azimeti. 28, Pdih otan skdar'da kurduruyor. Fransa elisi Pdih ile beraber gitmek zere emir alr; eski Bu-din vlsi Yahya Paa-olu Mehmed Be, sancak-bei sifaty-le Semendire'ye gider. Sultn Sleyman'n ikinci merhalesi Maltepe oldu. nc merhale, Tekfur ayr (lk ran seferlerinde olduu gibi). Levaklo'da Kion Kpri olmak zere gsterilmitir. 4, (4. Merhale), Dil, 5, narl (Levaklo'da Ginarli), Hereke kale ve kprs (Levaklo'da Hereki) 6, zmit yaknnda Sitre Kprs. 7, Kazkl, 8, Dikilita. 9, Panbuk (Pamuk) Ky, 10, Yeniehir. 11, Akbyk. 12, Kur taran 13, Bozyk, yhud Bozn. 14, Ermeni Derbendi. 15, Sultnn. 16, Eskiehir. 17, Akren. 18, Seyyidgaz. Levanklo*-da bundan sonra gsterilen u iki ky ne haritada vardr, ne de dier bilinen menblarda. 18, Lulapa Cier (ayn) ve 19, Bayattu, 20, Bolvadin 21, Selmualeyk emesi (Levanklo'da Karaman ve Germiyn arasnda hudud izgisi olmak zere gsterilmitir). 22, Tatar Ky, 23, Ark ayr, 25 Ilgn, 26, Kara Zengi (muhtemelen bir yol boyunca akp giden Karazengi suyudur. Mensk'I -Hacc, s. 23), 27, Kilpeji (Klamh olmas gerek), 28, Konya, 29, Krkpnar. 30, Karapnar. 31, Ak -aehir. 32, Atabeg, Dden Gl yanndan geilir. 33, Adal, Aktepe karsnda, Ereli yaknnda. 34, Nekkaaregen ayr, 35, Nide. 36, Bojiyen (?), Develi Karahisar. 38, nce Karasu kenar. 39, Kaysariyye (Kayseri), 40, ncir Gl kenar 41, Palas Ovas (?), 42, ubukova. 43, Gedikova, Sarmsakl su kenarnda. 44, Hn- Uskukcu (Uskuku Hn), 45, Ltife Hn, 46, Sivas, Kzlrmak (Hlis yaknnda), 47, Rahat (Levaklo merhale gibi gstermi ise de kelimenin lgat mnsna gre, ordunun bir gn istirahat etmi olmas kuvvetle muhtemeldir. zellikle, Rz-nme-i Sleymn'ye nazaran 1534 ran seferinde dah ordu (buralarda) tevakkuf etmiti. 48, Kohi sar, en yakn merhale olmak zere. 49, Yapak Ky ayn. 50, Papas Yaylas, zkici Kayas yaknnda, 51, Koyunlu Hisar, 52, Akehir. 53, Suehri. 54, Aktepe Yaylas, 55, Yazcnn Yaylas, 56, Kirmne Ky (?) 57, Erzincan, 58, ubukova, "59, Bir yayla (smi zikrolunmamtr), 60, Karakin Hn (?). 61, Hobnar Kalesi, 62, Peyk Yaylas, 63, Sanseyf Ky, 64, Erzurum sahras, 65, Ilcalar yaknnda ve Erzurum kaplar nnde. 66, Pasin Ovas, 67, Hasan Kal'a (Levaklo'da El-ezkel) (?) 68, oban Kprs, 69, Alagz Derbendi, medhali. 70, dn Kayas, 71, Bir boaz az. (Levanklo'da az yerine ar yazyor) 72, ran hududu, Alekird sahrasnda adr kurulur. 73, Sret (Sirt?) Ovas, 74, Ba Seyf, 75, Karaca Kale, 26, a -kirbe Ky, 77, Akhi
13

Sayfa

13

Byk Osmanl Tarihi

Cilt 6

Joseph von Hammer

Karaman Vlsi ehzade Byezd, Sivas'ta Rm (Anadolu; Amasya) vlsi ehzade Mustafa tarafndan fevkalde ta'zmt gsterildi. ehzadelerin de babalarn geerken karlamak iin hkmet merkezlerinden kmlard. Pdih Seyyidgaz'den hareket etmezden nce ehzade Selm'i, yokluunda hkmet dizginlerini idare etmek emriyle, Rumeli'ne gnderdi.14 Amasya'dan Erzurum ve dilcevaz zerine tevecch olunarak dilcevaz'da Karaman Belerbei Pr Ahmed Paa ve Erzurum Belerbei Ulama Paa Van' muhasara etmek zere ordudan tef-rk edilerek gnderildi. Sultn Sleyman Erzurum'dan dilcevaz'a giderken -pederinin mirasnda takrir etmek zere davet etmi olduu- irvan'n eski hkmdar Halil'in oul Al Sultan huzuruna kabul eyledi. Hall, h smail'in kzyla evli idi; lkin h smail'in vefatndan sonra h Tahmasb mah'y yedi ay muhasara ile ele geirerek henz sabi bulunan Al'yi tard etmi ve irvan hkmetini kendi kardei Elkas Mir-z'ya vermi idi. Elkas'n stanbul'a vusulnde Pdih onun idaresinde bulunmu olan memleketlere -ran'dan karldktan sonra stanbul'a iltica etmi olan- gen Al'yi gndererek, btn hukukunu tand. Sultn Sleyman ran hududu yaknlarna vsl olunca,
Ky, 78, Erci Hisar kars, 79, Bend-mah Ky, Karadere Vadisinde, 80, Hami Alem (?), 81, Der -bend Deresi medhali, 82, Segmnda Ky civar, 83, Seg-mnda'mn tesinde bir orman, 84, Ky civan. 85, Kltepe. 86, Krmz Kpr (Levanklo'da Kirdmize) (?), 87, Da dibi, 88, Yan Yidii. 89, Sfyn. 90, m- Gzn (yni Tebriz nnde Gzn Hn Trbesi), 91, Tebriz. Tebriz'den Azimet 92. Sarvn Gll (?), 93, ebster ki birok irler ve limlerin ve zellikle Glen-i Rz sahibi Mahmd ebster'nin doum yeri olmakla mehurdur. 94, Tesevvc kasabas: Almal, rvn, Topaki kylerinden geilir. 95, Sz nar. 96, Selms kasabas. 97, Hnziver (Hnzr?) 98, Alaba. 99, Da dibi. 100, Mahmudiye kalesinin bu taraf, 101, Kalenin te taraf. 102, Krkpnar. 103, Avnik kalesi sahras, Piti Dlakrua bu merhaleyi Van ehriyle kartrr. 104, Van. 105, Mldd Kiaki (?) (Kayas?), 106, Bendmah, 107, Erci, 108, oban Tekesi, 109, Van Gl zerinde dilcevz yakm. 110, Gl yaknnda. 111, Bulank Gl yaknnda Kazgan Yk (Bk?), 112, Malazgird. 113, Zernih Kalesi, Gksu rma yannda ordu kuruldu. 114, Karakpr, 115, Akgelin karyesi, 116 bu-dak (Yn isimlendirilii burada rman durumuna gredir: Malazgird sahrasndan gelen Omiras, Zerni'dan gelen Gksu, Tercan'dan gelen Varto (?). 117, Murd zerinde Sekav Ky, 118, Mu. 119, Serkit kalesi, Mu yaknnda (Levanklo' -ya nazaran). 120, Atorma (?) 121, Kulu Ky; Bitlis yaknndan geildi. 122, Kefender ehri yanndan geerek Kenek (?) Kynde kalmtr. 123, Konakdr Kprlerinden geildi. 124, Ordu Bitlis nehrini geerek Duhn Kprs yanna konmutur. 125, Deveciler Kran zaviyesi. 126; Erzen ehri yakn. 127, Bezeri (Muhtemelen Beiri veyhud Altn Suyu), 128, Panbuku rma yan. 129, Abarhn Kervansaray, Kara mid, dier adyla Diyr- Bekr. Sultn Sleyman Diyrbekir'den Harput zerine yryp u merhalelerden sonra avdet eder: 1, Deve geidi, 2, Mden Ky altnda Ergani, 3, Kuluca, 4, Gl yakn, 5. Sarkam rma zerinde, 6, Seyyidler Ky; ordu Murat'dan geer, 7, Pezenk (?). 8, Harput. 9, Paski (?), bir gl yakmnda, 10, Kuluca, 11, Krgan, 12, Deve Geidi. 13, Diyr- Bekr. Haleb'den Diyr-I Bekr'e Azimet 1, Karad rma (?) kenarlar, 2, Kzltepe, 3, Almal Ky, 4, Koca kariyesi, 5, bid yhud bidun Pnar, 6, Hazina Pnar, 7, Ruha, dier ismi Urfa (Tedes), 8, eyh Mslim Ky, 9, Betepe. 10, Birecik ehri tesi, 11, Nizib kariyesi, 12, Seciur rma (Hammer bunun Ak-su mu olacana dir soru iareti koymusa da, Sacur olacaktr), 13, Bb (Dbk?), 14, Haleb. 14 li, 45. Vak'a, varak: 79; Cell-zade, varak: 268, AbdUlazIz, varak: 122.

Sayfa

14

Byk Osmanl Tarihi

Cilt 6

Joseph von Hammer

Van'a doru gidecek yerde, Elkas Mirz'nn talebi zerine -ran hzdesinin eskiden biraderinden gasb etmek istemi olduu- Tebriz'e tevecch etti. Btn ahlyi katlim, yhud srp kararak Osmanl memleketlerine gndermekten baka birey dnmeyen Elkas'n intikamc arzusunu Pdih necbetle reddetti. Sultn Sleyman Ara (Araks) nehrinin gney dousunda bulunan araznin hepsini ve ran Krdistan'nn bir ksmn feth ettikten sonra Tebriz'i muhasara etmesiyle, burann ahlsi tfek patlatmaksizm teslim oldu. Kanun, Tebriz'de yalnz be gn kalarak bu mddet zarfnda askerim tam bir intizam altnda muhafaza etmi (yni kimsenin malna el uzattrlmam) ve ondan sonra dnerek Van zerine yrmtr.15 Austos ortalarnda (10 Receb - 16 Austos 1548) Osmanl ordusu Van' muhasara etti. Bu mevki, Erzurum'dan gelen byk toplarla sekiz gn dlerek, Elkas Mirza ile mahsurlar arasnda teati edilen g izli muharebe zerine, dokuzuncu gn zaptedildi. Sultn Sleyman ran hududunun en mhim mstahkem mevkii olan bu kalenin muhafazasn sabk Anadolu defterdar. skender eleb'ye tevd ederek -mevsimin ilerlemesi bundan sonra asker hareketin icrasna msait olmadndan- klaa ekildi. Lkin Pdih ran'a hem-hudud mahallerden ekilir ekilmez ah Tahmasb ilerleyerek dilcevaz, Mu, Ahlat taraflarn talan ve Kars kalesini ele geirmek iin gnderilen Osmanl frkasn perian etti. Bu mteferrik muharebenin kt te'srlerine engel olmak iin, Sultn Sleyman Diyrbekir'den ikinci vezr Ahmed Paa'y gnderdi. Ahmed Paa'nn pi darlk vazifesini vermi olduu ec' erke Osman Paa ranlar' Keman yaknnda fevkalde gzel bir harb hiylesi ile bozdu: Osman Paa birok at toplayarak, bunlarn kuyruklarna kuzgun ve kargalar balatt-nP16 geceleyin ran ordusu iine srdler: Acemler, dman aralarna kadar girmi zannederek birbirinin zerine atlp kendi kendilerini boazladlar. Bu kadar gzel netice veren u hiyleye mkften Osman Paa Haleb Vllii'ne tyn edildi.17 Evvelden beri orduda pek ho grlmeyen Elkas Mirza Kaan, Kum,
Al Peev. Solak-zade, Celal-zde, Abdlaziz. Al der W: ntizm o kadar mkemmel idi W bir tavuun yumurtas krlmad ve bir horoa gikyet etmedi. 16 Hammer burada garb bir yanlla dmtr: Osman Paa'nin rkek atlarn kuyruuna, balatt kazgan (kazan) ve bakr idi (Peevi, c. 1, s 275) Hammer atlarn kuyruklarna, ku balamaktan birey kmayacan da dnmeyerek kazgandan kuzgun ve bakrdan karga yapmtr. Mtercim. 17 Pecev, varak; 90. Solak-zde, va: 115. Ali, 49. Hdise, va: 257. Cell -zade, varak: 274.
15

Sayfa

15

Byk Osmanl Tarihi

Cilt 6

Joseph von Hammer

16
Sayfa

Isfahan taraflarn vurmaa gitmek iin msade ald. Bu akn belki Tah masb iin felketli olacakt; zr Elkas Mirz'nn bu havalide birok taraftan vard. Lkin kendine az para verildii gibi, beraberinde bulunan asker de muntazam askerden deil, Krdler'den ve ordu dknts demek Olan serserilerden ibaretti. ehzde'nin azimetinden ve lek'de icra olunan bayram merasiminden sonra Sultn Sleyman Haleb'e tevecchle tern-i sn (kasm) nihayetine doru (25 evval, 26 Tern-i Sn 1548) vsl oldu.18 Bu ehirde ikameti esnasnda Karaman Vls bulunan olu Sultn Byezd'i yanna ard. sfahan'a kadar uzanan bir akn icra etmi olan Elkas Mirza biraderi aleyhine kazand muvaffakiyetleri P-dih'a bildirdi ve ald harb ganimetlerinden pek ok hediyeler gnderdi. ranl ehzadenin gnderdii eya arasnda bilhassa -gayet kymetdr surette mzehheb olarak cildlenmi- Kur'n .hads, h-nme, muhtelif ir kitaplar, elmas ve dier kymetli talarla kakmal her trl silhlar, byk anber ve misk paralar, san sabr balyalar, Nibr firuzeleri, Bedahn yktlaryle dolu torbalar, Hind muslinleri, Kemir allar, Acem ukalan, Horasan kalieleri ve ar kymetli muhtelif kumalar bulunuyordu.19 O aralk belerbei vaz skender Paa, Hoy Ham Hac Dnbll hive kaza-y n-gehn gibi medlne- Isfahan ve Kum ve Kaau'da ahm ve karda Behrm Mirz'nun ve sultanlarun saraylarn talan ve bir ok hnlarn, koruciarun hnmnlarru hk ile yeksan iderek itinm itdi girn-bah emti'a- nefseden murassa cildli, mkellef glfl, hu-tt- stdn ile mesahif-I erife, ve bir ka cild ktb-i tefsr-i latife ve ehadls-i nebevlyye ve ir nert ve teberrkt ve tevrh ve ma' klatdan ve eh nme ve manzmtdan mankka ve mzehheb nefis mlki ve f&hlr kitablar, murassa emtr ve haner ve siper ve sern-zeler, elmas ve y&kt ve l'l tal htemler, tabla tabla misk ve anber, yk yk d- kumirl, klse kise henz trb ile lflde firuzeler, Bedah-nl lciverdler, zerbak ve zertr ser-perdeler, mzehheb ve mutalla inak'adler, fer-i bisatdan briim kalieJer, Horasan! latif ve nazik keeler ve bi-nihye esv&b- ahane ve emtla-1 Husrevneyi birka katar deve ve katiran tahmllen veziri Seyyid AtlMiltoh irvan! ile takdim eyledi. Peev'den, c. 1, s. 279. Mtercim). nini20 malb ettiim pdiha bildirdi. Der taraftan da vezr MehPeevl, varak: 93. Solak-zde, varak: 115, Cell-zde, varak: 277, Al, varak: 258. Cell-zde, 276, Peevl, varak: 93, Al, 258. (Elkas, kendisine mutabaat - eden ehas- bl-kys le hudd- Hemedn'dan ubr idp bel-y asmni 20 Bu cDnbll Hac Han ark airetlerinden birinin cesaretiyle mruf reisidir ki, nceleri bu tara fa intisap
18 19

Byk Osmanl Tarihi

Cilt 6

Joseph von Hammer

med Paa, Erzurum Belerbei Musa'nn zerine hcum ederek onu ldrm olan Arnavudluk slerini21 perian ederek ellerinden yedi kale alm olduunu arz etti.22 Pdih Haleb civarnda byk bir avdan dnn mteakip bu ehirden kt (5 Haziran 1549, 10 Cmdelul). Be gn sonra olu Byezd'i memuriyeti mevkiine dnmesi emriyle terhis etti. 3 Temmuz'da Frat' geip ordusuyla Elmal'ya kondu ki, Elkas Mrz dah buraya davet edilmiti. Lkin ran ehzadesi Sultn Sleyman'n kendi hakkndaki niyetlerinden haber alarak ve hem Pdiah'dan, hem de Badad zerine yrmekte olan nc vezr Mehmed Paa'dan ekinerek byk bir sr'atle Krdistan'a kat. Stmaya tutulmas zerine nar'da durduu srada. Sehrb anszn hcum ederek ele geirdi ve h Tahmasb'n eline teslim etti. h, olunun hyanetinden hakl olarak mnfail olduu cihetle, haytnn geri kalanm geirmek zere bir kalede habs etti.23 Sultn Sleyman (10 Eyll, 17 a'bn) Erzurum'a vsl olarak24 ikinci vezr Ahmed Paa'y oradan Grcistan'a gnderdi. Ahmed Paa alt haftadan az bir mddet zarfnda yirmi kale ele geirdi ki, yn- dikkat olanlar Tortum, Nacah, Mirhor, Akakale, Bin -gerd, terdud'dur.25 Bu akndan dnnde lek'de pdihn elini pmekle merref olarak (24 Tern-i evvel - 2 evval) parlak muvaffakiyetlerinden dolay mkellef surette srma ilemeli hil'at ile mkfatlandrld. Onbe gn sonra Osmanl ordusu dn iin harekete geerek Pdih, 1549 Knn- evvelinin 12'sinde (1 Zilhicce 956) mes'dne stanbul'a dhil oldu.26

ile sancak verilmi ken, sonra ah tarafna geerek Hoy belliini almtr. (Mtercim) 21 Grcistan sileri olacaktr. Mtercimin ilvelerine baknz. 22 Cell-z&de, varak: 279. Peevl, varak: 92, Ali, varak: 458. Bu kaleler: Berkftn, Niyak, Kmke, Benak, Bernak, Gk, Samagar, Abadr. (Pee-vl'den tashih le alnd. Mtercim). 23 Peev, varak: 3. 24 Pdih Haleb'den Diyrbeklr'e gitmek zere Frat' geip Elmal mevkiinde bulunurken hastalanp birka gn -ab u nevas hayt-efz, bahar ve ezhr safa-bah ve can-fez olduunu ittiini- Karacadag Yay. las'nda ikametle afiyet bulmutur (Peev, s. 1, s. 283). (Karacadag Yay. las Siverek le Diyarbeklr arasnda ve 1200 m.'den ziyade rtifada bir yerdir W souu gayet iddetlidir. M tercim bir kanun- snl inde Slverek'den Diy&rfbeklr'e onsekiz saat (90 km.) mesafeyi ve iabu Kara -cadam -byk ksm eski Diyrbeklr valisi Kurd smail Paa merhumun himmeti eseri olan- ose sayesinde bir gnde gemi di ki, hava scakl O'dan aa, yni -25'i gsteriyordu. Karacadag dnyann en gzel yaylalarndan olup suyu, orada otlayan' hayvanatn, ya emsalsiz .denilse revadr. (Mtercim). 25 Peevt vrak: 94, Cei&l-z&de, varak: 284, n, 46'nc Hdise, varak: 268, Sotak -zade, varak: 116. (Peeri'de Bgerd Tepekred, Iftteru4 <Ared> JMB*) 26 Hammer, (Baron Joseph Von Hammer Purgstall), Byk Osmanl Tarihi, dal Neriyat: 3/370 -374.

Sayfa

17

Byk Osmanl Tarihi

Cilt 6

Joseph von Hammer

Macaristan'la Mnasebetler Pdah'n Ferdinand'a gnderdii bir zafer-nmede otuzbir ehrin ele geirildii, dier ondrdnn de tahrb edildii, ve o zamana kadar m dafaasz bulunan yirmisekiz mevkiin tahkim edilmi olduu iftiharla bil dirilmitir.27 Venedik Docu ile Lehistan Kral'na da bu yolda yazlar gnderilmitir.28 Ferdinand'a yazlan kd, Alman mhtedsi olup ebeveyni Viyana'da ikamet etmek olan Tercman Ahmed ile gnderildi. S -leymm'n bu mektupuyu semesi, onun Hristiyan domu olmas mnsebetiyle Kral'm Transilvanya hakkndaki niyetlerinden malmat almasnda kolaylk olur midinden dolay idi: Kral'm bir taraftan da bu vilyetin Macaristan'a ilhak, Kralie zabella'nn oradan uzaklatrlmas iin Papas Greguvar ile muharebe ettii malm idi.29 Ferdinand'n hediye, Sleyman'n vergi addettii otuzbin altnn Sul-, tn'n haznesine ilk tediyesi geen sene Avusturyal Singmozer Varjanto Kasbeliyosti marifetiyle vuku bulmutu.30 O srada, az bir mddet nce vefat eden Yahya Paa Olu'nun yerine Budin Valiliine tyin olunan Kaasm Paa'ya da bir miktar ake hediyesiyle nc defa olarak De-zofi gnderildi.31 Bununla beraber sulh muahedesine tammiyle riyet edilmedi; Stolveynsburg bei Acem Veli Can drtbin kii ile Rb ve Papa arasndaki btn memleketleri tahrb eyledi. Pol Ratkay ile Rb (Raab) ve Vesperim mevkileri kumandan Amrik Teleki Rb kalesinden biraz imdd kuvveti aldktan sonra Trkler'i karlamaa ktlar. Bakon orman medhalinde Osmanllar'a tesadf ederek ellerinden esirleri geri aldklar gibi, onlardan altyz esir ve on bayrak aldlar. Veli an'da yaraland ve
Bu mektubun Avusturya Haned&n- mparator! ve Kralsl Hazine-i Ev-rak'nda yalnz Ltince br tercmesi vardr. Tercme ran ehirleri simlerini bozarak Co&aignan, Tetmas, Nasar, Saias, Clneurl, Revan yapar. (Peevf'de zikredilen y!rmi kaleden baka onbe kalenin dah taat ettii, Divn nm mntkalara akn edilerek ahin bakl, keklik gibi yrr esirler alnd, Pertkerek kalesinin mensuplar iki kale ile beraber zabt ve Ddayh nhyesi Osmanl memleketlerine lve edildii, bu na hiyeden onbes kale yerinde braklp gerisi ykld, Tortum, Telhis, Ak -akaiesi. Divne Deresi bir sancak ittihaz klnd dercedllmistir. Mtercim). 28 Polavi'de Prens artoriskl'nln ktphanesinde 906 rebl -evvell (Nisan 1549) tarihli bir mektubun Leh lisannda tercmesi vardr. Kara Amid (Diyarbekir)'den Ramazan (Terin -i evvel 1549) tarihli dier bir mektup Pdihn randakt muzafferiyefclerinl Kral'a haber verir ve Kazaklar'n Oakof da aknlarndan dolay taleblerini sralar. Safer 957 (Mart 1550) tarihli nc bir mektup da yine bu aknlara dairdir. 29 PauU Bornemissae eplstola ad Thom. Nadasd. Viennae 23 M. 1750, ap. Pray ep. proc., t., II., p. 195. 30 Ferd. ad. Mailat, Prag, 13 Mart, 1549: Per eum (justl) et secretarlum Singkmoser mlsimus pecuntas annua* ut munus ad manus ibrahim Bas-sae tradat, item Junisbego Rustem, Wll Bassis. 31 Ferd. ad. Bassam budensem, 3 nov. 1548: Ea quae nobis per homlnem vestrum Huzzeph (Yusuf) fidelem au Ucum nostrum Joannem Deseuffy nuntiastls. Kezal.
27

Sayfa

18

Byk Osmanl Tarihi

Cilt 6

Joseph von Hammer

glkle kurtulabildi.32 Kral'n Macaristan'daki vlsi Sigismund, Pozgay ile Andre Tarnok-i'yi Budin'e gndererek ahdin mtemadiyen ihlline nihayet verilmesini Osmanl hkmetinden taleb ettiyse de, bir faydas olmad,33 bunlarn tehddleri kr etmedi. Maamafih iki milletin murahhaslar Giongius kasabasnda toplandlar: Macarlar tarafndan Andre Tarnoki, Etien Nis kuey, Anton Nagvat; Trkler tarafndan Dervi elebi, Gran kads Mehmed, dvn ktibi Al me'mr idiler. Lkin mkleme mnazaa ile sona erdi. Yeniden ahdin nakzedilmesi durumu domasna bile az kald. Der -v Mehmed'in anlama taraftar dnceleri dah arkadalarnn hiddetlerinin yattrlmasna ancak zorlukla muvaffak olarak Macarlar hibir eye g yetiremiyerek dndler34 mparatorun Osmanl memuru mh-ted Mehmed'in yannda azndan karm olduu bir sz de Pdih'm emniyetsizliini ve Transilvanya ileri hakkndaki bhelerini pekitirdi.35 Papas Jorj'un hiyleleri ise zabel'i bihakkn endielendirmekten hl kalmadndan Kralie, olu iin Pdiah'dan yardm istemee mec buriyet duydu. Sultn Sleyman, Mahmud avu'u hemen Transilvanya' -ya giderek millete, yni Macarlar'a, sekliler*e, Saksonlar'a, Papas'm hkmetten uzaklatrmasyle eli aya bal olarak Osmanllara teslim edilmesini ve bundan byle Kralie'den ve onun sdk maviri Petrovi' -ten bakasna itaat edilmemesini tehddkr ibarelerle bildiren bir ferman tebli etmesin i emretti.36 Mteveffa Budin valisinin olu olup, Htn ve Kuluka sancak bei bulunan, Vahy Paa-olu Arslan Be (M.. 3), o srada Pdiah'dan hemen Erlavi (Erlau) ye gitmek emriyle bir keman, oklar, bir kl, bir kavuk ihsanna nail oluyordu.37 Budin Vlsi Kaasm Paa da38 Jorj'-un tac Ferdinand'a brakmas maksadiyle srekli olarak sktrd Kra-lie'ye frndd iin Transilvanya'ya gemek zere hazr bulunmaa mecbur oldu. Sleyman,
stoanfi, 1, 16. Bunlardan blrinclsintn 1549 ubafnda ve kincisinin 15 Eyll 1549 ta rihindeki memuriyetlerine dair Kavsi$de mevcut tafsilat ve kendilerine verilip hazne- evrakda mahfuz olan ta'limt. 34 Istoanti, 16, Kolonya basm, s. 291. 35 Ad rebinam Ahmatus (Mahmud) cui male quaedem nuper rege nostro credita sunt. (Veranti'nln mektubu, 4 Eyll 1550, Katona'da, 31, s. 109). 36 Istoanfi (kitap: 14), Sultn Sleyman'n elisini Mehmed e -leb diye isimlendirir. Forgacz ise Mehmed adn verir. Avusturya imparatorluk Arivi'nde saklanan Ferdinand'm Sultn Sleyman'a gndermek niyetinde bulunduu cevb-nmenin 19 Mart 1550 tarihli msveddesinden Mahmd olduu anlalr. 37 Veranti'nin Tornam Nedada mektubu, 15 Mays 1550, Macarlarn telffuzu mucibince Arslam cOrs!an> yazar, Katona, 21, s. 1072. 38 Istoanfi'de Kasunos, Fesler'de, 7, s. 699, Kaszseum,
32 33

Sayfa

19

Byk Osmanl Tarihi

Cilt 6

Joseph von Hammer

ferman eklinde yazlm bir mektupta -Osmanl topra zerinde in olunduu ifadesiyle- Solnok kalesinin yktrlmasn taleb etti.39 Macaristan'da bu vak'alar cereyan ederken Lehistan memuru Nikola Bohu, Kral Sigismund Ogst'n bir mektubunu getirdi ki, bunda Ogst Pdiah'a dostluu hakknda te'mnt ve Laki'nin Oakof havalisindeki aknlar hakknda memnuniyet verici zht vermekte idi.40 1550 senesi ite bu suretle gemi ve Sultn Sleyman byk cmii nin temelini btn saray memurlarnn hazr ve vezr -i zam ile mft kendisinin refakatinde bulunduu halde o sene atmtr.41 Osmanl mimarisinin bu aheseri -slbunun azametinde ve muhtelif ksmlarnn zenginliinde- devletin en ileri ve mes'd zamannn durumunu en yksek derecede gstermektedir. Beldenin yedi tepesinden biri zerine bina edilmi olan Sleymniye uzaktan seyyahn dikkatini celb etmekle beraber, yakndan dah inatndaki zerfetle seyredenleri hayrete drr. Ertesi sene (1551), Papas Jorj Transilvanya ileri hakknda hakikate aykr mektuplar takdmiyle Sultn Sleyman' ifale almakta devam ediyordu. Hatt Ferdinand ile Transilvanya ve Banat'n terki iin mzkere etmekte iken stanbul'a, Almanlar'm Sigismund Zapolya arazsine girdiklerine dir olan ayialarn tamamen aslsz olduunu utanmadan yazyordu. Temmuz'da Kralie Macaristan tacn Doboduruska, Andre Batori, Loran Niyari'ye verdikten sonra, Kao'ya ekilmek zere btn memleketi Ferdinand'n komiserlerine teslim edecei srada idi ki, Transilvan -yallar'a Sultn Sleyman'n u mealde bir kd geldi: - Papas ile Budin Vlsi'nin birbirine muarz oan ma'rzt ze*-rine Almanlar'n Papas tarafndan yazld vehile henz hareket etme-n kii. yoksa valinin bildirdii gibi memleketin ortasna m vsl olmu olduu tyn olunamadmdan, Rumeli Belerbei'ne ve Semendire Valisi Rstem Paa*ya askerlerini silhlandrmalar emr olunmutur; Vidin Sancak-bei Malko-olu Eflkllar'in bana geip Nibolu Sancak-bei Mehmed Be
Sleyman'n Zilhicce 957 (Knn- evvel 1550) tarihli ferman seklindeki mektubu Avusturya mparatorluk Hnedm Hazine-i Bvrak'ndadr. 40 Polavi'de artoriskt'nin trihi vesikalar bakanndan gayet zengin olan ktphanesinde Leheye tercme edilmi ve aadaki hususlara alt evrak vardr: 1) Lkin'in aknlarna dair, 1550, 2) Bir Leh elisinin borcunun te'diyeslne dftir, 1550, 3) Lobomiriski'nin bir Yahudi'den ald akenin ldesine dir, 1650, 4) Lehistan elisinin yol ruhsatnamesinin tas-dfcfne ve Matyas Mlolski nmndaU Lehistanl'dan haydutlarn alm olduu akenin iadesi va'dine dair (evval 958-Terin-i evvel 1551), Bvlly, Hac Kalfa. Takvtm^Ttvirlh. 41 Evliy Pac Mafya Kamvilt-Tevvarih.
39

Sayfa

20

Byk Osmanl Tarihi

Cilt 6

Joseph von Hammer

Bodanllar'a ve Dobruca Tatarlar'na42 kumanda edecektir.43 Bununla beraber Krm Hn Krm Tatarlar'n emri altna alm ve vezr-i zam Rstem Paa'nn ordusu yenieri ve sipahilerle birlemi idi. Bosnal bir papasn olu olup be sene nce kapdii-paalk makamn vezri zam Rstem Paa'nn kardei Sinan'a terketmi olan44 Sokollu Mehmed Be Rumeli Belerbeili'ne tyn olunmutu. Mehmed Be (Paa) seferi amaa memur olarak -ran'dan avdetinde eski Bosna valiliini eline alm olan Ulama Paa'nn iltihak etmesini beklemek zere- Selankamen'de ordugh kurmutu. Bu derecesi de tehlikeli olan u kuvvetlere Mihl-olu Al Be'in aknc frkasyle -Macarlarn Solnok*-un tahkim edilmesinden vaktinde men etmemi olduu iin azl edilerek yerine Al Paa tyn edilmi olan- Budin Vlsi Kaasm Paa'nn45 askeri de eklenecekti. Sultn Sleyman, Papas'm hyanetine, Transilvanya'nn Ferdinand'a terk edildiine, Avusturya askerinin Macar Krall memleketlerine girdiine kaan olunca, Ferdinand'n sefiri Malvezi'yi dvna ard. Mal -vez, bu rivayetlerin hibirinin doru olmadm ba zerine te'mn ettiyse de, tatminkr bir tafsilt veremedii ve ta'lmtnn kifayetsizlii yznden mes'liyeti zerinden atmaa altndan, Boazii sahilindeki Anadoluhisar'ndaki Kara Kuleye habs olundu.46 Eski Acem hkmdarlarnn Fermu Kuleslerine47 ve Yedikule'nin Enli Kuyu suna mudil surette kullanlan bu Kara Kule, birok zamanlar Macar -lar'a, Almanlarca dehet vermitir. mparator, beynelmilel hukuk kaidelerinin u vehile nakzndan ikyet etmek zere derhl Pdiah'a mektup yazd. Lkin Sultn Sleyman, ferman eklinde gnderdii cevab-nmede garb olmakla beraber, slm hukuku kaidelerine de aykr olan u Eliler metblarnn verdikleri szden mes'ldrler; rehin sfatnda bulunduklar cihetle o szn nakzndan dolay cezalandrlmalar lzm gelir kaid esini ortaya koydu.48
Fesler'in Deretziler Tatarlar dediidir. Sultan Sleyman Transilvanyallar'a 1 Temmuz 1551 tarihli mektubu, Prey, c. 2, s. 118. 44 Hac Kalfa'mn Takvmii't-Tevrh'i; Osman Efendi'nin Ter -cim- Ahvl-i Viwwr$'w. Bu son eserde Sokollu'nun, Sultn Sleymn'n kz torunu olup 951/1544 senesinde domu olan s-mihn Sultn ile 969/1561'de izdiva ettii okunur. Macar tarihileri bu izdivac, kitabn methinde bahsettiimiz trihte kaydederler. Fessler'e de mracaat, c. 7, s. 718. 45 stoanfl, 17, Kolonya basm, s. 300. 46 tstoanfl'nln ve ondan naklen Fesler'in e. 7, s. 719, yazdklar gibi, Va -lanten Trk ve Malyaf m o aaman iinde hayatlarnn son bulduu Yedi Kule deftU. 47 Kahkaha, Kaletf. 48 Sleyman'n evval 958 (Eyll 1551) tarihli mektubu, Avusturya mp. Hanedan Hazine- Bvrato'ndadr.
42 43

Sayfa

21

Byk Osmanl Tarihi

Cilt 6

Joseph von Hammer

Bu muharebeler cereyan ederken Selankamen'de Sokollu Mehmed Paa kumandas altnda altmbin Osmanl toplanmt. Lkin -Ferdinand'-n Papa nezdindeki mdhalesi zerine bir mddet sonra papaslktan kar dinallie ykselen- Jorj'un entrika dolu mektuplarna Osmanl generali de aldanmt. Belerbei, Martinoi'nin bir eli vstasiyle arz- ubudiyette ve vdesi gemi olan vergiyi demekte gecikmesinden dolay taac-cb gstermesi zerine,49 hiylekr papas, Pdih'n sdk tebeasn-dan olmakta berdevam olduunu ve bundan sonra verginin tam zamannda te'diye edileceini taahht ettiini cevaben bildirdi. Bununla beraber vakti gelmi borcun ancak bir parasn gnderdi. Bundan dolay hatnn kendisine deil, meydana getirmi olduklar karklklarla memleketin menblarn kurutmu olan zabel ile Petrovi'e it olduunu Lpa ile Sulimos'un Batori askeri tarafndan igalinin kendisine isnd edilecek bir cinayet olmadn, yeni bir me'mr gndermekte gecikmesinin geen sene gnderdii me'mrun Belgrad sancakbei tarafndan hl maj-bus tutulmasndan baka bir sebebi bulunmadn bildiriyordu.50 Erdel'de Bz Kalelerin Fethi Nihayet 7 Eyll 1551 (6 Ramazan 958)'de Mehmed, takriben seksenbin kiilik ordusu ve elli topu ile51 Petervaradin'den Tuna'y ve Titel yaknnda Teis nehrini geti. 18 Eyll'de Bee kalesini alarak, bunun ikiyz kiiden ibaret olan muhafzlar kltan geirildi. Kumandanlar kadar korkak olan Bekerek muhafzlar firar ederek ayn duruma dmekten kurtuldular (21 Eyll),52 Bekerek'den ordu, piskopos ikametgh olan anad ehrinden -Varadin ile Segedin'e hemen hemen ayn mesafede bulunan- Maro zerine yrd.53 Bu ehirdedir ki, eskiden Kral Aba, kaleye hiyle ile celbettii elli syi dm etmitir. K-manlar (Kumanlar?) tarafndan dm olunan Kral IV. Vladislas da burada gmldr. Mevkiin mdfaasna me'mr olan Rasyallar gerek ha-smlannca, gerek mttefiklerince bheli
Mehmed'in Martinoci'ye mektubu, Prey, c. 2, s. 282. Martornln belerbeine 10 Eyll tarihli mektubu, Prey, s. 297. Hammer, (Baron Joseph Von Hammer Purgstall), Byk Osmanl Tarihi, dal Neriyat: 3/374 -378. 51 Sinyor Ascanto Centorio'nun Transvanya Mohftrebesi Tafsilat, Venedik - S 15, s. 102. Unay. Pek mevsuk muasrlardan. 52 stoanfi, 1, 18. Peevl, varak: 94. Cel&l-zde, varak: 287. l, 47. Hdise, varak: 259. 53 Bee (Becse), Bekerek (Becskerek), anad (Csanad). Llpa (Ltppa) bi zim, tarihlerde Bel, Bekerek, anad, Upve, Mtercim.
49 50

Sayfa

22

Byk Osmanl Tarihi

Cilt 6

Joseph von Hammer

grnen sadkatlerini te'mn iin zevcelerini, ocuklarn evvelce dman ordughna gnderdikten sonra Trk tarafna getiler. ehrin anahtarlar Fransuva Ogod (Avgod?) tarafndan teslim olundu.54 lladya55 ve oniki kadar kale Rusyallar tarafndan yine o suretle terk edilerek Trklerin eline dt.56 Margra ve Jorj Brandenburg, Jan Korvinus*dan dul kalan Beatri ile izdivacndan sonra Maro zerindeki Lipa'y istihkmlarla evirmiti. Ana kralie tzabel'in Budin'i terkettikten sonra ilk girdii belde burasdr. u vak'alarn yazdmz zamanda bu istihkmlarn kumandasn Jorj Karda ile general Kastaldo Yuhan Pet'ye tevd eylemilerdi. Mehmed Be (Paa) ilerleyince ahl istihkm kumandanna mracaatla bz artlar altnda mevkiin teslimine muvafakat edip de kendilerini s-ynet etmezse, mutlaka ldreceklerini sylediler. Kumandan herkesin bu heyecan arasnda mdfaann imknszln grnce, toplan atlatp barut mahzenlerini berhava ederek kat. Acem Ulama Paa kumandasnda bebin siph, ve ikiyz yenieri Lipa'mn muhafazasna braklarak Mihl-olu ikiyz piyade ve ikiyz bel57 ile Halpa'ya gnderildi. Ulama, Lipa'y zabt ettikten sonra, Kral I. Karlo'nuh, amcas papas Lui'nin htras iin yaptrm olduu kiliseyi ziyaret etti. Organonlar grerek bunlarn, huzurunda alnmasn emretti, ve u msik letinin henlik sadsn byk bir hazla dinliyor grnd; lkin bu kilisenin diyakosu bulunan ulemdan bir rahibin binada sakl bulunan hazneleri haber vermekten imtina etmesini bahane ederek, be diini kartmakla vahetini ortaya koydu.58 Sokollu Mehmed Lipa'dan Tamvar hisarlar altna gitti. Bu mevkiin kumandan Etiyen Lozoni, cesur spanyol ve talyan kumandanlar Alfons Perez ve Bernarden Aldana tarafndan mutlak bir yardm grerek, Trkler'in hibir ey kazanmasna meydan vermeksizin onbegnlk bir muhasaraya mukavemet etti. Bu mddetin sonunda mevsimin bir hayli ilerlemi olmas ve Kastaldo ve rahip Gregor kumandasyla Ferdinand'n
Yine evvelkiler ve Furga (Forgacz), Commentarii raim* Hungartaunnn, PosonU, 1788. Forga. 56 tstoanfl ve Forgacz'de isimleri: Galad,' Aracia, Besonico, Nagy Fellafc, Egres, Chiallla, Palelesse Bodorlak, Zadorlaka, Eperieske, Horogaszeg, Charkjssomlio. Peev Arad. ve Parakan' da lve eder. (Hlbuki Pee-vl'de Adnan, yni Araf dan Kanlak nm Parkan zerine varld yazldr, c. 1, s. 286, Mtercim). 57 Bel (Beli) bir nevi askerdir ki, daha sonralar (mverrihin zamann -' da) Ulah, Bogdan beglerl maiyyetlne dair Bb- li Ue Rusya arasndaki muhbertta bahis mevzuu olmutur. Istoanfi bunlar svari askeri diye adlandrr: Qui unlco equo stipendia merent. 58 istoanfL (ranl mamuln .mktden anlamas gartb deildir).
54 55

Sayfa

23

Byk Osmanl Tarihi

Cilt 6

Joseph von Hammer

ordusunun yaklamakta olduu haberi belerbeini Belgrad zerine ekilmee mecbur etti.59 Lozoni, dmann takibine kogtu ve yolu zerinde Nagilak kumandan Kaytas'a tesadf etti, ona iddetle hcum ederek galebe etti. Kaytas, Nagiiak'a girmek istedii halde atma kpr vaktinde kaldrlamadndan Lozoni kaleye girip Kaytas' harb esiri olarak alp gtrd gibi, orasn da ykt.60

Tamvar Muhasaras Tamvar muhasaras esnasnda Nagilak'tan gelen ikiyz Trk sv-ri Mako kalesini anszn ele geirmee almlard. Ancak muhafzlar olduka kalabalk bulduklarndan kumandanlar61 memleketin hkimlerinden birini Segedin'den yardma gnderdi. Bu hkim ise, beklenilen imdad yerine bir takm Macar piyadeleri getirdi ki, bunlar Trklerin bayrana benzer beyaz bayraklar aarak Osmanllar' aldatmaa muvaffak oldular ve tannmakszn Osmanllara hcum ederek kendilerini Ma-ro'a ric'at ettirdiler. Osmanl kumandan bizzat yaral olduu halde altnc olarak bir sandala girmek suretiyle kurtulmaa glkle muvaffak oldu.62 Uzun lakabiyle anlan Fransuva Hrvat Halpa Osmanl kumandann da geceleyin verilmi bir ziyafetten karken altyz svr ile birlikte gafilce ele geirdi.63 Kumandan, kurtarmak iin koltuu altna alm olan Macar kaptannn merte gayretlerine ramen bir kurunla ld. Sokollu Tuna'nn te tarafna kanca yzbin kiilik kadar bir imparatorluk ordusu Lipa zerine yrd ve muhasara altna ald. Belerbei Mehmed Belgrad'a ekildikten sonra, Transilvanya'da sfcin millete (Saksonlar, Segeliler, Macarlar) ve Krontad, Sa-ebe hkimlerine Pdiah'a sadkatlerini muhafaza etmeleri iin birok fer manlar gnderdi. Fakat bu tevikler pek ge idi. nk Rahip oktan beri
Avusturya mparatorluk ve Kraliyet Hanedan Arsivi'ndeki Venedik raporlarnda 977 Ramazn (Mart 1551) trihiyle Doc'a yazlm bir fermn- l vardr. Bu fermn- hmyn zt- ahanenin Obrova'da yaptrd kayklarn seyr seferine herhangi bir ekilde mni olunmamasn Venedikliler'e ihtar eder. 60 Kezalik 17. Hammer, (Baron Joseph Von Hammer Purgstall), Byk Osmanl Tarihi, dal Neriyat: 3/378 -380. 61 stoanft Kanter yazar, bir sahife sonra Kaydaresi ekline sokarsa da dorusu PeevTnin" yazd gibi Kaytas'tr. 62 Istoanfi, b. 30, Kolonya basm. 63 Istoanfi bu kumandann Mihl-olu olduunu syler; lkin Mihl-olu Hzr Be o vakit Segedin kumandan idi. stoanfi daha sonra bu Halipa (Halpa) kumandann Hdr ismiyle gsterir.
59

Sayfa

24

Byk Osmanl Tarihi

Cilt 6

Joseph von Hammer

fltoanfi, 17. a. 304. Aflfcaai* vrtMto, fc 119. Askanio antarto, s. 121. 66 Istoanfi, 17, s. 306. 67 Fransiski Forgacz'n Macaristan muharebelerine dair Pozonli ehrinde baslm es eri, s. 27.
64 65

Sayfa

25

memleketi ayaa kaldrmt. Onun emri zerine, pek eski bir det gereince bir svr, halka kanl bir kl ve mzrak gstererek ve yannda bulunan bir piyade Vatan dman yaklayor; her hne bizi mterek tehlikeden kurtarmak iin adamn gndersin!64 diye bararak, kyleri ehirleri dolamt. Lipa hisarlar nnde birlemi olan orduya ner olunan dier bir beyanname dah istihkmlara ilk trmanp kacak kimseye asilzadelerden ise ikiyz duka, ve ikiyz kyl hanesi ve efrddan ise bir asalet unvanyla yz duka ve yz hne vaad ediyordu. 4 Terin-i evvelden beri Lipa ehri taraftan kuatlmt. Byk apta drt top, iki havan, dier iki top ki cem'an sekiz top kuatmay ya panlarn topu kuvvetini tekil ediyordu.65 Tern-i evvelde tspanyol-lar kumandanlarnn emrini beklemeksizin hcum ettiler. Kastaldo ile birka gn nce kardinal payesini alm olan Rahip, hcum balad zaman sofrada idiler; lkin ilk grltde muharebe mevkiine koup askerlerin balarna getiler. Macarlar Nadaski, talyanlar Pallaviini,66 Almanlar Arko kumandasnda idiler. Yedikule'de seflne telef olmu olan Va -lanten Trk'n olu Jan Trk ile Simon Forgacz fevkalde yararlk gs terdiler; birincisi kendisini yedi defa yaralam olan byk rtbede bir Trk' ldrd; dieri onbir yerinden yaral olarak pekok kan kaybetmi ve bir cesed yn altnda kalm olduu halde mzehheb klcndan tannarak ekilip karlmak suretiyle haytn muhafaza edebilmitir.67 Nihayet ehir zabt ve yama olundu. Derhl kalenin de muhasarasna balanld ki, Ulama maiyyetinde hayatta kalan binbeyz kii ile oraya ekilmiti. Muhasarann dokuzuncu gn (16 Tern-i evvel) -ki Rumeli belerbeinin de Tamvar'dan kt gndr- Ulama Kastaldo'nun yirmi gn mtrekeye, bu mddetin nihyetinde kendisinin ekilip gitmesine, hududa kadar bir ruhsatname vermesine muvafakat eylemesi artyle Lipa ve anad'n teslimini teklif etti. Bu artlan kabul etmee hibir sebep yoktu; nk mahsurlarn yiyecei kalmadndan at ve kedi yemee mecbur olmulard. Lkin Martinoi'nin re'yi artsz teslim talebinde bulunan Kastaldo ile Macar generallerinin fikirlerine stn geldi; rahip serpuunu kardinal apkasna tahvil etmekle kanat edememi olan bu haris papas, hl Transilvanya prensliini arzu ediyordu. Evvelce Haydar Paa'dan gelmi

Byk Osmanl Tarihi

Cilt 6

Joseph von Hammer

olan bir mektup -ki bunda mektup sahibi papasn yeeni olduunu yazyordu- Kardinalin Osmanl Devleti ile uyuup pdihn tekrar tevecchne nail olaca midini dourmutu.68 Eer kalenin muhafzlarnn haytn kurtarmaa muvaffak olursa, bu maksadn hsl olacana dir Ulama tarafndan verilen kat' vaad se kendisine daha ziyde gvenilir geliyordu. htimaldir ki, yirmi gnlk garb mtreke teklifi, hakkndaki tevecchn avdetine dir stanbul'dan te'm-nt almak iin vakit kazanmak menfaati iktizasndan olan Martinoi'nin ihtar zerine meydana konulmutur. Eer byle deil ise, Ulama'nn son dereceye gelmi bulunduu halde hemen ekilmek teklifinde bulunmam olmasnn sebebi anlalamaz. 5 Knun- Evvel 1551 trihinde Cuma akam parlak bir mehtab zaman idi ki, Ulama, Kardinal'in bol bol tedrik etmi olduu yiyeceklere mlik binbeyz kii ile dar kt. Ulama, gidii esnasnda kran ifdesi olmak zere Kardinal'e bir altn lmba, iki altnl mum, bir ran al, drt muharebe at, kymetli talarla mzeyyen bir haner gnderdi.69 Rasyahlar'dan bir takm asker Tamvar'n tesinde Tam nehri sahillerine kadar Ulama'ya refakat ettiler. Artk Trkler kendilerini emniyette sanyorlard; lkin nehrin te tarafnda Fransuva Horvat ve Melhayor Balassa -kendilerinin her trl engellemelerine ramen Martinoi'nin Osmanllar iin yolunu bulmu olduu- u ekilip gitmenin intikamn almak iin bir frsat zuhur etmesini beklemek zere, pusu tutmulard. Ulama, Kardinal tarafndan haberdr edildii cihetle her an dmee hazr bulunmak iin sk saflar hlinde harb nizmnda yrd. Lkin Rasyahlar kendisinden ayrlr ayrlmaz Horvat ve Balassa -Misel Dombay70 ve Nagilakl Ambruvaz (61) tarafndan takviye edilmi olduu halde - Ulama'nn zerine dtler. Kavga pek iddetli oldu; Ambruvaz maktul dt ve Balassa ar surette yaraland; Ulama da yaralanm olduu halde Lipa'dan birlikte km olduu bin-yz kiiden ancak yz kii ile Belgrad'a71 varabildi. Lipa, Osmanl kumandanna verilen yirmi gnlk mtreke esnasnda ve Martinoi'nin Ulama vstasiyle Osmanl Devleti'yle uyumaa alt srada Kastaldo, eer Transilvanya daha uzun bir mddet Kardinal'in elinde braklacak olursa mutlaka kaybedileceini Ferdinand'a bildirmiti. Bu ihtara

26
Sayfa

Haydar Pasaln, Upa kalesinden Martinoi'ye mektubu, Prey, 1, s. 308. stoanfi, s. 318. Fongacz, s. 29. 70 Forgacz Misel Dobay; stoanfi Dombay yazyor. 71 stoanfi, Forgacz, Askanio Santorio. Peev (varak: 92), Ula -ma'nn bu vak'ada telef olduunu yazmakla aldanyor. Dier Osmanl mverrihleri bu malbiyeti zikretmezler.
68 69

Byk Osmanl Tarihi

Cilt 6

Joseph von Hammer

cevaben, ordunun selmetine dikkat etmesi ve rahibin hiylelerine nihayet vermek zere durumun icbettirecei tedbirleri sVatle almas emrini ald. Kastaldo, Martinoi'nin avular vstasiyle72 Osmanllar'la gizlice haberletiine muttali olarak eski Dominiken papaslar manastr olup Kardinal'in ikametgh ittihaz ettii Alvin kalesine gitti. Azminde sebat eden bir takm spanyol ve talyan askerinin refakatiyle Rhib'in ikametghna girdi ki, bu srada Andre Lozoni yirmidrt spanyol ile kuleleri igal ediyordu: Ondan sonra Sforzia Pallaviini geldi. 18 Knun- evvelde sabahleyin Kastaldo'nun ktibi skenderiyeli Antonyo Ferario birka kt vermek zere Kardinal'in odasna girdi. Martinoi yalnz bir gmlekle krkl bir hrka giymi olduu halde bir masann nnde idi. Masann zerinde de bir du kitab,73 bir hokka, bir alar saat, hatratn mutazammn bir defter bulunuyordu. Ktibin kendisine tak-dm ettii ktlar imza etmek zere eildii srada, ktip, -biri gsne, dieri boazna olmak zere- Kardinal'e iki darbe vurdu. Kardistoanfi Taglak ve Forg^ez <Na*i yayor. nal Aman Meryem Ana! diye bararak kuvvetli bir el hareketiyle ktibi masann altna att. Bir uann girie mni olmasndan dolay kapnn arkasnda kalm olan Pallaviini bu sesi iitince kl elinde odaya girerek Kardinaldin ban yard. Lopez de spanyollar'la birlikte yetiti; bunlar henz ayak zerinde durabilmekte olan ihtiyarn zerine tfek* boalttlar. Kardinal Ltince: Ne yapyorsunuz, kardelerim? diye sor du. O anda altm yara alm olduu halde: sa!*Meryem! diye bararak dt. Cesedi yetmibe gn cinayet mevkiinde kalarak nihayet Veysanbur g'da defnnedilip bir kabir yapld.74 Defalarca ve birbirini mtekib Ferdinand'a, Sleyman'a, zabel'e hyanet etmi olan bu marur papas 75 yanda ite byle lmtr. Bu katle itirak etmi olan yedi mcrimden hibiri ilh cezadan kur tulamamtr. Palaviini o sene can vermitir. Haner ve kalemi eit bir maharetle idare etmekte olan ktip Antuan Ferario, kaatil olduu hakknda verilen hkm zerine doum yeri olan Piemonte ehrinde aslmtr. Monito'nun Sen-Jermen'de ba kesildi. Skaramoa Narbon'da para para edileli. Kampeio bir mddet sonra Viyana civarnda avlanrken
Forgacz. Daha ziyde i'timda lyk olan Askanio Santorio bu hususta Stava appoggiato sovra una tavola ove haveva un orolgio, un' orologio un brevirio allo Romana. diyor. 73 stoanfi Pugione ejus jugulum ve Askanio Gli dette una ferita sopra del petto e nella gola. derler. Fessler*in c. 8, s. 139'da yazd gibi ensesinde deil. 74 Mezar tas kitabesi yledir: Omnlbus moriendum est.
72

Sayfa

27

Byk Osmanl Tarihi

Cilt 6

Joseph von Hammer

Ferdinand'n gzleri nnde bir yaban domuzu tarafndan paralanmtr. Kraln emirlerinden ittihaz olunduuna delil omlak zere Kardinal'in tyl kulan Viyana'ya75 getirmi olan Merkada Augsburg'da bir mnazaa esnasnda -o kula kesmi olan- sa elini kaybetmitir.76 te bu suretle Transilvanya, Pdiah'a ikinci defa olarak en sdk dostlarndan birinin katli manzarasn arz etti. Kendi menfaati diresin de hareket etmek iin nbet nbet Hristiyanlarn ve Mslmanlar'n menfaatlerine hyanet eden Martinoi -Gritti kadar beyhude olmak zereOsmanl silhlarnn himyesi altnda Macaristan ve Transilvanya'-da hkmet kurmay md etmiti.77
Aurem deoctram discissam per postas ad Ferdinandum tulit; ac veeper inas preces solenni quodam die audinti praeentavit Forgacz. 76 stoanfi, Forgacz. A3k*nia ajtorio, ve iki evvelkilerden natolen VoUgang Betien. 77 Martinoc'nin hyanetine dir tafsilt ve Kasteldo'nun bu adam ldrmesinin sebeplerine dir yle bir risale vardr: Instructo earnm renim, quas R Cregorius e pise opus Zagra -biensis nec non nobllis Don Didavus Lasso de Castiglia nostri consiliarii oratores et commissorii devoti fideles nobis dileeti apud beatlsslmum in Christo pataem et Donunum D. Juliura III divina providontia Sacrossanctae Romanae ac universali Ecclesae sununun Pontifcem Dominum nostrum rvdm. no-mine nostro reverenter proponere, agere, traetare et expedire debent. Prag, 2 Ocak 1552. Bu heybetin vazifesi Kardinal'in kaatilleri aleyhinde Papa tarafndan neredilen aforozu ulatrmakt. Gnderilen adamlarn talmt-nmelerinde u fkra grlr: Sin tamen intelligeret (Castaldo) rem aiter transigi non posse, quam quob aut manum ibi inferri paeteretur, aut ipsi fratri Georgion tam nefaria moelienti manum inferret, tne potius ipse eum praeveniret; atque hoc quidem nostrum mandatum <tttus bellicus ticumtenens seculus. Erdel'i Trkler'e teslim iin Kardinal'in kurduu pln akladktan sonra, mektup yle devam eder: Sunulque supradietum proutgravi nima mandatum in me-moriam revocans tandem dictum fratrem Georgiam ajus de-meritn requirebant interfici curaverit et praedictos duos tur-cicos Chiaussios, qui recenter ad eundem fratrem Georgium venerunt in custodiam receperit, adeoque coram Deo et Sanc-titate Sua et universo mundo non solun nullas poenas censurae incurrerimus, sed potius landem et praemium commeruerimus, nipole qui vim nostris militibus per Interfecium monaehum ihferendam sine aliorum caede et sanguine vi repulerimus. ki avuun getirdii mektuplar Avusturya mparatorluk Arivi'nde Macaristan Evrak arasndadr. Bu mektuplar Trk generalinin, Martinoc'nin fedakrca yapt hizmetlerden mdvr idiyse de, yine de avularn Ferdinand'a teslim edilmesinden korktuunu aka bize ulatrrlar. Bir Trk paasnn ieron'dan bahsetmesi ve bir kardinale ncil'deki prensiplerden hatrlatmalarda bulunmas hayret vericidir! clmpe-rator noster semper Augustus de censu benighe accepto nobis mandayit, ut a regno Transylvaniae felicissimum erigeremus exercitum et arma totaliter deponeremus quapropter expugnationem castri Themisvar dereliquimus et castrum Chianad caeteraque castra deseruimus felicissimoque exercitui licen-tiam dedimus ac (nos) ad castrum Peciai contulimus, domi-natio quoque veslra cum gladiis, fustibus et lanternis ad de-bellationem civitatis Lippa venit committatus caterva Pha risaeorum atque latronum et aliquantulo Turcarum cuniculo fugam arripiendo interfecto ad praefatae civitatis castri expugnationem, ubi Holamabeg cum aliquibus Caesareis militibus ihelusus est debellare studet, quo intellecto ad Illustrissi-mum Halipassa Budum Beglerbegi cum toto felicissimo exer-citu sibi comisso venit Nos autem cum nil innovare a Caesare permissum sit, licentiam dedimus cum tale cummittere ultra totius orbis terrarum leges sit; nam, ut Cicero fides hostibus servanda est, et quae in praeteeritis litteris nobis D. V. nuntiavit, cognovimus ea fide carere. Verumtamen fini om nium rerum et potentia magni Imperatoris semper Augusti ac ejus ferocitas considerande est, hisque perspeetis operan sagacissi-mum est; quamobrem D. V. nobis Mahamet Causium et Dervi famulum nostrum cum responso universali mittere digne -tru. Nam eorum retentia quid ut prodest, quod D. V. utile sit et ne quidem taedium his meis praestem finem do. Dat. in castro Peciaidie vere primo mensis Decebris 1551. kinci Mektup Principum laus et gloria in manibus eorum ministrorum consistit, e conversoque zizania
75

Sayfa

28

Byk Osmanl Tarihi

Cilt 6

Joseph von Hammer

Ertesi sene Kastaldo, harb mevsiminin balarnda, fakat pek az muvaffakiyetle Osmanllar aleyhine taarruzlara balad. l^ie Tot, bebin Macar piydesiyle Segedin'i gafletten istifde almay tecrbe etti. talyan ve spanyol kapitanlan Aldana o Perez, Silezyali Opern4prf, Macar Piyer Bak ic, Nikola Doi, Nikola Dersfi, Fransuva Hurvat 23-24 ubat 1552 gecesi, Tot'un Segedin zerine anszn vukua gelen hcumunda kumanda ediyorlard. Sancak-bei Mihl-olu Hzr Be,78 hemen plak bir halde kaleye kat ve
discordia et seditio in eorum malignitate constat; Hoc ideo ne aliquid innovetur scandalum cum tua erga Caesarem fidelitas animique sinceritas e com-missis manifesta fuerit talique modo Holama dimittendo et regum exercitum placondo, cujus causa fidesque v ersus Dm. Vm. inter tales et tantos principes est praevaricari debeatur, Imperatorque noster semper Augustus bellum facere teneal, quod si firmiter ae pacifice per rnanebit non officeret, nam D. V. nobis missis litteris nuntiavit, quod castrum Pecia et Beckerek et civitatem Lippa, neque alia castra usque ad ri-vum Chiris non esse in possessione sua, neque suae cenveniere jurisdictioni; nos autem omnia, quae a D. V. exposita fuerumt, Invictissimo Imperatori certificabimus. Haec ideo causa pres-tata et retardatio census, qui si ante missus fuisset, non talia succederent, nec hujus discordiae bellique causa fuisset; nunc vero D. V. Holama Pasciae ordiurvit, ut ex parte D. V. a nobis castra Pecia et Becscherech peterel, nobisque clarum et manifestum est, nullam ex eis uam Csm. Memutilitatem et commodum habere nam non nestrum est castra accipere ac tribuere, id praeter Caesari (neminem) decet, nos autem prae-dicta castra mandato Caesareo accepimus Deo dante conser-vabimus, sed, si voluntas D. V. fuerit haec, habere castra, nun-tio litterisque a Celso Summoqne Imperatore petat, tuncque cognita fidelitate et voluntate non denegabit, benigne et gra-tiose concedet, nos igitur prout posse erit nostra ad pricipes pacificandos laborabimus, D. quoque Vestra castro Pecia, Becscherech et Charaght derelicto Domino, qui Malchoych (Mal-kodj) Begi nuncupatur ex consan guineis Morat Begi bene se habere signetur. Cum itaque commissio Caesarea illic perma-nist, nos autem hucusque devastavimus, quod si volnissemus hicce cum inedictato (?) Romaniae exercitu regnum istud Transylvahiae devastassemus; ideo finem omniun rerum con-siderare debet secundum uam prudenitiam atque doctrinam religionemque. cuiminime decet meos non mittere homines, itaque talis est nostra, spes, ut his visis mittere dignetur. Nos in castro Belgrado invernari praeceptum fuit; felicissimos exercitus instruere et exstruere; facundissimis litteris nos par-ticipes reddere dignerit, ipsosque fideles mittere bene potest. ut in dies nostra bene convalescat amicitia, et amor, qui om-nbus totius orbis terrarum hominibus palam sit, et semper amoris vinculis pulillamina, amicitiaeque accresere nimetur. D. quoqte Vestra Revma, Illma, felix et prospere valeat. Dat in Bellogrado Die VIII. mensis Decembris 1551. Serlevhas: Illmo. Revmo. Do. Fratri Gorgio Archiepis -copo Varadensi nec non Regni Transylvaniae Thesaurario Cae-sareoque Locumtenenti Generali Dignissimo. Zikredilen iki mektuptan ve aforoz'un iptali iin sefirlere verilen talimattan baka (Bunlar Martinoi' nin katli iin elde mevcut vesikalarn en mhimleridir) Avusturya Arivi'n-deki trih el yazmalar arasnda 908 numaral Morte di Frate Giorgio con alcune altre cose di Transylvania et Ungaria suc -cesse negli anni 1551 1552 serlevhal bir el yazmas daha bulunur. Bu vesikada, (varak: 43), u szler vardr: Avvisi da Constantinopoli come il detto frate anchor che seco fingesse di dare ciancie al Turco per tenerlo pacifico nondimeno in effetto nascostamente pratticava di riaccordarsi seco, offeren-dogli maggior tributo del solito de promettendo i mandare in pertizione i Spagnoli e Todeschi, con che lo confirmasse suo Vavoda e lo lasciasse governar pacificamente di che sua Ma-est, per cambio habea avvertito il Castaldo, commettendogli espressamente, che quando si accorgesse, che il Frate fosse per venir a tal effetto lo prevenisse. Mellif bu cinayetin mes'liyetini iki italyan ktibe, Fransisko Degli Strepati di Milano ile Alessandro Marko Antonyo FerrarTys ykler. Yine ayn yazara gre, bu talyanlar hyaneti Sofrza ve Palaviini ile birlikte ilemilerdir. Martinoi'nin hanerin demirini hissettii zaman O Domine, quare hoc mim? diye bardn iddia ederler. avular Arli (Arlitz) kalesinde tutukland ve zerlerinde bulunan Kardinal'in mektublan Viyana'-ya gnderildi. 78 stoanfi (kitap: 17, s. 319), Hzr Hdr (gzl he, dal, re) eklinde yazar. Forgacz'n tafsilt, s. 42. Askanio Santurio, (varak: 156) Tob Miel'in ismini Ottomiali ve Obernstorf un smini de Ourestolfo yapyor. Volfgang D Betlen'e, Fess-lei'e Engel, Cell-zde, Solak-zde! Al (47. Vak'a), Abdlazz ve Peev'ye

Sayfa

29

Byk Osmanl Tarihi

Cilt 6

Joseph von Hammer

ehir zabt ve yama edildi. Macar piyadeleri kalenin haric istihkmlarn ykmaa balam iken Hzr Be darya bir hurc hareketi dzenleyerek onlar ric'ate mecbur brakt, ispanyollar, Macarlar, Almanlar ehrin arab mahzenlerinde asker disiplini ve alnacak bir ehir olduunu unutmu bulunduklar halde, Hzr Be, hlinden haberdr etmek iin Budin valisine gvercinle bir mesaj gnderdi. Derhl Al Paa kendisinin ve Semendire vlsi Rstem Be'in79 askerini alarak sr'atli bir yryle imdada kotu. Segedin grnnce ordusunu bir saf zerine frka olarak tertb etti; jsvryi saa, sola koyarak kendisi piyade ile merkezde bulundu. Ve her iki cenaha altar sahra topu koydu. Macar piyadeleri iddetin evkiyle, balarnn emrini beklemeksizin karmakark Osmanllardn nne yrdler. Lkin derhl ric'at ederek taraf taraf daldlar. Misel Tot, ancak yirmi kii ile Teis nehrini yzerek geip glkle Sen -Jorj kalesini girebildi. Aid ana, Perez, Operndorf dolu dizgin Lipa'ya can attlar80 ve krk sancak stanbul'a gnderildi. Valenten Nagi ve Piyer Trk kumandasnda bulunan ve daha sonralar Bekerek yaknnda Kaasm Be*i ric'at ettirmi olan drt yz svariden mrekkep dier bir frka ise, durumdan haberleri olmakszn o aralk Segedin'e gelmekle mahv edildi. Yalnz Valante n yirmi kadar adamyle Teis nehrine atlarak yze yze geip kurtuldu.81 Tamvak (Tamevar)'In Zapt Beri taraftan Trkler Nisan'da seferi atlar. Bu defa Macaristan or dusu kumandanlna Sokollu Mehmed'in yerine ikinci vezir Ahmed Paa tyin olunmutu. Ahmed Paa Edirne'ye vard zaman avu Macar Al'yi Segedin nndeki parlak muzafferiyetini tebrik ile pdihn mahzziyetnin nianesi olarak bir altn kl ve hil'at gtrmek iin Budin valisini gnderdi.82 Pek yaknda Tamvar nne vsl olacan da bildiriyordu. Vezirin bu mektubuyle sonralar Stuhlvaysenburg (Stuhlweissen-burg) sancak bei tyin olunan kahraman Hamz'nn83 ikiyz svari ile memuriyeti merkezine giderken Vesprim muhafzlar tarafndan esr
mracaat. Peev, tafsilt Budin valisinin avu-bags Hamza Aa'dan aldn syler. 79 Peev. 80 tstoanfl, 17, s. 319. 81 Hammer, (Baron Joseph Von Hammer Purgstall), Byk Osmanl Tarihi, dal Neriyat: 3/380-384. 82 Peevt. 83 957, stoanfi Belgrad Sanca serhaddln kudemasindan ve bahadrlarndan Hamz Be'e inayet olunmu idi... Peevl, c. 1, s. 290. (Mtercim).

Sayfa

30

Byk Osmanl Tarihi

Cilt 6

Joseph von Hammer

edilmesi84 Budin Vlsi'ni Vesprim zerine bir taarruza mecbur etti. Vesprim, yahut Veysbrn (Ak-kaynak) ehri,85 sokaklannda ve ehir haricindeki mahallelerinde kayalardan kpkl sular kt iin byle isimlendirilmitir. Bir tepe zerinde kurulmu bulunan Vesprim Trkler* -in istils srasnda yalnz b j harb duvar ile evrili idi. D mahalleleri tekil eden evler tepenin yksek tarafyle vd zerinde dalm idiler. Mehur Slav prensi Svatoplok, Vesprim'i ikametgh ittihaz etmi olduu halde, Macarlar ikinci bir hcumlarnda kendilerine toprak ve su vermek zere vaad almak suretiyle tertb ettikleri hiyle ile onu tahtndan ve haytndan mahrum etmilerdi.86 Nsan'm Tinde Al Paa askeriyle bu ehrin duvarlar nnde grnd. Lkin tuttuu yksek bir mevkiden kaledekilerin ateiyle kmaa mecbur olarak ltif Abes vadisinde ordu kurmaa gitti. ehrin kuzeyinde ve batsnda in ettirdii iki yksek sed zerine konulmu toplan, on gn faslasz ehri dd. Muhfz -larn bir ksm Osmanl ordusuna geti. Ancak Al Paa, Lipa mdfle-rinin intikamn bu firarilerden almak iin hepsini Abes vadisinde katliam ettirdi ki, Istoanfi'nin zamannda bunlarn toprak zerine dalm kemikleri grlrd. Vesprim kumandan Demir (Vas) lkabyle anlan Mihl, mevkiin teslimini mzkere etmekte olduu halde, yenieriler ehre girdiler. Gitmee hazrlanmakta olan muhafzlarn bir takm kltan geirilip, bir takmnn da silhlar ve eyalar alnd. Gerekten Al Paa sulu bulunanlar dodurdu, lkin Vesprim kumandasn Ca'fer Aa'-ya87 tevd ettikten sonra Mihl'i esir olarak alp gtrm ve bu adamn hrriyeti asla iade olunmamtr.88 23 Nsan'da89 ikinci vezr Ahmed Paa, Edirne'den ordunun byk ksmiyle hareket edip yirmibe gn gittikten sonra, Belgrad'a vsl olarak, Rumeli Belerbei Sokollu Mehmed Paa'mn askeri de burada kendisine iltihak etti (15 Mays). Bir ay sonra Tamvar nnde grnd ki, Lozoni ikibinikiyz kii ile son dereceye kadar mdfaasna azmetmiti. Sen -Piyer ve Sen-Pol yortusundan evvelki gn btn hat zerinde ate balad; birok
Sancalc-bel Hamz Beg'i (PeevTnin, lisanndan vak'alan anlatt) zu -emdan Hamz ile kantrmanKdr. Bu Hamza, Peev'nin rivayetine gre, iyi bir hafzd, c. 1, s. 288. 85 bu Vesprim (Wessprlm) Peev'de Srem se de bozulmu olduu aikrdr. Wessprim, bizim, trihlerde Bespenndir. (Mtercim) 86 stoanli, 17, s. 322. 87 Kezalfc 323. 88 Bu kalenin ilk fethi budur; daha, sonra Sultn Sleyman Stgetvar'a giderken oras ve Ta ta kalesi dman eline gemi ve Arslan Paa bundan dolay dam olunmutur. Pecevl'den telhis, c. 1, s. 291. (Mtercim). 89 27 RebI'1-hlr 958. Peev, c. 1, s. 291. Mtercim.
84

Sayfa

31

Byk Osmanl Tarihi

Cilt 6

Joseph von Hammer

Sayfa

kk toplardan baka Ahmed Paa byk apl otuzalt muhasara topu yerletirmi, civarda ve adada yaklan hanelerin enkazy-le tabiyeler de yaptrm idi. Toplar az vakit zarfnda gedik atlar; ancak asker sabredemiyerek henz gedik geilecek bir hle gelip de serasker tarafndan emir verilmeksizin hcum ettiler. Bu teebbs Trkler iin vahm oldu; duvarlarn nnde ikibin kii braktlar ki, Nibolu San-cak-bei Tenbel Mustafa Be de bunlarn arasnda idi; ierdekiler kahraman spanya miralay Kastello Viyo'nun kaybyle byk znt duydular. Bu vak'alar mtekib Anadolu Belerbei Hasan Paa orduya bir kafile zahire getirdi ki, buna ihtiya hissolunuyordu; lkin bu da muh-tarasz olmad; zra kendisi ve maiyyetindeki kuvvet Karanebe muhafzlar:, tarafndan saldrya urayarak firara mecbur oldular, Mihal Tot kaleye zahire sokmak istediyse de bu teebbste Osmanl generali kadar muvaffak olamad; askerinin byk ksm kendisini Maro sahillerinde terk ederek yannda kalan az miktardaki sdk bir ksm ise Osmanllar'n basksna dayanamad; kendisi de batan ayaa yara iinde olduu halde glkle kurtulabildi.90 Mu hasrlar Su Kulesni aralksz dmek-te devam ediyorlard. Kule bir harabe ynndan ibaret kalnca Ahmed Paa Sen-Jak Gn (25 Temmuz) iin umm bir hcum emretti. k hcum edenler arasnda bulunan avular kethdas, kulenin harabeleri iinde insanst bir kahramanlkla harb etmekte olan Macar Blas Patan-yos'a: Bana Kubd derler! diye bararak, ayn anda Blas'in bana iddetli bir darbe indirdi. Beriki de bana kalkann geirerek: Bana da Blas derler! diyerek hasmn boazndan vurdu. Hcum her iki taraftan eit iddetle olmak zere be saat srd ve nihayet Trkler b-tb kalarak -mahsurlar yzonten ziyde maktul vermemi olduklar hlde- bin zayiat ile ekildiler. Ertesi gn yine hcuma baland. Vezr Ahmed Paa, Rumeli ve Anadolu belerbeleri, sancak bei Kaasm ile dier kumandanlar mu hasrlar sz ile gayrete getirmekle iktifa etmeyip, geri ekilenlerin bana ular demirli topuz vuruyorlard. Nihayet Su Kulesi alnd; bu en nemli istihkmn dmesi, yiyecek ve cebhnenin azl, bilhassa generallerinin rzs hilfna teslim olacaklarn beyn ile tehdd eden Alman ve spanyollar'n intizamszl Lozoni'yi serbeste ekilmek artyle teslimiyet' gstermee mecbur etti. Lozoni'nin ehirden kt srada Rumeli belerbei ile Kaasm Paa, askerin tahkrtna kar himaye etmek ve kahramanlndan dolay
90

32

Pcevl, varak: 97, Segedin Kapudam Tot Mihl'in ikinci mdfaam olmak zere hikye eder.

Byk Osmanl Tarihi

Cilt 6

Joseph von Hammer

takdirlerini gstermi olmak iin kendisini ortalarna aldlar. Lozoni gen hizmetkr olup miferini ve altn zrhn tamakta olan Andre Tomorinin attan aa drldn grnce, 91 kendisini daha fazla tutamyarak: ite Trkler'in ahdi! Silhlarmz alalm; hi olmazsa intikamsz mahvolmayalm! diye bard ve yine o dakikada grlty yattrmak iin Kaasm ile birlikte ilerlemi olan be-lerbei kethdasnn ban yard. Uzunca bir mddet kahramanca d-tkten sonra bandan bir yara alm ve yan tarafn bir mzrak darbesi delmi olduu halde dp ruhunu teslim etti. Perez bu mnazaa esnasnda hayli dman ldrdkten sonra Lipa'ya kap kurtulmak zere atnn sr'atine kendini teslim ettiyse de, gemek istedii Kr nehrinin dalgalan arasnda kayboldu. Ulama'ya gsterilen hyanete hakl bir mukabele olmaktan baka birey olmadn beyn ettii halde, Lozoni bir takm tahkir edici sz lerle nefretini belirtmekte devam ettiinden, Osmanl generali Macar kahramannn ban kesmek suretiyle lmn abuklatrd ve kesik ban un ve pamukla doldurarak Pdih'a gnderdi.92 Sancak bei Kaasm Tamvar kumandanlna ve kale duvarlarnn tekrar insna memur edildi.93 Bu mevkiin dmesi Lipa ve Sulimos ile Banat mntkasnn dier kalelerinin zaptedilmesinin balangc oldu.94 Ahmed Paa, Kastaldo'nun Lipa mdfaasna brakt spanyol Ber nar Aldana'nn istihkmlar berhava, toplan tahrb etmi ve ehri de yakm olduunu haber alnca atei sndrmek ve toplarn bakayasn kurtarmak zere Kaasm Be'i bebin kii ile ayrp gnderdi. Bir asker komisyon
Peevl, varak: 96. Gen hizmetkr Lozoni'nln eyn- istihkar bir ne-dmi yapar. Peev, c. 1, s. 292, Tam^vaj muharebesi ve teslim altnn bozulmas hakkmla syle der: Dman hayli bahadrlk etmi, lakin bizimkiler de o kadar dlrlik gsterdiler ki, st taral mutasavver deildir. Yrylerde lmek iin biribirlerine tekaddm etmee msareat ederler ve asla yz evirmezlerdi, koyun tuza gider gibi giderlerdi. MIr-t mirann at uruldu, neman bakasna bindi, hcumdan geri kalmad. Otuzbe gn muharebeden sonra, dman istimn eyledi. Ba'dehu <vire> bozulup mec -m'u esir ve mezbh oldu. Virenin bozulmasna sebeb, Ulama Pasa Lip-ve (Upa)'den vlre ile km iken Trk Ferenc'ln vlreyi bozmasdr. Dman da Tamvar'dan kup giderken Losanci' (Lozoni)nin Ur gzel Inasna, -i-olan demektir- bir yenieri yapmala, Losanc'nin htiyar kalmayup o yenieriyi kl ile urdu. ste bunun zerine vlre bozuldu. Loan iki yerinden ar yaral olarak Ahmed Pasa'ya getirildi; Ne yapaym, kal'a ahlisi kendi halime brakmadlar; ben onlarla mahv olmaa karar vermi dim, yoksa siz Tamvar' almak iin daha verdiiniz kadar telefat verirdiniz. dedi Loani'nin yaras ila kabul etmediinden Ahmed Pasa basn kestirdi (!) (Telhsen, Mtercim). 93 stoanfi, Forgacz Askanyo anterio, s. 190. 94 stoanfl, 18, 329, yalnz Karanbes ve Logos kalelerini zlkr eder. Celal -z&de, varak: 295, Lipa, Solimos, Bernak, Abres, Kiya, Pankota, Murhtur, Marcena, Kacid, Kk ve Byk Sa ile Kral kalesini yd eder. Peevl, varak: 97, alipo; Taplak, Kalnak, ikovey'i de zlkr eder. (Peevl, c. 1, s. 294: Lipve (kinci fethi), Solmu, Bernak, Abres, te, Bankota, Mor-var, Marene, Kai, Byk ve Kk Sa, ^lpa, Tablai, Kaniak, akve, Semilus, vs,. Mtercim.)
91 92

Sayfa

33

Byk Osmanl Tarihi

Cilt 6

Joseph von Hammer

Aldana*y dma mahkm etmi ise de, arlken'in kz ve Mak-similyan'n zevcesi Mari affettirmitir. te Banat u suretle Osman -lar'n eline dt; Sultn Sleyman o blgenin idaresini belerbei un -vmyle Kaasm Paa'ya verdi.95 Ahined Paa Tamvar muhasarasn icra ettii srada Hadm Al Paa Dragley (Dragulay?) kalesini ele geirmek maksadyle Budin'den kt. Bir dik kayann zirvesi zerine yaplm olan bu kale Bursem Dalan (?) iindeki ehirlerin merkezidir. Bu teebbs, Osmanllardn muvaffakiyetinden ziyde kahraman Dragley mdflerinin mukavemetiyle dikkatleri ekmitir ki, trih bu mdflerden Zondi'yi bilhassa zikretmektedir. Al Paa, Papas Marten Oruefalua'y, teslime davet iin Zondi'ye gnderdii vakit Zondi esr olan iki Trk delikanlsn yanna getirerek, bunlara erguvn elbiseler giydirdi ve kalenin harabeleri altnda gml kalmaa azmettii iin asker terbiyelerini ikml etmesi ricsiyle Al Pa-a'nn nezdine gnderdi. Mteakiben kalenin havlusuna silhlarn, gm takmlarm, en kymetli eyasn toplayarak bunlan yakt; ondan sonra ahra giderek muharebe atlann ldrd. Bununla beraber mahsurlarn mukavemetine ramen Trkler kaplar zorladlar. Zondi bir kurunla vurularak dt. Lkin dizst srnerek her tarafndan yaralanp da son nefesini verinceye kadar urat. Al Paa vcdunu ve ayrlm olan bam kalenin karsna gmdrerek mezarnn zerine bir mzrak ve bir bayrak dikilmesini emredip, malb dmannn meziyyetine bylece necbne hrmet gsterdi.96 Bu parlak ecaat Seeni Kalesi muhafzlarna nmne-i imtisal olmaktan uzak kalarak, onlar Al Paa'nm yaklamas zerine alaka katlar.97 Lkin Kont Balassa'nn Buza Kulesi mdfaasna me'mr edilmi olan malikne shibleri Mihail Tersi, Etiyen Say, Andre Nagi, Yahya Paa olu Arslan Be kumandasnda bulunan ve iki top ile takviye edilen ikibinden ziyde Osmanl'ya bir avu kahramanla mukavemet gsterdiler. Muhafzlar kulenin harabesini terke mecbur olarak vdye ekildiler ve Arslan Be serbeste gemelerine msade etti.98 algo Kalei, eer kumandan muhsrlarm bir hiylesine aldanmam olsayd, daha ziyde mukavemet

34
Sayfa

CenbI ve ondan istinsah eden Hezarfenn yle syler: Tamivar'a toa -rlb bir Belgradlk yir feth alnd ve Kaosun Paga'yi anda belerbei nasb eyledi. Avusturya mparatorluk ve Kraliyet Hazlne -i Bvrak el yazna, lan, Nu: 469, 5. 432. 96 stoanfi, 18, s. 350, Kolonya basm. Forgacz, 58. Askanyo entorio s. 203. 97 stoanft, Forga.cz, 52. A. entorio, s. 195 -197. 98 stoa^n 18
95

Byk Osmanl Tarihi

Cilt 6

Joseph von Hammer

Caatellnm Conrt. Kesalik. 101 stoanfi, 18, s. 335. antoriyo'ya nazaran, s. 205, ba kesilmitir. 102 Alaybozan tabir olunur eski bir nevi tfek. K&amns -l FransevTden ted-hls, Mtercim.
99 100

Sayfa

35

edecekti. Arslan Be, kesf bir sisten istifde ederek kalenin nne byk bir grlt ile gayet iri bir aa kk getirdi; mahsurlar bunu stanbul muhasarasnda kullanlan azametli toplardan sandlar. Arslan Be Hulloko,99 Boyak, , Kyarmat kalelerini de o kadar kolay zabt etti.100 Nihayet Al Paa ile ittifak ederek yedibin kiiden mrekkeb ve Gundersdorf Baronu Avusturyal Erasm Tfel kumandasna verilmi yedibin kiilik bir Ferdinand frkasn Flek'de bozdu (11 Austos). Macarlar'a it barut sandklarn uuran bir top mermisi bu muharebenin neticesini tyin etti. Vayzen piskoposu ile birok kahraman burada ldler. Pallaviini ve Tfel esr edilerek drtbin Macar esriyle Budin'e giren tavnin muzafferiyetini sslediler. Erasm Tfel en nde at zerinde, fakat mifersiz, zrhsz geliyordu. Btn topu muzkas onu tkib ediyordu. mparator asker kumandanlarn aalamak iin esirler mezada karlarak o kadar ucuz satld ki, imdiye kadar bunun emsali grlmemiti. Alman neferleri en kymetsiz varlklar oldular; bir nefer bir kutu un veya samandan, bir mlek bal veyahut yadan ziyde etmezdi. Lkin bilkis zabitlerin fdye-i necat byk bir mebla karl-* di. Pallaviini, Martinoi'nin katlindeki medhalinin cezasn Budin'in bir hapishanesinde ektikten sonra, hrriyetini onsekizbin dukaya satn alabildi. Tfel, dmandan alman krk bayrak ile Sultn Sleyman'a gnderildi; lkin az fidye-i necat vermek iin nm ve unvann inkr ettiinden, Pdih bu hiyleden o kadar fkelendi ki, bir torbann iine koydurup torbay diktirerek denize attrd.101 Bu seferin birok fetihleri, Solnok ve Erlu (Erlau) kalelerinin alnmasyle talanmak lzm gelirdi. Teis ve Zagiva nehirlerinin mansabnda kin olan Solnok, birka sene nce Kont Nikola D Salem tarafndan m dfaa edilebilecek bir hle konulmu ve yeni kabul olunan istihkm usl iktizsmca eit ykseklikte bir gen ekli gstermekteydi. Duvarlar o kadar yksekli ki, evlerin damlar hriten ancak grlebiliyordu. Gney taraftan olan girii, su ile dolu derin bir hendekle rtlmt. Muhafzlarn en sekinleri binyz piyade ile yz Husar svarisinden mrek-kebti. Byk apta yirmidrt top bin Mske,102 sekizbin kantar barut, uzun bir mdfaa iin gerekli levazm tekil etmekteydi. Yiyecek de mhimmattan az deildi. Lkin bu kadar mdfaa vstalan -valilik ve hont byk

Byk Osmanl Tarihi

Cilt 6

Joseph von Hammer

paltinlii mansbn meziyyetle deil, en alaka hiylelerle kazanm olan alak kumandan Loran Niari'nin elinde faydasz kald. Asker arasnda pek haysiyetsiz olduu iin Niari disiplini muhafazaya muktedir olamad. Almanlar, Bohemyallar, Macarlar tefrikaya derek takm takm katlar. Loran Niari de kamak istedyise de kaleden kaca srada ele geirilerek Ahmed Paa'nm huzuruna gtrld (4 Eyll); kendi kzn muhafzlardan birine teslim etmek suretiyle hrriyetini satn almaktan utanmad. Daha sonralar bir harb meclisi huzuruna kanldysa da Kanlar Ulahus ile Gran bapiskoposunun irtisyle susuz bulundu103 Solnok'dan kurtulan Alman ve Bohemya askerlerine gelince, bunlar Trkler tarafndan tkib edilerek ekserisi para para edildi.104 Eri Kuatmas Bu mes'd neticeyi veren teebbs Erlau'nun muhasaras tkib etti ki, Avusturya vekyi-nmeerinde -muhafzlar Sultn Sleyman'n muzaffer ordularn o kadar erefli bir mdfaa ile yz geri etmi olan- Viyana ve Gun muhasaralar kadar mehurdur. Erlau'nun ec mdafileri Etiyen Mekey ve Etiyen D Bo'nun isimleri trihte Jorj Zondi ve Etiyen Looni (Lozoni) isimlerinin yannda parlayacaktr. Bununla beraber bu son isimlerin kahramanlklar birincileri ecaati gibi muvaffakiyetle talanmamtr. Agraya yahut Eer ehri Sent-Etiyen tarafndan kurulmu ve Matra Da medhalinde ve balarla rtl srtlarla evrilmi gzel bir vadide bina edilmitir. Almanca ismi olan Erlau kelimesi ihtiml ki Eri (Kzlaa) denilen bir aatan yahut Erla ve Teis nehirleri sahilinde ikamet eden eski Tagroj kavminden gelmektedir.105 1552 EylK-nin dokuzunda, vezr Ahmed Paa mevkiin kumandan D Bu Droska* -ya bildirdi ki, biri
(Hammer'in bu notunda 1790 senesinde Saruc Palatinasnda bulunmu ve Avusturya imparatorluk Asr- Atka mzesinde sakl bir vazo zerindeki Greke bir kitabeden sz ediyor. Ayrca Tagrojes ile Yaziksler, Ksilifinos'un Diokasius eserinde, 17. kitapta da zikredilmekte olduunu sylyor.) 104 stoanfi, 18, Porgacz, s. 67. Askanio entorio, s. 206. (Pecev'nln Solnok (Szoinok) fethi hakkndaki ifdesinin hlsas udur: Ordu, Tamvar'dfln sonra Sonluk (Solnok) altna konuldu. Meer BUdn belerbegi Hadm Ali Be daha evvel muhasara etmi. Ordu da onlara munzam olunca muhafzlar o gece katlar. Asker tkib ile ekserisini mahv ettiler. Kumandann tabi ve srnsyle serdra getirdiler. Mtercim). Hammer, (Baron Joseph Von Hammer Purgstall), Byk Osmanl Tarihi, dal Neriyat: 3/384 -390. 105 Bu ihtarnamenin muhteviyatn Sambogus de Agriae absidione eserinde doru olarak dercetmise de, Ego Natulai Bassa (Ben ki Anadolu Paasym) eklinde olan ilk szleri aslna nazaran doru deildir. Belki de bu hat mtercimin aslndaki Be-inyetullahi lfzn yanl okumasndan ileri gelir.
103

Sayfa

36

Byk Osmanl Tarihi

Cilt 6

Joseph von Hammer

106 107

entorVnun eserim grmemi otetn Fesler, ctekltfl cevapsz brafcnus-tr der. entorio, 8, 222.

Sayfa

37

kendisinin emri altnda Tamvar ve Solnok, ve dieri Ali Paa kumandasyle Vesprim, Dragley, Flek kalelerini alm olan iki frka ile ehir nnde grnecektir. Osmanl Bakumandan D Bu'nun teslim olmasn da ihtar ediyordu. D Bu Droska teslim ihtr-nmesini getiren adam habse koyarak bu mektuba cevaben, duvarda dmann gz nne iki mzrak arasnda bir byk tabut106 koydurdu ki, bununda u tabutun ya muhasara edenleri, ya muhasara edilenleri almaa hzr olduunu m etmi oluyordu.107 Al Paa, yirmibebin kii ile ilknce vsl oldu. Stuhlweisenburg sancak bei Arslan Be, Al Paa'-nn emri altnda bulunduu halde, ehrin d mahallesinde Meryem Ki-lisesi'nin yannda drt byk top tabiye ederek bunlarla kale zerine ate etmee balad (10 Eyll); birka gn sonra vezr Ahmed ve Sokollu Mehmed Paa'Iarm kuvveti evvelkilere iltihak etti. Yenieriler ehrin kuzeyinde vki Malar Kaps karsnda ve Eer nehrinin sol sahilinde Fnemt ve Knigstol arasna den bir tepeye ordu kurdular ki, eski bir efsneye nazaran Azz Etiyen kale ve ba kilisenin inat esnasnda amelenin gayretim huzruyle tevik iin burasn ikametgh ittihaz etmiti. Ahmed ve Mehmed Paa'lar adrlarn Erlau vadisinde Egidios Da yamalarna, Ali Paa ise daha douya doru bir mahalle kurmu idiler. stihkma en yakn bir ykseklik zerine yerletirilmi olan elli librelik glle atar top, muhasarann balad iaretini verdiler, EylTn irinde Ahmed Paa Knigstul Tepesi zerine tabiyeler yaptrarak, buradan ba-kilisenin bir an kulesini topa tuttu. Lkin dier bir an kulesinden mahsurlar o kadar mhirne bir top atei atlar ki, dmann toplarn susturdular ve yerlerini deitirmee mecbur ettiler. Ayn 14'nde Ahmed Paa mezarlk yaknna en byk topunu yerletirip, bunlarn yanna da dier oniki topu koymutu. Bu toplarn srekli atei byk kiliseyi ve kalenin duvarlarn yerinden oynatt. Meryem Kilisesi tarafndan ate etmekte olan Arslan Be'in topu byk hasara yol at. Osman-llar'm krmz gllelerinin te'sirlerinden korunmak iin mahsurlar buday ve ot mahzenlerinin zerine deriler ve slak rtler rterek, alan gedikleri de kum ve imen dolu flarla kapamaktan geri durmuyorlard. Nihayet Azz Misel Gn (29 Eyll) Osmanllar birinci defa hcum teebbsnde bulundular; o gn bunu defa tekrar ettikleri halde n de de byk zayiatla ekilmee ve bir an ellerine geirdikleri burcu ter-

Byk Osmanl Tarihi

Cilt 6

Joseph von Hammer

Sayfa

ketmee mecbur oldular. Sekizbin Trk hendeklere gmld.108 Muh-srlar arasndan Yan Pozgay -ki evvelce sulhun bozulmasnn nn almak iin Macaristan umm vlsi defa Budin Paas'na gndermiti- bu hcumlarda maktul dmtr. Yine o gn Arslan Be'in gnderdii bir Macar kaleye yeni bir tes -lra teklif-nmesi getirdi. Mahsurlar bu kd para para ederek yarsn yaktlar ve yansn cebren hmiline yedirdiler. Teklif olunan ve kendi taraflarndan iitilmek istenilmeyen teslim artlarnn neden ibaret ol duunu da sonralar yine bu Macar'n azndan renmilerdir: Arslan Be, serbeste ekilmelerine msade edeceini va,S< ediyordu, Livak'asna benzer bir hl vukuu korkusundan emn olmalar iin Ahmed ve Al Paa'lar ordu ile kaleden mil teye ekilecek, Arslan da rehin olmak zere ellerinde kalacakt. 4 Tern-i evvel gecesi, ba-kilisenin yeralt kemeri altndaki barut tututu, bina utu, ehrin iki deirmeni de batanbaa yerle bir oldu. Yirmidrt kantar baruttan baka mhimmat kalmad D Bu ve Mekey derhl atlanarak muhtelif mevkileri dolap askeri huzurlanyle mdfaaya tevik ettiler. Trkler, bu felketlerin muhafzlar tekliflerini kabule daha msid bir hle sokaca midiyle, tes-lm olmak istedikleri takdirde silhlar vesir eyalaryla birlikte serbeste ekilip gitmelerine msade edeceklerini ihtar ettiler. Lkin onlarn sesleri, mahsurlarn davul ve trampeteleri sads iinde boulup kald. htiyat sikyle kalenin iinde birok gherile ve kkrt toplam bulunan D Bu yanan barutun yerine kullanlmak iin yeniden barut yaptrd gibi, iki deirmenin enkazyle de cil ihtiyca cevap verebilecek bir yenisini in ettirdi. Ahmed Paa muhafzlarn teslime ikna edilmeleri mmkn olmadn grerek, o zaman Osmanllarca pek mer' olan bir harb uslne mracaat etti: Hendekleri kum dolu torbalarla doldurarak, kalenin kars na da duvarlar yksekliinde tahtadan dz bir sath yaptrd. Lkin Er -lau'nun Arimed'i olan Greguar Bornemisa -ki Macarlar lim Greguar nmiyle yd ederler- hasmn tasavvurlarn hkmsz brakt. Yangn kovalarna zift, kkrt, katran, domuz ya doldurarak, ilerine i yana sokulmu odun paralar ve saman koydurarak, stlerine de boazlarna kadar barut dolu tabancalar koydurdu; gece hulul edince mahsurlar bunlara ate vererek hendeklere attlar. Dz sathdaki taban tahtalaryle al ynlar tututu. Trkler yangn sndrmee geldilerse de, tabancalar her tarafa kurun
108

38

entorio, a, 222,

Byk Osmanl Tarihi

Cilt 6

Joseph von Hammer

Bu isimler Sambuks (Sindromus, s. 89) ve Istoanfi (kitap: 18)'de olduka doru yazlmtr. Katona (20, s. 359) yle zikreder: Amhates, Ulamanes Dervisius, Veligianes (Veli Can), Arslan, Hasan. Acem Kanber (Canber) ve DerieUin kimler olduunu tesbit etmek gtr.
109

Sayfa

39

yadrdndan ekilmee ve kl hline gelen inatlarm terk etmee mecbur oldular. Bornemisa, bundan baka bir mdfaa vstas daha kullanarak, onda da daha az muvaffakiyet grmedi. Mazgal deliklerine, mzraklar, harbeler konulmasn emretti ki, bunlarn kzarma derecesine kadar atete tutulmu ular trmanarak yukar kmak iin tutmak isteyenlerin ellerini yakard. Aleksi Komnen'in vaktiyle orlu Dalar yukarlarndan Bulgarlar'n zerine etraf orakl tekerlekler yuvarlam olduu gibi, Burnemisa da etrafna yanc maddeler raptedilmi tahtalar ve dolu tabancalar yerletirilmi byk bir tekerlek atmak suretiyle hcum edenleri dehete drd. Bu cehennemi makine Osmanl saflarnda tehlikeli hasarlara yol at. Tern-i evvel'in 10'unda, yni barut deposunun yanmasndan alt gn sonra, Osmanllar ehrin kesinden bir hcum gsterdiler ki, gnein douundan akamn karanlna kadar devam etti. Lkin btn gayretleri faydasz kald. Nihayet ik gn sonra umm bir hcuma teebbs etti ki, neticesi ne olursa olsun son hcum olacakt. Gnein doma-syle beraber avular ordunun muhtelif frkalarn topladlar. Yenieriler, yni muntazam piyadeler, azaplar, martolozlar, yni gayr muntazam piyadeler, sipahiler, yni baka bir tbirle gayr-muntazam svariler, cebeciler, dier tbirle arabaclar, topular, top arabaclar hep mevkilerine arld, ve gelmekte gecikenler demir topuzlarla tehdd edildi. Vezr Ahmed Paa istihkmlara en yakn tabiye zerinde mevki ald; Budin belerbei Al Paa, Bosna sancakbei Ulama Paa, Stulweisenburg sancak bei Arslan Be orduyu hat zerine tertib ederek hcum emrini (Peuy) sancann bei Merv Be'le, Htn, Semendire, Segedin beleri Vel, Hasan ve Mustafa Beler ve Ulama ile birlikte Acemistan'dan gelen kumandanlardan Vel-n ve Mehmed ile dierleri bulunuyorlard.109 Muhsr-larn muzka sesleri bin defa tekrar olunan ve mahsurlar tarafndan s! Meryem! szleriyle mukabele edilen Allah! Allah! sadlarma karyordu. Al Paa'nn askeri hapishane tarafnda bulunan ve D Bu tarafndan mdfaa edilen tabiyeye hcum ettiler. D Bu, elinden, ayandan yaral olduu halde geri ekilmeyerek askere vatan ve ereften, andan, ruhun bekasndan bahs ederek onlar tec'de devam etti. Her yata erkek kadn btn mahsurlar umm bir

Byk Osmanl Tarihi

Cilt 6

Joseph von Hammer

Sayfa

cezbeye tutularak yurtlarn, dinlerini mdfaa iin toplandlar; Spart (sparta) kzlar kadar kahraman olan kadnlar, slm kadnlar gibi muhriblerin susuzluunu gidermek iin taze su getirmek maksadyla deil, dinlerinin dmanlar balarna kaynar su yahut kaynar ya dkmek iin istihkmlar zerinde birbirini takb ettiler. Kavgann kzgn bir zamannda grld ki, bir ana ile kz ve dmd bir bur zerinde birlikte harb etmektedirler; erkek lnce, kocas iin son dn vazifeyi yerine getirmesi anas tarafndan kza ihtar olunmas zerine kz: ntikamn almadan evvel deil! cevbm vererek ve lnn klcn, kalkann alarak kendi eliyle Trk askeri ldrd; ondan sonra kocasnn nm kucana alp Hristiya n yni icra olunmak zere kiliseye nakl etti. Bann zerinde byk bir ta gtrmekte olan dier bir kadn bir kurunla vurularak kznn yanna dt; kz galeyana kaplm bir halde ta alp duvarn zerinden atarak onunla hcum edenlerden ikisini ldrd. Arslan Be istihkma ulatktan sonra, askerinden sekizbin kiinin haytna ml olan bir teebbsn muvaffakiyeti neticesini ln iin srmal krmz sancan yaral eliyle dalgalandrd srada Bornemisa, Zoltay, Fige-di tarafndan ric*ate mecbur edildi. Dier taraftan eski kale kaps yannda olup Megey'in beyz erkebze ile mdfaa etmekte olduu burca kar aalan kumandasnda hcum eden bin beli, yenieri, aknc telef oldu. avular eski muzafferiyetlerini ve Tamvar'm nasl tethedildiini yenierilere hatrlatarak yeniden hcme tevk ettilerse de bir faydas olmad. Asker, Cenb- Hakk'n Macarlar* imdd etmekte olduu zahir olduundan her eye kaadir olan Allah'a kars muharebe iin hibir insan kuvvetinin kendilerini ikna edemiyeceini beyn eylediler. Ahmed Paa, kalenin muhfzlaryla alt gn daha top ve tfek at mbadelesinde bulundu, her iki taraftan biraz ok atld. Lkin nihayet 1551 Tern-i evvelinin irinde yaan kar ve yamur Osmanl generalinin ric'at emrini vermesine ma'-kl bir bahane tekil etti. Dn esnasnda Trkler'den bzlar muhafzlara: Merdne mdfaa ettiniz, hisarnzdan ekilip gideceiz, artk istirahat ediniz; lkin intikammz almak iin gelecek sene daha ziyde kuvvetle geleceiz diye bardlar. Vezr Ahmed Paa kendisini bu muhasaraya ekip getirmi ve u teebbsten hsl olan mahcubiyete ortak etmi olduu iin, Hadm Al Paa'y tevbh ile: Sizin fikrinize gre bu kalenin iinde bulunanlar ocuklardan ibaret id; bu trl ocuklar ilticghnn ne demek olduunu imdi anladm dedi. Yedinci gnn gecesinde Osmanl ordusu adrlarn kaldrd, toplarn arabalara

40

Byk Osmanl Tarihi

Cilt 6

Joseph von Hammer

ykletti, ertesi gn tamamen ric'at hlinde bulundu.110 Kalenin iinde, muhasarann devam ettii otuzbe gn zarfnda atlan onikibin glle toplanld. D Bu Doro-ka zaferinin htras olmak zere kale meydnnda bunlardan bir bide diktirdi. kisi Arslan Be ile Al Paa'nn olmak zere sancak bu anl mdfaann tafsiltn anlatan bir raporla Viyana'ya gnderildi .111Eri'yi Budin'e ilhak etmek midiyle bu kalenin fethini pek kolay birey olarak gstermi olan Hadm Al Paa, bir mddet sonra Budin Valililiini Toygun (Doygun) Paa'ya terke mecbur oldu. Lkin gzden d meden nce Bornemisa'y Egri'den iki mil aada Kree kynde esir etmek suretiyle ondan intikamn ald. Bedbaht.lim stanbul'a gnderilerek Yedikule hapishanesinde sefil bir halde ld. Eri ehriyle Viyana ve Malta Sultn Sleyman'n muzaffer ordularn durdurmu olmak erefini paylarlar. Bu erefi Osmanl mverrihleri bile inkr etmemektedirler.112 ran zerine Sefer Sultn Sleyman Avrupa'da memleketlerinin hududunu Macarlar'n aleyhinde geniletmekte olduu halde, Asya'da tran ah Erci, dilcevaz, Ahlat kalelerini tekrar ele geirmek maksadyle Ermenistan ve Krdis-tan'da sk sk aknlarda bulunuyordu. Krd Bei brahim'in ecaati h' Erci kuatmasn kaldrmaa mecbur brakt. Lkin Iranllar'la ahl arasnda vki olan i'tilf zerine brhm kati edildi ve kale tahrb olundu. Sinan Paa-zde Emr Mustafa dilcevaz muvaffakiyetle mdfaa ederek dman ric'at ettirdi. Ahlat sekenesi ise daha az baar gsterebil-diler; serbeste ekilip gidecekleri hakknda dmann yalanc vaadlerine aldanarak ehri terketmee karar verdikleri halde, kaplardan kar kmaz kadnlaryle, ocuklaryle birlikte kamilen dm olundular. h'n olu smil Mirza birka bin kii ile Ahlat'tan Erzurum zerine yryerek Erzurum kumandan skender Paa'y bir pusuya ekip klliyen ma-lb ettiler. Trabzon, Malatya, Bozok, Karahisar beleri muharebe meydnnda kaldlar; Biga
Tam krkbe gn alld; bi-nihye ganimet alnm di; k$m hul-lyle 17 evvaVde kal'adan feraga,t olundu. (Peevl'den telhis, c. 1, s. 296. Mtercim) 111 stoanf (kitap: 18); Samboks, mezkr eser; Forgacz (s. 70-90); Askanio Santorio, Erdel Muharebeleri vekynmesi, s. 221-225 ve bilhassa Zapolya'nn vefatndan Martinoi'nin zamanna kadar geen zamanda vukua gelen btn muharebe ve muhasaralar gn gnne tutulan manzum trihte tasvir etmi olan Sebastiyen Tinodi; Katona'da: 22, s. 231-239. Pee-v (varak: 97) mstesna dier Osmanl mverrihleri Eri muhasarasndan pek ksa olarak bahsederler. 112 Hammer, (Baron Joseph Von Hammer Purgstall), Byk Osmanl Tarihi, dal Neriyat: 3/390 -384.
110

Sayfa

41

Byk Osmanl Tarihi

Cilt 6

Joseph von Hammer

sancak-bei Mahmd Be Erzurum'un sa ve sol cenah aalaryle beraber esr oldular. Bu malbiyet haberinin gelmesinde Pdih -u muharebede dah dier muharebelerde olduu kadar kahramanlk gstermi olanskender Paa'nn meziyyetini hatrdan kar-myarak urad felkete teessfle beraber, bir hil'at, bir kl, bir topuz gnderdii gibi, yazd bir mektupta dah sayca stn olan dmana kar gstermi olduu cesur mukavemetten dolay takdirlerini bildiriyordu.113 ehzade Mustafa'nn dam Acemler'in u teebbsleri artk h'n lkesine sefer amak lzu munda bhe brakmyordu; yalnz, Pdih bizzat m muharebeye gidecektir, yoksa Pdih'n emri altnda harb ve galebe etmek itiyadnda bulunan ordunun son Macaristan seferinde vezirlerden birinin kumandasnda bulunduu hlde Eri muhasarasndan baka mahallerde muzaffer olarak Tamvar, Solnok, Lipa (Lipve) ile dier yirmibe Macar kalesini ele geirmi olmasna gre, bu defa da bir vezr maiyyetinde mi gnderilecektir? Burasnn bilinmesi lzm geliyordu. O zaman Sultn Sleyman takriben altm yanda idi; bizzat am olduu onbir seferin yorgunluundan dolay bsbtn kudretsiz deilse de, zayf dmt. Bu hli kendisinden saklamyarak ran aleyhine hazrlanmakta olan ordunun kumandasn bir vezire vermeyi kararlatrd. Vezr-i zam Rstem Paa ba-kumandan tyn edildi. Ahmed Paa Macaristan hududuna nezret etmee; Rumeli Belerbei Sokollu Mehmed Paa ilkbahar balarnda sefere kmak zere Tokat'a gitmee me*mr oldu. Daha sonra bu tedbrlerin tebdil edilmesi, ve Pdih'n bizzat se fere azimet etmesi harbin neticesinden, yahut vezirlerinin ehliyetinden bhe etmesinden kaynaklanm deildir; ald yeni tedbrleri bsbtn baka bir sebebe atf etmelidir. Geni malmat ve airlik hneri efendisinin nezdinde kendisine huss bir mevk vermi olan sipahiler aas ems Aa,114 Aksaray klandan anszn stanbul'a geldi:115 Vezr-i zam Rstem Paa tarafndan
Hafct-i hmayunun bir ki fkrasn Peevi yle yazar: ki cihanda yzn ak olsun; ah olu askeriyle sentin kfvn deil, ancak Isbat- vcd tdn ve bahadrhkda taksir itmedn; nusrat ve hezimet hod meiyyet Huda'ya mteallkdur. Hatrn ho dutasn. Padiah vzeraya dah tes-liyyt-name yazmalarn emretti. Peevi'den, c. l,s. 299. Mtercim. Hammer, (Baron Joseph Von Hammer Purgstall), Byk Osmanl Tarihi, dal Neriyat: 3/394 -395. 114 Daa sonralar emsi Paa namyle byk hret kapanmtr. 115 (Hazret-i) Peygamber'in kumandanlarndan olan Hlid bin Ve -ld'in neslinden olduunu iddia eden
113

Sayfa

42

Byk Osmanl Tarihi

Cilt 6

Joseph von Hammer

Pdiah'a arz ediyordu ki, Yenieriler ehzade Mustafa'ya temayl gstermekte ve Pdih ziyde ihtiyarl cihetiyle bizzat dman zerine gidemiyor; ehzde'nin padiahlna vezr-i zam Rstem Paa'dan baka bir mni yoktur; Rstem'in ban kesmek ve ihtiyar pdih Dimetoka saraynda istirahate gndermek kolaydr szlerini neferleri aktan aa sylemektedirler. Vezr-i zam, ehzade Mustafa bu fitne-miz szlere kulak vermekte olduunu ilve ile askerin kumandasn bizzat Pdiah'n eline almasn istirham ediyordu. Sleyman, kendisi hayatta iken ehzade Mustafa'nn o yolda edeb d bir muamelede bulunmasn uzak bir ihtimal olarak grmekle beraber, byle bir hareketin cezasn verebileceini syledi.116 Derhl yenierileri ve kendilerinden bhe edilen dier birka frkaya btn k iin ruhsat vererek, kendi eliyle yazd bir hat ile de vezr-i zami stanbul'a davet ve bahar balangcnda seferi bizzat aacan valilere ln etti. Bu karar ln edilince h Tahmasb mmkn olduu takdirde u frtnay geitirebilmek tasavvurunda bulunarak, iki aas ile Erzurum muharebesinde esr dm olan Biga Bei Mahmd Be'i gndererek, bir eli gnderilmesine msade olunup olunmyacani sordu. Ancak Sultn Sleyman'n bizzat sefere kmasn gerektiren sebep, sulh mzkeresine girmesine mni oldu. Bb- Devlet dost ve dman iin meftundur (aktr) yolunda cevap verilmesi zerine h, sdttan birini sefaretle gn dermi ise de, Haleb'e pdihn geliine kadar eli ile mzkere olundu.117 1553 yaz mevsimi hayl ilerlemi olduu halde Sultn Sleyman stanbul'dan hareketle ordunun kumandasn eline almak zere skdar'a geti (28 Austos 1553). Yeniehir'e geldii ballklarn arzetmek iin gelmi olan ehzade Byezd'i ran seferinin devam mddetince hkmet dizginlerini elinde bulundurmak zere Edirne'ye gnderdi. Ktahya'ya vardnda, Lehistan elisi Yazloviyeki'yi huzuruna kabul ederek efendisi
ems Paa, birbirini mteakiben Suriye, Anadolu, Rumeli belerbeisi tyin edildi. ehzade Selm'e olduka sdk olduundan, bilhare pdih hizmetine girerek airane kaabiliyetlerinden dolay itimd ve hrmet-i hmyna nail oldu. Ahd, Lutfi, k Hasan-zde ve Knal-zde'nin uar tezkirelerine mracaat. 116 Semsi Paa bu vafc'ay o mnsebetle tanzim eyledii bir manzumede hifcaye etmitir. Peev le Al! v e Solak-zde'ye mracaat. (ems! Pasa manzumesinde bu mahalli syle yazm: n pdih telhisi kraat bu yurdlar. H, Mustafa Hn'un bu kstahla cr'et ide, ve benm ha -ytumda byle bir vaz'- n-ma'kl ide. Bz mfsdler kendler mail ol-d ehzadeye mlk mnhasr olsun dly bhtan iderler. Zinhar bu szl bir dahi lisna getrmeyin, ve bu makle mes&vtye ved virmeyin di -y tenbih buyurdlar. Peeviden, aynen. c. 1, . 300, Mtercim.) 117 Peev. Solak-zde (1297 stanbul basm, s. 523) yle yazar: cAzmet-i hmynlarnda ehzde-i sbku'z-zikrn ref cb itmele seferden feragate msade buyunld.

Sayfa

43

Byk Osmanl Tarihi

Cilt 6

Joseph von Hammer

hakknda mteveccihne temayllerini bildirerek dnmesine ruhsat verdi. O zaman Avrupa devletlerinden hibiri Osmanl Devleti nez-dine Lehistan kadar eli gndermezdi. Yukarda zikretmi olduumuz Ni-kola Bohu'a 1549, 1551, 1552 senelerinde Andre Borski, Stanislas Tenezinski, Andre Beziki, Yazloviyeki halef olmu ve daha (ertesi sene Jan Piyer Peleki ve Nikola Brezuzevski gelmiti. Bunlarn sefaret maksatlar Trklerin Lehistan'da aknlarnn nn almak, Kralie zabel iin tyin olunan tazminat almak, esirleri azd ettirmek, eski sulh ahidnmesini yenilemek idi.118 zel bir me'mriyetle stanbul'a gelmi olan Venedik balyozu Navaciero dahi, mzkerelerinin neticesini Senato'ya arzetmek zere bu sene Venedik'e dnmtr.119
Polavfde Prens artoriski'nin Arivi'nde bu yedi sefaret veya hey'et hakknda u vesikalar mevcuttur: 1) 1551 Haziran, stanbul tarihli bir mektup. Bu mektupta Sultn Sleyman Eti-yen (Stefan)'in Macar tac zerindeki hukukunu mdfaay vaad ediyordu; 2) 15 Eyll 1551 tarihli, Pdih'm dier bir mektuba Sultn Sleyman bu mektubunda Dimitri Visnovis-ki'nin cezalandrlmasn istiyordu. 3) Dostluk te'mnt ile dolu ve 959/1552, Edirne tarihli mektup. 4) Sigismund Ogst'n, hemsresi Eliza'nn ilerine ve Trkler'in Lehistan'da yaptklan hasarlara mteallik olan mektubuna cevap. 5) Stanislas Tenizinski'nin elisi tarafndan getirilmi, stanbul, 3 Austos 1553 tarihli mektup. 6) Erdel ileri hakknda a*bn 960 (1553) tarihli mektup. 7) Ktahya'dan yine o sene trihiyle tarihli, dostluk te'mnt ile dolu, Yazloviski vstasyle getirilmi mektup. 8) 1554 tarihli Nikola Brzozovski'nin memuriyetine dir mektup. 9) Muharrem 962 (1554 Kasm) tarihli Pi-yer Bleki'nin memuriyetine dir. 10) Dniester ve Dnieper arasnda hayvan otlatma hukukuna dir Haleb'den trihlenmi (Nisan 1553) bir mektup. 11) Byalograd yamasna dir Zil-ka'de 964 (1556) tarihli stanbul'dan yazlm mektup; bu mek-tubda Sultn Sleyman, Dimitri Visnoviski'nin cezalandrlmasn tekrar taleb ediyor. 12) Dimitri hakknda yeniden ikyeti ve Krm Hn'nn harekete gemesine emr verilecei tehdidini bildiren, Mays 1557 trihiyle Edirne'den yazlm bir mektup. Prens Adam artorski'nin gsterdii bu vesikalardan baka Kont Stanislas Pzevski daha evvelki Lehistan sefaretleri hakknda aadaki malumat tebli etmitir: 1) Kazimiria Gellon zamannda ve 1440 senesinde -Kral L-dislas hakknda ne muamele yaplacan anlamak zere - Jan Rzezovski (Bu sefr sonralar Krakova'ya episkopos olmutur) ve Suodolski stanbul'a gittiler; 2) 1478 senesinde bir Trk sefiri Litvanya'da Breze ehrine gelmi ve Kral da bilmukabele Osmanl Devleti'ne bir eli gndereceini vaad etmitir. 3) 1489 senesinde Nikola Firley Lehistan'la ilk ahidnmeyi akdetti. 4) 1492 senesinde Alberia Gellon mevcud muahedeyi yenilemekle grevli bir Trk elisini resmen kabul etmitir. 5) 1500 Ocak'nn 5'inde yine o maksadla bir Trk elisi gelmi ve 1501 Ocak'nn 9'unda patrika ve millet meclisi tarafndan dnmesine izin verilmitir. Onun Lehistan'da ikaa -meti srasnda Krm H&m'nn elisi sfatyle Ahmed Hn gelmi ve bu zt 1502'de Aleksandria Gellon zamannda bir daha gelmitir. 119 Avusturya arivinde 527 numarada balyos Naviciero'nun 1552 tarihli raporuna baknz. Bu raporda Naviciero Sultn Sleyman' yle tasvir eder: mperator Sultn Sleyman 62 yandadr (Hlbuki o zaman 58 yanda idi); boyu ortadan uzun, yni uzunca, bnyesi nahf, esmer ehreli olup yznde me habet ve mlyemet ikisi birden tecell eder; yemekte i'tid-le riyet eder, krmz derili olak etinden baka et yemez; arb imez, yalnz iyi su ier. (Bununla beraber nedimi 1b -rhm ile birlikte ekseriya arb idii isnd olunmutur; felden muztaripti ve istiska'ya uramak (su toplanmasna ves -le olan bir hastalk) tehlikesinde idi.J Dninin hkmlerine uyar, ahde vefa onun prensibidir. Naviciero'nun naklettii bir fkraya gre, Rokzelan, rakbesi ve Sultn Mustafa'nn validesi olan bir erke'ten grd kt muameleden dolay Sultn Sleyman'n muhabbetini kendisine hasr etmee muvaffak olmutur. Bu erke, hiddetli zamannda Rokzelan'a etini satm (bu rivayet doruysa kahbe demi olmas muhtemeldir) (Mtercim), mealinde bir kelime ile hitb etmi ve trnaklanyle yzn yrtm. Sultn Sleyman bir gn kzlar -aasyle Rokzelan' arm, bunun zerine Rokzelan, eti satlm ve btn yz yrtlm olduuna gre e fendisinin huzuruna kmaa liykati olmadn beyn ederek zr dilemitir. Naviciero, bu fkradan sonra ehzadeleri hakikate uygun bir tarzda
118

Sayfa

44

Byk Osmanl Tarihi

Cilt 6

Joseph von Hammer

tarif eder. Daha sonra, bz istatistik malmat vererek, bu zamdan devletin varidatnn 9.020.000 du -ka*ya ktn beyn eder: yle ki: Duka Altn Nfs vergisi (Adam bana 1 duka, hayvan bana bana 1,5 ake) .............................. 1.000.000 Ruhsatiye, imtiyzt (gedikler), bertlar, fermanlarn harc.................................... 100.000 Meru vris bulunamamasndan hazneye kalan servetler.................................... 300.000 Msr ve Arabistan (Yemen) varidat (Bu parann yans idare ve askeriye iin mahallinde sarfolunurdu) .............................. 1.800.000 Suriye varidat (Bunun yars idarenin masraflarna kalrd) .,............................ 600.000 Elcezre varidat (Bunun da drtte biri mahallinde kalrd) ................................. 200.000 Madin (Mdenler) .............................. 1.500.000 Buday r ... ................................. 800.000 Moldavya vergisi...........,..................... 16.000 Eflk vergisi.............................. ...... 12.000 Transilvanya (Erdel) vergisi..................... 12.000 Raguza . ....................................... 10.000 Kbrs vergisi .................................... 8.000 YEKN..................................... 6.3 58.000 den muztaripti ve istiska'ya uramak (su toplanmasna ves -le olan bir hastalk) tehlikesinde idi..) Dninin hkmlerine uyar, ahde vefa onun prensibidir. Naviciero'nun naklettii bir fkraya gre, Rokzelan, rakbesi ve Sultn Mustafa'nn validesi olan bir erke'ten grd kt muameleden dolay Sultn Sleyman'n muhabbetini kendisine hasr etmee muvaffak olmutur. Bu erke, hiddetli zamannda Rokzelan'a etini satm (bu rivayet doruysa kahbe demi olmas muhtemeldir) (Mtercim), mealinde bir kelime ile hitb etmi ve trnaklanyle yzn yrtm. Sultn Sleyman bir gn kzlar -aasyle Rokzelan' arm, bunun zerine Rokzelan, eti satlm ve btn yz yrtlm olduuna gre efendisinin huzuruna kmaa liykati olmadn beyn ederek zr dilemitir. Naviciero, bu fkradan sonra ehzadeleri hakikate uygun bir tarzda tarif eder. Daha sonra, bz istatistik malmat vererek, bu zamdan devletin varidatnn 9.020.000 du-ka'ya ktm beyn eder: yle ki: Doka Altn Nfus vergisi (Adam bana 1 duka, hayvan bana bana 1,5 ake) .............................. 1.000.000 Ruhsatiye, imtiyzt (gedikler), bertlar, fermanlarn harc .................................... 100.000 Meru vris bulunamamasndan hazneye kalan servetler.................................... 300.000 Msr ve Arabistan (Yemen) varidat (Bu parann yans idare ve askeriye iin mahallinde sarfolunurdu) .............................. 1.800.000 Suriye varidat (Bunun yars idarenin masraflarna kalrd) ............................... 600.000 Elcezre varidat (Bunun da drtte biri mahallinde kalrd) ................................. 200.000 Madin (Mdenler) .............................. 1.500.000 Buday r .................................... 800.000 Moldavya vergisi................................. 16.000 Eflk vergisi.............................. ...... 12.000 Transilvanya (Erde!) vergisi..................... 12.000 Raguza......,................................... 10.000 Kbrs vergisi................................. ... 8.000 YEKN..................................... 6.358.000 Naviciero, bunun Dokuz milyona kadar bakiyyesinin nereden alndn sylemez. Masraflar da yle gsterir: Ordunun masraflar: Dokuz milyon; tasarruf olunan: milyon. Bunun yanl olduunda phe yoktur. Yine Naviciero'nun yazdna gre: Asya'da 14 belerbei ve 80.000 svari; Avrupa'da 40.000 svari ; sancak-belerinin 2.000'den 4.000 dukaya kadar varidat vard; timr (ve zeamet) sahihleri 4.000'den 40.000 akeye kadar varidata sahip olup her drt ake iin silh ve takm mkemmel bir svr kar makla mkellef idiler; Avrupa'daki 70 sancak 40.000 asker verirdi. sya'daki 150 sancak 80.000'den 100.000'e

Sayfa

45

Byk Osmanl Tarihi

Cilt 6

Joseph von Hammer

Sonbahar tesv-i leyi nehrnda (ekinoks'unda, yni gece ile gndzn eit olduu gnde) Saruhan valisi ehzade Selm Bolvadin 'de babasnn elini pmee geldi ve seferde beraber bulunmak msadesini ald (12 evval - 22 Eyll). Ordu Ereli ehri civarna gelince, ehzade Mustafa kendisini beklemekte olan kaderin hkmnden hi haberi olmad halde, ordugha vsl olarak babasnn ota yanna otak kurdurdu. Ertesi gn vezirler ehzadenin elini perek kymetli hediyeler aldlar. Bu merasimlerden sonra, Mustafa, mkellef eyer rlm bir ata binerek hu zr- ahaneye gidilmek zere vezirler kendisine dellet ettiler. Yenieriler de ehzde'nin gzerghnda toplanarak alklaryle selmlamaktaydlar. Lkin pederinin otana vardnda, Pdih ile saray me'mr -lar yerine kendisini dma me'mr yedi dilsiz grnce de dehet iinde kald! Bu dilsizler, vezr-i zam brhm Paa'y uykusunda bomu olanlar idi; ehzade -atlas bir perde arkasndan bu korkun manzaray seyretmekte olan- pederini beyhude armakta olsun, o bzebnlar Mustafa'nn zerine atldlar. Sultn Mustafa otan iinde ruhunu teslim etmekte iken120 darda dah emr-i huruyle bir aasnn ba kesiliyordu.121 dm haberi orduya aksedince dima isyana hazr olan Yenieriler, ehzde'nin fec lm kendilerinin entrikalarna isnd olunan vezr -i zamin cezalandrlmasn velvele ile taleb ettiler. Dvnda toplanm olan vezirler ne tedbr alacaklarnda arm bir halde iken haznedr -ba122 ieri girerek vezr-i zamlk almeti olan mhr-i zerrn-i hmynu Pdih nmna Rstem Paa'dan istedi; sonra nc vezr Haydar Pa -a'ya hitaben: adrnza gidiniz diyerek onun da azlolunduunu iaret etti. Rstem ve Haydar ekilerek dier dvn azalan toplu halde kaldlar. Bir mddet sonra haznedr-ba altn mhr ile tekrar grnerek mhr
kadar asker tedrik ederdi. Vesyy- Peygamberi mucibince gerek Rumlar ve gerek Museviler esr olarak istihdam olunamazlard. Sarayn drt byk miri kapaas, kzlar -aas, hazinedar, kilerci-ba'dr. Harb zamannda Pdihn svr muhafzlar sipahilerden, s il hd arlardan, sa ve sol cenah ulfecilerin -den, sa ve sol cenah gurebsndan mrekkep olmak zere alt blk tekil ederler. Osmanl donanmasnda 300 res (yni kapdn) bulunup, bunlarn herbir bir geminin miridir; her kadrgada bir topla 50'den 80'e kadar glle ve drt tfek ve her biri iin 20 mermi bulunurdu. Maunalar (mavuna) m himmat nakliye gemisi idiler. Naviciero'nun apuli adn verdii kadrga reisleri 900 ake tahsisat ve 140 dirhem peksimet tynt alrd; padroniler (patronalar) gnde 10'dan 14 akeye kadar, kk zabitler 4'ten 8 akeye kadar alrlard. (apuli, apal yni apa iareti tayan kapdanlar olacaktr; Padroni, patronadr. Mtercim). 120 Sultn Mustafa'nn ldrld yer olarak, Kara eleb -zde Aktepe ve Peev Akyk mevkiini haber veriyorlar. 121 Askanio entorio'ya nazaran, s. 26, bu aa bir Venedik dnmesi idi Pee Prendere il Bascia deli' Amasia e un Venetlano di casa Mc-hele, glft da fandullo preso nella contrada della Prevesa. 122 Peevl'de baztnedar-ba# yerine kapclar kethdas grlr. Mtercim.

Sayfa

46

Byk Osmanl Tarihi

Cilt 6

Joseph von Hammer

ikinci vezr Ahmed Paa'ya teslim etti. u suretle Tamvar galibi devletin en byk makamna ykseldi. Hazne-i hne defterdar mteakiben, emvl-i metrkesini zabt etmek zere ehzde'nin otana gitti; bununla beraber Sultn Mustafa'nn hizmetinde bulunanlarn sadkatine mkfat olmak zere bir takmna timarlar, bir takmna zeametler verildi. Kazaskerler maiyyetinde bulunan ulemnn ehzde'nin namazn klmak zere Ereli'ye gitmeleri tenbh olunarak daha sonra ehzde'nin na' Bursa'ya nakl edilip Sultn II. Murd'n mezara yanna defn olunmutur.123 Btn Osmanl ve Hristiyan mverrihleri Rstem Paa'nn bu katli, Haseki Hur-rem Sultn'n telkinleri zerine yaptrm olduunu beynda mttefiktirler; ancak Hristiyan mverrihleri bir zehirleme teebbsne ve dier birok ahvle dir sahte mektuplardan bahsederler ki, bunlar cinayete daha nefrete yn bir ekil vermektedirler. Tuan'dan Roberson'a kadar en ziyde yn - mevsuk olan Avrupa mverrihleri124 Almanya Imparatoru'nun elisi Busbek'in raporunu az ok messir bir tafsilt ilvesiyle naklederler. Lkin bu eli o zamann vekayiine dir bize gayet kymetdr vesikalar brakm olmakla beraber, u vak'ann balca ahvline dair o kadar fena malmat alm grnyor ki, rivayetine tam-miyle inanmaktan ihtiraz ediyoruz. Busbek'in stanbul'a gelii, ehzde'nin vefatndan bir sene sonra olduundan, o vak'ann bizzat ahidi olamayacana ve idam yerini Karaman'da Ereli'den Amasya'ya nakletmi ve halbuki Sultn Sleyman bu seferde o tarafa hi uramam bulunmasna nazaran hakikatleri aksettirmeyen bu sefirden naklen Knolles ve Robertson taraflarndan tekrar edilen bz ifdeler hakknda phe etmemize msade olunmak lzm gelir. Ancak Busbek tarafndan rivayet olunan bir vak'a vardr ki, her ne kadar Osmanl mverrihleri tarafndan zikCell-zde (varak: 306); Solak-zde (Varak: 118); Peev (varak: 109), l, (48. Vak'a; varak: 262); Beli-i Bursev (varak: 22); Knal-zde ve Ahd, Sultn Mustafa zaman uar-smn hl tercmelerinde; Ravzat'lEbrr; Hac Kalfa, Takv-m't-Tevrih. 124 Tuan (12); Ribiye'nin Hatrat (2, s. 447); Moroeni Istoria (1, 7); Askanio ve Knolles Sultn Mustafa'y Amasya vlsi yaparlar, hatt Robertson Diyrbekr vlsi der. Knolles'in Ahmed Paa'nn sadrette ancak birka ay kaldn beyn etmesi de yanltr; dorusu udur ki, iki sene o makamda kalmtr. stoanfi de ayn haty yapar. Robertson me'haz olmak zere Busbek'in drdnc mektubunu yanllkla birinci olarak gsterir. Sonraki mverrihlerin balca kaynaklan u eserdir: Sultn Sleyman'n Byk Olu Sultn Mustafa'y dam, mellifi: Nikola Mofan Burgando (talyanca). Sultn Sleyman'n yaptna piman olarak Kuds-i erife kurbn gnderdiini yazar! - Verantius ile Zay'n Amasya'ya seyahatlerinde maiyyetlerine karm bulunan Alman seyyah Dernvamb yhud Trnvam da ehzade Mustafa ve Cihangir'in vefatlar hakknda bz tafsilt verir. imdiye kadar bilinmeyen bu eser Prag Mill Mzesi'ndedir. Avusturya mparatorluk ve Kraliyet Ktphanesinde (numara: 490, Dind Trih) 1553 ran seferi hakknda talyanca bir rapor vardr. Bu kitabn mnderect, Bizrin'in Onbirinci Kitabna muvafktr.
123

Sayfa

47

Byk Osmanl Tarihi

Cilt 6

Joseph von Hammer

redilmiyorsa da, bizce itimda yn grnmektedir. Bu da Sultn Mustafa'nn henz pek kk bir olunu brhm isminde bir tavnin, hiyle ile validesinin kucandan alp bomasdr. ehzde'nin u fec suretteki vefatndan orduda ve hatt btn Os manl memleketlerinde umm bir teessr husule geldi. Sultn Mustafa halk, adaletli, ilim ve iirin mnevver bir hmisi olduu cihetle, halkn, askerin, ulemnn muhabbetlerini kazanm idi; bizzat edebiyat ile itigl ederek MuhHs nmyle bz iirler brakmtr.125 Osmanl lisan limlerinin en mehurlarndan olup gayet muteber bir Farsa lgat,126 iir san'at hakknda bir eser,127 en gzel Farsa iirlere ve bilhassa Sa'd'nin Bostan ve Glistn'na, Cm'nin Bahristn'na Fetth'-nin ebistn-i Hayl'ine, Celleddn-i Rm'nin Mesnev'sine, Hfz'n Dvn'na erhler yazm olan Srr'yi himayesine almtr. Srr'nin gazeliyyt dvn tekil eder.128 Fec lmnden gzya dken irlerden hibiri Yahya kadar hararet ve ecaat gstermemitir; Yahya Be, brhm Paa'nn vezretinde, Sleyman'n iltifat ettii bu kudretli ve-zr tarafndan haksz bir surette feda edilen defterdar skender eleb' -nin vefatndan dolay ikyetlerini bildirmiti.129 Yahya'nn yeni mersiyesi130
Ahd ve Kmah-zde'nin Tercim-i Ahvl'i; Solak-zde, Al, Peev. Mecmuul-Fars Burfaan- Kaan'da en iyi mehazlardan biri olmak zere zikredilmitir, c. \, varak: 2. (99) 127 Mecmuul-Fars Burfaan- Kaan'da en iyi mehazlardan biri olmak zere zikredilmitir, c. \, varak: 2. (99) 128 BuharTnin hadslerine dir bir serhd, Tefsr -i Kadhn'a ta'lkat. Mubah, Merh, Telvlh, Mevakf zerine eserleri Al r ve Mr Hseyn'in muammalar hakknda bir risalesi vardr. 129 Bu trihin Ylrmisekizinci Kitab'na mracaat. 130 Yahya, bu mersiyesinde: O mn ince Hayaliyle itdiler ma'dm! msryle ir Hayl'yi m ediyor ki, sadrzam Rstem Paa'ya hll ederek gya ehzde'nin babasnn yerine gemek arzu ve teebbsnde bulunduuna dir fesad evirenin o olduunu sylediler. Hayl, ipince bir adam olmaldr ki, hakknda ince vasf kullanlmtr. Getirdi arkasn yire Zl-i devr-i zemn Vcdine sitem-i Rstem'ile irdi ziyan beyti de Zal Mahmd ile Rstem Paa'y im eder. Zal Mahmd, Pdih'n ota nnde ehzde'yi kollarndan tutup kemend ile boan ahstr. Yalancmn kun bhtan, buz- pinhn Aktdi yamuz yakd nr- hicran Ve: Hats gayr- muayyen, gnh n-malm Zeh ehd-i sad ve zeh eh-i mazlum! beyitleri durumun hakikatini ortaya koyacak kadar cesurca olduu gibi, ir: Bunun gibi ii kim greli, kim iitdi aceb? Ki ouluna kya bir server -i mr-mereb! beytiyle Pdih' dorudan doruya takbh etmekten ekinmemi, bununla beraber, mersiyenin sonunda: lh Cennet-i Firdevs ana dura olsun Nizm- lem olan pdh sa olsun! beytiyle kendisini muhafazaya almtr. Mekr-i Rstem (960) trihi de Yahya'nndr. Sultn Sleyman'n son zamanlarna doru yazlm olan Nianc Trihi diyor ki: Vilyet-i Karamn'da kasaba-i Ereli'ye nzl-i hmyn oldukda ehzade Sultn Mustafa'nun arz- nefsnsi mhey-yec-i kuvy- ismnsi olup vfir askerile Amsiye'den gelp sret pdh hazretlerini istikbl idp, lkin sr (?) bti-i ml ve nak- tasavvurt- muhl levh-i hayalnde mrtesem ald delil-i
125 126

Sayfa

48

Byk Osmanl Tarihi

Cilt 6

Joseph von Hammer

elden ele gezerek l'nin bildirdii vehile az vakit zarfnda herkesin dilinde dolamaa balamtr.131 Btn irlerin dman olan Rstem Paa azledilmi olduu iin mersiyenin nzm, nmn ortaya koymaktan pek de ekinmemiti. Rstem, iki sene sonra iktidar mevkiine geldiinde vezr-i zam brhm Paa'nn Fign hakknda yapt gibi Yahya'y bizzat idam etmee cr'et edememekle beraber, bu kadar cesaretli bir adamn cezalandrlmasnn nizmn salanmas iin elzem olduunu Pdih'a defalarca arz etmitir. Rstem Paa, kendisi de byk bir muhatara iinde kald ve yenieriler tarafndan ba istenildii zamandan beri daha ihtiyatl bir yol tutmu ve bununla beraber Yahya Be hakknda o muameleyi de yapmtr. Sultn Sleyman ise, kendi olu Mustafa'nn idam hususunda muvafakat gstermi bulunduu halde zavall ehzadenin elm htrasn iln eden iri feda etmekten ekindi. Vezr-i zam, karlat u muhalefetten dolay kzd ve verecei cevaplardan Pdih aleyhine bir ey bulup da o bahane ile dm edebileceini md ederek iri nezdine arp: Pdihn eflini muaheze edip de halka iln etmee nasl cr'et ediyorsun? sorusunu sordu. Yahya, mes'd bir ilhana ile: - Pdih tarafndan verilen dm hkmn iitince biz de ehzadeyi dma mahkm ettik, fakat alayanlarla birlikte aladk cevbn verdi. Bunun zerine Rstem Paa iri cellda teslm edemeyip, fakat bir ok menfaatler salayan vakf mtevelliii hizmetini elinden almakla in tikamm almtr.132
akl ve vesil-i nakl ile ma'lm olman... Nianc Paa'nn Pdih'a hak vermesi tabidir. Bununla beraber deil -i akl ve vesil-i naklden fikir ve kanaat verecek bir menb kmaz. Vak'ay mtekib belirtilen ekilde mersiyeler syleyenler kmas, bizim ve ecnebi mverrihlerin ittifak vehile, ehzade Mustafa'nn ma'sm olduunu gsterir. O zamann Trke edeb eserlerinde balca drt mersiye grlyor ki, ikisi ehzade Sultn Mehmed hakknda Hayal ile Fazl'nin, ncs ehzade Sultn Mustafa hakknda Yahya'nn, drdncs Sultn Sleyman hakknda Bk'nindir. Hayl'nin slbu Yahya'ya, Fazl'nin her ikisine stn grlyor. Lkin hakikati cesaretle sylemek hususunda Yahya elbette ok yksektir. Bk'nin, stda tarznda, hepsinin nnde olduunu sylemek gereksizdir. Bu mersiyelerin hepsi Hayrullah Efendi Trih'nde de vardr. 131 l bu mersiyeden u msra yazar: Ey serr-i sadetde pdh- zaman O cn- demiyn oldi hk ile yeksan Diri kala ne revdur fesd iden eytn. 132 Yahya'nn mersiyesinin ne suretle yayld, Rstem Pasa'nia ntikam hrs Ali'nin aadaki rivayetinden daha gzel anlalr: BJr kerte Yahya Be merhumdan sul itdm: cGazab - padihlden havf itmedn mi ki byle nazma, cr'et itdn? - ehzadenin firak beni mecnn ve mecbur itmi idi; bi-ihtly&r kaleme layth olan nazm itdm; amma maksdum asrumda is&' ttmeyttp mevttim* ta'itfc itmek idi. ttifak, bir yar - kadimdim haymeme gelmi, ve beni uyur bulon; teklifim z olmamala czdnum kanrup msveddesin grmis, ve f'l-hai suretin yazup gitmi, rtesi ordu-y hmayun seyrine vardum; kue kse okunur, kimi alar, kimi Yahya Begn sejbeb-1 magttretWr> dlyp h ider grdm. Yahya Be'in asl Arnavud'dur. Genliinde yenieri yazlmak zere alnmt. Birbirini mtekib Bursa'da

Sayfa

49

Byk Osmanl Tarihi

Cilt 6

Joseph von Hammer

Sultn Mustafa'nn ne kadar sevildiini ve vefatna ne kadar andn mersiyelerden ve cesrne drlen trihlerden133 ziyde ehzade Cihangir'in irtihli isbat etmektedir. Cihangir'in ifte kanburu olmakla beraber mmtaz zelliklere sahipti ve kardeini pek severdi. Mustafa'y vuran darbe kardeine o kadar tesir etti ki, mtd tabiat olan ne'-elilik ve enlii derin bir hzne dnt, ve tedavisine alldysa da az bir mddet sonra son nefesini verdi.134 Cihangir'in nkteli fikirlerini sevmekte olan Sultn Sleyman bu kayptan pek mteessir oldu. Dier ehzadesi Mehmed iin yaptrm olduu cami yannda ve onun yanna defn ettirdi ki, bu cami o zamandan beri ehzade Camii yerine ehzadeler Camii diye anlmaa balam ve bugn hlen bu ismi muhafaza etmektedir.135 Pdih Cihangir'in htrasna izafeten Tophane kasabasna bakan tepeye ayrca bir cami yaptrmtr. Bulunduu mevk itibariyle skdar'da Sleyman'n kz Mihrimh Sultn htrasna bina olunmu olan camii andran bu Cihangir Camii, etrafndaki binalarn zerinden btn azametiyle gze batmaktadr. Her end inkr Udum, mfd olmad. Rstem Paa -ki mcerred ir oldguma binen adaveti var idi- ma'zl olmagla Nolsa gerek! diy i'tirf itdm, amma yeni yldan sonra ki sadret-i uzm makamna tekrar geldi, katilime tesmr-i sak itmi, bir iki defa Nlzm- lem ilin bu makulenn vcd nbd olmbak gerekdr diy rikb- hmyna arz itmi. Amma sadetl pdiah- nik-hasil nefs'l-emrde hakka, kaail ve uarya ve kelm- mevzne mail ve Muhibbi mahlas bir ir- kmil olmagla ruhsat virmeyp Bu makalelere kulak tutma, ve intikam kasdin tme buyurnuslar. Bir gn avu gnderp hakiri dvna getir-. di ve uhdemde olan Sultn Byezid tevliyyettne mteallik nice cefdan sonra Sentin ne
Orhan ve Mu-rd, ve stanbul'da II. Byezd Camileri mtevellisi olmutur. Rstem Paa'mn vefatnda, maiet olmak zere 27.000 akelik bir zeamet almtr. h Ged ve Ysuf ii Zelh ma nzum hikyelerinden baka, Usl-nme isminde bir ahlk kitab yazmtr. ehr-engiz adl eserinde stanbul gzellerini tasvir eder. bkz. stanbul ve Boazii, 1, 6. 133 Ve kadd kati ehid ve Sitem -i Rstem, Peev, va: 150. (Birincisi gibi 960 trihini gstermesi lzm gelen kinci trihin dorusu -hesapla Anlalaca uzre- Mekr-j Rstem dlr. Mtercim.) 134 ehzade Cihangir'in, gnl dnyya taallk eden eylerden zde oldu -gu gibi, dier oullarndan kk olduundan pdih pek sever, ve sefer ve hazarda beraber bulundururdu. Hastalanmas zerine tablbledn ilcndan fayda grimeyip Haleb'de namaz klnarak na' stanbul'a nakledilmitir. Peevi'den hlasa, c. 1. s. 306. (Mtercim). Osmanl mverrihleri ehzade Mustafa'nn idamn aktan aa yazarlar; binenaleyh, Avrupa mverrihlerinin bildirdikleri gibi Cihangir'in, biraderi Mustafa'nn katlinden dolay pederini iddetle protesto ettikten sonra, onun karsnda kendisini hanerle vurup ldrd doru olsayd, bu intihar rtbas etmeleri gereksizdi; buna hibir sebep yoktu. Osmanl mverrihlerinin hepsi de Cihangir'in hastalanm olduunda ve tabblerin gayretlerinin neticesiz kaldnda mttefiktirler. 135 Fakat mehur olan ismi '*>hzade OamUdir. Mtercim.

