You are on page 1of 257

trk halk edebiyat

prof, pertev naili boratav

gerek yaynevi

100 SORUDA TRK HALKEDEBYATI Prof. P ertev Naili B oratav

100 S O R U D A D i z i s i : 13

Birinci Bask : EYLL. 1969 Kapak : Said Maden Dizgi: zaydm Matbaaclk Koli. ti. Nuruosmaniye Cad. No. 61 - 63. Bask, kapak basks, cilt: Fono Matbaas

Prof. PERTEV NAL BORATAV

100 SORUDA TRK HALKEDEBYATI

GEREK YAYINEV Caalolu Yokuu, Saadet Han, Kat 4 stanbul

GR
VE HALKEDEBYATI

SOKU 1 :

Halkbilimi edir ve baka hangi deyim lerle adlandrlm tr?

Halkbilimi (*) olduka gen bir bilimdir. Bat lke lerinde 1846dan bu yana ngilizce fo lk ( = halk) ve lore ( = bilim) kelimelerinden meydana gelmi olan folklor e deyimiyle, o ta rih ten nce bir bilim konusu saylm ayan, ya da baka bilimlerin alan iinde kalan birtakm olgu lar, kendine zg yntemlerle incelemeyi zerine alan bakmsz bir bilim olarak tannm aya balad. Yurdumuz da bu bilimin ad ilk olarak 1913de Rza Tevfikin Peym gazetesinin edeb ilve sinde (say 20, ubat 1913) yaynlad Folklor balkl yazda anld. Da ha sonralar bu bilim iin eitli adlar ne srlecek tir: halkyyt (Ziya Gkalp, rpiirkln esaslar, 1923; Saadettin N zhet ve M. Ferid, Konya vilyeti halkyyt ve harsiyyt, Konya 1926); talkbilgisi (1927de kurulan
(*) Trk halkbilimi, iine Trk halkedebiyat ( .a alan bir

btn olarak dnlm, ve kitabn Giri blm ona gre ya zlmtr. Trk halkbiliminin halkedebiyat:;m aan teki konu lar ikinci bir ciltte incelenecektir. (G.Y.)

ve onun yayn organlarnda: Halk bilgisi mecmuas Ankara 1928; Halk bilgisi haberleri stanbul 1929); etnorafya (Trk tarih, antropologya ve etnorafya dergisi, Ankara 1933; Trk etnorafya dergisi Anka ra 1956); budun bilgisi (Hmit Zbeyir Koay, Ankara budun bilgisi, Ankara 1935); folklor (P.N. Boratav, Folk lor ve edebiyat I, stanbul, 1939; ayn yazar- Folklor ve edebiyat II. Ankara 1954; a.y., Halk edebiyat dersleri I, Ankara 1943; 1932 ile 1950 arasnda yurdun eitli bl gelerindeki Halkevlerinin dergi ve kitap yaynlar ile Folklor Postas, stanbul 1944 - 1945; Trk Folklor aratrmalar, stanbul 1949dan beri, ve bakaca ^er kitap yaynlarnda). Halkbiliminin alanna giren konular bu kitabn b lmlerinde sralanacak ve onlarla ilgili sorular incelene cektir. u giri blmnde, genel olarak, halkbilimini ko nular ve yntemleri bakmndan tanmlayp onun baka bilimlerle olan ilikilerini belirtmekle yetineceiz. Halkbilimi birok bilimlerin kavak yerinde bulunan, ya da onlarla birok konular ortaklaa paylaan bir bi limdir: Ruhbilim, dilbilim, toplumbilim, arkeoloji ve p rehistuar, genel olarak tarih, zel olarak da din, edebiyat ve sanat tarihleri, toplumluk ve insanlk bilimlerin dn da da hekimlik, bitkiler bilimi, hayvanlar bilimi... uzak tan yakndan halkbilimi ile ilikileri olan bilimlerdir.

Soru 2 : Halkbiliminin budun - bilim ( etnoloji) ile ilikileri nasldr?


amzda ayr ayr bilimler, her lke iinde ve mil letleraras lde ibirliini kolaylatrmak iin rgtlen meye doru gidiyorlar; bu amala meydana gelen kme lenmelerde halkbilimi antropoloji - etnoloji bilimleri ara

snda yer alyor; bu kme iinde de etnoloji blmne giriyor. Yakn bir zamana kadar etnoloji deyimi ile, Bat uy garlnn, endstri ann sonucu olan belli bir ekonomi dzenine, bir yaam ve kltr seviyesine erimi lke lerin dnda kalan smrge, ya da yar - smrge (im diki deyimiyle az * gelimi) lkelerdeki insan toplulukla rnn eitli yaam artlarn, retim ve tketim arala rn, trelerini... bir btn olarak, ya da ayr ayr incele yen bilim anlalrd. Folklor sziyle de (kimi yerlerde etnorafya kelimesiyle) Bat uygarl iinde bulunan l keler toplumlarmn trl yaam grntlerinde, edebiyat ve sanat yaratmalarnda... endstri andan nceki d nemlerde kalntlar ( = gelenekleri) inceleyen bilim gs terilirdi. amzn bilim adamlar, uygarlk kavram ile, ba tl milletlere bir stnlk tanma anlamna varlmasnn bilim tarafszl ve nesnellii ( = objektiflii) bakmn dan dourabilecei sakncalar gz nnde tutarak, sos yal kurullar konu edinen bir bilimi, inceledii toplumlarn oturduklar yerlere ve yaama artlarnn grntle rine gre iki ayr bilime blmenin yersiz olduu kansna varyorlar. Bu dnce ile de geri kalm milletlerin kltrlerini de, endstri uygarlna erimi lkelerin es ki sosyal dzenlerden artk kalm geleneklerini de ayn bir bilimin, etnolojinin, konusu olarak gstermeyi yeleyorlar. rnein 1960da Paris'te toplanan antropoloji ve et noloji bilimleri kongresinde etnoloji kmesinin bildiri leri u 11 blme ayrlmt: 1) Genel etnoloji ve yntem sorular, sosyal yaplar, 2) arkeoloji ve prehistuar etno lojisi, 3) teknoloji; madd ve ekonomik dirim, 4) bitkiler etnolojisi. 5) dil etnolojisi, 6) mzik etnolojisi, 7) tarihlik etnoloji ve halk gelenekleri, 8) treler etnolojisi,

9) din etnolojisi-, 10) ruhbilimlik etnoloji ve hekimlik, 11) kltr deimeleri; uygulamal etnoloji; gler. Bu blmlerin hepsinde, geri kalm milletlerle Bat uy garlna erimi (gelimi) milletlerin, yazl tarihleri olan ve olmayan toplumlarn kltrleriyle ilgili trl ko nular bir arada tartld. Bu konular kmelenmesinde de grld gibi, et noloji ( = budunbilim) ile halkbilimine, konular olan in san topluluklarn bir nyarg, ya da bir deer yargs ile birbirinden ayrd etme eiliminde bir anlam yklemeden, sadece konularndaki zellikleri gz nnde tutmak zoru nu ve bir bilim yntemi gerekesiyle aralarndaki ifikileri tamamiyle baka bir adan grerek, her birine d en pay belirtmek en doru yol olacaktr. Bu gre uyarak, etnoloji ile halkbilimini, ilikileri iinde, yle tanm lyabiliriz: a) Etnoloji deyimi belli bir bilim konular ve yn temleri b irli in i adlandrr. Onun, yukarda rnek ola rak verilen 11 blmdeki konularn hepsine ortak bilim ilkesi, rk, corafya, din, dil elerinin belirlendirdii kl tr birlikleri meydana getiren insan topluluklarnn (boy, budun; ky ve blge topluluklar...) trl kurullarn ve yaam grntlerini synchronique ( = belli bir zaman iinde ve olgular btnyle ele alan) bir yntemle in celemektir. b) Ama, bu blmlerden, rnein tarihlik etnoloji ve halk gelenekleri bal altnda toplanan konular an cak halkbilimi diye adlandrdmz bilim dal iinde etnolojinin genel - ortak kurallarndan baka, halkbilimi nin kendine zg yntemleriyle incelenebilir. Bu konularn balca zellii ise, iinde olutuklar toplumluk ortamn kltr ikilii aamasnda bulunmas dr : yksek snfn tekelinde edebiyat, sanat, v.b. kurul

larna paralel olarak halk sanat, halk edebiyat v.b.; ki tap ve okullarn retileri olan din kurallarnn yann da kimi onlarla eliki halinde inanlar; devletin yasalarna karlk, geleneklere bal treler; endstri d zeninin seri hlinde retim ve tketim aralarna karlk, blgelere zg let, kap, kacak, giyim, kuam... v.b. Bu eit toplumlarn bir zellii de yazl tarihleri olu undan gelir; bu nedenlerle de, onlarn kltrlerinin in celenmesinde synchronique yntem yetersiz kalr; ya zl belgelerden yararlanma, aratrmalarn diachronique (gemiteki gelimeleri izleyen) bir yntemle ta mamlanmas gerekli olur. Bir bakma halkbilimcisi, aralar daha zengin, ba ka bir deyimle daha uzmanlam, buna karlk genelle melere ve kuramlara gitmekten ekinen bir etnolog tutumundadr. c) Kltr ikilikleri gstermeyen toplumlar incele yen her etnolog da, inceledii toplumun ya da toplum ol gularnn ( = konularn) zel niteliklerine gre baka bir trl uzmanlama zorunluundadr; belli bir toplumun dinlik inanlar zerinde aratrmalar yapyorsa din ta rihisinin bilgi gerelerinden yararlanmas, inceledii toplum, rnein Sibiryadaki Yakutlar ise, onlar-n yurt larnn corafyas, konutuklar dil, v.b. zerinde gerekli bilgilerle pusatlanm olmas, budun - bilim ( = etnoloji) aratrma yntemlerini trk - bilim (trkoloji) aralaryle glendirmi olmas gerekir. amzda, madde bilimlerinde olsun, toplum bilim lerinde olsun, derinlemesine ve genilemesine aratrma larm bir zorunluk olmas sonucunda, uzmanlk kollarnn says da gittike artyor. Eskiden bilim adam, alma odasna, bir laboratuvara, bir kitapla kapanp tek ba na bir mr boyu sren almalarnn rnlerini yaynlaryle dnyaya bildirmekle grevli kii diye dn-

1rd; bugn verimli ve yararl bilim almalar, i or taklarndan her birinin geni bir aratrma konusunu bir yanndan tutup didikledii imeceli bir i olmaya yneli yor. Madde bilimlerinde bu dnm daha hzla geliiyor; insanlk ve toplumluk bilimler de ayn yolu tutmak zo rundadrlar. amzn uygarlk gelimelerine ayak uy durup insanla ve iinde yaad topluma yararl ol mak dileyen her bilim adam erge bu yolu tutacaktr.

Soru 3 : N eden folklor yerine halkbilimi adt uyun grlmtr?


Yukarda belirttiimiz gibi amzda artk halkbili mini etnolojiden ayr bir bilim deil de. zel yntemleriyle onun aratrma aralarn zenginletiren bir uzmanlk da l olarak anlama eilimi stn kyor. Ama, gene de, sz konumuz olan bilime vaktiyle folklore adn takm buJunan lke (ngiltere) ile ngilizce konuan lkelerdeki (Birleik Amerika Devletleri, v.b.) bilim adamlar, bu genel anlaya katlmakla beraber, bu deyimden vazge mek de istemiyorlar. Ortak yaz dilleri almanca, ya da almanca ile akraba bir dil olan, lkelerde (Almanya, Avusturya, svirenin bir blm, Hollanda, Belika'nn felemenke konuulan blgesi v.b.) folklore'un bir evi risi olan Volkskunde kelimesini benimsiyorlar. Bu lkelerin dnda kalan kimi memleketlerde, r nein Fransada, folklore deyiminin kullanlmasnda bir saknca belirmitir son zamanlarda. Bunun nedenlerinin kayna, folklore kelimesinden, giderek, onunla adland rlan biHmden ok, o bilimin konusu olan eitli olgularn anlalr olmasna kar; tpk^tarih kelimesinden hem bir milletin gemii, hem de bu ;gemiin eitli olgularn inceleyen bilim anlald gibi. Folklore kelimesinin.

10

halkbiliminin konularn belirleyen bu anlam, git gide, halk geleneklerinden esinlenen yaratma ve gsterilerin de ayn deyimle tanmlanmasna yol ayor; bilim konusu olan olgularla onlarn taklitlerini (yani, halkbiliminin konusu olmayacak, olmamas gereken yapmack, yalanc yaratmalar) birbirine kartrma, bylece bilim aratr malarn yanl yola saptrma tehlikesi beliriyor. Bizim memleketimizde halkbiliminin daha emekleme dneminde olduu dnlrse, bu tehlikeden korunma arelerinin aranmasnn bizim iin daha nemli bir sorun olduu an lalr. u da bir gerektir ki, halkbiliminin nitelikleri iinde en nemlisi, onun, belli bir lkede yaayan halka zg kltr yaratmalarn, gelenekleri, ayrntlaryle ve derinli ine incelemeyi zerine alm olmasdr. Halkbilimi, bu nunla da kalmayp bir lkenin blgelerini ve bunlarn iin de de kk toplum birliklerini, onlarn dil, az, din, mez hep ayrmlarn, onlardaki retim ve tketim zelliklerin den gelme farkl treleri, trenleri, eitli kltr rnle rini inceler. Bu olgudan kalklp, bilim disiplini olarak mil l halkbilimleri, yerli halkbilimleri olabilecei gibi bir sonuca varlabilir. Gerekte ise mill bir halkbilimi il kesi deil, halkbiliminin mill ve yerli olgular sz ko nusu olmaldr. Btn bu nedenlerle, rnein Fransa'da, eski bireyci ve ulusu - yerlici yntemi artk tutmayan halkbilim cileri, folklore kelimesinin dnt bilim - d anlam lardaki sakncay da hesaba katarak, bir bilim deyimi ola rak fransz folkloru yerine franszcada ngilizce folk lore kelimesinin tam karln veremedikleri iin tran sz etnolojisi deyimini yeliyorlar. te bu nedenler bizi de folklor kelimesi yerine bir baka deyim aramaya iteliyor. Bizim dilimizde halkbilimi sz ngilizce folkloreun, almanca Volkskundenin tam

11

karl olarak, yukarda tanmlamay denediimiz bilimi adlandrmaya elverili bir deyim olarak yerleebilir ka nsndayz.

Soru 4 : H alkbilim i ne deildir? Onun baka bilim lerle ilikileri nasldr?


Halkbiliminin etnoloji (budun - bilim) iindeki yeri ni gsterdik. Onun, baka bilimlerle ortaklaa inceledii birtakm konular olaca, yukarda 1 inci soruyu cevap landrrken sralam olduumuz konular ile deindii miz bilimlere bir gz atnca yekten anlalr. Ama, halk bilimi, sade yntemleri deil, amalar da baka olduu iin, onlardan bamsz bir bilim disiplinidir. Birka r nekle onun bu niteliini de belirtelim. Halkbilimi, bir bakma bir toplumun tarihini inceler; ama tarih deildir. O, tarih belgelerinden, kendi konu suna giren olaylar, kurullar, v.b. incelemek iin yarar lanr. Ama, onu ilgilendiren aklamalar tarihin ilgisini aar. Tarihin amac, grevi bir olay gerekte nasl ge mise ylece renmek ve bildirmektir; o, olay geree uymayan elerinden artt lde grevini baarm tr. Halkbilimi iin bir olayn gerekteki biimi ne olursa olsun, geree uyan veya uymayan btn ynleri nem lidir : gerein gerek - dna doru olumas; ya da gerek dndan kalklarak geree ulama; her iki yn de olaylarn dnmn izleyerek onlarn toplum ya da bireyler iin, her aamada deien anlamlarn belirtmek; toplumun ya da bireylerin bu dnmlerdeki etki pay larn meydana koymak... te ayn bir konuda tarihi ile halkbilimcisini ayrd eden yntem ve grev niteliklerin den birka. Efsanelerin, tarihiyi tedirgin eden, elinden geldiince yolu stnden kovmay i edindii bu rn

12

lerin her ayr anlatma eidi halkbilimcisi iin ayr de er tar. Edebiyat tarihisi de bir yaptn en doru nshasn, yani yazarn kendisince beenilen en son biimiyle imzasn atp okuyucularna sunduu metni meydana koy maya abalar; ona gre incelemelere ve yazar zerinde yarglara temel olacak bu nshadr. Halkbiliminin konu suna giren sz sanat rn ise (bir trk, bir masal v.b.) doduu andan balayarak, yayld alara, evrelere, yaycsnn eitli ruh hletleriyle, dinleyici - yayc ili kilerine v.b. saysz artlara gre deiik biimlerinin herbiriyle ayr deer tar; halkbilimcisinin ii bu yaptlarn alar boyunca geirdikleri deiimleri ve bunlarla top lum arasndaki ilikileri izlemek, anlamlandrmaktr; o, bunlarn geliimleri izinden giderek konularn btnyle, ya da onlarn rglerini meydana getiren motiflerin, bir blgeden bakas+na, lkeden lkeye, ulustan ulusa ge ilerini, bylece de dnyamzn biribirinden uzak ke lerindeki insan topluluklarnn al verilerini aydnlatma abasnda bir katkda bulunacaktr. Bir baka rnei dilbilimi (linguistique) zerinde verelim. Halkbiliminin inceledii olgular dil aracl ile ifadelerini bulurlar. rnein bir masal, masalcnn, de mek ki masaln yurdu olan belli bir yerin diliyle anlatl mtr. Bir blgenin masallarn, trklerini, v.b. derle mekle, orann dilinin incelenmesi iin gerekli gereler de elde edilmi olur. Yalnz szl edebiyat deil, madd kl tr aratrmalar da dilbiliminin yararlanaca bilgiler sa la r: rnein bir adr inceleyicisi, sadece fotoraf, re sim, plan edinmekle yetinmez, adrn her parasnn, her aracnn adlarn da renir. anak, mlek, kap-kacak ve trl zenaatlerin yapt eylerle letler iin de durum byledir. Halkbilimi konularnn byk blmnn ge lenekler olduu dnlrse, onun ele geirip uzmanla

13

rnn yararna sunduu dil gerelerinin, dilin tarihinin in celenmesindeki nemi anlalr. te yandan da halkbilim cisinin, derlediklerini gereince anlayabilmesi iin, dilbi liminin retilerinden yararlanmasn bilmesi, yani incele dii toplumun dilinin inceliklerini kavrayacak kadar hazr lkl olmas gereklidir. ki bilim dal arasnda byle sk bir iliki olmakla beraber, dilbiliminin grevi dilin geliimini, halkbilimininki ise o dille anlatlm olgularn geliimini in celemektir; yntemleri gibi konular ve amalar da ba kadr. nc bir rnei sosyoloji ( = toplumbilim) ile ve rirsek, halkbiliminin bu bilimle ilikilerinin ok daha sk olduu grlr; o kadar ki snrlarn kesin olarak izmek ok kez g olur. Bu sorunu aydnlatmak iin ksa yol, sanrm ki ethnologie ve sociolog-e ( = budun - bilim ve toplum - bilim) deyimlerini meydana getiren kelimelerin anlamlarna bavurmak olacaktr: ethnologie, kavim ( = budun) lerin, sociologie de toplumlarn bilimi olduuna gre, insan toplumlarm soyut olarak toplum (aile, klan, boy, soy tipleri, evlilik v.b. kurullar...) kavramnn iinde incelemekle, ad belli bir toplum (Trk, Fransz, Avarl, Trkmen, Sakaral, Yrk, Tahtac, Bolu blgesi halk v.b.) anlamnda konu edinmek, iki bilimin yntem ve ko nular arasndaki farklar belirtir; toplumbilim, insan top luluklarnn trl kurullarn, trelerini, kltr yaratmala rn, yalnz toplum olgusu asndan aratran, etnoloji halkbilimi ise bir blge, bir dil, bir din birlii iinde belir lenmi bir topluluun gelenek ve greneklerini, kurullarn inceleyen birer bilim daldr. Toplumbilimci, halkbiliminin verilerinden, dnyann belli bir yerinden, belli bir toplum dan elde edilmi gereler olarak onlar baka gerele re de katarak ve onlarla karlatrarak genel anlamda toplumlarn geliim sorunlarn, kurullarn ve kltr olgu larnn dnm eitlerini aklamak iin yararlanr. Hafk-

14

bilimcisi de, inceledii bir toplumu, onun eitli dirim g rntlerini. genel olarak insan toplumlarnn geliim aa malar iinde yerine yerletirmek ve bylece aratrmala rn yanlmadan yneltebilmek iin gerekli n -bilgileri toplumbilimin verileriyle kazanm olur. Grlyor ki. te ki bilimlerde olduu gibi, toplumbilimin de halkbilimini aan (genel kurallara, yasalamalara gitmek, toplumluk olgulardan bir seme yapmadan, toplumu bir btn olarak almak v.b. gibi) yntemleri ve konular bulunduu gibi, halkbiliminin de, toplumbilimin derinliine erime yecei, ayrntlaryle gzden geiremeyecei birtakm zel konular ve ynleri incelemeye yararl aralar var dr. Yukarda (soru 1) sralayp getiimiz teki bilimlerle halkbiliminin ilikileri de ayr ayr belirtilebilir; ama bu, o bilimlerin birer birer tanmlarna girimek olacaktr ve bizim u kk kitabmzn erevesini aacaktr; yukardaki birka rnekle yetinelim.

Soru 5 : H alkbilim inde uzmanlama v e baka bilim lerle ibirlii nasl olmaldr?
amzn bilim almalarnda ok rastlanan bir ol gudur : bir bilim dalnda uzmanlamaya onun dndan bilim adamlar gelebilir; birok bilimlerin kavak yerinde olan halkbiliminde de bu ok grlr; dilbiliminde, ede biyat ve sanat tarihlerinde, mzik biliminde yetitikten sonra, ilk disiplinlerinde en ok ilgilendikleri konular, alanlar seip halkbiliminin disiplini iinde o konularda uzmanlam pek ok bilim adamlar vardr. Hele yakn zamanlara kadar halkbiliminin niversitelere girmemi, bugn bile pek az sayda niversitede bamsz bir re tim kolu olduu dnlrse bu durum daha iyi anlalr.

15

Bir baka gerek de udur: amzda aa yukar her bilimde olduu gibi halk biliminde de alann tm n kavrayan, kendini onun btn konularnda yetkili uz man sayan kii dnmek yersiz olur. Halkbilimi de reti sresinin alt basamaklarmda genel bilgiler veren, ba samaklardan yukar doru kldka uzmanlamay gerek tiren bir disiplindir. Konular da uzmanlamaya doru gi dildike, u ya da bu alanda daha yetkili bilim adamlar arasnda paylalr. Hele halk mzii gibi kimi konular, daha alt basamaklarda bile ayr bir yetime gerektirir. Bu nun iindir ki halkbilimi reniminin niversite seviyesin de bile (onun genel yntemlerine ve konularna toplu bir bak satayacak bir retiyi zerine alan bir merkez den baka) eitli faklteler ve enstitler arasnda payla lmas, bilimin yararna bir rgtlenme olarak dn lebilir.

Soru 6 : Trk halkbiliminin gemii nedir?


XIXuncu yzyln sonlarndan bu yana ancak, bir aratrma ve inceleme alan olarak, trk halkbiliminden sz edilebilir. Daha nceleri, kimi bilginler ya da yazarlar, farkna varmadan trk halkbilimine katkda bulunmular dr. Bunlarn en eskisi Kagarl Mahmut'un byk yapt, Divn- lugt-it-Trk (Xl'inci yzyl), atalar sz, halk iiri inanlar, treler ve trenler, v.b. konularda Ana<^>lu-ncesi trk halk kltrnn incelenmesinde bavurulacak nemli bir kaynaktr. Osmanl anda XVII'nci yzyln nl Evliya elebisi anlmaya deer; onun Seyahatn/nesi, halk yaamnn trl grntleri zerine bilgilerle, halk ef saneleri, evliya menkabeherl v.b. gibi halkbiliminin nemli konular iin zengin belgelerle doludur. Tanzimat'tan sonra, dili sadeletirmek, edebiyata hal-

16

kn yararn gzeten bir reti arac nitelii vermek iste yen kimi aydnlar, halk kltrnn retici rnleri ile ilgilenmeye baladlar. inasi, Ahmet Vefik Paa gibi ya zarlarn trk ataszlerini derleme, inceleme ve yaynlama abalar bu ilginin tanklardr; ama. 1908 devriminden sonraki mill edebiyat dnemine gelinceye kadar, bir kltr eorwu olarak trk halkbiliminin konular zerinde durulmu deildir; Ahmed Midhad Efendi'nin, halk fkra larn (Kssadan hisse dizisi), aylak Tevfik adiyle n alm Mehmed Tevfik'in Nasreddin Hoca hikyelerini ve ben zeri fkralar (Bu aciam dizisi) ya da halk geleneklerinin eitli ynlerini (stanbul'da bir sene dizisi) konu edinmi yaptlarn trk halkbilimine, bilim amac dnlmeksizin getirilmi katklar saymak yerinde olur. Trk halk edebiyatn bir bilim konusu olarak ele ala rak, masallarn, trklerin, meddah hikyelerinin, seyir lik oyunlarn, bir milletin sanat yaratmalarn besleyip g lendirecek, onlara mill niteliklerini kazandracak, ayn zamanda, milletleraras kltr alverilerini anlamay salayacak belgeler olarak deerlendirerek, trk halkbili minin ilk temel tan koyma erefi macar bifgini gnaz Kunosundur. O, Rumelinde, Anadoluda ve stanbulda halk edebiyatnn eitli trlerinden (masal, trk, med dah hikyesi, Karagz ve orta oyunu) metinleri derleye rek trk halk edebiyat zerinde almalara ilk salam gereleri de salam oldu. Kunos'un, 1925 ylnda Anka ra'da verdii konferanslar bir araya getiren kitabnda (Trk Halk Edebiyat, stanbul 1925), 1887'den balaya rak ard arda yaynlad trk halk edebiyat metinlerini halkn iinden derlemek amacyle yapt gezilerin, kimi zaman masal anlatna kaan tatl bir dille hikyesini okuruz. Bat bilim adamlarnn, Kunosun at rdan y

17

ryerek, trk halk edebiyatnn her trnden metinleri derleme ve inceleme abalar XIX'uncu yzyln sonlarn dan bu yana sregelmitir: Macar Gyula Nemeth, Alman Georg Jacob, Friedrich Giese, Theodor Manzel, Helmut Ritter ve daha sonraki kuaktan Otto Spies, VValter Ruben, VVolfram Eberhard, Fransz Georges Dumezil, Jean Deny, Edmond Saussey v.b. bu arada anlmaldr. Trk aydnlarnn kendi halk kltrlerine bir bilim ko nusu olarak eilmeleri, Kunosun alma dneminden epey sonra balar. Rza Tevfik'in 1913'te yaynlad Folk lor adl bir yazya yukarda deindik; o yazda hizmet-i vam deyimiyle karln verdii folkorla, Rza Tevfik, yalnz ataszlerini deil, btn halk edebiyatn, yaratcs bilinmeyen, halkn mal olmu sz sanat yaptlarn kap sadn belirtir; bu arada, somut rnek olarak, Ein trk lerine de deinerek halkbiliminin, bir milletin tarihinin in celenmesinde kmsenmemesi gereken deeri zerinde durur. Toplumbilimci Ziya Gkalp, 1914 yllarndan lm ne kadar, eitli dergilerde yaynlad yazlarda, sras dtke, halk kltr (zellikle halk edebiyat) konu larnn sosyoloji, tarih ve edebiyat aratrmalar bakmn dan nemi zerinde durmutur. Dncelerinin son terki bini 1923'te yaynlanan Trkln esasiar'nda buluruz. O ayrca masallar derlemi ve bunlar bir kitapta (Altn Ik, 1923) yaynlamtr. 1910'dan bu yana ou stanbulda kan dergiler: Trk Yurdu, Yeni Mecmua, Mill Tetebbular Mec muas, Kk Mecmua (Diyarbekir'de, Ziya Gkalp'n), Dergh, Mill Mecmua; stanbul niversitesinin ya ynlar: Edebiyat ve lahiyat Fakltelerinin dergileri, Tr kiyat Mecmuas, Ankarada Mill Eitim Bakanlnn ya ynlad Trk Arkeologya, Tarih ve Etnografya Dergisi, halkbilimi dergileri olmamakla beraber, bu bilimi ilgilen

18

diren incelemelere ve metinlere de sahifelerinde yer ver mi. ve bu bakmdan trk halkbilimi almalarna katk da bulunmulardr; Bat lkelerinde olduu gibi yurdumuz da da bir sre, halkbiliminin kendi uzmanlar deil de dil bilginleri, tarihiler ve edebiyatlar halkbilimcilerinin ii ni greceklerdir.

Soru 7 : Trk halkbiliminin bugnk durumu nedir?


Trk halkbilimi aratrmalarn kendine ama edinmi ilk rgt Ankara'da 1927 ylnda Trk halkbilgisi dernei ad ile kuruldu. Onun yayn organ olarak iki dergi yayn land: Halkbilgisi Mecmuas (Ankara 1928, bir tek say), Halkbilgisi haberleri (stanbul 1929-1942; bu dergi 1933ten sonra Eminn Halkevinin yayn olmutur). 1932'de eski Trk ocaklarnn yerini Halkevleri ald; Cumhuriyet Halk Partisinin kltr rgt olan bu kurul larn (Halkevleri ve Halkocaklar) says 1945 yllarnda 400' bulmutur; Halkevlerinin ayn yllarda says 37'yi bulan dergileri (bata Ankaradaki lk dergisi olmak zere) halkbilimi konularna geni lde yer veriyorlar d. Bu dergilerde notlar, metinler yaynland: tam bir bi lim metodu uygulama yeterliinde olmasa da, bu yayn lar halkb limi aratrmalarnda yararlanabilecek olduka zengin malzeme kaynaklardr. Kimi Halkevleri, derailerinin yannda, kendi blgelerinin halk kltr ve edebiyat konular ile ilgili kitaplar da yaynlamlardr. 1938'de Ankara Dil ve Tarih-Corafya Fakltesi retim programna, trk dili ve edebiyat blmne bal bir halkedebiyat dersi kondu. Bu ders 1948de bir halk bilimi krssne dnm, bylece program gelimi ve zenginlemi iken, ayn ders ylnn sonunda kaldrld. 1948den bu yana, trk halkbilimi btniyle, ayr bir retim konusu olarak niversitelerde okutulmaz olmu

19

tur. Ancak, Ankara'da Dil ve Tarih-Corafya Fakltesinin Etnoloji blm retiminde trk gelenek ve grenekle rinden, manlar, treler, trenler gibi konular yer alm bulunmaktadr. Erzurum-Atatrk niversitesinde de. Ede biyat Fakltesinin Trk edebiyat blm retim ve ara trma programnda Trk halkedebiyatna yer verilmitir. 1956dan beri, ylda bir cilt olmak zere, Mill Eitim Bakanlnca Trk Etnografya Dergisi yaynlanyor. Trk Dil Kurumu'nun derleme ve yayn programnda, trk halk bilimi konularn ilgilendiren almalara da yer verildii ni sylemeliyiz. Trk halkbiliminin eitli gerelerini der leme ve arivleme iini dzenlemek amacyle de 1966 yl 16 hazirannda Mill Eitim Bakanl Kltr Mstearl na bal bir Trk Folklor Enstits kurulmutur. Madd kl tr verilerini bir araya getirmi olan ve onlardan ara trclarn yararlanmasn salayan tek uzmanlam ku rum Ankara Etnografya Mzesidir. Kimi ehirlerdeki Ar keoloji mzeleri, balarndaki yneticilerin kiilik abalaryle trk halkbilimi konularn ilgilendiren gereleri (a dr, tarm gereleri, giyim kuam, kapkacak, v.b.) bir ara ya getiren blmler kurmay deneyorlar; rnein Adana Mze-sinde vaktiyle, Ali Rza Yalgn'n emeiyle gerek letirilmi trkmen eyalar blm. stanbul'da Atatrk Bulvar zerindeki Belediye Mzesinde, zellikle karagz ve kukla gibi seyirlik halk oyunlar, halk resimleri, v.b. es ki stanbul halk sanatlarnn eitli ynleri zerinde ince lemeler yapmak isteyenler yararl gereleri bulurlar. Trkiye dnda, trke retimi yaplan birka bilim kurulunda, giderek, trk halkbilimi konular zerinde a lmalarnn bir blmnde de olsa uzmanlama eilimin de merkezler beliriyor: A.B.D.'nde, Indiana'da Bloomington niversitesi: Fransa'da, Paris niversitesinin Trk di li ve edebiyat Enstits gibi.

20

BRNC BLM

IK EDEBYATI

Soru 8 : k deyim inin zel anlam nedir? v e k nasl bir sanatdr?


k kelimesinin, genel anlam yannda, dilimizde zel bir anlam var; son yllarda bu kelime yerine halk ozan sz kullanlr oldu; daha nceleri de saz airi, halk airi deyimleri vard. Bu kelime ile belirtilen sanatlar teden beri kendi lerini k diye adlandrdklar iin biz bu deyimi kullan may yeteyoruz. Kelimenin halk geleneinde bir inan la ilgisini de unutmamak gerekir. k'n airlik gcn ve yetkisini, dnde kendisine Pirinin sunduu ak bdesini imekle ve ideal se vg ilin in hayalini grmekle kazandna inanlr. Byle bir olaanst olayla airlik niteliini kazanm sanatlar daha da kukusuz ayrd et mek isteyenler, onlar bdeli k, hak szleriyle ni telendirirler. airlii bir ak tutkusu ile eit grme inan , trk halk edebiyatna zg deildir: ok eski alar dan balayarak Araplarn birok byk airlerini gelenek byk aklara balar; nl hikyenin kahraman Mecnn gibi. Orta a bat lkelerinde de troubadourlar, amour courtois (yksek soydan bir kadna olan tutku)yu iir lerine konu etmekle tanmlanrlar; alman orta anda bu

21

trl airlere verilen ad k kelimesinin tam karl olan minnesnger (ak trks syleyen sanat)dr. k, trk halk edebiyatnda, aa yukar XVInc yzyln blarndan bu yana beliren bir sanat tipidir. lerde greceimiz gibi, bir ynyle eski destan (epopee) geleneini srdren, ama baka bir ynyle, adnn da belirttii gibi sevda iirleri (lirik trden iirler) syle mekle grevlenmi bir sanatdr. Onun yaratcl irticai iledir: iiri yazmaz, syler. Onda iir mzikten ayrlmaz; demek ki sadece sylemez, alar ve arr. klar dz* konuma biiminde sylemekle iir sylemeyi dilden sy lemek ve telden sylemek deyimleriyle ayrrlar; bununla kn iirini sylerken szlere elik eden mzik arac nn, sazn, kn iirinden ayrlmaz bir ge olduu anla tlmak istenir. Demek ki k iiri szl gelenekte oluan ve gelien bir sanattr; mzikten ayr dnlemiyecei ilerde inceleyeceimiz halk hikyeciliinde bir ker teye kadar seyirlik - dramatik eleri olan katk bir anlat sanatn da kapsar.

Soru 9 : k edebiyat ile zm re-tarkat edebi yatnn ilikileri nasldr?


Parmak baslmas gereken ikinci bir nokta da, k iiri ile din ve tarkat konularn ilemi bir blk halk airlerinin ilikisi sorunudur. XIII - XV'inci yzyllar ara sndaki dnemde halk iirini yalnz bu ikinci blk sa natlar temsil ediyorlar; daha dorusu yaratmalarnn btniyle din ve tarkat d halk iirinin temsilcisi diye nitelendireceimiz sanatlardan bize kadar bir ey ula mamtr. Ama, rnein bu dnemin iki byk airini,

22

Yunus ve Kayguauzu alalm; onlarn, yaratmalarnda yal nz din ve tarkat konular ile snrlanm olmadklarn da unutmamak gerekir. Bu dnem airleri, te yandan da, hi phesiz daha sonraki k iirini etkilemilerdir: k iirinin nazm lleri ve biimleri daha nceki D nemdeki l ve biimlerin gelimesi olduu gibi, dil, ko nu, slp, iir imgeleri v.b. de de ayn gelenein srd rlm ve gelitirilmi olduu bir gerektir. XVInc yzyl dan sonra, din-d ve tarkat-d bir halk iiri akm g kazanyor; yzyllar ilerledike bu akmn temsilcisi olan adlarn says da artyor; daha nceki dnemde rast lamadmz biim ve tr eitlenmeleri -k iiri dedi imiz iir okulunu meydana getiriyor. Din ve tarkat konu larndan esinlenen ve sanatlarn yalnz dnya-d d nn hizmetine balayan, ama gene de seslerini halk evrelerine duyurmak isteyen airler, k iirine paralel yeni bir akmn temsilcileri olarak beliriyorlar. Yunus, Kaygusuz, Hac Bayram, Erefolu... gibi ilk dnemin nl airlerinin izinden giden bu sanatlar, edebiyat tarihieri Tekke airleri diye adlandrrlar. Bu kmelenme, tekkelerin (bekta, kaadir, halveti tekkeleri, v.b.) kurulduu ve gelitii ehir ortamlarnda yetimi airler iin dorudur; bu sanatlar bir trl halk iirinin temsilcileri olsalar da klardan ayrd edilmeli dir. Ama ky evrelerinde, alev - kzlba toplumlarn ya adklar blgelerde ve kendi mezheplerinin eitimi ile yetimi halk airlerini klar kmesinden ayrmak gtr; onlar yaratmalarnda btn nitelikleriyle k ge lenei iinde kalrlar. Bu bakma, rnein Pir Sultan, bir kzlba airi olmakla beraber birok ynleri ile k tr. ehirlerde yetimi tekke airleri iinde ise, k ge leneiyle daha ok ortak nitelikler gsterenler, bekta airler olmutur. Ama, rnein Aziz Hda (XVI. y.) Niyz-i Msr (XVII. y.) gibi lhileriyle n kazanm kiiler ka

23

tksz tekke airleri saylrlar; k geleneiyle ancak ok uzaktan ilikileri sz konusu olabilir.

Soru 1 0 : klarn yaratmalar edebiyat tarih nin inceleme alanna girmez mi?
Mantk bakmndan yle olmas gerekir. Hangi sn fn szcs olursa olsun, hangi konular ilemi olursa olsun, imza tayan her edebiyat yapt, edebiyat tarihi nin mal olmaldr. Dahas var; aslnda edebiyat tarihi, sa nat tarihi, gemi alarn sanat yaratmalar arasnda, u ya da bu deerde, u ya da bu ortamlarn mal olan yaratmalar birtakm znel (= sbjektif) mihenklerle ayrd etmeden, bir milletin kltr rnlerinin, her an btn iindeki yerlerini ve eylemlerini belirtmeyi ama bilme lidir. Ama, edebiyat ve sanat tarihleri yakn zamanlara kadar (gnmzde de okluk) sekin yaratclar ve on larn sanat rnlerini konu edinmek alkanlndan ve kolaylndan syrlamam bulunuyor. Ayrca, edebiyat tarihi tarih kavramnn zorunlu kld bir ynteme uya rak bu bakma hakl olarak ancak zaman ve yarat cs belli belgelere dayanr. k yaratmalar her ne kadar birey rnleri, imzal yaptlar ise de onlarn bu nitelikleri yazl belgelerin bize ulatrdklar yksek-aydn sanat yaptlarndan, birok zelliklerle ayrlr; szl gelenekte olutuklar, gelitikleri, kuaktan kuaa ayn aktarma yoliyle, yani klarn szl aktarma yoliyle, ulatrldk lar iin, bireyliklerini zamanla yitiren rnlerdir onlar. O kadar ki, birok klarn en nllerinin bile yaam lar zerine, gelenein bize getirdii efsanelere brn m bilgi krntlarndan fazla bir ey bilmiyoruz ve bile meyeceiz de; kimi klarn yaadklar a zerine bile

24

(be on yllk bir fark deil, yzyllk fark ile de) kesin bilgimiz yok. kinci bir olgu da, klarn yaratmalarnn zamanla anonim halk iiri (trk, at, v.b.) rnlerine dnt dr. Bu bakma k yaptlarn halk trklerinin (demek ki kukusuz olarak halkedebiyat - halkbilimi konusu olan rnlerin) incelenmesi iine almamz gerekli olacaktr. ncs, ilerde inceleyeceimiz halk hikyesi tr nn oluma, gelime ve aktarlmasnda klarn nemli paylar bulunmas, k edebiyat rnlerine halkbilimi iinde bir blm ayrmamz gerektirir. Ama, edebiyat tarihi de, kendi inceleme kadrosu ve yntemi gereince, belli alar, belli evreleri temsil' eden klarn yaratmalarn genel olarak trk edebiyat nn baka akmlar arasnda inceleyip deerlendirecektir.

Soru 1 1 : k iirinin biim leri nelerdir?


k iirinin biimlerini, bunlarda kullanlan l ( = vezin) ye gre iki byk kmeye ayrrz: heceli bi imler, aruzlu biimler. Heceli biimlerin, llerine gre, eitlenmeleri yledir: a) 4 + 4 + 3 ya da 6+ 5. 11 heceli lde iirler. b) 4 + 4, 5 + 3 ya da serbest durakl, 8 heceli iirler. c) 4 + 3 ya da serbest durakl 7 heceli lde iirler. ) seyrek olarak, ayni bir iirde deiik llerin kullanld iirler. Heceli biimleri belirleyen ikinci nemli ge uyak tr. Belli bir lde sylenmi olan iirin iinde uyakla rn dzeni (sralan ve tekrarlan kurallar) ile iir ke sin biimini alm olur. k iirinde (ve genel olarak halk edebiyatnda)

25

temel nazm birlii drtlk, yani, belirli l ve uyak kurallarna uyarak, drt dizeden meydana gelmi paradr. Nazm birlikleri drtlk olmayan biimler, drtlk teki dize saylarnn trl etkenlerle azalmas ya da o almas eklindeki dnmlerdir. Dize saylar ne olur sa olsun, k iirini meydana getiren, ve grnleriyle birbirine eit olan bu birliklere k geleneinde bend ya da hne derler. te her bendin iinde ve ayni bir iirin bendleri arasndaki uyak dzenidir ki, l nitelii ne eklenerek, iirin biim eitlenmelerini belirlendirir. Uyak dzeni, k iirinde iki temel biimi belirlendirmitir: 1. Koma biimi. 2. Mni biimi. (Koma ve mni de yimleri trk halkedebiyatnn kendi geleneinden alnm olmakla beraber, burada halkedebiyat incelemeleri iin, zel teknik bir anlam veriyoruz onlara.) Koma biimindeki iirler 11 ve 8 heceli olurlar ve bendlerinin uyak dzeni de yle emalandrlr: 1. bend : a b a b y a d a a b c b 2. ve daha sonraki bendler: d d d b, e e e b... Son bendde airin adn sylemesi de bir bakma bi imle ilgili bir nitelik olmutur. Mni biimini klar az kulanrlar; zel artlar iin de ve Trkiyenin kimi blgelerinde, klarn bu biimle sylenmi iirlerine rastlanr. Bir de Haty, Muhiddin Abdal... gibi kimi tarikat halk airleri, bu biimde i irler sylemilerdir. Mni biiminde iirlerin ls ok luk 7 li, daha seyrek 8 li olur. Uyak emas: Tinci bend: a a b a; 2'nci bend: c c d c ; 3'nc bend: e e f e ...... Grlyor ki bu biimde sylenmi iirlerde uyak dzeni ile bendler birbirinden tamamiyle bamsz dr. Bu ana biimlerin de, blgelere, alara, iirin sy lenmesi artlarna gre, okluk ona katlan mzik ge-

26

sinin de etkisiyle, eitlenmeleri vardr. Bunlar, bendlerin dize saylarnn oalmas ya da azalmas, balama (nakart) grevini gren son dizenin genilemesi, yani bende bamsz bir balama parasnn eklenmesi gi bi deimelerdir. Aruzlu biimlerin en ok kullanlanlar divn, semi. kalender'dir. D ivn: / . / / / . // / . // / ./ (filtn filtn filtn filn) (mefln mefln mefln mefln) (mefl mefl mefl faln)

Semi : . / / / . / / / . / / / . / / / Kalenderi: / / . . // . .//. .//

Bu biimleri belirleyen temel-ge, uyaklarnn her bend iindeki dzeni deil, kullandklar l ile adn tayan zel ezgidir. Nitekim, uyak dzeni bakmndan her biri nin gazel, murabba ( = drtl), mseddes ( = altl) var yantlar vardr. Ezgilerin de blgelere gre varyantlar olur. Arzlu biimler, az ok bir dvn iiri retisinden gemi klarn oluturduklar ve kullandklar biimler dir. Arz llerini gereince kullanmasn beceremeyen, bununla beraber buna zenen klar, arzlu dediimiz biimlerde iirler dzenledikleri kanisiyle, sadece ezgile ri ve uyak dzenleri bakmndan bunlara uyan, ama l leriyle 4.4 + 4.3 = 15li (divn); 4.4 + 4.4 = 16'l (semi; dize ortasnda uyakl varyantnda her dize ikiye blnn ce: 8'li koma eklini karlar); ya da 3.4+4.3 = 14l (kalenderi) gibi baka bir seri heceli biimler meydana getirmi olurlar. Gen kuak klar artk bu biimler; kullanmyorlar.

27

Soru 1 2 : k edebiyatnn trleri nelerdir?


Bunlar iki kmede toplanr: 1) nazm-nesir katk anlat trleri (bunlar ilerde inceleyeceiz); 2) eitlen meleri hem konular hem de biimleriyle artlanan nazm trleri. kinci kmedeki trler unlardr: 1. Destan - anlat tr: drder dizeiik bendlerden meydana gelir. Bend says 100' bulan destanlar olduu gibi, 8 - 10'u gemeyenler de vardr. fs okluk 11'lidir; konular ile destanlara yaklaan 8'li iirlere de seyrek olarak rastlanr. Destan uyak dzeni ile koma biimindedir. Destan lar, toplumu geni lde ilgilendiren olaylar konu edi nirler; belli bir sava, tm olarak, ya da bir aamasnda; bir babuun baarlar; salgn hastalklar, deprem v.b. gibi toplumu derinden sarsan fetler; ba-kaldrmalar v.b. siyas nemli olaylar... Anlat teknii eitli olur: kimi desta-nlarda k olaylar kendi azndan anlatmak la yetinir; kimilerinde, ksa bir giriten sonra, destann nemli kiilerini konuturur; her bendde kiilerden biri sz alr; destann sonunu k gene kendi szleriyle ve adn vererek balar. klarn bir de destan parodileri (cidd olmayan bir konuyu destan edsiyle anlatma) ni teliinde yaratmalar vardr: sivrisinek, pire destanlar, zrtlk destan, kn trl zenaatlerde almay baaramayp airlikte karar kldn anlatan destanlar v.b. gibi; bunlarda k anlatsna kastl olarak akl-d eler, ya da gldrc abartmalar katar. 2. Duyguluk iir tr: gzellemeler, koaklamalar atlar gibi olumlu, talama ve ilenmeler gibi olumsuz ve yergili ynde duygulanmalar kn kendi adna, ya da bakalar hesabna dile getiren iirlerdir bunlar. Her

28

biimde olabilir. Ger>3 olarak, destantara baka, ksa iirlerdir. 3. Yarmal iir tr: Bilgi ve airlik gc ynlerin den klar arasnda bir yarmay, bir boy lmeyi iire niteiik olarak veren trdr bu. k geleneinde ba lca iki eidi vardr. Birincisi, klarn alp ardklar kahvelerde, bu sanatlar bir trl snamadan geirme olan muamm asma trenidir. Kahvenin sahibi, ya da evrenin bir ileri geleni, bir trl bilmeceyi bir levhaya yazarak kahveye asar, ve onun iirle zlmesini kahveya urayan klardan bekler; baaran, muamm sahi binin ve dinleyicilerin bahlarn kazanr. kinci tre, klarn karlkl birbirine sorular sormak, ya da bulun mas g, ndir uyaklarla iir sylemeyi nermek eklin de yarmalardr. Bu eit karlamalar gnmzde de sre gidiyor. Bu tre giren iirler de her biimde sylene biliyor. 4. retiiik iir tr: Belli bir teknik deyim altn da gsterilmemekle beraber klarn iirlerinin byk bir toplam bu tr iine girer; t vermek, trl bilgileri retmek, yaamn eitli cilveleri ile edinilmi tecrbeler den, ve onlardan karlabilecek derslerden dinleyicilerini yararlandrmak amaciyle kn syledii iirlerdir bun lar. Kimi klarn bu tr iirlerinden kopmu dizeler ya da bendler, bir atasz gc ile, adan aa dillerde do lar. retici iirler de her biimde sylenir. Biim ve tr konusuna son vermeden birka nemh noktaya dikkati ekmeliyim. Halkbilimi konularnn pek ounun incelenmesinde olduu gibi, k iiri iin de kullandmz teknik deyimlerin ancak bir blm ge lenein mal olan szlerden alnmtr; onlarn da hepsini gelenekteki dar ya da geni, donmu ya da kaypak anlamlariyle kullanmadmz unutmamak gerektir. rne in, koma deyimi, Kastamonu blgesi halkedebiyat ge

29

leneinde 11 heceli ve belli bir ezgiyle sylenen bir iir eidini gsterir; baka blgelerde ve eitli alarda de iik biim ve ezgilere de ad olmutur; biz onu, yalnz 11 'lileri deil, 8 hecelileri de kapsayan, ve ezgileri hesa ba katmadan, nazm biimi olarak, 1. bend: a b a b ya da a b c b , 2'nci bend: d d d b... uyak emasna uygun b tn iirleri kapsayan bir teknik deyim, bilimlik sz ola rak kullanyoruz. Bundan baka, biimlerin ve trlerin kmelenmesinde de kendimizi gelenein kaypak ve ka rarsz kurallarna bal saymyoruz; onun verilerinden ya rarlanmakla yetiniyoruz; gerekten de gelenekteki kural lar Trkiye'nin btn blgelerine ve btn tarih alar na yaygn bir birlik, ortaklk gstermezler; halkedebiyatn bir bilim konusu olarak incelemeye kalknca, onun eitli sorunlarn sistemletirmek, olgular, karmaklk larndan arndrarak kmelendirip tanmlamak zorunlu olur. Hikmet Dizdarolu'nun Trk Dili dergisinin halkedebiyat zel saysndaki (c. XIX, say 207, aralk 1968, s. 186 - 293) Halk iirinde trler (*) balkl etrafl, dolgun incelemesinde ileri srd halk iirinde nazm biimi yoktur, tr vardr yolundaki yarg, onun bu yntem zorunluunu hesaba katmam olmasnn bir sonucudur ve yazarn, biim ve tr sorunlarn birbirine kartrmasna yol amtr. O incelemede ok kez, tr kavram altnda biim sorunlar zerinde durulmutur. Yukarda birka sahifede kitabmzn plan gz nn de tutularak b.mierm ve trlerin ayrntl eitlenme lerine giremediimiz gibi, szn ettiimiz ana biim ve trlere de metin rnekleri veremedik. Hem eitlenmeler,* hem de rnekler zerine bilgilerini tamamlamak isteyen lere Dizdarolu'nun sz geen incelemesini salk veri riz.
(*) Bu inceleme, daha sonra, kitap olarak yaynland. iirinde Trler. Ankara 1969. Trk Dil Kurumu yayn). (Halk

30

Soru 13 : Toplum da derin iz brakm nl k lar kim lerdir?


XVInc yzyln balarndan 1960a kadar, yani aa yukar drt buuk yzyllk sre ierisinde gelmi ge mi, adlar ve iirleri halkn belleinde, ya da onlar be enen, seven kiilerin himmetiyle yazl kaynaklarda yer etmi klarn says nedir? Bunu kestirmek bugn iin olanakszdr; yaklak bir saym denemesi bile yaplma mtr. Birka rakam verelim: Fuad Kprl'nn Trk sazairleri'nde (cilt il ve III, 1940) 122 airden semeler vardr. Bizim, szl ve yazl kaynaklardan metinlerini der lediimiz halk airleri iin dzenlediimiz iki listede (Ankara Dil ve Tarih-Corafya Fakltesi Dergisi c. I s. 102 - 105 ve c. V. s. 324) 156 ad sralanmtr. Bu liste birletirilince 246 ad elde edilir. Saadettin Nzhet Ergun'un yalnz cildi yaynlanm olan Trk airleri'nde A - E harflerinde 160 halk airinin (k, bekta ve ba ka tarkat airlerinden halk iiri biim ve trlerinde iir sylemi olanlar) adlar ve metinleri yer alr; bu eser tamamlanm olsayd, 28 harfte, halk airlerinin says yaklak bir hesapla 750'yi bulacakt denebilir. Bu konudaki aratrmalarn bugnk durumunda, ya ni halk airleri zerinde yaplm yaynlarn tam bir bib liyografyas ile yaynlanmam ariv ve yazma gerele rinden karlm adlarn bir saym yaplacak olsa, yukardaki 750 rakamnn ok stnde bir rakam elde edilecei ni sanyoruz. k edebiyatn halkedebiyatna konu edinince, es tetik bakmndan olsun, toplum sorunlar ve konular ba kmndan olsun, herhangi bir deerlendirmeye gitmeden bu gelenee mal olmu btn klar ve onlarn btn yaratmalarn incelemek zorunluu belirir. nk bizim

bugnk llerimizle nemsiz saylabilecek bir k yft da bir iir, ann ve evresinin bir ynn aydnlatmak ve anlamlandrmak bakmndan bir deer tayabilir. Ama te yandan da, binlerce gelmi gemi k iinden, top lum zerinde derin etkide bulunmu olanlar hangileri dir? ve etki gleri nereden gelir? gibi sorunlar zerin de durmak da yararl olacaktr. klarn, bir yandan toplumda braktklar izin ne mini, bir yandan da yaratmalarnn sanat ynnden de erlerini hangi llerle belirleyebiliriz? Mihenklerimizin yazl yksek edebiyat iin kullandklarmzdan farkl ola can pein olarak bilmek gerekir; bu da klarn ya ratmalarndaki yukarda deindiimiz zelliin bir sonu cudur. kn iirlerinin, hikyelerinin aln-yazs, anonim halk edebiyat (trkler, masallar v.b...) rnlerininkinden farkl deildir; k onlar er meydanna saldktan sonra, onlar artk kendisinin tapulu mal olmaktan karlar. te yandan nl klarn bite biyografyalarndan (XIX. ve XX. yzyllarda yaam birka tanesi bir yana) bildiklerimiz, ya szl gelenekteki sylentilere, ya da i irlerinden karlan bilgi krntlarna dayanr. Karacaolann yaad yzyl bile hl kesinlikle bilmiyoruz. Kerem'in, Ercili Emrahn, k Garib'in gerekten yaam airler olduuna kesin hi bir tank yok elimizde. kla rn bibliyografyalarnda efsanelerle gerekler kucak ku caadr. k, adn iirin sonunda syler geri, yani bir trl imza atar eserinin altna, ama ayr imzalar tayan ayni bir iire ok rastlanmtr; her k iirinin, ^tpk anonim halk trkleri gibi, ksa zamanda aslndan gitgi de uzaklaan deiimlere uramas, onun szl gelenek te oluan ve gelien bir sanat yaratmas olmasnn bek lenen bir sonucudur. Szl ve yazl yollardan aktarma ve yaylmada, bir iir baka baka klara mal edildii gibi, bir kn kendinden nce yaam bir meslekda-

32

nn mirasna oturtulduu da ok olur; elbette, sanat onu ru olan bir k bunu kendisi yapmaz ama onun iirleri ni syleyenler, kuaktan kuaa aktaranlar bilerek bilme yerek onun gnahna girerler; ok nl klar bylece, daha az tannm meslekdalarnn adlarn unuttur mular, onlarn eserlerini kendi stlerine tapulandrmlardr, daha yaadklar alarda, ya da lmlerinden sonra... Bu nedenlerle, byk n brakm olarak sayaca mz klarn adlarna temsil bir anlam vermeliyiz. Ad lar anlmayan nice klarn da bu nllerden aa de erde kalmayan gzel, ya da belge deeri bakmndan nemli iirler yaratm olabileceklerini kabul etmek, adla rnn anlmasna ve anlmamasna bir deer yargs yk lememek gerekir. klarn braktklar izin neminin deerlendirm e sinde bir tek deil, artlara gre, birok ller kullan ma zorunluluu vardr. XVII. yzyldan k mer, Gev heri, XIX. yzyldan Dertli, Erzurumlu Emrah, Bayburtlu Zihn gibi gelenekte kalem uaras diye adlandrlan klar, yazl edebiyatn etkisi altnda yetimi, iirleri okumularn evrelerinde ehirlerde, kasabalarda ya ylm olduklarndan nlerinin sonraki alara ulamas daha ok yaz yoliyle olmutur; bu yzden eserlerinin ba kalarna mal edilmesi bir dereceye kadar nlenmitir. Bir baka bln, bu arada Yenieri ocaklarnda yetimi klarn iirleri, nemli siyas ya da asker olaylar yan sttklar, bir trl tarih belgesi deeri tadklar iin, unutulup gitmekten korunmulardr: XVI. yzyldan Hayl. ksz k, XVII. yzyldan Tamavarl k Haan, Ktib, Kayk Kul Mustafa, Kulolu gibi. Alev airlerin rnlerinin, en eski alardan gn mze kadar diri kalmas, onlara verilegelen kutluluk de eri ile aklanr. XVI. yzyldan Pir Sultan, Kul Himmet,

33

daha yenilerden gh, k Veli gibi kzlba airlerinin demeleri, Orta ve Dou Anadolu'daki alev halk iinde, zellikte ky evrelerinde dinlik tren ve trelerin en nemli eleri arasnda yer alr; onlarn belli bir din ve dnya grn temsil etmeleri, bu dn emberi d nda kalan eitli konulardaki yaratmalarnn da, tpk Yunus ve Kaygusuz gibi daha eski dnemin byk sanat larnda olduu zere, deerli bir emanet olarak saklan masn salamtr. Pir Sultan'n bir ayaklanmaya katlp, Halla Mansr ve Nesm gibi, davas yolunda ban koy mu olmas, yaam ve lm etrafnda menkabelerin ya ratlmasna ve iirlerinin bir kat daha etki kazanmasna yol amtr. Bekta airlerin ve bekta neesini benimsemi klarn nleri ehir ve kasaba evrelerinde yaygndr; kzlba klarn kyl halka seslenmelerine, syleyile rinde daha belirli olarak kyl kalmalarna karlk, bekta air daha bir kitaptan gelme kltre, ince, kes kin alaya, acms yergiye eilimlidir; kasaba ve ehir hal k iinde Bektai, banazla kafa tutan zgr tutumiyle, kendilerine bir ferahlama ve hn alma pay karan uyank evrelerde okunan ve sevilen air tipidir. Bu ni telikte olan airlere rnek olarak XVI. yzyldan Kazak Abdal ile Muhiddin Abdal, XIX. yzyldan da Harb (1853-1915) yi gsterebiliriz. Karacaolan (XVII. yzyl?), Dadalolu (XIX. y.y.), Gndeliolu (XIX. y.y.?) gibi klar Toroslarn gney ve kuzey yamalarnda ve her iki yndeki yaylak ve k laklarda konup gen Trkmenlerin airleridir. Dadaloluna Trkmenlerin XIX. yzylda devlet zoriyle yerleti rilmeye direnilerini dile getirmesi n kazandrm olma l. Ama, Karacaolan olsun, Dadalolu olsun, tpk Pir Sultan gibi snrl zmre sorunlarnn stne de kabiten, seslerini kendi evrelerinin, alarnn tesinde de du-

34

yurabilen sz erleridir; trk iir diline yepyeni, dipdiri bir anlatm gc kazandrmlardr; onlar bu bakma k geleneinin gelimesinden nceki dnemin byk halk airleri Yunus ve Kaygusuzla kyaslayabiliriz. Krofu, Kerem, k Garip gibi bir blk klarn iirlerinde byk tutkularn ya da yzyllar boyunca de itirilemeyen alnyazlarnn, dindirilemeyen zlemlerin sesi duyulur: Krolu'nda zulme ve hakszla, Keremde sevgilerin nne dikilen din banazlna, Garip'te yllar boyu gurbeti vatan edinmenin kahredici zorunluuna ba kaldran, ya da yanp yaknan insanlar kendilerini bulur lar. Bu klarn yaamlarm halk gelenei, yine kendi klarnn aracl ile birer kahramanlk destnna, ya da ak romanna dntrm, nleri bylece trk dili nin konuulduu, hatta eski Osmanl mparatorluunun snrlarn da aan lkelere ulamtr.

Soru 1 4 : Gnm zde k gelenei canl k a labiliyor mu?


1960 yllarna kadar k gelenei sadece eski top lum dzeninin btn artlarna uygun bir yaam sren, evrelerde gl kalabiliyordu. Blge olarak, Dou ve Kuzey-dou illerinde, Orta Anadolu'nun dou paras ve Alev'Ierin youn olduklar yerlerde, Gney-dou ile Toros'larn Trkmen yerlemesi olan iki yakasndaki top raklarda ve daha ook ky ve kk kasaba evrelerinde. Birka k, arklal Veysel ve Ali zzet, Postoflu Mdam, Ardanulu Efkr v.b. aydn evrelerin ilgisini ektik leri iin frsat bulduklarnca byk ehirlerde seslerini duyuruyorlard. 1942 ylnda Halkevlerinin 10uncu yld nmn kutlama trenleri daha oka sayda klarn Ankaraya gelmelerine vesile olmutu.

35

Her ada olduu gibi, bu dnemde de ada ok nemli olaylar klarn iirlerinde yansyordu ama Os manlI ann baz dnemlerinde ve kimi evrelerde (Celller, Kzlbalar, gebeler) olduu gibi, politik ya da ideolojik bir tutumu temsil eden klara rastlamyorduk. 1960dan bu yana, memlekette oluan ve gelien d n zgrl ve onun sonucu olarak da halk ynlarn da politik bir bilincin uyanmas, phesiz okuma yazma nn artmas, ky nfusunun ehirlere akmas, ky-ehir ilikilerinin eskiye baka artmas gibi, ekonomi ve kltr alanlarndaki deimelerin de etkisiyle, k gelenei ye ni bir glenme, ieklenme dnemine ulat. klar der nekler kurdular, partilerin siyas savalarna katldlar. Bu yeni kuaktan Ferman, hsn, Nesm, Kul Ahmed. Kul Haan, Mahzun, Reyhn, Haan Nebiolu ad lar en ok iitilenler, seslerini halka en ok duyuranlar arasndadr. Bunlardan ka, btn yaamlar boyunca seslerini clzlatmadan, yitirmeden, savalarn srdrecek, sanat larndaki dn payn, iir gcnden yitirmeden geliti receklerdir? imdiden kestirilemez.

36

KNC BLM

DESTAN VE HKYE

Soru 1 5 : D estan nedir?


Destan deyiminin k iir trlerinden birini gster diini yukarda belirtmitik. Burada inceleyeceimiz tr adlandrlan destan ise pope (Epos) anlamna gelir; klarn destanlariyle ancak ok uzaktan bir ilgisi ola bilir. Bu ikinci anlam ile destann balca nitelii, uzun soluklu bir anlat olmasdr: Ouzlarn Dede Korkut Kita b adl destanlar, bize kadar ulaan iki yazmadan birin de (Dresden yazmasnda) 12 boya (pisode'a) blnm, 300 sahifelik (aa yukar 3900 satr) bir metindir. Krgz larn Manas destannn semelerle ksaltlarak yaynlan m drt kitab (Manas - Semetey - Seytek ls) aa yukar 90.000 dize tutar; destann btn varyantlariyle ve baka baka manas (destanc) lardan derlenmi an latmalar 1.000.000 dize tutarnda imi. Destanlar, okluk nazmla dzenlenmitir. Uluslarn yazl kltr ana eritikten sonra edebiyat deyimiy le gsterilen sz sanat yaratmalar, yaz-ncesi alarda sz, ezgi ve seyirlik anlatmn bileimi iinde dnle bilir. Destanlar da, bu bakma, eski alarda ezgiye elik etmeye en uygun biimde, ll-sz biiminde sylenmi

37

olmaldr. Nitekim, gnmzde yaayan destan gelenek lerinde de (rnein Krgzlarda) destan batan baa l l szle anlatlr. Ancak kimi szl geleneklerde ll szle dz konuma dili anlatmnn katk bulundu u destan biimlerine rastlanmas ve bu tr anlatmn eski rnekleri olan metinlerin de bulunmas (rnein De de Korkut Kitab) kimi uluslarn teden beri destan anla tmnda dz szle ll sz katk kullanm olacakla rn dndrebilir. Destanlar, uluslarn yaz-ncesi alarnda olumu, gelimi yaptlardr. O alarda, hem yaradl ve dn mlere, tanrlara ve eitli olaanst varlklara, hem de toplumun gemiine degin bilgileri destanlar verirlerdi. Bylece onlarn konular iki kmede toplanr: 1) Kozmo goni ve mitoloji konulan: evrenin ve yeryzndeki var lklarn yaradllar; Tanrlar, tanrms varlklar (Tanr larla insanlarn birlemesinden domu kimseler), dev, ejder, v.b. gibi eytans kt-gleri cisimlendirmi yara tklar; bu eitli varlklarn kendi aralarnda, ya da insan larla al verileri, savalar. 2) Ulusun gemiindeki nemli olaylar, byk nderlerin dta ve ite, topjumun dmanlar ile savalar, toplumu daha rahat bir yaama ulatrma abalar... Destann asl tr niteliini belirleyen baka bir olgu da onun toplum iinde zerine ald grevle ilgili olarak konusunda ve kiilerindeki zelliktir; bu zellikle o baka anlat trlerinden, rnein boyutlar bakmndan kendi siyle karlatrlmas ilk akla gelecek olan romandan ay rlr. Destan, yozlamam biimiyle, toplumdaki i eli kileri, bireylerin ya da snflarn trl ilikilerini deil, toplumu yneten, ona ba olan ideal kiilerin d g lerle bir, bir de olaanst yaratklarla savalarn anla tr. Destanda toplumu bir btn halinde grrz; kahra manlar bu btn adna i grr; onlar kendi aralarnda

38

bile birbirinden glkle ayrd ederiz; belki adlar ve g lerindeki derecelenme ile destanc onlarm aralarnda yapmack bir fark yaratmtr; inceden inceye kiilii be lirleyen seciye ve davran farklar, snf ve toplum-ici or tam artlarnn salad ayr dn ve grler bu in sanlar arasnda belirmez. Destann kahramantar soylu kiilerdir; destanc soylular snfnn ideal tiplerini izmek, toplumu yneten ve onun adna i gren, savaan bu ki ilerin ann yceltmek amacn gder. Bu bakma des tan trnn rnek rnleri, toplumlarn, gebe ya da yerleik, feodal (beylik, hanlk) dzeni iinde yaadk lar alarda meydana gelir. Toplum yeni, baka bir d zene dnrken, destan da yeni, baka trlere yerini b rakmak zere yozlaacaktr. Destann konular, ona baka bir nitelik daha kazan drr; inanlarnn ve gemie degin bilgilerinin kaynak lar olduu iin, toplum destanlarda anlatlan eyleri gerekten olmu sayar. lyada, destanclarn oradaki olaylar szl olarak anlattklar alarda, dinleyicilerce Akhallarn ve Troyallarn tarihleri deerinde idi. Krgzlar, Manasta kendi tarihlerini dinlerlerdi. Ama, yeni alara eriilince, destanclarn da, dinle yicilerin de bu tutumlar deiiyor; Manas destann an latmaa giriirken, manas imdi yle tanmlyor des tan: yars yalan, yars gerek -fr yrenlerin htr iin ic ene alp syleriz * Kaplan Manas'n an iin... i t ou yalan, ou gerek ir cemaatn hatr iin ir gmbrletip syleriz ir boz yeleli erin an iin ir Yann da bulunmu kii yok ir Yalan ile ii yok...... Bu szler, ada destancnn, eski kesin inann yitirdiine ta iktr; bununla beraber, gene de destann tm yalan olmad, yalanla katm olsa bile, onda birok gerek lerin yer ettii zerinde srarla durmaktan da geri kalm yor. Muhammed Hanefi Cenginin, hazrlad yeni bir ba

39

smna ekledii son sznde okuyuculara, oradaki ta biat d olaylara inanmann bugn iin yersiz olacan anlatarak, onlar uyarmak isteyen stanbullu yazarn u szleri, Krgz destancnnkileri hatrlatr: bu kssa burada oldu tamam Ana etti Vasfi Mahir ihtimam. ki sz var sana, ey okuyan... Bu misaldir bunu yazan bir kii Kim roman okutmadr halka ii, O da bilir bunu inkr edemez, Bir ocuk binlerce insan kesemez... Anlatnn destan niteliini bir de slp-syleyi zel lii salar. Destanlarn szl gelenekte oluup gelitii, szl anlat yolundan yayld dnlnce destancnn bellek ykn hafifletecek, ona olaylarn srasn bozma dan, armadan anlatma kolayln salayacak arala rn bulunmas gerekir. Onun daarcnda hazr benzet me, vme, tamamlama, tleme v.b. kalplar, ba ve i uyaklarla arma yarayan sz birlikleri bulunur. Bun lar sayesinde destanc, hem anlatsn sslemek, hem de boluklar doldurmak olanan bulur. Anlat yaps da ge ne destancnn bellek abasn hafifletmeye ok yarayan, bakk sz kurulular biimindedir. Destanlarn szl irticl geleneindeki bu nitelikler, yazl destanlarda da nl yazarlarn yaratmalar olanlarda bile sre git mitir. te yandan da, destanc sadece uzun sren raklk yllarnda bellediini olduu gibi tekrarlamakla yetinen, bir papaan, doldurulmu bir plak deildir; hele sanat kiilii olan destanc, evresinden, gnlk olaylardan, din leyicilerini ilgilendiren trl sorunlardan esinlenmesini biten, destanda ilenmi ana-tema ile, onu ereveleyen, gelitiren yan konular, ss-motifler, yapmack-elendirici ekler ve iirmelere kadar ayrntlariyle, gelenekten

40

gelen ierie olsun, slp ve anlatm tekniine olsun, ken dinden bir eyler katabilendir. Destan, bu trl destanc larn elinde ve dilinde geliir. Bu apta ustalar kalmaz olunca, yani toplum iin destan artk yaayan bir gele nek olmaktan knca da yozlama balar.

Soru 1 6 : Y azl destanlarn ayrd edici nitelik leri nelerdir?


Halkedebiyat konusu olarak bizi asl ilgilendiren sz l destanlardr. Yazl destanlar, zel anlam ile edebiyat yaptlardr ve onlar edebiyat tarihi inceler. Destanlar, uluslarn yazl kltrleri olmad srece szl gelenekte ouur ve geliir; yaz, kltr arac ola rak btn bir ulusun yararlanaca lde yaylmad, bir aznln imtiyaz olarak kald bir sre daha szl ge lenekte yaayan tr olarak srer; ama, destanlar yazya geirme denemeleri de belirir. Destann yazya gemesi aamasnda u eit yaptlar b e lirir: 1) Tarih artlarnn elverili olduu bir dnemde, o u kez ulusun geleceini tehlikeye dren byk sarsn tlarn, d dmanlara direni isteinin sonucu olan mil l uyanlar srasnda, destan geleneini iyi bilen gl bir air yaayan szl destan paralarn kendi ann dili ve slbiyle ulusunun destann kaleme alr. Firdevsi X. yzylda ran destan ahnmeyi byle yaratmtr. 2) Bir destanc ozann szl anlatmas, deitirilme den ya da ok az deimelerle kendisi tarafndan, ya da bir okur yazarn aracl ile yazya gemitir. XV. yzyl da Dou Anadolu'da, adn bilmediimiz bir ozan atalar Ouzlar zerine duyduu destans hikyeleri Dede Kor

41

kut Kitab ad altnda bu yoldan meydana getirmi olma ldr. 3) Destan gelenei srp giderken, Dede Korkut Ki tab gibi bir rastlant olarak deil de, yerli yabanc bilim aratrclarnn, ya da halk kltrne, halk sanatna me rakl aydnlarn bilinli abas ile, gerek destanclarn dilinden destans anlatmalarn yazya geirilmesi sonucu derlenen metinler yn; bunlara rnekleri Trk aslndan Altayl kavimlerin yaradl, tanrlar, tanrms ya da ey tans kiiler, yaratklar v.b. gibi mythologie konularn iine alan kke destans anlatmalar ile, Krgzlar ve Kazaklar gibi gebe toplumlarn uzun soluklu destanlar verir. Krgzlar kendileri XIX. yzylda Manas destan em b e rin in eitli blmlerini anlatan manaslarn dinle mekle yetinirlerdi; onlarn yazya geeceini dnmez lerdi. imdi onlarn Bilim Akademilerinin arivlerinde dn yann en zengin destan metni birikmitir. Bu yoldan yazya gemi destanlar, yazl destan de il, dpedz szl halk destanlar gereleridir. 4) Bir ulus iinde olumu destanlarn canl olarak yaad a getikten sonra onlarn krntlarn bir ara ya getirip, anlatmalar birbiri ile tamamladktan ve d zene koyduktan sonra, elde olanlara gre kestirilen eski btn yeniden kurma yolu ile meydana getirilen destan rneini Finlerin Kalevala'larnda buluruz. Bu ii XIX. yzylda, Finlerin mill bilinlerinin uyand bir dnem de bir aydn ve bilgin, Lnnrot, baarmtr. Kalevalann Dede Korkut Kitabndan fark gereleri gerek destan metni olmakla beraber, dzenlemeyi ele alan-n bir des tanc deil de bilinli bir aydn - yazar oluu, Manastan fark da onun sadece derleme olarak braklmam olmasdr.

42

Soru 1 7 : Genel olarak Trk aslndan kavim lerin destanlar ile Anadolu'yu yu rt edinm i Trklerin Anadolu - ncesi destanlarn niin v e nasl ay ir d ediyo ruz?
Trk destanlar deyimini 1) Trklerin Anadoluya, bugnk yurtlarna yerlemeden nceki alardaki des tanlar ile, 2) Trkiye topraklarnda oturan trke konu an halkn XVI. yzyldan nceki dnemdeki destans ya ratmalarna snrlandracaz. XVI. yzyldan sonra k edebiyatnda destan geleneini srdren tr zerinde aa da hikye blmnde ayrca durulacaktr. XI. - XIII. yzyllarda, nce Seluklu, daha sonra da Osmanl devletlerinin kurululariyle Trklerin yeni yurtla r dnda kalm trk aslndan uluslar artk ayr bir tarih kadere balanp ya bamsz devletler kurmu, ya da ba ka devletlerin topraktan iinde aznlklar halinde kalm lardr. Onlarla Anadolu - Rumeli (Bat) Trklerinin kltr ilikilerinin incelenmesi elbette yararl ve gerekli bir itir; ama bu daha geni planl, karlatrmal aratrmalarla konusu olur; bizim burada tasarladmz Trk halkbilimi incelemesinin erevesini aar. Bunun iin, teki konu larda olduu gibi, trk destanlar sorununda da yukarda belirlediimiz snr iinde kalacaz ve ancak gerektiince bu ereve dnda kalan trk asll uluslarn destanla rna deineceiz. Trklerin Anadoluya yerlemelerinden nceki dnem de yarattklar, ve halk destanlarnn niteliklerini tayan rnlerden yukarda (soru 16) belirttiimiz yollarla yazya geip bize kadar ulam metinler yoktur. eitli yabanc (inli, arap, iranl) ya da trk (Kagarl Mahmd, Abul Gaz Bahadr, v.b.) yazarlarn eserlerinde Trklerin mito lojilerine ve yazl tarih-ncesi gemilerine degin, men-

43

kabe ve efsane niteliinde bilgiler verilir; bunlardan bir blnn, o kaynaklarn yazld alarda, ya da daha nceleri, halk iinde olumu destan trnde rnler den alnm olmas mmkndr: Trklerin, bir Boz-Kurt soyundan nasl tremi olduklarn, dmanlarndan ka p sndklar dalarn iinden, bir Demircinin yardm ve gene bir Boz-Kurtun klavuzluu ile nasl' kurtulduklarn; Uygurlarn eski yurtlarndan hangi nedenlerle ve nasl g ettiklerini v.b. anlatan hikyeler, belki eski trk des tanlarndan arta kalm anlardr; bunlarn o eski alarda destan trnn gerektirdii biim ve slba brnm, destan geleneine uygun olarak anlatlp anlatlmadn kesinlikle bilmiyoruz. Trkiye topraklarnda oturan Trklerin byk oun luunun atalar olan Ouzlarn, bugnk yurtlarna g meden, Orta-Asyann eitli blgelerinde (Moolistanda. Altaylarda, Srderyann kuzey bozkrlarnda) baka trk boylariyle kimi bar, kimi de sava halinde komuluk ili kileri vard; zaman zaman, boylardan birinin ynetiminde toplanp gebe-hanlk dzeninde devletlerin kurulduu da oluyordu. Bu boylarn soyundan, gelenekleri ve dille ri ile trk kalm uluslar bugn de o lkelerde yaamak tadrlar. te bu uluslarn (Altayllarn, Krgzllarn, Kazak larn, Karakalpaklarn, Trkmenlerin) szl geleneklerin den, yakn bir dnemde (XIX. yzyln ortalarndan ba layarak gnmze kadar) derlenmi destans halk edebi yat rnlerinin bizim atalarmzn destan gelenei ile or tak olduklarn kabul edebiliriz. Bu yolda bir dnceye destek olacak deerde bir tank, destan kiisi Korkut Atann Kazaklarla Ouzlarca ortak benimsenmi olmasdr. Byle olunca, yukarda saydmz trk asll uluslarn des tan yaratmalarnda, Anadolu Trklerinin eski destanla rndan izleri aramak yersiz olmaz. Altaylarda yaayan kavimler zellikle cosmogonique ve mythigue konulu

44

destanlardan zengin rnekler vermilerdir: dnyann ya radl, Tanrlar, Tanrlarla insanlarn ilikileri, tabiat-d nitelikte olumlu ve olumsuz yaratklarla kahramanlarn al-verileri, savalar, v.b...... Krgzlarn byk destan emberlerinin (Manas Semetey Seytek lsnn) IX. - X. yzyllarda olumaa balad dnlrse, o da Bat Trkleri'nin Orta-Asya'dan kopmadan nceki ala rn bir eit destans tarihinin incelenmesinde yararl bir kaynak sayhr.

Soru 1 8 : Ouzlar m destanlar zerine neler bu yoruz?


Anadolu'yu yurt edinen Trklerin atalar Ouzlarn kendi destanlarna gelince: aada zerinde duracamz Dede Korkut Kitab dnda, onlardan bize destan ta nmlamasna uygun yapt ulamamtr; ancak eitli yer li - yabanc kaynaklarda destan geleneklerine degin bil gilerle destans anlatlardan kopmu saylabilecek para lara rastlanr. 1) Yazl tarihi kesinlikle bilinmeyen, uygur al fabesiyle yazlm bir Ouz Kaan menkabesi. Burada Ouz boylarnn en eski atalar saylan Ouzun douu, genliinde ve ulusunun bana getikten sonra baard byk iler (tabiat-st yaratklarla savalar, d manlarna ba edirip lkesini geniletmesi) ve lmn den nce geni imparatorluunu 4 olu arasnda payla trmas. menkabe-tarih slbu ile ksaca anlatlr. Ta rihi Faruk Smerin yorumuna gre, bu metin X lllnc yzyl sonunda, ya da XIV. yzyl banda, ran'da hkm sren Mool asll, slmlam ve trklemi l hanlIlarn lkesi iinde, ouz asll anlatclarn azn-

45

dan yazlm olmaldr. Belki bu anlatclar ve metnin yazcs mslman deildi, (bk. Ouzlara ait destan mahiyette eserler, Ankara Dil ve Tarih - Corafya Fa kltesi Dergisi, XVII, 1960, s. 388 - 389). Belki gene Ouz asll anlatclarn gayreti sonucu olarak, menkabede Cen giz ve oullarnn geni lkeleri ele geirmeleri olaylar Ouz Han'a mal edilmi olmaldr. Bu metin birka kez yaynlanmtr. 2) randaki lhanl hanedannn tarihisi Reideddnin, XlVnc yzyl balarnda yazlm farsa eserin de Ouzlarla ilgili olarak verilen bilgiler. Bunlardan bi bl, Ouzlarn ilk atalar saylan Ouz Hanla ve onun oullar ile ilgilidir; slmlk gayretini belirten kimi ayrn tlar bir yana, uygur yazs ile yazlm menkabenin ayn, yani, Ouzlarn menkabeye kaan tarihleri hakknda (bel ki Karahanllar ite Cengiz ve oullar zerine sylenti lerle katm) anlatmalarn bir zeti saylabilir. Bununla beraber Reideddnin eserindeki bu Ouz tarihinin, Ouz'dan sonraki Ouz hanlar ve yabgularnm soy k tn veren ve onlardan her birinin ksaca ilerini ve niteliklerini anlatan blmnde, Ouz destan gelenei ze rine olduka zengin bilgiler vardr (bk. F. Smer, a.g.e., s. 369 - 375); zellikle nal Yavk adnda bir hkmdardan sz edilirken uzun uzun Korkut Ata zerinde durulur; Reideddn bu vesile ile Korkut Ata zerine daha ok ey ler anlatldn da szlerine ekler. Reideddn'in ese rinde verilen bu bilgiler, XIV'nc yzyl balarnda ltanl Devletinin hkm srd lkelerde Ouz aslndan destanclarn, daha sonra Anadoluda baka tarih art lar iinde oluup yazya geecek destanlarn daha eski anlatmalarn bildiklerini ve szl gelenekte yaattkla rn kestirmemize yarar; ama, bu anlatmalardan, destan niteliinde metin olarak bize bir ey ulamamtr.

46

3) XIVnc yzyl balarnda, Msr'da Klemenle rin hkm srdkleri bir ada Aybek olu Abdullahn olu Ebubekir adl, Kpak asll bir tarihi arapa iki ese rinde, ilk insann yaradl ve onun soyundan Trklerin k, yayl v.b. gibi trk mythologiesine degin bil giler verirken bir vesile drp Ouzlarla onlarn des tan gelenekleri zerinde de durur; bu soyun Ouznme adnda bir kitaplar olduunu syler; ayrca szi olarak ve kopuz alarak anlattklar hikyeler arasnda Basatn Tepegzle savan anlatan ve Dede Korkut Kitabnda da yer alm nl hikyenin olduka deiik bir anlat masnn zetini verir. 4) Topkap Saray Mzesi kitaplnda Yazcolu Aii'nin evirisi bir Seluknmenin ba tarafnda, yazya gei tarihi XV'inci yzyl olduu sanlan bir metin. Ouz larn Dede Korkut Kitab'nda da ad geen kahramanla rndan birounun adlarn, nlerini ve ksa antrlar bi iminde baardklar ileri sayp dken bu para, Dede Korkut hikyelerinde benzerlerine rastladmz destan s kalp szler den meydana gelmitir; Dede Korkut Ki* tabnda sz edilmeyen baz olaylara degin ayrntlarn bulunmas, bu metnin, farkl bir destan anlatmasndan kopmu paralarn rastgele kt zerine geirilmesin den meydana gelmi olduu sonucuna gtrr.

5) XVinci yzylda yazlm olduu kestirilen bir Atalar Sz Kitab'nn nsznde Korkut Ata ile birka Ouz Beyi'nin adlar saylm, Korkut Ata azndan al klar, tler, yorumlar v.b. aktarlmtr. Bu metinde batan baa Dede Korkut Hikyelerinin destans sz ka lplarnn benzerlerine, kimi paralarda aynlarna rast* lanr. Metin Ouzlarn szl destan geleneinden anlat

47

malarn XV'inci yzyla ulam krntlarndan, bamba ka maksatlarla yazya gemi rnekler saylabilir. 6) XVIIinci yzyl Hiva hanlarndan Abulgazi Ba hadr (1643 ile 1663 arasnda hkm srmjm yazd ecere-i Terime adl Trkmen tarihinin bataki blm leri Reideddn'in Ouz Han ve Oullar zerine verdii bilgileri tekrarlamakla beraber Ouzlarn Trkistanda (Sr Deryann kuzey bozkrlarnda) yaadklar alara degin ve yazarn ada olan Trkmenler arasnda dolaan anlatmalardan edinilmi bilgilerle zenginletiril mitir; bu kitapta. Dede Korkut Kitabnda sz geen kimi Ouz hanlarnn ve beylerinin adlar saylr; bun lardan Salur Kazan ile Korkut Ata zerinde zellikle du rulur. Bahadr Hann eserindeki bu bilgilerle, bu arada ad saylan kiilerden kimilerinin azndan sylenmi ve destan slbuna uygun nazm paralar ile Dede Korkut hikyelerinin metinleri karlatrlnca Ouzlarn IX. - X. yzyllarda eski yurtlarnda yaadklar alardan des tan anlarnn belki de krk dkk paralarn Ouz lardan bir blnn bugn de yurdu olarak kalm Trk menistan halknn szl geleneinde XVII'nci yzyla ka dar yaad sonucuna varlr. 7) Uzun Haan anda yazlm ve Akkoyunlu dev letinin resm tarihi deerinde olan Kitb- Diyrbekriyye ile XVI'nc yzyln sonlarnda daha eski bir kitaptan aktarlarak Bayburtlu Osman tarafndan alnm Tevrih-i Cihn balkl eserde Ouzlarn, Dede Korkut hik yeleri ile ilgili destans geleneklerinin izleri saylabilecek bilgiler bulunur.

Soru 1 9 : D ede K orku t destanlarnn Ouzlarn tarihiyle ilikisi nasldr? B u destanla48

tn oluum ve kitabn yazl tarihleri kestirilebilir m i?


Ouzlardan bize ulaan tek destan metni yukarda fr sat dtk sra andmz Dede Korkut Kitabdr. Dede Korkut Kitabndaki hikyeler Ouzlarn tarih leriyle ve destan gelenekleriyle ilgili, baka kaynaklar dan edinilmi bilgilerin altnda incelenince, bu me tinde iki ayr tarih dnemine degin olaylarn ve kiile rin bir destan bileimi iinde kaynatrld ve bir anlat dzeyine getirildii grlr: 1) Ouzlarn IX. - X linci yz yllar arasnda eski vatanlarnda. Sr-Derya'nn kuzey blgesinde, komular Peeneklerle ve Kpaklar'la sava lar ve bakaca ilikileri. Bunlarla ilgili destans anlatlar Ouzlarn Anadoluya gelmelerinden nce Salur Kazann ad etrafnda ve Salur boyunun menkabeleri olarak olu mutur. Bu menkabelerin Xlinci yzyldan balayarak Ouzlarla birlikte Anadoluya ulam olduklarndan p he edilemez. 2) X lllnc yzyldan balayarak Dou Anadolu ve Azerbaycanda Grclerin, Abhazlarn ve zellikle Trabzon Rumlarnn yurtlarna Trkmen boyla rnn aknlar ve bu komular ile trl ilikileri. Bu olay larn ounluu destanda Bayndr Hann ad etrafnda gemi grnyor; Bayndr Han ise, biliyoruz, Ak - Ko yunlularn destans atasdr. Destanda Salur Kazan, Ba yndr Hann damad ve uyruu gsterilerek, Salur Kazan'n destan (yni Anadolu ncesi Ouz destan) ile Bayndrl - Akkoyunlu destan (yani Anadolu - Trkmen destan) kaynatrlm oluyor; bu kaynatrmay baaran destanc, ya Salur boyundand, ya da anlatsn kurmaa yararl gerelerin byk bir blmn bu boydan ozan larn anlatmalarndan almt. Byle bir yorum Dede Kor kut Kitabnda Salur Kazan'n imtiyazl durumunu da aklar.