Sayfa

50

Byk Osmanl Tarihi

Cilt 6

Joseph von Hammer

haddndr, pdih- l-ch nlzm- lem icn er'n Jktiz iden bir vaz' irtikb iderler, sen bizzat sadetl pdihuma ve vkelsna ta'n ve tesni' ider, buldgun trreht nazm idp avmma virir, fesada sa'y idersn? diy gazab eyledlkde kalbime bi'1-bedhe ilhan olnd ki: Biz merhm kati denler le bile kat itdk; alayanlar ile bile dahi alaruz; ancak Pdihmuz hat tdi dimekden daba riyet dp Ehl-l garaz ilka-y fesd itdi dimei evl grdm. Hemn gazab ile r-gerdn olup o bab sedd itdi, bir ka gn gemeden tevliyyet-den azl eyledi. Sonra Yahya Be merhum zeamet alup vefatna, dein nun ile kanat itmi idi. (Mtercim).136 ran Seferi Pdih, o senenin kn Haleb'de geirmi ve bu mddet zarfnda mliyede bz slahat yaplm ve ezcmle 'rn ve dier vergilerin tahsili uslne karan yolsuzluklarn izlesine allmtr.137 Nsan'm ilk gnlerinde ordu yrmee balad; Hadm brahim Paa kaymakam sfatyla stanbul'a gitmek zere ayrld. Askerin Diyar- Bekr'e varndan gn sonra, Sleyman umm bir dvan toplad. Mutadn hilfna olarak yalnz vezirlerin deil, kazaskerlerin, defterdar ve nianclarn, aa, kethda, serdr, yayaba, blk ba, vekilhar gibi ye nieri zabitlerinin, solaklar (ve ihtiyar yenieri neferlerinin) dvna dhil olduklar grld. Bunlar ota- hmyna girdike Pdih kendilerine selm verip hatrlarn sorar ve tranllar'n asrlardan beri devlet ve hakk eratin dman olduklarn beyn ile ran lkesine sefer etmek lzumundan bahsederdi. Cmlesi gzlerinde ya olduu halde byk bir evkle: - Biz yalnz Hindustn'a deil, Kh- Kafa kadar (arkllar bu da arz hududlarnn nihayeti olarak kabul ederler) Pdih'n arkasndan gelmee hazrz. dediler. Ordu Erzurum'dan, apakur'dan ve Frat'n balca kolundan (Mu rat
Hammer, (Baron Joseph Von Hammer Purgstall), Byk Osmanl Tarihi, dal Neriyat: 3/395-400. Haleb'de bz eskj vakflara erkesler vesir mtegalliba. el uzatarak ibir takm, bid'atler karmlard. A'r- er'iyye nmyle hslatnn ou alnr, vakfa r girmezdi. Bz muhaddes binalara da Arz- miride vk'dir diye rsm- mer'a v&z* olunm idi Rm-i kazaskeri Mevln Meyyed-zde Abdurrahmn vstasyle icb- er'Isi icra olun. mdur. Peev, c. 1, s. 306. Haleb evkafnn karkl ne zamanlardan olduu bu izahattan anlalr. Mtercim.
136 137

Sayfa

51

Byk Osmanl Tarihi

Cilt 6

Joseph von Hammer

ay) getikten sonra Kargapazar'nda durarak burada askere cebh-ne tevz edildi. Topayr'na138 varld zaman Krdler bir miktar esr getirdiler. Suehri'nde resm-i geid icra olundu. Vezr-i zam Ahmed Paa ve Hadm Al Paa bu mnsebetle gsteri ve debdebede birbirleriyle rekabet ettiler. Lkin Sokollu Mehmed Paa kumandasndaki Rumeli askeri orduya iltihak ederek elbiseleri ve silhlarnn kymetdrl ile tekileri unutturdular. Sokollu askerinin omuzlarnda kaplan derileri vard; miferlerine tilki kuyruklar aslmt; byk kalkanlar, elik mahmuz ve bzubendler, demirden eldivenler tehizatlarn ikml ediyordu. Sancaklar krmz ve beyaz, atlar da bir donda idi.139 Alt gn sonra ehzade Selm, Ahmed Paa kumandasndaki Anadolu ordusuna, Karaman ve Dlkadir askerine, Haydar Paa kumandasndaki Trkmen be-leri askerine resm-i geit yaptrd. Dlkadir ve Sivas askeri dmdrhk (artlk) ediyordu. Erzurum, Diyrbekir, m belerbeleri Aya, skender, Mehmed Paalar pidar (nc) idiler; ehzade Selm sa cenhda Anadolu ve Karaman askerine kumanda ediyordu; sol cenah da Rumeli askeri tekil ediyordu. Ordu bu nizm zerine hudd mevklerinden olan Kars zerine tevecch ederek Pdih, Kars'tan h Tahmasb'a, harb iln-nmesi gnderdi. Bu kd, Sultn Selm'in h ismail'e gnderdii mektup slbunda yazlm ve h'. muharebeye davet ediyordu. Sleyman, erbb- lhdn (miilhidlerin) vcutlarn ortadan kaldrmak hakknda verilen fetvalar mucibince yrmekte olduunu; Peygamber'in e-ratine uygun olarak h smail'i (Tahmasb olacak) kltan icbardan evvel slm' kabule davet ettiini bildiriyordu. Eer teklifi kabul edilmezse, h'n, kendisinin nnden kaacak kadar korkak olmadn iimd ettiini ve Enzelne'l-hadd fhi be'sn edd yet-i Kur'niyyesini delil gstererek klcn knndan ekeceini ilve ediyordu.140 Sleyman'n tehddlerini gzel ve ma'mr Nahcvan, Erivan,141 Karaba mntkalarnn tahrbi tkb etti. uregil, arabhne, Nebl -i Firak kasabalar ykld. Erivan'da h'n ve oullarnn saraylar harb ve Sultaniye
Peev'de Toyla (Tavle) ayrdr. Kargapazan'na vusul: 29 Cumadel -hlr ve Toyla ayr'na 3 Receb. Peev, s. 309. (Mtercim) 139 Rumeli belerbei Mehmed Paa, Rumeli'nin kaplan postlu, kurd tacil, e kirdek mahmuzlu, tekne kalkanl, gk demre m&tarak, elleri kosta-tcal (?), ak ve kz bayrakl alay I aryla ordu-y hmyna vsl oldu. Peev, c, 1, s. 304. (Mtercim) 140 Ali, Peevl, Bz-nma-i Sleyman!, Nu: 28, bu mefctubu haJf farklarla nakled erler. 141 Belde- Revn U' fll-hakka mlk-i Acem'de can dur, Peevl, s. 312. O gze memleket iki slm devletinin hakiki menfaatlerini anlayamamalarndan dolay simdi Rusya'ya gemitir. Mtercim.
138

Sayfa

52

Byk Osmanl Tarihi

Cilt 6

Joseph von Hammer

Al, va: 265; Peevl, va: 205, Bu mektubun mndericatni yazar. Osmanl vezr-i azaminin mektubu Ali ve Peev'de, varak: 105, dercedil-mitlr. Ancak Rs-nAmt-i SttfeytnAnl'deki, Nu: 39, daha dorudur. 144 Iranllar'm darb mesel hkmndeki bir msrana, atfta bulunuyor.
142 143

Sayfa

53

nmndaki muhteem bahe hk ile yeksan edildi (17 a'bn 961 -18 Temmuz 1554). Alt gn sonra Sultn Sleyman Arpa ayn (ay?)'na vsl olarak o taraflar da hasara uratt. Lkin ertesi gn Karaman askeri bir pusuya tutularak harb meydannda hayl telefat brakp ekilmee mecbur oldu. Ltif Karaba mntkas yama edildi. Asker, g-tremediklerini yakt. Nahcivan ve civar batanbaa tahrb edildi. h'n Lr Dalan'na ekildii hakknda casuslardan ve firarilerden alnan ma'Imt zerine Sultn Sleyman, harabe ynndan baka bir ey olmayan bir memleket iinde ktlk tehlikesine mruz kalmaktan korkarak ric'at emrini verdi. h, bir esr sipahi vstasiyle cevbn gnderdi. Harb ilnnmesinden daha mutedil olmayan bu mektupta arazsinin tahribinden dolay h'n intikam alaca, Osmanllardn cesareti klla, mzrakla harb etmekte olmayp uzaktan tfekle, toplarla kavga etmekten ve yamadan, yangndan ibaret olduu yazlyordu. Bununla beraber h, mekubunun sonunda bar niyetlerini gsteriyordu.142 O aralk haber alnd ki Krd belerinden mdiye hkimi Sultn Hseyin Be ald emir mucibince Tebriz'den Meraa ve Sehend taraflarna giderek oralarn yama etmi ve Badd' vurmaa gelen Hamza Sultn ve dier ran kumandanlaryle Krdistan'n idare merkezi olan Taht- Sleyman'da cenk etmiler, nihayet galebe Krdler tarafnda kalm ve Hamza Sultn kavgada kaybolarak sancaklar, talar, ks ve tu ve nekkareleri alnmtr. ki tarafn silh kuvvetiyle te'yd etmeyi mnsib grmedikleri bu tahkir edici yazmalardan sonra Pdih ve h'n mnsebetleri dostne deilse de daha az hasmne bir suret alm ve fakat iki ordunun vezirleri mnazaalarn yazl olarak devam ettirmilerdir.143 Vezr-i zam h'n son gnderdii mektupta kulland hafife alc lisna cevaben, korkakln hangi tarafta olduunun malm olduunu, Pdih'n Nahcivan' -dan ekildiinden beri akaln cesurca ormanda dolamak zere ortaya ktn,144 ran'a it blgelerin henz Sultn'n bayraklarnn glgesi altnda bulunduunu, eer ranllar bir meydan muharebesine girimeyi kabul ederlerse, Osmanhlar'n tfeksiz, topsuz muharebeye hzr olup, yalnz kl ve mzrakla da galebe edebileceklerini yazyordu. Birinci mektup gibi, Acem

Byk Osmanl Tarihi

Cilt 6

Joseph von Hammer

esriyle gnderdii ikinci bir cevbnmede dah bilhassa mftnin fetvasna kar fkesini gsteren, ve sulhu ilk defa isteyenlerin Osmanllar olduunu bildiren ran tarafndan gnderilmi bir mektubu fkra fkra cerh eyliyordu.145 Sulh mzkerelerine Trkler tarafndan baland hakknda ran'n mektubundaki m red olunup, fakat sulhu arzu edenlerin dilekleri kabul olunduu zikr ediliyordu. Ondan sonra, mft'nin fetvasna sz getirile rek, Iranllar'n: Ve men yuktel m'minen mte'ammiden fecezh cehennem hliden fiyh yet-i kermesine istinaden bu fetva aleyhinde bulunmalar doru olmayp mezkr yetin ancak m'minler hakknda v-rid olduu bildiriliyor ve rfzler ve mlhid ranllar gibi ashb- kirama sebb edenler (hakaret edenler) deilse, kimler olmak lzm gelecei sul olunuyordu. Mslman unvanna hak kazanmak iin Mslmanm demek kfi olmayp fesad akidelerine kar hakikat ortaya kmak zere bu tarafn ulemsyle mzkere etmek iin ranllarn ulem gnderebilecekleri, asl slm erati dokuzyzaltmbir yldan beri mevcd olup ran'da ihdas olunan yinin elli senelikten ziyde olmad, Iranllar'n mektubunda rz- kymet'ten ve dny hkmetinde bekaa olmadndan bahs olunmu ise de. lehlhamd Pdih'n dima bunu dnd ve onlarn nashatlarna muhta olmad, tezvrt ehlinin, ahl-i hta-i Rm (Trkiye ahlsi) olmayp, Peygamber tarafndan aleyhlerine du olunduu mehur ve o zamandan beri mtemadiyen makhr olan Acemler idigi ilve edilmekteydi. Akd olunacak musalehaya gelince, devletin kaps gerek dost ve gerek dman iin ak olup, ancak ranllar dmanln son bulmasn halisane arzu ediyorlar ise, esfil-i nasdan deil, er-bb- i'tibrdan bir sefir gnderilmek lzm gelecei, byle yaplmad takdirde k hudd zerinde geilirip reayann vebali Acemler'in boyunlarna olaca zikr ediliyordu. Nihayet Bu taraftan atfet ve merhamet-i Husrevn erbb- hct hakknda diri olnur deldr, ahvlinzi yeg bilrsz; ve's-selm szleriyle hatm-i kelm olunuyordu.146
Bu mektup Peev'de (varak: 106-107) ve Rz-nme-i Sley-mn'de (Nu: 39) dercedilmitr. Hibir Osmanl mverrihi ran mektuplarn eserine almaz. Peev der ki: Gndrlen (yni ran tarafndan) nmesi neticesi bundan (yni cevbndan) ma'lm olur (stanbul basm, s. 322). 146 Pdihlarn fermanlarnda en ok kullanlan hatime (biti cmlesi) yle bilesiz tbiridir. Bir de Mslman olmayan veyhud Snn hkmdarlardan gaynsna mektuplarda Arab -lar'dan alnma Ve'sselm al min etb'l-hid cmlesi yazldr. Bu defa birincinin yerine Ahvlimizi siz bilirsiz ve ikincisinin yerine Ve's-selm al min etb''l-kelm denilmitir. Kelm ekseriyetle Kur'n- Kerm mnsn ifde eder. (Peev'den aynen alnm olan ibarede Ahvlimizi yek bilrsiz; ve's -selm al min
145

Sayfa

54

Byk Osmanl Tarihi

Cilt 6

Joseph von Hammer

ran generallerinin bir mektubuna cevaben Erzurum Valisi Aya Paa tarafndan gnderilen bir mektupta dah ona yakn olmak zere u surette rd- kelm ediliyordu: ranllar Pdih'n ordular karsnda akal gibi kamlardr; Tebriz ve Erdebil'i tehdd eden yangn men'e muktedir olamyacaklardr. Bu ehirlerin sekenesi erbb- ilhddan olduklarndan bunlar muhasara edecek olan Osmanllar hakk m'minlere kar muharebe edecek olanlar hakkndaki kelm- Al'den bittabi korkmazlar; mme'l-M'minn olan Hz. Al'nin erbb- tezvir ile hibir mnsebeti yoktur. Gavik (?) kalesi taraflarndaki yaylakda sulh haberini bekleyecei gelen mektupta bildirilmi ise de, Pdih ertesi sene Tebriz ve Erdebil'i tahrb etmek zere k hudud zerinde geirmee karar vermi olduundan147 oraya kimse gnderilmeyecektir.148 u srada Krkkilise Sancak bei Ferhad Be ile Turhanolu -biri Ara suyu arkasnda ve dieri Kutluca denilen yerde- dman zerine bz galebeler kazandlar. Ordu oban Kprs'n geerek Hasankale zerine tevecch etti. Diyrbekir ve Van belerbeileriyle Krd beleri Pdih'n elini pmek erefine nail olduktan ve mu'td hediyelerini aldktan sonra yerlerine dnmee mezun oldular. Bu mnsebetle mdiye hkimi Sultan Hseyin'in Taht- Sleyman'dan gnderdii balar mzrak zerine geirilerek tersine evrilmi bayraklar, msik letleri ve siresi ile birlikte btn ordughda dolatrld. ah'n Grcistan'dan bz kalelere istils haberi zerine vezir-i zam Sazhk'tan hareketle drt bin yenieri ve btn Rumeli, Anadolu, Karaman askeri ile takibe me'mr oldu. Lkin Oltu'ya geldiinde h'n ric'atini iiterek dnd. Bu aralk Badd ve Lristan' igal eden asker ehzirol149 ve Balkas kazalarn ele geirerek buralardaki kalelerin hepsini ele geirmilerdi. Bu muvaffakiyetler dier Krdistan belerinin itaatlerini salad.150

etb''I-hid eklindedir. Mverrihin nshasnda fark olduu anlalyor. Birincisi bizim nshaya, ikincisi mverrihin nshasna gre olmas lzmdr. Burada kelm dan maksad da sz olmaldr. Mtercim). 147 Erdebll ve Tebriz'in ekli Feca'alnha leyh sfihft muktezsn-ca vaz'- hlrete tebdil olunur. 148 Peevl ve Kz-nme-f SleymnI, Cel&l-zde, varak: 328. 149 Peevi, ve: 109, Ali, 48'nc Hadise, va: 265, Cell -zde, varak: 322. Ce-lal-zftde ve Peevl Havar, Nukud, Faake, emiran, Firarice kalelerini de stkr eder. 150 Acemler'den (yni Safev Trk kumandanlarnda^) Uurlu Be, Mrlsak Beg, Bane Beg Mlr Mehmed Seyf Be, Sitre Bei Yusuf Be, Birce Bei Budak Beg, Orhan Begl (?) Cihanah Beg. Hammer, (Baron Joseph Von Hammer Purgstall), Byk Osmanl Tarihi, dal Neriyat: 3/401-405

Sayfa

55

Byk Osmanl Tarihi Amasya Ahidnmesi

Cilt 6

Joseph von Hammer

Nihayet 26 Eyll 1554'te ve Fdih'n Erzurum'da ikameti esnasnda her iki hkmdara lyk tbirlerle yazlm mektubu hmil bir ran elisinin bu ehre geldii grld. Pdihn arzusuna uygun olarak bu de fa sefaret iin hkmetin byk memurlarndan Koruc Kaar unvann, baka bir tbirle hassa askeri kumandanln hiz olan ah-kul nm zt semilerdi. Resm bir mlakat esnasnda h'n elisi mtreke istediinden, ranllar muhafaza edecekleri mddete uzamak zere buna msade olundu. 151 3 Zilka'de 961 (30 Eyll 1554)'de Pdih Erzurum'u terk ederek yirmi gn sonra Sivasa' vsl oldu; oradan da oniki gnde Amasya'ya geldi. Burada asker klalarna gnderildiler. 1551 Ma-ys'nn 10'unda h'n eik-aas, yni terifat ba-memuru Ferah-zd Be152 efendisi tarafndan sulhe dir yeni teklifler ve zengin hediyelerle mtevzne olduu kadar mufassal bir mektup getirdi ki, hamd-i Huda ile, tesliyye-i Peygamber ve tarziyye-i Al ile153 balayarak birok yetleri ve hkmleri ihtiva etmekte ve dostluk te'mintmdan sonra Iran haclarnn slm'n mukaddes mevkilerini ziyaretlerine msade talebiyle hitam bulmakta idi.154 Ferahzd Be iltifat ve hediyelere gark edilerek dnnde Pdih tarafndan h'a yazlm bir cevbn-meyi ald. Sultn Sleyman'n bu mektubunda Sultn'lvelye, brh-nl-kirme, mm Al keremullahu vechehu hazretleri hakkndaki ke-ilmtn phe gtrmez olduu beyn olunmakta, ayrca hads-i erf muk-tezsinca dierlerini hafife almak lzm gelmiyeceini sylyor ve ranllar canibinden nakz edilmedii mddete bi-avnihi Tel sulhun muhafaza olunacan ve hudud kumandanlarnn ihtilfa yol aacak her trl durumdan ictinb etmelerini ve Mekke ve Medine'ye gidecek haclar btn kuvvetleriyle muhafaza edeceklerini ilve ediyordu. Osmanl Devleti ile ran arasnda bir sulh ahidnmesine dir tet olunduu malm olan Uk mektup budur; zr yarm asrdan, yni h smail'in Safeviyye hanedann kurmasndan beri iki hkmet arasnda defalarca dmanca tu Celal-zfl.de, varak: 31, Peevl, varak: 109. Gerek Pesvl, gerek RA -na-me-i SitteymAd Pftdlgah'm cevab yazdn yazmazlar. 152 Celal-zade, 333. Peev, varak: 110, Busbek, 1. mektub: Venerat Ma]t deeima Or&tor perslcua. 153 clnn medli.ettri-llm se Ali babih hadls-i erifi de mezkur idi. 154 Bu mektup Peev (varak: 110-112) ve Rz-nme-i Stileymn'-de (Nu: 42) vardr. Rz-nme-i Sleymn'nin 41 numarasnda ran beleri Ma'sm Hn Safev'ye, h -Kul Halfe'ye, Bedir Hn'a, Sevindk Koruc-ba'ya Altun kalesinin teslimine dir bir ihtarname vardr. Bu mektupta yalnz mallarnn ve can* larnn muhafazasn deil, maa tahsisini de vaad ediyor.
151

Sayfa

56

Byk Osmanl Tarihi

Cilt 6

Joseph von Hammer

tumlara ara verilmi ise de, hibir yazl mukavele tet edilmemi idi. Bilkis dima silh altnda bulunan iki millet Snn ve iler'i tefrik eden eski kni tekrar kanlanyle izhr etmek iin ancak bir bahaneye yahut msid bir sebebe bakmaktaydlar. 29 Mays 1555 (8 Receb 962) trihinde, yni Ftih Sultn Mehmed'in stanbul'u fethederek Osmanl hkmetini Avrupa'da salam bir ekilde yerletirmesinden yziki sene sonra torunlarndan Sultn Sleyman ran llarla Amasya'da akdedilen bu ilk ahidnme ile Asya'daki saltanatn pe kitiriyordu.155 Osmanl Devleti le Ferdinand Arasnda Sulh Mzakeresi O srada, mmtaz bir lim ve mahir bir siys olan Von Fekirhen (Peuy) Piskoposu Antuan Vrani, Tuna ince donanma kumandan Fransuva Zay ile Belikal Busbek'ten mrekkep olarak Ferdinand tarafndan gn derilen bir sefaret hey'eti sulh mzkereleri iin Amasya'ya geldi. Fakat bir neticeye nail olamad. Osmanl Devleti ile Avusturya arasndaki diplomatik mzkerelerin tafsiltnda bir fasla brakmamak ve bu iki hkmetin Transilvanya hakkndaki durumlarn ve tutumlarm daha iyi tantmak iin, trihimizin vak'alar silsilesini tekrar gznne alarak Er-lau (Eri) muhasarasna kadar kmak lzmdr. Tamvar'n zabtndan nce Ferdinand'n Lins'den vezr-i azama 24 Nisan trihiyle bir mektup yazarak Malvezi'nin serbest braklmasn ve stanbul'a hediye gndermek ve kat' bir sulh mzkeresi aacak iki me'mr iin yol ruhsatnamesi gnderilmesini taleb etmiti- Malvezi ise az bir mddet nce Karadeniz sahilindeki Kara Kule'den Yedikule'ye gnlk iae masraftan on-be akeden otuz akeye karlmt.156 Lkin mparator'un srarna ramen serbest braklmasna msade olunmad. Sultn Sleyman'n, Avusturya sefirinin ahsnda beynelmilel hukuku nakz ettiine dir vki' olan sulamaya gelince, vezr -i zam, Malvezi'nin.ancak Ferdinand'n bar duygularna ve niyetlerine

M. D'Ohsson, (c. 7, s. 482), h ve Pdih'n unvanlarnn tercmesini yazar. Sulh tasdiknamesi 29 Mays 1555'de stanbul'da imza olundu demesi hataldr; ahidnme stanbul'da deil, Amasya'da imza edilmi ve zt- hne Amasya'ya ancak Hazran'da gelmitir. M. D'Ohsson, Fransi ile Sultn S-leymn arasndaki ilk ahidnmenin 1535'de stanbul'da imza edildiini zannetmekle Flassan'n dt hataya dmtr. Hammer, (Baron Joseph Von Hammer Purgstall), Byk Osmanl Tarihi, dal Neriyat: 3/405 -406 156 Malvezi'nin ktibi Anjelo Rohaln (A - Rofawta)'ln tarihe-i sefareti.
155

Sayfa

57

Byk Osmanl Tarihi

Cilt 6

Joseph von Hammer

rehin ve te'mnt olarak alkonulmu olduu cevbm verdi.157 Eri muhasarasn tkb eden baharda, mparator Bb - Hmyun nezdinde elisi olmak zere Fransuva Zay ile Verantius'u tyin etmiti.158 Daha spnra Verantius, birka aylk bir mtreke akdetmek ve o mddet zarfnda stanbul'ca sulh mzkeresinde bulunmak zere Pol Palna ile birlikte Budin Vlsi'ne gnderildi.159 Mevkiini Doygun'a terketmek zere olan Hadm Al Paa, evvel pek msid bir hsn- kabul gstermediyse de, bin dukalk bir hediye zerine yumuayarak elilerin taleblerini yerine getireceini vaad etti.160 Bb- Hmyn ancak alt aylk bir mtrekeye msade gsterdiinden Zay ile Verantius istanbul'a gitmek ve sulhun ne artlarla satn alnabilecei hakknda Malvezi ile mzkere etmek iin emir aldlar. 25 Aus-tos'ta, yni Sultn Sleyman'n Haleb'e azimetinden birka gn nce payitahta vardlar. Ertesi gn vezr-i zam Rstem Paa, daha ertesi gn de vezr -ki Ahmed, brhm, Haydar Paalar'dr- nezdinde isbt- vcd ederek nc gn sultnn huzuruna kabul olundular. Zt- -hne bizzat sz sylemee tenezzl ederek sulha ne artlarla msade olunabileceini vezr-i azamdan sul etti.161 Ferdinand'n elileri, asl Macaristan denilen mntkann terk edilmesi iin senelik yzellibin ve Yukar Macaristan ile Transilvanya iin de ayrca krkbin duka vergi teklif ettiler.162 Ancak uzun mzkerelerden sonra vezirler Ferdinand'n Transilvanya'y tekrar istemesine bile msade ounamyacam ve ancak bu art zerine sulh akdolunabileceini kararlatrdlar. Mlakata o kadar az mddet zarfnda msade olunmas Pdihsn pek yakmda gideceinden dolay idi. Filhakika ertesi gn Sultn Sleyman skdar'a mteveccihen gemiye bindi. Malvezi serbest braklarak Transilvanya'nn Zapolya'ya terki hakknda Kral'm emirlerini
Dice (Roustem) che il Sgr. non ha mai molestato Orator di alcuno impero, quello che S. Altezza ha fatto hora a me, che l'ha fatto non come Oratore ma come fidejussore della Maesta Vostra. (Rstem Paa'nu metindeki szlerinin tercmesidir). Malvezi'nin mparatorluk ve Kraliyet Arivi'nde 14 Ekim 1551 raporu. Pdihn, ancak Ynus Be'in halefi tercman brahim tarafndan yazlm bir tercmesi mevcud olan mektubunun bu tercmesini, brahim yle imza etmitir: Ibra -himbei interpres majr Majestatis suae invictissimae Impe-ratoria Turcarum. 158 Verantius, daha dorusu Wranczy. 159 Antonio Veranio ve Paulo Lltterato de Pallnia'ya Cra'dan 13 Mart ta rihiyle verilen talimata nazaran. Binenaleyh Millerin tEpstolae Impe-r&torum et Begm Hungariae FenUnaodi I et M&xfanJltani n adl eserindeki ilk vesikadan onalt gn ncedir. Miller'in eserinde ne bu t&limt, ne de bunlar tkito edenler mevcut deildir. HalbuM bunlar mhimdir. 160 Vrani ve Paulo Litterato'nun sefaretnmeteri. 161 Vrani, Zay le Malvezi'nln sefr&tnamesl. Viyana, 13 Haziran 1553. 162 Antonio Vrani, Fransuva Zay, Yuannis Mari Malvezi nmnda stanbul'a gnderilen sefirin -kendi mza ve mhrlerini htiva eden- on varakalk takrirleri mparatorluk Hazlne-l Evnkk'madr.
157

Sayfa

58

Byk Osmanl Tarihi

Cilt 6

Joseph von Hammer

almak zere Viyana'ya gitmee mecbur oldu. Dier iki eli stanbul'da kaldlar. Sleyman'n gidiinin ertesi gn vezr-i zam ve eliler skdar kasabasnn bir bahesinde ahidnmenn esaslarna karar verdiler. Sulh be sene iin yenilenmi oldu. KraTn son Macaristan seferinde urad zayiattan dolay, otuz-bin duka senelik hediye, yarya indirildi. Bundan baka Solnok ve Eri ehirlerine it olan kyllerin eskiden tbi olmadklar vergilerle mkellef olmamalar kararlatrld. Bu iin kat' neticesi Malvezi'nin dnne braklarak, onun gelmesini beklemek zere mtrekenin de o zamana kadar uzamas kararlatrld.163 Rstem Paa'nn birka sz, daha nce vezr-i zam brahim Paa'nn Laki*ye ne kadar marrne szler ettiini sefirlere hatrlatyordu. Vezr-i zam, beynelmilel hukuk hkmlerinin Macarlar tarafndan ihll edilerek Sultn Sleyman'n clusunda gnderdii elilerin burun ve ku laklarnn kesilmi olduunu knama (mevk-i ta'yb) mevkiinde bildirdi.164 Avusturyallar hakkaten byle bir hlin vukuunu iittikleri, ancak bu i Kral Lui zamnmda vuku bulmu olup Ferdinand'n zamannda byle bir ey olmadn sylediler. Bunun zerine Rstem Paa Zay'a doru dnerek: - te siz Macarlar Belgrad', Kralnz bundan dolay kaybettiniz; en son defa, be sene iin akdolunan mtrekeyi ihll ederek Transilvanya'y istil etmekle ne kazandnz? Cenb- Hak bize Tamvar', Solnok'u, Lipa (Lipve)'y, iinde bir cami bulunan Bee'yi verdi. dedi. Nihayet Rstem, anlamay arlken nmna m istediklerini sordu. Buna cevaben, Kral Ferdinand nmna gelmi olduklarn, fakat mpara tor'un biraderine muhabbetinden dolay onun da ahidnmeyi kabul ede ceinde bhe olmadn beyn ettiler.165 Malvezi dokuz aydan beri Viyana'da idi. Uzun mahbsiyetinden mtevellid bir hastalk bu te'hrin bahanesi, yahut hakk sebebi oldu. Haleb'den ubat nihayeti trihiyle trihlenmi olup166 Viyana'ya ancak Mays
Bu ahidnmelertn maddeleri sefaretin raporuna ilve olunmutur: Ar -tlcuU pacis quinque armorum quae lnter magnitudinem lmperatorts Tur-carum, Zujthanum ZuUman ac Aslae Craecae principlpis et Serenissl-mum Rom. Hunf. Bohem. Regem Fe*dtoandm renovatae, 164 Nonne primum quam nos pacem et amicitiam voblscum facere volefoa -mus, vos dedita opera uni Oratori nostro nasum et aures praecldlstls, et sicdeturbatum n contemptum Imperatoris nostri et nostrum omnium re-msistis; quam lnjurlam qumn nos vindicare vellemus nonne pro uno ho-mine affllcto et BeJgradum amislstis et Regem. et Regnum.> 165 Avusturya Hanedan Hazne-1 Evrak'nda Sfer raporlar. Zay ve Vran-i'nln Miller'de mevcut olmayan raporlar Katona'da, 22, s. 453-493 dere edilmitir. 166 Oatae namque Mae sunt Htterae Aleppl ultlma Februarii nobisque un-declma pr'mum hujus mensis (maji). Avusturya mparatorluk Hanedan Hazlne -i Evraknda Malvezi'ye talimat. Hazne-i Evrafc'da Sultn Sleyman'n ran muzafferiyt vekayilni hv bir mektubun asl mevcuttur ki, beyaz mrekkeb ve nefs bir
163

Sayfa

59

Byk Osmanl Tarihi

Cilt 6

Joseph von Hammer

balarnda vsl olan bir mektubun gelmesi zerine yeni talimatla me'mriyet mahalline avdete me'mr oldu. Bu talimatta Avusturya'nn Transilvanya hakkndaki hukuk- temellk tafslen beyn olunmakta ve Sultn Sleyman'n mektubunda belirtilen kl hakk red edilmekteydi.167 Malvezi'nin seyahati ve beklemesine yol aan ar hastal esnsnda Osmanllar mtrekeyi defalarca nakz ettiler. Daha, Vrani ile Zay'n me'mriyetlerinden nce Bosna Vlsi Ulama Paa, Kilis Bei Mu -rad ve Hersek Bei Malko Belerle birlikte Varadin civarn demir ve atele tahrb etmilerdi. Ancak Zerrini Kontu Nikola'nn idare ettii bir Macar mfrezesiyle David Avingnad kumandasnda bir tstirya mfrezesi tarafndan hcum grerek malp oldu. Paa'mn olu Cafer bu cenkte Yan Marbez'in elinde telef oldu. Ulama, olunun intikamn almak iin Hasma, Verece, Dombra kaleleri zerine atld. Buna karlk Piyer Er-dodi ve Jorj Zeloni otuz kaykla Sava'dan indiler; Mark Tomasovi dah Gradiska ve Velika kalelerine anszn hcum ederek yama etti. Ertesi sene Trkler, skalavonya ve Hrvatistan kalelerinden daha mhim fetihlerde bulundular: Zeeni sancakbei kahraman Hamza Be -ki hi fid-ye-i necat alnmakszn serbest braklmt- bir esirin hynetiyle (delaletiyle) Flek mevkiini ald.168 Fransuva Bebek tarafndan in olunmu olan Flek istihkmlar biri dierine hkim iki kuleden mrekkepti. Aa kulede byk maara vard ki, biri su haznesi, biri barut mahzeni, ncs de mahbes olarak kullanlyordu. Bebek, Bala-sa, Pereney buraya asker getirdilerse de, ge getirdiler; aa kule, ku-atmaclann istil etmi olduklar yukar kulenin ateine onbe gn mukavemet etti. Lkin Doygun Paa'nm gelmesiyle bu da Trkler'in eline dt.169 Hamza, gerek bu defa, gerek dier briok defalarda gsterdii messir ecaatle, slm'n en byk kahramanlarndan olan Peygam-ber'in amcas ile -koruyucular kendi emirlerine kr krne itaat eden- yetmiiki kalenin hkimi ve Suriye Karmatleri'nin mehur reisi
hat ile yazlmtr. Bu mektup sefirlerin raporunda Yunszuph denilen Ysuf avu vastasyle gnderilmitir. Ka-tona, 22, s. 564. 167 Malvezi, Vranci ile Zay'a talimat, 7 varak, Viyana, 23 Mays, mpara torluk Hazne-i Evrak: cQuando quldam vero ex postremis Utteris, quas Serenlsslmus Prmceps Turcarum ad nos ex Alefpo dedit, cognovlmus mag-nltudinem ejus d maxlme graviter fecre, nos Transylvaniam possldere, quod ipse proyincii^ Ulam Jure beUI f ladk) scilict $, se oecupatam qu ondam Regi Joanni tradiderit, et eo defuncto ipsius quoque llustrisslmo filio eoncesserit, et putet nunchonori farnae et reputatloni magnitudinis suae aliquid detrahi Idcirco, quod rjos psam ad mami nostras accepe -rimus. 168 loannes Paslus alium quoque captivum una cum Hansabegho ad petl-tionem tuae Majestatis manumislt. Verantius ve Zay'n mparator'a mektuplar, 16 Haziran 1553, Katona, 12, s. 460. 169 stoanfi, 19, ve Fu*acz, 4, Katona'da, iaret olunan baz tagylrat ile.

Sayfa

60

Byk Osmanl Tarihi

Cilt 6

Joseph von Hammer

tarafndan grlts cihne yaylm bulunan bu byk isme liykatini isbt etmitir.170 Arab Hamza ile Suriyeli harb san'atkr Hamza'nm kahramanlk eserleri ve iktidar, Eb'l-Fevris Anter'in cesrne vaka-yiiyle birlikte, Hamza-nme ismiyle ma'rf birok kahramanlk hikyelerine mevzu olmutur. Dima yenilenen bu dmanca tavrlar hakknda, Ferdinand tarafn dan yaplan ikyet zerine Budin Vlsi Flek'in zabt ve Holk mevkiine edilen hcumun mukabelesi olduunu cevaben bildirdi; bununla beraber Kral'm memurlarn, mntkann asayiinin salanmas iini, Stuhlveissenburg sancak bei Arslan ve Htn sancak bei Vel Beler'e vermi olduu te'mintyle iade etti,171 Macaristan'da bunlar olurken Osmanl Devleti Transilvanya'daki menfaatlerini unutmuyordu. Bu krall bir dakika gznden uzaklatrma-yan Sleyman, memleketin iine dt musibetlerin balca msebbibi Ferdinand olduunu gst ermek suretiyle milletin kral hakkndaki hond-suzluunu bsbtn artrmakta asla ihml gstermedi. ki sene nce bir avu ahlyi zabt etmek iin btn ehirlerde vezir Ahmed nmna teh-dd edici fermanlar ner etmiti172 o vakitten beri beynnamelerin arkas kesilmemi ve hatt Pdih birkan t Haleb'den gndermitir.173 Dier taraftan Vrani ve Zay, Kralie zbel ile Petrovi'in gnderdii adamlarn i'tibanm izleye almakta kusur etmediler;174 lkin bunlarn mesasi hibir netice vermedi, zabeFin memurlar Alman mhtedsi tercman Mahmud delaletiyle, Zapolya'nn olunu Sleyman'n
Clhn-nm'nn 590'nc sahfesinde (Sahiyn kal'as bir sahra zerinde bir kal'a-i metnedr; miyh- kesresi ve kurbn-de vadileri vardur. Bunlarda olan leymnlar baka yirde olmaz. Lzkyye'den bir merhaledr; bunun kavmi Ismliyye-dendr mealinde malmat verildikten sonra) aada zetlenen fkra yazlmtr: Bu kal'ada hkim olan fedviyye taifesi (Karmatler, ts -mler) Melik Zahir Beybars asrnda hret bulmulardr. Bunlar pek ec'dir. Her bir takmnn bir kal'as vardr. Ta -rblus ve Sayda'dan Haleb'e kadar ve Havran semtlerinde yetmi kal'alan vardr; ba kal'alar Sahiyyn'dur; en byk reisleri Ma'rf bin Hamza burada oturuyordu. Bunlarn en hle-kn eyhlie geer. Emrenek (?) tifesiyle hayl muharebe etmilerdir. Bunlara birok ilveler yaparak Hanz-nme vadisinde efsneler tertb eylemilerdir. (Aslndan alnd) (Mtercim)'. 171 Budin Valisi Doygun'un Ferdinand'a mektubu. 172 Kastaldo Ferdinand'a yazd 9 Mays 1552 tarihli raporda -yirmiden fazlas Avusturya arivinde mevcut ve sadrzam Ahmed Paa'nn mhr ve iaretini tayan- bu fermanlar hakknda yle yazyor: nde autem emanent hae litterae Turcales et valachae jam prius compertum habeo, aut enim est illarum Ciaus ille, qui penes Trasalpinum Voivodam ma-net. Prey, s. 481; Katona, 22; s. 182; ile karlatrnz. 173 Mverrih Kandi, D Bu ve dierleri. Bunlar Haleb'den 7 ttsan 1554 trihiyle tarihlenmi olarak gnderdii mektubtan: Ideo mandamus vobis omnibus, quod Regl Stephamo obedlatis et ubicumque intromittatls, eum honorabillter pro Rege vestro obedienter acciplas Ktip ve tercman Mahmd'un tercmesi. 174 Bunun delilleri mteaddid raporlarnda mevcuttur. Katona, 22, & 545 -626. Bu mporlardan 53'nn yn- dlfckat bir hulsasn verir.
170

Sayfa

61

Byk Osmanl Tarihi

Cilt 6

Joseph von Hammer

himayesine tavsiye ederek, Lipve, Solimos, anad, ailyad, Fenlak, Na-gilak ile Solnok'un adesini istediler. Getirdikleri ipek hediyeler ve dier kumalar sekizyz duka kymetinde idi.175 Bb- Devletlin iki tercman Alman Mahmud ve Macar Ferhd, Oru avu ile birlikte, Kralie zabeFin olunu Petrovi'in ve Budin ve Ta -mvar belerbeilerinin yardmlaryle Transilvanya hkmdarhma yerletirmek vazifesiyle stanbul'dan hareket ettiler. Btn bu entrikalarla Pdihn ran'daki muzafferiyetleri hayl va kitten beri arzu olunan bir sefaret hey'etinin stanbul'a gnderilmesini icb ettirmekteydi. Hastal devam ederek bir mddet sonra Komorn'da vefat etmi olan Malvezi'nin yerine Belikal Auger Busbek tyin olundu. Busbek, Ferdinand'n bir mektubunu hmil olarak iki arkadayle birlikte gitti. Ferdinand bu mektupta Transilvanya'daki hukukunu isbt iin byk tafsilta girimekte ve hatt Sultn Sleyman'n uluvv-i cenabna mracaat etmekte idi.176 Bu diplomatlar 20 Knun- sn'de stanbul'a vsl oldular; ancak Rstem Paa'ya halef olan brhm Paa, bunlar Pdiah'n klak ittihaz ettii Amasya'ya gnderdi. Bunlarn seyahati Busbek'in hikyesi177 ve Ogst saltanatna it Ansira adl mehur bidenin kefiyle yn- dikkattir.178 Sultn Sleyman'a onbin duka ve kymettar bir surette altnla cilalanm gm kadehler getiriyorlard. Ahmed Paa, bunlar hediye mi, yoksa vergi olarak m takdim edeceklerini sormas zerine, kadehlerin hediye olarak gnderildiini ve onbin dukann Transilvanya vergisi olduunu syledi; sefirler mtrekenin bozulmu olmasndan ikyetle Hamza tarafndan Flek'in zabtn, Arslan tarafndan Palota'nin yaklmasn, Vesprim sancak bei tarafndan Pti ve Sumelya'nn tahribini, Grzgal sancak bei tarafndan Siged ve Paod kazalarnda vuku bulan aknlar, Htn sancak bei tarafndan Po-roslov ve Eri zerine vuku bulan teebbsleri, nihayet obani, Tiyni, Oluhuvar (Auluhvar) zerine vki olan sevkyat delil olarak ileri srdler. Bu taleplerine ve Pdiha' seksenbin, emr-i huruna yirmibin vezire ondrt, ondrtbin duka vermek
Macar altnlar ki o zaman kymetleri 6 livrelik 1 ek tutarnda idi. Busbek Mektup: 1; Verantius, Katona'da, 22, 557. 176 23 Tern-I evvel 1554 trihiyle verilen ta'IImt, Avusturya mparatorluk Hanedan Hazine -i Evraknda: cAnique idcirco nos Magnitudlnem ejus rogare ne causa Transylvania, in tractatlone psius pacls sese dlf flcilem praebeat, sed nobis petentibus pro liberalltate sua benevoie eoncedat, quod pro summa animi sul a^ulUt non petentl concessura esset. 177 Augerii Gslenl Busbequi legationis turcicae eplstolae quatour.> 178 Antiqultates asiaticae, accedit monumentum ancyranmn per E. Thishull, Londlni. 1728, p. 165.
175

Sayfa

62

Byk Osmanl Tarihi

Cilt 6

Joseph von Hammer

vaadlerine ramen alt aylk bir mtrekeden ve Pdiah'n Ferdinand'a bir mektubundan baka bir eye nail olamadlar. Busbek bu mektubu alp yeni ta'lmt istemek zere Viyana'ya gidecekti. Veda iin Pdihn huzuruna girdii srada msid bir cevap ile avdet edeceinden mdvar olduunu beyn etti; Pdiah'n cevb ise: Biz de md ederiz szlerinden ibaret oldu. Ferdinand ile h'n elileri bir gnde ve bir maksad iin, yni sulh ahidnmeleri akdetmek iin hediyelerini takdim etmi idiler; fakat yalnz ranllar tammiyle maksadlanna muvaffak oldular. Vrani, Zay, Busbek ran sefirlerinin kt srada Amasya'dan ayrldlar. lk ikisi stanbul'da kalarak Busbek Sleyman'n mektubunu Ferdinand'a vermek zere Viyana'ya gitti.179 Venedik, Fransz, Lehistan sefirleri de o kadar mes'd bir surette ikml edilmi olan sefer mnsebetiyle hkmetlerinin tebriklerini getirmi idiler.180 ran ile akdolunan musaleha-nmenin imzasndan hafta sonra Sultn Sleyman Amasya'dan hareket etti. Muharebede mmtaz hizmetleri olanlarn hepsine mkfat tevzi etmiti. Zeamet sahipleri senelik ikiyz ake, timar sahipleri senelik yz ake terakki aldlar. Rumeli belerbei Sokullu Mehmed Paa'ya vezret verildi; yenieri aas Pertev Aa Ru meli belerbeliine nakl olunarak onun yerine de skender Aa getirildi. Otonom (muhtar) memleketlerin hkmetlerinde bz deiiklikler oldu: Eflk Voyvodas Mirce emaretinin sekizinci senesi -ihtiml ki Fer-dinand'a msid bulunduu bhesiyle- azl edilerek yerine Radol'un olu Petrako gnderildi.181 Ertesi sene Moldavya bei Aleksandr Lehistan'n nfzuyle hkmet mevkiine gelmi olmak bahanesiyle, azledilerek tebriye-i zimmet iin stanbul'a arld. Lkin me'mriyetine iade olunmak bahtiyarlna nail oldu.182 Daha nce yazdmz vehile, daha mhim bir deiiklik de iki sene evvel Krm'da vuku bulmutu. Shib Giray yeenini Ejderhan Hanl'na teklif ve onun stanbul'dan uzaklatrlmasyle korkun bir
Busbek, 14 Austos 1555 raporu. Mektubuna mracaat: Eodem dle quo nos d'cessimus, orator quoqe persicus A-*n*wto*n reliquit> Busbek, 2 Ha-zlran'da gitmi olduundan M. p'Ohssontm zann gibi Sultan Sleyman ran le stanbul'da 29 Mays'ta ahidname akdetmi olamaz. brhm tarafndan imzalanm Ltince tercmesi; Receb 962 (1555) tarihli asl Transilvanya'nn Sigismund Zapolya'ya terki hakknda uzun ifdeyi ihtiva etmektedir. 180 Celal-zade, varak: 338, Fransz elisini <Mbn Deni diye isimlendirir: KAtona, 22, s. 682, eflerine Codognatus smini verir. 181 Vranl'ntn Ferdinad'a mektubu, stanbul, 1 Mart 1554; Katona'da 22, s. 760. 182 Vranci'nin Ferdlnand'a, mektubu, stanbul 23 Tertn-i evvel 1555, Katona'da, 22, & 760.
179

Sayfa

63

Byk Osmanl Tarihi

Cilt 6

Joseph von Hammer

rakbden kurtulacan zannetmiti. Lkin Devlet Giray tarafndan Shib Giray aleyhine kurulan bir fesad onun ihtiyatnn semeresini toplamasna mni oldu.183 Shib Giray on-yedi haner darbesiyle vurulup derek kk olu da beraber telef oldu (1555). Devlet Giray Emin Giray'n yerine Ahmed Giray' kalgay nasb ederek184 yirmi sene hkm srd. Ruslar'n korkulu dman olan Shib Giray Kpak bozkrlarnn Cengiz Sllesi'nden son hn olmutur. Bu sradadr ki Kazan ve Ejderhan ftihi van Vasili eskiden Asya'nn birok hkmdarlar tarafndan alnm topraklarn zaptede-rek- ar unvann almtr.185 Dzmece Mustafa syan 1 Austos'ta (13 Ramazan) Pdih yeni sarayna dhil olarak nc vezr Sokollu Mehmed Paa'y bin yenieri, drtbin svari ile Selanik ve Yeniehir taraflarna gnderdi. Buralarda zuhur eden bir serseri kendisinin ehzade Sultn Mustafa olduunu ve celldn elinden kurtulduunu iddia ile bana onbin kadar adam toplam idi. Evvelce, yni Sleyman'n Amasya'dan avdetinden nce Edirne Vlsi bulunan ehzade, aalarndan biriyle Nibolu sancak bei Dlkadir ailesinden Mehmed Han'a bu sleri datmalarn emretmiti. Sahte Mustafa bir tavuku yu186 vezr, iki talebeyi kazasker tyn etmiti. Tavuku Nibolu sancak bei nezdinde pdihna kar hyanet etti. Nibolu bei de Mustafa'v Sokollu'ya teslm ederek onun tarafndan Sultn Sleyman'a gpn. derildi. Tavukunun hyanetine gzel bir zeametle mkfat verilerek Dzme Mustafa da asld. Bu serseri I. Mehmed zamannda zuhur eden iki Mustafa'y taklden dervileri ayaklandrm ve eski saltanat enkaz zerine yeni bir saltanat kurmak midinde bulunmutu. Onun aslmas dahil muharebeyi sndrd Lkin idam olunmu bir oulun haylini uzaklatramad... Nedamet,
Hac Kalfa, ve Ravzat'l-Ebrr* Shib Giray'n vefatm 960 (1553) trihinde gsterirler. Dgini (Degugnes) trihinde ve Petersburg'da 1824'te baslm bir Krm Trihi'nin 27, sahife -sinde denildii gibi 1551'de deil. Bu Krm Trihi'nde mparator Selim vezr-i zamim Hn'n halefine gnderdi sz pek byk bir hatdr. Zr o vakit pdih Sleyman idi; Selm deil; ayrca Sadrzam Macaristan'da idi, Krm'da deil. 184 Es-Seb'a'n Yesanda. varak: 8, Hap Giray ve Ca'fetr Giray tesmiye olunmulardr. 185 Czar ve Tzar (ar) umm olarak da Sezar (Kaysar) kelimesine mudil saylmtr. Lkin As ya hkmdarlarnn esiri bir unvandr. Buna dell olmak zere Grcistan hkmdarlarnn unvanlarnda ar kelimesi vardr. Medin-i ark, 1, s. 326 ve Siebienmeer eserinde, 3, s. 200'e mracaat. iflerin Carin kelimesi de keza, bunun delilidir. Hammer, (Baron Joseph Von Hammer Purgstall), Byk Osmanl Tarihi, dal Neriyat: 3/406 -412. 186 Bizim tarihlerde ad A^ IHigca'dr. *Joae bir adamdr (Mtercim).
183

Sayfa

64

Byk Osmanl Tarihi

Cilt 6

Joseph von Hammer

gnden gne daha ziyde ihtiyarlaan Sultn Sleyman'n htrasna bu hayal dima arz etmekte idi.187

Aetate jam t iniw*c**e, .uleus immedieafrlle sfcve gan* raenam in ZmTta vu*w editum * BM>*. 4 Austos 1555 tarlhtade raporunda: teirtnd mefctup, tmpaiaftMtH Ha*taM Bvtak. Hammer, (Baron Joseph Von Hammer Purgstall), Byk Osmanl Tarihi, dal Neriyat: 3/412 -413.
187

Sayfa

65

OTUZKNC KTAP ................................................................................................... Vezr- zam Ahmed Paa'nn dam................................................................ Sleymaniye'nin Tamamlanmas .................................................................... Sleymaniye'nin Almas Mnasebetiyle ran Sarayndan Gelen Tebrikler ................................................................................................................... Sleymaniye Medresesinin Kuruluu ............................................................. Hurrem Sultann lm ................................................................................. zbek Han (Trkistan Hn) le Dostne Mnsebetler ................................. Macaristan Seferi ........................................................................................... Siget Muhasaras ............................................................................................ Tata Kalesinin Fethi ........................................................................................ Ferdinand Ve zbel'in Elileri ........................................................................ spanya, Venedik Ve Fransa Elilerinin Gelmesi ............................................. Dhili Muharebenin Sebepleri ....................................................................... ehzade Byezd'in Malbiyeti Ve ran'a Firar ............................................ Safeviler'le Osmanl Devleti Arasnda Mzkereler ....................................... ehzade Byezd'in dam ...............................................................................

Byk Osmanl Tarihi

Cilt 6

Joseph von Hammer

OTUZKNC KTAP Vezr- zam Ahmed Paa'nn dam Sleyman'n bir incizba tutulduunu ve bilakis orduda, bilhassa yenieriler zerindeki te'sri cihetiyle kendisine rakb gibi grnen bir oul hakknda babalk otoritesini menfur bir katli gerekletirecek dereceye kadar gtrdn grdk. Bu naksalarn ya ilerledike yeni bir kuvvet alarak hkmdarn parlak vasflarn tammiyle kararttn mahede edeceiz. Tecrbe ile te'yd edilmi bir hakikattir ki, her eyde g olan, ancak ilk adm atmaktr. Bu kaide iyilik hakknda olduu kadar, ktlk hakknda da geerlidir. Bundan baka, ahlknda sebat olan bir kimse ktlk yoluna girdii zaman ekseriya gururun vicdann ifal etmesine msamaha ederek, hi olmazsa kendi kendisini tekzb etmemi olmak iin, fiillerinde srar ihtiycn hisseder. Hi bhe yoktur ki, Sultn Sleyman, yirmi sene nce genlik arkada, olgunluk ann muhibbi, byklnn sdk istindgh brahim'i, hibir vakit kendinden uzak-latrmyaca hakkndaki vaadine ramen bodurduu zaman, vicdaniyle uzun ve elem verici bir atmaya girmitir. O vakit nedametini ancak kanun -inslardan birinin u szyle teskin edebilmitir: Uyku lmn timslidir; uykuda bulunan bir adamn lden fark yoktur.188 Daha az dosta mnsebetlerde bulunduu Ahmed Paa'nn idam ise, Pdi-h'n vicdan iin daha hafif bir yk olmak lzm gelirdi; bununla ber-ber-Rstem Paa'y vezr-i zamlk gibi tehlikeli bir makamda onun yerine getirmesi, hibir vakit azl etmiyecei hakknda Pdih'm yeminine mstenid olmakla beraber Ahmed de dm edildi. Hac Kalfa Takvm't-Tevrh'inde bu buhususta diyor ki: Min ba'd azl itmem diy yemn itmiler; f'1-vk' (azl deil) kati itdiler.189 Zavall Ahmed, me'mr olduu vazifeyi f ederken, yni bir dvn gn Pdihla grmee giderken tevkif olundu; mlakat salonunda ba kesildi (12 Zilka'de - 28 Eyll 1555).190 Bu dma sebep
Che gl'insinuo, che se il sonno non e morte effectiva e almeno per 11 tempo che si dorme un nagine o una copla, tratta da quel originale. Sagredo, 4, s. 221, Venedik, 1688. 189 Takvm't-Tevrh, (s. 276) ve Defter -i Vzer. Dikkte -ndr ki bu defterde 960 trihi yerine 970 gsterilmi ve mteakiben Ahmed Paa, birader Rstem Paa'nn sadreti zikr edilmitir. Bu birader kelimesi, hakk karde demek olmayp, vezret'te refakat demek olacaktr. Zira Ahmed Paa Arna -vud, Rstem Hrvat olduundan, bunlar karde deil idiler. Osman Efendi Hadkat'l -Vzer, ve l. 190 Pecevi, varak: 115. Ahmed Pasa'nn boaz tammiyle sklmazdan evvel lmn bu trlsyle baklk kazanmak iin bir nefes daha almak zere cellddan msade istediine dair Bustoek tarafndan
188

Sayfa

66

Byk Osmanl Tarihi

Cilt 6

Joseph von Hammer

olmak zere Ahmed Paa -Pdihn gznden drmek, me'mriyetini, haytn kaybettirmek iin- Msr Vlsi vezir Al Paa'ya iftira etmi olmakla itham edildi. Bu hususta aadaki tafsilt naklolunuyordu. Ahmed Paa vezr-i zamlk makamna knca valilikte Al Paa'ya halef olmak zere akrabasndan Dukakn Mehmed Paa'y Kaahire'ye gndermiti. Bu Al Paa o kadar iman idi ki, arlna pek az hayvan tahamml edebilirdi. Ahmed Paa, Msr'n senelik varidatndan stanbul hissesini mmkn olduu kadar artrmasn Mehmed Paa'ya tenbh etmiti. nk Sultn'm haznesini doldurmak iin hibir frsat karmam olan selefi Rstem Paa'ya stnlk salamak iin bundan baka re grmyordu.191 imanlndan dolay Semiz192 diye lakap taklan Al Paa Msr valilii esnasnda mu'-td olan vergiyi tahsl etmiti. Ancak, Dukakin Mehmed birinci sene bunu yzellibin duka artrdndan Sultn Sleyman bu kadar byk bir farktan dolay Al'den hesap sordu. Al Paa, memleketi yeni bir takm basklarla tahrb etmektense eski alkanlklara uygun olarak idare etmeyi daha mnsip grm olduunu bildirdi. Sultn Sleyman Amasya'da ikameti esnasnda tahkikat yaptrlarak bu iin aydnla kavuturulmasn emretti Ahmed Paa'nn -rakibini bsbtn mahvetmek iin- Devlet haznesini teslimatn artrmasn iaret eden yeni vlye yazd bir mektup Al Paa'nn eline gememi olsayd, bu tahkikat hi bhe-siz ki Al'nin mahv le neticelenecekti. Bu srada bir gn Pdih camie giderken bir arz - hl verildi ki, Al Paa'nn mezliminden ikyet ediliyordu. Ancak istida sahibinin bir avu tarafndan retildii ve bu ii de onun vezr-i zamin emriyle yapt sabit oldu. Ahmed Paa'nn idamnn resm sebepleri bunlardan ibaretti. Lkin buna kimse aldanmad gibi, muasr mverrihler Ahmed Paa'nn sukutunun asl sebebini, Pdih'n gzdesi olan Rokzelan'm kendi
(Katona'da, 22, s. 759) ileri srlen rivayetin az gvenilir olduu bundan anlalr (Ba'de'd -divan tmar- mri drildi ve arz otas ninde bpyn uruld Peev c. 1, s. 344. Mtercim). 191 Busbek Rstem Paa'nn mail idaresinden tafsllen bahseder: Camera est in regia parttcularis cum hoc titulo: Pecunlae Roustem diligentla 192 Trh-i Msr- Kadm ve Cedd, Sheyl'nin eseri, stanbul basm, c. 1, s. 55; Semiz Al, Sofu Al, Hadm Al Paalar' kartrr. Sleyman Paa 1538 Mays'nda Hind seferi kumandanlna gnderildii, zaman, ona Dvd Paa halef olmu ve 1549 trihinde vefat etmitir. Dvd Paa'nn yerine Semiz Al Paa gelip oda Sheyl'ye gre 960 (1553)'de lmtr. Lkin Al Paa bu aralk ve Rstem Paa'nn sukutunu mtekib stanbul'a gitmi ve Msr'da Verantius'un (Katona, 12, s. 755) yazd gibi, 11 sene deil, 4 sene vllik etmitir. Onun yerine de Dukakin Mehmed Paa getirilmitir (l, Hac Kalfa, Msr Valileri Defteri, s. 219). Sheyl ise Semiz Al Paa'mn yerine Sofu Al Paa'y getirir. u hlde Sheyl, Semiz Al'yi 960'da ldrmekle hat ettii gibi, Semiz Al ile Dukakin Mehmed arasnda Sofu Al'yi gstermekle de yanlr. Hac Kalfa ve El-Minh'r-Rahmniyye Msr valilerinin doru listesini verirler.

Sayfa

67

Byk Osmanl Tarihi

Cilt 6

Joseph von Hammer

damadn eski me'mriyetine iade etmek arzusunda bulunmasndan ibaret grmekte mttefiktirler. Vaka Rstem Paa ehzade Mustafa'nn idamndan infiale kaplan yenierilerin dedikodularn izle etmek gibi geici bir tedbre feda edilmi olduu cihetle, fuzl addolunan bir halefin d sebeblerini saymak harem entrikalar iin kolay bir ey idi. Ortaya konulan bahaneye ramen Ahmed Paa'nn kannn dklmesinin hakk sebebi o kadar akt ki, sonralar Hasan Paa sefr sfatyle ran'a gittii zaman h Tahmasb, bu dm ile ehzade Mustafa'nn katli Sultn Sleyman'n saltanat iin izle edilmesi kaabil olmayan iki leke olduunu paaya beyn etmitir.193 ite, Tamvar ftihi ve ran galibi bu suretle harem kadnlarna194 malb ve Rstem Paa bu sayede ikinci defa olarak vezr -i zamla nail oldu. Fakat Ahmed Paa'nn kanl sonu kendisinin liykatini unutturmad.195 Topkap yaknnda bir cami yaptrmt ki, bugn onun adn tamaktadr. Onun sayesinde yetiip de sonralar Osmanl trihinde parlak vazifeler if eden zevat ile de bizzat yaam demektir. Ahmed Paa'nn yetitirdii adamlarn en mmtazlar arasnda Husrev Paa'nn kardei Mustafa Aa'y yd ederiz ki, ehzade lalal hizmetinden II. Se-lm zamannda seraskerlik mesnedine karak Kbrs adasnn ve irvan'n fethiyle hret kazanmtr. Kezlik defterdar Llezr Mehmed eleb ve Ahmed Paa'nn tezkirecisi Memi eleb muahharan riyset-i kttb mansbna ykselmilerdir.196 Sleymaniye'nin Tamamlanmas Ertesi yaz Sultn Sleyman, alt sene evvel insna balanlm olan Sleymniye Cmii'nin tamamlandn grmek mahzziyetine nail oldu. Bu cami, Austos ortasnda (8 evval 963 - 16 Austos 1556) m'min-lerin hayranlk dolu baklarna arz olundu. 700.000 duka197 altnndan ziyde sarf olunan bu bina saltanat merkezinin en muhteem abidesidir. Mmr
Al, Defter-i Vzer'da, varak: 290. Cedl-zde, varak: 352. Mekr-i znn ile, Ali, Osman Efendi, Peevl. 195 Cell-zde, varak: 853, Ahmed Pas'y verek Kur*n okumay sevdiini, ahkm- er'iyyeye tammiyle riayetkar olduunu, kendisinden sonraya birok hayr messeseleri braktn, denizcilikte geni malmat sahibi bulunduunu bildirir. 196 l, Ahmed Paa tercme -i hli; Resm Ahmed Efendi, Sef -net'r-Res. Llezr Mehmed Efendi badefterdr iken Sn-bl Memi ikinci defterdar ve Memi eleb res*l-kttb idi. Hammer, (Baron Joseph Von Hammer Purgstall), Byk Osmanl Tarihi, dal Neriyat: 3/414 -416. 197 Evliy'ya nazaran 380 yk, yahud 38.000.000 ake (760.000 duka); stanbul ve Bojfrarii eserinde bir Hesap yanll neticesi yazld gibi 89.383 duka defiil.
193 194

Sayfa

68

Byk Osmanl Tarihi

Cilt 6

Joseph von Hammer

Sayfa

tezyinatnn zenginlii ve mltmdaki harikulade zerfet i'tib -riyle Sleymniye Camii, numunesi olan Ayasofya'nn yannda, bz cihetlerde stnlk kendisinde kalmak zere ykselir. Ayasofya'nn Sley-mniye'ye stnl, kubbesinin in tarzndaki cr'et ile stnlanndaki ihtiamdan ve hrmete yn bir antikal bulunmasndandr. Sleymniye, birbirinin devam olan kareden mrekkebdir; bir ucunda avlu, dierinde mezarlk, ortada m'bed vardr. Avlu, slm'n dn stlahnda harm, yni hibir vehile hrmetsizlik caiz olmayan muht- mukaddes dir; medfen (mezarlk), Hz. Peygamber'in Medine'deki kabri gibi Rav-za diye adlandrlmtr. Kyamet gnnde btn tzelikleriyle topraktan ayaa kalkacak olan insanlar ravza-i cesme-i tekvinde nmvv ve intir bulmak zere, burada rm-gzndirler. Ortada harm ile ravza arasnda mescid, yni ibdet mahalli vardr ki, o kelimeyi spanyollar mezgita ekline sokmu ve Avrupa lisanlarndaki Moske (cami mnsnda) kelimesi bundan alnmtr. Avlu m'minleri istirahate davet eder; bir mermer sath ve abdest almaa mahsus gzel bir adrvan ha-vdir. Bahe, messisinin kabrini iine alr; avlunun taraf stunlarla evrili olup drdnc cihetinde camiin cebhesi vardr. Byk kapnn zerinde Sleyman'n ismiyle in trihi yazldr. Tckapmn karsna gelen harm kaps serciyn mimarsinin en gzel rneklerindendir. Bu kap, mukattart- efvknyenin (yni: stalaktit; sarktlarn) geliigzel donmu ekillerine benzeyen oymal saaklaryle bilhassa yn- dikkattir. Harmin drt tarafnda drt minare bulunur ki .kutsal Ramazan gecelerinde aydnlatldklar iin bu isimle (menre: k kulesi) adlandrlmtr. Kabristandn giriindeki iki minarenin ikier, cebhedekilerin drder erefeleri vardr ki, mezzinler gnde be defa bunlarn stnden m' minleri namaza davet ederler. Gerek bu minarelerin, gerek kubbelerin zirvelerinde Osmanl Devleti'nin ve eski Bizans'n iareti olan Hill resmedilmitir. Kubbe, Ayasofya kubbesi rnek ittihaz edilerek yaplmtr. Byk kubbenin n ve arkasnda ikier yarm kubbe vardr ki, bunlarn etrafnda da her cihetten, yni sa ve solda, beer kk tam kubbe grlr. Byk kubbe krmz granitten drt stuna dayaldr. Bu stun lar stanbul'da bulunan stunlarn en yksekleri ve en kuvvetlileridir. Bunlardan birinin zerinde eskiden Byk Jstinien'in ve bir dierinin zerinde Vens'n heykelleri grlrd ki, her iki ta Msr'dan getiril -

69

Byk Osmanl Tarihi

Cilt 6

Joseph von Hammer

mitir.198 Stunlarn balklar parlak beyaz renkte bir mermerdendir^ Yan tarafnda .minber vardr ki, hvi olduu hcrelere -ki bir se^ yahata ktklar veyahut istibdd hrsndan korktuklar zaman- Mslmanlar mcevherat ve altnlarm koyarlar. Hakkaten hkmetin camilerdeki ve vakflardaki emnetlere el uzatt iitilmi deildir. Minberin altnda taraa eklindeki stn balarna dayanan merdiven kademeleri vardr ki, camiin hafzlar burada birbirini mtekib Kr'n kraatine gelirler. Kur'n'm bir sresi ile tezyin olunmu mihrb, beyaz mermerden yaplm olup gayet gzel oymalar vardr. Vaizin din ve ahlk hakikatleri duyurmasna mahss olan krs, hatb'in cum'a gnleri slm'da hkmranlk hukukundan olduu zere, Pdih nmna hutbe okuduu minber, mezzinlerin namaza balanaca vakit kaamet vermelerine mahss olan mastaba,199 pdihn eum'a namazlarn iinde ed ettii maksure dah mihrb gibi in edilmitir. Mihrabn yanlarnda altnla cilalanm tuntan masn' gayet byk iki amdan vardr ki, zerlerindeki byk balmumlar mukaddes gecelerde uyandrlarak kandillerle birlikte gndzleri camdan ieri giren gne klar yerine ner-i nr ederler. Ekserisi iek resimlerini veyahut Lafz-i Cell'in hurfu ile mzeyyen olan bu camiler mehur camc Sarho brahim'in imlatdr. Kitabelerin letafeti daha az yn- dikkat deildir; bunlar da iki kapnn zerindeki yazlar yazan Karahisr'nin hnerli ellerinin eseridir200 Camiin etrafnda birok messeseler, yni ibtid derecede bir mekteb, drt medrese, bir drlhads, bir drlkre, bir tb medresesi, bir dr-if, bir imaret, bir kervansaray (parasz olarak misafir kabul olunan yer), bir ktbhne, bir sebilhane, bir tabhne (yabanclar iin hastahne), hamamlar vardr.201 Bu oniki din ve hayr messese iinde Sley-mniye kubbesi isn-aerin burlarn ihtiva eden sumn gibi nazarlara ykseklik ve revnakn arz etmektedir. mparatorlar zamannda stanbul Ayasofya Kilisesi'yle iftihar ederdi; Sleyman'n (Peygamber Hz. Sleyman'n) tuntan yaplm ve Ayasofya
Cell-zde, varak: 316. Almosnino'ya nazaran (s. 146), bu drt stn Kaahire'den getirilmiti. Bunlar granit tandan olup Almosnino Marmar fino del Cairo (Kaahire nefs mermeri) diyor. 199 Hammer'de aynen masbata yazldr; biz mezzin mahfen diyoruz. Mtercim. 200 Sleymniye'deki bu nefs kitabeler uralardadr: Mihrabn zerinde, mihrabn zerindeki byk pencerenin kenarlarnda, Kble kapsnn karsndaki yarm kubbelerde, minberin sandaki pencere zerinde, mihrabn solunda, Akdeniz kap-snn i tarafnda ve Karadeniz kaps zerinde. 201 Sleymniye'nin tavsifiyle sona eren Cell-zde Trihi, har-min, mescidin, mektebin, medresenin, dr'lhads'in, mret-hne'nin, hastahne'nin, hamamn tariflerini yapar, (varak: 266 -271). Bu malmat aldmz Cell-zde nshas Solnok'da 993 (1575) senesinde, yni Cell-zde Trihi'nin sonundan yirmi sene sonra, brhm bin Al tarafndan yazlmtr.
198

Sayfa

70

Byk Osmanl Tarihi

Cilt 6

Joseph von Hammer

karsna konulmu olan heykeli kendi mabedinden stn olan bir ihtiam nnde hayran kalm gibi grnrd. Ayasofya'mn al merasiminin yapld gn Justinien: - Sleyman! Sana galebe ettim! diye barmt. imdi de Sleyman'a camii, eski Ayasofya'mn yannda mftehirne ykselerek, vaktiyle onun Sleyman Mbedi'nden almak is tedii stnl skp almak istiyor gibi grnmektedir. Sultn Sleyman yaptrd camilerden yalnz Sleymniye'ye kendi nmm vermitir. Devlet mallarndan, yhud kendi haznesinden in ettii dier alt cami babasnn, ocuklarnn, yhud zevcesi sultanlarn nmlarn tamaktadr. I. Selm Cmii'yle ehzade Mehmed ve Cihangir C-mii*ni yukarda zikr etmitik. Bu son iki camiin in olunduu srada Av-ratpazar yaknnda Haseki, baka bir isimle Hurrem Sultn (Rokzelan) Camii202 ile Rstem Paann zevcesi olup Mihrimah ismiyle yd olunan bir kermesinin nmn tayan dier iki cami bina edilmitir. Bu iki camiden biri Edirne Kaps'nda ve dieri skdar'da liman yanndadr. Haseki Camii bast bir mmr slpta yaplm olup yalnz bir kubbe ve bir minare ile mzeyyendir. Lkin bir mektebi, bir medresesi, bir imareti, bir drlmecnn (akl hastahnesi) vardr; Edirne Kaps'ndakinin bir medresesi, hamamlar, ars vardr. Dieri bir tepenin zerinde cesurca bir heybet ve ihtiamla arz- endam etmektedir ve zeminine merdivenle klr, stanbul'un seyredilmee deer olan umm kadrosu iinde balca bir nokta-i nazar tekil eder.203 Sleymaniye'nin Almas Mnasebetiyle ran Sarayndan Gelen Tebrikler Sleymniyenin tamamlanmas ve Rstem Paa'nn vezr-i zamla iadesi o kadar mhim vekayiden sayld ki, ran ah bu hususta Pdih' tebrk iin stanbul'a fevkalde bir sefr gndermeyi vecbe sayd. Bu eli h'n biri Sultn Sleyman'a, dieri Rstem Paa'ya hitaben yazlm iki mektubuyle Tahmasb'm ehzadesi Mehmed'in Rstem Paa'ya bir mektubunu ve h'n birinci zevcesinden (ki ran'da htn - harem unvann
stanbul ve Boazii eserinde yanllkla denildii gibi, Mustafa'nn deil, Selim'in validesi. M. D'Ohsson, c. 2, s. 492, II. Selim yerine I. Selm yazar. 203 Hammer, (Baron Joseph Von Hammer Purgstall), Byk Osmanl Tarihi, dal Neriy at: 3/416-419.
202

Sayfa

71

Byk Osmanl Tarihi

Cilt 6

Joseph von Hammer

tar) Hasek Sultn'a drdnc bir mektubu hmil idi ve bu mektuplar, cenk esnasnda tet olunanlar ne kadar tahkir edici szlerle doluysa, o kadar nezaketli bir slpla yazlm idi. h neren ve nazmen birok ta'zmttan sonra Pdih'a yle hitb ediyordu: Maz -har- envr- te'yd-i hudvend, masdar- esrar, Rabb hebb l melke-1 yenbai'l-ehadd min ba'di, ehsuvar- arsa-i hk, fris-i yekrn- krre-i eflk, mihr-i sipihr-i saltanat hilfet, bedr-i mnri nafet adalet, sul-tn'l-berreyn ve hkaan'l-bahreyn, sem-i nebyyi's- sakaleyn, vris-i zlkarneyn, kehf'lhfkn, hdim'l-haremeyni'-erfeyn, selmen l-sa-tanat ve'-evket ve'1-hamet ve'1-kudret ve'1-hilfet ve'1-adlet vel-aza-met ve*l-bbhet ve'n-nasfet ve'1-izzet ve'1-ikbl, Sultn Sleyman h bn-i Sultn Selm Hn... Ondan sonra lleti lem yuhaluku msheh f'1-bild medhasna mazhar olan Cmi-i erifin tamamlanmasndan dolay tebriklerini arz ederek mektubun hmili vstasyle204 kt'a Mus-haf- erf hediye etmi olduunu ve el-dl ale'1-hayr kefale muktez-snca bunlarn okunmasnn sevabndan hissedar olmak midinde bulunduunu yazyor.205 Sultn Sleyman'n cevb daha muhtasar dmtr. Bu cevap yle balyordu: l-hazret, gerdn-bisutat, hurd tal*at, cemd haslet, bJmenzilet, Dr dirayet, kisr sret, bercs saadet, Keykbd -taht, Fer-dnbaht, h- serr-hamet ve kmkr, mh- mnr-i sipihr-i bahtiyar, rfi'-i a'lmi'1-izz ve'l- icll, bsit-i bisti'r-refet ve'1-i'tidl, matla'-i ke-vkib-i menkb, menb'- erif-i mertib, cmi'-i mekrimi'l-ahlk ve'l-mefhiri'iyem, hv-i mersimi'l-efk ve messiri'l-himem, el-manzr be-vufr- eltfi'l kermi'l-vehhb, el-mahff be-sunf- a'tfi'r-rahmi't-tevvb, cemch- devlet-penh, Tahmasb h....206 Bu mektuplar, Husrev-i Pervz tarafndan Rm mparatoru'na yazlm ve Agatias'n eserleriyle muhafaza edilmi olan nmelerle mukayese edilirse grlr M, ark saraylarnn slbu, mecaz tarzndan hibir ey kaybetmemitir. Yalnz mektup sahibi gneten, aydan ald tebihleri
Umde-i ashab'U'tib&r ve'1-i'timad, Keml'd-dln Nbet Aa. (Mtercim) h'n mektubu Feridftn Be# Mttne&t'nda (1. c, s. 524-527'de) mflnde-ric olduundan nakledilen fkralar Hammer'in tercmesinden tercme edilmek yerine aynen oradan ainmtr (Mtercim). 206 Mttnei- Feridun, c. 1, s. 527-529. Pdihn cevbnmet Hammerln dedgi gibi muhtasarca olduu gibi, pek de ta'zmli deildir; sonunda dahi Kabza-1 hkmetinizde olan vilyetde madem ki er'-l erif mazhar- riyet ve synet ola, kavtd-i sulha mazarrat ihtimli mnkat' bare, siyle h istihfaf ve er'! erifin dimi olarak icra edilmedgi m edilmiti. Lakin ban Sahram, mektubunda Pdih hakknda halkn duas olmak zere serd edilen lhi akbet Mahmd-gerdan msra hatemet-t avfabe bl'1-ayr kabilinden ve byk Ktleme idi- (Mtercim)
204 205

Sayfa

72

Byk Osmanl Tarihi

Cilt 6

Joseph von Hammer

Styvu'un zevcesi Alrasyb'in kz. Sab meli&esi. 209 Rumlar'in KandaKa'si. 210 ' Peev (c. 1, s. 399), elinin adn Pr fertt a'n tbut aa yzba eklinde yazyorsa da, bu kelimenin
207 208

Sayfa

73

kendi hakknda deil muhatab olan zt hakknda kullandndan, daha mnsip bir ekil almtr. Teessfe ayandr ki, bir Rm Im-paratoriesiyle bir ran ah zevcesi arasnda tet edilmi mektuplardan hibiri bize kadar vsl olmadndan, u aadaki mektuplarla mukayese edip de mtalamz tamamlamak kaabil olmamtr. h Tahmasb'n sevgili zevcesi Farsa ile yazlm mektubuna yle balyordu: Rzn ebn, tertl-i hamd Huda-y mennn ile gzrende-i vn olan ski-nn- lem-i blnn enfs- kudsiyesinden muktebes cevhir-i nedyd-i lmi'a, elsine-i erbb- mn ve ashb- hasentdan sudur ile dergh- ic-bet-i lyezle sud eden ed'iye-i sfiyeye mabih da'vt- hlisa, cihanda her eyden daha kymetdr her trl eref-i b-gye, mteri gibi t-bn ve necm sihr kadar firzn olan Firengs207 -mertebet, Bel-ks-208 kudret, Zelh-ismet, Meryemiffet, sermye-i mefhret-i nis-vn, hurd-i hsn n, Kaydfe-i209 asr ve nbe-i dehr, melek-hasil, mazhar- env- fazil Haseki Sultn hazretlerine sezvardr. Bundan sonra camiin ikmlinden dolay tebriklerini bildirerek Huda iin ibdet mahall yapanlarn ve Allah'n ztna istind edenlerin Kur'-n- Kerm'in yetleri mucibince mkfat ve saadete eritirileceklerini ve hond olacaklarn ifde ediyor, nihayet birka nsha Mushaf - erif hediye gnderdiinden, bunlarn takva erbabna rehber olmak zere Cmi -i erife konulaca midinde bulunduunu yazyordu. Haseki Sultn dah cevpnmesinde hr- ebabet, Zelh-letfet, Dr-kudret, bedreka-i mvern- siyset, s, mlhemiyyet, necm-i tbdr- evket, drretHtci'l-muhsint, enmzec-i b-misl muhaddert bir bnu-y ser-perde-i ismet tarafndan gnderildii iin glbn-i melike-i kiramdan berde inclere gbta-ver ve erbb- hlasn cevmi'de nisr eyledikleri mercanlar kadar muattar olan temenniyat bir hediye-i niyz- cennet olmak zere keml-i ihls ile telkki eylediini bildiriyordu. h-zde Mehmed de sadr- zam Rstem Paa'y makamna iadesinden dolay daha az tantanal olmayan tbirler ile tebrik ederek kblin v'dini yerine getirdiini, muzafferiyet yldznn battktan sonra tam bir aaa ile tekra r doduunu sylyor ve Cenb- Hakk'a arz- kran ediyordu. Bu mektuplar ran saray hizmetlerinde ihtiyarlam Nbet Aa210 ma'ri-fetiyle

Byk Osmanl Tarihi takdim olundu.211

Cilt 6

Joseph von Hammer

Sleymaniye Medresesinin Kuruluu Cmi'in tamamlanmasndan sonra, ikisi mabedin dousunda ve ikisi batsnda in olunmu olan drt medrese iin Sultn Sleyman ulem dan en sekinlerini arad.212 Ftih'in, camii yannda yaptrd medreselerin yans derecesinde olan bu medreselere kf miktarda vakfiye tahsis edilmi olduundan, imdi dah (yani Hammer zamannda dah) gerek tahsisat bakmndan ve gerekse i'tibar bakmndan mderrislikleri en ileri seviyededir. Pdihn adam semesini bilen nazar, fevkalde liykatleriyle mtebahhir mft Ebussud Efehdi'ye ve vezr-i zam Rstem Paa'nin himayesini kazanm olan drt lime evrildi. Bunlardan ikisi Rstem Paa*nn Ktahya'da yaptrd medresede mderris idi. ncs olan Mehmed bin Hurrem ran'n mutasavvf irlerinin en mehuru Celleddn-i Rm neslindendi (Celleddn-i Rm, farsa yazmakla beraber zbez Trktr. Hazrlayan). Bu ztn Nasr'd-dn Ts'nin Mba'de't-Tabiyyt'dan. byk eseri olan Tecrd'e ta*lkat el yazs olarak -en kymetli kitaplardan olmak zere- Sleymniye Ktphanesinde muhafaza edilmektedir.213 Camiin batsndaki medreselerden biri Mehmed'e dieri Knal-zde Al'ye214 verilmitir ki, bu ztn mensb olduu aileden birok zeyt Al'nin olu .tarafndan yazlan Te-rcim-i Ahvl-i uar-y Osmaniye'de zikr olunmutur. Mabedin dousundaki iki medreseden biri Mi'mr-zde'ye, dieri Kad-zde'ye verildi. Her ikisi de ger' ilimlerin temel kitaplarna erhler yazmlardr;215
has isim olarak kabul edilmesi uzak bir ihtimaldir ve hele elilie bu isimde bir ahsn tyini o zamann saraylarnn protokolne gre muhal olduundan, bizdeki Peev (Matbu olan) yanl olmaldr. 211 Hammer, (Baron Joseph Von Hammer Purgstall), Byk Osmanl Tarihi, dal Neriyat: 3/419-421. 212 Abdlazz Efendi, RavMtl-Ebrttr, 965 senesi. 213 Terackn-i Ahv&U Atftt (Takprl-zde zeyil). (Mtercimin lvesi: Is -llu !zh evlllne ve Ha^iye -l Tecride ta'llkat vardr. Hatt- MunnU le Sultn Sleyman Bvkal ktbhanestnde mahfuz ve nigh- ulemft-y U-nazardan mahzzdur. Aty> Zeyl- akatk, s. 139, st. tab', 1268). 214 Knal-zde en eski ahlk kitablarndan birinin yazardr. Bu eserin ismi Ahlk - Al, Cellddin Muhammed ed-Devv-n'nin Ahlk- ell'si ile Nasr'd-dn Ts'nin Ahlk- N-sr'si buna alnmtr. Metinde de getii gibi, Knal-zde'-nin Telvh'e, Tecrd'e, Mevkfa, Hidye'ye ta'lkt (aklama ve notlar) vardr. Kalemiyye ve Seyfiyye adlar altnda Araba iki eser daha yazmtr. Tercim-i ur sahibi Kmalzde Hasan, pederi l'den ye baba tarafndan ceddi Emr' -den ve ana tarafndan ceddi Kaadir'den baka amcalar Ke-rm, Msliml, Nihl ve daylar Mliki, Inyetullah, Kaa-dir, biraderleri Fehm, Feyz, yeeni Vf ile olu Kerm'-nin ve Fevzi'nin olu olan yeeni Abdi'nin de tercrne -i hallerini yazar. Mverrih l, Knal-zde Hasan'm btn akrabasn ir yapm olduunu istihza makamnda sylyor. 215 ^!t?'Zl?JCmeA h& Atyfde ^nderlotir. Telvth, !*** ft Guw, Mlfth, Mevktf zerine ta'Ukat vardr.

Sayfa

74

Byk Osmanl Tarihi

Cilt 6

Joseph von Hammer

ikincisi sonralar mftlik makamna ykselmitir; bir dr'l-kurr ile ukur Hamam216 yannda bir cami hl onun nmm tar.217 Hurrem Sultann lm Aslen Rus olan Haseki Hurrem Sultn, Sleymniye Cmii'nin hitmndan, ran sefaretinin tebriklerinden, dmd Rstem Paann vezr -i zamla dnnden (Cumadeluhr 965 - Nisan 1558), veliahdn vef-yle saltanat tahtnn kendi oullarndan biri iin garantiye alnm olduunu grdkten sonra ok zaman yaamad. Na' Sleymniye yannda kubbeli bir trbeye gmld. Gzellii ve zeks sayesinde di bir cariyelikten pdih zevceliine ykseldikten sonra, gzelliinin cazibesi kalmad bir yata dah nfuzunu muhafaza edebildi. Sleyman, devlet zerinde nasl mutlak surette hkmederse, fikir ve ahlknn ykseklii sayesinde o da pdih zerinde yle hkmederdi. Entrikalanyla iki vezr-i zamin (brhm218 ve Ahmed) idamn, ehzade Sultn Mns-tafa'nm katlini, daha sonra iki ehzade arasnda felketli bir muharebeyi ve ehzadelerin haremde mahbsiyetine yol aan ihtilf hazrlamak suretiyle iktidarn ktye kullanm olduundan, trihin kendisini iddetle takbih etmesi lzm gelir. ehzadelerin haremde kalmas tedbri devletin inhitatna olduka fazla te'sr etmitir. Zr haremin kadnca terbiyesi millete ancak gayretsiz ve iktidardan mahrum hkmdarlar yetitirebilir. Hurrem Sultn'n stanbul'un ortasnda ve yedi tepesinden ncsnn zerinde Sultn Sleyman Trbesi yannda bulunan mezar -eski Bizans'n Atmeydan'nda ilk zamanlardan beri grlen ve zerindeki kitabe bu payitahtn Ruslar tarafndan zaptedileceini haber vermekte olan- atl Blerofon heykelinden ziyde, ehrin gelecekteki mukadderatna manidar bir iaret gibi grnr.219
Eski Mocisia. ^iSnS"J!fdft'aln tercme"i h"- Hldaye-ye 5erh ve Mlftfth, T*c-Id, Vevakif, TeMh erhlerine ta'Ukat yazmtr. Hammer, (Baron Joseph Von Hammer Purgstall), Byk Osmanl Tarihi, dal Neriyat: 3/421-422. 218 Venedik elisi Bragadino (Marini Sanuto, 41) tarafndan nakledilen aadaki fkra Rokzelan'n hasedine garib bir misldir: Pdih'a Rusya'dan gayet gzel iki kz hediye gelmiti. Bunlarn biri validesine, dieri kendisine idi. Kzlar saraya gelince Pdih'n ikinci zevcesi kederinin iddetinden yere kapanp alamaa balam, bu hli gren vlide-sultn (kendisine gelen) kz sancak belerinden birine zevce olmak zere vermitir. Pdih da kendisine gelen cariyeyi baka bir sancak beine vermeyi mnsip grd. Byle yapmam olsa zevcesi kederinden lecekti. Niger, Vlih, Vagner, Rokzelan'm Sien kasabasndan Nani Marsigli nmnda birinin kz olup 1525 senesinde Kastello Kollehio'da deniz haydudlan tarafn dan kaldrldn yazarlar; lkin Rokzelan, 1524 senesinde ehzade Sel im'i dourmutu. 219 vSIT1*011"8 StatUa: basls lapWea habet insculptas historias rerum no -Jis^aum, quae urb accident
216 217

Sayfa

75

Byk Osmanl Tarihi

Cilt 6

Joseph von Hammer

Biri Trkiye'nin idaresinde, dieri Macaristan'n idaresinde nfuzunu kullanm olan iki prensesin, yni Rokzelan ile Lehistan Kraliesi zabel'in vefatn gren sene, ngiltere'den Kralie Mari'yi ve Almanya'dan kaynpederi arlken'i aidi.220 zbek Han (Trkistan Hn) le Dostne Mnsebetler ran sefaretinin gelii srasnda, Ceyhun'un te tarafndaki kavimle rin hkmdar Semerkand ve Buhr Emri zbek Hn'dan Sultn Sleyman'a mektuplar geldi. Bu zbek Hn'n trihi bunca zamandr karanlkta kalm ve bu hususta sonralan yaplan aratrmalara ramen hl bir aydnlk getirilememitir221 ki imdiye kadar mechl kalan bz menblar222 ve diplomatik evrak te'mn edilerek zhna almak lzmdr ve mhimdir. Ancak Osmanl trihini incelemek isteyenler iin asl, lisn, coraf mevkii, dni i'tibriyle Osmanl Devleti* nin ran'a kar tabi mttefiki olmak lzm gelen bu kavmi daha iyi tanmak elzemdir. ran bat tarafndan Osmanl lkesi ile, dou tarafndan zbek memleketleriyle snrdatr; ikisinin arasnda bulunarak birini dierinden ayrmak cihetiyle Osmanllarca zbekler'in Acemler aleyhine ittifaktaki menfaatleri yle dursun, ranllar i olduklar halde bu iki kavmin ikisi de snndirler. eybn Trk ailesinin Ceyhun tesinde hkm srdkleri srada, Safev ailesi bu nehrin beri tarafndaki lkede hkm srmekteydi. zbek hkmdar h Bek ile Safev Hanedannn kurucusu h sml, yukarda grdmz vehile, zuhurlarn mtekib iddetli bir muharebeye tutumaa mecbur olmu ve bu muharebe mehur Merv atma-syla son bulmutur. h Bek bu cenkte ld, sml onun kafatasn alarak bu asrlarn vah ftihlerinin deti gereince altn ve kymetli talarla ssleyerek kadeh makamnda kulland. h Bek h Budak Bek'in olu ve Kpak Hn abahat, baka bir tbirle eybek Hn'n torunu idi. eybek
eum a Russis expunaWtur. Kodonius-un 220 Hammer, (Baron Joseph Von Hamm er Purgstall), Byk Osmanl Tarihi, dal Neriyat: 3/422. 221 Muallim Sankovski'nin Trk ve Moollarn Trh -i Ummsine lvesi muteber bir eser olmakla beraber, Herbelo ile Dgini (Deguignes) 'in Lbb't -Trh (Trihin z) 'nden iktibas ettikleri ma'lmta terchn Buhr'ya gnderilen Rus elisinin raporundan ald tafsiltla bir kat daha kartrmtr. Eli ise bu ma'Imt ranl Muhammed Ysuf Kazvn'-nin trihinden almtr ki, hem eksik, hem yanltr. 222 Bu menbalardan .balcalan Cenab'nln tarihiyle Nuhbettit.TevarthMir W. birinde dercedilen vak'alar dierinde olmamasna ve bazan vak'alann tarihleri bakmndan ihtilflar bulunmasna nazaran, muhtelif mecazlardan alnm olduJdar anlalr. Hezarfenn, Bftvaat'I -Ebrr sfthtbi Atodl-azlz Cenabfyi ancak bU&ta, etmilerdir.

Sayfa

76

Byk Osmanl Tarihi

Cilt 6

Joseph von Hammer

Hn, Semerkand' ele geirerek memleketin hkmdar Ab -dlazz Mirz'y dm ettikten sonra Ulu Be'in hemiresi olan Abdl-azz'in haremiyle nikhlanmt. Bu izdivatan Kukunci (yahut Kucum) (Kcm eklinde de geer) ve Suncuk nmnda iki olu olmutu. Dier bir zevceden de h Budak, Hokum, Sancar nmnda ocuk dourmutu.223 Timur'un torununun olu Eb Sad, Uzun Hasan tarafndan malb ve maktul olduu vakit olu Sultn Ahmed hkmetinde kendisine halef olmutu (873/1460). Bunun vefatndan sonra Mahmud'-un olu Usta Al Semerkand'da h Bek tarafndan kuatld; h Bek hasmn yalanc vaadlerle mevkiini terk etmek iin ikna ederek ,bu suretle ele geirip dm etti (910/1504). O zamandan i'tibren Ceyhun tesi lkelerinin mstakil hkimi olan h Bek, evvel Eb Sad'in torunu ve Kabil Emri Bbur tarafndan uzaklatrlm ise de sene sonra Bbur*u hududun tesine srerek, uursuz Merv muharebesine kadar faslasz ekilde hkmrn olmutur (916/1510). Merv muharebesinden sonra Bbur Mirza yeni bir istil tecrbesinde bulunduysa da, h Bek'in amcas Kukunc tarafndan ric'ate mecbur edilmitir.224 Kukun-c 23 sene hkm srerek, bu mddet zarfnda ran ah smail ve Tah-masb ile sk sk ekimiler ve bunlarn ekserisi Kukunc'mn lehine neticelenmitir. zellikle Gucduvn'da smail'in vezr-i zami Emr Necm-i Sn'yi malb ve altmbn kiilik ordusunu perian etmitir. Mirza Bbur yeniden hududu gemi iken, Kukunc'mn bu muvaffakiyetlerinden ekinerek ve istil hatsn hayatiyle demi olan Necm-i Sn'nin hline dmekten korkarak Kabil hududundan te tarafa sr'atle ekilmi ve daha Ceyhun-tesine gelmemitir. Kukunc'mn olu ve halefi Eb Sad alt sene hkm srerek 946/1539 senesinde vefat etmitir.225 Saltanat srasnda Tahmasb'n olu ehzade Behrm' muhasara etti; lkin h'n yaklamas zerine Seyhun tesine ekildi. h-Budak'in torunu olan halefi Ubeydullah -ki eybn'nin yeenidir- ranllar'la muharebelerinde ecaati, pekok muzafferiyetleriyle imtiyazl bir durum salamtr. Bir cenkte dman ordusunu bozduktan ve drt bin askeri ldrdkten sonra Herat Vlsi Halfe Rumh'nn maiyyetini de telef ederek, Nibr mstesna olmak zere,
Sankovski, neseb cedvelinde Eb'l-Hayr'm Kokunc ve h-Budak isimlerinde iki olu olduunu yazar; lkin baka olu daha vard. Bu ocuklarn iki valideden olduunu, validelerden birinin Timur'un torunu bulunduunu da bilmez. 224 Sankovski, Abdullah'n Merv muharebesini mtekib tahta ktn yazar. nk elindeki trih, Kokunc'dan ve olu Eb Sad'den bahsetmez. 225 Cenab. Nuhbet't-Tevah., Sankoyiakl'nin el yazsna nazaran Ubeydullah, 937'de vefat eden &h Bek'e o tarihte halef olmutur; ancak fiilen 946'da tahta, gemitir,
223

Sayfa

77

Byk Osmanl Tarihi

Cilt 6

Joseph von Hammer

btn o mntkay itaatine almtr. Fkh ve edebiyat ile, Trke grler yazmakla megul olur ve irleri ve limleri sever, ve btn gcyle himaye ederdi. Ubeydullah'm saltanatndan evvel Osmanl trihi stanbul ve Mve-ry Ceyhun (Ceyhn-tesi) arasnda hibir dostne mnsebet misli kayd etmiyor. Ancak Sultn Sleyman'n ran'a son seferi, Pdih ile Ubeydullah arasnda mterek dmanlar aleyhine bir yaknlamay ta-bityle cb ettirmitir.226 Ubeydullah eybn, hanedannn hkmranln Ceyhun'un bu tarafnda Horasan'a kadar geniletti; zten bu mntkada Bistm ve Damgh ehirleri elinde bulunuyordu. Onun vefatndan sonra Kukunc'mn olu Abdullah tahta kt (950/1543); alt aydan ziyde hkmet edemiyerek yerine Abdllatf yhud Abdlazz ismindeki kardei geti. Bu zt, 12 sene hikmet ve i'tidl ile memleketi idare ederek, Sultn Sleyman'n o derecelerde tevecchn kazanmtr ki, Pdih yalnz iltifatm bildirmekle kanaat etmiyerek (961/1554) 300 yenieriden ve bir topu takmndan mrekkeb yardmc bir kuvvet gndermitir. Abdlazz227 bunlarn ulat srada vefat ederek Suncuk'un olu ve Ebl -Hayr'm torunu olup Burak Hn diye, Ikablandnlan Nevrz Ahmed Bahdr hkmeti eline ald. Clusunu Sultn Sleyman'a yle bildirdi: Abdlazz Hn'n dr- na'me intikali zerine hilfet ve hkmet- lem benim ve Semerkand Hn nezdinde bulunan kardalarmm hissesine isabet etmitir. Dabusi, Kofm, Germine, Ke, Kar, Hazar kal'ala-rna mlik olan dier sultnlar ilticghlarnn metanetine marren bize mukavemet etmi ve bizi u son senelerde muharebeye mecbur eylemilerdir. Osmanl Devleti'nin selefine gnderdii yardmc kuvvetlere mukabil o taraftan sevkedilmesi vaad edilmi olan imdadn gnderilmesindeki te'hirden dolay, u suretle mbhem bir tarzda zr beyn edilmee al yordu. Mektubunda devamla, imdi Semerkand'a hkim bulunduunu, Pr Muhammed Sultn ve kardelerinin firara icbar edildiini, Buhr mstesna
Sultn Sleyman'n Burak Hn'a (Feridun zbek Hn der) cevbnda u szler yazldr: ... nme -i nm-i sadkat-di-sr... ile umdetl-akrn ve'1-emsl muteberlerimizden Kutluk Fulad' zdet kadrhuy irsal klup... Ubeydullah Hn ve Abdlazz Hn aleyhimr -rahmeth ve'r-rdvn... keml-i mevlt ve hsn-i msft zere olup... (Feridun, c. 2, s. 73. Aslndan.)' 227 Burak Hn'n Sultn Sleyman'a olan arzasnda Osmanl se -frleriyle beraber 300 yenierinin byk ve kk toplar getirdii yazldr. Sankovski'nin kaynak olarak ald Acem mverrihi ise, zbek Pdihlarna ilk Osmanl elisinin III. Mu-rd zaman gnderildiini yazar; Kus mverrihi de o malmata binen SubhanKul (Soub-Chan quoli) vaktinde Bu-hra'ya gnderilen sefaret, ilk eli idi diyor (s. 114). Bu malmatn ne kadar yanl olduu nakledilmi olan fkralardan anlalr. (Subhan-Kul lfz Subhn-Allah dedirecek bir ekil aldna gre Rus tarihisinin yanllar, Acem tarihisinin yanllarndan az olmamtr. Mtercim)
226

Sayfa

78

Byk Osmanl Tarihi

Cilt 6

Joseph von Hammer

olmak zere btn mstahkem mevkilerin eline dtn, Bu-hr'mn zabtn mtekib Horasan'a gireceini bildiriyordu. ki ay sonra (Reb'1-hir 963 / ubat 1556) Burak Hn'n elisi Nizm'd-dn Ahmed avu Bek efendisinin muzafferiyetini ve Buhr'nn fethini Pdih'a haber vermee geldi. Nihayet akrabasndan birini ziyaret iin stanbul'a gelen eyh Muslih'd-dn Mustaf,228 Burak Hn'dan Sleyman'a nc bir mektup getirdi. Pdih Mver-y Ceyhun hkmdarna iki cevap yazd.229 Birincisinde eyh'in stanbul'da gzel vakit geirebilmesi iin gereken her eyin yaplacan, ikincisinde Hn'n tahta kn bildiren Kutluk Koday vstasyle gnderilen mektubu hatrlatarak, Pdih ve Abdullah ve Abdllatf arasndaki dosta mnsebetlerin te'kdine hazr bulunulduu ve fakat ran ile sulh akdedilmi olduundan artk yardm kuvveti gnderilmesine ahvlin msait olmayaca zikr olunuyordu.230
Rz-nme-i Sleyman! tetimmesi, Nu: 47. Akrabas ulemdan Mevlana -Ala'd-dn, Air eleb, Yahya eleb idi. 229 (Metnin bu sahfesindeki Kutluk Kuday (veya: Kud)n Kutluk Fulad olaca yukardaki zeyllerden anlalr. Mtercim) Sankovinski'nin bulduu el yazlarnda Burhan denilen hkmdarn unvan Ceyhun hkmdar dr. Yine bu el yazs Burak Hn'n clusunu yanl olarak 950 (1543)'de gsterir. Hlbuki Abdlltf Sultn Sleyman'n gnderdii yenierilerin varmasndan az sonra 961 (1554)'de vefat etmitir. Bir de Burhan 972*de deil, 967'de vefat etmitir; u halde onun saltanat mddeti alt seneden ibarettir. Ondan sonra Timur Hn tahta geip bir sene, sonra Can -beg-zde Pr Muhammed Hn hkmdar olarak on sene hkm srmlerdir. Sankoviski'nin yazd gibi Timur Hn'n yerine Pr Muham -med'in kardei skender Be gelmi olmayp, skender Be Pr Muhammed'den sonra hkmdar olmutur. (Mtercimin lvesi: Nuhbet't-Tevrh'e gre Mverti'n-nehr hkmdarlarnn silsile-nmesi Abdlltf Hn'a kadar yledir: Hnedn'n kurucusu: Budak Sultn bin Eblhayr Hn. 1) Budak Hn'n olu h-beg Hn, nm- der bek (eybek). 904'de Timur-evld'ndan Mver''n-nehr Sultn Al Mrz'y ldrp oralar zabtetti; h Isml 916'da Merv muharebesinde galebe ederek, Ah-beg't ldrd. 2) h-beg'in olu Krcm (Kcm) Hn ki Knci (Kknc) Hn unvnyle mehurdur. 918'de Acemler'e galebe etti. 936'da Mver''n-nehr'de vefat etti. 3) Krcm Hn'n olu Eb Sad Hn. l. 939. 4) Budak Sultn'n olu Mahmd Sultn-zde Ubeyd Hn. Hert vlsi Halfe Rmlyu 944'de Nibr taraflarnda ldrmt, l. 946. 5) Abdullah Hn bin Krcm (Kcm) Hn. Ubeyd Hn'dan sonra alt ay hkmdarlk etmitir. 6) Abdlltf Hn. Kardei Abdullah Hn'dan sonra hanlk etmitir. Hammer metinde bu ztn ismini ya Abdlltf, yhud Abdlazz demi ise de, Sleyman'n mektubunda Ab-dlazz nmyle zikredilmitir. Eer Abdlltf mverrihlerin hats deilse, biri Abdlltf ve dieri Abdlazz isminde iki birader hkmet etmi olmak ihtimli vardr. nk bir hkmdarn bu yolda iki ismi olacana pek ihtiml verilemez. Metinde ve notlarda Burak eklinde geen isimlerin Budak olmas gerekir. 230 Rs-name-i Sleyman'nln tetimmesinde tavsiye mektubuna Edirne'den 1 Receb 964/Mays 1657 (tarihiyle tarhlenmis olarak 47 numarada cevap vardr; 48 numaral olan ikincisi tarihsizdir; Sultan Sleyman'n 49 numarada vezir Hacm Sultn bin Aghl'ye bir nc cevftb Cumftdeluhr 963 (Nisan 1556) tarihiyle tatfhlenmitir ki, Burak Han'm kinci mektubunun vasl olduu aman takrtbep bu trih di,
228

Sayfa

79

Byk Osmanl Tarihi

Cilt 6

Joseph von Hammer

Macaristan Seferi Macaristan'a gelince, Amasya'da Ferdinand'n elileri tarafndan salanm olan mtreke, iki milletin harb temayllerinden dolay faslasz zuhur eden dmanla son verememi$ti. Mnferid atmalarn ve iki hudud zerinde tecvzlerin arkas kesilmiyordu. te bu ahvl cmlesinden olmak zere Hrvatistan alemdar Bosna Paas'yle vurumak zere ruhsat istemi ve mparator'un emri zerine Istirya ordusu bakumandan Baron Ungand her frkada beyzden ziyde svr bulunmamak ar -tyle alemdarn bu vuruma iin Pesau'dan Sen-Jorj'a gitmesine ruhsat vermitir. Bununla beraber Ungand byle bir atmann mtrekeyi alenen kesintiye uratabileceini ihtar ettiinden o ruhsat sonradan geri alnmtr.231 Budin Vlsi Toygun (Doygun), Skorza Pallaviini'ye yazd bir mektupta Papa, Paks, Girzgal kylerinin yaklmasndan, Siget kumandan Volf Deresfi ile Kapuvar kumandan Etiyen Deresfi'nin hcumlarndan, Papa ve Paluta kaleleri muhafzlarnn aknlarndan, nihayet Palanga'nn Tur tarafndan tahkim edilmi olmasndan ikyet etti.232 Ferdinand'n emri zerine Mark Stansi -kyler ahlsi hakknda her trl taadd ve vaheti icra etmekte olan- Heydk'lere pek iddetli muameleler gstermi ve gzlerini kararak veyhud top barutu yaktrmak suretiyle bedenlerinin azalarn pare pare ederek kahredici te'dblerde bulunmu ise de, bunlann hibir faydas olmad.233 Toygun da bunlar Korutna, Kapuvar, Babua gibi balca snaklar olan yerlerden karmaa alt. Bu maksatla asker sevketmek zere Mehnred Paa'nn olu ve Yahya Paa'mn torunu Stulhweisenburg bei Arslan, Gran bei dem, Novigrad bei Sleyman, Seksard be i Sinan, Girzgal bei Ahmed, Htn bei Mehmed, Simontorina bei Ma'sm beleri davet etti. Toygun, bu muhtelif sancaklarn askeri bana geerek Korutna,
Hammer, (Baron Joseph Von Hammer Purgstall), Byk Osmanl Tarihi, dal Neriyat: 3 /423-425. 231 Buna dir olan mektuplar Avusturya mparatorluk ve Kraliyet Arivi'ndedir. Ungand'm Petao'dan Imparator'a 5 Austos 1564 tarihli yazs, asker ve para bulunmadna dirdir: Denn ich an Pferden nur 826, an Fussvolk die Niemanden hab, also dass ich vom hemelten landt Steier so das meiste Geld reicht, keinen Kriegsrat habe. Sonag baronu olari David Ungund bu raporu yle imza etmitir: Lanshauptmann in Steyer, Hauptmann und Vizedom zu Zilli, Oberster Spann der Grafschaft Warasdin, Obrister Feldhauptmann Landt Steyer, Cherndt, und Krein auch Crobaten und des windisch Lands Grenizen. 232 Toygun Be'in mhrnde u ibare bulunur: Nak - mhr-i Toygun bende-i h-i reb'-i meskn. 233 Jubente Ferdlnando captos enim aut eratis octlls dimJsit aut sul phureo pulvere subjeceto membratim discarpendos curavlt, aut si quJd crudeltus adhiberl tonnenti genus potult. sfeoanfi, kitap: 19, Forgacz, kitap: 5.

Sayfa

80

Byk Osmanl Tarihi

Cilt 6

Joseph von Hammer

Kapuvar, Babua zerine yrd. lk iki mevk, kumandanlarnn alaka terk etmelerinden dolay artsz teslim oldular; Babua bz artlarla teslimiyet gsterip muhafzlar silh ve eyalaryla ekilmek msadesine nail oldular; Trkler'den te tarafa kap da Heydk'lere res olmu olan ahs da mslmanlarn nefret ettikleri domuz eti ve derisiyl e dolu bir araba iine gizlenerek kaabildiler, Toygun, evvel Siget'i muhasara niyetinde bulunduunu gstermise de mevsim pek ilerlemi olduu iin Peev (Peuy) ye ric'ate mecbur oldu. Toygun uzaklanca, Kireni, 114 Trk'n mdfaa etmekte olduu Girzgal kalesini zabtetmee almsa da, kuatanlarn sayca okluuna ramen bu teebbste muvaffakiyet gremedi. Macar mverrihlerinin birey sylemedikleri bu vak'a Trkler'in Tinodis'i olan Girzgal kads tarafndan nazmen234 tehir olunmutur.235 Siget Muhasaras Siget muhasaras ancak te'hir olunmutu; Sultn Sleyman bu mu hasarann idaresini Budin Vllii'nde brakt Al Paa'ya tevd etti. Btn hadm aalar gibi imanlyle beraber ksa boylu, bouk sesli, zeytuni ehreli, ba iki omuzu arasna skm, yaban domuzun mdfaa dileri gibi ne doru kan iki diiyle ehresi bozulmu olan Al Paa, insann nefretini celbeden bu grn altnda byk ecaat ve askerlike ndir tesadf olunur bir maharet gizlemekteydi. Ferdinand'n elilerine bundan byle Macarlar' kl ve tfekle deil, denek ve topuzla itaat ettirmek istediini syledi; onlar da istedii gibi hareket etmekte serbest olduunu, lkin karsnda deneklere, topuzlara, kurunlara, mzraklarla mukavemet edecek kahramanlar bulacan sylediler. 21 Mays 1556'da Al Paa onfekirhen (Peuy) bei Dervi, Babua bei Ahmed, Kopani bei Nash Beler'le dier Osmanl kumandanlar refakatinde olduu halde, Sigef ten bir mil mesafede olan Azz Loran ka lesi nnde ordugh kurmaa gitti. gn sonra bu kaleyi muhasaraya balad. On sene sonra vukua gelen Siget muhasaras bu mevkiin nmn ebediyyen hretini perinlediinden, ileride o muhasarann tafsiltn vermek zere, sz uzatacak deiliz. Bir ay muhasaradan ve hendei yirmibebin araba ile
Peev, bundan yz beyit almtr. Vak'anm trihini 10 Zilhicce (26 Tes -rtn-t evvel) olmak zere tyin eder. Macar Kreni'yl Karain (Kracln) eklinde yazar. (Peev, c. 1, s. 355, Grjgai kadsnn bu manzumesinde 114 kale muhafzna kars dmann binden ziyde olduu beyn olunmutur. Mtercim). 235 Hammer, (Baron Joseph Von Hammer Purgstall), Byk Osmanl Tarihi, dal Neriyat: 3/426-426.
234

Sayfa

81

Byk Osmanl Tarihi

Cilt 6

Joseph von Hammer

Sayfa

al yn ile doldurduktan, ehre hkim olduktan sonradr ki, Al Paa kaleye ilk hcumu yapt. Fakat bunun da neticesi pek felketli oldu. Osmanllar bir alay beiyle Kaasm Paa'nn yeeni Nash Be'in, Kopani Bei'nin, yediyz kiinin kaybedilmesiyle eleme gark oldular. Babua ve Solnok beleri Ahmed ve Mahmud Be-ler yaralandlar; yenieri aalarndan Vel esr oldu. Hendein allar da yakld. Lkin bu son muvaffakiyet glibler hakknda vehmete yol at; nk atein alevleri yaylarak ehrin bir ksmn yakt (21 Haz-ran.)236 Bununla beraber Palatin Tomas Nadadi Avusturyallardan, Is-tiryallar'dan, Bavyerallar'dan, Macarlar'dan mrekkeb bir ordu ile Ba-bua'nm muhasarasna teebbs etmiti, tki Polvey'ler ile Hanri Puheym ve Yanos Rauber Kara eytan denilen Avusturya nianclarna kumanda ediyorlard. htiyar Lankovi'in kumandasnda yz husar, Andre Riney^'in altyz ar svr, Sigadorfer'in altyz piyade vard. Bu takm, fstirya yardm kuvvetlerini tekl ediyordu. Tanhauzenli Jorj, Gra topularn Radgesburg tarikiyle Kanije'ye getirmiti. Bju ordu Macarlar'dan Fransuva Tahi, Yanos Petu, iki Banfiler, Nikola Zerrini maiyyetle-riyle, Heydk, Martolus, Uskpk, Murlak nmlar altnda hududu dima talan eden bir takm haydutlarla takviye edilmiti. Muhara iln olunur olunmaz Al Paa, askerinin bir takmn Siget nnde brakarak yinnibin svr, onbin yenieri, Rasiyenler'den ve Srpllar'dan o kadar Mar-tolos ile Babua'nn imdadna kotu (21 Temmuz). Macar ordusu Al Pa-a'ya Rinia nehri sahillerinde tesadf ederek tamamen bozdu; kumandan Ahmed Be'in terkettii Babua kalesi gliblerin eline derek yakld ve kulesi barutla berhava edildi. Ferdinand tarafndan bu muharebede Palatin'in kayn biraderi Jak Nadati ile Yanos Cubur, Teobald Zler, Kristof Sigesdorfer ve ikiyz -yetmi nefer telef oldu (25 Temmuz). Hadm Al Paa bu bozgunlua ramen Siget'i muhasara ett; lkin iddetle devam ettirecek derecede kuvveti olmadndan Temmuz nihayetine doru ekilmee mecbur oldu. Pallaviini, Yuluveyler, Lankovi, Zerrini askerleriyle muzafferne Korutna zerine yryerek, hcumla zabtettiler. Bunlar yaklatnda Azz Marten, Azz Loran, Siliye, Girz -gal muhafzlar kendilerini mdfaaya almakszn katlar. Kaasm Paa altbin kii ile urgo ve Muza'y zabta altysa da muvaffak olamad. Belerbeinin kethdas da Siget hisarlarna kadar yapt aknda mu 236

82

Istoajfi, Slndromus, Volgang la undner'ln eserleri

Byk Osmanl Tarihi

Cilt 6

Joseph von Hammer

vaffakiyet gremedi. Kaasm Paa ric'ate mecbur, kethda ise esr oldu. Al Paa'nn ordusu bu muhtelif muharebelerde onbinden ziyde adam kaybetmiti. Bu muharebe Macar ve Almanlar iin pek erefli cenkler -den oldu. Almanlarn gizli para bulacaklar zannyle dman cesedleri -nin her tarafn kartrmak eklindeki vahiyne deti krkrne bir sdedillik i le kabul etmi olmalar, bu zamandadr.237 Siget muhasarasndan evvel Bosna sancak-bei Malkoolu Al, Krop ve - tarafmdan Una sularyle evrilmi olan- Kostainia istihkmlarn hcumla almay tecrbe etmi,idi. Ancak Zerrini'nin cengverce faaliyetleriyle mteakiben mdfaa hlinde bulunmaa: mecbur olduundan Bnih ve Perush mevkilerini tahkim etmekle yetindi. Trkler Siget'i braktktan sonra Una ye Kulpa arasndaki yerleri harb ve Kosta -inia'y zabt ettiler (16 Temmuz 1556). Bosna sancak-bei, kahraman Zer-rini'yi muharebeye davet ettiinden, Zerrini cenk yeri olmak zere gsterilen Kaprona ordughna gitti. Ancak bunu onbin kiilik bir ordu banda grmesi zerine hasm mbrezeye kamad. Bir mddet sonra bu sancak-beinin yerine tyin olunan Ferhd Be birkabin kiiyle Pojega*dan hududa gitti. Lkin Ferhd, Rakonig ve Azze Elene boazlarndan geerken yz ar Alman svarisi, yz hafif Hrvat svarisi, yz talyan arkebzcs ile orada pusu tutmu olan ihtiyar general Lankovi anszn Ferhd Be'in zerine derek mukavemet olunamayacak bir iddetle ate etti; ikibin Trk muharebe meydnnda kalarak birka yz de esr oldu.238 Tata Kalesinin Fethi tki sene sonra 15-16.000 kiilik bir Osmanl frkas Karniyol mntkasnda Mutling zerine yrd. Oradan Ge ve Refini taraflarna ynelerek Adelsberg, Rizgin, Karst, Brag, Kalan mevklerinden geerek hayli esr ve hayvanla Grobnik kasabasna ve Venedik vadisine ekildi. Bu akn lardan en sonrakinin vukuundan bir sene nce Osmanllar Tata kalesini zabt etmilerdi (Mays 1558) ki, bu muvaffakiyet kumandann ihmaliyle beraber -Zeceni sancakbei iken Flek zerine muvaffakiyetli bir darbe vuran tstolni Belgrad bei Hamza Be'in hiyle ve gayretlerinden kaynaklanmtr.
Ulus haud proetermittendum vldetur, hoc primum belJo Germanos mi -lites gregarios foedum Ulum excorlandorum cadaverun, usurpasse, quod hostes auruna deglutlvtese dicerent. fatoanfi, kitap: 19. 238 Valvasur, 4, s. 465; Jullus Sezar, 7, s. 87, zayiat 4.000 tahmin eder. Hammer, (Baron Joseph Von Hammer Purgstall), Byk Osmanl Tarihi, dal Neriyat: 3/427 -429.
237

Sayfa

83

Byk Osmanl Tarihi

Cilt 6

Joseph von Hammer

Kornom Palatinlii diresinde Tuna'nn sa sahilinden iki buuk fersah bir mesafede bir tepe zerinde kin bulunan Dotis, dier atyla Tata kalesi epeyce geni bir evreye kadar civarna hkimdir. Mat-yas Korvinus bu kaleye bahe ve kaplcalar ilve ederek krallk ikametghna evirmiti. Hamza Be, kumandan Yanos Nagi'nin huss bir i iin Komorn'a gittiini ve muhafzlarn bu gaybbetden istifde ile arab iip sarho olduklarn haber alarak bir gece kaleye yaklat, istihkmlardan merdivenlerle karak muhafzlar uyurlarken idam etti. Balaton Gl civarnda bir kaya zerinde bulunan Hegiest kalesi de Hamza'nn Martolos'lar tarafndan gafletten istifde ile zabtolundu. Tata'nm fethinden sonra Rstem Budin'den Flek sancak bei Acem Vel-can' Zips kazas zerine gnderdi. Vel-can Tata, Gran, Vesprim, Vahizen, Htn, Zeeni, Pete, Budin muhafzlarndan bin kii alarak ik lo'u zabtedip yakt. Ancak Transilvanyal kumandanlardan Jorj Bebek, Yanos Petu, Emerik Tlekesi bu frkay karlamaa karak Sayo nehri kenarnda Kafa kariyesi yannda bozdular. Lkin gnll aalardan biriyle beli aalardan biri ikibin esr ve drt bayrak aldlar; esirlerin -yz evvelce Trklerden alnmt.239 Ferdinand Ve zbel'in Elileri Mtrekenin sk sk bozulmasna it bu ksa hikyeden sonra Transilvanya'nn Avusturya'ya terki ess zerine sulh yaplmas iin bu aralk faydasz bir takm teebbslerde bulunan Ferdinand'n sefaretine bir gz atalm. Pdih Amasya'da brakt sene stanbul'a avdet etmi olan Busbek, dier mhim deiiklikler srasnda Rstem Paa'nn vezr -i zamlk makamna iade olunmu bulunduunu grd. Sultn Sleyman Busbek'in verdii notann cevbn gtrmek zere fevkalde bir memur tyin etti (Haziran 1556).240 Dier taraftan Kralie zabel'in elisi Bebek,
Katona, 23, s. 97, 5.000 maktul ve 13 bayraktan bahseden Istoanfi'nin rivayetini Tlefcesi'nln resmi raporu zerine teshlh etmitir. Avusturya' Hanedan Hazlne-i Evrak'nda Muharrerat- Trkiye ubesinde ve Venedik vesikalar iinde 1557, 1580, 1560 senelerine alt olarak Fadiah'n Doc'a U mektubu vardr. Birincisi Spalatro'da Papall Kulesi'nin yklmasna ve mteveffa Priyoli'rn borcunun denmeine dairdir. kincisi, Kib-jis adasnda Mtsr hazinesini yama eden kadrga esirlerine mtealliktir. ncs Balyos Marin D Kavali'ye verilmi olan ZUhicce 967 (Eyll 1560) tarihli i'tlmAd cevj>namesldlr. Hammer, (Baron Joseph Von Hammer Purgstall), Byk Osmanl Tarihi, dal Neriyat: 3/429. 240 Postquam hine dlmisimus Ciasum, qui proeterlto mense Junlo cum La -dislao Szabo et Turcarum principis litteris ad nos venit. Miler'e mracaat, Mektuplar, 149.
239

Sayfa

84

Byk Osmanl Tarihi

Cilt 6

Joseph von Hammer

harb iin tahriklerde bulunarak hl-i hzrn bekasn taleb eden Alman elilerinin gayretlerini sonusuz brakmaa alyordu. Daha sonra zabel'in elisi, birbirini mtekib gelerek Lipve ve Tamvar'm terkini istediler; lkin hepsi de reddolundular. Vrani ve Zay Pdih'n, Siget'in kendisine teslimi talebini bildiren bir muhtrasyla Viyana'ya dnerek,241 Busbek stanbul'da yalnz kald.242 Hadm Al Paa243 Siget nndeki malbiyetinden az sonra vefat ederek Budin Valiliine Kaasm ve az bir mddet sonra onun yerine eski belerbei Toygun (Austos 1557)244 tyin olundu; o da ertesi sene mevkiini Rstem Paa'ya terk etti. Busbek, Viyana'dan yeni ald talimat mucibince efendisinin Siget'i erefine halel getirmeksizin terk edemiyeceini, nceden kararlatrlm olan verginin misli bir vergi te'diyesinden imtina gstermekte hakk var ise de, Tata ehrinin iadesi artyle bu noktada srar etmiye-ceini Pdiah' tebli etti. Tercman Murad, evvelce Siget terk olunmakszn sulh akdinin mmkn olmadn eliye yeniden anlatt. Buna ramen Busbek, Edirne'de yedi senelik bir mtreke akdederek, buna tammiyle riyet olunmas Macaristan'n mstahkem mevkileri kumandanlarna bildirildi.245 leride yazacamz vehile ehzadeler arasndaki ihtilflar, Pdihn bu ekli kabulne yol amt. Avusturya ve Osmanl Devleti arasndaki mzkereler birbirini mtekib alt sene srdkten sonra ancak 1559 balarnda sona erebildi. Son iki mzkerede Busbek Tata'nm terkini ve Martolos'larn tecvzne dir ikyetlerini tekrar etmi; Rstem Paa da yeniden Siget'in braklmasini istemi ve sefirin ikyetlerine mukabil Heydkler'in aknlarm ortaya koymutur. Ne teki taraf, ne de bu taraf balca iddialarndan vazgemek istemediler. Bununla beraber Busbek Ferdinand'a bildirdi ki, imdiki statko
Avusturya Hanedan Hazlne-i Evrak'nda evval 964 (Nisan 1557) tarihli mektup. Fuit discessus collegarum meorum sub finem Augusti anno supra mi esimum quinquagesimum septimo. 243 cAt Hally paulo post Budam se reeeplt, ubi doiore atque Ignomira, vltam tnvlsam cum morto cammutavit. Bosbdc'la MWiipJn, 3. 244 Busbek stanbul'dan 19 Tesrtn-i sanl 1557 raporunda fcu deiiklii yle I'r eder: Tuighun profestus Budam moderatior Cassimo, in cujus locum suffectus. Avusturya, Hanedan Hftrfne-i Bvrata'nda. 245 Avusturya Arivi'nde bulunan bir vesikann gsterdii gibi, mtreke u mevk kumandanlarna 14 ubat 1558 trihiyle bildirilmitir: Agrippa, Siget, Gyulayi, Paluta, Komorn, Tata, Geznek, Tijh an, Leva, Olahvina (Olahuina), Sivrn, Horgo, Brezene, Mivran (Miuran?), Stencivarcia, Vizvar, Karyona, Devar. Trkler'in mtreke esnasnda aldklar kaleler de unlardr: Macaristan'da Gyarmat, Zihen, Dregel, Sa, Hye -var, Zentcivergo, Vayz, Tata, Sambo, Grete, Vesprim, Vilank, Berleu, Zegsard, Hegizetmarto, Zentiakup, Babahe, Kurutna, Kapusviavar, Vardan, Petek, Holuke, Filek; Hrvatistan'da: Koatoniza, Novigrad; sklavonya'da: Tasima, Vyerkp.
241 242

Sayfa

85

Byk Osmanl Tarihi

Cilt 6

Joseph von Hammer

Sayfa

ess zerine sekiz senelik bir mtreke akdedebilirse de, Tata'y almaa hibir md yoktur. Ferdinand, bu raporu okudu ve bunun zerine Augusburg'dan 29 Nisan ile trihlenmi birbirinden farkl drt ahidnme msveddesi gnderdi. Avusturya'nn menfaatlerine gre tanzim olunmu olan birincisi Tata ve Flek'in reddini ve Hamza Be*in te'dibini mutazammn idi. Lkin hemen hemen Rstem'in ltimatomuna muvafk olan drdncsnde bu artlar unutulmutu. Pdih ehzadelerinin mnazaalarna mdhale iin daha yakn olmak zere skdar ordughnda bulunmakda olduu ve Busbek de maiyyetinde bulunduu cihetle, bu muhtelif msveddeler Alber Dvis vstasiyle oraya gnderildi. Busbek, Osmanl ordughnda bulunduu ay zarfnda Trkler'in asker san'atlarn tetkik etmi ve sonralar bu hususta bir muhtra ne-retmitir ki, bugn de i'tibara mazhardr.246 Alber Dvis Pdiah' altn yaldzl bir gm kupa ile bir kule yk lenmi fil resmini gsterir bir asma saat takdimine me'mr idi. Busbek gnderilen msveddelerin yalnz drdncsn takdim etti ki, npara-tor'a az msait olan artlaryle kabul edilebilir olabilmesini md ettii bundan ibaretti; lkin o da reddolundu. Artk me'mriyetinde muvaffakiyetine midi kalmadndan, msade istediyse de, onu da alamad. 8 Hazran'da, yni Sleyman'n skdar'a gemesinden iki gn sonra resm bir mlakata kabul olundu. Sefr bu mlakatta anlama metnini tamamen belirsiz brakarak yalnz sulhun tasdikini taleble iktifa etti ve mparator'un imzasn tayan bir ahidnmeye tam bir sadkatle uyacam bildirdi. Transilvanya hududunda kendileri iin ekiilen mevkiler hakknda dima ayn ekilde sz etmi olduunu, mparator'un bu hususta zabel e muahede yapacan, daha imdiden Tranailvanya hakkndaki her trl iddialarndan vaz getiini ifde etti. Oruij yazd ekle uygun olarak kararlatrlan noktalara muvafk bir vesika takdim etmi olduundan, sefr sfatyle verdii sz yerine getirmi bulunduunu da ilve etti. Lkin bu ifdeler tesirsiz kald. Ahidnme mevcud deildi; yhud bir ahidnme mevcd ise, bu da yalnz icrasna sz vermi olan Ferdinand iin geerli idi; Sultn Sleyman hibir eyi kabul etmemi ve Siget hakkndaki talebinden asla vazgememi idi. Bundan dolay Busbek'in mzkereleri ikml etmesi kaabil olmayp, Sleyman istanbuTa dndnde eliyi Yank Stn (emberli Ta) Maki Eli Hanna hapsettirdi. Bir nevi esaret demek olan u hl iinde Busbek,
246

86

Aur. BusbequU exclamtlo ghre de r m||ltari conslllam. adl eser.

Byk Osmanl Tarihi

Cilt 6

Joseph von Hammer

hayvant, nebbt, el yazlar kolleksiyonu yapmakla, Rgza'dan, Tloransa'dan, Venedik'ten, Yunanistan'dan gelen dostlarn kabul ile megul oldu. limin bo vakitleri imparator ve ilimler iin faydasz olmad. mparator'un hay vant bahesini zenginletirdi;247 Viyana Nebbt Bahesi'nde Acem leylak ile -dlbend (sark) den me'hz olan ismi aslnn ark'lln gstermekte olan- Tolip (lle) yi yetitirdi;248 bir takm da gayet gzel yazma kitaplar gnderdi ki, en yn- dikkat olan Dioskorid'in eserleri Viyana mparatorluk Ktphnesi'nin en kymetli haznelerinden-dir.249 zabel'in me'mrlanna ruhsat verilerek Transilvanya hududunun tyini iindeki ihtilflar halletmesini emreden Tamvar Vlsi'ne hitaben yazlm bir mektubun ulatrlmasna me'mr oldular. Bunlarn gitmesinden nce, Mangrali Prensi, yhud Busbek'in adlandrmasyle Kolhida Dadyan atebe-i pdihye yz srmek ve itaatinin iareti olarak gayet gzel bir ykt takdim etmek zere stanbul'a gelmiti. Bu sradadr ki, Sultn Sleyman Rus hkmdarna bir mektup yazarak, birinci defa olmak zere ar unvann vermi olduu bu kdda eskiden Osmanl Devleti ile Rusya arasnda mevcud bulunmu olan dosta mnsebetleri hatrlatm ve krk ticreti iin Moskova'ya giden Osmanl tacirlerini tavsiye etmitir.250 spanya, Venedik Ve Fransa Elilerinin Gelmesi Yine o srada Venedik, Fransa, spanya elileri stanbul'a geldiler, spanya Kral II. Felip'in maslahatgzar olan Sakzl Frank, efendisi iin sulh istedi; lkin Ceneviz balyozunun nail olamad gibi, bu da olamad.251 Rstem ile Duk D Ferrara arasnda tet olunan bir muhabere zerine Dk, Vezr-i zam tarafndan vki' olan taleb mucibince, Yahudi Zoan Migez'in kardeine ailesiyle birlikte Feare Dukal'ndan kmaa msade verdiini

Mektup: 3. <Quod eum (leonem) cum, ichneumpne Caesari dono destina-veram. Araba'da telbe kelimesi lle fidan manasnadr. (Ham -mer'de Talbe eklinde yazlan bu kelime Kaamus Tercmesi'-nin t.l.b. ve t.l.b. maddelerinde bulunamad. Mtercim). 249 Sunt credo libri haud infra 240, quos manu transmisi venetlas, ut nde Viennam deportentur, nam Caesarae bibliothecae eos destinavl, unum re-lignl con&tantinopoli Dloscorldem, centum ducatis indlcabatur urama Caesarei non mei marsup> (Mektup: 4). 250 Hammer, (Baron Joseph Von Hammer Purgstall), Byk Osmanl Tarihi, dal Neriyat: 3/430 -432. 251 I1 Bailo genovese parti (4 novembre 1558) aveva domandato la pace per il Red Spagna.> (Venedik elisinin raporu, Avusturya Hanedan Ha -zine-i Evrak'nda; Altoer Weis'ln rapora 22 Knun- evvel 1564 tarihli).
247 248

Sayfa

87

Byk Osmanl Tarihi

Cilt 6

Joseph von Hammer

Rstem Paa'ya bildirdi.252 Zoan Migez o Portekizli Yahudi'dir ki, sonralar Don Zozef nm altnda Sultan Selm'-in fevkalde tevecch ve iltifatna mazhar olarak, onun saltanat md-detince her trl ite olduka ileri derecede nfuzunu kullanm ve bazen sulh ve harb ilerine hkim olmu ve nihayet Duk D Naksos unvann almtr. Busbek, Macar'dan dnme olan Ferhd Paa hakknda Duk D Ferrara kadar hatr -inslk gsterdi. Ferhd Paa'nn, akrabasnn getirilmesini rica etmesi zerine, Busbek, Ferhd'n peder ve biraderinin snnet edilmi olduunu bildiinden, eer dnen memnu' deilse bundan kolay birey olamyacam ifde etti.253 Ferhd Paa, yenierileri in* tizam altna almak suretiyle Pdih'n o derecelerde tevecchne mazhar olmutu ki, sevgili ehzadesi Mehmed'n kz olan torunu Hm Sultam ona nikahlam ve vezirlerin adedini artrarak vezr rtbesine ykseltmitir. Ferhd gayet gzel yaz yazdndan Kur'n yazar, ve her nshasn yz altna satarak ald paray cenazesi masraf iin saklard. Ne tarihiler, ne de hazne-i evrak pdih dmd olarak o zamana kadar Osmanl Devletimde grlmemi olan drdnc vezretin icadna sebep olan bu mhtedinin eski adndan ve vatanndan haber vermiyorlar.254 Dhili Muharebenin Sebepleri Macaristan'la olan dmanln, sulhle ilgili balangtaki artlarm hikyesi bizi Busbek'le birlikte skdar ordughna sevk etti. Sultan S leyman'n skdar'a gemesi oullarnn ekimelerine son vermek ve rekabetlerinin devleti tehdd etmekte olduu dahil muharebelerin n -n
Duk D Ferrara'nm mektubu, 6 Mart 1558. Jozef hakknda. Venedik Do -.cu'na hitaben yazlm (Avusturya Hanedan Hazne-j Evrak'nda Muhar-rert- Trkiye besJ'nde Venedik Evrak) ve vezr-i zam Sinan Paa' nn mhrn tayan bir fermanda su bare vardr: Kdve -i erbab'U vakar frenfc begi Ysf Nazi zld taate. 253 Ferhad-Pascha, qul neptem Soullmant habet, quinto loco veziri adeptus petebat matri suae et sorort ad se veniendi potestatem; n fturum ciiius si per religionem liceret; sciebem (Busbek diyor), patrem et rem illinus non multo a tempore circumcisos (Ferdtnand'm gizli bir memurunun -ki malmatl bir adam olup Busbek'in bulunduu srada stanbul'da bulunuyordu- 20 Eyll 1561 tarihli raporunda su fkra grlr: <Questo Aga e di nazlone Ungaro, d'eta d'anni 35, fu schiavo di que!T Ibra'.m Bassa amazzato da Sr. Suleiman (Sultan Sleyman'n kz torunu, Mihriman'm kzyle evlenmi olan Ahmed Paa Ferhd Pasa ile birlikte Pdlh'n hussi tevecchne mazhard. Busbek, 3 Tesrtn- sanl 1561' tarihli raporunda bu hususta, sdyle diyor: Is cui desponsa fuit Bos-temi filia, creatus est beglerbegus Graeciae, ipse vero beglerbegus vezi-rorum numero adjunctus. Is prlncpem arcto consangulntitis adtingit gra-du, utpote ex Ullus amita. Selimi sorore natus est, ob id magna apud prtn-cipem autoritate et ratia.> Ahmed I. Seitm'in hemiresinin olu degll, hemiresinin kunn olu idi. mparatorluk ve Krallk Hazpine -i Evrak. 254 Hammer, (Baron Joseph Von Hammer Purgstall), Byk Osmanl Tarihi, dal Neriyat: 3/432 -433.
252

Sayfa

88

Byk Osmanl Tarihi

Cilt 6

Joseph von Hammer

almak maksadna dayanyordu. Avusturya ve Osmanl Devleti arasndaki mzkereleri tkb etmezden nce, bu uursuz mnazaalarn asln bulmak ve fec sonularnn sebeplerini incelemek gerekmektedir. Bu hususta malmat veren mverrihler Busbek'in raporlarndaki vekayi iktibas etmilerdir. Bu menb, hakkaten i'timda yn ise de, kf deildir. Daha doru bir vesikadan, yni Osmanl yazarlarndan l Efendi' -nin rivayetinden vaziyete aydnlk getireceiz ki, ehzadeler mrebbsi Lala Mustafa Paa'nn ktibi sfatyle Sultn Sleyman ile olu Byezd arasnda tet olunan mektuplar yalnz grm deil, hatt Mustafa'nn bz mektuplarn kaleme alm ve sonradan bu vak'ay huss bir eserde tafsil etmitir.255 Mustafa, vezr-i zam Ahmed Paa himayesiyle terakki ettiinden bittabi vezr-i zam Rstem Paa'mn kinini kazanmt. Bundan dolay Rstem, vezr-i zamla gelince o zaman ikinci emr-i hur bulunan Mustafa'y azl ile ondan daha aa olan baani-grlik me'mriyetine nakl etti. Daha sonra sancak beliiyle Safed'e gnderdi. Nihayet, Mustafa'nn ehzade Byezd'e mensubiyetini bildii cihetle, onu ehzade Selm'e kethda tyn etmek mahv iin en emn yol olacan dnd; fakat meramna nail olamad. Ziyadesiyle hiylekr olan Mustafa yeni mevkiinden istifdeye muvaffak oldu. Eski efendisi olan ehzade Byezd'e hyanet ederek ehzde'yi bsbtn mahv etmek iin, kendisiyle olan gemi mnsebetlerini kullanmay kararlatrd. Bu suretle Selm'e taht te'mn ederek, emniyet ve teekkrne lyk olduunu gstermekte ve gelecekte saltanatnda vezr-i zamla ykselmeyi md etmekteydi. Bu haris maksadlarndan dolay, ehzade Selm'e bildirdi ki, eer Rstem Paa bir mni karmyacak olursa, Pdihn byk olu sfatyle tahta vsl olmas muhakkaktr. Fakat Rstem, saltanat Byezd'e salamak iin pederine kendisini zevlerinin esri bir sarho ve hkmdarlk iin iktidarsz bir ehzade olarak arz etmek iin hibir frsat karmamaktadr. urasn da ilve etti ki, eer kendisine tam bir serbestlik verilecek olursa, durum yaknda tammiyle deiecektir. Selim, Mustafa'ya tam mnsyle izin verdi. Mesasinin mkfat olarak vezr-i zamla nasb edileceini de m etti. Bunun zerine Mustafa ie giriti. ehzade Byezd'e yazd birinci
Nadiret'l-Muhrib ki, nesir ve nazmdan mrekkeptir. l, bu eserini trihine hemen kamilen geirmitir. Peev Mukaddema m- erfde Lala Mustafa Paa'nun ktib-i dvn ve sonra Acem'e serdr iken tezkirecisi olan l'nin, o zaman Acem ahna yazlan mektuplarn ktibi olduu gibi, vak'ala -rn bir ksmnn kendisinin mazbutu olduunu, bir ksmnn ise ifdeleri veska deerinde olan kslerden iitmi olduunu beyn eder. (stanbul basm, c. 1, s. 386).
255

Sayfa

89

Byk Osmanl Tarihi

Cilt 6

Joseph von Hammer

mektupta eski sadkatini bir maske olarak kullanmak suretiyle, saltanat tahtna ykselmesine yegne mninin; Selm'den ibaret ve bu mninin ortadan kaldrlmasnn kolay olduunu yazd. Bu kd Selm'e gsterdikten sonra, emn bir adam vsta-siyle Byezd'e gnderdi. Byezd, kurulan tuzaa tutularak, Mustafa'nn hinne tekliflerini kabul ettiini bildiren bir cevap yazd ki, Mustafa bu cevb almam olarak Selm'e teslim etti. Ondan sonra entrikalarnn netcesini abuklatrmak iin Byezd'e biraderini ac tahkirlerle niz'a davet etmesini bildirdi. Byezd bu nasihata uyarak, Selm'e bir tahkir mektubu yazd ve buna bir kadn libas, bir hotoz, bir reke ilve etti. Selm, bu muhtelif eyay Sleyman'a gnderdi. Pdih, Byezd'in byk kardeine gsterdii u hrmetsizlikten fkelenerek kendisine tehdd-kr bir kd yazd. Mustafa, mektupuyu ldrdp mektubu yaktrd, Selm, bu vak'ay Byezd'e yklemek suretiyle babasna bildirdi. Sultn Sleyman, emirleri hakknda byle muamele edilmesinden hiddete kaplarak Byezd'in Suriye ve Msr yolunun anahtar olan Karaman'da256 daha ziyde vllik etmesini tehlikeli bularak bir baka vilyete gnderilmesine karar vermekle beraber, taraftarlk isnd olunmamak iin bu tedbri Selm hakknda da icra etti. ehzade Selm, Manisa hkmetinin idare merkezi olan Saruhan'dan Anadolu hkmetinin merkezi olan Ktahya'ya, Byezd dah Karaman Vllii'ne bedel merkezi Amasya olan Rm eyleti valiliine gnderildi.257 ehzade Byezd'in Malbiyeti Ve ran'a Firar Bu emirlerin teblii zerine Selm Bursa'ya gitti; lkin Byezd Kon ya'da kald. Sultn Sleyman, Byezd'e vazifesini hatrlatmak iin drdnc vezr Pertev Paa'y gnderdi; Byezd'in kt bir davranta bulunmasna mahal kalmamas ve bu me'mriyete srf bir babalk muhabbeti ekli verilmesi iin nc vezr Sokollu Mehmed Paa'y da Selm'e gnderdi. Lkin Byezd itaat etmekten ekinerek alelacele yirmibin Krd, Trkmen, Suriyeli'den mrekkeb bir ordu toplad. Bu haber zerine Sultn Sleyman

90
Sayfa

Venedik elisinin 7 Kasm 1558 tarihli raporundan anlalyor ki, Byezd Suriye valiliini arzu ediyordu: Bajezid, doppo la morte della madre avendo perdutola speranza di ottoner la Soria, spera di consegui re sua intenzione colle arme. 257 H, Peevl, Solak-zade. Busbek. mektup: 3: Nam in ceteris curis quibus angebatur animus Souleimami, nem erat posterma, ne Bajazetes, intercep-to Iconio in Syriam se dimittens, inde tn Aegypfcum irrumperet. Hammer, (Baron Joseph Von Hammer Purgstall), Byk Osmanl Tarihi, dal Neriyat: 3/433 -435.
256

Byk Osmanl Tarihi

Cilt 6

Joseph von Hammer

Anadolu Belerbei Cenb Ahmed, Karaman Belerbei Solak Ferhd, nceleri ehzade Selm'in lalalnda bulunan Dlkadiriyye belerbei Keyln Al, eski Ramazanolu Hanedanndan Adana bei Piri Paalar*n Byezd tarafndan vuku bulacak her trl sulh teebbslerine mukavemet etmek zere- askerleriyle beraber Konya ovasna gitmelerini emretti. Sokollu Mehmed Paa dah bin yenieri ve bir frka siph ile silhdrlar, cebecileri, topular alarak krk topla birlikte bunlara iltihak etmee me'mr oldu (30 Receb 966-8 Mays 1559). stanbul fethinin yldnm olan 29 Mays'ta iki frka muharebeye giritiler. Cenk iddetli oldu ve muzafferiyet uzun bir mddet ortada kald; lkin ertesi gn (21 a'ban 966 - 30 Mays 1559) Byezd tamamen malb olarak olu Orhan ile beraber Amasya'ya iltica etti. Oradan babasna bir mektup yazarak bunda sammi ekilde nedametini arz edip, kendisi ve drt olu iin af taleb ediyordu. Ancak bu mektup Mustafa Paa'mn gizlice tyn ettii adamlarn eline geerek Sultn Sleyman'a ulamad.258 Pdih, muharebenin neticesini haber aldktan yedi gn sonra, yni 29 a'bn (6 Haziran)'da harb meydanna daha yakn olmak iin skdar ordughna gitti.259 Byezd, malbiyetine ramen bana oniki-bin kii kadar daha toplad; nk halk Byezd'in mnzev hayatn kardeinin sefhne haytna tercih ederek, ona muhabbet gstermekte ve Selim validesinin yuvarlak ve ikin ehresini andrd halde,260 B-yezd'in babasnn eklini gstermesi halk tarafndan memnuniyetle grlmekte idi. Byezd drt oluyle beraber kendisini askerinin muhfa-. zasna tevd ederek ve hareminden ve sdk hizmetkrlarndan alaya alaya ayrlarak haznesinin en kymetli eysyle beraber ran hududuna yneldi (1 evval 7 Temmuz). Sivas Vlsi'nden otuzbin altn bor olarak ald o taraflara
Lala Paa dldkler hnzlr-i muhtln rahzenlerine rast gelp haber ve eserleri zahir olmad. Peevl (Mverrihin nakl ettii bu ibare stanbul nshas PeevTde, c. 1, s. 293, evveliyle beraber yle yazldr: Sultan B&yezld-i derdmend hun- cier ezp ve dlde-i gam-dldesinden kanl yaslar akdup drt sehzadesinn dahi Kan le ftmthte gzleri ya le hezar tevbe ve istifar ve acz inkisar le bir mektub yazdurd ve Benden sdr olan ceml'-i evz- n-hemvr Lala Mustafa Pasa'mn llkaasdur; beni azdrd didi, ve bir iki nesfm-i sabdan mster dm ilkaa (lgar) it-dirp rikb- hmyna gnderdi Amma bunlar dahi Lala Mustafa Faa' nn rahzenlerine d ald. Haber ve eserleri zahir olmad (Mtercim). 259 Busbek, nc mektubunda Pdih'n 59 Hazirannn be^ ihci gn stanbul'dan ktn yazyor. Peev 28 aban trihini gsteriyor. Busbek'in Byezd'in tm i'timdna nail dedii ahs, onun yazd aslen Krd olan Chuirtus dedii, Peev'nin syledii Kuduz Ferhd'dr, ki beinci vezr Fer -hd Paa ve Konya ovasnda Selmlerle birlikte cenk ederken sa elini kaybeden Solak Ferhd ile kartrlmamaldr. 260 Cum in Selino nulla oris ejus (Sulelmani) simiUt udo appareret, ma-ternae quidem faclel et habitus expressae notae sed mulieris in vulgus dum viveret odlosae, multo gravis abdomine indecora, ut militan facetla pollenta saglnatus diceretur. (Busbek'ln mektuplar: 4). Bidem mllites Bajazetum Sof vocare sollti, hoc est quieti et litterarum studio deditum, (Yine orada).
258

Sayfa

91

Byk Osmanl Tarihi

Cilt 6

Joseph von Hammer

vergi tarhetmek suretiyle onsekizbin altnla otuz-bir deve, altm at, yirmi katr tedrik etmiti. Sultn Sleyman; Byezd'in ekildiini haber alnca nc vezr Sokollu Mehmed Paa ile Rumeli belerbei Kzl-Ahmedli Mustafa Paa'y skdar ordughndan ayrp ehzade Selm'e iltihaka ve onun kuvvetiyle birlikte firarinin ordusunu takibe me'mr etti. Selim, Sivas'ta vezirin geliini beklemekle beraber Malatya bei Mustafa'y, Ayntb bei Husrev'i, Sivas belerbei Temerrd Al Paa'y kardeinin arkasndan gnderdi. Bunlar, Acem hududuna yakn Saat ukuru261 denilen yerde ehzade takmn bularak iddetli hcum gsterdiler. Israrl bir cenkten sonra Byezd'in askeri silhlarnn kuvvetinden ziyde hayvanlarnn sr'atine gvenerek yollarnda devam ettiler.262 Erzurum belerbei Aya Paa -ki kardei Sinan Paa sonradan Tunus'ta Halkulvad' ve Macaristan'da Raab (Yank) kalesini feth etmitir- bedbaht ehzde'nin karsna kmad gibi, firarn kolaylatrmak iin birka yk mal ve mh ve ire gnderdi. Bu vak'alardan sonra Sultn Sleyman Sokollu ile Adana Valisi Ramar zanolu Pr Paa'ya snin bundan byie vuku bulacak hareketlerine dikkat etmek zere Haleb'de klamalarn emretti. Aya Paa, Byezd'e hizmetini hayatiyle deyerek, me'mriyeti, ehzde'nin takibinde temayz eden Malatya beine verildi. Husrev Be de Pasin sancana^tyin olundu. Vezr-i zam Rstem Paa, Lala Mustafa'nn entrikalarm anlamaa balad cihetle, bu felketlerin sebebi hep o olduunu Fdiah'a arz ederek Mustafa'y uzaklatrmaa muvaffak oldu. Mustafa Paa gzden derek sancak-belii ile Pozaa'ya gnderildi; onun yerine Ttnsz Hseyin nasb olundu.263 Lkin ehzade Selim'in iltimas zerine Tam-var'a getirilerek, bu kadar dirayetli bir adamn ran hududu zerinde bulunmas faydal olaca hakknda yine ehzde'nin, pederi nezdinde hsl ettirdii kanaate dayanlarak, Vn valiliine nakl edildi.264 Sleyman ve Selm Byezd'in isyann haber vermek ve syi kabul edip de
Peev dah (c. 1, s. 394) Saat ukur demise de dier trihlerde yazldna gre Sa'd ukuru olacaktr. 262 Koskuna kuvvet, kamya bereket diyerek. 263 Fozaga sunmak begl Ttnsz Hseyin Pasa ehzade Selm'e Lala nasb olundu. (Mtercim). 264 ehzade Selim Mustafa Paa'nin lalalkta braklmasn istemiti. Ona msade olunmayp Taravar verildi. Sonradan paa'mn feryd ve 8e-tm'den stimdad zerine Van'a getirildi. Maksad Selim tahta geince vezr- zam olmakt. Muvaffak olamad. Sultan Sleyman asrnda bundan ziyade kesr-i araz- saltanat vaki' olmamsdur. Mustafa Paa, Sultan Selitn'den iltifat midinde iken nice musibete urad; Kbns fethinde o kadar hizmeti grlmken hie geti. m. Murad asrnda dahi Acem seferinde muazzam fetihlere muvaffak olduu halde mkfat gremeyip bilkis dedikodu ve ekimelere mevzu oldu. ak sonra, vezr Ah-med Paa'nin vefatnda vezr-i snl bulunduu halde yine mhr kendisinden tehallf etti. Peevden telhis, 1; s. 396. Mtercim.
261

Sayfa

92

Byk Osmanl Tarihi

Cilt 6

Joseph von Hammer

iki hkmet arasndaki bar durumunu bozmamasn tebli etmek zere derhl Acem h'na mektup yazdlar.265 Erivan (Revan) Vlsi ahkul, Esterbd taraflarna sefer yapmakla megul olan h'dan alaca talimat beklemek zere ehzde'yi tevkif ediyordu. Byezd'in vusul kendisine biraderi Elkas Mirz'nn firarn hatrlatmakta olan h Tahmasb266 Nizm'd-dn ahkul Ustaclu Hn' mihmandar tyin ederek ona ve Azerbaycan vezri Gys'd -dn Atul-lah'a ehzde'nin istikblini emretti. ehzadeye de kendisini mertebesine lyk bir karlama ile Tebriz'e kabul edeceini, afva urayp da dnd zaman pederine tebli etmek zere bz mahrem szleri olduunu, kendi evld gibi muamele gstermekle bahtiyar olacan yazd,267 h derhl Tebriz'e268 giderek, misafirini rn hlannca mu'td olan debdebe ile kabul eyledi (23 Safer 967 - 24 Tern-i sn 1559). Altn, gm, inci, kk talarla dolu otuz tabak ehzde'nin ba zerinde salarak kymetdr eyerler rlm dokuz at hediye edildi. Byezd dah h'a bir Osmanl ehzadesine lyk olan muameleyi gsterdi. Yolu zerine ipekten, am kadifesinden, dier kymetli kumalardan serdirerek hediyelerine mukabil altn ilemeli giyeler ile elli Trkmen at ve gm eyerli dier oniki at hediye edildi.269 ehzadenin svarileri parlak hnerleriyle Acemler'i hayrete drdler. Lkin ilerinden en ziyde Kuduz Ferhd dikkat ekerek kuvvet ve mahareti nazarlarn kendisine ynelmesine yolat.270 Ferhd, Osmanlln her eyde stn olduu hissine bal olarak, halka
Sleyman'n bu mektubu Rz-nante*nin zeylinde 40 numara le kaytldr. Selim'in mektubu Defterdar brahim Efendi'nin inasnda mukay-yeddir. Avusturya, mparatorluk Hanedan Hazne -l Evrak, nu: 424, varak: 25 ve 26. 266 (Tahmasb) her zaman nudem&sma Bu bize Elkas'a nem'l-bedel Ce-nab- Brl'den Wr atiyye-l azmedr dir di. Peevt c. , s. 397. 267 Btaunamea Estil- SflM^mftnt zeyli, nu: 59; Relslkttab Sar Abdullah Kfendl'nin Evrat - tty**dyy* Mecmuasnda, nu: 43. Mtercim. 268 Peflvi'He, o. T, s, .W?. 269 Peevl, h ve ehz&de'nln mlakat, taraflarn ihtlrmt hakknda su tafsilt verir: (c. 1, s. 398) Da'va y bttvvet ve bnvvet le pp ko -udar; hatta h-zade'nin saray- aha hln-l duhlnde py-endz mu-savvir kumalar detdiler, ve otuz tabak zer simi inctt ve prze ve la'l -i rlzeler ile neml ve mahlut olarak h-zde'nln farkna (?) sr itdiler. Fevkalhad b'st ve net gsterdiler; o srada ah, girn -baha bir ta-kel murassa' kendi eliyle destr- ehzadece koydu. ehzade konana giderken de raht- murassa' ve zeyn-i zerrin ile dokuz at virdi. Byezd da-h be gn sonra h' d'vetinde saraydan kendi kametghna kadar pyendz kumalar deyerek bandan bir ok cevahir ve nevadtr atd; serftser ve zer-bft ullar ile elli at, bir ka kise sim zerr, hokka hokka drr gher, bir tlg -i mcevher, bir murassa haner, bin tonlk kadar akmise ve serser pike itdi. Tekrar Tahmasb bir ziyafet ekerek yz kise nukd, bir ka tavile at, nice srmal kumalar, altun ve gmden vnl-i iret, vesaire virdi. (Mtercim) 270 Busbek btn tafsiltna muttali' olmamakla beraber bu ten biraz malmat alm olduundan Kuduz Ferfhd' cChiuntum eklinde isimlendirerek vaka'y da Byezd'in Konya ordughna nakleder: IUi, quo dle n Castra ad eum venemnt, equestrl pugoaeslmulacrum edlderunt..
265

Sayfa

93

Byk Osmanl Tarihi

Cilt 6

Joseph von Hammer

gsterilmekte olan u gsteri kavgasnn hakk bir mcdeleye dntrlmesini teklf etti, ve u suretle ran tacnn ehzde'ye intikal etmesinin hemen hemen phesiz olacan syledi. Byezd, bu szleri iddetle takbih edip, bunu tekrar edecek olursa dm edeceini mahremlerine tebli etti.271 Ancak bu hdise, ister Byezd'in emirlerine ramen yaylm olsun, ister h alelade bir ihtiyat tedbri almak istemi bulunsun, ehzde'nin askeri -maiet masraflarndan Byezd'i kollamak bahanesiyle- hnlara, sultnlara ylesine taksim olundu ki, artk az kalan maiyyetinden bundan byle hibir korku kalmad.272 Safeviler'le Osmanl Devleti Arasnda Mzkereler O zamandan itibaren, h'n siyseti, Byezd'in ran'da bulunmasn dan kendisince terettb eden endeden, ehzde'yi babasna teslim etmekle nail olmay md ettii faydalardan ibaret oldu. Sleyman ve Se lm'in Tahmasb ile muharebesi, Pdih ile ehzde'yi bir oul ile bir kardein lmne susam ve h' da misafirinin hayatn alaka satmaa hazr gstermektedir. Osmanl Devleti vekayi-nmeleri bu sk tet edilen baka bir evrak numunesi gstermedii gibi, dier milletlerin trihinde de misafirperverlik vazifelerinin ihlli ve saltanat hanedanndan bir ahsn helak edilmesi iin bu kadar kat' ve resm mzkereler yapldna misl yoktur. Binenaleyh bu fec hdise zerinde durmamza ve ahvlin erevesine dir tafsilt vermemize msade olunsun. Sleyman ile Tahmasb'm ilk iki mektuplar bu yolda birbirine tesadf etmi gibi grnyor. Pdih mektubunda Byezd'in isyanm ran hkmdarna yazyor ve Konya muharebesini anlatyordu. h da saray zabitlerinden Al Aa vstasiyle gnderdii mektubunda ehzade iin efaat taleb ediyordu.273 Sleyman ikinci bir mektupla Tebriz'e Sinan Be'i
Byezd'in ran tahini ele geirmek tasavvurunda bulunmas mes'elesine dir Osmanl mverrihlerinin yazdklar bundan ibarettir. Solak-zde bu rivayeti bsbtn aslsz sayar. Ve yle bir teebbs vukuunda SnnerHn kadm dman olan Acemler her taraftan ayaklanarak ehzade Byezd maiyye -tindeki Osmanllarn hepsini dm edecekleri muhakkak olduundan, aklselim sahiplerinin buna imkn vermeyeceklerini syler. Amma akla ayet ba'd di; zira (ran) reaya ve berayas umman sn-nler advvsi olmagla her canibden hcum le asker-i Rm akbet mek- lkkr idi Peev s 397 Hlt ammer nler advvsi olmagla her canibden hcum hr ve mezmm olmak mukarrer idi. Peev, s. 397. Hlt, ammer, Feervl yTtoe Solak -zade demitir. Mtercim. 272 Hammer, (Baron Joseph Von Hammer Purgstall), Byk Osmanl Tarihi, dal Neriyat: 3/435 -438. 273 Bu mektup Msy D Lof'un mverrihe hediye etigl mecmuada on-yedlnci'dir. Peevl Trke'ye tercmesini derceder.
271

Sayfa

94

Byk Osmanl Tarihi

Cilt 6

Joseph von Hammer

gnderdi ki, bu mektupta Byezd'in saltanat hukuku aleyhine cinayetini beyn ve ehzde'yi isyana tahrik eden Tursun Abdn-olu ile Ferrh ve Seyfeddn ibsTin idamn, dier mttehimlerin tevkifini, Amasya'da bulunan bir belerbeine teslim edilmek zere ehzde'nin tutuklu olarak oraya gnderilmesini h'dan rica ile beraber af vaadiyle szlerine son vermekteydi.274 ehzade Selm de mrhuru ve mahremi Torak Aa'y, biraderi Byezd hakknda tahkirler ve kfrlerle dolu bir mektupla ran h'nm sarayna gnderdi. Biraderini s ve eytn- marur lkablaryle lkaplandrarak, o taraftan gelen kervanlar defalarca yama etmi olduu cihetle, h'n himayesine lyk olmadn ve Allah in muhabbet, Allah in nefret kaidesi hkmnce bilkis onun tahkirine yarar bulunduunu bildiriyor ve Sa'd'nin: Ktler hakknda iyilik etmek, iyiler hakknda ktlk etmek gibidir mealindeki beytini yazyordu. Osmanl mektupusunun azimetinde h eski zabitlerinden Nbet Aa vstasiyle Pdih'a, Dlkadiriyye ahlsinden ve Sleyman'n tebeasn-dan Seyfeddn Eriti275 Aa vstasiyle de ehzade Selm'e birer mektup gnderdi. Pdih'a cevbnda Sultn Sleyman'n mektubunu ve gnderili tarzn taayyb edip, fakat siys bir maharet olmak zere Erzurum Valisinin iki kk zabiti ma'rifetiyle gelmi olan - bu mektubun hakkaten Sleyman tarafndan m gnderilmi olduunda phe eder gibi grnyordu. Kendileri iin lmleri hayatlarndan daha faydal olduu ifadesiyle iki nme-ber tarafndan teklif olunduu vehile Byezd'in ve drt olunun dm mes'elesine gelince, Pdih'n kendisinden bu hizmeti kabul etmesiyle dny ve hirette bir bor deruhde etmi olduunu276 m ile beraber, ibu irde-i sultanye uymaa hazr ve bu hususta Cenb- Hakk'n yeryznde glgesi olan ve evmiri htem-i kaza ile mahtm bulunan ztn (yni Sleyman'n) emirlerine muntazr bulunduunu bildiriyordu. Eriti Aa vstasiyle h tarafndan ehzade Selm'e gnderilen mektup, Sultn Sleyman'a gnderilene uyuyordu. Bunda putperest ve slerin idamna dir Kur'n'm emrini zikr ettikten sonra, Byezd'in ihrac, yhud dm hakknda teklif olunan tedbrlerin hakkaniyete ve maslahata muvafk
Bi~om*-i SWe7H*nl ylinde, Nu: i, 1 a.'b&n 997 (27 Nisan 1560). Busbek'in buna dir dolatn syledii rivayetler i'timda yn olmad gibi, Pdih'n ehzade hakknda infiali sebeplerine dir olan ifdesi de j'timda lyk deildir. Busbek'in ifadesine gre gy sahte Mustafa'y ortaya karan ehzade Byezd imi; Byezd'in bu entrikas anlalnca ancak anasnn efaatiyle ban kurtarabilmi. Sahte Mustafa'nn isyanndan bahseden Osmanl mverrihleri byle birey sylemezler. 276 Rz-nme-l S'eymni 2ey, n: 63: Hazft m ahdina'l-yekm, vel-ahdl fi'd-dreyni aleyna ve aleykra.
274 275

Sayfa

95

Byk Osmanl Tarihi

Cilt 6

Joseph von Hammer

olduuna me'mrun ifahi zhti zerine kaani' olduunu yazyordu.277 Tahmasb'm cinayette acelecilik gstermesi, zavall ehzade Byezd'den korkmakta olmas ma'zeretinden dolay da olmayp, elisi vstas iyle bildirdii artlar, kendisi iin bu fiilin bir ticretten ibaret olduunu gs terir. htiyar Nbet Aa, stanbul'a ikinci me'mriyetinde vaad olunan katlin mkfat olmak zere Byezd'in veftryle mnhall kalacak olan Badd hkmetinin h'a verilmesini dvnda taleb etti. Lkin Vezr-i zam birden szn keserek: - Bunun cevb bendedr; kalum. dedi. Vezr, dvn odasnn hricine knca elinin bu trl taleblere cr' -et etmesini ayplayarak, s, liyakatsiz Byezd'in ayak takmndan dan ve devlet iin tehlikeli olmalar mmkn bulunmayan birka bin kiiden baka adam toplayamam olduunu; eer h Byezd'in te'dbinden im -tin'da devam ederse, iki hkmet arasndaki iyi mnsebetlerin dmanla dneceini ve bu takdirde bir Osmanl ordusunun cnyi ilticg-hndan ekip karmak iin pek az manialara tesadf edeceini; lkin aksi takdirde dostluk balarnn pekitirilip ran h'mn hizmeti lcenb -ca mkfata mazhar olacan lve etti.278 Sleyman, Tahmasb'm kati teklifinde ncelik aldn grerek, bir cevap gndermekte sr'atli davranmakla beraber, ilveten h'm vkelsna hediyeler de gnderdi. Dlkadiriyye mersndan eskiden Selm'in kethudahnda bulunan Mara Vlsi Sofu Al Paa279 ile kapuc-ba (mbeynci) Hasan, Pdih tarafndan; Kara Mahmud Aa da ehzade Selm tarafndan ran'a gnderildi. Bu me'murlar h'dan iki mektup getirdiler ki, biri Sleyman'a, dieri Selm'e yazlmt. Riykrne ta'zm-lerle dolu yz kadar satrdan sonra Tahmasb, daha nce vermi olduu szn safsata eklinde tefsirine mebn, yemininden dnmemi olarak misafirini teslm edebileceini zanneder diyordu ki: Byezd'i pederinden gnderilecek adamlara teslm etmiyeceine ehzde'nin yannda yemn etmi; fakat biraderinin gnderecei adamlara vermekten imtina edeceini vaad etmemi; bundan dolay yemininden dnm olmakszn Byezd'i teslm

96
Sayfa

Res'l-kttb San Abdullah Efendi Mttne&t'. Nu: 79. Sultn Sleyman Byezd'in ve drt olunun ihracn taleb etti. Bz-nam-i Sleyman! rey-line mracaat, Nu: 63, 9 Rebllevvel 968 (27 Terine snl 1560). 278 Peevt'oin naklettii ki muasrn ahAdene gre, Feevl, v*xak: 131. 279 Busbekln Avusturya Hanedan Hazlne-1 Evrak'ndaki 25 Austos 1561 tarihli raporu Mara Paa'snin avdetini bildirir.
277

Byk Osmanl Tarihi

Cilt 6

Joseph von Hammer

edebilmesi iin mutlaka ehzade Selm'in adamlar gndermesi iktiz ediyor. h tarafndan Selm'e yazlan ve mbeyncisi Kara Mahmud tarafndan ulatrlan mektup da bu mealde idi. Tahmasb, sadkatinin bu trl delillerinden sonra ihtiyar Nbet Aa' nn o kadar fkeyle reddolunan teklifine Sultn Sleyman'n daha- m-sid bulunacan md ederek, Bearet Aa vstasiyle Pdih'a verilen bu muhtrada bu teklifi yeniden arz etti. h bu muhtrada Al ve Hseyin'in kabirlerinde (Kerbel ve Mehee'de) -Iran messest- hayriy-yesine (evkafna) biri mfetti, dieri ktib olmak zere- iki me'mr tyin etmek arzusunda bulunduunu belirtiyor, ayn zamanda bjr yhud iki olunun sancak beliine tyn ve mu'td merasimle me'mriyetle-rine oturtulmasn talep ediyordu ki, bu sancak ile Badd', yhud hu -dudda dier bir mahalli kasd ettii aikrd. Nihayet kendisine hizmet edecek ahslarn terakki ve maalarna zamm ile taltif olunmalarnn bb- devlete arzna msade olunmasn niyaz ederek szlerine son veriyordu. Sleyman, bu noktaya muvakkat bir red ile cevap verdi; u ka dar ki, Byezd ve oullar iade ve teslm olunduu zaman gayet msid bir suretle nazar- dikkate alacan vaad etti.280 Sultn Sleyman, h'a mektuplarnda dostluk ve ihlsn beyn etmekle beraber dier ark hkmdarlaryle muharebelerinde onun hakknda tahkrtta bulunuyordu. Ezcmle hacc iin Trkiye'ye gelmi olan Dervi Mehmed Bedahn'ye Burak Hn'n ikinci halefi zbek hkm-dn Pr Muhammed'e281 hitaben vermi olduu mektupta u fkra bulunuyordu:
na, Nu: 180. Bu muhaberenin mektuplar tn*a'da re Mn^eat -i Feridun'da hibir tertjb gzetilmeksizin dere edilmitir. Binenaleyh Selim' n h'a ki mektubu 184 ve 185, doru olan trih tertibine konulamamtr. Zira mektubun hamili bildlrUmedigi gibi ancak rlyakarane ta'zl -mattaa ibaret * mektuplarda t&rl dahi tyin edilmemitir. 281 Peev, bu mektubu getirenler hakknda olaylara bizzat hid olan iki kiiden rivyeten tafsil t verir ki, bunlarn biri Torak eleb'nin hizmetinden yetimi ve Sultn Selm'in ehzadelii hizmetinde ulfecilerden olup sonralar Sirem sancanda timr alm olan Sinan Aa'dr; dieri Sinan Paazade Mehmed Paa'nm nedimi olan Pr Efendi'dir. Pr Efendi irfan sahiplerinden olup Acem seferinde aakaps'nda ket -hudyeri (yni yenieri aas kahyasnn huss memuru) ktibinin kirdlerinden imi. Peev'nin eli Nbet Aga'nn Ba-dd' istediine ve Rstem Paa'nn kendisini azarladna dir bunlardan naklettii rivayette hakikat pay bulunmas muhtemel ise de, yine Peev'nin h Tahmsb'a isndan dercet -ti mektup, bize doru grnmyor; zr Farsa deil, Trke olarak yazlmtr. (h tarafndan ehzade Selm'e yazlm olan bu mektubun meali udur: I'nriz vehile Byezd'in enaatinin sonu olmadn biz de biliyoruz. Lkin hanedannza ballmz bilerek bizim yanmza geldi, dmana gitmedi. Kendisi de kt emellerine nadim olmutur. Af buyurursanz mnsib -dir. zellikle bize iltica edenleri pederiniz Pdih hazretlerinin yazd vehile, teslim etmek snmza yakmaz. Biz dima bu misillleri himaye ederiz. ehzade Byezd dah Bana efaat etmeden gnderirseniz Sultn Mustafa'nn urad felkete urarm diyor. Binenaleyh af-nme ihsan bu-yurulsun ki, kendisini iki tarafn namusuna lyk bir surette gnderelim.
280

Sayfa

97

Byk Osmanl Tarihi

Cilt 6

Joseph von Hammer

- Bu tc-dr- marur, bu h- gmrh bir sefr gndererek imdilik tfeten sulha msade g'stermekliimi mtevzne istirham etmi ise de,- ondan sonra s olum Byezd'i kabul etmesiyle sulhu alaka nakz etmitir; binenaleyh ba'dem szlerini i'tibr-etmemee ve kendisini mahv iin teebbst- lzmeye karar verdim. zbek Hn bu te-ebbsde hasbe'l-slmiyye bana muavenet edecektir. Dervi Trkmen Hn Al'ye, Alan Hkimi brahim'e ulatrlmasna me'mr olduu mektuplar da bu mealde olup, yalnz h hakkndaki tah -kr edici lfzlarda baz deiiklikler vard. Yine o srada, h'dan ik yetle, Grcistan'n ran tahakkmnden kurtarlarak Osmanl himayesine alnmasn teklif etmek zere Grcistan Hkimi'nin bb - devlete gndermi olduu defterdar Abdlallm'a dah u cevap verildi:282 - h onbir sene muharebeden sonra nil-i musaleh olmu ise de ehenh senin imdadna yetimee, kederini srura tahvil etmee hzrdr. ehzade Byezd'in Kazvn'de mevki gnden gne arlayordu. h, zten bine indirilmi olan ehzade askerinden bir takmnn Ester -bd'a gnderecei frkaya yardmc olarak verilmesini taleb etmiti. ehzade bu hususta muhalefet gstermedi; bilhassa kf, askerinden ekserisi Acemler'in altnlanyle, iltifatlanyle kazanlmt. Buna ramen h'n ziyafetlerine davet olunmakta devam etti. Bu ziyafetlerden birinde h ve ehzade grnte dosta birlikte gezmekte bulunduklar srada Byezd'in mbeyncilerinden Arab Mehmed nmnda bir hin, tenh drdm zanmyle h'm kulana yle syledi: Pederine, byk kardeine isyan
Byezd'i ya Badd, yhud kll para mukabilinde satmaktan baka birey dnmeyen h Tahmsb'm nifakl-na ve zellikle ehzde'nin encm- hline pek muvafk olan bu mektup, doruluuna bizzat delildir. Mektubun Trke olmasna gelince: Peev h ehzde'ye mektubunda ayniyle bu ta'bri dercetdi demi olduundan, Hammer bunu mektubun asl zannetmi ise de Peev'nin maksad -Solakzde*-nin anlad vehile- Mektubun meali bu idi demek olacaktr. u halde mektubun Farsa yazlm olduu anlalr. (Mtercim)1. Sankovski'nn el yazs ne Mvery- Ceyhun hkmdar olan bu Pr Muhammed'den, ne de Burak Hn'n vefatndan sonra bir sene hkm sren Timur'dan hi bahsetmez. 282 Rz-nnte- Sleymant'de dercedilmts alan bu mektup Ferdinad'm hafiye me'mrumn istanbul'dan 1561 trihi nihyetiyle yazd mektuba tammiyle muvafktr: Scrisse alli Sgnori (Sleyman) Georglani, quall sono Christlani, che dovessero esser n lega contra il Perslano e de pi alhora scrisse al Tartaro, che dovesse prometter premlo a tutti queUi Tartari contro il Perslano. Avusturya mparatorluk Hanedan Hazne -1 Evrak. Yine o hafiye memuru Austos nihayeti tarihiyle yle yazyor: La Oeorgia conslste n tre parti: la magglor confederata col Perslano, la seconda confederata col Gran Signor, la terza menoma in obbedlanza del Gran Turco. Ali! 21 Agosto Turco mando suo Ambassadore a dette due parti con presentl di veste d'oro e sclmltare fornite d'oro; - lettere eritte a Tartaro Precopiense, ebe si debba pareehiarsi alla guerra col Perslano. Alli 22 Agosto mando a Selim 120.000 ducati et una sclmltara gloellata.>

Sayfa

98

Byk Osmanl Tarihi

Cilt 6

Joseph von Hammer

etmi ouldan kendinizi muhafaza ediniz; zr sizi ldrmek zere bir iki tfenk-endza tenbh etmi. h bu ihtardan dehete kaplarak karn arsna283 urad bahanesiyle hemen ekilip gitti. Ancak vezirlerinden Ma'sm ve Hasan Beler h nmna ehzde'ye zr beyn ederek ikametghna gtrdler. ehzde'nin avdetinde Byezd'in -h'a sylenen szleri arkadan dinlemi bulunan- bir mahremi tah-mn ettii byk felketten kederlendiinin almeti olarak klahn yerlere atp Arab Mehmed'in h'a neler sylediini haber verdi. Bunun zerine mcrimin hemen ba kesildi. Arab Mehmed'in cinayet ortaklarndan Aksak Seyfeddn, mr-i alay Mestn, sekbn-ba onun urad hle urayacaklarndan korkarak h'a sndlar ve Arab Mehmed'in ehz -de'yi niyetinden dndrmee alt iin ldrldn, onunla mttefik olduklarndan bundan sonra frsat bulursa kendilerini ldreceini beyn ettiler. Ertesi gn, halk hiddet ve iddet sadlaryla ehzde'nin ika metghn kuatt. Kuduz Ferhd, sarayn giriini mdfa etmek iin sadkatte devam eden bir miktar askeri toplad. Son demlerinin geldii zanmnda bulunan Byezd, yabanc ellerine brakmaktansa kendisi l drmek iin ocuklarn getirdi. Bu srada h'm vezirlerinden, ehzde'nin endesini teskin ile halkn hcumundan dolay zr beyn etmek ve hil'at ve hulviyyt (ekerleme ve tatllar) ikram etmek zere h tarafndan me'mr olan iki kii zuhur etti. Bu grlty karanlar te'db edilecek gibi gsterildi. Ertesi gn (15 Cumadelul 967 - 12 ubat 1560) ehzade h'n daveti zerine bir ziyafete gitti. Fakat bir takm korc-lann nlerinden geerken bunlar ehzde'nin zerine yryerek mdfaa etmek isteyen adamlarn dm ile kendisini ve oullarm ele geirdiler. Yine o gn Byezd'in muhafz ve askerlerinden sqzle veya fiilen efendilerine imdd arzusunda bulunduklarn gsteren binden ziydesi dm olundu. Bununla beraber h, ehzde'ye ma'zeret arzetmekte devam ve "halkn hcum ve tahkirinden muhafaza iin bu trl tedbrlere mracaat zarur olduunu beyn ederdi.284
&h'n tbirnce gbek burusu. Pecev, (Mtercim). h, zavall h-zde'ye Bunu siznle istiareden sonra yapmal idk; bundan dolay bizi ma'fvv grnz. Malmunuzdur ki. pederinize gnderilen lcimiz ehzade yapd ie pemn old; sebeb olanlar bizm re'ylmzle ldrdl; isyan ihtimli kalmamak n kendisi de mahbsdur dhni 2dl. Muhlislnzi yalanc karma tecviz ltmezslnz. Yemnimz ylriai bulmak in birka kii dam olmdt. Siz de bir nevi mahfosiyyete ugradnuz. Lakin bunlarm hi bin slzn zararmz n deldr. diye rek derdmendl hayli aglatd.> Peevl'den telhis, c. 1, s. 467. (Mtercim). Hammer, (Baron Joseph Von Hammer Purgstall), Byk Osmanl Tarihi, dal Neriyat: 3/439 -443.
283 284

Sayfa

99

Byk Osmanl Tarihi

Cilt 6

Joseph von Hammer

ehzade Byezd'in dam Az bir mddet sonra Sleyman ve Selm'in elileri h'a mektup ve hediyelerle birlikte vsl oldular. Teslim kat' olarak kararlatrlmt. Lkin ehzde'nin vusulnde Tahmasb'm etmi olduu yeminin nakzn rtmek zere alnacak olan ekilde uyumak lzm geliyordu. Acemler'in kaplumbaa gibi eri br gider diplomatlklar buna re bulmakta ge kalmad: Yukarda yazld zere h, ehzde'yi Sleyman'n adam larna deil, Selm'in zel surette tyn edecei adamlara teslim edecekti. Tahmasb'm her trl hiyle ile rtmek istedii yeminini bozmay u ekilde yapmaktan maksad, iyice yalanm bir hle gelen Sultn Sleyman'n muhtemel vrisi ehzade Selm'in tevecchn imdiden sala makt. Pdih'm gnderdii ikinci sefaret u yeni teklifi arz etmek zere Kazvn'den hareket etti. Dlkadiriyyeli Sofu Al Paa Mara'a dnerek, Hasan Aa, h'n Selm'e gnderdii Bearet Aa nmndaki eli ile birlikte stanbul'a doru yoluna devam etti,285 Bearet Aa'nn Ktahya'ya gedii srada idi ki, Pdih'm torunu ve ehzade Selm'in olu bulunan onbe yandaki ehzade Murad'n Manisa Valiliine tyin olunduu haberi geldi (1 Receb 968 - 18 Mart 1561). Bearet Aa'nn yanna Ca'fer Sultn nmnda biri verilmiti ki, ran vezirinden, yni Vezr-i zam Ma'sm Hn Safev'den, ran ser-askeri (koruc-ba) Sevin-dk Be'den, nianc (i'timd'd-devle) ahkul Halfe'den Sultn Sleyman'n be vezri Rstem, Al, Mehmed, Pertev, Ferhd Paalar'a mektuplar hmil idi.286 Bu mektuplar, son sefaret ile gnderilen hediyelerden dolay teekkrlerini, Byezd hakkndaki emirlerin sr'atle icras vaadlerini ihtiva ediyordu. ran vkels bunu frsat bilerek yirmido-kuz sene cenk esnasnda Pdihn husmeti ran' byk felketlere drm olduunu, son alt sene zarfnda ran'dan gnderilen drt elinin hibiri ihsan yle dursun, hatt
Redierunt oratores, quos hic princeps ad Persam misit, Passa quldem Maraasensls ad suum Sangiacum divertit, Hasanaga accelerare jussus magnls itineribus huc venlt. Bubek'n 25 Austos 1561 tarihli raporundan. Avusturya mparatorluk Hanedan Hazin e-i Evrak ki gn geince, yani 27 Agustos'ta Busbek Trkiye'deki yedi sene kametinden sonra- memleketine agnlmasn talep eder. 286 Rz-name-l Sleyman! zeyli, Nu: 72. mparatorluk Hanedan Hazne -1 EvraJc'ndaki brahim Efendi tn'smda, nu: 424, varak: 31, Ma'sm Mlrzft le nianc Atullah'in Sokollu Mehmed Paaya bir zel mektuplar vardr ki, ehzade Bayezld lehinde mdahale ricasn mutazammndr. Bearet Aga ile gnderilen hussi mektuba cevaben Selim tarafndan &h'a yazlm mektup San Abdullah Brendi'nin tn'snda 83 numaradadr.
285

Sayfa

100

Byk Osmanl Tarihi

Cilt 6

Joseph von Hammer

bir hil'at ile bile taltif edilmediini; el-in-sni ubeydil-ihsn kaidesinin malm ve tatl ve sevimli szlerin ac ve sert szlere mreccah bulunduunu; bir fiilin bir kl ile ekilip gtrlebileceini; Byezd mes'elesinin bitmi nazariyle grlebileceini; asker evkine lzum olmayp dalar hareket ettii zaman insanlar kaacandan bu tedbrlerin memleketin asayiini ihll edeceini mu'tedil ve nazikne bir lisan ile Osmanl vezirlerine ihtar ediyorlard. Vezirler, verdikleri cevaplarda Byezd'in haytndan uzun uzadya bahsederek bir oulun babasna kar u isyann en byk ktlk olmak zere gsteriyorlard. Yeminin bozulmasn te'vl iin teklif edilen sureti, ehzde'nin teslimi vaadine muhalif grerek red ile, bu iin tesviyesinden sonra vki' hizmetten dolay mkfata mazhar olacan; Pdih'm, bir hizmetin ifsndan evvel deil, ifsndan sonra mkfat vermek mu'td olduunu; Sultn Sleyman'n, h nezdine dier hibir devlete gnderilmemi rtbede sefirler gndermek suretiyle dostluunu isbt etmi bulunduunu fde ile szlerini bitiriyorlard. Bu mektubu gtren ve Van Vlsi Husrev Paa ile kapcba Sinan Aa'dan mrekkeb olan Sleyman'n nc sefareti Tebriz'e tevecch etti. ehzade Selm de hem eli, hem celld vazifesini grmek zere a -vu-ba Al Aayi287 gnderdi. Bu Osmanl me'murlarnn geliinde h, Sinan Aa'dan Byezd'i tanyp tanmadn sordu. O da genliinde grdn, o vakitten beri grmemi ise de kalarndan, gzlerinden tanyaca midinde bulunduunu syledi. Bu cevap zavall ehzade iin pek fena muameleye bahane oldu. Teslim edilmezden evvel h Byezd'in sakaln, salarn kestirdi. ehzade banda bir hain imame, arkasnda bir khne cme olduu, feracesi bir yeil b-kymet sf ve mi-yn-bendi bir kembah kuak288 dan ibaret bulunduu halde, Selm'in gnderdii adama teslim olunarak, bu da ehzde'nin ve drt olunun zerindeki vahiyne vazifesini ranllarn matem haftas iinde (15 Muharrem 969 / 25 Eyll 1561) f etti ki, ilerin bu esnada Kerbel Vak'as-na mteallik mersiyeler okuyarak, bunu gsterir facialar temsil ederek Hseyin'in ehdetinden
Reis Abdullah Efendi'nn na'snda Glb diye adlandrlmtr. Tad Sleyman'n mektubu -ki bu mecmuada 81 numaradadr- manasz kellmt- ihlaslye ile dolu Iklyzelli satr hvidir. ehzade Selimin onyedt satrdan ibaret tezkiresi (San Abdulah Efendi tnsa's, Nu: 82) Rstem Paa'nm vefatndan beri Byezd'in idamna mni kalmadn ve bu husustaki hizmeti yn - takdir olacan beyn ije &h' tevik eyiyor. 288 Mverrihn tercmesinden tercme yerine, Peevl'den aynen alnmtr, MUterclm.
287

Sayfa

101

Byk Osmanl Tarihi

Cilt 6

Joseph von Hammer

dolay esef-hn olurlar.289 Bu defa be Osmanl ehzadesinin felketli sonu, Kerbel Vak'asn hatrlatmak iin ran'da halka gsterilen manazray unutturdu; halkn bu gnlerde Hseyin'in katli hakknda mu'td olan lanetleri yerine, Sleyman'n ma'sm torunlarnn kaatilleri hakknda nefrnleri ykseldi.290 Rstem'in dostluu, halkn tevecch, kendisine saltanatn varisliini te'mn etmi grnen Byezd'in hayt bu suretle son buldu. Bu zavall ehzade, ilimlerin kadrini takdir eyledii gibi iir ile de olduka hnerverne itigl etmitir.291 Kendisinin ve iki olunun naalar
Solak-zde: Abdallarun zahm-nk ve sne-k olduklar hafta eyyamnda idi diyor. Bu hafta Muharrem'in 10'una kadar olan haftadr. Muriye'ye mracaat: Second journey throught Pers., s. 175. 290 Kazvra'de bir feryad enin ve lcilere hez&r ta'n nefrln tdklerin -den gayri ahlarna hez&r la'n-i sehm-gln tdiler. Peevl. (Mverrihin tercmesi yerine aahndan aynen alnmtr.) 291 Solak-zde, ehzde'nin, biri Trke, dieri Farsa iki gazelini yazar. (Baknz: Trh-i Solak-zde, stanbul, 1298, s. 566-67) (ehzade Byezd'in babasna yazd manzum mektup:) Ey serser leme sultn Sleymnum baba Tende cnum chumun iinde cnnum baba Byezdine kyar msun benm cnum baba B-gnhm Hak bilr devletl sultnum baba Enbiy ser-defteri ya'ni ki dem hakkyn Hem dah Ms ile s -i Meryem hakkyn Kinatn serveri ol Ruh- a'zem hakkyn Bj-gnhm Hak bilr devletl sultnum baba Sanki Mecnnum bana dalar ba oldu durak Aynlup bilcmle ml mkden dtm rak Dkerm gz yunu v-hasret dad el-firk B-gnhm Hak bilr devletl sultnum baba Kim sana arzeyliye hlm ey h-i kerm Anadan kardalarumdan aynlup kaldum yetm Yok benm bir zerre isynum sana Hakdur alm B-gnhm Hak bilr devletl sultnum baba Bir nice ma'smum olduun eh bilmez misn Anlarun kanuna girmekden hazer klmaz msu n Yoksa ben kulunla Hak derghna varmaz msun B-gnhm Hak bilr devletl sultnum baba Tutalum iki elim batan baa kanda ola Bu meseldr sylenr kim kul gnh itse n'ola Byezdn suum bala kyma bu kula B-gnhm Hak bilr devletl sultnum baba Bu mektuba Kaanun'nin verdii ayn vezin ve henkdeki manzum cevap ise udur: Ey demdem mazhar- tuyan u isynum oul Takmyan boynuna her giz tark -i fermnum oul Ben kyar mydum sana ey Byezd Hnum oul . B-gnhum dne bari tevbe kl cnum oul Enbiy v evliya ervh- a'zam hakkyn Nh ibrahim Ms tbn Meryem hakkyn Hatm - sr- nbvvet Fahr- lem hakkyn B-gnhum dime br tevbe k cnum oul dem adn itmeyen Mecnn'a sahralar durak Kurb -i tatden kaanlar dima der rak Ta'n deldr dir isen v-hasret dd el-firk B-gnhum dime br tevbe kl cnum oul Ne'et-i Hakdur bvvet rm olan olur kerim L-tekul-f kavlini inkr iden kal ur yetim Tate isyana limdr Hudvend-i Kerm B-gnhum dime br tevbe kl cnum oul Rahm efkat zb-i mn olduun bilmez misn Y dem- ma'smu dkmekden hazer klmaz msun . Abd-i zd ile Hak derghna varmaz msun B-gnhum dime br tevbe kl cnum oul Hak reyy- mut'e r' itmidr beni fsterm malb idem anama zb -i dmeni HeliIIh ldrrsem b-gneh ngeh seni B-gnhum dime br tevbe kl cnum oul Tutalum istifar idersn biz de afv itsek n'ola nki istifar idersn biz de afv itsek n'ola Byezdm suum balarum gelsen yola B-gnhum dime br tevbe kl cnum oul Solak-zde'nin naklettii gazellerin Trke olan ise udur: (ehzade Byezid'in gazeli): Bi-den zayi' idp tl-i emelle nefesi Kalmad zerre kadar dilde bu dny hevesi Krbn- reh-i klm-i adem menzilinn . Dokunur old kat sem'ime bank- ceresi Iztrb ko, gel ey mrg-i revn, sabr eyle Eskiyp ite harb olmada bu ten kafesi h -i b-dil bmr gnehkrum ben Sen olursan meer ey Br-i Huda dest-resi Solak-zde'nin nshasnda son msra Sen olursan eer ey Br-i Huda dest-resi eklindedir. (Hazrlayan). Enbiy v evliya ervh- a'zam hakkiyn Nh tbrhm Ms bn Meryem hakkiyn Hatm - sr- nbvvet Fahr- lem hakkyn B-gnhum dime bari tevbe kl cnum oul dem adn itmeyen Mecnn'a sahralar durak Kurb -i tatden kaanlar dima der rak Ta'n deldr dir isen v-hasret dd el-firk B-gnhum dime br tevbe kl cnum oul
289

Sayfa

102

Byk Osmanl Tarihi

Cilt 6

Joseph von Hammer

Sivas'a nakl olunmutur; kabirleri kuzey kapsnn yannda yol kenanndadr.292 Katli mtekib h, Sinan Aa ve Hseyin Aa nmnda iki koruc zabitini Sleyman'a yazlm bir mektupla stanbul'a gnderdi ki, bu mektupta bir oluyla drt torununun vefatn haber veriyor ve Bedg-lerin azn kapayan, hasdlann gzlerini kr eden, btn dostlarm sevindiren u vak'adan dolay Fdh' tebrik etmekte ve Husrev Paa'-nn stanbul'a azimetinde Koruc Ustaclu Mehmed Aa'y gnderdiini ve Frz ve Nbet Aalar'a Selim nezdinde bir me'mriyet vereceini ilve etmekte idi. Bunlarn Selm'e gnderdikleri mektuplarda h uzun uzadya tebriklerini bildiriyor, katmerli cinayetini msid renklerde gstermek iin Farsa'nn her trl estetik zenginliini kullanyor ve mukabil bir hizmet gsterilecei midiyle szlerine son veriyordu. Ustaclu Tern-i sn (Kasm) banda stanbul'a vsl olarak Tahmasb'm mektuplarn resm bir mlakatta verdi. Birka gn sonra Sley man shhati hakknda iyi bir fikir vermek iin parlak bir muhafz kuvvetiyle evrilmi olarak at ile elinin ikametgh nnden geti.293 P-dih'n oul ve torunu olan ehzadelerin idamna mkfat olmak zere de drdnc vezr Pertev Paa Kazbd'a Pdih tarafndan yzbin ve Selm tarafndan yzbin altn gtrd.294 Bu ake Kazbd'dan Kara-hisar sancak
Ne'et-i Hakdur bvvet rm olan olur kerm L-tekul-f kavlini inkr iden kalur yetm Tate isyana limdr Hudvend-i Kerm B-gnhum dime bari tevbe kl cnum oul Hahm efkat zb-i mn olduun bilmez misn Y dem- ma'smu dkmekden hazer klmaz msun . Abd-i zd ile Hak derghna varmaz msun B-gnhum dime br tevbe kl cnum oul Hak reyy- mut'e r' itmidr beni stenim malb idem anama zb-i dmeni Helillh ldrrsem bgneh ngeh seni B-gnhum dime br tevbe kl cnum oul Tutalum istifar idersn biz de afv itsek n'ola nki istifar idersn biz de afv itsek n'ola Byezidm suum balamn gelsen yola B-gnhum dime br tevbe kl cnum oul Solak-zde'nin naklettii gazellerin Trke olan ise udur: (ehzade Byezid'in gazeli): Bi-den zayi' idp tl-i emelle nefesi Kalmad zerre kadar dilde bu dny hevesi Krbn- reh-i klm-i adem menzilinn Dokunur old kat sem'ime bank- ceresi Iztrb ko, gel ey mrg-i revn, sabr eyle Eskiyp ite harb olmada bu ten kafesi h -i b-*dil bmr gnehkrum ben Sen olursan meer ey Br-i Huda dest-resi Solak-zde'nin nshasnda son msra Sen olursan eer ey Br -i Huda dest-resi eklindedir. (Hazrlayan). 292 Ali Aga ecsd- mevtay getirp Sivas ehrinde defo, tdler. Hatb zer lerinde bir kubbe-i l bina olunmdur; her en ecz-i erife tilvet olnur. Peev, c. 1, s. 409 (Mtercim). 293 Busbek Prens Adalar'ndan (istanbul yaknndaki adalar) 4 Terin- sn 1561 tarihli raporunda (tmp, Hanedan Hazlne-i evrak) diyor ki: cHe-ri tandem veni-t expectatus orator Persae, quem valde honorifice excepe-runt - prope aedes n quibus divertit orator transiturus, ut se Persis in equo ostendat, ut ea ratione si quam habent de ejus imbecilitate oplni-onem deponant; etenini, videtur ipsi quidquid tergiversatur Persa, quid-quid el refragatur M.V.C. exhoc fonte manare, quod per morbum et aeta-tem invalidus et rebus gerendls Jnntills aestimaretur. 294 Perdinand'n gizli memuru 1561 trihiyle yle yazar: Acem elcisi, Ali Pasa'ya ran'n Trkiye'den

Sayfa

103

Byk Osmanl Tarihi

Cilt 6

Joseph von Hammer

bei tlys Be ve Selm'in mbeyncis Mahmud Aa ile Kaz-vn'e ulatrld. Byezd'in henz yanda ve Bursa'da bulunan beinci olu, Sleyman'n emriyle kardelerinden evvel boulmutu.295 Babalk duygularm siys maksadlarna feda etmi byk hkmdarlarn emsali -insanlk menfaati nmna vuku bulmamas arzu olunduu halde- teessf olunur ki, ark ve hatt Garb devletleri tarihinde ndir deildir. Partlar'da baba, karde, evlt katli krallarn gsterdii misllerle takdis olunmu bir det idi. Romallar'da babalk muhabbeti Brutus'un cumhuriyet taraftarl baltasnn inmesi ve Manlius'un kanl kararnn tebliine mni* olamad. Mihrdd birka olunu dm etti, Makedonyal Filip zehirletti. Byk h Abbs da kendi olunun kaatili olmutur. Ks-tantin, II. Felip ile dier hkmdarlarn, oullarn bu suretle ecel-i kazaya uratmalar, bunlarn tarihini ilelebed lekedr etmemek lzm gelir. Osmanl hanedannda bu hazn misli haleflerine mrs brakan I. Murad'dr ki, olu Savc'y feda etmitir. Bursa'da bulunan kk olunun idamn emrettii yazldr .(Birim t rihlerde tesadf olunamadndan mevsukyeiine hkm olunamaz. Mtercim). Vezir-i zam Rstem Paa'nin vefat. - Halefi Al Paa,' nn Avusturya Elisi Busbek ile Sulh akdetmesi. - Moldavya Bel Serseri Vasilikos. Perdinand'n sefareti. - spanya Kral ve Ceneviz Hkmetiyle mzkereler. - Floransa ile ticret ahidnmesi. - Selimin kzlarnn evlendirilmesi. Feyezan, su yollar, mteaddid kprler ins. - Osmanl gemicileri Turgud, Piyle, Piri Reis le eydi Ali'nin Akdeniz'de ve Hind Denizi'nde muharebeleri, - Mehdiye'nin spanyollar tarafndan muhasaras. - Bce, Oran, Benzert'in fethi ve Mayorka'ntn tahribi. - Cerbe'nin spanyollar tarafndan zabt ve Turgud Reis tarafndan geri alnmas. - Turgud'un stanbul'a zafer alayyla girii. - Pinon D Valez'in spanyollar tarafndan zabt. - Malta Muhasaras. - Sulh ahldnmesinin tasdiki iin mparator ile mzkere, - Sget Muharebesi. - Aralan Pasa'nin dam. - Zerrlni'nin, lm.

104
Sayfa

ikiyzelli yk (yirmi be milyon) ake, yni beyzbin atan (binenaleyh 50 ake 1 altn) istediini beyn etmitir. Bu rapora gre, Sleyman istenilen akeden ancak yzbin duka noksan gndermi demek olur. Ferdinand'm me'mflru yeminin te'vll sureti hakknda Osmanl mverrihlerlyle mttefiktir. 295 Venedik elisinin mparatorluk Hanedan Hazlne -i Evrakndaki 18 Austos 1562 tarihli raporunda Sultn Sleyman'n BAyezId'in yasnda ve

Byk Osmanl Tarihi

Cilt 6

Joseph von Hammer

- Sultn Sleyman'n irtihli.296

OTUZNC KTAP .............................................................................................. Vezir- zam Rstem Paa'nin Vefat ............................................................. Avusturya le Sulh Akdedilmesi ...................................................................... Safev Elisinin stanbul'a Gelii ...................................................................... Moldavya Bei Serseri Vasilikos ..................................................................... Avusturya, spanya, Ceneviz Ve Floransa Hkmetleriyle Mzakereler ............................................................................................................. stanbul Ve Civarndaki Byk Feyezan .......................................................... Osmanl Denizcileri Akdeniz Ve Hind Okyanusunda Muharebeler ................ Turgud Reis ..................................................................................................... Hind Denizlerinde Trkler .............................................................................. Seyd Al Reis................................................................................................... Cerbe Deniz Sava ......................................................................................... Malta Muhasaras........................................................................................... Osmanl Devleti le mparator Maksimilyen Arasnda Sulhun Yenilenmesi in Mzakere ...................................................................................... Sigetvar Seferi................................................................................................. Budin Valisi Arslan Paa'nn dam.................................................................. Sigetvar Muhasaras ....................................................................................... Kanuni Sultan Sleyman'n rtihali .................................................................

296

Hammer, (Baron Joseph Von Hammer Purgstall), Byk Osmanl Tarihi, dal Neriyat: 3/443 -447.

Sayfa

105

Byk Osmanl Tarihi

Cilt 6

Joseph von Hammer

OTUZNC KTAP Vezir- zam Rstem Paa'nin Vefat Byezd'in fec lmnden az nce Sultn Sleyman'n dmd vezr-i zam Rstem Paa istiska'dan297 vefat etmiti; Rokzelan'n vefatndan sonra bile muhafaza edebilmi olduu nfuzu -mlletin faydasz tevecch kurtulmasna yetmeyen- talihsiz Byezd'i Selm'in etrikalan-na kar mdfaa iin beyhude uramt. Kanun Sleyman devri ve-zr-i zamlar iinde en ziyde nazar- dikkate yn olan, brahim'den sonra Rstem'dir. nk Sokollu, bu devirden ziyde II. Selm ve III. Murad'n saltanat devrelerine aittir.298 Rstem'in idaresi onbe senelik bir zaman iine alr ve yalnz, ehzade Mustafa'nn katlinde yenierilerin homurdanmalar muvakkaten uzaklamasn gerektirdii zaman iki senelik bir fasla ile haleldar olmutur. Rstem bu uzun iktidar mddetin -ce Pdih'n ve kendisinin hazinesini zenginletirmee gayret etti. Ancak bunun iin me'mriyetleri rvetle vermek usln ilk olarak cd etmesi ve bu suretle idarenin her ubesinde suistiml kaplarn ama-syle devletin byk zararna yol amtr. Bununla beraber gerek memurlarn hizmetlerinde nisbeten daha ok durmalar, gerek bu hizmetlerin verilmesi iin alnan akenin mikdr itibariyle ml ve idar usl, halef lerinin muamelelerine tercih olunur. Bundan sonraki vezr-i zam-larn memuriyet tevcihi iin mikdrm gittike artrarak aldklar akelere nisbetle Rstem Paa'nm istedii paralar pek az grlr. Mesel Msr Vlii iin onbin altn tyn etmi ve dierleri iin de kendisinin pek iyi bildii mukarrer varidatlarna nisbetle bir tarife ittihaz etmiti. Erzurum belerbei devletin az vridtl hizmetlerinden olan bu memuriyetin krnesi olmak zere bebin altn ile bir cins at takdim etmek istemiti; lkin Rstem Paa yalnz at ile bin altn kabul ederek, st tarafn belerbeine geri gnderdi. te bu insaf fikri sebebiyledir ki msid bir sulhe nail ettirebilmek zere, yar -resm tavassutu mukabilinde Busbek'den de bir mikdr ake istemi ve fakat anlamann akdo-lunmamas zerine paray iade etmitir. Rstem teb'an ar ve iddetli idi. Tavrlarndaki sertlik de fikr temaylleri ile tam bir
Hydroplsle; Busbek, 4. mektup: Aua eartlnctus intereutea. Rstem 1544 (951)' do vezfr-i ftzamlga tyin, 1553 (960)'te azl. 1555 (962)'de tekrar nasb olunarak 1561 (968) de vefat etmitir. Ali'nin 1. nasbini 947 (1540) ve vefatm 966 (1658) gstermesi hata eseridir. Solak-zde le Hac Kalfa'ya mracaat.
297 298

Sayfa

106

Byk Osmanl Tarihi

Cilt 6

Joseph von Hammer

imtiza hlinde idi.299 Azndan kan her sz bir emirdi; hatt bz irler onu, mrnde hi glmemi olmakla hicvetmilerdir. Rstem yalnz devlet haznelerini deil, Sultn Sleyman'n huss haznesini, yni harem ve saray haznelerini doldurmu ve Yedikule'de ihtiyat haznesi tefrikini cd etmitir. Hazne diresinde bir oda vard ki zerinde Rstem'in himmetiyle toplanm hazne ibaresi yazlyd. Ondan evvel hibir vezr-i zam o kadar servet toplayamamtr. Terekesi Rumeli ve Anadolu'da sekizyzonbe iftlik, drtyzyetmialt su deirmeni, binyediyz kle, ikibin dokuzyz muharebe at, binyzalt deve, bebin srmal kaftan ve h'at, sekizbin kavuk, onbirbin srmal klah, ikibindokuzyz zrh, ikibin cbbe ve ceven, altyz gml eyer, be -yz altn kakmal ve murassa eyer, beyz gml mifer, yzotuz ift altn eyer, yediyz murassa kl, bin gml mzrak, yzotuzu murassa olmak zere sekizyz Kur'n, bebin cild muhtelif kitap, yetmibin duka altn, yzoniki yk kymetinde (yni 11.200.000 ake) otuziki dne cevher. Hanesinde bulunan ake bin yk (100.000.000 guru, yahut 2.000.000 duka) idi.300 Bununla beraber Rstem servetinin byk bir ksmn umm menfaatlere id messeselere sarf etmi; istanbul'da, Rusuk'ta, Ha -ma'da bir cami, bir medrese, bir imarethane te'ss etmiti.301 Avusturya le Sulh Akdedilmesi Vezr-i zamlkta Rstem Paa'ya halef olan ikinci vezr Al Paa, selefinin bsbtn zdd bir tabatte idi. Mltefit, halkn tevecchne maz har, cmert di.302 Braza taraflarndan bir Dalmayal'nn olu olup babasnn ihtidasndan evvel her sene yenieri olmak zere Hristiyan oBusbek, 4. mektup: Rustenus semper avarus. semper, sordidus, et primum tjtilitatis et pecuniae rationem duceret. - Rustenus semper trts-tis, semper atrox sua dlcta pro edictis habere volebat. 300 Mverrih Al, Kbrs'ta vefat eden Sinan Pasa Mecmuasndan, o da Sokollu Mehmed Paa defterinden ihrc etmi olmak zere mehur ve blr-ook Osmanl trihlerinde dercedilmi olan Rstem Paa tereke defteri Sudur: Mushaf- serlf be-hsn-i hat, aded: 8.000, be-cild-i murassa, aded: 130, ktub-i mtenevvl'a 5.000, atod-i memlk 170, esbn 2.900, i-termehar (yk devesi) 1160, dlbend, 80.000, sikke -i hasene 780.000, hll' at- mtenevvfa 5.000, skf-zer 1100, nemed (yn) yn 2.900, aded 290, cbbe ve cevsen 2.000, sim eyer 600, murassa altun eyer 500, rikb - zer ift 130, murassa tl 860, gm togulga 1.500, gm emir 1.000, zl-kymet cevahir, dane 30, nakdiyye ve kle - sm ve sebike ve sim ham, tahminen yk 1.000, Anadolu ve Rumeli'de iftlik, 1000, astar- dest (el mendili) 876, carh- deirmen 476, tahminen kymet 11.300.000, bust- mtenevvla, tefark ve sair tuhaf ve evnl maklest hesaba tutulmamtr. Pecev, Mtercim. 301 Hammer, (Baron Joseph Von Hammer Purgstall), Byk Osmanl Tarihi, dal Neriyat: 3/448-450. 302 Mversi Basanm Hally et Rustenl mores, dispar ingenium, vlta HU sine sordium suspictone, non metus. nec ejus comltas et facilitas apud prihc'pem reprehenslonem haberet. Busbek, 4. mektup, s. 294.
299

Sayfa

107

Byk Osmanl Tarihi

Cilt 6

Joseph von Hammer

cuklarndan almanlar (devirme) arasnda bulunmutu. Vezr -i zam lbrhm Paa'nn kethdas Hasta Al'nin himayesiyle saraya dhil olarak, oradan yenieri aalyle kt. Daha sonra vezr, baka bir tbirle tulu paa olmak zere Msr Vllii'ne tyin olundu. imanl kendisine Kaln ve Semiz lkablann verdirmiti; lkin zeks ve kvrak dncesi d grnnn tamamen zdd idi. Tercim-i Ahvl-i Vzer birok bedhalarn, bilhassa Karamanl Molla Hilli hakknda syledii nkteli szlerini kaydeder. Molla Hilli ilmine marur ve dier limlerin ancak medreselerde tedris olunan oniki ilmi303 bildiklerini, kendisinin ise onlarn on kat lim bulunduunu sylemekle mu'td olarak hatt yazm olduu kitaplarn btn dnyy doldurmaa kfi olduunu iddia etmiti. Onun bu kendini beenmiliinden dolay Al Paa, Molla Hill'nin eserlerinin btn dnyy doldurmas mmkn deilse de Galata berzahn doldurabileceinden, karadan yryerek kardan karya gezmek mmkn olacam ve eserlerinin bu suretle denize dkldkten sonra Molla'nn ilmi daha ziyde vuzuh kazanarak memleket ve devlete faydas dokunacam sylemiti.304 Ya ve tecrbe ile genilik kazanan mizcnm latflii ve tabiatndan gelen maharet sebebiyle Al Paa, eli Busbek'in mnsebetlerini ok kolaylatrd.305 Onun hakknda Rstem'in sert ve inat olduu306 derecede gnl alc ve uyumlu grnmtr. O kadar ki, Trkler vezr-i zamin eli ile mzkeresinin bitmesi iin kap aralnda beklemeye mecbur olduklarndan dolay ikyet ederlerdi. Bir gn Al Paa sulhu ta'cl etmekte olan Busbek'e dedi k: - htiyr efendimin istirahata muhtc olduunu pek iyi bilirim. Lkin mparator da istirahata daha az muhtc deildir. Milletlerin selmet ve mes'diyeti arzu edilince uyanan arslan kavgaya armak lzm gelmez. Hkmdarlarn kalbleri ayna gibidir: Ayna kendisine kar tutulan eyay aksettirdii gibi, hkmdarlarn kalbleri de mavirlerinin telkinleri ile belli bir yne evrilir. Hayrl vkel btn menfaatleri te'lf etmee almaldr, nasl ki mahir alar davetlilerden falan ve filna deil, cmlesine ho
Oniki ilim denilmesi iki kere alt olduundandr; medreselerde okutulan ilimler, daha nce belirtildii gibi on'dur. 304 Galimatia kelimesi Araba'mn galatt kelimesinden bozmadr. (Bu not, Hill'nin gazelindeki Galatt mnsebetiyle yazlm oluyor) 305 A quo tempore magna mihl intercesslt cum o Bassa (Ali) fanliari -tes perpetuaque de pace actlo. Busbek, 4. mektup. 306 Quae Rustenus colloquia mecum brevlssima habere aolltus erat Haly dabat operam, ut in plures horas extenderet et multa humanitate con-diret. Busbek, beinci mektup.
303

Sayfa

108

Byk Osmanl Tarihi

Cilt 6

Joseph von Hammer

Deciaratio et coofiPmgatlo conditfanom p&cis cum Tnrcfais. (Trkiye le Musalehann lan ve Tasdiki), Prag 1 Haziran 1662, mparatorluk ve Kraliyet Hazine -i Evrak.
307

Sayfa

109

grnecek yemekler hazrlamaa alrlar. Bu dostne temayller, Alman askerinin Bodan' istilsna dir bir haber geldiinde de asla deimeyerek, Al Paa'nn vezretiniri ilk senesinde sekiz senelik bir muslaha mzkereleri msbet olarak neticelendi. Rstem zamannda Fransz elisi Lavinin tahrikleri zerine memuri yetini kaybetmi ve Busbek'in mdahalesiyle sonradan dnm olan ter cman brhm Be, bu hususta Avusturya sefirine pek faydal olmutur. Busbek gitmesi iin ruhsat istedii srada Tercman brahim'in de ahidnmeyi mparator'un tasdikine arz etmek zere Viyana'ya gnderil mesini taleb etti. Eli, ahidnme mparator tarafndan henz tasdik olunmam bulunduu iin gidiinden nce dvnda huss ziyafete davet olun madysa da, vezr-i zam kendisine bir hil'at, bir Arab at, skenderiye tiryak, Mekke pelesenki gnderdi (17 Austos 1562). Busbek ile vezr-i zam Al Paa arasnda kararlatrlan muahedeye mparator Prag'da o sene Hazran'nda imza koydu.307 Ahidnme maddelerinin mns bakmndan, Ferdinand yeniden senelik otuzbin altn vergi tediyesine muvafakat ediyor ve Transilvanya'daki btn mevkiler den vazgeiyordu. Bundan baka Macaristan'daki mevkiler hakknda Kralie zabel'in oluyla uyuacan vaad ediyordu. Ferdinand'n itaatine avdet etmi yahut edecek olan Melhiyor Balassa, Nikola Batori ve dierleri muslehaya dhil olduklar gibi sancak beleri, voyvodalar, hudd muhafazasnda bulunan dier memurlar sulha riyetle mkellef idiler. Ahidnme hilfna vukua gelecek her hareket iddetle te'db edilecei gibi, bir mevkii cebren zabt edecek olanlar dm ile cezalandrlacak ve o mevk derhl iade olunacakt. Her iki devlet ekndi arazisindeki mevkileri tahkim etmetke muhtar olup, fakat dierine it mevkilere istihkm veremiyecekti. Adalete aykr olarak Tata iade olunmad; lkin Trkler'-in Tuna'mn te tarafndaki kaleleri ve kyleri ahlsini rahatsz etmek iin bu mevkiden istifde edemiyecekleri sarhan zikr olundu. Bu zamana kadar iki tarafa vergi vermi olanlar yine ayn ekilde te'diyede devam edecekler ve fakat ne o taraf, ne de bu taraf vergi mikdrn artrmayacakt. Hududun tyini hakknda zuhur edebilecek mnazaalar halletmek iin komiserler tyin edilecekti. Haydutlar adaletin penesine tes-lm olunacak; dello yasaklanacak ve hilfnda hareket eden, hasmn haber vermesi zerine

Byk Osmanl Tarihi

Cilt 6

Joseph von Hammer

cezaya arptrlacakt. Sefirler, maslahatgzarlar, Im-parator'un memurlar arzu ettikleri kadar tercman istihdam hakkna mlik olacaklard. te sulh sekiz sene iin bu artlarla akdolundu.308 Tercman brhm (Leh'den dnme, Straeni) -ki kendisine imparatorun (yni Pdihn) ba tercman unvann309 veriyordu- Bus-bek'le birlikte Frankfurt'a giderek i'timdnmeleriyle beraber Sultn Sleyman'n tasdiknamesini orada Ferdinand'a verdii gibi hediye olarak drt deve, bir at, bir kutu pelesenk, bir kalie, gm kakmal bir ift zengi, iki gm kadeh teslim etti.310 Ahidnmenin Trke nshas Ltince nshasndan pek mhim bz yerlerde aykrlklar ihtiva ediyordu. Pdih, ahidnmeye yalnz Ferdinand'm itaatine avdet etmi olan Balassa ve Batori nmnda ki baronlar dhil ederek, bundan sonra avdet edeceklerden bahsetmemiti. Kezlik mltecilerin teslimini beyn etmi ise de tmparator'un imza ettii nshada yalnz slerle haydudlarn iadesi zikredilmi ve Trke nshada ahidnme Bodan ve Eflk voyvodalarna mil tutulduu halde, Ferdinand bunlardan hi bahsetmemi idi. Sultn Sleyman, mparator'un taahhd ettii gibi, istihkmlarn inatm tatil etmeyi de taahht etmiyordu. Kyllere taallk eden madde yle yazlmt ki, Sget'teki araz sahiplerinin Tolna ve Moha'taki kyllerden hibir ey taleb edemeyeceklerine dellet ediyordu. Tercman mteakiben bir de muhtra takdim etti ki, bunda senelik birikmi vergi olmak zere doksanbin duka ve istanbul'da fidye alnmakszn tahliye olunan spanyol Don Alvaro'ya mukabil Rstem Paa'nn metrkesi tarafndan beyn olunan birka Trk esirinin salverilmesi isteniliyordu.311 mparator cevbn bir eli ile Pdih'a
Bu ahidnmenin Trke asl Avusturya arivinde mevcut deildir; ancak Istoanfi ve ondan naklen Katona, c. 23, s. 599'-da ve Bethlen, kitap: 5, s. 26'da harfiyyen tercmesini yazarlar. Bu tercme, saray tercman Goltiye Spigel tarafndan yazlmtr. R2-nme-i Sleymn zeylinde 1547 kapitlasyonu -1561 senesinde yenilendii hatrlatlarak- zikredilmitir. Busbek bu ahidnmenin Ltince'ye tercmesini yazar. Avusturya mparatorluk Hanedan arivinde tmfarator'un 8 Aralk 1562 trihiyle Pdih'a mektubu ve Al Paa'ya cevp-nmesi vardr. 309 Sumtnus nterpres (Bas-tercman'n Ltincesi). 310 stoanfi, kitap: 12, diyor ki: Relatio ive sermo legati pactfici, Ebralmi Strotechen, Poleni, a Solimano Turcarum imperatore ex Constantino-poli ad Christianorum Caesarem erdinandum ejus nominis primum destin ati, apud Francofortum Moeni coram statibus Imperii ibidem praesen-ti<bus lingua Slavonica recitatus, anno 1562 die 27 noverttbris. Busbek'in raporu eki. 311 Ibrahimus orator Turcicus exhibet Caesareae Majestati binas Htteras Princlpis sui, unae c redentiales, alterae confinnatorlae pacis, quae col-Iatae cum his, quas majestas Caesarea misit, diserepant Asl nsha, Hazine-i Evrak. Perdinand'in Alber Dvis'e 13 Knun- evvel 1562 trihiyle Spire'den mektubu, Hazine-i Evrak. Perdinand'in Don Alvaro'nun salverilmesinden dolay Osmanl Devleti'ne teekkr ve Bebek'in tahliyesi iin kendisinin birka atosunun Zapolya'ya terki stenilmesinden dolay ikyet eder. Bas tercman brahim'e cevap sureti Hazine-i Evrak'dadr.
308

Sayfa

110

Byk Osmanl Tarihi

Cilt 6

Joseph von Hammer

bildireceini ve esirlerin aranlacan ve fakat Trke nshadaki yanllklarn hereyden evvel tas-hh olunmas lzm geleceini syleyerek, o teklifleri geitirdi. Busbek'in taahhd eder gibi olduu doksanbin dukadan da bahsedilmedi.312 1b-rhm'in Frankfurt'ta ikameti on gn srd ve imparator tarafndan iki defa kabul olundu; ikinci mlakatnda selefi Ynus Be*e verilen hediyeye mmasil bir hediye vaadini ald. I'timdnmelerinin ve muhtralarnn cevaplan kendisine Spire'den gnderildi.313 Safev Elisinin stanbul'a Gelii Mhted ibrahim'in bu sefareti esnasnda, ehzade Byezd'in katli creti olmak zere Pdih'n drtyzbin duka gtrmee memur eyledii sefarete mukabil olmak zere, istanbul'a ran ah tarafndan bir sefaret geldi. Bu sefaret, haff hediyeler takdim etti: Az kymetli yedi kalie, bir mushaf, be fafr tabak, bir kutu pad-zehir.314 Vezr-i zamin eliye kendi nmna verdii hediyeler daha ard: Srmal iki uka hil'at, gmten alt kse ve alt tabak, iki gzel at verdi ki yalnz bunlarn kymetleri elinin getirdii hediyeleri geiyordu. Sefirin maiyyetin-deki yirmibe kiiye de srmal kaftanlar giydirildi.315 Pdih, h'm elisini resm bir mlakata kabul ederek vezr-i zamin verdii kadar hil'at, kse, tabak hediye etti ve yzellibin ake ilve etti.316 Sefirin ta'lmt unlar iine alyordu: 1) Trkmen ve zbekler aleyhine imdd, 2) Trk arazsinden geecek haclarn serbeste gemelerine ruhsat, 3) Elinin maiyyetinde bulunan pederinin geri kalan mrn Kuds'te geirmesine msade, 4) Bitlis Han'nn, h'n hkm altndan kaarak Badd'a snm olan be olunun teslimi. Bu taleblerin birincisi, Snn olan zbekler'e kar i olan Acemler'e imdd dnen caiz olmadndan red olundu; ikincisi hakknda, Acem haclarn Arablar'm yama edebilecekleri ve bunun da barn bozulmasna yol aabilecei mlhazas ileri srld; ncs de, mu'tada muhalif olduu iin muvafk
Ferdinand'm ibrahim'e 13 Knun- evvel 1562 trihli cevb ve Busbek7in mzkerelerinin hulsas, imp. Hazine-i Evrak. 313 Hammer, (Baron Joseph Von Hammer Purgstall), Byk Osmanl Tarihi, dal Neriyat: 3/450 -453. 314 Una scatola di lacrime di cervo. Ferdinand'm stanbul'd aki gizli memurunun raporu. Hazlne- Evrak. 315 25 gentiuomlni suoi, una veste d'oro per cadono et a detto ambas -sador un baril et un Oramin d'argento, e 6 vasi e 6 piattl d'argento. Gizli memurun raporundan. Kezalik. 316 150.000 asprl, ehe fanno tre mille scudi. Kezalik
312

Sayfa

111

Byk Osmanl Tarihi

Cilt 6

Joseph von Hammer

grlmedi; yalnz drdncs, dnen ve deten memnu olmad gibi, ehzade Byezd'in bu yolda bir mukabele-i bi'1-misile hak vermi olduu iin tecviz edildi. Acem elisinin stanbul'a geliinden az evvel Sultn Sleyman'n kz torunu olan sultnn dnleri yaplmt, ki bunlarn onaltar yanda bulunan ikisi Selm'in ve dieri ehzade Mustafa'nn idi. Bu sultn, yenieri aas Abdlkerm Aa'ya, Selm'in kzlarndan biri ikinci vezr Sokollu Mehmed Paa'ya, teki kapudn PiyJe Paa'ya verildi. u iki evlenme treni dolaysiyledir ki Busbek'e bir sefirin avdetinde verilmesi mu'td olan ziyafetten vazgeildi. Rstem Paa'dan dul kalan kerme -i sultan yeenlerinin dnleriyle itigl etmekte olduu iin hanedan zasndan hibirinin ayrlmasna msade etmedii bahane ittihaz edildi.317 Rstem Paa'nn hallesi, Selm'in saltanat arzusuna kocas kadar kar durmutu; lkin Byezd'in dmn iitince babasndan Eski Saray'a ekilmek zere msade istemi ve velahd ile i'tilf eylemitir.318 Sonralar vezr-i zam Al Paa'y Malta zerine byk bir deniz seferine tevik ederek, drtyz kadrgann tehizat masraflarn kendisinin vereceini vaad etmitir. Lkin Sleyman ve Selm, yeni gelini kocasndan ayrmamak iin bu tasavvura muhalefet gsterdiler.319 Vezr-i zam, Kapudn Paa'y sevmezdi; o mansb ondan alp yenieri aasna vermek isterdi; u kadar ki, Piyle, Pdih'n tevecchn tammiyle kazanm olduu iin Al Paa'mn bu tasavvurundan dolay cidd endeye mahal grmezdi. Sultn Sleyman Byezd'in isyan ve firarndan pek mteessir olduu gibi, Selm'in sefhne durumundan da daha az mteessir deildi. ehzde'ye bir mektup yazarak yolunu dorultmasn, arabdan vazgemesini ve Kur'n hkmlerine daha ziyde itibr edip uygun ekilde davranmasn ihtar etti. Selm ise, bu nashata uygun tarzda hareket edecek yerde, getirdii mektuptan dolay ceza olmak zere babasnn gnderdii adam hizmetinden azletti.320 Sleyman, olunun mukavemetinden fkelenerek, ehzadenin sefa Prandium excusantes, quod Rustem uxor apparandis nuptlis neptium e fratre Selimo muliebrl more sit intenta, nullum cognatorum avocarl pateretur. Busbekfn 17 Austos 1562 tarihli raporu, Hazne -i Evrak. 318 Lla moglie di Rstem ha rlcercato il Bassa di far, che slgnor suo padre la r'cev nel Seragllo e di reconciliarla co Selimo. Venedik elisinin raporu, Hazne-i Evrak. 319 S. Selim per sodisfar la ftgliuola marltata col capitano del mar pensa col Sr. non mandar fuor l'armata , e il Bassa per 1 oio portato ad esso capitano dlce, che consigliera al Sr. far capitano l'aga del Janiceri. Venedik elisinin raporu, Hazne-i Evrak. 320 II Sgr. mando a esortar S. Selimo. di non bever vlno, e Selimo ha prl-vato di grado quello, che U ha fatto l'Ambassata. Venedik elcisinin 14 Tern-i sanl 1562 tarihli raporu. Hazine-l Bvrak.
317

Sayfa

112

Byk Osmanl Tarihi

Cilt 6

Joseph von Hammer

hat arkadalarndan olmak zere tannan Murad eleb'yi dm ettirdi; iki kapc-bay (mbeynci) bu dm Selm'e haber vermee ve Selm'in olu Murad'a dah hemen sancana gitmesi emrini teblie memur etti. Selm, hiddetini yenerek, babasnn emrine itaat eder grnd.321 Murad, hkmetine gitmek iin enitesi Kapdn Paa'dan bir kadrga istedi; pdih ancak bir ektirme gndermesine msade gsterdi. 1562 Tern-i sn'sinin 30'unda Frankfurt'taki Osmanl elisi Romallar Kral Maksimilyen'in ta giyme treninde hazr bulundu. Bu senenin ilk yarsnda Busebk'in stanbul'daki mzkereleri srasnda, hatt onun dnnden sonra hududun birka Macar ve Osmanl kumandanlar arasnda atmalar balamt. Budin Belerbei Rstem Pasa ile Ta-mvar Sancak-bei btn kuvvetleriyle Zamos nehriyle birbirinden ayrlm olan Zatmar ve Nemeti ehirlerine taarruz etmilerdi. Lkin cesur mdafileri Melhiyor Blassa ve Zay nnde ric'ate mecbur olarak bu beldeleri yakmakla iktifa etmilerdi. Jan Blassa, Zatmar'da mahsur kardeine yardm olmak zere hasmna aknlk vermek iin drtbin piyade ve bin svari ile Zeeni zerine yrd ki, muhafz bulunan Mahmd bizzat Zatmar muhasarasna gidebilmek iin, iindeki askerin kumandasn Sasuar (ehsuvr)'a brakmt. ehsuvr, odaba Beiri Hasan Prod-vi'den yardm istemek iin hemen Flek'e gnderdi. Hasan sekizyzon svari alp yldrm sr'atiyle yetierek ve Blassa'mn askerinden sekiz-yz kadarn mahv ederek, onu malb etti. Karpon kumandam Jan Kros-bi ile Tomas Palfi ve dier zabitler esr edilerek Pdih'a gnderildiler (14 Temmuz 1562).322 Bu hezimete mukabil Macarlar Balaton Gl zerinde bulunan alad Palatinlii (eyleti) ndeki Egiesd kalesini aldklar gibi, Zerrini Siget nnde Arslan Be'e galebe etti. Palatin (v-l) Nadadi ile Salem Kontu ve Raab kumandam olup Viyna'nn lmsz mdfinin olu bulunan Eghard, Egiesd kalesinin muhafz kuvvetini tekl eden seksen kiiyi esr ve btn kale ve istihkarlarn hk ileyeksan eylediler. Nikola Zerrini, Yahya Paa'nn olu ve Zeeni beinin kardei Arslan Be'in Drava nehrinin te tarafnda balad istihkmlar tahrb iin bin svr ve ikibin piyade ile Babua ve
Mando il Sgr. due Capigi informar Sel'm haver fatto tagliar la testa a Murad elebi, e Selimo dissuto l dispiacer che ne presse -professa per 1i Capigi obedlena al padre. Venedik elisinin 1562 tarihli raporu. 322 Istoanfi (Kitap: 21) ve Forgacz (kitap: 12); Siglerus ve Ve-rantius (Katona'da 23, s. 567 ve 618). Verantius'un Budin'den yazlm 26 Eyll 1562 tarihli mektubu Rstem Paa'ya hitabedir, stoanfi, Budn sancak-bei ibrahim'in Zatmar muhasarasnn kaldrlmasndan sonra vebadnn vefat ettiini yazmakla hat eder. Avusturya Arivi'nde Bebek'in muvaffakiyetine dir bir mektup vardr. Yine ayn arivde, Ferdinand'-n huss memurunun raporlanyle elisinin 14 Temmuz 1562 tarihli raporlarna da mracaat.
321

Sayfa

113

Byk Osmanl Tarihi

Cilt 6

Joseph von Hammer

Sayfa

114

Temesi arasndan geti. Arslan bile bir at atlattktan sonra ancak kurtularak, altnl eyer takmlarn, av kpeklerini, drt doann, byk apta iki topu dmana brakmaa mecbur oldu. Zatmar muhasarasndan yiyecek kalmad iin feragat edilmiti. htiyar Malko az vakit sonra irtihl ederek, na' askerleri tarafndan kaba bir bez iinde Hersek'e nakl edildi ve ecdadnn mezarlar yanna defn edildi. Yine o srada Budin Valisi tn (veba) dan vefat ederek yerine Pozaa Sancak-bei Arslan Paa t-yn olundu. Macarlar iin felket olmak zere Cesur Bebek Flek Sancak-bei Hasan Prodvi'in kurduu bir tuzaa dt. Mslman, iken Hristiyan olmu ve sonra tekrar bana sark sarm bir adam gya yeniden tanas-sur ile (Hristiyanla dnerek) Hasan'm Macar reisi iin tertbledii tuzaa drmesine let olmutur. Bu ahsn nasihati zerine Bebek, ar-kzi, Maoi yanlarna Rakoi, Hankoni Bukri ile Peyke'i alarak Rima rmandan uzak olmayan Balug kalesi ormanna girdiler. Birdenbire kendilerini Trk askeriyle evrilmi grerek artsz teslim olmaa mecbur oldular. arkzi Pete svarileri kumandan Uzun Mehmed ile Transil-vanya'nn Saksonlanndan ihtida eden Hidyet avu'u milletleraras hukuk hilfna olarak tevkif ve Buldog kalesi mukabilinde Bebek'e satm olduu iin Hasan, bunu bizzat topuzla dd. arkz fec elemler iinde can verdi. Magoi Hkim Direi'nin te'diyesini te'mn ettii ondrtbin duka fidye-i necat mukabilinde serbest brakld, Rakoi ile Hankoni ikibin ekden ibaret bir ake ile salverildi. Bebek Uzun Mehmed'i ve Hidyet avu'u serbest brakm olmakla beraber, esr olarak stanbul'a gnderildi. Hasan, Bebek'in bu seyahatine mukabil yalnz Bokri'yi salvererek, Bebek'in haremine ve ocuklarna onun vstasiyle mektup gndermesine msade etti. Gen Peyke'i de bir altn mifer mukabilinde Ma-goi'ye iade etti: Bebek, Busbek'in azimetinden bir ay nce stanbul'a vard; kendisine evvel ikametgh olarak -Transilvanya'nn her iine karm ve ba-tercman unvanndan daha mtevzne olmak zere ter-cemn- kemter323 unvann alm olan- nc tercman Ferhd'n hanesi gsterildi. Transilvanya'nn elisi Gaspar Baes, Bebek'in salverilmesi iin altysa da, bir faydas olmad; kendisi de dnini deitirmek artna raz olmadndan Anadolu Hisar'na Kara Kule'ye habs edildi (13 Tern-i evvel 1562).324 Flek
323 324

Summus interpres yerine HumJUlmua interpres. 13. oct. flnito Divano roerld&ifO f*rv tempore Georgius Bebe cus ad

Byk Osmanl Tarihi

Cilt 6

Joseph von Hammer

Sancak-bei Hasan, Kont Nikola Zerrini'yi ele geirmee alt; lkin muvaffak olamad. Monuslo (Mo-mslev?) istihkmlarna devam edildi; Martoloslar Istirya'ya kadar uzanan aknlarda bulunarak Luetenberg ahlsinden esr alp gtrdler.325 Moldavya Bei Serseri Vasilikos Macaristan hududunda bu mnazaalar vuku bulurken, Bodan'da da ha mhim vak'alar cereyan ediyordu. Bu memlekette hkm srmekte olan Prens Aleksandr -evvel Avusturya'nn gizlice tuttuu ve nihayet Osmanl Devleti'nin alenen tasdik ettii- bir serseri tarafndan memleketten tard edildi. Yani Vasilikos isminde olan bu serseri Girit adasndan bir gemi kaptannn olu idi. Sisam, Paros ve dier Ege Denizi adalar despotu unvann gasb eden Jak Heraklid kendisini evldla kabul etmiti. Bundan dolay mparator arlken Vasilikos'u yalnz -kendisinin de hibir hakk olmayan- Sisam ve Paros'un despotu olarak tanmakla iktifa etmeyerek, kendisine paltin unvann verdi; muallim, mukave-lt muharriri (noter), ir-i z-tc rslar vermek hakkn da balad. Vasilikos, Melankton ile srekli muharebede bulunurdu. VittemberjjMe Ltince bir trih eseri ner ve imparatorun muvafakatiyle bz irleri ir-i z-tc derecesine terfi eylemitir. Ondan sonra Bolonya'dan Bo-dan'a geerek evvel hkmetteki prensin zevcesi Prenses Roksandra'nn akrabasndan olduunu, daha sonra eski Bodan prensleri ailesi olan He -raklidlerden bulunduunu iddia etti ve bu sonuncu iddiasn isbt iin -kendisi tarafndan dzlm bulunan- bir ecere gndermiti. Bununla beraber, kamaa mecbur olarak Bolonya'da Siradiye Palatini Aber Lak'nin yanna snd ve asker toplamak iin ondan onbin duka bor ald. Bodan tahtm zabt iin ilk teebbsnde muvaffak olamad ise de, Ferdinand'n gizlice kendisini tutmasyle ikinci defasnda emelinde muvaffak oldu (10 Tern-i sn 1562).326 Maiyyetinde binaltyz svr bulunduu halde, birka nc atmasndan sonra Aleksandr Voyvoda'y memleketinden karmaa muvaffak oldu.
AH Paa'ya verilen 17 Tern-i evvel 1562 tarihli nota le beraber Alber D&vis'ln stanbul'dan rapora, Hazine-i Bvrak' Huss-i tmparato-r ve Krall:. 18 junli Martolossl captlvos a Luetenberg abduxere.> Hammer, (Baron Joseph Von Hammer Purgstall), Byk Osmanl Tarihi, dal Neriyat: 3/453 -457. 326 Litterae Caesarls ad Jacobum Baslllcum Heraclidem, despotam Sami, Paros et Mol4av*ae voivodaBa. Pragae, 3 fabruarU. Hazne^ Evrak.
325

Sayfa

115

Byk Osmanl Tarihi

Cilt 6

Joseph von Hammer

Sayfa

castellum maris nign deductus; Transylvanus Htteratus (Perenz Dlack) nil intentatum reliquit, ut hominem Uberaret et ad Transylvlnl fidem cum omnibus castellis traduceret. Alber Vis'h 27 Tern - evvel raporu. Transilvanya maslahatgzar eer Bebek salveiilirse Pereni, Gabrie ile dier Macar ba-ronHannn. mparator tarafn brakacaklarna dftir bftb- devleti kandrmak istedi. Vezir-i zam Ali Paa, bu istildan dolay Busbek'i azarlad gibi, Pdih dah kendi el yazsyle yazarak Mehmed avu ile Prag'a gnderdii bir mektupla ikyetim bildirdi- Lkin Ferdinand da buna, bir takm iddialar ileri srerek cevap verdi. Aleksandr stanbul'a iltica etmi, fakat eli bo gelmiti. Hasmnn elileri ise mu'td olan otuzbiri duka vergi yerine krkbin duka takdimi resini bulmulard. Bu vergi arttnm sayesinde Vasilikos'un Bodan Voyvodal tasdik olunarak, bir Osmanl avuu ile sancak, kl topuz, koka gnderildi. Mteakiben dier bir avu ecnebiden alnma askerden bir ksmn datarak, bunlar yz Macar mzraklsyle yz muhafza indirmesi emrini gtrd. Voyvoda o kadar mlayimime itaat gsterdi ki, bu emrin kendi arzusu zerine verildii bhesi hsl oldu. Lkin bu tedbir, bir taraftan da hazinesini doldurmak iin yapt zulmler, memleketin eskiden beri sregelen detlerini yerle bir edecek surette ortaya koyduu yeni nizamlar, hakknda halkn tevecchn celbetmee hizmet etmedi. Bu zulmler ve yeni dzenlemeler cmlesinden olmak zere bir manastrn gm amdann sikke darbettirmek zere alm, ahlye adam bana bir duka vergi tarh etmi, Bodan'da boanma umm bir i'tiyd hlinde iken bunu tahdd ve taaddd-i zevct iin idam cezas vaz' eylemi idi. Almanlar'dan Sum-mer ile Melankton'un damad Gaspar Puer'i ararak onlar ma'rifetiyle bir mektep ve bir ktphane te'ss etti. Taraftar]aryle u sylentiyi yayd ki, bir Noel sabah, kendisine, gelecekte hkmete (Bodan, Eflk, Translvanya) mlik olacana almet olmak zere altn tac hmil melek grnmtr. Kendisi de bana bir altn tc koyarak Jak nmn, Bodan'da halkn ho grd van ismiyle deitirdi. Lkin, balangta uradklar dehetten kendilerini kurtarm olan Boyarlar (asilzadeler) rzlarna aykr olarak memleketlerine getirilen Macar askerlerinin ve Alman muhacirlerinin idamn gizlice kararlatrdlar. Macarlar'i Ta-. tarlar'n hcum edecei yalanyla hududa gnderdiler. Ekserisi Almanya ierlerinden getirilmi ameleden ibaret olan ikinci ksm da. memleketin her tarafnda nceden belirlenmi bir vakitte dm ettiler.

116

Byk Osmanl Tarihi

Cilt 6

Joseph von Hammer

Despotun gayr meru kz beiinde ldrlp validesi bir manastra konuldu. van ile birlikte Suava'ya kam olan taraftarlarnn zevceleri toptan kati edildiler. Crmleri ivan iin du etmekten ibaret olan bir takm Ermeniler grlmemi bir iddetle tkib olundu. Mttefiklerin balca reisleri olan Bernovski, Muog, Stroia belik tacn despotun maazalar mfettiliinde kullanm bulunduu Tomza nmnda bir ahsa verdiler. Tom-za, Kazak Hatman Dimitrius Vihenjevski'nin rekabetinden korkarak onu memlekete getirtmi ve Piyasek ile beraber hapsederek ikisini de stan bul'a gndermi ve bunlar stanbul'da aslmtr. Suava'nn muhasara edildiinin nc aynda bir Osmanl sancak-bei yz kii ile gelerek serbeste gitmesine mni olunmamak zere despota teslim olmasn teklif etti. Mevk muhafzlarnn tehdd edici nmayilerinden dolay van bunu kabule mecbur oldu. Ettikleri yemni bozmu olmalarndan dolay askerini birka kelime ile azarladktan sonra atna binip ehirden kt. Tomza'nn nne gtrlmesiyle onun tarafndan bana bir topuz vurulup ldrld (9 Tern-i sn 1563). Tomza, gsbn olu Dimitrius evvel affetmi grnerek sofrasna kabul etmi ve Bodanhlar'n usl vehile dostluk te'mnt olmak zere ha eklinde ekmek ikram etmise de ertesi gn veraset mdlerini kesip atmak iin halledilmi prenslerin akrabasna byle yaplmak memleketin deti olduunu beyn ederek- burnunun sa deliini i tarafndan ve kavis eklinde cellda kestirdi. Bununla beraber Osmanl Devleti Tomza'nn beliini tasdik etmedi; eski voyvoda Aleksandr yine tahtna ve Devlet'in himayesine nail oldu.327 Avusturya, spanya, Ceneviz Ve Floransa Hkmetleriyle Mzakereler Ferdinand ile Osmanl Devleti arasnda sulh akdedilmesinden bir sene gemiti; lkin Trkler'in hudud zerindeki aknlarnn arkas kesilmemi, Trke ve Ltince ahidnme nshalarnn tercmesinden doan mkilt henz halledilmemiti. sene nce Trkler'in Karniyol'da bir istillarna Osmanl topra zerinde bir aknla mukabele etmi ve Osmanl kumandanlarndan Deli Mehmed ve Hasan' ldrp ikibin koyun alm
Grasyai (Gratlani) ve Sigler ve onlardan naklen Engel'n MoMavj* Tarihi, s. 211; lkin Engel, Totnza'nin memuriyetinin tasdikini Rstem Paa'dan talep ettii eklindeki fadesinde aldanyor; nk Rstem Paa bir sene evvel vefat etmiti. Hammer, (Baron Joseph Von Hammer Purgstall), Byk Osmanl Tarihi, dal Neriyat: 3/457 -459.
327

Sayfa

117

Byk Osmanl Tarihi

Cilt 6

Joseph von Hammer

olan Auersbergli Herbert Trkler'in bir mfrezesini tkb ederek Kostanovi'e kadar ilerlemi ve frka birkayz kii kaybetmiti. Ferdinand, Busbek'in gitmesinden sonra stanbul'da kalan sefaret ktibi Alber Dvis'i sulhun bu ekilde bozulmasndan ve ahidnmenin Trke nsha-sindaki tbirlerden dolay Osmanl Devleti nezdinde ihtarlarda bulunmaa me*mr etti. Sultn Sleyman da hediye nmyle vaad olunan akenin henz gnderilmemesini infialsiz grmyordu. Ancak bu para Pa -pa'nn sefr vekili Pol Palina328 ile gnderildi ve Alber Dvis Devlet nezdinde mukm eli olarak tyin olundu. Palina, geliinden bir ay sonra (12 Tern -i evvel 1563) hediyenin bir ksmn resmen dvnda teslim ederek, ertesi ayn balarnda avdeti iin ruhsat ald (8 Tern-i sn 1563). Vezr-i zam Palina'ya bir nashat-nme vermi ve o da mparator'a arzet-mek kaydiyle almt, Macaristan'da angarye almak hakkna ve esirlerin salverilmesine dir iki hkmdar arasnda birok ihtilf vard. Vezr-i zam mutlaka istiyordu ki, mparator bundan sonra Siget, Eri, Giyola Haydklerinin tahrblerini nlesin; Macar esri Bebek, Tomas Pali ile Krosi'e gelince spanyol Aavario ve ansiy'nn fidye-i necatlar hakkndaki artlar yerine getirilsin ve ahidnmede vaad edilen ake te'diye olunmadka ihl-y sebl (yolun ak braklmas) maddesinin mzkeresinden imtina ediyordu. Alber Dvis o srada ispanya Kral II. Felip iin de sekiz senelik bir bar anlamas mzkeresine me'mr oldu. nk Franki ve Vargas ma rifetiyle bu hususta balam olan mzkereler neticesiz kalmt. Al Paa, mukavelede sz edilen ake bakiyesinin evvelce te'diyesi artyle bu teklife muvafakat gsterdi. Korsika'da domu bir Fransz miralay Fransa Kral ve Kraliesinden mektuplar getirerek, Korsika adasn zabt etmek ve Osmanllarn haracgzn olmak artyle, bir Osmanl filosunun yardmm istedi.329 Fakat o me'muriyetinde muvaffak olmad gibi, Ce-nova Cumhuru iin ahidnme teklif eden bir Cenoval memur da maksadna nail olamad; dvn- hmyn bir memurun talebini, (Cenova) Cumhurunun bu hususta murahhas gndermesi lzm gelecei cevabiyle geitirdi. Floransa'dan

118
Sayfa

Credenuales pro Aiberto de Wyss (Prag 17 Temmuz 1563) un munus honorarlum deferat, dein munere oratoris M fungatur, - oul tempore Buabequl n Ula legatone desudavlt; quare om'.ssa n presens cura allum mittendi hoc omu obeundao legatlonis illi tmposutmus. partem, vero mu-naris P&lynae ferendum dedlrous. Haztne-f Bvrak. 329 Pietro Corso cotonello del re di Francia e stato da Hali Bassa, e gli ha 4ato una lettera di credenza del re di Francia et I'altra di quella Seren. Regine - domanda l'annata del Gran Turco per haver Corsica, promette detto Corso di pagar trlfouto al Gran Turco.
328

Byk Osmanl Tarihi

Cilt 6

Joseph von Hammer

gelmi olan bir memur mzkerelerinde daha ziyde muvaffakiyet gstererek II. Byezd ve I. Selim ile akdolunan kapitlasyonlar yeniledi. Bu ahidnme gereince Floransa Pdih'm btn memleketlerinde Venedik'in hiz olduu hukuka mlikti ve Bursa ile ipek ticreti imtiyazn hizdi;330 Osmanl memleketlerindeki Floransal t-cirler Cumhur tarafndan tyin olunan konsoloslardan bakasnn hakk- kazas altnda bulunmayaca gibi, Floransa sancana Karadeniz'de serbest ticret msadesi verilmiti. Bu zamanda Lehistan elileri pek sk gelirdi; Berzozevski'nin elilerinden sonra (1554) Simon'un elisi Lemberg Hkimi Amasya'da hu -zr- ahaneye kabul olundu; ertesi sene Eflk ilerine ve yrrlkteki maddelere dir mzkere iin Yazloviyeki eli sfatyle geldi, iki sene nce gelen Nikola Breziski ile Nikola Sienyavski de bu i iin gelmilerdi. Son eli Hasan Be ile birlikte zerinde mnakaa edilmi olan mes'-elenin halline memur oldular.331 Al avu, Pdih ile Cumhur arasndaki bz ihtilflar iin Vene-dik'e gnderildi.332 Asya devletleriyle mnsebetlerin skl da bundan az deildi: Hussiyle Hindistan'dan Asi (Ae) hkmdarnn gnderdii sefareti kayd edeceiz ki, Portekizliler aleyhine top imdad istiyordu.333 Cezayir ahlisinin ileri gelenleri tarafndan bir temsilci hey'eti valinin azlini ta leb etmek maksadyle ve bir temsilci hey'eti de Tunus'dan, Halk'1 -Vd*-n tekrar zabtedilmesi iin yardm talebinde bulunmak maksadyle gelmilerdi.334
Ahidnme Rs>u&mM Sleymanl Mftlnde mevcuttur, Nu: 71. artoriski'nin Polavi'deki ktphanesi o zamann Lehistan elilerine dir Trke'den Lehe'ye tercme edilmi u vesikalar ihtiva eder: 1) Sultn Sleyman'n Edirne'den Mays 1557 tarihli mektubu ki, Demitrius'dan ikyeti mutazammndr. 2) Amasya'dan Muharrem 969 (Eyll 1561) trihiyle dier bir mektubu ki, sammi beynlardan ibaret olup Lamberg vsta -siyle Sigismund'a ulatrlmtr. 3) Eflk voyvodas Stefan'n ihrac hakknda 971 (1563) tarihli bir mektup, 4) Bielograd arazsinde vuku bulan haydudlua dir Zilka'de 971 (1563 ^Temmuz) tarihli dier bir mektup, 5) Yine bu hususa dir Reb'1 -hir 971 (1563 Kasm) tarihli dier bir mektup, 6) Moskova'ya gitmek isteyen bir tacir hakknda gei tezkeresi talebine dir Hazran 1563 tarihli dier bir mektup, 7) Eflk ilerine ve gndemdeki meselelerinin tesviyesine me'mr Yaz-loviyeki'nin vazifesinin f ekline dir Safer 972 <Eyll 1564) br vesika; 8) Reb''l-evvel 972 (Ekim 1564) tarihli bir mektup ki, Pdih bunda Kral' Eflk Gospodar Aleksandr'a yardma davet ediyor; 9) Nikola Brezeski'nin me'mriyetine dir Muharrem 973 (Austos 1565) tarihli rapor. 332 Hazine-i Evrak'ta Venedik ubesinde Trkiye Yazmalar arasnda Sultan Sleyman'n Doc'a mektubu vardr. Birincisi: Pdih'm ne -baht konsolosiyle dier konsoloslar hakknda ikayetlerine dirdir; ikincisi: Kartogli arazisinin tamamen alnmas hakknda Al avu'un memuriyetini hvidir; ncs -ki 1 Zilka'de 971 (1563) tarihlidir- Av-lonya'da zabtedilen kadrga iin Barbarlko ile kararlatrlan ylrmibes-bln dukann makbuzudur. 333 Venedik edsinin 12 Haziran 1562 tarihli raporu. 334 L'ambassadore di Tuni per nome del Re domanda l'armata per far l'impresa deha Goletta VenMlk elisinin 1561 Haziran tarihli raporu. Hazine-i Evrak.
330 331

Sayfa

119

Byk Osmanl Tarihi

Cilt 6

Joseph von Hammer

stanbul Ve Civarndaki Byk Feyezan O senenin sonbahar gndnmnde (20 Eyll 1563) stanbul civar, Osmanl trihinin en felketli olmak zere kaydettii bir feyezan (takn; sel baskn) altnda kald ki, ancak drt asr nce Kral Konrad kumandasndaki Hal ordusunu mahv eden feyezana kys olunabilir; bunun vukuu gn sabahn erken saatlerinde Sultn Sleyman Halkal-dere V-dsi'nde ava kmt. Badad arsnda aslan defterdar skender elebi bahesinden uzak olmayan Propontid kenarlarnda bulunuyordu ki, korkun bir frtna karak yirmidrt saat bir dzye iddetle devam etti. Bu mddet zarf nda yetmidrt hne ve umm binalara yldrm dt. ekmece yaknnda yine o isimdeki gle akan iki kk Melas ve Atiras rmaklar hi grlmedik bir derecede ykselerek btn o taraflar suya gark ettiler. Feyezan dalgalar, Halkal-dere'den atlm ok sr'atiyle ilerleyerek Sultn Sleyman'n iltica etmi olduu skender elebi saray azgn sularn ortasnda bir ada hlinde mahsur ve mnferid kald. Sularn her taraftan girmi ve Pdih'm mutlaka boulmak tehlikesi altnda kalm olduu bir srada idi ki, gayet heybetli csseye sahip bir adam, imdadna yetierek omuzlarna alp bir odann musandras zerine335 kard; ve feyezann sonuna kadar Pdih orada kalmaa mecbur oldu. Karlat engeller fkesini artrmaktan baka bireye yaramad ve felket unsuru geecei yerdeki btn eyay zr zeber etti: Eskiden Sleymn'in in ettii su kemerlerinin temellerine kadar su getiinden, yalanda yklmak tehlikesine dtler; hatt Maglave Kemeri tamamen ykld. Kdhne yannda Tatl Sular adn tayan ltf vd-de (Kdhne deresi ile dier bir dere) kklerinden km mee aalar hafif sazlar gibi yuvarlanp gittiler. iftlikler, baheler, kne-i saflar hepsi birden sprldler. Tatl Sular -ki Antik a'da Ki-daris ve Barbizes nmlarnda iki kk rmaktr- yollarnda tesadfen aldklar eyleri Eyp kyne doru gtrd. Peygamber'in alemdar (mihmandar) inin kabrini muvakkaten evirerek bir tepe zerinde bulunduundan her

120
Sayfa

Hammer, (Baron Joseph Von Hammer Purgstall), Byk Osmanl Tarihi, dal Neriyat: 3/459 -461. 335 Selnik: I-olanlanndan bir grbzi arkasna alup Musandraya karmak ile hals eyledi. Tvn demek olan Grbz kelimesi Ltince'nin Corpus kelimesinden alnsa gerektir. Musandra daha ziyde Trk evlerinin tavan altlarna denir, ki kk yerli, veyhud mteharrik merdivenle klr. Uaklar, ocuklar burada yatarlar; kadnlar da hayl oyunlarn, rakslar, dier elenceleri oradan tem ederler. (imdi hibir evde bulunmaz oldu. Mtercim).

Byk Osmanl Tarihi

Cilt 6

Joseph von Hammer

kazadan mahfuz grnen Eyp Camii iine kadar girdi. Ne istanbul kaps, ne Boazii kenarlar her taraftan hcum eden dalgalan durduramayp ksa mddet iinde btn uzants boyunca sahili sular istil etti. Bunlarn zorlu darbelerine ancak ok kuvvetli yaplm binalar mukavemet edebildi. Byk ve Kk ekmece, Haram Deresi, Silivri Kprleri ykld. Tam bir hafta deniz sulan bulank ve tuz kokusundan zde kald.336 Bu feyezann neticelerine muktedir olduu kadar resz olmak iin, Pdih, temellerine su girmi, yhud yklm bendlerin tamirine ve ge lecekte byle bir felkete mukavemet edebilmek zere ekmece'de krgir bir kpr insna yanm milyon altn tahsis etti. I. Selim zamannda337 cebeci-bahktan kapc-bala (ba-mbeyncilik) ve daha sonra silhdrla ykselmi olan Sofu Al ma'rifetiy-le buna benzer inat yaplmt. parmak kutrunda yzbn kurun bo ru (lle) vstasiyle stanbul'a birok su getirilmi ve ummun ihtiyc iin bu kadar gzel netice veren u hizmetten dolay Sofu Al Mara mu tasarnfhna terfi' ettirilmiti. Lkin son feyezan bu faydal te'ssleri tah-rb ettiinden, Sleyman yenilerim yapmaa lzum grerek, stanbul'un dhil ve hricinde hl ehrin en gzel tezyinatndan olan inat vc-de getirmitir. Adrien ve Konstantin tarafndan in edilen ve daha son -r al ar Justinyen tarafndan tamir olunan iki bend, zamanmzda bu iki son imparatorun isimleriyle yd olunur, Justinyen bendi, Evhadeddn V dsi'nde Belgrad Ky'nde kin olup Belgrad'dan inen Hdrilyas nmn da ki kk rman doldurduu drt havuzdan alr; Valans bendi ise Havas ve Halkal Kyleri havuzlarndan su alr. Andronikos Komnen birinci kemere
Trih-i Selnik, varak: 13. Antonio. Bigafetta 1563 trihiyle Londra'da baslm olan merhil -nmesi (talyanca): Yzelli yk ake ki yzbin sultan altn diyor. Almosnino'ya nazaran (s. 160) bu inat 500 yk akeye ml olmutur ki, o zamann sikkesine gre 1.100.000 duka altndr. 337 Selm-i Evvel denilmesi, Hammer'in hats olsa gerektir. Bahis konusu olan Sofu Al cebeci-baktan kapclar kethudh-na ve sonra sancak-beliine ykselerek, bir aralk ehzade Selm'e (II. Selim) lala olmu ve stanbul'a yzon lle su getirilmesi iindeki hizmetinden dolay Mar'a belerbeiliine ykseltilmitir. (Selnik), Selnik'nin ifdesi, evvelki inatn I. Selim zamanndan ziyde Kanun zamanna it olduunu gsterir. Bu mnsebetle Selnik'nin yazd bir fkra dikkate ayandr; Sultn Sleyman Grz Nikola denilen stad su yollarna dir malmat almak zere avland yerde huzuruna getirtmiti. Vezr-i zam Rstem Paa bunu iitince Nikola'y hapsetmitir. Pdih bir gn Kdhne'de ayak dvn tertl? ederek su-yolcu'nun hapis sebebini sorunca, vezr-i zam: - Bu adam huzr- hmynunuzda birok masraflara ihtiy gstermi; birka gn alkoyduk ki, inatn* ne suretle yaplacan anlayalm. Bir de su getirmek gzel bir ey ise de, stanbul'un emeleri oalnca yabanclar da oalr; hussiyle erbb- zirat kylerini, ziraerini brakp tahta (bakente) dolarlar. Bundan bilhare mazarratlar doar. mtalasn ileri srmtr. San'at ye ticreti ekseriyi ecnebilerin elinde olan bir payitahtn nfsunun artmas gerekten hakk bir fayda salamaz; lkin bugn dnynn deverann durdurmak kaabil olmadndan yerli nfs, san'at ve ticreti ele geirmee almaldr.
336

Sayfa

121

Byk Osmanl Tarihi

Cilt 6

Joseph von Hammer

gerekli suyu toplamak iin bir su haznesi ve bir kule yaptrmt (Bugnk Pirgaz yhud Burgaz). Havas Ky'nde ve Halkali'-daki Valans Kemeri haznesi II. Mehmed tarafndan in edilmiti. Sultn Sleyman'n himmetiyle bu iki hazne ihya olunduktan baka -kemerler vstasiyle ehrin dhiline kadar bir tepeden bir tepeye kadar sevk olunan - Turun Ky sular da ilve olundu. Andronikos'un in ettirdii havuzla -Uzun Kemer ve Gzelce Kemer isimleriyle anlarak- Evhadeddn yhud Ayvri Haznesi sularn Andronikos havuzuna veren ve Petihftri Ky'nden geen iki kemer dah tamir edildi. Melas ve Ati-ras rmaklannm denize dkldkleri mahal yannda Justinyen bir krgir kpr yaptrmt; lkin saltanatnn otuzikinci senesinde, imdi ekmece dediimiz Regium kasabasn hemen tammiyle harb eden bir zelzeleden o kpr de yklmt. mparator Makedonyal Vasil de ahbdan bir kemer yaptrmt ki. Ermeni Leon zamannda Altn Kpr ve Regium arasndaki btn binalarla beraber Bulgar Krumus (Kurum Han) tarafndan yaklmt. Pdih, payitahtn zahire ve muharebesi iin o kadar mhim olan ekmece Kprs'nn yeniden yaplmasn Mmr Sinan'a emretti ve bundan nce tahribine sebep olan eylerin hepsine, yni atee, suya, zelzeleye, mukavemet edecek surette metin ve metaneti derecesinde gzel olmasn tavsiye etti. Sinan ie giriti ve kemerleri Eek Srt denilen surette yaplm bir kprye balad ki, ancak II. Selini zamannda hitm bulabilmi ve fakat o zamandan beri feyezanlara, komusu olan denizin frtnalarna mukavemet edegelmitir.338 Osmanl Denizcileri Akdeniz Ve Hind Okyanusunda Muharebeler Osmanl mverrihleri u yazdmz feyezan mtekib Malta muhasarasndan bahsederler. Bu muhasara ise iki sene sonra vuku bulmutur. Lkin stanbul tersanelerinde, stanbul limannda tedriklerine daha o zaman balanmtr. Bu muhasarann hikyesine girilmezden evvel. Malta muhasarasna tek ad dn m eden deniz seferlerini ve Hayreddn Barbaros'un vefatndan beri bu seferlerde hret kazanan amirallerin isimleri ni okuyuculanmza sunacaz. Kapdn Sinan Paa'nn, kardei vezir-i zam Rstem Paa'nn irtihalinden bir mddet scnra vukua golen irtihlini mtekib Osmanl donan338

Sayfa

122

Hammer, (Baron Joseph Von Hammer Purgstall), Byk Osmanl Tarihi, dal Neriyat: 3/461 -463.

Byk Osmanl Tarihi

Cilt 6

Joseph von Hammer

mas kumandanl Hrvat neslinden olan Piyle'ye verildi. Mbeynci, y ni kapuc sfatyle bulunduu Pdihsn diresinden kt vakit kap* dn unvmyle birlikte ynlmz sancak bei payesini ald. Drt sene sonra da belerbei rtbesine vkseldi. Cerbe fethinden ve daha ileride nakl edeceimiz harblerden sonra Piyle, kendisinde tulu vezr payesini tamaa hak grd ise de Sultn Sleyman pek sVatli grd bir te -rakk ile vezr payesinde bulundurmak istedii selhiyej ve hrmet i haleldar etmek kovkusuyle, o rtbeyi vermedi. Bununla beraber Piyle hakknda bir iltift- hne gstermek arzusunda bulunarak ve kapdmn liykatini, vezret rtbesinin nfuzunu pek sk ve ok terakkilerle zedelemekten ve imha etmektense, bir sultnn tezviciyle mkfatlandrmay tercih ederek, ehzade Selm'in kz olan torunu Gevher Sultn'la evlendirdi.339 Bundan be sene sonradr ki, Piyle tulu vezir payesine karl mtr. Kapdn- Dery'nn vefatnda terifat usl gereince donanma ba kumandanlna Cezayir Belerbei tyin olunmak lzm gelirdi. Hasan Paa, babas Hayreddn Paa'nn mansbna bu suretle nail oldu, ve fakat az bir mddet geince, Tunus fethi mnsebetiyle nmn erefle zikrettiimiz korsan Salih Res'e mevkiini terk etmee mecburiyet grd. Truva sahrasnn bir kynde Ayda Da'nn eteklerinde domu olan Salih Reis, genliinde Yunanllar'la Truvallar'n mehur muharebelerini iitmi ve kendisini sonralar en sbit-kadem korsanlar derecesine karan o cengverne iddeti ve meziyetini bu trih araznin sinesinden alm olmas muhtemeldir.340 Turgud Reis Avrupa mverrihlerinin genel olarak Dragut dedikleri Turgud Res de onun gibi Osmanl Devleti tebeasndan bir Hristiyan'n olu ve Mentee sancanda Seroloz nahiyesi ahlsinden idi. Turgud henz pek gen iken greilikte kuvveti ve yay ekmekte mahareti ile nazar- dikkati celb etti. Bir korsan gemisinde hizmete girerek az mddet iinde bir blk bahriye
Hac Kalfa, Esfar-BEhar, varak: 36, keml-i hak ve serbesti Ue bu bbda Bu payelerin izzeti ve r ti bin ol asrda bu minval zere di; bu asrda payeler mebzul olup i'ttbr kalmamala bir vezirin sancak begi kadar vak' ve yekan kalmad diyor. (Hammer'den tercme yerine aslndan alnd). 340 Bu, Hammer'in Eski Yunan trihine hayranlndan kaynaklanm airane bir hayftldir ve ilmi tarihilikle badamas mmkn olmayan bir sbjektif bir hkmdr. Hazrlayan. Hammer, (Baron Joseph Von Hammer Purgstall), Byk Osmanl Tarihi, dal Neriyat: 3/463 -464.
339

Sayfa

123

Byk Osmanl Tarihi

Cilt 6

Joseph von Hammer

124
Sayfa

nefertna zabit nasb olundu. Daha sonra gemi Korsika adasnn zabtna teebbs ettii halde Andrea Dorya'ya malb ve esr olarak galibin kadrgasnda kle gibi zincire vuruldu. Barbaros'un Ce-nova Cumhuriyeti memleketlerini kamilen tahrb etmek tehdidiyle Ce-nova nne varmas sayesinde hrriyeti iade edildi; kurtulur kurtulmaz Hayreddn'in yardmyle kumandasna yirmibe gemi alm olduu halde denize alarak Hristiyan memleketleri sahil ve gemilerini titretti. Napoli Krfezi'ne dehet yadrarak girdi ve Kastelamar Kalesi'ni zabtedip bu kaleden ve civarndan pekok ganimet ald (1548). Az bir mddet son ra Tarablus- Garb'e yetmibin duka gtrmekte olan Malta valyelerine it bir kadrgay ele geirdi. Turgud, Sinan Paa ile bir tesadflerinde, emri altndaki gemilerin srekli ve sr'atli ekilde ate etmekte gsterdikleri stnlk ile Osmanl amiralinin nazar- i'tibrn celbetti. Kapdn- Derya, Turgud'un mahretiyle Pdih'a mhim hizmetler grd-rebileceini dnerek, Barbaros Hayreddn gibi DevleVe itaat arz etmek zere stanbul'a gitmesini tavsiye etti. Turgud bu nasihate uyarak sekiz kadrga ile payitaht Umanna demir atta. Sultan Sleyman lutfkr muamelelerle kendisini kabul etti ve uhdesine Karl-ili sancan verdi. Hepsi de birer mehur korsan olan dier yedi kadrga kapdnlan341 yetmi'ten seksen akeye kadar yevmiye. tahsisatla ve pupa direine fener asmak imtiyzyle birer harb gemisi kumandanlna nail oldular. Turgud, Cenova esaretinden yakay kurtarnca, Afrika sahillerinde dimi olarak bz memleketleri ele geirmeyi kurdu. Vakt iyle Tunus arazsinden olan Sus manastrndan spanyollar^ tard ederek Tunus ve Ta rablus arasnda bir dil zerinde bulunan Mehdiyye Kalesi'ni hyanet su retiyle342 zabt etmitir. Avrupa mverrihleri bu mevkii gh fnkyye ile gh Afrodisium ile kartrmlardr; arkllar bile Mihdiyye sanmlardr. Mevkii hasebiyle Afrika'nn geni bir arazi parasna hkim olan Mehdiyye'nin ark ve Garb mverrihlerinin fdelerinde hussi bir ehem miyeti olduundan, bundan evvelki tarihi ve banisi hakknda burada bir hulsa vermeyi vazife addediyoruz. Bu ehri Hicret'in takriben 304 (Mild 916) trihinde, bir taraftan cesareti ve bir taraftan btl i'tikad ne rine gayreti cihetiyle iki ynden tehlikeli bir roezheb mucidi ve gaasb olan
Hac Kalfa bunlar <Esfir'l-B4har, varak: Sl'de). Oast Mustafa, Ulu Ali (Kalabrah mhtedl ki Avrupallar Ocbiale derler). Basan Kelle, Meh-med Reis, Sancakd&r Reis, Dell Ca'ter, Kara Kad diye isimlendirir. 342 Gafletinden stifade suretiyle demek olacaktr; hyanet tasavvuruna mahal yoktur. Mtercim,
341

Byk Osmanl Tarihi

Cilt 6

Joseph von Hammer

Suriyeli Ubeydullah Hasan bina eylemitir. Ubeydullah, nce, Ali sllesinden olmak eklinde yalanc bir iddiada bulunduu iin Halife Muktedirin emriyle Sicilmse'de habs edilmi iken, muhafazasna me'-mr olanlar ifal ederek kurtulup, dnynn sonunda gelmesi beklenen onikinci imm Mehdi nm altnda halife unvann alarak Emev ve Abbas hanedanlarna mukabil, hilfette hak iddiasna balad. Muvaffakiyetle neticelenen u gasb zerine Ftuniyyn ismiyle nc bir hilfet hanedanna reis oldu ki, bu yeni slle Afrika'nn kuze y sahillerine kudretle yaylarak, az vakit iinde Badd ve spanya (Endels) halifelerini tehdd etmi ve Karmta denilen tehlikeli tarikatn kurucusu Hasan bin Sabbh'n haleflerini (?) himayesine alarak slm hkmdarlarna dehet vermitir. Mehdiyye, yeni devletin payitaht ve gaasb Mehd'nin ikametgh oldu. Kuruluundan yzyetmi sene sonra gerek Mehdiyye, gerek ona yakn olan frkyye Cenevizlilerde Piza Cumhuru askerleri tarafndan zabt olundu (481/1088). Sanhee (?)'den Ben Zr hkmdar Temm hayl altn mukabilinde satn ald (553/1158). Sicilya Kral Nor-mandiyal Guillaume Roje tekrar zabt ettii halde, iki sene sonra Mu -vahhidn Hnedn'nn ikinci hkmdar Abd'l-m'mn Al el-Kf tarafndan yine ele geirildi; ibu Muvahhidn Hanedan Endels ve Ma-rib'de hkmet etmekte idi; onun kurucusu olan Tmert de Ftmler'in resi gibi Mehd unvann alarak Bat Afrika'da bir ehir yaptrd ve Mehdiyye 343 ismini verdi. I. Abdlm'min'in olu II. Abd'l-m'min, I. Guillaume'un zabtetmi olduu Tunus yaknndaki Mehdiyye'yi, onun olu olan II. Guillaume'e iade etti (576/1180). Yirmi sene sonra Muvah-hidn'den II. Abd'l-m'min'in ikinci halefi Nasr Muhammed,344 Mu-rbtn (haytn cihda vakfetmi)345 dah denilen Mlessamn (rtl) Hnedn'ndan Mayorka Arab hkmdarn bu ehirden kard. sene sonra Mehdiyye Tunus'la beraber gnden gne kuvvet kazanan Ben Hafs Hanedan eline dt (603/1206). Napoli Kral Alfons Dragon Cerbe adasn zabt ve vergi tarh ettikten sonra Mehdiyye hisarlar nnde grnd. Lkin mevkiin metanetini, istihkmlarnn metanetini grerek fethi tasavvurundan vazgeip346 ekildi.
NuhbeO't-Tevrth, Ykt'nn Bsm-1 Mtebha Lugati'nde biri Afrika'nn dousunda, dieri batsnda olmak zere yalnz ki Mehdiyye zikr olunmutur. Hac Kalfa'nin Takvlm't -Tevrib'I bu isimde nc bir bir beldenin 593 (1196)'da te'sls olunduunu beyn eder. 344 Ceddi -Nuhbet't-TeTrth'e nazaran- Ya'kb bin Ysuf ve pederi Ysuf bin Abdl-m'min (Ysuf Bb Ya'kb deil) diye simlendirilirdi. 345 Bu ismi Avrupa mverrihleri cMoravides ekline sokmulardr. 346 Bu muhasara teebbs Stella'nn erhinde (De Aphrodisio expugnato) te'yd olunmutur.
343

Sayfa

125

Byk Osmanl Tarihi

Cilt 6

Joseph von Hammer

Sayfa

Katolik Ferdinand'm amirali fs-panyol Pedro Navarra'nin Mehdiyye'yi muhasaras netice vermedi (925/ 1519). Nihayet Mevly- Hasan saltanatnda evvel Hayreddn'in byk kardei Oru tarafndan zabt olunup, sonra korsan kapdn Turgud'un eline dmtr. Turgud, bu ilticgha mlik olunca krkyedi gemiden mrekkep bir donanma ile denizde grnerek spanya, Sicilya, Napoli sahillerini tah rbtiyle tehdd etti. imparator arlken bu cesur korsan Mehdiyye'den karmaa alarak Andrea Dorya'nm kumandasnda ve iindeki spanyol askeri general Toledo'nun emri altnda bir donanma gnderdi. Bu kuv vet evvel Manastr nnde grnerek, onun muhafzlar karadan ve denizden uradklar tazyik zerine artsz teslim oldular (Mays 1550).347 Binikiyz esir, birok harb mhimmat ve yiyecek galibi e re ksmet oldu. Buna ramen Turgud spanya'ya ynelmiti; Alikanta ve Valanse shillerini tahrb etti ve sonra Balear adalarna gitti. Lkin Pulantiya ahlsi hayli zyt verdirerek ric'at ettirdiklerinden tekrar Afrika'ya gitti ve dnnde Mehdiyye'yi karadan ve denizden kuatlm grerek Cerbe adasna ekildi. 1550 Haziran nihayetine doru arlken'in ordusu Mehdiyye muhasarasna itirak etmek zere gelen Sicilya hdivi Vega'nn askeriyle takviye ald gibi bulunduu Kayrevan taraflarnda Tunus hkmdarnn bals olmaktan kurtulabilmi olan- Arab emri Seyd Arif ile iyi bir tesadf kabilinden vuku bulmu bir ittifak da bu orduyu takviye etti. Eski Tunus emri olup arlken tarafndan tahtna iade olunduu halde kendi olu Hamide (?) tarafndan hal' edilen ve vahce gzleri karlan Mevly- Hasan Vega'nn maiyyetinde idi; Hamide, Sicilya hdivinin Halku'l-Vd'dan alarak kezlik beraber getirdii bir erife de o muameleyi yapmt. Vega, bu adamlarn araclyle Seyd Arif ile muharebeye giriti. u muhabere, o kadar mhirne idare olundu ki, mparator donanmasnn geliinin sekizinci gn ikibinbeyz Arab, ordunun iaesine yetecek miktarda hayvant ile Hristiyan ordusuna geldiler. Ben Hafs sllesinin 22. hkmdar zavall Mevly- Hasan bir mddet sonra vefat ederek Seyd Arifin talebi zerine Kayrevan'da defn olundu. Mehdiyye muhasaras bir aydan beri, mdfaasnda gsterilen sebat derecesinde iddetli hcumlarla devam ediyordu. Mevkiin 13 zira' yksekliinde ve biri dierinden 25 kadem fasla ile ayrlm iki duvar m temdi bir atee mukavemet etmiti. O zaman Turgud ehre bir imdd
347

126

Franszca nshada bu ve bundan sonra gsterilen 1530 trihleri h*t eseridir. Mtercim.