49

Dede Korkut hikyelerini yazan destancnn adn biimiyoruz; ama, onlarn bize ulaan biimleriyle yazya ge i tarihini, XVinci yzylm ikinci yars olarak kestire biliriz. Ouzlarn, eski (Sr-Derya kuzeyinde yaadklar: alara degin) maceralar ile, son byk Trkmen (AkKoyunlu) Devletinin tarihinde iz brakm nl babu larla ilgili ve bir destana konu olacak deerde olaylarn bir btn hlinde kaynamalar iin yetecek bir srenin gemi olmas artn da karlar bu tarih. Daha da ke sin olarak kitabn, Ak - Koyunlu padiah Uzun Hasann saltanat yllar iinde (1453 - 1478) yazlm olduunu ileri srebiliriz. Dede Korkut Kitab zerinde incelemeler yapm olan kimi bilim adamlarnn dncelerine karn, biz kitabn nsz ile hikye metinlerinin ayni yazarn eseri (ya da, ayn destancnn anlatmalar) olduu kans'ndayz. Des tan metninin kapal bir deyile yani Bayndr Hn hn lar hn: diye niteleyerek Ak - Koyunlulara bir eref pay ayrmasiyle, nszn, Osmanouliar Devletnin k yamete kadar sreceini mutulayarak, bu soyun padi ahlarna yaltaklanmas, birbiriyle uzlamaz tutumlar de ildir; destancnn Uzun Haan ile OsmanlI Padiahnn boy ltkleri bir ada ve onlarn Devlet snrlarnn henz kesin olarak izilmedii bir blgede yaam, do lam bir kii olduu dnlebilir. Dede Korkut Kitab nn ad bilinmeyen yazar, Ouz destann bu son bii miyle kitaba geirirken Ouz aslndan olan vc Ouz des tan geleneinden henz tamamiyle kopmam iki Padia hn birden gururunu okamak istemi olmaldr. Dede Korkut Kitabndaki 12 boy ( pisode ) un ay r ayr ve yakndan incelenmesi bize, hangilerinin Ouz larn eski yurtlarndan gelenler, hangilerinin ise btniyle, onlarn Anadoluya yerletikten sonra oluup destana

50

ektenenler olduunu kestirmeyi salayan rpular veriyor. boy, bu ikinci kmeye g ire r: Derse Hn olu Boa, Deli Dutnrul ve Kan Tural hikyeleri; teki boylardaki nemli kiiler arasnda bata Salur Kazan olmak ze re adlar eponyme ( = destans kii ad) nitelii alan lardan Anadolu-d Ouz geleneklerine degin bilgiler veren kaynaklarda da sz edildii ve trl nitelikleri ile maceralar antrld hlde, bu boyda bu eponyme lerden hi biri anlmamtr. Kan-Tural hikyesi iin da ha kesin bir sonuca da varabiliriz : bu boy, Ak-Koyunlular ile Komnenli Trabzon Rumlarnn sava ve bar ili kileri tarihinde belli bir dnemin, belki Ak - Koyunlu TurAli (Devteti kuran ve 1403 ile 1434 arasnda hkm sren Kara-Ylk Osmann dedesi) Beyin 1348'de Komnenler lkesine aknlar, 1352'de olu Kutlu Bey'e Komnenli lll'nc Jean Alexis'in kzkardei Mariay almak gibi olaylarn destanlam bir anlatsdr.

Soru 2 0 : Ouz destanndan Anadolu Halk ge leneinde yaayan neler vardr?


Ouz destan geleneinden kimi kalntlara Anadolu Trklerinin halkedebiyatlarnda rastlyoruz; masal ve ef sane trlerinde anlatlan Tepegz hikyeleri; ksaltlm, masallam biimleri olmakla beraber, halk hikyesi t rnn eleriyle zenginlemi, geniletilmi olarak da an latlan Beyrek hikyesi; gene efsanelere, masallara ya da trklere bir motif olarak kimi eleriyle giren Deli Dumrul hikyesi gibi. Bunlardan kincisinin, kahramannn ad. Bey Byrek ve baka deiik biimlerde, Beyrek adn dan geldiini belirlendirdii iin, Ouz destanndan gel diinden phe edilemez. Deli Dumrul'un Azrail ile sava mas hikyesine de, ah Hatay'nin adna mal edilen bir

51

efsanede (Antalyada derlenmi bir anlatmada) rastla nr. ukurova'da, bir yrk kadnn azndan derlenmi bir masalda, kahraman Hezrn blbl alp getir mee Uyuz Padiahnn lkesine gider; orada Padiah Uyuz uykusuna dalm bulur. Bu masaldaki Uyuz sz, Yrk masalclarca artk anlamn yitirmi Ouzdan ba ka bir ey deildir. Dede Korkut Kitab'nda da Ouz kah ramanlarnn zaman zaman daldklar ve kk lm diye nitelendirilen uzun ouz uykusunun sz geer. Belli ki yrk masalndaki bu Uyuz/Ouz Padiah ve Uyuz/ouz uykusu motiflerinin kkeni, Ouz destan geleneidir. Baka hallerde ise ortak motifler (rnein: Tepegz anlatmalarndakiler). Dede Korkut hikyeleri ile bugn de yaayan Anadolu anlatmalarnn ok eski ortak bir kkene ktklarna tank saylabilir. Ama, yazl yaptlarda ya da gnmzde szl gele nekte yaayan kimi masal, efsane, trk temalar ve mo tifleriyle Ouz destanlarndakilerin ortaklklar, onlarn ay n bir kaynaktan gelmi olmalariyle mi, yoksa destan dan teki halkedebiyat geleneklerine gemi olmalariyle mi yorumlanmas gerektii sorusunu kestirip atmak g tr; byle hallerde kesin bir yargya varmak iin ok sa yda yazl ve szl gerelerin elde edilmesiyle mmkn olacak karlatrmal incelemelerin sonularn bekle mek gerekir. rnein: Dede Korkut Kitabnda, kimi ayrn tlarna kadar, Deli Dumrul'un Azrail ile olan urama sna benzer bir ekime, boy lme Hac Bekta Vilyetnmesi'nde Hac Turul adnda bir dervile, Hac Bek ta arasnda geer. Dumrul adnn Turulun bir deiik ekli olduunu dnrsek, bu iki efsane arasndaki or takln, bir al - veri olgusunun su gtrmez bir sonucu olduuna inanmak gerekir; ama bu ortak efsane temas hangisinden tekisine gemitir? Unutmayalm ki Hac

52

Bekta Vilyetnmesi'nin ya da, XVinci yzyla kyor. Baka bir rnek : Pir Suitana mal edilen bir iirde airin tanburasna, Dede Korkut Kitabnn bir boyunda da, Ka zan olu Uruz'un ldrlp aslaca aaca seslenileri birbirine pek benzer; birinde aa dersem gnllenme tekinde aa dersem arlanma biiminde giri szle rinden baka aacn -kutluluunu anlatmak iin saylan aatan yaplm nesneler de (Dldl'n eeri. Haan ile Hseyinin beii) ayndr. Pir Suitana mal edilen iire bu sz-kalplar Decie Korkut Kitab'ndan m gemitir? Her iki iire ayn kaynaktan m gelmitir? Bu sorulara ke sin bir karlk vermek bugn iin gtr.

Soru 21 : Destann yozlamasndan kan trler ve bunlarn halkbilimi bakmndan nemli ynleri nelerdir?
Trk ve Ouz destanlarndan (cosmogonie ve mythologie konularnda olsun, tarih nitelikte olsun), gerek anlamiyle destan (epope)n zelliklerini yitirme mi szl halkedebiyat yaptlarna, yaayan bir trn rnleri olarak, bugn yurdumuzda rastlanmaz. Ama destann ada romana doru geliimi boyunca beliren birtakm ara trler vardr; bunlardan, szl gelenein mal olanlar zerinde aada duracaz. Bu ara trlerin yazl edebiyattaki rnlerine bir edebiyat tarihi sorunu olmakla beraber, konumuzu ilgilendiren ynleriyle ksaca deinelim. Yaayan-szl trk destan yazya geerken yozla arak bir yandan tarih ve soy-kt niteliinde eser lere, te yandan da yabanc etki altnda oluan ve geli en yeni bir anlat trne dnmtr. Bu son tr Ba tdaki chevalier romanlarna yaklar; sava macera

53

lar ile din lks urunda giriilen abalan at-ba y rtrler. Battalnme, Dnimendnme gibi yaptlar IX uncu yzylda (Battl a) Arap aknlarndan, Xl'inci yzylda (Dnimend Gazi a) da Seluklu - Trk aknlarndan kalma anlar, X lllnc ve XIV'nc yzyllarda Anadolu trk edebiyatnda yanstan yaratmalara belirgin rneklerdir. Daha sonraki dnemlerde, Osmanl yayl nn cokulu lksn halk dilinde halk ynlarna yay mak amaciyle dzenlenmi GazavatnmeIer ayn gele nein devamdr. Bu anlat edebiyatnn ikinci bir eidini, slm dini nin yayclar, ya da tasavvuf akmlarnn nderleri olmu stn kiilerin menkabelerini bir araya getiren eserler de grrz. Orta Asya'da* Karahanlt Satuk Buda Hn, Anadoluda Hac Bekta, hem Anadoluda, hem de da ha ok Rumeli'de Sar Saltkn byk ileri zerine yazlm menkbnme (ya da Vilyetnme) ler bu k meye girer. Bu son eitten yaptlarla destanlar, ierik lerinde olaan-st elerin nemli yer almas bakmn dan ortak nitelik gsterirler; destanlardan ve bir de receye kadar birinci kmedeki gazavatnme tipi yapt lardan onlar ayran balca zellik ise, kahramanlarn savalarnn manev bir alana dnm olmasdr; a tmalarn, boy lmelerin amac da, anlam da dei mitir; sava hnerlerinin yerini kermetler, silhn ye rini etkili sz almtr; dva, lkeler fethetmek, gani metler elde etmek deil, gnlleri ve bilinleri kazanmak tr. Yukarda sylediimiz gibi, bu yaptlar, yazarlar belli yazl eserler olduu iin, edebiyat tarihinin mal dr; ama ayn zamanda, halkbiliminin eitli konularnn incelenmesinde nemli aralardr. Szl gelenekle yazl edebiyatn al - verii en ok bu yaptlarn aracl ile olur. Efsane, masal, inan... gibi trl ha)k gelenei

54

olgularnn belli bir tarih anda, yazya gemi tanklar onlarn iinde yuvalanmtr; amzda yaayan herhan gi bir halk kltr konusunun tarih geliimindeki aa malar ancak bu yazl eserler sayesinde izleyebiliriz. te yandan, szl gelenek yazl edebiyata birok eyler ver dii gibi, ondan ald da bir gerektir; efsane, masc!, trk, inan, tre... gibi kltr olgular iinde, yaz-ncesi kltr dneminden gelenlerle, yazl kltrden miras kalanlar ayrd etmek istendii zaman, gene, bu yazl halkedebiyat eserlerinin araclna ba vurulacaktr.

Soru 2 2 : Halk hikyesi deyiminin karlad trn nitelikleri nelerdir?


Bu deyimden, somut rnek vermek gerekirse, Krolu, Kerem ile Asl, k Garip, Tahir ile Zhre, v.b. hik yeleri anlyoruz. Bu anlat geleneinin bugn de canl kal d blgelerde (Kars, Erzurum gibi Kuzey-dou ve Mara, ukurova gibi Gney-dou Anadolu ilherinde) onlara hikye ad veriliyor. Bizim kanmza gre bu tr XVInc yzyldan bu yana, eski ozanlarn anlatma geleneinin rn olan des tan (epopee) n yerini ald. O gelenekten pek ok eyler hikyecilie de miras k a ld : anlatya sazn-ezginin ko ulmas, mimik ve ses taklitlerinin nemli bir yer tutma s, anlatnn byk boyutu (3, 5, 7 gece sren hikyeler vardr), dinleyici - anlatc ilikilerinin destan geleneindekilere benzeyii (yani hikyecinin de, tpk destanc gibi, sadece dinleyicilerini eitmek ve elendirmek de il, onlarn ideal saydklar insan tiplerine ve zle dikleri toplum dzenine duygulanmalarn dile getirmesi), anlatcnn uzun bir reti dnemi sonunda bir uzman lk yeterlii elde etmi olmas, hikyelerin ou kez er

55

kek ve yetikinler evresine (kahvelerde ve dn sre since erkek meclislerinde) seslenmesi, zellikle Krolu hikyelerinde birok kol ( 6pisode ) larn, her biri ba sonu belli bir anlat btn olmakla beraber'ayn kahra manlarn yeni maceralar peinde yeniden sahneye kma lar sonucu olarak, gevek de olsa, birbirine balanarak ok halkal bir ember meydana getirmeleri gibi. Bununla beraber, halk hikyeleri, yeni ve ayr bir tre girerler; biim ve slplar destanlardan farkldr; Dede Korkut Kitab'ndaki nazm teknii, klarn nazm tekniine dnmtr; nazml paralarn metin iinde yerleme dzeni de tamamiyle deiiktir: destanlarda 3nc ahsla anlat paralar da nazml olabildii hal de, bunlarda nazm kimi etkin konumalara snrlanm tr; anlat tm nesir olarak yrtlr. Bylece Krolu hikyeleri gibi, konular destans olanlar bile slp, tek nik ve anlatclarn nitelikleri bakmndan yeni bir tr, halk hikyesi tr, olarak incelenmek gerekir. Konular ve toplum iindeki grevleriyle de halk hi kyeleri destanlardan farkllamaa ynelmi bir tre gi rerler: destanda bir toplumu tm olarak temsil eden kah ramanlarn toplum adna d dmanlarla, ya da insand (tanrms ya da eytanimsi) varlklarla sava ya da bar halindeki ilikilerinin, tabiat-st glerle urala rnn dile getirilmesine karlk, halk hikyesinde anlat lan ilikiler toplum-ii, bireyler ya da tabakalar arasndakilerdir; atmalar da ayn ereve iinde kalr. Hik yelerde olaanst elerin azald, olaylarn ve kiile rin normal boyutlara indirilmesine bir kelime ile ger ekilie doru bir eilimin belirdii grlr. Anlatc nn bu gerekilik kaygs bakmndan k hikyeleri, anlat trlerinin gelimesinde, kahramanlk destaniyle mo dern bourgeois roman arasnda aada grecei miz meddah hikyelerinden bir basamak geri bir aa mada yer alrlar.

56

Soru 2 3 : Halk hikyeleri nasl eitlenir?


Halk hikyeleri boyutlar ynnden iki kmeye ay rlr: 1) Efsaneden, masaldan, ya da gerek yaamdan alnm bir tek olay evresinde rlm, yapis basit, ksa hikyeler; bunlar Dou - Anadolu blgesinde serkte ( sergzet kelimesinden bozma) ya da kaside ( kssa kelimesinden bozma) adlariyle gsterirler; trkleriyle birlikte en ok bir iki saatlik anlatma sresi olan hik yelerdir bunlar. 2) Daha kalabalk kiileri, birbiri ardn dan gelen beklenmedik durumlar, ve bunun sonucu ola rak da az ok apraklaan olaylar birbirine ekleyerek anlatya uzun bir sre salayan hikyeler; bunlar okluk kahramanlarnn hayatlarndan uzunca bir sreyi (ak hikyelerinde) ya da ksa bir srenin ok maceral bir dnemini (Krolu kollarnda) konu edinmilerdir; bu eitten byk hikyelerin anlatlmas bir gece ( 3- 4 sa atlik bir oturum) den 5, hatta 7 geceye kadar srebilir. Konular bakmndan hikyelerin kmelenmesi yledir: 1) Sevgi hikyeleri. Btn ynleriyle k gelenei nin zelliklerini en iyi gsteren yaratmalardr bunlar. ki alt-kmeye ayrlrlar: a) Gerekten yaadklar kesinlikle bilinen, ya da yaam olduklarna inanlan k larn (halk airlerinin) romanlam hayatlarn anlatan hik yelerin iinde ba kahraman, k kiiliiyle srdrr btn macerasn; metni ssleyen iirler, maceralar an latlan kn kendi iirleri diye kabul edilir. k Garip, Ercili Emrah, Kerem, Karacaolan, Tufarkanl Abbas, Kurban v.b... pek ok tannm klarn hayatlar, bu eitten hikyeler iinde anlatlmtr; ya kn bir ada yaam olan Smmnnin (1862 - 1914) yaamnn kimi dnemleri hikye biimine sokulup an latlyor; yaayan klardan arktlal Ali zzet (dou-

57

mu 1902) kendi maceralarnn bir bln, bu eit an lat yaratmalarn rnek edinip kendi iirleriyle (ara s ra baka klarnkinden de katmalarla) ssleyerek kitap etmi tir. b) Kahramanlarn, k ( = air) olmayan kiiler arasndan seen hikyeler. Bunlarn ko nular eitli kaynaklardan gelmedir: bir halk masaln dan, hikyeyi dzen kn evresinde gemi ve toplum da iz brakm herhangi bir olaydan, halk iinde ok okunan tarih ( = menkabe), ya da Binbir Gece e idi hikye kitaplarndan... Birok hallerde bu tipten an latlarn kaynaklar ve kahramanlarn gerek kiilikleri zerine, aratrmalarn bugnk durumunda, kesin bir yarg ileri srmek mmkn deildir; ou kez gereki ayrntlarla hayal rn eler (belli masal, efsane te malar ve motifleri, ya da hikyeyi dzenin beylik rnek lere bakarak uydurduklar) kaynam durumdadr. Elif ile Mahmud, Arslan Bey, Yaral Mahmud, Sevdger v.b. yaratmalar bu kmeden hikyelere rnek diye sayabiliriz. Ama, mesel bu ble giren Tahir ile Zhre hikyesin deki Tahiri kimi Dou-Anadolu klar, yaam bir air sayarlar; gene bu kmeden saylan Asuman ile Zeycann erkek kahraman Asuman'n yakn zamana kadar Erzin can'da, ve onun sevgilisi Zeycann babas Kaleli Beyin, Erzincan yaknndaki imin kynde trbeleri gsterilirdi. 2) Kahramanlk Hikyeleri: Bunlarn banda Kro lu kollar gelir. Dou - Anadolu'nun kimi hikayecilerine gre Krolu hikyeleri 24 kol tutarndadr; onlarn kan snca eskiden Krolu'nun keleleri (yani, nl beyleri, yoldalar) saysnca, deiik sylentilere gre 366, 700, ya da 777 kol anlatlrm. Hikyeciler bize o blgede 21 ayr kolun adlarn saydlar ve metinlerini yazdrdlar. Anadolu ve Anadolu-d btn anlatmalarda, sadece kol larn adlarna dayanrsak bu say 34'e kar; ama bu tam geree uymaz; ou kez bilinen bir hikyedeki yer ve kii

58

adlar deitirilerek yeni bir kol anlatld olur. Yer ve a deitike, hikyeciler ufak tefek eklemeler ve i lemelerle, ayn bir temay ayr kahramanlara uygulaya rak yeni bir kol dzenlemi sayarlar. Gerekten birbi rinden ayr temalar zerinde ilenmi, rglenmi kolla rn says Trkiye'de ve Trkiye dnda (Azerbaycdn, Trkmenistan, zbekistan, Kazakistan ve Gney Sibir yadaki trk aslndan uluslarla, Grcler, Ermeniler, Tacikler, Krdler gibi dilleri trke olmayan topluluklar iinde) yaygn btn Krolu hikyelerinin karlatr mal incelenmesi sonunda meydana kacaktr; bu i de henz yaplmamtr. Kahramanlk konularn ilemi hikyeler kmesine bir de, Krolu hikyesinin bir devam saylanlar girer; bunlardan iki tanesini biliyoruz: Celli Bey ile Mehmed Bey, bir de Kirmanah. Birincisi, Krolunun keleleri daldktan sonra rana snan Celli Beyin olu Meh med Beyin yiitlik ve sevda macerasdr; kincisinin, Kr olu emberiyle ilgisi, hikyenin kahraman olan delikan lnn ba bunald bir anda yardmna Krolunun Moan ln yurd edinmi eski yolda Koca Arabn ko mas, onu sevdiine kavuturmasdr. Manas destann, Manasn olu Semetey'in ve onun olu Seytek'in mace ralar ile srdrme abasnn baka bir rneini, Krolunun kelelerini onun devrn getikten sonra yeniden sahneye karmann bir yolunu bulan ve bylece Krolu emberine yeni halkalar ekleyen Anadolu klarnn bu yaratmalarnda gryoruz. Kahramanlk konular ilemi anlatlar kmesine, klarn tanmlamalarna uyarak, daha birok hikyeleri katabiliriz; bunlardan 12 tanesini, 1946da yazdmz ki tapta (Ha'k hikyeleri ve Halk hikyecilii, s. 29) say mtk. k - hikyeciler, iinde kavga-d geen an latlar bu kmeye sokarla r: ah smail, Bey Byrek, v.b.

59

Ama, Krolu kollar'nn ounluuna karlk bu koaklamal hikyelerin hemen hepsinde genel eilim, olayn ilgi arln bir sevgiliyi efde etmek iin giriilen sa valar emasna doru itelemek kaygsdr.

Soru 2 4 : Krolu kimdir? ve hangi etkenlerle destans bir hikye kahraman olmu tur?
nl hikyenin kahraman Krolu gerek kimlii ile, bir halk airi ve Celli reisi idi. Krolunun adn ilk anan ve bir ekiya olarak n n belirten trk yazar, XVIIinci yzyln tannm sey yah Evliya Celebidir. XIX'uncu yzylda Batf yazarlar onunla ilgileniyorlar. Asl PolonyalI Alexandre Chodzko, ran Azerbaycannda yazya gemi bir Krolu hikyesini 1842de yaynlayarak onu Avrupaya tantyor. Bu yazar, halk sylentilerine dayanarak, Krolunu llnci ah Abbas'n (1642- 1667) anda Horasan'da doup ran Azerbaycannda yaam bir Trkmen sayyordu. Krolu'nun tarih kiilii ve asl zerinde gnmze kadar trl dnceler ileri srlmtr; kimileri, Chodz ko gibi, halk sylentilerine dayanarak, ran veya Kafkas Azerbaycanlarnda, kimileri Anadoluda, kendi adn ta yan ya da aml-Bel diye adlanan yerlerde yaam, yol kesmi bir haydut, kimileri de tamamiyle efsanelerin r n bir kahraman saymlardr onu. Kimi batl yazarlar nnn ve hikyesinin Anadolu'ya randan gelmi olduu kansna varmlardr. Ziya Gkalp, onda, Gazneli trk hkmdar Mahmudun destanlam ehresini grr. Zeki Velidi Togan, Krolu hikyelerini, Bat Gk-Trklerinin ran Sasanllar ile savalarnn anlar kabul ederek Kr olunun tarih kiiliini de o alara karr. stanbullu

60

bir ermeni yazar, Agayan, onun ermeni aslndan olduu kansndadr. Ermeni - Arsakl soyunun trk olduu tezi ni ileri sren bir trk yazarna, Fahrettin Krzolu'na gre de Krolu Vinci yzylda yaam bu Eski-Ouzlar ( = Arsakllar) dan tarih bir kiidir. Baka bir ermeni bilim adam, H. Berberian ile Fransz bilgini Georges Dumzil IVnc yzyldaki Ermeni-Sasanl atmalar ze rine anlatlm ve tarih kaynaklarna gemi menkabelerle Krolu kollarndan bazlarnn benzerliini belirtmi lerdir; gerekten de Ermeni kaynaklarnda, ran hkm darnn, vassal Arsakl Tiran'n gzlerini kartmas (bir anlatmaya gre buna sebep bir attr, ve ikenceyi yapan, hkmdarn veziridir), Tirann olunun, babasna zulmet mi olan ran hkmdarna ba kaldrp uzun yllar ona kar savamas v.b., birok ayrntlar ile bizim halk hi kyemizdeki Krolu'nun babasna yaplan zulmn inti kamn almak iin dalara kp Beylere, Paalara, ya da Padiaha meydan okumasn anlatan blmleri hatrlatr. AzerbaycanlI adamz bir edebiyat tarihisi, M. H. Tahmasib, Krolu hikyelerinde IXuncu yzyl Azerbaycan nnda Bbeklilerin Araplara kar ba kaldrmalar olay larndan, Krolu ile babasnn kiiliklerinde Bbek ve Cavidn'n tarih kimliklerinden anlar sezinliyor. Krolu adl bir airin XVI'nc yzyln ikinci yar snda yaad biliniyor; onun Osmanl - ran savalarn ve bu sava yllarnda, Osmanl kumandan zdemirolu Osman Paa'nn Tebriz'de lmn anlatan iirleri var dr. te yandan XVI'nc yzyl Celli ayaklanmalarn anlatan bir ermeni tarihisi (XVIInci yzylda yaam Tebrizli Arakel), Krolu ile iki arkadandan bahseder ve Krolu'nun maceralarn klarn saz alarak anlat tklarn szlerme ekler. Bundan baka, son zamanlarda bulunan Osmanl Ariv belgelerinde XVInc yzyln son larna doru Anadolunun eitli blgelerinde ek+yalk

61

eden ve ele geirilmesi iin hkm ler yazlan Celller arasnda Krolu ile nl birka arkadann adlar geer; bu belgelerin en eskilerinden ikisinde Krolu'nun dola t yer olarak Bolu ve Gerede blgesi, birinde de ad Ru en diye yazldr; hkmlerden biri Bolu Beyine yazl mtr. mdi, hikyelerin kimi anlatmalarnda ve birok hikye-d sylentilerde, Krolu'nun ad Ruen (ya da bu addan bozma Uruan, Huruan, rivan) dir; Bolu Beyi ise, gene pek ok anlatmalarda ta Gney Sibirya Tatarlarnnkine kadar Krolunun amansz dman du rumunda olan kiinin ad olarak geer. Btn bu sayp dktmz olgulardan karlacak sonu: destan kahraman Krolu'nun gerek kiiliini ok eski gemilerde aramann yersiz olduudur; o XVI'nc yzylda yaam bir Cell Reisi idi; ayn zaman da airdi; takma adnn her ne sebeptense Krolu ol mas ve gene her ne sebeptense Devlete ve onun Beyleri ne, paalarna ba kaldrm olmas gibi iki etken, ok eski alardan beri gzleri kr edilmi kiinin olunun ba kaldr ana-konusu etrafnda olumu efsanelerin, menkabelerin bizim Anadolu'lu yeni kahramanmza mal edilmesini salamtr. Krolu'nun air oluu, hayatnn bir dnemini Dou-Anadolu, Azerbaycan ve Gney-Kafkasya gibi, halk hikyeleri geleneinin en gl olduu yerlerde geirmi olmas, onun iirleriyle sslenmi hik yelerin oluup gelimesini kolaylatrmtr. Halk gelenei, Krolunda zlimleri cezalandran, fakirleri koruyan, eitlik ve adalet dzeni kurmay dene yen ideal bir kahraman grmek istemitir; onun adnn destanlamasnda halkn bu zleminin de byk pay var dr.

62

Soru 2 5 : amzda szl gelenekte halk hik yeleri nerede ve nasl yayor?
Bugn Trkiyede halk hikyelerini anlatma gelene inin canl olduu yerler, Sivas'tan balayarak douda kalan iller ile (zellikle Erzurum, Kars, Artvin), gney ve gney-douda, Toroslarda ve ukurovada, Trkmen boylarnn yerletirildikleri blgelerde Mara, Adana, Ga ziantep illeridir. Buralarda teden beri szl hikye gelene;nin gl olduu anlalyor. Kuzey-douda, gelenein en verimli olduu Kars bl gesinde az ve konu zelliklerinin belirlendirdii balca slp yrrlktedir: Gney Kafkas Azerbaycan g menlerinin terekeme slbu, ran - Azerbaycan asln dan hikyelerin acem slbu, bir de yerli slp. Gney-dou Anadoludaki hikyelerde ise gebelii ok ya kn zamanda (XIXuncu yzyln balarndan bu yana) b rakm olan Trkmenlerin, konuya ve syleyie kattklar zellikler gze arpar. Hikyeler dnlerde, uzun k geceleri ky odala rnda, ehir ve kasaba evrelerinde de ramazan geceleri kahvelerde anlatlr. nl hikyeci-klar uzun raklk devresinden sonra hikyecilii sanat edinmi kimselerdir; sanatlarnn karlnda, cret ya da eitli balarla geimlerini salarlar; kahvelerde anlatan klar kahve ci ile ramazan dnemi ise okluk aylna pazarlk edip cret keserler. Gelenek, hikye trklerinin sazla arlmasn ge rektirdii iin anlat kn eitli mzik gsterileriyle iirilir. Saz almasn bilmeyen, bununla beraber trk leri zel, deiik ezgileriyle syleyen hikyeciler de var dr; bunlar, trklerin geldii yerlerde, ellerindeki de neklerle, saz alyormu gibi yaparlar; bunu denek tutma denir. Kars' blgesinde, asl htkyenin konusu

63

na girmeden nce, hikye ile ilgisiz bir sra trk, des tan, divan, tekerleme, v.b., her. biri zel ezgili iirlerin sylenmesi bir kural olmutur. Gerek oturumun bu ha zrlk dneminde, gerek anlatya girildikten sonra sy lenen trklerin dokunakl yerlerinde, cokuya gelen g zel sesli dinleyiciler arasndan konu ile ilgili trkler, mniler, bayatlar, v.b. ile ka karlk verenler, gs teriye katlaniar da olur. Oturumun ortasnda, hikye uzun ise daha ertesi geceler oturumlarn banda, son ge ce de hikye balanrken sylenmesi det olmu, bazlar dinleyicilerle karlkl konumalar da gerektiren, aka lama niteliinde katklar da anlaty, konu ile dorudan doruya ilgisi olmakszn, uzatp yayma, eitlendirip ss leme olanan salar. Btn bu olgular gz nnde tu tulursa hikyelerde asl anlat rgs diyebileceimiz olaylarn sylenmesi, sre olarak, oturumun btn iin de olduka ksa bir boyuta iner; rnein, uzun hikye lerden biri saylan Celli Bey ve Mehmed Bey'in, hikye d elerinden arnm metni, Poshoflu Mdm anlat masnda (bk. P. Boratav, Halk Hikyeleri ve hak hik yecilii, s. 260 - 297) bycek formada 37 kitap sahifesi tutuyor. Halk hikyelerinden gnmzde yaayanlarn kesin saysn vermek gtr; 1946lardan bu yana derleme ve yaynlamalarn tam bir saym yaplmamrtr. 1839dan 1946ya kadar, bizim derlediimiz ve dertlettiimiz me tinlerin says: 20si Krolu kolu olmak zere 67 idi; bu sayya variante lar girmez. 1946da yaynladmz, yukarda ad geen kitapta, adlar bilinmekle beraber he nz derlenmemi, Dou-Anadolu blgesinden 62 (a.g.e., s. 22 - 24), Gney-doudan 20 (a.g.e., s. 212) hikyelik birer liste vermitik. 1946dan bu yana olduka nemli sayda derlemeler yapldn biliyoruz: lhan Bagz'n bu konuda doktora tezi (zeti Journal of American Folk

64

lor, c. 65, 1952, s. 331 - 339da) iin derledii, VVolfram Eberhard'n 1951'de Gney-doudaki derlemeleri (Minsstrel tales from Southeastern Turkey, Berkeley 1955), gene lhan Bagzn, Ankara Mill ktphanesi iin ses makinesine ald hikyeler, Erzurum niversitesinin gen asistanlar Muhan Btl'nin, Fikret Trkmen'in, Ensar Aslann, Mehmet Akahnm Erzurum'daki derlemeleri bun lardandr.

Soru 2 6 : Halk hikyelerinin kitaba emesi na sl oluyor?


Eskiden tabasmas olarak, daha sonralar da matbaa harfleri ile yaynlanan hikyelerin says 15 kadardr. Bunlarn 1928 harf devriminden sonra da ltin harfleri ile baslp yaynlanmalar sre gitmitir; bu tarihten sonra, bask saylarnn arttndan phe edilemez. 15 eski hik yeye, 1928'den sonra yenileri katlyor; bunlar dorudan doruya szl gelenekten derlenmi ve eski hikyelerin basm ve datm tekniklerini benimsemilerdir: Srmeli Bey, Smmni ile Glperi, Bey Byrek hikyeleri bu ara da rnek olarak saylabilir. Gerek bu yeni hikyelerde, gerek eski hikyelerin yeni yaynlarnda gnmze doru gittike artan bir modernleme eilimi gze arpar. Hikyeler ilk bir dnemde, okuma bilenlerin okuma lar ve yakn evrelerine dinletmeleri olanan salamak iin, hikyeci-:klarn azndan, phesiz szl gelenek teki anlatmalara baka ksalm olarak, yazya gemitir; bu ileme szl gelenein zayflamaa balad, ya da hikyeci-klarn sk ve srekli olarak sanatlarndan hal k yararlandramadklar yerlerde ba vurulmu olmaldr. kinci dnem, bu yazmalarn tabasma tekniiyle basl masdr. nc de, hikyelerin matbaa harfleriyle (il

65

kin arap harfleriyle, 1928den sonra da ltin harfleriyle) yaynlanmas dnemidir. Saysn 15 kadar kestirdiimiz eski hikyelerden b yk bir blnn stanbulda kitaplk ve yayn ilerinde uzmanlam, ran - AzerbaycanlI aslndan kimselerin ya ynlad tabasmalar olduunu biliyoruz; bu kitaplar dan bazlar (-kbal ve Maarif yaynevleri gibi) ilerini daho sonraki dnemlerde gelitirip geniletmilerdir. Halk hi kyelerine acem hikyeleri denmesinin nedeni de budur. ran ve Kafkas Azerbaycanlarnda halk hikyecilii ge leneinin ok gl oluu ile onlarn ilk basklarnn, o lkelerden gelip stanbula yerlemi kimselerce yapl m olmas her halde birbirinden bamsz olgular deil dir; hikyelerden hi olmazsa bazlarn bu Azerbaycan asll kitaplarn Trkiyede ilk kez yazya geirtip yay m olduklar dnlebilir. Tabasmalardan matbaa harfleriyle yaplm baskla ra geilirken, hikyelerin dilini, slbunu dzeltme yo lunda aydn zmreden gelme etkiler de tesbit ediliyor. Bu kitaplarn yeni yaynlarnda ok emei geen Sley man Tevfik'in verdii bilgilere gre Kerem ile As! hik yesini ilk dzelten, nl gazeteci-yazar Ahmed Rsirr, ol mutur. ok daha yakn tarihlerde (harf devriminden bu ya na) halk hikyelerini modernletirme biiminde dzelt melerde uzmanlam yaynevleri ve onlarn zel yazar lar da tredi: Bozkurt, Emniyet, Yusuf Ziya Balk ya ynevleri v.b. ile Selmi Mnir Yurdatap, Muharrem Zeki Korgunal, M.U. (Murat Uraz) gibi yazarlar bu arada say labilir.

66

Soru 2 7 : Gnmz klarnn iirlerini yaym a larnda halk hikyesi eleneinin etki si var mdr?
Szl sonat gsterilerinde klar, kendi iirlerini a lp arrken de, her iirin hangi vesile ile dzlm ya da ilk kez hangi nemli olay zerine sylenmi oldu unu dz szle anlatan bir giri yaparlar. ok kez k, bu girite kendinden nc ahs olarak sz eder ve iiri sylemeye sra gelince ald bakalm k... diye kendi adn verir. Bu syleyi gelenei, gnmz kla rnn iirlerini yaynlamalarnda da srdrlmektedir; ki tapta k iirlerini birbiri ardna dizmekle yetinmiyor; kendi yaamndan alnm bir maceray, bir olay, ya da iirin yaratlmasna vesile olmu herhangi bir karlama y ksaca anlatp iirini bu kk hikye erevesinin ii ne yerletiriyor. (Bk. hsn, Gllahn ardnda Aal Dnya I ve II, stanbul 1965; Kul Ahmet ile ah Zeynep, An kara, tarihsiz; Blbller: k Dne Sultan ile Cevlni, Ankara 1958; Ardanulu Ef krnin Artvin'de yaynlanm, ve baka klarla kar'lamalarnda syledii iirler, Artvin, tarihsiz; Ali zzet zkan, Ali zzet Alyor, stan bul 1965). Ali zzet zkani!-: ad geen kitabndan bir rnek: Yine Ali zzet, Adana'da saz elinde gezerken, ok dertli, dermansz olduundan, kendi evine gnderdii mektupta unu yazd: Ald Ali zzet Alasana ne duruyon gzlerim Vatan garip, eller garip, ben garip, v.d. (s. 24) Ormanda bir Tahtac gelini ya aalan kesip hizar ile bierken, Ali zzet'in geline yazd iiri: Ald Ali zzet Tahtac gzeli, orman gelini! ek hizarn, dalar enindir, v.d. (s. 40)

67

Soru 2 8 : Halk hikyeleri nasl oluur? Belli ya ratclar var mdr?

Aratrma ve incelemeler, halk hikyelerinin oluum larnda aadaki yollar izlediklerini meydana karm tr a) Hikyelerin yaratclar bellidir; bunlar kimlikle rini kesinlikle bildiimiz nl klardr; yakn alarda yaadklar iin hem hayatlarnn, hem de sz konusu olan yaratma ilemlerinin ayrntlarna degin yeter bilgi edinmek mmkn olmutur, lerinde Azerbaycan asln dan gelmekle beraber Dou-Anadoluda (zellikle Kars blgesinde) tannanlar bulunduu gibi, nleri yalnz Ana doluya snrlanm olanlar da vardr: Dikmetal Dede Kasm, Poshoflu Fakr, Gkeli Alesker, Kazmanl Sez, Erivanl Necef, ldrl enlik, Sarkaml Bekta Zemn, Ardanulu Efkr, Arpaayl Mehmed Kasm Hicrn, Tutakl alayan, Tutakl Divn, Poshoflu Mdm, arklal Ali zzet. Dou-Anadolu'da bu klar bir blk hikyelerin m usannifleri diye adlanyorlar; yani, o hikyelerin btniyle onlarn yaratmas olduu kabul ediliyor. Bu hi kyelerden bazlarnn metinleri yaynlanmtr ama pek ou yaynlanmamta, hatta derlenmemitir; Sarkaml k Bektan air Zemn adl hikyesi ile arklal Ali zzetin bir hikyesi, klarn kendi hayat macerala rn hikye biimine sokmalarna rneklerdir: birincisi, Kars ve Sarkam Rus igalinde bulunduu dnemde hikyecinin Rusya ilerine srgn edilmesini anlatr. kin cisi, kn kendi hayatnn bir dnemine degindir; oku ma yazmas olan Ali zzet, metni kendisi yazmtr; yani bu son rnekte herhangi bir yazar (autobiographe) i lemi ile kar-karyayz; u farkla ki, kendi hikyesini yazm olmakla beraber, Ali zzet, szl hikye gelenei

68

nin btn slp ve kurulu kurallarna harfi harfine uy mutur (rnein, kendinden 3'nc ahsla bahsetmesi gibi.) Mdm de mektep grm bir ktr; hikyeleri dzenlerken yazya, daha ok belleine yardmc bir ara olarak ba vururdu. 1940-1941 knda, Kars'ta bizim kendisine verdiimiz bir konuyu (Ali ir Nev'nin bir ak macerasn anlatan ve lk dergisinde yaynlanm bir menkabeyi) gelenekteki rneklerine uygun trkl bir halk hikyesi haline sokarken yle davranmt: hi kyenin iinde, uygun yerlerine yerletirecei trkleri bir deftere yazmt; bu i bittikten sonra hikyenin tamam n, hem ana izgileriyle deimeden kalan nesir bl mn, hem de hikyeyi ssleyen trkleri, tpk daarc ndaki baka hikyeler iin izledii yntem ve slpla ve saz alarak sylemiti; sras geldike trklerde ya nlmamak iin arada bir defterine bakyordu; nesir-anlat bln ise ufak tefek ayrntlarla zenginletiriyordu. yle kestiriyoruz ki, hikye musannifi klar sa dece hikyelerin nazm paralarnn yaratclardr. Nesir blm iin onlar derleyici, ileyici, ssleyici ve anlatc diye nitelendirmek yerinde otur. Hikyenin bu blm iin onlarn balca kaynaklar vardr: 1) her eiten yazma-basma metinler: menkabe ki taplar, Tabar benzeri eski tarihler, biyografya eserleri, Binbir Gece, Tutinme gibi anlat trnde classique olmu kitaplar; 2) szl gelenekte yaayan masallar, menkabeler, efsaneter; 3) gerek hayatta gemi ve hal kn belleinde derin iz brakm kahramanlk, kabadaylk eylemleri, sevda maceralar gibi olaylar. Hikyeci-k anlatsnn slbuna ve havasna en uygun decek yer ve kii adlarn uydurur; konu gnlk hayata ve evrenin alkanlklarna pek uygun ve bu yzden de fazlaca bey lik grnyorsa, bu uydurmalarla olaylar uzak bir ge

69

mie ve masallk bir lkeye grm olur. Eer konu bir kitaptan alnmsa adlar deitirilir; bylece hikye ye k kendi damgasn vurmu, onu kendi anlat gelene inin iine yerletirmi sayar. k-hikyecinin, daha es kiden yazlp anlatmalar dzenlenmi, (hatta baslm) yaygn hikyeleri blie, nesir ve nazm blmlerinde ken di keyfine gre deitirip yeniletirdii de oluyor. Tahir ile Zhre gibi baz eski hikyelerin ayr ve birbirinden uzak blgelere zg anlatmalarnn, hem nazm hem de nesir blmlerinde byk farkllklar gstermelerinin ne denini bu olguda aramak gerektir. b) Musannifi (dzenleyicisi) bilinmeyen hikyele oluumunu da bundan ncekilere kyaslama yoliyle ak lyoruz. Bunlardan kahramanlar halk airleri (Kerem, Garip, Ercili Emrah, v.b...) olduklar im romanlam k biyografyalar kmesine giren hikyelerin nazm blmleri, hi olmazsa hikyenin oluumunun ilk aama snda ve nemli lde, hayat anlatlan airin kendi iir lerinden meydana gelmitir; nesir blmleri ise hikyeciklarn (romanlam biyografyay hikye biiminde d zenlemeyi ilk dnm olandan balayarak) hikyenin kahraman olan kn gerek biyografyasnda yer alan, ya da onun ad etrafnda, daha o hayatta iken olumaa balayan menkabelerde ona mal edilen fkralar, duygu landrc sahneler, garip maceralar, v.b. ne varsa derleyip bir plana gre sraladklar anlat elerinden meydana gelmitir. Ama, dzenleyici k sadece bu hazr gere leri bir araya getirmekle yetinmez; kahramannn gerek ya da menkabelemi biyografyasn yabanc elerle de, ou kez bilerek, zenginletirir. Bu eklemeler anlatcnn kendi uydurduu, ya da evresindeki gelenekler daarc ndan ald olaylar, kiiler, maceralardr. Hikyenin kahraman olan kn romannn atsn kurmak iin d zenleyicinin derledii anlat gerelerinin nemli bir bl , maceralar anlatlan kn iirlerinin yorumlanmas 70

ve aklanmas niteliinde olaylardr, rnein, Karaca olan ile smikn Sultan hikyesine, Karacaolan'n bir karg zerine smikn Sultann deva bulmaz bir derde urayp ssz bir yere atlmasn anlatan blm katan musannifsin, air Karacaolann iirleri iinde bulu-nar nl kargtan esinlenmi olduunda phe yoktur; hi kyenin o blmn (nesirli anlaty) hikyeci-k bu i irin yorumlanmasna girierek yaratm, ve iiri de tam oraya yerletirmitir. klarn biyografyalar dnda eitli konulardan i lenmi, musannifai bilinmeyen ( = anonim) hikyelere gelince; bunlarn yaratlmasnda izlenen yol yukarda a) paragrafnda incelediimiz anlatlarnki ile (yani mu sannifleri belli olanlarnki ile) ayndr; burada da hikye nin dzenleyicisi ayn zamanda hem iirleri yaratan, hem de eleri eitli kaynaklardan gelme nesirli anlat bl mn evirip evirip ileyen ve bir btn haline getirdik ten sonra anlatan sanatdr. Tek fark, bu yaratma-dzenleme iini yapan sanatnn adnn bilinmemesidir. Bu ise bir bakma nemli bir farktr: yaratclarnn bilinme mesi bunlarn tekilerden ok daha eski olduklarna ia ret eder; hem de daha bir orta mal saylmalarna yol aar; bu yzden de onlar, iir blmlerinde olsun, nesir blmlerinde olsun daha ok deiikliklere urarlar, bir birinden uzaklam pek ok eitlemeleri ( = variantelar) meydana gelir. u noktaya parmak basalm: yukarda gzden geir diimiz btn hallerde hikyeler 1) anlatc-klarn, bi rinin baladn tekinin srdrmesi yolu ile, birbirini ta mamlayc ortak ve srekli emeklerin sonucu meydana gelmi rnlerdir; musannifi belli bir hikyeyi dahi b tn ile bir tek kiinin mal saymak mmkn deildir; 2) hikyelerin iir blmleri, birey-yaratclara mal edile bildikleri iin, nesir blmlerine bakarak daha az dei ken, daha ok kararl, oturakl rnlerdir.