Byk Osmanl Tarihi

Cilt 6

Joseph von Hammer

ikala ismi, leride Osmanl vezirleri meynnda grlecektir. Mtercim. stanbul muhasaras mnsebetiyle zikrolunan, gemilerin bu trl geii hakkndaki vak'alardan baka, Di ok asi us'un 1606 senesinde Hannover'de baslm eserinin 426. sahifesine mracaat.
348 349

Sayfa

127

kuvveti sokmak istedi. Sekizyz avc, ikiyz svr, bebin Murbtn ile ehre civar olup kuatanlarn odun ihtiycn oradan tedrik etmekte ol duklar bir zeytin aac ormannda birdenbire grnerek Sicilya Kral' -na, Rodos valyeleri kumandanna, Halku'1-Vd kumandan Lui Vargas'a anszn hcum etti. Lui Vargas, maiyyetinden birok adamla telef oldu. Buna ramen Arablar her noktadan pskrtldler. Ormana ekilerek oradan Cerbe adasna dndler. Bu hl, korsann sahildeki Arab airetleri zerindeki te'sri iin bir felket darbesi oldu: Bu airetler gittike kendisinden daha ziyde ayrlarak Hristiyanlarn ordughn her vakitten ok zahire ile doldurdular. Yine o sralarda, Dorya Sicilya adasndan birok mhimmat ve erzak getirdi. Hcuma yeni bir iddetle baland. 28 Austos'ta 200 admlk bir mesafede byk apta 22 top tabiye olundu ki, muhasara esnasnda kuatlanlarn mevkiine atlan yedibin glleden drtbinsekizyz adedi en mstahkem iki kule zerine bu toplardan atlmtr. 10 Eyll'de geni gedikler alm olduundan spanyollar hcuma ktlar: ki kule iddetli ve fakat sreksiz bir muharebeden sonra zabt edildi; ehir de artsz teslim oldu. Glibler ganimet nmyle yedibin esr paylatlar. Sicilya hdivi, Turgud tarafndan zincirler iinde mahbus bulundurulan olunun fidye-i necat olmak zere Cenevizli ikala348 Kapdn'a yetmi yaral bah-eyledi. Onbe -gn sonra donanma, zabt olunan mevkie kf mikdrda muhafz kuvveti braktktan sonra Avrupa sahiline yneldi. Henz az bir mddet gemiti ki, Dorya, Turgud'un son ilticgh olan Cerbe adasna hcum etmi ve El-Kantara denilen bir cedvelin mansabinda, yni cPn mevkiinde demir atmt. Lkin Turgud, geceden istifde ile top tabiye ettiinden, bunlarn atei AmiraTi oradan uzakla trarak, top ateinin yetisemiyeeei bir mevkie ekilmee mecbur brakt. Dorya, Sicilya'dan beklemi-olduu imdd ile her noktadan ayn zamanda hcum etmek tasavvufmdaydi. Turgud, bu niyeti anlayarak o tehlikeli hl iinde -\k a trihlerinde Yunanllarla dier kavimlerin ekseriya kullandklar ve II. Mehmed zaman stanbul muhasarasnda dah Osmanllardn muvaffakiyetle icra ettiklerini grdmz - bir tedbre mracaat etti.349 Kadrganndaki taife ve esirlerin yardmyle kaln

Byk Osmanl Tarihi

Cilt 6

Joseph von Hammer

Sayfa

128

tahtalardan yaplm ve zerine yal bir madde dklm bir yol hazrlad. Gemiler tekerlekler zerine alnarak limandan adann kar tarafna kadar ekildi. Bu mddet esnasnda top bataryalarndan srekli ate edilerek EI Kantara liman nne demir atm olan spanyol donanmasnn gzcleri aldatlyordu. Dorya u harikulade tedbrden ancak Sicilya'dan gnderilmi byk bir geminin hemen hemen gz nnde zabt edilmesiyle haberdr olabildi.350 Osmanl Devleti ile Venedik arasnda sulh antlamasnn mevcudiye tine ramen, Turgud birok Venedik gemilerini batrm, yhud yakm olduu iin, bu nakz- ahidden dolay hesap vermek zere stanbul'a arld. Rstem Paa, Karl-ili sancana terfi' edilerek kardei kapdn Sinan Paa'ya rakb kesildiini grd Korsan' gzden drmek iin, elbette bu frsattan istifde edecekti. Lkin Turgud, emre uyacak olursa stanbul'da neye urayacan tahmin etti; buna dr olmamak iin ka-drgalanyle Merke'e kaarak, orada birka sene Pdih'a isyan hlinde vakit geirdi. Sultn Sleyman, Malta valyeleri'ne kar Turgud'un yardmna ihtiy grd cihetle, gemii affetmekle beraber, eer Ta-rablus ehrini fethedecek olursa, idaresini kendisine vereceini vaad etti ve szne gvenmesi iin altn ilemeli bir kl ile bir Mushaf gnd erdi. Romallar'n, Bizansllarn Kk ve Byk Sirt arasndaki Afrika kuzey sahillerine tahsis ettikleri Tripoli (Tarablus) nmn, sonradan Arab -lar kadm Jerafa harabeleri zerine te'ss olunan ehre de vermilerdir. Ben Agleb Hanedan reisi brahim bin Agleb Hrn'r-Red tarafmdan frkyye Vlsi nasb olunduu halde, istikllini iln edip de hanedannn hkmetini te'ss ettii zaman Tarablus, Ben Aleb hkmdarlarnn payitaht olmutu. Sonra, Zr Hnedn'nn ve mteakiben Msr Fatm halfelerinin ikametgh oldu. Normandiyallar, talya sahilinden Arablar' kardklar zaman, glib silhlarm Afrika'ya kadar ulatrdlar (541/1146) ve Tarablus'dan Tunus'a kadar btn sahilleri ele geirdiler. Lkin uzun mddet muhafaza edemiyerek gerek Tarablus, gerek Mehdiyye I. Guillaume zamannda Muvahhidn'in ellerine dt. Mu -vahhidn'in kudretten dmesinden Tunus'un Ben Hafs hanedan hkmdarlar idaresine geti ve Ebbekr Eb Yahya Ammr bu ehirde Ben Ammr Hnedn'm te'ss edinceye kadar (724/1323). Ben Hafs'da kald. Ben
Verto, kitap: 11, Hac Kalfa, Esttrtfl-Bihfcr, Hac Kalfa, Dorya yerine Ucala smini yasarak, buna Venedik amirali unvann verir.
350

Byk Osmanl Tarihi

Cilt 6

Joseph von Hammer

Ammr'dan yetmi sene zarfnda 77 emir gelmitir.351 Bunlarn hkmetleri zamannda bir aralk Cenevizliler Tarablus'u anszn zabt etmilerse de mteakiben Ben Ammr tarafndan geri alnarak bu hanedann son emri Abd'l-vhid'in352 Ben Hafs Hnedn'nn 10. hkmdar Eb Fris353 tarafndan ihracna kadar onlarda kalmtr. XV. asrn ilk yarsnda Katolik Ferdinand ve onun halefi arlken zamannda ispanyollar tarafndan ele geirilmi ve muhafazas Azz Yahya (Sen-Jan) Tarkati valyeleri'ne braklmtr. te Turgud,354 Tarablus'u Sinan Paa'nn yardmyle bunlarn ellerinden alm ve telsisinden beri be Mslman Hanedanna (Ben Ag -leb, Ben Zr, Ftmyyn, Ammr, Hafs) ve drt Frenk mtegallibesi -ne (Normandiyallar, Cenevizliler, spanyollar, Azz Yahya valyeleri) geen Tarablus ehri, u suretle ve sancak bei Turgud'un himmetiyle Osmanl hkmetine intikal etmitir.355 Bu ehrin idaresi, Pdih'in kesin vaadi gereince fetih mkfat ol mak zere Turgud'a verilmek lzm geldii halde, kapdn Sinan Paa tarafndan Hadm Murad Aa'ya verildi. Turgud buna kzarak, batya doru gitmek iin yelken amak zere olduu ve dier gemilerin de ekserisi ona uyduu srada, Sinan Paa mhirne vaadlerle korsan alkoymaya muvaffak oldu. Turgud Tarablus'dan stanbul'a giderek, ertesi sene krk-be kadrgadan mrekkep bir donanma ile Napoli ve Sicilya sahillerini vurmaa tk. Korsika'ya inerek, adann idare merkezi olan Bastia'y muhasara etti ve mahsurlarn imdadna koan drtbin svari ile bin piyadeyi bir ak mevkide malb ederek (7 Ramazan 961 / 17 Austos 1553), ehir
Kastiglioni bu hanedann kurulu trihini Hac Kalfa'ya atfen 724 gsterir; lkin Takvm't-Tevrh'in Karli tarafndan yaplm tercmesinden bakasn grmedii anlalr. Bu tercmede Ammr yerine mer* denilmitir. Hac Kalfa'nn mlk defterinde (hkmdarlar listesinde) (s. 167), Ben Ammr Hnedn'mn teesss 724 ve ykl 802 gsterilmitir. 16 hkmdardan mrekkeptir ki, 78 kamer sene hkm srmlerdir. Ammr, yaamasn bilir, terbiyeli adam demek olup Yaam ve Ma'rifet kazanm demek olan Amare kelimesinden kaynaklanr. Arablar bu kelimeye dn vazifelerini tammiyle yerine getirmek, herkesle ho geinmek, i grmee kaabiliyetli olmak, ryiha koklamasn sevmek mnlarn verirler'. 352 Bu emlrin isminin tamam, seleflerinden drdnn de simlerini ihtiva eder: Abdl -vahid tbni Ebbekr bin Muhammed bin Sabit bin mad'ddin. Nuhbett -Tevfcrth. 353 Nuhbet*t-T*vftrih'e nazaran sminin tamm udur: Bb Faris Abd'l-azlz bnl Kb*l-Afebfts Ahmed. 354 Verto'da, 11, dercedilmi olan tafsilata mracaat. O asr mverrihlerinin Tarablus'un teslimine yardm etmemi olmakla tham ettikleri Fransa sefiri Aramon mverrih Flasan, stad- azam Jan Omeada'nm sehadetlne stinaden hakl gsterir. 355 Zamanmzda dahi italyanlar selefleri olan CenevlzlHer' taklld le anszn ele geirdiler: Tarih tekerrrden ibarettir; 5U hlde Maceramz, bizim ey dil, dahi ok su gtrr demeliyiz. 30. K&nun - snl 1328. Mtercim,
351

Sayfa

129

Byk Osmanl Tarihi

Cilt 6

Joseph von Hammer

ahlsine, serbeste ekilip gitmelerini mutazammn bir teslimiyeti kabul ettirdi. Lkin bu teslimiyet artna riyet edilmedi. Btn ahlden yalnz krkyedi kii hr kalarak, bunlarn dndaki yedibin kii esr edilmitir. Turgud, stanbul'a avdeti srasnda Hinarial slerin resi Ahmed Be'i ldrmek iin Arnavudluk sahillerine indi. u ksa seferden sonra yifte gemilerine binerek zengin ganimetlerle payitahta geldi. Korsan Tur-gud'un ahsnda kahraman kapdn paas Barbaros Hayreddn'e liyakatli bir halef grmekte olan Sultn Sleyman, onu, evvelce verdii sz mucibince Tarablus vlsi tyin etmeye mail idi. Lkin Turgud'u hibir vakit devlete daim surette hizmete ahamaz gsteren Rstem Paa'nn srar zerine, adalarn bir ksmn, yni bahr malikneleri ihtiva etmekte olan Karl-ili Sancak Bei unvannda brakt. Ancak Pdih, bir gn at ile saraydan karken, Turgud frsattan faydalanp arz- ubudiyet ederek ve rikb- ahaneyi tutarak, kendisine vaad ettii hkmeti taleb etti. Sultn Sleyman nihayet sznde durarak Tarablus Belerbei unvann verdi.356 Bir mddet sonra Kapdn Sinan Paa vefat etti.357 Hind Denizlerinde Trkler Avrupa ticreti iin byk bir dehet sebebi olmak zere Piyle, Tur gud, Salih Adalar Denizi'nde hkim olmakta ve Akdeniz'in her tarafn da dolamakta iken kapdn- derya makamnda bulunan Pr, Murd, Sey-d Al Reisler Osmanl bayran Arabistan ve Acem Krfezleriyle Hind Denizlerinde dalgalandrmakta idiler. Bu amiraller, baka bir ekilde de hrete liyakat kazanmak iin, milletlerinin irfan haznesini corafya ve seyri sefin ilimlerine mteallik eserlerle de attryorlard ki, bunlar Osmanl ktphanesinin mlik olduu eserler iinde nev'ileri ahslarna mnhasr olmak zere denizcilik san'at sahihleri elinden kmtr. Mehur Keml
Hac Kalfa, Esfr'l-Bihr (varak: 32); Rosinus'un Appendhc Chronci Turici Drechseri adl eserinde Dragot (Turgud) Trablus'un fethini mtekib 1551 senesinde bu eyletin vlsi olarak grlr. Rosinii tarafndan neredilen Agricola (de bello adversus Turcum) ve Rozarini tarafndan yazlan Christiana ad Echinades adl eserlere ve Strum'un iki manzumesine mracaat, Leibzig, 1594. 357 Hac Kalfa, Esfr'l-Bihr, (yarak: 30), ir Shr'nin Sinan Paa iin yazd mezar ta kitabesini nakleder. Bunun son msra Paa'nn vefat trihi olan 961 (1554) senesini gsterir. (Shr'nin, mezar ta kitabesi iin yazd manzume udur:)! Verir hr fenaya flk-i teni Nuh dah olursa ketibn Her kaan eke niheng -i ecel Katraca gelmeye ana umman Ysuf- sn idi ahbaba Grnrd ad gzine sinn Shriy gel duy - hayr idelim Rh- pkini ad ide Sbhn Htif-i gayb didi trihini Dald rahmet denizine kapdn (961) Sinan Paa'nn skdar'da defn olunduu Esfr'l-Bihr'da yazldr. (Mtercim). Hammer, (Baron Joseph Von Hammer Purgstall), Byk Osmanl Tarihi, dal Neriyat: 3/464 -470.
356

Sayfa

130

Byk Osmanl Tarihi

Cilt 6

Joseph von Hammer

Res'in yeeni olan Pr Res -ki II. Byezd zamannda adn dehet salan bir tamnmha sahip klmt- Msr Kapdn sftyle Svey'den denize alarak (959-1551) Arabistan Krfezi'ni geip kendisinin bastardas ve kalyota ve kalyon358 nev'inden otuz gemi ile Acem Krfezi'ne girdi. Mevsim ok ilerlemi olduu cihetle ehrin bat sahilinde birka gemi kaybederek, ondan sonra Umman sahiline geip Maskat limann ele geirdi ve ahlsini esr ald. Mteakiben Hrmz adasnda grnerek ve bu isimdeki ehrin nne gelerek -alnmas Acem Krfe zi'nde gemi yzdrmek nokta-i nazarndan pek mhim olan- o beldeyi muhasara etti. Ancak ald hediyelere meftun olarak muhasaray kaldrp Basra'ya geldi. Orada haber ald ki, bir Portekiz donanmas, Acem Krfezi'ni kapatmak iin kendisine doru ilerlemektedir. Bundan mteessir olup yalnz haznelerini yklemi olduu kadrgay alarak byk bir sr'atle kat. Bu gemilerden biri Bahreyn yaknlarnda kazaya urayarak dier ikisiyle Svey limanna vsl oldu ve oradan Kaahire'ye gitti. Msr Vlsi Pr Resi orada alkoyarak bu sefere ve u felketli ne-tceye yol aan sebeplere dir bb- devlete bir arza takdim etti. Pd-h'n cevb, bedbaht amiral Pr Res'in idamndan ibaret oldu. Msr'da boynu vurularak -arasnda altn dolu byk fafr kpler nazar- dikkati celbetmekte olan- metrkt stanbul'a gnderildi. Onun vefatndan sonra stanbul'a Hrmz ahlsi tarafndan bir tem silciler hey'eti gelerek Pr Res'e verilen hazneleri taleb ettilerse de, kendilerine bir cevap verilmedi. Pr Res'in metrktnn en kymetli ksm mlye haznesi tarafndan zabt olunamazd. Bunlar Bahriyye unvanyla isimlendirilmi -amiralin yalnz yhud amcasyle beraber gezmi olduu- iki denizin, yni Adalar Denizi'nin ve Akdeniz'in bahriyye atlaslar idi. Bu eserler sath ve deniz alt akntlarn, demir atlacak yerlerin, koy ve krfezlerin, boazlarn, limanlarn hepsini toplamtr.359 Pr Res'in idmyla boalan Msr kapdnl mehur bir korsan ve eskiden Ktf sancak bei olan Murd Res'e verilmekle beraber, iki byk gemi, be kadrga, bir kalyota ile Basra'da kalmas emr olundu. Mu-rad Res az vakit sonra, donanmay mni'sizce Msr'a gtrebilmek tim-diyle mevkiini terk ettiyse de, Hrmz adas karsna geldiinde Portekiz
Osmanl bahriye stlahlarnda Gal&e kadrga; <Gallote kalyota; Gallon kalyon'dur. Amiral gemisine de bastarda denilir. 359 Bu kymetli eser Berlin Ktphnesi'ndedir. Diez'in Asya Hakknda Hatrat adl eserinde (c. 1, s. 33) hlsas yazlmtr. Dresden, Vatikan, Bologna Ktphanelerinde nshalar olduu gibi, bir nshas da bende vardr.
358

Sayfa

131

Byk Osmanl Tarihi

Cilt 6

Joseph von Hammer

donanmasnn hcumuna urayarak iddetli bir cenkte en maharetli kapdanlanndan ikisini, Selmn Res ile Receb Res'i kaybetti. Ve bir gemisi de Lar sahilinde karaya vurdu. Donanmasnn bakyyesiyle nehre girerek Basra'ya avdet etti ve seferinin felketli neticesini oradan stanbul'a bildirdi. Pdih Murad Res'in gstermi olduu menfaat gtmez tavr dnerek, haytn balad.360 Seyd Al Reis ki sene sonra, Ktib-i Rm mahlasiyle hretli bir ir olan Seyd Al Res Haleb'de iken, Acem Krfezi'nde bulunan donanmann baku mandanln deruhte etmek zere Basra'ya gitmesi emrini ald. Basra limanndan knda Portekiz donanmasnn biri yirmisekiz, dieri otuzdrt yelkenden mrekkep olan iki frkasiyle cenge tututu ve ikinci muharebede alt kadrga kaybetti. Gemilerinin geri kalanlar frtnaya tutularak Diyu, Gcert, Surat taraflarna dald. Hasara uram ve toptan mahrum kalm gemilerle frtnal bir deniz zerinde alkalanp kalarak daha uzun bir mddet denizde durmann ve bilhassa Portekiz donanmasna kar koymann imknszln hissederek toplarn ve harb gemilerinin tehizatndan arta kalanlar Gcert Sultn'nn valisi nezretinde Daman nm mahalde emnet brakarak ve taifesini Gcert Sultn'nn hizmetine girmekte muhtar tutarak beraber gelmee raz olan elli kiiden ibaret arkadalaryle ierilere doru bir kara seyhatma balad. Birbirini mtekib Snd, Hind, Zablistn, Bedahn, Mvernnehr, H-rizm, Horasan, Acem memleketlerini dolaarak stanbul'a ancak senede ulaabildi. Edirne'de Pdih'n elini pmek erefine nail oldu ve Hindistan racalarndan, zbek sultanlarndan birok hkmdarlarn nmelerini takdim etti. Daha sonra Sultn Sleyman'a Mir't-i Memlik nmnda yars nesir yars nazm olarak seyahatinin hikyesini ve grdklerini anlatan bir kitap takdim etti. Pdih, bu sergzetlerin verdii merak ve mellifin liykati cihetiyle hakknda gsterdii tevecch sebebiyle gnde seksen ake tyint ile bir mteferrika hizmeti verdi ve seyahat arkadalarna da senelik birikmi maalarm verdikten baka, terakki ihsan etti.361 Seyd Al, Ali Kuu'nun
Hammer, (Baron Joseph Von Hammer Purgstall), Byk Osmanl Tarihi, dal Neriyat: 3/470-471. Mir't'l-Memlikin -Diez'in Asya Hakknda Hatrat adl eserinde yazl- ksmen yaplm tercme. Bombay Asyaiyye Cem'iyyeti Mecmuasnn ilk cildinde de bir hulsas vardr. Ktibi, Trkler'in Oleariusudur.
360 361

Sayfa

132

Byk Osmanl Tarihi

Cilt 6

Joseph von Hammer

Fethiyye nmnda bir corafyasn da tercme etmitir. Ondan baka Mr'fit-i Mevcudat n-mye riyaziyata ve seyr-i sefin ilmine dir bir kitabn usturlab'a ve ha-vss- ceyb'e (sin'sn hususiyetleri?) dir dier bir eserin sahibidir. Bir de Muht unvan altnda Hind Denizi'ne mteallik ta'rft yazmtr ki, en gzel Arab ve Acem me'hazlarndan iktibas edilmi ve kymeti derecesinde ndir bir eserdir.362 imdi Hind Okyanusu'ndan -Sinan Paa'nn halefi yeni kapdn Pi-yfile ile birlesen Turgud Refs'in Napoli sahillerini faslasz tehdd etmekte olduuAkdeniz'e dnelim. Bu sefere nce Lutf Paa'nn, Otranto sahiline inmesi ve ondan sonra Fransa ve Trkiye mttehid donanmalarnn Nis'i muhasaras gibi Fransa Kral II, Hanri'nin sefiri Aramont'un tahrikleri zerine teebbs olunmutu. Osmanl Devleti nezdine az nce tyin olunmu olan bu eli Sultn Sleyman' Acem seferinin muvaffakiyetle neticelenmesinden dolay tebrik iin Amasya'ya gitmiti. Hakkaten Pdih, talya sahillerini istil ve tahrb emrini Turgud'a363 ve Piyle Paa'ya bu ehirden
Muhit gayet ndirdir; stanbul ve Avrupa Ktphanelerinin hibirinde nshasn bulamadm. Yalnz Napoli'de Burboniko Mzesi'nde bir nshas vardr. 363 Hac Kalfa'nn Esfr'l-Bihr*, Sultn Sleyman'n Piyle ve Turgud'a bir emrini ihtiva eder; fakat doru deildir. Hac Kalfa gibi ald yerleri syleyen bir mnevverin, byle bir vesikay dercetmesi alacak eydir. Mezkur emir Tercan sahrasndan yazlm olup, hlbuki 1535 seferinden beri Sleyman Tercan'a gelmemitir. 1536 senesinde vefat etmi olan brahim Paa, bunda sadrzam olarak gsteriliyor. Maahaza bu sylediimiz zamanda ne Piyle'den, ne de Turgud'dan bahso -lunamazd. Bu hususta mtercimin yapt incelemelerin neticesi Ktip e -leb'nin lehine kmtr. Hammer, Sultn Sleyman'n 1535 senesinden beri Tercan'a gelmediini, sadrzam tbrhm Paa'nn 1536 senesinde vefat ettiini, o zamanlar Piyle ve Turgud'dan bahs olunmadn yazyor. Evvel: Sultn Sleyman'n 1544 Nisannda (961) Haleb'den hareket ettii, Hadm tbrhm Paa'nn kaymakam sfatyla stanbul'a ve Pdih'n Diyr- Bekr* tarikiyle Erzurum'a gittii, ve zt- ahanenin ran'dan dnnde. 3 Zilka*de 961 (30 Eyll 1554) trihinde Erzurum'dan karak yirmi gn sonra Sivas'a vsl olduu, elinizdeki bu cildden de anlalr. Sultn Sleyman Diyr- Bekr'den Erzurum, Erzurum'dan Sivas'a gitmek iin behemehal Erzincan ve Tercan (nm- dier: Mama Htn)'dan geecekti. kincisi: Ktib eleb'nin yazd emr-i erfde bahsedilen 1b-. rhm Paa, 1536'da dm olunan tbrhm Paa deil, 1554' Nisannda ordudan kaymakam olarak istanbul'a gnderilen Hadm brhm Paa'dr. Emirdeki destr- mkerrem mr-i mufah-haf, nizm'1-lem, vezirm brhm Paa denilmitir ki, sadrzama verilen lkablara benzemiyor. nc olarak: Bu zamanlarda, yni 961 trihlerinde Turgud ve Piyle ortada idi. Aada aynen naklolunan bahis konusu emrin trihi: Ev -hir-i Reb'1-hir, isneyn ve sittn ve tis'a mi'e (962) be-yurd- beriyye-i Tercndr. Sultn Sleyman Diyrbekir*den Erzurum'a gidii esnasnda ve 961 Reb'l-ahri iinde Tercan'da bulunmu olacandan, trihte bir sene kadar yanllk olmas muhtemeldir. Emr-i erifin, dier tbirle hkm-i hmyunun sureti udur: ftihr'l-mer'i'l-kirm, muhtr'l-kber'i'l-fahham, zl-kadr ve'1-ihtirm, el-muhtass-i be-inyeti'lmlki*l-allm Gelibol sanca bei ve kapdnum Piyle, dme izzehu, tevk -i ref-i hmyn vsl olcak ma'lm ola ki: Bundan akdem hkm-i hmynum gndrilp tnyet-i Hakk ile bu defa deryaya kmak emr olnan donanma gemilerine serdr ta'yn olndun; levazm ve mhimmattn tedrik idp gemileri ihzar eyleyesiz ve Turgud dme izzehu bile buyunlmdur; hsn-i ittifak ve ittihd eyleyp devlet-i hmyn- sadet-peyvendme mteallik olan umurda bezl-i makdr eyleyesiz diy buyurilmidi. Ol emr-i erfm gir mukarrar khnup deryaya emr olman kt'a gemilere ba ve bu ta'yn olmdun ecilden gemileri
362

Sayfa

133

Byk Osmanl Tarihi

Cilt 6

Joseph von Hammer

muaccelen itmama iridirp krekcilerin tedrik idp levazm ve mhimm -tun ta'clen grmek in destr- mkerrem, mr-i mufahham, nizm'1-lem, vezrm brhm Paa edm-Allah Tel ikb-lehu ve defterdara hukm-i erfm gndrilp ve yeni-erlerm aasna ta'yn olnan yeni-eri kullarm viresin diy emr gndrilp deryaya sennle bile taryn olnan Koca -ili ve Midil belerine dah ahkm- erfe gndrildi. yle olsa byrdm M dergh- muall avularndan Mahmd zde kadrhu var -cak asla te'hr ve terh itmeyp sennle kacak altm gemileri gice ve gndz zerine olup itmama iridirp krekcilerin tekmil eyleyp ta'yn olman yeni-eri kullarm alup ve sancak belerin dah sanca askeriyle gemiye alup vakt ve mevsimile deryaya kup mnsib olan mahalde Frane pdhmun donan -malaryle cem' olup devlet-i hmyna mteallik olan mesliha hsn-i ittihd ile mbaeret eylesin. Bu husus mcib-i ihtimm-dur; ihml itmeyp gemileri muaccelen itmama iridirp mukaddem karmak babnda dakika fevt itmeyesiz. Mrn ileyh kulum Turgud dme izzehu deryamn cmle ahvl ve umnna vkfdur; anunla mavereden hl kalmayup hsn-i zindegn ve keml-i ittihd idp yek-dil ve yek-cihet olup yle ki lzme-i gayretdr, zuhura getrp s'-i tedbr ile rz ve nms- saltanata mugyr vaz' olmamak babnda env'- mes'-i cemile zuhura getresiz, ve gnll levend gemileri dah bile gitmek bu-yurulmdr. Mrn ileyh kulum zde kadrimi anlarun ahvline vkfdur; anun ma'rifetiyle gnll reisleri dah bile alup her birine ol, vec grdii zere istimlet idp peksimd lzm olana peksimd virp anun ma'rifeti ve maveresi ile devlet-i hmyna mteallik mesliha ve dn yolna istihdam eyleyp inyet -i Hakk ile yz aklklarn tahsil itmee sa'y-i ceml eyleyesiz, her gemiye det zere yiirmi nefer ltc koyup ve anlardan gayr Galata azablanndan dahi yaraklar (silhlar) ve yasaklar ile otuz nefer azab ta'yn idp gemilere yerledirp bile alup gidp istihdam eyleyesiz, ve tersane muhafazas in ve anda kalan o kt'a gemiler mhimmine dah kifayet mkdr alkoyasz, yle bilesiz, almet -i erfe i'timd klasz. Tahriren f evhir-i ehr-i reb''1-hir sene isneyn ve sittn ve tis'a mi'e, beyurd- beriyye-i Tercan. Bu vesikada Cevdet Trihi'nin 1. cildi zeylinde dah aynen dercedilmitir. Bu emir zerine yaplan sefer, bu cildin Otuznc Kitabnda yazlmtr. Zikredilen incelemeler zerine ikinci bir ha-kkat daha kar: brhm Paa tarafndan dvn- lde Fransa elisine rd olunan resm nutuk hakknda, Hayrullah Efendi Trihi'nin tenkidi ve bu hususta Cevdet Trihi'nin ifdesi 5. Cildin sonundaki M.. ksmnda aklanmt. Mezkr nutuk, Cevdet Paa'nn yazd gibi, kaymakam brhm Paa tarafndan rd olunmutur ki, bu brhm 961'de Haleb'den stanbul'a gelen zttr. Nutukda bildirildii gibi, Fransa sefirinin mracaat Sultn Sleyman'a ara olunmu, Pdih Fransa'nn evvelce gsterdii vefaszla bakmyarak, yardm etmek iin Piyle ve Tur-gud'a emir vermitir. Pek muhteemce ve Sleyman Asn'na pek lyk olan bu nutkun, Cevdet Trihi'nden alnm sureti buraya konulmutur: Divn- Al'de Fransa Elisine rd Olunan Nutk- Resmi ibu dvn- lde her gn vkely- devlet-i aliyye ile mc-terni* olduumuzun hikmeti evketl kudretl pdh-i lem-pe- nh efendimizin taraf-i ahanelerinden me'mren mahsus umr- muazzama-i mlkiyyelerini mzkere ve mavere etmek ka-zyyesine mebndir. Her kes dvn- lye eref-yb- kadem ve duhl olduka 'rz ve ilel-i mahssasin terk birle zihn ve hatrna tebdr eden hulsa-i fikr ve tedbrini rt- serbestiyyet ve hak-gyye riyet ederek beyn ve ifde ederiz. Bu defa sdk ve hakkn ens-i hakk ve karn-i sahihi olan serbestiyyet ile cenabnza her ne ifde edersek muber'l -htr olmayacanz me'ml ederiz. Metbunuz olan Fransa kral saltanat - seniyye ile akd-i ittifak edeliden ber Fransa milleti hakknda derkr olan hsn-i tevecch-i ahanenin iktizsndan n 'dnzn mazarrat ve zevalini iltizm ve bnyn- devletinizi takviyye ve isti'km zmnnda kuvvet-i kaahire-i saltanat- seniyyeye ment ve mtevakkf olan cem'-i esbb ve vesil-i himem-kr bdir ve me'ml ve mtemennnz olan mes'-i cemle mebzul ve mes'-ltnz tevsi* buyurulmakda taraf- devlet-i aliyyeden kat'iyyen tecvz-i kusur olunmam iken, Fransa tarafndan zuhur eden mdde tark - hakk ve insfdan ba'd ve rz ve nmsa dah mnf ve yn-i dost ve ittihadn feshini mcib olur etvr - kstahnenize nazaran belki mersim-i haya ve edebe dah muti li olduunu bizden gayr sizi sevmeyen ayar diyebilr. Mt tefik olan iki devlet hus- taviyyet ve sdk-i niyyet ile tarafeyne rci' olan mehlik medre ve meakk ve masarife m -rik olarak ittifakn bekaasma sa'y etmek gerekdr. Vel-muka-bele bi'1-misil kaaidesine riyet ve inetde bir tarafdan kusur olunur ise ittifak tabatiyle mlga ve mnfesih olur. Siz Fran-salu dostlarmz ise devlet-i aliyye bir tehlike ve ztrba dr olduka dima tegfl ve tesmuh ve milletiniz bir ceng ve mu -. htaraya giriftar olur ise zhr- keml-i tayakkuz ve taleb-i inetde ta'cl ve ibram ederek vakten min el-veft muvenet-i lyka ile devlet-i aliyyeye meded-res omayup hemn sde va'd-ler ve b-fide sefaretler ile dostluk izhr edegelrsiz. Alamanya imparatoru ve spanya kral olan Karlos devlet -i aliyye aleyhine memlikri garbiyye bil-cmle askirini Avusturya ve Macaristan'a celb ve cem' ve cezre-i Mora bild

Sayfa

134

Byk Osmanl Tarihi

Cilt 6

Joseph von Hammer

zerine ve Tunus muhasarasna sevk ve taslt etmiiken mterek olan dme n imi zin igaline mteallik kang eser-i muhabbet ve ineti-niz zuhur etdi? Egeri dostlua mnf bu gna vuk'iyytda (?) olan kusur ve msamahanzdan sarf- enzr- mrvvet ederek afv ile muamele etmek mltezimimiz olup ancak ol eyyamda muzkaya ve ztrb- hlimize rikkat ve efkat etmemeniz ve dmenin ol hengmda izhr eyledii hakaret ve ihnetden asla mteessir olmamanz yle dursun, dmenize tebrik yollu arz- huls dah etdiinize nice tahahmml edebiliniz? talya'ya gemek ve size inet ve hdmet etmek me'mriyetiyle. ser-askeri-miz Avlonya'ya dek kat'- mesafe ve sevk- eskir-i slmiyye etmiiken, talya sevhilinde askirimize mun olacak tarafdar-lardan tefhurne ve advv-i haber yerdiiniz dostlardan hi birisi grnmedi ve tarafnzdan dah yekdemde bi'1-ittifk talya'ya li-eclil-igl ta'yn-i asker etmek muktezy- urt- dost-den iken sizlerden bir hareket r-nm olmayup yle ki bizler her ne kadar mukaddema ve muahharan re'y ve tedbrinizden inet ve himmetinizden mstani olduk ise de sizler ne bi ze ve ne kendinize yarayacak tavrda bulunup dima eylk ve dostluk etmek fursatn fevt edegeldiniz. Venedik cumhr saltanat- seniyyenin gerek kuvvet-i kaa-hiresini gerek ir- vefdr ve hulsun! gerei gibi bil-fiil tec-ribe edp sizler dmen-i mterekimiz ile akd-i mtreke ve memlik-i mahrse hakkmda muzmr olan s-i kasdn bil-re-vye tervc ederken bizlerine bizzat aharn tavassut ve ianesi hulul etmeksizin dmenimizden ahz- intikam eyledik. Tarafnzdan bir imdd zuhur etmeksizin bizler 'dmzn savletini defe muvaffak ve Hayreddn Paa'nn himmetiyle dmenin kuvvet-i bahriyyesini tr mr ve spanya korsanlarn mahv ve izle ve memliknizi ba'de'l-istihls mceddeden memlik-i mteaddide dhi feth ve teshire dest-res olduk. Ma'lmunuz olsun ki bu fthatda sizin medhal ve himmetiniz olmamak hasebiyle size arz- minnet ve teekkr etmeyiz. Ma'mfh devleteyn beyninde merbut olan dostlua hrmeten fmba'd mzyi tez-kr etmei reva grmeyiz ve asr- huls ve muhabbetimizi size isbt etmek arzusundayz. Lkin kuvvet-i nik-baht ve tli'e btn btn i'timd etmek kr- kbet-end olmadndan muktezy- vakt ve hle ve mehlik-i muhtemeleye ve mevsim-i he-vya nazar ve mlhaza ederiz. Siz dostumuz der-i aliyyeye bu defa pek ge gelp bizden matlb eylediiniz donanmay bu mevsimde ry - deryaya ihrc ve a'ml etdirsek cesaret kab-lindendir. Mevsim-i sayf gzr edp rz- Kaasm takarrb etmekle techz ve ihrc- donanmaya vakt ve imkn msade etmez. Huss bad ve medd olan sefer-i derya ile me'lf olmayan nefert ilel ve emraza mbtel olageldikleri muhtc - beyn deildir. Austosda Hayreddn Paa'nm dr olduu kaza ve sakatlk bu mevsimde deryada get gzr etmek hat olduuna dell-i kf deil midr? O kadar serbestiyyet ve huls ile cenabmza ifde -i m-fyi'z-zamr eylediimden gcenmeyeceinizi me'ml ederim. Bak arz eylediiniz mes'ult ve tekliftnz hussi irde -i hne-ye ta'lk olunup ne gna emr fermn- pdh zuhur ederse cenabnza ifde olunur. Bu nutkun verilecei hususunda 5. cildin sonunda bildirdiimiz tafsilt bundan ibarettir. Yine ayn cildin sonunda, tafsilt verilecei vaad edilmi olan Sleyman'n mektubu hakknda ise: Feridun Be Mneti'nn ikinci cildinde (s. 404-413) Frane kralna yazlm olmak zere dercedilmi olan ve meallerine nazaran Sultn Sleyman tarafndan yazld anlalan mektuplarn says dokuzdur. Birinci mektubun hlsas-: Darmo'nun yerine tyin olunan eliniz keml-i ihlsmz ve Karl-ili bei Turgud'un gnderilmesi mnsib olacan ifde etti. imdi Haleb'deyiz. Dou lkelerine azimet edeceimiz cihetiyle, elinizin stanbul'a gitmesine ruhsat verildi. Turguda dah denize kmak iin emir verilmitir. Kara tarafndan da sabk vezr-i zam Mehmed Paa (vezir-i zam listesinde yanllk yoksa, eldeki sadrzam listelerinin tam olmad anlalr.- Mtercim) babu tyin olunup Bdn ve Tamvar belerbeilerine ve Mehmed Hn'a ve sair merya emirler verilmitir. Kral -oluna muavenet buyurunuz. Bu tarafn ahvli iyidir. Yaknda Hilfet merkezine dndmzde dmanlarn ahvli murd zere grlr. O tarafda dikkat nazarmz atfetmekten hli deiliz. (Bu mektubun trihi.yoksa da, Sultn Sleyman'n Haleb'-de kald trih 961'dir.) kincisinin hlsas:- Ballk bildiren mektubunuz geldi. Turgud'u bulmak iin defalarca kadrga gndermi olduumuz halde bil-sebep avdet ettiini yazyorsunuz. ran ile iimiz tesviye olunmutur; bu defa kapdn Piyle Paa babu tyin olunarak Turgud da onun maiyyetine verilmitir. Her sene donanma gnderilmesi mkilttan hli olmadndan, bu defa sizin donanmanz da mheyya bulunarak derya mevsimi gemeden i grmee gayret edilmelidir. (Bunun da trihi olmayp, fakat 961'den sonraca olaca anlalmaktadr.) nc mektubun, hlsas-: Mektubunuz geldi. Donanma evvelce gnderilmitir. n' -Allah sizin donanma ile birleip muvaffakiyet istihsl -etmitir. ran ileri bitip, payitahtmza avdet edilmitir. (Keza, bu da tarihsizdir. Zt- hne ran seferinden 962 Ramazannda stanbul'a dnm olduundan, takriben o trihlerde olacaktr.)

Sayfa

135

Byk Osmanl Tarihi

Cilt 6

Joseph von Hammer

gndermitir. ki amiral Reggio (Recciyo) ehrine hcum ve zabt ile364 ahlsini esr ettiler. Afrika'da spanyollarn mttefiki bulunan Arab reisi Muhammed cpenon D Va-lez365 nmndaki kaleyi muhasara ettiinden, Cezayir beylerbeyi Salih Bce ehrini zabt ile onu te'db etmiti (962/1555). Piyle ise Piyombino ve Elbe adalarnn zabtna beyhude altktan sonra Vahrn', Tilemsen limanm feth ederek muzaffer donanmasn stanbul'a getirdi (963/1556). Ertesi sene altm gemi ile denize karak Tunus yaknnda Benzert'e hkim oldu. Daha bir sene sonra da kadrgalarm Mayorka ve Suranto adalarna sevk ederek ahlisinin byk bir ksmn esr etti ve birok eya yamalad. te bu suretle u son drt sene zarfnda
Drdnc mektubun hlsas-: Donanmann o tarafta klamas bildirilmi ise de, bu suret caiz olamayacandan, donanmann iadesi lzmdr. ktiz edince yine gnderilir. Beinci mektubun hlsas-: Mektubunuz geldi. Bir kale muhasara ve fetn olunduunu, bu adann yans size itaat edecek iken levendlerden bzsnn ahvlinden dolay nefret ettiklerini, kapdnmzn ziyde dilverlik gsterdiini, beler kullarmn asla kusur etmediklerini i'r etmisiniz. Marib beler -bei Salih Paa da dmann bz ahvlini bildirdiinden, sahh haber almak iin sr'atli gider kadrga gnderilmitir. Ondan haber alndktan sonra Tunus iin, dmann ahvli iin durumun gerektirdiine gre hareket edilecektir. (Bu da tarihsizdir. Evvelkilerden ok sonra olmayacaktr) Altnc mektubun hlsas-: Nanu Kral'n oluna Erdel vilyetinin verilmesini yazmsnz. Bu vilyetin babasna verildii gibi, onun uhdesine tevcihi htnmzdadr. Kendisine ser -hd kumandanlar tarafndan yardmc olunacaktr. Yedinci mektubun hlsas-: Donanma istemi idiniz; Salih Paa'dan haber gelmesine talik edilmiti. O da donanmann gnderilmesini bildirdiinden, asker ile birlikte gnderilmitir. Sekizinci mektubun hlsas-: Donanma gnderilmesinden dolay hazne verilmie memnun olduunuza dir mektubunuz geldi. Ferdiyn (Frediyan?) nmindaki eliniz de spanya kralyla anlamanzn sebeplerini ve bizimle dostluunuz ha-lel-pezr olmadn ifde etti. Artk donanma gnderilmesinden vazgeilmesi iktiz edip, muhfaza- takviye iin kf miktarda Cezayir askeri gnderilmitir. Ahde aykr bir ey vukuuna rzmz yoktur. Dokuzuncu mektup-: Eliniz geldi. Klcmzla feth olunup eskiden Nanu Kral'a verilen yerlere olu Istepne inayet olunmutur. (Bu mektupta da trih yoktur) Bu yazmalar, Mnet- Feridun'da Sultn I. Ahmed devri evrakna kartndan imdiye kadar Osmanl ve Avrupal mverrihlerin nazar- dikkatini celb etmemitir. II. Murd zamannda Frane Pdh kzn zevce olmak zere kendi akran bir krala gndermi olduu halde, bu kz Osmanllar'n eline derek II. Murd tarafndan kendi nikh altna alnd ve Ftih Sultn Mehmed'in bundan doduu hakkndaki rivayet, Fransa'ya iane mnsebetiyle Peev'de (s. 345) zikr olunmutur. Kzn gnderildii hkmdar mparator IV. Jan imi, Lavalle, Dev-let-i Osmaniyye Trihi, s. 219. 364 Trklerin Rice (Reyce) dedikleri ehrin Reccio (Reggio) olduu anlalr. Lkin Peev'nin (varak: 117), Sandalciko, Polya, Harl kaleleriyle nerelerini tyin etmek istediini bilmek mkldr. Napoli yaknnda dedii Kasata, Kit, Elina, Kastelya (belki Kastelamar?), Kiliya dah anlalamaz. Pee -v, Piyle'nin Kiliya'y Pdih nmna Fransa Kral'na hediye ettiini yazar. Aramon'un Amasya'da ikaameti esnasnda Fransa Kral'mn arlken'den aldn zt- ahaneye arz ettii ehir ve kalelerin isimlerinin dorusunu bulamadm, Cell-zde, l, onlardan naklen Peev (varak: 115) bunlar Moika, Merinus, Sips (Sps), Maranur, Sentil diye isimlendirir. Eliyi de Montes adiyle yd eder. stanbul'da baslm olan Peev'de (s. 344), elinin ad zikr edilmemitir. Alnd yazlan kalelerin isimleri yle gsterilmitir: spaniye (?), Narh, Deme, Aniye (niyye), Moika (Moyka), Marmos, Lips (veya Leps), Maryanur (Marianor) 365 ispanyolca Penon yazlr re bu fafc$eU N-Nuni harfi, aynen bizim Sar Kef -Ke harfi gitt okunur. MBAftctm.

Sayfa

136

Byk Osmanl Tarihi

Cilt 6

Joseph von Hammer

Bce, Vahrn, Ben-zert feth ve Mayorka tahrb olunmutur. 1559 senesinde mhim bir vak'a olmad: Seksen gemi ile Akdeniz Boaz'ndan km ve mteakiben on gemi daha iltihak eylemi olan Piyle Paa, Avlonya sularnda tarassud hlinde bulunmak ve Tarablus ile Cerbe adasna sefer hazrl grmekte olan Hristiyan donanmalarn nezret altna almakla iktifa etti. Ancak Piyle, sonbahar ve kn frtnal aylarnda stanbul'a dndnden ecnebi donanmalar tasavvurlar uygulamak zere, onun yokluundan istifde ettiler. spanya, Papa, Cenova, Floransa, Malta, Sicilya, Napoli tarafndan, techz olunmu 200 gemi Amiral ndrea Dorya'mn umm kumandasnda ve Malta Azz Yahya valyeleri komandom Guillaume, spanya komodoru Don Sancio D Levia ve Don Branje D Rekeens, Ceneviz kapdn ikala ile karaya karlacak asker kumandam spanya generali Don Alvaro'nun emri altnda Tarablus'a doru yelken atlar.366 Hristiyan gemileri evvel Messina ve sonra Malta Umanlarnda top lanarak Malta'dan Cerbe'ye yneldiler. Eskiden Meninje ad verilen bu ada Kk Sirt'de Tarablus'un batsnda ve.. Tunus'un'dousunda kin olarak, mteaddid Tarablus ve Tunus hkmdar nbet nbet ellerine ge irmilerdir. Cerbe adas, iki Afrika imparatoru Vibius Gallus ve Volu sianus'un doum yeri olmaktan ziyde Lutofajiar'n eski.vatan olmakla mehurdur.367 Daha XII. asrda Frenkler bu aday slm elinden almlar368 ve bir mddet muhafaza etmilerdir. XVI. asrn balarnda Katolik Ferdinand, Cerbe'nin zabt iin yz gemi hazrlam ve iine 20.000 spanyol bindirerek Petro Navarra ve Garcia D Toledo kumandalarnda gndermiti (1510). Ancak bu son teebbste muvaffakiyet bulamad; donanma sekizbin kii kaybettikten sonra ekilmee mecbur oldu. arl-ken, Sicilya hdivi Don Hgo Di Monkada vstasiyle bu adaya yapt seferde daha ziyde muvaffak olmutu. nk itaate ve senelik be dub -lon- vergi kabulne mecbur eyledi. Bu hususta yaplan teslm mukavelenmesi arlken'in Almanya'da ikameti srasnda imza olunmutur. Cerbe o zaman kazaya taksim olunmu ve her birinin idaresi bir eyhe braklmtr. Tarablus
Ifcnfelus- GarVk Zattfh Trihi, (talyanca), Venedik 1566. Katolik KMmetpeaftunn Tuubtns - Grt> Teshiri tfa Tocb Eytocttt Ordnmm MuvvatfakyYft t Certe Adasup Zabt ve ,Ttfcire Galebe adl eser, (talyanca), Ant, Frank, Giml Kursu, Venedik 1560. 367 Vibius Gallus cam Voluslano flllo imperaverunt annos duos - creati n inanla Menjnce, quae nne CLrba Dieitur. Slxt. Aure, Vlttor, bb: 29. 368 ctstnay- Frenk ber Cestae-l Cerbe (528/1133,
366

Sayfa

137

Byk Osmanl Tarihi

Cilt 6

Joseph von Hammer

Belerbei Turgud bunlarn arasnda zuhur eden bir mnazaadan istifde ederek aday istil etmi ve zulmleriyle adann servet menblann imha etmitir. Belerbeinin zulmnden bzr kalan ahl isyan ederek, aday karaya balayan kpr yaknnda cenge giritiler. Turgud, mutlaka muvaffak olacakt; lkin spanyol donanmas te tarafn imdadna yetitiinden Turgud Res Tarablus'a dnmee mecbur oldu.369 Cerbe Deniz Sava Cerbe'nin topra zayf ve susuz olduundan arpas az, buday ise daha azdr. Lkin ada ticar eya anban olduu iin vaktiyle seksenbin ek vergi getirirdi. Turgud Ulu Al kumandasnda bulunan iki kadrga ile savumu idi. Ulu Al Turgud'u idare merkezine braktktan sonra birok hediyeler ve nakd ile dolu gemilerini stanbul'a gtrd ve Hris tiyan donanmasnn geldii haberini Pdih'a ulatrd. 1560 Mart'nn 2'sinde spanyollar, istihkmn dousunda, ve El-Gternr burnu yannda demir atarak Mart'n 7'sinde btn asker karaya kt. Muhafz kuvvetleri biraz mukavemetten sonra mzkerelere balayarak sekizinci gn teslim oldular. Mteakiben adann mdfaasn te'mn iin yeni bir kalenin temeli atld. Kayrevn emri spanyol generalini ziyarete geldi; askerin kmasnn onbeinci gn adann eyhi teslim mukavelenamesinin icras iin Kur'n zerine yemn ederek konulan senelik verginin muntazaman te'diyesini taahhd etti (14 Mart 1560). Bu vergi 6.000 ek, drt deve kuu, drt ceyln, drt aygr ile bir deveden mrekkeb idi. Itat almeti- olmak zere eyh, Turgud'un kendisine vazife verdiinde teslim etmi olduu sanca ayaklar altna ald ve mparator'un bayran kere havaya kaldrd. Mukavelenamenin imza olunduu gn de halka para datld. Napoli hdivi Cerbe'de kalarak Tarablus'un zabt frsatn kaybettii srada Piyle Paa 120 kadrga ile Akdeniz Boaz'ndan km ve Mo -don'da durarak Rodos Be'i Krd-olu (Kurtolu?) Ahmed Be'in ve Midilli Sancak Bei Mustafa Be'in gemileriyle birlemiti (8 Receb 967 / 5 Nisan 1560). Gemilerini Modon limannda tamir ettikten sonra demir alarak Mays'n 7*sinde Malta karsnda grnd. Hristiyan donanmasnn henz Cerbe sularnda bulunduuna dir Turgud'un verdii haber zerine Piyle Paa
369

Sayfa

138

Hammer, (Baron Joseph Von Hammer Purgstall), Byk Osmanl Tarihi, dal Neriyat: 3/471 -474.

Byk Osmanl Tarihi

Cilt 6

Joseph von Hammer

adaya doru yelken aarak krksekiz saat mesafe katettikten sonra, oniki mil anda demir att. Erfesi gn (12 a'bn, 14 Mays), Hristiyan donanmasnn kesn hezimeti zuhura geldi: 20 kadrga ile 20 nakliye gemisi batt, yand, karaya vurdu; dier 7 kadrga Cerbe cedveline girerek kurtuldu; Hristiyan donanmasnn geri kalan ise Napoli hdivinin bindii kadrga ile birlikte talya'ya doru kat.370 Piyle Paa, muzafferiyetinden Tarablus Belerbei'ni haberdr edince, Belerbei, zaferden ve Cerbe muhasarasndan hissesini almak iin sekiz gn sonra geldi. Piyle bir taraftan Turgud'un askeriyle, bir taraf tan da Kayrevn ve Safaks muavin kuvvetleriyle kuvvetini artrarak Mays nihyetinde, Cerbe'de yeni in olunmu kalenin muntazam surette muhasarasna balad. Donanmann kumandasn Midilli Sancak Bei'ne brakarak 14.000 kiinin toplanm bulunduu ordugha bizzat gitti. Mu hasara seksen gn srd; yalnz birinci ay iinde mevkie 12.000 glle ve 40.000 ok atld. Cedvele ekilen dman gemileri yaklm, muhsrlar hisarlara kadar ilerlemi, muhafzlara cesaretsizlik gelmi, kaanlar gnden gne artm olduu halde 31 Temmuz'da (7 Zilka'de) Dk Alvaro -bir sandal ile Sicilya'ya kamak teebbsnde iken- esir dt; bunun zerine mevkiin dmesi kesinleti.371 Piyle Paa, Cerbe'yi terk etmezden evvel toplarn harb ettii du varlarn tamirini emretti. Ondan sonra Turgudla beraber Tarablus'a, ora dan Preve2e'ye giderek 27 Eyll'de (6 Muharrem 968) muzaffer bir ekil de
Hristiyan donanmasnn urad zyit miktarnda Osmanl ve Avrupa mverrihleri mttefik gibidir. Ulloa 19 kadrga sayar; Hac Kalfa 20; Rosinus 27 byk ve 14 kk gemi yazar. htiml ki 24 demek isteyecektir; nk Hac Kalfa Es-fr'l-Bihr'da sandallarn miktarn 26'ya karr. 371 Avusturya mparatorluk ve Kraliyet Hanedan Arivinde Dinda Trih Ksm el yazmalarnda 984 numarada bir vesika vardr ki, Cerbe Muharebesi hakknda yeni tafsiltlar ihtiva eder. Bu raporun sahibi olan Frankonya eyaletindeki Barklot kasabasndan Tomas Holzhaymer -Chelues adn verdii- Cerbe muhafzlarndan olup, mevkiin tesliminden sonra Trk-ler*in eline dmtr. Bu raporu, Cerbe kalesiyle spanyol-lar'm Serda, Konzaga, Zanzuan, Andrea Doria nmlanyle in ettikleri istihkmlarn resimlerini ihtiva eder. spanyol, talyan, Maltz, Alman alay ve blkleri miralay ve yzbalarnn isimleri raporda zikredilmitir. Muhafz kuvvetleri, toplam 1.200'e varan 18 blk spanyol; 800 mevcutlu 9 blk talyan; 200 mevcutlu bir blk Alman'dan mrekkep idi. Hristiyan donanmasnn muhtelif gemileri hakknda tafsilt verilmi, ve bunlara kumanda eden kapdnlarn ismi zikredilmitir. Donanma 36 gemiden, 47 kadrgadan, 4 kalyondan mrekkepti; 11 gemi, 28 kadrga, bir kalyon batmtr. 19 kadrga ve bir kalyon zaptedilerek stanbul'a gnderilmitir. imdiye kadar mehul kaalan bu raporda Cerbe adasnn tarifi de vardr. Harita eseri, Cerbe'nin daha yakn bir zamandaki tarifini ihtiva eder. spanyollar istihkmlar zeytin ve hurma aalan kkleriyle in etmilerdi; yiyecekleri boldu ve her gn muhafzlar 7.000 tayinat datlrd. Lkin iecek sulan yoktu. Ahlyi tuzlu su imee zorlamay kaaide hline getirmilerdi. Tuzlu sular da Trkler'in att hayvan lelerinden kuruduu veyahut iecek durumda olmadndan, ahl btnyle te tarafa (OsmanlUar'a) gemilerdir. Yenieriler arkebz demlen tfekleri kullanyorlard ki, yedi kan uzunluunda olup birka one (ons) arlnda kurun atyorlard.
370

Sayfa

139

Byk Osmanl Tarihi

Cilt 6

Joseph von Hammer

stanbul'a girdi. Osmanl silhlarnn Cerbe nndeki muvaffkiyeti mjdesini getirmi olan kadrga, spanyol ordusunun -isa'y hata tasvir eden- byk bayran arkasndan srkleyerek Akdeniz'in dalgalan arasnda dalgalandryordu. Piyle'nin gelii gn Sultn Sleyman, kapdn deryann muzafferiyetini huzruyle renklendirmek iin sarayn deniz kenarndaki kkne gitti. Amiral gemisinin arka kasrnda Don Alvaro Do Sandi, general Don Sancio Do Levia, Sicilya ve Napoli donanmalar kumandan Don Branje D Rekeens bulunuyorlard. Dmandan zabt olunan kadrgalar direksiz, dmensiz yedekte ekiliyorlard. Sleyman ar ve cidd tabiatn haleldar etmeksizin u manzaray tem etti. Huss elemler, talihin darbelerine kar byk bir cesaret vermekle beraber ikblin sevinlerine kar kalbini o kadar kapal bulunduruyordu ki, ne stnln gururu, ne zafer sarholuu alnndaki ende karklklarn izle edemedi.372 Don Alvaro, dier esirlerle birlikte tersanede kree verildi; oraya girerken ba, pek alak olan kapya vurduundan, yle bir yerin yksek asalet sahibi bir adama yakmyacan kapdn paaya bilvasta bildirdi. Bu sz zerine Piyle Paa kendisine baka bir ikametgh gsterdi. gn sonra er er zincire geirilmi olan esirler, nlerinde tersane kethdas olduu halde stanbul sokaklarnda dolatrlp, sonra dvna gtrldler. Vezirler Don Alvaro'ya dnnden dner ve mparator'un hizmetinden karsa tran zerine gnderilecek bir ordunun bakumandanl verileceini ifde ettiler.373 Fakat metaneti, Cerbe duvarlar zerinde gsterdii cesaret kadar lyete-zelzel (sarslmaz) oldu. Esirler karlarken Pdih'n, arkasndan dvna nezret etmekte olduu kafesli pencere nnden getiler. Bunlar knca yetmi yenieri gelerek kapdn Piyle Paa tarafndan Sleyman'n ayaklar dibine yedi top ipekli kuma ve yedi top renkli uka takdim eylediler. Piyle'nin huss msaadesiyle Don Alvaro ecnebileri ve esaret arkadalarn kabule me'zn oldu.374 Esirlerin felketi, Busbek'in kendileri hakkndaki tavassutu ve yeni tyin edilen vezr-i zam Al Paa'-mn tabiat ve insaniyeti sayesinde hafifletildi. Busbek kendilerine elbise verdi, yiyeceklerini tedrik etti, hatt

140
Sayfa

Badem erat frontis esveritas et tristitla, ac si nihil ad eum haec Vic toria pertlneret, nihii novum aut lnexspectatum contiglsset. Tam capax n Ulo sene quantae vls fortunae pectus, tam confidens anlzmts, aut tantam gratulattonem velut mmotus acciperet. Ulloa. 373 Ulloa. Busbek bundan bahsetmez. 374 Don Alvaro'min sarslmaz cesareti hakknda Ulloa'nin sitayii Busbek'in fdesinden farkld r: eAllas ntrepedium aqanto commot'orem redlsse verentem, ne mutata sententia ad necem retraheretur. Busbek, 4. mektup.
372

Byk Osmanl Tarihi

Cilt 6

Joseph von Hammer

byk bir mebl tutan fidye-i necatlarm taahhd etti. Nihayet Don Alvaro d Sandi ile Sancio D Levia'-yi serbest braktrd ki, bunlar mterek esaretleri srasnda bile gre-miyecek kadar birbirine dargn olduklarndan ayr ayr masalarda yemek yerlerdi.375 Esirler arasnda Don Branje'nin dmd Ciivano D Kordona ve Dk D Medine'nin olu Gaston da bulunuyordu: Birincisi Sakz'a vard zaman kendisini satn almak resini bulmutu;376 Piyle ikincisini kendisi iin saklam*ve Pdih'a takdime mecbur olmamak iin byk bir dikkatle gzden uzak tutmutu. Rstem Paa bu ii P-diah'a haber verdi; bedbaht Gaston ya vebaya tutularak, yhud Piyle tarafndan kendisinin emniyeti uruna feda edilerek ortadan kayboldu.377 Alvaro, Sancio ile Branje Ferdinand'n elisi Busbek'in Avusturya'ya dnnde ona refakat ettiler. Ceneviz ikala'mn 8 yanda bulunan olu Pdih'n nazar- iltifatna mazhar olduundan dn deitirerek ha-deme-i hmyndan olmak zere hasodaya -ki devlet hizmetlerine dir bir meslektir- dhil oldu; vaka sonralar kapdn paa, vezr-i zam, serasker olduu grlecektir. Busbek'in azimeti ve esirlerin salverilmesi o zamana tesadf eder ki, Avusturya ile akd olunan muahede hem karada, hem denizde muhasamat ta'tl eyler. Lkin Cerbe'nin fethi bir mddet sonra Pinon D W lez'in ele geirilmesini ve bu da mteakiben Malta muhasarasn cb ettirdii iin, trihimizde biri dierine sebep olan vak'alan toplamak iin -muslehann akdedilmesini takip eden zamann kronolojik srasndan evvel- Sene sonraki ahvli hikyje etmek mnasip olur.378 Malta Muhasaras spanya Kral, Afrika'daki mstemlekelerinin en mhimlerinden biri olan Cerbe adasnn kaybedilmesine pek zlerek, yine o sahilde dier bir mstahkem mevkiin ele geirilmesiyle zararn karlamaktan baka birey dnmyordu. spanya'nn karsnda ve ancak krk fersah mesafede Afrika sahilinde Gmer D Valez ehri ve onun nnde bir adann ve dou
Odo plus quam fraterno dlssldebant. 4. Mektup. Busbek. Kordona'nn Sakz'da kendisini satn aldn hussi' surette yazd cihetle Ulloa'nin onun stanbul'daki zafer alaynda gstermesi yanllk eseri olacaktr. 377 Credlble est Plhallum (Piyle), quo proprlae s al u ti consuleret, Gaston s vltae non peperclsse. Busbek, 4. mektup. 378 Hammer, (Baron Joseph Von Hammer Purgstall), Byk Osmanl Tarihi, dal Neriyat: 3/474 -477.
375 376

Sayfa

141

Byk Osmanl Tarihi

Cilt 6

Joseph von Hammer

tabiriyle dalgalar arasnda mnferit bir kayann zerinde -kayann am kozalana benzemesinden dolay- Pinon D Valez379 nmm alan kale bulunur. Kaya iinden oyulmu ince bir yol kaleye gider, ve ancak 10-12 gemi alan dar bir su yolu bu mahalli karadan ayrmakla beraber, liman vazifesini grr. Katalonya hdivi Garcia D To-ledo Malaga'dan Afrika sahiline yelken at (10 Austos 1564). ki da arasnda bulunan, fakat mstahkem olmayan Gmer D Valez'i zahmetsizce ele geirdi ve u ilk muvaffakiyet Pinon D Valez muhafzlarn teslim olmaya ikna ederek, 380 o kale de spanyollarn eline geti. Bu zabtn haberi ve daha ziyde harem iin ticar eya tayan bir gemiyi yedi Malta kadrgasnn Zanta ve Kefalonya adalar arasnda ele geirmeleri, hayl vakittir Malta fethini dnmekte olan Sleyman'n iddetli infialini mcib oldu. Dier taraftan Halku'1-Vd ile Pinon D Valez'i zabt etmekte span ya'nn Tunus ve Cezayir sahillerine hkim olduu hakknda vezirlerin ihtarlar ve zabtedilen gemideki eya kendilerine it olan bostanc -ba ile381 harem kadnlarnn sk sk tekrarladklar ^&yetleri, Pdi-h' bu hususta ikn'a az yardm etmedi. Bir de kz dindar bir kadn olan Mihrimh Sultn evvelce bildirildii gibi- Malta'nn fethini gayrimslimler hakknda en gzel ve en mukaddes teebbslerden biri olmak zere gstermekten hli kalmyordu. 1564 Nisan'nn birinci gn bu sefere tyin olunan gemiler kapdn Piyle. Paa kumandasnda stanbul limanndan ktlar. Yetmibe yanda bulunan beinci vezr Mustafa Paa serasker unvnyle, gemilere bindirilen muhasara ordusunun kumandasn ele ald. Mustafa, eski Kz-Ahmedli ailesi neslinden idi ki, asln Hz. Peygamberin alemdar Hlid bni Veld 'e karan bu hanedan Kk Asya sahillerinde sfendiyr-olu nmyle hkmet etmiti. Mfekkire kudreti nktecilikte bereketli olan latfeperver vezr-i zam Al Paa general ile amirali gemilere doru te-y' ederken: - te dima keyifli, dima kavhe ve afyondan lezzet-yb olmaa hzr iki kimse ki, adalarda bir safa seyahatine kyorlar; baht ederim ki donanmann btn hamulesi Arabistan baklasiyle ban unundan ibarettir

142
Sayfa

am kozala Plnon ve pomme di pi> lfzlarna mukabildir. Atfonso Ulloa'nin tarihinin l ksm ki. Don Alvaro'nun yolunun pumasn, Pinon D Vals vm Oomer'in zabtm ve Malta adasnn fethine gelen Osmanl donanmastyte engini havidir, ne: 1566, Verto, kitap: 12. 381 Selnik (varak: 16), Verto ve dierlerinin yazd gibi, zabto -lunan gemilerin kzlar-aasna id olmad anlalr. Ancak Hac Kalfa'nn Esfr'I-Bihr'nda daha byk bir hat vardr ki, phesiz nsihe (yazy yazana) yhud basana atfetmek lzmdr. Bu yanllk, Malta muhasarasnn 972 (1565) yerine 968 (1562) senesinde gsterilmesidir.
379 380

Byk Osmanl Tarihi dedi.

Cilt 6

Joseph von Hammer

Bu ltife az ok fikir zerfetini hiz olmasndan dolay deil, balca Osmanl mverrihleri tarafndan kabul edilmi olmasndan burada zikre ayandr. O mverrihler bunu bir vezr-i zamin arballna az muvafk ve gerekten felketli bir neticeye urayan sefer iin ktye iaret olmak zere hkm ederler. Ehemmiyetsiz olan ve olsa olsa vezr-i zamin tabiatndan niane olabilen bir nkte hakkndaki u hkm, Osmanllardn vakur olmakla beraber kuruntulu ve evhaml olduklarn gsterir. Osmanl mverrihleri Al Paa'nm kendileriyle istihza ettii adamlarla samimiyet hlinde bulunmadn ve bunlarn birbiriyle iyi mnsebetler iinde olmadklar gibi ikisinin de -Malta muhasarasna balamazdan evvel gelmesini beklemeleri lzm olan- Turgud'a rakb bulunduklarn kayd ederler. Bu vaziyet ile valyelerin kahramanca mdfaalar bu seferin kt neticelenmesini, phesiz ki vezr-i zamin latifesinden ziyde izah eder.382 Serasker Modon'da askere resm-i geit yaptrd. Bunlar bir sancak ve iki aay-bei kumandasnda 7.000 Anadolu sipahisinden, 500 Karaman ve 500 Midilli sipahisinden, 4.500 yenieriden, 13.000 gayri muntazam askerden, iki sancak ve bir alay-bei kumandasnda 3.500 Rumeli sipahisinden mrekkepti. Donanmada 181 gemi vard; 130 kadrga, 8 mauna; 3 kara mrsel; 11 byk gemi ki biri 600 siph, 6.000 varil barut ile 13.000 glleyi hv olduu halde, iindeki btn insan ve eya ile birlikte Modon'da zayi' olmutur.383 Rodos mevki kumandan yetmilik Al Portuk kumandasnda 10 kadrga; son Cezayir belerbei Salih kumandasnda 2 Midilli kadrgas; daha az byklkte fost tbir olunan 17 kadrga.384
l, 56'nc Vak'a. l bu muhasara esnasnda bir gn Mustafa Paa'nn uyuyabilmek iin topulara atei kesmelerini emrettiini ilve eder. Vezr-i zam Al Paa'ya it olan bu fkra Selnik'de baka trldr. Sadrzam bastardadan, yni amiral gemisinden kt vakit: - Bizim beng (kafas dumanl, esrarke) paalarmz Malta kafasn halv sanup yimek isterler. Tutumlarn beenme-dm. Sylenmedk sz kalmad. Anladum ki nashatum kulaklarna girmiyor. Allah sonum hayr itsn! demiti. Selnik m-rahor Ferhd Aa'dan hikyeten ilve eder ki: Kapudn Paa' -nn mkerreren para taleb etmesinden dolay Pdih fkelenerek, onun hakknda fena bir sz sylemi ve Ferhd .Aa'ya: - Senn kayn pederine gcendim; azumdan bir sz k-d. Sonra pemn oldum ise de ne fide! Ceddm Sultn Meh-med Hn'a da byle bir ey vki' olmuidi. demi. Selnik bu szn ne olduunu Ferhd Aa'dan sul etmi; Ferhd Aa, pdihn bunu sylemediini beyn etmi. 383 Selnikl donanmann beraber gtrd toplar ve mteferritm yle kaydeder: otuzikiser kyye atar yigirmi pare top, yz yilmt pare feoloraborna ve sahi darbzen ,bes kt'a hevyl top, yllnn bin kantar barut, krkbln aded yuvarlak, onarbln kazma ve krek ve klnk, elli para top ve at gemiler i. > (Aslndan anmtr). 384 Hac Kalfa Esfr'l-Bihr'da bunlann miktann (gemilerdeki zyit miktann) 300 olarak tyin eder. Bu
382

Sayfa

143

Byk Osmanl Tarihi

Cilt 6

Joseph von Hammer

1565 Mays'nn 19'unda donanma Marsa irokko nnde385 grnd ki, adann gneyinde bir limandr; ertesi gn -Turgud gelmesini beklemek isteyen Piyle'nin re'yine muhalif olarak- serasker 20.000 kii ile be sahra topu kartt. Derhl metris alarak Azz Elm kalesine top tevcih olundu. Bu kale Azz Anjelo kalesi karsnda ve byk liman ile Marsa Mozet liman arasndaki dil zerinde bulunmakta ve o limanlan mdfaa etmektedir. Be gn sonra Ulu Al 6 kadrga ile Isken-deriyye'den geldi; 2 Hazran'da da nihayet Turgud vsl oldu M, maiyye-tinde her biri 100 kiiyi hmil 13 kadrga ve 810 muharibi hmil 10 kal-yota bulunuyordu. Turgud, Azz Elm kulesinin daha sonra kendi kendine deceini beyn ile ona hcum edilmesini doru bulmad,386 lkin bir kere balanldktan sonra vazgemek de yzkaral olacan syledi. Neticeyi abuklatrmak iin kendi kadrgalarnn toplar ile yeni bir batarya yerletirerek Mozet liman burnundaki tepeye yldrm yadrmaya balad ki, bu mevki o zamandan beri Turgud ismini almtr. Kalenin duvarlarnda hem donanmann toplanyle deniz tarafndan, hem de 36 top ile kara tarafndan gedikler ald. Neticesiz hayl teebbslerden sonra Turgud bir umm hcum emretti. Bu hcum ise kendi haytna mal olacakt. Azz Anjelo kalesinden atlan bir glle taa arparak Ta-rablus Belerbei'nin bana yldrm gibi isabet etti: lm derecesinde yaraland, burnundan, kulaklarndan kan
muhasaradan bahseden Avrupa mverrihlerinin aada yazl eserlerine daha ziyde gvenmek lzm gelir: a) Comitis Secundi Curionis de bello Melitensi, Frankfurt basm. b) Hyeronymi Comitis Elexandrini Commetarii de acer-rimo bello insulam Melitam gesto, Venedik, 1566. c) Alfonso mandata dal Tuico sopra l'isolo di Malta l'ann 1565, Venedik, 1566; ) Impressa di Malta di Pier Gcntile di Vandome, San-sovino'da, 1, s. 418. d) Bosius, e) Verto, f) Kont Jerom'un eseri, ki ehubergli Jerom Geber tarafndan Almanca'ya tercme olunmutur. Baslm olan bu eserlerden baka yazma olarak Viyana mparatorluk ve Kraliyet Ktphanesinde Antonii Griffi'nun Latince bir kitab vardr. Mellif Trk ordusunun kuvvetini u ekilde yazar: 7.000 siph, 15.000 Karaman askeri, 2.200 Morali, 500 Midillili, 2.300 yenieri, 13.000 dier aylkl asker, 3.500 gnll. Modon iskelesinden kan donanmay yle hesap eder: 140 kadrga, 8 mauna (nakliye gemisi), 11 byk harb gemisi ki, bunlann iinde 200 siph bulunan birisi 4.000 f . barut tayordu- Yine bu mverrihe gre Cezayir belerbe-inin olu 1.500 tfiyei hmil 12 kadrga ve Turgud 1.600 kii ile 13 kadrga getirmiti. tskenderiyye'den gnderilmi 6 kadrga ve 800- taife daha vard; Trablus'dan 16 kadrga ve 800 kii, Cezayir'den 6 adet kat krekli ve 22 adet iki kat krekli gemi ve 2.200 adam gelmiti. Pinon-d-Velez'den 2 aded iki kat krekli ve 180 kii gnderilmiti. Yeknu 236 gemi ve 36.000 kiidir. 385 Marsacirokko, Hac Kalfa'nn Esfr'I -Bihr'nda Marsaoluk (varak: 36) olmu ve mverrih liman demek olan ve Marsilya'nn da mehaz bulunan Araba Mersi kelimesini tanyamamtr. Antonio Griffius'un Viyana Ktphanesindeki yazmas, bu liman Halok diye isimlendirir. 386 vm. Cal. Aug. Mustafa S. St. Elni castellum ante omnta accipiendum proponit, - postridle ascenslonis paulo ante lucem munm agressus, eo ipso die post solis exortum 80 triremes aauatum abeuntes castellum ex alto petebant. Habet castellum St. Elmi propugnaculum m ea parte, Qua portum monetae (Mozet liman) excepit, ad fossae vere caput agger fe-nestratus unl tormenti capax et mtlitaris portula. (Hrularda) (Grifl us'un raporu. Viyana tmp. Kttflph., el yazs, Nu: 624.

Sayfa

144

Byk Osmanl Tarihi

Cilt 6

Joseph von Hammer

387

Hammer, dindalarnn crmn h/lflettneye alyor. Mtercim.

Sayfa

dalgalan akarak yere dt (12 Haziran 1565). Mustafa, Turgud'un na' zerine bir rt attnp tm bir itidal ile yerine geti ve yeni bir batarya yerletirilmesi hakknda mhendisle konumakta devam etti. Na' Tarablus'a gtrld. Yedi gn sonra Azz Elm'in sukutu Belerbei'nin vefat intikamn ald; 1.300 kii olan mdafileri -130'u valye rtbesini hizdiler- kahramanca ldler. O kadar zayiata sebep olan bu kalenin geniliinin pek az olduunu gren Mustafa Paa, kalenin gerektirdii fedakrl bir nsezi ile kef ederek: - Eer oul bize bu kadar pahal olduysa, baba iin ne kadar fedkrlk lzm gelecektir? demekten kendini alamad. cn esirlerden almak iin cesedlerini para para ettirerek zlann ha eklinde tahtalara mhlatt, ve bunlan denizden ehrin ve Azz Anjelo kulesinin duvarlan nne gtrd. Azz Yahya valyeleri s-td- zami kahraman La-Valet bu manzaray grnce Hristiyanlk insniyetini387 unutarak mukabele-i bi'1-misil olmak zere, esirlerinin hepsinin idam edilerek balarnn glle gibi Osmanl ordughna atlmasn emretti, tte o vakit Mustafa, otuz seneden beri bir Trk kadrgasnda istihdam olunan yetmilik bir Hristiyan vstasiyle std- zam'a kalenin teslimi teklifinde bulundu. La-Valet, esri istihkmlar zerine gtrerek ve geni ve derin hendei gstererek: - tte, efendine terk edeceim yer bundan ibarettir; gelsin, yenieri cesedleriyle doldursun deyip, haberciyi Osmanl ordusuna iade etti. Bu faydasz mklemeden sonra yeni bir gayretle hcuma balanarak muhsaraclar btn mesilerini Azz Anjelo ve Aziz Misel kuleleri zerine ynelttiler. Sangl yarmadas da denilen bu son kule, teki gibi, byk liman iinde ilerleyen bir dil zerinde kin olarak, ikisi de kadrga limann evirir ve mdfaa ederler. Bu vak'alar mtekib Cezayir Belerbei Hasan 27 yelken ve 2.500 adam ile Malta'ya geldi. Muhsr-lar, bu yardm kuvvetinin ne kadar faydal olacan hissetmeye balamlard. Barbaros Hayreddn*in olu ve Turgud'un dmd olan Hasan, bu mehur isimlerin erefini muhafaza iin, Aziz Misel kulesi hcumunu bizzat idare etmeyi talep etti; Mustafa kendisine 6.000 adam vermekle, onlar arkasna alarak kuleye doru yrd. Kendi gemilerinin kumandasn Rum'dan dnme olup tehlike dolu korsanlk haytnda sa sakal aartm olan Kandelisa'ya vermiti; Kandelisa baka taraftan -nnde Kur'n okumakta ve dualarna

145

Byk Osmanl Tarihi

Cilt 6

Joseph von Hammer

Hristiyanlar aleyhine te'lint kartrmakta olan imm ve Murbtlar' hmil bir sandal olduu halde- davul sesleriyle, trampete grlteriyle, kadrga liman azna gerilmi zincir zerine yrd. Mukatele uzun ve kanl oldu: Hcum edenlerden ancak 500 kii sa, salim gelebildi; iki taraf da hasmn ldrecek derecede yaralyordu. Malta valyeleri her tarafta lm saarak bunu -Azz Ehn kulesinin kahraman mdafileri hakknda reva grlen vahetleri telmihen- Azz Elm kulesinin katlim bedeli olarak adlandryorlard. Mahsurlar da Sicilya hdivinin olu Garia D Toledo ile std- Azam'n yeeninin vefat etmesiyle mteellim oldular. Osmanl kumandanlar bir meclis akdederek, Piyle'nin donanma askeriyle ehrin ve Azz Anjelo kulesinin muhasarasna devam etmesine ve Cezayir Belerbei'nin Azz Misel kulesi zerine hcumu iddetle icra etmesine karar verildi. Muhasara iki ay daha srerek, bu mddet zarfnda Azz Misel kulesi zerine edilen on hcum, eit surette bir cesaret ile karlanm ve mdfaa edilmitir. Son hcumda Mslmanlar ve Hristiyanlar yle zannettiler ki, istihkmlarn zerinde kimsenin tanmad bir kadn ve iki erkek grnmtr; Hristiyanlar bunlarda Meryem'1-Azr' e Azz Pol' ve tarkatin hmsi Jan-Batist'i tanm olmak zannnda bulundular.388 Bu gr hakknda hsl olan umm i'tikad Hristiyanlar' cesaret ve kahramanlk hrikalar gstermee sevk ederek, cesaretleri zaaf belirtileri gstermee balayan Osmanllar iin bir nevi m'zeret olmutur. Nihayet, Azr'nn doumu gnnden bir gn evvel Sicilya Hdvi'nin -defalarca ln olunup da o vakte kadar geciken- imdd kuvvetleri adaya muvaffakiyetle km olduundan, Mustafa ve Piyle -kuatlanlara 5.000 kiiye, kuatanlara ise bunun drt mislinden fazlasna ml olan - muhasaray kaldrdlar (11 Eyll 1965).389 Osmanl Devleti le mparator Maksimilyen Arasnda Sulhun Yenilenmesi in Mzakere

Sayfa

Alfonso Ulloa bu hususta derki: Azz Jan Batist ile Azz Pol olmalar zann alibdir, Ulloa, bu gvercinin Liyebansiyeder-deki Meryem Ana Kilisesi*nin an kulesine konmu olduunu beyn ederek, IX. Alfons'un 1212*de Miralmlin (Emrl-M'minn Muhammed'l-Muvahhid) ile vuku bulan enginde, Ykub Peygamberin Hristiyanlara beyaz bir ata binmi olarak grnmesine ve kezalik o peygamberin ve Meryem Ana'-nn grnp de Fernand Kortes maiyyetindeki Hrisyanlar'n 1519 senesinde Amerika'nn yerli ahlsinden Potsiler'e galebesini te'mn etmi olmasn temsil eder. 389 Hammer, (Baron Joseph Von Hammer Purgstall), Byk Osmanl Tarihi, dal Neriyat: 3/477 -481.
388

146

Byk Osmanl Tarihi

Cilt 6

Joseph von Hammer

Sayfa

Piyle'yi Akdeniz sahillerindeki aknlarnda, Pr Paa ile Seyd Res'i Arab ve Acem Krfezleri'ndeki seferlerinde tkb ettikten, Tarablus, Cer-be, Bce, Benzert, Vahrn, Bastia fetihlerini, Mehdiyye ile Pinon D Va -lez'in kaybn, Piyombino, Elbe, Suranto seferlerini ve nihayet semeresiz Malta muhasarasn beyn ettikten sonra, denizcilik vekayii halamndan o kadar bereketli olan bu 16 senelik devrenin cereyanndan, yukar dnerek, Avusturya ile musleha zamannda braktmz siys vak'alar zincirini tekrar ele almak lzm gelir. Busbek vstasiyle akdolunan ve Osmanl Devleti ile Avusturya arasnda sekiz senelik bir muslehay mutazammn olan bu ahidnmenin (25 Temmuz 1564) ikinci senesi, Ferdin and lmt. Onun vefat haberi zerine vezr-i zam, Dersadet'te mukm olan eli Alber D Vis nezdin -de, ahi d nme de yazl olup da denmesi iki seneden beri geciktirilmi bu lunan senelik hediyeyi taleb etti. Bundan baka, ahidnraenin geri ka lan mddet olan alt sene iin yenilenmesini istedi. Bu iki senenin hediyesi Pdih'a takdm edilmek zere Anternonsler*e tevdi edilmiti. Lkin bunlar, isyan eden ve onlarn gemesine engel olan muhafzlar tarafndan Budin'de tevkif edilmilerdi. Byle bir hl iinde, Maksimilyen yeniden ake gndermeyi babasyle akdedilen muahedenin yenilenmesine talik etmeyi mnsip grmt. Sultn Sleyman, tahta kn tebrik iin Al avu'u gnderdii vakit, eski ahidnmenin yenilenmesi arzusunda olup olmadn da sordurdu. Mteakiben Zapolyan'm olu, Zatmar' istil eylediinden, mparator, bu hususta ta leblerde bulunmak zere, eski Venedik tercman Misel ernovi'i eli sfatyle stanbul'a mteveccihen yola kard. ernovi Komorn'a vsl olunca Budin hkmetinde Rstem Paa'ya halef olan Arslan Paa, Dev let'e verilmesi lzm gelen akenin te'diyesi taahhd edilmedike Ester -gon Vlsi Hasan'n kendisini brakmyacam tebli etti. Bir taraftan da, Transilvanyah olduu halde slm kabul eden ve aile ismi Azz Mark Serer olan Hidyet avu'la mparator'a haber verdi ki, Busbek tarafndan ahsen vezirlere vaad olunan 30.000 dukadan baka, iki senelik verginin bali olduu 60.000 dukay hmil olmayan hibir sefrin gemesine msade etmemek iin emir almtr. mparator ise bu fedkrlklarn bsbtn zayi olarak sulhun salanamyacamdan korkuyordu. Bununla beraber Bal ve Hidyet avu'lar mukavele olunan akenin yaknda gnderilecei vaadini ve Zatmar'm iadesi iin yeniden srar mutazammn mparatordun bir

147

Byk Osmanl Tarihi

Cilt 6

Joseph von Hammer

mektubu ile, terhis edildiler (15 Tern-i sn 1564). Misel ernovi, Jorj Albani, Ahazai isminde Nons, bu seneni n sonunda stanbul'a vsl oldular (22 Knun- evvel).390 Jorj Albani Knun- sn banda ld; iki arkada huzr- ahaneye kabul olunmazdan evvel 1565 ubat'nn 4'nde toplanan bir dvnda, Avusturya'nn borlu olduu 60.000 ve ondan baka vezirlere vaad edilmi olan 30.000 dukay teslim ettiler.391 Buna mukabil vezr-i zam sulhun sekiz (?) sene uzatlmasna msade ve Pdih'm Transilvanya'da Teis nehrinin te tarafndaki btn memleketleri -Macaristan Kraliesi'nin cihaz cmlesinden olan ve Frauenbach dah denilen Banya, dier tbirle Nevstad mstesna olmak zere- muhafaza edeceini ifde etti. Nonslar'la eli bu esas zerine muahede akdine rne'zun olmadklarndan, ernovi Hidyet avu'la birlikte Viyana'ya dnd; Ahazai stanbul'da kald. O srada, sknet iinde olmalarn tavsiye etmek zere bir baka avu da Transilvanya'ya gnderildi. Jorj Bebek u aralk Transilvanya elisi Bekesin'in mracaat zerine ve Pdih'm Jan Sigismund'a muhabbetinden dolay serbest braklmt. ernovi, orlu'ya varr varmaz, t-kbine karlan iki avu tarafndan tevkif edilerek stanbul'a getirildi. Bu muamele, mparator'un, Tokay zerine bir teebbsne ve onun emriyle birok asker toplanmasna dir Budin Paas tarafndan bildirilen ihbara dayanyordu . Maksimilyen'in Zatmar'm iadesini taleb ettii bir zamanda, Tokay' zabtetmesi, Sultn Sleyman'n infialinin iddetlenmesine yol amt.392 Vezirler, ernovi'e Pdih'm hondsuzluunu tammiyle m et Viyana Ktphanesinde bu sefarete dir Jan Beek'in bir ve-kaynmesi vardr. Jan Beek'in nmeber (mektupu) olarak dhil olduu bu sefaret hakkndaki rz-nmelerinin says ona varr. Bu ktphanenin el yazmalar arasnda, Sultn Sleyman'dan Maksimilyen'e yazlm olmak zere sahte bir mektup vardr. Bunda: Allann inyetiyle dire-i saltanat kuru aatan Ahaya Da'na kadar giden hkmdar denilmi olmas ve mektubun banda grlen Saltanatmzn birinci ve haytmzn yirmiikinci senesi eklindeki garb trih, Sultn Sleyman tarafndan yazlm birey olmad hususunu isbta kfidir. 1564 senesinde Sultn Sleyman, saltanatnn krkdrdnc ylnda ve yetmi yanda idi. 391 Istoanfi'nin dedii gibi sene iin 90.000 deil. Selnik, szlemeye balanm olan 25.000 guruun geen sene te'diye edilmemi olduunu yazar. 30.000 duka'nin kymeti tyin eden bu 25.000 guru o zaman duka'nin rayicim gsterir. Demek oluyor ki 1 duka, 1 guru'la altda birine eitti. Selnik, gu -ru'tan bahs eden ilk Osmanl mverrihidir ancak 1 gurua 120 ake kymetini vermekle hat ettii phesizdir. nk o zamanki rayice gre 50 ake 1 duka ederdi. Bundan dolay, Selnik'nin tahminine gre 1 guru takriben 2,5 duka tutmak gerekir. 392 Alber D Vis ile anter-nons'larn raporlarna, ve bunlara verilen 27 Kasm 1564 tarihli talimata mracaat. mparatorun anlamaya dir tasdiknamesi de o trihledir. Maksimilyen'in mektuplarna; Sleyman'n Reb'l-evvel 972 (Kasm 1564) trihini tayan ve sulh ahidnmesini yemlemee msid bulunduunu bildiren mektubuna; yine Maksimilyen'in iki Ce-nova asilzadesinin, yni ikala ile olunun bedelsiz tahliyesi hakkndaki mektubuyle Receb 972 (4 ubat 1565) trihini tayan ve anternons'a verilen dn ruhsatnamelerine mracaat.
390

Sayfa

148

Byk Osmanl Tarihi

Cilt 6

Joseph von Hammer

393

latoanli'nin, kitap:.22, dedii gibi onbir gnde deil; nk ernovi stanbul'dan 8 Agustos'ta karak

Sayfa

tikten sonra, Hidyet'le birlikte Viyana'ya tekrar gitmesine msade gsterdiler. Hidyet avu'a verilen ta'lmt mparator'un, Zatmar hakkndaki talebinin cevbn beklemeksizin Tokay ve Seren taraflarn bu kadar mtehakkimne istil etmesinden dolay iddetli ikyetlerde bulunmas eklindeydi. Maksimilyen'e i'timd-nmelerini takdm etmek zere kabul olunduu zaman vazifesini tammiyle f etti ve Pdih'm Budin ve Tamvar Paalan'na yedi sancak beiyle birlikte Zapolya'nn olunun imdadna komalarn emrettiini bildirdi. Hakkaten bu emri alnca Budin Vlsi Arslan Paa Transilvanya'ya mteveccihen 6.000 kiiyi yola karm ve Tamvar Vlsi Hasan Prodovi, Pankota'y zabt etmiti. u muhasamat zerine ernovi yeniden stanbul'a gnderilerek onun dnne kadar Hidyet avu rehin akonuldu. ernovi, ta'lmt mucibince Pankota'mn mparator'a iadesini ve Zapolya'nn oluna Zatmar ahid -nmesi artlarna uymasnn ihtar edilmesini taleb edecekti. Lkin vezr-i zam Al Paa vefat ettiinden, sefir, bb- devlet nezdindeki mzkereleri iin en gl dayanam kaybetti; Al Paa'ya halef olan ikinci vezr Sokollu Bonak Mehmed Paa, harb temayl ile mruf idi. lk mlakatnda ernovi'e beyn etti ki, mparatorun Tokay ve Seren'i iade etmesi lzm gelecei gibi, Zatmar ahidnmesi Pdih'n muvafakati ek-lenmeksizin akd olunduu cihetle yrrlkte olmayp, verginin te'diyesi-ne kadar her trl mzkereler ta'tl edilecek ve sulhun yenilenmesi hususu ancak akenin denmesinde tekrar mevz- bahs olabilecektir. Eli Alber D Vis ve Nons ernovi bu trl teklifleri kabule selhiyetli olmadklarndan, ernovi Pdih'n cevbn mparatora bildirmek zere Viyana'ya dnmee hazrlanmakta iken, Transilvanya'dan # -len mektuplar, eer Pdih tarafndan imdd gnderilmezse bu eyletin tammiyle istil olunacam haber verdiler (7 Temmuz 1565). Bunun zerine ernovi rehin olarak muvakkaten tutukland; krkdrt gn mu hasaradan ve iki byk hcumdan sonra Erdud'un Tamvar belerbei Hasan Paa tarafndan zabt (14 Temmuz) zerinedir ki, vezr-i zam Nons'u ararak Sultn Sleyman'n -Zatmar muahedesinin olmam farzedildiini, bundan baka Nagi-Banya ve Tokay ehirlerinin Zapolya menfaatine terk edilmesi ve Transilvanya'daki mparator askerinin geri ekilmesi ve Hidyet avu'un salverilmesi taleblerini bildiren- Avusturya mparatoruna bir mektubunu verdi. ernovi bu mektubu hmil olarak onbe gnde393

149

Byk Osmanl Tarihi

Cilt 6

Joseph von Hammer

stanbul'dan Viyana'ya vard. Ahazabi (Ahaz-ai?) ar bir yryle onu tkib ediyordu.394 Yine o sralarda vezr-i zam Sokollu Mehmed Paa'mn yeeni Bosna Vlsi Mustafa So-kolovi, Transilvanya ilerini Hrvatistan cihetinden dah kartrmak iin o taraf zabt etti. Mustafa ve amcas, isimlerini doum yerleri olan Sokol'dan (Doan yuvas) almlard. Harem-i hmynda birbirini mtekib doanc-ba ve silahdr rtbesine ykselmi olan Sokollu Mehmed, saraydan knda kapdn paa mevkiine ve bir mddet sonra Rumeli Belerbeiliine ykseltilmiti. Sokollu Mustafa da amcasnn yksek mevkii sayesinde a nigrlikten Tamvar defterdarlna, mteakiben Flek beliine tyin olundu. Daha sonra Kilis sanca beliine getirilerek Koryan kalesini zabt ile, buna mkften Segedin Vllii'ne, daha sonra Hersek Valli -i'ne nail olmutur.395 te bu son memuriyetinde Hrvatistan seferini ve Azz Yahya valyeleri'nin ellerinde bulunup sonradan Zerrini'ye gemi olan Krupa kalesi muhasarasn yapt. Mustafa Paa Krupa nne vardnda kumandan Matyas Baki'i teslim olmaya davet etti. Lkin Matyas, nmna lyk bir surette teklifi reddederek, Karniyola umm kumandan Herbart'-dan Auersberg'den, Zerrini'den, Erdudi'den yardm istedi. Mustafa Kru-pa'y, mdleri hilfna onalt gn kat' bir netice elde etmeksizin - muhasara ettikten ve btn gllelerini bitirdikten sonra Banaluka ve Ver-bzen'den yeni mhimmat getirtti; lkin bunlar kfi olmadndan Bo -hemyallar'n zerine kurun dktkleri talarn glle olarak kullanlmasna mecburiyet grd. Bu aralk Auersberg yedibin kii ile Ama'nn kar yakasna geldi. ki ordu neferleri, aralarnda ancak genilii az bir rmak bulunduu iin, attklar kurunlara hakaret ve la'netleri de eklerlerdi. Sloni ve Farasi, rma gemeyi teklif ettiler; lkin bu tasavvurun icras iin istedikleri bin kiiyi Auersberg vermedi. Macarlar bu ihtiyat tedbirini alaklkla
Viyana'ya 22 Austos'ta girmitir. 394 Sulh ve harbden, hangisinin mnsib olacana dir Konferans tarafndan mparator Maksimilyen'e takdim edilen rapora nazaran. Byk ekseriyet harb taraftan idi. stirya v -lsi Aridk arl, Avusturya eyleti vlsi Aridk Ferdinand, Sezya hkmetleri, Bavyera elektr sulh iin rey vermi lerdi. Aridklerin reyi -azasnn tamm Bohemya, Silezya, Avusturya, stirya, Macaristan hkmetlerine mensup- bir komisyona arz olunmutu. 395 1566 senesi Mustafa'nn Budin valiliinde Arslan'a halef olduu esnada ismi mehul bir mellif tarafndan yazlm ve Budin Kads Ahmd (Ahmed yhud Hmid olacaktr) nmna ithaf olunmu bir eser, ki Mustafa Paa'nm hl tercmesini bildirir. Mustafa'nn nazmen ve neren mbalal bir ekilde medhiyesini iine alan bu eser Gencne-i Ahlk ismini tar.

Sayfa

150

Byk Osmanl Tarihi

Cilt 6

Joseph von Hammer

vasflandrmakta haksz deillerdi. nk, Auersberg, kurtarmak iin hi bir teebbste bulunmakszn, muhasarasnn yirminci gn Kropa'nn gz nnde zabtna msamaha gsterdi. ki ordughn karsnda ehir ateler iinde braklarak cesur mdafileri zevceleriyle, ocuklaryle birlikte, henz ttmekte olan harabeleri zerinde topyekn dm edildiler. Novi de bu hle urad. Mustafa Paa bu muvaffakiyetlerinden cesaretlenerek Kris'den uzak olmayan Obreslo'ya kadar 1.700 kii ile ilerledi. Lkin orada Erdudi, bu mfrezeye 1.500 svari ve 3.000 piyade ile birdenbire taarruz ederek yzyirmisekiz esir ald; birok da eya yamalad ki, bunlarn iinde bizzat Mustafa'ya it birok kalkan ve mzrak ve dier silhlar tayan oniki yk hayvan vard. Yine bu sralarda Sultn Sleyman Venedik Docu'na bir mektup gndererek Senya Oskoklari'nn Osmanl topranda aknlarndan ikyet etti.396 Macaristan'da bu vak'alar cereyan etmekte iken, stanbul'da Malta muhasarasnn kaldrld haberi alnd. Bir takmlar bu malbiyeti kap dn Piyle Paa'ya, bir takmlar serasker Mustafa Paa'ya atfettiler. Malb ve henz harb yaralar iinde bulunan kadrgalarn hazin manzarasn halka gstermemek iin Piyle Paa'nn limana gece girmesi emrolnd. Bir mddet sonra akdolunan at dvnnda (ayak dvn), Sleyman ancak vezr-i zam ve ikinci vezr Sokollu Mehmed ve Pertev Pa-alar'a hitb etti; hi sz sylemedii Malta seraskeri beinci vezr Mustafa Paa'nm gzden dknln bir dereceye hafifletirmek iin, bakalarndan birey sormad. Rumeli Belerbei Ahmed Paa Sofya'ya gitmek zere yolda iken, kardei serasker Mustafa Paa'nn malbiyeti haberini ald. Mverrih Selnk, kaari-i Kur'n sfatyle Ahmed'in maiy-yeti arasnda bulunuyordu; Selnik, daha sonralar terifat memurluuna, sonra Mekke, Medine, Anadolu muhasebat kalemi riyasetine tyin olunmutur. Bundan sonra gelecek otuzalt senelik vekayi, bizzat hid olan ve vesika deerindeki bu mverrihin nakline gre yazacaz. Maksimilyen, cidden muharebeye hazrlanmakla beraber, sulhun iadesi iin yeni bir teebbsten geri durmad. Bu maksadla ertesi senenin balarnda (31 Knun- sni 1566) Pankota ve Krupa'nn iadesi teklifiyle
Avusturya mparatorluk ve Kraliyet Hanedan Hazlne -i Evrafc'ndaki Venedik evraknda sekiz cild Muharrert-i Trkiye iinde Sultan Sleyman'n son mektubu olmak zere mnderic olan bu mektup 973 a'ban' tarihlidir. Sleyman bu mektubunda Oskoklar'in Zftr, Sebeniko, Spalat -ro ahaltsiyle mnasebetlerde bulunmalarndan, iki ektirme ile Bra z adasndan kmalarndan, Makara civarnda bir kervan soymalarndan ikayet diyor.
396

Sayfa

151

Byk Osmanl Tarihi

Cilt 6

Joseph von Hammer

Macar Husutoti'yi Sleyman'a gnderdi.397 Husutoti vezirlere^ hediyeler ve serbest braklm yirmi esr ile geldi. Birka sene nce Pala-tin Tomas Nadasdi'nin askeri tarafndan esir edilmi ve salverilmesi mteveffa Rstem Paa'nm hanm tarafndan taleb olunmu cimi ihtiyar Kaasm avu bunlarn arasnda idi. Ancak Husutoti birikmi olan vergiyi getirmedii ve Tokay hakknda aklamalarda bulunmaa yanamadndan Alber D Vis'in bulunduu hanede tevkif ile gz habsine alnd. Mteakiben Macaristan zerine sefer kararlatrlp, Hn edildi. Macaristan seferinin almasndan az evvel, Yemen Valiliinden azl edilmi olan Mahmd stanbul'a geldi, ve gelir gelmez Selm ile grt (a'bn 973 / ubat 1566); takdim ettii hediyelerle ehzademin ve Sultn Sleyman'n tevecchn o derecelerde kazand ki, sofu keyln (?) Al Paa'nm yerine Msr Vllii'ne terfi edildi.398 Bu Al Paa, Konya sahrasnda ehzade Selm ve Byezd arasnda vuku bulan muharebede Dlkadiriyye Belerbei sfatyle Selm'e byk yardmlarda bulunarak ondan sonra birbirini mtekib Badd, Haleb, am ve en sonra Msr Vllii'ne tyin olunmutu. Arablar Keyln Trkler Sofu diye lakap vermilerdi. Mahmud Paa'nm debdebe ve hameti selefinin ahlk ve tavrlarndaki sadelikle tam bir tezad tekil etti. Msr'da sikkenin ayarnn ilk drlmesi Al Paa'nm idaresi zamannda balar; Ha-leb'den Kaahire'ye sikkezenler getirerek, bunlar ma'rifetiyle i'tibr kymetlerinden yzde otuz eksik bir gerek kymette dirhemler darb ettirmiti. Halefi Mahmud Paa ancak bir sene idare ederek, o da, kanmak bilmeyen altn ve kan susuzluunu teskin iin birok muhakemeler, dmlar icra etti. Yukar Msr emri Mehmed bin mer ve defterdar br-hm'in haznelerini gasbetmi ve defterdarda yzbin altn ortaya kmtr. Mahmd, atla Bulak'a giderken Kasr- Bedevi nnden getii srada bir kurunla ldrlmtr. Cesedi, kendisinin yaptrd Remle C-m'ne defn edilmitir.399
Selnik, ordu Sofya'ya giderken, babasn kaybetmitir; bunun zerine Selnik'nin doum yerine dnmesi gerekirdi; lkin belerbeine refakat eden sekin kiileri n sohbetinden ayrlmamtr. Selnik, timrlar defterdar Kayta-zde Ahmed Efendi'yi, zeametler defterdarn, Hayal Be-zde mer Bei, Kad reti (?) Efendi'yi, ktip Hudy Efendi'yi zikreder. Be -lerbei Dlkadirolu Ahmed Paa'nu tercme-i hli Tezkb-t'-uar'da ve zellikle Knak-zde'nin Tezkre'sinde vardr. II. Selm'in ve III. Murd'n sarayna hof-sohbet olmasndan dolay kabul olunan Ahmed Paa -l'nin Sleyman zaman vezirleri listesinde bildirdii vehile- tam mnsyle hrmet edilen bir adamd; iirde mahlas ems idi. barenin dorusu udur: Hrmet-i kmileye mlik bir adam deil idi. 398 Selnik, s. 24. Ravtfttl-Ebrftr vuku trihini Receb gsterir. Mahmud Pfuja'mn 973 (1565) tarihli Msr Valilii bert Tc-zde Mne&t'nda-dr. 399 Hammer, (Baron Joseph Von Hammer Purgstall), Byk Osmanl Tarihi, dal Neriyat: 3/481 -486.
397

Sayfa

152

Byk Osmanl Tarihi

Cilt 6

Joseph von Hammer

Sigetvar Seferi Sultn Sleyman, birok sebeblerden dolay Macaristan Seferi ordusunu bizzat idaresine almtr. Bu seferde, o vakte kadar btn gayretlerini neticesiz brakm olan Erlau (Eri) ve Siget (Sigetvar) kalelerini alp da Malta felketinin lekesini u suretle izle etmek isterdi; dnrd ki, ikbl yolunun sonlarnda kendisine vefaszlk etmiyecek ve Macaristan'n gney hududunda Belgrad muhsarasyle balayan bu erefli yolu, yine o kralln kuzey hududlarnda Kaab (Yank) ve Kornom kalelerinin fethiyle ve balangtaki parlaklkla hitm bulacaktr. Dier taraftan kz Mihrimh ile eyh Nreddn'in ihtarlar bu azmini takviye etti. eyh Nreddn,. gayr m'minler zerine bizzat cihd etmekten ic-tinb etmekle tam bir mslmann vazifesini hayl vakittir ihml ettiini syleyerek Pdih' ayplard. Arslan lkab verilen yeni Budin V-Ksi (Mehmed Paa'nn olu ve Yahy-olu'nun torunu) da gnderilen arzalarla, adamlarla Macaristan'n askerden hl ve bu lkenin her noktasnn ele geirilmee ak bulunduunu arz etmekten geri durmazd. Tablatin kendisine techz etmi olduu gazanferne ecaati afyon ve a-rb le tahkre alm olan Arslan, Pdih'n geliini beklemee tahamml edemiyerek, nceden kazanaca bir muvaffakiyetle vel-i ni'metine zafer yollarn amak iin, hibir emir almakszn Palota nne gidip 8.000 kii ve drt top ile muhasarasna balad (9 Haziran 1566). On gnden beri mevkie yldrmlar yadrmakta olduu ve birok gedikler am bulunduu halde, kale kumandan Tori'nin imdada arm ve beli aas Deli Lutf'nin Bakon ormannda yapt bir keifte grm olduu mparator askerinin gelmesi zerine, muhasaray kaldrmaa mecbur oldu. Kont Ek D Salem, muharebe ettii dmann oralardan ekilmesi zerine Vesprim ve Tata'y anszn zabt etti; bu vak'alarda Alman askerinin ifrat o dereceye vard ki, dost ve dman tefrik etmiyerek Trkler'i de, malblardan birkan kurtarmak isteyen Macarlar' da boazlam ve bu hl Macarlar'n mttefikleri hakknda elem verici bir surette muka-bele-i bilmisil muamelesinde bulunmalarna yol amtr. Vesprim'in san'-at bidesi, yni Macaristan Kral Etiyen'in bina ettii kilise -ki o vakte kadar Osmanllar'n igallerinde dah olduu gibi kalmtr- kl hline getirildi. Tata'da esr edilen 60 Trk, yenierilerin zabiti olan Krd ile birlikte Raab'a gnderildi.

Sayfa

153

Byk Osmanl Tarihi

Cilt 6

Joseph von Hammer

Bu aralk ordu, hedefleri deiik balca iki kola ayrlarak stanbul'dan kmt. Eski yenieri aas ikinci vezr Pertev Paa kumandasna verilen 25.000 svari ve piyade ile 2.000 yenieriden mrekkep olan birinci kol Transilvanya hududuna tevecch etti ki, Tamvar ve Belgrad Vlleri'nin askerleriyle kuvvetini artrdktan sonra Gyula'y muhsara'-ya memur idi.400 Transilvanya prensi Sigismund Zapolya ile Krm Hn Devlet Giray, kaybedilmeleri Pdih'n iddetle fkelenmesine yol aan Zatmar ve Tokay kalelerini geri almak zere emir almlard. Nihayet, Mays'm l'inde (11 evval 973).401 Sultn Sleyman, imdiye kadarki seferlerin hibirinde grlmemi bir tantana ile azimet etti. Pdih, ordunun harektna onnc defa olmak zere riyaset ediyordu: Krkbe seneyi bulan saltanatnda srasyla Belgrad, Rodos, Mo-hac, Viyana, Gun, Badad, Korfu, Suava, Ofen (Budin), Gran ve (Es -tergon), Tebriz, Nahcvn seferlerinde kumanda etmiti.402 Bu defaki seferde serasker sfatyle vezr-i zam ve nc, drdnc, beinci vezr Ferhd, Ahmed, Mustafa Paalar beraber bulunuyorlard. kinci vezr Pertev Paa, yukarda yazld zere iki ay nce Gyula'ya gitmiti, ki kazasker Hmid ve Pervz Efendiler, yenieri aas Al, badefterdr Murd elebi, Cell-zde'nin halefi nianc Eri Abdi-zde Mahmud elebi de maiyyet-i ahanede idiler. Evvelki seferlerin trihini, bizzat vak'-alara hid olan Cell-zde yazmt. Payitahtn idaresi kaaim-i makam (kaymakam) sfatyle iskender Paa'ya ve ikinci ve nc defterdara tev-d edilmiti. Liman ve tersane dah kapdn Piyle Paa'ya ve bostanc-ba Dvd Aa'ya brakld. Mft Ebu's-sud, Al Paa Cmii'ne kadar, kaymakam skender Paa ve stanbul kads Kad-zde Ahmed Efendi Edirne Kaps'na kadar Pdih' tey ettiler. Sultn Sleyman sr hricinde Rstem Paa ayr'nda durarak ir Abd'1-Bk, Nevy, Fevri, Kad Ubeyd elebi, Pdihn mes'd seferinin mstakbel muzafferiye-tini temenni sadedinde iirler takdim ettiler. lk ordugh, Sultn Sleyman'n ikmlini hakl ve gurur ve mahzPeev'ye gre Pertev stanbul'dan ancak 7 evval (27 Nisan)'da kmtr. Fakat Selnik'ye nazaran a'bn, nihyetinde (Mart ortalan) azimet etmiti. 401 Selnik. l ve Peev'ye nazaran 9 trihinde idi. Ancak l haftann gnnde ve hatt senede aldanr. 9 evval, yni 29 Nsan 1566 bir pazartesiye tesadf ederdi; perembeye deil. Sultn Sleyman'n azimeti Hp 973 senesinde olmutu, 963'do deil. stoanfi de Sultn Sleyman'n azimetini Haziran balarnda yazmakla hat eder. 402 Birincisi 1521, ikincisi 1522, ncs 1528, drdncs 152, besincisi 1532, altncs 1533, yedincisi 1636, sekizincisi 1538, dokuzuncusu 1541, onuncusu 1 643, obirlncial 1648, onUcindsi 1552, oncnca 1566.
400

Sayfa

154

Byk Osmanl Tarihi

Cilt 6

Joseph von Hammer

Sayfa

ziyetle grd kemerler yannda kurulmutu. Ya ilerleyerek zayf dm ve nikrsden muztarip bulunmu olan Pdih, evvelki seferlerinde olduu gibi atla gidemiyerek bir araba iinde merhaleleri kat eder, ve-zrleriyle istiare zamanlarnda bile arabadan kmazd. Btn yol boyunca vezr -i zam Pdih'in arabasnn gemesi iin yolu dzeltmek zere, Pdiah'dan bir merhale ileri giderdi. Ancak bir ay nihyetinde Tatar Pazar* sahrasna varlarak, bu sulak ovaya adrlar kuruldu. Padiah burada iken bir mbeynci ile mektup ald ki, Selim'in olu ve Manisa V-lsi Murd'n bir erkek ocuu olduunu haber veriyordu. Taleb olunduu zere torununa Mehmed ismini vererek balkan ierisinden yoluna devam etti. Srekli yamurlar Kapl Derbend'den gemeyi zorlatrd; bir gn Sofya'da, iki gn Ni'de, gn Belgrad'da duruldu ki, Sultn Sleyman bu sonuncu merhaleye stanbul'dan hareketinden krkdokuz gn sonra varmt. Ordu, yol zerinde haydudlarn taarruz ve yamalarndan hasar grdnden, Sultn Sleyman bunlarn gizlendikleri yerlere kadar gidilerek, canl veya cansz ele geirilmelerini emretti. Yenieri aas ve bir nevi jandarma demek olan ve onun maiyyetinde bulunan yasaklar byk gayret sarfettiler; onlarn ve Malkara Bei Evrn Be'in maiyyetindeki yasaklarn himmetiyle bu haydudlardan birou maaralarnda tutularak ordunun her merhalesinde birka asld. Evran Be, ordu iin salad emniyete mkfat olarak avu-bala tyn ve. ekya takibinde sekin hizmetleri grlen drt yenieri gnde on ake ile siph snfna nakl olundu. Pdih Belgrad'a vardnda Tuna'nn sulan son yamurlardan o kadar kabarmt ki, aba'a kpr kurmak mmkn olmad; binenaleyh Sultn Sleyman yenieri ressna, defterdarlara, Rumeli, Anadolu, Karaman ordularna nehri sandallarla geerek Semlin tarikiyle Sirmi (Si -rem) sahralarna gitmelerini emretti ki, mteakiben kendisi de onlara iltihak edecekti. Belgrad'danaba yolu yamurlardan km olduundan birok develer kayboldu; hatt ota- hmyn zayi' olarak z1> -hne vezr-i zamin adrnda ikamete mecbur oldu. Bu ksa yol drt gnden aa katedilemeyip bu mddet iinde Semendire sancak-bei Bayram Be aba Kprs'n tamamlamaa muvaffak oldu. Sleyman, iki hat zerine dizilmi askerinin ortasnda kpry at ile geerek Semlin'e mu*td debdebesiye girdi. Rumeli, Anadolu, Karaman belerbeileri ems Ahmed, Zal Mahmd, erke Sleyman, cri olan terifat mucibince du vzeleriyle Pdih' askerlerinin nne aldlar. Sultn Sleyman Kurban Bayram

155

Byk Osmanl Tarihi

Cilt 6

Joseph von Hammer

156
Sayfa

merasimlerinin Semlm'de icrasn derhl emretti. Bayram arefesinde (9 Zilhicce / 27 Haziran), istanbul'dan azimetinden az vakit nce bir avu vsitasiyle Pdih'n mlakata davet ettii Sigis-mund, saraydan drtyz asilzade ile birlikte gelip -vaktiyle Hunyad'n kknn bulunduu fc>ir tepe zerine kurulan- ota- hmyna kadar sancak beleri ve avular kendisine refakat ettiler. Ordugha vardnda Osmanl topularnn umm top atlaryla selmland, ve adr paalarn adr yannda kuruldu. Ertesi gn byk bir ihtiam ile icra olunan Kurban Bayram merasimlerinden sonra taraf- ahaneden askere ve kumandanlara pekok hediyeler datld. Belerbeleri ellierbin, san-cak-beleri otuzarbin, sipahiler biner, yenieriler beeryz ake aldlar.403 Sigismund ancak ertesi gn (1 Zilhicce / 29 Haziran) ota- hmynda resm mlakata kabul oldundu. Gen prensin nnde ve arkasn da ellier avu gidiyordu, nnde ve kendisine en yakn bir yerde at zerinde altn bir zincire taklm trampete omaklaryle yenieri aas, silhdr ve drt vezr bulunuyordu. Bunlarn etrafnda Acem elbisesi giymi sarayn kouc hademesi (seirdim ustalar) gitmekte ve bunlarn batan ayaa srmal elbise giymi drd prensin rikbn tutmakta idiler. Sigismund, ota- hmyn nne vardnda attan inip yz yenieri neferinin, hediyelerini Pdih'a takdim etmelerini bekledi. Bu hediyeler iinde gayet gzel ilenilmi drt altn yaldzl gm kupa ve ellibin duka kymetinde bir ykt vard. Ondan sonra maiyyeti byklerinden dokuz kii ile Pdih'n taht nne kadar gitti ki, drt stnlu makamnda drt vezr tahtn etrafnda yerlerini almlard. Macaristan taht md-desi defa diz st kt; Pdih da defa -pmek iin elini uzatarak ve Sevgili olum diye hitb ederek- ayaa kalkmasn syledi. Bizzat vezr-i zam, prensi, inci ve elmas ile mzeyyen bir sandalyeye gtrd. O zaman Sigismund, tercman brahim'e hitaben, bu muhteem manzara karsnda akna dnd iin, bir eski kulunun olu olduunu Pdih'a arz edememekte olduunu ifde etti. Sultn Sleyman, kendisini Macaristan tahtna oturtmadka silah elden brakmya-cam cevaben Prens'e bildirdi. Moha sahras, Macaristan'n meru hkmdar Lui'nin sukutunu grd zamandan beri 40 sene gemiti. Onun vefatndan sene sonra tahtta hak iddia eden
ProfecUonis Ser. principis Joannis II, eleeti Regis Hung. ad Sul&lma-num Imperatorem Turcarum modus et series anno Chr. 1566 factae et celebratae. S. Thorday tarafndan eski bir el yazsndan alnmtr. Katona'ya, c. 24, s. 207, ve Istoanfi'ye, c. 23, mracaat. Sglsmund'un ka -bj sureti in Peevl'ye (va: 135), li'ye <Va: 284), SoJak-ztie'ye (127) SeUnikt'ye (va: 32) mracaat
403

Byk Osmanl Tarihi

Cilt 6

Joseph von Hammer

Sayfa

Zapolya'nn ahsnda bu Kralln Osmanl Devleti'ne itaati vuku buldu; 25 sene nce de Zapolya'nn olu, bir gn babasnn tahtna geecei vaadiyle validesi Lehis-tanl zabel ile birlikte Budin'den karld. Sultn Sleyman, Sigismund*-un yazl olarak yapt talebi zerine, bu defa o vaadi yemledi ve yetimler ve dullara yardm eritirmee her vakit hazr olduunu ilve etti. Daha sonra, kendisine iltifatlar ederek, dnmesi iin ruhsat verdi ve ertesi gn yirmiiki avu vstasiyle hediyelerini gnderdi ki, ilerinde kymetli cevahirle sslenmi murassa bir haner ve bir kl, bizzat ba imrahorun (emr-i hr) gtrd gayet gzel drt at bulunuyordu. Sleyman Sigismund'a, bir ziyafete davetle de eref vermek istiyordu; lkin vezr-i zam, zayf bnyeli olan Prensin alkn olmad Trk yemeklerinden rahatsz olarak Macarlar'm bu hli zehirlenmeye atf et meleri ihtimlini hatrlatt ve Pdihn bu niyetini deitirdi. Hlbuki bu bir bahaneden ibaretti ve hakk sebebi Prens'i Pdih tarafndan ziyafete davet edilmek erefinden mahrum klmakt. Sokollu, Sigismund'a adrnda kendisini ziyaret etmesi teklifinde bulundu. Lkin bir kula yle bir eref vermek kendisinin erefine lyk olmayaca hakknda Bekesi tarafndan*, yaplan ihtar zerine Prens mlakatlarnn at zerinde ve sahra ortasnda vuku bulmasn arzu ettiini izhr ederek, vezr-i zamin davetini bertaraf etmiti, tte Sokollu Mehmed Paa'nn Prens hakkndaki kininin asl bundandr. ki gn sonra (13 Zilhicce / 1 Temmuz) Sigismund, veda iin huzr- ahaneye giderek, Pdih'm u szlerine muhtab oldu: - Asker, barut, kurun, para tedrikine al; eer bir ihtiycn olursa bize bildir ki, resini grelim. Sultn Sleyman, Prens'i kucaklamak iin iki defa kalkt. Sigismund yazl talebinde ancak Teis nehri ve Transilvanya hududu arasndaki arazyi isteyerek ilerinde cami in olunan Tamvar ve Lipa (Lipve) nn ve hudud zerinde iki belde olan Direzin ve Solnok'un ldesinde srar etmekten ekindi. Pdih bu mtevzne talebi hakl grerek Sigismund' -un hkmranlk diresinden olan 300 esri salverdi. Zapolya'nin olunun son mlakat gn Sleyman, Macaristan'da almakta olan sefer hakknda efendisine nmna tebriklerini arz etmek iin Osmanl ordusuna gelen, Fransa Kral sefiri Guillaume Db'i de ka bul etti. Bu mnsebetle, Ziyde Hristiyan Kraln (O zaman Fransa Kral'nn ald dindrne unvandr - Mtercim) sefiri Sigismund Za-polya*y Katolik

157

Byk Osmanl Tarihi

Cilt 6

Joseph von Hammer

mezhebini terk edip de Luter mezhebini kabul etmi olmasndan dolay tebrk etti. Semln'den, Karaman belerbei Sleyman Paa Budin zerine yrme emrini ald; bizzat Pdih da, Erlau (Eri) zerine yrmek iin Petervaradin Kprs'nden geecekti. Ancak haber alnd ki Kont Nikola Zerrini iklo'ta Pdih'm anigr aalnda bulunmu olan Trhala Sancak-bei Mehmed'i anszn ele geirip, oluyla birlikte ldrm ve ordughn yama etmi ve yalnz gm olarak 17.000 dukalk paray hv olmak zere byk bir ganimet alp gtrmtr. Sultn Sleyman bu haberden fkelenerek muharebe plnn deitirdi: Evvelemirde Si -get'in fethiyle Zerrini'yi te'db etmee karar verdi. Vokovar yaknnda Tuna zerine bir kpr attrarak kprnn bitmesiyle beraber btn ordu geti. Kapc-ba Al Aa'nn ordughn umm idarecisi sfatyla idare ettii bu ilk hareket o kadar ser oldu ki, iki gnlk merhale bir gnde alnd; Pdih ise hastalk sebebiyle ve ihtiyarln verdii fkeyle infiale ma'rz olduu iin, sr'atteki bu arlktan hiddetlenerek kapcbann ziyde gayretini boynunu vurdurmak suretiyle cezalandrmak istedi. Lkin vezr-i zam, emre muhalif olan u hareketin iyi bir neticeye yol aacan ve zt- ahanenin yalln yk altnda olmakla beraber hl genliinde olduu gibi merhaleleri ksaltmaa (iki merhaleyi bir merhalelik sr'atle almaa) iktidarn gstererek dmanlarna dehet vereceini Sultn Sleyman'a arz ile kapc-banm haytn kurtard. Tuna'nm yeni bir feyezan Volkovar Kprs'n ald.404 Sultn Sleyman, bu feyezan istilzam eyledii sabrszlk iinde sek yannda Drava zerine baka bir kpr kurulmasn emretti. Onyedi gnden az bir mddet iinde cem'an 4.800 zira uzunluunda onsekiz paradan mrekkep olan bu kpr ikml olundu.405 Pdih, dmeni ihtiyar Rodos Bei Al Portuk tarafndan idare olunan batanbaa altn yaldzl bir ka -ykla* top sadlar iinde kpry grmee geldi. Tuna ince donanmas kumandanlna memur olan Al Portuk bu kaykla o kadrgay Boazii sularndan Tuna ve
Macaristan mverrihleri Voktvnr Kprsnn in olunduunu bilmiyorlar. Osmanl mverrihleri de stoanfi ve Budi-na'nm rivayetlerine ro-- Hrnza Be'in sek Kprsn tyin olunan mddet zarfnda ikml etmedii takdirde ba kesileceine almet olmak zere PSuitn Sleyman tarafndan kendisine bir siyah kuma Oiiat) gnderilmi olduuna vkf deillerdir. Gerekte ise, Hamza Be bu kpr inatna memur edilmemitir. 405 Selanik!, s. 35. Ona muvafk olarak Almosnino, s. 41: cPuente'de 4.800 pasos de largo y 14 de ncho acabada en 16 dias Ylnz burada zira' de-gtt, adm gsteriliyor. (Selftnikl, stanbul basm, s. 29, zira' diyorsa da tertLan olsa. gerektir (dn kse kare olarak).)
404

Sayfa

158

Byk Osmanl Tarihi

Cilt 6

Joseph von Hammer

Drava'ya getirmiti. Zt- hne karaya inince yenieri aasnn adrna girerek, ona ve donanma kumandanna cmerte mkfat verdi. Belerbeilerine, orduyu hemen Tuna'dan geirmelerini emrederek kendisi de yirmidrt saatten sonra onlar tkib etti (1 Muharrem / 19 Temmuz 1566). Memleketi yama etmek, yakmak iddetle yasak olduu halde, birok kyler atee verildi. Sleyman bu intizamszlktan hiddetlenerek kapc-ba Glb Aa'ya ve yz kapcya u yama ve yangnclarn hepsinin crm iledikleri mahallerde aslmasn; vezr-i azama da avular ma'rifetiyle bu canilerin idamna i'tin etmesini emretti. Muhasara topular kumandan, sahra toplarnn ve hussiyle Hus-rev ve Ferhad Beler tarafndan harb htras olarak Arad mevkiinde braklan kayaner topunun mandalarla Siget'e nakline me'mr oldu.406 Budin Valisi Arslan Paa'nn dam Bu azmet esnsmda ordu, Fnfkirhen ile iklo arasnda olup ara zsinin arabiyle mehur ve Osmanl trihinde en ec Trk generallerinden birinin dmyle hzn verici bir surette ma'rf olan Harzani'de adr kurdu. Budin Valisi, Aralan lkabyle yd olunan Mehmed Paa -ki Pa-luia zerine vakitsiz teebbs Pdihn gznden dmesine sebep olmutuTata ve Vesprim'in dman eline gemesinden dolay Pdih'm gazabn celbetti. Ondan baka vezr-i zam hakknda bir takm tahkrtta bulunarak Pdih'a yazd ve Pdih'in Sokollu'ya gsterdii mektuplardan dolay da, onun kinini tahrik etmiti.407 Sultn Sleyman iklo'a vardnda avuba Burunsuz'a onbe avu ile Budin'e giderek vl Arslan Paa'nn ban getirmesini emr etti. u srada valinin bir adam gelerek Arslan Paa'nn gn nce, ordugha gelmek zere hareket etmi olduunu haber verdi. Bunun zerine Sleyman, birinci emrini deitirerek, vezr-i zamin adrna girecei zaman idamn irde etti. Ertesi sabah, ordu Harzani'de bekledii ve vezirler dvnda toplanm bulunduu halde, Arslan Paa dvnn bitiine doru ar silahlarla msellah svarileriyle vsl oldu. Vezr-i zamin adrna giderek kendisi iin ayrlan yere oturdu. Cesareti herkesi artt:
Hammer, (Baron Joseph Von Hammer Purgstall), Byk Osmanl Tarihi, dal Neriyat: 3/486 -491. Mehmed Be'in vefat hakknda Venedik elcisinin raporunda yle yazldr: II Signor haveva fatto tajar la testa (bouldu) a Bassa di Buda per sospetbo, che havesse intelltgenza coll' Imperatore, e che 11 pri-mo Vesir non era in gran con fidenza. Avst. Han. Hazne -i Evrak, Arslan Paa'nn bu sefire yazd mektuplar bu fadenin tanamlyle akini isbat ediyor.
406 407

Sayfa

159

Byk Osmanl Tarihi

Cilt 6

Joseph von Hammer

avular, Paa'nn orduda ne yapacan dnrlerdi; Pdih'm emri olmakszn askeri terk etmesinden dolay herkes kendisini mecnn sayard. Vezr-i zam ilerleyerek sordu: - Burada ne yapmak istersin? Eyletin idaresini kime braktn? Pdih seni belerbei yapmt; sen onun kalelerini gayr- m'minlere teslim ettin. La'net sana bedbaht! Senin idamna karar verilmitir. Sonra avu-baya dnerek: - Bu adamn vcdunu dnydan kaldr! dedi. Arslan, gsnden Pdih'a takdim etmek istedii iki arzay kard; vezr-i zam kdlar ald; o dakikada avuba da zavall Arslan Paa*y yakalad. Celld hazr olmadndan ldrme vazifesi muavinine verildi. Arslan Paa adrdan kt zaman Aya Paa ona dedi ki: - Bu dnynn ahvli bak deildir; istifar et, ve gzlerini s -mna evir. Arslan Paa bu nashata cevap vermeksizin cellda hitaben: - Canm usta! abuk ol! Baparman da iyi bastrmaa gayret et! dedi. Celld hemen bodu. Budin Valilii vezr-i zamin yeeni Sokollu Mustafa Paa'ya verildi. Arslan Paa'nn btn emvali devlet iin zabt olundu. Gece na' yannda beklenerek ertesi sabah Yahyzde ailesinin mezarna nakledilip -rivayete gre bir hiddetli zamannda tel'n etmi ve fec neticesini haber vermi olan408 babasnn yanma defn olundu. Tecrbe edilmi me-ziyyetleriyle Arslan ismini kazanm olan talihsiz Mehmed Paa, II. Mehmed'in en kahraman generallerinden Bosna Vlsi Yahya Paa'nn olu Bal Be'in torunu idi. Ceddi Hamza Bal Be daha 14 yanda iken kahramanca bir mcdelede imtiyaz kazanarak Viyana muhasarasnda dah Vihnberg (Viyenberg) zerindeki mevkiinde nazar- dikkati celbetmi-ti. Byezd'e dmd olan Yahya Paa'nn hepsi de muhrib olarak mehur drt olu vard; onlardan biri olan Bal Be'in de Macaristan'da vl makamna km olu ve bir torunu vardr ki, unlardr: Stuhlweis -senburg'da Ahmed, Segedin'de ve sonralar Peuy'da Dervi, Budin'de Mehmed ve Arslan.409

Sayfa

160
408 409

Bu damda bizzat s&hld olan SetonldU*. 38. Hammer, (Baron Joseph Von Hammer Purgstall), Byk Osmanl Tarihi, dal Neriyat: 3/491 -493.

Byk Osmanl Tarihi Sigetvar Muhasaras

Cilt 6

Joseph von Hammer

Bu zamandadr ki. bir altnc veztr>in zuhur ettii grlr. M. D'Ohs-son'un Osm&nl Devleti Tekilat eserinde dedii gibi (c. 7, s. 212), n. Selim zamannda deil. 411 tstoanfl'nln yazd gibi, 1 Austos delL Btn Osmanl mverrihleri 5 Austos trihini gsteren Budin* ile mttefiktirler.
410

Sayfa

161

Arslan Paa'nn idamnn ertesi gn, vezr-i zamin oullan, Kurd Be, Hasan Be nnde olarak, Pdih mutantan bir surette Ffnkirhen'e (Peuy'a - Peevi'ye) dhil oldu (4 Austos 1566). Yol esnasnda ulfeci-ba Ferhd Be, ba mteferrika beraber idi; be hafz Fetih Sresi'ni okuyorlard. Yol zerinde saf tekil etmi olan askeri, araba iinden selmlamakta olan Pdih'm sol tarafnda Vezr Ahmed ve Ferhd Paalar, sa tarafnda Ferhd Paa'nn kardei beinci vezr Mustafa Paa ve son zamanda Msr'dan celb olunan altnc vezr410 Sofu Al Paa at ile gidiyorlard. gn nce Rumeli belerbei 90.000 asker ve 300 top ile Siget'in kuzeyinde Semilihov tepesi zerinde ordugh kurmaa gelmiti. Austos'un 5'inde411 Sleyman bizzat Siget'e vsl olarak muhasaraya balanlmas emrini verdi. Fnfkirhen'den iki mil mesafede bulunan ve Sigetvar, yni Adalar ehri dah denilen bu belde her tarafndan Alma nehriyle evrilmitir. Kale, yeni ehir, eski ehir olmak zere ksma ayrlr ve bu ksmlar kpr ile birbirine irtibatldr. Kale topraktan ve aldan yaplm olup kat hendek ile evrilmi be burcu ihtiva etmektedir. Yalnz barut deposu olarak kullanlan deirmi kule, an kuleleri ve muhafz askerinin ikmetghlar kerpitendir. Osmanllar yaklatnda Siget kumandan Zerrini, isti$fftmlarn ortasna bir ha koydurdu. Zabitlerden birine kl ekmi| oUa bir neferin dmn emretti. Lkin Zerrini, asker intizma muvafk ofan bu te'dbe, esr ald bir Trk aasnn da boynunu vurdurmakla faydasz bir vahlik ilve etti. Sultn Sleyman'n gstermekte olduu ihtim- saltanata cevap olmak ve kendisini lyk olduu surette kabule hazr olduunu gstermek zere, Zerrini, istihkmlara krmz uka dettirdi ve kalenin hricine gm gibi parlak levhalar koydurdu. Pdih, Semili-hov tepesi zerinde grrnce, byk bir topla ho geldin merasimini f eyledi. Derhl taraftan birden hcum balad. Osmanllardn sa kolu nc vezr Ferhd Paa ve Anadolu Belerbei Zal Mahmud Paa kumandasnda idi. Yenieri aasyle Al Portuk ve Koca-ili Bei merkezi igal ediyorlard; hudud beleri bunlarn emri altnda idi; bunlardan Pozaa Sancak-bei Nash Be be

Byk Osmanl Tarihi

Cilt 6

Joseph von Hammer

byk top ile, bilhassa Sultn Sleyman'n huss emri zerine yenierilerin emrine verilmi olan Kayaner topuyla eski ehiri dmee memur oldu. Zerrini, yeni ehiri mdfaa edemiyeceine kanaatle yaktrd. Trkler enkaz zerine yerleerek bataryalarm kurdular. Mteakiben eski ehiri kaleden ayran batakl toprak dolu torbalarla doldurarak, bu suretle kaleye salam bir yol yaptlar. Pdih'n geliinin onbeinci gn btn d istihkmlara sahip oldular; yalnz kale, Osmanhlar'n gayretlerine kar bir mukavemet gsteriyordu (19 Austos 1566). Sultn Sleyman, btn Hrvatistan'n idaresini kendisine vereceini vaad ederek Zerrini'nin sebatkr metanetini sarsmak istediyse de, faydas olmad. Osmanllar, Zerrini'nin -Maksimilyen tarafndan Siget'in imdadna gnderilmi olan- byk olunun alemdryle trampetesini ele geirdiler.412 Sleyman, Zerrini'yi olunun urad durumdan kederlendirmek iin, bu esirlerin kale duvan nne kadar gtrlmesini ve' birincisinin bayra amasn ve ikincisinin bir zafer havas sylemesini emretti. O aralk kaleye, oklara balatarak mektuplar attrd ki, Almanca, Macarca, Hrvata, yazlm olan bu kdlarda asker arasna tefrika drmee, yhud gzel vaadlerle sadakatlerini bozmaa alyordu. Bunlar tercman brhm Be, kethda Lala Mustafa Paa, sr-ktibi Feridun tarafndan tertb edilmiti. Ferdn, vezr-i zami muhataral bir mevkiden ekmi ve hakkaten birka saniye sonra oraya bir glle derek birka neferi ldrmt. Bunun zerine tahsisat ok olan nianc mansbna tyin olunmutu.413 Kanuni Sultan Sleyman'n rtihali Kaleye ilk hcumda, ric'at ettirilen muhsrlar iki bayrak kaybettiler; bu muharebede bulunmak zere Kaahire'den koup gelmi olan sabk Msr Valisi Sofu Al Paa da telef oldu (9 Saf er / 26 Austos). gn sonra Moha muharebesi ve Budin ve BelgracPn fethi gnne tesadf ederek, vuku bulan ikinci hcum daha iddetli, daha korkun oldu.414 Bundan drt
Forgaczil Zigeth Hungariae claustri praestamtissimi vera descriptio et obsldionis epltome Forgacz, yalnz trampeteden bahsediyorsa da, Sel-nikl alemdar da yazyor. 413 Sel&nlkl bu mnsebetle mteferrikalarn o zaman elli kiiden ibaret ve me'mriyetlerinin l'tibr ?e muhassesti ok olarak yz tim&ra ve krk Ur maa-i makt'a, nail olduklarn yazyor. Hammer, (Baron Joseph Von Hammer Purgstall), Byk Osmanl Tarihi, dal Neriyat: 3/493 -494. 414 Bizari'nin trihinde bu hcuma dir yazlan ve ondan sonraki mverrihlerin hepsi tarafndan nakledilmi olan fkra, Rodos'un fethiyle aldran ve Haleb muharebelerinin ayn gne tesadf ettii hakknda, herkese kabul edilen bir yanlla sebep olmutur. Halbuki Rodos 23 Arahk'da, fetholunmu, aldran muharebesi
412

Sayfa

162

Byk Osmanl Tarihi

Cilt 6

Joseph von Hammer

22 Austos'da, Haleb muharebesi 24 Aus-tos'ta vuku bulmutur. 415 Aada, Otuzbeinci Kitap'la ilgili M.l. l'e baknz. 416 Ca'fer Aga'nn yazs Pdiah'm. yazsna, benzediinden vezr -i zam tevclht ve sair husst hatlarn ona yazdrrd. Hafeer-i S*hih'den hlasa, Devr- Sleyman!, s. 211. (Mtercim)

Sayfa

163

gn sonra bir ncs tecrbe edildi; lkin yenieriler biraz sonra ekilerek byk burcun altnda alan lmn patlamasn beklediler. 5 Eyll sabah bu lm etrafa iddetli bir aydnlk saarak patlad. Bu aydnlk sanki Sultn Sleyman'n vefat kandillerinin klaryd; zr o byk hkmdar inhitt- kuvdan (kgnlkten) veya ishalden, yhud bir nzul darbesinden 5-6 Eyll gecesi irtihl eyledi (20 Safer)415 Vezr-i zam bu vak'ay gizli tutmaa gayret etti; hatt bz mverrihlere inanmak lzm gelirse, bu hlin sr kalmasn te'mn iin, Pdih'n tabibini bodurdu. Bu suretle Sultn Sleyman, Siget'in zabt tesellisini birlikte alp gtrmeksizin ve Gyula'nn zabt haberini almakszn ruhunu teslim etmitir. Temmuz'un 5'inden beri Pertev Paa'nn 25.000 kiiyle muhasara ettii bu mevk, Kreeni tarafndan teslim olunuyordu. Sultn Sleyman Siget'in mdfaasndan hsl olan sabrszlk ve infial sikasyle irtihlin -den birka saat nce vezr-i azama: - Bu ocak hl yanmakta devam edecek mi? Muzafferiyet davulu hl sesini iittirmiyecek mi? mealinde bir tezkire yazmt. Yine o mealde ve gy Pdih'n eliyle yazlm bir takm kdlar orduda gnlk emirler eklinde iln ve srra vkf olmayan vezirlere tebli olundu. Bu evrak yazan, ba-silahdr Ca'fer Aa idi;416 Sultn Sleyman'n vefatndan haberdr olan, Ca'fer Aa ile sr ktibi nianc Feridun idi; bunlarn her ikisi sonralar II. Selm, daha dorusu vezr-i zami Sokollu zamannda u nail olduklar mahrernyyet ve emniyete birincisi Sokollu'-nun dmd ve yenieri aas, ikincisi res'l-kttb sfatyle- hak kazandklarn isbt etmilerdir. 8 Eyll'de (22 Safer) btn haric istihkmlar yklm, dahil istihkmlar'da yalnz kule ve iindeki barut mahzsni asl hlinde-Kalmt. Zerrini ya teslim olmak, ya lmek zamannn geldiini grrej, sebatkr bir liykat ve yn- hayret bir sknetle, ikinci yolu tercih etti. Kahramanca hayat terk etmee karar vererek souk bir ecaatle lmne ve-sle hazrlad. Oda hizmetkr Fransuva erenke'nin yartfmyle arkasna ipekten bir st libs giydi. Boynuna altn zincirini geirdi. Bana kenarlar srmal ve kymeti byk bir elmasla ssl sorgulu bir apka taknd. Ondan sonra zerindeki elbiseye el koyan adam cebinde hibir ey bulamad iin ikyet etmesin diyerek ve fakat Osmanl paras karmamasna dikkat ederek, cebine 100

Byk Osmanl Tarihi

Cilt 6

Joseph von Hammer

Macar dukas koydu.417 Bundan sonra kale anahtarlarn getirterek dukalarn bulunduu cebine koyup etrafndakilere dedi ki: - Bu kol hareket ettii mddete ne anahtarlar, ne de altnlar benden alamazlar; ben ldkten sonra kim alrsa alsn! Lkin yemn ettim k Trk ordughnda beni parmakla kimse gsteremiyecektir.. 418 Asker hizmetleri mddetince vuku bulan parlak muvaffakiyetlerine mukabil ald altn ilemeli drt kltan ilk verileni seerek: - lk eref ve sn bununla kazandm; hakkmdaki hkm dinlemek zere Rabbyezlin taht nne de bununla kacam diyerek, onu ku and.419 Alemdar nnde, kalkann tayan hizmetkr arkasnda olduu hal de, mifersiz, zrhsz avluya inerek kendisiyle birlikte lmee azmetmi altyz kahraman rd ettii ksa bir nutukla tevik ve nutkunun sonunda defa isa'nn nmn yd etti. t kalenin her noktasndan ate yayl makta idi; artk darya kmak iaretinin bir dakika gecikmesi caiz deildi. Byk kapnn yannda demir paralan dolu bir havan topu vard. Zerrini bunun nndeki engellerin alnarak ate edilmesini emretti. Kpr zerinden gemekte olan altyzden fazla muhacimler perian edildi. Havann atelenmesiyle hsl olan duman arasnda Zerrini, saflarn arasndaki boluktan yldrm gibi geen Trkler'in zerine atld. Sdk alemdar Loran Yorani ile beraber en sk saflar zerine giderek, bir anda gsne iki kurun ve bana bir ok isbetiyle yere dt.420 Osmanllar bu hli grnce defa Allah diye bartlar. Yenieriler Si-get'in cesur mdfiini alarak yenieri aasna gtrdler. Henz hayatta olduu halde Kayaner topunun azna balayarak ve yzn yere doru evirerek ban kestiler421 ite Kayaner'i kendi atosunda idam ettirmi olan Zerrini misafirperverlik vazifesini ayaklar altna altna almasnn ve esiri bulunan bir Trk aasn ldrmesinin cezasn, Kayaner hininin topu zerinde can vererek dedi. Vezr-i zam, tercman brhm vstasyle, Zerri'nin ne kadar haznesi
Naklolunur ki kal'a bei, Zerensk Mfclos dimekle mehur bir dilr idi. Netice -1 hl ne alacan anlamas zerine bana turna tellerim soktu, kuma esvblarn giydi, cibine yz altun koydu, Bu beni kesen gaziye armaan olsun didi. Pecev'den hlasa, c. 1, s. 419. Peev'nin bunu Frenk tarihlerinden ald melhuzdur; bakiyesi aada 80 numaral haiyededir. Peevl bu kadar alm, Hanuner sz uzatmtr (Mtercim). 418 Yani gstermee kalkan vuracak idi (Mtercim). 419 Hatt rivayet olunur ki, ecddndan kalm bir kl vard, onu kusand. Peevl, kezalUk (Mtercim). 420 Peevl Selnikliden naklen be? dirhem arlnda bir kurun isabet ettiini yler. 421 Zerrini'nin idam edilii hakknda Macar tarihileri tarafndan bilinmeyen, yhud sktla geitirilmi olan bu husus, bizzat hid olan Selnik'nin u ifadesiyle dorulanr: Koyn topu zere yz koyu koyup teber-i mu'teber ile ensesinden bir yenieri alup... (istanbul basm, s. 44).
417

Sayfa

164

Byk Osmanl Tarihi

Cilt 6

Joseph von Hammer

bulunduunu, nerede kaldn bunlardan sordu. Gururlu gen bir Macar olan hazinedar422 u cevb verdi: - Zerrini'nin 100.000 Macar dukas, 100.000 eks, her hacimde 1.000 altn kadehi, kymetdr bir evnsi vard; bunlarn hepsini mahvetti; yal nz bir kasa iinde 50.000 liralk kymetli eya brakmtr; lkin barut mhimmat ondan az deildir; onlar da u konumakta olduumuz daki kada parlayacak, kalenin teslimine yegne sebep olan ate, ordunuzun da harab olacaktr. Bu tehddkr szleri dier iki esr dah tasdik etti. Vezr-i zam endielenerek avubaya, btn adamlanyle birlikte atlara binerek bu fe lketin nn almak zere lzm gelen tedbrlerin alnmasn emretti. a vular ekilmek ve askere ric'at emri vermek zere kumandanlar haberdr etmee ancak vakit bulabildiler; kule korkun bir tarraka ile berhava olarak binden ziyde adam harabesi altnda kald.423 Yine o gn vezr-i zam, Zerrini'nin ban, apkas ve altn zincir zerinde olduu halde kapclar kethdas Glb ma'rifetiyle dmd Budin Vlsi Soko-lovi Mehmed Paa'ya gndererek, hemen mparator'un ordughna ulatrmasn yazd. Sokolovi, ald emir mucibince, u hzn verici met -rkt Salm Kontu Ek'e gnderdi. Daha sonra ba, Baltazer Baani tarafndan akatorn ehrine getirilerek Azize Elen Manastr'nda Zerrini'nin -Frankipan ailesinden bulunan- zevcesinin mezar yanna defn edilmitir. Siget'in istilsnn sekizinci gn vezr-i zam Sokollu Mehmed Paa byk bir dvn akdetti. Henz hayatta imi gibi Sultn Sleyman tarafndan olmak zere, btn Osmanl memleketleri valilerine. Krm H-n'na, Mekke erfi'ne, trn h'na ve Osmanl Devleti ile mnsebetleri bulunan dier mslman hkmdarlara zafer-nmeler yazld. Mkfat ve terakkiler datld; ondan sonra mirhor (emr-i hr) Ca'fer Aa'-nn Sultn Sleyman'n yazsn taklden yazd bir mektup ner edildi ki, ordudan bir ksmnn hemen Babua zerine gitmesini ve dier ksmnn Siget istihkmlarnn tekrar yaplmasnda kullanlmasn mir idi.
Istoanfi'de, Budina'da, Forgacz'da, Sambuecus'da olmayan bu tafsilat, SelnikI'de kaydedilmitir. Bizari ve Budina'ya nazaran 9 Eyll, Osmanl mverrihlerinden bir takm 7 ve bir takrm 8 trihini gsterirler; Selnik ve Peev Sultn Sleyman'n vefat trihinde aldanrlar (Cum'a ertesi 6 Eyll, 20 Safer): bunlar, biri ayn gnne, dieri haftann gnne it olmak zere, byk hir hata yaparlar. 1566 Macaristan seferine dir bir eser yazm olan Alfons Ulloa'dan baka Siget muhasarasna dir ismi mehul bir mellifin (Sansovino'da, c. , s. 451) dier bir eseri vardr. Avusturya mparatorluk ve Kraliyet Hanedan Arivi'nde Din-d Trih ksmnda 106 numarada Siget'in 7 Eyll 1566 Trihinde Zabtna Dir olan el yazmasna mracaat
422 423

Sayfa

165

Byk Osmanl Tarihi

Cilt 6

Joseph von Hammer

Yine o aralk asker arasnda yayld ki, Pdih bir nikris darbesinden dolay kamamaktaysa da, Siget Camii tamamlannca Cuma namasim ve parlak muzafferiyetin kranlarn ed etmek zere cmi'e gidecektir. Sahiplerinin vefatndan dolay mnhal bulunan birok me'mri-yetlerin yerlerine yenileri tyn edildi.424 Bu mnsebetle Cell-zde nianc hizmetine dnd. Sokollu, askeri Siget istihkmlar ve Ba-bua sevkytyle megul ederek, Sultn Sleyman'n vefat haberini hafta saklamaa ve u suretle velahdin Ktahya'dan stanbul'a gitmesi iin zaman vermee muvaffak oldu. Bu yolda bir tedbr, benzer bir muvaffakiyette I. Mehmed'in, II. Mehmed'in,425 I. Selm'in vefatlarnda dah uygulanmt. Siget Ftihi Sokollu Mehmed Paa, hkmeti o kadar kav bir el e tuttu ki, yalnz bu ilk hafta zarfnda deil, vefatna kadar srecek olan 13 sene zarfnda dah Sultn Sleyman'n messeselerine herkesi sadkane itaat vaziyetinde tutarak, devletin saadet ve kudretini o byk pdihn ykseltmi olduu derecede muhafaza etmitir.426

OTUZDRDNC KTAP ......................................................................................... Kanun Sultan Sleyman Devri'nin bideleri .................................................. Devlet Ricali, irler Ve Fakihler ..................................................................... Fakhler ........................................................................................................... lm Tekiltn Yeniden Tanzimi ...................................................................... Maliyenin Yeniden Dzenlenmesi .................................................................. Ordu................................................................................................................ Araz Sstemi Ve Vergiler ................................................................................ Vergiler ........................................................................................................... Mlki Dzenlemeler ....................................................................................... Asayile lgili Nizamlar Ve Ceza Kanunlar ...................................................... Kahve Ve Kahvehaneler.................................................................................. Kann'nin BykL Ve ahsiyeti ........................................................... mparatoluun kn Hazrlayan lk Sebepler .........................................
Bu zmreden olmak zere Hazinedar Sinan Aa Siget'de, eskiden defterdar olan Tevki' Mehmed Be Peuy'da vefat ettikleri gibi, Basra beerbei Dervi Al Paa ve kap -aas Ykb Aa da irtihl eylemilerdir. Siget muhasaras hakknda bildirilen me'hazlardan baka l, Peev, Selnik, Solak -zde, Ravzat'I-Ebrr, Cim''t-Tevrh, Nuhbet't-Tevarih, Cenb, Hezar-fenn, Tb'-zde (?), Aziz elebi (Sleymn-n-me), Hac Kalfa ile Merak'nin manzum eserine dah mracaat olunabilir. 425 Ftihin vefatnda bu tedbirde baarl olunamad malmdur. Mtercimi 426 Hammer, (Baron Joseph Von Hammer Purgstall), Byk Osmanl Tarihi, dal Neriyat: 3/493 -498.
424

Sayfa

166

Byk Osmanl Tarihi

Cilt 6

Joseph von Hammer

Netice .............................................................................................................