71

NC BLM

MEDDAHLIK GEREK HKYE TR

Soru 2 9 : Anlat tr olarak meddah hikyesi nedir?


Meddahlk sanat, ilerde greceimiz gibi, kimi ynleriyte ayn zamanda seyirlik halk sanatlar kmesine de girer. Geliiminin son aamasnda seyirlik sanat yn r bast iin, onun teki seyirlik rnlerle ayn ere ve iinde incelenmesi bir gelenek olmutur. Biz bu blm de meddahln yalnz hikyecilik ynn ksaca gzden geireceiz. Meddah hikyelerinin, trn tarih geliimi boyunca, daha eitli grnleri olmusa da, son geliim aama snda szl halk geleneinde kazandklar nitelikler gz nnde tutularak onlar gereki halk hikyeleri diye tanmlamak yerinde olur. Bu gereki sziyle iki niteli i belirtmek istiyoruz: 1) Hikyeler olaanst elerden armmtr: devler, periler, ejderhalar, v.b. gibi tabiat-d yaratklara, insan-st gleri olan kahramanlara ve on larn menkabelerdeki kermetlerine, ya da destanlarda olduu zere, olaan insan gcnn snrlarn aan ey lemlerine meddah hikyelerinde yer verilmez olmutur; 2) bunun bir sonucu olarak da meddah salt iir diliyle.

72

ya da iirle katk nesir diliyle deil, dz szle, dpedz konuma diliyle anlatr; yerine gre taklitlere de girie rek, gereklik abasn son snrna gtrmeye ynelir. Meddah, konularn hikye kitaplarndan, szl halk masallarndan ald gibi, zellikle byk ehirlerin gn lk hayatiyle ilgili eitli olaylardan da esinlenir; kiileri ideal kahramanlar deil, toplum iinde her gn rastlanan insanlarda. Hikyeci-meddah, anlatnn mihverindeki ey lemi, elendirici, oyalayc ve biteviyelikten kurtulmu renklendirici elerle, ou kez temel eylemle ilgisiz, ikin ci derecede kiiler, olaylar, fkralar ve akalarla genile tip iirir. Trkl halk hikyelerinin, k hikyecilerin arac l ile ky evrelerine kadar yaylmasna karlk, med dah hikyeleri ehirlerde olumu, tutunmu ve gelimi tir; dinleyicilerini esnaf, tccar, memur evrelerinde, sa rayda ve zengin konaklarnda bulmutur. Birok hikyeler konularn stanbul'un gnlk ha yatndan alrlar. Meddahlarn anlatlarnda dz konuma diline zg yap ve kelime eleriyle yan yana hele ka lplam giri, tasvir, benzetme v.b. anlatm gerelerin de okumuluk zentileri gze arpar. Meddah hikyeleri en ok yetikin erkek dinleyicile re seslenen bir anlat tr idi; byk konaklarda, zellik le uzun k gecelerinde tertiplenen sohbetlerde, orta snf halk iin de kahvelerde, en srekli olarak ramazan gece lerinde anlatlrd.

Soru 3 0 : Meddah hikyeciliinin tarih eliimi nasl olmutur?


Yukarda tanmlamay denediimiz meddah hikyesi, yerinde deindiimiz gibi, bu trn son aamasdr. Daha

73

eski bir aamada, meddah (ve onunla ayn anlamda kulla nlan kssahn, ehnmehn) trk hikye geleneinde her eitten kssalar, hikyeler anlatan ya da okuyan sa natya verilen bir add. Trk halk geleneinde kssahn, ehnmehn, meddah adlarn tayan hikyecileri khikyecilerden ayran balca nitelik, bu sonuncularn, yu karda onlara ayrlan blmde belirttiimiz gibi, eski sz l destanm yerini alm bir trn temsilcileri olmalardr; kssahn ve meddahlar ise uzun bir zaman rneklerini sadece arap ve iranl halk hikyecilerinin yazya gemi, trkeye evrilmi ve bu yoldan trk lkelerine yaylm rnlerinden almlardr. Bu hikyecilerin Trklerde bile, teki deyimlerin yannda ehnmehn diye adlanmalar, hikyelerden bir ounun konularn ran destan ehnmeden alm olmasndandr. Meddah sznn asl anla m da vcdr; bu hikyeciler, maceralarn anlattk lar kahramanlar! baarlarn, byk ilerini belirterek onlar ycelttikleri iin bu adla gsteriliyorlard. Araplar, ranlIlarla Trklerin kullandklar kssahn (kssa anlatan, ya da okuyan anlamnda) sznn karl olarak kasss kelimesini kullanyorlard. Kssahn - meddahlar konularn ehnme kalntlarrndan baka, slm tarihinin nemli olaylarndan ve ms lman dou dnyasnn byk ehir hayatnn trl yn lerinden alrlard; Binbir Gece gibi, iinde gereki ha yat sahnelerinin yansd hikyeler de onlarn daarc nda yer almtr. Ama, ehnmeden gelme hikyelerle, A linin, Hamza'nn, Horasanl Eb-Mslimin menkabeleri onlarn konular iinde nemli bir yer tutard. Anadolu Trkleri bu gelenek daarcn Xlll'nc - XIVnc yz yldan bu yana Battaln savalar gibi eski konular yeni den ileyerek ve Dnimend Gazinln menkabeleri gibi yeni konular ele alarak zenginletirdiler. Gereki ve elendirici hikyelerin yan banda, by-

74

1e cidd-retici konulu hikyelerin, stanbul gibi byk ehirlerde dahi son yzyln sonlarna kadar tutunduunu belirten bir belgeyi, 11 ocak 1278 ( = 1864, 23 ocak) ta rihli Diyojen gazetesinden aktarlm olarak, Metin And'n Geleneksel trk tiyatrosu (Ankara 1969, s. 69-70) nda oku yoruz: skdar'n bir kahvesinde dinleyicilere ehnmeden hikyeler okunduu anlatlyor o yazda. Osmanl lkesinde bu trn tarih ve menkabe konu larn ileyen rnlerinin yaynlanmas, yle anlalyor ki, ta batan beri, serbest-irticalli anlatmadan, dinlenmek zere okuma yntemine dnmtr; teki trl des tans anlatma gelenei, konularn ve slp zelliklerini yukarda kendi blmnde belirttiimiz k hikyecilerinin tekelinde kalmtr. Gnmzde bu trn kalnt lar, tpk kitaba gemi k hikyelerinde olduu gibi, slp ve anlatmda gittike artan bir modernletirme a bas ile, halk iin hazrlanm kitaplarda yayor: Zlolu Rstem, Kahrman- Kaatil, Hazret-i Ali Cenkleri, v.b. ki taplar bu gelenei srdren son rneklerdir.

Soru 3 1 : Gemiin nl Trk meddahlarndan kimleri biliyoruz? Bize kadar ulam ereki-meddah hikyeleri metinleri var mdr?
Osmanl anda yetimi, hikyecilik sanatnda n brakm meddah-kssahnlar zerine kesin bilgilerimizin en eskisi Fatih Sultan Mehmedin zamanna kadar k yor; onun saraynda Mustafa adl bir ksshan varm. XVInc yzyldan sonra bu sanat kolunda alan hik yeciler zerine daha ok bilgi elde edilmitir. nc Murad'n Elence adl bir meddah vard; onun hakknda

75

yazl kaynaklarn verdii bilgilerden, dolaysyle reni yoruz ki, artk XVI'nc yzyl sonlarndan balayarak med dah hikyeleri gereki-gnlk hayatla ilgili konular i leme eilimini kazanmaa yz tutmulardr. nc Murad air Cennye, kendisine anlatlacak yepyeni hikye leri bir araya toplayan bir kitap yazmasn buyurmutu. Cenn'nin kitabndaki hikyelerin birou meddah hik yelerinin gereki ynn yanstyor; konularn gnlk halk hayatndan almlard (bk. F. Kprl, Meddahlar, Trkiyat Mecmuas, I, 1925, s. 21 -28). Gene bu an, ad bize kadar gelmi meddahlarndan biri, Bursal Mus tafa Baba'dr; o da nc Muradn sarayna girmitir. XVII'nci yzyl meddahlar ve meddahl zerine bil gilerimiz daha oktur. Evliy elebi, stanbul'da, Erzu rum'da, Malatya'da, Bursa'da, kahvelerde, mesirelerde ve byklersin konaklarnda sanatlarn icra eden meddahkssahnlardan birounun adlarn sayyor: Bursa'dan e rif elebi, Kurbn Ali'si, Mahmud, Kara Firuz, Tireli Ali, Erzurum'dan Kasap Kurt, v.b.; stanbuldaki meddahlarn saysn 80 olarak gsteriyor; geit resmine ellerinde evkn ( = denek), bellerinde mecmualar olduu halde katlmlar. Evliyann bu kayd ve baka bir yerde verdii bilgiler, meddahlarn hi olmazsa bir blnn, ya da kimi konularda, hikyelerini kitaplardan okuduklarn, ya da kitaplardan belleklerine yardmc gere olarak yararlan dklarn gsterir. Son aa kadar, szl meddah gele neinde, hikyecinin hikyesini balarken syledii u kalplam szler: Bu kssadr, bir mecmua kenarna kaydolunmu, biz de grdk syledik..., bu olguyu do rular. Gene XVIInci yzylda yaam olup baka kay naklardan adlarn rendiimiz kssahn ve meddahlar var: ManisalI Dervi Kmii, Nhzde Mustafa elebi, Pertev Ahmed elebi. Maral Ahmed Ramazn, stanbul-

76

lu Hamdi v.b. gibi. Ama bu yzyln en nl meddah Tfl elebi'dir. IV'nc Murad'n hikyeciliini yapmtr. Tflnin anlattn kestirdiimiz hikyelerden bazlar yazya geip bize kadar erimitir: Lat'ifnme, Hanerli Hanm, Sansar Mustafa, Kanl Bekta. Bunlardan Lat'ifnme, Hanerli Hanm'n adlarn deitirilmesiyle meydana gel mi bir variantedr. Bu drt metni Tfl hikyeleri em beri ad altnda, gsterebiliriz. Hepsinin anlat emas aa yukar ayndr: Hikyenin erkek kahraman azl bir kadnn ilettii batakhaneye der; birok tehlikeler at lattktan sonra, bir arkadann yardm ile. Padiahn da olan-biteni renip araya girmesi sayesinde, kurtarlr; ba takhanenin sahibi cezalandrlr. Latifnamede temel eytemin iine yer yer baka hikyeler de erevelenmitir. Bu serideki hikyelerin kitaba gemeden szl olarak anla tld ve bunlar ilk yaratp anlatann Tfl olduu, bize ulam metinlerden ak olarak anlalyor; hemen hepsi nin sonunda Padiah meddah Tflye maceray bandan sonuna kadar anlatmasn emreder; Hanerli Hanm hik yesinde, batakhane sahibi kadn, kendi meddahna, ceza landrmay dnd delikanl ile gen kzn, o ana kadar balarndan geenlerle bundan sonra balarna gelecek leri bir hikye biiminde anlattrr; tpk Hamletin, gez ginci tiyatroculara vey babasyle anasnn karsnda, onlarn maceralarn oyun biimine koydurup oynatmas gibi... Gene IV'nc Murad anda dzenlendiklerini ke sin olarak kestirdiimiz iki hikye (evri elebi ve Tayyarzde) ayn anlat emas iinde kurulmulardr. F. Kprl (bk. a.g. makale, s. 35) XVIII'inci yzyl meddahlarndan Krml diye lkaplanm Dervi Mehmedin adn vermitir. Bu yzyl stanbul meddahlarnn hikyelerinden 57 tanesinin fihristi ile, hikyecinin bel leine yardmc olmak amacyle yaplm zetlerini kap

77

sayan bir yazmay Metin And, Geleneksel trk tiyatrosu (Ankara 1989, s. 74-76) nda incelemitir; o yazmada baz, zetlerden sonra kendisi de meddah olan yazar hikye yi kimden rendiini bildiriyor; kimi hikyelerin hangi kahvelerde anlatld da kaydedilmitir. Bylece o a stanbul meddahlar ile hikye anlatlan yerler zerine yeni bilgiler edinmi oluyoruz, bu eser sayesinde. XIXuncu yzyldan pek ok meddah ad biliyoruz; bunlarn listesi F. Kprl'nn ve Metin And'n adlar ge en ncelemelerinde verilmitir. Bu meddahlarn bir bl ayn zamanda Karagz ve Orta oyunu sanatlar idi. Kz Ahmed bu an en nl meddahlarndan biriydi. Onun Tfl ile Sultan Murad sahneye karan bir hikye anlattn, stanbula gelmi bir Fransz'n yazd kitap tan reniyoruz (bk. M. And, a.g.e., s. 133-134). Bu bel ge, ilk dzenleyicisinin Tft olduunu kestirdiimiz hik yeleri, yakn alara kadar meddahlarn anlattklar ve onlarn yazmalara, daha sonra da basmalara, bu szl anlatlardan getii olgusuna yeni bir tanktr. XX'nci yzyln balarnda yetimi olan meddahlar dan Ak ve Surr bu sanatn nl adlar olarak, stanbul lularn anlarnda yaarlar. Surr 1930 yllarna kadar stanbul kahvelerinde hikye anlatrd. XIXuncu yzyln sonlar, XX'nci yzyln balar meddahlarn hikyelerinden baz metinleri. G. Jacob, F. Giese, I. Kunos, Th. Menzel, H. Paulus gibi batl ara trclar yaynlamlardr. Karagzcln son temsilci lerinden Kk Ali de meddah hikyelerinden metni ses eridine vermitir, (bk. Metin And, a.g.e., s. 68, 73)

Soru 3 2 : M eddah hikyecilii gnmzde ya yor mu?


Byk ehirlerin halk anlat gelenei olarak meddah-

78

Ik tamamyle snmtr. Meddah Srr bu sanatn son temsilcisiydi. Surr ve Ak, gelenei yeniden canlandrmak iin baz abalara girimilerdi. Surr gnlk olaylarla hi kyelerini renklendirmeyi, bu yoldan dinleyicilerinin ilgi sini uyank tutmay baarrd. O da, Ak de, baz taklit lerini plaklara vermei de, bir yenilik olarak, denemiler dir: Ak'nin, Hseyin Rahmi romanlarndan yarclanarak dinleyicilere yeni konular sunmay dndn, ama nl romanc ile anlaamadn, son gnlerde Malik Akselle Hayrullah rs'n anlarndan rendim. Meddah hikyelerinden birok katklar, aratrlp in celenmesi gereken nedenlerle ve bugn kesin o .jrc k iz leyemediimiz trl yollardan, k g e le n e ^ e k i hikye lere ve masallara girmitir. k hikyelerineoki kim: an lat kalplarnn ve slp zelliklerinin rre: .cniardan gel mi olduu dnlebilir; Anadolu ehrlennde sanatla rn icra eden meddahlarn da k .Ykc/ecilerden bireyler kazanm olabilecekleri gibi. Halk masallarndan milletleraras masal katalogunda yer almayan kimi tiplere stanbul meddah hikyelerinin belli bal nitelikleri ile trk masallar daarcnda rast lanyor; bunlar masal geb::-ine meddahlarn anlatma larndan gemi olmaldr. [Izim Zaman zaman iinde adl kitabmzda bu tip mc allardan bir metin vardr (No 22 : Hasses Paa). le yandan, ky evrelerinde de, meddah geleneinin slp ve konu zelliklerini benimse yen ve kimi masallar bu yntemle ileyerek, onlara asl masaldan apayr bir tr nitelii veren masalclara rast lyoruz. Az gittik, uz gittik adl kitabmdaki (Ankara, Bilgi yaynevi, 1969, No. 39) ifti Mehmed Aa masal bu trden hikyelere rnek olarak gsterilebilir.

79

DRDNC BLM

MASAL. FIKRA

Soru 3 3 : Masal nedir? te k i anlat trlerinden masal ayran balca nitelikler neler dir?
Masal, nesirle sylenmi, dinlik ve bylk inan lardan ve trelerden bamsz, tamamiyle hayl rn, gerekle ilgisiz, ve anlattklarna inandrmak iddias olma yan ksa bir anlat diye tanmlanr. Hayl rn szn sadece olaan - st eyler anlamna almamak gerekir. Masal, aada greceimiz eitlerinden bir blnde olaan-st olaylar ve ki ileri konu edinir. Ama, bir blk masallar da, tamamiy le hayl rn, uydurma olmakla beraber olaan - st deillerdir. Masal, olaan-st eidinde de, gereki eidinde de, anlatt olaylarn geree uyarlk derecesi ne olursa olsun, onlarn hayl yaratmas olduklar izleni mini veren bir anlat trdr. Masal efsaneden, hikye den, destandan ayran niteliklerin banda bu gelir. Elbette sade bu deildir masaln teki anlat trle rinden fark. slp ve anlatm, kiilere, yerlere degin baz kurallar, konuda olduu kadar biimde de masala zg nitelikleri belgilerler. Anlat ksa ve youndur; hay van masallarnda, hele fkralarda bu ksalk ve younluk son dereceyi bulur; olaan-st, ya da gereki, uzunca

80

masallarda da, olaylar.n okluuna, onlarn getikleri za mann uzunluuna bakarak anlatnn ksal ve youn luu gze arpacak ldedir. zellikle olaan-st ve uzunca gereki masallarn kurulularnda ok kez ba vurulan l bakm kural nemli bir yer tutar: olay lar nemlerine gre sralanarak sreli bir dzen iinde geerler; kiiler, yine nemlerine gre, ble ayrlr lar: rnein, padiahn olu; her biri bir baka yerde oturan karde dev. v.b... Olaylar bir kez geme den (rnein: tarif, ya da talimat yollu) bir kez de ge tikleri sre iinde anlatlrlar; kimi hallerde ayrntlariyle nceden, ksa olarak da kiilerin bandan geerken, ki mi zaman da, tersine, nceden ksa olarak, yaandklar sre iinde ise ayrntlariyle... Bgz dil zellikleri de onlar teki anlat trlerinden ayrr: hzlt, ksa ve youn anlatm ile bal olarak szl gelenekte masal fiillerin -mili gemi zaman ile, imdiki zamanla, ya da geni zamanla anlatlr; dili gemi zaman kullanlmaz. Masallarn eitlerine gre, olaylarna ve kiilerine de gin bakaca nitelikleri zerinde, eitleri ayr ayr ince lerken duracaz. Uzunca sreli masallarn nemli bir slp ve anlatm niteliini de, her masalda ayn kalabilen tekerlemeler, sz kalplar, kck konu kalplar ( = motifler) ile, masaldan masala deimekle beraber, masallarda milletler-aras ortaklk salayan genie konu kalplar (temalar) verirler.

Soru 3 4 : Masal tekerlemesi nedir? Nasl eit lenir? Masalda nemi ve yeri nedir?
Masal tekerlemesi, masaln banda, ortasnda uy gun yerlerde, ve sonunda sylenen, yerine gre uzunca.

81

ya da ok ksa (kimi kez birka kelimelik) kalplam birtakm szlere verilen addr. Bu kalp szleri, gerekti i yerde yararlanmak zere, masalc daarcnda hazr bulundurur. yi masalc tekerlemeleri yerinde ve l snde kullanmasn bilendir. Belli bir grevi vardr ma sal tekerlemelerinin: bata sylenenler, bir uyarma edasiyle masaln gerek deil de, elendirmek ve ibret der si vermek iin uydurulmu eyler olduunu, olaylarn, uydurma da olsa, ok eskiden gemi kabul edilmesi ge rektiini belirtmek isterler; evvel zaman iinde..., bir varm, bir yokmu... diye balayanlar bunlara rnek tir. Masaln sonunda sylenenlerin en ksalar, masaln ortak bir niteliini belirtmek isterler: btn maceralarn herkesin gnlnden getiince mutlu bir sonuca erdii ni anlatmak, ve herkese ayn mutluluu di'emek... Onlar ermi muradna... rneinde olduu gibi. Baz da, bataki tekerlemeler gibi, anlatlan eylerin uydura olduuna tekrar dikkati ekmek isteyen: Ben de -nlarndan geliyorum..., Gkten elma dm... tipindekiler ile masala son verilir. Masal" ortasnda ise grevleri, anlatmada hzlanmann gereklili;ni belirtmek, uzun zaman aralklarn ve uzak mesafeleri kapamak tr. Masallarda zaman abuk geermi..., Sz uzat mayalm..., Derelerden sel gibi, tepelerden yel gibi... v.b. tekerlemelerde bu dnce gizlidir; bazlarnda a kaya dnen anlatm gene masaln gerek-d nite liini belirtme kaygsn belirtir: Az gitmi, uz gitmi, dere tepe dz gitmi. Bir de arkasna bakm ki: bir ar pa boyu yol gitmi... rneinde olduu gibi. Yukarda verdiimiz birka rnek uzunca sreli b tn masallarda ortak ve en ok kullanlan tekerlemeler dir; anlat sanatnda en acemi masalc dahi, masala en azndan bir tad vermek istiyorsa, bunlar kullanmak zo rundadr. Bir de usta masalclarn gelitirdikleri uzun

82

tekerlemeler vardr; masal+n banda sylenir. Birinci a hsla anlatlan uzunca maceralardr bunlar: masalc, asl masalna girmeden nce, birtakm kark, aprak, akla smaz, ya da artc olaylar bandan gemi gibi an latr; uygun bir yerinde de kendi hikyesinden asl ma sala geiverir. Bu uzun tekerlemeler herhangi bir bala, ksa beylik tekerlemelerin balarna, ya da sonlarna eklenir. lerinde, nc ahsla anlatlnca bilinen ma sal tiplerine tpa tp uyanlar da vardr; yani baz konu lar, hem sahici masal, hem de tekerleme biimi bir anlat iine girebilirler: yalanlama masallar dediimiz eitten, ya da gereki masal tiplerindendir bunlar. Bu tekerlemelerden, mantk kaytlarn hie sayan yalan lama niteliinde olanlarla korkulu dlere alan mace ralar anlatanlar karagz, orta oyunu trleriyle ortak laa kullanlan gerelerdir; baz rneklerinde, sonunda d diye aklandklar olur. Masal tekerlemelerinin sadece masala zg, ve yal nz masal iin yaratlm olanlar olduu gibi (bir var m, bir yokmu..., v.b. gibi), baka trlerden masala gemi olanlar da vardr: k iirlerinden, halk trk lerinden, bilmecelerden, meddah hikyelerinden, uydur ma dualardan, v.b. geldikleri aka grlen birok te kerlemeler biliyoruz. Buna karlk masal tekerlemele rine bakarak, onlardaki birbirini tutmaz elerin bir ara ya getirilip dzenlenmesinden elde edilen artc so nutan baka amalarla yararlanmak isteyen airler, ya zarlar da olmutur: Dou'da Mevlna Celleddin'in, Yu nus Emre'nin, Kaygusuz Abdal'n, Batda Rabelaisnin halk anlat sanatnn bu eit rnlerinden esinlendik leri, ya da onlardan bazlarn dorudan doruya alp kendi yaptlarnn iine yerletirdikleri bir gerektir.

83

Soru 35 : Masallar nasl eitlenir?


Miletler-aras masal katalogunda (Anti Aame ve Stith Thompson, The types of the folktale, yeni basm: Helsinki 1964 = Aath) masallar u ana eitlere ayrl mtr: 1) Hayvan masallar; 2) asl masallar: olaans t masallar, gereki masallar; 3) gldrc hikyeler, nkteli fkralar, yalanlamalar; 4) Zincirlemeli masal lar. Bu eitlenmelerin herbirine trk masal gelene inde rnekler buluruz.

Soru 3 6 : Hayvan masallarnn nitelikleri ve e itleri nelerdir?


Hayvan masallarnn, aada inceleyeceimiz gl drc fkralarla ortak baz ynleri vardr: bunlar asl masallar (cin - peri masallar, Kelolan masallar, v.b. gibi) dan daha ksa olurlar; balama tekerlemeleri yok tur; ortada ve sonra gelen tekerlemeler, ya da tekerlememsi kalp szler de ya hi sylenmez, ya da teki ma sallardaki kadar nemli tutulmaz. Hayvan masallar, tp k fkralar gibi, bir dnceyi glendirmek, rnek getir mek, ibret dersi vermek... gibi gerekli hallerde, yeri gel miken anlatlr. lerinde bir bl zincirlemeli ma sallara yaklar; bir blnde de retici-eitici nite lik azalm, macera yn ar basmtr; bu son iki e itten hayvan masallar ocuklarn sevdii, benimsedi i anlatlardr. Hayvan masallarnda hayvanlar, okluk, kendilerine zg nitelikleri yitirmi, klk deitirmi insanlar dee rini almlardr. Bu trden masallarn dnya kltr ta rihinde en eski rneklerinde (Panatantrada ve Aisoposunkilerde) bu dnce ap-ak belirtilmitir. -

84

retici-eitici olmaktan ok macera nitelii tayan hay van masallarnn kimi eitlemelerinde kiilerin hayvan deif de insan olarak grnmeleri de bu bakmdan bir anlam tar: masal yaratan, yayan ve gelitiren evre ler hayvanlar insan deerleriyle yorumluyor demektir bu. ki rnek olarak Ayana diken batan karga ile Yarm - Horoz masallarn gstereceim; her ikisinin metinleri Az gittik, uz gittik adl kitabmdadr; bunlardan birincisinde Karga'nn yerini bir Kelolan, kincisinde Ya* r;m-Horoz'un yerini Aadan alaca olan paray iste mee giden fakir bir kyl almtr kimi eitlemelerde. Trk hayvan masallarnn birou, Avrupa memle ketlerinde yaylm benzerleriyle ayn kaynaklara kar: Araplarn ve ranlIlarn aracl ile yaylm hind asll yaptlar, ve kkleri. Mezopotamya anlat geleneine ula an Aisopos hikyeleri. Bununla beraber Anadolu'nun trk halk geleneinde yazl edebiyattaki fable trne giren ve retici-eitici nitelii stn olan hayvan ma sallarnn konularna ve anlatmlarna tpa-tp uymadk lar halde gene de onlarla bir kmede birletirdiimiz birtakm hikyeler daha var: bunlar daha ok akla yc (6tiologique) toir nitelik tar; rnein, hdhd kuunun bandaki sorgucun neden ve nasl meydana geldiini anlatan hikye. Bunlarn kkenleri, kimisinin Anadolunun eski uygarlklarna, kimisinin de Trklerin eski yurtlarndaki kltrlerine kar; bunlar tabiat olay larnn ve elerinin oluum ve dnmlerini akla dklar iin, bugnk biimleriyle masal olduklar halde, aslnda ok eski inanlar dzeninin (dinlerin, mythologieslerin) kalntlardr. ou kez efsane ile masaln s nrnda olan bu trden szl halk anlatlarndan derle meler de, onlar zerinde incelemeler de henz ok ye tersiz durumdadr. Bunlardan bir bl yerli yaratma lardr belki; bir ksm da kitaplardan szl gelenee ge

85

mie benzer: rnein hayvanlarn u veya bu zellikle rini onlarla Sleyman Peygamber, ya da Nuh Peygamber arasnda gemi birtakm maceralarla aklayan hik yeler. Byle anlatlarn hangilerinin kitaplardan geldii, hangilerinin, kitaplarda bulunanlara benzetilerek ve o Pey gamberlere mal edilip anlatlan yerli yaratmalar olduunu ayrd etmek kltr tarihi bakmndan nemli bir sorundur. Hayvanlarla insanlarn ilikilerini anlatan hikyeler den bir bl de masal ile gerek maceralarn masallam biimleri diye tanmlanacak bir tr anlatla rn snrnda dururlar: birok avc hikyeleri, ay ile in sanlarn maceralarn anlatanlar (rnein gen bir k z karan, onunla evlenen ayya degin olanlar) bu kmeye girer. Bu blk anlatlar masallarn ve efsanele rin oluum basamaklarn izlemek ve doularndaki, ge limelerindeki trl etkenleri meydana karmak bak mndan nem tarlar.

Soru 3 7 : Olaan-st masallarn balca nitelik leri ve eitleri nelerdir?


Olaan-st masallarla daha sonraki blmaeki gereki masallar okluk asl masallar, yani masal de yince ilk hatra gelen anlat eidi, olarak gsterilir. Bunlar teki eitlere baka daha uzun, kiileri daha ka labalk, olaylar daha aprak, ve kurulular, slplar bakmndan da yukarda belirttiimiz niteliklerin (bk. so ru 33) byk ounluunu tayan masallardr. Olaan st masallarn kiileri insanlarla, cinler, periler, devler, ejderhalar... gibi tabiat-d varlklardr. Hayvanlar, hay van masallarnda olduu gibi insan rolnde deil, tabiatd aralar durumundadr; ou kez de insan-d var lklarn (cinlerin, perilerin) hayvan klnda grnle

86

ridir. Trk masallarnda kedi, ylan, kular... okluk bu niteliklerle sahneye karlar; sz geen hayvanlarn nemli rol oynadklar masallarn, belli bir yerde ve ger ekten yaam insanlarn bandan gemi maceralar gibi anlatld, yani efsaneletii de olur; rnein: trk masal katalogundaki (W. Eberhard ve P.N. Boratav, Typen trkischer Volksmarchen, Wiesbaden 1953 = TTV) 44 ve 80 numaral tiplerin Anadolu'da efsane biiminde anlatlan eitlemeleri derlenmitir. Baka bir eit ken masallarda insan-kiilerin bir bylenme sonucu ola rak geici bir srede hayvan klna girdikleri olur. Ki mi masallarda ise hayvanlar tamamyle kendi zellikle riyle, ama olaan-st birtakm glere sahip olarak, ou kez kahramann kendilerine yapt iyiliklerin kar lnda ona yardm iin, maceraya karrlar: rnein, TTV tip 34, Az gittik, uz gittik, No. 45'deki Kelolan ile Tilki masal. Trk masallarnn olaan-st eleri gerekte, sanld kadar akl-d nitelikte deildir; ehirlerden uzaklaldka, yani szl geienein, yazl edebiyatn ve yabanc kltrlerin etkilerinden korunduu evrelere, ky ve gebe ortamna yaklatka masallardaki olaan-st eni hafifler; bu nitelikteki varlklarn ou kez sadece adlar anlmakla yetinilir: cm, peri, ejderha, v.b. denip geilir; bir devin tasviri izilirken o, insanlardan pek far k olmayan, belki daha bycek, daha oburca bir yaratk, ejderha, irice bir ylan, periler insanlardan farksz gr nte ve davranta, yalnz klk deitirme yeterlii olan kiiler gibi canlandrlr; btn bu varlklarn akl-d, ha yl rn (fantastique) nitelikleri zerinde durulmaz. Ksacas trk gelenei en masalms anlatlar bile ger ee yaklatrma eilimindedir. Trk masallarnda at nemli bir yer tutar; o, des tanda zerine ald ileri burada da srdrr. Masalda

87

at, beylik bir binit olarak kullanld haller bir yana, tpk destanlarda olduu gibi, sahibine t veren, onu uya ran, ya da g durumlarda ona yardmc, ve ta bia t-st gleri olan bir varlktr: konuur, uar, deryalar geer... Sk rastlanan bir eidi de denizden kp geici bir sre kahramann hizmetinde kalan attr. Btn bu nitelikle riyle at, daha ok destan konularna en yakn olan, on larla ortak eleri bulunan masallarda yer alr.

Soru 3 8 : Gereki masallarn balca nitelikleri ve eitleri nelerdir?


Gereki masallarn insan kiileri olaan-st masatlarnkilerden pek az farkldr. Ama gene de onlarn kendilerine zg baz niteliklerine deinmek yerinde ola caktr. Padiah masallarda (olaan-st eidinde de, ger eki eidinde de) kimi zaman olumlu bir kii: hakk koruyan, iyiliksever, cmert, gzel hkmdar izgileriyle canlandrlr; okluk, orta halli, ya da fakir, gzel bir kzn, birok maceralardan sonra kocas olacaktr o. Ki mi masallarda ise olumsuz bir kiidir: a gzl, hercayi, evresindeki kt insanlarn etkismde kalan, onlarn oyunca olan zayf iradeli bir hkmdar. Karsna kan halktan kahramann baarlar onun kskanlk duy gularn kamlar; kahramana tehlikeli iler ykler, ya da onu insan gcnn stnde snamalardan gemee zorlar; sonunda ya ciz kalp pes eder, ya da hak ettii cezay bulur. Trk masal kadar padiahlar, masal ki ileri olarak, ok ayrntl ve eliik seciyeleri ile, insaf sz bir yergi konusu yapan anlat geleneine dnya ma sallar arasnda az rastlanr. Padiahn yerini, bu eitli

88

ayrntlariyle. kimi masallarda beylerin, vezirlerin, zen gin tccarlarn ald olur; btn bu yce rtbeli, ya da zenginlikleriyle her dilediklerini yapabilecek durumda olan gl kiiler kadar, hocalar, kadlar, mftler gibi manev yeterliklerin sahibi ve Tanr buyruunu, kanun lar drstlkle uygulama vazifesini yklenmi kiiler de, doru yoldan saptklar hallerde keskin ve insafszca yer gilere konu olurlar. Gereki masallarn sevimli ve olumlu kiileri ya. bata padiah olmak zere yukarda deindiimiz varlk l, gl kiilerin en kk ocuklar, ya da fakir ailele rin oullar, kzlardr. Birinci blkten bir delikanlnn, ya da gen kzn, u veya bu sebeple kendi evresinden d arya itelendii ve ikinci blk kiiler arasna katld olur. Dnyann mutluluklarndan yoksun kiilerin, alnyazlarn yenme abasn masallarda Kelolan zerine al mtr. O, ou kez, fakir bir dul kadnn oludur; evre sinde kmsenir, itilir, kaklr; tembelcedir, ama zekidir, beceriklidir, kurnazdr. Masalda Kelolann en belirgin ii, ktlerle, glhsrle savamak ve sonunda en umulma yacak baarlara ulamaktr. Trk masal geleneinde Ke lolann yle nemli bir yeri vardr ki ehzadeler, soyla rndan gelme btn imtiyazlarn yitirip sfrdan balamak zorunda kaldklarnda, amansz glklere gs ger meleri, ayn zamanda da herkesin kmsedii bir garip delikanlya yarayacak aralara bavurmalar gerektiin de Kelolan klna girerler. Masaln kadn kahramanlan arasnda Kelolann karln fakir ve akll gen kz tipinde buhuruz. Zeks, gzellii ve iyi huylan sayesinde o sonunda bir ehzade, ya da bey olu ile evlenecektir. Trk masallarnn bu iki tipinin, yani en sonunda bahtlarndan glen Kelolan ile akll kzn, yzyllar boyunca kkl bir deiiklie uramadan srp giden

89

osmanl toplum dzeninde gerek rnekleri bulunmu ol sa gerek. Osmanl toplumunda kan soyluluuna dayanan bir aristokrasi, ve batl anlamnda bir burjuvazi yoktu; ikbl, servet, devlet olduka geici, ve kk hangi zm reden olursa olsun her iini becerenin eriebilecei mut luluklard. Elbette, onlara ulaabilmek iin giriiiecek sa va da etindi. Masallarda, erkek olsun, kadn olsun, bu eit olumlu kahramanlarn, yani sfrdan balayp akl lar ve beceriklilikleri sayesinde keelerini sudan kar masn, engelleri ap muratlarna ermesini baaran tip lerin bylesine keskm izgilerle canlandrlm olmala rnn bir nedeni de bu olsa gerek. Osmanl vaka-nvisleri bize kulluktan vezirlie, sadrazamla, padiah da matlna, cariyelikten gzdelie, kadn-efendilie yk selmi birok nl kiileri haber verirler; ama kitaplarn da onlarn ancak bu yce makamlara eritikten sonraki hayatlar anlatlmtr. Masalda daha nceki maceralar yer alr. Sanki masal, kalplam birer anlat biimi iinde bu kiilerin resm tarih kitaplarnda ba taraf anlatlma yan hayat maceralarn tamamlamak vazifesini zerine al mtr. Kadn kiiler masalda bir de, kadn cinsinin, hakla rna ulamak iin girimek zorunda kaldklar sava tem sil ederler. Gerekten de, olaan-st masallarda olsun, gereki masallarda olsun, tuttuunu koparan, gzn bu daktan saknmayan gen kz ve gen kadn tipleri ok be lirgin olarak izilmitir. Bunun bir nedenini masallarn, he le olaan-st nitelikte olanlarn, anlatma ve yaylma ii nin daha ok kadnlarca benimsenmi olmasnda aramak gerekir; bu anlat trnn kocakar masal diye adlan drldn unutmayalm. Trk masallarnda evresindekilere muziplikten ir retlie varan dereceleriyle kt oyunlar oynamaktan zevk duyan kii Ksedir. O baz ynleriyle Kelolan'a

90

yaklar; kendisine yaplan hakszl insafszca cezalan drmaa giritii zaman... Birok masallar onun kars na Kelolan karrlar; Kelolan kar-oyunlariyle ona pes dedirtir. Masal, Kse aracl ile, dinleyicilerini d zenbaz, fesat, ba bels insan rneklerine kar uyar mak ister sanki. Gereki masallarn, Kelolanla Ksenin macera lar etrafnda dnp dolaanlardan baka eitleri de var dr: 1) Deli-kiilerin masallar: bunlar, masalcnn hne rine ve daarcndaki gerelerin azlna okluuna gre uzayp ksalabilen, birbirine eklenebilir nitelikte macera kesimlerinden meydana gelmitir; en nlleri Deli o lanla akll olanlar ve Edi ile Bid i serileridir (TTV de 324 ve 327 numaral tipler). 2) Hrsz, yankesici, haydut masallar: trl hnerleriyle padiaha kadar dnya - lemi artanlar, ya da birbirlerine st kmada bin trl ya rma yapan kiileriyle bunlar da eitli tipler gsterirler. 3) Dzenbaz erkek veya kadnlarn masallar; bunlardan, kahraman kadn olan bir tip Kse masallarna yaklar. Bu seriye bir de, kt niyetli erkekleri cezalandrmak amaciyle onlara zalimce oyunlar oynayan kadn veya gen kzlarn masallarn katabiliriz. 4) Fakir halli er kek, kadn veya gen kzlar varlkl ve gl kiilerle kar latran, ve birincilerin zeklar ve saduyular ile s tn kmalarn anlatan masallar.

Soru 3 9 : Gldrc fkralarn ve nkteli k k hikyelerin zellikleri nelerdir?


Bu kmedeki anlatlar fkra, ltife, nkte, ve birok hallerde de sadece hikye deyimleriyle gsterilirler. Bun larda, tpk hayvan masallarnda olduu gibi, ksa, hat t onlardan daha youn bir anlat teknii uygulanm

91

tr. Sras dnce, herhangi bir dnceyi rnek vere rek glendirmek, karsndakini ona inandrmak, ya da direniinde yanldna tank gstermek, herhangi bir du rumu aklamak gibi vesilelerle anlatlr bu hikyeler. Bu kmeden anlatlar trk halkedebiyatnda hem sz l gelenekte, hem de yazl olarak zengin bir hazine tutarndadrlar; ama gereince derlenmi, snflanm, incelen mi ve deerlendirilmi saylamaz. Bu anlatlar ksalklarndan baka, uzun masallardaki tekerleme tipi anlatm kalplarna bavurmamalariyle de hayvan masallarna benzerler. Asl zellikleri, bitite, nktenin btn gcn duyurmak iin veciz (az kelime de ok anlaml ve olduka rtl anlatml) olmalardr. Dinleyicilerinden mizahn inceliine varacak, nktenin de erini tartacak bir zek, anlay olgunluu bekler fkrac. Tatl fkra anlatan kimseler, tpk iyi masalclar gibi, bu yeterlikleriyle evrelerinde n almlardr; ayn fkralar bilen birok kiiler iinde, onlarn tadn kararak anla tan aranr. Fkralarn bir eidine, ayp sayldklar iin, basma kitaplar kaplarn kapamlardr. Onlarn alnyazlar da yazmalarda gizlenip kalmak ve azdan aza dolamak olmutur. Anlatlmalar gerektike, ayp kelimelerin yer lerine bakalar konarak yz kzartc yanlar hafifletilmee allr; ama anlatanla dinleyicilerin birbirinden ekin meyecek kadar teklifsiz olduklar meclisler, hele ky ev releri, bu trl yapmack utanlar hie sayp o fkralara da kendi kelimelerinin ve deyimlerinin hakkn vermeyi ye ler. Bu eitten fkralarn ou herhangi bir vesile ile de il de, sadece dinleyicileri hemcinslerinin olmayacak tuhaf hallerine, mnasebetsiz durumlarna gldrerek elen dirmek amac ile anlatlr. Fkralar btn bu nitelikleriyle, kolayca anlalaca zere, ocuk ve kadn evrelerinin deil de, yetikin er kek evrelerinin anlat daarcnda yer alrlar. 92

Soru 4 0 : Fkralarn ve nkteli hikyelerin eit lenmeleri nasl olur?


Bu anlat trnden rnler aadaki blmlere ay rlr : I. Kiileri belli halk tipleri olan fkralar. Bu tipler ya 1) nl adlar tayan, ve gerekten tarihe mal olmu saylan kiilerdir: Bekri Mustafa, ncili avu gibi; ya da 2) zel adlarla anlmayp bir toplum zmresini temsil eden kiilerdir: Bektai, Tahtac, Yrk gibi. II. Belli bir toplumlu-k tip, nl bir kii sz konusu olmakszn, ortadan insanlarn gldrc maceralarn konu edinen fk ra la r: kar-koca, ocuklarla ana-baba, uak-efendi, asker-subay, v.b. hikyeleri gibi. artcl ve elendiricilii sadece ak sak olmaktan gelen fkralar da bu blme girer.

Soru 4 1 : Trk anlat geleneinde fkra tipi ol mu ve ad yapm nl kiiler kimler dir? Bunlarn fkralarndaki zellikler nelerdir?
Kahramanlar halkn ounluunca benimsenmi, hi kyeleri nce szl gelenekte olumu ve gelimi, son radan kitaplara da gemi, ama yine de hafk iinde ve szl anlatma yoliyle yaylmalarn srdren nl fk ra tipi sayacaz: Nasreddin Hoca, ncili avu, Bekri Mustafa. Bunlar, yaadklarnda phe olmamakla be raber gerek biyografyalar, hele kendilerine en ok ya ktrlan fkralarda anlatlanlarn gerek yaamlariyle ili kileri kesin olarak hibir zaman bilinemeyecek kadar menkabenin snrna yerletirilmi kiilerdir. Bir d gerek hayatlar gereince bilinen, toplumun aydn zm relerinden km tarih kiilerin nkteleri, hazr ce-

93

vaplklar, tuhaf maceralar etrafnda ilenmi olan fk ralar vardr. Bu kincilere rnek olarak XVIII'inci yzy ln nl devlet adam Koca Ragb Paa ile air Ftnat Hanm ve hicivci air Hameti karlatran fkralar gs terilebilir. Halk tipleri olarak yukarda adlarn saydklarmz dan ncili avu ya da sadece ncili XVII'inci yz yln tannm bir kiisi ncili Mustafa avu'tur; l'inci Ahmed (saltanat: 1603 - 1617) anda yaamtr. s tanbul'da Edirnekap mezarlnda hicr 1042 tarihini (1632/33) tayan mezarta bulunmutur. ncili, hikye lerde, Bat memleketlerinin kral saraylarnda benzerle rine rastladmz maskaralarn roln oynar; padia hn musahibidir; saray halknn, hatt Padiaha kadar, aksayan taraflarn ekinmeden alaya alma yetkisi ve rilmitir ona. : Bekri Mustafa IVnc Murad (1623-1640) ile adatr. Ayyal ile tannmtr. Onun hikyeleri en ok bu huyu ile ilikilidir; ilerde deineceimiz Bektai fkralar ile Bekri Mustafa zerine anlatlanlarn bu halk tiplerinden birine ya da tekine mal edilmesinin bir ne deni Bektailerin slm dinindeki iki yasana boyun e meme tutumlarnda Bekri Mustafa'nn davranlariyle bir lemeleridir. Ama Bekri Mustafaya zg hikyeler da ha ok IV'nc Murad'n iki yasamda iddetli tutumu sonucu, iki dknleriyle yasa uygulamay zerine alanlar arasndaki atmalar belirtirler. Bekri Mustafa halk fkralarndan baka, ve yaad adan balayarak, karagz oyunlarnn, meddah hikyelerinin kiileri arasna da katlmtr.

Soru 42 : Nareddin Hoca kimdir?


Nasreddin Hoca, n bugnk Trkiyenin snrla

94

rn aan bir halk bilgesidir. Onun adna mal edilen fk ralar yalnz trk dilinin konuulduu yerlerde deil, Trk lerle uzaktan yakndan iliki kurmu birok lkelerde de yaylmtr. Gelenee gre Nasreddin Hocann doduu yer Es kiehir'in gneydousundaki Sivrihisar kasabasnn bir kydr; Akehir'de mrnn uzun bir dnemini geirmi, orada lmtr. Bu ehirde trbesi vardr. Trbesinde bu lunmu bir mezar ta ile bir kitabede lm tarihi 386 ola rak gsterilmitir. Baz fkralarda onun Seluklular an da yaadnn anlatlm olmas gznnde tutularak yu kardaki tarihi tersine okuyup 683 ( = 1284/85) olarak d zeltmek, ve bylece Hocann yaad a Xlll'nc yz yla karmak denenmitir. Kimi fkralar ise onu XV'inci yzyl banda Anadolu'yu istil etmi olan Aksak Temr ile ada gsterirler. brahim Hakk Konyal, Hoca'nn trbesindeki bir stunda oray ziyarete gelmi bir askerin 796 (1393) tarihini tayan bir yazsn grm (bk. bu yazarn, Akehir, Nasreddin Hocann ehri, stan bul 1945, s. 472); bu, gerekten l'inci Bayezid andan kalma bir yaz ise Nasreddin Hocann Temr istilsndan nce lm bulunduuna bir tank saylr. Hoca'nn Seluklular anda yaam, ve mezar tandaki tarihin dzeltilmi ekli olan 683 ( = 1284/85) te lm olabile ceini destekleyen baka belgeler de vardr. Birincisi; ya kn zamanlarda Sivrihisarda bulunan bir mezarta; ora da Hoca Nasreddinin kz Ftma adl bir kadnn 727 ( = 1326/27) de ldn bildiren bir kitabe yazldr. Daha sonraki bir tarihten, ama gene de nemli ikinci bir belge de, XVinci yzylda yazlm Saltuknmedir; ora da Hoca ile, ve Hocann kars ile Sar Saltukun Akehir' de bulumalarna degin bilgiler veriliyor (bk. Abdlbk Glpnarl, Nasreddin Hoca, stanbul 1961, s. 11; Fahir z, Trk edebiyatnda nesir, I, stanbul 1964, s. 317, 318).

95

Bu kaynaa gre Nasreddin Hoca, 1268/69da Akehirde lm olan Seyid Mahmd Hayran'nin mridi idi. nc nemli belge: 1257 ve 1266/67 tarihli iki vakfiye de Nasreddin Hoca adl bir ahidin ad anlm olmas dr; bu vakfiyelerden birincisi Seyid Mahmda degin dir. Btn bu verilere dayanarak, gelenekten gelme bir blk anlatmalarla trbesinin canl tanklnda byk bir gerek pay bulunmas ve Nasreddin Hocann X lll~ nc yzylda Sivrihisar topraklarnda domu, Akehir'de yaam ve lm bir kii olmas gerektii sonucu kar kansndayz. Onun nkteli szleriyle ve garip davranlariyle n kazanm bir kii olduunu belirten en eski kaynak yu karda deindiimiz Saltuknme'dir; bu eserin tankl na gre, Hocann fkra kahraman ehresi XVinci yzyldan balayarak belirmi demektir. Daha sonra, XVI'nc yzyl balarnda yaztm bir ltifeler kitab (Lm elebi ile olunun kalemlerinden km eser), Ho ca zerine anlatlm drt hikye aktarmtr. Hocann fkralarn derlemi en eski kitap, bugnk bilgileri mize gre, XVInc yzyln sonlarnda yazlm ve iinde 43 hikye bulunan eserdir (Oxford, Bodleien kitapl yaz malar, no. Or. 185). unu da unutmamak g e re k ir: Nasreddin Hoca'nn vatan saylan Sivrihisar'n halk, Saltuknmenin yazl d XVinci yzyldan balayarak, saflklar, tuhaflkla r ile n alm insanlard; Paris Bibliotheque Nationaleindeki tarihsiz bir yazma fkra kitabnda 5 hikye de Sivrihisarllarn tuhaf hallerini anlatr. Bylece baka bir sorun daha ortaya kyor: acaba Sivrihisarllarn bu nleri ilerinden Nasreddin Hocann -km olmasndan m geliyor? Yoksa Nasreddin Hoca tuhaf hikyelerin kah

96

raman olarak yaygn nn bu tuhaf insanlarn yurdu d a n kasabada domu olmasna m borludur? Biz, her iki ynden aklamada da birer gerek pa y bulunduu kansndayz; nk Nasreddin Hoca'n:n nkteci ve bilge n de, onun doum yeri olan Sivrihisar insanlarnn tuhaflklar ve saflklar zerine anlatlanlar da eski kaynaklara, t XV'inci yzyla kyor; Hoca'nn hikyelerinde hazrcevaplk, nkte, saduyu ile saf lk ve tuhaflk eleri birbirine sk skya baldrlar, ve bunlar tmiyle Nasreddin Hoca'nn halk bilgesi kiili ini, yani onun fkralarnn ayrd edici niteliini meydana getirirler. Epey eski bir tarihten, belki de Hoca'nn l mnden az sonra balayarak Sivrihisarllar zerine anla tlan hikyelerle Hoca'ya mal edilen fkralar birbiriyle kay nam, ve giderek Hoca'nn kiilii ar bast iin sade Sivrihisarllar zerine anlatlanlar deil, trk mi zah yaratmalarnn byk toplam da onun nl ad etrainda evrelenmi olmaldr.

Soru 4 3 : Nasreddin Hoca fkralarnn masal in celemelerinde yeri ve nemi nedir?


Nasreddin Hoca fkralar ok byk bir yaylma g c gstermilerdir: dou Trkistandan Macaristan'a, g ney Sibiryadan kuzey Afri-ka'ya kadar bu halk tipi ze rine hikyeler anlatlr. ok kez onun ad arap memle ketlerinde fkra tipi olan Cuh'nn ad ile kartrlm, birinin hikyelerinin tekine mal edildii olmutur; o ka dar ki, halk iin dzenlenmi arapa bir fkra kitab Ho ca Nasreddin Efendi Cuh'nn ltifeleri bal ile, Nas reddin Hoca ile Cuhy ayn bir kii gibi gsteriyor. Nas reddin Hoca, hikyelerinin dolat diyarlarn kendi ev ld saylmtr, oralar halknca; ad kimi kez zor tannr biimlere sokulmu, Trkiye'de de hikyeleri anlatlrken

97

rinde pek titiz davranmadklar, slmn btn db ve erknn harfi harfine uygulamay bilmedikleri iin bu konularda anlatlan ho maceralarn kahramanlar ol mulardr. te yandan Yrkler gibi, kyller de ehirli halkn uydurmas hikyelere konu olurlar; bunlarda ky llerin kabal, cahillii, safl alaya alnmtr. ok eski alardan beri, Anadoluda ehir toplumunda Trk sz kyl anlamna kullanlrd ve ehir halknn ky ller zerine elendirici hikyeleri pek yaygnd; bun larn en eskilerini Mevlnann Mesnevsinde buluruz. Farkl kavm (ethnique) asllardan toplulukla rn birbirleri zerine, ya da herhangi bir blge, bir kasa ba, bir ky halknn baka bir blge, bir kasaba ya da bir ky halk zerine anlattklar hikyeler de ay-r bir eit meydana getirirler; bunlar, bir toplumun kendinden ol mayanlar, onlarn saflklaryle, tuhaflkloryle alay edip glme amaciyle uydurulan hikyelerdir: Anadolu'nun bir ok blgelerinde komu kyler kurmu olan trk asll topluluklarla, Laz, erke, Muhacir halkn birbirleri ile aka eden hikyeleri, ya da ad km baz ky veya ka saba halk (rnein: Andavalllar, Karatepeliler, v.b.) iin anlatlanlar gibi. ou kez ayn bir hikyeyi rnein ankrl'nn AnkaralI zerine, AnkaralInn da ankrl zerine anlatt olur. Bu tip hikyelerden bir kmesi de ok eskiden Sivrihisarllar zerine anlatlrd. Sivrihisarllar sonradan, herhalde hemehrileri Nasreddin Hoca'nn n baskn kt iin, saflklaryle ve acayip, artc ileriyle alay edilen fkra tipi niteliklerini yitirmilerdir. Bu hikyelerin heosini, ilk edini'en izlenime aldana rak, br zmre halknn baka bir zmreden olanlar ala ya alp kltme amaciyle, ve dman tarafn yarat malar saymak yanl olur; ou kez bunlar alay konusu olan toplumun bir eit meydan okumas anlammi alr.

100

Dikkat edilirse bu tip hikyelerin pek ounda alay ko nusu sanlan kiinin alay eden durumunda olduu fark edilir; o anlatlar yaratan ve yayanlarn da, onlarda anlatlan kiilerin kendileri olduklar ok kez grlm bir olgudur. Bu hikyelerdeki mce akann, zekice nktenin tad da, grnleri ile gerek anlamlar arasndaki bu uzlamaz sanlan elikiden gelir.

Soru 4 5 : Yalanlanmal masallarn teki masal lardan farklar nelerdir?


Milletleraras katalogda 1875 ile 1999 no.lar arasn daki tipler, trk masal katalogunda da 358 ve 363 no.llar bu blkten anlat rnlerine rneklerdir. Bunlar ou kez bir yalan yarmas emas gsterirler: en olma yacak, en artc yalan syleyen bir mkfat kazana cak, ya da bir snamay baaryla sonulandrm sayla caktr. Yalanlamalarn nc ahsla, masal gibi anlatlan lar olduu gibi birinci ahsla (yani masalcnn kendi bandan gemi bir macera biiminde) sylenenleri de vardr; o zaman yalanlamal masal yukarda (bk. soru 34) incelediimiz tekerleme ye dnm demektir. Bun lara bizim tekerleme zerinde incelememizde (Le Te kerleme, Paris 1963, no. 50, 51 E, 51 , 51 J, 53) rnek ler vardr. Tekerleme biiminde anlatlmadklar zaman yalanlamal masallarda, bir yerden sonra masalcnn ora ya kadar nc ahsla anlatt maceray, sz kii lerden birine vererek birinci ahsl bir anlatya evirdii grlr-; sz alan kii de -kendi bandan geenlerin hi kyesini yapar bir sre; eer bir yarma varsa az sonra da ikinci bir kii macerasn anlatmaa giriir... Bylece bu tip yalanlamal masallar kurulutarndaki zellikle-

101

riyle birinci ahsl bir anlat olan tekerlemeye dnme e en elverili yaratmalardan biri demektir. Yalanlamal masallarn baka tiplerini avc hikye lerinde bir, bir de bir memleket veya blge halknn yurt larnda her zeyin olaann stnde llerde olduunu ileri srerek nme huylarn alaya almak amacyla ar latlan hikyelerde buluruz. Bu trl anlatlarn dnyaca en nlleri Mnchhausen'in bandan gemi, akllar al mayacak maceralardr (AaTh n 1889 - 1889 P). Bizim halk gelenei ve ondan esinlenen kimi mizah yazarlar baz memleketlerin halkn, bu arada ranlIlar, Azerbay c a n lI la r bu biim abartmalar anlatmakta uzmanlam gsterirler; Ercment Ekrem Talu'nun Mehed hik yeleri bu tip anlatlarn edebilemi lerine rnek sa ylabilir.

Soru 4 6 : Zincirlemeli masallarn nitelikleri ne lerdir?


Bunlar miletleraras katalogda 2000 ile 2399 n lan arasnda sralanm tiplerdir; trk katalogunda da 20 ile 30 n lar arasnda bulunurlar. Bu masallarn da baz hal lerde birinci ahsla anlatlan tekerleme olarak kullanl d olur (bk. Le Tekerleme, n 54). Zincirlemeli masallarn ounun kiileri hayvanlar dr; asl hayvan masallarndan onlar ayrd eden nitelik, bir kez kurulularndaki zellik, kincisi de bir ders ver me abasnda olmayp sadece elendirmek, artmak maksadyla dzenlenmi olmalardr. Bunlar kk o cuklarn severek dinledikleri ve kendi aralarnda en ok anlattklar masallardandr. Bu masallarn kurulularndaki zellik udur: kk, nemsiz birtakm olaylarn birbiri ardna zincirleme s-

102

ratanmasmdan meydana gelmilerdir; halkalar aralarn ca sk bir mantk bayla kenetlenmilerdir. Anlat bu halkalarn (olaylar ve masal kiileri) says lsnde uzar; genel olarak ok uzun olmaz, sratli bir tempo ile yrtlr. ok kez, anlat bir yerden sonra ters yn iz leyerek son olaydan batakine, ya da maceraya son ka ran kiiden ilktekine doru yrtlr. Bu rmsal'arn bir zellii de slplarndadr: birtakm hazr, belirli an lat ve konuma kalplar ana olay ereveler; uluslarara s incelemelerde bu masallara kalpl masallar (formula ta!es) denmesinin nedeni de budur. Benim Az git tik, uz gittik balkl kitabmda metni bulunan bir ma sal rnek olarak gstereyim: Kuyruu zilli Tilki bir am fidanna kuyruundaki zili balayp gidiyor. On drt yl sonra dndnde bakyor ki am bym, zil yksek bir dalda asl kalm. amdan zilini istiyor, am vermi yor. Tilki Baltaya gidiyor, am kessin diye; Balta raz olmuyor. Ordan Atee, Ateten Suya, Sudan kze, kzden Kurda, Kurttan oban Kpeklerine, Kpekler den obana, obandan Sana (obann arklarn ye sin diye), Sandan Kediye, Kediden Koca-Karya... Her birinden, daha ncekine bask yapmasn istiyor. Ancak koca-kar kediyi dvnce, srasyla her bir halkadaki ki i, gc yettiinin gzn korkutmakla Tilki Baltaya am devirtiyor, ziline kavuuyor. Bu masallar, kurulular gerei, bata ve sonda ola yn ok ksa bir anlats ile ortadaki en uzun blmle rinde bir sra konumadan meydana gelmilerdir.

Soru 4 7 : Trk masal derlemelerinin ve incele melerinin halk anlat trlerinin kar latrmal aratrmalarnda nemi ne dir?
Masallar szl halkedebiyat trleri iinde fkeden

103

lkeye, adan aa en ok yaylan yaratmalardr; bu nun iin de masallarn pek ou konularnda ve anlatm larnda, ayrntlara kadar giden ynleriyle, dilleri ve kl trleri farkl milletler arasnda ortaktr. Masal inceleme lerinin nemi de burdan gelir. Milletleraras katalogda 2411 tip numaralanm ve sralanmtr; ilerde bulunacak yeni tipleri yerletirmek >ere arada bo braklm numaralar vardr; buna kar lk da baz tpenn yaK./ e.t.emeleri, en nemli tipi gsteren numaraya eklenen harflerle (A, B, C...), ve tek bir lkede bulunan az sayda anlatmalar da gene daha nceki tip numarasna eklenen ir iaretiyle gsterilmi tir. Baka bir sralama dzeni uygulam olan trk kata logunda ise 378 tip vardr. Ama o katalog basma veril dikten sonra derlenen ya da yaynlanan masallar arasn dan yeni tipler elde edilmitir. Trk masallar:n:n tip sa ys, hele o katalogda ok az temsil edilmi hayvan ma sallarndan yeni derlemeler sayesinde elde edilenlerle kataloga hi alnmam olan fkralar ve ltifeler eklenirse daha da artacak, milletleraras katalogda bugn iin tem sil edilmemi olan trk tipleri meydana kacaktr. Trk masal derlemelerinin miletleraras kataloga yeni tipler salayaca da kestirilebilir. Trk masal derlemelerinin ve incelemelerinin dnya masal aratrmalar iin nemini bir tek rnekle belirte yim: Az gittik, uz g itt:k adl masal kitabmda bir anlat masn yaynladm Gs knal Sere masal milletler aras katalogda yer almamtr; bu demektir ki o masaln szl gelenekte yaayan anlatmalarna bugne kadar rastlanmamtr. Biz 1987 derlemelerimiz srasnda bu masain Anadolu'nun eitli blgelerinde yaygn anlat malarna rastladk. te yandan da bu masal t X llnci yzyldan bir ngiliz masal yazarnn ltince kitabnda yer almtr. Anadolu derlemeleri onun szl gelenekte 104

de yaadn spatlyor; ve bylece milletleraras kata loga yeni bir tip kazandrm oluyor. Trkiye hem coraf durumu bakmndan, hem de Osmanl mparatorluu gibi, ayr dilden, ayr kltrler den birok milletleri yzyllar boyunca bir arada tutmu bi-r devletin mirass olduu iin, baka pek ok kltr yaratmalar gibi masallarn da Asya, Avrupa ve Afrika lkeleri arasnda yayllarnn incelenmesinde byk bir nem tar. Yeni yeni derlemelerle trk masal hzinesi zenginletike milletleraras kltr ilikileri aratrma larna yeni gereler salanm olacaktr.

105

BENC BLM

EFSANE

Soru 49 : Efsane nasl tanmlanr? teki anlat trlerinden hani nitelikleriyle ayrd edilir?
Efsane deyimiyle franszcadaki leende ile almancadaki Sage ve Leende kavramlarnn her ikisini kar lyoruz. Dinlik konulardaki efsanelere (almanca Leende) eskiden trkede menkabe derlerdi. Efsanenin balca nitelii inan konusu olmasdr; onun anlatt eyler doru, gerekten olmu diye kabul' edilir. Bu nitelii ile efsane masaldan ayrlr, hikye ve destana yaklar. Baka bir nitelii de dz konuma di liyle, ve her trl slp kaygsndan yoksun, hazr ka lplara yer vermeyen ksa bir anlat oluudur. Bir destan paras karmak ve uzun soiuklu anlat btnnden ko pup kendine zg slp niteliklerini, sanatlk sslemeleri yitirince, sadece olaanst ynleriyle bir kiiyi, ya da bir olay bildirme greviyle snrlannca efsane olur. Masal ve destanla efsanenin ortak nitelikleri, ola anst olaylara, ya da insan-st gleri elinde tutan kiilere anlats iinde yer verme olanadr. Ama des tanda ve masalda olduu gibi efsane iin de zorunlu bir 106

nitelik deildir bu; hi bir olaanst yan bulunmayan efsanelere rastlarz. Bir tarih olay gerekte olduu gibi anlatlmamsa, gerekten uzaklaan bir biim almsa efsanelemi demektir. Efsaneye dnm biimiyle ayn bir olay birbirinden zamanca uzak, farkl kiiler ya da yerler iin anlatlr. rnein: Didon hilesi diye ad landrlan efsanede olaanst bir ge yoktur; bir ya banc yerlemek istedii lkenin sahiplerinden bir kz derisi ile llecek kadarck yer ister; kzn derisin den ok ince bir srm karp onunla istedii toprak par asn evreleyince bir kale kuracak kadar geni yeri elde etmi olur. Fenikelilerin Kartacaya, Haan Sabbh'n Alamt'a, Fatih'in stanbul boaz kysna, Rusyal Yermakn gney Sibirya'da yurt tutmu trk boylarnn top raklarna yerlemelerini ayr ayr efsaneler ayn hile ile aklamlardr. Konular masallarla ortcfk olan efsaneler de vardr. rnein: TTV n 44 teki sahibine mirasn brakan ke di masal kimi anlatmalaryla efsane klna girmitir; o zaman olayn getii yer gsterilir; kedinin sahibinin kimliini, yaad zaman, v.b. ayrntlar tank gste rerek olayn gerekliine inandrma abasndadr anlat. Kimi efsaneler ise (en ok kularn, ieklerin, aala rn, kayalarn... oluumlarn anlatanlar) artk inan ko nusu olma niteliini yitirme aamasmdadrlar; eskiden byle inanrlarm, gya byle olmu... gibiden ak lamalar bu eit sylentilerin eskiden inanma konusu olduunu belirtirler; ama bunlarn asl efsane nitelikleri konularnda ve anlatmlarndadr. Ksacas, efsane kendine zg bir slbu, kalpla m, kurall biimleri olmayan, dz konuma dili ile bil dirilen bir anlat trdr. Halkedebiyatnn herhangi bir trnden rnlerce (masal, hikye, destan, trk) konu olarak benimsendii zaman, ya da bir para halinde ya* 107

p gereci olarak kullanlnca iine girdii trn slp ve biim niteliini kazanr. Ksal ve nesirle anlatlm ol mas sonucu efsane en ok masalla kartrlabilir. Ama yukarda belirttiimiz niteliinden baka efsaneyi masal dan ayrd etmeye yarayan bir zellik de onun sonunun ac.kl bitmesi zorunlu deilse bile olanadr; buna karlk, biliyoruz, masal her zaman sonunu tatlya ba layan bir anlat trdr.

Soru 4 9 : Efsanenin eitleri nelerdir?


Son yllarda, dnyann eitli lkelerindeki milletle^ rin efsanelerinin karlatrmal incelemesini salamak amacyla, masallar iin yapld gibi, efsaneler iin de milletleraras bir katalog dzenleme yolunda hazrlkla ra giriildi. Btn szl anlat trleri zerinde aratr malar alma program iine alan bir rgt, Interna tional Sooiety for foik-narrative research ( = M illet leraras halk anlats aratrmalar Kurumu), efsanelerin drt byk blmde snflanmas kararna vard. Bu ana blmler iindeki alt-kmelenmeler zerinde, alann uz manlarnca, her lkede derlenmi gerelere dayanan tec rbelere gre ileri srlen snflama tasarlar tartl maktadr; en uygun snflama dzeni zerinde bir sonuca varlnca, milletleraras bir efsaneler katalogunun dzen lenmesine giriilecektir. Kurumca imdiden, ilk alma lar kolaylatrmak iin kabul edilmi bulunan drt b lm unlardr: I. Yaradl efsaneleri. Oluum ve dnm ef saneleri. Evrenin sorunu (Maher ve Kyamet gnlerini) anlatan efsaneler. Tarihlik efsaneler. 108

II.

III. IV.

Olaanst kiiler, efsaneler. Dinlik efsaneler.

varlklar ve gler zerine

Soru 5 0 : Yaradl, oluum ve dnm efsane lerinin konular ve nitelikleri nelerdir?


Evrenin ve dnya-n:n: yerin, gn, yldzlarn, v.b. nasl yaratldklarn anlatan efsanelere cosmogonie anlatlar, dnyann sonu diye inanlan a geldiinde btn varlklarn nasl yok olacaklarn.' haber verenlere de eschatologie efsaneleri derler. Bunlardan halkbili mini ilgilendirenler resm inanlarn (din kitaplarnn her kese bir rnek rettiklerinin) dnda kalanlar, yurdun eitli blgelerimde, eitli dil, din ve gelenekten olan topluluklarda, birbirinden farkl inanlar halinde anlat lanlardr; ama resm inanlarn rn olanlarn ayr toplumluk evrelerde alabilecekleri deiik renkler, resm biimlerden sapmalar da nem tar. Dnm efsaneleri ile etiok>gique (nedenleri ak layc) anlatlar bir aacn, bir hayvann ya da cansz herhangi bir tabiat esinin bugnk biimine neden, na sl dntn anlatan hikyeciklerdir. nl ltin airi Ovidiusun Dnmler (franszcas: Mtamorphoses) adl kitabndaki iirleri konularn eski ada yaayan bu trl efsanelerden almlardr. Trk halk geleneinden rnei, Anadolu'nun birok blgelerinde yusufuk (kum ru cinsinden bir ku) iin anlatlan u efsane verir: ki karde gttkleri koyunu yitirmiler. Analarndan, ba balarndan pek korktuklar iin Tanrm, bizi ya ta yap, ya ku yap diye yakarmlar. Kz ku oftp umu, olan ta olmu. Ku kardeini durmadan Yusufuk! diye arr, ararm. (Efsanenin deiik bir anlatmas iin 109

bk.: Yusuf Ziya Demirci, Anadoluda eski ocuk oyunlar, stanbul 1934, s. 101).

Soru 5 1 : Terihlik efsanelerin konular ve nite likleri nelerdir?


Bunlar yazl edebiyatta menkabe adyla belirtilen anlatlarn tmn kapsar. u alt-blmlere ayrlrlar: A) Adlar belli yerler (da, gl v.b.) zerine anlatlan'ar, B) insan topluluklarnn oturduklar yerler (ehir, ky, v.b.), C) nl byk yaplar (kilise, cami, kpr, v.b.), D) tarihlik saylan kiilerden, ya da uluslardan kaldna inanlan defineler, E) milletler, hkmdar soy lar, F) byk fetler, G) tarihlik nitelii olduuna ina nlan nl kiilerin savatklar olaanst gl yara tklar, H) savalar, fetihler, yayllar, I) yerlemi bir dzene ba kaldrmalar, K) bakaca tarihlik nemli olayar, ya da sivrilmi kiiler (uygarlkta klavuz olmu kiji', bilginler, airler, eyhler, mritler, v.b.), L) sevda maceralar ie n aim aklar; kiilerin aile ii eitli ilikileri, M) eitii baka olaylar iindeki yerleri ile bir toplumun tarihinde iz brakm nemsiz kiiler (rne in: oban, hizmeti, v.b.) zerine anlatlar. Bir iki rnek verelim: maceras bir trkye, ve bu trknn bir eit aklamas olarak anlatlmas det olan hikyeye konu edinilmi Gen Osman'n efsanesi H alt-blmne girer. Gen Osman, IV'nc Muradn Badad zerine at seferde, ehrin kuatlmas sra sndaki savalarda yararlk gstermi bir askerdir; efsane onu Badad'n surlarna kar yaplan saldrlar srasnda, kesilmi ban koltuuna alarak sava sr drm bir olaanst kahraman niteliinde anlatm tr. Destans hikyeler iinde, Krolunun meydana 110

kn, ve birok maceralara kathp devran sona erin ce yeryznden ekilip gidiini anlatan efsaneler ona nsan-st gler ve nitelikler yklerler: o Bingllerden inen -Kpk ten itii iin airlik, yiitlik ve lmez lik kazanm, sonunda da Krklarsa karmtr bu an latlara gre. Daha yakn bir tarih dneminde n salm olan akrcal ( = akc) Efe'nin ad evresinde meyda na gelmi olan efsaneler de vardr; bunlar i alt-blmnde, yani Devlet dzenine ba kaldrm kiiler ze rine anlatlan efsaneler arasnda yer alr. Ak efsane lerine (L blm) Anadolu szl geleneinde pek ok rnekler buluruz. Biroklar halk iinde etkili olmu nl ak romanlar (Ferhad ile irin gibi yabanc kaynaklar dan gelen, ya da Kerem ile Asl gibi yerli olan) ile ilgili bir olayn, edeb erevesinden kopup belli bir yerde yer lemesi biiminde olurlar. Bu efsaneler kimi zaman da kitaplarda (ya da bir btn olarak olumu szl h'kye yaptlarnda) bulunmayan ayrntlara degin anlatlardr. Ama uzun soluklu bir roman niteliini almadan, kimisi sadece bir trkye, bir ezgiye takl kalm ak efsane leri de vardr. Kara Koyun hikyesi bunlara iyi bir rnek tir; orada aasnn kzna k obann muradna naii olmak iin stesinden gelmesi istenen s:nama: gnlerce tuz yalatlm ve susuz braklm sry bir dere ky3 nda su imeden durdurmas anlatlr. Aile ii ilikileri zerine anlatlanlara rnei de Bo Beik ve Ta Bebek efsanelerinde buluruz. Birincisi olaan-st hi bir e si olmayan bir hikyedir; bir g srasnda bebesini yi tiren yrk kadnnn ackl macerasn anlatr. kincisi stne kuma gelecek ksr bir kadnn, tatan yontturdu u bir bebee can vermesi iin Tanr'ya yalvarmasn ve dileinin gereklenmesini anlatr. Her iki efsane, birer trknn (ya da o trklerden dnm ninnilerin) aklamalar biiminde anlatlardr. 111

Yukardaki rnekler ve aklamalar, efsaneleri ince lerken kullandmz tarih sznn, kitaplarda, okul larda retilen tarih ten farkl, ok daha geni bir an lamda olduunu gsteriyor; burada, yalnz btn bir l ke veya ulusun gemiinde nemi olan ad, a belli, n leri yazl belgelere gemi olaylara ve kiilere deil, bir toplumun kendi geleneinde benimsedii, kendi gemi ine degin bildii, okluk alan, adlar bile bilinme yen kiilere ve onlarn maceralarna tarihlik niteliini veriyoruz. Tarihlik blmdeki efsanelerin byk bir toplamn ermi kiiler ( = evliyalar) zerine anlatlanlar meydana getirirler. Ermi kiilerin mslman-trk toplumlarndaki zellikleri, onlarn dinlik niteliklerinden ok, olaan-s t glerle, allmn dnda iler grmeleridir. Bu ba kma biz onlarn efsanelerinden byk bir bln din lik efsaneler baln tayan IVnc ana-blme de il de, tarihlik efsaneler blmne (ll'nci blme) ko yuyoruz. Ermi kiilere degin efsanelerin incelenmesinde uy gulanacak yntemin tam verimli olmas iin yaplacak ilerden biri de bu kiilerin sa iken, ya da ldkten son ra baardklar olaan-st ileri de (kermetleri) bir s nflama dzenine sokma-k olacaktr. Evliyalar zerine anlatlan eylerin byk bl tam bir hikye yaps al mam, yaln bir olguyu saptamakla yetinmitir. Masal lardaki motifler iin yapld gibi evliyalar zerine an latlan, ve akl-d baarlar diye tanmlayacamz bu olgularn bir dizininin dzenlenmesi, efsaneleri ve inan lar milletleraras bir l iinde incelemek iin yararl olacaktr. Evliyalar zerine anlatlan efsanelerin kimisinde, keramet diye her anlatlana inanmann samaln, ya c;a bu hikyelerin sadece birer imge, birer mesel dee ri tamas gerektiini belirtmek isteyen bir mizah, alay 112

enisi vardr. Bunlardan bir rnei Dervi Mehmedin hikyesinde buluruz: Ona Ankara'daki eyhi, Badad'a baka bir eyhe armaan olarak gtrmek zere hal vermi. Yolda halnn ikisini satan dervii Badad'daki eyh sktrr. Dervi Mehmedin: Bana bir tane hal verdi eyhim. demesi zerine Badad'l ermi eyh yan bandaki bir pencereyi ap ordan Ankara'daki meslekdana seslenir, ve ka hal gnderdiini sorar. Ankara'h eyhin ba grnr pencerede, ve hallarn says ze rinde iki ermi adamn konumalar sonunda da Dervi Mehmedin yalan meydana kar. Ama, Derviin de bey ni atar, iki eyhe birden bir kfr savurup: Bre insafsz lar, der, mdem birbirinize bu kadar yaknsnz, bu zaval l dervie yayan yapldak aylk yolu ne diye teptirir siniz?

Soru 5 2 : Olaanst varlklar konu edinen ef saneler hangileridir?


Bu blmdeki efsaneler milletler-aras katalog tasa rsnda u alt-blmlere ayrlmtr: A) Ain-yazs, B) lm ve tesi, C) tekin olmayan yerler, D) tabiatn bir paras olan yerler (orman, gl, v.b.) ile hayvanlarn sahip leri ( = koruyucular), E) Cinler, Periler, Ejder halar v.b. olaanst gte yaratklar, F) eytan, G) has talk ve sakatlk getiren varlklar (Albast gibi), H) ola anst gleri olan kiiler (byc, frk, afsuncu gibi), ) mythique nitelikte hayvan ve bitkiler (adam otu gibi) zerine anlatlar. Kimi hayvanlarn koruyucular olan, ve kadn ya da erkek klnda gze grnen olaan-st gte kiiler zerine anlatlan efsanelere gzel bir rnei Yusuf Ziya Demirci'nin Yrkler ve kyllerde hikyeler (stanbul 1934) adl kitabnda buluruz: nl bir avc dada bir geyii btn gn kovalam, ama vuramamtr. Akam, 113

bir ate banda oturan bir obanla bir kza rastlar, onla rn yannda konaklar. Onlar avcya bir geyik kesip yedi rirler. oban etleri yenmi olan hayvann kemiklerini bir araya getirir; eksik bir ee kemiinin yerine bir ard yongas koyar, ve geyii diriltir. Ertesi gn avc gene bir geyii kovalar, vurur. Hayvan kesip paralad zaman gece eksik eenin yerine konmu olan yongay bulur. Hi kyedeki oban ile kz, av hayvanlarnn koruyuculardr, zellikle geyikler zerine buna benzer, ve ou kez avc larn bir felkete uramalar ile sonulanan efsaneler Anadoluda ok yaygndr. Bu efsanelerin bir baka e idi, koyunlarn koruyucular olaan-st kiiler zerine anlatlr. Olaan-st varlklara degin efsanelerin de bir o u tpk ermiler ( = evliyalar) zerine anlatlanlardan bir bl gibi, tam bir anlat rgs ile kurulmam, sa dece bir inan, sz konusu olan varln herhangi bir ni teliini, gcn belirtmekle yetinmi inan anlatmlar dr. Bunlar anlat tipleri olarak kmelendirmek olana yoktur. Evliyalarn kermetleri iin yukarda (soru 51'de) nerdiimiz ynteme uyarak, efsaneleri ve baka anlat trlerini meydana getiren bu eit eleri de, karla trmal incelemelerde yararlanmak zere snflandrmak yerinde olur.

Soru 53 : Dirilik efsaneler deyince ne anlyoruz?


Bu blmde sadece dinlik inan ve ilemlerin ar bast ve niteliklerini bu elerden alan efsaneleri top lamak yerinde olur. rnein: IXuncu yzyln nl mistiki Bistml Byezd gece gndz: Tanrm, Cehennemi yok et! diye dua edermi. Bir gn rastlad bir melek ona bir yoldan gitmesini sylemi. Byezd o yolun so nunda bir demircinin dkknna erimi. Demirci, yum 114

ruunu eki gibi kullanarak kzgn demiri dvermi. B yezd bu ie am, ve demircinin bu kermetink srrn renmek istemi. Demirci: Ben Tanrya, Rabbim beni Cehennemine at, ama vcudumu o kadar byt ki Ce hennemi tek bama dolduraym, kullarndan bir tek ki iye yer kalmasn, diye dua ederim, demi. X'uncu yzyln nl kiisi HaHc Mansr zerine sylenen ve yukardaki efsane gibi Anadolu'da derlenmi bir anlatya gre: Ben Tanrym anlamnda Ene-I Hak dedii iin onun gzlerini oyuyorlar; akan kan yerde ay n szleri yazyor. Sonra vcudunu yakyorlar, savrulan kl nehrin sular zerine gene Ene-I Hak szlerini ya zyor. O zaman Hallca kyanlar anlyorlar ki ona bu gerei Tanr esinlemitir. nc bir rnei namaz klmasn bilmeyen, namaz niyetine taklak atan obanla onun bu davrann kna yan, ve ona doru namaz klmasn reten din bilgininin hikyesinde buluruz. Din bilgini bir kaya binip oban dan ayrld srada oban, adamm rettiklerinden bir ?eyi sormak zere deniz stnden kayn pei sra yr mee balar. Bilgin o zaman, Tanrya kulluk sorunun da nemli olann biirme bal eyler olmad gere ini anlar, obana Benim rettiklerime lzum yok sen namazn ene eski bildiin g bi kl. der. Grlyor ki bu anlatlardan birincisinin ana-konusu, resmi dinin benimsedii, gnah iemi kullara obur dnyada ceza ektirme kuralna ba kaldrma, Tanry bu dzenin deitirilmesine zorlama dncesidir; anlat tmiyle din anlay zerine bir tartmadr. kinci anla tda panteizmin savunmas yolunda Mansrun aracl ile tanklar ortaya dklmtr. nc rnekte din so rununda kulla Tanr ilikileri konusunda biimlik dnn boluu ispatlanmak isteniyor. Ksacas, bu anlatlarda ar basan eler hep din sorunlardr; dlntik 115

efsaneler blmnde ancak bunlar gibi temel dnce leri ile insan-Tanr ilikilerini, ve dinlerin kendilerine zg eitli sorunlarn n plana koyan rnleri kmelen dirip incelemek gerekir. Baz anlatlarda dinlik dncenin mi, yoksa baka trden bir sorunun mu stn ktn kestirmek gtr. rnein, mer Seyfeddin'in bir hikyesine de konu olan Ali Yoz'un kava efsanesi: Bir haydut pek ok can lara kydktan sonra tvbekr olmutur. Yol stnde bir konak yaptrmtr. Her geene sofrasnda yedirip ii rirse Tanrnn affna urayaca kendisine haber veril mi. Gnahlarnn balandn da, diktii kuru bir ka vak daimin yeermesinden anlayacaktr. Bir gn kona na inmek istemeyen bir atly kzp ldrr, ve aarak grr ki kuru kavak dal yeermitir: nk ldrd adam susuz bir kadnn erefini lekeleyecek bir ile g revliymi. Bu efsaneyi, haydutlar, ilk bakta cani lik ve gnah saylan ilerine gre yarglamak yanl okr dncesini izleyerek bir yere yerletirmek gerekirse ta rihlik efsanelerin haydutlar blmne, ama gnah kavrammn tanmlanmasnda izflrk dncesinden y ryerek de dinlik efsaneler arasnda yerletirmek ge rekir. Bu son rnekte, grlyor ki, her iki dnce de ayn arlktadr.

Soru 54 : Efsanelerin, halkbiliminin konusu olan nitelikleri iinde ve dnda zel nem leri vat mdr?
Efsaneler halkn aresizliklerini, umutlarn, zlem lerini, dnya grlerini btn teki halkedebiyat trle rinden daha keskin belirtirler; nk inan konuudur lar byk bir bliyle. Onlar samadr, akl-ddr, di 116

ye kmsemek, zararldr diye afaroz etmek yersiz bir davran olur. Aydn kiilerin bylesine bir tutumu halk anlama, onunla ibirlii yapma abasna engeller kar maktan baka bir sonu vermez. Efsanelerin inan ko nusu olanlar ancak o inanlarn srp gitmesini sala yan artlarla birlikte ortadan kalkacaktr. O artlar or tadan kaldrmadan efsanelerin samal, zararll ze rinde durmann bir faydas yoktur. Kald ki efsanelerin bir bl, halk onlara inanmaz olduktan sonra da yaayacaktr. Yukarda bu eitten olanlara deindik, bir blk efsanelerin gerekliine Inonon evrelerde, ikinci bir blkten efsanelerin, onlara nanlmadan da, ve bambaka bir anlam iinde, anlatla srdklerini gsterdik. Bu son aamadaki efsaneler artk inan konusu olarak deil, tpk masallarda olduu gibi, birer imge, birer anlatm arac olarak dinleyenleri duy gulandryor; gnn birinde, teki soydan olanlar da ay n aamaya ulaacaklardr. Efsaneler, bu son deindiimiz nitelikleriyle, ada sanatlara: resme, iire, tiyatroya, sinemaya konu kayna olurlar; yeter ki bu eitli alanlarn yaratc sanat lar, efsanelerin anlam ykl, renkli, duygulu ieriklerinin aracl ile gnmzn sorunlarn dile getirmek ve onla ra ada anlatm biimlerini giydirmek gcn gstere bilsinler.

117

ALTINCI BLM

BLMECE

Soru 5 5 : Bilmece hani nitelikleriyle halkedebiyat tr deerini tatr?


Bilmece ilk bakta bir oyun tr sanlr; nitekim bilmeceli oyun eitleri vardr. Ama, bilmeceyi bu oyun lardan ayrd eden nitelik soru blmnn olduu gibi sylenmesi gereken bir sz kalb, karlnn da tartl madan nceden kabul edilmi belli brr ey oluudur. Bil mece syleenler bir trl bilgi yarna giriirler; belle inde daha ok sayda, kusursuz syleyebilecei bilme ce metni ve sorulabilecek bilmecelerin zmn bulun duran kazanacaktr. Bilmeceli oyunlarda ise, gerek so ruda, gerek zmde oyuncular daha serbesttirler; hazr, kalplam soru ve zmlere bal kalmazlar. Bilmecelerde sorular hem biim, hem de deyileriyle zenilerek meydana gelmi, zletirilmi sz yaratmala rdr; iire zg arml anlatmlar onlarn olduklar gi bi, bozulmadan saklanmasn gerektirir; herhangi bir sa nat yaratmas iin duyulan bir trl sayg onlar rastgele yozlatrlmaktan korur. te bilmece bu nitelikle riyle bir halkedebiyat tr deeri tar. Baka halkedebiyat rnleri gibi bilmeceler de bl geden blgeye, lkeden lkeye, adan aa yaylp da 118

lrlar. Bu bakmdan milletlerin, ya da daha kk n san topluluklarnn kltr al-verilerini incelemekte ya rarl gerelerdir.

Soru 5 6 : Bilmecenin biim bakmndan eitlen nelerdir?


Dz szle de, iir biimlerinin gerektirdii l ve uyak elerinden yararlanarak da sylenmi bilmeceler vardr. En ksa ve yaln nesirli biime rnei iki kelimecikten meydana gelmi u bilmece verir: Ev gmlei ( zm: kire badana). Bilmecenin kelime says arttk a, nesirli de olsa, iir dilinin l, ba ve i uyak, v.b. eleri metinde yer almaya balarlar. Tm nazml bil meceler ou kez 7 ve 8 heceli dizelerden meydana gelir ler; uyak emalar iki dizelilerde a a, llerde a a a ya da a o b, drtllerde mni biimine uygun olarak a a b a, daha ok dizelilerde ikier ikier uyakl: a a b b c c... biiminde olur. Uyak dzeninde bu kurallara uymayan bilmecelere de rastlanr. Syleni zelliklerine gre bilmeceler yle kmele nir: 1) Balanglar kalplam olanlar: a) metel metel; mesel mesel; bilmece bildirmece; tap tapmaca, (tap : bulmak) gibi trn ad anlarak balayanlar, b) benim bir olum var; benim bir kzm var szleriyle balayanlar (oul, kz bulunmas gereken nesneye iarettir). c) bir acyip nesne grdm diye balayanlar (bu rada bilmeceyi soran, herkese bilinen bir nes nenin bilmece metninde olaanst, garip, acyip niteliklerle tanmlanacan haber ver mek ister) , 119

d) ol nedir kim? sorusu ile balayanlar. Son iki blmdeki bilmeceler, okluk, okumuluk taslayanfara zg seilmi, yabanc kelimeler kapsar; karn dzenledikleri bilmeceler ou kez bu deyitedir. 2) Sorular ses taklidine snrlanan bilmeceler: vnnn... vt - bunu bilmeyen it (zm: sapan ta). 3) Kelime oyularna dayanan bilmeceler: a) bir kelimeyi heoelere blerek artc bir soru karmakla elde edilenler: tiren gelir IS diye, makinist vurur TAN diye, kmrc anahtar kaybetmi, kondktr barr BUL diye (z m: STANBUL), b) kelime oyunu, bir kelimenin iki anlaml ol masna dayanr; soruyu zmleyecek olan bu durum artr: Bu yl yulaf ktl olacak, kzler ge ekilecek (gk kelimesinin, bil mecenin deyii yznden hatra gelmeyen ikin ci anlam: ayr, otlak; byle olunca da orta da zmlenecek bir soru yoktur, karlk bil mecenin metnindedir), c) iki anlamllk kelimelerden deil de tanmla mann kendisinden gelir; zm tanmlamann ilk akla getirdii (ou kez sylenmesi ayp) eyden tamamiyle baka bir nesne, ilem, ya da olaydr, d) soru, kastl vurgu, ya da duraklama yanl lar yaplarak olmayacak eyleri olmu gibi syleme biiminde konulmutur: Han kapsn dan smaz, fndk kabuuna sar (zm bir hann kapsndan smad halde bir fn dn kabuuna san nesne deil, sadece han ve fndk kelimelerinin zne olarak kullanl dklar cmlenin kendisidir; bilmeceyi syle 120

yen: han kendi kapsndan smaz, fndk ise kendi kabuuna sar demeyi aklndan geir mi, ama kastl olarak, ilk anlama gelecek bir syleyile olmayacak bir ey sormutur. 4) Ayn bir nesneyi olumlu ve olumsuz elikili nermeler ile tanmlayarak zm gletiren bilmeceler: Soluu var cam yok, kaburgas var kan yok (zm: krk); kardan baktm bir ok, yanna vardm hi yok (zm: bir yere konmu kular).