Sayfa

167

Byk Osmanl Tarihi

Cilt 6

Joseph von Hammer

OTUZDRDNC KTAP Kanun Sultan Sleyman Devri'nin bideleri Sultn Sleyman'n koyduu kanunlar ve usl Osmanllar nazarnda, byklnn en byk sebeblerinden sayldndan -daha nce yazld vehile Avrupal mverrihler kendisini Byk ve Muhteem unvnyle zikretmekte iken- Trkler Kanun unvann verirler. Saltanat devrinin bidelerim sayarken, yalnz Edebiyat ve san'ata it olanlarn deil, kanuna taalluk edenlerini de zikretmemiz lzm gelecektir. Evvel Sleyman zamannn hretli inatlarn ve ilm eserlerinin bir icmalini ve ond an sonra kanun kuyuculuktaki dehs sayesinde vcd bulan Osmanl saltanat messeselerini beyn edeceiz. Asker ve siys ve-kayi nakl ettiimiz ve bunlardan hissedar olan kumandanlarn, devlet ricalinin isimlerini yd ettiimiz srada san'at ve edebiyatla ilgili eserlerden ve onlarn sahiplerinden bahsetmi isek de, trihin bz ksmlarn aydnlatp bz ksmlarn glgede brakmaktansa, her tarafn ayn derecede aydnlatmann daha faydal olacan dnerek, bu bahiste biraz daha sz etmeyi vazife sayyoruz. Devletin baka hibir zaman yoktur ki, ebed eserler ve san'at mah slleri bakmndan, 46 sene sren I. Sleyman ve ancak 8 seneden ibaret olan II. Selim saltanatlar kadar bereketli olsun. Evvelce iaret etmitik ki, Osmanl mverrihleri Sleyman devri vekayinde 10 saysnn hkim olmasna byk bir ehemmiyet isnd ederler. Bununla beraber, msade edilsin ki, Sultn Sleyman'n hakk, y le zannedilen bykl hakknda kat' bir hkm vermekten evvel, ark hlar'n o Pdih'n ahs ve saltanat zaman hakknda tatbik ettikleri bu 10 says hakknda bz tafsilt ve zht verelim. Onlarn dncesine gre, bu saynn te'srini rde-i lhye aadaki yetlerle gstermiti: 10. Hicr asrn birinci senesinde427 domu olan Sultn Sleyman, Osmanllardn 10. pdih,428 zamannn 10. byk hkmdar,429 10 ev-ld babas,430 10

168
Sayfa

Hicretin 900'ncu senesi (1494). (Ttnc sene asrn balangc olmak tibariyle Sultan Sleyman'n onuncu ayn basnda dogmug olmas dog ru ise de, 1900 Paris Sergisi mnsebetiyle yeniden, gndeme getirilen meselede her asrn balangc yznc seneden mi, yoksa yzbirinci seneden mi itibr olunaca hakknda mnazara olunmutur. Her trihin ilk asr yznce senenin hitmnda sona ereceine gre, ikinci ve nc ilh. asrlarn yzbirinci senenin birinci gnnden balamas lzm gelir. Bununla beraber teden beri kabul olunmu diye dier hesab mu'teber addedenler vardr. Mtercim). 428 Osman. 2) Orhan, 3) I. Murad, 4) I. Byezid, 5) I. Mehmed, 6) II. M -rad, 7) it Mehmed, 8) H. Byezid, 9) I.
427

Byk Osmanl Tarihi

Cilt 6

Joseph von Hammer

byk evsf- ahanenin sahibi431 idi. Saltanat zamannda 10 sadr- zam,432 10 defterdar ve nianc,433 10 allme fa-kh,434 10 byk ir435 vard. 10 defa 10 ehir ve istihkm fethetmekle hret kazanmtr.436 Bundan evvelki dokuz kitab Sleyman'n saltanat vekayi ve riva yetlerine tahsis ettikten sonra, bu onuncu kitapta437 san'at ve edebiyat bidelerinde ve Osmanl trihinin bu devresinin meydana koyduu messeseleri zikr ile inat ve te'ssttan, defterdar ve nianclardan, fakh ve irlerden, ilmiyye kadrosunun yeni tertibatndan, ordu ve hazneden, timr ve zeametler hakkndaki nizamlardan, ceza kanunlar ile zabta
Selim, 10) L Sleyman. 429 1) arlken, 2) X. Leon (Papa), 3) VIII. Hanri, 4) I. Fransuva, 6) tvan Vasilyevi, 6) h smail, 7) h Ekber, 8) Andre Agrlti, 9) I. Sigismund, 10) I. Sleyman. 430 1) Mehmed, 2) Mahmd, 3) Abdullah, 4) Cihangir, 5} Mustafa. 6) Byezid, 7) Selim, 8) Mihrimh (Rstem Pasa'nm hanm) 9) ve 10) simleri malum olmayan iki kz ki, Venedik elileri raporlarnda onlardan bahsedilmitir. 431 drs dah II. Byezid mnsebetiyle bu on vasftan bahseder. Konde, Murlar (Murbtn) Trihi'nde (c. 1, s. 339), bunlar bz deiikliklerle Seyyid bin Sleyman bin Cd hakknda tatbik eder: 1) stikamet, 2) ecaat, 3) Merdlik hissi, 4) Ltuf, 5) airlik kudreti, 6) Belagat, 7) Beden kuvvet, 8) Mzrak kullanmakta maharet, 9) Kl kullanmada maharet, 10) Ok atmada maharet. drs ise u on vasf syler: 1) hti yat, 2) Cesaret, 3) Perhizkrlk, 4) Beden kuvvet, 5) Hsn-i muamele, 6) Sebat, 7) Vakar, 8) Teebbs fikri, 9) ffet, 10) Semahat. 432 i) Pir! Pasa, 2) ibrahim Pasa, 3) Aya Pasa, 4) Ltf paa, 5) Sleyman Pasa, 6) Rstem Paa, 7) Ahmed Paa, 8) kinci defa Rstem Paa, 9) Semiz Ali Paa, 10) Sokollu Mehmed Paa. lim haham Almosnirio' ya da mracaat: Que tuvisse diez Oliviciers, que son la parte princi-pal del Reino; Yenieri aasndan da bahseder: Diez agas de Geni -aros, le mayor fortaleza y vgor de su exercito. (Hac Kalfa, Takvt -m't-T*vftrlh, s. 236). Lkin bizzat Sultn Sleyman tarafndan idare olunduunu beyn ettii on sefer hakknda aldanr. Las guerras que dio personalmete fucron diez (s. 84). nk Mohac ve Viyana seferlerini bir sayarak 1541 Macaristan seferini unutur, ve ran ah zerine alan ki son seferi de bir gsterir. 433 skender elebi (2), Cell-zde Mustafa, (3) Ramazan-zade Mehmed, 4) Halli Be, 5) Eblfazl, 6) Mehmed eleb, 7) Akba elebi. 8) Nev-toahftr-zde; 9) brahim, 10) Feridun. 434 1) Kemlpasa-zde, 2) Ebussud, 3) tbrhn eleb, 4) Taskprl -zde, 5) Cell-zftde Salih, 6) Hafz Acem, 7) Lr, 8) Birgili, 9) Hayreddn, 10) Srri. 435 1) Bak, 2) Hayli, 3) Zti, 4) Gazal, 5) Yahya Beg, 6 - Fuzl. 7) Celli, 8) Fikri, 9) Revani. 10) Lmi'l. 436 l (varak: 224), bu fetihleri yle sayar: 1520'de aba, Sem -ln, S alan kam en, Klpanik, Knin, Berklas, Bardi, Serbemik, Sokol, Belgrad. 1522'de stanky, Bodrum (Halikarnasos), Le -ros, Piskopia, Nisari (ncir Adas), Sime (Smbeki), Telos, Limonia, Kalimne (Kaimnos), Rodos. 1526 senesinde Peter -vardayn (Petervaradin), llok, sek, ftataha, Gregorovi, Ber -kasova (Berkasuh), Metrovi, Tokay, Sevilan (Suylan), Mo-ha, Pete, Segedin, Ba, Bee, Titel, Parkan, evek, Erdud, Gypah(?), Budin. 1532 senesinde Eersek, Nevar, Babua, Berzenze, Beluvar, Kaplona, Kapornak, Germendvar, Pozaa, Gn. 1533 senesinde dilcevaz, Arci (Erci), Ahlat, Vastn, Avnik, htimn, Ahul, Teng, Bikar, Badd, Dan, ehribn, Hruniye, Artuk, Kerkk, ehr-i Cl, Seccade, Lristan, Ku-zistn, Dhm, Koron. 1541 senesinde Valpo, tuhleysenburg (tstoni Belgrad), Gran (Ostorgon), Tata, Fnfkirhen (Pee, Peuy), iklo, Tamvar; Asya tarafnda Vst, Van. Basra. 1549 senesinde, ran seferinde, Tortum, AkekaVa, Bingerd, Brakan, Niyak, Kubiki. Kouk, Smgn, Ahu. Nahcuvan. 1557 senesi muharebesi, Macaristan seferinde, Galad. Nagi, Felnek, Aperiyes, Boduriak, Zadurlak, Arad, anad, lladia. Deva, Lip-pa. Ancak l 1527 senesinde Dalmaya ve Hrvatistan'da fethedilen kaleleri unuttuu gibi, 1537 senesinde Pdih'm eline geen Akdeniz adalarn zikretmiyor. 437 Hammer de 10 saysnn te'sirine malp olarak Sultn Sle yman saltanatn 10 kitapta yazmtr. Mtercim.

Sayfa

169

Byk Osmanl Tarihi

Cilt 6

Joseph von Hammer

Sayfa

nizamlarndan, dahil idareden birbirini mtekib bahsedeceiz. Sleymniye Camii ile dier alt cami, yni: I. Selm'in trbesi yannda in olunan Selimiye'yi; Sleyman'n ehzadeleri Mahmud ve Cihangir'in trbeleri yanndaki ehzade ve (Galata'da, bugnk Cihangir semtinde) Cihangir Cmileri'ni, skdar ve Edirne Kaps'nda Mihrimh Sultn iin yaplan iki camii; Haseki Sultn, dier ismiyle Rokzean iin Avrat Pazar'nda in olunan camii daha nce zikretmitik. Her ne kadar u alt cami, Sultn Sleyman'n ismini tamyorsa da, hepsi onun haznesinden vcde getirilmitir. Sleymniye'den sonra Sleyman'n en ziyde iftihar ettii Krk Kemer, yahut krk umm emeye su verdii iin- Krk eme nmyle yd olunan ve evvelce trihimizde zikredilen su yollardr. Sleymniye'nin, Krk eme KemerlerTnin, ekmece Kprs'nn yaptrlmasyla, Sultn Sleyman, ihtiam ve umm messeseler bakmndan -Ayasofya Kilisesi'nin, eski Bizans su yollarnn, ekmece Kprs'nn yaplm bulunduu nehir zerinde bir krgir kprnn banisi olan- Justinyen ile rekabet etmitir. Kostantiniyye'yi in eden Kostantin ve bu payitaht feth ve yeniden mr eden Mehmed istisna edilirse, bu ehrin tezyinatn byk apta borlu olduu kiiler, Byk Justinyen ile Byk Sleyman'dr. Osmanl Pdih tarafndan yaptrlan btn byk binalarn tafslen ta' -rfi, alt bbda Justinyen'in bidelerini tavsif eden Prokop'un eseri kadar geni bir te'lfe sermye olur. Prokop gibi bu te'lft sahibi de payitaht ve vilyetleri ssleyen camilerle, memleketin her tarafnda grlen birok su yollan, kprler, istihkmlar, birok hayr messeseleri hakknda sitayile sz edebilir. eyh-i Ekber mutasavvf Muhy'd-dn el-Ara-b'nin kabri zerindeki unutulmuluk perdesini kaldrarak oraya bir kubbe in edip erbb- ihlsa ziyretgh yapan pederi Selm'in eserine paralel olarak, Sleyman dah Badd'da -Acem ismn ykt- tmm- zam Eb Hanfe Trbesi'ni mr ve bu trbenin civarnda bir cmi-i erif ile fukarann yemek yemesi iin bir imaret in eylemitir. Yine Badd'da, mehur Kaadiriye tarikat kurucusu eyh Abdlkaadir Gey-ln'nin trbesi yanndaki camii yeniden ihya etmitir. Byk mutasavvf ve ir Mevln Celleddn-i Rm ile slm kahraman Seyyd Battal Gazfnin htralar, yine o yolda Sleyman tarafndan ereflendiril-mierdir. Konya'da Mevln Dergh'nda iki minareli bir cami ile derviler iin bir sem-hne,438 onlarn ikametlerine
438

170

Peevt, l,

Byk Osmanl Tarihi

Cilt 6

Joseph von Hammer

Cihn-nm (s. 516); demek ki, bir medresenin gnlk masraflar 84 ake (bir muallim 50, bir mud 4; 15 talebe, beheri 2) ve drt medresenin 336 ake idi.
439

Sayfa

171

mahsus hcreler, fakirler iin imaret yaptrmtr. Seyydgaz kasabasnda Battal Trbesi civarnda byk bir tekye, bir cami, bir medrese, fukara ve garbler iin imaret te'ss etmiti; bu binalarn hepsi kurunla rtld; tekye Bekta tarikatine verildi. Tarikat pr Abdlkaadir ve Celleddn -i Rm iin yaplan hayr eserleri ile Seyyidgaz kasabasndaki inat Osmanl memleketlerinde miktar ve nfuzlar ok olan Kaadir, Mevlevi, Bekta dervilerinin Sleyman hakknda muhabbetlerini celbetmiti. Kefe'de, znik'te, am'da harb olan camileri ve Meri zerinde Mustafa Paa Kprs ya nnda Mustafa Paa'nn in ettirmi olduu kervansaray, camii, imareti tamir ettirdi. Sultn Sleyman, bu kadar camileri in ve tezyn ettirmekle iktifa etmiyerek, yeni fethedilen memleketlerdeki Hristiyan kiliselerini de Is-. m. mabedi hline evirdi. Rodos ve Koron'dan Tamvar ve Budin'e kadar anlar HlristiyanlarY davetten mahrum kalarak, Mezamir tegannle-ri ve. organon ahengi yerine, minarelerin tepelerinde mezzinlerin Al lah! Muhammedi seslerinden baka birey iitilmez oldu. Osmanl silahlaryla ele geirilen ehirlerin hepsinde, Rodos'ta, Koron'da, aba'da, Belgrad*da, Tamvar'da, Budin'de kiliseler camie evrilirken, bir taraftan da istihkmlar tamir veyhud yeniden in edilmekte idi. Sleyman'n saltanatnn bidayetinde tamir gren Belgrad Kalesi, bir yldrm dmesinden dolay cebhnesinin ate almasyle harb olduktan sonra, saltana tnn sonunda dah tamir edildi. Sultn Sleyman Kuds'n duvarlarn tamir etmi, ve daha nceki halfeler gibi Kbe-i Muazzama'y tezyn eden Osmanl Pdhlan'nn ilki olmutur. Bu tezyinatn caiz olduu hakknda mft Ebussud'dan fet va alm, ve inatn Mekke fakhleri ile Hanef, Mlik, Hanbel, afi, drt snn mezhebin imamlar huzurunda icrasn emreylemitir. Mekke' de bu drt mezheb in Osmanl medreseleri tarznda drt medrese yaptrp, her medreseye on be talebe ve bir mud konulmutur. Mderrislerinin vazfe-i yevmiyeleri 50, mud'in drt, her tlib (talebe)'in iki ake idi.439 (Hazret-i) Peygamber'in ilk zevcesi (Hazret-i) Hadce'nin vaktiyle camie evrilmi olan hanesi harb olmutu. Sleyman onu tekrar in ettirerek sal ve cuma gnleri Allah! ve H! diyerek zikr etmek zere derviler tyn eyledi.

Byk Osmanl Tarihi

Cilt 6

Joseph von Hammer

Mekke'nin bir feti olan su ktlna re bulmak zere, Hrn'r Red'in zevcesi Zbeyde Mekke'de byk mebllar sarfyle bir su yolu yaptrm ve bu eser defalarca tamir grmt. Sultn Sleyman'n sal tanatnn onikinci senesinde (939/1532) Mekke'de susuzluk o dereceye kt ki, bir krbas hayl para demek olan bir dukaya satlr oldu. Ve dindr -ne siklerle Haremeyn-i Muhteremeyn'e gelmi olan haclar susuzluklarn gideremiyerek telef olmak tehlikesine uradlar. Bereket versin ki bir hayrl yamur imddlanna yetiti. Felketin tekerrrne mahal vermeinek iin, Sleyman Bedir ve Huneyn ve Cebel-i Arafat su yollarnn tekrar insn emretti ki, bunlardan Bedir ve Huneyn yolu 45 lle440 su alr mermerden yaplm kubbe ile rtl bir byk havuzda son bulurdu. Sleyman'n kz Mihrimh Sultn, dier bir su yolu in ettirerek, bununla Cebel -i Arafat menb sularm Harem-i erf yannda bir havuza aktt. Cebel-i Merve yamac zerinde bir eme yaptrd ve Safa ile ref Kabristan arasndaki iki havuzu geniletti. Bu havuzlardan biri Suriye'den, dieri Msr'dan gelen haclarn ihtiyalarn giderdiinden, Suriye ve Msr Havuzlan denmitir. Msr Sultn Kalavun iki karye te'ss ile, bunlarn varidatn bayram gnleri Kabe'ye rtlecek rtye senelik masraf olarak tahsis etmiti. Bu rt, srmal iki kuma parasndan mrekkep olup 1060 zira' vs'atinde olan birincisi Hcb ve 50 zir'dan ibaret olan ikincisi Nitk olarak adlandrlr. Bu iki karyeye Sultn Sleyman dierlerini ilve etmitir. Bundan baka, Haremeyn'e her sene hac kafilesi ile gnderilen akeyi artrm ve bunu uvl (?) nmyle Hristiyan recizye'sinden tahsis etmitir.441 Devlet Ricali, irler Ve Fakihler Osmanllar'n terifat uslleri gereince vezirler, belerbeileri cm leye tekaddm ederler; onlardan sonra defterdar, nianc, res'l-kttb gelir ki, asl vkel (kabine) bunlar demektir. Bunlarn, yaz ileri ile uraan direlerin sktu iinde mtevzne f ettikleri faydal hizmetler, erbb- harbin hizmetleriyle glgelendiinden, ekseriya hakkyle tak-dr olunamaz. Defterdarn, nianclarn, reislerin n ve hrete nail o) malan ndirdir; skender elebi gibi sukutu btn Osmanl memleketlerinde yank
440 441

Sayfa

172

Su ls. Hammer, (Baron Joseph Von Hammer Purgstall), Byk Osmanl Tarihi, dal Neriyat: 3/499-503

Byk Osmanl Tarihi

Cilt 6

Joseph von Hammer

Mehmed elebi, Eri Abd-ogl dirler bir ehl-i Um dem di; gh defterdar ve gh nianc old. Sgetvr seferinde nianc ken vefat ilerek Peuy'da Kaasm Paa Camiine defn olnd. Peevl, c. 1, s. 42. (Mtercim).
442

Sayfa

173

uyandranlar ve byk ve kk nianc Cell-zde Mustafa ve Ramazanzde Mehmed gibi zamanlarnn trih-nvisi olmu bulunanlar, bu kaaideye istisna tekil ederler. Vezr-i zam brhm Paann gadrine uram olan skender eleb*den sonra defterdar olanlar arasnda, Macaristan vergileri iin yeni bir kayt te'ss etmi olan Hall Be ile hretli mverrih drs-i Bitlis'nin olu Eblfazl eleb'yi sret-i mahssada zikretmemiz lzm gelir. Halil'den evvel Osmanl Devleti'nde Rumeli, Anadolu, Suriye ve Msr def-terdn olmak zere defterdar vard. Macaristan'n fetlji bir drdnc defterdarlk tekilini cb ettirerek, Hall Be bu yeni vilyetin mliyesini idareye memur oldu. Eblfazl ise pederinin, saltanatn teesssnden sekizinci pdiha kadar Het Bihit nmyle Fars lisn zere yazm olduu Osmanl Devleti trihine 9. pdih olan I. Selim zaman ve-kayiini ilve etmitir. Eri Abd elebi nmyle mruf olan Mehmed elebi dikkate deer bir kitabet hneri ile imtiyaz kazanarak iki defa defterdar ve nianc man sblarna arld.442 Birok nizamlar, bu zt ile byk nianc Mustafa'nn kaleminden km ve o zamana kadar ner olunan nizamlarn bir mecellede toplanmas da bunlarn himmetiyle vuku bulmutur; birincisi II. Mehmed'in Kanun-nme'sini ve ikincisi I. Selm zamannda tanzim olunan Kanun-nme-i Mli'yi toplam ve birletirmitir. Dier iki defterdarn da devletin ilerinde hizmet-i mahssalar vardr ki, bunlar, iftiralarla skender eleb'nin dmesine yardm eden Nakka Al ve niac Cellzde Mustafa'nn himyesi altndaki Nevbahar-zde*dir. Nevbahar-zde defterdar mansbna vsl olunca messesenin usl gereince, hianc'ya tekaddm etmek hakk olduu halde, velinimetine tekaddm etmekten ise istifay tercih edeceini beyn ederek, onun nne gemedi. Sultn Sleyman, bu ni'metinsca hareketteki necbet vgyle karlayarak, bundan byle defterdar ve nianclardan hangisi daha kdemli ise, onun tekaddm etmesini irde etti. Msr defterdar brahim Be Trke bir Muharrert - Devlet Mecmuas (Devlet yazmalar mecmuas) tertb etmitir.. Lkin bu mecmua, resl-kttb Feridun Be tarafndan Mnet- Hmyn nmyle tanzim olunup btn mecmualarn en mkemmeli bulunan ve trihimizde III. Murad saltanatna mevz- bahs edilecek olan esere kys edilemez. Bu

Byk Osmanl Tarihi

Cilt 6

Joseph von Hammer

nianclarn kaleminden kan en yn- dikkat muharrert arasnda, Moha muzafferiyetnmesi, Belgrad, Rodos, Tebriz, Badd, Budn, Siget Fetihnameleri ile elzde Byezd'in teslimi hakknda Sleyman ve h smail ve h Tahmasb ve bunlarn vezirleri arasnda cereyan eden muhbert ve Sleyman tarafndan Mekke erfi'ne gnderilen ve Vezr-i zam brahim Paa'ya verilen bertlar zikretmemiz lzm gelir.443 Defterdar ve nianclar arasnda mverrihlere ve erbb- kaleme tesadf olunmas, Pdihlar, vezirler arasnda irler bulunmasndan daha az taaccbe yn olduunda bhe yoktur. Babas I. Selim, ve amcas Korkud hakl olarak irler arasnda zikrolunan Sultn Sleyman ile drt olu Selm, Mustafa, Byezd ve Cihangir dah Osmanl tercim-i ahvllerinde444 bu sfatla yd edilmektedir. Osmanl Devleti'nin en byk iri Abdlbk, daha muhtasar olarak Bk'dir ki, Osmanllar bu zt Sultn*-ar ve Hn ve Hakan- ar nvanlaryla zikrederler. Bak, Osmanl iirinde Mtenebb ve Hfz'm Araba ve Farsa iirdeki derecesinde saylmtr. Sleyman zamannda domu olan Bak, bu Pdih'n saltanat zamannda hretin son derecesine nail olarak II. Se-lm zamannda dah o mertebeyi muhafaza etmitir. Sultn Sleyman'n iirleri airane dehnn iaretlerini hv deilse de, bir vekar- ahaneyi ve sf bir ahlk belirttii inkr edilemez. Her beytinde grlen insaniy-yet dolu duygular Muhibbi mahlasn hakkryle alm olduunu isbt eyler. Eer Sleyman zamannn byk irleriyle eit saylamazsa, ilerlemi bir yata, yni eski dostlarm krp atarak yenilerini yerine oturtmann mkl olduu bir zamanda, ilk eserini takdime gelen Bk'nin ulv liykatini takdir ve o vakitten i'tibren mparator ve Kral Ktphnesi'nin 224 numarasnda brhm' -in in ettii (kaleme ald) u vesikalar bulunur: h-s-mil'in tebriknmesine cevap (varak: 12 ve 14), bir vezire me' -mriyet ferman (varak: 16), Diyr- Bekr valisinin me'm-riyet ferman (varak: 17), sadrzam brhm Paa iin dier bir ferman (varak: 18). Cell-zde Trihi: Msr valiliinin 40.000.000 ake tahsisat ile Sleyman Paa'ya tevcihine dir 934 (1527) tarihli bir ferman; Sultn Sleyman'n Hayrbay'a 926 (1520) tarihli bir mektubunu (varak: 24), h Tahmasb'-n Byezd'e dir bir mektubunu (varak: 25, 26, 27, 51) hvidir. Rz-nme-i Sleyman'ye de mracaat. Bunlardan sonra ehzade Selm'in ve lalasnn Mekke mftisine (varak: 59) mektuplar; Sultn Sleyman'n Mekke erfi'ne 957 (1551) tarihli ferman; sadrzam Rstem vezir Al ve Ahmed Paa larla dier vezirlere tebrik-nmeleri; kayn validesinin vefatndan dolay Rstem Paa'ya ta'zyet mektuplar; kadlarn, sancak-belerinin, dier memurlarn yazmalar mevcuttur. Kont Loov'un bana vermi olduu Farsa yazlm, Sultn Sleyman'n h-Kul'na bir mektubu (Nu: 15), Ferruh-zd'n cevb-nmesi (Nu: 16), Sultn Sleyman'n bu mektuba cevb, Tahmasb'm Byezd lehinde tavassutunu bildiren mektup (Nu: 17) Rz-nme-i Sleynn'de yoktur. Pdih'm bu mektuba cevb (Nu: 18), Rz-nme-i Sleymn'de 60 numaradadr. 444 Tercim-i Ahvl ve mneat sahipleri Sultn Sleyman'n drt olu nmna ancak birka beyit yazmaktadrlar. Fevr, Sleyman'n bz iirlerini Ahlk- Sleyman! eserine almtr; bu eser Sultn Sleyman'n vefatndan alt sene nce 979 (1560) senesinde son bulmutur. (Sultn Sleyman'n iirleri Dvn-i Muhibbi adyla sonralar stanbul'da baslmtr.
443

Sayfa

174

Byk Osmanl Tarihi

Cilt 6

Joseph von Hammer

byk adamlara mlik olmak hususunda o kadar zengin olan- devletinin gzel ziyneti olarak yceltmi olmasndan dolay vgye lyk olmak lzm gelir. Bk'yi padiahlk anna lyk bir ekilde mkfatlandrmakla iktifa etmedi; kendisi de ir olmak haysiyetiyle bir iir ithaf ederek, bunda Bk'yi Osmanllarn en byk iri olmak zere yd etmi ve hretinin devam edeceini hakl olarak kefetmitir.445 Kendisine bahedilen ni'metler-den duygulanan Bak, Sultn Sleyman'n vefat zerine bir mersiye sylemitir ki, Osmanl iirinin en kymetli elmas addolunmutur. Bk'nin mersiyesiyle rekabet edebilecek dier bir mersiye de allme mft Ebus-sud Efendi tarafndan tanzim olunmutur ki, bu zt Osmanl tercim-i ahvli birka gazelinden dolay -Selefi Kemal-Paa-zde ile Sa'd Efendi gibi- irler arasnda zikretmemektedirler. Pdihlar, ehzadeler gibi birok vezirler, paalar da gazel sylemeyi bo bir eref olarak telakki etmemilerdir. Talihsiz Budin Belerbei Arslan Paa, vezir Cemli ve ems Ahmed Paa'lar, vezr-i zam Pr Mehmed Paa, tercmeli ahvl yazarlar tarafndan irler silsilesine ilhak olunmulardr. Fakat bunlarn hibiri, ve hatt imdi zikredeceimiz dokuz ir, kendisini Bak derecesinde sayamaz. ir Hayal, bu mahlasa hayllerinin, renklerinin parlaklyle hak ka zanmtr. Bu meziyyetleri Pdih'n ve vezr-i azamn o kadar tevecchn celb etti ki, her iiri Pdih'n mkfatna mazhar olarak, nihayet 150.000 akelik senelik bir irada (zeamete) nail oldu.446 Hayl, edebiyatla ilgili fikirleri bakmndan -I. Selm zamannda bahis mevzuu ettiimiz- Zt'nin muhalifi olmakla beraber, ekseriya onu takld etmitir. Osmanhlar'n Areten'i demek olup Deli Birader unvan verilen Ga-zl'den ve h Ged ve ehd-engz manzumelerinin sahibi Yahya Be*-den vekay ile alkal bahisleri yazarken de bahsetmitik. Fuzl afyonun ve sarholuk veren ikilerin zevkini ve Leyl ile Mecnn'un akn teren- nm etmitir; Ravzat'-hed nmndaki Farsa eseri de Hadkat'sSed nmyle tercme etmitir. Celli ve Fikr hikye nazmlaryle isimlerine hret vermilerdir; birincisi Husrev rn unvanl Farsa manzum hikyeden ve Trke Leyl v Mecnn'dan ilham almak suretiyle bu iki efsneyi nazm
Buna dir Fevr'nin Ahlk- Sleymn'sinden alnm beyitler Bk'nin Almanca tercmesinde mevcuttur, s. 155. 446 Utta aber'in tercmesi, s. 149. Dier iki Hayl'den de bahseden k elebi ila Knal -zade'ye dahi mracaat.
445

Sayfa

175

Byk Osmanl Tarihi

Cilt 6

Joseph von Hammer

eylemi, eh-nme'yi de tercme etmitir. Fikr yldzlardan ilhamlar alarak Mihr Nhd ve Behrm v Zhreyi yazm ve kfe-zr ve Ebkr- Efkr nmnda dier eserleri brakmtr. Sleyman'n saltanatnn ilk senesinde vefat eden Revani tret-nme ismindeki447 musavvirne eseriyle birinci derecedeki Osmanl irleri arasna gemitir. Bdpy (Beydeba) 'in hayvanat lisnndan hikyelerini ihtiva eden Al Vsi' tarafndan yazlan Trke tercmesi umm surette Osmanl nesrinin en gzel eseri addolunmakla beraber, birinci nesir yazarlar arasnda bulunan Lmi' de Revn gibi en byk airler srasnda zikr olunmaktadr. Lmi' Zat gibi em' ve Pervane nmnda hayal bir eser nazmederek, Zat ile, Fetth'nin Hsn Dil ismindeki eserini Trke'ye tercme ederek h ile rekabet etmitir....... Sleyman'n emriyle Nizm'nin (Semerkand) Veys v Rnimi, Cm'nin Absl Sal-mn, Ensr'nin Vmk Azr'si, Nizm'nin (Gencev) Heft-Pey-keri, rit'nin bir eseri448 gibi iran'n en eski efsnelerini tercme etmitir. Ferhd'm felketini hikye eden bir Ferhd-nme ile Kerbel Vak'asn anlatan Maktel-i Hseyn nmmdaki eserleri ve eref'1-n-sn449 ismindeki Arabca eseri ile Cm'nin mutasavvflarn tercme-i hallerini ihtiva eden Nefaht'1-ns unvanl kitabn ve evhid'n-Niibvvesini de tercme etmitir. Bunlardan baka hikyt- mudhike (komedi hikyeleri)'yi ihtiva eden bir Letif-nme ve Sa'd'nin Glis-tn'ma bir erh yazm ve ehr-engiz-i Bursa nmnda da bir eser brakmtr. Bu 10 hretli irden baka,450 Mntehabt ve Tercim-i Ahvl sahipleri Sleyman zamannda 100 ve II. Selm zamannda 50 ir yazarlar ki, bunlarn da ekserisi ir-i rebbdir. Bununla beraber birou iirlerine bz sava vak'alann, yhud bir pdihn hkmranlk devrini, hatt Osmanllar'n umm trihini mevzu ittihaz eylemilerdir; ezcmle Sd (sevdal) Mihal-olu'nun kahramanlklarn, Merk ve h Siget muhasarasn, kr ve Dern I. Selm saltanatm,451 Hayat ve Mahremi I. Sleyman saltanatn, Hadd, ems, Arif, Hezr-pre btn Osmanii pdihlarnn fetihlerini nazm etmilerdir. h-nme nasl btn ran

176
Sayfa

aber'de Ltifi, s. 159, ve Berlin Ktphanesinde Dez'in el yazlan. Almanca'da Ballen und Schlagel ve Pranszcada Ballot et le Maillet denilmitir; Gy -tt evgn* dr. (Mtercim). 449 Kalkta'da baslmtr. 450 Bkl, Hayli, Zti, Gazali, Yahya Beg, Fuzl, .Cell, Fikr. Revani, Lftm'. 451 Selm-name. Nasr Scdl ve shak elebi I. Selim, ve UsU n. Selm tarihini yazmlardr.
447 448

Byk Osmanl Tarihi

Cilt 6

Joseph von Hammer

trihini ihtiva ederse, bu son drt irin eserleri de btn Osmanl trihini iine ald iin bunlara ehnameci denilmitir.452 En gzel iirleri ihtiva eden mecmuasna tdrs-i Bitlis'yi taklden Het Bihit unvanm vermi olan Edirneli Seh453 hem mverrih,454 hem irdir. Asl Acem olan Baddl Ahd bin ems455 de Glsen-i ar eserinde ona imtisal etmitir. Ahd, muasrlarndan 200 kiiye ir unvann vererek cmertlik gstermitir. Ltfde456 Kastamonulular hakknda byle bir ltufta bulunduu gibi, zaman irlerini de 300 kadar karmtr. k eleb'nin457 tercme-i hallerini yazd 400 irden 100' byk Sultn Sleyman asrna aittir. k elebi ise Sleyman'n saltanatnn ancak on senesini idrk etmitir.458
Elkas Mirza ile Sleyman'n nezdine gelen ranl Fethullah ehnmeci> nasb olunmutu. Seh 945 (1548Vde vefat etmitir. 454 Yni Mtercim-i Ahvl-i r. (Mtercim). 455 Ahdfnin vefat 971 (1563). 456 Ltifi 990 (1582)'de vefat etmitir. 457 Teaddrettt'-ar ve MeirtVZuref t Kavid4 Edebi'l -Kttab mlnel-Fuiel, Seyyd Mehmed AU eseri, Ak elebi (vefat: 979/1571) .mverrihin mecmuasnda ve mp. ve Kraliyet Ktphanesinde. 458 I. Sleyman zamannda aada yazl irler vefat etmilerdir: 1) Ed, ehzade Mustafa'nn, sadrzam Sokollu'nun muhib -lerinden; 2) shak elebi, Selm-nme sahibi (I. Selm'in manzum trihi); 3) Efltun- irvn, Elkas Mrz'nn sr ktibi; 4) lhm, Nak-bend dervii; 5) Emr elebi, 6) Amd, 7) Ams, 8) Enver, 9) Belii, 10) Behit, 11) Bdr, 12) Beyn, 13) Sbt, 14) Senay, 15) Cm (Sadet-nme ve Ker-be ehdlerine dir bir trih eseri sahibi) 16) Cell (Husrev rn (Leyl v Mecnn, Gfil-i Sdberfc sahibi), 17) Cenab (Paa), 18) Cevheri, 19) Haleti 20) Habs (sadrzam brhm Paa on sene mahbus bulundurduu iin byle isimlendirilmitir); 21) Hayreti (Yahya Paa-olu, Turjn (Turahan), Mi-hl-olu ailelerinin himaye ettikleri), 22) Snek Mevlevi (evvelkinin biraderi), 23) Hver, 24) Hudy, 25) Hayli Be, 26) Dni, 27) Zat, 28) Rahm, 29) Rahk, 30) Rzy, 31) Remz (Piri Paa da bu mahlas kullanrd), 32) Riyz, 33) dier Riyz, 34) Znet, 35) Zeyrek (Mihr Mh sahibi) 36) San, 37) Sk, 38) Sat (?) (mm - Gazzl'nin Kimyy-i Saadet'inin mtercimi), 39) Sihri, 40) dier Sihr, 41) Srr, 42) Sefl, (Arslan Paa), 43) Selk, 44) n, 45) hid (Mes-nev ve Glen-i Tevhd rihi -aklaycs), 46) kr (bir Selm-nme sahibi), 47) ems, 48) Sbir, 49) Sn (?) 50) Sayf, 51) Arif (Elkas Mrz'nn ktibi, Sultn Sleyman hak knda bir h-nme mellifi, bir hat ve edebiyat medresesi mderrisi), 52) Arifi, 53) Abd, 54) dier Abd, 55) Asker, 56) Ak, Dervi Bekta, 57) Al eleb, Knal -zde mu'teber bir eser olan Ahlk- Al sahibi Lmiye-i Turay mtercimi, 58) Gubr, Nakbend dervii, 59) Gazl, Deli Birader, 60) Fi -rk (mverrih Firk olmas ihtimli vardr), 61) Ferd. 62) Fs-i (?) leng; 63) Fuzl, 64) Fign, 65) Fikr, 66) Feyz, 67) Fik, 68) Kuds, 69) Knd (Kand) 70) Kys, 71) K -tib (Kapdn Seyd Al), 72) dier Ktib, 73) Kef, 74) G-nh, 75) Lmi', 76) Molla Lyih 77) Latf (Tezkire-i uar sahibi), 78) La'l, 79) Lem' (Lmi''nin olu), 80) Livay. 81) Mel, 82) Mahremi, 83) Mahv, 84) Mdm, 85) Merdm, 86) Mu't, 87) Mslim. 88) Merebi 89) Mustafa eleb (Mihr Vefa sahibi), 90) Mu'd (Vmk u Azr sahibi). 91) M'min (Sefer-nme (yhud: Zafer-nme) sahibi), 92) Meyl, 93) Ni-zr, 94) Nin, Tabakat'l-Memlik isminde. Sultn Sleyman saltanatna dir bir trihle Mevhib'I -Ahlk sahibi Byk Nianc (Cell-zde); 95) Nazm, 96) Ni'met (Ysuf Ze-lh sahibi), 97) dier Ni'met, 99) Nikaab, 100)' Nak, 101) Nigh, 102) Nevh, 103) Nr, 104) Nihr, 105) Nihn, 106) Vahid, 107) Visl, 108) Hicr, 109) Hdy, 110) Hilk, 111) dier Helk, 112 Yahya (Ysuf Zelh ve Usl-nme shi) II. Selm zamannda vefat eden irler: 11) ffeh, 114) Alih(?), 115) Emn eleb, 116) Beyn, 117) Ter. 118) Sn. 119) Hac Be, 120) Celli (II. Selm'in nedimi olup gzelliiyle mehur)* 121) Cemli, 122 Cenn, 123) Hikem, 124) Htem, 125) Husrcv, 126) Dern, 127) Dervi eleb, 128) R', 129) dier Ii'. 130) RefM leng (topal), 131) Ruh, 132) Srr, 133) dier Sri, 134) n, 135) dier
452 453

Sayfa

177

Byk Osmanl Tarihi

Cilt 6

Joseph von Hammer

Fakhler Sleyman zamannn byk fakhlerinden mft Keftalpaa-zde ve Ebussud'u, hretli Hsaniyt Srr'yi, Mlteka'l-Bahreyn nmnda hl okutulan ve tatbk edilen fkh bir eserin sahibi Molla brhm e -leb'yi daha nce zikr etmitik.459 Muht'l-Ulm'unda 370 muhtelif ilimden bahsetmi ve bunlardan herbiri hakknda balca eser yazm olan mellifleri zikreden Takprl-zde'yi de hrmetle yd etmeliyiz, tik olarak bu zt akaayk'n-Nu'mniyye nmndaki460 eserinde Os-manllar'm balangcndan Sleyman'n saltanatnn yansna kadar gelmi gemi fakhlerin tercme-i hallerini yazmtr.461 Hafz Acem dah462 Fihrist'1Ulm463 ve Mednetti'1-Ulm464 nmnda ve Muht'I-Ulm tarznda iki eser sahibidir. Cell-zde Salih, nianclk mevkiinde bulunmu ve II. Byezd'in emri zerine Farsa Cmi'l-Hikyt465 tercme ederek, daha sonra I. Selm trihini de yazm olan biraderi Mustafa'nn izinde liykat gstermitir. Hindistan hkmdar Hmyn'un hizmetinden Osmanl sultanlarnn hizmetine geen Lr Mirt'-Edvr ve Mirkadi'l-Ahbr isminde bir umm trih yazm ve iki Cell-zde'nin kazand hretin tammna eit bir hrette nail olmutur. Fkha it birok temel kitaplara haiyeleri de
n, 136) Sdk, 137) Molla k (Tezkire-i uar sahibi), 139) Ayyr, 140) Ubeyd, 141) zr, 142) ret, 143) Alemi (lm?), 144) Ulv, 145) Ahd, 146) FazK (Gl Blbl nzm), 147) Fnn, 148) Fevri (Ahlk -i Sleymniyye sahibi), 149) Mecd (Takpr -zde'nin Araba Tercim-i Ahvli'nin Trke'ye mtercimi, bir Hads-i Erbain sahibi, emsi yy e mtercimi) 150) Mh, 151) dier Mh, 152) Muhtr, 153) Merdm, 154) Meamm, 155) Mel, 156) Dier Mel, 157) Nigr, 158) Nihn; 159) V -sl, 160) Yetm. Bununla dier uar defterlerinde iki byk ir -ki biri III. Murd asrnda, irtihl eden Abdlbk ve dieri Sleyman zamannn banda vefat eden Revn'dir- dhil olmayp, l, bunlar I. Selm devri airleri arasnda sayar. (III. Mehmed zamannda 1008 (1599-1600)'de vefat eden Bk'nin 926'da biten Selm I devriyle bir ilgisi yoktur). (Mtercim). Hammer, (Baron Joseph Von Hammer Purgstall), Byk Osmanl Tarihi, dal Neriyat: 3/503 -507. 459 Byk Nianc Cell-zde, defterdar Eb'1-Fazl, ir Gazl, Bak, Fevri, Fethullah, Arif, Ramazn -zde, Ishk eleb dah fkh ilmi mensubu idiler. 460 fckaayiku'n-Nu'mAniyye meylhden 50 ve fukahdan 529 zfttin terc -me- halini htiva eder. 461 Dier eserleri unlardr: Keaf ve Tecrid'e notlar (ta'likat); Miftr'a Fevid'l -nye f lmi'I-Men ismiyle erh; Ceze-riyye. adl tefsire ve Avml'e erh; bn Hallikn'n tercme hli, Trh-i Sahbe'yi, Trihi Hukem'y. At'nin sayd dier bz eserleri de tercme etmitir. 462 Nasreddn Tsi'nin Mba'd't -Tabiyyt'dan olan Tecrd'ine el-Muhkemt ve Tecrdiyye isimleriyle erh dah yazmtr. Ma'rek'l-Kntth ve es-Seb'a*l-Seyyre isimleriyle de vardr. 957 (1550)'de vefat etmitir. At, l, varak: 300. 463 Paris Ktphanesi'nde. 464 800 Uimden bahseder. 465 Cel&l'eddln Mahmd el-Avffnin eseridir. Bu eser eskiden Arabh ve Ne -

Sayfa

178

Byk Osmanl Tarihi

Cilt 6

Joseph von Hammer

vardr.466 stanbul'da eserleri sonradan tekrar baslan Birgili -ki Osmanllar'n Kanisius'u Donat' demektir- nahiv ve akaidde allme idi.467 ehzadelerin snnet dn mnsebetiyle, Sultn Sleyman'n hocas Hay -reddn'den bahs etmitik; Hoca Hayreddn, mderrisler arasnda vuku bulan mbhaselerde dima Pdih'n yannda bulunurdu. Vezr-i zamlar da ulemy tevik iin ekseriya byle meclisler akd ederlerdi: Ezcmle Aya Paa II. Mehmed'in Sekiz Medrese (Sahn- Semn) sinde bulunan sekiz mderrisi davetle mbhase ettirmitir. Sultn Sleyman zamannda ulem kadrosundan saylan alt tabibin hibiri ilm eserlerle imtiyaz kazanmamlardr. Mehmed el-Kaysn hret kazanmsa, bu da son hastalnda Pdih'a saln kazandrmasndan deil, ir -tihlini gizli tutmak hususunda sadrzama yardmc olmasndan dolaydr.468
Hads-i Erhain'e, Feriz-i Sirceddn'e, Mutavvel'e, Kfiyye'ye, Tezhb'l-Mantk'a, Tezkiretiif lmi'lHey'et ismindeki esere erhler yazmtr. Mevkf a, Tefsr -i Kadhn'a, emfiil'e (yni Hz. Peygamber'in emailine), bir de Hidye'ye ta'likat yazmtr. 467 Hldaye ve Sadrtt'-erta'ya haiye, tslm fkhna dir iki esasl eser (Devlet -1 Osmniyye'nin UsV-i Tekt ve tdresi'ne mracaat, c. 1. s. 7 ve 8), Kfiye'ye erh. ilm -i kelmdan bir eser, Ed*lye"ye dlr bir Mtap yazmtr. stanbul'da baslan en mehur eserleri -;BiriH Risalesi yhud Rls&Ie-i Blrpiv ismiyle mehur olan- Tarikat Muhammediyye ile Avft-mil'dir. Onlardan baka Emse'si ve Klfyet'LMbtettt' nmnda bir eseri daha vardr. 980 (1573) tarihinde vefat etmitir. 468 Al'de Hekim Sinan, s, Osman, shk, Ahmed eleb. Mehmed el-Kay*n. Kaysr.i'nm II. Selm zamannda var oluu, stoanfi, Bizari, Budna ile Forgacz'n gy Sultn Sleyman'n irtihlini saklamak iin bu tabibin ldrldne dir olan ifdelerini yalanlanmaa kfidir. R', 129) dier K'. 130) Ref'-i leng (topal), 131) Ruh, 132) Srr, 133) dier Sari, 134) n, 135) dier n, 136) Sdk, 137) Molla k (Tezkire-i uar sahibi), 139) Ayyr, 140) Ubeyd, 141) zr, 142) ireti, 143) Alem (ilm?), 144) Ulv, 145) Ahd, 146) Fazl-(Gl Blbl nzm), 147) Fnn, 148) Fevri (Ahlk- Sleymmyye sahibi), 149) Mecd (Takpr-zde'nin Araba Tercim-i Ahvli'nin Trke'ye mtercimi, bir Hadsi Erbain sahibi, emsiyye mtercimi) 150) Mh, 151) dier Mh, 152) Muhtr, 153) Merdm, 154) Meamm, 155) Mel, 156) Dier Mel, 157) Nigr, 158) Nihn; 159) V -sl, 160) Yetimi. Bununla dier uar defterlerinde iki byk ir -ki biri III. Murd asrnda irtihl eden Abdlbk ve dieri Sleyman zamannn banda vefat eden Revn'dir- dhil olmayp, l, bunlar I. Selim devri airleri arasnda sayar. (III. Mehmed zamannda 1008 (1599-1600)'de vefat eden Bk'nin 926'da biten Selm I devriyle bir ilgisi yoktur). (Mtercim). 8) Byk Nianc Cell-zde, defterdar Eb'1-Fazl, ir Gazl, Bak, Fevri, Fethullah, Arif, Ramazn-zde, Ishk elebi dah fkh ilmi mensubu idiler. 9) Dier eserleri unlardr: Keaf ve Tecrd'e notlar (ta'likat); Miftr'a Fevid'I -nye f lmi'I-Men ismiyle erh; Ceze-riyye adl tefsire ve Avmil'e erh; bn Hallikn'n tercme hli, Trh -i Sahbe'yi, Trihi Hukem'y, At'nin sayd dier bz eserleri de tercme etmitir. 10) Nasreddn Ts'nin Mba'd't-Tabiyyt'dan olan Tecrd'ine el-Muhkemt ve Tecrdiyye isimleriyle erh dah yazmtr. Ma'rek'l-Kiittb ve es-Seb'at'1-Seyyre isimleriyle de vardr. 957 (1550)'de vefat etmitir. At, l, varak: 300. 11) Hads-i Erban'e, Feriz-i Sirceddn'e, MutavvePe, Kfiyye'ye, Tezhb'l-Mantik'a, Tezkirttiif lmi'1Hey'et ismindeki esere erhler yazmtr. Mevkfa, Tefsr -i Kadihn'a, emil'e (yni Hz. Peygamberin emailine), bir de Hidye'ye ta'lkat yazmtr. 12) Al'de Hekim Sinan, s, Osman, Ishk, Ahmed elet. Mehmed e-Kay^n. Kaysni'nn II. Selm zamannda var oluu, tstoanfi, Bzari, Budina ile Forgacz'm gy Sultn Sleyman'n irtihlini saklamak iin bu tabibin ldrldne dir olan ifdelerini yalanlamaa kfidir.
466

Sayfa

179

Byk Osmanl Tarihi

Cilt 6

Joseph von Hammer

Sleyman zamannda otuz eyhden ancak birka szlerinin asker ze rinde evk uyandrmas sebebiyle isimlerini Pdih'n fetihleri arasnda kaydettirmilerdir ki, Badd fethinde eyh Al'd-dn'in, Siget Muharebesinde eyh Nreddn'in bu yolda himmetleri grlmtr. Takp -rlzde ile onu zeyl eden Aty'nin tercme-i hlini bize ulatrdklar 200 fakhden de ehemmiyetli bir eser ile tannm olanlar 50 kadardan ibarettir.469 lm Tekiltn Yeniden Tanzimi Sultn Sleyman zamannda ilim ve edebiyata id rnekler zincirine, bu pdihn ilmiye kadrosu hakkndaki ta'dltm ve Sultan II. Mehmed'in hakimane te'sstna uygun olarak yapt ikmlleri ilve etmek lzm gelir. Osmanl saltanatnn hem akaaid, hem de fkh ulems demek olan imiyye kadrosu, onun himmeti sayesindedir ki en yksek dectl taraflarndan tercme olunmutu. (Arabh'm tercmesi Arabca'ya olacaktr. Mtercim). recesine varm ve bozulmas iin o kadar sebeblerin zuhuruna ramen, zamanmza kadar o derecede kalmtr. Sultn Sleyman'n miyye kadrosu bakmndan icra ettii slhatn balcas mderrislerin kat edecekleri derecelerin -ki L Mehmed tarafndan yirmili, otuzlu, krkl, ellili, altml olmak zere bee taksim olunmutu- daha mnsib bir surette tanzimidir. Ondan mada Kanun Sleyman, mderrisleri dhil ve hri ksmlarna da ayrmtr. Payitaht ile vilyetlerdeki medreselerin mderrisleri ilk snftan olan mderrislerdi ve yevm 50 ake tahsisat alrlard. Ayasofya ve Eyp Cmii'nde yevm 60 ake alr mderris bu lunurdu. Sultn Sleyman Sleymniye Cmii'nin medresesi mderrislerine daha yksek bir derece vererek her birine gnde 70 ake tahsis eyledii gibi, ilmiyye kadrosunun derecelerini de aadaki tertb zere on*a kard: 1- Hri mderrisler, 2- Terakki iin hazrlanm hri mderrisler, 3- Dhil mderrisler, 4- Terakki iin hazrlanm dhil mderrisler, 5- Semniye (Ftih'in medreseleri) mderrislii derecesine namzed olanlar,
469

Sayfa

180

Hammer, (Baron Joseph Von Hammer Purgstall), Byk Osmanl Tarihi, dal Neriyat: 3/507-508.

Byk Osmanl Tarihi

Cilt 6

Joseph von Hammer

6- Yevm 50 ake tahsisat olan Semniye mderrisleri, 7- Altmllar, yni Ayasofya ve Eyp mderrisleri, 8- Yine o kadar tahsisat olup, fakat dereceleri daha yksek saylan dier altmllar, 9- Sleymniye medreseleri namzedleri, 10- Sleymniye mderrisleri.470 stisnasz olarak bu derecelerin hepsinden gemi olan zevat -en byk ilmiye mertebesinin shiblerinin intihb olunduklar- be snfn birincisine dhil olmak hakkna mnhasran mliktirler. Derecelerin hepsini gemee cesaretleri, yhud zamanlar msid olmayanlar, ikinci mertebenin on, yhud nc mertebenin be snfna dhil purlar. Ancak hangi mertebeden olursa olsun, btn ulem iki imtiyaza mliktir ki, bunlar da vergiden muafiyetleri, vefatlarnda beyt'1-ml nmna msadereden masuniyetleri ve mallarnn vrislerine intikali te'mntdr. Bundan dolay Osmanllarda yegne asl snf demek olan ilmiyye hanedanlar batndan batna intikal eden ve toplanan servetlerle kuvvetlenmi bulunur. u kadar ki, byk limlerin ocuklarnn kk yalarnda mderrisler defterine dhil olup da bul ana geldiklerinde ilmiyye tarkatinin az ok yksek bir mertebesinde bulunmalar istisna edilecek olursa, terakkyti ta'yn eden usl hibir halde bozulamaz.471 Maliyenin Yeniden Dzenlenmesi Sultn Sleyman karakter olarak cmert ve eli ak olmakla beraber, parann muharebenin can daman ve sulh hlinde de mem leketin saadetinin en bereketli menb olduunu tammiyle takdir etmiti. Saltanatnn ilk senelerinde Belgrad ve Rodos seferleri fevkalde bir ml tedbre bavurmasn gerektirmiti. Moha Muhrebesi'yle mehur olan Macaristan seferinden nce de btn memleketlerinde cins ve servet istisnas olmakszn herkese onbe ake vergi tarhna mecburiyet grd.472 SleyI) Hftric, 2) Hareket-i Hftric, 3) Dhil, 4) Hareket-i Dahil 5) Mev-sla-i Sahn, 6) Sahn, 7) Attmsu, 8) kinci Altml, 9) Mevstfa- Stt-leymanJye, 10) Sleymniye. 471 Hammer, (Baron Joseph Von Hammer Purgstall), Byk Osmanl Tarihi, dal Neriyat: 3/508-510. 472 I1 Signor perto uno taio di aspri 15 per t es ta, cussi a zentlio-mlni come villani in tutto il suo Domino, commenzado dalla persia, Eglpto e Soria. (Zt- ahane Acemistan (yni ran'dan alnan yerler) ile Msr ve Suriye dhil olmak zere memleketlerinin her tarafndaki ahaliye -gerek shib-i yesr, gerek fakir olsunadam basna onbe ake vergi tarh eyledi.) P. Bragadino'nun 29 Knun - evvel 1525 tarihli raporu ve Marini Sanato.
470

Sayfa

181

Byk Osmanl Tarihi

Cilt 6

Joseph von Hammer

man'n hkmranl devrinin fevkalde vergileri bunlardan ibaret oldu. Lkin halkn homurtularn davet etmee yetti. Bununla beraber an cak saltanatnn bidayetinde ittihzna lzum grlm ve tekrarlanmas tehlike douraca anlalm olan bu tedbre daha sonralar lzum grlmedi. Zira Pdihn ilk seferleri byk masraflar gerektirmi ise de, sonraki seferler yeni fethedilen memleketlerin ve hkmdarlar zerine konulan vergilerle masraflar tammiyle karlamtr. Defalarca talan edilen Macaristan ve kezlik Transilvanya seferinin alma-siyle beraber senelik bir vergiye tbi tutulmu ve defterdar Halil'in koyduu usl, Pdih'n hametinin bedelini en hlis kanyla deyen Macaristan' en son menblanna kadar kurutmutur (*). Yalnz Raguza, Bo-dan, Eflk deil, Kbrs ve Kefalonya iin Venedik ve Yukar Macaristan'daki memleketleri iin Macaristan, Osmanl Devleti'ne vergi demekle ykml tutulmulardr. Valilerinin mliyece gayretleri sayesinde daha nce vergisi 800.000 dukadan ibaret olan Msr, sonralar 1.200.000 duka getirmitir. Ancak, i bu 400.000 duka fazlalk, hkmetin haznesine girmeyip, Sultn Sley man bunu kemerlerin ve ir bidelerin insna sarfetmitir.473 Devletin mu'td varidatna Gcert Hind hkmdarlarnn Mekke* ye braktklar hazneler ve idam olunan vezr ve valilerin -ki kendilerinin sahip olduklar servet, devletin haznesinden bol bol verildii iin nihayet geri alnm demek olan- devlete geri alman mallar gibi fevkalde varidat ekledi. u suretledir ki, devlet haznesi defterdar skender eleb'nin ve sadr- zam brhm Eaa'nn birikmi servetine ve kap-dn Pr Res'in Arabistan ve Msr altmlaryle del kplerine vris olmutur. Vezr-i zam Rstem Paa'nn byk hazneler toplamakta gsterdii i'tin Sleyman'n nazarnda en byk meziyyeti idi. Geri Pdih Rstem'in vesileler yaratma hususunda pek muvaffak olmadn, hatt me'mriyetleri ticar
(*) Son yirmi-otuz yl iinde yaplan trih aratrmalarnda bizzat Macar tarihileri tesbit etmilerdir ki. Osmanl'nn Macaristan'dan aldklar, Macaristan'a yaptklar yatrm ve masraflardan ak bir ekilde daha azdr. Hazrlayan. 473 brahim Paa Msr'da ken Kaytbay Oavri (Ourl) zamannda konulmu olan vergiye Hin Ahmed Paa'nm Koydua zamlar ibtl etmi, ve bu deiikligin muhafazas hatt - hmynla emr olunmutu, tbrhm Paa' nn Msr defterdarlna tyin ettii Hamravl'ye Pdih bizzat Msr' da evvel ulufeleri vir, bakyye-i emvali gnder; fakat kimseye zinhar zulm olmamaldr; eriat hricinde bid'atler yaplmamaldr diye ten btt etti. HamravI senede 800.000 altn gnderirdi. Husrev Paa Msr Valisi olunca 1.200.000 gnderdi. Lkin Pdih zulm olmak ihtimalinden dolay tahkikat emretti. Husrev Paa azledilerek stanbul'a, geldiinde kendisinden sorulmas zerine parann fazlasn selefi Sleyman Pasa'dan ziyade gayret etmesine atf ettiyse de, Pdih, bihe hsl olan bu ma. Un hayrata caiz olup olmadn Ebussud Efendl'den sordu alnan fetva zerine kemerler binasna sarf olundu. Solak-zde'den hlsa, s. 449. 451 (Mtercim).

Sayfa

182

Byk Osmanl Tarihi

Cilt 6

Joseph von Hammer

eya hkmne koyduunu bilmez deilse de, tel-kn edecei korku, vezirin mal celbindeki pekok ktln bir dereceye kadar snrlayaca dncesiyle serbeste hareketine msade gsterirdi. Rstem Paa'nn idaresi zamanndadr ki, Avusturya ile akdedilmi olan sulh-nmelerde Pdih iin tyin olunan akelerden baka, vezr-i zam ile dier vezirler iin daha az miktarda mebli gsterilmesi deti messeselemitir. Osmanl vesikalarnda bu paralar vergi unvnyle yd olunursa da, Avusturya vesikalarnda hediye-yi mefharet-bah n-myla zikredilmitir. Valileri eyletlerinin varidatna gre rsum te'diye-siyle ilk mkellef tutan Rstem Paa olduu gibi, Rum Patriki'nin nas-bnda alnmas II. Mehmed zamannda kararlatrlm olan 500 dukay da 3.000 dukaya karmtr.474 Bu muntazam olmayan vergiler istisna olunursa, mu'td vergiler ga yet mu'tedil idi. Emlk vergisi hne bana 50 akeden 60 akeye kadar (takriben bir duka) idi; fevkalde vergi (avarz) da o derecelerde idi. Her Osmanl iki koyun bana ancak bir ake verir, ve tahsil me'mruna da gulmiye nmyle 3 akeden 5 akeye kadar te'diye ederdi. Emlk-i hmyn bu asrda 4.241 yk ake475 kadar byk bir mebl getirirdi ki,
Fuerat (bahi) initlo aurei 500 tun vero ad 3000 pertuxerat. GrozlI, Trk -Yuan Trihi, s. 167. 1) Alueri, Lgat sahibi, 2) ebster, Sultn Sleyman saltanatna dir Farsa h-.t kaside, Kfiyye'ye erh ve Crcn'nin erh-i Metli'e yazc Hiye'ye haiyelerin sahibi. 3) Hayeddn-i Erdebl, tbn Hallikn'n Tercim-i Ah-vl'i mtercimi. Hmisi olan Hin Ahmed Paa e birlikte l-driUm$ti-. 4} Ceml-zde. bir Osmanl trihi mellifidir (l. 968/1560). Bu trihi Goiye pigel mparator Ferdinand'n emriyle Al-manca'ya. tercme etmitir. Eser Berlin Kraliyet Ktphne -si'de Diez'in el yazmalar arasnda 32 numaradadr. l, At, Kara eleb-zde Abdlzz; 5) Abdlkerm Zlf-i Nigr (l. 964/1556) ki, Tecrd'e haiye, Hidye'nin Atak Kitbna ve Mifth'a ta'lkat yazmtr. 6) Abdlevvel el-Kazvn (l. 966/1558), ki sagoi'ye erh, Seyyd Ccn'nin Feriz'ine ta'lkat yazmtr. 7) Gark Arab-zde ki, iirde mahlas olan Kuds n-myle de mruftur. 969/156rde Rodos*tan skenderiyye'ye giderken boulmutur. Beyzv'nin Tefsr*ine, Hidye'ye, nye' -ye, Sadr'-era'ya, Mifth'a ta'lkat yazmtr. 8) bn Necm, l. 970/1562. 9) Mi'mrie Mustafa bin Muhammed ki Drer Gu-cr'e, Hidye'ye Mevkfa, Mifiah'a, Cm'nin Kfyye erhine ta'lkat brakmtr. l. 985/1577. 10) Usm Ahmed elebi, l. 971/1563; Letif-nme ismiyle br kitob sahibidir. 11) Halebi Hanbel-zde, l. 929/1522, skenderiyyeU At-ullah'm tasavvufi bir eserine erh yazm olduu gibi, bir Ha-leb trihi, Drr'I-Zeheb nmnda bir Edebiyat trihi, muara -meyta (bilmeceler) dair bir risale, Sadr'-era'ya, Seyyd Crcni'nin Feriz'ine ta'Hkat, Envr'1-Mlk ismiyle Menr'a erh, ddet'lHsib v Umdeti'l-Mahfisb adl riyaziyeye dir bir eser brakmtr. 12) Fign, ki Keafa, Beyzvi'rjn Tefsr'ine, Tecrd erhine ta'Jikat. Araba ve Forsa birok iirler vardr. 13) S', ki Araba, Farsa, Trke olarak bir in. yni yazmalar mecmuas brakmtr 14) Muhammedii'l-Magi, Isfahn'nin Mlfili*ine erh, Mevkfa erh, H?.ifia erh -i Metli'i gibi birok mhim eseri hfz etmiti. 15) h Kaasm, ranl, Tebrz fethinde stanbul'a getirilmitir. Yazmakta olduu Osmanl Devleti trihini ikml edemeden 948 (1541) trihinde vefat etmitir.
474 475

Sayfa

183

Byk Osmanl Tarihi

Cilt 6

Joseph von Hammer

5.000.000 duka eder. Devletin mu'td gelirleri Venedik sefrlerinin raporlarnda 7.000.000 dukadan 8.000.000 dukaya kadar tahmin olun -

16) Muhammed'l-Karamn, ki Keafa, Beyzv Tefsirine, Teftezn'nin Telvh'ine ta'lkat ve Devvn'nin sbt'l-Vcib'ine erh yazmtr; Vikaaye'ye, Sadr'-era'ya ta'lkat ve erh brakm ve Clib's-Srr unvanl bir eser kaleme almtr. 17) Ubeydullah e-Fenr, Kasde-i Brde'ye en gzel bir erh ve 10.000 cildi ihtiva eden bir ktphane brakmtr. 18) Muhammed bin eyh Mahmd el - Moulty, l. 940/ 1533; Kfiyye*ye bir erh, Mevlna -zde'iiin Hidyet'1-Hik-me'sine erh ve ta'lkat yazmtr; bu Hidye, Burhneddn-i Mergi'nin Hidyetinden bakadr. Crcn'nin Tecrid zerine talkatma haiyeler ye ed-Duhaa sresine tefsir yazmtr. 19) Muhyddn Abdlevvel ki Trke, Araba, Farsa bir in ve bir risale brakmtr. 20) Hayreddn, Sultn Mustafa'nn nezdinde bulunurdu. Mehur emsiyye eserini erh etmitir. 21) Hsmeddn Hasan Tl (l. 964/1556); Kasde-i Brde'ye erh ve Adb nmyle bir risale yazmtr. 22) Baldr-zde, Bursa ulems tercme-i hallerine dir bir eser mellifi. 23) Molla Sal Enver, Tebrz, S' ve Figr ve Abdlevvel gibi bir in toplamtr. 24) Ysuf Bal, emseddn Fenr'nin olu, Hidye'ye ta'lkat Mifth'a erh yazmtr, l. 954/1547. 25) Kara eleb, Osmanl ulemsndan birounun muhtasar tercme-i hallerini yazmtr. Vkt- Kara eleb, or lunun trihinde, varak: 570. 26) Knal-zde Al, mehur Tezldre-i uary-i Osmnivye sahibinin babas; Kalemivve, Seyfiyye, Ahlk- Al mellifi. 27) Zeyrek-zde, l. 975 (1566), Hidye ve Mifth zerine ta'lkat sahibi; Sultn Sleyman'n hocas Zeyrek zde Muh-yddn'in babas. 28) Mehmed bin Neccr, l. 977 (1569). 29) Mustafa Bistn, l. 977 (1569), Seyyd Crcnrnin Mifth erhine ve Arabca bir Seluklu trihine ta'lkat yazmtr. h u Ged ve Husrev rn nmnda iki manzume sahibidir. 30) Fevr. l. 978 (1570), Drer ve Gurer'e ta'lkat v e Ah-Ik- SMeymniyye sahibi; 31) Molla Atullah Birgiv, bir tefsire ve Mifth'a ta'lkat yazmtr. 32) Behit, Hayl'nin Akaaid erhine, Mes'd Efendi'nin Adb - Bahs'ine, Mifth'a, Cm'nin gramerle ilgili eserine ta'lkat yazmtr. 33) mm Veled-zde, l. 980 (1572), Kalemiyye, Seyfiyye, em'iyye sahibi... 34) Ah-zde Ysuf eleb, ki I. Selm'in mehur tabibi Ah -zde'den bakadr. Mifth'n bz bahislerini erhetmitir. 35) eyh Garseddn bin tbrhm, l 961 (1553), hesaba ve ferize dir bir eser, Mevkfa erh, Felekiyyt (astronomi) tbdan Mcez'e dir ta'lkat, Cm'nin Kfiyye'sine erh yazmtr. 36) Pr-zde Ceml, babas vezr-i zam Pr Paa'y zehirlemi olduundan phelenilir (???). 37) Mft Sa'd'd-dn (Sa'deddn), 38) ivizde 39) Kaadir Efendi, 40) Muhyiddn Fenr ki bu drd trih metninde zikredilmitir. 41-50) Metinde zikredilen fukahnm byklerinden on zt: Keml-paa-zde, Ebussud, brhm Haleb, Srr, Takpr-zde, Hafz Acem, Cell-zde Salih, Lr, Birgiv, Molla Hayreddn. (bu tercme-i hl hulsalarndan bir ksm akaak ve akaak zeyti'ne tatbk olunarak, rastlanabilen yanllklar dzeltilmitir. Tafsiltn arzu buyuranlarn akaak Zeyli'ne v' Al'ye mracaatlar... Mtercim.) (Mkerrer olup Not: 14*n bulunduu sahifededir) - Hezar-fenn. Osmanl Devletinin Tekilt ve dare UsliUne mracaat, c. 2, s. 182. Halkondilas'a nazaran Sultn II. Mehmed zamannda varidat 400 mryd (Miryd veya miriad, Rumca bir kelime olup onbin demektir, farsada mukabili vardr: biyr. Onbine biyr dinr, yzbine de sad-hezr. Tuhfe, Mtercim) altna (drt milyon dukaya) bali idi; M. D'Ohsson'a gre o zaman on milyon guru 1.200 milyon ake 24 milyon duka; Sleyman zamannda 26 milyon guru yni 3.120 milyon ake ve 62 milyon 400 bin duka idi. Piyetro Bragadino'nun raporu (Marini Sanuto, 41) bu hususta Osmanl kaynaklar ile uyumaktadr: Vrdt onild milyon dukadr; defterdarlarn he -sblar mucibince (yni bakaca) sekizyzbin duka; Kaahireden ikiyzbin ve Suriye'den dahi ikiyzbn duka Pdih'in haznesine gelir. Lkin yalnz Msr vergisi sekizyzbin dukaya varyordu.

Sayfa

184

Byk Osmanl Tarihi mutur. 476

Cilt 6

Joseph von Hammer

Ordu Valilerle sancak-beleri Rstem Paa tarafndan muayyen ake demeye mecbur tutulmu ise de, ordunun muhtelif rtbelerdeki zabitleri henz byle bireyle mkellef deildiler. Bu hususta Sultn Sleyman, babas Sultn Selm'in usln harfiyyen muhafazaya ziyde i'tin eylerdi. 60.000 duka ikraz etmi olan bir tacir, olu iin gnde 2 ake tahsisat olan bir cebeci (silah) hizmeti taleb etmesi zerine tacirin vezr-i zam tarafndan takdim ve tervc olunan arzuhalinin kenarna, Sultn Selim u szleri yazmt: - Halk, bu adamn ikraz ettii altmbin altundan kurtulmak istedi de onun iin ldrd diyecek olmasa, ecdadma kasem ederim ki, hepinizi dm ederdim; bu para hemen iade olunsun ve bundan byle zinhar bana byle eyler arz etmeyiniz.477 Sultn Sleyman tarafndan asker dzenlemeler bakmndan yaplan balca deiiklikler Yrk tbir olunan Rumeli muntazam piyadesinin kaldrlmas ve yenieri ortalar miktarnn artrlmas idi. Onun zamanna kadar yenieriler nihayet 12.000 kadara kyordu. Sleyman 20.000'e kard. Her yenierinin tahsisat eskiden gnde bir ake olduu halde, her seferin nihyetinde, sekin bir hizmet arzna muvaffak olanlar iki- ake
Balyos Barbaro'nur raporuna gre (vandtner'in el yazmalar mecmuasnda, Nu: 746, varak: 395) timr ve zeamet sahiplerinden ibaret olan svr asker 130.000 nefer olup 80.000'i Rumeli'de, 50.000'i Anadolu'da idi. <--Bu tmarlar o suretle tyn edilmitir ki (bizzat gitmek veyhud) yalnz bir svari gn dermek mecburiyeti bulunanlara 3.000 ake (60 duka) hslat verir yer tahsis olunmutur; bundan ok hslat olan mahaller sahipleri 5.000 akeden fazlas iin her 5.000 akede bir svari karmakla mkelleftir. Bunlardan baka 15.000 muntazam svr olup gnde 12'den 15 akeye kadar alrlard. (Harb zamannda fazla olarak adam bana (br defaya mahss olmak zere) 20 duka); 12.000 yenierinin yevmi 4 akeden 9 akeye kadar tahsisat vard. Tersanede 300 kadrga olup bunlardan 14' mauna (mavna) ve gayr muayyen bir inik" dr at nakline mahss olan ve palandriya (Palandery) denilen nakliye gemisi idi. Bir kadrga ins iin 1.000 dukadan ziyde sarfedilmezdi. Her kadrgada 20 azab bulunurdu. Azab -lar dmenci, mayastro, patrona, reis idi. Herkesin zannettii gibi zt - ahanenin (devletin) sekiz milyon altn rd ve yalnz alt milyon masraflar oup dier iki milyonu hfz olunur.. Barbaro bu son fkra hakknda phelidir. Ve yle hesb eder: Harc - 2 milyon, teklif (vergiler) - birbuuk milyon; Mdenler - yarm milyon,: Tesciliyye - yarm milyon; Vrisi olmayan emval - yzbin, Emrt vergisi - yzyetmibin; Cem'-n yedi milyon altyzyetmibin. (Hammer'in Almanca ve Franszca nshalarnda aynen verilmi olan talyanca ibarenin tercmesi budur; fakat yekn tutmuyor.) Hammer, (Baron Joseph Von Hammer Purgstall), Byk Osmanl Tarihi, dal Neriyat: 3/510-512. 477 Koc Be, s. 23, diyor ki: O zaman altm bin ake ile yalnz bir cebeli mevkii alnamazd; bugn se (IV. Murad zaman) altm duka le alt tanesi alnr.
476

Sayfa

185

Byk Osmanl Tarihi

Cilt 6

Joseph von Hammer

Sayfa

186

terakki alrlard. Sultn Sleyman muhtelif tahsisatla snf kurdu: Birincisi, yni Kekler (ki, bilfiil hizmette demek olan ekincilerden mrekkep idi) gnde akeden yedi akeye kadar alrlard; Amelmandelerden mrekkep olan ikinci snf yevmi dokuz akeden yirmi akeye kadar alr, ve 40 neferi Korucu unvnyle payitaht klalarnda bulunurdu; nc snf Oturaklardan yni mtekaid subay ve neferlerden ibaretti ve tahsisatlar yevm 30 akeden 120 akeye kadar kard. Bu son snfa kabul edilmek pek mkl idi; silh altnda sa aartm ve ald yaralardan hizmete iktidar kalmam olanlardan bakas o snfa geirilmezdi. Amelmandelerin korucular 40 nefer olduu gibi, avu ve mumcu tabir olunan sermedm da o nisbette idi. Dier umum yenieri meynnda avu ve oniki mumcu bulunurdu. Ancak avu ve kethdalar daha sonralar olduu gibi sk sk deitiril-meyerek, yedi seneden on seneye kadar mevkilerinde kalrlard.478 Muharebelerde ele geirilerek esr edilen ocuklar, yenieriliin ilk kuruluunda olduu gibi, hl bu askerin balca fidanl hkmnde idi: Kk Asya'da bulundurularak kendilerine krmz elbise giydirilir; drt be sene zarfnda yenieri snfna dhil edilinceye kadar lisan ve asker hizmetler retilirdi. Sultn Sleyman, yenieriler iin yeniden klalar yaptrd. Bunlar ilk ziyaret ettii zaman kul kethdas tbir olan ku mandan muavini tarafndan bir korucu tahsisat olmak zere 40 ake ald. O zamandan beri gerek Sultn Sleyman, gerek halefleri tahsisat (me-vcib) tevzii gnlerinde kendilerini tantmayacak bir kisve ile klalarn nne giderlerdi; Pdihn birinci oda hizmetkr demek olan ba-uka-dr, birinci ortann miralayndan pdihn tahsisatn alarak zerine bir avu altn ilvesiyle hassa askerlerine tevzi ederdi. Pdihn u suretle birinci orta neferlerinden bulunduunu hatrlara getirmek iin bu ortann klasnda bir odaya taht kurulmu ve dima kapal tutulmutur. Yeni klalarn insndan birka sene nce, Sultn Sleyman -Yenieriler hakkndaki tevecchn gstermek zere- 61. cematin klas nnden geerken kendisine takdim olunan bir bardak erbeti alm, ve klalarn nnden her getike kendisine erbet verilmesini emretmitir. Bu iltifat ile merref olan yenieri cemati de bir taht odas yaptrmtr. Pdih, barda azna gtrdkten sonra silahdrna verir, o da altnla dolu olduu
Koc Beg, s. 11, Berlin Kraliyet Ktphanesi, diyor ki: Bugn ordu snfa taksim olunabilir: Korucu, oturak, alil.
478

Byk Osmanl Tarihi

Cilt 6

Joseph von Hammer

halde iade ederdi. Bir yenieri zabiti de Pdihn maiyyetinde bulunan kzlaraasna bir bardak erbet verirdi.479 Bu det, tahfa clus eden pdihlarn kl alaylarnda da tekrar edilmek mu'td idi, Zt - hne eski kla nnden geerken barda yenieri aasnn elinden alr ve Kzl elma'da grrz derdi. Osmanllar Roma'ya bu ismi vermilerdi. Siget seferinde, yni Sultn Sleymnn evket ve azameti en son derecelerine vard zaman muntazam askerin 48.316'dan ibaret olduu ve bunlarn tahsisat 2.640.900 akeye (52.818 dukaya) vard grlr. Bu miktar, Sleyman'n clsundaki ordu mevcudunun iki misli idi.480 Seferlerde muntazam askere iltihak eden gayri muntazam askerler 250.000 kiiye varrd. Topularn tam takm 300 toptan, donanma 300 yelkenden mrekkep idi. Sultn Sleyman, svariye mahss olan timr ve zeametlerin tanzimine de himmet eyledi. bu timr ve zeametlere ship olan Sipahiler, muntazam svarinin mrekkeb olduu drt alayn birincisini tekil eden aylkl sipahilerle kartrlmamak lzm gelir. Yenierileri tanzim etmi olan I. Murad'n koyduu usl mucibince, timr ve zeametler erkekten erkee kalarak, ancak ailenin neslinin kesilmesinde hkmete ric'at ederdi. Bir timr ve zeamet sahibi tarafndan yaplan cinayet, onu bu haktan mahrum edebilirse de, bu mahrumiyet evldna mil olamazd. Bir kiinin zerinde toplanan birka timr bir zea mete tebdil olunabilirse de, bir zeametin birka timra taksimine asla msade edilmezdi. Hibir zeamet 20.000 akeden eksik olamazd. Bunlarn verilmesi hakk vezirlere, vilyet valilerine mnhasr idi. Sleyman saltanatnn onuncu senesinde, bundan sonra valilerin hkmet merkezinin ruhsat olmakszn ancak timrlarn tevcih edebilmelerini irde eylemi ol duundan, bunlara tezkiresiz ad verilmesi alkanlk hline gelmitir. Aslnda zeametler Tevcih Ferman denilen bir ferman ile muvakkat surette tefviz olunurdu. Zeametlerin bulunduu vilyetlerin valilerine hi taben karlan bu fermanlarda dileke verenin hakkaten siph olu olup olmadnn (nk timr ve zeametler sipahilerden bakasna verilmezdi) ve pederinin vefat zamannda zeametin mahslnn ne miktardan ibaret bulunduunun tahkiki emr olunurdu. Eer tahkikat, is -tid'ya muvafk
Sadrzam da klalar nnden getike bu vehile hrmete maznar olurdu. Marini Sanoto'nun 4. cildinde dercedilen Venedik elcisi raporu ordunun mevcudunu 12.000 yenieriye , 4.000 muntazam svariye (sipahi, sllahdar, ulfeci, gureba), 10.000 Acemi oglaniyle 60.000 msellime kar ki, aknclardan (gayr muntazam sv&rl) ve azablarla martolozlardan (gayr muntazam piyade) maada 86.000 adam demektir.
479 480

Sayfa

187

Byk Osmanl Tarihi

Cilt 6

Joseph von Hammer

zuhur ederse, istid' sahibi paadan bir tezkire alr, ve bu tezkirenin arz zerine dvn- hmyndan bert karlrd. Evvelkilerden tefrik olunmak iin bunlara tezkireli ad verilmitir. 20.000'den 50.000 akeye kadar hslat olan bir zeamet sahibi oul brakarak ve fat ederse, kanun bunlara 4.000'den 6.000 akeye kadar hslatl birer timr verilmesine msade ederdi. Lkin ailesi iinde vefat vki olursa iki karde mterek surette 5.000 akelik bir timra mutasarrf olabilip, yalnz biri 4.000 akelik bir timr alabilirdi. Bil'akis oullar babalarnn hayatlarnda timr sahibi olabilmilerse, timr] arnn hslatna gre 200'-den 2.000 akeye kadar terakki alrlard.481 Valiler, tevcih fermanlarnn vrdunda zeamet isteyenlere tezkire verecek yerde tahvil kd itasn 'tiyd etmi, ve zeamet isteyenler saltanat merkezinden bert gelmesini beklemeksizin, bunlarla zeametlere tasarruf etmekte bulunmu olduklar iin bu s-i istimalin yasaklanmas hususunda Sultn Sleyman -daha sonra vezr-i zam olan- Lutf Paa'nn Rumeli belerbeiliinde ilknce tahvil kd itasn men* ederek, uhdelerine zeamet tevcih olunacak ahslar sancak bei, kethda, timr defterdar yhud suba ve di siph olsun, hsl kin olursa olsun, tezkireleri berta tebdil olunmak zere alt ay zarfnda bb - devlete gnderilmelerini emretti. Bir zeamet birok hissedar arasnda hisselere taksim olunabilirse de umm hazne nokta-i nazarnda bir tek zeamet addolunur ve devlete msade edilmeksizin zeametlerin paralanmas edden memnu' bulunurdu.482 Araz Sstemi Ve Vergiler Timr ve zeametlere dir Sleyman zamannda ittihaz olunan pren siplerin ekserisi mft Ebssud Efendi'nin fetvalarna msteniddir. Sultn Sleyman'n irtihli senesinde ve Sultn Selm'in clusunu mtekib defterdar Mehmed elebi bu fetva ve fermanlar Kanun -nme tbir olunan bir kitapta toplamtr. Mehmed eleb bu eserde Osmanl mem leketlerinde ancak trl araz tanmakta olan mft Ebssud Efen di'nin re'yine intisb eder. bu araznin birinci ksm Arz- xiyyedir ki, fetih
M.D'Ohsson, 7, s. 371. Osmanl Devletinin Tekilt ve tdare Usl eserinde, c. 1, s. 449, daha ziyre tafsilt ile ifde olunmu ve ibu yeni hkmleri mutazammm olan 1 Reeeb 937 (1530) tarihli bir ferman derce-dllmltir. 482 Hammer, (Baron Joseph Von Hammer Purgstall), Byk Osmanl Tarihi, dal Neriyat: 3/512-515.
481

Sayfa

188

Byk Osmanl Tarihi

Cilt 6

Joseph von Hammer

srasnda mslmanlara verilerek onlarn mlkleri olmu ve yalnz r (ur) e tbi olarak emlk vergisine (harc) gayritbi' bulunmutur. kincisi Arz- Harciyyedir ki, fetih srasnda gayr mslim olan sahiplerine terk ile ahs bana te'diyesi lzm gelen harcdan mada emlk vergisi yerine gemek zere bir harc- muvazzaf, ve bir de mahsl zerine harc- mukaseme vermeleri art olarak kabul edilmitir. Bu ksm da birinci ksm gibi btn mlkiyet haklar ile sahiplerine ait olup onlardan yalnz vergilerinin arl ile tefrik olunurdu. nc ksm Arz- Memleket denilen arz-i emriyye (mr araz) dir ki, devlet bunlarn tasarruf hakkn kendisi muhafaza ederek, muharebe zamanlarnda asker hizmet ifs artyle varidatn kaydhayat artyle terkey-ler; bunlarda zirat yapan tebea, yhud kyller (rey) asl mutasarrf olan timr ve zeamet sahiplerine tapu bedeli olmak zere resm-i ift ve resm-i dnm tbir olunan emlk vergisi ve bir de r (ur; r) tediye ederlerdi. Bu r, ekseriya hslatn onda birini geer ve dokuzda, sekizde birine ve bazen daha fazlasna varrd. Msr'da hkmete ait araz iin ittihaz olunan usl-i ilzam, memleketin ir cihetleri iin tafsil ettiimiz uslden ayrlr. Fakat bu fark, ta sarrufun essndan ziyde, vergilerin intifas sretindedir. Kur'n hkmleri mucibince araz Cenb- Hakk'a id olup483 istediine ihsan buyurur; binenaleyh esasen Cenb- Hakk'a rci olan araz yeryznde onun glgesi olan imam a (hkmdara) iddir. Lkin bir mlkn fethinden sonra imm kendi hakkn r vermek artyle mslmanlara veyhd araz zerine bir vergi, mahsl zerine de ayr bir vergi vermek artyle gayr mslimlere verir: Bu vehile yeni mutasarrflar bu mallar zerinde -satmak, taksim etmek, yhd evkafa tahsis eylemek ihtiyariyle- babadan oula intikal eden bir tasarruf hakkna shib olurlar. Hkmdar dah ailesinden intikal eden emvali ve hss tbir olunan kendisine tahsis edilmi toprak zerinde bu trl hukuka mlik olduu halde, bunlarn hslatn ekseriya maa olmak zere byk me'mrlara tah-ss eder. Asker hizmetlere
Hammer'in burada kastettii ayette geen mlk tabiri, yanl olarak carzl, toprak manasna alnmakta ve bu yanllk bugnlerde kaleme alnan birok ilmi ve fikri eserlerde de maalesef bu manisiyl e deerlendirilmektedir. Halbuki burada geen mlk tbiri, Adalet mlkn temelidir sznde veya Mlkn temeli adalettir hadla-t erifinde daha ak bir ekilde grlecei zere, hakimiyet hakkna dair esasl bir tabir olup, Allah'n hkmranln ifde eden, veya devlet denilen siysi kudretin temelinin adalet olduunu fde eden olduka geni ve esasl bir kavramdr. Byle bir kavram sdece topraa mUnhasrmcasna ele almak Trk devlet felsefesinin yanl anlalmasna yolaan vahim bir hatdr. Hazrlayan.
483

Sayfa

189

Byk Osmanl Tarihi

Cilt 6

Joseph von Hammer

mkfat olmak zere timr ve zeamet eklinde verilen araz bu menfaatlerden istifade edemez. Onlarn mutasarrflar araz zerinde hududsuz bir tasarrufa mlik olmayp, bakasna satamazlar, taksim edemezler, evkafa tahsis edemezler. Hakikat-i halde araz timr ve zeamet sahiplerinin erkek evldna kalr; u kadar ki, bunlar temellk eden yalnz hkmet olduundan, her timr ve zeamet sahibinin vefatnda evld hkmdar tarafndan bir bert almak lzm gelir. Msr'da ise Anadolu ve Rumeli'de timr ve zeamet tbiri, yni asker hizmetlere mukabil tefviz olunan arazye iltizm ad verilir. Ancak timr ve zeamet shibleriyle Msr mltezimleri arasnda byk bir fark. vardr: Mltezimler, timr ve zeamet sahiplerinin vazfeleriyle mkellef olmadklar gibi, onlarn menfaatlerine de sahip deildirler. nk kayd- hayatla arazye mutasarrf olan timr ve zeamet sahipleri, hkmete hibir vergi vermeyerek kendi kylsnden, yhud reayasndan muhtelif varidat ald halde, Msr mltezimleri hkmete bir bedel-i iltizm te'diye ederler, ve mahsllerinin fazlasn kyl ile paylarlar. Bundan dolaydr ki, Avrupa ve Asya'daki Osmanl eyletlerinde araz mutasarrflar, yni zamler ve timrllar ile kyller, Msr mltezimleri ile kyllerinden (Fellhlar) daha fazla istifde ederler.484 Fetihten sonra I. Selm Msr'da bu iltizam usln
Osmanl Devletinin Tekilt ve dare Usl, c. 1, 1; ve Le -vayih ve Edebiyat Akademisi Muhtralarnn 8. cildinde, s. 60'da Silvestr D Sasi'nin Msr'da Hukuk- Tasarrufiyyenin Tahavvlt Suretleri Hakknda nc ve Son Lyiha ile mukayese. Rotgun (?) el yazlarnda (nu: 10, s. 209) u isimli bii' eser vardr: Msr, Arabistan, Kizldeniz ile Cebel-i Sn'-da Seyahat Etmi olan Venedik Asilzadesi Senyr Felip Piga fetta'nm Seyahatnamesi; bunda u garb fkra grlr: Msr kt'as dhilinde bir kar yere mlik kimse yoktur; bilumum araz Osmanl (yni Osmanl hkmeti) mal olup bir mkdr ake ve bir mikdr buday (nakd ve ayn) mukabilinde icar olunur. Nitekim Feyym mntkasndan -ki Tevrat'ta Goen ismiyle zikredilmitir- Pdih onbin ribcb (ihtimi ki erdeb) zahire ve krkbin sultaniye (altn sikke) alr, ve ir taraflarda dah bu usl uygulanr. Mstecirlere kif ad verilir. Aadaki fkra, o zamann Msr sikkesinin kymeti hakknda tafsilt veriyor: Sultanino (sultaniye sikkesi) Ve-nedik'in zegeni dukas kymetindedir; bir sultanino 41 maiedi-niye ve maiedini bir groseye (gurua) ve bir grose 4 suldoya eittir. Bir kise dah 261 sultaniye kymetindedir. Pigafetta; Kaahire su kemerinden bahsettii srada diyor ki: Kamsuna Gauri (Kansu Gavri) nmyia msemm olup Sultpan Selm tarafndan dm olunan Msr Sultnr, NU sularm Kale'ye getirmek iin tatan gzel ve yksek kemer yaptrmtr. Bu kemer, Kale'den Nl nehrine kadar en ksa hatt tkb etmektedir, ve takriben niil uzunluundadr. Nihayet, gy Eb'l-Hever (Sfenks) (Korkunun Babas) zerinde kazl u msralar: 'Rh- zke'z-zemn ve'n-ns Vic'u haz'z-zemn bizs Kll min yenkesir-i. rs (Re'se)' yazar, ve yle tercme eder: Passo quel tempo et qulla gente, E venuto questo tempo con la seure, E ognuno ehe dice il vero, gli vien rotto il capo. (O zaman ve o adamlar geti, bu zaman sununla geldi; dnyda yaayann mutlaka ba krlr. (nk EblHevl'in (Sfenks) ba kesiktir). (Bu msralar uydurulmu eylerdir. Mtercim)1.
484

Sayfa

190

Byk Osmanl Tarihi

Cilt 6

Joseph von Hammer

kurulmu buldu; bahis konusu usl Bahr Memlkleri hkmdarlarndan Nasr bin Kalavun tarafndan vaz' olunmu, ancak onun vefatndan sonra mer'iyetten dmt. Konulan esas iktizsmca araz ancak askere verilecek iken, kasabalar ahlsine, san'at erbabnn eline gemi, yhud hayr messeselerine tahsis edilerek vakf hlini alm, veya hkmetten muhassest olanlarn menfaatlerine olmak zere, bir nevi rehin suretine girmiti.485 Osmanllar'm fethinden takriben krk sene nce, Sultan Kaytbay bir irde-nmesiyle bu s-i istimlt ortadan kaldrmaa alt; lkin sondan bir evvelki Memlk Sultn Kansu Gur (Gavri) zamannda yine eski hline dnd ve ilk Osmanl vlsi Hayrbay zamannda ise ifrat dereceye vard. Msr Vlsi Hin Ahmed Paa'nn isym, daha saltanatnn balangcnda Sultn Sleyman'n nazar- dikkatini bu vilyet zerine ekti. Ahmed Paa'nn isyan bastrlnca Pdih, vezr-i zam brahim Paa'y memleketin usln tanzime nezret etmek zere Msr'a gnderdi. Lkin Msr'n asl kann-nmesi brahim Paa'nn seyahati zamannda yaplm olmayp Hind denizlerinde kapdnlk eden ve sonralar sadrzam olan Hadm Sleyman Paa'nn idaresi srasnda tanzim edilmitir.486 Bu kanunnme, kif tbir olunan Memlk zabitlerinin, ehirler ve kyler meyhinin, mliye ve eylet merkezi mfettilerinin, Msr vlsi olan paann, mltezim ve ktiblerin, anbar me'mr ve mfettilerinin, messhlar (araz lmn yapan ahslar) ve kyllerin haklarn ve vazifelerini tyin eder. Hayr messeselerine, gmre, darbhneye, de mildir. Birok maddelerinde -bozulmamas bilhassa nazar- dikkatte bulundurulan- Kaytbay'n koyduu nizamlar esas kabul edilmitir. Btn eski vergi defterleri, bir yangnda yanm olduundan bu kanunnmenin konulmas ve yeniden yazlmas ii msta'ce-liyet kazanmt. Osmanllar'm Msr'daki muvazzaf askeri yedi snfa taksim olundu: Yenieriler, Azablar, avular, Mteferrikalar, Cebeciler, Tfenkciler, Gnller.487
Encmen-l D&ni (Institut) Muhtralarnn 7. cildinde Silvestre de Caucy (S. D SasD'nln nc muhtrasna mracaat. 486 Bu kanun-nme 939 (1532) tarihlidir. 487 Dijon (c. 1, s. 86), bu yerli askerin isimlerini anlalamyacak surette bozar, ve Ebssud Sultn Sleyman hakknda mersiye yazmaktan imtina etti diyerek, hat eder. Mersiye el -Minhu'r-Rahmniyyede tamamen alnmtr. Dijon'un. Msr'daki Osmanl valileri hakkndaki hatlarn tashih etmek kolaydr. Hac Kalfa Takvmii't-Tevrh'inde (s. 219), onlar u tertible yazar: Husrev Paa, azl, 26 Cumdel -uhr 943; Hadm Sleyman Paa (ikinci defa) azl, 10 Muharrem 945; D -vd Paa, fevt (l.) 13 Reb'l-evvel 956 cuma gecesi;
485

Sayfa

191

Byk Osmanl Tarihi

Cilt 6

Joseph von Hammer

Zeamet ve timr sahipleriyle mltezimlere it olan bu kanun husus lara, zamlere, timrhlara vergi ve idt ve te'diye eden mslim ve gayrimslim reayaya, baka bir tbirle tebeaya it olan kanunlar eklemek mnsib olur. I. Sleyman tarafndan konulan ve I. Ahmed tarafndan te'yd ve ikml edilen Kanun- Rey, tebeann timr ve zeamet sahiplerine te'diye edecekleri vergiyi u ekilde tyin eder: Emlk vergisi (resm-i ift, resm-i dnm); mteehhil olmayanlarn vergisi (resm-i m-cerred); teehhl vergisi (resm-i ars); koyun vergisi (resm-i anam); otlak vergisi (resm-i otlak); klak vergisi (resm-i klak); ar vergisi (resm-i kovan); deirmen vergisi (resm-i deirmen); iecek ttn ve baharat vergisi (resm-i dhn); esr vergisi (resm-i esrn); resm-i kaza (er* daVft-lardan alnan vergi).488 Vergiler slm memleketlerinde btn vergiler iki ksma ayrlmtr: 1- Hukuk ve rsm- er'iyye ki, Kur'n ve slmm temel hkmleriyle vaz* olunmutur; 2- Teklif-i rfiyye ki, ancak idar kanunlarla te'ss ve bundan dolay da teklif-i dvniyye tesmiye edilmitir. Kr*n ve slm'n temel hkmleri veyhud kanunla tyin edilmemi olan vergiler evn arapa kelimesiyle ifde olunur ki, mnsm muhafaza ederek Dou'dan Bat'ya avanies eklinde gemitir. Rsm- er'iyye: Gayrimslimlerden nfs bana alman vergi (cizye ve harc); r (r); araz vergisi (harc- muvazzaf); mahsult vergisi (harc- muvazzaf)'dir. Hepsine birden harc denilir. Rsm- dvniyye unlardr: Avnz- dvniyye, masdariyye, reftiyye, bc, derbendiyye, kasbiyye, ba, kapan, muvzene, tamga (damga), huldmiyye, yasak koli, mb-giriyye, dellliyye. . . Rsum, biri ahslardan, dieri eyadan alnmak zere ikiye ayrlr: Birincisi gayri mteehhiller vergisiyle miktar zevcenin kz ve dul olma-syle deien teehhl vergisi (resm-i ars)'dir; ikincisi rsum kaza ile bahartdan alnan vergilerdir. Cezy- nakdler (cerime) zabta nizmlarna aykr ar ve

192
Sayfa

Semz Al Paa, azl. Muharrem 961 ba; Dukakn Mehmed Paa, azl. 21 Reb''1-hir 963; skender Paa, Azl, Reeeb 966 ba, Hadm AH Paa, l. Zilhicce 967; Lala ahin Mustafa Paa, azl, 11 Cumde'1 -uhr 971; Sofu Al Paa, slh. Ramazan 973. (Aslndan alnm ve Hammer'de olmayan azil ve vefat trihlerim mtercim ilve etmitir.) 488 Hammer, (Baron Joseph Von Hammer Purgstall), Byk Osmanl Tarihi, dal Neriyat: 3/515 -517.

Byk Osmanl Tarihi

Cilt 6

Joseph von Hammer

hafif crmler iin konulmutur. Bunlara bd hev iin alman cezalar mnsna bd--hav denilir. Ticar eyadan alnan gmrk,' idhlt, ihracat, mrur (transit) resimlerinden, me'klt ve merubat (yiyecek ve iecekler) zerinden alman rsmden, yni et ile a-rbdan alnan vergilerden ibarettir. Bilhassa resm demlen vergiler an-bar, mzn, tamga (damga), del resimleridir; uak ve bekilerden de vergi alnr; bid'at nm altnda daha birok rsum vardr. er' hkmlere dayanmayan bu vergilerin hepsi vilyetlere gre farkllklar gsterir ve her vilyetin de bir kanunnrie-i mahssu vardr. Defterdar Eri Abd-olu Mehmed Efendi, ilk olarak II. Selm saltanatnda bunlar bir mecelleye cem' etmitir. I. Ahmed saltanatnda da defterdar Ayn Efendi tarafndan tekrar tertb edilmitir. Bunlarn hkmnce mesel Suriye'de araz, Anadolu ve Rumeli'de olduu gibi dnm zerine vergiye tbi olmayp bir ift kzn sabahtan lene kadar srebilecei yerin alanna fedan, yhud bir havuzdan bir menfez vstasyle akacak suyun 24 saat zarfnda ihata edecei araznin miktarna gre tyin edilir. lzm olunan bir araz parasnn mahsl gerek nakden, gerek ayn olarak te'diye olunsun r (ur) diye adlandrlr. Zeytinlikler, sahiplerinin mslim ve gayrimslim olularna gre iki ksma ayrlmtr; bu taksim ekli vergileri bakmndan ihtilf da beraberinde getirir, iskelelerde bu sylediimiz vergilerden baka eyy varide resmi, bert resmi, mbadele resmi, ehs- mevcde resmi, uak vesir hademe resmi, tanzifat resmi, tevziattan, yortulardan, hil'atlerden vesireden alnan rsum gibi vergiler vardr. Pirin tarlalarnn sulanmas, hayvanlarn otlad yaylalar, mer'lar, ayrlar mahsl zerine de vergiler konulmutur. Kyler, angaryalara, ordularn geii srasnda ayn olarak eya vermee, harb vergileri vermee mecburdur.489 Mlki Dzenlemeler Sultn Sleyman yenieriler, Anadolu ve Rumeli timar ve zeametleri, Msr iltizamlar ile mslman ve gayrimslim tebea hakkndaki kanunlarda yaplan deiikliklerle iktifa etmeyip cem'an yzelli sanca iine alan 21 vilyet olmak zere Osmanl memleketlerinin mlk taksimatna yeni bir dzen verdi.490 Sefer rz-nmeleri yn ve terifat kanun-nmelerince
489 490

Hammer, (Baron Joseph Von Hammer Purgstall), Byk Osmanl Tarihi, dal Neriyat: 3/517 -519. 1) Rumeli, 2) Cezir-i Bahr-i Sefd, 3) Cezir, 4) Tarablus-i Garb, 5) Budin, 6) Tamvar, 7) Anadolu, 8)

Sayfa

193

Byk Osmanl Tarihi

Cilt 6

Joseph von Hammer

de bz ta'diltta bulunulduunu bildirir.491 Asayile lgili Nizamlar Ve Ceza Kanunlar Zabta nizmnmelerince ve kanun-nmenin ceza kanunlarndan bahseden ve Osmanl memleketlerinde ceza muhakemeleri uslnn esasn tekil eden 5 maddesince ta'dlt icrasna bilhassa ihtimam edildi. en' fiillere mteallik olan birinci maddesi, bu crmde bulunanlar servetlerinin derecesine gre 1000 akeden 30 akeye kadar para cezas ile cezalandrr. Bir delikanlnn, yhud bir gen kzn kaldrlmas erkekliinin mahv cezasn gerektirir. Bir bakasnn zevcesini, yhud kermesini gzetleyen, veyhud pen iddetli bir ekilde azarland gibi her sz ve her buse iin bir ake para cezas verir; eer kadn esir ise bu para cezasnn yans alnr. Yalnz itham etmek ve dva amak iddiay isbta kifayet etmeyip, eer hakknda su isnadnda bulunulan kimse ma's-miyetine yemin ederse (yni mddenin beyyineden izhr- aczine mukabil yemn ederse) mteki azarlanr ve bir ake para cezas verir. Olunun criyesiyle yatan baba para cezasna mahkm olmaz. Yzkzartc hayvn fiillerde bulunanlar iddetle azarlanmakla beraber, her defas iin bir ake para cezas verir. kinci madde etm (svme), darb, sakal yolma, tokat vurma, bata hafif yara ama iin konulmu olan cezalardan ve para cezalarndan bahseder. Di krmak ve gz karmak ksas' (yni mcrimin diinin krlmas ve gznn karlmasn) gerektirir; lkin ikyeti olann muvafakatiyle mcrim bu cezaya bedel zengin ise 200, fakir ise 30 ake verir. Eer davac esr ise, efendisi iin alnacak olan ake yansna tenzil olunur. Muhaddert snfndan (kapal, rtl, mslman kadnlar) birbirleriyle dtkleri takdirde kad kendilerini azarlayp tehdd etmekle beraber 20 ake para cezas alr. Muhaddert-tan olmayan kadnlar iin bu fiil her darbe iin 2 ake para cezasn ve ylnz azarlanmay gerektirir. nc madde, arab imek, hrszlk etmek, yamagerlik ve haydudluk yapmak fiillerine dir cezalar iine alr. Her kadeh arab iin mttehim bir ake cezy- nakd verir; tavuk ve emsalinin alnmas da o kadar cezay gerektirir. Lkin at,

194
Sayfa

Karaman, 9) Rm yhud Sivas ve Amasya, 10) Zlkadiriyye (Mar'a) l) Trabzon, 12) Diyr- Bekr, 13) Van, 14) Haleb, 15) m, 16) Msr, 17) Mekke ve Medine (Avrupallar Talk Arabistan derler), 18) Yemen ve Aden (Mes'd Arabistan), 19) Badd, 20) Musul, 21) Basra, Osmanl Devletinin Tekilt ve dare Usl, c. 2, s. 437-457'ye baknz. 491 Hammer, (Baron Joseph Von Hammer Purgstall), Byk Osmanl Tarihi, dal Neriyat : 3/519.

Byk Osmanl Tarihi

Cilt 6

Joseph von Hammer

Sayfa

katr, eek, manda alann eli kesilir veyhud buna bedel 200 ake verir. Ayn evde oturan yakn akraba birbirinden eya aldklar takdirde yalnz azarlanma ile iktifa edilir. Hiddet esnasnda bir mslmann sarn bandan karan bir ake para cezasna mahkm olmakla beraber azar iitir. Esir a-ran, dkknlara kap gibi eyleri krarak giren, birka defa d hrszlkla mahkm olan hrszlar aslr. Buna benzer hrszlk bir karyenin civarnda yaplm ise, ahlsi tutuklanmak suretiyle ummen mes'l olup, alnan mal tazmin etmeleri lzm gelir. Bir timr ve zeamet sahibi hrszlk fiilinde bulunursa derhl tevkif olunursa da, cezalandrlmadan nce bb- devlete malmat verilmelidir. Yalanc hidler, sahtekrlar, kalpazanlar elleri kesilmee mahkm olurlar. Gnde be vakit namazdan ikisinin ve orucun terki bir ake para cezas ile cezalandrlr. ftira ile, dedikodu ile ailelere zarar verenler byk bir tazminat vermekle ceza grrler. Paralarm yzde 12'den ziyde faizle bor verenler hakknda dah muhtelif cezalar konulmutur. Drdnc bb pazarlara dir nizmlar iine alr ve beincisi ticret ve san'at erbabna (esnafa) aittir. Drdnc bbda Osmanllarn zabta mteallik detlerinin yn- dikkat bir huss misli olmak zere yk hayvanlar sahiplerine, bunlar hakknda ez gsterilmemesi tavsiye edilmitir. Beinci bb nisbeten daha ehemiyetsiz dier maddeleri iine alr: Ezcmle frnclarn, yapacaklar reklere mtensib miktarda ya ve un koymalarm, alarn bakr kaplarnn kalaylanm olmasna dima dikkat etmelerini mir maddeleri h-vdir. Helvann fiat bal ve badem fitma gre konulmutur. Kuru zm ve kuru yemi satanlar % 10 ticretle iktifa etmelidirler/Muhtelif nevide ayakkablannn, izmelerin, terliklerin; eyerlerin, gemlerin ve dier hayvan takmlarnn fit daim bir tarifeye rabt edilmitir. Duvarc amelesinin, dlgerlerin, marangozlarn creti gnde 10 ake olarak tyin olunmu, ve bundan baka kendilerine yiyecek verilmesi de gsterilmitir. odunun fiat uzunluuna gre kesilmi, ve uzunluk da eek, katr, deve arkasnda gtrldne nazaran nakil tarz itibariyle tyin klnmtr. Hamam sahiplerinin hamamlarn mnsip tarzda stmalar ve usta dellk ve berber bulundurmalar ve muhtelif hamam levazmn istenen ekilde hazr bulundurmalar art ittihaz edilmitir. zel havlu bulundurmalar, Hristiyanlara verilecek havlulara iaret konulmas, Mslmanlarla Gvur lar iin ayn berber takm ve ustura kullanlmamasnn berberlerine tenbh edilmesi emr olunmutur. Dilencilerin pazar kurulduu gnler camilerden baka yerlerde dilen -

195

Byk Osmanl Tarihi

Cilt 6

Joseph von Hammer

melerine msade edilmi, czzamlarn sokaklara kmalar men edilmitir. ehir kads ve pazar-ba tarafndan vaz' olunmam bir tarifeye mstenid olmadka hibir ey satlamaz. Sultn Sleyman tarafndan konulan bu cezalardan grlr ki, ahlka ve polis nizamlarna dir olan kanunlarn halk memnun etmesi lzm gelirdi. Zr sonuncu maddeler yiyecek ve giyecek gibi zarur ihtiyalarn kaliteli ve fiatlarnn mutedil olmasn salad gibi, ilk maddeler ehvan crmlere kar o kadar az iddetlidir ki, bunlar nleyici deil, bilkis tevik edicidir.492 Sleymnn mecellesi bu cihetten tenkd-den azade deilse de, slm erati mucibince sirkat (hrszlk) ve zin'ya kar konulmu olan kat' yed (elin kesilmesi) ve recm (tala ldrme) cezalarnn ndir haller iin uygulanr olmasndan dolay493 ns-niyetperverlerin ve devlet ricalinin takdirine lyktr. Bu insaniyet te-lkksi ve msamahakrlk, slm eratinde altn ve gm kablar kullanlmas hakkndaki iddetli memniyetin hafifletilmesinde dah grlr. Hatt bir gn Acem elilerine verilen bir ziyafette yemekler iin altn ve gm kaplar kullandrm olmasndan dolay ulem ve halk tarafndan byk bir honudsuzluk gsterilmitir. Bu sefahatin o zamandan beri emsali grlmedii gibi, imdi dah sarayn evansi yeil renkte in fafrsindendir.494 Kahve Ve Kahvehaneler Sultn Sleyman, Osmanl lkelerine yeni girmi olan kahvenin id hlini men etmemitir. Halbuki Peygamberin buna msade edecei pek mekk idi.495 arabn alenen satlmasn da saltanatnn son gnlerine doru men etmi olduuna gre, o zamana kadar buna da msid bulun mu olduu zannolunur. Genliinde mahremi olan Rum'dan dnme brhm ile birlikte olduu sralarda arab hakknda o kadar iddetli bulunmuyordu. Lkin nikrs arlar ve ihtiyarlk maluliyetleri bundan i-tinb
Bu kanunlarn asl zerinde dern tedkkler yaplmadka kat' birey sylenemezse de, kanun hkmlerin er' hkmleri ib-tl etmesi mmkn olmad cihetle, tyn olunan kanun cezalarn er' hkmlerden baka olmas lzm gelir; binenaleyh bu cezalarda herhangi bir hafiflik dnlmesi yersizdir. 493 Bu cezalarn cra olunabilmesi zten tslftm eratinde ndir hallere mahss oldua -ureulanmalarndaki rtdlrlikten dahi- anlalr. Mtercim. 494 Hammer, (Baron Joseph Von Hammer Purgstall), Byk Osmanl Tarihi, dal Neriyat: 3/519-521. 495 Bu, mverrihin kendi zanmdr. Mtercim.
492

Sayfa

196

Byk Osmanl Tarihi

Cilt 6

Joseph von Hammer

etmesini bir zaruret hline getirdii zaman, btn halk da ondan men etmek istemitir. O vakitler ah Tahmasb'a yazd bir mektup496 slm takvaya muvafk olan bu hareketini vnme mes'elesi addettiini gsterir. nk btn memleketlerinde arab iilmesini yasakladn Tahmasb'a bildirmekle beraber (Hazret-i) Peyganiber'in mm'l-habis dedii bu ikiyi zemm ve takbih eder. Hafz gzel bir gazelinde: Bu mm'l-habis bize gzel kzlar pmekten daha ziyde tatldr. diyor. Peygamberin szlerine dorudan doruya muhalif olan bu sz gs terir ki, hafz pek sf bir mutasavvf deildi.497 Hatt bundan dolaydr ki, bz takva sahipleri arab ile beraber onu bu kadar tantanal bir surette medh eden Dvn'i da yasaklamann mnsip olup olmayacan mftden sul ettiler. Mft Ebussud ilmi derecesinde ihtiyat sahibi olduu iin, tabiatiyle arbn memniyeti hakknda fetva vermekle tered -dd etmemi olmakla beraber, bu sule mutedil bir cevap verdi: Hfz'm grlerinden bzlar bz kiilerin duygu ve dncelerine mugayir ola bilirse de, esasen msid surette tefsir ve ona hkmedilmesi lzm geleceini beyn ediyordu. Ebussud, birincisi 1554 (961) senesinde -ems adn tayan ve payitahtta sene kaldktan sonra bebin altn kazanla doum yerine dnen- bir Halebli'nin at kahvehaneler aleyhinde fetva vermekten de imtina etmiti. Arab eyhi zeJ'nin -develeri kahve aac yapraklar yedikten sonra daha salam bir hle geldiine dikkat etmek suretiyle- kahve tnelerindeki zellikleri kef etmi olmasndan beri takriben sene gemiti. Dier bir rivayete gre kahveyi, onun halfelerinden mer nmnda bir zt Zebd yaknlarnda Usk Da'nda srgnde bulunduu srada kef etmitir. Msr'n fethine ve Mekke'ye birok hac kervanlan gitmesine ramen kahvenin kullanlmas o zamana kadar Arabistan'a, Msr'a, Suriye'ye mnhasr kalmt; stanbul'da yalnz hreti ve haclarn bu husustaki rivayetleri biliniyordu. Ancak bu sralarda payitahtta da kullanlmas yaygnlk kazanarak her tarafta kahvehaneler-ald. Her
Bu mektup Rta-nme-ft SleymAnfnin zeylinde en sonra ve 64. numaradadr. Hac Kalfa, Takvlm'tTevarih, 967 (1560). 497 Hafz bu beytinin yaygn olan u hikyeye dayand rivayet olunur: Bir akam st rz sokaklarnda yolunu kaybetmi olan bir gzel kz -ertesi gn hnes'ne ulatrlmak zere- o gece salh- hl ile ma'rf bir sfnin hanesine emnet edilmi; bu sfl arb' dima mm'l-habis nmyle yd edermi. Sfl kzn gl yanaklarm naslsa grerek gece kz uyurken bir buse almaktan kendisini men edememi. Bu vak'a ehirde yu bulmu. Hafz bu hikayeyi telmih eylemi. Kabul mkil oian u h'kye bir yana, bu bbdaki hadls-i erifin usulen shhati hlinde dahi Hfz'm ona muhalefet kasd etmi olduuna hkm edilmesi ve sfden maksadn kim olduunun tyini mmkn deildir. Mtercim.
496

Sayfa

197

Byk Osmanl Tarihi

Cilt 6

Joseph von Hammer

snftan bir takm zarif kiiler, zellikle mtehay-yrne bir hayata vcudlarn vakfetmi derviler ve isizler bu yeni ikinin sefasndan hisselerini almak iin kahvehanelerde toplanr oldu.498 arbn adlarndan biri olan ve itihy keser mnsna gelen kahve499 arapa ismiyle adlandrld.500 Arab iri kahveyi uykuya, ehvete dman bir zenciye benzetmitir. Osmanlar'da kahvehanelere mekteb-i irfan denilmitir. Buraya kadar atfettiimiz nazarlar, Sleyman'n dvni, mliyeyi, ule m kadrosunu, orduyu, vergi usln, timr, zeamet ve iltizm usln, vilyetlerin tahrrini; terifat, hukuk ve ceza kanunlarn slh etmekle Kanun unvann kazand istihkak bize gstermitir. Bundan sonra da evvel siyset uslnn, -kanunlarnn o kadar mbalaa olunan hkmne ramen- sonralar gittike yaylan bir takm hatalarnn nasl doduunu ve devletin keml-i saadeti hlinde nasl olup da gelecekteki kntsnn tohumlarn sam olduunu tedkk etmemiz kalr. kinci derecede dah, kusurlarna ve zaafna ramen -btn Avrupa mverrihlerinin vermekte olduklar- Byk unvanna ne sebepten liykat kazanm olduunu zh etmemiz gerekir.501 Kann'nin BykL Ve ahsiyeti Osmanl Devleti'nin kme sebepleri Garb tarihileri tarafndan ekseriya hakikati zere gsterilmitir. Ancak onlarn hibiri bu mes'eleyi IV. Murad muasrlarndan Koi Be kadar hakimane, ve onun kadar v-kfne bir surette beyn edememitir. bni Haldun'un Mukaddime-i Tri-hiyyesi onun iin Arab Monteskiys unvanna selhiyet verdii gibi, Ko Be'in Osmanl Devleti'nin knt sebepleri hakkndaki eseri de bunun iin Trk Monteskiys unvanna istihkak kazandrmtr. Osmanl Devleti'nin inhitat (k) sebeplerini aratrmakla uraan ngiliz, Fransz, talyan,
stanbul'un fethinden sonra halkn kahvehanelere benzer yerlerde top-alnarak ayran itiklerinden eski bir Garb yazsndan tercme edilmi bir risalede bahsedildii grlmtr. Mtercim. 499 Sehve vezninde badeye diyor (Srb'l-kalve, eyy'l-hamr). arab enin yemekten istinas kesildii bu isim konuldu ve hl det haline ge len kahve ad verilmesi ehl-i keyf isimlendlrmealdir... ve rayiha manasndadr: (Lehu kahve-i tayylbe, ey ryiha) > Tare&me- Kaamns, Asm. Sonraki manasndan alnm olmas da hatra gelir. Mtercim. 500 Cihn-nm'da (s. 534-536), kahve hakknda Hezrfenn Hseyin Efendi'den naklen dikkate deer ma'lmt vardr. Kahve'nin kefi Muha'da gicik illetine uram bz kimselerin Evsb (Usb) Da'nda eyh mer'i ziyarete gelerek, zarur olarak geimlerini kahve ile salamalar zerine o illetten kurtulmalar suretiyle vuku bulduu zikredilen tafsilt cmlesindendir. Arab iri tarafndan kahvenin Zenc'ye tebihi fkrasnn dorusu, galiba bir Acem irinin siyeh-erdeye benzetmesinden ibaret olacaktr. 501 Hammer, (Baron Joseph Von Hammer Purgstall), Byk Osmanl Tarihi, dal Neriyat: 3/521-523.
498

Sayfa

198

Byk Osmanl Tarihi

Cilt 6

Joseph von Hammer

Alman muharrirleri, Trkler'in siyset ve idare usllerine derinlemesine ve tammiyle nfuz edecek bir mevkide bulunmadklar gibi, vki incelemelerine ancak Sultn Sleyman'n halefleri zamanndan itibaren balam olduklar halde, Ko Be tedkkatnda bu pdihn saltanatndan itibaren balam ve ondan naklen aada beyn edeceimiz vehile daha o zamandan u be zlme sebebini gstermitir.502 mparatoluun kn Hazrlayan lk Sebepler Sultn Sleyman, saltanatnn bidayetlerinde dvnda muntazaman hazr bulunduktan sonra seleflerinin gsterdikleri misle aykr olarak kafes arkasndan bakmakla iktifa eder oldu. Dvn sarayda haftada drt def a toplanmakta devam etti. Lkin bu zamandan itibaren -Kaabz'n ilhadndan dolay tahadds eden dn mes'ele gibi fevkalde ilerden baka ahvlde, yhud bir harb tasavvuruna ve harb tedrikine dir akdedilen ayak dvnlarndan madasnda- yrtlen mzkerelerden bizzat hissedar olmad. Sleyman u suretle kendisini meclisten ekmek ve ve-zr-i zamna veklet ettirmekle evket-i ahanesini hazarlarda daha geni ve heybetli gstermek istemi idi. Hkmdarn saltanatla ilgili ilerini dorudan doruya dzeltmesine msid olmayan ve hatt mukaddes bir te'sr ile kuatmak iin onu halkn nazarlarndan uzak tutan u eski Asya detinin ihys, Devlet'in mes'liyeti iin bir felket darbesi olmutur. Osmanl Devleti'nde tbrhm Paa'ya kadar olan sadrzamlar bu makama ancak mlk ve asker bakmdan muhtelif hizmetlerde bulunduktan sonra vsl olurlard. Devlet'in bidayetinde bunlar kazaskerlerden intihb olunurlard. andarl sllesinden gelen vezr-i zamlar evvel kazaskerlik etmilerdir, muahharan eyletler valiliklerinden sadrzam tyinine balanld. Sultn Sleyman doanc-bas tbrhm'i vezr-i zam tyin ve nasb etmekle saray adamlarnn hkmet mansblarna tyinine bir misl gsterdi ve u suretle -uzun hizmetlerde tekemml etmi- tecrbeye muhtc olan bir meslek iin, musahiplerin hud'alarna ve liyakatsizliklerine yol am oldu. Saltanatnn sonuna doru Kapdn Piyle Pa -a'nn mhim muzafferiyetine mkfat olarak vezret vermektense, ehzade Selm'in kzn nikhlamay tercih etti; ancak brhm Pa-a'nn ve dmd Rstem'in vezr-i zamlkta i'tibr ve nfuzlarn artrarak byk bir siys hatay
502

Hammer, (Baron Joseph Von Hammer Purgstall), Byk Osmanl Tarihi, dal Neriyat: 3/523.

Sayfa

199

Byk Osmanl Tarihi

Cilt 6

Joseph von Hammer

Sayfa

ilemekten geri durmad. Babas Selm'in dmdlara sancak-beliinden byk mansb ve devletin mhim ilerine mdhalelerine meydan vermemek hakknda me^ tuttuu usl bu ekilde ihll etmesiyle, devlet byklerinin hrsna byk bir kap at. Rs-tem Paa'nm sadretinde vefatna kadar Sultn Sleyman zerinde kuvve-i cazibesini muhafaza edenRokzelan Sultn'n (Hasek Sultn) sayesinde umr- mme zerinde haremin te'sri grlmee balad. O zaman Rstem'e msid olan bu te'sr vezr-i zamla kuvvet verir gibi grndyse de, hakikatte sadrazamlk makamm hareme mahkm etmekle, makam zaafa drd. nk harem, iktidarnn u ilk eserini grdkten sonra, sonralar sadrzamlarn kuvvetine bir dayanak olmakla iktifa etmeyerek, bilkis onlar devirmekte nfuzunu kulland ve daha sonralar devlet ilerine yalnz kadnlar deil, onlarn muhafzlar da, hadmlar da karr oldu. Ko Be*in gsterdii nc sebep, Rstem Paa'nn irtikb ve rvet almasdr. Valilikleri, sancak beliklerini muayyen fiatla satt; devlet mallarn Yahdler'e ve ad adamlara Uzam ederek (iltizma vererek), bunlar da servet kazanmak iin her trl haarat yaptlar. Sleyman sadrzam Rstem Paa'ya byk varidat ihsan etmekle kilne tasarruf hududunu geti ve Paa'nn mallarn vakfetmesine, yni ilelebed ailesinin tasarrufunda kalmak zere bakasna nakli gayr mmkn bir hle getirmesine msade etmekle israf son dereceye vardrd. Bu msade sonralar bu ailenin, varidatn on milyon akeye (200.000 dukaya) karmasna yol amtr. Vezr-i zamlar da Pdih'm fevkalde israflarn takld ettiler. skender eleb'nin dm ve Rstem Paa'nn terekesi mnsebetiyle sylediimiz gibi, hanelerinin tefrtyle birbirleriyle rekabet ederlerdi. Sad rzamlarn debdebeleri dier vezirlerin de onlara uymasna yol at. Ez cmle Rstem'in dmd olup Siget muhasarasnda drdnc vezrette ve sonralar sadrette bulunan Ahmed Paa gayet gzel krklerden ibaret trl libas kullanma usln cd etti: Bunlarn birincisi hne dhilinde, ikincisi ad merasimlerde, ncs dvn itimlarnda giyilirdi. Ahmed Paa'nn kleleri beyzden aa deildi. Her iftliinde yz deve ve yz katr bulundururdu. Sultn Sleyman dvndan ekilmesiyle, dmdlar ve dier devlet bykleri hakknda msadelerini bol bol vermesi ve israf etmesiyle, onlarn tantanalarna, hrslarna, irtikblar-na gz kapamasyle iyi messeselerine bir takm zararl tohumlar kartrm ve bunlar sonralar

200

Byk Osmanl Tarihi

Cilt 6

Joseph von Hammer

kt bir surette dal budak salvermitir. Lkin Avrupa mverrihleri Sultn Sleyman'n ehzadeleri eylete karmak usln iptal etmi ve haremde terbiye edilmeleri usln koy mu olduunu beyn etmekle aslsz bir tenkdde de bulunurlar. Zr kk yata vefat eden iki olundan mada btn ehzadeleri birer paalk idare ederdi. Hatt lmnden az vakit nce, Selm'in ehzadesi olan to runu Murad' Manisa valiliine tyin etti. Bununla beraber kanunlarndan hibirinde ehzadelerin eylet valiliklerine nasbini men eder bir kayt olmad gibi, ileride dah II. Selim saltanatnda ehzade Murad'n ve III. Murad saltanatnda olu Mehmed'in eylet valiliklerinde bulunduklarn greceiz.503 Netice Bitaraf bir mverrih, Sultn Sleyman'n Kanun, Ftih, Kud retli, Muhteem unvanlarna ne derecelerde istihkak kazandn tedkk etmekle, -vezr-i zam brhm ve Rstem Paalar'n, mft Ebussud ile Kemlpaa-zde'nin, nianc ve defterdar Cell-zde Eri Abd-olu Mehmed'in eski kanunlarn tdili, yenilerinin tanzimi, seferlerin muzaf feriyetle neticelenmesi hususunda aldklar hisse nisbetinde- saltanat zamannn her meslekte yetitirdii an ve hret sahiplerinin kadrini drmee almas gerekmez; nk byk tasavvurlarn icras iin mahir letler iktiz eder; iyi kumandanlar intihb etmesini bilmek de byk bir hnerdir. Ancak tarihinin urasn aramas lzm gelir ki, Sultn Sleyman vezirlerine lzumundan fazla iktidar vermemi midir? Haremin ifrat derecede bir nfuz kazanmasna msamaha etmemi midir? Lkin Sleyman'n hatlar, kendisinde mevcud olduu inkr gtr meyen byk hasletleri bize unutturmamaldr. Muazzam icrtn, muh telif eserlerini, yksek teebbs fikrini, kahramanca ecaatini, slm'n kaidelerine tammiyle riyet etmekle beraber bu riyetleri birok msamahalarla meze etmi olmasn, o kadar ihtiam ve azametiyle beraber muhafaza ettii disiplin fikri ve ar-gitmeme dncesini, ilimler hakkndaki mnevverce muhabbetini, ilim erbabna cmerte gsterdii himayeyi hatrlayalm. Bizzat idare ettii 13 seferi, o kadar muharebeleri ve fetihleri nazar- itibra alalm: Biri denizde, dieri karada devletin iki mhim
503

Hammer, (Baron Joseph Von Hammer Purgstall), Byk Osmanl Tarihi, dal Neriyat: 3/523 -525.

Sayfa

201

Byk Osmanl Tarihi

Cilt 6

Joseph von Hammer

mevkii olan Rodos ve Belgrad saltanatnn balangcnda fetholun-du. 7 sene zarfnda Budin ve Badd ele geirildi. Haytnn son dakikalarnda da Siget ve Gyula teslime mecbur oldu. Osmanl sancaklar Viyana ve Diu hisarlar nnde parlad, devletin hududunu ark'da Van kalesine, Garb'ta Estergon kalesine kadar gtrd. stilsnn diresini gneyde Cezayir'e, Tunus'a, Tarablus'a, Habe hududuna kadar geniletti. Barbaros Hayreddn ve Turgud kumandalaryle fetih ve tahrblerini Cezr-i Bahr-i Sefd'e (Oniki Adalar), Pulya'ya, Kalabra'ya Sicilya'ya, Korsika'ya ulatklar gibi, Roma'y sarsarak Ron nehri mansablarna kadar ilerlemi ve Marsilya'y muhasara etmilerdir; ikinci bir donanma ise Arabistan denizlerinde ve Acem (Basra) Krfezi'nde Dicle'den yukar karak Basra'y zabt etmitir. Sultn Sleyman'n inatn, Osmanl mimarsinin zirvesi olan S leymniye Cmii'yle payitaht ve vilyetlerdeki dier 12 camii, mr ve tezyin olunan Justinyen kemerlerini, Mekke'de tamir olunan Hrn'r -Red zevcesi Zbeyde su yollarn, onarlan Kuds binasn504 payitahta zahire ulamn kolaylatran ekmece Kprs'nn yaplmasn htra getirelim. Mlk ve siys idarenin her ubesini kuatan muhtelif kanunlarm da nazar i'tibra alalm.505

OTUZBENC KTAP ................................................................................................ I. Selim'in stanbul'a Ve Belgrad'a Gelii........................................................ Yenierilerin syan ......................................................................................... Sulh Mzkereleri........................................................................................... Maksimilyen'in Elileri Pdih Huzurunda.................................................... ran Sefri'nin Gelii......................................................................................... Edirne'de Yangn ............................................................................................. Lehistan'la Anlamann Yenilenmesi .............................................................. Mora syannn Bastrlmas ............................................................................ Fransa Rralfna Eli Gnderilmesi.................................................................... Byk stanbul Yangn ...................................................................................

202
Sayfa

Kuds'n tamir edilmesi hususunda Peev yle yazar: Kuds-i erif de Sahratu'llah'n ii ve d, y'ni ahab ve ta munakka ve musanna' k ile tezyin ve env'- nuk ile rek-i nigr hne-i n old bir eser-i mu'teberdr ki (Sultn Sleyman'n) safha-i hasenatlarna ser-levha-i gayr- mkerrer vki' olmudur. Otuzdrdnc Kitap'n ilk sahifelerinde bahsedilen Kuds Duvarlarnn Tamiri ii de SahratuTlah'n tamirinden ibaret olacaktr. 505 Hammer, (Baron Joseph Von Hammer Purgstall), Byk Osmanl Tarihi, dal Neriyat: 3/52 5-526.
504

Byk Osmanl Tarihi

Cilt 6

Joseph von Hammer

Selimiye Camii'nin nas ................................................................................ Don le Volga Nehirlerini Bir Kanalla Birletirme Teebbs ......................... Rus Elisi stanbul'da ...................................................................................... Arabistan ........................................................................................................ Arap Kavmi ..................................................................................................... Arablar'n Tarihesi ......................................................................................... zdemir Ve Mustafa Paalar'n Zeydler zerine Yry ........................... zdemir Paann daresi ................................................................................. Zeydler'in Yemen'e Hkm Olmas ................................................................. Lala Mustafa Paa'nn Yemen'e Serasker Tayin Edilmesi ............................... Sokollunun Entrikas ....................................................................................... Lala Mustafa Paa'nn Azli Ve Hapsedilmesi .................................................. Msr Valisi Sinan Paa Ve zdemiroutnun Yemen'deki Askeri Harekt.................................................................................................................... - Sakn Azl Etme! ......................................................................................... Aden'in Ve Yemen lkesinin Fethi .................................................................