S o ra 5 7 : erikleri bakmndan bilmecenin e itlenmeleri nasl olur?


Bir bilmecenin ieriinden onun konusunu, yani bil mece ile sorulan sorunun zm olan nesneyi, olay ya da kavram anlyoruz. Bilmece kitaplar ou kez bu ko nulara gre bir sralama gzetirler, ya da, bilmece me tinlerini baka bir dzene uyarak sralayp sona ekle dikleri dizinde konular (yani zmleri) alfabe srasyle dizerler. Bilmeceler insan, hayvan, bitki, cansz maddeler, ta biat olaylar ve eleri gibi somut nesnelerden tutun da, akl, uyku, rya, v.b. gibi soyut kavramlara kadar ok eitli konulan kapsar. (Soyut konular gze arpacak kadar aznlktadr.) Ayrca, rnein bir nesnenin de iik halleri, insann eitli uzuvlar, alfabenin ayr harf leri. v.b. gibi ayrntlarn bilinmesini isteyerek zmle ri gletirmeyi ararlar. Kimi kez de bir tek bilmece iinde birka soru vardr; zm bulma durumunda olan kii bir tek karlk dnrse aracaktr. Btn bu e itlere birka rnek verelim: 1) Alfabenin belli harflerinin ya da iaretlerinin 121

bulunmasn isteyen bilmecelerin ounluu arap harfle rine degindir: Bende var, sende var, lemde yok, demde yok) zm: arap alfabesinde b, n harflerinde bu lunan, lem ve dem kelimelerinin hibirinde bulunma yan nokta). Hem arap, hem de ltin alfabesinin harf lerine uyan bir rnek: Bana deer, sana demez; babaya deer, anaya demez (zm: bir yanda bana ve baba kelimelerindeki dudak harfi, b, te yanda da bu sesler den yoksun olan sana ve ana kelimeleri). 1928'den sonra yalnz yeni trk alfabesi ile zmlenebilen bil meceler de tremitir: stanbulda bir tane, zmir'de iki tane, Sivrihisarda pek ok, Almanya'da hi yok (zm: i harfi). 2) Bir bilmecede birka nesneye degin soru bulu nan tiplere rnekler: Tarlas beyaz, tohumu siyah, elle di kilir, dille biilir (zm: kt, mrekkep, yaz, oku ma). Gkten bir karpuz indirmiler, on iki dilime bl mler, on birini yemiler, birini haram demiler (z m: yl, 12 ay, ramazan dnda 11 ay, ramazan ay). 3) nsan vcudunun eitli yerleri, zmn bulun masn gletirmek iin, karikatrms bir anlatmla ta nmlanr: Yedi delikli tokmak. Bunu bilmeyen ahmak (zm: ba; yedi delik: 2 gz, 2 burun delii, 2 kulak, 1 az). 4) Soyut bir kavram tanmlayan bilmecelere r nek: pl pl sudan getim, prtsn duymadm. Yeil imen stnde kuma bitim, krpntsn bulmadm ( zm: rya).

Soru 5 8 : Bilmecenin bir elence arac olmaktan baka anlam var mdr?
Bize bugn bir oyun, bir elence arac gibi gelen bil 122

mecenin eski alarda ok daha cidd grevleri, ve toplu mun yaamnda zel bir nemi vard. Bu niteliklerinin izlerini onlar bugnk aamalarnda da, metinlerde olsun, syleme geleneinde olsun, saklamlardr. Birka r nekle bu olguyu belirtelim : Bilmeceyi zmeyi baaramayan, yarmadaki hasmna akadan bir bata bulunmak zorundadr: Cen netin anahtar, Kbe, byk bir ehir... gibi; bu ba lar zerinde hki tarafn uzun uzun tartmalar da gelene in bir kuraldr. Bilmeyen tarafa, tekerlemeler biimin de yerici szler sylemek, vcudunun bir tarafn e kie ekie sata rkarmak, v.b. cezalar uygulanr. Bu gn bilmece metinlerinin iinde rastladmz ya bunu bileceksin, ya bu gece leceksin gibi tehditli szler de bilmecelerin eskiden sade aka, oyun saylmadn ha trlatan kalntlar olsa gerek. Eski hikye ve menkabelerin anlatt kimi snamalar gnmzdeki bilmeceleri ha trlatr: Belks'n, Sleyman Peygamber'e, Sfenks'in Oidipos'a, Bbil ve Msr hkmdarlarnn birbirlerine sor duklar muammalar gibi... Bilmecelerin bu ok eski bi imleri silhl savalarn yerini sz ve bilgi yarmala-. rnn almas, ve bu yoldan, kan dkmeksizin iki taraf arasndaki anlamazln zmlenmesi iin bavurulan aralar idi. Masallarda bunlar anstan rnekler buluruz: kahraman, bir Devin, ya da baka bir olaan-st ya ratn bilmecemsi sorularna doru karlk vermekle lmden kurtulur. Yine kimi masallarda rastlanan bir mo tif vardr: Padiah kz, kendisiyle evlenmek isteyen de likanllara, bir bilmecenin zm artn komutur; ba arszlk adaylarn lmleriyle ya da ar cezalanmalariyle sonulanr. Bu masal motifi ile ilikisi dn lebilecek bir oyun greneine Anadolu'nun baz blgele rinin dn trenlerinde rastlyoruz; bunlarda bilmece, o lan tarafyla kz tarafnn, bir eit sava taklidi olan 123

karlamalarnda nemli bir yer tutar. Olan tarafnn delikanllar kzn kynn snrna yaklanca iki tara fn bayraktarlar birbirlerine bilmeceler sorarlar. Yeni len taraf bayran yenen tarafa verir, ve ancak bir ba karlnda onu kurtarr; ba zerinde anlamaya varlamazsa yenilen bayraktar btn dn boyunca ye nen bayraktarn solunda duracak ve onun her dileini, ne kadar g ve olaan-d da olsa, yerine getirecektir. Khin ( = bilici) lerin esrarl szlerle gelecei, ya da ryalar yorumlamalar ile de kimi bilmecelerdeki anla tmlar ok benzerlikler gsterir. Ouzlarn destans hi kyelerinden meydana gelmi Dede Korkut Kitab'nda, bu eitten rya yorumlamalarna bir rnek okuyoruz. Anadolu Alevilerinin geleneklerinde, bilmecenin her bakma daha gelikin biimleri diyebileceimiz birtakm sorulu iirler, mezhep topluluuna girme yeteneinin adayca kazanlp kazanamadn anlamak iin bavuru lan aralardr; bunlarn aracl ile adayn alev tresi ne degin temel kurallar, dab ve erkn zerine bilgisi llr. Bundan baka, bir Alevi ya iir biiminde, ya da tekerlememsi birtakm kalp-szlerle sorduu sorulara bekledii karl alp almadna gre, bir yabancnn Alev topluluundan olup olmadn anlar. Yukardan beri gzden geirdiimiz btn bu eitli olgular bilmecenin bir oyun-elence trne dnmn den nceki aamalar olmaldr. Bugn ou yerlerde hele ehirlerde bilmece sa dece ocuklarn tekelinde kalan bir elence trdr. Bu nunla beraber, halk geleneklerinin gl kald kimi bl gelerde, zellikle ky evrelerinde, k geceleri toplant larnda, imecelerde ve bakaca toplu olarak almay ge rektiren ilerde (rnein, kuzey-dou Anadoluda m sr baaklarnn soyulmas, fmdn krlmas ve kabuk124

larrnn ayklanmas, v.b.) yetikin kiiler de iki kmeye ayrlp karlkl bilmece syleerek almalar yrtr ler; bilmece bu hallerde trk gibi, masal gibi, ii bitevi yelikten kurtaran, toplu almalar renklendiren, yorgun luu hafifleten, hem de ile birlikte yrtlebilen bir e lence oluyor.

Soru 5 9 : Bilmecelerin yaratclar var mdr? Oluumu nasldr?


Bilmeceler de, baka halkedebiyat rnleri gibi, k kenlerinde birey yaratmalardr; ama onlarn ilk yarat clarnn kim olduunu bulmak, bilmek mmkn deildir; nk bir bilmece sylenip halk iinde yaylmaa kar kmaz sahipsizlik onun bir nitelii olmutur. Yakn bir zamanda bir rastlant ile yaratcs renilmi bir bilme ce bulsak bile onun bir halkedebiyat rnnn alnyazsn srdrerek yaayp yaamyaca zerine kesin bir yargya varamayz. rnein Tevfik Fikret'in bir iirinden u para : Benim siyah bir bacm va r: Ad Leyl, gz ehl, Kollarnda, ellerinde, Salarnn tellerinde Pullar, inciler parldar. 1946da, Antalya Sanat Okulu rencilerinden derlenmi bilmeceler arasnda yer almt; zm: gece idi. Ama ilk defa belki bir gen rencinin aklna gelip Tevfik Fikret in iirinden bile bile alnan ve bilmece olarak ortaya atlan bu metin, bu ilk sylendii evreden kp halk iinde yer lemi, yaylm mdr? Yaylacak mdr? Yaylmas ne reye kadar gidecektir? Bugn iin bu sorular karlksz kalyor. 125

Baz klar (hatt baz klasik airler) iir biimin de bilmeceler sylemilerdir. Bunlar, bilmecenin oluumu sorununda ayr olguya rnek olarak gsterilebilir; bi rincisi, k tmiyle yeni bir bilmece kurar; kincisi, halk iinde yaayan bir bilmeceyi kendi slbuyle nazma e ker, ve halk bilmecesi km metninde aka grlmek tedir; ncs: k bir halk bilmecesinin eleriyle halkedebiyatnn baka trlerinden (k iirlerinden, tr klerden, ataszlerinden) gelme eleri bir araya getire rek yervi sayd bir bilmeceye biim verir. Bu son olu uma bir rnei Karsta, -nl k ldrl enlik'in toru nu Ylmaz enlik'in dzverdii bilmecede buluruz: ' Bugn ben bir nesne grdm: bak etraf krmz. Nefesi var, can yoktur, akar kan krmz, (zm; ay). Bu bilmece eden meydana gelmitir: 1) ba, birok halk bilmecelerinde kullanlan kalp-sz: bugn ben bir nesne grdm (varyant: bir acyip nesne gr dm); 2) zm baka olan Nefesi var, can yok; kabur gas var, kan yok (zm: krk) bilmecesinin btnn den kopmu nefesi var, can yok paras; 3) belki Yl maz enlik'in evresinde nl k Ercili Emrah'n bir iirinde uyak olan krmz kelimesi; o iirde de, bilmecede olduu gibi, kann nitelii olarak kullanlm olmas, bil mecenin yaradlnda ilk arm salam olabilir; Yl maz enlik'i esinlemi olacan dndmz ve Ercili Emrah'n iirinde bulunan dizeler unlardr: ldr beni, elin batr kanma: Ko desinler a elleri krmz. Grlyor ki, bilmecelerin oluumunun ilk ann ke sin olarak gzleyip saptamak gtr; geree yaklaan ihtimaller ileri srlebilir ancak, ve her bilmece iin ayr 126

bir oluum yolu izlenmesi gerektiini unutmamaldr. Ki mi bilmecelerin ayn zamanda hibir farkl yan olmak sam mni, ya da tekerleme (masal tekerlemesi, oyun tekerlemesi) metni olarak karmza kt da olaandr; yani, aslnda bilmece olmad halde, anlatmndaki zellik gerekince bilmece olarak da sylenebilecek bir metin, o amaca uygun dnlp sylendii andan ba layarak bilmece olmutur. rnein : Kardan atl geti, Nal parlatt geti llere selm verdi, Bizi alatt geti. mnisi zm l ( = cenaze) olan bir bilmece ola rak sylenmitir.

127

YEDNC BLM

ATALARSZ. ALKI, KARGI

Soru 6 0 : Bu blmdeki trlerin ortak nitelik leri var mdr?


Aada her birini ayrntlaryla tanmlayacamz bu trn ortak ynleri, anlamlarndaki ksalk ve youn luk, grevleri gerei de alay, aka, oyun gibi gldrc, elendirici eleri kabul etmeyen arballklardr. Her de dz szl konumadan bamsz dn lemez; sz iinde gerektii zaman sylenir. Bununla be raber sz arasnda, belli bir yerde, dnceye belirginlik, g ve koygunluk salarlar; szn geri kalan blmle rinden ayrd edilirler. Konumasn ataszleriyle ssle mesini bilen adam gibi, gerektiinde gzel alk (hayr-dua), ya da koygun karg (bed-dua, ilen) syle mesini bilen kii de topluluk iinde ayr bir nem tar; azna baktrr herkesi; alklar hak etmek istenir, karg larndan kanlr. Ataszlerinden, alklardan, kargJardan daarcnda her zaman, yerine gre kuHanlabiJecek, bol eitli gereleri bulunan, ve onlar ayn ustalk la kullananlar ou kez ayn kiilerdir. Bu szlerin bir baka ortak nitelikleri de kkenleri <ok eski alara kan sz kalplar olulardr. Onlar 128

syleyenler ou kez iindeki kimi kelimelerin anlamla rn bilmeden kullanrlar; bir eit fosil szleri sakla yan kalplar olmalar da onlarn dilblgisl ncelemelerinde deerini artrr.

Sora 61 : Atalarsz nasl tanmlanr?


Yukarda da deindiimiz gibi atalarsznn halkedebiyat tr olarak, dz konumadan bamsz bir varl dnlemez; yani atalarsz, masal ya da trk gibi, durup dururken tek bana sylenmez. Bize bir masal anlat. dediiniz zaman masalc masaln anlatr, kendi sinden bir trk sylemesi stenince gzel sesti bir kimse trksn syler, baka bir vesile olmasa da. Bir atalar sznn sylenmesi iin ise belli bir vesilenin km ol mas gereklidir; bu bakma atalar sz fkrasya benzer; fkranm ondan fark: fkra, bir vesile dnce anlatl makla beraber, anlatld yerde dz konumadan bam szdr, ondan kopmu haldedir; atalarsz ise hasb hlin iinde, ondan ayrlmaz bir para durumundadr. Yalnz bir halde atalarsznn gnlk konumadan bamsz olarak kullanldn gryoruz: Krml Karaymlarda, ve Anadoluda elde, belki baka yerlerde de, bir oyun vardr; bunda karlkl iki takm sra ile ata szleri syleir; yenilmemek iin kar tarafn syledii atasznn balang harfinde yeni bir atasz bulmak gerektir; daarcn ilk tketen takm yenilmi saylr. Grlyor ki burada da atalarsz bir oyunun gereci olarak kullanlmaktadr. Atalarsznn dz konumadaki baz sz kalplarn dan farklar onw birtakm ayrc nitelikte biim ve ie rik zelliklerindedir: ksalk, kesinlik, anlatmdaki aydn lk ve kuruluk gibi... Atalarsz halkedebiyatnn teki 129

trlerinde (rnein iir, masal, tekerleme ve bilmecede) rastladmz renkHIik, ok-anlamllk, kaypaklk, keli me cambazlklar v.b. anlatm ve slp oyunlarndan ka nr. Atalarsznn iir triyle tek ortak yn kimi e itlerinde uyak, ba-uyak, l gibi iire zg teknik ara lardan yararlanmasdr; ama bunlarn grevi, bellemeyi kolaylatrma ile snrlanr.

Soru 62 : Ataszlerinin eitleri nelerdir?

Ataszleri iki byk kmeye ayrlrlar: 1) Asl ata szleri, 2) atalarsz deerinde deyimier. (Bu ikinci k me aada soru 63te incelenecek) As'I ataszleri, anlamlarna bir t, bir davran kural, bilgelik bir yarg yklemilerdir. ki alt blme ay rlrlar: a) Bir yargy, ya da bir gzlemi kapsayan ata szleri. Bunlarn kimisinde bir davran kural, ret me, ibret dersi verme amac sezilir; rnek: kan kan ile ymoz'ni. kem su ile yurlar. K'misi ise ahlktk anlam yklenmi bir gzlemi dile getirirler: hak btldan ala mad, okrm dereyi kimse balamad. Kimisinde de tabiat ve gnlk yaama olgularna degin bir gzlem, eletiri anlamnda kullanlr: tama su ile deirmen dnmez. Bu blmdeki ataszleri iinde b;rou da sadece tabiat olgularnn, ya da cansz maddelerin niteliklerine degin deerlendirmelerdir: mevsim deimeleri, hayvanlarn, bitkilerin zellikleri, ekim, biim eidinden tarm ileri zerine bilgiler, v.b.; ahlklk herhangi bir ikinci-anlam aramak gerekmez bunlarda; rnek: kork aprln be'nden, kz ayrr einden; bu atasz mevsimlerle ilgili bir azlemi saptamaktan ileri gitmez; iindeki retici, tleyici tek ge, iftiyi, edinilmi tecrbelere 130

dayanarak, yln belli dnemlerindeki umulmadk hava de imeleri zerine uyarmaktr. Bir blk de, salt bir blgeye, ya da dar bir toplum evresine degin deerlen dirmelerdir; bir yer halknn komularna degin, olum lu ya da olumsuz yarglarn dile getirenlere rnek: Kasmpaal, eli maal. b) kinci alt-blmdeki ataszleri dolambasz, ak bir t, akl-verme, ya da yasaklama biimindedirler: gzn ile grdn etein ile rt, sz her grlen aybn yaylmasndan saknlmasn tleyen bir ataszne r nek olur. Fkra edas tayan ataszleri. Bunlar son kerteye dek ksaltlm bir anlat yaps gsterirler; dil kurulula ryla da teki ataszlerinden ayrlrlar. lerinden bir e idi hikye ye konu olan kii lerin konulma biimin de bakk iki cmlesi ile hikye yi anlatann 3nc a hs olarak getirilen szlerinden kurulmutur: Deveye sor mular: Boynun neden eri? Nerem doru ki de mi. Bir baka eidinde konuma tek ahsldr: Kek lik gibi yryeyim. demi, karga kendi yryn de unutmu. nc ahs olarak anlatcnn szlerinin katlmad biimlere de rasttanr: Deveyi grdn m? Yeden lsn; burada atasz, iki kiinin karlkl ko numasdr. Bir drdnc eidi, konumasz salt an lat biimindedir: t ite buyurmu. t kuyruuna buyur mu, sznde olduu gibi. Grevleri bakmndan btn bu eitlerdeki ataszleri aada greceimiz benzetmeli deyimlere yaklarlar. Fkra edas tayan bu ataszlerini kkenleri bir fk raya kan atasz deerinde deyimlerle kartrmamak gerekir. Bu sonunculara birka rnek: yorgan gitti, kav ga bitti sz Nasreddin Hoca'nn nl fkras ile, baklay azndan karmak deyimi de bir Bektai fkras ile, ak 131

lanrlar; ama onlarla ilgileri olduunu ve fkralarn ko nularn bu szleri kullananlardan pek az kimse bilir. Ataszlerinin, yukarda deindiklerimizden baka ba z biim zellikleri daha vardr. Kimileri.bir iirden kop mu izlenimi brakacak gibi, ll, uyakl szlerdir: g nl dt kediye, kedi benzer kadya, gibi. Birok ataszlerinde en eski trk iirinin nazm zelliklerini bulu ruz, i ve ba-uyaklar gibi: ivecek kanck, gzsz incik dourur; yaz var, k var, ivecek ne i var; ba olan bo olmaz; baz bazla, kaz kazla, kel tavuk topal horozla v.b.

Soru 6 3 : Ataszleri deerinde deyimlerle gnlk konuma dilinde kullanlan deyimleri nasl ayrd etmeli?
Atasz deerinde deyimlerin, temsil lerin gnlk konuma dilindeki hazr sz kalplar biiminde deyim lerden ayrd edilmesi olduka gtr. Birincilerin kinci lere baka daha uzun olular, gnlk konuma dilinde da ha seyrek geileri birer mihenk olabilir. Ataszne alan deyimlerle oynamak, dili kullanmada ustalk, kafa olgun luu, bilgi dolgunluu gerektirir. Bir iki rnek verelim: dalyan gibi, karn burnunda, gnlk konuma dilinin bey lik deyimleridir; kz altnda buza aramak ise atasz deerinde bir deyimdir; yersiz, gereksiz kukularla dav ranp evresini tedirgin eden kiinin bu tutumunu yermek iin kullanlr. Bu deyimler, anlatmlarndaki zellikler bakmndan u alt-blmlere ayrlr: a) Atasz enisi tayan deyimler: yukarda r nek olarak verdiimiz sz gibi, ya da iki ayan bir pa buca sokmak deyimi gibi; bu son deyimde yersiz aceleci132

liin insan gln hallere sokaca yolhj bir uyarma antarrn gizlidir. b) Bireylik hallerde uygulanan deyimler: tut kelin pereminden sz gibi; bu deyimle g bir durumda ka lan insan, alabilecei tek tedbirin de bir ie yarayamayacan, bylece ne yapacan ardn anlatmak ister. c) Benzetmeli deyimlere rnekler: Kerem'in arpa tarlas gibi yanmak sz, muradna erdiini sand bir anda yanp kl olan k Kerem'in ackl maceras*na bir antrmadr; elinde avucunda olan her eyi ve ilerisi iin btn umutlarn yitirmi kimsenin aresizliini an latr. Dut yemi blbl gibi susmak sz, dut mevsi mi gelince blbllerin tmez olduu gzlemi ile aklana bilecek bir deyim olsa gerek; konumay ok seven bir kimsenin herhangi bir etkenle konumaz olduunu an latmak, ya da kendi dncelerinin doruluuna pek g venen bir kimsenin, hakl tenkitlere karlk veremiyecek duruma dp sklm pklm susmasn anlatmak iin kullanlr.

Sora 6 4 : Destan geleneinde ve yazl edebi yatta ataszlerinden nasl yararlanl mtr?
Baz eski metinlerde olduka uzun ataszleri katarlarma rastlanr. Destan geleneinin canl olduu alar da, destann giri blmnde, sras dnce inde de, destanc anlatsn anlam bakmndan da birbirini tamam layan bir sra ataszleri ile ssleyerek, nem verdii bir dnceyi belirtmek amacn gderdi. Dede Korkut KitabYn giriinde bu eit sz katarlarna rastlarz: Yapa yapa karlar yasa yaza kalmaz. Yapclu gke emen gze kalmaz. Eski panbuk bez olmaz. 133

Kar dman dost olmaz. (...) Er, malna kymaynca ad kmaz. Kz, anadan grmeyince d almaz. Oul atadan grmeyince sofra ekmez. Oul atann yeteridir, iki gznn biridir. Dev letli oul kopsa ocann kzdr. Oul dahi neylein baba lp mal kalmasa. Baba malndan ne f'ide bata devlet olmasa. Devletsiz errinden Allah saklasn, Hnm sizi. O alarda, yle anlalyor ki, ataszleri sade gn lk konuma iinde sras dtke sylenmiyor, destans anlatnn iinde de nemli bir ge olarak yer alyordu. G nmzde Krgzlarn, Kazaklarn destanlarnda bu gele nek canl olarak sre gitmektedir; Anadolu klarnn hikye anlatmalarnda yer yer ataszlerine alan kalpla m, tekerlememsi takm-szlerle anlaty ssleme abas bu gelenein bir kalmts olsa gerektir. Osmanl anda ataszlerinin bu yolda kullanlma geleneinin yerini, ou kez halk edebiyatndan gelme ataszlerini arz lsne uydurmak iin ekitirip bo zarak iirleri ssleme hneri almtr. XVInc yzyl ai ri Gvh'nin Pendnmesinde, XVII'nci yzyl airlerin den Sbit'in gazellerinde bu davrana rnekler bulunur Kimi airlerden kalan ve atalarsz deeri tad iin belleklerde yerleen dizelerin de halkn iinde yaylp be nimsendiini ve halk edebiyatnn bu trn zenginle tirdiini unutmamak gerekir; k Seyrnnin (XIX'uncu yzyl): Yolcular, yanlr, yollar yanlmaz dizesi gibi. XVi'nc yzyldan Badadl Rhnin, Tanzimt a nl yazar Ziya Paann iirlerinden kopmu kimi dizeler de, aydn evrelerde atasz yerinde ve de erinde kullanlr olmutur. 134

Soru 6 5 : Ataszleri syler?

deimez

gerekleri

mi

T-rk ataszterinden, dokuz yzyl nce de, bugn de halk iinde kullanlanlara Kagarl Mahmd'un (Xl'inci yzyl) kitabnda rnekler bulunuyor: Kan kan ile yu mazlar, kan su ile yurlar ve Gzden rak olan gnlden de rak olur szleri gibi. Kagarl'nn kitabnda iki var yant olarak yer alm olan bir atasznn Tevrt (Jermie, 31/29; Ezchiel, 18/2) taki bir szn trkesi oldu unu sylersek, trk ataszlerinden bazlarnn eskilii ve yaygnl anlalr; o szn trkesi yledir: Atas ac yese olunun dii kamar. Bu rnekler, kimi ahlk kurallarnn, ya da yaam de nemeleri sonunda eriilmi gereklerin, ilk sylendikleri yerlerden ok uzaklarda, ve o alardan ok sonralar da deerlerini yitirmediklerini bize retir. Ama bu yarg btn ataszleri iin doru olmaz. Ataszleri arasnda elikili yarglar bildirmi olanlarn bulunmas, onlar sy leyenlerin her zaman belli bir konu zerinde ayn kanda olmadklarn gsterir. Halkedebiyatnn her trnden rnler gibi ataszleri de oluup gelitikleri evrelerin ve alarn dn ve davranlarn dile getirmilerdir. Ah lk kurallarndan birounun donmu, deimez yasalar olmad ise bir gerektir. Bir de unu belirtmek yerinde olur: atalarsz, keli menin aka belirttii gibi, gemi kuaklardan kalma kurallardr; bu bakma tutucu bir dn dzenini tem sil etmelerini tabi karlamaldr. Byle olunca da onlar her a kendi ilerlemesine engel olmad lde benim seyecektir. Kutsal ve amaz gerekler bilip, syledikleri ne olursa olsun onlara uymay zorunlu saymak yersiz bir davran olur. 135

Soru 6 6 : Alklarn ve karglatn eitleri ne lerdir?


Nasl ataszlerini, bir: asl ataszleri, bir de: atasz deerinde deyimler diye ikiye ayrdysak, alk ve kar glar da ayn ekilde iki ble ayrabiliriz. Bir blk te sadece konumay renklendiren, ksa kalplar eklinde alk ve karg ( = hayr-dua, bed-dua) szleri vardr. Bu biimdekileri bir halkedebiyat tr olarak tanmlamak yersiz olur; konumay ssleyici, duygular belirtici, an latm glendirici dil eleridir bunlar; ksalklar, yo unluklar son kertede bulunmakla ve ok kullanlr ol makla rkincl blktekilerden ayrlrlar: Allah murad'n versin!, Tuttuun altn olsun alklara; nim inim inleyesin!, Allah beln versin!, Muradna ermeyesin! kargla ra rnek olarak gsterilebilecek beylik sz kalplardr. kinci bl, koygunluunu anlatmdaki zenilmilikten, imge, dnce ve arm bulularndaki baar dan alanlardr. Kck sanat yaptlar diyebileceimiz bu blk alklara ve karglara birka rnek verelim. A lklar: Allah harmandan elini, yalandan dilini eksin! (Yani: Tanr seni, ilin harmanndan hrszlk etme ve yalan syleme gnahlarn ilemekten korusun!). Yat, ba ucunda bul; kalk, ayak ucunda bul! (Yani: her istediini kolayca elde etmeni dilerim Tan rdan). Karglar: Allah sana uyuz versin de trnak vermesin! (Yani: acn hafifletecek her trl aratan yoksun kalman dilerimi). Boaz kurusun da bir yudum su veren bulunma* sn. 136

Ekmeini it, yakasm bit yesin. Yal kurun yiyesin. Yelli gnde evin yansn. Boyunu boz ipler lsn! (lmeni dilerim, anla mnda; lnn tabutunun lsn iple alma greneine antrma). Yiit arkan yere gelsin! (Gen yata lme di lei). Ayana tokmaklar taklsn! Gidiin gidi olsun da, geliin geli olmasn! Tepene ift yldrmlar dsn! Gvur mezarna konasn! Kara haberinle kanl gmlein gelsin! (Masal larda rastladmz, birinin lm habermi kanl gmlei ile getirme biimindeki eski grenee iaret). Dal iken devrilesin! Srtndan yk eksik olmasn! Yaksn yaksn, ls yzne baksn! Bir eline ald pul olsun dklsn, bir eline al d kl olsun savrulsun! Bayra'n dikili, esvabn kesili kalsn! (Dn hazrlklarn yaplrken lesin, anlamnda; dn gre neklerine antrma). Burnu boka batasca! Haram olsun, hart olsun! Kara cierine dert ol sun! (Calinmi bir ey zerine, alan iin ilen). Alklarn ve karglarn kck nazm paralar bi iminde gelimilerine de rastlanr; l gerine gerine! Saman doldursunlar derine! Yein yerin yere gelsin; Kara barn gne gelsin! am aacnn z, 137

Yand kl oldu kz. Dilerim ki Allahtan Kr olsun iki gz. karglarnda; ya da: Dnn gzn olsun Bir olan, bir kzn olsun! alknda olduu gibi. Sylenilerindeki zelliklere gre alk ve karglar yle kmelenirler: 1) yilii istenen, ya da ilenilen kii konuann karsndadr; ya da konuan onu karsnda sayar: yiler kardan, Hzrlar yoldan olsun! Yiit arkan yere gelsin! szlerinde olduu gibi. 2) yi ya da kt dileklere ama edinilen kii uzak tadr; alk veya karg onun hakknda bakalarna duyu rulmaktadr: Ovaya gitsin sel alsn, tepeye gitsin yel alsn! Ba ucu pnar olsun, ayak ucu gl olsun! Aslnda, her alk ve karg, bu iki biimin her biriyle sylenebilir; rnem: Allahtan salk; Devletten aalk bulasn! dileine ama olan kii konuann yannda deilse, alk u biimi alr: Allahtan salk, Devletten aalk bulsun! 3) Her iki kmedeki al-k ve karglarn u biimde sylenileri de vardr: Dar sokaklarda bol baklara rastlayasca! kar g, hem: dar sokaklarda bol baklara rastlayasnls hem de: dar sokaklarda bol baklara rastlas'n! bii mindeki yerine sylenebilir; bu biim, dilee ama olan kiinin hem yzne, hem de arkasndan sylemeye elve rilidir. Bu biimdeki alk ve karglara birka rnek: 138

Davul nnde gidesice! (an, n artmas di lei). Cuma gn lesice! (Hayrl bir gn olan cuma gn lmek, her mslmann arzulad bir eydir.) At stnde gezesice! Bu syleniteki alklarn ou, vme ile hayr-duay bir araya getiren, ve sevgi anlatm tayan szlerdir. 4) len anlatm tayan fiilleri, olumsuz biime sokmakla, karg, bir trl akaya getirilip hafifletilir: Gebermeyesice! sz, geberesice! nin hafif letilmi eklidir. ocuklar analar okluk bu eit szler le azarlarlar: Gzn kr olmasn!, Elin krlmasn! v.b. gibi. Karglarn bir de, yar aka bir anlatm tayan e itleri vardr: Ekmek tavan olsun, sen taz olasn da peinden yetemeyesln! Cehennem tkac olasn! Gzmden rak olsun. Cehenneme direk olsun! gibi.

Soru 6 7 : Alk ve karglarla akraba sz sanat lar nelerdir?


Karglarla ve alklarla akraba niteliinde sz kalp lar olarak kfrleri, dualar ve glbenkleri sayabiliriz. Kfrlerin pek ok eitleri vardr. Onlarn incelen mesi halkedebiyatndan ok birey ve toplum psikolojisine der. Ama derlenip snflandrlmasn, halk dilinin e itli anlatm geleneklerini aratran bir bilim dal olarak halkbilimi zerine almaldr. Onlarn ayp, kata, irkin szler olduklar yolunda bir nyargnn etkisi altnda 139

kalmadan, memleketin her blgesinden, toplumun her s nfndan, her yata ve her kltr seviyesinde kiilerce kullanlanlarn syleni art ve zelliklerinin belirtilme si faydal bir aratrma konusu olur. Kfrlerin bal ba na bir edebiyat olduu, onlar zenginletirmede, ge litirmede, glendirmede usta sanatlardn bulunduu da bir gerektir. stanbul'un eski klhanbeyleri gelene inde bu konuda uzmanlam kimselerin kimi kfrleri birer sanat yapt olarak dillerde dolard; bugn de onlar belleklerinde saklam kimseler bulunabilir. Ana dolu'nun eitli blgelerinin, ou kez trk dilinin ok eski kalntlarn saklayan kfrleri vardr; onlarn in celenmesi, dilbilgisi iin de nemli bir konudur. Kfr lerin sylenilerindeki bir zellik de, ayp ya da gnah saylan szlerin yerine allm ve anlamca kt ol mayan kelimeler getirerek onlar hafifletmek, inceltmek yolunda bir anlatma, euphemisme e bavurmaktr. Bir ok halk deyimleri bylece hafifletilmi kfrlerden k madr: ls kandilli, anasn bellemek, anasn nletmek, halt kartrmak v.b. gibi. Dualar da alklarn gelitirilmi, din trenlerine degin deer kazanm biimleridir. Bizim memleketimiz de islm dininin ve eitli tarikatlarn trenlerinde, ve onlara zg grevlere baf olarak sylenmesi gereken szlerdir bunlar. Trk halk arapa dualarn yerini, ken di dilinde, trl sz sanatlaryla sslenmi ve bylece koygunluu arttrlm yaptlarla doldurmay bilmitir. Bu szlerin pek ou, phesiz, halk kltrn iyice be nimsemi ve yaratc gleri olan hocalarn eserleridir. Ama birounda ok eskiden belki de Trklerin ms lman olmadan nceki dinlerinden kalntlar vardr. Trk halk dualarnn incelenmesi bu bakma da nemlidir. Duann alktan fark, onu syleyenin, ya kendisi iin, ya da genel olarak insanlar (ou kez zellikle din kar 140

deleri) iin Tanrdan istediklerini bildirmesidir; bu bil diri ne kadar gzel bir biimde sylenirse etkisinin o ka dar byk olaca inan, dua kalplarndaki sanat zen mesini aklar. Yamur dualar yaplrken, Anadolunun baz blgelerinde, ackm kuzular sr hlinde anala rnn srsnden biraz uzakta tutarak ac ac meletme detini hatrlatalm; bylece Tanrnn kullarna acnmasmn da salanacana inanlr; deta duann koygunluy 'u ona koulan masum kuzucuklarn feryatlariyle arttrl m olur. Dualarda kiinin kendisi iin Tanrya yakarna bir ka rnek: Kabrimi dar eyleme! imi gcm zor eyleme! Kabirde beni artma! Zebnileri bama rtme! Kabrimi bol eyle! Cennetine yol eyle! Etrafn gl eyle. Koklaya koklaya gideyim!

Bu szler, her zaman, Ya Rabbi! ( = Tanrm!) sziyle balar, ya da biter. Genel olarak herkes in sylenen iyi dilek anlamn daki dualara u rnekler: Allah kimseye evlt acs gstermesin! Allah sa gz sol gze muhta etmesin! ataszleri deerinde szlerdir; duann anlatmn gerek tiren herhangi bir vesile ile sylenirler: rnein, birinin ocuu lmtr, ya da bir kimse ok yaknlarndan um duu yardm grmemitir... Selm niteliinde, dilek anlam tayan szler de bir trl dua deerindedir: Kolay gelsin!, Bereketli ol sun! gibi ok ksa, youn sz kalplardr bunlar. Trk dilinin anlatm zenginliini belirtenler vardr ilerinde; rnein, yeni evlilere sylenen: Bir yastkta kocayn! dilei gibi. 141

Dualarn, alklara yaklaan, ve eski destanlarn bel li yerlerinde (amzda da halk hikyelerinin zengin sz l anlatmalarnda) sylenmesi bir gelenek olan biimle rime gzel rnekleri Ouz destanlarnda buluruz; ite bunlardan iki para: 1) XV'inci yzylda yazya gemi olduunu kes tirdiimiz bir atasz kitabnn banda bulunan, ve ozan larn destana balamadan nce syledikleri alklardan: Evvel sala alalm, salk gelsin! Esenlie alalm, esenlik gelsin! Devlete alalm, devletiniz kaaim olsun! Dostlua alalm, dmannz n'im olsun! Uura alalm, uurunuz hayr olsun! iniz gcnz her dim seyr olsun! )Hakdan unu isteriz ki sofranz ak olsun! Sizleri sevmeyenler bini buuk olsun! Yzlerinde kara benler yerine kzl gk uuk olsun!...

2) Dede Korkut Kitabndaki her hikyenin sonun da, destancnn dinleyicilere syledii alk szlerinden: Yom vereyim Hnm! Yerli kara dalarn yklmasn! Glgelice kaba aacn kesilmesin! Kamn akan grkl suyun kurumasn! Kanatlarnn ular krlmasn! apar iken ak-boz atn bdrimesin! alanda kara polat z klcn gedilmesin! Drtrken ala gnderin utanmasn! Kara lm geldiinde geit versin! Ol dm yce Tanr dost oluban meded ersin! Ak brekli anan yeri bihit olsun! Ak sakall baban yeri umak olsun! Hak yandran ran yana dursun! 142

Kaadir Tanr seni nmerde muhta eylemesin! Hnm hey!... Glbenkler Bektai tarikatnn belirli trenlerinde, ya da Bektai dervilerinin trl ilerini yaparken sy lenmesi gelenek olan dua-szleridir; Bektai edebiyat nn ayr bir trn meydana getirir bunlar. Bekta lie bal olduklar iin geleneklerinde bu tarikatn bir ok trelerini saklam olan Yenieriler de, kimi trenle rinde, Bektai glbenklerini andran duams szler sy lerlerdi: Ya Devlet baa! Ya kuzgun lee! Gururlanma Padiahm senden byk Allah var! Saylmayz parmak ile, Tkenmeyiz krmak ile!

gibi ataszleri deeri alm deyimler, ya da, son metinde grld gibi, bir halk airinin (Muhyinin) iirine de girmi szler Yenieri glbenklerinden gelmedir. Pehlivanlarn geleneklerinde, gre balamadan, ca zr denilen hakem in, hem dua, hem de nasihat yollu uzunca bir konumas vardr ki, buna da, kimi yerlerde glbenk, kimi yerlerde salavat derler; ite bir rnek: Allah, Allah illllah! Hayrlar gele inallah! Evvelden gremek, merd merdne, Pirlerden kalm temeli. ki yiit km meydana, kisi de birbirinden merdne.
(...)

Meydana gelince hasmna bak, Hasmn olursa karnca.


( ...)

Biri byk, biri h>ra ( = kk) 143

inizi Cenb- Allah kayra! Haydi, maallah demeyenin gz ksn! Dualarn bir de akaya sapan bir eidi vardr; bun lar dua taklidi elendirici szler diye tanmlamak ye rinde olur. Bu eitten sofra duasna iki rnek vere yim: 1) Elham - edik, sofra gedik. Ne yedik, ne yemedik. Ev sahibi arsz imi Daha getir diyemedik! Elhamd-lillahi krn! Bir olu olmu akrn. Tad kam ekerin. Alacam varsa getirin, Borcum varsa, hell ho olsun dne dne! Alaman ovas, saksaan yuvas, Budur bu sofrann duas: Riz'en-lillhi vddu!

2)

Bu biim akadan dua larn eitlemeleri masal tekerlemelerine de girmitir; bunlarn karlatrmalar iin benim Le Tekerleme balfkl incelememe bakla! (Paris 1963, tip No. 21 B).

144

SEKZNC BLM

HALK R: TEKERLEME, TRK. MN

Soru 6 8 : Tekerleme nasl tanmlanr ve eitle nir?


Tekerlemeyi tanmlamak olduka gtr. Onun bir ok baka trlerle: trk ile, k iiriyle, masalla, oyun la, hikye ile, Karagz ve orta oyunu gibi seyirlik oyun larla yakn ilikisi vardr. Ama tekerleme, hangi trden halkedebiyat rnlerine balanm, katlm olursa ol sun, birtakm biim, anlatm ve ierik zellikleriyle onlar dan ayrlr. Kimi tekerlemeler ise baka trlerden ba msz olarak da varlklarn gsterirler. Tekerleme daha ok ocuk geleneklerimde yeri olan bir trdr; tekerlemelerin konularndaki ve yaplarndaki ocuksu ed bu olgunun bir grntsdr. Bununla be raber birok hallerde, rnein klarn kimi trklerin de, masallarda ve dpedz tekerleme diye adlandr lan gldrc konumalarda byklerin de bu iirli an latm yoluna bavurduklar olur. Bu trn balca nitelii, herhangi bir ana-konudan yoksun oluudur. Tekerleme, ba-uyaklar ve uyak larla elde edilen ses oyunlar ile ve armlarla birbi rine balanjvermi, belirli bir iir dzenine uydurulmu, birbirini tutmaz birtakm hayallerle dncelerin sralan masndan meydana gelmitir. Tekerlemede d-nceye 145

sadece bu iirlik eler klavuzluk eder; ierik teki halkedebiyat trlerinde olduundan daha kararsz, daha kaypaktr. Tekerleme, birbirine aykr dnceleri, olma yacak durumlar bir araya yp, mantk-d birtakm so nulara varmakla artc bir etki yaratr, rgs ve ko nusu bakmndan bu zellik tekerlemenin balca vazife sini de belirler: o, beklenmedik hayal oyunlarnn boanvermesiyle artmak, elendirmek, keyiflendirmek iin bavurulan bir sz canbazldr. Yukarda belirttiimiz zere masalda, bir de belirli artlar iinde srdrlen kimi konumalarda, anlatya dinleyicileri hazrlayan bir giri, ya da sz edilen zel durumlarn bir yorumu vazi fesini grr; masal veya hikyenin uydurma, gerek-d hayal rn olduunu belirtir. Oyunlarda ise tekerle me, ellerin, kollarn v.b. hareketleriyle oyunun blmle rinin birlikte yrtlmesini salar. Tekerleme yle eitlenir: 1) Masal tekerlemeleri, 2) Oyun tekerleme/eri, 3) Tren tekerlemeleri, 4) Bamsz sz canbazl deerinde tekerlemeler. Bu eitlerden masal tekerlemeleri zerinde yukar da (Soru: 34) yeter bilgi verdik. Aadaki sorularda te kilerini ksaca gzden geireceiz.

Soru 6 9 : Oyun tekerlemeleri nasl tanmlanr? eitleri nelerdir?


Tekerlemelerin bu eidinin byk bir bl baka hibir tre balanamaz. ou kez bunlar ocuklarn ken di yaratmalardr, ya da byklere zg yaratmalar ken di geleneklerine ustalkla uygulamalarnn rnleridir. Bunlarn hepsi iir niteliinde yaratmalardr. 146

Bu tekerlemelerin eitlerini gzden geirelim: Saymacalar, oyunlarda ebe karmada yarar lanlan, batan ya da sondan uyakl, ahenkli sz kalpla rdr; oyundan nce sylenir. Saymacamn iki trl kul lanl olabilir: ya bir tek kez sylenir; son kelime veya son hece kimin zerinde kalrsa o ebe olur; ya da oyuncu saysndan bir eksik sayda tekrarlanr; o zaman her sa ymada, son kelime veya son hecenin gsterdii oyun cu kurtulur; kurtulamayan en son oyuncu ebelik vazifesi alacaktr. Kimi oyunlarn iinde oyuncularn oynayacaklar rol gsterecek bir ayklama gerekir; o zaman bu ii grecek olan saymaca tekerlemesi oyunun bandaki ler gibi oyundan bamsz bir ara deil, oyunun bir par as niteliindedir. Baz tekerlemelerin grevi, bilinmeyen bir eyi, bir eit fal yoluyla bulmaa araclktr; herhangi bir ka bahat ilemi kimseyi meydana karmak, ya da gizle nen bir eyi bulmak iin bavurulan tekerlemeler bun lardandr. Kimi tekerlemelerde de olaan-st bir g bulunduu dnlr: yitirilen bir eyin bulunmas iin sylenenler gibi. Birok ocuk oyunlarnda tekerlemeler yukarda deindiimiz, kur'a ile seme, ya da fal grevleri yeri ne oyunun biteviyeliini renklendirmek, kesimlerini be lirtmek, oyuncularn el, ayak, vcut hareketlerine koul mak, oyuna katlanlarn cokularn tazelemek, onlar evka getirmek, ya da oyunda istenmeyen bir vazifesi olan oyuncuyu kzdrmak, sinirlendirmek iin kullanlr. Bazlar da, belirli bir senaryosu olan oyunun seyirlik yann glendirmeye yarar; zellikle bu son halde teker leme mimlere koulan bir ikili-konumann deimele rinden meydana gelmitir. Bal bana bir oyun olan tekerlemeler de var 147

dr; bu hallerde oyunun eylemi tekerlemenin sylenme sinden baka bir ey deildir. Bu kmeden tekerlemele rin belirli bir ezgi ile sylenmesine el, kol, vcut hareket leri ve mimlerin de katld olur. Bu tekerlemelerin bir ok eitlerinden balcalari: byklerin bebeleri elen dirmek, oyalamak, eitmek, ya da onlara gzda ver mek zere syledikleri; kiileri hayvan veya insan olan, eitli artc ve hayal rn maceralar anlatan k ck anlatlar. Bu sonuncularn daha gelitirilmi ola rak anlatlanlar masallarn zel bir kmesini meydana getirirler: kalpl, ya da zincirlemeli denilen masallar; bunlar ksaltldklar, masalda anlatnn gerektirdii faz lalklardan, ayrntlardan arndklar, yalnz bir karlrklkonumaya indirildikleri zaman oyun tekerlemesi olur lar. Oyun tekerlemelerinin bir eidi de yergi amacyle sylenir. Bunlar adlar, soyadlar, olanlarn kzlar veya kzlarn olanlar kzdrmalar, i-g nitelikleri, sa katlklar, huylarda ve grnlerdeki trl kusurlar ze rine yaktrlm taklmalar, hasm durumunda olan oyuncularn birbirine meydan okumalar, mzklk eden lere talamalar v.b. tipinden szlerdir. Bir de tabiat olaylar ve eleri karsnda sylenen, rnein, dolun-aya kar; Ay-Dede! Evin nerede? Su banda, derede... gibi; ya da, bulutlu havalarda gnein kmas iin sy lenenler gibi... Bunlarda ve bitkilerle hayvanlara ynel tilen kimi tekerlemelerde bir by gc olduuna ina nlr. Kimilerinin grevleri ise hi olmazsa bugnk bi imleri ile salt bir ar, bir nlemedir. Bunlardan bi rincilere rnek olarak, baharda yeniden yeermee ba layan baz aalarn (genellikle sdn) ince dallarm148

dan ddk ( = sipsi) kartlrken, ya da baz bcekleri uurtmak, havada grlen turnalara takla attrmak iin sylenenleri sayabiliriz.

Soru 7 0 : Trenlerle ilikili tekerlemeler hangile ridir?


Bunlar, ocuklarn tekelinde olan trenlerde syle nenlerle byklerin katldklar baz trenlere degin olanlar diye ikiye ayrabiliriz. ocuk trenlerinin en nemlilerinden biri yamur yadrma amacyla tertiplenendir. Anadolu'nun kimi bl gelerinde me-Gelin diye adlandrlan bir kuklay gez direrek yiyecek toplayan ocuklar, kap kap dolarken zel bir ezgiye koulan tekerlemeler sylerler. Bir baka ocuk treni de, Orta-Anadoluda yaygn olan idem - Pilv adl bahar bayramdr. Bunda da ocuklar evden eve gidip trene zg tekerlemeler sy lerler; topladklar erzakla yemek yapp bir arada yerler. Bir nc rnei, Hristiyanlarn Paskalya yortu larna rastlayan gnde (ama, Hristiyanlarn bulunmadk lar blgelerde de) ocuklarn kutladklar kzl-yumurta trenlerinin eitli aamalarnda, bu arada, yaktklar atein zerinden atlarken syledikleri tekerlemelerde bu luruz. Sayac trkleri adyla, Anadolu'nun birok blgele rinde yaygn tekerlemeler, k-yarsna rastlayan gnler de kutlanan bir trene baldr. Bu daha ok obanlarn bir bayram niteli-indedir. Orada sylenen kalp-szler, tekerleme ile tren trkleri arasnda yer alan zellikleri tarlar. Hayvancln gelimi olduu blgelerde, rne in Kuzey-dou Anadolu'da, bu trk-tekerlemelerin ok zengin eitlemeleri vardr. 149

Sora 71 : Oyunlardan ve trenlerden bamsz, salt sz canbazl niteliinde tekerle meler var mdr?
Nasl masal tekerlemeleri iinde, sadece ksa for mller halinde ve masaln belirli yerlerinde, bir grevi dnlerek sylenen, masaldan ayr dnlemeyecek tekerlemelerden baka, bir de kendi bana sylenmesi bir hner, dinlenmesi bir zevk konusu olan geni boyutlu ve usta kurululu tekerlemeler varsa, bu anlat tr d ndaki tekerlemeler iinde de byle, kendi balarna bisr sz sanat olanlar vardr. Bunlarn, ad belli bir sa nat eliyle ve belli biim kurallarna uyarak gelimi r nekleri, klarn iirlerinden gldr esi ar basan larda grlr; keza Karagz ve Orta-oyunu gibi seyirlik halk yaptlarnda tekerleme adyla anlan ve oyunun ko nusu ile ilgisi olmad halde oyuna eklenen paralar da ayn nitelikte yaratmalardr. Bu tekerlemeleri bir sz canbazl olarak tanmla yabiliriz. Bunlar sylemekte usta kimseler vardr. Onlar gelenekten gelme tekerlemeleri, tadn kararak syle mekte ok hnerli olduklar gibi, onlar kendi yaratmala ryla zenginletirip gelitirmekte de etkili olurlar. Bu te kerlemelerin btn grevleri dinleyicileri gldrmek, elendirmek, artmaktr. Etkileri zrva, sama, ipe sapa gelmez szleri bir araya getirmekle, mantk-d olaylar birbiri ardna sralamakla elde edilir. Uyaklar, ses ben zetmeleri, kimi kez de trl taklitlerin, el-kol hareketleri nin. yz mimiklerinin de ie karmas onlardaki anlatm gcn artrr. Bu oyunlarn son bir eidi olarak bir sz canbazln daha saymamz gerekir; buna da ocuk gelenein de rastlanr; yanltmaca diye adlandrdmz bu sz oyu nunda artk iirle, ya da bakaca anlatm zenmeleriyle

150

ilgili bir ge kalmamtr; daha ok bir snama niteliin dedir; bu bakma da bilmece'ye yaklar bunlar. Bu yanltmaca-tekerlemelerde ses yaps bakmndan syleyite glkler tayan, ya da yanlnd zaman syleyeni k k veya gln dren anlamlar kazanan cmleleri sratle sylemek gerekir; tuzaa denin beceriksizlii, ya da farkna varmadan syledii eylerin tuhafl, din leyicileri elendirir. Yanltmacalara rnekler: Kekekinin kekeklenmemi kekek kepesi. u ke k kesi, u ke yaz kesi, u ie su iesi.

Soru 7 2 : Tekerlemelerin biimlerindeki zellik ler nelerdir?


Yukarda 71'inci soruda deindiimiz yanltmacatarn byk bl ile, anlat biimindeki masal tekerlemeleri (masal blmnde soru 34'e bakla) genellikle nesir dilindedir; ama bunlarn bile ilerine iir dif ve slbunun elerinden bireyler katld olur. Oyun tekerlemelerinin ise ounluu nazm parala rndan meydana gelmitir. Yalnz ikili-konuma biiminde olanlarn kimi metinlerinde nazma zg l bulunmaz, ama uyaklar, ses tekrarlamalar, artc hayal zincirle meleri bunlar beylik szlerden ayrr. ki rnek gre lim: 1. Dede! gnln nerde Aladada. Ne eker? imen eker. Ne bier? Kar bier. 151

2.

O ne, Kelcem! nereye vardn? Daym gile. Ne serdiler? Perde. Oturdun mu? Kuru yerde.

Nazm biimi olduka dzenli olan tekerlemelerde ar basan 7 heceli ldr (ou kez 4 + 3 durakl). Ama baka ller de kullanlr. Kimi zaman ayn bir te kerlemenin eitli llerde dizeleri vardr; u rnekte ol duu gibi: Bas bakalm bardak kadar oldun mu? k bakalm, mlek kadar oldun mu? Sek sek, Salim'in kz, Bir kocakarnn kz, Seki ver de grsnler... (4 + 4 + 3 ) (4 + 4 + 3 ) (7) (8) (4+3)

Saymacalarda ar basan 4 + 4 ya da 4 + 3 duraklamal llerdir. Ama dizeler, tekerlemenin kendine zg bir kuraldaki hareketlere uyarak 4 tempo zerine syle nir. Bir rnek verelim: nne / minne, / ucu / tfinne (4+4) = 1 + 1 + 1+1 filfil / lice, / ku dil / lice (4+4) = 1 + 1+1 + 1 Arab / olu / selm / etti. (4+4) = 1 + 1 + 1 + 1 v.b... Baka katk tempolu, ve dizelerinde eitli ll dzenlere de rastlanr; szlerle hareketler iin eitli d zenler gsteren iki metin: 1. ne/batt/(can()m /yakt tom - / bul / ku ara - / baya / ko ara - / bamn / teke - / ri (4 + 4) (3) (5) (4+3) = = = = 1+1+1 + 1 1+1 + 1 1+ 1+ 1 1 + 1+1 + 1

152

Is ta n - / bulun / e k e - / ri (4+3) = 1 + 1 + 1 + 1 hap / hup / altn / top (2+3) = 1 + 1 + 1+1 Kimsede / yok / bizde / ok. (4 + 3) = 1 + 1 + 1 + 1 2. Piti / p - / ti (4) = 1 + 1+1 kara - / mela / sepe - / ti (4+3) = 1 +1 +1 +1 tera - / azi - las - / tik (5) = 1+1+1 + 1 cim - / las - / tik. (3) = 1 + 1+1 Btn oyun tekerlemelerinde, saymacatar olsun, bakalar olsun, nemli kural hecelerin saylar deil, ha reketlerin belirli bir dzene uygun olmasdr. Halk ii rinin trk, mni, destan gibi trlerinden ve biimlerin den gelme olanlar dnda tekerlemelerde uyak dzeni iin herhangi kesin bir kural sz konusu olamaz. Geri bir takm metinlerde ikier ikier uyakl dizeler grlr: a a, b b , c c ... gibi: ama bu deimez bir kural deildir, ve ayn tekerleme iinde bile, yukardaki dzende sralanm uyaklar, bakarsnz bir yerden sonra, baka bir dzene d nr. Bir rnek: k k, hanm, ardaa, Yem verelim rdee. rdek ban kaldrd. Ayvalar aldrd. Ayvac Lefter! k boyunu gster. Yrin geldi, evreyi ister.

Srekli olarak bir tek uyak dzeninde, ve bir tek na zm lsnde tekerlemelere ok seyrek rastlanr; u i dem tekerlemesinde grld gibi: idem, idem, iecik! Elimi kesti back. Yalk getir silelim, 153

Deve-boynm binelim. Deve-boynu bir pazar, inde maymun gezer...

Soru 7 3 : Anadolu trk tekerlemelerinin benzer lerine trke konuulan baka lkeler de rastlanr m?
Tekerleme tr trk aslndan olan baka uluslarda da Trkiye'deki lde yaygn mdr? ve ayn eitleri gs teriyor mu? Elimizde karlatrmalar iin yeteri kadar ge re bulunmad iin bu soruya kesin bir karlk vererniyeceiz. Anadolu masallar ile azer, tatar, zbek, kazak ma sallarnn tekerlemelerindeki ortak nitelikler zerine et rafl bilgi, benim bir incelememde (Le Tekerleme, Pa ris, 1963) verilmitir. Trkiye'deki oyun tekerlemeleri ile, bamsz tekerlemeler dediimiz eitten rnlerin de, trkenin konuulduu baka lkelerde karlklar vardr herhalde. Bu trden metinlerde rastlanan ok eski dil, slp, l, uyak, ba-uyak ve ses-tekrarlamalar zellikleri bunlardan bir blnn olduka uzak bir ge mii olduu kansn verir; byle olunca, trk asll birok kavimlerin ortaklaa kullanm olacaklar biimlerde me tinler de bulunsa gerektir. Kald ki, bu varsaym doru layacak somut olgular da az da olsa var elimizde. Krgz akn Togolok Moldo ( = Tokalak Molla) nun i leyip dzenledii halk iirlerinden meydana gelmi o cuk trkleri (Baldar Irlar) arasnda birok metinlerin dizelerindeki rg, l, uyak dzenleri, Anadolu tekerle meleri ile benzerlikler ve ortaklklar gsterir. Krgz oza nnn rkr, rkr! top cildiz! ( = lker, lker! top yl dz!) adl parasndaki u dizelerin: 154

Atk aydr lum bar, Cibek sogar kzm bar...

karln bir Anadolu tekerlemesinde buluyoruz: Yaz yazar olu var, inci dizer kz var. zin an ku a

Ayn krz trkcnn ikinci blm, bizim cirlemeli masallar arasnda rastladmz bir anlaty drr; krz trksnde, ynn iinde bulunan taran zu ile, kuzunun kam ile, v.b... deitirilmesi birinci hsla ve zincirlemeli anlatlmtr: Tarakt tattma berdim, Tattm boz toktusun berdi... v.b.

Anadolu masalnn sonunda, buna benzer bir teker lemeyi, her defasnda bir ncekinden daha nemli bir nes ne elde etmei baaran karga (ya da baka bir ku) sy ler : Dikeni verdim, kandili aldm, Kandili verdim, inei aldm... v.b.

Kuruluu ve kelimeleri bakmndan krz tekerleme sine daha da ok benzeyen Anadolu metni nl Elim elim epelek oyunundaki tekerlemenin u parasdr:

Ku utu, dala kondu, dal bana yemi verdi. Yemii manava verdim, manav bana para verdi... v.b. Bu son metnin eitlemelerine, Gagavuz ve Taranzbek tekerlemelerinde de rastlarz (bk. Radloff, Proben... X, s. 285-286, N 2; Radloff, Proben... VI, s. 195-197). Dil bakmndan Ouz aslndan olan lkelerin (Azer 155

baycan, Trkmenistan), yo da uzun sre Osmanl mpa ratorluu snrlar iinde kalm memleketlerin szl ge leneklerinde Anadolu tekerlemelerine benzeyen paralar daha ok sayda bulunsa gerektir; ne yazk ki bugn iin bunlar geni lde karlatrmaya yetecek gereler yok elimizde. Radloffun yukarda iki cildine deindiimiz, ve Trk kavimlerinin halkedebiyat metinlerini kapsayan b yk yaptndan baka u birka kaynakta ilk bir izlemm iin yeter tank bulunacaktr: Gagavuz dili iin, Rodloff, Proben... X, s. 287, no. 5; s. 289-290, no. 10, s. 292, no. 16, s. 293, no. 17, 19; Azerice iin, Vincent Monteil, Sur le dialecte turc de l'Azerbadjan iranien, Journal Asiatique, c. 244 (1955), s. 40-43 ile Djehounbey Hadjibeyli, Le dialecte et le folklore du Karabagh, Journal Asiatique, yl 1933, s. 48-52, 54, 88; Krm tatarcas iim, Rad loff, Proben... VII, s. 49, 78. Konyada sylenen u te kerleme: Saksaanm sek sek...

ile, Ordos-Mogollarnn gene saksaan iin syledikleri u tekerlemenin : Sadzaga sag sag...

bir dizede de olsa gsterdikleri benzerlik dikkati ekecek niteliktedir. Trk dil birlii dnda, birbirinden uzak, ve dilleri ap-ayr kmelerde bulunan milletlerin ocuk tekerleme leri arasnda da imsan artan benzerliklerin bulundu unu hatrlatmadan gemeyelim. Trk ve ran tekerle melerinde baz kalplar ve hayal bulular ortaktr; bun lar herhalde birbirinden alnma elerdir; rnek olarak verdiimiz u ran tekerlemesinin balangc: Atal matal tutule... 156

ibrok trk tekerlemesinin balangc olan u szlere ben zerlik gsterir: Masal masal mat atar (ya da: metel metel...) Masal masal maliki...

u ran saymacasnn dizeleri: r u enber, mk-i anber... trkede: engi ember, miski anber... biimindedir. r u enber / engi ember szleri ortak bir arh u enber szne kar. Bunun gibi ortaklklara Trk tekerlemeleriyle, onlardan hem corafyaca ok uzak, hem de dilce ap-oyr lkelerin tekerlemelerinde de rast lanr. ocuk tekerlemelerinin, dil ve kltr snrlarn b yk sramalarla atklarn kabul etmek gerek. Biri Fran sz, teki Trk iki saymacay karlatralm: Franszca saymaca tekerlem esi: 1. 2. 3. 4. 5. 6. 7. 8. Une deux trois J'irai dans les bois Quatre cinq six Cueillir des cerises Sept huit neuf Dans un panier neuf Dix onze douze Elle seront toutes rouges. evirisi: Bir iki Gideceim ormana Drt be alt Kiraz toplamaa Yedi sekiz dokuz Yepyeni sepetime On on bir on iki Al al olacak hepsi. Trke varyant II: 157 1. En ti ta

Trke varyant i: 1. n d turva

2. Jini jini pa 3. Kay sen siz 4. geve dizi diz (eksik} 5. (eksik) 6. 7. diz on suz 8 . Katuran suz tuturu 9. San tutmu 10. fareyi yutmu. Bu metni karlatrnca, linci varyantndan II'nci varyantna geerken, franszca kelimelerin trke ya ban szler haline gelerek bozulmasn kolaylkla izleye biliyoruz. Buna benzer baka rnekler de gsterilebilir. Bu benzerlikleri esrarl, ya da mucizeli olgular saymak yersiz olur. Birinci Dnya-Savandan nceki yllarda kimi varlkl ailelerin evlerinde Fransz mrebbiyelerin bulunmas, stanbul, zmir gibi ehirlerin sokaklarnda baka baka diller konuan ve birbirinin dilini anlayan ocuklarn oyun arkadal etmeleri ve yine ayn dnem lerde Fransz oyun ve rond kitaplarnn trkeye evril mi olmas gibi olgularla aklanabilir bunlar. ki dili ko nuan ilk Trk ocuklar muhakkak ki yukarda rnek olarak verdiimiz eitten Franszca tekerlemeleri bozul mam olarak sylyorlard; ama zamanla, yalnz Trk e bilen ocuklarn aznda onlarn asl metinlerindeki anlaml kelimelerin hepsi, bir Trk iin yaban kelime lere dnmtr. Kimi saymacalarn balangcmdaki enne menne gibi yaban kelimelerle, ayn trden baka birtakm tekerlemeterde saylarn, ya da alfabenin harflerinin yerletiril mesi yntemlerine gelince: bunlar birok milletlerde or tak olan olgulardr; kkenlerini aklamay deneyen e itli dnceler ortaya atlmsa da hibiri kandrc ola mamtr. 2. 3. 4. 5. 6. 7. 8. Joni joni vua Katr servk siz Gvderesi siz set vit nf dama piyano diz on suz eseran tut ruj. 158

Soru 7 4 : Oyun tekerlemelerinin kkenleri ne rededir? Belli yaratclar var mdr? Nasl oluurlar?
Yetikinlerin olsun, ocuklarn olsun, szl gelenek lerindeki tekerleme daarcklarna gere salamak iin bavurduklar pek ok yollardan bir tanesi, baka trdeki metinleri yeniden ilemek, evirip evirip onlara tekerle menin havasna, edasna, dncesine uygun yeni biim ler vermektir. Bunun iin yabanc dillere bile bavurul duu, onlardan ya eviri yoluyla, ya da mekanik bir ak tarma ile tekerleme gereci alnd olur. Birtakm Trk oyun tekerlemelerinin ise kkenleri, ok eski dualara, belki slm ncesi din trenlerinde yer alan kutlu bilinmi szlere kar; Krgzlar, Kazaklar, Trkmenler gibi oktandr slmlam olan kavimlerde, onlarn slmlamalarndan nceki grevlerini srdren cin kovma, hastala ifa salama arac olarak sylenen dualara benzer szler vardr; bu gibi ileri kendilerine meslek edinmi ocakl kiilerin okuduklar bu biim du alardan birka rnek verelim; Trkmenlere by (tarentula) sokmasnda u szler sylenir: Hay geldi, huy geldi. Kara onok koy geldi. Ayann tozu geldi. Pigamberin kz geldi.

Bu dizeler bir Anadolu tekerlemesinin u dizelerini ha trlatyor : Koyun gelir kuzu ilen, Ayann tozu ilen.

Kazaklarn, gene bye kar syledikleri: By, by, by k! 159

By iyesi Kambar, Kambar bolsang kalmay k! Tas tbeden taymay k! May tabannan kalmay k! ve Bakurtlarn kulak arsna kar okuduklar frk: Tat tatran tatran! Tatran tegen hin bolhan, dil kesken min bolam...

son olarak da Trkiye trk geleneinde, nazar demesin den korumak iin sylenen etkili szler: Ak gz, mavi gz, Ala gz, tire gz, Sar gz, kara gz! Altm, yetmi, km, gitmi.

Btn bu duams szlerle, bu frklerle bizim oyun tekerlemelerimizin metinleri arasnda kurulular, l leri, slplar, kelimeleri... bakmndan benzerlikler gze arpyor. Tekerlemelerin bir blnn bu trl kutlu ve gl szlerin ilk anlamlarn ve amalarn yitirme leri sonucu meydana gelmi olduklar dnlebilir. Hele ocuklarn oyun geleneinde kimi tekerlemelerin benzer grevleri olduu, yani sihirli, byl bir g sayesinde etkili olduklar dnlrse, dualarn ve frkterin te kerlemeye dnmelerinin olana daha iyi anlalr. Ama ocuk geleneime dorudan doruya daha eski bir dnemin dinlik-bylk trenlerinden gemi ola bilecek metinlerin says sanld kadar ok olmasa ge rek. Edas, slbu eski dualara, frklere her benzeyen tekerlemeyi muhakkak onlardan gelmi saymak yanl olur. Tekerleme trnn kimi metinleri, daha eski metin lerin, onlar kuaktan kuaa gelip kullananlarn yertf160

den ilemesi, diriltmesi rn olabilir; ancak birok me tinlerin de, daha batan herhangi bir yaratc elinden km olacaklar da bir o kadar kesin olgudur. Tekerle melerin yaratclar, onlarla oynayanlarn ortamndan kim seler olsa gerektir. Portakal soydum, Ba ucuma koydum. Ben bu sz uydurdum. tekerlemesini ilk syleyen ocuk, kendinin de aka be lirttii gibi, bu metnin yaratcsdr. Birok baka te kerlemeler iin de ayn ey sylenebilir; ve ilerinde ger ek airlerin elinden km kadar usta mal olanlar do vardr. Birok tekerlemelerde yaratldklar, ya da yeniden /"Ourulduklar aa iaret vardr; bir rn e k: Geri geri torlistan (tornistan) Yeni kan arliston.

Bu tekerlemenin ilk meydana k Trkiyede arlston denen dansn salgn olduu 1926 - 1927 yllarna rastlasa gerek. Kars blgesinde 1941de Ahmet Caferolu le birlikte Clavuz Ky Enstitsnde bir tekerleme derlemitik. Bu tekerlemenin kkeni zerinde herhangi bir pheye d mek imknszdr; Ziya Gkalpn nazmla yazlm masa lnn ba+ndan alnm bir para, pek az eksiklerle ve birka ekleme ile bir oyun tekerlemesine dnmtr, ite her iki metin : Ziya Gkalp m e tn i: ocuktum ufacktm. Top oynadm acktm. Buldum yerde bir erik, Tekerleme: ocuktum, ufacktm, Top oynadm acktm. Yolda buldum bir erik, 161

Kapt bir ala geyik. Kapt bir ala geyik. Geyik kat ormana. ............................... (eksik) Bindim bir ak doana. ............................... (eksik) Doan oylu ard, Geyik yolun ard, Kaf - Dandan ard. Kaf - Dan ard, Att beni bir gle, Att beni bir gle. Glden ktm bir le. ...................................... lde buldum izini Glde buldum izini Kotum tuttum dizini. Katm, tuttum dizini. Geyik beni grnce... v.b. Geyik dedi Neynersen? ..................................... ............Vurdum seni lersen. Bu tekerlemenin kbeti ne olacak? bilmiyoruz. K keni bulunduu iin by bozulacak mdr? Yoksa ilkin kendi blgesine, sonra da Anadolunun baka blgelerine de yaylp gerek bir ocuk tekerlemesi olacak m? Bil giyi veren Clavuz Ky Enstits rencilerinden biri idi. Bu olgu, tekerlemenin yaylma olanaklarn artracak ni teliktedir. lerde yaplacak aratrmalar yukarda Bil mece blmnde, Tevfik Fikretin iirinden km bir bilmece iin de sylediimiz gibi bu metnin foiklorlama ( gelenekleme ) yolunda aln-yazsn bize rete cektir.

Soru 7 5 : Trkleri nasl tanmlyoruz? ve ko nular ile sylenme yerlerine gre na sl kmeliyoruz?
Trkiye'nin szl geleneinde, bir ezgi ile sylenen halk iirlerinin her eidini gstermek iin (k iirleri iin dahi) en ok kullanlan ad trkdr. Blgelerle ko nulara degin zel hallerde, ya da ezginin ve szlerin e itlenmesine gre, trk kelimesi yerine ark, deyi, de me, hava, ninni, at adlar da kullanlr. 162

Trk halkedebiyatnn inceleme erevesi iinde biz trk szne daha zel bir anlam yklyoruz: >k iirlerini, aada inceleyeceimiz mnileri, yukarda (So ru 69-74) tekerleme ad altnda gzden geirdiimiz tr bu kavramn dnda brakyoruz. Buna karlk, halk ge leneinde trk kelimesiyle gsterilmeyen ninnileri ve attan da bu trden sayyoruz. Trky aada saylp dklecek eitlemeleriyle, dzenleyicisi bilinmeyen, hal kn szl geleneinde oluup gelien, adan aa ve yer den yere ieriinde oteun, biiminde olsun deiikliklere (zenginlemelere, bozulmalara, krplmalara) urayabilen, ve her zaman bir ezgiye koulmu olarak sylenen iirler diye tanmlyoruz. Trklerin ieriklerine gre, yani gelitirdikleri anakonulara gre blmlenmesi gerekir. Ancak, yalnz gr dkleri ilerden tr ilgiyi eken trklerin de yer ala ca bir kmeleme iin bu ilke yetersiz kalr. te Tr kiye'nin hark geleneindeki trk gerelerini gznnde tutarak nerdiimiz aadaki blmleme bileik bir d zendir. A blmn belirleyen, trklerin konulan, B blmn belirleyen de kuHanldklar yerler, grdkleri vazifeler, ya da sylenmelerini artlandran vesilelerdir. A blm u eitlenmeleri gsterir: 1. Lirik trkler: a) ninniler, b) ak trkleri, c) gurbet trkleri, askerlik trkleri, hapisane trkleri, ) atlar, d) eitli bakaca duyguluk konular zerine trkler. 2. Talama, yergi ve gldr trkleri. 3. Anlat trkleri: a) Efsane konulu trkler, b) blgelere ya da bireylere zg konular olan trk ler, c) tarihlik konular olan trkler. 163

B blmnn eitlenm eleri: 4. trkleri. 5. Tren trkleri: a) bayram trkleri, b) dn trkleri, c) dinlik ve m ezhepli trenlere degin trkler, ) at treninde sylenen trkler. 6. Oyun ve dans trkleri: a) ocuk oyunlarnda sylenenler, b) b yklerin oyunlarnda sylenenler. A blmndeki eit, trknn metninde ge litirilen konu ile belirlenirler; trknn ierii ile gr d i, sylenmesini artlandran vesihe ayr ayr gs terilemez, birbirinden ayr dnlemez niteliktedir bun larda; bir rnekle bu dnceyi bel-irtelim : bir gurbet trks, yalnz kiinin gurbete kt belli bir anda, ya da gurbete kmas zerine, geride kalanlarca, belli bir yerde, belli bir zamanda sylenmez; ancok, gurbet duy gusunu anlatmak iin ve trl vesilelerle sylendii za man dinleyenleri ve de syleyeni bu zel anlam ile duygulandrmaa yarar o. B blmndeki eitte ise, metinlerdeki konunun hemen hemen hi nemi yok tur; trkleri sylenmelerine vesile olan olgular artlan drr. rnein, bir dans trksnn szleri ayrlk, ya da sevda duygularn dile getirebilir, gldr ya da talama anlam tayabilir; o, temposu ile, ve belli bir oyun oy nanrken sylendii iin oyun trks olmutur.

Soru 7 6 : Konularna gre kmelenen trklerin eitlerinden herbirinn zel nitelikleri nelerdir?
Lirik kelimesiyle nitelediimiz trkleri dzenin de. 164

syleyenin de balca amac dert, ac, sevin, umut duy gularn en youn bir iir anlatm ile dile getirerek i lenmek, duygulandrp ilendirmektir. Bu trklerin me tinlerinde gzel hayaller, armlar, semboller, slpta baar zenmeleri ar basar. Ninniler bir bakma i trkleri de saylabilir; an neler ocuu uyutmak iin ardklar ninniyi belli bir tempoya uydurarak bir i yapyor demektir. Atlar da hem A blmnde lirik trkler, hem de B bfmnde tren trkleri arasnda yer alabilirler. Bu iki eidin, yani ninnilerle atlarn metinlerinde olduka nemli bo yutta bir iir ierii bulunduu, salam, tutarl bir ya plar olduu zaman onlar lirik trkler iinde inceleye biliriz. Bu gibi hallerde ninniler de, atlar da grdkleri ile balarn koparmlardr; sz konusu olan i ya da trenden bamsz olarak da azdan aza dolarlar. Kozanolu ad, Ta-Bebek ve Bo-Beik ninnileri bu dnmlere iyi rnekler olarak gsterilebilir. Gurbet ve ayrlk trkleri deyince hem gurbettekilerin azndan, hem de geride kalp bekleyenlerin azn dan sylenen trkler anlalmaldr: bekleyen ou za man gidenin karsdr, nianlsdr, kimi zaman da anas, babas, kardeidir. Yukar Frat Vdisinin kk kasaba s Einin trkleri bu eidin en gzel rnekleridir. As ker trkleri de, konuan kiiye gre ayn deyi zelliini tarlar: kimi metinler askerin azndan sylenmitir, ki misi de kydekilerm duygularn dile getirmitir. Talama trklerinde, belli bir kiiye yneltilmi d manlk duygular ile sert svgler dile getirildii kadar somut bir olgudan, bir olaydan hareket edilerek bir ku rulun, bir dzenin yerilmesi de yaplr. Bunlarn yergisine, kendisine koca olamayacak yata bir ocua zorla veril mi gen kzn azndan yaklm: 165

Ben gzeli bir ocua verdiler, Verdiler de gnahma girdiler. balamal nl trk belirgin bir rnek olanak gsterile bilir. Fransz szl geleneinde ayn konuyu ilemi bir trkye rastlyoruz: ad baz yerlerde Kk Kocann trks (La chanson du Petit Mari), kimi yerlerde de Dengini bulmam kzn tks (La chanson de la MalMariee)dr. Bu kmedeki trklerin kimileri de tam anlam ile sert bir yergi olmayp hafiften alay, aka edas tar; amac, gln olan kiileri, ya da olaylar dile drp etraf elendirmektir; ama bu eit trklerin bile, iin den kt ortamn yoksulluunu aka yollu anlatt za man, olduka buruk bir tad vardr; sevgili horozunu a lanlara ilenen fukarann azndan yaklm: Blblm, bir kuum, civciiim! Civcili coh coh! Al horozum nlc' oldu? balamal horoz ad bu tip trklere bir rnektir. Bu eitten birok konular trklerle tekerlemeler ortakla a paylarlar. Anlat trkleri sz konusu olunca trk halk iirinin ana zelliklerinden birini belirtmek gerekir. k iirinde olduu gibi halk trksnde de belli bir metnin blm leri arasnda dnce balants ve konu birlii aranmaz: bentler, kimi zaman dizeler bile birbirine iten, S4k bir anlam ba ile deil, mekanik bir ekilde balanmlar dr; konunun gelimesi bakmndan da birbirinden ba msz olabilirler. Dzende uyulmas gereken tek kural, btn bir dnceler ve hayaller armn harekete ge tirecek olan dize-sonu uyaklarnn ya da dize-ba uyak larnn (ailiteratlon) ve ses tekrarlamalarnn yerli yerin 166

de kullanlmasKr. Bu arm kimi zaman tamamiyle mekaniktir; ama kimi zaman da ustasna dnce kelimelerin i-ilikilerinden, anlam zelliklerinden doma dr ve duygular, hayalleri uyandrmada ok verimli ve baarl olur. Anlat trkleri szl gelenekteki halk iirinin bu genel kural dna kmaz; bunun iin de bu trklerde anlat ou kez tutarsz ve bulanktr; all madk. beklenmedik dncelerle gzlemler ya da olay lar ortaya srlerek anlat dzeni sk sk bozulur; man ta uygun bir anlat dzeni ve sras bulunmad iin trkcnn bentleri keyfinin istedii gibi sralamas mm kndr; ve trky syleyen gibi ilk yakan da ou kez byle davrand iin, belli belirsiz izler sayesinde sezi len olaylar zincirinin tersine evrildii, zaman bakmn dan sonda sylenmesi gereken bir olayn bata sylendii olur. Trknn anlat srekliliini ve aydnln aksatan bu niteliini gznnde tutan trkc, trksnde sz edilen olaylar zerinde dinleyicilerin de bilgi edinmek istediklerini sezerse, trkden nce konuma diliyle bir giri yapar: trknn hangi artlar iinde meydana gel diini haber verir; onda amtrlan maceray ksaca anla tr, kiileri tantr, biliyorsa olayn getii yeri ve zaman bildirir. Trknn zaman diye gsterilen tarih, elbette ou kez yaklak bir tarihtir; kimi de olay iin herhangi bir tarih verilmez, ok eskiden... diyip geitirilir; zel likle efsanelere degin trkler bir tarihe balanmaz; bu na karlk ou kez befli bir yerle ilgili gsterilir: bir trknn anlatt efsaneyi her blge, her kasaba, her ky kendine mal etmee eilimlidir; ama bu tipteki trkler den ou, eitli blgelerden derlenen varyantlarnn ta nklndan da anlalaca gibi, yurt lsnde yaygndr. nl tarihlik kiileri, olaylar dile getiren trkler de, aa yukar, konular efsane olan trklere benzerler bu son nitelikleriyle. Kahramanlar iyice bilinen, belli bir ye 167

rin mal olan trklere gelince (rnein, akrcal ze rine yaklm trkler) bunlarn da halk iirinin ortak h zinesinden birtakm hazr sz kalplarn, hatt kimi bent leri olduu gibi aldklar grlmtr; bu olgu zerinde aada duracaz.

Soru 7 7 : Sylendikleri yerlere gre kmelenen trklerin zellikleri nelerdir?


Yukarda B blmnn, yani vazifeleri ynnden kmelenmi trklerin genel niteliklerini belirtirken sy lediimiz gibi, i-trklerinin metinlerinde grlen iin sz konusu edilmesini beklemek yersiz olur. erik ba kmndan herhangi trden ve eitten olursa olsun, her hangi bir metin i-trksnn gereci olarak kullanla bilir. Bu trklerin asl zellii, onlarn sylenmesine ve sile olan i, bununla ilikili hareketler, trknn bu ie ve iin gerektirdii hareketlere uyan ezgisi, ahengi. ausl, trknn balanmasna katlan kelimeler, ya da sz-kalplan, belli yerlerindeki nleni ve barmalardr; trkye eit niteliini bu eler salar. Anadolu szl geleneinde i-trklerine belirgin r nek diye gsterebileceimiz metinler pek a zd r: Dou Anadolu'da, ift srlrken sylenen horovel'lerle gemici lerin heyamola'lar gibi... Ama toplu olarak yaplan bir ok ilerde trk sylemek grenei yaygndr, ve bun larn ou kadm topluluklarnn geleneklerinde yer alr: bulgur ekme, dibek dvme, ekin bime, fndk toplama ve ayaklama (Karadeniz blgesinde); Gney-dou'da kom ularn bir arada i - kfte hazrlamalar... gibi. Baz tek bana yaplan ilere degin trklere de rastlanr; tei ( = kirman) trks, yakn dvme, un eleme trk leri gibi. 168

Tren trklerinin birou da i trklerinin niteli indedir, yani ierikleri, bal olduklar trenle herhangi bir iliki gstermezler. Bununla beraber dn trkle rinin bir blnde, rnein kna yakma treni srasnda sylenenlerde, trenle ilgili konular zerinde durulur; trky syleyen kadn, yaknlarnn azndan geline ses lenir; kzn, evini brakp gitmesinden duyulan acy an latr; kocasnn evindekileri memnun etmek iin neler yapmas gerektiini bildiren tler verir, v.b. At larda da ayn syleyi zelliklerine rastlarz. Metinde a da konu olan kii ile anas, babas, yaknlar konutu rulup duygular dile getirilir; yani atlarn da, yukarda deindiimiz dn trkleri gibi, bal olduklar tren le ilgili belirli ierikleri vardr: lm, geride kalanlarda lmn yaratt yas, dnyadan ayrlmak zorunda kafa nn duyduu ac... At kanl bir lmden yaknyor sa, ya da zel nitelikte bir felketi, feti anlatyorsa, dile getirdii olaylara zg elerle zenginleir. Din trenlere, mezhep, tarkat kurumlarna bal ez gilere ve onlara koulan iirlere gelince: bunlar lhler, nefesler, demeler hep adlar belli halk ozanlarnn ya ratmalardr. Ama, bu iirlerin birou zamanla geni l de deiikliklere urayarak folklorlarlar; yukardan beri szn ettiimiz halk trkleri gibi, gelenein ortak mal olurlar. te bunun iindir ki kesin olarak yaratc snn kimlii bilinemeyen, ve bu ynden de teki trk lerden fark kalmayan lhlere tren trkleri arasnda yer veriyoruz. Bu lhlerin byk bir bl dinlik nite liklerini korumakla birlikte dn, mektebe balama, ko katm, yamur duas... gibi dorudan doruya dinlik i lem ve grevlerin dnda kalan trenler sresinde sy lenir. Btn trkler halk-mzii ile halkedebiyat ince lemelerinin ortak konusu olmak gerekir; trknn szleri 169

ezgisinden, ezgisi de szlerinden ayr dnlemez; oyundans trkleri sz konusu olunca bu ortaklamada b yk pay halk-mziine der; oyun havalar, sz olma dan da ilerini grebilirler; nitekim birok hallerde oyun cular trk sylemeden oynarlar, alg ya da al glar yeter; hele davullu-zurnal ak hava oyunlarn da trknn arlmasna zaten imkn yoktur. Ama kimi hallerde oyun havalar alnrken trks de arlr. al gnn bulunmad yerlerde, insan sesi letin yerini tu tar; o zaman da trk, szleri ile sylenir. Davul-zurna dnda mzik letleriyle oynanan oyunlarda yer yer insan sesini-n algya elik ettii olur. Kadn oyunlarnda, ou kez, tek let teftir; onun grevi sadece oyunun temposu nu belirlemektir. Bu oyunlar szleriyle sylenen trkler olmadan dnlemez. Oyun trklerinin ierikleri herhangi bir zellik gs termezler. Bunlarn szlerinde en ok rastlanan konu sev dadr. Tek tk baz oyun trklerinde, dorudan doruya oyunla ilgili szler bulunur, bir kz halayndaki: Sekelim kzlar, sekelim! gibi. Baz oyunlar trenleri, ya da ileri temsil ederler, bir bakma; ve yaplarnda onlara yaraan hareketleri ve tem polar saklarlar. Bu trklerin bazlarnn szlerinde tak lit ettikleri ile, antrdklar trenle ilgili konulara de indikleri olur. Aada, trklerin biimleri zerinde du rulurken onlardan rnekler verilecektir.

Soru 7 8 : Halk iirinin dzenli ve dzensiz bi imleri nelerdir?