Sayfa

203

Byk Osmanl Tarihi

Cilt 6

Joseph von Hammer

OTUZBENC KTAP I. Selim'in stanbul'a Ve Belgrad'a Gelii Siget'in zabtn mtekib Sokollu Mehmed Paa Hasan avu'u, ken disinin sr ^tibi Feridun'un -Sleyman'n vefatn i'r eden- yazd bir mektup ile Ktahya'da vl bulunan506 ehzade Selm'e gnderdi. Hasan bir taraftan da giderken yolunun zerinde Sultn Sleyman'n Siget Kalesi'ni tammiyle glendirmedike oradan ayrlmayaca sylentisini yaymaa memur idi. Bu nmeber (mektupu), me'mriyetinde o kadar sr*at gsterdi ki, Siget'den ayrlnn sekizinci gn Ktahya'ya vsl oldu. Yeni Pdih sadrzamn dvetine icabette te'hr gstermiyerek, mektubu aldnn nc gn hocas Atullah, lalas Hseyin Paa, kendisine mltefit davrand Cell elebi, mr-i huru Husrev Aa refakatinde olduu halde stanbul'un karsnda Kadky'ne vsl oldu507 (9 Reb'l-evvel 974 /
Almoenlno'ya gre II. Selim Karahisar sahrasndayd: Sn las Uanas Carahiar (que I laman Sjan Obacl) s. 39. 507 Sultn Sleyman'n vefat trihi hakknda hatt en iyi Osmanl mverrihlerinde grlen uyumazlk inanlmayacak derecedir. Bundan evvelki kitabn sonunda iaret etmi olduumuz gibi, S iget'in ele geirildii trihi doru olarak yazan yalnz l'dir (22 Safer -8 Eyll); hlbuki Peevi Pdih'n vefatnda (22) ve haftann gnnde (perembe) aldanmtr. Selnik de haftann gnnde aldanarak cuma yerine cumartesi demitir. Bununla beraber Selnik Sultn Sleyman'n vefat trihini doru olarak yazyor (20 Sfer, 6 Eyll). Selm'e gnderilen mektup Siget'in zabtndan bir gn evvel olmak zere 7 eyll trihiyledir. Sekiz gn sonra mektubu Ktahya'da eh-zde'ye ulatran avu, Salnik ve Solak-zde'nin dedii gibi, Ktahya'ya bir cuma gn varmamtr. Zr Siget'in zabtndan evvel hareket edememiti. Bununla beraber bu iki mverrihin Sultn Selm'in stanbul'a gelii trihi olmak zere kaydettikleri 14 Reb''l -evvel (29 Eyll) trihi doru birey deildir. Zr 14 Reb''l-evvel Pazartesi deil, Pazar idi. Bundan baka Selim Venedik ve Avusturya elileri raporlarnn isbt ettikleri vehile - 26 Eyll'de stanbul'dan azmet etmiti. Yukarda, Otuzbeinci Kitapla ilgili M.l. l'e baknz. Sigetvar'm fethi trihinden i'tibren Sultn Sleyman'n irti -hli, Sultn II. Selm'in irtihl haberi zerine bulunduu yerden hareketle Ktahya'ya ve oradan stanbul'a gelii trihlerini ted -kk edeceiz: I - Siget'in fethi trihini Hammer 22 Safer 974/8 Eyll 1566 gsteriyor (bk. Metin). Halbuki Peev'nin dikkatle mtlasndan (c. 1, s. 417-419) anlalr ki, bahis konusu olan trih 7 Eyl'e tesadf etmek zere gsterilmitir. 7 Eyll 1566 bir cu-martesi'ne rastlamaktadr. Selniki de (s. 44) kalenin fethinin cumartesi sabahndan baladn bildirir. Dier taraftan Ham -mer'in mracaat tavsiye ettii bir el yazsnn (bkz. 33. Kitap, Not: 36), Siget'in 7 Eyll 1566'da fethine dir, olduunu gryoruz. u halde, bu trihten phe etmek iin bir sebeb bulamadmzdan ve 7 Eyll 1566 Cumartesi gn takvim hesabiyle 21 Safer 974/7 Eyll 1566 Cumartesi gnn kaydederiz. Bir ksm her iki tarafn tasdk etmesine, bir ksm doru yaplan hesaba mstenid olan bu trihin kabulnden sonra, mverrihler-deki cz' ihtilflarn tenkidinde bir fayda mlhaza etmediimiz cihetle, bundan vazgetik. * II - Vekayi vuku bulduu trihte bizzat kaydeden Selnik Kaann Sultn Sleyman'n irtihli zamann Safer aynm yiirmi ikinci cum'a irtesi gicesi sabaha drt saat kaldukda eklinde sarahatle yazmakta olduundan, dier ifdelere terchan bunun esas kabul edilmesinden yanayz, u halde, Pdih, Ham mer'in dedii gibi kalenin fethinden iki gn evvel vefat etmi olmayp, irtihli tkb eden gn -ki cumartesidir- kaleye son hcum vufc bulmu, kumandan Zerrini (bizim trihlerin Ze -roncuk dedikleri) o gn dar kp ldrlm, kale o gn havaya uurulmutur; fetih de o gndr. htiml ki Hammer, 8 Eyll trihiyle Osmanllardn kale bakyyesine ve ehre tammiyle yerlemi bulunduklar trihi kasd eder. Hasan
506

Sayfa

204

Byk Osmanl Tarihi

Cilt 6

Joseph von Hammer

24 Eyll 1566).508 Sultn Selm, istikbli iin hibir hazrlk grlmemi olmasndan dolay taaccbn tebli etmek zere Al avu'u stanbul muhafz skender Paa'ya gnderdi. Hdiselerden malmat olmayan muhafzn cevb hayretle kark ztrab mutazammn idi. Al avu tekrar kaymakam paaya gnderildi. Sultn SeJm, ordudan ald emirleri dikkatle
avu'un fetih mjdesiyle gnderilebilmi olmas da, fethin irtihli mtekib vuku bulduunu te'yd eder. Zr Sultn Sleyman vefat eder etmez Sultn Sem'e kd karlmas zarur iken, Sokollu ertesi sabahtan itibaren, fetih emareleri grld iindir ki, a -vu'u geciktirebilmitir; fetih* irtihlden iki gn sonra olsayd, Hasan avu oktan yola karlm olur ve elbette onun gitmesine baka bir bahane bulunurdu. At zeylinin u fkras da (c. 1, s. 96) bahsi geen hesaba uygun dmektedir: Yevm - feth-i kal'ada divanhane sayvannda tabl- bearet alnrken hayme-i hass- ehenhde res'l-etbb Kaysn-zde Pdih'n meyyitini gasle megul olup Bir evde iy ve d, bir evde ye's ve matem mazmunu mehd- nazar- i'tibr olmu idi; kal'a reisinim re's-i makt serr-i teny mukabilinde mevzu* idi. Selnik'nin ifdesini -fakat ayn gnn takvm hesabna gre biraz dzelterek - kabul ettiimiz halde, Kaann Sleyman'n 48 sene saltanattan sonra bu leme veda' ettii trih 974 Saferinin yirminci cuma gn akam ve yirmibirinci cumartesi gecesi sabaha drt saat kalarak (Peev'nin dedii gibi gece saat dokuzda; yni) 6-7 Eyll 1566 olur. - Hasan avu, Siget'in fethi mjdesini hmil olarak cumartesi, nihayet pazar gn km olacaktr. Hammer'in (Otuzbeinci Kitap balarnda) yazd gibi, sekiz gnde Ktahya'ya vsl olmad; Selnik'nin (s. 53) aka belirttii gibi sekiz gnde stanbul'a geldi; drt gnde de stanbul'dan Sultn . Selm'in yanna vard. II. Selm bulunduu yerden (ki Osmanl mverrihi Selnik ile Selnikli haham Almosnino'nun ifdele rine gre Sanl sahrsdr) sefer elbiselerini hazrlayarak hareketinden iki gn sonra, bir cuma gn Cuma namaz vaktine yakn Ktahya'ya gelmi, saray yaknnda Hisar Yeni Camii hatibine tesadf ederek, hutbenin kendi nmna okunmasn bizzat emretmitir. Oradan da durmakszn stanbul'a doru hareketle mverrih Selnik'nin yazd vehile Mh- Reb'l-evveln ondrdnc denbe (denbih) (Pazartesi) gn ale's-seher Ka-dkyi'ne gelmitir. Bu hesaba gre, II. Selm'in Ktahya'ya var takvm hesabiyle 12 Rebl-evvele der; stanbul'a var gn olan pazartesi de yine takvm hesabiyle Reb'l -evvelin 15'-ine tesadf eder. Bu iki trihin mildleri udur: 27 Eyll 1566, 30 Eyll 1566. Hammer'in 36. Kitap, Not: 10 vd.nda istind ettii eli raporlar, bu hesabn deitirilmesine bizce yeterli grnm yor. (M 2)1 Bk'nin kasidesi: Bi-hamdillah eref buld yine mlk-i Sleymn Clus itdi sadet-i tahtna Iskender-i sn. matlamdadr. Mehur olan: Met'- ma'rifet geldi revacn buld demler! mevve msra bu kasidedendir. Lkin kasidenin gazelinden: Getr cm- srr- encam, ey sk, yeter ekdk Cefy- devr-i gerdm, bely- arh- gerdan beyti mstakbel kazaskere yakmazd! Fevr'nin trihi udur: Merhum Pdihm rhna dimi ervah Kdun diyr - Kuds'i terif, hayr- mukaddem Dny hilfetini kime sipari itdn? Kimi bilir halfe min ba'd nesl-i dem? Trh idp eyitmi zahir deil mi bu kim Sultn Selmm old shib-krn- lem (974) Cevher'nin trihi daha iyidir: Cihn- b-bekaadan rh- pki nhlet itdkde Dimi Sultn "Sleyman pend idp olu Selm Hna, Sakn marur olup bu deylet-i dnyya aldanma Ne jFerdn'a kalmdur, ne hod Sm Neriman'a Selmm adi dd it, sana benden bu yeter trh Bilrsin kalmad bak cihan mlk Sleyman'a Fakat, bundan 1021 trihi kar. Meer ki iml deimi olsun! eh-Selm old emrl-m'mnn msra da trih drlmtr. Sultn SelnVin kendi trihleri: Men ki bu dem sye-i perverd-gr Pdh-i dd- Hakk b-itibh n myesser edd:i Selm tc taht Gerde mm-i trhi ez-zlliHh (974).. Serr-i saltanat old myesser Bi-hamdlah cihan halkna huz ridi feyz-i Hakk n kim Selm Didm trihini Zl- tlhuz (974). Fakat cls- Selm (Selm'in tahta geii) trihlerinin en manls bz erbb- safnn bulduu ve Selnik'nin unutmayp kaydettii Mdmin-i hamr-974 (Mdmin-i hamr: Gece gndz durmayp arb ien) terbidir. 508 Bu tarihler M.t. l'de tedklk olunacaktr.

Sayfa

205

Byk Osmanl Tarihi

Cilt 6

Joseph von Hammer

Sayfa

206

okumasn, bostanc basya verilen emirlerle karlatrmasn, babasnn vefat kadar mhim olan devlet srlarnn ak yazlamayp kinaye suretiyle i'r olunacan, bunun mnsn anlamak kendisine kalacan skender Paa'ya ihtar ediyordu. Filhakika bostanc-ba saray aasyle birlikte yeni pdihn kabul iin lzm gelen direleri hazr bulundurmak zere emir almt. Bostanc-ba kadrga-i hmynu denize indirerek skdar'da Mihrimn Sultn sarayna gitti. Selm, mr-i hruna saraya klacak mahalde beklemesini emretti; kendisi de kadrga-i hmyna bindi, sahili terk eder etmez, skdar yaknnda mnferid bir kule zerinde kin olan Leander Kulesi (Kz Kulesi) 'nden atlmaa balayan toplar Sultn Sleyman'n irtih-liyle Sultn Selm'in clusunu payitaht ahlsine ln eyledi. Yeni Pdih karaya ayak basnca sarayn mer' protokol mucibince bostanc-ba hnkr ata bindirmek zere koltuuna girdi; emr-i hur muhalefet gstermek istedi; lkin Pdih yumuak bir tavrla bostancya: - Aa, sen onun szne bakma; o sarayda terbiye olunmu deildir; usl bilmez. Sen ne ge, bize yol gster509 diyerek sz kestirdi. Sarayn kapsna vardklarnda kap-aas pdihn attan inmesine yardm etti. Sultn Selm, en nce hemiresi Mihrimh Sultn ile grt. Mihrimh gzlerinden ya dkerek kardeini kucaklad, ve cil masraflar iin 50.000 altn bor verdi.510 . Mft Ebussud, kaymakam skender Paa, stanbul kads Kad-zde Ahmed Efendi, defterdar Hasan elebi, Bill-zde elebi, btn mderrisler yeni Pdih'm elini perek bat ettiler. Bu merasimlerden sonra Pdih, Peygamberin mihmandar (Hz.) Eyyb'un, Ftih Sultn Meh -med'in, Sultn II. Byezd ile ceddi Sultn I. Selm'in trbelerini ziyaret ederek herbirinde fukaraya 30.000 bin ake (altyz altn) brakt (24 Eyll 1566). II. Selm iki gn sonra stanbul'dan karak byk bir sr'at-le hududa yneldi. Fransa ve Venedik elileri el pmek zere payitahtn kaplar hricinde beklediklerinden, bu abukluklarndan dolay memnuniyetini beyn ederek gayet mltefitne muamele gsterdi. Sofya'ya vardnda (6 Te -rn-i evvel), Sultn Sleyman'n vefatm ve kendisinin Osmanl tahtna clusunu haber vermek zere Venedik ve Raguza cumhurlarna, Fransa Krah'na, ran hVna, avular gnderdi.
Selantkl, s. 60, bu vak'ay bizzat emr-i ahardan ve Solai-zade Selant-kl'den nakleder. Padiah hazineyi atrmak istemedii iin hemiresinden bor almaa mecburiyet grmtr. Selanlkl, s. 57. Mtercim.
509 510

Byk Osmanl Tarihi

Cilt 6

Joseph von Hammer

stanbul'dan hareketinden on gn sonra Belgrad'a vsl olarak, oradan da hemen Vakvar*a gitti. Vakvar'da Sadrzamn bir mektubunu buldu ki, orduya geldii takdirde askerin mtd vehile clus bahii taleb edeceini, buna ise imdi haznenin msid bulunmadn arz ile, Pdih'n yolunda devam etmiyerek Belgrad'a dnmesini tavsiye ediyordu. Selim, bu ihtiyatkrne tavsiyeyi doru bularak dnd ve Belgrad da Bayram Be'in hanesinde vezr-i zamin gelmesini bekledi.511 Yenierilerin syan Ordu, Selm'in stanbul'a geldiini haber almsa da, Sultn Sleyman'n irtihline o zamana kadar vakf deildi. Senenin drdnc ay ba larnda (3 Reb''1-hir 974 / 18 Tern-i evvel 1566) bu sefer iin tahsis olunan akeyi ald.512 O srada Rumeli ve Anadolu belerbeilerine askerlerini Azz Demitrius gnne rastlayan Kaasm gnnden evvel terhis etmemeleri emr olundu. 21 Tern-i evvelde sadrzam kendi adrn bozdurduu gibi, ot- hmyn da avular mtekerrir sadlar ve ordunun grltl alklan arasnda kaldrld. Sultn Sleyman'n na' -henz haytta imi gibi- rtl bir taht- revana513 konuldu; vefatn m-. tekb Sokollu'nun emri mucibince barsaklar, bu srra vkf olanlarca otan kurulduu yere defn olunmu ve daha sonra zerine bir trbe yaplmtr. Belgrad'a drt menzil kald bir mahalde Sokollu orduda bulunan hafzlar davet ederek taht- revann (arabann) etrafnda Kur'n okumalarm emretti. Pdih'n vefatnn krksekizinci gn sabaha drt saat kald, yni henz gecenin karanl her taraf kaplad ve ordu bir ormann kenarnda bulunduu halde, hafzlarn okumaa baladklar yt - kerme ile sadan ve soldan bekaanm Cenb- Hakk'a mahss olduunu ifde eden dualar ve ilhler birdenbire iitilmee baland514 Askerler saflar bozarak feryd ve figna baladlar. Paalar bu intizamszl grnce vezr-i zamin
Hammer, (Baron Joseph Von Hammer Purgstall), Byk Osmanl Tarihi, dal Neriyat: 3/528 -530. Zikri gecen gnde normal ulufe datlmtr. Selnik, s. 61 (Mtercim) 513 Bizim trihlere gre Pdihn na' taht - revana deil, arabaya konulmutur. Mtercim. 514 Belgrad'a drt menzil kaldkda sadrzam gece birka hafz celb ile Arabann yannda Yasin, Feth, Kehf srelerini, dier sreleri okusanz, ba-zan da ztkr ederek ilh! syleseniz Pdih pek mahzz olurdu dedi. Sabaha drt saat kala gld. Alt hafz arabann ki kenarnda Kur'n okumaa balaynca -'bir orman kenar idi- pek messir dt. V-zerft pdihn vefatn zhr ettiklerine nadim oldular. Selnlkt ve So -lakzade. Mtercim. Selnik ise u szleri kaydeder: Y mlike'l-memlik necenn mine'l-mehlik entel-ebed'1-bk ve kll ey'in halik. Ve: Y lh ve y Samed min indeke meded ve aleyke m'te-med.
511 512

Sayfa

207

Byk Osmanl Tarihi

Cilt 6

Joseph von Hammer

etrafnda toplanarak, geri Pdih'n vefat haberi ordu tarafndan gizli bir surette duyulmusa da, resm l-nn byle vakitsiz vuku bulmasndan dolay teessflerini bildirdiler. Gnein douu srasnda sadrzam takm takm toplanm askerleri dola-arak yle hitb etti: - Silh arkadalarm! Niin yolunuza devamdan imtina gsteriyorsunuz? Bil'akis na'n etrafn kuatmakla du etmemiz ve Huzr - Vahdniyet'e davet olunmasndan dolay Pdih' bu suretle tebrik eylememiz lzm gelmez mi? Sultn Sleyman Macaristan' dr- slm yapt; hepimizi iltifata gark eyledi. Kendisine byle mi arz - kran eylemeliyiz? Bil'akis na'- z-ihtirmm bamza alp da -bahiler, terakkiler ihsan ederek babasnn vasyyetini yerine getirmek zere sizi Belgrad'da beklemekte olan- olu ve halefi Selm Hn'a gtrmeli deil miyiz? Yine cesareti ele alnz; hafzlar Kur'n okusunlar, siz de yolunuza devam edi niz..515 Ordu merhalede Metrovie vard. Oradan vezirler II. Selm'i bir heyet gndererek. Sultn Sleyman'n bu seferde beraber getirmi olduu altn taht zerinde ordunun sadkat yeminini almasn (yni bat resminin o suretle icrasn) ve ber-mutd clus bahiini ihsan eylemesini arz ettiler. Selm bu arz hocas Atullah'a gstererek re'yini sordu. Hoca u cevb verdi: - Zt- ahaneleri stanbul'da tahta clus buyurmulardr; bu me rasimi burada tekrar etmek ziddir. Pdih, bu cevaptan pek de memnun olmad. Kapcba Lala Hseyin Paa'nn kanaatini sorarak, o da iddetli bir tavrla u cevab verdi: - Eer stanbul'dan Belgrad'a gelmemi olsaydk, ordu ne yapacakt? Bu yeni merasimin ne fidesi var? II. Selm'in mahremi olan Cell Be de sze balayarak dedi ki: - Devletin ilk zamanlarnda pdihlar askerin klc altndan gemedike tahta kamaz denilirdi, bu, o zaman iin sahih idi. Lkin imdi tahta clus bir veraset hakk olduu iin bu eski htralar ihya etmek lzm
Selnikl'de nutkun asl sudur (s. 62): Kardalar, yoldalar, nin y -rimez&z? Yriyelm, bunca yllk slam pdshdur, Kur'n- Azim ile taazzum eyleyelm. Bu denl gazav&t idp ngrs vilayetin d&r - slam eyledi ve cmlemzi nl'met-1 nsaniyle besledi. vaz bu mdur ki mbarek cesedim baimuzda gtrmiyelm? te ogl Sultan Selim Han on yedi gndr ki Belgrad'da size muntazrdr. Merhum gazi pd&h, rahmetullah aleyh, cmle bahi ve terakkilerimizi tavsyye itmlsdr . Bi't-temam, ihra olunur, hep alruz; hemn, hafzlar durman, Kur'an - Azm okyup yriyelm. Ordu Derdimze derman Kur*-n'dur. Dn ve imammz Kur'an'dur; Imanile, Kur'n ile gidelm diyp sabaha, karlb idi ki sahry- Sirem kenarna geldi (Mtercim).
515

Sayfa

208

Byk Osmanl Tarihi

Cilt 6

Joseph von Hammer

gelmez.516 Bu srada Pdih'n taht Belgrad yaknnda Hnkr Tepesi denilen bir mahalle kuruldu. Selm, taht u suretle hazr grmekle Sokollu' -dan haber beklemeksizin maiyyeti halkyle birlikte oraya gitti. Sokollu bu hle muttali olunca, mahremi olan Feridun Be'e dedi ki: - Vezir, vazifesine sadkatle hakikati arz etmi iken, pdih srra in olan adamlardan bakasnn re'yine mracaat etmezse byle olur. Bilirsin ki nefert mu'td olan bahiin verileceini bizzat pdihn li snndan iitmek isterler. u halde kap-aasnn mdhenesi ne netice verecek! Feridun iin u ekle dneceini evvelce tahmn etmi olmak ge rektir ki, Pdih'a takdim olunmak zere yeni bir arz hazrlamt; lkin Sokollu ince bir mtalaada bulunarak: - Hayr, dedi, bir teebbs daha yaplamaz; benim hl sadr- zam bulunduum daneden ma'lm? Pdih, benim yerime istediini tyin et mekte muhtar deil midir?.517 Ertesi gn gnein dousuyla beraber btn ordu mateme girdi; vBu arz ve mzkereyi Selniki yle nakl eder: ctgbu konakda (Met -rovlc ki Selnikl'de Metre>dir) sadr- azan p&dsaha tezkire gn-drp yazar ki na'Allah, mafurun cenazesiyle vardgmuzda otak- hmyn ninde rt&k- syebn kunlsun; istanbul'dan gelen yeni taht - derlet tular arama komlsun ki merhum belki Sultn Selim Hn'uma myesser ola dimi di. Jrk&n - devlet srasyla yz srd!gi vakit kul taifesi bahi ve-terakkllerinn ecdftdnuz kaann zre vlrl-lecegni llsn- hmaynnusdfut iitmek det-i mukarrereleridr: Cmlesi virilsun, matebl-i hmynumdur dlmenttzi isterler. Yenieriler inde riclulah vardur. Kadimi kaanunlari mucibince avular ellerini kaidrup ocakdan geen yoldalarna ve Al-i Osman pdshlarna dualar idp cmlesi amin dlmek mu'tdlardur. Hayr ve bereket de bun-dadur. Ba'deb cenaze namaz ve ta'ziyyet if olnur. rtesi gn divn ieride kurlarak erkn- devlet tehniyyet in yz srdkde hil'atlar vnie.> Pausbun ce.b ile re'yine mracaat eyledii hce At'ah Efendi kbet-endisiik itmiyerek buralara hacet yok; emr-i clus ber-taraf oia; maksadlan hkimi mahkm Itmekdr d im is. Pdih lala Hseyin Pasa'y getlrp Sen ne dlrsn diye sul itmi; o da istanbul'da oturup buraya gelmesen ne diri er di? Bir. tedrik dahi m iderlerdi? diye cevb virmls. Musahib Cell Beg se Bvvel -i zamandan bir sz isidilirdl: cAl-i Osman saltanat tahtna gemez, madem ki kul klc altndan gemiye dirlerdt; vki' imi. Vris-i saltanat hzr alnca byle eyler dagdagadur. mtleasn beyn tmi. (Selnikl'den telhis, s. 64, 65. Tecrbesiz mdhinlerin bu re'yleri, ileride grlecei zere, yenierilerin istanbul'da grlt karmalaryla ocan bozulmas balanglarndan birini te$ktl etmitir. Mtercim). 517 Sadrzam Ktib Feridun Be'e der ki; Vezir ve mir umr - mlke mteallik ahvl arz idp pdaah hazretleri bakalarnn re'yiyle hareket it-se karklk zuhur ider. Cnki gayriler ahvle vkf ve esrara mahrem olamazlar. Hat bundadur. Pdshunuz se mstani; kimseye sz syletmez; kimse sylemek de istemez. Kul taifesi clus zaman bahi szlerin bizzat pdsfthdan Jside getmislerdr. Bu aralkda Mehmed Lala nice mdr Jtsn (Mehmed Lala'dan maksad Sokollu'nun kendisi olduu halde Hammer, Hala, Hseyin Pasa'y zannederek, tercmesini ona gre yapmtr,) Bakalum ahvl-i devlet neye mncer olur > Feridun Beg Otk- hmyna girlldigni teberrk in tezkire yazalum; serlr-i saltanat kurusun, ku taifesi (yani asker) mu'td- kadimden vech Ue dileyeceklerini dilesinler, akbet nedamet ekilmesin diyelm. diyerek Kft gd ve kalem hazrlad; ancak vezr-i zam Biz vezir ldgimz neden ma'lm Caiz ki istedini stihdam eyleye. Hat eyledlnz! dlmek olur cevbn virerek bir ey yazdrmad. Selnikl'den telhis, s, 66. (Mtercim).
516

Sayfa

209

Byk Osmanl Tarihi

Cilt 6

Joseph von Hammer

kel ve ekbir balarna siyah rtler (emleler) sardlar; solaklar sor gularn kararak kezlik balarna mavi (?) petamallar koydular. avular, anigrler, btn aalar kaba elbise giydiler.518 Belgrad ahlsi de onlar takld etti. Ondan sonra Tuna kprsn geerek -zerine Sultn Sleyman'n merasim gnlerine mahss kavuu konulmu tbutu tayan arabay istikble ktlar.519 Selm'in matem elbisesiyle iine ekilmi olduu adrn nnde hesapsz megaleler yanmakta idi.520 Ordu, harb nizmnda olduu halde, alayarak Sultn Selm'in kn beklemekteydi. II. Selm, siyah atlastan bir libas giymi, bana yine o renkte ukadan bir kavuk koymu olduu halde ellerini du iin yukar kaldrm olarak adrndan kp, cenaze arabasna doru ilerledi.521 Hoca Efendi ile Lala Hseyin Paa koltuuna girdiler,522 Vezirler sa tarafna, der ekbir soluna dizilerek, mezzinler ezana baladlar. Namaz bitince Pdih yemden ellerini kaldrd; sana, soluna selm verdi, adrna ekildi. te ancak o zaman homurtular balayarak mteakiben yaygaraya, karmakark mnasebetsiz szlere mncer oldu. Her taraftan diyorlard ki: - dete riyet edilmedi; bize verilmek lzm gelen bahiten hi bahsolunmad. Ey vezirler, niin byle yaptnz? Sulular ellerimizden kurtulamazlar. Seni de ey pdih, ya Edirne-kapsnda, yahud saray kapsnda Ot arabas yannda bulacaz..523 Vezirler, yaknda bir isyan kacan tahmin ederek, Sultn Sley man'n na'n nakilde acelecilik gsterdiler. Vezir Ahmed Paa, sonradan Msr'dan gelmi olan Seferli Al Paa, ba emr-i hrluktan kan Ferhd
Erkn- devlet matem llbsyle semle sarnd; solaklar peykier sorgularn karup brkleri (bir nevi serpu) zerine petemallar sardlar. "avular, enidirler, ir aalar karalar, dilsizler ullar giydiler. Cmlesi nle v feryd ediyorlard. Selnikl s. 66 (Mtercim). 519 Belgrad halk libs- matem olarak ullar giymi olduklar halde kpry gep kar geldiler: Efgn ile tebih ve tehlH ediyorlard; cmlesi esrk deve gibi hy -u hy eyliyorlard. Tbut ile sofgudu mttcevvezeyl grdklerinde cenazenin nne ddler. SelnIM'den telhis, s. 66 (Mtercim). 520 Se puso el rei una toca mui pequena en la cattea, vlsttiendose de ho -nestos vestidos, con una apa o albornoz pano negro.> 521 Ngh burc- esedden tul1 ider gitoi pdh grtadi. Lbs - matem ola rak msekkl atlas cme, siyah uka, selimi nmten, semle giymi di Arabanun karsnda ellerini kaidrup alayarak du itdl. cSelnlk'den (Mtercim). 522 Ham vezr-i 'zam, hani hce efendi diye istenildi; meer semle sa -nyorlaran; geldiler. Sadr- a'zam lala varp pdhun koltuuna girdi; hftcey sag tarafa alarak kendisi de vzerft ile blr likde sola gecdl. Selanlkl'den telhis. Grlyor ki, pdihn koltuuna giren lala Hseyin Pasa deil, bizzat sadrzam di. Lala tAblri Hammer'i yine aldatmtr; mverrih sa, solu da yine yanl tertlb etmitir. Mtercim. 523 Asker yksek sesle Bizim kanun- kadimimize riyet olunacak di; bahiler syleilmi idi; nasl olacak? dediler. Vzerya tevecchle: Niin byle yaptnz? Edirne kapsnda, yhud saray kapsnda siz yine bi-zimsiniz. szlerini sylediler. Pdih babas evine girer g'bl (alup y-riyvirdinde) Biz seni avlayacak ylri bilirz> diye hayl sylendiler. Se-lnik'den telhis, Mtercim.
518

Sayfa

210

Byk Osmanl Tarihi

Cilt 6

Joseph von Hammer

Aa, eyh Nreddn bu na'- muhteremi makber-i ecdada ulatrmaa memur oldular. Bununla beraber, yezr-i a'zam dvn akdetti. Devletin byk memurlar, hoca ve kapclar kethdas delaletiyle pdihn elini pmek zere kabul olundular. Dvnn hitmnda sabk timr defterdar Cell Be uzun mddet pdihn huss iltifatlarna mazhar oldu. Bu srada ise grlt bymekte, nefert Sultn Selm ile birlikte gelenleri tahkir etmekte, Sultn Sleyman'n na'na hrmetsizlii muta-zammn szler sylemekte idiler.524 Na'- pdihyi bu gibi durumlara kar korumak iin Lala Hseyin Paa avulara na'n gizlice stanbul'a naklini emretti.525 Sultn Selm, bu tehditkrne nmayilere nihayet vermek iin birbiri zerine gn ordu zabitlerini huzuruna kabul ile sonra askere para tevzi' ettirdi. Blk halkndan, yni alt svari blnden526 her biri 1.000 ake (20 duka), her yenieri onun iki mislini (40 duka) aldlar. Ancak yenieriler sylendiler. erbin ake ve son muharebeden dolay bir mkfat (tahsisatn terakkisini) istediklerinden, vezr-i zam imdiki halde hazne daha fazla vermee msid olmayp, mnsib zamanda resine baklacan beyn ettii gibi, terakkiler de icra olundu. yle ki: Yenieriler 12.300 nefer hesap olunarak 3'er ake alanlar 5'erli, 5'erlisi 8'erli, 8'erlisi 9'ari oldu. 6 blk svr 5.885 nefer hesap edilerek siph zdelere, silhdrlara 5'er, sa ve sol ulfeciler'e 3'er, sa ve sol garibler*e 4*er, mutbah ve ahr halkna, cebecilere, topulara Ter, hazne halkna, hcegna, mehire, havrna (aylk alanlar) 5'er, kirdna l'er, eh-i hrfe l'er ake terakk verildi. Son ksma beer yz ake, seyis kirdlerine de onun yans kadar in'm edildi. Fakat alabilenler aidi, alamayanlar istanbul'a kald.527 Nihayet beinci gn ordu stanbul'a mteveccihen yoluna devam etmee balad. Semendire ovasnda Rumeli ve Anadolu kazaskerleri Mevln Hmid ve Mevln Pervz Efendiler Pdih'n yannda bulunuyorlard; II. Selim, sarholuk verici ikilerden zevkyb olduu halde528
Sultn Sleyman'a ordunun pek ziyde muhabbeti vard; binenaleyh na' hakknda sayg d szler sylemesine ihtiml verilemez; bizim trihlerde yle bi sz de grlemedi Ordunun intizm bozulduu iin na'n bir n evvel gnderilmesine takayyd olunmutu. Hammer, trihlerin takayyd kelimesini enine boyuna ekmi olacaktr. Mtercim. 525 Gizlice nakil dahi takayydden alnm olmaldr. Mtercim. 526 Blk, imdiki mnsnda olmayp zmre, frka demektir. Mtercim. 527 Bu in'am ve terakkyt hesabnda Hammer'lh melaz olan Selnikl'ye mracaatla dorusu ve a yazlmtr. stanbul temsili, s. 68. Mtercim. 528 Selnik (s. 71), Solak-zde, Ravzat'l-Ebrr (s. 301); bu son eserle mttefik olarak Alber D Vis'in raporlar. Selm'in sarholuu, Sleyman saltanatnn son senelerinde nazardan dmesinin balca sebeplerindendi. Osmanl mverrihleri genel olarak kendisine Mest unvann verirler; Lala Mustafa Paa'nn sr ktibi olan l bu hususta fikrini serbeste syler. Selm'in mahremleri arasna dhil olan Fazl,
524

Sayfa

211

Byk Osmanl Tarihi

Cilt 6

Joseph von Hammer

onlar bunu bilmediklerinden zaman msid bularak mskirat hakknda Sultn Sleyman tarafndan konulmu olan yasan muhafazasn srarla hatrlattlar. Sultn Selm'in Semendire'ye geliinde her iki kazasker azledildiler; tark-i ilmiyyede baka deiiklikler de yaplarak bunlar, Hoca Atullah Efendi'nin nfuzuna hami olundu. Selim Sofya lcasn ve Filibe hamamn grdkten sonra Edirne'ye, bir n vararak, Sultn Sleyman'n na*mn stanbul'a vsl olup mak -bere-i mahssuna defn edildii haberini ald.529 stanbul civarna gelindiinde, ertesi gn iin kararlatrlan giri merasiminin hazrlklarnn grlmesini beklemek zere, Pdih, Hal kal'da sadrzama it olan bir iftlie indi. Lkin gece esnasnda yenieriler me'aleler yakarak ve arb flar etrafnda toplanarak fesat komitesi kurdular. Mverrih Selnik ile arkada Litrove (Litoruz) kynde bu yenierilerin bir takmn grerek res'l-kttb Metimed - elebi ile sr ktibi Feridun Be'e durumu sr'atle bildirmilerdir. Ancak, hazrlanmakta olan isyann nn almak iin o ztrabl gecede kimse bir re bulamamtr. 5 Knun- evvel 1566530 gn gne doarken kaymakam skender Paa, kapdn Piyle Paa, mft Ebussud Efendi ile ulem hey'eti Pdih' istikbl iin stanbul'dan ktlar. Selm kendilerini ke-ml-i iltifat ile kabul ederek mft Ebussud Efendi'nin hakknda da sangna elini koymak suretiyle huss bir ihtiram gsterdi.531 Alay avular -ki huss gnler iin istihdam olunan avulardr- binlerce defalar Pdihm ok yaa! diye bararak azimet iareti verdiler. Halk pek kalabalkt; her taraftan birbirini itip sktrmakta idiler. Yenieriler harekete getiler;
n, Ulv, R', Kasemi, Makaal, Fark, Merdm, Nigr, saray yneticilerinden Bal elebi, nedm-i hassa Cell Be gibi yirmiden fazla ir ve zek adam ehzade Selm'in zevklerinden hisselerim almlardr. Bir gn Selim Cell Be'e: Halk benim iin ne diyor? diye sul eder. Cell Be u cevb verir: - Asker, pederine halef olmak iin kardein Mustafa'y ister; kardein Byezd'i de pederi, validesi seviyor; lkin kimse senden bahsetmiyor; nk kimse sende bir hner grmyor. Selm, buna u cevb vermitir: - Asker Mustafa'nn padiahln istesin; babam, anam da Byezd'i ziyde sevsinler; eer dilencilerin Allah' isterse saltanat Selm'e kalacaktr. (Dilencilerin Ali ahi, kimsesizlerin, muini olmayanlarn yardmcs gibi bir mndadr. Mtercim.) 529 Bbussud Efendi namazn kld. stanbul halk Sultn Sleyman saye sinde geirdikleri huzurlu gnleri yd ederek alastlar. Bakl'nin mehur mersiyesi Terkb - Bend yaylark alemi hura getirmiti. Cmi -i erif mihrab yanndaki mezarna defn ohmmuatur Selnik, Solak-zde. (Mtercim). Byk Sleyman'n cenaze alay -XIV. LuTnin cenazesi gibi- dnyy saran snna pek lyk olmayan bir surette vuku bulmutur. E stato Soliman spelito miserabilemento, levato solamente per i Aga. raporu, Almosnino ile karlatrnz, s. 51-53. 530 Selnik, cumadi'1-uhr sonlarn (974) gsteriyor. 531 Ebussud gelince Pdihn eliyle imamesine yapup ltifat eylediini ve bu hrmetin imdiye kadar emsali grlmediini Selnik yazar. s. 72. Mtercim.

Sayfa

212

Byk Osmanl Tarihi

Cilt 6

Joseph von Hammer

saflarn sk sk tertb ederek ilerlemek isteyenleri yere dlyorlard. ehzade Camii'ne doru eski klalara gelince askerin n saflar durarak arkadakileri de durmaa mecbur ettiler. Pdih zaruri olarak Edirne Kaps yaknnda bulunduu yerde kald. Vezirler Ne var? diye sordular. - Yolda bir t arabas var; ite o yrmee mni oluyor cevbn verdiler.532 Askerin arasnda -verilen orbay almamak gibi-, bu tbir de hondsuziua ve bir fesd kurulduuna dellet ederdi, kinci vezir Pertev Paa yenierilere doru ilerleyerek: - Yiitlerim, sizin hareketiniz mnasebetsizdir dedi. Her taraftan: - Sen kendini Gyula'da m sanyorsun? diye bartlar. lerinden daha cesaretli birisi harbesiyle vurarak atndan aa drd, ve kavuuna yere yuvarlad.533 Kapdn Paa da gelip: - Askerler bu ayp deil midir? diye bard. sler ona da: - Sen bize ne syleyebilirsin? diyerek vurup drdler.534 ' Ferhd Paa'nn mdhalesi de bir netice vermedi: Kendisine ve at na tfenk kunda vurdular. Vezir Ahmed Paa, sadzam Sokollu tehli kerdn gittike bydn grerek, heyecana gelmi askere avu avu altn dattlar; bir taraftan da mlyimne szler sylediler. Bu suretle sary- hmyn kapsna doru, fakat utan iinde ekilmee mecbur oldular.535 Yenieri aas mendilini boazna sard ki bu hareket SiEstando entretenldos en esto, y el Rei parado, sin saber la causa, de que estava a 'go confuso, por no darle a entender la descerdesla de los Geniaros, fingieron las cabeas era por echar del camino algunos carros que renlan al encuentro, y que hasta ene amin ar los otra parte no podian pasar, con que entretuvieron al Ref una hora. Almosnino, s. 70. Pdihn duhlnde bizzat shld olmak zere, bu mverrih, (s. 63), n. Sellm'in yedekdekl atlan, seleflerinin atlan kadar demekte hltft eder. 533 zdihamdan harekete mecal yok idi. Aheste aheste Edirne Kaplsna gelindi. Yenieri alaylar haricden kimseyi kendilerine yanasdrmyaralc skm bir halde yrdler. ehzade Camii nnde eski odalar banda caddede birbirine dura dura! diye bararak bir saatden ziyde durdular. Nedr asl? Yriyn, yoldalar! denlldlkde Katlan otlak ara-bas var diye cevap verdiler. Sultan Bayezld hamam nne geldikleri gibi Pertev Pasa Layk deil, yoldalar! diyecek oldu; Bre vastak (Ksa boylu? Mast bacak?) fitne, bunlar senn klen mldr? (stanbul'da bas'an nshada hata yok s e Hammer Gynla kalesinden bahsolunuyor sanmtr) Sen serdr msun ki byle sylersn? diyp birisi harbe ile arpd, lakin ldresiye urmad; atdan ykld; bamdan mcevvezesi yuvarland. Selnlk, s. 72, ?3V Katlan (katlan?) araba, askerin arasna atlan, sokulan, yrmelerine mni' olan araba demek olmaldr. Mtercim). 534 Der-akb (Pertev Pasa'nm yere dtn mtekib) kapdn Piya -le Paa: Ne yapyorsunuz, yoldalar? Ayb del mldr? Yol mdur byle itmek? didkde Sen bir gemici azab agassun; bize sz syle, mek ne yolundur? diyerek an da atndan ykanlar. Yapan klhan havlsna kad. Selanikl'den (Mtercim). 535 Perhad Paa'nn dah atma ve kendisine tfenk kunda yetitirdiler, Dier bir takm asker ile solaklar da toplanm idi. Pesd rzgar esiyordu. Vezir Ahmed Paa e Sokollu avu avu altun dagdarak ve Lutf idinz, yoldalar! diyerek rzlarn satn aldlar; bir ka yz yenieri konuarak saray kapusna isal etdiler.
532

Sayfa

213

Byk Osmanl Tarihi

Cilt 6

Joseph von Hammer

zin elinizdeyim; arzu ederseniz bununla beni boabilirsiniz, fakat evvel beni dinleyiniz! demek istediine almet idi. Ondan sonra: - Kardalar, lutf idn, ihsan idn! diye bard. sler ise: - Sen bize sefer esnasnda ekerli peksimet yedirdin; lkin u suretle pdihn, sadr- a'zamn haznelerini kurtaracam zan edersen hat edersin; sen de elimizden kurtulamyacaksn, sen de devrilmi arabann yannda hlini greceksin! diye mukabele ettiler. O srada grltlerle ilerleyerek sarayn birinci avlusuna kadar girdiler ve kaplar kapadlar. Ondan sonra vezirleri atlaryla birlikte ele geirerek ve kllarndan, urbalarndan tutarak pdihn yanna kadar gtrdler. Pdih ise bin defa tekrar olunan Eski dete uy! sadlari iinde Hasek Sultn hamamna kadar gelebilmiti. Nihayet n. Selm sadr- a'zamnn srar zerine u szleri syledi: - Ecdadmdan bana intikal eden teaml mucibince bahi ve terakkiye msade olunmutur. Mteakiben vezirler atlarna binerek saraya gidip: - Elhamdlillah! Her i bitti; Hnkr askerin istediklerine muvafakat etti. Rica ederiz, kaplar anz! dediler. Ancak karkln henz sona ermediinden korkmakta olan saray adamlar (Biz istemedk diyerek) vezirlerin srarna kar uzun mddet sktu tercih ettiler. Mezzinler Ayasofya minarelerinden ikindi namaz iin Ezan okumakda olduu hlde, Pdih saray kaplarnda hlen bekliyordu. Nihayet girmee muvaffak oldu ve bu defa ehir yenierilerin yamasna uramad.536 10 Knun- evvel cumaya tesadf eden ertesi gn halk mutd olduu
Vezir Mustafa Paa bugn ata blnmeyp temaruza urmidi. Selanlkl'den telhis, s. 73. Mtercim. 536 Yekayii bizzat gren Seln'kl, Altoer D&vis'in stanbul'dan 12 Knun - evvel 1566 tarihli raporu. (Selniki'nin vak'anin bundan^ evvelki safhalarna dir ifdeleri alnd gibi, bu safhasn da ondan telhlsen aOVP-ruz: Yenieri aas Ali Aa, yaya olarak destmaltnl boynuna takup Hay medet yoldalar! Bana kydnuz! Nln byle yapyorsunuz? Lutf idn, insftn dn! didke Sen bize geri sefer yolunda ekerli peksimatlar yidrdn; amma yeni pdi&aha ve sadr- a'zama hazine atrmak ister. sen olmaz! Ben de kurtuiamasmn. V*tlan grrsn (katlan?) (Asl by Iedir; Hammer'in naklettii gibi ot arabas* m ediliyor) (Jlye cevap verip giderler. Meer ileri giden yenieriler erkn yerli yerinden ayrp takm takm saray havlusuna girmiler. Vezirler tarada kalm; bab - hmynu kapamlar. Bir takm da vezirleri ihata etmi olduklar halde, padiaha muntazr. Z-t- ahane Haseki Hamam nne geldikde v-zery kllan bellerinde olarak atlarndan indirip huzura getirdiler. Eski kanunu vire, vire! diye baudlar. Vzer ve Sokollu evkeU hun-krum, bunlar mbarek lisnmzdan vlrgilerini iitmeyince mteselli olmazlar. nayet dinz fitne def olsun diyorlard, ilerinde trke bilirler varsa gelsin syleyelm buyuruldu; lkin yenieriler pdihn huzurlarna gelmee cesaret etmiyorlard. Akbet pdih Cmle bahi ve terakkileri virilsn, makblmdr demeleriyle vzer atlarna bindiler. (Bakiyesi Hammer'in nakline, tamm iyle uygundur). Bvir-i Cumde*!-Uhr, 974. Mtercim.

Sayfa

214

Byk Osmanl Tarihi

Cilt 6

Joseph von Hammer

zere Pdih'n camie gelmesini beklediyse de, bu bekleyi beyhude idi. Daha ertesi gn askere para tevzii iin dvn topland: Yenieriler, evvelce alm olduklar ikierbin akeden baka, isyanlar esnasnda verilecei vaad olunan biner akeyi alp da bu suretle bahiler 60 dukaya bali oluncaya kadar tehdtkr 'tavrlarn srdrdler. Ulemya clus bahii tevz eden ilk pdih Sultn Selm'dir ki, bundan da maksad Ebussud Efendi'ye ho grnmek olduu bhesizdir. O zaman memuriyetlerini if etmekte olan iki kazaskere 30.000 ake (Altaryz duka) ve srmal bir h'at verildi.537 Sonra infisl eden iki kazasker bu parann ynsye birer sof hil'at aldlar. Bilfiil istanbul kadsna onbin, makllerine dokuzbiner, Badd kazas makllerine sekizerbin, yevm 100 ake tahsisat olan mderrislere yedierbn, dhil mderrislerine beerbin, hri mderrislerine bin ake ve cmlesine birer sof hil'at ihsan olundu. Gerek ihtiyar, gerek ztrr olan bu ihsanlar hazneyi bo brakt cihetle, ordunun bakyyesine clus bahii verilerek onlar da memnun etmek imknsz oluyordu. Bundan dolay siph ve ulfeciler vezirleri dvna giderken getikleri yol gzerghnda beklemekten ekinmeyip, zerlerine lanetler ve talar yadrdlar; lkin vezr-i a'zam bunlarn aalan olan Ferhd ve mer'i azletmek ve birkann boyunlarn vurdurmak, isyanclarn bana gemi olan birka greiyi astrmak suretiyle bu yeni intizamszln nn ald.538 Bu trl semaha tlerle haznede meydana gelen boluk dier taraftan clus mnsebetiyle birok eylet valilerinin ve yabanc devletlerin se firlerinin takdim ettikleri hediyelerle zail oluyordu. En klliyetli hedi yelerden biri, kapdn Piyle Faa'nn takdim ettikleridir. Piyle Paa, ordunun Siget'e azmet etmek zere stanbul'dan kndan evvel bahar mevsiminde stanbul'dan hareket etmi, Sakz adasna, Pulya sahillerine
Sultn m. Mehmed vekayii yazlrken clus bahii hakknda gsterilecek rakamlara nazaran eyhlislamca otuzbln, kazaskerlere yirmier bin, ake. verilmi olacaktr. HU'atlar da hep sof olmaldr. Mtercim. 538 Selnik, s. 79. Selnik yle bir fkra kaydeder: Sultn Selm Ktahya'dan hareketinin ertesi sabah sabah namazn kld mahalde eski aalar toplanp mrhor Husrev Aa'nn engellemesine ramen terakki talebini mutazammm bir arzhl verirler. Pdih, Biz tahta clus itdk mi? Erkn- devletle grdk mi? l-i Osman imdiye kadar kimsenin hizmetini zayi' itmemidr. diyerek Husrev Aa'y azarlar, ve Husrev Aa kendisinin engellemesinin fayda etmediini sylemesi zerine, arzhli yrtp eline verir. Husrev Aa arzhlden sipahi aas Ferhd ve ulfeci-ba mer Aalar'n isimlerinin yrtlm olduunu grnce bunlara: Sizn bamza hayr gelmez demi ve hakkaten yle olmutur. Sultn Selm Bel-grad"a giderken devlet erkn hakknda sulamalarda bulunan ve garazkrlar tarafndan verilen arzhlleri de Hasm hzr olmaynca da'v mesm' olmaz (Hasm hazr olmaynca dva dinlenmez) diyerek yaktrmtr. (Bu fkralar dorudan doruya Selnik'den ksaltld, s. 58, Mtercim).
537

Sayfa

215

Byk Osmanl Tarihi

Cilt 6

Joseph von Hammer

sefer ederek yeni Pdih'n payitahta varmasndan birka gn nce dn mt. Piyle, 14 Nsan 1566'da altm kadrgadan mrekkep bir donanma ile Sakz nnde grnd. Cenevizlilerden ar hediyeler aldktan sonra ileri gelenlerinden ehri idare etmekte olan oniki kiiyi gemiye ard; bun lar gemiye kar kmaz zincirlere vurularak Kefe'ye "naklolundular. O zavalllar, ancak drt sene sonra Papa V. Pi ile Fransz elisinin mdhalesi zerine kurtulabildiler. Piyle aday ve adann idare merkezini zabt ettikten sonra Pulya sahillerine gitti; o taraflar batanbaa harb ederek ganimetlerle dnd ve bu mallan Selm'e armaan etti.539 Gyula ftihi Pertev Paa da -Piyle gibi- Transilvanya'da ald pekok ganimeti Pdih'a takdm etti. Hrvat br kunduracnn olu olduu halde Sultn Selm'in damad olmu olan Piyle bu hizmetine mkften kubbe vezirlii derecesine ykseltildi. 40.000 ake tahsisat olan bu vezirlik dvn hmynda sadr- a'zaram yannda bulunmaa selhiyet verirdi. Yenieri aas Mezzin-zde (yni mezzin olu olan) Al Aa, Pi-yle'nin yerine kapdnla tyin edildi. Sultn Selm, harikulade beden kuvvetiyle mehur olan Acem pehlivannn ismiyle Zl lakab verilen Anadolu belerbei Mahmud Faa'ya da vezret verdi. Bu Mahmud Paa, Sultn Sleyman'n olu Mustafa'nn dm zamannda, babasnn yanna iltica etmek zere celldlarn elinden kurtulmak iin. onlarla uramakta olan bedbaht ehzde'yi tutup bomu olduu iin bu unvana lyk grlmt. Sadrzam, kapc-ba Lala Hseyin Paa'y Pdih'n ynndan uzaklatrmak niyetiyle Mahmud'un yerine Anadolu Belerbei tyin ettirdi. Abdlgafr Efendi drdnc defterdarla nasb edildi; yevm 200 ake tahsisat olan Hoca Atullah Efendi'ye arpalk nmy-le 5.000 ake terakki verildi. Kymetdr hil'atlar ve ir hediyeler alm olan mft Ebussud Efendi'nin tahsisat yevm 100 ake artrlarak, 700 akeye (14 altm'a) karld. (1 a'bn 974 / 11 ubat 1567).540 Pdih, nedimi Cell Be*in mutasarrf olduu 110.000 akelik zeamete, ir Hayal Be'in OOOOO akelik zeametini de zamm eyledi. Maiyyeti zabitlerinden birka anigr ve mteferrika hizmetine541 tyin edilerek, bu da yenierilerin

216
Sayfa

Hac Kalfa, Tuhit'LKibr -11 EsfaTl-Bhr, s. 37, 38; Knolles, 1, s. 553, 554. Selanik!, mftinin tahsisat altyz akeye ibl olundu demekte hat eder. Evvelden altyz ake alyordu. 541 Kapc-ba Ferhad Aa mr-i hr, eski mlr-t hur Husrev Aa Malatya sancak-befei, ukadar Mustafa Aa anlgr-ba oldu. "
539 540

Byk Osmanl Tarihi

Cilt 6

Joseph von Hammer

hondsuzluunu artrd. Bunlar ve korucular teskin iin tahsisatlarn artrmak mecburiyeti -grldnden, Sultn Sleyman zamannda denen tahsst- yevm, 17.530 ake artrld. Ramazan'da yenieri zabitleri det-i kadmeye uygun tarzda vezirler tarafndan mkellef iftarlara davet edildi; bu iftarlar sadrzamda balayarak kapdn paada hitm buldu. u zahir i'tilf srasnda en fitneci olan ve son isyann tertibcisi, yhud tertibcisi olduundan phelenilen ahslarn ortadan ka ldrlmasna i'tin gsterildi. Ramazan Bayram da mu'td merasimle icra edildi. lk gn Pdih, avularn mtekerrir sadlar arasnda dvnda kurulan tahta karak birbirini takiben vezirlerin, aalarn, ulemnn, defterdarlarn tebriklerini kabul etti. Krm Hn'nm siyah samur ile mzeyyen kalpak giymi olan iki olu bu merasimde nazar- dikkati celbet-ter. Mft yaklat zaman huss bir imtiyaz olmak zere Pdih ayaa kalkt. nc gn karlan hatt- hmynda ordunun muzafferiye-tinden dolay enlik yaplmas mu'td- kadm olduu hatrlatlarak, yalnz son seferin neticesinden mahzziyet duyulduunu ifde iin deil, kendisinin mes'd clusunun bir htra-i lmiadn olmak zere, bu dete riyet edlimesi lzm gelecei ilve ediliyordu. Vekar ve iddet ahsiyetinin bariz vasflar olan Sokollu bu enliklerin yeni intizamszlklara yol aacandan korkarak, ktibi Feridun- Be'e bundan vazgeilmesi iin Pdiha bir arza yazlmasn emretti. Lkin Feridun Be, ahlnin kendisini idare edenlerin iddetinden infiale kaplabileceini, tam bir serbestlik iinde sevin gsterilerine brakmak suretiyle halkn neelenmesinin ekseriya mahir, bir siysetin icbndan olduunu syleyerek, irde-i -hne (pdih irdesi) cnib-i flak'dan olduu cihetle, Pdih'in kararna muhalefet edilmemesi lzm geleceini ve bununla beraber muhtelif asker frkalarn kumandanlarna iddetli emirler gnderilerek her trl karkln nn almann mmkn olacan ilve etti. enlik yapld. Osmanlar'm en byk jiri olan Bak, Sultn Selm'-in clusu iin bir trh iiri yazmak suretiyle balln arzetti; kendisinin hner sahibi olduu bilinmekle beraber, bu eser Sultn Sleyman'n veftiyle mlhem olduu mehur Mersiye'ye kys olunamaz.542 ir Fevri ve
Bk'nin kasidesi: Bi-hamdillah eref buld yine mlk-i Sleymn Clus itdi sadet-i tahtna Iskender-i sn. matlamdadr. Mehur olan: Met'- ma'rifet geldi revacn buld demler! mevve msra bu kasidedendir. Lkin kasidenin gazelinden: Getr cm- srr- encam, ey sk, yeter ekdk Cefy- devr-i gerdm, bely- arh- gerdan
542

Sayfa

217

Byk Osmanl Tarihi

Cilt 6

Joseph von Hammer

dierleri, trihler arzettiler ki, bunlarn son- satrlarnn harfleri II. Selm'in clusu senesini tekl eylerdi. Malta nndeki baarszl kendisine kt bir hret kazandrm olan Kz-Ahmedli Mustafa Paa vezirlere verilmesi mu'td olan 200.000 ake ile tekadn ve Hicaz'a gitmesine msade edilmesini talep etmek iin bu sray msid grmt; istei kabul edilerek mu'tddan ziyde 100.000 ki cem'an 300.000 ake ile tekad edilmesi ve yarnn nakden gmrkten ve dier yanann tasarrufu altndaki hasslann hangisinden isterse ondan verilmesi iin hatt- hmyn kt; hacc iin de izin verilip Bizi hayr dua ile yd itsn buyurulmutu. Mustafa Paa oturduu haneyi ve vezrette kulland hereyi satp 110 bin altn tedrik ederek Evld ve ensbnun hisselerini virdm; Haremeyn fukaras hisselerini de kendi elmle virmek ve orada kalmak isterem diyerek, ve mallarnn bir ksmn da Kuds'de mezarnn yaplmasna tahsis ederek543 Hicaz'a gitti.544 Giderken Bo-lu'da ve dier bz mahallerdeki hayratn yoklayarak, bir mddet sonra Mekke'den dn srasnda vefat etmitir.545 Bu srada sadrzam Sokollu Mehmed Paa, haznedr-ba Ysuf Aa1-mn dmyle nfuzunu artrd. Sadrzamn ve kap-aas Mahmd Aa'-nm alen dman olan Ysuf Aa, ikisini de Pdih'm gznden drmee alrd. Bir dvnn sonunda Sultn Selim Ysuf Aa'nn dm hkmn imza etti. Vezr-i zam hazinedar bizzat yakalayarak kapclar
beyti mstakbel kazaskere yakmazd! Fevr'nin trihi udur: Merhum Pdihm rhna dimi ervah Kdun diyr- Kuds'i terif, hayr- mukaddem Dny hilfetini kime sipari itdn? Kimi bilir halfe min ba'd nesl-i dem? Trh idp eyitmi zahir deil mi bu kim Sultn Selmm old shib-krn- lem (974) Cevher'nin trihi daha iyidir: ..... Cihn- b-bekaadan rh- pki nhlet itdkde Dimi Sultn "Sleyman pend idp olu Selm Hna, Sakn marur olup bu deylet-i dnyya aldanma Ne jFerdn'a kalmdur, ne hod Sm Neriman'a Selmm adi dd it, sana benden bu yeter trh Bilrsin kalmad bak cihan mlk Sleyman'a Fakat, bundan 1021 trihi kar. Meer ki iml deimi olsun! ' eh-Selm old emrl-m'mnn msra da trih drlmtr. Sultn SelnVin kendi trihleri: Men ki bu dem sye-i perverd-gr Pdh-i dd- Hakk b-itibh n myesser edd:i Selm tc taht Gerde mm-i trhi ez-zlliHh (974).. * Serr-i saltanat old myesser Bi-hamdlah cihan halkna huz ridi feyz-i Hakk n kim Selm Didm trihini Zl- tlhuz (974). Fakat cls- Selm (Selm'in tahta geii) trihlerinin en manls bz erbb - safnn bulduu ve Selnik'nin unutmayp kaydettii Mdmin-i hamr-974 (Mdmin-i hamr: Gece gndz durmayp arb ien) terbidir. 543 Kuds'de mezar fkras. Hammer'in Trke me'haz olan Selnlk'de yoktur. Ecnebi mverrihlerinden nakledilmi bir yanl olsa. gerektir. Aada grlecei zere, Selanik!, Mustafa Paa'nn Araft'dan dnnde vefatn ve Hicaz topranda kaldn yazar. 544 Aber Dvis bu fkray yle yazar: Pridie calendas Jun necat duo ex principalibus familiaribus Principis autorea rebellinis prlore hebdo-made contra Mehmed Bassam suscitatae. 545 Arafat'dan avdet itd(tlerinde vefat idp muaUda kajmlardur. s. 85.

Sayfa

218

Byk Osmanl Tarihi

Cilt 6

Joseph von Hammer

khyas Glb Aa'ya ve o da hemen cellda teslm etti (31 Mays 1568) 546 Bu vak'alann hikyesi, bizi III. Selm saltanatnn ilk senesinden epeyce ileriye sevketmitir; imdi Siget muhasaras zamannda brakm olduumuz harb sahnesine dnp de, seferi tkb eden sulh mzkerelerini beyn etmenin zamandr. Sultn Sleyman'n vefatndan bir gn evvel ve Siget'in zabtndan gn nce, mparator ordughna kadar ilerlemi olan tuhlveysenburg bei Mahmud Jorj Tori tarafndan esr edilmiti; bundan sonra Sumeg ve alad Paltinlii dhilinde olup muhafzlar tarafndan terkedilmi bulunan birok kaleler zaptolundu.547 Jan Si-gismund'un ordusuna yardmc olmak zere dhil edilmi olan 15.000 Tatar vaka Debrein ve Kao taraflarnda bir malbiyete uradarsa da, bunun intikama olmak zere Teis ve Maro nehirlerindeki zerindeki mntka tammyle mthi bir tahribata hedef oldu. Her tarafta ehirler, kasabalar, kyler klden ibaret kalarak, doksanbinden ziyde sekenesi esr olarak gtrld. Transilvanya'da Pertev Paa, Gyula'nn dmesinden sonra birbirini mtekib Yen ve Villagosvr' zabt etmiti. Karniyola'nn kahraman mdafii Herbert D Ersberg ile Trn Baronu Jubst Hrvatistan'da n bir akn yaparak iki ehir yakm ve Ona nehrinden geerek Novigrad'a kadar ilerlemi idiler (26 Eyll 1566). Sarna kenarlarn da bulunan bu kaleden uzak olmayan bir mahalde mdfaalarna gelmekte olan Helona Paasn karlarnda buldular; bunlar tam bir malbiyete uratarak, Paa'y ve maiyyetinde kumanda etmekte olan sancak-beini esr ettiler. Bu esirler Aridk arl'a gtrld, o da mparator'a gtrlmelerini emretti. Trkler de Kristof Apfalterer*i esr ederek stanbul'a gtrdler.548 Sulh Mzkereleri stanbul'da mparator'un iki memuru, yni fevkalde nons Hosututi ve sefr Alber Dvis, 20 Nisan'dan beri iddetli bir mahbsluk altnda bu lundurulmaktaydlar. T 10 Tern-i sn trihinde idi ki, Hosututi Belgrad'dan payitahta dnmekte olan Pdih' istikble gnderildi. Filibe'ye
Vzera arz-odasndan karken Ysuf Aa hazinedarjba gediinde (yerinde, mevkiinde) selam durmu idi. Vezir- azam kaftan lokmasndan (kaftannn bir ucundan) yapup kapuclar kahyas Glb Aa'ya da Tut dedi. O da cest alk tutup celldlarun eline virdi. mn ve zaman vtrmeyp kapuclar odasnda bodlar. Selnik'den telhis, s. 85. (Mtercim). 547 Fnmtacl Furgacsit, rt#wn Hnngairicanm comanentariU eserinin 638. sa -hifesinde bu kalelerin isimleri yle gsterilmitir: Berzentz, Chorgoe, Zapanyi, Laak, Vizvar, Belevar, Szekesd. 548 Hammer, (Baron Joseph Von Hammer Purgstall), Byk Osmanl Tarihi, dal Neriyat: 3/530 -542.
546

Sayfa

219

Byk Osmanl Tarihi

Cilt 6

Joseph von Hammer

iki merhale mesafede bulunan Kayah'da Hosotuti, renkleri muhtelif iki atl bir bulgar arabas iinde ancak drtyz svr ile getirilmekte olan Sleyman'n tbutuna tesadf etti. nsanlarn ikblindeki kararszln ha -zn misli! Hosotuti stanbul'dan giderken kendisinin ve Alber'in tevki fine mparator'un Hot ve Monka' istemesi ve Siget ile Gyula'mn teslimi nden imtina gstermesinin sebep olduunu efendisine ifde etmesini sylemiti; salverilmesi de ancak sadrzamn ricasndan dolay olup, eer mparator sulja nail olmak isterse, gereken hediyelerle birlikte bir sefr gndermesi ve Tata ve Vesprim kalelerini yerle bir etmesi lzm geleceini ilve edecekti. Vezir son sz olarak Arslan Paa'nn emir almakszn Paluta'y muhasara etmi olmasnn cezasn bayle dediini ve bir taraftan da Berzeni ve Sorgu gibi birok ekya barnann yklmasna emir verildiini syledi. skender ve Mehmed Paalar dah sefirlere bu istikamette eyler syledikleri gibi, Venedik'teki Osmanl elisi br-hm, mparator'a gnderdii bir mektupta ayn mhiyette ifdelerde bulundu. Derhl saray ba-terifats Trautson mparator'un, son olarak, Venedik'te vefat etmi olan sefirinin ktibine brahim ile mzkereye girimesini emretti.549 Budin Vlsi Sokollu Mustafa Paa da ayn mealde olmak zere, mparator'a ve bakumandan Eck D Salem'e, Macar, Ltin, Alman lisanlarnda mteaddid mektuplar yazd. Mustafa, bu muharebeye, Siget'in zabtn mtekib ve amcasnn emrine uygun olarak, defin merasimi icra olunabilmek zere Zerrini'nin ban Eck'e gnderdii zaman balamt; ba ile birlikte gnderdii mektupta Zerrini'nin, fidye-i necat olarak 3.000 duka aldktan sonra Mahmud'u ldrm olduu iin mukabele-i bi'1-misil olarak bann kesilmesi lzm gelmise de, o kadar hretli bir adamn kesik bann av kularna yiyecek olmasnn lyk olmadn bildirmiti.550 Ertesi senenin ilkbaharna doru Sultn Selm, Maksimilyen'in, biri clusunu tebrik etmek ve dieri bir eli iin yol ruhsatnamesi istemek zere, gndermi olduu iki mektuba cevap verdi.551 Selm, cevbnda, mparator'un sulh mzkerelerine balamak zere sefir gnd ermek arzusunda bulunduuna muttali olmu ve tarafndan da Tamvar valisine btn hududda arpmalarn ta'tl edilmesi iin emir verilmi olduunu

220
Sayfa

Avusturya mp. ve Kral. Hanedan Arivi. brahim dima cSummus In-terpres Moutferrika et Magnus Subasch (BatercUman mteferrika. Mu-vaikar suba) diye imza ederdi. 550 Bu mektubun asl Avusturya mp. ve Kral. Hn. Arivindedir. 551 Bu mektup 1568 Knun- snsi trihiyledir.
549

Byk Osmanl Tarihi

Cilt 6

Joseph von Hammer

beyn ediyordu.552 Sadrzam da, Pdihn nmesiyle birlikte gnderdii mektupta bu yolda fikirler ne srerek, ayrca yeni hir emirle 40.000 Tatar'n hareketini te'hir ile sulhun iadesine hizmet etmi olduunu vnerek m ediyordu.553 Budin vlsi mparator'a Kurd nmnda bir me'mr gndererek, onunla bz hediyeler takdim etti ve hududda bulunan Macar muhafzlarnn JUmanlar'la deitirilmesini rica etti: Maksimilyen cevaben, muhafzlarn kimlerden meydana geldii mes'elesinin ehemmiyetsiz bir mes'ele olup, bunlar ister Macar olsun, ister Alman olsun, kendilerini mtrekeye riyet ettireceini bildirdi.554 Bu karlkl ifdelere aykr olarak Avusturya vendi Monka ve Zatmar'; Hasan Paa'da Transilvanya'da Potnok ile Kvark' zabt etmiti.555 mparator mtrekenin inktndan ekinerek, zabtolunan yerlerin Osmanl Devleti'ne deil, Transilvanya'ya it bulunduunu mazeret olarak beyn etmesi ve Budin valisinin ilk tebligat zerine Hot muhasarasnn kaldrlmas iin emir verilmi olduunu sadrzama anlatmas iin, Alber Dvis'e ta'lmt verdi. Bununla beraber, Sultn Selm ve sadrzam mparatora gnderdikleri birka mektupta Monka'n bir sancaktan baka bir ey olmadn, Zapolya'ya it deil, bizzat Pdih'a it olduunu ileri srerek taleblerini srdrdler. 1 Mays 1567'de Maksimilyen, sefiri iin stanbul'dan istedii ruhsat nameyi ald; Haziran nihayetine doru elisine, yn aslen Dalmayah olup geni ma'lmt sahibi olan ve byk hizmetleri grlm bulunan Erlau bapiskoposu Antuvan Verantius, stiryal Kristof Tfenbah ile henz stanbul'da alkonulmakta olan Belikal Alber Ovis'e Presburg ehrinden ta'lmt gnderdi. Sadrzamdan hsn-i kabul grmek iin hediye olmak zere 4.000 duka, drt gm kupa, bir saat gnderiliyordu. Bundan baka, son ahidnme hkmleri gereince, sadrzam senelik 2.000 duka, Pdih 30.000 duka zel hediye ile birlikte 20 altnl kupa ve iki saat alacaktlar. Sefirler, ikinci vezr Pertev Paa'ya 2.000 altn, iki altnl kupa, bir saat; nc vezr Ferhd Paa'ya 1.000 altn, iki gm kupa; dier vezire
SeUm'n, biri Ramazan 974 (Mart 1566) ve dieri evval 974 (Nisan 1566) tarihli iki mektubunun asllar Avusturya mp. ve Kraliyet Hanedan Arivindedir. 553 Bu mektup 1567 Mays tarihlidir. 554 Makslmllyen'in aynen fdesi: ive Germanicis, ive Hungaricls prae -sidiis loca nostra finiUma fuerlnt flnnata sedulto curatori ut indueiae observentur. Avusturya mp. Kral. Hn. Argtol. 555 Pdlh'n ve vezr-i azamn mektuplar mparator'u Prag'da buldu; mparator cevaben, Viyana'ya, dnsnde istanbul'a yeni bir eli gndereceini bildirdi.
552

Sayfa

221

Byk Osmanl Tarihi

Cilt 6

Joseph von Hammer

senelik biner lira takdimine memur idiler. Lehis-tanh mhted tercman brahim'e 500, Almanyal mhted tercman Mah-mud'a da yalnz 300 duka verilecekti. Naksos Dukas unvanna nail olmu ve siys ilerde byk bir tesiri olan Yahudi Jan Mikez'e 2.000 duka, ok nfuzlu vkeya (dvn yelerine) de hediyeler verilmesi sefirlere emr edilmiti. Eliler ta'lmtlan gereince tmparator'un Tokay ve Vesprim istih kmlarnn yklmasna asla muvafakat edemiyeceini bildirecekler ve bil'akis Pdih'n Babua ve Berzeni kalelerini ykmaa muvafakatini salamaa alacaklard. Yine, Transilvanyallar tarafndan zabtedilen Guvar ve Nagibanya'nm iadesini taleble, buna mukabil mparatordun da Hot mevkiini takdm etmesinin imknsz olmadn ni edeceklerdi. Heydok ve martolozlar tarafndan karlan karklklarn sr'atle dzelmesi, hududun dikkatli bir surette tahdidi, tacir ve tercmanlarn emniyet ve hrriyetlerinin garantisi iin bilhassa srar edip, son derecede dah Transilvanyahlar'n Pdih nezdinde hiz olduklar i'timd sarsmaa gayret edeceklerdi. Nihayet, ahidnmede Melhiyor Balassa ile Nikola Batori'yi yerlerinde braktrmaa mezun idiler. Lkin, anlamann Fransa'ya ve Venedik Cumhuriyeti'ne mil olmasna engel olmak iin btn kaa biliyetlerini kullanmalar da talimatlarna dhil idi.556 Maksimilyen'in Elileri Pdih Huzurunda Eyll'n l'inde,557 eli resmen huzr- ahaneye kabul olundular. Memuriyetlerinin essm arzettiler. Bunun zerine Sultn Selim pek gzel anlam olduunu, mevkii neyi gerektiriyorsa onu yapacan cevben bildirdi. Yedi ay zarfnda sadrzamla yaptklar ondrt558 mzkere, esasl sebepten dolay az daha hibir netice vermiyecekti. Bu mkiller Trkler'in Tata ve Vesprim'in, tmparator'un da Babua ve Ber-zeni'in yklmasn taleb etmeleri ve bir de hududun tesbti keyfiyeti ve kyllerin (kylerin) paylalmas hususu idi. Sadrzam srar ediyordu ki, Erlau Da'ndan itibaren
Alber pvis'e gnderilen ve Avusturya tmp. ve Kral. Arivinde mevcut olan ta'lmt buna tamamen muvafktr. Hammer, (Baron Joseph Von Hammer Purgstall), Byk Osmanl Tarihi, dal Neriyat: 3/542 -544. 557 1567 Temmuzunun ilk on gnne tesadf eden 975 Muharremi balarnda Sultan Selim devlet erkan le birlikte Edirne'ye gitmi olduundan, Avusturya sefirleri oraya gelmilerdir (Mtercim). 558 Fessler on mzkerede diyor (c. 7, s. 91); lkin aldanyor; nk Veraniin rznmesinde bildirilen ondrt mzkere olmu ve bunun ikisi huzr - ahanede vuku bulmutur.
556

Sayfa

222

Byk Osmanl Tarihi

Cilt 6

Joseph von Hammer

cNos eudem Serenissimum Imperatorem Turcarutn contaederatum nost~ rom quotannis munere honorario trlgtnta millium ducatoum ungaria-rum per speciales homlnes nottros invisemus.
559

Sayfa

223

ve oradan birbirini mtekib Solnok, Hat-vn, Flek, Vigles, Leveni, Gran, ukake'ye inerek Rinia rmana kadar btn ahl tmparator'a vergi demek mkellefiyetinden muaf tutulsunlar, ve yalnz Pdih'a cizye desinler. Nihayet, 17 ubat 1568'de yir-mibe maddelik ve sekiz senelik bir ahdinme imza olundu ki, aadaki artlar iine alyordu: tmaprator Maksimilyen ve kardeleri Ferdinand ve arl Macaristan'da, Dalmaya'da, Hrvatistand'a, Isklavonya'da memleketlerini muhafaza ederek, buna karlk Transilvanya, Bodan, Eflk voyvodalarnn arazsi zerinde hak taleb etnyeceklerdir. ki hkmdar, voyvodalarn sulhu ihll edecek sebep yaratmalarna meydan vermemek iin, karlkl olarak gayret etmekle beraber, Haydkler, azablar, martolozlar, levendler, yni ekyalar hakknda iddetli takydler gstermeyi taahhd ediyorlard. Kylerden ve ahslardan alnacak her trl eya de olunacak ve failler cezalandrlacak, firariler teslim olunacakt. Hududun asayiini ekseriya ihll eden mnferid vurumalar kesinlikle men' edilmiti. ki komu mil let arasnda ortaya kabilecek mnazaalar Budin ve Macaristan valileri huzurunda halledilecek, yhud her iki taraftan tyin olunacak komiserlerin hakemliine havale edilecekti. Eliler, maslahatgzarlar, mparator'-un memurlar ile bunlarn maiyyetleri halk, dier devletlerin. me'mur-lar gibi taarruzdan masun olacak ve hanelerine tercman ve nmeber-ler (mektupular) kabul edebilecekler ve arzularna gre bil-istisn stanbul ve Galata'da ikaamet edebileceklerdi. Sulhun kesintiye uramas hlinde hapsedilmiyerek kendilerine ruhsat verilecekti. Halledilemeyen kyler ahlsinin taksimi ve hududun tesbiti meseleleri, bunun iin tyn olunacak bir komisyonun karrna havale olunacakt. mparator, her sene, mttefiki olan Sultn Selm'e -30.000 Macar altn hediyesi takdimine me'mr- bir sefaret gnderecekti.559 Muahede esslar kararlatrldktan gn sonra sadrzam sefaret hey'etine yeniden teklifte bulundu: Birincisi, Fransa'nn, Venedik'in, Bolonya'nn muahedeye dhil olmas; ikincisi, Maksimilyen'n, Selm'in dostlarna dost ve dmanlarna dman olduunun huss bir madde ile beyn olunmas; ncs, iki devlete it kyllerin taksimi mes'elesinin Defterdar Halil'in tanzim ettii vergi defterlerine gre, dzeltilmesi. Bi rinci teklifi -ki Fransz sefiri Gran Kampani ile ktibi Gran Riye'nin srarlar zerine

Byk Osmanl Tarihi

Cilt 6

Joseph von Hammer

ileri srlmt- sefirler iddetle reddettiler.560 kin-csine, imdiye kadar yaplmam birey olduunu beyn ederek kar durdular; ncs iin de mnazaa konusu olan iin zel bir komisyona tevdii kararlatrlm bulunduunu sylediler. Sadrzam, bu madde hakknda muvafakat gsterdi; lkin Kefe'ye srlm olan tercman Zefi'-nin iadesini ve mparator'un hayvant bahesi iin istenilen bir zrfa-nin verilmesini reddetti. Zrfa bahsinde, ad geen hayvandan bir tane mevcut olduunu, bunun da, atlar zrfadan korktuklar cihetle onlar altrmak iin lzm olduunu ileri srd. Transilvanya memurlar Ni-kola Orbay ve Fransuva Balu, ahidnmenin akdine mni olmak zere hediyeleriyle geldilerse de, Maksimilyen'in memurlar hediyeler ve 40.000 duka tahmin olunan akeyle muahedeyi satn alm bulunduklarndan, Transilvanyallar ge kalm oldular.561 mparator'un elileri huzurunda Orbay ve Balug'a tebli olundu ki, Jan Sigismund her hususta akdedilmi olan ahidnmenin hkmlerine tbi olacaktr; bununla beraber, araz, ehirler, kyler mbadelesi iin Pdih'n muvafakati zerine Macaristan ile mzkereye giriebilecektir; eer evldsz vefat edecek olursa tebeas halefini kendileri semek serbestsine mlik bulunacaklardr. Ahidnmenin imzasndan bir ay sonra562 eli Verantius ve Tfen-bah, Frankfurt'ta mparatorca son tasdiknameleri vermee gelmi bulunan Osmanl tercman brhm ile birlikte, Viyana'ya gittiler. Dikkate deer olan bu sefaret hakknda, Erlau Piskoposu'nun rznmesinden ve Maksimyen'e takdim ettii rapordan baka, nc bir edebi eser mevcuttur ki, elilerin seyahatinin Verantius'un ktibi talyan Marko Anton -yo Pigafetta tarafndan kaleme alnan tarifidir;563 ancak bu kymetli eser teessf olunur ki, mevcudu pek az bulunmaktadr.564

Katona'da Vearntius'un mektubu. Alber Dvls'n 27 Tern-i sn 1568 tarihli raporunda bu elci Msy D Gran Kampani (de Gran Campag-nes) olarak yazlm ve Protestan olduu bildirilmitir. 561 Specificatio honorarlorum (Miller'de, s. 383) ve Consignatio numenim honorariorum n quantum se extendant jam Oonstantdpolim ad Impera-torem Turcarum et Bassa. {Kezllk, s. 386-396). Ve Ratiocinlum ora-torum Caesareorum sper dispensatione pecunlarum et munerum hono -rarorum Constantinopoli. (Kezalik, s. 402-408) 562 Kova$i"de (c. 1, s. 153) Darium'a nazaran 20 Mart; Pigafetta (s. 119) diyor ki: Edirne'den 20 Mart'ta hareket ettik. Bethlen (kitap: 5, s. 176) u ekilde yazmakla hat etmitir: Legati Viennam redeunt pridie ea-lendas qun anni sequentis, videllcet 1568. 563 Itinerarlo di Marco Antonio Pigafetta gentiluom Vlcentlno ali' Illmo, Sgr, Bduardo Seymer conte d'Hertford. Londra appresso Giovani Wolfio. Inghilese 1585> s. 141. Bu eser o kadar ndirdir ki, yalnz pek zengin olan Gttingen (Gaettinque) (Almanya'da) Ktphanesinde bir nshas vardr. 564 Hammer, (Baron Joseph Von Hammer Purgstall), Byk Osmanl Tarihi, dal Neriyat: 3/544 -546.
560

Sayfa

224

Byk Osmanl Tarihi ran Sefri'nin Gelii

Cilt 6

Joseph von Hammer

Pigafetta'da cVezlr'e Yazlm Mektup, s. 112. Bu mektup, karlamaa gnderilen avuun raporundan barettir, Ki mparatorluk sefareti tercman tarafndan talyanca'ya tercme edilmitir. 566 Fara miktarnda Acem mbalas vardr; hi olmazsa b'r sfr -pek-ok tercmelerden birinin yanll deilse- fazla olacaktr. Mtercim.
565

Sayfa

225

Avusturya sefaret hey'etinin Edirne'de bulunduu zaman, clusundan dolay Sultn Selm'i tebrike gelen bir Acem sefaret fey'eti de. oradayd. Osmanl Devleti'nin Dou'da ve Bat'da komusu olan iki devletin elileri oniki sene nce ilk defa olarak Amasya'da karlamlard; her iki defasnda da ayn adamlard: Piskopos Verantius, Revn vlsi h -Kul Sultn Hn. h-Kuh'nn hududa geldii hakknda ilk alman haber zerine Erzurum vlsi idaresi dahilindeki askeri ve timr ve zeamet sahiplerini toplayarak 8.000 kii ile istikbline gitmiti. Valinin maiyyetin-den 2.000 kiinin silhlar altn ve gm ilemeli olduundan nazar- dikkati ekiyordu. Bu ihtiam, maiyyetindeki kiilerin debdebesiyle huss bir te'sr telkin etmek midinde bulunmu olan eliyi hayrette brakt.565 h-Kuh Erzurum'a geen senenin nihayetine doru vsl olmutu (1 K-nn- evvel 1566); hogeldin merasimini f etmek ve payitahta kadar kendisine rehber olmak zere bir avu istikble gnderilmiti. Elinin maiyyeti halk, kenarlar altn ilemeli imame giymi 120 Acem aslz-desiyle srma elbiseli 200 svariden ve 400 tacirden, ki cem'an 700 kiiden; at, katr ve deve olmak zere 1.700 yk hayvanndan mrekkeb idi. Sefaretin muzka takmnda her birine bir deve gtrr be byk tabi (davul), be uzun ve kk boru, be ny (ney), bir ddk, bir tanbur ve birok der msik letleri vard; bir org algcs, bir nayzen, drt criye-i muganniye bulunurdu. ki de Kur'n-hn vard. h'n hediyeleri unlard: ki adr ki, syebn altndan olduu gibi yanlarnda kenarlar san'atkrne ilenilmi kymetli kumalar vard; gzel cildli bir Mushaf ile bir h-nme; ikisi 10 miskali (40 dirhem) geer iki byk inci; kk armud hacim ve eklinde bir la'l-i Bedehn; Onmilyonikiyzbin ake (164.000 duka) kymetinde ipek ve keten kumalar.566 Acem elisi Pdih'a av iin eitilmi 40 ahin takdim etmekle beraber, bed baht Byezd'in silhlarn, develerini de getiriyordu. Bu son hediyeler evvelkiler kadar kymetli olmad gibi, alenen gzler nne konulmamsa da Selm tarafndan az takdirle karlanmam olmak lzm gelir. h-Kul'yla beraber bulunan tacirler stanbul'da kaldlar; Avusturya muahedesinin imzasndan bir gn evvel sefir mu'td tantana ile Edirne'ye girdi (16 ub at 1567).

Byk Osmanl Tarihi

Cilt 6

Joseph von Hammer

stanbul'dan geerken byk debdebe ile kabul olunmutu; Piyle Paa fevkalde ihtiram gsterdi; lkin Edirne'de pdih saraynn btn ihtiam gsterilmitir ki, Almanya mparatoru*-nun, Fransa ve Lehistan krallarnn, Raguza Cumhuriyetinin gnderdii elilerin huzurunda bu ihtiam bir kat daha artmt. Sultn'n daveti zerine btn sefirlerle birlikte, Acem elisi alaynn geecei sokaklara kmlard. Sultn Selim, terifat olarak mevkiinin yerdii nfuz iin deil, paann ir ve gzel konuan biri olmas yznden- mahremi ems Paa'y tyin etti. nk h-Kul nkteci, ehl-i marif bir zt olmak hretine hakl olarak mlikti. Pdih, terifat me'mrunun hner ve irfan bakmndan eliden geri kalmamasn istiyordu. h-Kul ehre girdii zaman altn ve gm iinde, rengrenk elbiseler giymi askeri grnce ems Paa'ya: - te hakkaten gelin alay! demiti. ems Paa da: - Evet, aldran'da gelinlerini aramaa giden bu askerdir cevbn verdi. Avrupal sefirlerin nnden geerken, bunlar apkalarn yhud dier serpularn karyorlard; h-Kul bunun mnsnn ne olduunu sordu. ems Paa da, balarn Pdihn ayaklar altna koymaa mheyya bulunduklarnn iareti olduunu syledi.567 ki gn sonra bir mutaassb, sadrzamla mlakata gitmek zere bulunan sefire kasdetti; elinin zerine bir ateli silh yneltti; lkin isabet ettiremeyip, maiyyetinden birini yaralad. Sadrzamn emriyle sulu derhl yakalanarak bir atn kuyruuna baland; lnceye kadar, eli alaynn geecei sokaklarda srndrld. h-Kul, beynelmilel hukuka aykr bulunan bu hareketten dolay hemen dnmek istediyse de, vezr-i zamn srar zerine memuriyetine devama raz oldu. ran elisi nktedanl ve her snftan kimselerle lfeti sayesinde, bu elem verici hdiseye ramen, vezr-i azama gzel bir surette onu ululad ve btn erefini Sokollu'ya
Bu fkra, zlerek belirtiriz ki byle deildir. ems Pasa Hammer'ln dedii gibi cevap vermi alsayd, syledii o kaba sz yerine, hakikaten gttzel bir laf etmi olacakt. Selnlki'nln yazd gibi, asl fkra sudur: h-Kul, sefirlerin bahis konusu muamelesi zerine Bunlarn hemmisi takyalerln baslarnda n beyle (byle) ki karub drrler, aya, ne mene -dr? dye sorduunda emsi Fasa Adetlerldr; birbirini grdke merhaba yirine byle yaparlar demi. Bundan maksad, ran elisini tekilerden saymak gibi o zamann telakkilerine gre kaba bir mn di. Nasl ki, Hammer'ln anlayamad iin bsbtn terk ettii u fkradan dahi o trl bir kaba aka anlalr: h-Kul Hn serhftd merasndan teekkr sadedinde Bize ok hrmet ve izzet gsterdiler; padiahm nl'meti helal olsun demesi zerine, emsi Paa: Elbette yapacaklar Ekrem'd-dayfe denilmemi mi? cevabn vermi. (barenin asl udur: Skremu'd -dayfe velev k&ne kafire). (Kafir de olsa konua ikram ediniz). Eli Sultnum, bugn ok nkte ve kinaye syledinz dlmele pasa: Siz nkte-lns olmasanuz beni size gndrmezleridl; ben de sizn gzel ve abuk anladgunuz bilirem de byle eyler sylyorum cevabiyle isi tatlya bomutur. Mtercim.
567

Sayfa

226

Byk Osmanl Tarihi

Cilt 6

Joseph von Hammer

atfetmekte olduu Siget fethinden dolay Paa'y teb -rk etti; Sultn Sleyman'n irtihlinden sonra orduda intizm muhafaza etmesini ve saltanat akllca tedbrle Sultn Selm'e te'mn etmi olmasn vd. Dedi ki: yle byk bir vezirin nm btn Rm ulems (Anadolu limleri) eserlerinin dibacelerinde dercedilmee her bakmdan lyktr. Hatt ran ulems da eserlerini onun yapt iyi ilerin bildirilmesine hasretmilerdir. Sokpllu Mehmed Paa mtevzne olduu kadar vakrne olmak zere, Osmanl Hanedannn saltanatnn ebed olduunu ve kendisinin meziyyetinin, bu hnedn- evket-penhn zasndan iki ztn hizmetine nefsim hasr etmee, ilh kaderin evkiyle, mazhar olmaktan ibaret bulunduunu syledi.568 Eskiden beri yrrlkte olan dete gre eli, vezr-i zam ile dier vezirlere, memleketin tabi ve sna mahsllerinden seilmi eyler takdim etti: Hemedn ve Dergzn ipek kalialar, Gaan (Kn?) serpular, Arcn (Avicn) sabunlan, Mihryn futalar (petemalleri), Drbcerd kalalar, cehrem giyeleri, Trn mumyalar, Yezd'in hafif kumalar, *Kumun daha kuvvetli kumalar, Biz libaslar, rz kl demirleri... Sefir gn sonra maiyyetiyle beraber byk bir ihtiamla huzr- ahaneye dhil oldu. nde satenden, m kumalarndan, kadifelerden, srmal ukadan yaplm elbise giymi sipahiler, avular, mteferrikalar gidiyorlard; onlardan sonra yz Acem geliyordu ki, ekserisi muhtelif renklerde ve kenarlarna eitli hayvan resimleri ilenmi alay elbiseleri ve pek az ukadan elbiseler giymilerdi. Sefrin atlarn elleriyle yederek (srerek) gtrmekte olan ve alay urbalarm (merasim elbiselerini) giymi bulunan piyade uaklar da onlar takiben geliyorlard. Nihayet ikiyz yenieriden sonra sefr grnd ki, banda srmal imame ve arkasnda erguvn libs olduu halde giyesi altn, gm, frze, eb er ile parldayan bir ata binmiti. Bu alay 140 Acem svarisi tamamlyordu. O kadar ihtiama ramen, Acemler -daha kuvvetli bir bnyeye, daha* esmer bir ehreye mlik olan- Trkler kadar revnakl

SelnikTnin (s. 93), ifdesine gre eli sadrzamn nezdlne gelince ah hazretleri sel am ve dualar iderter. Buyururlar ki: Onlar atabeg olmus-lardur; saltanat sahibine teslim olmncaya kadar mstakillen hkmdar. lk ltmilerdr; bunun indr ki biz de kendilerine ayrca selm ve dua idLyoruz. Dmen topra iinde u hl zuhur eylemi iken.din ve devleti hsn-i muhafaza itdiler. Hdmetleri hiretde dahi takdir olnacakdur.v Bu yolda szlerden sonra Hammer'in naklettii gibi, kendi tarafndan da ta'zim&tn beyn etmi ve sadrzam Sultn Sleyman'n hem' gazi hem ehid olarak sultn'nheda unvanna lipftkat kazandn sylemitir. Hii toplant tonunda ferbter iildikten sonr* Edirne'nin Kyk mahallesindeki ikametinin gttmiatlr.
568

Sayfa

227

Byk Osmanl Tarihi

Cilt 6

Joseph von Hammer

grnmyorlard.569 Zten Trklerin Venedik'ten gelen elbiselerinin renkleri Acemlerdin elbiselerinden cansz deildi. h'n hediyelerini krk, sefirin hediyelerini on deve getiriyordu. Bunlarn en kymetlileri bizzat (Hz.) Al tarafndan yazld zannedilen bir Mushaf- erf ile Firdevs'nin bir hnme'si (ikisi de srmal kuma ile cildlenmi ve murassa cildi idi), Bedahh yakutlarn ihtiva eden bir mcevherat ekmecesi, iki inci, iine zehir konulunca k-rlmasyle tannan sekiz frze kse,570 sahra resimleriyle mzeyyen muhteem iki adr idi. Bu adrlar, Arablar'n en byk ir-i rebbsi olan Mtenebb'nin iirinde vd Suriye adrlarndan daha gzeldir.571 Sefirin hediyeleri iinde, yirmi ipekli byk kalie, daha az byklkte dier birok kalieler, dikkate deerdi. Bunlarn zerine srma ile iekler, kular, muhtelif hayvanlar nakedilmiti. Keza, adr nlerine konulmaa mahss dokuz perde, deve tynden dokuz kalie, altn ve g m ilemeli ve murassa, dokuz eyer, t-Eski tranllar*da ve daha sonralar Romahlar'daki fildii yzkler gibi cihangirlik almeti olmak zere- yedi gm yzk, krmz kadifeli glaf (kn) iinde yedi kl, nihayet gayet ince ve herbirini ancak alt kii gtrecek kadar byk tran kali -eleri nazar- dikkatleri ekiyordu. ran sefirinin hediyeleri ne kadar tantanal ise, i'timdnmesi de o derecede tumturakl slbu ve hadden agkn uzunluu ile o kadar mmtaz idi. Bu i'timdnme, bu bakmdan ark saraylarnn diplomatik evraklar arasnda emsalsiz bir bidedir.572 Eli huzr- ahaneye girdii zaman, Pdih tekeli fs z c es i ne: - Naslsn? dedi.573 Lkin h-Kuh, ark saraylarnda diplomatlarn ve nedimlerin serbestliinin ne kadar olduunu bildiinden, ihtiyata uygun bir sktla P dih/m bak ve evketi karsnda kzard ve birey sylemee mecali kalmam gibi grnd. Kendi nmna olarak bir Mushaf, bir adr, kllar, kemanlar (yay) ve oklar, ipekten ve deve tynden kalieler tak-dm etti.
Macaristan Rhn Reislii Ktphanesinde toplanm olan 119 kt'a diplomatik evrak arasnda bu muahedeye dir Edirne'den 20 Mart 1568 trihiyle gnderilen raporu mracaat. Ad geen evraklar Avusturya elileri Verantius, Zay, Tfenbach, Busbek, Vis tarafndan yazlmtr. 570 Plgafetta bunu tFirvari yapmtr. 571 Yetmiyednci kasidede, s. 108. 572 Bu i'timd-nme Reis San Abdullah Efendi'nin Mneat mecmuasnda mevcut olup, byk ebatta 49 varaka tekil eder. Benim nshamda her bri 50 satirli ofcuz, varaka igal eder. Kont Rzevuski'nin (Rzewuskkl) mecmuasnda da byk ebatta 70 varaklk to'.r kitaptr. Ikorn'da Osmanl Edebiyat Tarihlne mracat, s. 165. 573 Durum byle deildir. cPdsaK- Sleyman-haem ah- kerem hazret-lerinn hli ey mi, ho mu buyurup gayri kelam olmad; satvet-i se-hen-ahl havfndan ilci hanun daha nutka mecali kalmayup kd. Se-lanikl'den telhis, s. 94.
569

Sayfa

228

Byk Osmanl Tarihi

Cilt 6

Joseph von Hammer

Saraydan dnnde gidi protokol muhafaza olundu. Sultn Selim, masraflar iin sefire haznesinden gnde beyz duka tyin etti ve evvelki ahidnme esaslar zerine yeni bir sulh akdedildi. Acem elisinin geliinden birka gn evvel, dvn, Abdal nmnda bir Krd beiyle maiyyetinde bulunan otuziki kiinin -sadrzamn emriyle bunlar Yeni Cmi'de tevkif edecei rada avu-ba'y ldrm olmalarndan dolay- idamna hkm etti. Abdal'n ba kesildi; otuziki Krd de her biri otuziki rzgrdan birinin estii tarafa dndrlerek, eitli ikencelere yatrld.574 Edirne'de Yangn Acem ve Avusturya elilerinin kabulnden birka gn sonra Edirne'de bir yangn karak, elli hne yand. Yine o aralk Ulyn-olu ve mu-tahharlenk (Topal Mutahhar)'in Basra ve Yemen havlisinde isyan bayran kaldrdklar haberi alld. Devlet'i, Arabistan' kaybetmekle teh-dd eden ve Osmanllar'm bu lkede fetihlerini geniletmelerine vesile olan Topal Mutahhar'm hdisesi az sonra nazar- dikkatimizi davet edecektir; eer Ulyn-olu da Acemler'den bekledii imdada nail olsayd, daha az tehlikeli olmayacakt. Lkin midine nilolamayp birka bin yenieri ile zerine yryen Basra ve ehr-i Zor belerbei tarafndan mahvedildi.575 Lehistan'la Anlamann Yenilenmesi Sultn Selim, 26 Nisan 1568'de Edirne'den stanbul'a dnd. 1 Mays' ta Lehistan Krah'nn elisi Suhorovski, maiyyetinde yz kii ile payitahta dhil oldu. Kymetli hediyeler576 getirmekte olan bu eli, sulh
Abdal Beg hakknda ikayet vard. Sadrzam yeni avu -bas olan Bek-ta-zade Mehmed Aa'ya Krd Abdal Beg'in hanesi nerede ise bul; habsl ferman olunmusdur dem'ti. Mehmed Aa, Be'in erefeU Cmi'de bulunduunu, haber alarak; ve orada krat-i Kur'n zere bularak tevkife kalkmakla hat etmitir. Bir avu da avu-ba ile beraber maktul olmutu. Abdal kaarken Reyhan Kz denilen mahalde tutuldu. Yannda birka kii daha ldrld. (Selnikl'den telhis, s. 99). Maiyyetinde 32 kii bulunarak herbirinin rzgra -doru evrildii ve kence edildii, Selniki'de yazl deildir. Hammer, (Baron Joseph Von Hammer Purgstall), Byk Osmanl Tarihi, dal Neriyat: 3/547 -551. 575 Hammer, (Baron Joseph Von Ha mmer Purgstall), Byk Osmanl Tarihi, dal Neriyat: 3/551. 576 (1 Mays) L'amibassador di polonla a bacciato la main al Sgr. a fatto 11 presenti X mazzi dizibellinl X coppe dorate IV orolgi, e III grossi comi di caccia Avusturya mparatorluu Hanedan Arivi'nde sefir Soranzo (Soranzo)'nun raporu. Sultan Seltm'in Lehistan Kral'na 14 Haziran 1568 tarihli mektubu -ki Ahmed avu ile gnderilmitir- Kazaklar tarafnda Akklrman'da yaplan taaddiyttan ikyeti bildirmekte olup Kral' in cevab bu hususta zr t*ynn ve Tatarlarn aknlarndan dolay ikyeti htiva etmektedir.
574

Sayfa

229

Byk Osmanl Tarihi

Cilt 6

Joseph von Hammer

anlamasnn yenilenmesine, Moldavyallarla Tatarlar'n Lehistan arazisindeki aknlarndan ikyete gelmiti. Bundan baka eski kaptilsyon lann Osmanllar'dan firar edenlerin iadesine, atarlar'a senelik vergi verilmesine, Moldavyallar'n Lehistan'dan muvafakat almakszn voyvoda tyin edebilmelerine dir olan maddesinin kaldrlmasn teklif edecekti. Voyvoda nasbyla ilgili bu teklif hususunda Kral Sigismund -Si-yvu'un, pederi Aleksandr'n makamna oturttuu- Bodn ile yaptklar gizli ittifaka istind ediyordu. Bu ittifak, ertesi sene Bodan'n Lehistan' metfe tanmasn tasdik ediyor ve Lehistan'n, zt- hne mstesna olmak zere, dier hkmdarlarla giriecei muharebelerin hepsinde bizzat yardm gndereceini belirtiyordu. Akdedilen bir anlama ile te'yd edilmiti. Lehistan ile anlama, seneden beri esarette tutulan Tatar elisinin serbest braklmas rtyle yenilendi.577 Bununla beraber, Pdih, Transilvanya voyvodasna iov ve Kklluvr kalelerinin Moldavya voyvodasna teslimini emretmiti; Eflk ahlsinin ikyeti zerine, voyvodalar Piyer Mirce ^-otuz yandaydzincire vurularak istanbul'a gnderilmiti. Fakat Mirce kendisinin var masndan nce drt milyon ake (80.000 duka) gndermemenin yolunu buldu. Bu akenin yars ,bb- devlete taahhd ettii vergi idi; teki yars da kendisi, daha dorusu -ahlknn bozukluu kadar hlekr da olan578 validesi tarafndan hediye ad altnda takdim olunacakt ki, bu kadn u fedkrlk ile olunun affa nail olacan md ediyordu. Bundan baka Mire'nin validesinin tertibi zerine Prens'in meclisi zasndan biri 130.000 dukann gizlenmi olduu bir mahalli Pdih'a haber vererek, bu para da devletin hesabna alnd.579 Lkin Pdih, voyvodann makamna geri gnderilmesini kabul etmiyerek, yerine Haleb'e srgn edilmi bulunan kardei Aleksandr' tyin etti. Yalnz Mirce haytn kurtarp anasyla birlikte Konya'ya srgn edildi; ve bir mddet sonra orada ld. Senenin sonuna doru, Pdih, Sigismund'un elisi Misel Gyulabi'yi Transilvanya'ya gnderdi; bir sene nce Sebastiyan Erdel ve Fransuva Balog'un tebli etmi olduklar gibi, Misel de Voyvada'nm hududa riyet

230
Sayfa

Gautum, ut rex poloniae legatum Tatarmn jam 3 annos detentum di -mittat. Vs'in raporu. Mezkr arivde, Venedik evraknda Soranzo'nun raporuna mrcaa^. 578 in petri locum Aleacander ex Aleppo redux,- mater, salax scortum, a Sutano et sororo (vidua Rustemi) obtinult vitam. Eli Alber I> Vis'in Avusturya tmp. ve Kral. Han. Arivindeki raporu. 579 Alber Dttvls'ln Maya 1568 trnli raporundan alnnu* olan bu tafsilat, Moldavya'nn hibir tarihisinde yoktur.
577

Byk Osmanl Tarihi

Cilt 6

Joseph von Hammer

Mustafa Paa mektubunda kendisine su unvan verir: cNos Muetafa -Baa-sa dlvina Prvdentla et Caesarea elementia illustratua Budae et partium regni Hungartae Oubernator ConsSUaris. 581 Traotaon le 7 BylTde fttrttftu. abl Budin'e ancak 5 Austosta gtldi. 582 360.000 upri, che fauno cudl 1.000. Barbaro'nua raporu.
580

Sayfa

231

etmesini ve Erdud, Nagibana, Zevar ehirlerini sknet iinde tasarruf etmesini ve bu esnada tmparator'a rahatszlk vermemesini ihtar edecekti. O zamana kadar Pdih'a ve tmparator'a vergi vermi olan bu beldenin tasarrufu epey zamandan beri iki devlet arasnda konuulur olmu ve son olarak Macaristan valisi Mustafa Paa ile mparator'un ba-mbeyncisi Prens Traotsen arasnda mektup580 ve ulak teatisine sebebiyet vermiti. Mustafa Paa'nn stanbul'a gnderdii rapora gre, Osmanl elisi brhm (Strozeni) Budin'den geerken, o zamana kadar her iki tarafa vergi vermi olan kylerden, mparator'un, kendisine isabet eden haklarndan vazgemi olduunu bildirmiti. Bu hususta mzkerelere girimek zere Budin'e gelmi olan Ahar ab de Mustafa tarafndan Prens Traotsen'e gnderilen avu gibi herhangi bir muvaffakiyete mazhar olamad.581 brahim'in iki esirin alnmas ve yolda kendisine kalabilecei yerler olarak penceresz yerlerin gsterilmesi hakknda mparator'a gnderdii birok mektuplarda ileri srd ikyetler, az daha yeni ihtilflar douracakt. Bununla beraber Maksimyen'in i*ti-mdnmesinde Pdih'a verdii izahat frtnay geitirerek, i o noktada kald. Lehistan elisi, memuriyetinden pek de hond olmad halde yeni kaptilasyonu Lehistan Kral'na takdime memur Hasan avu ile birlikte vatanna dnd. Bu esnadadr ki, balyos Soranzo'nun yerine Bar-baro tyin edildi. Ertesi senenin balarnda (8 Knun- sn 1569), Sultn Selim -bu pdihn saltanatnda pek aralkl olarak rastlanan - mstakil olma arzusunun bir numunesini daha gsterdi: nceleri kapc-bs olup bir mddetten beri gzden dm gibi olan Lala Mustafa Paa'y, hakkat -i hlde hkmdar demek olan Sokollu'nun reyini almakszn, son kubbe vezirliine tyin etti. Selm'in sadrzamdan korkusu o dereceydi ki, bu tyini kendisi haber- vermeye cesaret edemedi; Sokoll'yla yalnz grmekten ekinerek, bir av dnnde at zerinde bir dvn (ayak dvn) tertb ederek, birbirini mtekib vezirlere hitb ettii srada, Lala Mustafa'ya ve sadrzama da hitb etti: bu suretle sadrzamla zmnen anlam oluyordu. Malta adas zerine gnderilen ordunun kumandan olan Mustafa'nn kardei-mu'td.olan 200.000 akenin zerine, bunun drtte biri kadar ilvesiyle582 vezretten azl olundu. Bu esnada Sultn Selim, eski Eflk Prensi

Byk Osmanl Tarihi

Cilt 6

Joseph von Hammer

Mire'nin tahsisatna 'anas tarafndan takdim olunan 30.000 dukaya mkfat olarak gnde yirmi ake zam yapt; anas da verdii paralara mukabil yalnz 10.000 duka ald. Cezayir belerbei Salih'in olu Mehmed ki hapse atlm ve btn emvali alnacak diye tehdd edilmiti- sahibi bulunduu geni arazden bir ksmn terk etmekle hrriyetini satn ald.583 Mora syannn Bastrlmas Bu srada bz mhim siys meseleler Pdihsn dikkatini denizin orta tarafna ve Mora*ya ekti. Validen hond olmadklar iin onu bir tfek ateiyle ldrm olan584 Trablus muhafzlarnn bu isyan ve Mora'da Maynotlar'n isyan acilen te'dblerini gerektiriyordu. Kapdn Paa, byk denizci Hayreddn Barbaros'un rhniyetinden istimdd ettikten ye trbesinde kurbanlar kestirdikten sonra585 5.000 yenieriyi ykledii 15 kadrga ve Trablus Paalna tyn edilen bir hadm ile birlikte, stanbul'dan hareket etti. Dier 10 kadrga da Spartlar'n torunlarn zabt rabt altna almak zere bir kale ins iin Mayna zerine gnder ildi586 skenderiye'de birok Fransz gemileri ambargo587 suretiyle zab-tedildi. Bu tedbri Osmanl hkmeti nezdinde pek byk nfuza sahip olan Yahud Jan Migez, Fransa'dan alaca olan mebln te'mni iin tel-kn etmiti. Fransa elisi ikyet ettiyse de faydas olmad.588 Ertesi senenin baharnda (28 Mart 1570), Gaspar Minkovi ve Edvar Provizyonali nmnda iki nons, son ahidnmede gurur verici hediyeler oldrak Pdih'a verilecei belirtilen 30.000 duka ile vezirlere verilecek akeleri stanbul'a getirdiler. Resm surette huzr- ahaneye kabullerinde Transilvanyahlar'n Zehvar* Erdud, Nagiybanya beldelerini istilya teebbslerinin kat'iyyen men'edilmesini, ve Fransuva Forga, Ladislas Yolafi, Blezguniati gibi slere hibir ekilde yardm edilmemesini taleb
Hammer, (Baron Joseph Von Hammer Purgstall), Byk Osmanl Tarihi, dal Neriyat: 3/551 -554. II bassa di Tripoli amazzato con una arehibuggiata da questl Barberesch! per malasadisfazione del suo ov er no. > Barbaro'nun 12 Mart 1569 tarihli raporu. 585 Eli Soranzo'nun 20 Mays 1569 tarihli raporundan: cAvendo fatto se -condo l solito sacriflzto alla sepoltura di Barbarssa. 586 Albraazzo di Malna per fabricer 11 castello, per tener in freno quella gente inquletissima. Barbaro'nun 24 Mays 1569 tarihli raporu. 587 Bir geminin harb esnasnda bulunduu limandan kmasnn geici olarak yasa&lanmafi. (Mtercim). 588 Eskiden Paris sefirliinde bulunmu olan Bacbaro yle diyor:; Glovanni Mlches, credltor del hristianissimo Re per l disposlto del gran partito del lione di clrca 150.000 scudi, a fatto fl d'una volta pretensione per i suoi dausi mandati n Prancia.
583 584

Sayfa

232

Byk Osmanl Tarihi

Cilt 6

Joseph von Hammer

ettiler. Sokollu Mehmed Paa, ele geirilmesi iin o kadar Mslman kn dklm ve o zamandan beri harabe hline gelmi olan kk Erdud kalesinin Transilvanyallar'a braklmasnn mrisib olaca fikrini ileri srd. Lkin nonslarla elinin srar zerine, bundan vazgeti. Bununla beraber dier maddeler hakknda bu kadar yumuak davranmyarak, Pa luta, Vesprim, Istoni-Belgrad etrafnda bulunan kylerin Pdih'tan bakasna vergi vermemesini, ve Tata ve Papa kaleleri etrafnda olup o zamana kadar Osmanl Devleti'ne vergi vermekte olan kylerin de kadlar vstasiyle vergilerini gndermee devam etmelerini srarla istedi. Nonslara san'atkrne ilenmi iki yay hediye ederek, mukabil olarak Viya na'dan kendisine gzel bir zrh gnderilmesini syledi. Transilvanya memurlar Misel Gyula ve Gaspar Beke yukarda zikredilen mevk hakkndaki taleplerini" tekrar ettilerse de, birey elde edemeden.dndler. Drt ay s.onra Fransuva Balog nmnda bir memur, refakatinde tercman Ferhd olduu halde, Tamevar belerbeiyle Solnok sancak-beinden ikyete geldi. Ahlaken zayf bir ahs olan Sigis-mund Zapolya zerinde msbet bir te'sr yapt ve Transilvanya'y iyi idare ettii iin sadrzam Mehmed Paa'nm Gaspar Beke'e zel bir muhabbeti olduundan, bu memuru iltifatlarla kabul etti.589 Fransa Rralfna Eli Gnderilmesi Sadrzam ( Transilvanya'da hkm sren Sigismund iin Prenses MargriVi istemek zere tercman Mahmd Be'i Fransa Kral'na gnderdi ki, bu suretle Sigismund'u Lehistan tahtna oturtmak istiyordu.590 Osmanl Devleti'nin Fransa Krali'na ikinci sefaretini gndermesi de bu sene zarfnda vuku buldu. Lehistan Kral nezdinde netice alamad bir memuriyetten dnnde brhm Be, IX. arl'a yeni kaptilasyonu takdm etmek zere Paris'e gnderildi (27 Tern-i evvel 1569). 591
Hammer, (Baron Joseph Von Hammer Purgstall), Byk Osmanl Tarihi, dal Neriyat: 3/554-555. Alber D Vis le Avusturya mp. Arivinde Venedik elisinin raporu: Mah -mud mandato in Frania per persuader il Be di sposar la sua sorella Mar-gerlta al Transilvano con promessa di f arlo Be di Polona dopo la morte del Be. 2 Tern-i evvel 1569; yine o senenin 7 Nisannda: Mamut porta iare lettere de quel Stgnore. 591 Si sta qui in aspettazione del ritorno d'Ibnhimbeg di Polonla e di Cu -ibat Claus di Transilvania. Balyos Banbaro'nun Avusturya mp. ve Kral. Hn Arivindeki 1 Hazran 1569 raporu. Barbaro'nun dier bir raporu da yle yazyor: Bichiesto l Be di Polonla per Ibraimo a mover contr il Moscovita, ripose non poter romper ia tregua, nondlmeno, che trove -rebbe modo a compiacer a sua maestaquando la volesse attendere alla promessa fattali prlma che morlsa sultano Sodelmano suo padre, che era di voler subito
589 590

Sayfa

233

Byk Osmanl Tarihi

Cilt 6

Joseph von Hammer

Byk stanbul Yangn Yine bu sene zarfnda Osmanl vekaynmeleri, stanbul trihinin kay dettii yangnlarn en byklerinden birini haber verdiler. Avrupa eli lerinin raporlarHa gre 36.000 hne yand ki, bir sfr dlse bile byk grnr. Yangn Yahd mahallesinden592 karak, btn sndrme abalan beyhude oldu. Yaylmasn nlemek iin yangn yerine komu olan vezr -i zam Sokollu Mehmed Paa, pek byk muhataralarda kald; az daha gayretinin kurban olacakt. Yenieriler, Yahd hanelerine yardm etmek yle dursun, sekenesini katlettiler. Hatt bir Hristiyan delikanlsn astlar.593 Yenieri aas Ca'fer Aa bir hastalktan dolay yatandan kamadndan, askerlerinin intizamszln nleyememiti; azledilerek yerine Macar yhud Hrvat olan ba-imrahor Siyavu tyin edildi. Onun da mansb ba-silhdr Kaytas Aa'ya verildi.594 stanbul byk yangnn mtekib vilyetlerde de yangnlar kt. Bursa, Selanik, Tana (Azof) hemen tamamen kl oldu; sonuncu ehirde top barutu mahzenin ate almasyle 1.000 asker telef oldu. Yangn sndrmekte, ihmli hatt kasdi grlm olmakla itham edilen yenierilerin, eski intizmn iade etmek iin bu askerin iine -dindalar hakknda son olarak yaplan vahliklerle babalarnn dnini terke sevkedilmi olmalar muhtemel bulunan;-Yahudi ve Hristiyan mhtedleri

entrato nell' mpero metter un slgnor Polaco n Ml -davla. Hammer, (Baron Joseph Von Hammer Purgstall), Byk Osmanl Tarihi, dal Neriya t: 3/555. Alber D Vis ve Venedik elileri raporlar mstahrect. Fls -san'da bu iki sefarete dir hibir sz grlmez; hatt Flssan II. Selim tarafndan yenilenmi olan Fransz kapitlasyonunu ve Fransz elisi Kampani'nin me'mriyetini de bilmiyor. Verantius (Katona'da, 25, s. 18) eliyi Gran Campio ve ktibini Guillaume de Gran Rie (Giliyum D Gran Ri) diye isimlendirir. 592 H, (varak: 556, vak'a 10), bu yangn iin, kendisinin grd en byk yangn olduunu sylyor. Lkin bunu Sinan'n Ye-men'den dnne tesadf ettirmekle vak'amn trihi bakmndan hat eder. nk Sinan Yemen'den ancak 1571'de dnmtr. l (varak: 357), Kmal-zde'ye yazlm bir mektupta bu yangn tasvir eder. Bu mektup o zamann Osmanl slbuna nmne saylabilir. 593 Selanik!, s. 100: Alber D Vis'tn 27 Byl raporu: Noetu ingens ncen -dlum, in quo Mohammed. perlclltatus lapsis, m Hebraeorum aed'bus fiam-ma erupit, allquot Hebrael ibldem conventi a Janlssarls Interfecti et juvenis Chrlstianus cruc!fxus. (Selnikl'nln bu yangn, hakkndaki fdesinin hlasas udur: 976'da stanbul'da byk, yangn oldu; bir gn bir gece yand; Yahudilerin byk binalar hil olamad; yenieri aas Ca'fer Aa hasta bulunduu ite yenieriler kendi fldelerine alp halka hasret oldu ; vezirler de itfa iin ok zahmet ekdller. Sadrzamn damad olan yenieri aas Ca'fer Aa, mansb verilinceye kadar ulufesini almak zere, yerine mlrhr -f evvel Siyvug Aa ,onun yerine de ierT den kan sllbdar- hassa, Kaytas Aa nasb olundu. (stanbul basm, 1281, s. 100, Mtercim). 594 Selnik (s. 100); Alber D Vis: Supremus stabuli magister natione Ungarus Sultano carissimus, ita ut illi filiam dare et in Veziratum exaltare cogitet. Osman-zde Efendi'ye nazaran, Tercim-i Ahvl-i Vzer, o da Piyle gibi Hrvat idi.

Sayfa

234

Byk Osmanl Tarihi

Cilt 6

Joseph von Hammer

alnd.595 mparator'un elisi Alber D Vis bu srada stanbul'da vefat etti; Beyolu'nda bulunan Azz Benuva Kilise'sine defn olundu;596 bu mnsebetle Pdih ve sadrzam mparator'a mektuplar yazdlar ki, bunlar sefirin faaliyetine ve vatannn teekkrlerine lyk olduuna ehdet etmektedir.597 Yerine tyn olunan Belikal arl Rim Destbek, Vis'in selefi olan Busbek'in nashatlarn aldktan sonra, drt sene si geen sekiz senelik ahidnmenin yenilenmesi iin sadrzamla mzkereye giriti. Mehmed Paa, ihtilf mevzuu olan kylerin teslimi iin srar etti. mparatorca pek msid olan 1562 sulhunu sadrzam Al Paa'nn hats addederek, selefinin Sultn Sleyman zamannda yapt bir haty Sultn Selm zamannda tashih etmek vazifesinin kendisine deceini bildirdi. unu da ilve etti ki, eer hakl taleblerinin yerine getirilmesinde daha ziyde gecikilecek olursa, Budin'den bir ordu ile ilerliyerek, birka gnlk bir mesafeye kadar mparator arazsini ele geirecek ve bu suretle hududun selmetini, te'mn etmek iin btn memleketi tahrb ederek geni bir l hline koyacaktr.598 Mzkerelerin sonuna doru rn h'nn vefat haber
Bizim tarihlerde byle bir fkra grlmyor. Yahudi ve Hristiyanlar yenieri yazlm se -o zamanlar yenierilik gbta edilir bir hizmet olduundan- bu msaade biroklarnn din deitirmelerine kftfl sebep olacandan, hepsi iin dindalarnn tasylk ihtimalinin dfntaesine mahal yoktur. Mtercim. 596 Ktib Anselm tugel ve Jorj Sorer ile tercman Matia D Faro ve Teodorik D Berih bu elinin vefat hakknda yle yazarlar: Corpus ex Constantinopoli ad Porotenses transtuli -mus in fano S. Benedicti ad Franciscanos - vir a Turcis tum propter vitae sanetimoniam, morum suavitatem et actionum probitatem valde amatsu, tum ob prudentiam solertiamque etiam nne laudatus, cuujs obitum viri hujus Portae spectabiles, Mufti, Passae, Veziri. Mezarndaki kitabe udur: Hic iacet Illustrissimus Dominus Albertus de Wyss, Sacratissimo-rum Principum ac Dominonun Diui primum Ferdinandi Au-gustae Memoriae, ac deinde D. Maximiliani Secundi Romano-rum Imperatorum ete dum uiueret Consiliarius, et in Curia Ottomanica complures Annos Orator, Qui obijt XXI. octopris Anno Domini M. D. LXIX. 597 Vis hakkndaki sitayilerle beraber Bosna sancak -bei tarafndan Sluin Banl dhilinde yaplan saldrganlk hareketleri hakknda takbihi bildiren sadrzamn mektubu 1 Knsm J rS'SO trihledir, Hamza Be'in serbest braklmas talebini ihtiva eden Pdih mektubu Cumde'l -hir 977 (30 Ocak 1570) tarihlidir. Maksmilyen'in bu mektuba verdii cevapta u fkra dikkati eker: Quantum enim >\os tam rari viri ac fidissimf mi.nist.ri, qui, nobis adeo ongo tempon? in arduis maximmqe momenti rebus post positis quibuscumqr difficuHahus atque percuis eximia fide integritate et constanfu praecare admo -dum inservivit, quin et totius Chrisanao Reipublicae insignia ac Lmprmis ultlia praestitit officia. jacturam fecerimus, id sane n(?mo rectius quam nos aestimare poterit. 598 Avusturya mparatorluk ve Kraliyet Hanedan Arivi'nde Rim (Rym)'m rapora. Rim, stanbul'a dndkten az sonra yazdl-j bir raporda yerlilerden genler seerek bunlarn talm etmek ve tercmanlk iin yetitirmek lzumunda srar ederek diyor ki: Posthac Majestatis Vestrae tarcicis negotiis traetandis rnaxime successu temporis proderit vi Venetorum more cum singulis novis oratoribus certo termino avocandis et aliis sub-stituendis duos aut tres bonae indolis et ingenuosae decilitatis juvenes, unum Germanum et alterum Croatam, ex duabus quippe nationibus fidelioribus et sincerioribus genitos, mittat, quos oratores novi in Turcarum lingua institui curent, ut ubi hane illi calluerint M. Va. his interpretibus utatur, nec opus habeat, ut Principis Turcharum Vasallos aut alterius territorii homines huic peri adhibeat, nde multa incomoda et di ffi-cultates nascuntur, quae quales sint inde colligi potest, quod nequaquam tutum sit exteriorum ministerio uti
595

Sayfa

235

Byk Osmanl Tarihi

Cilt 6

Joseph von Hammer

alnarak,599 Van ve Erzurum hududu kalelerine top ve be milyon hartu gnderildi.600 Hududda syi salamak iin iki gnlk mesafeye kadar bir komu memleketi le evirmek fikri,601 bhesiz ki barbarlk zamanlarna lyktr. Bununla beraber, isabetten r olmayan bir bykl de zmnen bildiren bir mtelaadr. Btn Sleyman saltanatnn o kadar yksek de recede gzler nne serdii tantana ve ihtiam, II. Selm'in saltanatnda-ki teebbslerde ekseriya ilenmitir. u kadar ki, bu hak, Pdih'dan ziyde sadrzam Sokollu'ya atfedilmelidir. Sultn Selm'in teebbsleri srasnda trih, en bata olmak zere Edirne Cmii'nin insnn tamamlanm ve neticesiz kalm olmakla beraber- Volga ve Don nehirlerinin bir kanalla birletirilmesi projesini kaydetmek icb eder.602 Selimiye Camii'nin nas Selm'in saltanatnn ilk senelerinde Selimye Cmii'nin temelleri atl mtr ki, bunun kubbesi Ayasofya kubbesine nisbetle iki zira' daha geni bir aptadr. Mmr Sinan, -ki ad Osmanl mimarsinin en gzel zamanna damgasn vurmutur- bu binada san'atmn btn menblarndan istifde etmitir. Muhtelif inatndan bahsederken, kendisi der ki: - ehzade Camii bir akirdin, Sleymniye bir amelenin iidir; Se lmiye ise bir stadn eseridir. Kubbeyi tayan sekiz stn ieriye ekilmi ve hrite mmkn olduu kadar az knt gstermitir. Bu san'atkrne vaziyet, camiin iini geniletiyor. Zarf ve haff drt minare semya doru ykselerek, mez imprimis eorum, qui referundant hos, apud quos res gerendae sunt, tam-quam subditi, aut cogitent aliquo modo gratificari illis, quorum in ditione nati sunt, semper homines aliorum, sui sanguinis hominum rebus adjuvandis sunt fidiores et studiosiores, et quisqui erga suum Principem et nationem sincerius affeetuf est et consultius illi vult. 599 Questa settimana glonti Ciausl di Esdron (Erzurum) che cenfirmano la morte del vecchio Sofi. Balyos Bar-baro'nun 25 Haziran; 1569 raporu. Avusturya mp. ve Kral. H&. Arivi. 600 Venedik elisi Barbaro'nun raporu, o zaman neredilen sekiz fermann muhteviyatm bildiriyor: el Oniki mauna (byk yk gemisi) inasna dir zmit'e ferman, 2 - klyz kadrga in erzak tedrikine dair Gelibolu kadsna, 3 - Firkateyn erzak iin Midilli ve Mora kadsna, 4 - Zahire in Santimi kadsna, 5 stanbul'da sel ns&s iin levazm gnderilmesine dair Bahr-1 Sefld (Akdeniz Adalar eyaleti) memurlarna; 6 - Geen sene top imli iin hazrlanan mdeni maddelerin Van ve Erzurum'a gnderilmesi iin ran hududuna ,7 - milyon hartu hazr bulundurulmas in Van beglerbegine, 8 - ki milyon hartu hazr bulundurulmas in Erzurum beglefteglne. 601 cHoc amplms tolerare non potuisse, et nii legatus (Wyss) obiisset. Bu. dae hfbernare voluisse, ut aliquotdiexum solltudinem faclat pro flnttms. Rim'ln raporu, Avusturya mp. ve Kra l. Han. Arsivi'nde. 602 Hammer, (Baron Joseph Von Hammer Purgstall), Byk Osmanl Tarihi, dal Neriyat: 3/556 -557.

Sayfa

236

Byk Osmanl Tarihi

Cilt 6

Joseph von Hammer

zinlere mahss olan erefe ile talanyorlar. Bu minarelerden birinde -II. Murad'n mehur cmnin minaresinde olduu gibi- zirveye, birbiri zerine konulmu helezoni merdivenle klr; yle ki, bu merdivenlerden nde birden kan kii, biri brnn adet ba zerinde yrd halde ve birbirine seslerini duyurabildii halde, birbirlerini gremezler. Bu camiin de dr'l-fnnu (medresesi) olup, ba-mder-rise res'lmderrisn unvan verilir. Camiin ins yedi sene srd; Selm'in saltanatnn ilk senesinde balanlm, ancak lm senesinde bitirilmitir. yn- hayret bir bidedir ki, sonraki nesillere messisinden ziyde mimarnn ismini nakletmek lzm gelir.603 Don le Volga Nehirlerini Bir Kanalla Birletirme Teebbs Don ile Volga nehirlerinin birletirilmesi teebbs bsbtn baarszla uramtr. Kefe sancak-beliine tyin olunmu olan defterdar erke Kaasm Be, bu byk ii ilk dnendir ve idaresine memur olmutur. 3.000 yenieri ile 20.000 svr bunun iin Ejderhan'a gnderildii gibi, onbe kadrga Azof a 5.000 yenieri ve 3.000 amele gtrd. (4 Austos 1569).604 Bundan baka, Ejderhan'n muhasaras ve kanaln kazlmasnda piyadelere yardm edilmesi iin 30.000 Tatar'n yenierilere iltihak emredildi. Lkin Prens Serabyanov kumandasnda 15.000 Rus, ame lenin zerine saldrarak, bunlar dattlar.605 Dier taraftan da Ejderhan muhafzlar kuvvetli bir yry yaparak muhsrlara byk zyit vererek pskrttler. Trklerin son mdleri olan Tatar ordusunu Ruslar tamamen perian ettiler; kurtulanlar da esir edildiler. Trkle'rin bataklkta, llerde klavuz olmak zere aldklar bir takm Tatarlar da, kasten onlar arttlar. Bu teebbsn baarya ulamas hlinde bamllnn artmasndan baka bir ey grmeyen Krm Hn Devlet Giray'n hinne telkinleri, malbiyet ve zyit ile cesaretlerine halel gelen Osmanl askerinin maneviytnn bozulmasna, ilve sebeb tekil etti. Devlet Giray'n adamlar Trk askerine bu kuzey eyletlerinde kn dokuz ay srdn, yazn ise ancak saat
Hammer, (Baron Joseph Von Hammer Purgstall), Byk Osmanl Tarihi, dal Neriyat: 3/558 -559. Karamsin, s. 156, 15.000 sipahi ve 2.000 yenieri diyor. 605 Bu mnsebetledir ki Ruslar Trkler'den ilk defa olarak harb ganimeti almlardr. nk, Oka sahillerinde 1541'de aldklar ve Karamsln'n bunlar hakknda te o vakit birinci defa olarak Trk armaanlarn ellimizde sorduk dedii eyler, bir Osmanl deil, Cengiz-olu olan Sahlb Giray/dan alnmt.
603 604

Sayfa

237

Byk Osmanl Tarihi

Cilt 6

Joseph von Hammer

(ay) devam edebildiini bu sebepten ya istirahattan mahrum olmalar, yhud gnein douundan birbu-uk iki saat sonra yats namaz ve arkasndan az bir mddet sonra gnein domasyle sabah namaz klmalarn emreden dn emirleri ihml etmeleri lzm gelecei yolunda telkinlerde bulundular. Bu szler, beklenen neticeyi tammiyle salad: Asker honudsuzluktan isyan etti; Kaa-sm, tasavvurlarndan vazgeerek askeri Azof a gtrp (Azak'a olacak) oradan gemilere bindirdi. Deniz ortasnda donanma iddetli bir frtnaya tutuldu; gemiler perian oldu, birka da batt. Velhsl btn Osmanl ordusundan stanbul'a ancak yedibin kii gelebildi.606 Bu hdise ile muvakkaten kesilmi olan sulhu iade iin Novossiltof nmnda bir Rus zabiti, ertesi senenin baharnda (1570) Korkun Jan adna istanbul'a geldi. 13 sene nce Sultn Sleyman'n Rusya hkmdarna gnderdii ve iinde hkmdara Muktedir ar, Hkinvi kil (Akll Hkmdar) diye hitb ederek, Moskova'dan krk mubayaa etmek zere gnderilen tacirleri tavsiye ettii mektuptan beri, Rusya ile Osmanl Devleti arasnda hi eli gidi gelii olmamt.607 Rus Elisi stanbul'da Novossiltof (Novoziltsof) Pdih'a efendisinden bir mektup takdim etti; bunda Rusya hkmdar sevimli tbirlerle Rusya ve Osmanl Devleti'nin eski dostne mnsebetlerini hatrlatyor ve OsmajoJU ordusunun Rusya memleketlerine beklenmedik istils karsnda- saldn ifde ederek, anlama, ittifak ve dostluk teklif ediyordu. NpyoSsrltof vezirlere diyordu ki: - Efendim dn-i Muhammed'in dman deildir; kendisine bal olanlardan birou slm dirimdendirler. Camilerde ibdet ederler: Kasimofda ar ahin Polad; Yuriyefte Kaybola; Srucuk'da Aybak; Romanof da Nogay prensleri bu zmredendir; zr Rusya'da her yabanc inan hrriyeti ile yaar. Micera vilyetinde Kadum'da r'm mme ilerine bakmakla mkellef birok memurlar slm idi. Vaka mteveffa Kazan an Simeon ve

238
Sayfa

Peevl, (c. 1, s. 468-470), bu kanal meselesinden bahsederken, Ruslar'n hcumuna dir birey yazmayp, askerin arasna 'bir dedikodu yayldn, ve baz kimselerin zannna gre bunun s ebebinin de Tatar Han'nin telkinleri olduunu yazar. Lakin Ruslar'n da karc ikoymu olduklarnda phe yoktur. Bu kanal meaele&l mhim bir ey olduundan Mtercimin lveleri bahsinde, Peevt'nin vcnUSi malmat zetlenecektir. Mtercim. 607 Hammer, (Baron Joseph Von Hammer Purgstall), Byk Osmanl Tarihi, dal Neriyat: 3/559 -560.
606

Byk Osmanl Tarihi

Cilt 6

Joseph von Hammer

rvi Mortuza (Murtaz?) Hristiyanlam iseler de vaftiz edilmelerini isteyenler onlardr. Novossiltof, memnun olacak kadar, Pdih'm hsn-i kabulne mazhar oldu. Lkin yalnz una dikkat etti ki, zt- hne, Rus mir-i mut-lak (ar) nn shhatini sormaktan bilhassa sarf- nazar etmi ve Pdih'm huzuruna kabulnden sonra Osmanl Devleti'nce mutd olan ziyafet verilmemitir. Bununla beraber neticesiz Don ile Volga nehirlerinin birletirilmesi teebbs, Devlet'in gney vilyetleri hakknda sadrzamn byk tasav vurlarn asla bozmad. Tasavvurlarndan biri, o zaman btn Arabistan' yerle bir etmekte olan isyann ortadan kaldrlmasndan sonra, Svey berzahnn kazilmasyle Kzldeniz ile Akdeniz arasnda, Osmanl donanmalarnn bir denizden tekine gemesine msid olacak bir muvasala yolu tesis etmekti.608 Bir taraftan da donanma iin lzm gelen tedriklere byk bir faaliyetle devam edilmekteydi ve Venedikliler'! dehete drmekteydi, Kbrs adasn bizzat idare etmek isteyen Sokollu deil, bizzat Sultn Selim idi. Bir mddetten beri Osmanl gemileri adann nnde grnyorlard.609 Arabistan Arabistan isynyle, bunun yattrlmas iin gsterilmesi lzm gelen mes|, ite bu srada nazar- dikkatimizi davet eder: ark corafyaclar Arabistan', taraftan denizler (Arabistan ve Acemistan Krfezleri, Hindistan Denizi) ve kuzeyde Flrat ile snrl ve karaya yalnz iki l ile bal bir ada olmak zere gsterirler ki, denize benzettikleri o iki l de, Afrika'ya balayan Svey ile, Suriye ve Frat ile ulamn te'min edildii arz parasdr. Birincisi tsril-oullan'nn dolat sahra ile Cebel-i Sn ve ikincisi Byk Arabistan l'dr. Bu Arabistan Adas, epeevre ancak doksanyedi merhalede dolaabilir. Yunanllar bu memleketi topran tabatine gre e taksim etmilerdir ki, kuzeyden gneye doru l Arabistan, Talk Arabistan, Mes'd Arabistan yhud Mn -bit
Eli Rtm'in Avusturya Arivindeki raporundan: Capudan Bassa cum 66 triremlfeus solvit in fama augusta a Venes humanlssime exceptus, sep-tembre 1565. Osmanllar Aynaroz'dan geerken Manastrlar yama ettiler: Arivde Vis'ln Haziran 1588 raporundan: Monasterium n monte Athos classe crudeliter direptum, cum omnes Imperatores Ottomanj il! d Qua trlbutarium hucoajue ntaktan, reUqu8sent. Hammer, (Baron Joseph Von Hammer Purgstall), Byk Osmanl Tarihi, dal Neriyat: 3/ 609 Hammer, (Baron Joseph Von Hammer Purgstall), Byk Osmanl Tarihi, dal Neriyat: 3/
608

Sayfa

239

Byk Osmanl Tarihi

Cilt 6

Joseph von Hammer

Arabistan dr. Bu iki taksim, zamanmz Arablar* tarafndan da Yemen ve Hicaz nmlaryle ksmen kabul edilmitir ki, birincisi Mes'd Ara -bistn, ikincisi Talk Arabistan' gsterir. Talk lkeyi onlar Necd diye isimlendirirler; tatl bir meyil ile deniz kysna inen mntkay da Tehnie ad verirler. Btn Arabistan adas onlara gre ondort ksma ayrlmtr: 1) Ben sril l, 2) Byk Arabistan l ki, Kuzey Arabistan' karadan ayran bir nevi denizdir, 3) Hicaz, yni Hrici Duvar610 ki, (Hazret^) Peygamber'in doum yeri olan Mekke'yle Ravza-i Nebeviyye'nin bulunduu Medine mukaddes beldelerini iine alan Necid ve Tehme kt'alar iin sed durumunda olduu iin byle isimlendirilmitir, 4) Arabistan Krfezi zerinde bulunan Hicr; 5) Bahreyn ki Kar-matler*in Acemistan (ran) Krfezi zerindeki eski merkezleridir, 6) Bahreyn ve Hicaz arasnda talk arz memleketi ki, merkezi olan Der*iyye Vehhbler'in oturduklar yerdir. 7) Yemme ki, mnbit ksmlar rmakla sulanr ve budaylar, hurmalar, suyu darb- meseldir.611 Gneydouda bir taraftan Acemistan Krfezi ve dier taraftan Hind Denizi ile evrili olan Umman,612 sekizinci ksm tekil eder ki, adann en mnbt ve buna ramen sala en zararl tarafdr. 9. ve 10. ksm olan Ahkaf ve ahhr batanbaa mahslszdr. Arabistan Krfezi ve Hindistan Denizi ile evrili bulunan Gney-bat paras, asl Mes'd Arabs-tn denilen 11., 12., 13., 14. ksmlar, yni Necd'i, Tehme'yi, Hadramt'u, Yemen'i tekil ederler.613 Panayrlar iin depo durumunda olan yedi geni liman, ve dokuz beldesi Arabistan'n dou ve bat ehirleriyle, Iran ve Msr ile ticretini salar ve kolaylatrr. Bu limanlardan ikisi ran Krfezi'nde -Karmatler'in eski payitaht Ahsa ehrinin ticret vstas olan ve ran tccarn takm takm celbeden inci avyla mehur-t Gafr ve Hindistan ile geni apl ticreti sayesinde ondan daha az hrete sahip olmayan Maskattr. Gneybat sahilinde ve Kzldeniz'in giriinde Aden ve Moha limanlan bulunur ki, biri Arablar'n, dieri kahve tiryakil erinin hayen safa srdkleri yerdir. Cidde liman iSe.Afrika'dan gelen tccar ve haclarn denizden karaya ktklar yerdir. Her sene belirli gnlerde
Hicaz, haciz ve mni' olan demektir. Mtercim. Cihan.nm, a. 528. 612 Umman'm bereketi Peygamber'in u hadls-i erifinde belirtilmitir: Men te'azzere aleyhl'r -rizku fe'aleyhl bl Umman (Kim geim sknts ekiyorsa Umman'a gitsin.), Cihan-nma, s. 495. (OthannOmft'nn ayn sa-hlfesinde zikredlldiine gre de Usa* diyarlardan To dern vadilerden (Hac c'a) geleceklerdir (Hacc s., 27. ayet) kavi-i keriminden de Ummanln kastedildii rivayeti yazldr. Mtercim). 613 Cihan-nOma, (s. 484), Ahkaf' Arabistan'n drdnc ksm olarak gsterir ve Yemen*! asl Yemen ve Hadramut ohnak zere ikiye ayrr.
610 611

Sayfa

240

Byk Osmanl Tarihi

Cilt 6

Joseph von Hammer

panayrlarda tehir edilen ticar eyann depoland dokuz ehirden biri Dmet'l-Cndeldir ki, Arab trihinde de (Hz.) Peygamber'in kazand muzafferiyet ve Peygamberin torunu (Hz.) Hseyin'in -hasm Muviye'nin memuru olan ahsn hyanetinden dolay- urad hezimetle mehurdur;614 ondan sonra Makar gelir ki, burada ticar eya hileyi nlemek ii n muayeneye tbi tutulur.615 S-hr, har, Alan, Rab'a, Hadramut mntkasnda yalnz ta ve hasr satna mahsus olan Yemme, Mes'd Arabistan'n payitaht olan San'a, bugn dah hepsinin en mehuru olan ve iir syleyenleri ummun takdirinin nianesi olmak zere tevzi ettii hurma dallaryla ululanan Ukz arlar bunlardandr.616 Yemme'nin hurmas, unu, Yemen'in cez'i617 (gzboncuu) ve damarl akki, Ummn'n misk'i, anberi; Mu-ha'nn kahvesi, Mekke'nin pelesengi, o taraflarn buhuru, sabr, incisi, altn gibi Arabistan mahslleri, Hindistan'n, ran'n, Avrupa'nn kuma* lan, baharat, dier ticar eysyle bu panayrlarda mblede olunur.618 Arap Kavmi Arabistan mevkiyle, mahsllerinin eitliliiyle nasl corafya ve zirat erbabnn nazar- dikkatini ekmee lyk ise, ahlisiyle de etnograf ve sosyal ilimcilerin ve tarihilerin tedkklerine o derece lyktr. Bu mem leketin eski skinlerinin isimlerinin Yunanllar, Romallar tarafndan nakledilmi olan ekilleri, imdiki isimleriyle pekok benzerlikler gsterir. Dumde ve Tamdey kadm Arab rivayetlerinde ve hatt Kur'n(- Kerm) de zikredilmi olan mevcut zamanlarn trihlerinde hibir eserleri kalmayan Tasm619 ve Semd kavimlerinden baka birey deildirler; Ben
Dmet'l-Cendel muharebesi Hicret'in beinci senesinde (626) Dmet'l -Cendel meclis-i hkm 37'de (657) vuku bulmutur. 615 Bu mny Misi (nn, sin) tbir olunur. 616 Shr sk (pazar, ars) 1 Receb'de, har 15 a'ban'da, Alan Rama -zan'da, Rabi'a Muhaharrem'in Tinden 15'ine kadar, Yemme 15 Zilka'de' de, Ukz 15 Zlka'de'de kurulur. Bu dokuz panayrdan biri (ve htiml ki Ukz) mutlaka Pelln'in Acra dediidir: Acra, opnidum iu quo omnjs negotlano convehtt. 617 Cez', cim'in kesriyle, hrz- yenin-i snye denir; akl karal boncukdr. Yemen'de, in'de zuhur eder. Gze ve tabakatna i-bih svd ve beyaz olmala gz boncuu derler. Bunun bir ksmna frisde babagr ve bir ksmna sleymn deniUr. Ay -n'l-her dedikleri bunun nev'indendir. Kaamus Tercmesi. Bu kelimenin yerine Almanca'da Karniole kelimesi grlyor. Franszca tercmede yazl olan Carniole kelimesine Trke Franszca lgatlarda tesadf olunamamsa da, Ktib eleb'den me'hz olmala siyak ve sibak karnesiyle kastedilenin Cez' olaca anlalmtr. 618 Hammer, (Baron Joseph Von Hammer Purgstall), Byk Osmanl Tarihi, dal Neriyat: 3/560 -562. 619 Resm vezninde d kavminden bir kabiledir ki imdi mnkarizdir. Tercme- Kaaous. Tasm Kur'n- Kerim'de olmayp, fakat d ve Semd vardr. Ma'Imdur ki sre evvellerindeki (Ta. Sin. Mim) baka trl
614

Sayfa

241

Byk Osmanl Tarihi

Cilt 6

Joseph von Hammer

242
Sayfa

Hamr ve Nabt isimleri altnda kadm Humerite ve Tabatay isimlerini tanmak kolaydr. Ltinler'in Omani, Mihari, Atramite, Zamareni dedikleri kavimlerin isimleri Umman, Mn, Hadramut, Zam-mr mntka ve ehirlerinin isimlerinde yaamaktadrlar. Ma'reb eddinin krlmas, tslm trihinde kadm Maryb ismini te'yd ettii gibi, Hacer (Ta) ehri isminde dah eski Petrea ad tannmaktadr.620 Tarihilerin bazen ark Sarazenleri (arkyyn) ve bzan Hrszlar (S-rikn) yhud Serrcn (Serrclar) diye isimlendirdiklerine gelince, on-larm bu ekilde isimlendirilmeleri Araba'da mevcud olmayp, ahr mntkas, baka tbirle sahra sakinlerinden621 ibaret olmalar muhtemeldir. Senitler, yni Bedeviler, zamanmzda da bin sene evvel olduu gibi, Tevrat'n byk bir dorul ukla tasvir ettii ekilde Herkese kar kollarn kaldran ve herkesin kendilerine kar kollarn kaldrdn gren smil-evlddr. Bu llerde aileden baka messeseleme yoktur; hkmet eden ba badr. l ocuu -ki ftuhat ve seyyardr- kendisine verilen bir mzrak ile bayraklarn dnynn ksmnda dikmitir; fakat hibir tarafta uzun mddet devam etmi bir devlet kuramamtr. Arabn balca zellii: Misafirperverlik, tahakkm kabul etmez bir manev meziyet (hrriyet) ve kolay ve parlak bir hitabet kudretidir. Elinin akl derecesinde lisnnda belagat, kemannn (yaynn) oku derecesinde sznde isabet olan, eli de klc kadar kuvvetli vuran, douundan itibaren ne -cb addolunmak hakkna sahip bir millettir ve bu hak sdece ona mnhasrdr. iirleri Kabe'ye aslan belagat sahipleri, stnlklerini muhafaza etmek iin rakblerini grete de yenmeleri lzm gelir; eer ecaate mahss zafer almetini iirlerinin takdir nineleriyle birlikte almazlarsa, bir iftihar unvan olan irlii kaybederler. slm'dan evvel gelen Arab irlerinin en mehurlarndan biri olan Anter, dzgn konumadaki hretine, o llerde kahramanlar babas ve kahramanln timsli unvanna da lyk olduunu isbt etmek meziyyetini eklemitir. Anter'in kahramanlklarn anlatan rivayetler, bunlarn meydana geldii yerlerin ekseriyetle Arabistan olduunu gsterirler. Bundan anlalr ki, adann (Arabistan'n) beldeleri, Mslmanlarn takdis ettikleri mahaller kadar oktur. Eski Arab rivayetlerine gre, dem ve Havva yeryznde oturmak zere Cennet'ten
okunur. Mtercim. 620 " " iareti indeki kelimelerin Ltince yazllar udur: Homeritae, Na -bataei, Omani, Minari. Sabaei. Atramitae, Zamareni, Martab, Petraea. 621 Bedevileri Acemler ve Trkler Sahr-niin tabiriyle yad ederler.

Byk Osmanl Tarihi

Cilt 6

Joseph von Hammer

ktklar vakit Merve ve Arafat Dalar zerinde grnmlerdir; brhm, Kabe'yi bina etmitir ki, hl ayann izi orada grlr. Cebrail, smil evldn muhafaza etmek iin Hcer'e Zemzem suyunu gstermitir. Hacc kervanlar Hacer*den geerken -kayalarn iinde hapsedilmi olup da Semd kavminin dalletini hl gnmzde dah anlatmaa devam ederek, kfirlerin urad recm (talama) cezasn hatrlatan- Salih'in devesinin ikyet sadsn yattrmak iin sesler karrlar. Hadramut'da Bi'r-i Muattale622 Hanzale Peygamber'e Peygamber kzibdir (yalancdr) diyen putperestlerin iftirada bulunduklarn tasdik eder; Kasr- Med623 ve Hd Peygamber'in mezn d kavminden -yeryzndeki cennetine snp da kibirlenip bbrlenenleri ta-kb hususunda isti'cl gsteren intikam- ezelden kurtulacan zanneden- eddd'n htrasn henz muhafaza etmektedirler.624 Ms Peygamber'in nm Kzldeniz'i, Cebel-i Snfi'y, Svey'in oniki menbn kudsiyetiyle kaplad gibi, kaynpederi uayb Peygamber'in ismi de K-zldeniz zerinde bulunan ve uayb'e ikaametgh olan Medyen ehrine bir kudsiyet vermitir. Seb ehri -muammalar Ben srail'in en aklllarm ciz brakan- Seb Melikesi Belks tarafndan yaptrlmtr. Ne-cnda -kendi milletinin dnini kabul ettirmek iin odun ynlar iinde yakt mazlumlar hakkndaki vahetinin cezas olmak zere zlim Yahd Z-Nevs* (?) yakan alevlerin kt hendekler bulunmaktadr. Ebrehe Gamdan saraym ve Kabe'ye kar ziyretgh yapmak istedii San' ma'bedini yaptrmtr; ancak (Kabe'yi) tahrb etmek zere Mekke'ye giderken, bulac iek hastal salgn karak kendisi ve ordusunun bir ksm telef olduundan, yoluna devam edememitir. (Hz.) Pey-gamber'den ksa bir mddet nce eksik uzuvlu iki khin -ki biri bacaksz Sath ve dieri yalnz bir baca, bir kolu, bir kula, bir gz olan akkdr- Semre'de yaam ve Peygamber'in pek yaknda gnderileceini haber vermilerdir.625 Arablar'n Tarihesi slm'a tekaddm eden zamanlarda Arabistan trihi -u llerde seyyahlara yollarn gsteren noktalara benzer- mnferid mbrezelerden
CbAn.nmA, 9. 491. Kez. 624 rem Z&tll-lm&d. (96) 625 Hammer, (Baron Joseph Von Hammer Purgstall), Byk Osmanl Tarihi, dal Neriyat: 3/562 -564.
622 623

Sayfa

243

Byk Osmanl Tarihi

Cilt 6

Joseph von Hammer

baka birey gstermedii gibi, o yakc kumlardaki menblar kadar ndir birka byk adam isminden bakasn kaydetmez. Arab mverrihleri trihlerinin aslna ktklar vakit, bu ilk zamanlar, henz yumuak olan talarn balk gibi devaml bir ekil alamyacak halde bulunduu bir devre626 olmak zere bildirirler. Daha yakn zamanlarda haber verdikleri Kabe'nin ins, Seyl'1-Arim, sene-i fildir ki, bu Fil senesinde Habe hkmdar Kabe zerine yrrken kularn asker zerine att talarla, ihtiml ki bir iek hastal salgn627 ile durmaa mecbur olmutur. En mehur muharebeleri srasnda, vaktiyle mttefik olan Tasm ve Gdis kabilelerinin birbirlerini yoketmek iin giritikleri muharebeleri kaydederler ki, bu sava Tasm hkmdarnn, kocaya verilecek gen kzlarn bekretinden faydalanmak iddiasn reddetmek iin km ve Ben Hamr'in mdahalesiyle sona ermitir. Himyerler bu mnsebetle mteharrik bir orman hiylesine bavurmulardr ki, ngiliz trihinde Birmingham muhasarasnda da grlr. Gabr (Gubr?) nmndaki ksrak ile Dhis nmndaki atn msabakalar yznden Abes ve Zebyn kabileleri arasnda kan iddetli muharebe ve Bess adndaki ihtiyar bir kadnn devesinin diisi olan Serb'dan dolay Bekr ve Tagleb kabileleri arasnda zuhur eden cenk bunlardandr. Gabr ve Dhis adlar en byk felketleri hatrlatmak zere darb- mesel olarak kullanlr. Arab mverrihlerinin anlattklar elli muharebenin hibiri hrice kar, yaplmamtr; hepsi kabileler engidir. Bu mverrihler, Talk Arabistan'da Petra denilen yere kadar ilerleyen Roma ordularnn muvaffakiyetlerini hi bilmiyor gibi grnrler. Romallarn vn evkiyle kendisine Arab ismi verilmi olan mparatoru Adriyen'den de hi bahsetmiyorlar. Arabistan'da domu olmakla beraber -bir mddet Dou Roma mparatorluu tahtnda grnm olan- Filip' de tanmyorlard. Bu muharebeler Hicaz kabilelerini tefrikaya drd srada Yemen'de Ben Himyer, yhud Ben Humyer; yni elbiselerinin renginden dolay Krmzmtrak ad verilen kabile ortaya kt. Arablar'm sevdikleri bu renk, daha sonralar Grnata pdihlarnn Elhamra (El-Hamr) adn

244
Sayfa

Specimen praecipuorum Arabum regnorum rerumque ab iis gestarum ante Illamimum, collegit, evertit Rasmussen Hauniae. 1817. Hamza-i sfahani ve <Nveyriye nazaran Silvestre D Sasinin Edebiyat Encmen -i Dnii Muhtralar, 48. c. De Arab Tarihinin Muhtelif Vekayii Hakknda Muhtralar adl eseri. Pokok (Pocoke) Arabistan Tarihinden Seemeler. 627 iek hastal meselesi Hammerin ahsi kanaati olup, Mtercimin laveleri ksmnda izahat verilecektir. Mtercim.
626

Byk Osmanl Tarihi

Cilt 6

Joseph von Hammer

alm olan saraylarnda da grlr. Ben Himyer, asllarn Arab kabilelerinin babas olan Kahtn ve Adnan'a karyordu; milletlerinin soy-kt ilminde ve ilm-i ncmda mahir idiler. Neseb cedvelleri zerinde628 atlarnn ve kendi ailelerinin neseb silsilesini iaret ederler, llerde yldzlar ve yeraltndaki menblar hakkndaki ilimleriyle hareket ederek, bu suretle susuzluk ikencesinden kurtulmaa muvaffak olurlard. Ben Himyer'in Tubba' umm adyla anlan elli hkmdarndan drdne Asya ve Afrika'da ftuhat isnd edilir: Abdems, ki Babilon'u zabtetmitir; Zlkarneyn, ki Derbend eddini yapmtr; emmer, ki muzaffer silhn Ceyhun tesine ulatrarak Semerkand629 ehrine kendi ismini vermitir; Zulazhr (Zevlazhr?) ki, Afrika sahralarnda -ehreleri arkalarna dnm- gayet uzun boylu ve irkin bir kavme galebe etmitir.630 Ben Himyer'in dier hkmdarlar arasnda Hindistan Cennetleri bnsi nazar- dikkati celbeder ki, ismi Batl milletler arasnda Seb Melikesi Belks'in pederinin isminden daha ma'rftur. Kervanlara yol gstermek iin sahrada kuleler in eden Ziilmenr, kt bir ihtirasn yattrd madurlarn lmn penesine teslim ederek, bunlar, dilerini kartrarak bir pencereden seyreden Zentir,631 Hristi-yanlan tazyik ederek kendi dnine evirmek iin atete yakan Yahud asll Znvs,632 Arabistan' Habe lkesinden takm takm getirdii adamlarla dolduran Ebrehe, yni Filler sahibi, Tubb', yni Zl-karneyn'in babas olup boyunun uzunluundan dolay kendisine bu isim verilmi olan Hris'l-Tavl, orta boylu, Yahud asll olup ilk defa olmak zere Kabe'yi bir rt ile rten Eb Kirb, kk tubba' denilen Tubb' bni
Clhn-nma'nn derece derece taksim ettii yedi akrabalk derecesi -ki Avrupa lisanlarnda muadilleri yoktur- unlardr: 1) ala, 2) Kabile, 3) Ammre, 4) Batn, 5) Pahz, 6) Fasile, 7) Hayy. <Cihan -nm'nm s. 535' deki mtlasndan anlalaca zere, Ktb elebl'nin bu husustaki ifdesinin zeti udur: lm-i ensbda tabakat- sitte itibr olunur (yedi^ deil) ; birincisi neseb-i eb'ad demek olan $Vb ki, Hz. Peygambe'e nlsbetle Adnan gibi. kincisi kabiledir ki, kezlik Efendimize nlsbetle Rabl'a ve Mu -dar gibi. ncs emmredir, Kenne gib'.. Drdncs ba -to'dr. Abd-menf ve Beni Meczm gibi. Beincisi fahz'dr, Ben! Him ve Beni mey-ye gibi. Altncs fasUe'dlr, Beni Abbs ve Beni Abdlmuttalib gibi. Dier bir taksime gre airet ve hayy tbirleri vardr H, airet, bir kimseye hayy'dan daha yakn olanlardr. Mtercim.) 629 Semer, kamer vezninde, Trn pdhlanndan birinin addr. - Semer-kend, hal muarrebi olan Semerkand ile mehur Mve-r'n-nehr'de bir belde addr; anda ala kd yaplr. Kend, Trke'de ky demekdir. Zikr olunan pdh karye olmak zere yaptrup, tedric azim ehr olmudur. Burhn- Kaat'. Eski kitaplar dikkatle gzden geirilirse, Trnhlar'n (Trk-ler*in) birok eserleri elde edilecektir. 630 Nesns. Clhn-nm, s. 546. 631 Hammer Zentirn possesseur des cordents (di kartrcaklar shl -bi) diye tercme etmitir. Kaamus tercmesine nazaran intere ki parman araldr; ad gecen hkmdara bu lakabn verilmesi fazla parma olmasndandr. Mtercim. 632 zvft* tlak olunant mlk- Yemen'den Zer'at b. Hassan lakabdr, pl -m srtna salnur sa olmala mukalleb oldu. Zlr Nvs salman ey'e denir. Tercme -i Kaamus s. 302, c. 2. (Mtercim)
628

Sayfa

245

Byk Osmanl Tarihi

Cilt 6

Joseph von Hammer

Hasan, keza, nazar- dikkate deer Yemen hkmdarlardr. bn Ha-san'n olu olan, mzrak yapmaktaki maharetinden dolay Ma'd Kereba denilen dilver yz yandan ziyde yaayarak, Peygamber zamanna yetimitir.633 Ben Himyer kabilesinin son hkmdar olan Seyf Z-Yezn (?) ran ah Husrev'in sefirine verdii bir ziyafette ldrlm ve ondan sonra btn Yemen slm' kabul etmitir. O zamandan itibaren btn Arabistan, Yemen'i rnek alarak erat -i Ahmediyye'ye tbi oldu. Yalnz slmiyet'te yalnz Hicaz ve Yemen kt'a larnda, yni Talk Arabistan ve Mes'd Arabistan da hkmdar le^ leri ortaya km, ve bunlardan biri zamanmza kadar (Hammer zamanna kadar) Osmanl hkimiyeti altnda varl devam ettirmitir. Bu sllelerden drd Hicaz'da, drd Yemen'de hkm" srmtr. Hicaz'da evvel bir asr zarfnda Ben Ahdar634 sllesinden drt hkmdar saltanat srp, bunlara Himiyye'den Ben Ms denilen Mekke erfleri halef olarak, onlar da ikibuuk asr hkmran olmulardr.635 Bundan sonra hkmranlk yine Himiyye sllesinden Medine eriflerine636 intikal etmitir ki, saltanatlar Ben Kutde'nin Mekke'de saltanat srdkleri zamana rastlar.637 Ben Kutde'den Berekt'n olu Eb Nmeyy, Kabe'nin anahtarlarn Kaahire'de I. Selm'e teslim etmitir; o zamandan zamanmza kadar Ben Kutde erif sfatyle Osmanl S-llesi'nin saltanat altnda hkmetlerini muhafaza etmilerdir. Mekke ve Medine gerek mevkiin yaknlndan, gerek kendi zahire mahsllerinin yetersiz oluu sebebiyle Msr'dan getirtmee mecbur olma larndan dolay, uzun bir mddet Msr'n ve Msr hkmdarlarnn idaresi altnda bulunarak, daha sonralar -bir aralk erkesler'in hkmnde bulunduklar gibi- Osmanllar'n hkm altna gemilerdir. Yemen*-de ise bil'akis Msr'dan uzakl, mahsllerinin bereketi, ticretinin verimlilii sayesinde tahakkm altna alnmas ve bu tahakkmn devam dima
Ma'd-i Gerbin klc Samsama ismiyle mesmmdr. Ci -hn-nm, s, 546. Arab iri Lebd bu zt hakknda u mehur beyti sylemitir: (Melen) Eer dnyda ebed kalr bir kimse olsayd, rimh-zen (mzrak vuran) buna nail olurdut. 634 Bent Ahdar 251 (855)'den 350 (961)'e kadar. Bu mddet (ki Hicri hesabiyle 99, mildi hesabiyle 96 senedir) zarfnda onbir hkmdar gelmitir. Takvn't.TevftTih, s., 16 Nhbetft't-Tevft*lfa* varak: 316. 635 Ben Ms 350 (D'den 598 (1201) senesine kadar. Hac KaMa"ya nazaran bu hanedandan yalnz alt hkmdar gelip 240 sene hkmet etmilerdir. Takvtm'^-Tevarh'de Ben Halm diye gstergen hanedan iin Nuhbet't-Tevrh'de (varak: 316) Evlad- Ms denilmitir. 636 Beni Hevim (Hlmler) 599 (1202)'den 855 (1451)'e kadar 249 yl (17 nefer, hkmet merkezi Medine). Hac Kalfa, Tafcvhau't-Tevarlh, s. 166; Nuhbet't.Terrh, varak: 317. 637 Ben Kutde, 598 (12Dl)'den zamanmza kadar. Tafcvtmt -Tevarlh, Nuh-bet't^Terrth.
633

Sayfa

246

Byk Osmanl Tarihi

Cilt 6

Joseph von Hammer

mkl olmu, vaktiyle Msrllar'm hkmranlna kar isyan ettikleri gibi sonralar Osmanllar'n hkmranlna kar da kar koymulardr, slm'n kabulnden beri Mes'd Arabistan mntkas birbirini tk-ben sekiz muhtelif slle tarafndan idare olunmutur. Bunlarn birincisi Ben Zeyyd'dr; kurucusu olan Muhammed bin Abdullah Halfe Me'mn tarafndan valilikle gnderildii halde Arabistan kabilelerini idaresi altna alm ve bunlar itaat altnda tutmak maksadyle Zebd mstahkem mevkini yaptrmt.638 ki asr sonra Ben Necch,639 Ben Zey-yd' bir asrdan beri kanla kirlettii tahtndan tardetmitir. Asl Yemen denilen mntkann San' ehrinde 62 sene Ben Suleyh (Salf?) payidar oldu.640 Arab trihinin Mehd diye kaydettii ki -bu isimdeki onikinci imm olmak iddiasnda bulunmutugasbettii bu unvan ile kanat etmiyerek hkmeti eline almak istemi ve Ben Necch'n hkmetine son vermitir.641 Torunu Abdnneb, atalarnn kabri zerine bir kubbe (Zn-hulsa) yapm ve haclarn Kabe'ye gitmelerini yasaklayarak, buray bir ziyretgh hline getirmek emelinde bulunmutur. Ancak 15 sene gemiti ki Salhaddn'in byk kardei emsddevle Trn-h, Ben Mehd'yi tahttan att ve hkmeti ele ald. O zamandan beri Eyyb ailesinden642 be hkmdar yarm asr zarfnda byk bir hanedan kurmulardr ki, yedi ubeye ayrldklar halde ayn anda Kaahire'de, Haleb'de, Dmak (m)*da, Humus'da, Ham'da, Ahlat'ta, Ye -. men'de hkmet etmilerdir. Eyybler'e Ben Resul halef oldu. Bunlardan hkmdar limlere gsterdikleri mnevverce himaye sayesinde Arab edebiyat ve trihinde ebed bir eref kazanmlardr. Melik Mey -yed Dvd, Ta'izz'de bir medrese in etmitir ki, adna nisbet edilmi ve kendisi de buraya gmlmtr. Kitaba pek merakl olduundan vefatnda yzbin cildlik bir ktphanesi kalmtr. Melik Mchid ve Melik Ef -dal Mekke ve Ta'izz'de iki medrese yaptrdlar ki adlarna nisbetle M -chidiyye ve Efdaliyye ad verilir. ecaati nisbetinde ilmiyle de mmtaz olan Melik Efdal Behcet'l-Uyn isminde bir tarih yazmtr. Olu Me-likl-Eref Ta'izz'de
Ben Zeyyd 203 (818)'den 408 (1017)'ye kadar, 199 sene, 5 hkmdar. Hac Kalfa, s. 162. (Merkez Zebd). Cenb, Avusturya tmp. ve Kral. Hanedan Arivi, varak: 378. 639 Bwl Necch (l-i Necch) 412 (1021)'edn 553 (I58)'e kadar 137 sene, 7 hkmdar. (Payitaht: Zebld). Hac Kalfa, s. 163; Cenb, varak: 379. 640 Beni Suleyh (Salih) 429 (1037)'den 484 (1091)'e kadar, 64 ene. (Takrltrt 429 -484 gOtfertr( 3 hkmdar. Mtercim). 641 Ubeydullah Mehdi, Ftmiyye mess'si ,297 (909)'de. Mehd bin Tmert, Muvahhidln messlsi, Marib ve Endels'de, 514 (1120)'de. Muhammed Mehdi, Ps erifleri messlsi, 920 (1514)'de. Hac Kalfa. Nuhbe*t-Te-varth, varak: 327. 642 Eyybller (Yemen'de), 569 (1173)'den 626 (1228) senesine kadar 55 sene, 6 hkmdar.
638

Sayfa

247

Byk Osmanl Tarihi

Cilt 6

Joseph von Hammer

248
Sayfa

Erefiyye medresesini kurmu ve zamannn en byk limlerini sarayna davet etmitir. Msr'dan Askalan'l mverrih b Hacer'i, ran'dan da :-en byk, en muteber ve hakl olarak Kaamus unvmn tayan- Arab lgati mellifi Muhammed Frz-bd'yi getirtti. Ben Resul 32 sene hkm srdkten sonra yerlerine l-i Thir'den643 drt hkmdar gemi ve bunlar da Osmanllar'a malp olmulardr. Bununla beraber, Zeydiyye ailesi Osmanl hkmetine kar istikllini mdfaa edebilerek, bu istiklli, Yemen'in bir ksmnda zamanmza kadar koruyabilmilerdir.644 I. Selm zamannda snen Al-i Thir ve Byk Sleyman zamannda zuhur eden Zeydiyye mamlar ailesi, bizi, trihimizin konusunu tekil eden zamanlara gtrr. Thir-ouIIar'nn son hkmdar Amir bin Abdlvehhb 28 seneden beri hkm srerek ilmi ve limleri himaye etmekteyken Sultn Gr' -nin amiraline dncesizce gsterilen bir red muamelesi, mir'in mahvna yolat. erke hkmdarlarnn sondan bir evvelkisi olan Gr, o zaman Portekizliler'le sava hlinde bulunan Gcert hkmdn Muzaffer h'in imdna donanma amirallerinden Emr Krd Hseyin'i gndermiti. Hseyin, Arabistan sahillerine vardnda, Kameran iskelesinde demir atm olan donanmas iin yiyecek istemek zere l-i Thir hkmdarna hediyelerle bir eli gnderdi. mir, bu talebe muvafakat edecek olursa itaat ettiinin br.delili saylacandan korkarak, red cevb verdi. Bunun zerine Emr Hseyin, onu memleketinden karmak suretiyle intikam almaa karar verdi. mir'in dmanlarnn, yni Zeydiyye da kabilelerinin, Czn645 ve Lihye646 reislerinin yardmlaryla kuvvetini artrarak, evvel Zebd'i zabtetti. Bu ehirde Emr Barsbay kumandasnda bir muhafz kuvveti braktktan sonra Aden zerine yrd. Aden, o zamana kadar Arablar tarafndan bilinmeyen top ateinden dehete kaplmakla beraber, kahramanca mukavemet gsterdi. Hseyin, bu mukavemeti ykamadndan, limanda bulduu birka gemiyi alarak ekilip Cidde'ye geldi. Onun emri zerine Cidde'de esirlerden bir ksm asld, br ksmnn barsaklar karld, hepsine bin trl ikenceler yapld. Lkin Hseyin'in de cezasn grmesi gecikmedi. Osmanl Devleti'ne itaat etmi olan erif Eb'l-Berekt hatrlanaca vehile- Pdih'a Kabe'nin anahtarlarn teslim etmek zere
858 (1453) senesinden 923 (1517) senesine kadar.64 sene. 4 hkmdar. Zeydiyye, 953 (1546)'dan zamanmza, kadar (Ba&ner zaman). 645 erif zzeddn bin Ahmed. 646 Fakh Bbbeklr.
643 644

Byk Osmanl Tarihi

Cilt 6

Joseph von Hammer

Kutbuddn Berku'l-Yemn'de mir tarafndan himaye edilen limler arasnda rya tbiri hakknda bir kitap sahibi Al'ddn Muhammed Nakbend'yi, hey'et -ins (astronomi limi) Al Kuu'yu, Zebd'e dir Mezd f Trh-i Zebd mellifi eyh Abdurrahmn bin Reb'i zikr eder.
647

Sayfa

249

olu Eb Nmeyy'i Msr'a gnderdii zaman, Hseyin'i denize attrmak enirini almt. Dier taraftan Emr Hseyin'in Zebd'de brakm olduu Barsbay, mir'in ordusu zerine yryerek Ta'izz ehrini zabtetti. Yaplan meydn muharebesinde mir ve kardei telef olarak, l-i Thir (Thiroullar) hkmeti son buldu. Birok irler necb ve bedbaht hkmdarn vefatna gayet tesirli mersiyelerle esef ettiler (23 Reb''1-hir 923 - 15 Mays 1517).647 Barsbay, San''y yama ettirdii zaman, ganimetlerle ykl 8.000 deve getirdi. L-Mn Necrn yolu zerinde Arablar n bir hcum ile hem hazneleri, hem haytn aldlar. Zebd kumandanlnda Barsbay'a halef olan erke s-kender, bir mddet sonra Sultn Selm tarafndan Yemen valiliine tyin edilerek, Yemen'de ilk Osmanl paas olmutur. Lkin skender valilikte uzun zaman kalamad. Keml adnda bir yenieri zabiti onu ldrerek Zebd'i zabtetmi ve bu ehri Kemaliye isminde bir cami ile sslemitir. Keml de Karamanl skender'in haneriyle ldrlerek, hkmet skender'e geti. Cidde sancak bei Hseyin ile Osmanl donan mas mersndan Selmn, ldrme zerine kurulmu olan bu hkmete bir son vermek iin, kuvvetlerini Czn erifinin kuvvetiyle birletirmek zere emir aldlar. Karamanl skender de, kendinden ncekilerden erke skender'in akbetine urad; Selmn, vahlikleri sebebiyle, Zebd ahlsinin lanetleri knanarak oradan ekildi; yalnz basma beldeye hkim kalm olan Hseyin, hkmetinin snrlarn Ta'izz'e kadar geniletti. L kin o da az vakit zarfnda vefat ederek Rmlu Mustafa (Mustaf-i Rm) onun yerine geti. Bu hdiseler zerine, henz Msr'da bulunan brhm Paa, Hayred dn Hamza'yi, Zebd'in idaresini ele almak ve Yemen'i onun. vstasiyle itaat ettirmek zere, drtbin kii ile amiral Selmn Res'e gnderdi. Rmlu Mustafa Zebd hkmetinden azledilmeyi kabul etmediinden, Selmn Suleyfde (Salf?) Mustafa'y malb ederek, Zebd ve Ta'izz'e muzaffer bir ekilde girdi, Tb ve Cebele'yi yamaya teslm etti. Rm de cellda teslim edildi. Selmn, Hayreddn Hamz'nn rekabetinin kurbn olmakta gecikmiyerek, Hayreddn de Selmn'n yeeni Mustafa'nn intikam pen esine dmek sretiyle ba kesildi. Mustafa ve silh arkada Sefer, kendilerini Zebd'de selmette grmedikleri iin Gcert'a snarak, Gce -rt sultnndan hn unvann aldlar. Bundan baka Mustafa Diu liman

Byk Osmanl Tarihi

Cilt 6

Joseph von Hammer

kumandanlna, Sefer de Srat hkmetine tyin olundu. Zeb d bu suretle vlsiz kald; Emr skender-Mz istl ederek Sultn Sleyman nmna idare etti. Adalet ve ihsniyle kendisini ulemya ve askere sevdirerek, Zebd'de skenderiyye adiyle byk bir cami de yapt. skender, hkmranlnn yedinci senesinde idareyi Klauz Ahmed nmnda br vezirin vesayeti altnda oluna brakarak ld. te bu sradadr M, Yemen dalarnda yeni Zeydiyye hanedan ortaya karak, zamanmza kadar kalmtr. Bu hanedann kurucusu emsed-dn bin Ahmed, eceresini (Hazret-i Peygambere kadar ulatrarak hem saltanat, hem imamet iddiasnda bulunmutur. Zeydiyye taifesi bu ismi, Al olu Hseyin'in olu. nc imm Zeynel-bidn'in olu olan Muhammed'l-Bkr'm biraderi Zeyd'den almlardr. Zeyd, Ben meyye'-nin nc halfesi Him aleyhine ayaklanarak malb ve silh elinde maktul oldu. Nehir yata altnda bir mezara konulmu olan na', yerin den karlarak asld. 5 sene sonra da Him'n halefi648 olan Halfe Veld'in emriyle atee atld. Snnler Zeyd'in hatal bz itihdla-nn, ksaca, yamaya uram bir mahalde yhud dmandan alnm bir elbise ile namaz klmann caiz olmad fikrinde bulunduunu tenkd et mekle beraber, Zeydiyyefnin i'tizl akaidini ona isnd etmeyip, Zeyd'in muallimi olan Vsl bin At'y bu akaidin nairi addederler. Vsl bin At slm byklerinden Hasan- Basr'nin talebesi olduu halde, Hasan- Bastr: Sen bizden i'tizl ettin (Sen bizim yolumuzdan ayrldn, bizim takmmzdan ayr dtn)649 diyerek onu dm ettirmitir. O zamandan beri Zeydiyye, Snnler tarafndan Mu'tezile ismiyle yd olunmutur. Mezhebleri kader bahsiyle dier bz bahislerde Ehl-i Snnet akaidinden ayrlr; zet olarak Zeydyye ruhlar iin cennet ve cehennemden baka bir kararghn varlna inanarak slm'n hkm kaaidelerine aykr olmak zere, bz fikirler ileri srerler ki, mm emseddn Ahmed'in ayr ayr iki eserinde
Kutbeddn, Emevler'in kabirlerinin tahribine dir Mes'd'-nin bir hikyesini nakleder: Bu srada (yni kabirlerin, tahribi srasnda) Abdullah bin Al ile beraberdi. Dbk ve Kansi -rnde (?) Him ve Sleyman bin Abdi'l-Melik'in ve am'da Veld bin Abdi'l-Melik ile babas Yezd bin Muviye'nin mezarlarn aarak kemiklerini krdlar, ve atee attlar. Kutbeddn ilveten der ki: Him ve Melik'in mm Zeyd'in n' hakknda ihtiyar ettikleri cinayetin bu suretle intikam alnd. Nihayet, h smail'in de birok lim ve muttaki zevatn kabirlerini atrmak cinayetinde bulunduunu syler. 649 Mehur olduu zere, Vsl bin At, Hasan- Basr Hazretlerinin meclisinde bulunduu halde ayaa kalkarak kendi fikirdaslanna: Mrtekib-l kebire ne ra'mlndlr, ne de kfirdir szyle menzile beynelmenzileteyn, yani kfr ve Iman arasnda bir menzile tsbat zemininde dncelerini sylemee balamas zerine, Hasan- Basr Vasl gibi kendine mahss bir fikir sahibi olanlar dm etmek kudretinde olmad gibi, yle bir dnceye de sahip deildi. Mtercim.
648

Sayfa

250

Byk Osmanl Tarihi

Cilt 6

Joseph von Hammer

tafsil olunmutur.650 Zeydiyye imm erefddn iki olu Mutahhar ve emseddn Al'ye, Zebd vl vekili Klauz Ahmed zerine hcum etme leri emrini verdi. Fakat bunlar malb oldular ve askerleriyle birlikte geri ekilmee mecbur kaldlar. Bu srada Msr vlsi Hadm Sleyman Paa ki, -daha sonra sadrzam olmutur- Gcert seferinden dnyordu. Sleyman Paa, Gcert sultn Mahmd'un hudvendigr unvann verdii Hce Sa-fer (Sefer)'in bir harb hilesinden dolay bu ric'ate karar vermiti. Arabistan sahillerinden geerken l-i TlYin son hkmdar olan mir bin Dvd'dan memleketinin geri kalann ayrd ve Aden'i zabtetti. Asya'dan dnnde Muha'ya yanaarak Klauz Ahmed'i Iskender-Mz'un ocuk yandaki oluyla beraber gelmek zere gemisine davet etti. Ahmed tuzaa derek, yannda bulunan iki gen hkmdr-zde ile beraber dm edildiler; Zebd hkmeti Pdih adna, Gazze sancak-bei Mustafa'ya verildi. Sleyman Mekke erifi Kb Nmeyy'in olu Seyyd Ahmed yannda olduu halde, Cidde ve Mekke yoluyla stanbul'a <nd (8 evval 945 - 27 u&at 1539K.651 zdemir Ve Mustafa Paalar'n Zeydler zerine Yry

Baron Silvestr D asi Kral Ktphanesi El Yazlar Hakknda Ma'lmt ve Onlardan Mstahrect eserinde (c. 4) der ki: Trih burada Mu'tezile mezheblerine geni tafsilta gi riyor. Bu tafsilt yalnz Zeydiyye hakknda deil, btn Mutezileye mildir. bls'in melekleri sapkla drmek iin ileri srd yedi sebep hakknda Baron D Sasi'nin mezkr eserinde tncil ve Tevrat hakknda bir erhten ibaret olan yorumlarna baknz. tbls*in telkinlerinden korunmak iin zerinde bir Trk muskas (nazarl) tayan Lord Bayron bu sebeplere muttali' olsayd Kaabil unvanl iirinde yhud dier bir eserinde bunlardan mutlaka istifde ederdi. imdi Prens D Meternih'te bulunan bu nazar muskas Augsburg Umm Gazetesinin 1825 ve Klliye Mecmuasnn 1827 seneleri nshalarnda yazlmtr. Cihn-nm (s. 533), Zeydiyye'-den bahsettikten sonra bz slm hkmlerin eski Arablar tarafndan mer* bulunmu ve bunlarn Peygamber tarafndan te'yd edilmi olduunu yazar ki, abdest, hitan (snnet), trnak kesmek, imame sarmak bunlardandr (Cihn-nm'nm ibaresinin zeti udur: Arap yarmadasnn kavminin slm' dan evvel bz ahkmda erat-i Ahmediyye ile ittifaklar vardr: Anay, kz almak, iki kzkardei cem' etmek, haram ve babann menkhasm (nikhlsn) tezvc etmek ayb idi; Hacc, gusl, mazmaza, istink, istinc', misvak, kalem-i z-fr, hitan, imamen sarmak, koltuk altn temizlemek, hrszn sa elini kesmek var idi. Mtercim). Cihn-nm mteakiben eski Arablar'n on sanemim (putunu) ve bunlara hrmet eden kabilelerin isimlerini yle sayar: 1) sf ki Safa Tepesi'nin banda idi; 2) Naile ki Merve Tepesi'nin banda idi, 3) d ki, Dmet'l-Cendel'de idi. Buna Ben Kelb ibdet ederlerdi. 4) Suva ki, Ben Huzeyl'in sanemi idi. 5) Yags ki Ben Mdlic tapmrd; 6) Nesr ki, Ben Z'1 -kla'nn ma'bdu idi. 7) Yagk ki Hemdnler'in sanemi idi. 8) Lt ki, Ben Sakf in mabudu idi. 9) Nmeyr ki, Kinne'nin sanemi idi. 10) Hbel ki Avs ve Hazrec ibdet ederlerdi. (Bu balklar, Cihn-nmf-ya mracaat edilerek yazlmtr, fakat Hemdnler ibaresinin dorusu Ben Hamdan olacaktr. Mtercim) mm ere -feddn'in kendi mezhebi hakkndaki iki eserinin isimleri unlardr: el-Bahr'z-Zehhr f Mezhebi'z-Zeydiyye; el-Ahkm f Usli'z-Zeydiyye. Cihnnm, bu iki eseri bir sayar. 651 Hammer, (Baron Joseph Von Hammer Purgstall), Byk Osmanl Tarihi, dal Neriyat: 3/564 -571.
650

Sayfa

251

Byk Osmanl Tarihi

Cilt 6

Joseph von Hammer

Mustafa, Ta'izz'in zabt iin beyhude teebbste bulunduktan sonra eline den haydutlar ve dmanlar ikiye bitirdii iin Ner652 unvan verilmi olan- dier bir Mustafa onun yerine geti. Yemen'de belerbei unvann alan ilk vl budur. Onun halefi olan I. Selm'in klesi veys, Zeydiyye mm eref'd-dn'in iki olu arasnda kan ihtilftan nhirne surette istifde ederek, arazsini geniletti. erefddn'in byk olu Mutahhar*a -pederinin kendisine halef gsterdii gen kardei emseddn'in aleyhine olmak zere- yardm ederek Ta'izz'i ele geirdi (1 Zilhicce 951 - 13 ubat 1545). Lkin askere koymak istedii iddetli nizmlar levendlerin intikamn davet ederek, bunlarn resi olan Hasan Pehlivan veys'i hanerle ldrd. Mteakiben erke zdemir'in klc veys'in ldrlmesinin intikamn ald. Osmanllar'a sdk olan z-demir, Pdih nmna San''y feth etti. veys'in ldrld haberi zerine Pdih bunun yerine belerbei Ferhd' tyin etti. Ferhd, isyan etmi olan Aden'i yeniden itt ettirdii gibi, Czn taraflarnda Eb Ar denilen mevkide eriflerden birkann birleik kuvvetlerini malp ederek, Celeb ve Tehme, yni dalk ve dz yerlerde asayii salamaa muvaffak oldu. Ferhd, istanbul'a arlmas zerine, hkmeti zde-znir*e brakt. Kahraman olduu kadar da akll olan zdemir Mutahhar-evldnn ve ona mensup frkann idaresine son vermeyi kararlatrd. Bu maksatla stanbul'dan yardm istedi. O zaman Msr vlsi bulunan Dvd Paa, Pdih'h emri zerine -daha nce memuriyetinden azledilmi bulunanMustafa Ner kumandas ile 1.000 piyade, 1.000 svr gnderdi. zdemir ve Mustafa, ikisi birlikte, Mutahhar'n snd Slle'-yi muhasara ettiler. Ancak iki kumandan arasnda kan bir ihtilftan dolay Mustafa kendisine verilmi olan tam selhiyeti kullanarak Mu-tahhar'a -sancakbei unvann verdi ve hkmetinin kavgasz, ekimesiz kendisinin tasarrufunda bulunduunu te'mn eden- bir bert- sultn verdi.653 zdemir Paann daresi zdemir, yedi sene sren idaresinde yedi kalenin fethiyle arazsini

252
Sayfa

Bk demek olan cMOnftn-in mnas hatra getirilince. Nesarun manas anlalr. Mtercim. 10-evval 957 tarihli olan bu bert ve Mutahhar'n 958 tarihli cevb bendeki Kutbeddln nshasnda, varak: 43 ve tmp. ve Kra. Ktph.'nde Msr defterdar brahim'in nsnda, varak: 87, 88, dercedilmitir. Hammer, (Baron Joseph Von Hammer Purgstall), Byk Osmanl Tarihi, dal Neriyat: 3/571 -572.
652 653

Byk Osmanl Tarihi

Cilt 6

Joseph von Hammer

genilettikten sonra,654 idareyi Mustafa Ner'a terkederek Sevkin yoluyla stanbul'a dnd ve Pdih'a Habe lkesinin ele geirilmesine dir655 dncelerim arzetti. Byk teebbsleri icraya dima hazr olan Sultn Sleyman, bu tasavvuru gzel karlad. zdemir, 30.000 kii ile Habe'e gitti. Ebrim'de ve Nil'in muhtelif mntkalarnda mstahkem kaleler yaparak Duaruh (Davaruh) da Habeistan'n ilk Osmanl vlsi olarak vefat etti. Musavva'da defn olunarak, olu Osman Paa tarafndan zerine muhteem bir kubbe in olunmutur.656 Yemen hkmetinde halefi olan Ner Mustafa, bu yeni eylette hacc kervanlarn intizam altna alarak Dmak ve Kaahire'den gelen kafileler gibi, Yemen kafilesine de Emr'l Hacc tyin etti (967 /1560). Mustafa Ner, hkmetini -gzlerinin iddetinden ve renginin esmerliinden dolay- Kara ahin lkab verilmi olan Mustafa'ya657 brakt. Kara-hin bir sene sonra Msr valiliine ykseltilerek, yerine Mah-md Paa tyin olunmutur ki, o da sonra Msr valiliine gemi ve me zliminden dolay ldrlerek vefatndan sonra Maktul lkabm almtr. Mahmd, idaresi mddetinin ilk icrtndan olmak zere, selefi zamannda meydana gelen sikke ayarnn bozulmasnn meguliyetini, mnhasran kendilerine atfettii darbhne mdrini dam etti.658 Bununla beraber, sonralar yine bu Mahmud, Msr valiliinde -Al! Paa'-nn yapt gibi- paralarn ayarna fesd kartrmtr. Ta'izz'i ikaamet-gh yaparak, batndan beri Nezzr ailesinin elinde kalm olan Hab kalesini muhasara etti. Nezzr reisini sinsice yazmalarla ordughna ekti ve idam etti. Bu ldrme hdisesi ehrin zabtna yol amsa da, Arablar'n o kadar nefretini ekti ki, o zamandan beri hinne faaliyetlerin mahcubiyetini mahmdiyye diye isimlendirirler; kelimenin dier istihz bir mnsna gre de sitayie lyk
Kutbeddln, yalnz Haydar tarafndan zabtedllen Zebd'ln tekrar igalini yazar (Paris Ktphanesi, zahat ve Mstahrect'nda, c. 4, s. 449); lkin Cihn-nttm, (s. 550) (zdemir Pasa'nin fethettii) dier alt mstahkem mevkiin isimlerini verir fci, unlardr: Kehln, Habe, Sevkin (aslnda Savlk* olup Hammer hakl alarak tashih etmitir), Atre, Muhlak, Hanfar, 655 Fethinin tamamlanmasna dir olacaktr, nk bz yerlerini zdemir evvelce almt. Mtercim. 656 zdemir Paa, cMsra' vsl oldukda Sa'Id'den Sevkin tarafna azimet dp ol semtde bir ka kal'a binasna mbaeret eylemidlr. Mukaddema Sevkin'de Msr canibinden bir emin otururdu; sonra, foefelerbegUik ol-mudur. Ba'deh zdemir Habe*de birka vilyet alup 967'de Devruh ehrinde, vefat etmele Musavva'da defn olunmu ve olu Osman Paa kabrinin zerine bir li kubbe bina eylemldir. Cihftn-nma, s. 550. Mtercim, 657 Cihan-nm&'da Mustafa Pasa'nin yerine kethdas Ysuf Paa gecdil yazldr; Mustafa, Paa daha sonra gelmi olmaldr. Mtercim. 658 Kutbeddn der ki sultn altn (1 dirhem ve 2 krat arlnda) Rumeli 60 ve Msr'da 80 ake ederken, Yemen'de 300'den 2.000 kadar zyf ake tutard. unu da ilve eder ki, aylk 3.000 ake maa alan, hakikatte birbuuk duka alr demek olup, bu para ise kahve masrafna ancak yeterdi.
654

Sayfa

253

Byk Osmanl Tarihi iler demektir. 659

Cilt 6

Joseph von Hammer

Zeydler'in Yemen'e Hkm Olmas Osmanllarn mlklerinin artmasna hizmet eden bu hyanete mkfat olmak zere Mahmd Msr valiliine ykseltildi ve onun yerine evvelki vl Kara-hin'in olu Rdvan Yemen valiliine tyin olundu. Rdvan, Mahmd'un idare ekli hakknda bb- devlete mufassal bir arza takdiminde gecikmedi (Receb 972 - ubat 1565). Mahmd bundan dolay intikam alm olmak iin stanbul'a, Yemen'in arazsinin geniliinden dolay bir vl ile iyi idare edilmesinin mmkn olmadn; ikiye taksim edilmesinin pek faydal olacan bildirdi. Bunun zerine Yemen, biri Yukar Yemen, dieri Aa Yemen olmak zere ikiye taksim edildi. Rd van'da braklan birincisi, dalk araziyi iine alyor ve idare merkezi San' oluyordu. dare merkezi Zebd olan ikincisi Yek-em Murd Pa-a'ya verildi. Murd Faa Zebd'e kt zaman Rdvan -haddi aan ta-leblerinden dolay isyan etmi ve hatt tab dmanlar Zeydler'le birlemi olan- smliler'le muharebe hlinde idi. Rdvan, Murd'dan yardm istedi, o da vaad etti. Lkin mteakiben kendi hkmetinin ehir ve kylerim iine alan defteri arkadana gsterip de, o vakte kadar San' hkmetine tab olan Cebele, El-Knder (?), Z's-Sefle kylerinin de bunlarn iinde olduu anlalnca, aralarnda ihtilf kt. Bir mddet sonra Rdvan azledilerek yerine asl Rus olan Hasan Paa tyin edildi. Rdvan'n gidii umm bir isyann iareti oldu. O zamana kadar Murd Paa'y dostluk ve sadkat gsteriyleriyle aldatm olan Mutahhar perdeyi yznden atarak San''y muhasara etti. Bdvn, evf, Ta'ker, Sahyn, Garmn660 Arablan birletiler ve Hab661 kalesi Trk muhafzlarn kardlar. Murad Taizz yoluyla ekilirken Arablar basarak malb ettiler ve kendisini ldrdler. Bu malbiyet de San''nn tes -lm olmasna yol at. Mutahhar, 1.400 kiiye varan ve 17 sancak bei, 4 aa
Hatt bu drl hile-i hinneye mahmd ismini verdiler, ve onlar mah-mdyye tesmiye eldiler. istanbul'da bugn darb-olunart bir sikkeye byle denir. (Yemen sleriyle hi mnsebeti olmayan Mahmudiye altnlarndan Hammer'in bu srada bahsetmesinin bir garazkrlk olduunu sylemee hacet yoktur. Mahmd Paa Yemen'de kt hareketlerde bulunmu olabilir; fakat yaptklarnn payitahta aksetmesinden fkelenmesi, bu hareketinin merkez tarafndan ta&vib edilmediine kat'l delildir. Mtercim.) Hammer, (Baron Joseph Von Hammer Purgstall), Byk Osmanl Tarihi, dal Neriyat: 3/572 -573. 660 Paris Ktphanesi z&h&t ve MttstameM, c. 4, s. 462, El-'rabln. 661 Yukarda mezkr eserde Habb> re Ab grlr. Bu ise bir yanlla aevfc edebilir, nk Ab baka bir kydr.
659

Sayfa

254

Byk Osmanl Tarihi

Cilt 6

Joseph von Hammer

Yaygn ekline aykr olan bu hutbe, tzahat ve Mstahrac&t'n bir haiyesinde gsterilmitir, c. 463. Hammer'de Mewsei se de Muz' olacaktr. ClhannmA, 385. 664 Hammer, (Baron Joseph Von Hammer Purgstall), Byk Osmanl Tarihi, dal Neriyat: 3/574 -575.
662 663

Sayfa

255

kumandasnda olan Osmanl muhafz askerleri nnde olduu halde, ehre girdi. Lkin kendisini San''ya sahip grr grmez ehri yama ederek, muhafz askerleri de esaret altna ald ve bir ksmn ehir mahzenlerine, bir ksmn da dalardaki kalelere att (3 Safer 975-9 Austos 1567). Kale alndktan sonra ilk cuma gn hutbe Mutahhar nmna okundu: Hatb Peygamber'i, dmd Al'yi ve onun zevcesi Ftma'y tas-liyyeden (yni sallallah aleyhi ve sellem diye salavatla selmladktan) sonra, Mutahhar'n babas Zeydiyye mm erefddn'i ve daha sonra yalnz halfeyi, yni Ebbekir, mer ve Osman', slm'n kahraman olan Hamza'y, Abbsler'in kurucusu olan Abbs', aere-i mbeereyi, zevct- mutahhara ile ashb- Nebeviyye'yi, zikretti: Bundan sonra Mutahhar' halfe ve emr'l-m'minn olmak zere iln ederek, onunla Mslmanlar iin, haclar, mchidler, seyyahlar ve Mutahhar'n zafer yoldalar iin du etti.662 Rdvan'n yerine Cibl valiliine tyin olan Hasan Paa'nm Zebd'e varnda Zeydler, Ta'izz'i muhasara ettiler. Kumandan yeni vlden imdd istediyse de, yardma nail olamadndan gerek Ta'izz, gerek Kaahiriyye kalesi teslim oldular (3 Reb''1-hir - 7 Tern-i evvel). Bir mddet sonra Tehme Hasan'n hkmetine ilve edilerek, Hasan -sleri itaate mecbur etmek iin Pdih'n gnderdii kuvvetin gelmesini beklemek zere - btn Yemen'in valiliini uhdesine alm oldu. Mahmd Paa'-nn garazkrca teklifi zerine, Yemen hkmetinin, Osmanl hkmetinin zararna olarak, ikiye ayrlmasna bu suretle son verilmi oldu. Aden'in dmesi de Ta'izz'in dmesini tkb etti. Dier taraftan Hab, bir mddet muhasara edildikten sonra Mutahhar'n kardei Al'nin eline geti. Al, babas tarafndan kendisine halef olmak zere gnderilmiti; ancak erefddn'in vefatnda Al, Zeydiyye mezhebini terkederek mm unvann kardei Mutahhar'a brakmt. Zeydyyelerin reislerinden bir dier Al bin ev' -ki Ta'izz'i ve Aden'i zabt eden de odur- Msy663 (Muz') alarak Muha zerine ve buradan Zebd'e yrd. Fakat mu-hfzlarn iddetli bir yry zerine, oradan geri ekilmee mecbur oldu. Bu suretle Zebd'den mada btn Yemen Zeydyyeliler'in elinde kalarak, mm Mutahhar halfe unvann almaktan korkmad.664

Byk Osmanl Tarihi

Cilt 6

Joseph von Hammer

Lala Mustafa Paa'nn Yemen'e Serasker Tayin Edilmesi Hkmet dizginlerini eline alm ve Pdih zerindeki nfuzlar kendi nfuzuna zarar verebilecekleri saraydan uzak tutmay arzu etmekte olan Sokollu Mehmed Paa eski kapc-ba Lala Mustafa Paa'y Yemen'i yeniden fethetmesi iin ser-asker unvnyle gitmee memur etti. Bununla beraber bu memuriyetin Mustafa Paa'ya verilmesi sebeb -siz deildi.665 nk Murd Paa; en yakn akrabasndan olduu iin, bu memuriyetle onun ldrlmesinin intikamm alacakt. Pdih zde -mir-olu Osman Paa'y Yemen belerbeiliine getirerek Msr beler-beiliini Sultn Sleyman zamannda ehzade Byezd'in firarn kolaylatrmasndan dolay dm edilen Aya Paa'nm kardei chil, hodbin, inat Arnavut Sinan Paa'ya666 verdi; o dmdan beri Sinan, Lala Mustafa Paa'ya alen bir dman olmutu.667 Sokollunun Entrikas Sokollu, Arabistan ordusu kumandanln Mustafa'ya vermekle, seraskerler hakknda mu'td olduu gibi maiyyetine birka bin yenieri ve otuz-krk avu verecek yerde, Suriye'den serserileri Msr yenierisi nmyle kaydetmesini ve maiyyetindeki muntazam svarilerden (zuem'-dan) on-onikisini avu yapmasn emretti. Mustafa, teamle aykn olan bu trl ba-kumandanlk hakknda epeyce mlhazalar ileri srdyse de, fayda vermedi. Kendisini, Kaahire'de dier bir tahkir bekliyordu: Vl Sinan Paa, kendisini sarayna misafir edecek yerde huss bir ev gstermek suretiyle kzgnln gsterdi. KaahireMe ser-asker Mustafa Paa, vl Sinan Paa, Yemen Belerbei zdemir-olu Osman Paa, Kaa-hire mftsi eyh Mehmed Efendi, defterdar ivi-zde Mahmud Efendi, Msr donanmas kapdn Hzr Be ve Msr'n btn beleri ve aalar hazr olduklar halde, akdedilen dvnda, l, Arabistan seferine dir olan fermanlar okudu. Bu

256
Sayfa

Bu esnada Mustafa'nn katibi bulunan Ali, onun nasbi ve azimetinden bir netice salanamam olmalnn sebeplerini tafsil eder. 666 Chi and vi hi bir ferde huls ve muhabbeti yok Mr zemlml -vcd Arnavud. Sinan Paann meddah olan Kutbeddin Ter&clm-l Ahval-i V. zera'da Osmanl mverrihlerinde zikredilmi olan ahlki dknln sylemez. 667 Hammer, (Baron Joseph Von Hammer Purgstall), Byk Osmanl Tarihi, dal Neriyat: 3/575 -576.
665

Byk Osmanl Tarihi

Cilt 6

Joseph von Hammer

668

Hammer, (Baron Joseph Von Hammer Purgstall), Byk Osmanl Tarihi, dal Neriyat: 3/576 -577.

Sayfa

257

fermanlarn 12'si Mustafa, ll'i Sinan, 7'si Osman tarafndan getirilmiti. 3u muhtelif fermanlar -taleb edenlerin niyetlerine uygun olmak zere -o kadar ihtilflar iine alyordu ki, bu hususta fikirleri tek noktaya toplamak mmkn olmad. Ser-asker'in fermanlarndan birinde u ibare nazar- dikkati ekiyordu: Ordunun kffe-i levazmn tedrik etmelisin ve bb- hmyndan istzn bahanesiyle, i't olunan evmirin icrasnda te'hr gstermeyesin. Hlbuki Msr valisine yazlm fermanda da yle okunuyordu: Ser-askere muktez olan eyay tedrik edp u kadar ki memlekete tahamml edemiyecei derecede yk tahmilinden ihtiraz edeceksin. Bu iki ferman zmnen birbirine aykr olduu iin, serasker ve vl arasnda ihtilf kmasna yol a ti: Ksacas: Serasker 4.000 asker istedii halde vl ancak 400 verdi. Mustafa'nn dostlar Mesnevi rihi Res'l Kttb Derv elebi, kethdas Mferrih Mustafa Be, Msr mersndan Mustafa ve Mahmd, serasker nezdinde nzul emini hizmetini gren mteferrika Acem Molla, Yeniehir sancak-bei Benli-zde Mehmed bu ihtilflar mnsebetiyle, ser-askerlik unvanna Msr vllii*ni ilve ettirmedike bu seferde muvaffak olamyacan ihtar ve srar ettiler. Ha kkaten Lala Mustafa Paa da bb- devlete bu yolda mracaat etti; lkin Sinan Paa da ordunun levazmn tedrik etmi olduunu, seraskerin sdece mnsz bahanelerle ve Msr hkmetini ser-askere ilve ettirmek garazyle muharebeyi geciktirmekte olduunu Pdih'a bildirdi. f tirlar cmlesinden olmak zere, Mustafa Paa'nn, Sultn Gr'nin akrabasndan bir kadndan olan olunu Msr Sultn iln etmek tasavvurunda bulunduunu ve bir ziyafette ser-asker, kendisine zehirli erbetler verdirdiinden, az daha haytn kaybedecek olduunu da yazd. Vezir- zam, seraskeri mahv etmek iin bu telkinlerden istifde etti: Sadrzamn emri zerine Burunsuz lkabyle mruf avu-ba, yedi avula birlikte Kaahire'ye gelerek Mustafa'nn azli ve hareketlerinden dolay hesap vermek zere stanbul'a gitmesi emrini getirdikleri gibi, Yemen ordusu ser-askerlii de Sinan Paa'ya verildi. Lala Mustafa Paa'nn tahrikiyle zdemir-olu Osman Paa memuriyet mahalline gitmiyecek olursa, avu-ba onun ban kesmee ve Memlk belerinden Mustafa ve Mehmed'i de asmaa memur idi.668

Byk Osmanl Tarihi

Cilt 6

Joseph von Hammer

Lala Mustafa Paa'nn Azli Ve Hapsedilmesi Mustafa Paa dnmee hazrland; lkin stanbul'da bana gelecei bildiinden Pdih'a gayet mtevzne bir arza yazarak, cereyan eden hdiseleri dosdoru arzetti ve hibir suu olmadn kat' surette isbt etti.669 Buna ramen iki Memlk bei asld; idam iin avulara me'zniyet verilmemi olan Acem Molla bin trl ikenceye konularak defalarca idam mahalline kadar da gtrld. zdemir Paa, avuba-nn gelmesinden yedi gn nce Yemen'e gitmiti; bu suretle, gelecekte vezr-i zam makamnda greceimiz bu Yemen ve Kafkas Ftihi'nin celldn klc altnda haytn kaybetmesine ok az kalmt.670 Msr Valisi Sinan Paa Ve zdemiroutnun Yemen'deki Askeri Harekt Sinan Paa'nn Arabistan'a geliinden nce Osman Paa, Yem en'in dalk cihetinin en mhim mevklerinden bugn o mntkann payitaht olan Ta'izz'in fethiyle muharebeyi amt. Eyyb Teftegin tarafndan yaplan Ta'izz, ma'mriyetini bilhassa Ben Resul Sllesiyle kazanmt. Bunlardan Amr bin Mansr iki medrese te'ss eyledii gibi, Melik M-chid ve Melik Efdal Mchidiyye ve Efdaliyye medreselerini amt. Ta'izz'in en ok Hindistan ve Avrupa emtiasndan mrekkeb olan byk serveti Osmanllarn yamasna mruz kald. Kaahiriyye671 ehrinin kalesi henz mukavemet etmekteyken, Sinan Paa'nn gelii mu-hsrlarn gayretini artrd. Paa, Kaahire'den 5 Knun- sn 1569 (17 Receb 976) trihinde km, ve Ta'izz'e Yenb', Mekke, Czn yolundan gelmiti. Ordusu Zeydiyye takmn El-Abar dandan kararak, bir mddet sonra Kaahiriyye Osmanl hkmetine teslimiyet arzetti. O vakitten itibaren Sinan, Aden ve San''nn zabtn dnd. Zten Aden zerine Kurdolu
Bu mektup l'nin trihinde vardr. Onun ehdeti phe gtrmez; nk Byezd ile Selm arasndaki dahil muharebe hakknda eski efendisi olan Lala Mustafa Paa'nn aleyhine syler, ve onun szlerinden anlalr ki, Sinan Paa'nn bu sulamas aslszdr. Sultn Gr'nin saraynda verilen bu ziyafette hazr bulunmu olan l, zehirlenme rivayetinin katksz bir yalan olup, yalnz Sinan Paa'nn, azna ald erbeti tkrmekle buna inanyor grnm olduunu yazar. lveten der ki, Sinan Paa, Lala Mustafa Paa'nn yanna brakm olduu barda alp Lala Mustafa'nn karsnda imitir. 670 Hammer, (Baron Joseph Von Hammer Purgstall), Byk Osmanl Tarihi, dal Neriyat: 3/577. 671 Peevl, c. 1, s. 479. Kaahire yazar. Fethine ahabl'nin tCeng -I ttlsyr old sulhile alnd Kaahire tarih msran kaydeder ki, 976'y gstermektedir (Mtercim).
669

Sayfa

258

Byk Osmanl Tarihi

Cilt 6

Joseph von Hammer

Mehmed kumandasndaki Kzldeniz donanmasn gn -de misti. Bu defa da, bu seferin vak'alann Trke bir manzumede naz-metmi olmakla mehur olan Mimy Be kumandasnda, ordusundan bir frka gnderdi.672 Sinan Paa, San''nn muhasarasna balamadan evvel, ordunun btn kumandanlarn bir meveret meclisine ard gibi, avu vstasyle belerbei zdemir-olu Osman Paa'y da davet etti. Osman, serasker tarafndan bir ihanete uramak korkusuyla, ordusunu her taraftan sanca altma koup gelmekte olan Arablar'la, serasker ordusundan kaanlarla olduka kuvvetlendirdi. Sinan Paa, tam se-lhiyete sahip olduu ve elinde istedii gibi doldurmak zere ak fermanlar bulunduu cihetle, belerbeini azlederek, yerine Rus Hasan Pa-a'y tyin etti. Lkin Hasan Paa, mezlimiyle herkesin nefretini kazanm olduundan, serasker ona. o memuriyetinin yalnzca unvann vererek btn kudreti kendisinde toplad.673 - Sakn Azl Etme! Osman Paa, Sinan Paa'nn takibatndan kurtulmak maksadyle, di ma iki rakb kumandan arasnda gidip gelen Arab eyhlerinin desteini kazanmak iin Mekke'ye kadar olan dalardan yalnz bana gemek cesaretinde bulundu, istanbul'dan belerbei sfatyle deil, di bir ahs sfatyle istenilmi olduunu eyhlere yazd. Celldn satrndan, Arab -lar'n mzraklarndan bu suretle kurtularak, bir hdiseye mruz kalmakszn stanbul'a vsl oldu. Evvelce Sinan Paa'nn mektuplarm alm olan vezr -i zam -daha evvel Lala Mustafa Paa'nn mahvna alt gibi- bu defa da Osman Paa'nn mahv iin uratysa da muvaffak olamad. Mustafa Paa payitahta geldiinde hapsedildi; lkin Sultn Selim, saltanat tacn Lala Mustafa'nn entrikalar sayesinde elde etmi olduundan, kendisini serbest braktrmaa isti'cl gstermiti. Sokollu, zdemir-olu'nu mahvetmek iin her trl entrikaya bavurdu.674 Osman Paa'nn ehirde bulunmasnn
Al, varak: 350, bu seferi yazan mellif haber verir W. Rumzl, Mi -myl, ahbl'dir. Eterleri Fttth-i Yeuven unv&nndadr. Viyana tmp. Ktphanesinde (Nu: 479) yine bu adla drdnc bir eser mevcuttur. 673 Kral Ktphanesi kitaplar hakknda malmat ve mstahrect eserinde (c. 4, s. 437), Kutbeddn. Sinan Pa'nn meddah olan mellif, Sinan ve Osman Paalar arasndaki mnazaann __Mustafa ve Piyle Paalar'n imtizcszlklarndan Malta muhasarasnda hsl olduu kadar- vahim neticeler douracam syleyerek Osman Paa'nn azlini hakl gsterir. Hammer, (Baron Joseph Von Hammer Purgstall), Byk Osmanl Tarihi, dal Neriyat: 3/5787 -578. 674 l, (varak 350), sadrzam Sokollu ve Sinan Paalar'n her ikisi hakknda tarafsz bir dil kullanr. Birincisi
672

Sayfa

259

Byk Osmanl Tarihi

Cilt 6

Joseph von Hammer

asayii bozabilecei bahanesiyle, adrlarm stanbul kaplan hricinde kurmas emrini tebli etti. Osman Paa, hakkaniyetin yerine gelmesi iin hereye tahamml etmeyi gzne alm olduundan, adrlarn -iddetli bir kn yamur ve karlar altnda ve maiyyetindeki adamlar yok ederek kendisini onlarn mezarlaryle kuatm olan vebaya ramen- Edirne-kaps hricine kurdurdu. Sultn Selim, Edirne'den payitahta dnnde Osman Paa'nn adrlarnn yanndan herhangi bir fikir beyn etmeksizin ve bir sz sylemeksizin geerken hakkndaki tevecch-i ahane avdet etmi olan- Lala Mustafa Paa, sevgili dostunu affettirmek iin bu frsat msid grerek: - Pdihm, bu adrlarn altnda kimin oturmakta olduunu bu kulunuzdan sul buyurmayacak msnz? dedi. Zt- hne o tarafa gzlerini evirerek: - Kim oturuyor? diye sordu. Mustafa Paa yle cevp verdi: - Osman Paa kulunuzdur ki, babamz merhum Sultn Sleyman zamannda Devlet'i Yemen ve Habe gibi iki vilyetin fethiyle geniletmitir. Osman da Yemen'de pederinin yolunda gittii hlde, her hizmetten mahrum olarak, byle iddetli bir mevsimde yamurlar, karlar altnda kalmtr. Ertesi gn bir hatt- hmynla Osman'a Basra valilii verildi. Sokollu'nun bu tevcihe bz mlhazalar ileri srmesi zerine, Pdih, tehddkr bir sad ile: - Sakn azl etme! dedi. Buna ramen Sokollu, bu emir zerine de Osman Paa'ya Basra ey leti yerine Arabistan'n kuzeydousunda Lahs'y verdi ki bugn (Ham -mer zamannda) Vehhbler'in merkezidir.675 Aden'in Ve Yemen lkesinin Fethi Osman Paa gittikten sonra Sinan Paa, ordughn Ta'izz civarnda ElKaad'e denilen mahalle kurmutu. Orada Aden'in, donanma kumandan

260
Sayfa

hakknda der ki: Kfir ve mslman Osman Paa'nm i'tidl ile hareketini teslim ederlerdi; bil'akis ahmak sadrzamn kinini takbh ile Pdihn ihmline taaccb ederler, bununla beraber bu hle memnun olurlard. kincisi hakknda ise yle syler: Sinan Paa fikrinden asla dnmeyen inat Arnavudlar'dan olup meslihde (devlet ilerinde) tecrbe sahibi kimselerin, irlerin ve limlerin dman idi, ve bunlarn hakknda dmanln son dereceye kadar gtrrd. Kindarl alnnn kara izgilerinde aikr idi. 675 Hammer, (Baron Joseph Von Hammer Purgstall), Byk Osmanl Tarihi, dal Neriyat: 3/578 -579.

Byk Osmanl Tarihi

Cilt 6

Joseph von Hammer

Kurd Hayreddn tarafndan zabtolunduu mjdesini ald (29 Zilka' -de 976 15 Mays 1569). Yeeni Hseyin'i bu ehre sancak-bei tyn ederek derhl San' zerine yrd. Ta'izz'den San''ya yol gidiyordu: Birincisi Nakl'lAhmer Da'n dan, ikincisi Sahbn vadisinden, ncs Meyem'den geerdi. Bu nc yol her nekadar en uzun ise de, en emin ve mkilt en az olduundan, Sinan Paa bu yolu tuttu. Yolda Cebele ve Ta'ker arasnda ordu kurarak Ta'ker'i zabtetti ve smller-den kendisine sdk olan bir emrin yardmyle Zeydiyyeliler'i Hat Da zerindeki mevklerinden kard. Ondan sonra Bdvn Da eteinde kin Ab mevkini ele geirdi. Askerinin ecaatini tahrik iin bir takmna mkfat datarak, bir takmna da terakki vaad etti. Ric'at hattn emniyet altna almak ve arkasnda hibir dman brakmamak isteyerek, teslimiyet arzeden Demmr (Damar) mevkiine yakn Hab kalesini muhasara iin bir mfreze gnderdi. Hisar ve gzel baheleri olan Demmr birok ulemnn doum yeridir. Zeydyye'nin orada bir medresesi vardr ki beyz talebesi bulunur ve o mezhebin pekok ulems buradan yetiir. Ordu Zir''1-Kelb boazn getikten sonra Demmr'a doru inen kk bir nehir zerinde bulunan ve Yemen'e payitaht olan San''ya vard (11 Safer 977 - 26 Temmuz 1569). San' iklm bakmndan btn Arabistan'n en iyi ehridir. Havas o kadar temiz ve o kadar rutubetsizdir ki, et bozulmadan sekiz gn muhafaza edilebilir. Bu yzden, her taraftan salklarna kavumak iin ehre hastalar geldii gibi, gsz kalm at ve develeri de San' mer'alanna gnderirler. Hastalar, hastalk yapan kk yaratklar (yni mikroplar) kadar azdr. Temmuz, austos, eyll aylarndan baka zamanlarda ve hibir vakit gurbdan evvel yamur yamaz. Yamurlu bir gn olsa, ilerin tatilini gerektiren fevkalde birey addedilirdi. San''nn mnbit topranda yetien meyvelerin en mehuru inb*676 dr ve sany mahsllerinden en mehurlar sarklar, parlak renkte izgili mensucat, maroken, sahtiyn'dr.677 Arab trihinde sedir ve Havernak kadar hretli olan Gamdan saraynn harabeleri San''dadr; bu sarayn drt cebhesi muhtelif renklerle678
Almanca'da ve Franszca tercmede inb kelimesinin yerine Jubeb yazldr. Franszca - Trke Lgatlarde bu kelimeye rastlanlmamtr. Lkin Cihn-um'da San'adan bahsolunurken Ol mehur inb okdur denilerek mteakiben ridlarn sarklarn tavsifine geildiinden Jubebin inb' mukabili olaca anlalmtr. Kaamus'da (tnb1), aynn kesri, nunun fethiyle, ya zme denir denilmise de, zmden baka birey yhud zmn hussi bir eidi olmas gerekir. Cihn-nm, s. 386. 677 Clhan-nttma, s. 486.' Cihn-nm'da Sahtiyan ve sara kelimeleri der -cedllmi olup, Avrupa lisanlarna birincisi safian ve kincisi chagrln seklinde gemitir. 678 Havernak: Mimar Slnlmmr tarafndan Frat'n Hlre yaknlarnda yaplm mehur kk. (F.
676

Sayfa

261

Byk Osmanl Tarihi

Cilt 6

Joseph von Hammer

Sayfa

262

boyanmt: Biri krmz, dieri beyaz, ncs sar, drdncs ye'di. Ortasnda yedi katl yksek bir kk vard ki, en yukansmdaki kameriyyesinden mil mesafeye kadar gr-lrd. Halfe Osman, ykan kimsenin ecel-i kazaya urayacana dir olan rivayete bakmyarak bu kk yktrm ve hakkaten bir kaatin haneri altnda vefat eylemitir. Gamdan saraynn gzel harabeleri yannda Habe Kral Ebrehe'nin yaptrd Hristiyan kilisesi vaktiyle hayranlk dolu baklar zerine ekerdi. Bu mbed, altn ve gmten birok kymetli eya ile mzeyyendi ve haclar Mekke'den San''ya celbetmek iin yaplmt. Sinan'n bu ehre girmesinden sonra Memi Be, Mutah-har ordusunun en kuvvetli reislerinden Katrn'a id olan Havlan kalesini zabtetti. Bu kale ile Yemen'in en mhim mstahkem mevkii olan Kev-kebn'dan az bir mesafede bulunan eybm ehri alnd (4 Reb''l-evvel - 17 Austos 1569) ve hemen Kevkebn'n muhasarasna kouldu. Be-lerbei Hasan Paa ile Mahmd Paa, Emr Abdullah el-Hamdn ile birlikte bu kalenin arka tarafna gitmekle grevlendirildiler. Sinan Paa da ordunun byk ksmiyle cebheden taarruz edecekti. Mutahhar ve iki olu El -Hd ve Lutfullah civardaki Slle ehrine kapanarak, Osmanl ordusuna birok hcumlar yaptlar. Ve El-Hd bunlardan birinde ld. Hasan ve Abdullah el-Hamdn birok da kalelerini ve Sinan Paa da evvelce alamayp ric'ate mecbur olduu halde- Beyt*l-zz kalesini ele geirdikten sonra, Kevkebn muhasaras daha da iddetlendi. Vezr, muhasara ilerim belerbeine brakt ve ordughndan ona ar toplar yollad. Kevkebn, gayet dik kayalar zerinde yaplm olduundan, toplar ancak kol kuvvetiyle ve makinalar vstasyle mevzilerine yerleti-rilebildi. Derin ve bataklkl hendeklerin yer altnda bir yol vstasyle kale ierisiyle irtibat olduu iin mahsurlar, doldurulmas maksadyla konulan talar ve ir eyay alyorlard. Kalenin kumandam olan em-seddn olu Muhammed, her ne kadar son dereceye kadar mukavemete karar vermise de uzun mddet dayanamyacam anlayp, evvelce esr edilmi olan yedi bei Trkler'e gnderdi.679 Bir taraftan da da zerinde muzafferiyet almeti olmak zere ate yaktrd. Bu hle netice verdi; gy dmandan alnan ganimetleri taksim etmek zere Arablar1! davet yerine geti ve
Develloglu, Osmolca-Tifce Ansiklopedik l-fftt). 679 li, (varak: 354), bunlar su ekilde soyar: I) eyh Ali Beg, S) Neslml avuun biraderi, 3) Kzlba Mehmed Be, 4) Yemen sabk defterdar Mehmed Bet, 6) Hasan B*. 6) Karsyfe Be*. 7) Fal* Be*.

Byk Osmanl Tarihi

Cilt 6

Joseph von Hammer

bunlar ordugha geldiler. Bu ekilde 1.00 svr ve 8.000 piyde toplayarak ancak 12.000 kadar- olan vezirin askerine hcum etti. Lkin Arablar'n saldrlarnn iddeti, Osmanl piyadelerini yerinden koparamad; Mutahhar malb oldu ve selmeti kamakta aramak zorunda kald. Buna ramen bu malbiyet kendisinin cesaretini krmad. Yeni taraftarlar bulmak iin baka hilelere bavurdu: Gya (Hazret-i Peygamberin grnm olduuna dir Arablar arasnda mhirne sylentiler yayarak, o sralarda vukua gelen bir Ay tutulmasn da, kendi dvasnn himye-i smnye mazhar olduuna dell gsterdi. Mutahhar'n. en sdk taraftarlarndan biri olan Zeyd Nasr ondan ayrlmt. Lkin El -Mecnn lkabyle anlan Katran ile Al bin Thir btn lkeyi Mutahhar lehine ayaklandrarak, San' ile Osmanl ordusu arasndaki btn muharebeyi hemen tamamen kestiler. San', Trk belerinden Memi'nin hynetiyle Arablar'n eline dt (26 Ramazn 977 - 4 Mart 1570); Sinan Paa'nn muhasara iin Hab'a brakm olduu asker de, an bir hcuma urayp malb oldu. Bu muhtelif noktalar zerinde Arablar'n kazand muvaffakiyetler, Osmanllarca imdd iin yeni asker gnderilmesini gerektirdi. Karagz, Pervz, Suba Ahmed Be, Zeydyyeler*i Zmr (Ze -mr) Da'ndan karmak iin emir aldlar. Damar (?) sancak bei Abd ve Rad'a bei bunlar bulduklar yerlerden kardlar; p suretle ki, ellerinde Bvdn ile Hab kalelerinden baka birey kalmad.680 Buna ramen Kevkebn'n
Kral Ktphanesi Hakknda Ma'Imt ve Onlardan Mstah-rect, c. 4, s. 496, Kutbeddn; l, varak: 354. Floransa'da Me-diiler Ktphnesi'nde, nu: 128'de u isimde bir eser vardr: Deffl's-Slih f Hayri'IMeslik, mellifi: Kaait ed-Dvud (Dved?), yirmi kere hacc etmi olan bu zt, btn merhaleleri bildirir. Hac tarki hakknda 941 (1534) senesinde bir seyahatname yazm olan emseddn Muhammed bin Muham-med bin Ahmed, Msr valileri Dvud ve Sleyman Paalarn hizmetinde bulunarak, Dvud Paa'nm haclarn istikbline gnderdii askere rehberlik ederdi; Sinan Paa ile birlikte Arabistan seferinde dah bulunmutur (976-1569). Eserinin zeylinde u merhaleleri zikreder: Melikn (Mlkn?), su yokdur; Adam, gzel suyu vardr; Sa'diyye; El-Hadeb, El-Leys; Skat, susuz; Er-Ribt, buradan biraz mesafede su bulunur; avka, su bol; El-Ahs, kezlik; Kunfede, buradan Mekke'ye varlr. Ramazan'da onbir gn orada durulur; Yeb, Hl, su mebzul; efkat hi 'su yok; El-Berk, kezlik; Shbn, suyu ok men-blar; Hamza, derin kuyular; El-Mugbir, suyu ok; Gadr-i SiTa, suyu ok; E-akaak; td, derin kuyular; B, susuz; Sby, kezlik; Eb Ar yannda bir vd; Eb Ar, susuz, Hull-i yd, El-liyye, seksen zira derinliinde bir kuyu; El-Hafre, yetmi zira derinliinde bir kuyu; Hayran, su az; Ka -th (Kuteyh), kezlik; Mr, kezlik; Beytlfakh, mehur mahall; Ed-Duh kuyular; El-Ganemiyye, elli zira derinliinde kuyu; Vd'r-Rem (Rim?); buraya 15 evvTda ve Ze-bd'e 16'da vsl olduk; Tr'at'l-Half, 22; Habis (Hat) (?), mehur mahall; Hit-i Simmr; 24 evval; Tr'a-i Ben Zebd' ve Alekden (el-Kidn?), mehur mahall; Mz (Ma'veze?) 26 evval; Muha, 28; 3 Zilka'de'de Ukam'a vardk; El-Kaaibe; Re's'l-Husab, Haricler memleketi; Hubb (Hibb?), ecere-tl-ykt yaknnda, Ta'izz, 8 Zilka*de; oradan 27 Hbn'a azimet ettik; EI-Kaside 28; Vdl-md; Necd-i Seda (Sid, S-d?), Kaa''I-Cerbe; Vd-i nn; Kaa*l-Mecd, bir sahrada vkidir; Seyyd-i Savd Vd-i Heytem; Seyyd Haddd, Nec-d'1-Ayzer, Cebele yaknnda; E-ebeke, b yaknnda; Ab ehri; Nasra, nm- dier Suhl (Sahl); El-Mahfed; Aa Nakil Simre (Nukayl-i Semre?) Yukar Nakl Simre (Nu-kayl-i Semre?); El-Hukl; Birim (Bryem?); Seyyd Cezb, Demmr; Biyz Demmr, Muhcer -i
680

Sayfa

263

Byk Osmanl Tarihi

Cilt 6

Joseph von Hammer

muhasaras olduka ar ve byk mkiltla ilerliyordu. Hendek zerine atmak ve bu suretle muhsrlarn kaleye girmesi iin yol amak maksadyla San''dan getirtilmi olan demir parmaklkl bir kpr, kendi arlyla ykld. Yeni bir kpr yapmak zere alan ameleyi korumak iin bir kprba istihkm yapld; bu tamam olup da, kalenin hcum ile alnmas imkn hsl olunca, iki taraf dokuz aydr sren muhasaradan btb dtklerinden, emseddn'in olu Mu-hammed ile imm Kad ve vezirin sr ktibi Cemleddn tarafndan yaplan sulh teklifi derhl kabul edildi. Yaplan sulhu te'min iin iki taraftan rehinler alnd. Bu anlama mucibince Muhammed Kevkebn sancan 6.000 ake tahsisat ile muhafaza edecekti (12 Zilhicce 977 - 18 Mays 1570). Kevkebn'n dmesi, Muthhar' da aadaki artlarla sulh yapmaa mecbur etti: slm'da saltanat hakknn iki rkn olan hutbe ve sikkenin btn Yemen'de Pdih nmna olmas kararlatrld. Devlet, evvelce mlik olduu yerleri yine alacakt; Mutahhar da Hab slerine asla yardm etmemeyi taahhd ediyordu. Bu vak'alar olurken, Yemen lkesinin yeni vlsi olan, Rdvan'n kardei ve Kara-hin'in olu Behrm Paa Zebd'e gelmiti. Bu ehirden Ta'izz yoluyla El-Bid'ya ve oradan Hab nne gitti. Barut patlamas ve ElMutahhar'n kardei Al'nin zehirlenmesi sebebiyle, kalenin ele geirilmesinde muvaffak oldu. Bu mevkiin ve ir Nihl tarafndan Trke iirle anlatlan yedi senelik hkmeti srasnda Behrm Paa ma'rifetiy-le zabt edilen dier birok kalelerin teslmiyle, Yemen'in fethi tamamland. Sinan Paa, memleketin nasl idare edilecei hakknda Behrm Paa'ya talimat yerdikten sonra, ertesi bahar mevsiminde Muha'dan gemiye bindi (4 evval 978- 1 Mart 1571); Cidde'de karaya karak, Hacc iin Mekke'ye gitti. erif, Harem-i Kabe mfettiini ve res'l-ulemy geliini tebrik ile rehberlik etmek zere istikbline gnderdi. Sinan Paa'nn
Demmr, Hacer-i Mnka-de, Seyyd-i Hc; Zir'1-Kelb; yeralt maaralar; Ez-Zeyle; Seyyare; Rme; Sinhn; San'; Yemen (San'-i Yemen?); Sil'a; Mnkib 7 Reb'l-evvel; Sheybn (Sehbn?) 9; Ed-Da're, ki eybm ve Sle (Sille) arasndadr; Kevkebn, 28 Cumde'l-ul, Eb Ar, altm zira derinliinde kuyular; EzZeydyye, altm zira derinliinde kuyular. emseddn Muhammed'in eseri drt bb'a taksim olunmutur. Birincisinde Kaahire-Akabe yolu tarif olunmutur. kincisinde Akabe - slm; ncsnde slm, Yenb'; drdncsnde Yenb' -. Mekke. Kaahire'den Mekke'ye yzkrk-bir berd'dir (berd: menzil, durak); bir berd drt fersah olduu iin toplam olarak beyzaltmdrt fersah demektir. Bir fersah mildir; bir mil bin kulatr; bir kula, kadenV -dir; her milin hesap neticesi drtbin zira olduu hesaplanmtr; bir zira yirmidrt parmaktr; bir parmak alt buday tanesi uzunluundadr. Her buday tanesi alt flfl tanesi uzunluundadr; bu hesaba gre Mekke yolculuu 453 *Liy olup dnte dah 127 liy kat edildiinden, gidi ve dn 66 gn tutmaktadr.

Sayfa

264

Byk Osmanl Tarihi

Cilt 6

Joseph von Hammer

maiyyetindeki kumandanlarn balcalan Aya Paa'nn olu Mustafa, ye eni brhm Be, Emr Hammd, Ben Hayber Arab eyhi, Cze eyhi, Solak Ahmed Be ve dierleri idi. Sinan Paa muhteem ziyafetlere davet edildi; sdt ile Melik Eref Kaytbay Medresesi'nde grerek, erif Eb Nmeyy de kendisini ziyarete geldi. Ondan sonra trfn menb in-atn muayene ederek Cebel-i Sevrde (Hazret-i) Peygamber'! Kurey'-in takibatndan muhafaza etmek iin gvercinlerin yuva ve rmceklerin a yapm olduklar maaray ziyaret etti. Tam bir ay, hacc mevsiminin girmesini beklemek zere, slm'n mbarek makberlerini ve yerlerini ziyaretle vakit geirdi. Suriye, Msr, Yemen kervanlar, emr'l-hacc'lar idaresinde toplanm olduklar halde, Sinan Paa Zilhicce*nin 8'inde ber-mutd geceyi geirmek zere cMinya kt; ertesi gn yaya olarak, Arafat zerindeki Mescid -i brahim'e giderek Sultnul-Berreyn ve Hkaanl-Bahreyn, H-dim'lHaremeyni'-erfeyn, Sultn's-Seltn es-Sultn Selim Hn bin Sleyman Hn nmna okunan hutbede hazr bulundu.681 M'-minler, Mzdelife'de
Kutbeddn (varak: 203), bu mnsebetle Kasde -i Brde'nin bz beyitlerini nakleder. stanbul ve Boazii eserinde, c. 1, s. 65'e baknz.
681

Hkmdarlarla Byk Devlet Memurlarnn Listesi PDHLAR ehzadeler I. Sleyman 1) Abdullah, 2) Mahmd (l. 926/1521), 3) Mu -(l. 19-20 Safer 974/ rd (l. 928/1521); 4) Mehmed (l. 8 a'bn 5/6 Eyll 1566) 950/6 Kasm 1543); 5) Mustafa, Ereli'de maktul, 26 evval 961/5 Ekim 1553; 6) Byezd, maktul, 15 Muharrem 969/25 Eyll 1561; 7) Cihangir, (l. 961/1553), 8) II. Selm, veldet: 931 /1524; 9) Mihrimh (Rstem Paa'nn zevcesi); 10) bir dier sultn (kz). II. Selm 1) III. Murd, do. 953 /1546; 2) Mehmed; 3) (l. 27 a'bn 982/ Sleyman; 4) Mustafa; 5) Cihangir; 6) Abdul-12 Aralk 1574) lah; 7) Osman, 8), 9), 10) sultn M, vezirler le evlendirilmislerdir. Avrupallarn yanl olarak Sofi dedikleri Safev ran ahlar 2 - h Tahmsb (l. 984/1576) 3 - h II. sml (Katledildi, 13 Ramazan 985/24 1577) 4 - Sultn Muhammed Hudbende (l. 993/1585) Maveray-I Ceyhun zbek Slalesi 1) 2)' 3) 4) 5): 6)' 7) 8) 9) bn (eybn), yhud eybek (bek) (Mahmud); (Eblhayr' -n olu, l. 916/1510) Kokunc (Kockum) : Ebulhayr'n olu, l. 936/1529. Eb Sad: Kokuncu'nun olu, l. 939/1532. Abdullah veya Ubeydullah: bni h Budak bin Eblhayr, l. 946/1539. Abdulah yhud Ubeydullah: Kogkune'nn olu, clusundan alt ay sonra ld. Abdlltf: Kokunc'mn olu, l. 961 /1554. Burak: bni Suncuk bin Ebulhayr, l. 967 /1559. Timur: 5. hkmdar Abdullah'n olu, L 968 /1560. Pr Muhammed: bin Can-beg bin Kockum bin Eblhayr, l. 978/1570.

Sayfa

265

Byk Osmanl Tarihi

Cilt 6

Joseph von Hammer

10) skender Be: 9. nun byk kardeidir. Kutade Hanedanndan Mekke erfleri 19) Melikl-dil Muhammed: bn Berekt, l. 903/1497. 20) II. Berekt: bn Mek'1-Ad, l. 931/1524. 21)1 Huz'a: bn Berekt. 22) Hamsa: bn Berekt. 23) Kaytbay (?) : bn Berekt. 24) Eb Nmeyy: bn Berekt- Sn, l. 936/1555. 25)' Hasen: bn Eb Nmeyy. 26) Eb Tlib: bn Hasen. 27) drs: bn Hasen. 28)' Muhsin: bn Hasen. - V - (Hind) - MOOL HKMDARLARI 1>! Mrz Bbur (l. 937 /1530) 2); Mrz Hmyn (l. 959 / 1552) Krm Hanlar 2) Mehmed Giray : 929'da ldrld. (Aada grlecei zere, Gz Giray'dan baka Baba Giray, slm Giray, zbeg Giray da bunun oullardr.) 3) Gz Giray : 4) Saadet Giray : 939/1532'de ekildi. 5) Shib Giray : 961 / 1553'de maktul oldu. 6) Devlet Giray : Mbarek Giray'n olu olup Mengli Gi ray'n torunu; 985 /1577 senesine kadar tahtta kalmtr. Vezr- Azamlar Kanun! Sleyman Zaman 26) Mehmed Pr Paa, azl, 13 a'bn 929 (27 Haziran 1523) 27) brhm Paa (Makbul), maktul, 15 Mart 1536. 28) Aya Paa, vefat, 13 Temmuz 1539. 29) Lutf Paa, 9 Mays 1541. 30)' Sleyman Paa, azl, 1544. 31) Rstem Paa, azl, Ekim 1553. 32) Ahmed Paa, dm, 28 Eyll 1555. 33) Rstem Paa (ikinci defa), vefat, 9 Temmuz 1561. 34) Semiz Al Paa, vefat, 28 Temmuz 1565. 35); Sokollu Mehmed Paa, kati, 19 aban 987/11 Kasm 1579. Kapdan-Paalar 12) Ca'fer Be, asd, 926/1520. 13) Yaylak Mustafa Paa, Rodos muhasaras esnasnda azl, 929/ 1522 (1) 14) Behrm Paa (Ferd zikretmitir, Hac Kalfa'nn Takvm't -Te-vrh'inde Kapudn Paalar Defterinde yoktur.) 15) Sleyman Paa (Ferd, varak: 79; Hac Kalfa'da yoktur), 16) Kemanke Ahmed Be, azl, 943/1536 (Ferd, varak: 99). 17) Hayreddn Paa (Barbaros), vefat, 6 Cumde'1-ul 953 (5 Temmuz 1546). 18) Sokollu Mehmed Paa, Rumeli belerbeiliine gemitir. 19) Sinan Paa, Rstem Paa'nn kardei, vefat, 961/1554. 20) Piyle Paa, 961/1554'de Gelibolu sancak-bei oldu. Cerbe'nin fethinden sonra Cezayir belerbei oldu (967/1560); Sultn II. Selm'e dmd olmutur. Sakz'n 973/1566'da fethinden sonra tulu paala n olup 975/1568'de nc vezr oldu. Vefat: 12 Zilka'de 985 / 21 Ocak 1578. 21); Mezzinzde Al Paa, nebaht muharebesinde maktul, 7 Elrift 1571. 22) Ulu Al (sonra: Kl Al) (Ohial), vefat: 995/1586. IX - Mfitler 10) Keml-paa-zde, vefat: evval 940/Mays 1534 (trtihl'1-ulm bil-keml/940) 11)' Sa'd Efendi, vefat, evval 945/Mart 1539. 12) ivi-zde, azl, 948/1541. 13) Kaadir Efendi, azl, 949 /1542. 14) Muhyddn Fenri, azl, 952 /1545. 15) Ebussud Efendi, 982 / 1574'e kadar bu makamda bulundu. Padiah Hocalar (Hace- Pdah) Kanun Sleyman Zaman

Sayfa

266

Byk Osmanl Tarihi

Cilt 6

Joseph von Hammer

15) Molla Hayreddn, Kefe'de Sultan Sleyman'n hocas olmutur. Vefat: 950 /1543; 16) Muhyddn. Zeyrek, ehzade Selm'in hocas, vef. 947/1540, U) Almosnino (s. 101), Olak Mustafa der. Bu mverrih ondan sonraki ki kapud&n -pasay yazmad gibi, yanj olarak, Rstera Paga'y kapudan- obmts gsterir. 17) Molla Bah, ehzade Selm'in hocas, vefat: 947 /1540, 18) ems Efendi, vefat 955 / 1548. 19) Atullah Efendi, ehzade Selm'in hocas, vefat 970 /1562. II. Selim Zaman 20) Ibrhm Efendi, ehzade Murd'n hocas, vefat 981 /1573. - XI - Msr Valileri Yavuz Sultn Selim ve Kanun Sultn Sleyman Zamanlan 1) Hayrbay (erke), Msr' I. Selm fethettikten sonra Osmanllar tarafndan ilk vl olarak 7 a'bn 923 (25 Austos 1517*de tyin olunup 8 Zka'de 928 (29 Eyll 1522)'de Kanun Rodos'u muhasara ederken vefat etmitir. 2) Mustafa Paa, 12 Receb 929 (27 Mays 1523)'de azl. 3) Gzelce Kaasm Paa, 34 gn valilikte bulunduktan sonra 16 a'bn 929 (30 Hazran 1523) *de azl. 4) Hin Ahmed Paa, Reb'1-hir 930 (ubat 1524) aynda kati. 5) Gzelce Kaasm Paa, ikinci defa, Cumdelul sonu - 931 (Mart sonu-1525) azledildi. 6) Ibrhm Paa, sadrzam, 22 a'bn 931 (14 Hazran 1525)'de stanbul'a dnd. 7) Hadim (Hadm) Sleyman Paa, 2 Receb 941 (7 Ocak 1535)'de azl. 8) Husrev Paa, 26 Cumde'1-uhr 943 (10 Aralk 1536), azl. 9) Hadm Sleyman Paa, ikinci defa, 1 Muharrem 945 (8 Hazran 1538)'de stanbul'a arld. 10) Dvud Paa, 13 Reb'l-evvel 956 (11 Nisan 1549) *da vefat etti. 11) Semz Al Paa, ki sonradan sadrzam olmutur. Muharrem 961 (5 Ocak 1554)'de stanbul'a davet edildi. 12) Dukakin Mehmed Paa, 21 Reb'1-hir 963 (5 Mart 1556)'da azl. 13) skender Paa, Receb 966 (8 Mays 1559)'de a zl. 14) Hadm Al Paa, 3 Zilhicce 967 (26 Austos 1560)'da azl. 15) Lala ahin Paa, 11 Cumdel-uhr 971 (26 Ocak 1564)'de azl. 16) Sofu Al Paa (Keyln), Ramazan 973 sonu (20 Nisan 1566)'da azledilmitir. II. Selm Zaman 17) MahmdPaa, 24 Cumde'1-uhr 975 (26 Aralk 1567)'de ldrld. 18) Sinan Paa, 23 Cumdel-Uhr 976 (13 Aralk 1568)'de Yemen seferi kumandanlna me'mr edildi. 19) erke skender Paa, Muharrem 979 sonu (24 Haziran 1571)'de azl. 20) Sinan Paa, Yemen seferinden sonra ikinci defa Msr Vlsi olup Zilhicce 980 sonu (2 Mays 1573'e kadar bu valilikte kalmtr. 21) Hseyin Paa, Ramazan 982 sonu (13 Ocak 1575) 'de azl(l). - XII Budin (Ofen, Buda) Valileri Kanun Sleyman Zaman 1) Sleyman Paa, asl Macar, 948/1541 senesinde, 2) Bah Be, 949 /1542 senesinde, 3) Mehmed, Yahya Paa-olu, 950/1543'de. 4) Kaasm Paa, 955 / 1548'de. 5) Al Paa, 958 / 1551'de. 6) Toygun Paa, 960 / 1553'de. 7) Al Paa, ikinci defa, 964/1556'da. 8) Kaasm Paa, ikinci defa, 965 / 1557'de 9) Toygun Paa, ikinci defa, 966 / 1558'de. 10)' Rstem Paa, 967 / 1559'da. 11) Arslan Paa, Yahy-zde Mehmed Paa'mn olu, 974/1566'da dm. 12) Sokollu Mustafa Paa, sadrzam Sokollu Mehmed Paa'nn yeeni. Reis Efendiler (Res'l-Kttblar) Resm Efendi'nin res'l-kttblarn hal tercmelerine dir olan Se-fnet'r-Res'sna nazaran, ilk res'lkttb Haydar Efendi'dr. Ondan Sheyl'nin Msr Trihi'nde (varak: 55), ve Dijon'da (c. 1, s. 113), Se miz Ali ve Hadm Ali ve Sofu Ali Paalarn n ayn ahs yapmak suretiyle slenen haty bu listeye gre tashih etmelidir. EbVSrr'un

Sayfa

267

Byk Osmanl Tarihi

Cilt 6

Joseph von Hammer

geceyi geirerek ertesi gn Min ve Mekke'ye kadar yollarna devam ettiler. Safa ve Merve arasnda yedi kere sa'y ettiler (gidip geldiler); her hac cemre-i akabede, Adem-olunun dman olan hin ve mel'n eytnn zerine yedi kere ta atarak (Hazret-i) tbrhm zamannda olduu gibi kurban keserek Beyt-i Muazzam' yedi defa tavaf ettiler. Gnein douundan sonra herkes eytna yeniden ta daha att. Ertesi gn bu son hacc kaidesi tekrarland.682 Sinan Paa, Mek-ke-i Mkerreme'de bulunuunun htras olmak zere bir eme yaptrd ve 30 kaari-i Kur'n (hafz) tyin etti; bunlarn her biri gnde bir cz' okuyacaklarndan, her gn Kitb- Kerim'i bir defa hatm edeceklerdi. Lkin, adnn ebedlemesi iin daha messir bir re buldu. Bu hacc mnsebetiyle Muhammed bin Muhammed Mekk'ye birok ihsanlar vererek Arabistan'daki seferinin yazlmasn telkin etti. Vekayini bizzat nakle i'tin ederek Yemen fethini ind etmi (manzum halde) sylemi olan ir Rumz'nin eserini de dier bir menb' olmak zere gsterdi. te bu teviki sayesindedir ki, Sinan Paa, Osmanl mverrihlerinin ifde ettikleri yegne vgye nail olabilmi ve edebiyat dah -Yemen seferi hakknda en ziyde tafsilt toplam bulunan trihimizin bu ksmnda bize de rehber olan - trih eseri683 ne mlik olmutur.684

Bu Tarihin Drdnc Devresi in Mraacat Edilen ark Menbalarna Bir Bak .............................................................................................. I- Umm Trihler ........................................................................................... II Huss Trihler ........................................................................................ III. Murd Saltanat ......................................................................................... III. Mehmed Saltanat ..................................................................................... II. Osman Saltanat .........................................................................................
trihi Baron Silvestre D Sasl tarafndan tercmesinde de (Kraliyet Ktphanesi zahat ve Mstahrect, j, s. 173-176) bu yanllk vardr. AH, Sleyman devri vezirleri stesinde bu Ali'den ayr ayr bahiste bulu narak, son AU Paa'y Keyln diye adlandrr. Bu vll'nin sofu lkab, eski Msr krallarnn IV. Slle'sinden bir hkmdara verilen Sofls unvannn ayndr. (Msr'n mukaddesat hakknda bir eser sahibi olan Manteno*ya mracaat, SyneM chronographla, s. 56 ve 57, Paris.) 682 Hammer, Hacc'n edasn doru ve zel tarif edememitir. Bu itibarla, dorusunu arzu edenler llmihab kitaplar ve dier eserlere mracaat etmelidirler. Bu bahis, burada, saded d olduundan, hafcrlfttnaKla ktifa edildi. Hazrlayan. 683 El-Berkul-Yemn fil-Fethil-Osmn. 684 Hammer, (Baron Joseph Von Hammer Purgstall), Byk Osmanl Tarihi, dal Neriyat: 3/579 -583.

Sayfa

268

Byk Osmanl Tarihi

Cilt 6

Joseph von Hammer

III- Tercme- Hller Ve Mntehebt Eserleri ................................................ IV- Kanun Mecmualar Ve Mneat Mecmualar ........................................... OTUZALTINCI KTAP ................................................................................................ Venedik'le Sulhun Bozulmas ......................................................................... Ebussud Efendi'nin Kbrs Fethine Dik Fetvas ............................................ Kbrs Ve Tarihesi .......................................................................................... Lefkoe Muhasaras Ve Fethi.......................................................................... Baf Ve Limasol'un Zapt .................................................................................. Magosa Kuatmas.......................................................................................... Bragadino'nun dam ...................................................................................... Dalmaya'da Venedik - Osmanl Muharebeleri.............................................. Hal ttifak Kuruluyor.................................................................................... nebaht Deniz Malubiyeti ............................................................................ Ul Ali Paa'nn Manevras ........................................................................... nebaht Malubiyetinin Avrupadaki Akisleri ................................................. Osmanl Kudreti: 4 Ayda Yeni Bir Donanma nas ......................................... Venedik'le Sulhun Yaplmas........................................................................... Tunus'un Fethi ................................................................................................ Moldavya Prensi zerine Sefer ...................................................................... Diplomatik Mzkereler Ve Avusturya le Sulhun Yenilenmesi ..................... Osmanu daresinde Mhtediler ..................................................................... II. Selimin Vefat.............................................................................................. Sultan II. Selm Devrinin bideleri Ve Padiahn ahsiyeti .............................

Sayfa

269

Byk Osmanl Tarihi

Cilt 6

Joseph von Hammer

Bu Tarihin Drdnc Devresi in Mraacat Edilen ark Menbalarna Bir Bak Osmanl Devleti Trihi'nin beinci ve altnc cildleri iin istifde ettiimiz l, Peev, Hasan Be-zde, Selnik trihleri bu devrenin de byk bir ksm iin rehber olacaktr; onlardan baka u eserlere de mracaat olunmutur: I- Umm Trihler 1- Fezleke-i Tevrih. Byk mverrih Hac Kalfa'nn bu gzel eseri 1000 (1591)*den balayp 1065 (1654) te son a erer; benim koleksiyonumda byk ebadda 554 varaklk bir cilddir. Tarihi Nm, Devlet -i Osmaniye Trihi'ni, Hac Kalfa'nn Fezleke'siyle u yedi trihten yapt devirmelerle te'lf etmitir: Kara eleb-zde Azz Efendi Trihi, Ahned Efendi, Abdlkaadir Efendi, Defterdar brhm Efendi, Hseyin Vech Efendi ile Menr'a erh yazan Mehmed Efendi'nin olu Ahmed Efendi'-nin eserleri; Nam Trihi stanbul'da 1147 (1734'de (brhm Mtefer -rika'nm kurduu matbaada) ilk baslan trihdir; iki byk cilddir. 2- Trh-i Nam. stanbul'da baslm olan birinci cildi 1000'den IV. Murd'n 1050 (1640) trihinde vefatna kadar olan vak'alar iine alr. 3- VekaayT-nme, mellifi: Nianc Abdurrahmn Efendi. Bu eser, II. Selm'in saltanatndan 1093 (1681) senesine kadar olan vak'alar iine alr. Koleksiyonumda byk boyda 258 varaklk iki cilddir. 4- Tevrh-i Al-i Osman. Bu eserin mellifi Kprl-zde kil Be olmas muhtemeldir; nk benim koleksiyonumdaki nshada onun ismi yazldr. Byk boyda 145 varaklk bir cilddir. Bu trih, III. Meh-med'in saltanatnn balangcndan balayp, IV. Murd saltanatyle hitm bulur; Hasan Be-zde Trihi'nin bir hlsasndan ibarettir. 5- eh-nme-i Sultn Murd Ii-ems Paa; orta ebadda 87 varak ve 1160 beyittir. Bu eser Roma'da Barberini Ktbhnesi'ndeki Sley-mnnme-i ems'den bakadr.

270
Sayfa

II Huss Trihler

Byk Osmanl Tarihi III. Murd Saltanat

Cilt 6

Joseph von Hammer

6 - Gazavt- Sultn Murd- Slis; Rz-nme sahibi eyh Vef'eseridir. Orta boyda 174 varaklk bir cilddir. 7- Nusret-nme. Bu eser III. Murd zamannda 985'den 986'ya kadar (1577-1578) birinci Grcistan Seferi vekaayni hikye eder; mverrih l tarafndan yazlmtr. Bu zamana it resm evrak ihtiva eder; orta boyda 135 varaklk bir cild tekil eder. 8- Trh-i Osman Paa. 986'dan 988 senesine kadar (1578- 1580) Osman Paa'mn Grcistan Seferi vekaayini iine alr. Bu eser evvelkinin bakyyesidir. Kk ebadda 70 varaklk bir cilddir. 9- Sr-nne-i Hmyn. III. Mehmed'in mehur snnet dn tafsiltm hikye eder. Koleksiyonumda kk boyda 14 varaklk bir cilddir. 10- Beyn- Ahvl-i ldr. ldr'n 993 (1584) senesindeki siys durumunu ihtiva edip, avu Rahm-zde tarafndan yazlmtr. Bu ztn Trh-i Osman Paa ile Snnet dnne dir bir eserin de mellifi olmas muhtemeldir. III. Mehmed Saltanat 11- Gazavt-1 Tiryaki Gaaz Hasan Paa. Vezr-i zam brahim Paa zamannda Kanije'yi mdfaa eden Hasan Paa vekaay'ini iine alr. Koleksiyonumda 3 nshadr. Berlin Kraliyet Ktphnesi'nde Diez'in el yazlan arasnda da 34 numarada bulunur ki orta boyda bir cilddir. 12- Menkb- Tiryaki Hasan Paa. Evvelkinden daha edbne yazlm olarak, ondan daha ok tafsilt toplamtr. Koleksiyonumda orta boyda 56 varaklk bir cilddir. 13- Trh-i Hall Paa. Kapdn Halil Paa'dr ki, sonralar vezr-i zam olmutur. Koleksiyonumda byk ebadda 243 sahifelik bir cilddir. II. Osman Saltanat 14- Vekaay-i Sultn Osman. Sultn Osman'n hal' ve katli ahvlini anlatr; Tu'nin eseri; kk ebadda 61 varaklk bir cilddir. 15- eh-nme-i Ndiri. Sultn Osman saltanat vekayini ihtiva edip, Lehistan Seferi'nin dah hikye eder, byk ebadda 77 varakada 1948 beyti

Sayfa

271

Byk Osmanl Tarihi iine alan bir cilddir.

Cilt 6

Joseph von Hammer

III- Tercme- Hller Ve Mntehebt Eserleri 16- Riyz'-uar. Riyz'nin eseri, l. 1054 (1644); 384 irin tercme-i hlini iine alr; koleksiyonumda orta ebadda 354 varakl bir cild-dir.: 17- Tezkiret'-uar. Riz'nn eseri. Hicretin XI. asrnn ilk yansnda bulunan (1000 - 1050) 266 irin hal tercmelerini iine alr; koleksiyonumda kk ebadda 49 varaklk bir cilddir. Bu nsha, zerindeki Mustfay- Sn mhrnn dellet ettii vehile, II Mustafa'nn ktphanesi'ndedir. 18- Zbde-i Erbb- Marif. Zbdfet'l-E'r unvnyle de ma'rf-tur. Kaf-zde'nin eseri, l. 1031 (1621). 514 irin iirlerini iine alr; koleksiyonumda kk ebadda 140 varakhk bir cilddir. 19- Cni''n-Nezir. ir Nazm'nin eseri. Osmanllar'm en byk mntehebt mecmuasdr. Gayet byk boyda 718 varaklk bir cilddir. Osmanl irlerinin 4384 para iirini toplamtr. ki nshas vardr ki, biri Roma'nn Barberini Ktbhnesi'nde ve dieri benim "koleksiyonum-dadr. Berlin Kraliyet Ktbhnesi'nde Diez'in el yazmalar (Nu: 117, kk boyda) arasndaki Nezir-i Nazm bu eserden karlmtr. 20- Menkb-i Hner-vern. Mverrih l'nin eseri. Saltanatn (Osmanllarn) balangcndan l'nin zamanna kadar 300 hattatn ksa hl tercmelerini iine alr; koleksiyonumda kk boyda 69 varaklk bir cilddir. IV- Kanun Mecmualar Ve Mneat Mecmualar 21- ny-i l. Gayet mhim 79 evrak iine alr. Koleksiyonumda kk boyda 150 varalk bir cilddir. 22- Mnet-i Azm-zde. Bir takm Sun'ullah ve Es'ad Efendiler gibi m'tere, dierleri Nash ve Hafz Ahmed Paalar ve Kapdn Ca-ala-zde gibi vezirlere, bir ksm da Abdlkerm ve Abdlgan Efendiler gibi ulemya yazlm 60 kt'a yazmay ihtiva eder; koleksiyonumda kk ebadda 68 varaklk bir cilddir. 23- Mnet-i Nergis-zde Mehmed Efendi. Ahlkyta mteallik be eseri iine ald iin Hamse-i Nergis! ad verilmi olan kitabn sonuna

Sayfa

272

Byk Osmanl Tarihi

Cilt 6

Joseph von Hammer

dercedilmitir. Mezkr kitap, koleksiyonumda kk ebadda 328 varaklk bir cilddir. 24- Mektb-i Veys Efendi. Nergis'nin Hb-nme-i mehr- trihsi (???) ve Rodos Fethini ihtiva eden eseriyle birliktedir. Koleksiyonumda orta boyda 140 varaklk bir cilddir. 25- Kanun-nme-i Mezzin-zde bni Al. Sultn I. Ahmed zamannda tanzim olunan kanunlar iine alr. Mellif, defter-i hakan mfettiliinde bulunmutur. ksma ayrlmtr: Birincisi eyletlerin, timr ve zeametlerin, ikincisi ordunun, ncs sarayn kanunlar hakkndadr. Benim koleksiyonumda mevcut olduu gibi, mparatorluk ve Krali yet Ktphanesi'nde 90 numarada da vardr. OTUZALTINCI KTAP Venedik'le Sulhun bozulmas. Kbrs cengi. Magosa' nn muhasaras ve fethi. tnebaht muharebesi. Venedik'le sulhun yaplmas. Tunus'un fethi. Moldavya Prensi zerine sefer. Avusturya ile anlamann yenilenmesi. Mhtedler. Sultn Selm'in vefat. Sultn XI. Selim devrinin bideleri ve Pdihn ahsiyeti. Venedik'le Sulhun Bozulmas Osmanl silhlarnn ikinci defa olarak muvaffak olduu Arabistan fethi II. Selm'in velahdliinden beri tercihn arzu etmekte olduu tasavvurlarndan biri olan Kbrs fethiyle uramasna frsat vermi ve saltanatnn beinci senesinde bu arzusunun yerine getirilmesi imkn do mutur. Bu teebbsn balca sebebi bir Yahudi'dir ki, II. Selm hkmetinde birka vezirden ziyde nfuz ve kudrete sahip olmu ve vak'alarda oy nad rolden dolay, kendisini vezirlerden daha ok tammaklmza hak kazanmtr. Josef Nassi denilen bu ahs Portekiz'de domutur ve ora da Don Migez adn kullanm olup Morana ad verilen ve mecburiyet tahtnda zahir surette Hristiyan dnine giren Yahdler'den olduu halde, Sultn Sleyman'n saltanatnda, kardeiyle birlikte stanbul'a gelmiti. Hem zengin ve hem gzel bir Yahud kznn ak, babalarnn dinine dnmesine sebep olmutur. Sonralar inciden ve mcevherattan hediye-leriyle, bor

Sayfa

273

Byk Osmanl Tarihi

Cilt 6

Joseph von Hammer

para vermek suretiyle,henz Ktahya vlsi iken ehzde'-nin en mahrem nedimlerinden biri olmutur. Hatt bu garb tevecch Selm'in, Sultn Sleyman'n olu olmayp da kk yanda gizlice hareme alnm bir Yahudi'nin olu olduuna dir halk arasnda bir sylenti dolamasna yol amtr. Jozef Nassi, o vakitten beri Venedik dukalarn ve Kbrs arabn bol bol harcayarak ve ehzde'nin temayllerini ok-ayp, her ikisini de salamakta olan adann fethiyle bu altndan ve kymetli arbdan bol miktarda tedrik etmenin kolay olacan arz etmekten geri durmazd. Kbrs arbndan fazla imek yznden hsl olmu bir sarholuk srasnda Selm Musa'nn dnine dndnden beri Migez adn Josef Nassiye evirmi bulunan nedimini muhabbetle kucaklayarak: Hakkaten arzularm gerekleirse sen Kbrs Kral olacaksn dedi. Sarholuk hlinde verilmi olan bu vaad, Yahudi'yi harsne emellerle ylesine doldurdu ki, evine bu.Kbrs Kral Jozef 685 kitbesiyle birlikte, Kbrs hkmeti armasn ast. ehzde'nin clusunda nail olduu eref ve ald malikneler, Yahudi'nin midini kuvvetlendirdi. Yeni Pdih'm Belgrad'dan dnnde, Migez'in ayaklarna kapanmas zerine, Selim, kendisini yerden kaldrarak boynuna sarlm ve Naksos ve Oniki Kiklad Adalarnn Byk Dukas unvann ihsan etmitir. Jozef Nassi, mlik olduu geni araz iin hazneye ancak 14.000 duka verecei gibi, kendisine 15.000 koron sikkesi getirmekte olan arb rsumu iin de 2.000 duka demesi lzm geliyordu. Defterdar, ifrata varan bu iltifat hakknda itiraz edecek olduysa da, te'sri grlmedi ve Pdih, bu suretle pederinin vasyyetlerine uygun hareket etmekte olduunu syleyerek, defterdarn susmasn emrediverdi. Naksos Dukas getirtilerek azledildi 686. te bu suretle, Venediklilerin Cezr-i Bahr-i Sefd'deki stnlkleri, Naksos ile Paros, Andros ve dier Kiklad Adalar dukalna ykseltilmi bir Yahudi'nin menfaatine olarak, mahvedildi. Selm'in saltanatnn daha ilk senelerinde Venedik elisi Pdih'm Kbrs Adas*na dir olan dncelerinden hakl olarak endielenmee
Oberto Fuglietta'nn Selm aleyhine olan Mukaddes ttifak hakknda yazd trih, (s. 5), Cenova'da 1598*de baslm. Mar-ko Gratiani'nin Kbrs muharebesine dir trih eseri, kitap: 1, s. 24. Selm -i Osmni ve Venedikliler Muharebesine Dir Pietro Kontarini'nin Trihi, Venedik, 1614. Etien Gerla'm Eli Dvid Ungand'n Rz-nmesini Haber Veren Eseri, Frankfurt, 1674. mparatorluk Arivi'nde Venedik elisinin Eyll, Ekim, Kasm 1566 tarihli raporlarnn mstahrect. 686 II povero duca di Naxos arrivato a Costantinopol (nov. 1566) per dlr le sue ragioni contra quel Ebreo G'ovannt Micnes, quondam Guseppe Nassy, per esser stato dato -U solemnamento Naxos et Andros. Avusturya mp. ve Kra. Hanedan Arlvi'nde Venedik elisi raporu.
685

Sayfa

274

Byk Osmanl Tarihi

Cilt 6

Joseph von Hammer

balamt 687. Hakkaten sadrzam bu tasavvura kar gelmekte ve Pdih mparator'la sulh anlamas yapmadan ve Arabistan ihtilli bastrlmadan evvel, Venedik ile bir muharebe mes'elesi ortaya karlamyacan anlamaktayd. Lkin Macaristan'da ve Yemen'de sknet salanr salanmaz Don Jozef kendisine vaad edilmi olan krall ele geirmek iin yeniden Sultn Selm'in ihtiraslarn tahrik etmee balad ve her trl entrikaya bavurdu. Venedik tersanesinin yanmas k Nassi'nin adamlarnn ii olmas muhtemeldir stanbul'da Venedik'le muharebe arzusunda bulunanlara kuvvet kazandrd kadar Venedik'in de mdsizlie dmesine sebep olmutu; 13 Tern-i evvel 1569 gecesinin ortasnda, Venedik'te mthi bir yangn kt. Karkln ilk zamanlarnda asilzadeler silha el atmakta, halk urada burada hayret ve aknlk iinde kouup durmakta olduu halde, bir yangn alevi felketin sebebini ve byklk derecesini ortaya koydu. Tersane ate iinde idi; bir barut mahzeni havaya umutu. stanbul'da harb taraftarlarndan Jan Migez'den baka iki vezr, yni sabk kapdn Piyle Paa ve Seln'in eski lalas Mustafa Paa elebalk etmekte ve bunlarn ikisi de evvelki malbiyetlerinin kaybettirmi olduu ikbli, yeni muvaffakiyetleri sayesinde tekrar kazanmak emeliyle yerlerinde duramyorlard 688. Nassi'nin yeminli dman olan sadrzam 689, sulh taraftar idi; lkin mft Ebussud Efendinin teki tarafa meyletmesi, Sokollu'yu en kuvvetli desteinden mahrum etmiti. Ebussud Efendi, Edirne'de in edilmekte olan cami masraflarnn Ms-lmanar'dan deil, Hristiyanlar*dan alnmasnn slm dnceye uygun olacan arzettii gibi, o srada bir de fetva verdi ki, meali, Varna Muharebesi zamannda Papa'nn vekili ezari'nin Mslmanlar'a yeminle verilen szn hkm olamyaca iddiasyla ortaya koyduu tavr hatrlatyordu. Mft, bu suretle beynelmilel hukukun ilk artn ayaklar altna alarak, bir fetih iin, ahdini bozmann her trlsn
Piyle, zellikle Kbrs'tan getirilen ganimetleri kendi menfaatine kullanm olduu iin azl edilmiti. Alber D Vis'in Mays 1568 raporu. Fuglietta'nn sadrzama ve vezr Mustafa ve Piyle Paalara sylettirdii nutuklar uydurmadr. 688 CezfttMl Bahr-i Sefld Trihi, s. 303; J. Mches christianus allicitus heb -raico virginis conjugio, olim Josephus de Nassls, gulosus, apud Selimum dum adhuc Magnesiae ageret gratus, dux Nassiae creatus. Avusturya mparatorluk Arsivi'ndeki, Alber D Vis'ln 1567 tarihli raporu. Bu fk rada. Yahudi'nin eski adinin yeni adyla kartrld grlyor. afc bir talebe dir Venedik Docu'na gndermi olduu mektubunda (bk. Avusturya tmp. Arivi Trke Yazmalar ksmna) kendisine Yusuf Nassi unvann verdii gibi, haham Almostno dahi u seklide isimlendirir: Don Jose Nassi, Judio de naclon, gentll -hambre de su casa (que Ilaman Mut-farraca) s. 77. Garlach'n. Tagebnch eserine de baknz, s. 426. 689 Der hat zwar den Mehmed Bassa (Sokollu) zum aergsten Feind, ist aber bel dem Kaiaer in desto groesseren Gnaden, also er anch nichts esse, ala woss dleser Jud zurlch tet der Ihm. scMckt. Garlach, s. 59.
687

Sayfa

275

Byk Osmanl Tarihi

Cilt 6

Joseph von Hammer

mkfata yn dindarca bir hareket olarak gsteriyordu. Osmanhlar'da sulh ve harb hukukunun bu hatrlanmaa deer vesikas ak bir almetini hiz olduu ve Osmanl mverrihleri bunu vekaynmelerinde yazmaktan korkmadklar cihetle, burada dercetmeyi vazife sayarz 690: Ebussud Efendi'nin Kbrs Fethine Dik Fetvas Sabka bir vilyet-i dr- slm'dan olup, ba'de zaman kffr- hksr mstevli olup medris ve mescidn harb ve muattal ve menbir ve mehfiln kfr ve dallet ile ml--ml ve nice drl ef l-i habise ile dn-i slm'a ihanet kasd eyleyp ve etraf ve leme evz'- kabihalarm i'at eyleseler, pdh- dn-penh hazretleri hamiyyeti slm muktezsmca diyr- mez-kr kffr- hksr elinden olup, dr'l-lslm'a ilhak eylemee azimet ve himmet buyursalar, sabka mezkr keferenn tasarruflanndan olan harr vilyetler muslaha olmdukda ellerine virilen ahd-nmede mezkr vilyet dhil olmala, erat-i mutahhara mucibince mezkr ahdnme nakzna azimet buyur-malanna man' olur m? Beyn buyunla. El-Cevb: Allahu a'lem, asla mn' olmak ihtimli yokdur. Pdh - slm, eizze'llahu ensrihu, kefere ile sulh eylemek ol zaman meru' olur ki, kffe-i mslimne menfaat ola. Olma-ycak, asla sulh meru' deildr; menfaat mhade olmup, mebbed yhud muvakkat oldukdan sonra menfaatl zamanda bozulmas enf' grilse elbette bozmak vcib ve lzim olur. Hazret-i Resul, aleyhi's-selm, Hicret-i Nebeviyyenn altnc ylndan on yla dein sulh idp, Hazret-i Al, keremu'llahi ve vehe, mekked ahidnme yazup, muahede mukarrer klnduk-dan sonra gelecek yl bozmak enf' grilp, Hicret'tin sekizinde zerlerine varup, Mekke- Muazzama'y feth buyurmlar-dur. Hazret-i Halfe-i Rabbi'l-lemn, halledallah Tel dalli saltanatehu al mefrku'l-mslimn ve eyyefe bi'n-nasril-azz ve'lfethi'l-mbn, azmet-i hmynlarnda Cenb-i Rislet-penh, sallellahu Tel aleyhi ve sellem hazretlerinn snnet -i eriflerine ktd buyurmulardur. Ketebeh'l el-fakr Ebussud 691

276
Sayfa

Hammer'in tercmesi yerine Peevl'den (c. 1, s. 487) aynen alnd. Mtercim. Hammer'tn sulamalarnn, sebebi Hristiyanlk taassubundan r gelmektedir. ki millet arasnda akdedilmi olan ve yrrlkte bulunan bir aklamann, her trl menfaat sikleri ve sava dnceler bertaraf edilince, makl olarak bozulmas iin hibir sebep olamaz. Ne olursa olsun, sdece hakkaniyet diresinde kalnarak anlamazlklarn dzeltilmesi aresinin bulunmas mmkndr. Ne re ki, bu esas
690 691

Byk Osmanl Tarihi

Cilt 6

Joseph von Hammer

Bu fetva mucibince, Selm'in Kbrs adasn almaa hakk olduu iddiasnn ess, bu adada (Hazret-i) mer zamannda Arablar'n ve onlardan sonra Msr Sultnlarnn hkmet etmesi idi 692. Bundan baka, adann varidat eskiden Msr Sultnlar tarafndan Mekke ve Medine'nin iaesine tahsis edilmi olduu iin bu iki mukaddes beldenin eski varidatlarn iade etmek din bir vazife saylyordu. Selim, evvel, Doc'a ikyetlerini tebli etmek iin tercman Mah md'u 693 ve ondan sonra sulhun devam etmesine karlk olmak zere Kbrs'n terk edilmesini istemek iin avu Kubd' Venedik'e gnderdi. Venedik meclisinin toplant hlinde bulunduu bir zamanda, Kubd'm Doc'a verdii Pdih'n mektubu, Devlet'in Venedik Cumhuriyeti hakkndaki ikyetlerinin saylmasyle balyordu. Bu ikyetler, Dalmaya tarafndan hududa taarruz olunmasna, birka Mslman korsan hakknda ikence edilmesine, zellikle Suriye denizinde (Akdeniz'in Suriye sahilleri)'her fenal yapan ve tebea-i ahanenin (Osmanl tebeasmn) ticretlerinde ve haclarn seyahatlerinde rahatlarn karan deniz haydutlarnn Kbrs adasnda barnmalarna gz yumulmas ve snmalar iin yer gsterilmesine mteallik. idi. Pdih mektubunun sonunda bu trl durumlara daha ziyde tahamml etmee eref ve snnn msid olma dn ve eer cumhur (Venedik Cumhuriyeti) dostluunu muhafaza et mek istiyorsa, bu ihtilf sebeplerini tamamen ortadan kaldrmak lzm geleceini

prensip, hib'r vakit uygulanmyor. Zamanmzda, iki millet, aralarnda, bir anlamazlk kt zaman, eer muharebeye girimeyi hesaplarna uygun bulmuyorlarsa, ya aralarndaki anlamazl dzeltiyorlar vey&hud hey'et-i hakemeye havale ediyorlar. Muharebe hesaplarna gelince, hi deeri olmayan bir an lamazdk mevzuu harfe sebebi oluyor. talya'nn 1329 (19U)*da Osmanllar aleyhine at muharebenin nasl bir makl sebebi vard? Balkan devletlerinin 1330 (1912) muharebelerinde hangi <hakdan bahsedilebilir? Netice itibariyle, devletler birbiriyle olan mnasebetlerinde henz fiilen makl ve hakl bir esas kabul etmi deillrdlr. Bununla beraber, Kbrs seferi, saltanat merkezi ile Msr arasnda ulamn emniyeti bakmndan zaruri olduu gibi, aada grlecei vehile, muharebenin almasndan ewe her trl mracaatn yerine getirilmesiyle, diplomasi kaideleri, zamanmzda yerine getirilmeyen derecede, muhafaza olunmutur. Ayrca, tarihin sahfeler kartrlnca, OsmanJlann mecbur kalmadka harbe girmemek hususunda en. gvenilir bir millet olduuna phe yoktur. ste zamanmzdan eriye doru biraz dnelim: 1330 (1912) Balkan, 1329 (1911) Trablusgarb ve Bingaz, 1308 (1893) Yunan vel 1293 (1877 78) Rusya muharebelerinden hangisi Osmanl devletinin htiyariyle olmutur? Denilebilir ki Osmanllar yz seneden beri aresizlikten harb ediyorlar; zaruri olarak harb ediyorlar. Fakat durumunu muhafaza edebilecek kadar harbe hazrlanmayan millet, muhrebesiz kalamaz. Bi zim hatamz, ste bu noktadadr. (Mtercim). 692 Zamanmzda bile Avrupallar tarafndan Ham kt yere Hill giremez diye nutuklar ekilmekte, fetvalar verilmekteyken, Kbrs'n vaktiyle slam memleketler in dn b'rl olmasnn tekrar fethedlhneslni icabet-tlrmesi, asla mnkaa sebebi olmamak lzm gelir. Mtercim 693 Mahmud secundus interpres Venetius absens, Avusturya mp. ve Kraliyet Hanedan Arsivi'nde Rim (Rym)ln raporu.

Sayfa

277

Byk Osmanl Tarihi

Cilt 6

Joseph von Hammer

beyn ediyordu 694. Bu kadar mirne bir ekilde ileri srlen tekliflerin Senato'da mzkeresi caiz olmadndan, red cevb verildi. Halk o kadar heyecan gsteriyordu ki, avu'un haytnn tehlikeye dmemesi iin sarayn arkasndaki bir kapdan karlmasna mecburiyet duyuldu. Sadrzam, Venedik'i tehdit eden frtnaya re-sz olmaa ve tam faaliyetle devam eden silhlanma hazrlklarnn baka bir tarafa yneltilmesine bir kere daha alt. Osmanl Devleti'nden yardm istemek iin gelen Endels (Endls) elilerini olanca kuvvetiyle destekledi. Lkin btn gayretleri beyhude oldu 695. Kbrs Ve Tarihesi Nm bir iekten, ya Kiniras'n kzndan yhud ak ilahesi Kipris'-den kaynaklanan Kiprus (Cyprus) adas, mehur beldeleri olan Ama-tozia, Pafia, Salaminia nmlaryle de mruftur. Kriptos, Ofiuza, Kerastia, Sfekia isimleri de verilirdi. En eski ad Hetim 696'dir ki, oralar mr iin gelen Fenikeliler tarafndan verilmitir 697. Efe-ne, insan bal beygir eklinde hayvann buradan ktn yazar 698. Pek mnbit olmas ve Afrodit nmnda bir ilahenin sevgili kararghh-n yapmas yznden, tarihiler ve irler mnbit, zengin, ma'mr, gnl okayc, cazibeli, safl, mukaddes, ilh sfatlarm hakknda bol bol kullanmlardr. Strabon, Akdeniz'in balca yedi adasnn ncs olduunu syler. Hakkaten buna lyktr; nk genilii yetmi, uzunluu yzotuziki mildir. evresi, de 650 mildir. Akdeniz'in dou ucunda, Kilik-ya ve Suriye sahillerinden uzak olmayan bir mevkide olup, kuzey-douda ve tskenderiyye (skenderun) Krfezi'nin karsnda Sent-Andrea (eski ad: Denaretum) adnda ve Satalia
Foglletta, Paruta, s. 38-42; Sagredo, Karaniolo, ayn geyi sylerler ve szleri hakikate uygundur. Gratfani, s. 68, Osmanl tercman ibrahim Stro -zeni ikinci defa olarak Venedl'k'e geldiini yazd zaman, onlara muhalif ve, szleri ha,tya, yakn oluyor. 695 Yine onlar ve GratanI, l (40. Vak'a, varak: 358). Peeyi (varak: 157)., Sokollu ahsen Venedik ile muharebeye kar idi. Ancak padrzam olduundan, rde-l ahaneye uydu, ve Venedik balyosuna, durumu hakkaniyetli glbi gsterdi; nasi ki 31 Knun- snl 1570 trihinde Balyos e uzun bir mzkeresi bunu gsterir: .Che altre volte uesta lsola era sta-ta delil Soldan! di Cairo, non la possedendo voatra Slgnoria che da cento annl in qua, et che essendo ile Signor subentrato in quelle ragionl ed essendovl state in esse dtverse mosche di MusuLmanl. Barbaro'nun Doc'a raporu. 696 Geen isimlerin Ltince mls unlardr: Oypris, Kyniras Kypros, Amat -husia, Paphia, Salaminia, Sphekia, Chetim. Araba'da <Kbnsdr. Kb-ns, bakr ksmnn pek iyisine denir. Koangs' tercmesinden. Mtercim. 697 Mursius'un Kbrs Trihi, Draper'in Cezir-i Bahr-i Sefd'-in Doru Ta'rfi; Jonan'n Kbrs Trihi ile Reynard'n yine ayn isimli, 1766'da Nezlangen'da baslm eserine mracaat 698 Dionlsius, 1, 5.
694

Sayfa

278

Byk Osmanl Tarihi

Cilt 6

Joseph von Hammer

699

Bakr'm Ltlncesi cuprum>dur ki Cypris kelimesinden gelir. Bu kelime, he madanin ad, Jem de bakir

Sayfa

(Adsdiye) (Antalya) Krfezi'nin karsnda Epifania (eski ad: Akamus) isminde denize doru iki knts vardr. Bu iki knt arasnda eski ad Kromion olan Kornagetti Burnu ykselir; Asya sahilinde Kilikya'da bulunan Anemori (Anamur, Amuri-ye) kntsna en yakn olan nokta budur. Kbrs adas, ekli bakmndan eskiler tarafndan bzan bir koyun ve kei postuna, bzan kalkan, ynus yunus balna benzetilmitir. Kromion Da'ndan az yksek iki da silsilesi uzanr ki, biri adann ucuna kadar douya doru gider, dieri bir dire eklinde bat ve gney taraflarna gider. Merkezde Olimp vardr ki, bu dalarn hepsine hkimdir. ripid'in Zhre'ye ve kendi perilerine ikaametgh gsterdii sulak zirvelerinde, sonralar Hristiyanlar tarafndan byk meleklerden MikaiTe nisbetle bir kilise yaplmtr. Tuzla yaknndaki bir tepeye de ki vaktiyle burada Mteri (Jpiter) Mabedi bulunuyordu bir ha dikilmitir. Efsneye gre, Zhre (Vens), Adonis'e ayrlk acsndan sonra ziyde gzya dkt halde Afrodizion'da ve Eritreli Febos*un mabedinde kavumutur. Hile ve Tenebros ehirleri buralarda Hilt adyla hrmet gren Apollon mezhebiyle-hret bulmutur. Krium ehrinde bu mabedin mihrabna saygszca el uzatan, denize atlrd. Vens'e ibdet dni Kbrs adasna Fenike'nin Askalon (Askalan) ehrinden gelmi olduu gibi, Sri-yeliler'in hl bir ayn ismi olan Temmuz kelimesiyle yd ettikleri Ado -nis'e ibdet dah, adaya onlardan intikal etmitir. Adonis Yortulan matem iinde, gzyalar iinde Amanos ehrinde yapld gibi, Vens Yortular gizli rlar ad verilen sefahatler iinde ve rezlne zevkler iinde, Pakos'da icra edilirdi. Msrllarn mbudlar olan zis ile Serapis'in Suli ehrinde mbedleri vard. Nasrnler'in cedlerinin rivayetine gre, ilhlar iin hayvan yakmak suretiyle kurban verilmesi, ilk olarak bu adada vuku bulmutur. Dier kaynaklarn verdii malmata gre de, Merhametli unvanyla kendisine hrmet gsterilen Vens'e nisbet edilen ilk mbedler, burada in olunmutur. Kbrs, efsnelerdeki hretini tabatin bol bol verdii kymetli nimetler sayesinde kazanmtr. Pek eski zamanlardan beri buday ile, arabiyle, zeytinyayla, buhratyle, karagnlk yayla, ap mdenleriyle, tuzuyle, bilhassa baknyle mehurdur. Birok Avrupa lisanlarnda bakr*-m ismi bu adann isminden yhud bu mdenin kendisine tahsis olunduu ilahenin adndan alnmtr 699. Arazsinin servi, kkboya, Vens'e tahsis olunan

279

Byk Osmanl Tarihi

Cilt 6

Joseph von Hammer

Sayfa

280

mersin, su kerevizi, marul, yer elmas, kal' (dikenli en), ebceh il karpuzu, terementi, rvend, laodanum gibi ta ve nebatlarla ta-nnml, yukarda saylan mahsllerle yapt hretten az deildir. Kbrs'ta tunuk akk, kanta, kartal ta (eytan kayas), pamuk ta (yanmaz ta) gibi kymetli talarla muhtelif billurlar ve ayn'-ems dah bulunur. Kular iinde Vens'e tahsis olunan gvercinler ve zellikle yalnz bir geminin talya'ya binlercesini naklettii incir gagal (?) cinsi dikkate ayandr. Bir zamanlar, kzlerinin hreti Yunanistan'da darb- mesel olmutu. ncirle beslenen domuzlar da te'lh merasiminde yenilirdi. Kbrs adas, tab mahsulleriyle, efsne tarzndaki rivyetleriyle me hur olmakla beraber siys trihi, en eski zamanlardan beri elem verici ve yeknesak zulm ve esaretten, atlet ve sefahatten, fetih ve yamadan baka birey arzetmez. Pek eski trihlerde ada, dokuz zlimin hkm al tnda bulunmutu; ki bunlar u ehirlerde otururlard: Yeni ve eski Pa -kos; Sakall Vens, Oziris ile Adonis'i ulular ve Jpiter nmna yabanclar kurban eden Amatos (Limasol civarnda); Lamaka yaknlarnda i-tium ki, asl Fenikeliler'e it kitabelerle isbt edilmektedir; balkla hret bulmu olan itri; tersneleriyle mehur olan Lapa tos; el dokundu-ranlarn akbetlerinin pek me'm olduu Apollon Mabedi civarndaki K-rium; Suli; daha sonralar Kostantia ad ile anlm, ve imon zamannda Yunanllar tarafndan tahrb olunmu, Trayan zamannda Yahudiler tarafndan yama edilip Byk Kostantin zamannda bir yer sarsmtsyla harb olmu olan Salamis. Bu dokuz ehrin dokuz zlim hkimi sefh zevklere mstarak olduklar halde, casuslar, gaddar mstantklar (hesap soiucular) ile evrili bulunurlard. Casuslar halk iine karp, iittiklerini efendilerine haber verirler, ikinciler bunlarn ihbarlar zerine onlar sorguya ekerlerdi. Zlimlerin karlar da iki takm kadnlar arasnda bulunurlard ki, bu kadnlarn bir ksm mdhanekr (yac ve dalkavuk;) denilen, mdhene ile hanmlarnn kalblerini kazanmaa alrlar, dier bir ksm ise hanmlar arabaya bindii zaman binek ta hizmetini grrlerdi. Kbrs'n ilk krallar trihten ziyde efsneye iddir-ler; Sefl ile afaktan domu olan Aus; zmir, ile Pafos beldelerinin kurucusu olup Febos ile vuku bulan ve felketine sebep olan mcdelelerin terennmyle, zellikle servi aacna dnen kznn talihsizlii ile mehur olan Kiniras; yapt heykele telkin
mdeninin kendine tahsis olundua Vens'n bir smidir. Fr. daki cuivre nln de Ayn kkten geldii aikrdr. Mtercim.

Byk Osmanl Tarihi

Cilt 6

Joseph von Hammer

Sytl, TArth-i Hnlefa, 26 (648) senesi ve *ndan sonra 90 (708) senesi. Syt!, TftHh-j Hulefa, bendeki nshada Me'mn saltanat nihyetinde. Luzlnian le Reynard'a da mracaat. Ancak Reynard, Luzinlan' anlamamt; nk Luzinian Kbrs'n ummi surette 24 defa yama, edildiini syledii halde. Reynard, Arablar'm 24 istilasndan bahseder.
700 701

Sayfa

281

ettii ateli ak ile heykelin hayt bulduunu gren Pigmalion isimlerini bize kadar ulatran, hep efsnedir. simleri trih olan krallar iinde: nsan kurban edilmesini yasaklayan Diiflus; Kabrias nmnda Atinal bir generalin yardmyla aday hkm altna alan Evagoras; Msrllar'a bizzat kendini teslm etmektense kocasnn ve kardelerinin yaptklar gibi, gerek kendisini, gerek ocuklarn ldrmeyi terch eden Ahioteia ismindeki kadnn kocas: Ni-kokles; Batlamyus'dan Kbrs ve Msr vlsi unvann alm ve filozof Anaksarhos'un zlimce dmyle ebed bir nefret kazanm olan Nitokren; Solon'un nashat zerine Ege ehri ahlsini o kanun-yapc filozofun nmna nisbetle Suli adn verdii baka bir ehri imr etmek zere g ettiren Filokipos; Byk iskender'e ran' fethetmekte kulland klc veren Pimtos saylabilir. Bu krallarn hepsi Msr'n, ran veyhud Yunan'n emir-gzr olduklarn kabul etmilerdi. Ada, Apries ve Ama-zis zamanlarnda Msr'n tbiiyyeti altnda bulundu; Keyhusrev ve Key -kvus zamanlarnda itaat arzettiler; imon ve Hares zamanlarnda Yu-nan'a tbi' olmu ve daha sonralar Askend'e (?) teslimiyet gstermitir. Katon, Kbrs haznelerim Roma menfaatine yama etti. Jul Sezar ile Mark-Antuan birbirini tkben aday Arsinoe ile Kleopatra'ya ihsan ettiler. Trayan zamannda Yahudiler; Bizantinler zamannda Muviye, Ye-zd, Hrn'rRed ordularn! tekil eden Arablar tarafndan talan edildi 700. Muviye Kbrs' iki defa harabeye evirmi ve me'ysluk iinde brakmtr. Yezd'in adaya kmasndan yedi sene sonra bile ahlsinin pekounun Suriye'ye dalm olmalarndan dolay ada, hemen batanbaa ssz kalmt; lkin kars Kbns*da dnyya gelmi olan mparator Justinien'in talebi zerine Halfe, bu ahlyi yerlerine geri yollad. Me'mn, bu adadan Yunan filozoflarnn eserlerim getirtti 701. Kuds Kral Bodvin ve ngiltere Kral Riar adada Arablar*n yerini aldlar ve onlarn tahribatn devam ettirdiler. Riar, 25.000 gm marklk bir istikraza rehin olarak Kbrs' Ma'bediyyn valyelerine terketmiti; ahl bu yeni zlimlere kar ayaklandklarndan, Riar 10.000 altn mukabilinde Luzinianh Gui'ye satt. Kk Piyer'in katlimlarndan sonra Ni-kosia ve Famagusta Cenevizlilerde terk edildi. Kral, Msr Sultn Bars-bay'm askeri tarafndan esr edilerek gtrlp, o zamandan itibaren Msr Sultnlar tarafndan Kbrs fethedilmi ve haraca

Byk Osmanl Tarihi

Cilt 6

Joseph von Hammer

balanm bir mlk addolundu. Kral Jak, Kralie arlot'un kocas Savual Alois aleyhinde yardma gelmi olan Memlkler'in sene aday tahrb ettiklerini grdkten sonra, Kaahire'de Sultn Thir huzurunda sadakat and iti. XIV. asrn balarndan itibaren Venedikliler Kbrs'n balca ehirlerinde, yni Limasol'da, Nikosia'da, Famagusta'da, Pafos'da messeseler sahibi oldular. Kiliseler, pazarlar, balyos iin bir hne in ettiler; sokaklar umm kaidelere aykr olarak kapsz (gayr mesdd) bulunduu gibi, bu yolda dier imtiyazlara da nail olmulard 702. Venedik asil ailelerinden Katerin Kornara, Kral Jak ile evlendi. Bu Kral'n ve olunun zannedildiine gre Venedikliler tarafndan zehirlenmek suretiyle vefatlarndan sonra Kornara, Venedik Cumhuriyetinin kz olarak iln edilip, Kralln vatanna terk etti. Roma Senatosu, Kralie hakknda gsterilen zorlamaya mukabil olmak zere, her trl saygy bol bol gsterdi. Tahtndan indirilmi kralie buantor denilen alay kadrgasyla mutantan bir surette Aziz Mark Kilisesi'ne gtrlm, ve vefatndan sonra heykeltra Kontino'nun san'at eseri olarak bir heykeli yaptrlp, mukaddes kilisesi* ne konulmutur 703. Krallarn ve zlimlerin, bu kadar kark ve birbirine uymayan ve Kbrs
lib. dedi pattinin ikinci cildinde (s. 97), Kbrs adasnda Venedikliler'e verilen ilk imtiyazlar yazldr. Bu imtiyazlar, 3 Haziran 1306 tarihlidir: Actum in insula Cypri in Civitate Nicosioe in polatio infrascripti Domini Gubernatoris. Ahid-nme VI. Hugo tarafndan 4 Eyll 1320*de imzalanmtr. Pactum inter Serenissimum Principem Dominum Hugonem Dei Gratia Jerusalem et Cypri Regem illustrem et tractatores per eundem Regem deputatos et Joannem Venerio Syndi-cum et procuratorem inclyti et mgnifici Domini Joannis Su-perantio Ducis Venetia. Doc unlar talep etti: Petit franchisiam per totum reg -num et (Ahidnme VI. Hugo tarafndan 4 Eyll 1320*de imzalanmtr), rum, ete. insulam Cypri: nullus Venetus ullam dationem (vergi) vel tholonium dirictum (rsum) padagrium vel commercium (bac) emendo, vendendo, ponderando, men-surando solvat mjifluo modo intrando, exeundo, morando: petit, quod habere debeant in Nicosia, Limesso, Famagosta, Bafc ecelesiam, domum pro Bailo et plateam convementem non clausam suis ubi morari possi t Bailus ive officiales commu-nis Venetiarum et alii Veneti possint emere domos salvo quod si de dictis locis habitationum deberet solvi sensiva vel affic-tus Regi quod propterea Bajulus et Veneti non teneantur aliquid solvefe. Item quod dicti Veniti ive eorum officiales possint habere bastonem et portare per totum regnum et fa-cere poni pannum seu gridam in omnibus terris regni. te yandan da Doc unlar taahht ediyordu: Dux offert amicitiam item quod Veneti non habeant societatem contra praefatum Regem Cypri; item quod omnes Veneti erunt pro defensiona locorum in quibus se reperuerint Rex possit extrahere de civitate Venetim equos et arma Bajulus nul-um affrancabit pro Veneto nii Venetum item offert Domino Regi finem remissionem et pactum de non petendo nec ulterios inquietando de omnibus et singulis jurisdictionibus et possessionibus, quas Veneti et commune Venetorum sole-bant et ascerebant habere in insula Cypri. Bu ahidnme Kbrs Kral Piyer ile Doc Jan Delfin arasnda tecdden yaplmtr. Confirmatio pactorum inter Se-renissimum Principem Dominum petrum Dei gratia Jerusalem et Cypri Regem et inclytum Dominum Ducem Delphyn, eadem gratia Ducem Venetiarum, ete, ex tractatu egregiorum viro-rum Dominorum Joannis Dandulo et Pantaleonis, Barbo Am-baxatorum et Syndicorum dicti Domini Ducis Venetiarum. (Lib. dedi patti, c. 3). 60. varakda 10 Austos 1330 tarihli olup, ceza ve denizcilikle ilgili dvalarn grlmesi hakknda Fransa ile bir ahidnme vardr; 62. varakda dah bu vesikalar hmil elilerin Nikozia'dan 20 Eyll 1360 (?) tarihli i'timdn-me cevaplan dercedilmitir. 703 Ressam "Fitten dah Konara'nn bir resmini yapmtr ki, Manfrln sara -yndadr.
702

Sayfa

282

Byk Osmanl Tarihi

Cilt 6

Joseph von Hammer

trihim asrlarca bir phelilik perdesi altnda bulunduran bu seyri iinde, hakk bir byklk ile adr olarak, ancak Solon ve Zenon gibi birka isim grlebilir. Lin Zenon'un ahlk kaaidelerine pek muhalif bir atlete gark olmu ve Solon'un kanunlarn o kadar alen bir surette horlam ve inkr etmi, ve bu iki hakimi vatanlarndan karan zlim* lere itaat etmi olan Kbrs o byk adamlarn doum yeri olmasyla if -tihr edemiyecei gibi, bu beyhude unvan, ada iin bir eref de saylamaz. Bir memleket, bunlar gibi byk adamlarn doum yeri olmasn ancak kendilerini takdir etmi ve szlerini dinlemi olduu takdirde vnme vesilesi yapabilir. Bil'akis onlarn kadrini bilmemise, iftihar duygusundan nasibi mahcubiyetten ve ayplanmaktan ibaret kalr ve onlarn yetimesine beiklik etme erefini, yabanc bir meziyyet sahibi tarafndan, ms -tehak olduu parlak takdiri gstermi olan misafirperver memlekete it olur. Kbrs adas, Solon ve Zenon'dan baka, tabiat bilgini Kinezias'a, tabb Apolonius'a, tarihi Ksenofon ve Demitrius'a, birok azizlere, mesel: Hilarion'a, Barnabas'a, Epafras'a, Mesih'in 72 akirdinden vatanlarnda ehd olmak suretiyle lm ikisine, ad mezarn inde barndran Korfu ehrinde bilhassa saygya mazhar olan Aziz spridion'a dah doum yeri olmutur. Luzinianlar*n ve Venedikliler'in uzun sren istillarnda Venedikliler'in Kbrs adasndan karldklar sralarda hayta veda eden Bragadino'dan baka naml bir isim oratya kmamtr. Kbrs'n eski trihinin u ksa hikyesini mtekib mevzua dnerek, Nikosia'y, Famagusta'y 704, btn aday istillarndan sonra, k zlimlerin yaptklarna uygun den vahilikleriyle anturlar'n ve Ofiojeliler'in efsne tarznda grnen mezalimini; Ma'bediyyn ile Ser-rcler'in yaptklar ktlkleri ne ekilde gemi olduklarn gstermemiz lzm gelir 705. Sultn Selm, Kbrs seferinin kumandanln, bunu tavsiye edenlere vermiti. Lala Mustafa Paa, adaya karlacak asker kuvvetlerin serdr lna, Piyle Paa, donanma ba-kumand anlna tyin edildi. Eski kap-dn
Nikozi, Nikosla Lefkoadr; Famagusta Magosatdr. Mtercim. Kbrs adasnda hla ekseriyetin eski sakinlerinden olan Rumlar'da bu -lunduu, yeni ve eski Hristiyan kavimlerinin slam'dan ve OsmanlUar'dan aldklar yerlerde ise, tek bir fert kalmad dnlrse, Hammer'in burada da, taassuba kapld grlm olur. Mtercim. (ok kr ki, 1974 cBars Harekt sayesinde. 1960 Londra ve Zrich Anlamasyla salanm, olan hukuk pozisyondan da istifde edilerek, yeni Bum maskeli Hal zulmlerine kar Kbrs Trk' kurtarlmtr. Mamafih, askeri harekttan nceki bebeklere, kadnlara, msm Trl ahlye karg gsterilen vahet, Efsne devir lerind eki gaddrlklanyla hret bulmu zlimleri hatrlatmakta ve insana gayr ihtiyari cAtan ne ki sen ne olasn> diye Rumlar'a... haykrmak ihtiyacm duyurmaktadr (Hazrlayan).
704 705

Sayfa

283

Byk Osmanl Tarihi

Cilt 6

Joseph von Hammer

Mezzin-zde Al, Piyle'nin emri altndayd. Ser-askerin emri altnda Anadolu belerbei iskender Paa, Karaman ve Sivas valileri Hasan ve Behrm Paalar, Dlkadiriyye valisi Mustafa^ Be, Haleb sancak-bei Dervi Paa, sonralar ehr-i Zor valiliinden azl edilmi olan Mustafa Paa bulunduu gibi, Rumeli'den Trhala, Yanya, lbasan, Prizrin, Mora beleri de onun maiyyetine me'mrdular. Donanma ksma ayrlm olarak birbirini mtekib ay zarfnda hareket etmiti: Mart'ta Murad Res 25 kadrga ile Rodos'a yneldi; Nsan'da Piyle 65 kadrga ve 30 kalyon'la onu tkb etti 706 . Mays'da dah Mezzin-zde 36 kadrga, 12 ekdiri, sekiz mauna 707, hayvan nakline mahsus 40 gemi; asker, yiyecek, top ve mhimmat nakline mahsus 40 karamrsel ile denize kt. Bu takm donanma, cem'an 360 yelkenden mrekkeb idi 708. Piyle Paa, Arboz adasnda zahiresini ikml ettikten sonra, anszn istil midiyle ye belki Selm'in iltifat-ddesi olan Yahudi Migez'in dukalna ilhak etmek maksadyle, Tine adasna asker kard. 8.000 kii bu aday batan baa tahrb ettiler. Piyle; askerni yelkenlere alarak Fenika (kadim: Fonikus) Krfezi ne doru yelken at ki, burada dokuz asr nce Muviye'nin donanmas mparator Konstans'n donanmasn malb ve alelacele Bizans'a ekil mee mecbur etmiti 709. Kbrs'n Arablar tarafndan ilk fethinden yedi sene sonra bu adam sm lkelerine dhil edilmesi Fenika Krfezi'ni muhtelif slm milletlerinin toplanma yeri yapm olduundan, Osmanl donanmas bu krfe sularna geldike, adanm ele geirilmesini arzulamamas imknszd. 157C Austosunun ilk gn kadm Amatos yaknndaki, vaktiyle Ma'bediyyn valyeleri'nin merkezleri olan Limasol limanna demir atarak, muhafzlarn kumandan Astor Baglioni'nin mukavemet etmesini nleyen Venedik valisi Nikola Dandolo'nun idaresizlii ve liyakatsizlii sayesinde, zahmetsizce karaya asker kard. Gznndeki tehlikelere ramen, valinin ihtiyatszca
Balyos Barbaro, 20 Nisan 1570 tarihli raporunda, Piyle'nin 75 kadrga ile sahilden hareket ettiini yazar Seferin Kbrs zerine mi, yoksa Girit adas zerine mi olduunu henz bilmedii u ibaresinden anlalr: cMustafa avendo eletto per sua galea que],'a deli' altro Mustafa dlsgra-zlato a Malta (muhasarann kaldrlmasndan dolay) essendne stato avertlto la muto. 707 Trkler'In palanderlyeleri ve Romallar'm Hippogogis denilen gemile ri ve keza mauna^n Romallar'm neraioe denilen emilerine mudildir. 708 Kontari (varak: 5've 9), Venedik basm, 1595 Bunun gsterdii yekn 248 yelkendir. Bu miktar se Hac Kalfa mn (Esfrl-Bih*, varak: 40) gsterdii 360 adediyle uyumaz (Metindeki rakamlara gre ise yekn 256'dr. Hazrlayan). 709 Teofan'da, Konstans'n Saltanatnn 13. Senesi, niladl 654.
706

Sayfa

284

Byk Osmanl Tarihi

Cilt 6

Joseph von Hammer

hareketi o derecedeydi ki, sahilleri korumaya memur asker arasna alnm olan kyllerin, evlerine dnmelerine izin vermiti 710 Bu musibete ilveten, valinin cehaletine, Baglioni'ye halef olan topu kumandan Trablus Kontu Jak D Nores'in cehaletleri ekleniyordu. Adann milis askeri Senglitiko kardeler, muntazam svr (yni Istradiut-lar) Andre Kortez, muntazam svr (Guastadori'ler) ipbon Karafa kumandasnda idi; Piyetro Ronkadi de Arnavutlar'n ba-kumandanlnda bulunuyordu. Limasol yaknndaki Leftari kalesi ilk ihtarda teslim olmu ve ser-asker Mustafa Paa bu yumuak ve mutedil hareketiyle dier mevkileri de teslime tevik etmek iin skinlerinin can ve maln muhafaza etmiti. Lkin Venedikliler, Leftari'nin kendilerine gsterdii hyanetten dolay mdhi bir intikam alarak, bakalarnn onlar rnek almasn nlediler. yle ki: Bir gece Leftari'ye anszn hcum ederek, ahlsinin ekserisini ldrdler ve ocuklarla kadnlar dalara kardlar. Bu ilk vak'alar srasnda Osmanl donanmasndan 24 kadrga ayrlarak imdd kuvveti almak iin Karaman sahillerine gnderilmiti 711. Bu hizmet iin grevlendirilen ve askerin Kbrs sahillerine karlmasna nezret eden ahslar arasnda eskiden Hanager ismiyle mruf olan stiryali nhted bn avu ile vaktiyle dvn-i hmyn ktiblerin-den olan ve ileride Kefe Belerbelii'ne tyn edilecek olan Dal Mah-mud'u zikredeceiz. Mesnevi mtercimi olan Dal Mahmd, sonralar Oz-demir-olu Osman Paa'nn dvn efendisi olarak, irvan, muharebesinde esr edilmi ve Haler'in en eski ilticghlarndan biri olan Alamut kalesinde birka sene kalmt. Nihayet Tebriz'in zabtnda kurtarlarak, irvan'n fethi hakknda manzum ve mensur bir eser tanzm etti. Dal Mahmd Lala Mustafa Paa'mn sr-ktibi
Gratiani'nin Kbrs Muharebesi eserinde (kitap: % varak: 117): Militlibus ex libertino genere diyor. Bu libertinler (Serbestler, Ar daman atlam olanlar) Luzinan ile Kalepion'un Francomati dedikleridir. Bunlar ihtiml ki Libertin denilen evld- tabiyye (tabiatn ocuklar) idi. Bu Libertinler, Roma askerinin spanyol kadmlanyle mnsebetinden hsl olup, Senato tarafndan Kartj'ya koloni tekil etmek zere gnderilen 4.000 pie (Titlio, 43, 3) mmasildirler. Bu Libertin ve Frankomatiler'in Trk ordusunda mukabilleri Garibler ve Mteferrikalar'dr; nasl k cgzde demek olan talyan cereneleri yenierilere, stracUtlar sipahilere Guastadoriler aknclar'a mudildir. (Garibler, gayrimer ocuklar olmayp, muhtelif yerlerden gelip de gnll kaydolan askerler idi; mteferrika ise o zamann mu'teber rtbelerinden biridir. Mtercim)'. 711 Rim (Rym)*in Temmuz 1570 tarihli raporundan: Discordia Hectoris Boleonis et Collateralis Comitis Bo -canii, qui nullus alteri cedere volebat, est factum, ut elassi non oecuretur, itaque copiis ad Tsla (Lamaca) expositis reete Nicosiam duetore Mustafapassa contendere, quo 25 Jul per-venere Summa rerum erat apud Comitem Jacobum de Tripoli praefectum tormentorum, qui vix unquam antea tormen-ta viderat; Comes Rocani Magister arabiorum rei militaris valde ignarus. Colonellus Bonchon Gubernatorem civit, inter cuos male conventum fuit. praefecto Famagostae provisoris Nicosiae Danduli caput abscissum missum.
710

Sayfa

285

Byk Osmanl Tarihi

Cilt 6

Joseph von Hammer

sfatyle Kbrs seferini tkb etmekte olan mverrih Al'nin dostu idi. Lefkoe Muhasaras Ve Fethi Austos ortasna doru ar toplar karaya karldndan, ser-asker bir harb meclisi kurdu. Bu meclisde Lala Mustafa Paa'mn re'yi mucibince Nikosia'nn muhasaras kararlatrld. Piyle Paa ise Famagusta muhsarasyle balanlmasn teklif etmiti. Eskiden Kai Nikozia ve daha eskiden Limosia (bu Kumca isimler imdiki Trklerin verdii Lefkoe ismini hatrlatrlar), adann ortasn da olup payitaht idi. Bir tepe zerinde bulunmas cihetiyle mstahkem mevkilerden saylrd. Ancak evresi dokuz milden mile kadar daraltlm olmakla beraber, yine mdfaasn epeyce glendirirdi. Bir sene de ne kadar gn varsa, Nikozia'da o kadar kilise vard. Selm'in saltanatnn ilk senesinde Venedikliler eski kaleyi tamamen ykarak onbir tabiye ve kap yapmak ve diresini 8.180 zir'a, yni 3 mil'e indirmek suretiyle ehri muntazam bir istihkm hline getirmilerdi 712. O zaman 80 kilise ile Kuds Krallan'nn, Lusinianlar'm, Celle ve Antakya Prenslerinin, Hkimlerin, amirallerin, kumandanlarn, Kuds ve Kbrs Krallar mbeyncilerinin, kont ve baronlarla Tiberba (Taberiyye), Koron (Sr), Sidon (Sayda), Bert (Beyrut), Sezre, Jope, Nikopoi ehirlerine mensup dier asilzadelerin ve papaslardan, piskoposlardan, patriklerden 16'smn mezarlarnn bulunduu byk kilise yklmt. 80 rahip hademesi olan bu manastrda arasra gelip ziyaret eden Kral ve Kralie iin direler tahsis edilmiti. Rum imparatorlar, ve zellikle Byk Kostan-tin zamannda yaplm olan mukaddes binalar ve eski duvarlar bu suretle yeni istihkmlar yaplmas elzemiyyetine feda edildi. Bu istihkmlar 250 topla savunulmaktayd. Her tabiye, iki tarafndan 30 kadem uzun-luundayd ve ferah ferah 2.000 kii ve 4 top alabilirdi. Muhafz kuvvetleri 10.000 kiiye varyordu ve unlardan mrekkebdi: 1.500 talya askeri, 3.000 Venedik kara askeri (erne'de), 2.500 serbest milisler (Frankoma-ti), 250 Arnavud, 1.000 Nikozia asilzadesi. Btn ovalk araziyi ele geirmi olan Mustafa Paa, Temmuz'un 22' snde Nikozia duvarlar nnde grnerek, muhasarasna balad. Oraya
Foglietta, s. 81. Paruta, s. 79. Luzinan, s. 16. Bu onbir istihkmn isimleri unlard: Po D Kataro, Kostanza, Davilla, Tripoli, Ruka. Mula, Gerino, Barbaro, Loredano, Abra, Karafa. Trk mverrihi Zeyrek (varak: 11) onbir yerine oniki sayyor.
712

Sayfa

286

Byk Osmanl Tarihi

Cilt 6

Joseph von Hammer

Mverrih Foglietta, Paruta, Gratian bu skender Pasaj Iskenderiyye mutasarrf yaparlar; Dervi Pasa"y da Derevis eklinde yazarlar. Fo-Uetta, s. 87. 714 l, (varak: 359), burada yedi demek olan seVe ile yrtc hayvanlar demek olan seb* kelimeleriyle oynayarak, yedi istihkm nkumandanlann sebVya benzetiyor.
713

Sayfa

287

vardnda 2.500 svari ile 6.000'i yenieri olan 50.000 muntazam piyadeye resm-i geit yaptrd. Osmanl ordusu aknclarla beraber cem'an 100.000 kii tahmin olunabilire^. Mustafa Paa muntazam piyadeyi takriben yedier bin kiilik yedi frkaya ayrarak, mevkiin yedi tabiyesi karsna yerletirdi. Kumanday, mer arasnda yle datt: Kaps gneyde tuzlalara nazr olan Kostanza tabiyesinin batsnda kendisi ordugh kurdu; Tuzla lar kapsnn solundaki Podokataro tabiyesinin karsna tskender Paa'y koydu 713; ser-askerin sama den Davla tabiyesine Mustafa Paa tarafndan ve Tripoli (Tarablus; Trablus) tabiyesine Haleb Beler -bei Dervi Paa tarafndan taarruz edilecekti; dierlerinin karlarna da yenieri aa ve khyalar, Karaman ve Dlkadiriyye belerbei Hasan ve Mustafa Paalar me'mr edildiler 714. Muhasarann srd yedi hafta iinde Piyle donanma ile Rodos su larnda dolat. Bu srada Cezayir belerbei Kalabreli mhted Oiali ki Trkler tarafndan Ulu Al, sonra Kl Al ad verilmitir Tnus'dan Ben Hafs hkmdarn karm ve bu ehri spanyollarn elinden kurtarm olduunu bb-i hmyna arzetti. Ayrca, bir takm korsan gemileriyle limandan karak 4 Malta kadrgasna rast gelip bunlar zabt ettiini ve gemilerini tamir iin Tunus'a dndn bildiriyordu. Ulu Al'nin ald bayraklar Kbrs ordusuna gnderildiinden, Mustafa bunlar Nikozia duvarlar altnda atrd. Bu manzara, kuatlanlar zerinde moral bozucu bir tesir yapt. Vaka, iki hcumu kahramanca def etmilerdi; lkin Meryem Orucu Gn vuku bulan nc hcumda, zabitlerinin en iyilerinden birounu kaybetmilerdi. Piyle Rodos sularnda dolamaktan dnnce, ser-asker onun ve ikinci donanma kumandannn, umm ve son bir hcum yapmak zere, her gemiden 100 kiilik bir kuvvetle orduyu takviye etmelerini emretti. Bu emrin icras iin Al, ser-asker ordusuna 20.000 gemici ve bahriye askeri getirdi; hcum ertesi gn iin kararlatrld (9 Eyll 1570). Po D Kataro, Kostanza, Tripoli tabiyeleri gne domadan zabted di; muhafzlar intizamsz bir ekilde mevki dhiline ekildiler; ahl, hayatlarnn balanmasn istirham etmek zere gliblerin ayaklarna kapandlarsa da, faydas olmad ve merhametsizce katlima uradlar. Vl,

Byk Osmanl Tarihi

Cilt 6

Joseph von Hammer

bapiskopos, ehrin dier hkimleri henz vilyet konanda idiler. Dervi Paa 6 topla kona dodurdu; ser-asker de teslim olmalarn ihtar etmek ve canlarna iliilmiyeceini vaad etmek zere bir papas gnderdi. Bunlar silhlarn aa alm olduklan halde, papasn dnnde, Trkler saraya girerek nlerine gelen ahs ve eyay kati ve, tahrb eylediler. Kimse kurtulamad. Vl de, cehaletine, idaresizliine kurbn olarak telef oldu. Venedikli yhud Rum bir kadn Mehmed Paa'mn kalyonlarn ve altn, gm, top, en muteber ailelere mensup gen kzlardan mteekkil olup, ganimetin en kymetli ksmn tayan dier iki gemiyi, limanda yelken amak zere bulunduklar halde ateledi; barutlarn ate almas, sadrzamn gemisini havaya uurdu. Ate, dier iki gemiyi de yakt; bin gen esir ateler iinde kalp, ancak birka gemici yzerek kurtulabildi-ler 715: Baf Ve Limasol'un Zapt Nikozia'mn dmesi tanra iter'in mabedi olan Pafos (Bef) ile LimasTun (Amatos) da dmesine yol at 716. Trkler adann eski payitaht olup Atene generali Simon'un vefatyle hret bulan itium harabeleri yaknndaki Tuzla (Larnaka)'y da zabtettiler. Larnaka, kadn sahabelerden mm Harm'n kabrine yakn olmas cihetiyle Msllimanlarca muhterem bir yerdir 717. erine (vaktiyle: Karkinia) ki Kbrs'n kadm tarihindeki 9 zlimden birinin oturduu merkez olmakla, yeni trihinde D Lusinian'm srarl mdfasyle mehurdur Osmanl silhlarna teslim oldu. Mara belerbei, Mustafa Paa'mn mektubu yerine Dandolo'nun ban gstererek mutasarrfn itaate davet etmek zere, Famagusta'ya gnderildi. Ser-asker de 15 Eyll 1570'de (Kbrs'taki) Ayasofya Cmii'nde cum' namazn klarak, gn sonra Muzaffer Pa -a'y iki-bin ikiyle Nikozia'da brakp, bizzat Famagusta duvarlar altna gitti. Magosa Kuatmas

288
Sayfa

Esfarl-Bihar , (varak: 41) bu yangnda, 800 kzn ldn yazar. Bu trihin mellifi (Hammer) Pafos ve Amatos mbedlerinin harabelerini bulmak erefine nail olmutur: Topographische Ansichten auf ener Reise in die et Petrestini Papiri greco -egizi, Levante eserine mracaat, s. 7p. 717 mm Haram binti Mhn (dorusu: Mlhn) ki Muviye* -nin 27 (647) senesinde adaya asker sevkettii srada, orada vefat etmitir. Kabri zamanmzda dah Larnaka (Tuzla) hricinde bir mesiredir. Ravzat'lEbrr (varak: 34), Kbns adasnn Memlkler'e senelik 6.000 duka verdiini yazar (M.t. 6).
715 716

Byk Osmanl Tarihi

Cilt 6

Joseph von Hammer

Sayfa

Mustafa Paa, Famagusta'ya geldikten sonra, bir istihkm yaptrd; buradan ehre, limana top atlmaa balanld. Bu inat kf surette gsteriyordu ki, her ne kadar mevsim ilerlemi ise de, Osmanl kumandan muhasaraya aralksz devam etmee karar vermitir. Bununla beraber kapdn Piyle ve Al donanmay istanbul'a gtrerek, Kbrs'ta ordunun nakliye hizmetlerinde kullanlmak zere, Rodos mutasarrf Hamza Be kumandasnda 40 kadrgadan fazla brakmam olduklarndan, bu durum ve kn iddeti, muhasara kuvvetlerinin, gayretlerini azaltmak zorunda brakt. Mustafa, baharn girmesini ve imdd gelmesini bekleyerek mevkin muhasarasn iddetlendirmek ve btn nakliytn kesmekle iktifa etti. Onun dikkatine ramen, Mark-Antuan-Kirini kumandasnda 12 Venedik gemisi Famagusta'ya 1.600 kii ile mhimmat kartmaa muvaffak oldular (23 Knun- sn); bu kadrgalar birok Trk gemisini batrdklar gibi, stanbul'dan askerin ayln getirmi olan gemiyi de ele geirdiler. Pdih, bu musibetlerden dolay, ada nnde beklemekle grevlendirilmi olan Sakz ve Rodos belerini mes'l tuttu; birincisinin ba kesilerek, ikincisi, bahriye kumandanlarnn iftihar almeti olan fener den mahrum edildi. Bu srada Arboz bei Akdeniz'de bulunmaa me'mr olan btn gemileri Sakz'da toplayp, orada Kapdn Al Paa'mn geliini beklemee memur edildi. Al Paa, 40 kadrga ile stanbul'dan karak, Arboz be -inin 40 gemisiyle birleti. Ondan sonra ikisi birden 1571 Nisn'nda Kbrs adasna asker kardlar. Bu mddet zarfnda Mustafa, Asya sahilinden Kbrs'a asker ve mhimmat nakletmek zere karamrsel ve mauna-ardan faal bir nakliye hizmeti ekibi tekil etti. 16 Nsan'da Mustafa Paa, ordusuna umm bir resm-i geit yaptrd. Muhasara ile ilgili almalara hayret verici bir ekilde devam edildi: Mays ortasna doru 40.000 akncnn almakta olduu hendeklerin hepsi tamamland ve mahsurlar, hibir ekilde engellemee mukt edir olamadlar. milden fazla bir mesafede Mustafa Paa ekseriya kayalar yarmaa mecbur olarak o kadar geni, o kadar derin yol atrmt ki, bir atl hi grlmeksizin geip gidebilirdi; bu hendein arkasnda yaplan kuleye yerletirilen avclar, kaledekeri daim ende iinde tutarlard. Mevkiin duvarlar, kuleleri, tabiyeleri 74 toptan mrekkep be batarya tarafndan iddetle douluyordu; bu toplarn arasnda 4' stanbul, kod-ra, Belgrad ve Rodos muhasaralarnda grdmz kadar fevkalde cesm idi, ki

289

Byk Osmanl Tarihi

Cilt 6

Joseph von Hammer

Sayfa

290

Avrupal mverrihler kh Helepol, kh Bazilik adn verirler 718. Kaledekiler tarafndan top atei, topu generali Martinengo tarafndan idare olunurdu. Bu adamn Rodos muhasarasnda kazanm olduu hreti bu defa da muhafaza edecei md ediliyordu. Marko-An-tonyo Bragadino ehir ve istihkmlarn ba-kumandannda ve kardei Covanni Andre, onun emri altnda idi. Hektor Baglioni genel kumandanlkta ve CiovanniAntonyo-Kirini muhafz kuvvetlerini idareye memur idi. Muhasara altndaki bir mevkide, gerek mdsizlie sebebiyet veren szleriyle, gerek ok fazla olan tketicilikleriyle zararl olan faydasz ka -kdmanlarndan kurtulmak iin Bragadino, ahlden 8.000-ini dar kard; Osmanllar allmtan ziyde insaniyyet gstererek, bunlarn gemelerine ve adann kylerine yaylmalarna msade ettiler. Bu suretle kuatlm olan mevkide yars talyan, yars Rm olmak zere, silh tamaa muktedir 7.000'den fazla adam kald. Famagusta, fena halde ve az miktarda istihkmlarla savunulmaktayd; lkin kumandan metin bir tabiata yeni tedbirler icd etmee kaadir bir zekya sahipti. Bragadino, duvarlar tamir ettirdi, dkmhane yaptrd, toplan istihkmlar iine ald; herkese o kadar gayret verdi ki, zabitler istihkmlar zerine yerleerek, baka ikametgh istemediler. Bir Mays sabah Osmanl ordusunda birdenbire byk bir grlt iitildi; o anda toplarn mdhi bir ateiyle korunmakta olan muhsrlar, zten epeyce hasar grm olan duvar diplerine kadar hendekte ilerlediler; merdiven kurup kmaa muvaffak olmadarsa da, hendekte mevzlendiler; kaledekerin srekli uramalar, onlar yerlerinden karamad. Bu srada yeralt almalarna ve kazlarna her iki taraftan da gayretle devam ediliyordu. Kaledekiler kule ve istihkmlarn yukarsndan de-*v$mh olarak gidip gelmekte ve barut tamakta olan Osmanl lmclarnn hareketlerini tkb edebiliyorlard. Lmn nerelere konulduu iyi tahmin edildi; lkin lmn bozulmas mmkn olamad gibi, bunun tehdd etmekte olduu muhafzlar dakika be-dakka berhava olmay beklemekteydiler. Nihayet lm patlad, btn ehri sard, kule duvarlarnn bir ksmn yerle bir etti; mteakiben muhsrlar mevkii ele geirmek midiyle harabeler zerine atldlar. Ancak bu hcum da ncekinden daha iyi
cHelepole (Helepol) eskilerin kule seklinde ve muhasaralar n kullandklar bir nevi harb makineleridir. Basic (Bazlik) ahane, sul-. tan! demektir. Bunlar bedekl &hl denilen toplardr (Mtercim).
718

Byk Osmanl Tarihi

Cilt 6

Joseph von Hammer

719

Foelietta ve Kontariz, 21, 29 Haziran, 9, 14, 20, 30 Temmuz tarihleriyle, alt hcum tafsilatn verirler

Sayfa

neticelenmedi. Mustafa Paa top ateini ve lm kazma almalarn kesmiyerek, baka bir tahrb vstasna da mracaat etti. Pek-ok gnler, atlan bombalarn umm bir yangn karacandan korkul-du. Lkin Bragadino'nun kahramanlna halel gelmedi. Muhasara, her iki taraftan, biri dierine denk gayretlerle ikibuuk aya varm ve Trkler birok hcumlarda byk zayiata uram olduu halde, Osmanl kumandan kale duvarnda gedikler aldn grerek, umm bir hcum yapmaa ve bunu bizzat idare etmee karar verdi. Kavga pek mdhi oldu; kaledekiler dman (Trkler'i) her noktada ric'at et -tirdierse de, yalnz bir noktada muvaffak olamadlar. Osmanllar bir kapy mdfaa etmekte olan yarm ay eklinde bir istihkmda galebe ettiler. Lkin kaledekiler tarafndan bunun altna lm konulmu olduundan, hcum edenlerin karlmasna pek ok gayret sarfedildii halde neticesiz kalnnca, lma ate verilerek Mslman, Hristiyan hepsi birden berhava oldular. Kaledekiler Bragadino'nun duvarlar iinde yaptrm olduu toprak istihkmlara ekildikten sonra da, dmana sebatla mukavemet etmee azmetmi grnyorlard. Trkler, yarm-ay istihkmnn mdfaa etmekte olduu kapya, bir daha hcuma mecburiyet grdler. Bragadino gedik zerinde ve ayakta dmanla o kadar yakn cenk etti ki, Nikozia'da Osmanllarca gemi bir Venedik bayran kendi elleriyle ald. Trkler'in btn mesasi faydasz kald. Lkin muhafzlar yeni bir dmanla uramaa mecbur oldular ki, buna kar her trl kahramanln hibir tesiri olamazd; ktlk!... Adann muhasarasna balanld bir seneden beri mhimmat ve yiyecek o kadar azalmt ki, yedi fdan ziyde barut kalmam, ahl at, eek, k pek yemee mecbur olmutu. Muhafzlar yedinci bir hcumdan kor karak 719 zaruret hline gelmi olan bir teslim mukavele-nmesine muvafakat gsterdiler. Austos'un birinci gn istihkm zerine beyaz bayrak dikildi. Ser-asker kethuds'yle, yenieri kethdas rehin sfatyle ehre girdiler, kaledekiler de bil-mukabele ser-asker ordusuna iki Venedik asilzadesi gnderdiler; bunlar Mustafa Faa'nn olu tarafndan tam bir hrmetle kabul edildiler ve srmal hil'atler giydirilerek, yenieri aasnn adrnda karnlan doyuruldu. O gn, aadaki artlarla teslim mukavelenamesi imzaland: Muhafzlar, silhlanyle, be para topla, balca kumandanlarnn atiyle -

291

Byk Osmanl Tarihi

Cilt 6

Joseph von Hammer

kacaklar ve derhl Girit adasna nakledileceklerdi; ahl ehri terk ederek btn mallarn alp gitmekte muhtar idiler; kalacaklarn mallarna, canlarna iliilmiyecekti. Muhafzlarn nakline tahsis edilen 14 Osmanl gemisi derhl limana girdiler. Trkler mil mesafeye ekildiler. Muha fzlardan merak sikasyla ordugha gelenleri sevgi tezahratlar ile kabul etmek suretiyle, mahsurlarn fedakrca savunmalarnn kendilerinin hayranlk ve takdirlerine mazhar olduunu gsterdiler. gn zarfnda btn muhafzlar gemiye bindirilerek, kalede, balca kumandanlardan baka kimse kalmad. Bragadino, Austos'un 5*inde, topu kumandan Han ri Martinengo'nun yine ayn isimdeki yeenini ehrin anahtarlarn seraskere bizzat teslim edeceini haber vermek zere, Osmanl ordughna gnderdi. Mustafa Paa nazikne cevap vererek Magosa'nm mdfleriyle grmekten pek mahzz olacan Bragadino'ya tebl etti. Gnein batmasndan saat evvel Bragadino, Baglioni, Lui Martinengo, Antuan Kirini ve dier birok zabitler krk muhafzla birlikte Osmanl ordughna gitti. Bragadino krmz elbise giymi ve bann zerinde rtbesinin almetlerinden olarak krmz bir emsiye tutulduu halde nde ve at zerindeydi. Byk bir saygyla kabul edildi. Bragadino'nun dam Paa, birka dakika kendisiyle ve maiyyetindeki adamlarla muhasara vak'alanna dir konutu. Lkin bu aldatc gsteriin arkas derhl kesildi. Ser-asker, muhafzlar nakletmekle grevli gemilerin Girit'ten serbeste dnebilmeleri iin nasl bir te'mnt vereceklerini sordu. Bragadino'-nun, teslim mukavelenamesinde buna dir birey zikredilmedii cevbn vermesi zerine, ser-asker gen Antuan Krini'nin rehin olarak braklmasn istedi. Bragadino iddetle ve durumun msid olmad bir nefretle infial gsterdi; bunun zerine ser-asker hislerini saklamaa lzum grmeyerek, kumandana ve btn Venediklilere lanet etti, ve kendilerini teslim mukavelenamesiyle garanti edilen dokunulmazlklarna ramen, 50 Mslman hacsn idam etmi olmakla itham etti. Bragadino bu cinayeti ma'kl sebeblere mstenid gstermek yhud inkr etmek mecburiyetinde kalarak, bir taraftan da rehin talebini cesurca fakat lsz szl erle reddetmekte devam etti. Mustafa Paa, szle tahkirden fiiliyata geerek, Baglioni, Martinengo, Kirini ile Bragadino'yu balattrd ve bu vaziyette

Sayfa

292

Byk Osmanl Tarihi

Cilt 6

Joseph von Hammer

adrn dna srndrlmelerini emretti. Bragadino'dan bakalar derhl ldrldler. Arkadalarnn ldrldn gren Bragadino, suya atld. Osmanl mverrihinin ifdesine gre, o da Osmanl esirlerine byle yapmt. Ondan sonra da boynuna toprak dolu iki sepet geirilerek, bunlar tamir edilecek, olan iki istihkma tamaa icbar edildi. Ser-askerin nnden her geiinde mutlaka yere kapanmas lzm gelirdi. Nihayet, kalede hkmet konann nne gtrlerek, Trk esirlerinin denek cezas iin karlmalar mu'td olan diree karld; sonra da dm edildi. Teslim mukavelesinden evvel orduya gnderilen rehineler merhamet veyhud hadm edilmek maksadyle ser-askerin ilk hiddeti esnasnda, onun hadm aas tarafndan saklanlmam olsayd, bunlarn da tekilerin hline urayacaklarna phe yoktu. Gerekten Hanri Martinengo da Osmanllarn 720 klcndan ancak bu suretle ebed olarak esarete ve iktidarszla mahkm edilerek kurtulabilmitir. Kumandann na' kadrga serenine asldktan sonra Bra-gadino'nun, Kirini'nin balanyle birlikte, Pdiha gnderilmek zere bir sanda konuldu. stanbul'da Bragadino'nun derisi krekte bulunan Hris tiyan esirlerine gsterildi 721. Sonralar Venedik'e verilerek Azz Ciovanni ve Paolo Kilisesinin makbereseinde bir testi iine konuldu. Kemikleri de dindrne bir hrmetle toplanlarak Azz Gregoria Kilisesi'ne defnedildi. Mustafa Paa'nn hareketini hakl gstermek iin Osmanl mverrihleri tarafndan ileri srlm olan sebepler ma'kl grlemez; nk Bragadino'nun yersizce ileri srlm iddialarna dellet eden szleri, seraskerin gazabn tahrik etmise de, muhafzlarn haytn ve serbeste ekilip gitmelerini garanti eden teslim artnn bozulmasn hibir ey ma'zr gsteremez. Bir de, Mustafa Paa'nn hiddetini hakkaten Bra gadino'nun cevblarma balamak gerekirse, bundan dolay ilknce ve yalnz onun kurban olmas lzm gelirdi. Halbuki vak'alar bu mlhazay da tekzb eder. Hareket, bir menfaat sz konusu olduu zaman Mslmanlarda verilen sz tutmamann caiz olacan syleyerek bu - muharebeyi tavsiye

Bu tafsilat Rum ve Venedik tarihilerinden nakledilmi hayal mahsl eylerden ibarettir. Trkler'e kar eskidenberi bu gibi tarihi hakikatleri tahrif ve hristiyanlk gayretini tahrik ederek srdrlen yalan ve ifti ralarla dolu neriyat, papaslarm ve Avrupa siysilerinin asrlarca yrttkleri propogandalar, bugn Hal Zihniyeti dediimiz zihniyeti meydana getirmitir ki, yukardaki satrlarda bunun Wr rneini gryorsu nuz (Hazrlayan). 721 Papa'nm casusu olarak tersanede hapsedilmi olan Dominiken papas Kalipio bu deriyi almaa alm, ele geirememitir. Luzinan'a baknz: s. 130.
720

Sayfa

293

Byk Osmanl Tarihi

Cilt 6

Joseph von Hammer

eden fetvaya muvafk idi 722. Bununla beraber, yalnz bu goznne alnnca, byle durumlara hayret etmemek icbeder. II. Selm, IX. arl ve Korkun Ivan ile ada idi. Sent-Bartelemi Katlim'nn Av-, rupa kavimlerine dehet salmasndan beri henz 21 sene gemi olduu gibi, yeni bir senenin bitmesinden evvel Vitanstayn istihkmnn zabtnda btn muhafzlarn dm edildii ve kumandann atete kzartlmak zere mzraa geirildii grlmtr 723. Eer Fransa'da, Finlan diya'da bu trl vahice faaliyetler vukua geliyorsa yetitirdii talebesi en utan verici ktlkleri kaytszca icra etmek suretiyle, en mukaddes slm kanunlarn ayaklar altna alan bir adam neler yapmaa yatkn deildi? Selm'in ve mrebbsinin mahkm olduu ibtilnn te'sri Niko-zia'nn ele geirilmesinden sonraki bz hkimlerin terfii mes'elesinde kalayca anlalr. Zek olmasyla tannm ve her ikisi de iki ve sefahat dkn olan kad Ruh ve raft Ekmel, bizzat meyhane ap ilettiler: Bunlarn mu'td, sabahlar kad mftnin hanesinde, akamlar mft kadY-nn hanesinde kafay ekmek idi. Buna benzer misller sayesinde sarholuk orduda yaygnlk kazanarak, ekseriya neferlerin: arbn en iyisi bu hkimlerin hangisinde bulunur? diye kavga kardklar grlrd. Bundan dolaydr ki, Magosa'nn zabtnda Trk askerleri, ir milletlerin askerinden baka trl hareket etmediler. Kumandan Paa da Azz Nikola Ba-kilisesi'ni hakaretle inedi, kabirleri atrp iindeki insan kalntlarn perian etti. Bu korkun mazaradan birka gn sonra Mustafa Paa adadan kt (15 Eyll 1571); birka hafta sonra da fethi takriben 50.000 kiinin haytna ml olmu olmakla beraber 724 zafer alay ile stanbul'a girdi. Ada'nm varidat ki Memlk Sultnlar tarafndan Haremeyn'e tahsis edilmi olmas harb bahanesi olmu ve Yahd Migez Kbrs Kral unvmyle eline geirmeyi md etmiti sadrzamn masraflarna tyin
Sz edilen fetva mnasebetiyle getiimiz sahfelerde akland zere, Kbrsllarn MUslmanlar'a mtemadiyen verdikleri zarara gre, bu adann zabt oktan beri elzemlyyet kazanmt. Hammer'in ar za ettii bir muahedenin ebedlyyen muhafazas se, gnmzde bile mmkn de -Udlr; byle bir eye riyet edildii takdirde, yeryznde hibir muharebenin yaplmamas lzm gelir. Mtercim. 723 Rusya Trihi, Levesk. Paris 1812, c. 2, s. 89, Pfandorf dan naklen. Venedik'te Rahip Maini Famagusta Muhasarasna dir bir yazma eesre Rahiptir ki, Pada muallimlerinden Antonio Rikoboni tarafndan yazlmtr, Cicogna Ucriziani venete, Grase 3, s. 262. 724 Paruta, s. 198. Kontartni (s. 131), Magosa nndeki ordunun miktarn u seklide gsterir: 80.000 aylkl asker, 14.000 yenieri, gaynmuntazam askerden. 60.000 kii. Paalar defterinde bunlarn simlerini tannmas kaabil olacak surette yazar, yalnz efasuv&r Paa ile Maras Paasn II Bassa di Sclvisar et Marasco yapt gibi, Divrii sancak-beginin de FamJrarla Diveric yapar.
722

Sayfa

294

Byk Osmanl Tarihi

Cilt 6

Joseph von Hammer

edildi. Daha sonralar bu varidatn byk ksm Vlide-Sultn'n tahsisat arasna konuldu; bylelikle Vens'e mensup olup Roma mparatorlar ta rafndan kadnlara mahss hediye olmak zere Msr Kralielerine takdm edilen Kbrs adas, yine ayn yolda, Sultn'n. haremindeki kadnlara verildi, 725. Dalmaya'da Venedik - Osmanl Muharebeleri Magosa muhasaras esnasnda Osmanl gemileri Dalmaya sahillerini endieye drmekten geri kalmamlard. Harb ilnndan sonra, ve daha Trkler adaya kmadan nce Venedik amirali Veneiro, Arnavutluk'ta Sopoto'yu anszn zabtetmiti; mukabele-i bil-misil olmak zere kap-dn Al Paa ve Ulu Al de Girit ve erigo 726 adalaryle Vens'e tah-ss edilen eski
Kbrs muharebesi iin bildirdiimiz eserlerden baka, unlara da baknz: Parta, Foglietta, Gratiani, Contarini, Calepio, Lusignan, Bicari Petri, Cyprim bellum iriter Venetos et Se-limum. Antonii Guarneri de bello cyprio Ubri tres Cristoforo Silvestran vita e fatti del Capitano Bagliani con la guerra di Cipro, Verona 1591 Gas Gianotta Parere sopra il ristretto delle rcolunoni di Cipro Francof: 1633. Impresa di Selim del regno di Cipro d'incerto awore. (Sansovina'da). Brevis ac vere narratio belli cyprii inter Venetos et Turcas gesti. a. 1570 et 1571. Arrighi de bello Cypria Patavii 1764. Conti Ie istorie dei suoi tempi, tradotte da Gian Carlo Saraceni sopra l'orignale latino accresciuto dall autore prima delta morte. Venez. 1589 II. L'assedia et presa di Famagosta, dove s'intend minntissi-mamente tutte le scaramuccie et batterie, mine ed assalti dati ad essa fortezza et ancora i nomi dei capitani, et nmnero delle gent, morte, cos i de Chrlstiani, come de Turchi, et medesi-mamente di quelli ebe sona restati pregionierl. Venezia 1572. Belazione di tatto il successo di Famagosta, dft Martinengo. Venez. 1572 and Brescia 1572. Navrazione della guerra di Ni-cosia farta nel regno di Cipro da Torchi l'anno 1570. Bologna 1571. II ragguaglio della perdita di Nicosia da Giovanni Sase-meno 1570, Martinengo'nun ad geen raporu Bologna, Brasia, Vene -dikte* baslm ve u isimle Almanca'ya tercme edilmitir: Wahrhaftige Relation and Bericbt was massen die gewaltige Stadt und Befestigung Famagusta in Cipro so von maeennik-Uch fr ganz ungewnnlich gehalten, von den Trken im Au -gust des 1571. Jars mit umerhaerten Gewalt erobert und ein-genommen vvorde. Beschrieben durch den wohlgcbornen Gra -ven und Herrn Nestor Martinengo, so mit semen untergebe-nen Knechten selbst inne der Resatzuny zom Anfang bis zum End, bey ailen Dingen mit und dabey gewesen; moeniklichen zu einer. Gewarnung durch ein gutherziger aus welscher spracht in teutsch transferirt in guter Vollendung in Druck geben. Wahrhaftige und omstendliche Beschreibung wie die Trken anfenglich das treffliche Koenigreich and Insel Cypern mit grosser Macht berfallen, und darinnen die Hauptstadt Nikosia mit Gewalt erobert, aucb folgent solehes aosser der eynigen statt und Port Famagusta unter ibren Gewalt geb-racht; Erstlicht beschrieben in italienischer Sprach durch Phi-lippum Nembre grossen Tollmetsch n trkiseher and ara -biseher Sprach zu Nikosia und jetzt n Teutsch verfertigt sambt einer kurz en Vored und sumarisehe Beschreibung der Insel Cypern sehr ntzlich za lesMi 1571 Viyana'da baslm u risale: Newe Zeitung, wie der Trk die Stadt Nicosian n Cypern dieses verlaufene 1571 Jar ein-genommen, auch wie viel iausent Christen er gefangen, etlic-he taosent gesebelt, was von gemeinem Kriegsvolk gewesen ist, was aber Junker und ansehnliche Leute waren, hat er gen Constantinopel. und Alexandria geschicht, etliche Taasent ha-ben sich und Weib und Kindt, dass sie den Trken nit n die Hande kamsn j enunerlich erstoehen und umbbracht 1571. Petri Contarini, De bello sper Venetiis Selimo 11 Turcarom Im -per illato. Baslleae 1573. l, Peev, Selnik Hasan Be-zde. Trihi Feth-t Kbrs; Zeyrek*in eseri (l. 1574). Yine bu isimde dier bir trih; Ahmed'in eseri (l. 1746). Hac Kalfa, Tuhfet'I-Kibr f Es-fri'l-Bihr. 726 Paruta, Osmanl donanmasnn miktarm syle gsteriyor: Pertev Pasa 100 kadrga ile Kastel Roso'da; li Pasa 55, Ulu Ali 20, Barbaros'un olu Hasan. 20 kadrga, ile; Anmed 20 kadrga, 10 mauna, 5 dier gemi
725

Sayfa

295

Byk Osmanl Tarihi

Cilt 6

Joseph von Hammer

iter beldesini vurarak, bu ehirdeki iki mabede hrmetsizlik gsterdiler. Kapdn Paa, Navarin'den Zanta, Kefalonya, Botrinto sahillerini yama iin asker gnderdii gibi, Sopoto zerine de 40 kadrga sevk etti. Bir taraftan da Ulu Al Korfu zerlerinde Barbarigo ve Pi-yero Bertolazi'nin kadrgalanyle Leza ve Maenigo'nun gemilerim zab-tetti. Kapdn Al Paa Sopoto'ya 1.500 yenieri kard. Lkin ehir zerine yapt bir hcumda ans yaver gitmeyip askerinin te birini kaybederek hemen geri ekildi. Dulino mevkii Al Paa ile Ulu Al'nin kafadan, denizden iddetle sktrmalar zerine teslim oldu; eli Alessandro Donato'nun alakl da Antivari'yi teslim olmak zorunda brakt. Budn, mutasarrf A usten Pasgualigo'nun ehliyetsizliinden dolay ayn akbete urad. Kapdn Paa, 20 kadrga ile Kastel-Noovo nlerinde dolamakta olduu halde, Ulu Al ve Kara-Koza (Karagz) Lezina ve Krzula civarn harb ettiler. Austos ortalarna doru iki dnme korsan Lezi-na'da aldklar pekok ganimetle Valona (Avlonya)'ya ekildiler; bu eg-y arasnda bilhassa Lezina'da Madonna Kilisesi'nden alm olduklar vl fenerini gururla gsterirlerdi. Avlonya'dan kapdn Al Paa iki kadrgay Sicilya sahillerine gnderdikten sonra, Sazeno'ya gitti ki, gerek stanbul'dan, gerek Hristiyan hkmetlerinin mttehid donanmalarndan kat' malmat almadka, kat'iyyen bu limandan kmamak niyetinde idi 727. Hal ttifak Kuruluyor Nikozia (Lefkoa)'nm dmesinden sonra sadrzam Sokollu Mehmed Paa, Hristiyan hkmetlerinin ittifaknn Osmanl lkesi iin felkete yol aacandan korkarak, yhud rakibi Mustafa Paa'nn Kbrs seferin-deki parlak muvaffakiyetine gbta ederek, stanbul'da oturan Venedik bal yosuyla mlakatlarnda sulha dir birka sz karp, bir Venedik mk-leme memurunun gelmesini bekledi. Bundan baka balyosu, Senato'nun niyetlerini anlamak iin kanlar'n Venedik'e gndermee tevik etti. En ok megul olduu ittifak mes'elesinin te'sriyle Fransz murahhas Grainan' bb- hmyn ile Venedik arasnda Fransa Kral'nn araclyla sulhun salanmas hususunda Pdih'n ve kendisinin mektuplanyle
le Kbrs nnde; cem'an 230 yelken. Bu bilgiler Hac Kalfa'nn Esffcrl -B-hr (s. 55)'da verdii bilgilere tamamen uygundur. 727 Kontarini, varak: 33. Hac Kalfa, Erfrul-Blhar, varak: 32. Dulino, Trke'de Olgum (Olgu n), AnUvarl Bar, Sppoto Subut, Vajona Av-lona (Avkmjrso seklinde simlendirilir.

Sayfa

296

Byk Osmanl Tarihi

Cilt 6

Joseph von Hammer

Venedik yolundan Paris'e gnderdi. Bunun zerine Venedik hkmeti Jak Raguzoni'yi stanbul'a yollad; ve Papa'nn tekili iin gayret sarfettii ittifak iin, bir mddet geveklik gsterdi. te bu suretledir ki, birbirine zt maksatlarla stanbul'da Ragozini ve Venedik'te Papa vekili Kolona tarafndan yrtlen mzkereler birbirini te'srsiz brakarak, bir taraftar sulh anlamasnn yaplmasn, bir taraftan da Mukaddes Ittifak'm kesin teekkln geciktirmilerdir. Lkin mteakiben Girit adasnn tahribi ve Magosa muhasarasna tekrar balanlmas, Senato'nun kararszlna son vererek, 1571 Maysnn 25'inde Papa, spanya Kral, Venedik Cumhr'u taarruz ve tedafi bir ittifak imza ettiler ki, mevzuu Hristiyan adnn ebed dman olan Osmanl Devletinin kudretini drmekten ibaretti. Bu ittifakn btn g leri 200 kadrgadan, 100 dier gemilerden, 50.000 piyadeden, 4.500 attan mrekkep olacakt. Masraflarnn karlanmas yle tyin edilmiti: Yans Kral, altda biri Papa, te biri Venedik tarafndan verilecekti. Ordu, Mays'ta hazr .bulunup Messina'da toplanacakt. Papa'nn hemen hi harb gemisi olmadndan, Venedikliler toplar ve tehizat mkemmel 12 ka drga vermeyi taahhd ediyorlard. Bakumandanlk spanyol kumandana verilecekti. Mttefik hkmetler arasndaki ahidnme spanya elisi ta rafndan Azz Mark Kilisesi'nde tantanal bir dua okunduktan sonra 22 Temmuz'da ln edildi 728. Fransz elisi, stanbul'a gitmek zere Venedik'ten geerken Senato'yu niyetinden evirmee almsa, faydas olmad 729. Bu ittifak, Osmanl Deveti'nin kuruluundan beri Avrupa hkmetlerinin Hristiyanln samim dman aleyhinde onnc ittifaklar olup, hepsinin de balca tahrikileri Papa ile Venedik Cumhuriyeti idi 730. Kardinal Karafa'mn Azz Piyer Kilisesi'nde hl grlen Satalia zincirini harb armaan olarak getiren mehur ittifak tekilinden bu yana bir asr gemiti. Yine o hkmetlerin, yni Papa, spanya Kral ile Venedik'in bundan evvelki ittifaklar da 34 sene nce yaplmt.
Paruta, varak: 162. Bu ittifak Fuglietta'da yazldr, s Paruta, bu eliyi il vescovo di Aox eklinde isimlendirir, 730 i) V. Urben zamanndaki Hal muharebesi, zmir'in zabt 1344; 2) V. Urben zamannda I. Murd aleyhine; 3) IX. Greguvar zamannda Nibo-lu muharebesi, 1396; 4) IV. ojen zamannda Varna muharebesi; 5) V. Kallis zamannda Belgradpa Hristiyan askerinin mdad, 1455; 6) II. Pt zamannda. 1464; 7) IV. SIkst zamannda tsmbr ve Satalla (Adalla: Antalya) mn zabt, 1472, 8) vni. tnnoaan zamannda II. Bayezld aleyhine. 9) IV. Aleksander tarafndan yine ayn padiah aleyhine; 1501; 10) X. Le-on zamannda I. Sleyman aleyhine, 1520; 11) IV. Adrien tarafndan Moha muharebesinden $* evvel; 12) in. Sol tarafndan, 1539.
728 729

Sayfa

297

Byk Osmanl Tarihi

Cilt 6

Joseph von Hammer

arlken'in gayrmer ocuu >on Juan D Tri ki iktidar ve babasna benzemesi imdiden byk mdler vermekteydi 25 Eyll 1571'-de Messina'dan 70 spanya, 10 Malta, 3 Savua kadrgasyla yelken at. Papa'nn Marko Antonyo Kolona, Dk D Palyano, Dk D Talyakozo kumandasnda 12 kadrgasyla Venedikli amiral Sebastiyen Venieora ku mandasnda 108 kadrga ve gayet byk 6 yk gemisi tekilere iltihak etti. Amiral gemisinde akdedilen bir harb meclisinde Avlonya zerine mi, KastelNoovo'ya m, yoksa Santa Mavra'ya m gidilecei mzkere olundu; Veniero ve donanma kumandam Don Juan Bahr-i SefSd sularna gidilmesini teklif ettiler ve onlarn reyi kabul edildi. Donanma Korfu'nun karsnda Siros adasnn liman olup Trkler'in Hulomi adm verdikle ri Gumenic mevkiine yneldi. Ancak Osmanl donanmasnn o sularda bulunduunu haber alarak Kefalonya adasnda bulunan Alessandria'ya (eski Samos) gitti. 8 kadrgadan mrekkep bir ksm, Sicilya amirali Jan Kordona kumandas altnda, keif iin vazifelendirildi. Ondan sonra Jan Andrea Dona kumandasnda 54 kadrga nc olarak geliyordu. Venedik'in 6 yk gemisi Dodo kumandasnda merkez kuvvetinden yarm mil ileride bulunuyordu. k harb nizm 61 kadrgadan mrekkep idi ve bunlarn ortasnda Dk D Palyano ile bakumandann, Venedik'in bayraklar dalgalanyordu. Bunlar Preveditor Barbaro kumandasnda ikinci bir safa istind ediyorlard. Nihayet Marki D Santa-Krosa unvann tayan Napoli amirali Alvaro D Bazano 36 kadrga ile son kuvveti tekil ediyordu, nceden kararlatrlan tertb mucibince nc ve art cenahlarda saf kuracaklard. 240 kadrga, 40 kalyon ile 20 kk ekelinden, cem'n 300 yelkenden mrekkep olan Osmanl donanmas kapdn Mezzin-zde Al Paa'nn bakumandanl altnda Lepanto (nebaht) Krfezi'nde beklemekte idi. Cezayir belerbei Ulu Al, Tarablus belerbei Ca'fer Paa, Barbaros Hay-reddn'in olu Hasan Paa ve bahriye kumandanlarndan olup kadrgann pupa direinde fener tamak hakkna mlik olan dier be sancak-bei, Kapdan Paa'nn emri altndayd 731. Gemilere konulan kara asHac Kalfa, Esffirii'l-Bihr (varak: 42), Hristiyan gemilerini sayar: (Tafslen aslndan alnd): Yz kadrga Venedik'den ki her birinde yzer cengci var idi; 12 Papa'dan; 4 Marine'den; 4 Malta'dan; 30 spanya Anaboli'sinden; 10 Ceneviz'den ki spanya'ya tbi olup balar Olan Kapdn dedikleri Andria idi; 10 Florina (Floransa) dukasndan ki Ligorna'nm da hkimidir; 4 Kalavri'den; 12 iilye'den; 4 Portakal'dan (Yni Portekiz'den); 12 de gnll gemisi, cem'n: iklyziki pare ek-dirir; yiirmidokuz ve yiirmiyedi oturak, en aas drder oturakdr. Yedi mavna dah Venedik'den ki her birinde er -yz cengci var idi; iki kalyon Venedik'den ki her birinde biner cengci var idi; yiirmi para da Venedik'den ki her birine yedieryz nefer konulmu idi; bu gemilerin serdr Roma kapudn Marko Antuvan ve spanya kapdn
731

Sayfa

298

Byk Osmanl Tarihi

Cilt 6

Joseph von Hammer

keri Pertev Paa kumandasndayd. Pertev Paa ile Ulu Al, taifenin talih denemesine kmaa msid olmadn hatrlattlarsa da, te'siri grlmedi; Kapdn Paa'nn hibir hesaba dayanmayan gayreti onlarn ihtiytina galebe ederek, emri altndaki donanmann tamamen kaybedilmesine yol at. nebaht Deniz Malubiyeti 6-7 Tern-i evvel 1571 gecesi Hristiyan donanmas demir alp, ertesi ki bir cumartesiydi leden birbuuk saat sonra (sahillerinde pek ok slk bulunmasndan, yhud Khin Ekinas'm buralarda domasndan do lay) Rumlarn Egine, yni slk adn verdikleri be ada aklarnda grnd. Bu adalar Amavudluk sahilinde bulunan Ahelos (bugnk Aspropotamos) mansab karsnda olup Krzolari ismiyle tannrlar. Hristiyan donanmasndan keif iin nebaht'ya doru gnderilen firkateynin Osmanl donanmasnn yaklatn haber vermesi zerine Don Juan gemisinin arka direine drtgen eklinde yeil bir bayrak asmak suretiyle harb nizm tekil edilmesi emrini verdi. 54 gemi ile sa cenah tekil eden Jan Andre Dorya Krzolari adalarnn suyla beraber olan iki taln geer gemez Osmanl donanmasn grd. Hristiyan donanmasnn sol cenah adalarn arkasnda grlmedii iin, Osmanl donanmas dmann kuvvetini doru bir ekilde tyinde yanlarak, Mora sahillerine paralel olmak zere harb nizmna girdi. 53 kadrgadan mrekkep bulunan ve sol cenaha kumanda eden Proveditor Barbarigo Ahelos mansab-na doru gidip o zamandan beri Hristiyanlar tarafndan Fena Burun (Mal-Kantona), Osmanllar tarafndan Kanl Burun ad verilen kntnn karsndaki Pelia yhud Duia-di-Marmo adas kenarndan gitti. Merkezde hill eklinde tertb edilen esas saf bulunuyordu. Bu kuvvet, Savua amirali Prens D Parma, Cenova amirali Dk Dorben, Napoli amirali ile komandor Kastel kumandasnda idi. Bu safn kadrgalarndan biri Bkkari Kontu Karaioli (Caraccioli) 732 tarafndan kumanda ediliyordu ki, sonradan Don Juan D Tri'in kendisi de hissedar
Cuvan Ostri-yal, yni Beinci Karlos (arlken) mparatorun... (gayrme -r ocuu) idi; Venedik kapudn Sastiya Novonerbo (Sebas-tiyan Veneryo?) ki, Venedik belerinden idi; Duka kapudn, Ceneviz kapudn, Trande nmnda gnlller kapudn da var idi. Hac Kalfa, Osmanllar'n donanmasn ise yzseksen yelken, gsterir. Kontarini (varak: 42), her iki donanma gemilerinin tam listesini verir; lkin fener tar Trk kadrgalarn 20 yerine 40 gstermekle hat eder grnyor. 732 Tttrtderle Muharebe adl eser. (I Commantari delle guerre fatte con Turch), 1: Ferrante Caracctoli conte di Biecari scrittor di questa ato-ria ,11 qual con la sua gatea, andava a dest * quel]a del Ouirino.

Sayfa

299

Byk Osmanl Tarihi

Cilt 6

Joseph von Hammer

olduu harb-lerini yazmtr. Santa-Krosa Markisi olan Don Alvaro ardlar idare ediyordu. Harb saflarnn banda balca amiral ilerliyorlard: Ortada Don Juan'n, sada Papa amirali Marko Antonyo Kolona'nn, solda Venedik amirali Sebastiyen Veniero'nun gemileri vard. Hektor Spinola kumandasnda olan ve iinde Parma Dukas Alessandro Farneze bulunan Ceneviz kapdn gemisi, sa cenhda Kolona'y tkb ediyordu; solda Veniero'nun pek yaknnda Leini sinyorunun kumandasnda ve Urben Pren-si'ni tayan Savua kapdn gemisi gidiyordu. Merkezde Don Juan' takiben Kastil Byk-kodororu'nun emri altnda bulunan patrona yni spanya vis-amiral gemisi geliyordu. Sa cenahn ucunda Messinc baducsnn binmi olduu Malta amiral gemisi, sol cenahn ucunda Lomeliri'nin kapdan gemisi bulunuyordu. Trkler tarafndan sa cenahn kumandas Cezayir Belerbei Ulu Al'ye, sol cenahn kumandas Arboz Bei olak Mehmed'e verilmiti. Merkez hattnn ilerisinde ve Hristiyan amiralinin karsnda Kapdn Mezzin-zde Al Paa'mn amiral gemisi bulunuyor ve bunun sanda vezir ve Ser-asker Pertev Paa'nn, solunda ordu hazinedarnn kadrgas gidiyorlard. tki deniz kuvveti, bir mddet hayranlkla birbirlerini seyrettiler: H ristiyan donanmas 200, Osmanl donanmas 300 yelkeni iine alyordu. Gne btn asyle parlyordu; mttefiklerin miferleri, zrhlan, kal kanlar Trkler'in gzlerini kamatrm olduu halde, bunlar da gemilerin ve Trk taifelerinin koyu ve muhtelif renklerine, altn fenerlerine, altndan, gmten kitabeleri ihtiva eden krmz sancaklarna, Osmanl amiral gemilerinin Al'nin iki taraf keskin klc (Zulfekaar), ay, yldzlar, Pdih'n ismini gsteren girift yazlarla mzeyyen sancaklarna hayran kaldlar 733. Bu skt, Osmanl amiral gemisinin selm iaretini ve Hristiyan amiralini o suretle kendisim tantmaa davet demek olan, barut dolu topun ateinin sadsyla fasla buldu. Don Juan'n cevb, byk apta bir glle mermesi oldu. Hristiyanlarn sol cenahnda cenk balad, mteakiben btn hat ze rinde 500 gemi muharebeye girdi. leden drtbuuk saat sonra 734 olak Mehmed ile Gvur Al'nin, mttefiklerin sol kolunu evirmek zere manevra

300
Sayfa

Trkler'in kapdan-pasa gemisini takp eden birinci, ikract ve nc amiral gemilerine de talyanca'dan bozma olarak kapadane (Capitana), patrona (Patrona), riyal (riyale: Reale) denir. Kapdn-pasa gemisine de tbas-taroj (Baschtarda) denir. Osmanl bahriyesinin muhtelif san. caklar hakknda Oarajanli DevHfSrnft tda*e tJsl re Tekilt eserine mracaat, c. 2, s, 29. 734 Diedo, s. 19. Kontarini saat yedide, yni gurb - semade (gne batar, ken) diyor.
733

Byk Osmanl Tarihi

Cilt 6

Joseph von Hammer

yaptklar ve Barbarigo'nun her taraftan evrilerek ve lm derecesinde yaralanarak ok yamuru altnda yere dt srada, Mezzin-zde, gemi gemiye Ve insan insana vurumak zere doru Don Juan'n gemisi zerine yrd. Lkin hemen o anda Don Juan'n ve Veniero'nun iki gemisi birden hcum ettiler; Pertev Paa Kolona'nn kadrgasna rampa etti. Osmanl amiral gemisindeki 300 yenieri ile oku Don Juan'n gemisinde bulunan Sardunyah 400 okuya kar son derecede kahramanca harb ettiler. Kavga bir saatten fazla srd; birka defa mttefikler Osmanl kapdn gemisinin gvertesinin yansn zabt ettiler, fakat ric'ate mecbur oldular. Mezzin -zde bir kurunla lme derecesinde yaralanarak dt; spanyollar Trkler'in ilk tereddtlerinden frsat bularak, yeniden Osmanl gemisinin gvertesine srayp kadrgay zabtedip Trk sancan indirdiler. Bir spanyol neferi henz nefes almakta olan Kap-dn Paa'nn kafasn kesti, ve hcum edenleri Para bulursunuz! diyerek geminin iine inmee davet etti. Nefer, ba Don Juan'a gtrd; Don Juan bunu nefretle reddederek denize atlmasn emrettiyse de, bir mzrak zerine geirilerek ba diree asld. Avlonya kapdn Karagz, Midilli sancak-bei Mahmud Be feneri bulunan dier drt gemi ile amiral gemisinin imdadna gelerek, iddetli bir muharebeye tututular. Santa-Krosa Markisi mttefikler donanmasnn bakumandanm tehdd eden tehlikeyi grerek, ard gemileriyle Don Juan'in imdadna kotu. Venedikli Loredano ve Malipiyeri adlarnda iki kapdn Trkler'in arama girdiler. Bakumandan kurtarm ve muharebenin neticesini tyin etmi ol-malaryle beraber, birka Osmanl kadrgasnn hcumuyla anl bir suretle hayatlarm kaybettiler. Karagz'n ve Pertev'in kadrgalar zabte-dilip, Hristiyan gemilerine baland. Karagz ldrld; Pertev denize atlayarak bir alopeye girmek imkn buldu. Ul Ali Paa'nn Manevras Mttefiklerin sa kanad talihin o kadar msadesine mazhar olama d. Muharebeye ge balam olan Ulu Al, manevra sayesinde Doria'nn gemilerini evirmee muvaffak olmu ve onu muharebe merkezinden uzaklamaa mecbur etmiti. Hristiyan gemilerinin yrylerindeki intizamszlk, bunlar birbirinden ayrm ve aralarnda uzun mesafeler kalmt. Ulu Al, 15 spanyol, Venedik, Malta gemisinin epeyce uzakta top lanm olduklarn grerek, btn kuvvetiyle onlarn zerine yrd. Bu

Sayfa

301

Byk Osmanl Tarihi

Cilt 6

Joseph von Hammer

gemiler, miktar kendilerinden ok fazla dman gemileri ile evrilmi almakla beraber, iddetle mukabelede kusur etmediler. Ulu Al, Malta tarikatnn kapdn gemisini zaptederek Messina Komandoru'nun ban kendi eliyle kesti; lkin Osmanl donanmas merkezinin bozulduunu g rerek, btn yelkenlerini ap 4 kadrga ile Hristiyanlarn ortasndan geti. te bu kanl muharebeden yalnz bu gemiler kurtuldu. Trkler, 224 gemi zayi ettiler d, bundan 94' karaya vurmu, yhud batm, dierleri mttefikler arasnda taksim edilmitir. Hristiyanlar byk apta 117, kk apta 156 top ve 3468 esr aldlar. Osmanl donanmasnda bulunan 15.000 Hristiyan esri kurtarld. Onalt asr evvel yine bu mevkide Ogst ve Antuan'n cihangirlik sevdas iin vuku bulan renklerinden sonraki muharebelerin en by olan bu deniz atmasnda, Osmanllar 30.000 kii kaybettiler. Mttefikler zayiat 15 kadrga ve 800 asker ve gemici idi. Muharebenin nc gn yaralarndan dolay haytn kaybeden Bar bango ile Trisino, Kornaro, Veniero, Paskaligo, Kontarini, Loredano, Malta Duacs Kirini ve Almanya Byk - Komandoru gibi Venedik'in birinci derecede ailelerinden 29 asilzade bu maktuller arasndadr. Yarallar daha oktu: Don Kiot'un lmsz mellifi Cervantes bunlardandr ki, sol kolunu kaybetmitir. Bonciani Ciafigliazi esirler arasnda bulunmu ve kurtulduktan sonra Floransa hkmeti tarafndan III. Murad nezdinde sefaret hizmeti grmtr. Trkler Kapdn Al Paa'dan baka, orum, Karahisar, Ankara, Nibolu, nebaht, Sakz, Midilli, Soucak, Biga, skenderiye beleriyle ket hday, tersane mfettiini 735, ve kumandanlardan pek ounu kaybetmilerdir. Hristiyanlarn ellerine den esirler arasnda da Cezayir belerbeinin torunu Mehmed, Salih Res, sancak-bei Gvur Al, ve Ca'-fer, Kapdn Al Paa'nn iki olu, birok aalar bulunuyordu 736. Altn fenerler, yldzlar, aylar, altn yazl kitabelerle menku krmz sancak' lar, ser-askerin tular galiblere ganimet oldu.
Haca Kalfa, Esfftrl-Bihr, (s. 43), bunlarn isimlerini sylyor. (hed: orum Bei Glb, Karahisr- arki Bei Ah-med Be, Engri Bei Mi'mr-zde, NiboluBei Ahmed Be, nebaht Bei ?|rdevst Sakz Bei Abdlcebbr, Midiffi Bei Hzr, Sack B^g, Kara-Batak, Biga Bei Al, Msr skenderiyyesi Bei Solok, ve bir dier be ki cmlesi onbir san-cak-bei; tersane emni ve kethdas; kapdnlardan Dumdum Memi ve Al Mselmn. Bu sancaklann sipahileri ehd oldu; kurtulanlar az idi. Dman altm kadrga ald.). Diedo'nun (s. 27), ve Rontarini'nin (s. 44-47) hatlarn dorultmak kolaydr: Siroko, yerine olok, Sala yerine Salih (fakat Salih gemedi?), Saider yerine Hzr. 736 Ddedo, karafciuh ekline koyduu, Kaxa Batan SaJus aancak-beji diyorsa, da, bu sancakbeftlilndeFlrdevs vard.
735

Sayfa

302

Byk Osmanl Tarihi

Cilt 6

Joseph von Hammer

nebaht Malubiyetinin Avrupadaki Akisleri Olduka zikre yn olan bu cenkteki muvaffakiyet, top ateini ida rede gsterdikleri stnle balanlmaldr: Alt istihkm gibi ne konulmu olan bu kadrgalar Osmanllara intizamszlk vermi ve Trk ge milerini Hristiyan saflarna yetimek iin kendi saflarn bozmaa mecbur etmitir. Marko Antonyo Kolonla Roma'ya zafer alayyla girerek Ka-pitol'e kp Meryem'in Aro in Caelis ismindeki mabedinin mihrabna armaan olarak gm bir stn vermitir ki, zerinde kendi nmna bir telmihi iine alan Horas (Horace)'n u kitabesi yazl idi Praesens superbos vertere funeribus triumphos in jurioso ne pede proru as stantem culomnam. Senato, Marko iin bir heykel yaptrmtr. Zaferinin htras olmak zere Aro in Caelis Kilisesunde milletin masraf kar-lamasyle yaldzlarla ve tasvirlerle sslenmi bir tavan yaplmtr. Bunlar bugn aheser saylmaktadr. V. Pi nmyla Papalk eden ve ittifakn ruhu olan Kislieri, zafere kavumu olan amiraline 60.000 duka mkfat verdii gibi, bakumandan Don Juan D Tri'in cesaretini de ncil'in Bu, Yahya nmnda, Allah tarafndan gna 'ilmi bir adam idi szn onun hakknda tatbik ile takdir etmitir 737.
XVI. asrn hibir vak'asi hakknda Lepanto muharebesi hakkndaki kadar ma'lmt yoktur. Zikri geen mverrih Paruta, Fuglietta, Kontarini ve Gratiani'nin eserlerinden baka unlara da mrcaat: Commentarii delle guerre fatte coi Turchi do D. Giovani d'Austria doppo che venne in Italia, sentti da Ferrante Ca-racciolo Conte di Biccari. Fiorenza 1581. Lettera del Claris-simo S. Girolamo Dedo nobile Venetiano ali' Illmo. Sgr. Marc. Antonio Barbaro, Venesia, 1588. Giornata navale de' Vene-tiati col Turco, (Sansovino'da). Reladon dela guerra de Cipre y successo de la batalla de Lepanto por Fernando de Herrera; Sevilla 1572. Wahrhafiige Beschreibung des glc-klichem freidenreichen wassersigs, so die Christenheit erlangt hat an den trkisehen Erbfeind 27. Oct. 1571 Augsbour. Zei -tung und Bericht, von der ganz herrlichen und ser gewaltigeri Obsigung und Viktoria der Christlichen wider die trkisehe Armade dergleichen hiervor nicmahls vorgangen ist, besehec-hen 40 welscher Meil oberhad Lepanto Sonnlags den. Tag k-tobris dieses 1571. Jars ged Augsburg. Vollkommene wahrhafte und grndliche Beschreibung der christlichen Armada auss-fart erlangten herrlichen viktorie wider den Erbfeind christlichen Nammens alles das noechst versehinenen 71 Jars ver-loffen. in welcher krzlick zu finden aile particulariteten und was zu vollkommener historiseher wahrhaften. Beschreibung zu wissen, dergleichen hievon niemals in Druck ausgangen Alles von ansehnlichen Befehlsleuten, die elbsten mit und da-bey gewest, beseherieben und aus italieniseher in tentsehe Sprachen veadollmetscht, mit B. K. M. Freiheit; Dlingen 1572. Ordentliche und mehr dann hier und zuvor noch niemals ausgegangene, eigentliche Beschreibung: mit was (von Gott dem Allmachtigen verliehenen) grossen Sieg und wun-derbarlichen Glck etliche der Christeinheit hohe Potenlaten und Bundesverwanelte dess allgemeinen trkisehen Erbfein-des gantze Armade eroben und dem Mer gesehlagen auch bis auffs Haupt erlegt haben. Wie solehes nit allein der frnem -bsten. Haubtleut ob der christlichen Armade gethane sehriftliche Urkunden, sondern auch etlicher nahmahfien und gen Venedig gebraehter gefangener Trken selb eigene Aussay erweissen, sambt ange henkter hemaneher gefolgeter Confor-mation und Bestetigun aus italianiseher spracht in unsere hoch deutsche Gebracht 1571.
737

Sayfa

303

Byk Osmanl Tarihi

Cilt 6

Joseph von Hammer

Mukaddes ttifak ve Lepanto (nebaht) muharebesini hatrlatmak zere, Venedik hkmeti Aziz Ciovanni ve Paulo Kilisesi'nde heykeltra Vittoria ve ressam Tintoretto'nun sanat eserleriyle ssl bir apel 738 tahsis etmitir ki, hl bu mabedin en gzel abidesidir. Tersanenin ceb-hesi, zafer alayn tasvir eden bir heykelle sslenerek, tersane binasnn tavanna da yortusu Lepanto muharebesinin yapld gne rastlayan Azde Justin'in heykeli konuldu. Bu gnn (7 Tern-i evvel) (Ekim) o zamandan itibaren mill ve din bayram olmas kararlatrld. Padua ehrinde de Azize Justin nmna eski mimar usle uygun ve sde tarzda bir kilise in olundu. Osmanl Kudreti: 4 Ayda Yeni Bir Donanma nas Mverrih (yni Hammer), Venedik Doclar Saray'nda Vientino'nun levhasn, tersanede Sansovino yetitirmelerinin oyma eserlerini, Akade mi'de Veniero ve Barbarigo'nun 739 tuntan heykellerim, Rozer apeli'nde Tintoretto'nun levhalanyle Vittoria'nn kabartmalarn, Padua*-daki Azze Justin Kilisesi'nde asl olan harb htralarn, Kapitol'de Kolona heykelini, Roma'daki Aro in Caelis Kilisesi'nin altn yaldzl kubbesini grdkten sonra, bu muharebenin neticelerinin birok mverrihin syledikleri gibi Mten ibaret kaldn derin bir hzn duymakszn dnemez 740. Hakikaten, mttefik kumandanlarnn fikir ayrlklar ve ihmlinden dolay, Hristiyan ordular iin o kadar erefli olan bu mu-zafferiyet, hibir mhim fayda salamad. te yandan, Osmanllardn felketli zamannda bile Sokollu Mehmed Paa ile mft Ebssud Efendi'-nin sebatkr faaliyetleri sayesinde, ne kadar servet ve ma'mriyet iinde bulunduunu meydana koymutur. Osmanllardn Lepanto'da verdikleri zyit sr'atle tamir olunarak, birka ay sonra Kal'a-i Sultaniye (anakkale) Boaz'ndan, hemen hemen evvelkinin miktarnda gemilerden mrekkep bir donanmann kt grld. Piyle, muharebe mevkiinden 120 kadrga ve 13 nakliye gemisi 741 alp getirmi ve Ekim nihayetine doru Ulu Al 87 gemi ile stanbul limanna girmiti. Lkin Osmanl donanmasnn urad zayiatn derecesini payitaht

304
Sayfa

apel, kilise iinde kfc bir m&bed. (Mtercim) Venedik'deki Gzel San'atlar Akademisi. 740 Hammer, Hristiyan, olduundan, nebaht muharebesini memnuniyetle tasvir ettii gibi, neticesiz kalmasndan da, ayn derecede mahzun *-mas tabiidir. (Mtercim). 741 Venedik elisinin 29 Kasm 1572 tarihli raporu; CMonto Piale passa con 120 galere et 13 maone. in quel arsenal erano 282 galene, tra aueste 15 trmavisabili, si aumentera Tarmata fin a 300 galere e 30 maone.
738 739

Byk Osmanl Tarihi

Cilt 6

Joseph von Hammer

halknn nazarndan gizlemek iin Ulu'un getirdii bu gemilerin arasna, onun felketten kurtard kadrgalarla beraber Akdeniz'in muhtelif limanlarndan getirtilen gemiler de konulmutu 742. Sultn Selim Ulu Al'yi kapdn paala ykseltti ve Ulu lakabn Kl a evirdi. Yeni kapdn paa, donanmay mdhi bir kuvvete tekrar karmak iin, vezr-i azamla terik-i mesa etti. Trkler, Venedikliler gibi tersanelerini heykellerle sslemek yerine, kubbeli sekiz kzak yaplabilmesi iin gereken arazyi hass bahelerinden bir miktarm alarak tezghlarnn kapasitesini geniletmekle megul oldular. te burada Lepanto muharebesini mtekib sekiz ay zarfnda 150 kadrga ve 8 kalyon ve byk mauna, yni Mttefik donanmalarnn miktarndan fazla gemi in edilmitir. Kl Ali, sadrzamla bir mlakatnda, bir k iinde 150 geminin ikmli kaabil olursa da, bu kadar ksa bir mddet zarfnda 500 demir ile tehizatn ve taifelere gerekli her trl eyann tedrikinin belki mmkn olamyaca dncesini ileri srd. Sadrzam: Paa Hazretleri, dedi, Devletin servet ve kudreti o derecededir ki, gerekirse demirleri gmten, ipleri ipekten, yelkenleri atlastan yaplabilir; eer gemilerinizin bir noksan bulunursa geliniz, benden isteyiniz. Bu szler zerine Kl Al, ellerinin arkas yere gelecek kadar eilerek, byk bir evk ve heyecanla: Evet, donanmay eski hline getirmee muvaffak olacanz pek iyi bilirdim cevbn verdi 743.
Uluzal g.onto col resto deli' armata al numero di 87 galere, rlmaste fuori 12 della guardia di Rodi, e Carazali con altre tre e fuste. 743 Peevl, Sokollu ile Kl Ali'nin bu konumalarn syle yazar (s. 398): Menkldr ki, tapudan Kl Alt Pasa her zaman sadr- zam Mehmed Paa'ya Tekne lcad ve hdas mmkindr; lakin kiyz sefineye be alt yz lenger, buna re ashab- seflnenn ta*blrlert vehile alat M pmar ve resen ve her sefineye lengerdr bunlar her giz tekmil obn-mak lbt'rali yofcdr dir imi. Mehmed Paa cevb virirler ki: Pasa hazretleri, sen bu devlet-1 allyyeyi bilmemlssim. Be, vallaft, byle 'tikad eyle: Bu devlet o devletdr d murad idinrise ctimle- donanmamn lengerlerin gmden, resenlertn ibriimden, yelkeni en n atlasdan tmek-de su'bet ekmezler, ve her hangi geminn mu'tftd zere alatm ve yelkenin yltldrmezsem bu minval zere benden al!. Ali Pasa fcalkup elin per, ve Tahkik bildm ki bu donanmay siz tekmil ldersiz dlr. Katip elebi bu konumay (Esffcr'l-Bihar, a. 33) hemen aynen bu ek*lde yazarak, fakat AH Paa'nm hayranlkla takdirini Hammer'ln yazd gibi Ali Paa el arkasn yire koyup tahsin ve dua eyledi e kimde fde eder. unu da lave eder ki: Geri Peevl bu gemilerin nip mtrl malyla n olunduunu beyn ile Ne bir ferde gemi saldlar, ne ake ve mdad aldlar demi se de, Tersane.l mlre'de baz htiyar kapdan -lar, o asrn ricalinden yetitikleri adamlardan naklen, devlet leri gelenlerinden herkese halli hline emi salmlardr, derler. (Yani birer kier gemi yaptrmalar emrolummtur). Byk edtb bu mkalemeyi su san'at levhasyle tasvir etmitir: ... Yatmaz o hn ve ate tufanlar arasnda ylgtrmi kadar sofine kurtarabilmi ve Avrupa'mn kuv&y- mec mftsna kars o kadar dehetli bir tnhtzn iinde bile fcalbinn
742

Sayfa

305

Byk Osmanl Tarihi

Cilt 6

Joseph von Hammer

Kbrs'n fethine ve nebaht bozgunluuna ramen, stanbul'da ve memuriyetinde kalm olan Venedik balyosu Barbaro sadrzamn sulha mi, harbe mi mail olduunu anlamak iin bir gn huzuruna gelmesi zerine, Sokollu u szleri syledi: Son hdiseden sonra, hasarlarmzn ne derecede bulunduunu bhesiz ki gryorsun; lkin sizin zayiatnzla bizim zayiatmzn arasnda byk bir fark vardr: Sizden bir krallk yer almakla bir kolunuzu kesmi olduk; siz ise donanmamz malb etmekle yalnz sakalmz tra etmi oldunuz. Kesilmi bir kol yeniden bitmez; lkin tra edilmi sakal evvelkinden daha ziyde kuvvetli kar. Bu cevap, beyhude bir tafra-furuluk deil, hakikate tammiyle muvafk idi 744. nk, Haziran balarnda 250 gemiden meydana gelmi bir Osmanl donanmas denize kt. spanya Krah'nn gsterdii uzun tereddtlerden sonra kendini toplayabilmi olan Hristiyan donanmas ise, Trkler'in donanmasna sayca stn ise de, kumandanlarnn ihml ve fikir ayrlklar yznden, say stnlklerinden ve taifesinin maharetinden bir fayda salanamad, iki hasm, iki defa erigo adasnda ve Mata-ban burnu karsnda karlatlarsa da, kat' bir cenk vukua gelmedi. Osmanl donanmas Modon'a ve Na varn'e ekildi. Hristiyan donanmas, Osmanl donanmasnn muhtelif ksmlarnn birlemesini nlemek iin erigo nnde kald; buna ramen bu birleme yapld gibi, Parma dukas Modon'u muhasara iin grevlendirildiyse de, buna cesaret edemedi. Kl Al! yalnz birka kadrga kaybettikten sonra donanmay stanbul'a getirdi.

cevher-i sal&betlne halel gelmemi olan seyf-i mesll-i celdet Kl Ali Faa bile ertesi seneye bir donanma yetidirebilmek fikrini iidince hayal&t "-de kalanlar gibi titremee balam iken Paa, me'ys olma, iktiza ider-se donanmamn temrlerini gmOden, yelkenlerini atlasdan, iplerini ha -rtrden yapmak bu devlet in mflmUndttr diyen ve fl'l-vak' bir k iinde krk bin asker ve taife ile mcehhez iki yzden ziyade sefine v-cde getiren, kapd&n Ali Pasa gibi mrnde felee ba igmemi bir mcahide bile yedd-i gllbanesini pmek. n huzurunda bas diren o So -kollu'dur. (Mtercim). 744 Bir sene nce Barbaro'nun Kubd ile grmesi, Barbaro'nun Sokollu ile grmesine lyk bir zeyldir. Venedik balyosunun 12 Kasm 1572 tarihli raporu diyor ki: Dn Kubd gelerek bana yle syledi: Paa'nn emriyle sana tebli ediyorum: Balk olduunuz iin balklar a iine toplamay bildiinizi sylyor idin, imdi evketli Efendimiz ne yaptnz ve askerinizin nerede bulunduunu soruyor. Kapdnnz Kandiye'ye gitmi ve oradan kamttr; Dona ise generalinize danllp ayrlmtr; bunun Pdih ile dostluktan daha iyi bir dostluk olmadn anlamalsnz. Bu anlama hakknda u iki yazmaya da mracaat: Trk -ler'Ie Muharebe ve Musalaha Hakknda Vki' Salamalara Venedik darecilerinin Cevblan (varak: 406-467); Trklerce Akdedilen Sulh Antlamas Hakknda Res-i mersnn (Cumhur Reisinin; Doc'un) Mdfaalarna Cevap (varak: 469-492). Rangun el yazs, Nu: 18, mparatorluk ve Kraliyet Ktphanesi.

Sayfa

306

Byk Osmanl Tarihi

Cilt 6

Joseph von Hammer

Venedik'le Sulhun Yaplmas Dalmaya'da Suranzo, Osmanllarn Kataro karsnda in ettikleri kaleyi ykt. Venedik hkmeti spanya tarafndan hibir fiil itirak gremiyeceini kesinlikle anlayarak, Osmanl Devleti ile yeniden sulh m zkerelerine girimek zere mracaat etmee mecbur oldu. Venedik elisi Onlar Meclisi tarafndan, ar artlara dayansa da bir anlama yaplmas iin vazifelendirildi. Lkin Trkler de bz endieler iinde bulunduklarndan ve Venedik'in mracaat, Fransa'dan ikinci defa sefaretle stanbul'a gnderilen Eks Piskoposu Noai tarafndan hararetle tavsiye edildiinden, Venedik elisi fazla mkilt grmedi 745. Tercman Avram ve sadrzamn tabibi Yahudi Salomon bu mzke relerde Devlet tarafndan murahhas tyin edildiler 746. Birok mzkerelerden sonra, artlar her iki taraftan da karara balanm olmakla beraber, Nianc Ferdh Be Venedik vesikasnn belirtmi olduu mad deleri kendiliinden ta'dl ederek eli neticesiz geriye dnmemesi iin, bu suretle ta'dl olunan senedi imzaya mecbur oldu. Nihayet 7 Mart 1573 trihinde Venedik murahhaslar olan Progurator (eskiden Venedik'te byk bir paye sahibi) Antonyo Barbaro ile Venedik balyosu Alvazio Mo-enigo u yedi maddeyi iine alan bir ahidnme imzaladlar: 1- Venedik hkmeti Korfu anidnmesiyle son bulan muharebeden sonra Sultn Sleyman'a denen mikdra eit olmak zere 300.000 duka olarak hesaplanan Kbrs seferi masraflarn sene zarfnda deyecekti. 2- Sopoto kalesi btn toplanyle Osmanhlar'a geri verilecekti. 3- Zanta adasnn devralnmasna mukabil konulan 500 duka 1.500'e karld. 4- Sultn Selim, pederi tarafndan imzalanan ve kendisi tarafndan yenilenen kapitlasyonlarn harfiyyen muhafazasn taahhd ediyordu.
Monslgnor A' aox, il <juale rttornato pur dianzi da OoatantlnopoU, ha -vendo avuto novo ordina del suo Re di tranafer-si di nuovo s oueUa Porta. P&ruta, kitap: 3, s. 312; Flaman, c. 2, a. 33. 746 iLojiye ve Daro 15 Mart trihini gsterirler. Fassan 13 Nisan der. Yalnz Karacioli 7 Mart trihini iaret eder. Venedik elisinin 25 Mart raporu yle yazyor: Bi -ismih Teal, nm- nm-i hkimnelerine akd eylediimiz musalehnmeyi tak-dm ediyorum. Efendimiz, bu ahid-nmenin tanziminde iki esasla maksad istihsle muvaffak oldum ki, biri saygl kelimelerle yazlm olmas ve dieri tarafnzdan tyin buyuru -lan hkmetlerin muahedeye dhil olup mkilt karmalar dnlm bulunanlarn hri braklmasdr. Mmasil artlarla iki muhede-nme yaplmtr. Bunlarn biri eskiden akdedilen muahedelerin ayn olmak zere tanzim edilmi ve dieri mzkere olunan maddeler hakknda muvafakat salanarak kararlatrlan neticeleri belirtir tarzda tarafmdan kaleme alnmtr. Tercmeleri byk tercman Avrara Be*e (Hurrem Be?) yaptrdm. Auks Piskoposu (Fransa elisi olan Eks Piskoposu), yeeni Msy D Montanyak'm gelmesini beklediini syledi.
745

Sayfa

307

Byk Osmanl Tarihi

Cilt 6

Joseph von Hammer

5- Venedik hkmeti Kbrs adas iin her sene verdii 8.000 duka vergiden kurtuluyordu. 6- Arnavudluk ve Dalmaya'daki Venedik ve Osmanl memleketleri hududu, eski hline iade ediliyordu. 7- Anlamay akdeden her iki devlet, tacirlerinden sava esnasnda msadere olunan eya ve gemiler tazmin edilecekti 747. Barbaro, hudud iini dzeltmek iin bizzat Dalmaya'ya gitti. Osmanl Devleti nezdindeki fevkalde elilik memuriyetinde Andre Abadoeran*a halef olarak Antonyo Tripoli stanbul'da mukm Venedik baiyosluuna tyn edildi. Bu muahedenin artlar dnlecek olursa, nebahti muharebesini Trkler kazanm zannedilir. Tunus'un Fethi Venedik'le Osmanl hkmetleri arasnda sulh yaplmasndan sonra, Don Juan D Tri Tunus'un zabtm kararlatrd. Ulu Ali, Lefkoya mu hasaras srasnda yalnz Tunus ehrini alm ve Halku'1-Vd (Goletta) ad verilen kale, spanyollarn elinde kalm olduundan, bu teebbs kolayd, nebaht muharebesinin sene-i devriyesi olan 7 Ekim 1572 trihinde Don Juan Sicilya'da Faviniana limanndan gemilerine yelken atrarak, 90 kadrga ile Afrika sahiline gitti. Bu haber alnnca Trkler ehri boalttlar ve ehir, 33 topuyla spanyollarn eline dt. Mevly Hasan'n dk ahlkl olu Hmid ki babasnn gzn karm ve mparator'un himayesine nankrlkle mukabele etmiti spanyollarn kendisini tekrar tahta oturtacaklarn md ederek Tunus'a kotu; ancak btn mracaatlar faydasz kalarak, kanlaryle, ocuklaryle birlikte 2 kadrga ile Napoli'ye gtrld. Santa-Krosa Markisi ehri ve el-Kasr denilen kaleyi Hmid'in kardeini Enfant (yni spanya prensi) ve Tunus Hdivi iln etti 748. Don
Barbaro'nun raporu: Bizzat Pdih hazretleri ahidnmenin btn maddelerisin muhafazas i<;in evmir-i hne t eyledikleri (yni: Devlet bakan olarak emirler verdikleri) gibi muahedenin tezyidini vaad eylediler. Karacioli (3, s. 104), daha ziyde tafsilt verir; ona nazaran Selm Dalmaya'da fethedilen Dulino, Antivari, Budn gibi ehirleri muhafaza etti; Venedikliler Sopoto, Margarito, Marino'yu iade ederek bu son limanda meydana getirilen hasarlar tazmin ediyorlar. Venedikliler denizde altmtan fazla kadrga bulundurmamay ta-ahhd ediyorlar. Muharrert-i Trkiyye (Trke yazmalar) arasnda Zanta'nn ilerideki senelere it vergilerinin makbuzlar vardr: 1491, 1502, 1519, 1525, 1532, 1538, 1540, 1542, 1544, 1547, 1550, 1552, 1555, 1557, 1559, 1562, 1566, 1 67, 1 73, f:6 elaoni sdrtu cmf 1567, 1573, 1577, 1579, 1583. 748 Eeazione de Tuntei et Bteerte con le osservazlonl della qualita e co tum' degli habitarati fatfca l'anno dopo della. impresa di esse per 11 sere-nlssno Slgnop Don Gyiovan d' Astrla, 1573. mparatorluk ve
747

Sayfa

308

Byk Osmanl Tarihi

Cilt 6

Joseph von Hammer

Juan, bu ehir ile gl arasnda alt burcu 749 bulunan yeni bir kale yaptrarak kumandasn Gabriyo Zerbeloni'ye verdi; onun maiyyetine Fagano Doria'nn kumandas altnda 4.000 talyan, Salazar'm emri altnda 4.000 spanyol, Don Lopez Hortado Di Mendoza'nn kumandasna 100 svariden mrekkeb bir muhafz kuvveti brakt. Tunus'un zabt ve yeni istihkmlarn ins, Pdih'n, sadrzamn ve bilhassa bu mevkii bir kere spanyollarn elinden alm bulunan kap-dn Kl Al! Paa'nn teessr ve hiddetlenmelerine sebep oldu. Bundan dolay, onsekiz ay sonra, 23 Muharrem 982 (10 Mays 1574) trihinde, 268 kadrga ve ekdiriden, 15 maunadan ibaret Osmanl donanmas, Kl Al kumandasnda anakkale Boaz'ndan karak Afrika sahiline doru yelken at. Yemen Ftihi Sinan Paa kumandasnda 7.000 yenieri, 7.000 si -ph, 6.000 gayr muntazam Suriye askeri ki, cem'an 40.000 kii Tunus kumsallarna kt. Kolayca zabtedilen ehir gn yama edildi. Ondan sonra ser-asker Sinan Paa, Tunus ve Trablus belerbeileri Haydar ve Mustafa Paalar Halkul-Vd'n muhasarasna balamak zere gnderdi. (2 Reb'1-hir / 22 Temmuz). Bu kale 33 gnlk kahramanca bir mdfaadan sonra hcumla zabtolundu: 200 top ve 33 bayrak gliblerin ellerine dt. Kumandan Don Piyetro ve Tunus Hdivi Menmed 2.000 kii ile esir edildiler. Muhasara esnasnda 5.000 kii lmt (6 Cumde'1-ul - 24 Austos). Turkler'in lleri arasnda yenierilerin iki kethdas bulunuyordu. Sinan, spanyollarn bir daha oralar istil edebilmeleri midini kes mek iin, Halku'1-Vad kalesini uurdu 750 ve Hac Kalfa'mn Bastiyon adn verdii yeni kalenin muhasarasna derhl balad. Pagano Doria ve Covanni Sinogera her ikisi de yaral olduklar halde, kahramanca bir cesaretle mdfaa gsterdiler. Her noktaya brden vukua gelen iddetli hcum, muzafferne ric'at ettirildi (5, 8, 11 Eyll); lkin drdncs muhafzlarn
Kraliyet Ktphanesl'nde Rangun el yazlar, Nu: 9, varak: 148-154. Bu talyan vesikas aadaki tafsilt veriyor: Ele geirildii n olan 1 EJdm 1572 trihinde Don Juan Wlyk caml tezyin eden k'yz stundan en gzelini ald. Tnus hkmdarlarnn olu 22 Eyll'de Don Juan*n huzuruna kt ve 26'da Bizerte Murabtlan hediye olanak bir koyun srs takdim ettiler. Bu seferde yz yedi kadrga ve g emi, 13.000 talyan, 9.000 spanyol, 5.000 Alman; cem'an 27.000 piyade ve 3.000 hafif svari stihdam olunmutur. 749 Karalyoli Zerbeloni, Doria, Sen Clafobo, Sen Civanni, Salaaaro Gabriyo isimlerini veriyor. 750 Ktip elebi, Esfr'l-Bihftr, (varak: 35), (O zaman halknn Akbend dediklerini K&b elebi sylyor) cHalku'l-Vdun tahribim syle yazar: Hisr- mezbr Tunus ehri nnde hendak deryaya, muttasl ara otuz zira1 ve umk on zira' dahili bir metin, hia&r - saglr idi ki krk seneden beri spanya ol hisar stihkmna sa'y lderdl, ummen magrib yakasn an un) a teshir mmkindr, dlr di. Geri metnetde nazr* yogldl; lkin ibkaasnin zarar mukarrer diy ittifak olnmagla, otuz ylrden kal' alar tina, lm atlup ii tahliye ve donanma ganileri alarga klm-dukdan sonra te viiilb zelzele ve alt ada Ue bir anda kal'a eczas hevaya, pran olup., ol mahalde, binadan eser kalmad. (Mtercim)

Sayfa

309

Byk Osmanl Tarihi

Cilt 6

Joseph von Hammer

sebatna stn geldi. Kumandan Gabriyo, Sinan'n huzuruna get irildi. Serdr, tahkir edici bir ekilde bunun sakalndan tutarak Hal -ku'1-Vad'n zabtndan sonra kalenin mdfaasna ne cr'etle devam etmi olduunu sordu. spanyollarn ellerinde yalnz gln adalarndan birinde yaptrlm olan kale kalm ve Pagano Doria ve Sinogera buraya ekilmiti. Kapdn Paa ve ser-asker, kendileri tarafndan imzalanm bir ihtarname gndermek suretiyle bunlarn kahramanlklarn takdir ettiklerini, muhafzlarn haytna iliilmiyeceini ve ekilip gitmelerine msade edileceini taahhd ettiler. Pagano, Turkler'in szlerinden ziyde yerlilerin szlerine i'tmd ederek, kendisini kurtardklar takdirde 1.000 altn vaad etmi olduu drt murbt'a teslim oldu; lkin bunlar Paga-no'nun ban kesip ser-askere gtrdler. Sinogera bu. hle uramamak iin teslime rz gstererek, Turkler'in verdikleri sz bozmamalarn te'-mn eder mlhazasyle ser-askere Krallk haznesinden alm olduu 15.000 dukay takdim etti. Fakat Sinan Paa, yalnz kalenin dmesinden evvel kulede bulunanlarn ekilip gitmesine msade edeceini ve daha sonra oraya snanlarn byle bir lutfu hak kazandklarn beyn etti. Si -nogera'nn btn muhafzlar kurtarmak iin srar zerine, ser -asker, Pa-gano'nun ban gstererek, kendisinin de ayn akbete urayacan syleyerek tehdd ettiinden, Sinogera bir teslim mukavelenamesi imza etti ki, buna gre btn muhafzlardan yalnz elli kiiyi esaretten kurtarabiliyordu. te Tunus, ancak kalenin dmesinden sonra yine Trklerin eline geerek Cezayir ve Trablus gibi bir Osmanl eyleti oldu. Bu ehir korsanln balca ilticgh olarak, biri Rm, biri Macar, biri Kalabra nhtedsi olan Barbaros, Piyle, Kl Al zamanlarnda bu korsanlk byk bir gelime gstermi ve asrlarca Akdeniz'i tehdidi altnda bulundurarak, talya'nn en gzel sahillerini her sene yama etmi ve harabeye evirmitir. Moldavya Prensi zerine Sefer Hristiyan leminin pervasz kahraman Don Juan D Tri'in muvaf fakiyetleri 751 ni anlattktan sonra. Moldavya serserisi Jan vonya'dan bahsetmemiz gerekir. Eflk Prensi Bodan'n Lehistan'la cereyan eden mnsebetleri zerinde Osmanl hkmetinin fiil nezretini evvelce be lirtmitik. vonia ki o zamanlar kabul edilmi bir zahna gre, Byk
751

Sayfa

310

Hammer yine taassubunu gsteriyor. Mtercim.

Byk Osmanl Tarihi

Cilt 6

Joseph von Hammer

Goreki 1.000, Lazifci 2.000 diyor. cJoaunfe IAsfcH, hlstoife de Ing^easu Poloaoranl n Vaiachiam cum Bordom Vofeada a 1572, ad c&fc*n Gorec*.,1 s. 438.
752 753

Sayfa

311

Lehistan'da Mazoviye'de domu olmakla beraber Etiyen (Stefan) Voyvoda'nn olu olduunu iddia ederdi Osmanl hkmetinin- gsterdii bu gvensizlikten istifde ederek birka Boyar'n teviki zerine Eflk Pensi'ne tynini ve 20.000 kiilik bir imdd kuvveti gnderilmesini Osmanl hkmetinden taleb etti 752. Bu teebbsden haberdar olan Lehistan Kral, elisi Taranovski marifetiyle himaye ettii Bodan lehinde hareket ettiyse de faydas olmad. Birka Lehistan Manyat' ise Mileki ku mandasnda binlerce asker gndermek suretiyle Bodan'a daha tesirli bir yardmda bulundular. Bununla beraber vonia istedii Osmanl askerini alm ve muharebeye girimiti. Stanisias Lankoronski ile dier Lehistan asilleri Osmanl nclerini kk bir atmada ric'at ettirdiler. Lkin kendileri de mteakiben, yegne olmak zere henz Bodan'n elinde kalm olan Hotin kalesine ekildiler 753. Bodan gen Radeki'yi dvasndan vazgeirmek zere gaasba gnderdi. vonia'nn bunu stanbul'a gndermesi zerine bir kadrgada zincire vuruldu. Lehistan elisi ve tercman Dzireski sadrzama mracaat ederek kurtarmaa altlarsa da, So-kollu Lehlerdin Moldavya'y istillarndan pek hiddetlenmi olan P-dih'm arzusundan baka bir eye tbi olmad. Bu vak'alar srasnda Lehistan Kral Sigismund August vefat ederek Piastlar Hanedan snm oldu (7 Temmuz 1572). Lehistan' bir Trk is tilsndan korumak iin Yasloviyeki Hotin'i vonia'ya terke kendisini mecbur grerek, o da mukabil olarak Lehistan ile daim sulh hlinde bulunacana yemn etti. Lkin vonia Hotin'e girer girmez Bodanla kardeinin teslimini istedi. Bodan verilemezdi: nk Sert vn, onu protestan olmak arzusunda bulunduundan phelenerek bir uvala koydurup suya attrmt. kincisi ise, Osmanllara teslim edilmi ve zannedildiine gre zehirlenerek stanbul'da ldrlmtr. Ivonia, Moldavya'y ele geirince memleketi zulmleri ve yolsuzluklar ile harb etti. Piskoposlar, papaslan gya gizledikleri hazneleri teslim etmee zorlad iin, diri diri gmdrd. Lehistan memleketlerine Trke bir kd yazarak, bunda Avusturya veyhud Rusya hanedanlarna mensup bir prens semekten' vazgemelerini Pdih nmna olarak nasihat etti. Lkin bu srada bir taraftan da kendisinin elisi Manyatlar zinhar imanszlara (maksad Trk-ler'dir)

Byk Osmanl Tarihi

Cilt 6

Joseph von Hammer

Sayfa

312

emniyet edilmemesi iin kaz ederdi. nk Eflk Voyvodasnn stanbul'da evirdii entrikalarn hazrlamakta olduu frtnay tvonia imdiden hissetmee balamt. Ancak manyatlara ihtarlar ne kadar halisane olursa olsun evvelce Mslman dnine girmi ve daha yakn bir zamanda Hristiyanla dnm bulunduu iin Manyatlar tarafndan bhelenmee msid grld 754. vonia'nn korktuu durumlarn ortaya kmas gecikmedi. 21 ubat 1574 trihinde bir avu Ya dvnna geldi. O zamana kadar 60.000 altn olarak denmekte olan verginin 120.000'e karlmas talebini bildiren bir ferman ibraz etti. Bunun zerine Ivonia Boyarlar^ umm bir isyana davet ederek, ya hep birlikte yaamaa, yhud hep birlikte lmee yemn ettiler. Bununla beraber, o kadar kuvvetli bir dmana mukavemetden ciz olduu iin Kazaklar'n Hatman Siviyerzevski ile Lehistan Krall-'na yeni seilen Valua Prensi Hanri'den yardm istedi. Lkin Lehistan Senatosu Rusya ile yeni bir muharebeye giriileceini hesb ederek yardm etmekten ekindi. Ivonia Hatman'm askeriyle kuvvetini takviye ettii hlde muharebede Trkler'e galebe ettikten sonra, rakibi Piyer'i aramak zere Krontad'a ve oradan Brailla'ya (bril) gitti. bril Trk kumandanndan Piyer'in karlmasn istedi; kumandan, cevap yerine gemek zere, drt adamyle on glle ve iki ok gnderdi. vonia, bu zavalllarn kulaklaryle dudaklarnn kesilmesini ve kale duvarlar nnde ayaklarndan aslmasn emretti. bril hcmle zabtedilerek drt gn katfi grd. Tehin adl dier b ender, Bielegrod, yhud Akkirman ehirleri de bu hle geldiler. Ancak Trkler Tuna'mn te tarafnda 120 top ile klliyetli asker toplam ve Hotin'deki Moldavya kumandann 30.000 dukaya satn alm idiler. 9 Haziran 1574 trihinde ekserisi intizamsz ve silhlan fena kyllerden olmak zere 30.000 piyadeyi, arniyeki kumandasnda 13.000 s vryi, 80 topu olan Moldavya ordusu Bulgaristan'da Oblevi'de Osmanl ordusunun karsna kt. Daha engin banda svarilerine sancaklarn indirip balarm emelerini ve miferlerini mzraklarnn ucunda sallandrmalarn emreden arniyeki'nin hyanetine ramen, muharebe gn kh o tarafa, kh bu tarafa msid safhalarda devam etti. Trkler dmann teslim olmas iin artlar teklif ettiler. Kazaklar reddetme k istedilerse de Moldavyallar susuz kalm olduklar iin kabul edilmesine iddetle taraftar
Gorecli, dfecripto beSt Joannfg volvodae Vatechtee, quod an*io 1574 cum SeUn*o n Turcamm Imf*i*tore gestt.> adl eser, Frankfurt 1578.
754

Byk Osmanl Tarihi

Cilt 6

Joseph von Hammer

oldular. Mzkere memurlar yedi defa grerek, bunlarn herbirinde Trkler'in, Kazaklarn serbeste ekilip gitmelerine msade edeceklerini, Moldavyallarda umm af iln edeceklerini, Voyvo-dafy tam bir emniyet altnda bulunduracaklarn yemn ile te'mn ettiler. Bunun zerine tvonia, kapc-ba'ya teslim oldu. Bu zabit, drt saat mahbus ile grtkten sonra tvonia'mn bir sznden dolay birdenbire hiddetlenerek biri yzne ve dieri karnna iki kl darbesi indirdi. O anda yenieriler de zerine hcum ederek ban kesip mzraa geirdiler. Diplomatik Mzkereler Ve Avusturya le Sulhun Yenilenmesi Bu son askeri vak'alar ve Venedikle' yaplan anlama bizi, o zaman Osmanl Devlet'nin Lehistan, Rusya, Fransa, Avusturya gibi dier Avrupa devletleriyle olan mnsebetlerinin aklanmasna sevk eder. Alva-zio Gritti hududun tyini iin gnderilmi olduu Venedik Dalmaya-s'nda Trkler'in Zara, Sebeniko, Spalatro ehirleri arazsini zabtetmi ve iadesinden imtina etmi olduklarn haber ald. Onun talebi zerine balyos Suranzo ile Bosna Vlsi Ferhd Paa, Pdihn emriyle ve komiser sfatyle oraya gelmilerdi. Bu beldeye bal bulunan kyler hakknda birok mzkereler olduktan sonra, Venedikliler; Zara arazsinden krk, Sebeniko'dan otuz ky ile Posidaria nahiyesini geri alabildiler. Bu srada Lehistan'l Taranovski'ye, biri kapitlasyonun yenilenmesi, dieri Moldavya voyvodasnn Bodan'a himaye gstermesinden dolay Lehistan Krah'nn zr beyn olmak zere, Osmanl *hkmeti nezcnde iki memuriyet verilmiti 755. Eks Piskoposunun biri dierini tkb eden iki sefareti de Venedik anlamasna Fransa'nn mdhalesine ve Valua Prens lerinden Hanri'nin Lehistan Kralh'na oturtulmasna dir idi. Fransz elisi efendisinden hibir hediye getirmedii iin, sadrzam bu usle ri yet edilmemesinden kzp Pdih'n huzuruna karmamak istediyse de,
Venedik elisinin 1 Nisan 573 tarihli raporundan: Glonto un ambas -sador di polonla, che gta, due onul era stato alla, Porta, per far querela contra 1 Tartari. Taranovakl ilk mlakata 13 Mays 1570 tarihinde nail olmutur. Venediklin 3 Temmuz 1573 raporundan: Gtonse qui il Giaus rLtornato da Polonla et porto canrmazione della elezlone dt Mr. d'Angiu figlio del Re christianissimo in Re di quel regno, arrlvo in. oampo ebe gi era tatta 1' elezlone>. Bununla beraber Osmanl hUkmet Fransa'ya kar bu ntihab ken-dlai yapm gibi grnerek, Fransa elisi bu ddiaya kar bir ey sylemedi. Drt ay nce Lehistan'a bir avu gelmi olduu, Venedik balyo sunun 10 Mart 1571 tarihli raporunda yle denilmesinden, anlalr: E ritornato il Ciaus, che fu mandat o al mee di novembre al Re di Polonla, e dolesl della novita, che quei Re fece conira 1 TartarL
755

Sayfa

313

Byk Osmanl Tarihi

Cilt 6

Joseph von Hammer

piskopos, Fransa Krak'nn hediye gndermekten ekinmesinin hasisliin^ den deil, bunun Trkler tarafndan vergi saylmasndan ileri geldiini syledi; sadrzam daha fazla srar etmiyerek, eliyi huzura kardktan baka, Kuds'e giden Franszlar hakknda yardm ve himaye gsterilmesi iin bir de ferman ald 756. Korkun Jan, Moskova duvarlarna kadar ilerlemi olan Tatarlarn istilsndan ikyet etmek zere eli gnderdi. Lkin bilmukabele taraf - ahaneden de bir eli gnderilmesine muvafakat edilmemesi sebebiyle, eli stanbul'dan pek kzgn vaziyette dnd (15 Eyll 1571). 757. Bir sene nce Rusya arnn mektubunu getiren dier bir eli 758, P-dih'n huzurunda ayakta durmaa mecbur olmutu. Osmanl Devlet'nin diplomatik mnsebetleri en ziyde Almanya e cereyan ederdi. Daim hudud mnazaalar, senelik hediyelerin gnderilmesi, aralksz sren sulh mzkereleri, iki devlet arasndaki muhrebeye bir n ara vermezdi. mparator, Rim'in me'mriyeti zamannda, ktibi Hanivald ile Pdih'a gnderdii bir mektupta muhtelif maddeler hakknda ikyetler ve hatrlatmalarda bulunmutu. Trkler Teis ve Samos nehirleri arazsi arasndaki nahiyeyi zabtetmek iin birka akn yapm olduklar gibi, Budin Vlsi Lips Palatinlii ahlsini Osmanl tbiiyye-tini kabule tevikten geri kalmyordu. Neograd sancak-bei s Be, v-ridt Pdih tarafndan kendisine bahedilen Korpuna ve Bakabania kylerini cebren zabtetmiti. Dier cihetten Segedin Voyvodas Nash, idare merkezinin civarndaki kylerin, her ne kadar mparatora id ise de, kendisine braklmasn srarla istiyordu. Bunlardan baka Trkler Hr-vatlk hududunda Marali, entJiorzi, Zakani, orga kalelerini tekrar n etmee hazrlanyorlard. Hatt Segesd kalesini yeniden yaptrarak, oradan btn mntkay tahrb ediyorlard. Karniyol eyletinde de Pui (Bu) nehri sahillerinde bulunan birka nahiyeyi yama etmilerdi. Ertesi sene (1571) Kanije sancak-bei Al Frz, kumandanlarndan
Flessan, c. 33. Rim (Rym) ve Ungand'in Ocak 1573 tarihli raporundan: Gionta di Persaolt ambassadore di S.M. chrlsana. 757 15 Eyll'de vs oldu, nk Barbaro 18 trihiyle diyor M: nc bir Moskof elisi geldi (Metinde gsterilen trih, elinin dn trihi deil, geli trihi olacaktr. Mtercim). Venedik elinin 9 Ekim 1571 tarihli raporu da Moskof elisi, Tatarlar*n aleyhinde ikyetten baka bir ey getirmiyordu diyor. Metbundan (efendisinden) bir mektupla stanbul'a 12 Mays 1570'de vsl olan Rus me'mru, 16'da, Lehistan elisinden gn evvel huzr- ahaneye kmtr. 758 HU Dlakrua, Fransa elcisi Msy Do Ndvail'in huzr - ahaneye girerken bermutd taht nne gtrmek zere koltuuna girmek steyen kapc-toasrun, elinden kendisini kurtarp yalnzca gittiinden bahsediyorsa da, bu fade doru deildir. Bu hususta. Flassan, c. 2, s. 33, daha ok timda, sfty&ndir.
756

Sayfa

314

Byk Osmanl Tarihi

Cilt 6

Joseph von Hammer

Redit Mlnkuiz (2 Temmuz 1571) conslllarius, qui cum & doobus annls (1569) hus legatus primum venlsset aecepttssbmts fult. Rlm (Rym)'in raporu.
759

Sayfa

315

Malko nmnda birini, bir firar gsterisi hiylesiyle Jorj Tori'yi Raik kalesi hricine ekmek zere vazifelendirdi. Malko, hileyi uygulad; Jrj, 100 svari ve 200 piyade ile kt; her taraftan kuatlarak Osmanllara kar kahramanca bir savunmada bulunduysa da, sonunda dmann okluu yznden malb oldu. Budin Vlsi Flek yaknnda Ged Kulesi'ni hle ile ele geirdi ve ykt (10 Haziran). Eli Rim, stanbul'a geldiinden beri, zt- ahanenin camie gitmek zere sefarethane nnden geerken selmlamaa kmay ihml etti. Bu deti Siget fethinden beri Alber D Vis uygulamt. 1572 senesinde Min kevi, mparator'un hediyeleriyle ikinci defa olarak sefaretle stanbul'a geldi 759 . O sene Hazrn'nn 9'unda sefir sfatiyle birbirini mteakiben Frankfurt'a, Viyana'ya, Venedik'e, Paris'e, Varova'ya gnderilmi olan Leh mhtedsi Devlet tercman Strozeni vefat etti. Ertesi gn Al Frz, dvn- hmyna zafer armaan olmak zere Tori'nin ve dier dokuz kumandann balaryle 14 esr, 3 bayrak, 2 davul gnderdi. Sadrzam Tori'nin kahramanln takdren dierleri halka tehir olunduu halde, onun bann dn merasim ile defnedilmesine msade etti. Minkevi, sadrzama olan i'timdnmesinden baka, Pdih'n kudretli nedimi Yahd Jan Migez'e de mparator'un bir mektubunu getiriyordu. Sadrzam buna muttali olunca, kendi tabiriyle, Lefkba'nn sahibi deil, bu adann arab resmi mltezimi olan ve yalnz balklardan Yahdler'den mrekkep Venedik ahlsinin Osmanl Devletiyle olan ilerine mdhale etmek suretiyle biraz nufz kazanm bulunan bir Yahudi'ye mparator'un mektup yazm olmasndan dolay aknln belirtmekten kendisini alamad. Pdih, Jan Zapolya'nm 1570 senesi balarnda Avusturya sarayyla balam olduu mzkereden haber alarak,, mhted (dnme) Pervne' -yi, elilerinin Prag'da uzun mddet kalmasnn sebebini Zapolya'dan sormak iin grevlendirdi. Sigismund, gnderdii sefaretin, mtrekeye daha ziyde riyet edilmesini salamaktan baka bir vazifesi olmadn bildirdi. Lkin bununla beraber, mparator Maksimilyen'in yeenlerinden birini vereceini vaad etmesi zerine, bu mzkereler, Osmanllar aleyhinde iki taraf arasnda taarruz ve tedafi bir ittifakla sonuland. Ancak bu ahidnme, netice i'tibriyle hkmsz kald; zr ertesi senenin 13 -14 Mart gecesi Zapolya vefat etti. Transilvanya hkmetleri, ona halef olarak Batori

Byk Osmanl Tarihi

Cilt 6

Joseph von Hammer

Sayfa

Di Sumlio'yu setiler. Yeni Prens, Misel Gyulai ve dier iki eli vstasiyle vergisini Pdih'a derhal gnderdi. Sultn Selm buna memnun olarak, intihabn tasdk etti ve Ahmed avu vstasiyle fermanla birlikte sancak ve topuz gnderdi. Osmanl memuru hediyelere garkedilmi olarak dnd ve Batori tarafndan Sbezi nmnda bir de memur getirdi. Bunun yerine ertesi sene kendi isminde biri gelerek, o da memleket ve prens hakknda Pdihn himayesini taleb etti. Bu sene iinde Imaprator, Edvard Provizionali ile Ungand' mu'td hediyeleri gtrmee memur edip, bu frsattan istifdeyle Simand arsnn yama edilmesinden dolay ikyetlerini tebli etti. 1572'de Ungand, Rim (Rym)'e halef olarak ikinci defa stanbul'a gelip hediyelerin takdimi mnsebetiyle iki sene sonra sona erecek olan sulh ahidnmesinin yenilenmesinin ilk admlarn att. Lkin balang olarak, elinin btn mahareti Graniza'-mn yaklmasndan, brhm ve Emin adnda iki Trk'n esr edilmesinden, Egifalo'da yeni bir kale yaplmasndan dolay iddetle ikyet eden sadrzamn fkesi karsnda semeresiz kalacak gibi grnd. Buna ramen yedi hafta mzkereden sonra Sokollu elilere, Pdih'n 1568 kapitlasyonu yalnz Zapolya'ya id maddelerin kaldrlmas artylfr yeniden imzalamaya hazr bulunduunu bildirdi (3 Ekim 1573). Eliler, sekiz sene iin akdolunan ahidnmenin, her iki tarafn vris ve halefleri tarafndan kabul edilmesi mecburiyetini de istediler. Lkin Sokollu, Osmanllarda babann oul nmna ahidde bulunmasnn cri olmadn syleyerek, teklifi reddetti. Yalnz sadrzam, mparator istedii takdirde aridkleri ahidnmeye dhil edebileceini syledi. ki hkmete vergi veren kylere gelince Sokollu Mehmed avu vstasiyle eski maddelerin deitirilmesine asla muvafakat etmediini bildirdi. Ertesi sene, sadrzam vergi, istenilen zamanda denmemi olduuiin Ungand'a bir bahe terk edecei hakkndaki vaadini geri alarak, hatt atla dolamasn da yasaklad. Bununla beraber, hediyenin brhm Paa ile stanbul'a gelen Brkselli Filip vsitasiyle ulatrlmas gecikmedi. brahim, Pdih'n onun serbest braklmas talebini ve Graniza'-nn istilsndan ve Kallo'nun yklmasndan dolay ikyetleri bildiren bir mektubu zerine braklmt. Sadrzam ile yedi vezr ki Pertev, Piyle, Ahmed, Mehmed, Mustafa, Sinan Paalardr kendileri iin szlemeye balanan hediyeleri efendileri gibi aldlar. Baz grmelerden sonra sulhu sekiz sene iin yenileyen bir ahidnme imza olundu; sadrzam birka ta'dlt yapmak

316

Byk Osmanl Tarihi

Cilt 6

Joseph von Hammer

istediyse de, Ungand bunlardan vazgeirmee muvaffak oldu; Devlet tercman Mehmed ile birlikte Viyana'ya gitmee hazrland 760. Osmanl ve Avusturya devletleri arasnda bu mzkereler cereyan ederken Bek adnda bir Eflkl, Transilvanya Prensliini ele geirmek zere, stanbul'da ve Viyana'da etrikalar eviriyordu. Moldavyal Bo-dan'i aramak zere Sokollu'nun Viyana'ya gnderdii Mustafa avu ile Rum Skarlatti, mparator yz vermediinden btn mesasini Osmanl Devleti tarafna evirmee karar vermi olduu bir srada, Bek'e rastladlar. Papas Adam Neiisser ve Mark Benkner ki ikisi de Transilvanyal dnmelerdir Bek tarafndan kendisinin Transilvanya Prensliine tyini hakknda stanbul'da mzkereye memur oldular: Bunlar, maksadlanna ulanmak in Sokollu'ya 40.000 duka ile 10.000 duka kymetinde bir altn zincir vaad ettiler ve Bek Transilvanya valiliine tyin olunduunda muayyen olan verginin iki katmn deneceini taahhd ettiler. Lkin Ba-tori'nin memuru Piyer Egrud pek ok hediyeler takdim ederek bu mzkereleri bozdu. Yine o aralk Kristof isminde bir Ermeni Lehistan Kra-b'nn tam ballnn te'mntn bildiren mektubuyla stanbul'a geldi. Dier taraftan Pdih, Fransa Kral IX. arl'a onun vefatndan az bir zaman nce (1574) bir mektup yazd gibi, Kal'a-i Sultniye'den (anakkale Boaz'ndan) kmak iin hazrlanmakta olan Sinan Paa da yazmt. stanbul'da Fransz elisi, Eks Piskoposu'nun kardei Msy D Nvail idi. Osmanu daresinde Mhtediler Diplomatik mnsebetler hakkndaki u ksa bak, mnsebetiyle ha trlataacz M, haric mes'elelerin hepsi o trihlerde tercmanlar vsta? siyle icra olunmakta idi. Bunlarn ekserisi ise Sultn Sleyman ve Sultn Selm zamanlarnda Devlet'i saadetinin zirvesine ulatrm olan en iyi generaller ve en byk devlet ricali gibi mhtedlerden (dnmelerden; sonradan Mslman olanlardan) ibaretti. Bu iki pdih saltanatnn on sadrzamndan sekizi mhteddir. brhm ve Hadm Sleyman Paalar Rum; Aya, Lutf, Ahmed Paalar Arnavud; iman Al! Paa, Pertev Paa, Hersek-olu, Dukakin-olu Hersekli idiler. Rstem, kardei Sinan, vezr
Muharebeden evvel Venedik'e gnderilmi ve btn muharebe mddetince Cerona'da alkonulmu olan Mehmed'dir. (O samanlar bizim elilere de Yedikulede tevkif muamelesinden baka birey yaplmad aikr grlyor. Mtercim).
760

Sayfa

317

Byk Osmanl Tarihi

Cilt 6

Joseph von Hammer

Ferhd ve Hin Ahmed, Dvd, Yemen ftihi Sinan Pa-alar'n hepsi de ya Hrvat, ya Arnavud idi. Sadrzam Sokollu Mehmed Paa, vezr Mustafa Paa, Husrev Paa, Yahy-olu ailesi, Yaylak Mustafa Paa, Zal Mehmed Paa, Kbrs ftihi Lala Mustafa Paa, Msr v-lsi Maktul Mahmd Paa, Baltac Ahmed ve Cenab Ahmed Paalar, Temerrd Al Paa, Siget nnde vefat eden Msr valisi Sofu Al Paa, Bosna'da domu idiler. Yemen valisi Hasan Paa ile Hadm Ca'fer Pa-a'nn doum yerleri Rusya idi. Osmanl korsan ve amirallerinden Salih Paa Rum olup Truva (Kalecik) sahrasnn bir kynden olduu gibi, Piyle Paa Macar veyhud Hrvat, Kl Al Kalabriyal, Barbaros Rum asll idi. Bundan dolay, Osmanl Devleti o kadar milletleri ayaklar altna alm ise, bu netice, Osmanllarn ihmalkr ve kaba tabatlerine deil, Rum ve Slav milletlerinin karakteristik vasflar olan hilekrlk, entrikaclk ve incelie, Arnavudlar'n ve Dalmayallar'n cesaret ve hainliklerine, Bosnahlar'n ve Hrvatlarn metanet ve sebatlarna, hsl fethedilmi olan memleketlerin mhtedilerinin kahramanlk ve hnerlerine atf olunmak lzm gelir 761.

Bu satrlar, Trk Mllleti'nin mazteini deerlendirirken katksz bir Hu rlstiyanlk taassubu ierisinde bulunmaktan kurtulamayan bir Avrupal tarihinin fikirleridir, ve bizce kabul edilmesi lmknaiz olduu gibi ta-rihl gereklere de kesinlikle aydndr: Evvel, Trk milletinin en biri vasfnn tekiltlk ve bundan dolay da. devlet kuruculuk ve askeri sahada, stn basanlar elde etmesi olduu zaha htiya duymayacak kadar ak ve tarihen sabittir. Modern atlara kadar yeryznn grd en byk mparatorluklardan Rom mparatorluu L&ter'ln, Abbasi mparatorluu Arab -Tttrk-lranl unsurlarn, Kutsal Roma Germen mparatorluu Almanlar'n (hatt Avrupal kavimlerin), Rus arl Slavlar*n olduu gibi, Cengiz mparatorluu kurucular olan aile Mool olmakla beraber, ok ksa zamanda btn tekilatlan ve slale Turkleftii in -ve kurulu esaslar Trk Tresl'nden. mlhem olduundan dolay Trk- ler'in keza, Byk Seluklu mparatorluu yine Trkier'ln kurduklar ve cihana hkim kldklar devletlerdir. Gktrkler1!, Asya ve Avrupa Hun-lann, Hindistan Trk mparatorluklarn, Msr Memlklerini, Gazne -11 ve Tmurlu mparatorluklarn, zbek Hanlarn, ran'da kurulan Sa-fevl ve ran Trk ahlan devletlerini, Akhunlar, Kushanlar, GazneUler; hatta Tolun-ouUar, Ihsld-oullan, Karahanhlar, Uygurlar, Hasarlar, Bulgarlar, Dest-l Kpak sahasnda kurulan Trk devletlerini; ve daha burada saymadklarmz hesaba, frfttfliffflfr, fcfthrMttftfp*lfc ve bflnerln gayr Trk ve gayr mslim umarlarda olmadn, bTafcis btn bunlar XX. yy'da bile erlsilemeyen bir ahenk ve disiplin inde yneten Trkier'ln kahramanlk ve hnerleri olduunu mecburen, kabul etmek sorunda kalrz. Mhtedtler mes'eleslne gelince: nsan olu soyundan gelen bir takm meziyetleri yaradlnda tamakla beraber, insan insan yapan hnerlerin ve meziyyetlerin ou, yaad cemiyetten alm olduu terbiye ve rgden; yani kltr ve telkkilerden feyz alarak salanr. Bir Sokol-lu'yu Sokol kasabasndaki mtevaz ailesinden ekip kararak, Trk terbiyecine gre ve tslm inanc ve ahlakiyle yetitirdikten sonra, bir cthn devletinin en st makamma karabilen mekanizma ve devlet telkkisi; onun Slav asll olmasyla uzak yakn hibir mnsebeti olmayan bir muazzam tir. Bu hadise, sve eliinden, ifte su verilmi Trk klc yapmak gibidir; menei farkl bile olsa o klca suyunu veren ve hneriyle onu Trk klc hline sokan maharet ve ustalk bu hususta asrlarn tecrbesine sahip olan Trk'e aittir... Nasl ki, knt devirlerimiz de de byle asl Trk olmayan adamlar yine ibanda olduu halde, messeselerimiz km .olduundan, zamann' htiyalarna cevap veremez duruma dm bulunduundan ne muntedllerin, ne de Trk asll olanlarn kahramanlk ve hnerleri bizi kurtarabildi. (Hazrlayan)
761

Sayfa

318

Byk Osmanl Tarihi II. Selimin Vefat

Cilt 6

Joseph von Hammer

Osmanl trihinin en dikkate deer olan u devresini, Avustury a ile anlamann imzalanmasndan ondrt gn sonra vukua gelen Sel im'in vefat ile ikml etmeden nce, Osmanl mverrihlerince bu irtihle iaret olarak telkki edilen ve Pdihsn evhaml fikriyatnda byk teessr yaratmaktan geri kalmayan bz vak'alan burada belirtmemiz lzm gelir. Bir kuyruklu yldzn zuhuru, istanbul'da 400 haneyi harb eden yer sarsnts, Mekke ahlisini mukaddes Kabe iin endeye dren bir sel felketi, ve bunlarn hepsinden ziyde Saray mutfanda kan bir yangn Pdih'in yreine korku ve ende sald. nk ceddi I. Selm'in vefatndan az nce de Edirne saraynda yangn kmt. Bu hdise ile byk mft Ebssud'un vefat II. Selm'i hzne bodu (Eyll 1574). ki sene evvel olunun vefatna, Osmanl kuvve-i teriyyesinin (er' kanunlar yapma, er' hkmler ve fetvalar vaz' etme iktidarnn) en byk istind medar olan eyhlislm'n irtihlinden daha az acmt. Pdih, clusunun ilk gnlerinden beri Ebussud'a fevkalde hrmet gstermi ve srda Cell Be*i bile, mft hakknda dncesiz birka sz sylemesinden dolay bir sene nce Manastr'a srgn gndererek, ona feda etmiti. Yangn, kiler ve mahzenleri tahrb ettii iin, II. Selim gibi arb mbtels olan bir pdihn bunda bir talihsizlik emaresi grmesi tabi idi. Bu trl hayta ihtiya maddesi zayiatnn salanmas iin, kilercisi Mesih Aa'y Msr'a gnderdi. Bir mddet sonra, hamamn (huzur hamam) yeni yaplan i ksm bittiinden, duvarlar henz kurumam iken, Selim hamama girdi, ve shh bir ihtiyat olmak zere bir ie Kbrs arabn da birden boaltt. Lkin bu arbn keyfi yryne tesir ettiinden, hamamn buhar ile slanm mermerlerin zerine kayarak dt. Yataa gtrld. iddetli bir hummaya tutulup, onbir gn sonra veft etti (27 a'bn 982 - 12 Aralk 1574) 762. Sultan II. Selm Devrinin bideleri Ve Padiahn ahsiyeti II. Selim, Murd, Mehmed, Sleyman, Mustafa, Cihangir, Abdullah adlarnad alt ehzade brakt. Osman isminde yedinci bir olu kendisinden iki sene evvel vefat etmiti. kz birer vezirle evlendi. Esma Sultn sadrzam Sokollu'ya Gevher Sultn, Sultn Sleyman'n haytnda ve II.
762

l, Sultn Selm'in vefatn 27 yerine 18 aT>n'da gstermekle yanlr.

Sayfa

319

Byk Osmanl Tarihi

Cilt 6

Joseph von Hammer

Selm'in birder-zdesi h-Sultn'n yenieri aas Hasan'a tezvci srasnda Kapdan Piyle Paa'ya verilmiti; Fatma Sultn da daha sonralar biraderi III. Murd zamannda 200.000 altn cihaz ile Siyvu Paa'yla evlendirildi. Sultn Selm, Edirne'de daha nce sylediimiz Selimiye'den baka. Kanpnar mahallesinde bir cami yapt. Bu ehrin duvarlarm tamir ettirdi ve Navarin limanna hkim bir kule yaptrd. Mekke'deki harb olmu su yollan tamir ettirdi. Kbe-i Muazzama harm ve havlusunun 360 kubbe ile tezyinini emretti. Vefatndan az evvel de Ayasofya Camii civarnda iki medrese ile iki minare ve son yer sarsntsnda hasar gren camiin tahkimi maksadyla iki istind duvar insna balanmt. Lkin bu duvarlar, bidenin ekline halel verecek ekilde konuldu. Sultn Sleyman inat iin defterdar Hasan eleb'ye ve Rumeli mfettii Hus* rev Be'e 400.000 altn vermi olduu ekmece Byk Kprs'nn tamamlanmasn II. Selm'e brakt gibi, Sultn Selm de bu inatn tamamlanmasn halefine ter ketti. ekmece Kprsnn ikml edilmesi, araz tasarrufu hakknda Ebussud ve Nianc Mehmed'in kanun-nmeleri, Arabistan'n, Kbrs'n fethi, karada ve denizde dier anl seferler Sleyman saltanat devrinin byk eserlerinin neticeleri saylabilirse de, Ka-nn'nin yksek vasflarnn yle babaya lyk olmayan bir hkmdar olan oluna intikal ettiine hkmolunamaz. O erefin btn haklan, Sultn Sleyman'n son zamanlarnda sadrete ykseltmi ve halefine mrs brakm olduu sadrzam Sokollu'ya maledilmek gerekir 763.
Sultn II. Selim Orta Asya Trk Dnyas le de bizzat alakadar olmu; Ruslar'n buraya tasallutuna mni olmak iin teebbslerde bulunmutur. Rusya'ya, Trkistan yollarn kesmemesini bildirmi; ora Trkleri nin hukukunu muhafaza iin, bu devlete, diplomatik bask yapmtr. Hatt. Knm Ham T aht-ALgan Devlet Giray'm Moskova'y fethetmesi ve Ruslar'm 80.000 zayiat ve 150.000 esir vermeleri de, onun bu davranlar sayesinde husul bulabilmitir. Bundan dolay Knm Hann taltif etml. ondan ikayet eden Rus elcilerine ise. ok gzel bir jestle, yine kendisine tabi olan, Bahesaray hanlarna bavurmalarn iaret etmitir. Knn Han'na Ejderhan teebbs dolaysiyle yazd mektup, Kazan'm gidiinden duyduu derin ztrabn ve endienin mahsldr. Bu teebbsn (Don e Volga arasnda kanal teebbsnn) muvaffakyetsizligi dola,-ysiyle, Sokullu'yu vzera huzurunda itb etmesi ise, kendisinin bu pro jeye ne kadar ehemmiyet verdiini ve husul bulmasn ne derece arzu -ladgn strir. Bu noktalar, onun byk taraflarna iaret eder... Btn bunlara ramen kendisi trihen madur sultanlarmzdan biridir. Baz garb tarihleri ve hasta bir telkki ile mall yakn muharrirlerimiz ise, Kbrs fethine, burama mehur olan arablarnn sebep olduunu gsterirler. Sanki fetihten baka yolla Kbrs arab elde edUemezmt gibi, bu sama ve manasz telakki ileri srlr. Bunun asl ve esasla hibir alkas yoktur. Kbrs, ark Akdeniz'in stratejik ehemmiyeti byk yegne adadr. Burann dman elinde kalmas, Anadolu sahillerinin em niyetini ihll eder. Anlalan arab sebebini ileri sren zihniyet, bun-lari gremiyecek kadar iptididir. Sultn Selim-i Snl'nin ehzadeliinden sonra, ki itii bile phelidir. Nitekim kendisinin Sbu's -Sud Bfen-di'nin vefatna, olunun lmnden fazla zld rivayet edilir. Bu husus, onun ilme ve ulemya verdii yksek kymetin, herhalde en byk delillerinden biridir. Ayn zamanda mnevi dnysnn yksekliine de iaret eder. Bununla beraber bu hkmdar, balarnda, birbirinden btt -yk devlet reisleri grmee alm Osmanl cemiyetimi, her halde tatmin edememitir (Ziya Nur, Filibl Sehbndrzd Ahmd Hilmi'nin slam Ta-rlhi'ne yazd erhde (2. bask, stanbul 1982, s. 696-697). II. Selim iin bunlar sylyor.
763

Sayfa

320

Byk Osmanl Tarihi

Cilt 6

Joseph von Hammer

Bundan dolay, II. Selm saltanatnda grdmz parlaklk, kendisinden ncekine it olduu gibi, Osmanl saltanatnn idaresi altndaki kavimler, ancak Osman Gz'nin haleflerinin en by ve en kudretlisi olan__S leyman adnn sald dehet sayesinde itaatte devam etmilerdir.

Hazrlayan).

Sayfa

321