Trkiye halk iir gelenei ile Rumefi, ve kimi yn170

teriyle Anadoiu-Osmanl geleneine bal Krm, Azer baycan, Trkmenistan halk iirinde iki ana - biim vardr: 1. koma, 2. mni. Bunlara k edebiyat blmnde (Soru: 11) ksaca deinmitik. Halk Mrinin hemen he men btn teki biimleri bu iki ana-biimden tremedir. Komada her drtlkte drdnc dizelerin uyaklar ayndr. Mnilerde ise uyak bakmndan bentler birbirin den bamsz durumdadr. Mninin zel yaps ve trk dndaki eitli kullanllar aada (soru: 79-80) ele alnacaktr. Biimi ne olursa olsun bir trky belirleyen, her ey den nce, onun ezgisidir. Mzik cmlesi trknn metnin de eitli deiikliklere meydan verebilir: a) Szl cmlenin genilemesine yol a a r: Uzun kavak gcr gcr gcrdar. Anne benim sol brmde sanc var. Ben lrsem benden daha genci var. paras sadece iir yaps olarak yukardaki biimde 4 + 4 + 3 ll dizelerden meydana gelmiken, dizelerin ikisi (birinci ve nc), trk, ezgisine uyularak sylen diinde u biimi alrlar: Uzun kavak, ne bilem, ne bilem, gcr gcr gcrdar. Ben lrsem, ne bilem, ne bilem, benden daha genci var. Yani ls: 4 + (3+3) + 4 + 3 kalbna dnr.

b) Drt dizelrk bent paralanr; son dizesini yitirir; bu dizenin yerini nceki dizelerin nazm dzenine (prosodie) uymayan balama ( = nokarat) eleri alr; kimi zaman bu balama szleri ile eklendii bendin an lamna bal bile deildir: 171

Evlerinin n tde. denin dallar yerde. Benim yrim kara yerde. Uyan Ali'm, uyan da bir tanem sar beni. Evlerinin n ardak. Sol brmden girdi bak. Beni vuran benden alak. Uyan Ali'm, uyan da bir tanem sar beni.

lk bentte konuan, nianls dn gn ldrlm gelindir. kinci bentte ise konuan deimitir: ldrlen delikanl, gen gvey Ali'dir; ama, balamann szleri ay n kalmtr: konumann mant*na aykr olarak, gelinin ldrlen delikanlya sesleniidir bunlar. c) Drt dizelik bent iki dizesini yitirir; trk ya ba* lamasz sylenir; o zaman trkye koulan sazn szsz ezgisi balamann yerini tutar, u topal - koma rnein de olduu g ib i: Sana reteyim dadan amay. Bir sen syle, bir ben, topal-komay (c/l)

ya da, balama tam bir dize meydana getirmek iin ge rekli olan hece saysn bulamam sz elerinden (ses lenme, v.b.) ibarettir: anakkale iinde vurdular beni. lmeden mezara koydular beni. Of! genliim eyvah! (c /ll)

Balamalar genellikle ezginin gereklerine uyarak meydana gelmilerdir. Balamann boyutu nleme, ses leni, v.b. biiminde birka kelime ile, bir yahut daha fazla tam - dize tutan arasnda deiir. Balama dizele rinin ls trknn bendine uyabilecei gibi, hece sa ys ondan az veya ok da olabilir. 172

En sk rastlanan dzenli biimleri sras ile gstere lim : A. Drt dizelik bentU trkler. Drdnc dize baama yerini tutar. (I) Balama her bentte tekrarlanr: nce ttn kylacak. (Aman) Ktahyaya vanfacak. Kolcu (da) ba vurulacak. Beyler haberiniz olsun. Ktahya (nn) kprs tatan. (Ah) sen kardn beni batan. Hem anadan, hem kardatan. Beyler haberiniz olsun. (II) Trk, kurala uygun bir komadr; bentlerm dr dnc dizeleri anlam bakmndan nc dizeye (hatt daha nceki dizelere de) sk skya baldr; ama szleri her bentte deiir. klarn komalarnda bu biime r nekler pek oktur; asl halk trklerinde o kadar sk rast lanmaz; rastlananlarn hepsini, teorik olarak, bugn ad unutulmu halk airlerinin yaratmas olup sonradan tr klemi yaptlara karabiliriz. rnek olarak nl Ger Ali trks'n vereHm: Ger-Alinin boyu serviden uzun. Seyreder dalan yaz ile gzn. zmir'in iinde Balyoz'un kzn Sararm boynuma. diyen Ger-AII. Kuyucak pnar harlayp akar. Ger-Aii'nin kurunu dalar yakar. Ymlar kuma ala kim bakar. Dalar bedesten eden Ger-Ali. (III) Trk biim bakmndan (II) deki zellikleri

173

tar ama ard-arda gelen bentlerin drdnc dizeleri ara snda uyak ortakl yoktur; rnek: nce Memet ne yaptydm ben sana? iki kere everdiydim kesemden. Eer yerlerime sen vurulaydn lesiye yatamazdm tasamdan. Yce da banda bir ulu kartal Am kanadn, dnyay rter. Baz yiit vardr lmden korkar, Ben korkmam lmden, er-ge yolumdur. (IV) nc (III) tipten bentlerle, koma lsn de (6+5 veya 4 + 4 + 3 ), ama uyaklar mni dzeninde olan (a a b a) bentler ayn trk iinde bir arada bulu nurlar : Meeler gvermi, varsn gversin. Syleyin yavruya durmasn gelsin. Ktye varmasn, gebersin lsn. Kt adam n var mrn yo eder. Aamadm yaylanzn yolunu. San uzun, balasnlar kolunu. Eer anan seni bana vermezse nan olsun keseceim yolunu. (V) Birinci tipin (I) balamas, nc ile drdnc dizelerin arasna sktrlan dzensiz elerle geniletil mitir; drdnc dize bylece meydana gelen balama ile bir btn halindedir; bu biim balamal trkye yukar da szn ettiimiz horoz ad nda bir rnek buluruz: Horoz deil katr idi, Dadan odun getirirdi, Her ileri bitirirdi. 174

Blblm, bir kuum, civcilim, civcill coh coh! Al horozum nlc' oldu? Aslnda bu bent yle sona ermek gerekirdi: Her ileri bitirirdi. Al horozum nic' oldu? (VI) Drdnc dizenin baka yollardan genileyerek balamaya dnt olur, rnein, aadaki parada grld zere, bende, son dizesiyle uyakl dzgn di zeler eklenir: Senin yazn ka benzer. Bir sevdal baa benzer. ok imi sarhoa benzer. Duman eksilmeyen dalar! A dalar, ah ulu dalar! Einden ayrlan dalar! B. dizeli bentlerden meydana gelmi trkler.

Bu biim, daha nce incelediimiz biimden (ko ma = d rt dizeli biim ve onun varyantlar) drdnc dizenin dmesi ve bunun yerine de ayn kvamda olma yan bir balamann gelmesiyle meydana kar. Beyler - Bahesinde vurdular beni. lmeden mezara koydular beni. Yrin evresine sardlar beni. Ala hey gzlerim de ala, ayrlk demidir. Syle hey dillerim de syle muhabbetin sonudur. C. ki dizeli bentlerden meydana gelmi trkler.

Bentlerdeki ksalma iki dizenin dmesine varacak lde ileri giderse trk bu biimi alr. (Yukarda ezgi ile szlerin ilikileri zerine verilen cl rneiyle, B ti~ Pi iin verilen, bentleri dizeli trkye de bakla.) 175

ki dizeli bentlerden meydana gelmi baka trkler de v a rd r: (I) 4 + 4 + 4 + 3 = 15 lsne uyan, iki dizeli bent lerden kurulmu divn rneindeki metinler; nl Ey gaziler trks buna rn e k tir: Ey gaziler! yol grnd yine garip serime. Dalar talar dayanamaz benim h u zrma. Bir baka rn e k: Ey hamamc bu hamama gzellerden kim gelir? Ne bileyim, a Efendim? Gnde yz bin can gelir. (II) 13 heceli l ile kurulmu trkler: Telgrafn tellerine kular m konar? Herkes sevdiine, yavrum, byle mi yanar?

. Be dizeli bentlerden meydana gelmi trkler. Bu biim de drt dizelik bentli biimden kmadr; ou kez bu dnm dizelik bentli biimden geerek olur; ama, drdnc dizenin ikilemesiyle drt dizelik bendin dorudan doruya be dizelie dnmesi de d nlebilir. dizelik bentlilerden bu son biimi ayran, burada dzenli bir balamann (yani drdnc ve beinci dizelerin) gelimi olmasdr. (Aada vereceimiz rnek leri B tipindekilerle karlatrnz.) Ayn bir trk met ninin iki deiik biimini karlatrrsak, bentleri dizelik bir trkden, bentleri be dizelik bir trkye geiin olanaklarn ap-ak gstermi oluruz; Birinci varyant (zmire bal Kemalpaadan derlen mi dizelik bir metinden): Bulut gelir koa koa, Da ta aa aa, Sen sevdiim binler yaa! Yama yamur, esme deli ruzigr, yrim yoldadr. 176

kinci varyant (Boluya bal Mudurnudan derlenmi be dizelik bir metinden): Bulut gelir coa coa, Karl dalar aa aa. Bulutuum binler yaa. nme bir tanem stne, inme nazl yr stne. gzel bir rneini

nl Ein trks bu biimin v e rir:

Yeil kurbaalar ter gllerde. Krld kanadm, kaldm llerde. Anasz, babasz gurbet illerde. Ya ben alamaym, kimler alasn? u garip gnlm kimler elesin?

Bentleri be dizeli trklerde balama bentten ben de deiebilir. Yukarda bir bendini verdiimiz Ein tr ksnde byledir: her bendin arkasndan deiik ve da ha nceki bentteki dizelere, duygu bakmndan en uygun den balama getirilir. Bununla birlikte trk ok uzar sa ayn balamann birka bent sonra anlatmn yak t yerlerde tekrarland da olur. Ama kimi trklerde rnein aada bir bendini verdiimiz Burak trk s n d e olduu zere balama her bentten sonra dei meden tekrarlanabilir: Sabah oldu kalktm, am piirdim. Kayn anam peim drdm. Burak tarlasnn yolun ardm. Ne yaman zor imi burak yolmas. Burak tarlasnda gelin olmas.

Bu eit trklerin 4 + 4 + 5 ls de vardr; stan bulun nl Ktibim trks bu tipe bir rnektir: 177

skdar'a gider iken ald bir yamur. Ktibimin setresi uzun, etei amur. Ktip uykudan uyanm, gzleri mahmur. Ktip benim, ben Ktibin, el ne karr? Ktibime kolal gmlek ne gzel yarar!

Bu trkde de balama her bendin sonunda tekrar lanmaktadr. D. Biimi dzenli son bir trk eidi de mni d2ennndeki bentlerin sralanmas ile meydana gelmi olan tiptir. Mni biiminde dediimiz paralar ya, baka hal lerde kendi geleneine gre, mni olarak kullanlan me tinlerden alnm, yahut da sz konusu trk in dzen lenmi, bu halk iirinin uyak rneine ve lsne (4+ 3 veya 4 + 4) uygun drtlklerdir. Bu drtlkler deiik yol larla birbirine balanr. a) Bunlar birbirine balayan tek etken ezgidir; ezgi dnlmeden baklacak olursa bunlar, herhangi bir tr ky meydana getirmek iin kullanlabilecek hazr par alardr; bu ezgiye koulduklar zaman, bu trknn, ba ka bir ezgiye uygulandklar zaman da baka bir trk nn szlerini ( = gftesini) meydana getirmi olurlar. Bu yoldan meydana gelmi trknn balama eleri var sa, her yeni trkde elbette bu balamalar deiik ola caktr. b) Drtlkler belirli bir trk iin yaratlmtr; bu durumda her drtlkte zel bir ad olan, ya da bakaca bir nitelik tayan belirleyici, gsterici bir veya bir ka kelime vardr. Bu drtl baka bir trkye uygu lamak iin bu ayrd-edici kelimelerin deitirilmesi gere kecektir: Ada yollar kestane, Dklr tane tane, On be kzn iinde 178

Sevdiceim bir tane, Ada yollar dz gider... Ada yollar toz olur. Bu trkde belirleyici nian Ada yollar szleridir. (Ada sz, trknn derlendii Mudurnu'da, Adapa zar anlamna kullanlyor.) Geen yzyln sonu ile yzylmzn balarnda n salm a-krcal ( = akc Efe) zerine yaklm trk (I), aada grlecei zere, Kur tulu Savann balarnda bir eteye kumanda etmi olan Yrk Ali Efe stne sylenen bir trkye (II) uygu lanmtr. (kinci varyant gene birinoinin ezgisi ile sy lenir.) (I) demi minaresi, Candarma svarisi, akc Efeyi sorar isen zmirin bir tanesi. Dalar dumansz. akrcal dinsiz imansz.

(II)

u Dalman'n emesi, Ne ho olur imesi, Yrk de Ali'yi sorarsan Efelerin semesi. Hey gidinin Efesi... Efesi. Efelerin Efesi.

Bu trl ufak tefek deiikliklere urayarak eski bir trk daha yeni bir olaya yaktrlyor; yeni metinde maceras anlan, yeni olaylarn kahraman, eski trkde ^ n anlan kiinin bir bakma mirasna konmu olu yor. Ayn olguya toplum olaylar (siyas, asker, veya baka) anlatan trklerde de rastlarz. Aadaki Erzin 179

can trks (I), 1905 Rus - Japon harbi srasnda Rus ordusundaki Krml - Tatar askerlerinin aznda, PortArtrdeki savalar zerine bir trkye (II) uygulan mtr : (I) Erzincanda bir ku var, Kanadnda gm var. G itti yrim gelmedi Eibet bunda bir i var. (Anadolu trks)

(II)

stanbul'da bir ku bar, Kanetinde km bar. Port-Arturga giden kaytmay Elbet onca bir i bar. Ayleme anem, ayleme babam Belki Mevtam kutkarr (Krm trks)

c) Mni biimindeki drtlklerden (4+ 3 veya 4 + 4 meydana gelmi birtakm baka trkler de vardr, anl maa deer bir olay anlatmak zere yaklm, daha ba tan salam bir rg ile zel elerden meydana getiril mi olduktan iin drtlkleri btniyle saklayabilmiler dir. 1915 ylnn bandaki Sarkam bozgunu zerine ya klm olan u trk (bir eit at) bunlara rnektir: Sarkamta var man. Urus ym ar koun. Bizim asker ak, plak. Dalarda buyumu kn. adrlar daa kuruldu. Hcum borusu vuruldu. Bir Sar-Kam uruna Doksan bin fidan krld. 180

) Dou Anadolu'da ift srlrken sylenen horovel (Azerbaycan'da: holola) gibi i trkleri ile, toplu oyunkrda, elentilerde sylenen kimi trkler, rnein Azer baycan'da kzlarn syletikleri, ve her dizesinden sonra hakuka (veya hahka) kelimesi tekrarlanan, ve bunun iin hakuka/hahka demlen trkler de birbiri ardna zincirleme mni metinlerinin eklenmesiyle meydana ge lir; bu trl trklere Kars blgesinde akka derler. d) Son olarak mni uyakl (a a b a, c c d c,...) ama ls 11 li (6+5 veya 4 + 4 + 3) koma ls olan, bentferf drder dizeli trkleri anmalyz; byle bir trkden iki b e n t: Krm'dan gelirim, adm Sinandr. Klcmn suyu kandr, dumandr. Haber geldi Macar Tuna'ya inmi, Haddin bildirmee ahdim yamandr. Gh kle olursun ve ghi si. Er szn fehm etmez elin kahpesi. Gizli iim yoktur, bilmeyen varsa. Dizgin krmak iin meydan buras. (E. C. Gney. Halk trkleri, i. s. 62)
* * *

Az rastlanan, dzensiz biimlere gelince: bunlardan bir blk yukarda dzenli biimlersin A blmnde incelediimiz tiplerden III nc ve IV nc, dzensiz bi imler arasnda da yer alabilirler. Bunlarda ya 11 heceli mni dzeninde bentlerle, 11'li koma dzeninde bentler bir araya getirilm itir (IV nc tip), ya da drdnc di zeleri aralarnda uyaksz, koma dzeninde bentter birbi rine eklenmitir (III nc tip). Dzensiz baka biimlere birka rnek verelim. A. Sayl trkler. Bunlarn eitleri vordtr: 181

a) Ard-arda gelen bentlerin veya balamalarn dize says gitgide artar; uyaklar herhangi bir kurala uymaz; cou kez ayn cmleler tekrarlanr. Bu eide Mudurnu' da derlenmi bir rn e k: Bam aryor, bam. Bana kurban olaym. Yarn pazara varaym, Bana balk alaym. Balk bana, Kurban olaym.

ir
Gzm aryor, gzm. Gzne kurban olaym. Yarn pazara varaym, Gzne gzlk alaym. Balk bana, Gzlk gzne Kurban olaym.

v.b... b) Trkde sz edilen kii veya nesnelerin saylan, dzenli aralklarla ard-arda sralanp sylenir. Aadaki rnekte uyaklar ikier-ikier dzenlidir; ama baka uyak dzenleri de vardr; Yenge kzn bir tane, Salar tane tane. Yenge kzn kidir, K benimkidir. Yenge kzn dokuzdur, Srma sa topuzdur. c) Sayl trklerin karlkl syleme biiminde 182

baka bir rneinde, her bentte sz edilen kii, ya da nesne deiiktir; bunun a) tipinden fark, her balamada veya bentte, daha nceki nesnelerin tekrarlanmas yok tur; Kzm kzm, knal kzm! Seni bir sarraf isteyor, vereyim ona. Annem annem, ben varmam ona, Sarrafn paras oktur, saydrr bana. Kzm kzm, knal kzm, Seni bir terzi isteyor, vereyim ona. Annem annem, ben varmam ona, Terzinin dikii oktur, diktirir bana... Gagavuz trkleri iinde (bak. : Radloff, Proben... X, s. 287, n 6, s. 291, n 13) bu trl soyl trkler iin gzel rnekler vardr. B. Sayl trkler dnda, syleme biiminde bir takm trk metinleri vardr -ki bunlarn kimi Mahmut trksnde olduu gibi bir bailade, efsane konulu dur; bu trkde ok eski alardan kalma birtakm nite liklere rastlayoruz; o Admetos/Dumrul efsanesinin a mza uygulanm bir varyant gibidir. Ama bu eitten baka baz trkler de ya yabanc folklorlardan, ya da Bat mziine uyularak, zenilerek meydana getirilmi ada bestelerle onlara ekli metinlerden halk geleneine gemi olmaldrlar. Bu besteler, tulat gsterilerinin ba ndaki numaralar iin zel olarak hazrlanm, ya da operetlerden alnma, kanto, duetto adlar ile arlp oynanan ezgilerdir. Bunlar halk ortam iinde geliince ksa zamanda halk geleneinden doma trklerin zel liklerini kazanmlardr. Byle bir kantodan halk gelene ine gemi olacan kestirdiimiz metinlere rnek ola rak, bu yzyln balarnda Birinci Dnya Sava sra snda Trkiyede ok yaygn olan, 1935lerde Knm 183

Radyosunun yaynlarnda arldna gre yayl Tr kiye'nin snrlarn am olan Deirmenci trksn gsteriyoruz. Bu trk Aman deirmenci, canm, kuzum deirmenci diye balar; gen kadnn, budayn bakalarnnkinden nce tmesi iin deirmenci ile syle mesinden meydana gelmitir. C. Oyun havalar, onlara koulan metinlerin ok zel biimlere girmesini gerektirebilir. Hele iftilerin ve zenaatlarn birtakm ilerini taklit eden oyunlarda all m nazm biimlerine aykrlklara daha ok rastlanr. Bu oyunlardaki hareketler, saylp dklen iler yaplr ken gereken hareketlerdir. te bir rn e k: Demirciler demiri neyle derler? yle derler. Byle derler. yle mi? yle. Byle mi? Byle. Var yre syle.
* * *

Kalayclar kalay neyle kalaylar? yle kalaylar... v.b. C. Son olarak, ne lsiyle, ne de uyak dzeniyle hibir kararl, kurall biime, ve yukarda sraladmz odzensiz tiplerden de hi birine uymayan baz metin lere iaret edelim. Halk trklerini szl gelenekten, ol duklar gibi derlemi olan eserlerde bu kmeye girecek rnekler bulunur. Radloffun derlemelerinin OsmanlTrklerinin halkedebiyatma degin VIII inci cildinde by le birok metinlere rastlanr. Bu metinlerde grlen e itten dzensizliklerin birok sebepleri vardr: trkde ezginin nemli oimas yznden, szlerin doru ve tam 184

sylenmesi konusunda umursamazlk, ve bunun neticesi olarak syleyenlerin iledikleri kusurlar, ya da eksik ha trlaylardan gelme yanlmalar, krpmalar, bozmalar, kimi zaman da aratrclarn metinleri yazya geirirken yaptklar yanllar... gibi.

Soru 7 9 : Mni nasl tanmlanr? biimleri bak mndan nasl eitlenir?


Gerek dil, gerek gelenek ortakl bakmndan ok geni bir alana yaylm olan mni, en ou 7 heceli ve a a b a dzeninde uyakl bir drtlk olarak gsterir ken dini : Kar yayor inceden. Gl alr goncadan. Ben yri kskanrm Yerdeki karncadan. Baz hallerde uyak dzeni ile dize says deiebiNr; bu hallere aada deineceiz. Bu iir eidini gsteren mn! ad Anadolu'da, s tanbulda, Rumeli'nde, Besarabya Gagavuzlarnda, Krm Tatarlarnda, Azerbaycanda kullanlr. Mni sz arapca man ( = ma'n) dan gelmedir; onun deiik baka okunularna da rastlarz: Krm Tatarlarnda mane, De nizli'de mna, Azerbaycanda mahni gibi. Azerbaycan ile azer dilinin etki alan olan Dou-Anadolu blgelerinde mni kelimesinin yannda bayat sz de kullanlr. Urfada kadnlarn syledikleri mnilere men, erkeklerin sylediklerine hoyrat derler. Diyarbakrda hoyrat sz, cou zaman, uya meydana getiren szlerin ift anlam zerinde oynayan cinasl mni zelliindeki drtlkler Cin kullanlr; 185

Brm ter sinemi. Felek arhn krlsn, Her iin tersine mi?

Burada da, Urfada olduu gibi, hoyratlarn yannda mni ad verilen drtl+cfer vardr. Cinasl mni olduka eski bir gelenee ksa gerek. Evliya Celebi'nin Seyahatnme'sindeki bir metin bu tip mnilerin XVIInci yzylda sylendiine bir tanktr, Ev liya buna acem mnisi der; bu deyimi: azer tipi m ni anlamnda almamz gerekir; metin gerekten de azer aznn zelliklerini tar. Burada, kolaylk dncesiyle, ve herhangi bir kar kla meydan vermemek iin, trk szl edebiyatndaki bu iir trnn her eidini mni kelimesiyle gsterece iz. Mniyi br iir biimlerinden ayran balca nitelik uyak dzenidir. Mnilerin dizeleri, yukarda da syledi imiz gibi, ou kez a a b a dzeninde uyakldr. Drt dizelik her mni bamsz bir btndr. Drtlk bent bamsz kalmakla beraber uyak dze ninde kimi deiikliklerin yapld olur, zellikle Ana dolunun Kuzey-dou blgesinde. Karadeniz kylar halkedebiyatnda ve stanbulun Meydan Kahveleri gelene inde a a b a yerine b a c a uyakl mniler grlr. zdrdm kayuuml, Rizeliyim Rizeli. Adam cebinde salar Senin gibi gzeli. ** + Yaradanm affeyle, Bende kusur her gnah. Bir vefasz yr iin ekiyorum her gn ah. 186

Yine birtakm hallerde mni, drt dizelik drtlk ye rine daha uzam bir biim alabilir; o zaman uyak dzeni a a b a yerine a a b a c a... biimine dnr: Alarm alar gibi, Derdim var dalar gibi. Cierden yaralym, Glerim alar gibi. Her gelen bir gl ister, Sahipsiz balar gibi. ...

Kesik mninin (aaya bakla!) a c a genilemi biimi a c a d a d r ; Cevr etti dd etmedi, Hayli demdir b-vef Bendesin yd etmedi. Bir pre kt ile Htrm d etmedi.

dzeninin

Baka hallerde mni ksalr, dizeye iner. lk di zesinden yoksun bu tip mnilere Kesik mni derler; cinassz kesik mni rn e i: Blbl dilin ll deil. nsafsz, insafa gel. Benim hlim hl deil.

Cinasl kesik mni rn e i: Ok demi yara szlar. Yaralnn halndan Ne bilsin yaraszlar?

Cinasl veya cinassz kesik mnide, kimi zaman tam mnilerde, mni metn-inden nce bir nlem, bir seslenme kelimesi sylenir; buna da mninin uyak kelimesi kou lur. Bu nlem kelimesi blgeye ve mninin konusuna 187

gre deiiktir: azizim, azizem, azziyem, men aziz, bala, bala can, ele mi, ge gnl, var ge gnl, gr bir fet, k, k der, baba, baba der, lala der... stanbul Mey dan Kahveleri geleneinde bu nlem szleri adam aman idi. Baba der ile lala der szlerinin nesirle anlat iine mm biiminde iirler sokulan hikyelerden gelme olabi lecei, bunlarn iindeki baba veya lala rolndeki kiile rin azndan sylenmi mniler olduu dnlebilir; k, k der szleriyle balayanlarn, Dou-Anadolu'da hikyenin iirleri iine k hikyelecilerin soktuklar mni biiminde paralar olduunu biliyoruz. Dou-Karadeniz blgesinde mnilerin fcki dizeye in diine bolca rnekler vardr; bunlar zellikle bu blgeye zg ve kar-beri ad verilen paralarda grlr; bu tr klerde, karlkl iki kiiden her biri sra ile iki dize sy ler: ikinci dizeler aralarnda uyakldr. Mninin bu eidi ne birbirleriyle gerek konuca, gerekse uyaklar ile ba ml ikier dizelik paralarn ard-arda sralanmas gziyle baklabilecei gibi, bu yolda meydana gelmi metin, uyaklar b a c a d a . . . dzenine uygun sylemeli tek bir para da saylabilir. T. Kovvalski, Encyclopdie de l'lslamn eski bas mna yazd mni maddesinde, mninin aslnda b a c a dzeninde uyakl bir drtlk olup sonraki bir aamada sondaki dizelerini yitirerek a a b a dzenine dntn ileri sryordu: Biz onun bu aklamasna katlmyoruz. yle sanyoruz ki a a b a dzeni mninin asl dzenidir; teki biimler, aamalar izlenebilen bir dnmn e itli basamaklardr. Drt dizelik bir mnide anlam ar lnn son iki dizede bulunduu, bu aamalarn aklan mas iin zerinde durulmas gereken bir olgudur. Cinasl mnilerde, ou kez yukardaki rneklerde grdmz gibi, ilk dize der, bylece mni dizelik bir paraya dnr (1'nci basamak). Bu dzende bir mninin so 188

nuna iki dizeiik bir para eklenirse be dizelik bir metin elde edilir (2nci basamak). Bu tip de, sonradan ilk di zesi derek b a c a dzenli bir mniye dnr. Bu d nm serisini yle emalandrabiliriz: a a b a > a b a > a b a c a > b a c a Mni, yedi hecelik dizelerden meydana gelmi drt lktr, dedik. Ama baz hallerde, rnein yukarda dein diimiz, ve aadaki metinde bir rneini verdiimiz da vulcu mnilerinde rastland gibi, 8 heceli de olur: Halayklar, halayklar! Ocak banda uyuklar. Davulun sesin duyunca Pirincin tan ayklar. On bir heceli mni biiminde drtlkler de vardr; bu son biimin en belirgin rneklerine Einin folklorunda rastlanr; bunlara orada alagzl denir. Mnide anlatlmak istenen duygunun, dncenin zn tayan son iki dize ile birinci veya ilk iki dize arasndaki tutarszln sebebini bu trn irticai ile sy lenen bir haH< iiri olmasnda aramak gerekir. lk dizeler bir bakma mniciye son iki dizeye ykleyecei duyguyu, dnceyi en zl biimiyle anlatacak szleri ve uyaklar arayp dzenlemek iin vakit kazandran bir basamaktr. Mnici dzecei mnini-n ilk iki dizesinde kullanabilecei, her yerde geerli olan birtakm sz kalplarn daarc nda hazr tutar; sras geldi de frsat kt m bunlar kullanr. Ne kendisi, ne de dinleyiciler bu ilk iki dizeye byk nem vermezler. Ama birok hallerde bu lzum suz giri szleri zengin bir arma, duygu anlarna hareket noktas, atlama tahtas olurlar. En gzel mni ler de ilk iki dizenin, ilk bakta konu ile ilikisiz gibi g rnen szleri ile son iki dizenin ierii arasnda iten bir balant, nesnel, somut, madd ile, znel, soyut ve duy gulu olan arasnda bir kaynama salayan mnilerdir: 189

Attn petemaln, Kondu dallar stne. Sen orada, ben burda Kaldik yollar stne. Kuzular meler gelir Yiit aka dende Bana neler gelir.

Mni ad da, bir bakma, youn bir anlatma zen gin bir anlam ykletmi bir iir tr karsnda olduu muzu bildirir. Trk halk iirinin mnisi iin olduu kadar bu deerlendirme tuyu ve rub' iin de dorudur. Bu iir biimleri de duygu ile dncenin younlam anla tmn gerektirirler.

Soru 8 0 : Mninin sylenmesine vesile olan yer lere ve artlara gre eitlenmeleri na sldr?

Mnilerin ierikleri szleri pek seyrek hallerde onlarn kullanlmasn gerektiren olaylarla ya da ilerle ilikilidir. Her ne kadar dzldkleri ve sylendikleri or tama, duruma, yerlere ve artlara gre onlar aado grlecei zere kmelendirebiliyorsak da, bu blmler den herhangi birinde kullanlan bir mni metnin-i baka bir blmde de bulmamz olmayacak ey deildir. 1. Niyet, fal (yorum) mnileri. Bunlar Hdrellezde veya baka bahar bayramlarnda, ya da k geceleri ya plan sohbet toplantlarnda sylenir. Toplantda bulunan kiilerden her biri adna niyet tutularak sylenen mni ler iyiye1 veya ktye yorulur: veyahut mni kimin iin sylenmise, drtlkte geen szlerden o kiinin bir giz lisi bulunup karlmaa, aa vurulmaa allr. Bu 190

trenler ou kez gen kzlarca dzenlendii iin yorum larn, niyetlerin evlenme iie, gnl ileri ile ilikisi var dr. Bahar trenleri blgelere gre u adlar alrlar: mantvar, martaval, vartivor, bahtiyar, vasf-i hl... Buna ben zer trenlerde niyet tutarak sylenen iirlerden yorum lar karma gelenei Rumlarda ve Ermenilerde de vardr; sa'nn ge kmasnn kutland yortu gn yaplan trene Ermeniler de mantvar derler. 2. Sevda mnileri. Anadolunun baz yerlerinde (r nein Bartnda) baharda yaplan kr gezintilerinde o lanlarla kzlar karlkl olarak mni syleirler. Rize'de bu mnilere kar-beri derler. Eskiden stanbulun baz mesirelerinde de delikanl olanlarla kzlarn mni at tklar olurdu (bk. Kunos, Trk halkedebiyat, stanbul 1925, s. 56-58). 3. mnileri. Kylerde ve kasabalarda, klk erzak hazrlklar srasnda imece ile allrken mniler syle nir. Giresun blgesinde fndk toplanrken, baka yerlerde orak bierken kadnlar aralarnda mni syletikleri gibi yoldan gelip geenlere de mni atarlar. Yolcular bu m nilere karlk vermek zorundadrlar; veremeyenleri ka dnlar baka mnilerle alaya alrlar. Bu grenek epiy eski olsa gerek: tarlada alan kadnlarn mnileri karsn da eyyd Hamza (Xlll'nc yzylnn, ak-sakl bakmndan onlarnkinden geri kalmayan bir mni ile karlk verd-iini bildiren eski bir belgeyi ve bu mnile r n metinlerini Fuad Kprl yaynlamt. Kilisli Rfat (Bilge) da ah Abbas (herhlde ran hkmdr linci Abbas) ile ocuunu emzirmekte olan irazl bir kadn ara snda karlkl syhendiini kestirdiimiz mnileri kitab na almtr. (Mniler, N 1503, 1504). Bolu ve ankr bl gelerinde orak kadnlarn yoldan gelip geenlere mni atma grenei yaygndr (bk. Kemal Tahir, Gl nsanlar,. stanbul, 1955, s. 127-128). 191

4. Beki ve davulcu mnileri. Yukarda bunlar ze rinde yeteri kadar durduk. 5. stanbulda baz sokak satclarnn mnileri. Bu gezici satclar rrvsr-buday, keten helvas, macun gibi eyler satarken mniler syleyerek mahalle halknn dik katini ekmeye ve onlar elendirmee alrlard. 8. stanbul Meydan Kahvelerinin cinasl mnile Eski stanbul halk hayatnn bu geleneinde mni syle me, klhanbeyi airlerin bir eit ustalk yar niteliin de idi. klarn karlamalarnn stanbul'da ald zel bir biim saylabilir, (bk. Tahir Alangu, Meydan Kohveleri... n 65, 243). stanbul'un bu tulumbac-klhanbeyi ge lenei dnda da mni dzme yarmalarnn yapldn dnmek mmkndr. Kilisli'nin Mniler dergisinde (n. 841, 842, 1678) buna tanklk edecek metinlere rastlanr. 7. Dou Anadolu'da hikye mnileri. Bu blge an lat geleneinde hikyelerdeki trklerin bentleri arasna mniler sktrlr. Kars blgesinde bu metinlere perevi derler. Bu gelenek Trkmenistandaki Trkmenler arasn da da yaama benziyor. XVIIIinci yzyl trkmen ai ri Mahtumkulu 11 heceli iirlerinden birinin iine mni biiminde drtlkler katmtr (bk. Mahtumkulu, iir lerinin 1957 Agabat basm). Ancak buradaki yntem Kars klarnnkinden farkldr. Burada mni 11 hecelik her bentten sonra yerletirilmeyip her bendin 2nci ile 3'nc dizesi arasna girer; bir kezinde de, mni drtl bentlerden birinin 3'nc dizesiyle ikiye blnr. Na zm blmlerinde, k geleneindeki hikyelerdeki koa biiminde iirler yerine, batan baa mniler bulunan hikyeler de vardr (bk. Boratav, Halk hikyeleri... s. 169-172). 8 . Mektup mnileri. Askerlik, mahpusluk, i bulma zorunluu ile memleketten ayrlk gibi gurbet kelimesinin kapsad btn durumlarda birbirinden uzun sre ay 192

r kalan kimselerin yaztklar mektuplara giren mni lerdir bunlar. Baz mnilerin, nerede rastlansalar, mek tup mnisi olduklar metinlerinden anlalr (Kilisli, M niler, n" 1056; lhan Bagz, Mnilerimizden, s. 9). Tabi sevgi, ayrlk, serzeni gibi duygular dile getiren herhan gi bir mni metni de bu ii grr. Baz metinlerin tanklklarna baklrsa, mni syle yenlere, zellikle ustaca mni dzenlere mnici denmi olmaldr (bk. Kilisli, n 841; Kunos, Halk edebiyat r nekleri: mniler, n 297, 298). Ama bunlardan mni sy lemenin meddahnkine, karagzcnnkne... benzer bir ura olduu anlam karlamaz. Mniciler masalclara benzetilebilir. Bunlar mni sylemekte usta kiilerdir; belleklerinde ok mni vardr; kendiliklerinden yeni m niler dzecek gte yaratclardr; ama bu ii bir geim arac yapm deillerdir. Meydan airleri ve mni dzen klar dnda btn bu mnicilere adsz ozanlar diyebi liriz; ve yle sanyoruz ki bunlarn ounluu kadnlardr.

Soru 8 1 : Trk ve mninin biim, anlatm ve konularnn eskilii zerine neler bili yoruz?
Koma biiminin, yni drdnc dizelerinin uya ay n kalan bentlerden meydana gelmi trklerin Xl'inci yzyldan tanklar var; bunlar, Kgarl Mahmdun Divc*n- Lugaat-it-TrkHindeki metinlerdir. Anadolunun en eski anonim halk iirlerinden (trklerinden) bize bir ey ulamam olmakla beraber, ozanlarn szl geleneinde de Kgarlnn kitabndaki iirler biiminde trklerin ya am olacan kestirebiliriz. Bugnk bilgimize gre trk halk iirinde destans nazmdan dzenli iir biimle rine geiin ilk ve en eski rnei koma dzenidir. Destans nazm diye adlandrdmz nazmn balca 193

nitelii ba-uyaklarla ses-tekrarlamalar kullanmas ve kararl bir l ile, iiri bentlere blen bir uyak dzenin den yoksun olmasdr. Bu trl iir tekniine destans nazm demekle onun yalnz destan trnde kullanlan bir nazm olduunu ileri srmek istemiyoruz; trk halk ii rinin, bugnk biimlerini almadan nceki aamada b tn trlerinde kulland 'nazm teknii olarak kabul edi yoruz bunu. Destans nazmdan dzenli biimlere dnm, bent lerin eit sayda dizelere blnmesiyle gereklemitir. Bu blnmeyi salayan da. tutarl bir sra gzeterek uyak kullanma kuralnn kabul edilmesidir; byle bir kuraln yerlemesi ise, phesiz, iirin koulduu eski ilerden (bu arada destan anlatma iinden) farkl yeni birtakm ilere, ve dolaysiyle eskilerinden farkl ezgilere koul masnn bir sonucu olmutur. Mni biimi ise ran rubleri ile, gene ranlIlarn halk iirlerine zg bir biim olan fehleviyyt'ta grlen dzenin trk nazmna etkisi sonucunda yaratlm olsa gerek. Kgarl Mahmdun kitabnda a a b a uyok ema s gsteren metinlere rastlamyoruz. Gene X linci yzyl da yazlm Kutadgubilik'in orasnda burasnda a a b a uyakl, ama ls aruzun v--------/v -------- /v -------- /v ( = fauln / fauln / fauln / fal) kalbnda d r tl k le rastlanr; bunlar da, daha sonra yazlm Atabet l-hakaayktakiler de, bizce, ran'n rub biiminden trk tuyuuna geite bir aamadr; tuyug da, bilindii gibi, aruzun 11 heceyi ( = 4 + 4 + 3 ) karlayan bir kalb ile ( v ------- / v --------/ v : filtn / filtn / filn) yazlr. Ein'in alagzl'leri ve 11 heceli a a b a d zeninde baka halk iir eitleri, rub'nin tuyugdan ge erek, hece tartsna uygulaniyle trklemesinrn son aamalardr. 7 ya d 8 heceli mnilere gelince, onlarn biimlerini 194

K g a rh Mahmd'un kitabnda rneklerine rastladmz ayn lde, ama uyaklar ile koma dzeninde iirlerin, rub - tuyug dzenine uygulanmasnn bir sonucu say mak gerekir. Gerek tuyugun, gerek uyaklar bakmndan mni ile ayn dzende olan br biimlerin (mni, bayat, atagzl v.b.) ran etkisine en ak blgelerde yaylm bulunmas da bir anlam tar. Gerekten de tuyug ouz ve aatay blgelerinde revata olan bir biimdir; mni, bayat, alagzl ise zellikle Azerbaycan ve Osmanl bl gelerinde geliip yaylmtr.

Konu ve anlatm aralarma g elin ce: halk masalla rnda maymuncuk motifler dediimiz (yani, her masa la uyan) eytern kar. halk trklerinde, mnilerde, hatt klarn iir yaratmalarnda, bir kelime ile halk iiriande, birtakm kalp-dizeler vardr ki eitli me tinlerde uygun yerlere yerletirilebilir; szl iir gelene inin daarcnda hazr gerelerdir bunlar. Yukarda tr k tr zerinde dururken bunlardan baz tipik rnekler vermitik. Aada vereceimiz rnekler bu sz kalpla rnn eskiliinin tan olmak bakmndan ilgintir. Bi rinci rnek, Kgarl nn Dvnndan bir drtlktr; bu, a a a b, c c c b... uyakl, ilk dizesi 4 + 4 , son dizesi 4 + 3 heceli bir trkden bir bent olsa gerek: Etil suv aka turur Kaya tbi kaka turur Balk telim baka turur Kylng tak kserr. Geen yzyln sonlarnda, Tuna kylarnda yarat lan bir osmanl trks, nl Osman Paa trks de, ilk iki dizesinde hemen hemen ayn eyleri tekrarlyor: Tuna nehri akp gider, Etrafn ykp gider... 195

Karlatrmamza ikinci rnek, hem corafya, hem de a bakmndan gene birbirinden ok uzakta olumu iki iirden paralar olacak; birincisi uygur yazs ile ya zlm bir iirden dizeler; Amrak tomu ini kelin aam kayda ter m erki? Begim kayda ter m erki? Bu dizeleri bugnk dile yle evirebiliriz, pek fazla bozmadan : Sevdiim kck gelin aam nerde? der mi ola, Beim nerde? der mi ola? Bu dizelerle bir Tercan trksnn u paralarn kar latralm: Kar yatan karl dalar Acep bizim dalar mola? Siyah sal benim anam Oul deyi alar mola? Kbeden gelen haclar Yrekte vardr aclar Evdeki ifte baclar Karde deyi alar mola? Parmamda gm htem. Gidem gurbet ilde yatam. Ak sakall benim atam Oul deyi alar m'ola? Bu trl XIX'uncu yzyl klarndan Smmn'ye 196

de mal ediliyor; onun diye bilinen btnleyici iki bent yle d ir: Yol stnde biten otlar Her gelen bizi tler Kavim, karda, ko yiitler Yolda der de alar m'ola? Smmni'yem oldum talan. Nice gurbet ilde kalam. Bir kck evki balam Dada der de bekler m'ola? Bu metinlerde, grlyor ki, yainz slp ve dile ge tirilen duygular deil, bentlerin dzeninde, seilen uyak larda da benzerlikler gze arpacak niteliktedir.

197

DOKUZUNCU BLM

SEYRLK HALK OYUNLARI

Soru 8 2 : Seyitlik halk oyunlar nasl tanmla nr? Ortak nitelikleri nelerdir? Halkedebiyat ile ne gibi ilikileri vardr?
Seyirlik halk oyunlar ad altnda gsterdiimiz halkedebiyat trnn eitleri unlardr: meddahlk, kukla, karagz, orta-oyunu, tulat tiyatrosu, kyl oyunlar. Bunlar bir kme altnda birletiren ortak ynlerin banda seyirlik olular gelir. Bunlar birer gsteridir. Bir yanda seyircileri, bir yanda da dktrleri vardr: tek aktrl olsun (meddahlk, karagz, kukla gibi), ok ak trl olsun (orta-oyunu, kyl oyunlar, tulat tiyatrosu gibi), aktrleri ister canl olsun, ister cansz sretler ol sun. Taklit, bu oyunlarn en nemli elerinden biridir; o kadar ki, Metin And'n belirttii gibi, taklit kelimesi bu sanat geleneinde, temsil (representation) anlamn almtr; filn oyunun taklidi, onun temsil edilmesi, oynanmas demektir; bir de aktrn trl iveleri ve karakterleri tpks tpksna canlandrmas anlamnda taklit onlarda ortak bir niteliktir: karagzle orta-oyununda Acem, Kastamonulu, Tiryaki, elebi, Firenk... tak lidi gibi.

198

Bu oyunlar arasnda sylemeli olanlarn (karagz, orta-oyunu, kukla, tulat) bir zellii de. balca iki tipin oyunun ykn tamasdr; karagz oyunlarnda bunlar dan biri, Hacivad, orta-oyununda Piekr, Metin And'n tabiriyle, dii-konuandr; sz frsatn verir; tulat ti yatrosu aziyle buna anahtar vermek derler. Buna kar lk erkek-konuan cevap veren, lf yetitiren kiidir: hayl oyununda Karagz, orta-oyununda Kavuklu, tulat tiyatrosunda ve kuklada bi veya Komik. Halkedebiyatnn baka eitlerinde de grdmz, birka sanat bir araya getirme nitelii seyirlik oyun larda sz sanatn ikinci planda brakacak kerteye gel mitir. Gerekten de seyirlik halk oyunlarnda sz ba ka sanat gsterilerine bir dayanak vazifesini grmek ten ileri gitmez. Onun iin de bu oyunlarn nceden ha zrlanm, yazlm, ezberlenmi metinleri yoktur. Aktr, gayet basit olan bir eylem-izglsini izleyerek gelenein istedii, hi deimeden belli yerlerde sylenen birtakm kalplarn dnda her eyi irticalle sylemekte serbesttir. Seyirlik halk oyunlarn Metin And yle tanmlyor: Bu oyunlarn (...) bir zellii de gerekilie, zdele meye dayanmayan kiiletirmeye bavurmas, her yny le gstermeci tiyatro zelliini tamasdr. Ayrca oyun lar ak biim denilecek, aksiyona az nem veren, ek lemli, organik btnl olmayan ksa oluntulardan mey dana gelmitir. Konular gayet sadedir; fazla aprak olmayan, ve ou kez birbirine benzer maceralardan mey dana gelmi erevelerdir. Bu oyunlarn birinden tekine gei sk grlr. Ko nular ou halde ortak olduu gibi, gelenein sylenme sini zorunlu kld baz kal.p szlere kadar ayrntlarda da pek ok ortak eler vardr. Ky oyunlarn bir tara fa brakacak olursak, her bir eidin temsilcisinin teki 199

eitlerde de hner gstermesi olaandr. Kk smail, Abdrrezzak gibi nl orta-oyuncular tulat tiyatrosun da da oynamlar, tulat komii olarak tannm Kel Ha an, orta-oyununa km, Karagz Nait sahneye koy may denemitir; karagzc Kk A linin asl kendi sa natndan baka, meddahl da vardr. Bu oyunlar toplumun belli kltr seviyelerine ve be lirli alarn artlarna sk skya baldrlar. Kyl oyunlar ky ortamnn retim ve tketim artlarna ba l gsterilerdir; ok eski geleneklerin artklardrlar, ama ancak ky hayat iinde yaama ortamlarn bulurlar. Meddahlk, orta oyunu, karagz Osmanl imparatorluu nun ehir ortamnda olumu, gelimi sanatlardr; Os manlI tipi toplumla birlikte bu oyunlarn gelenei de l mtr, ya da lmek zeredir. Halkedebiyat incelemelerini, seyirlik halk oyunlar nn btn iinde sz sanat pay ilgilendirir. Birok yn leriyle onlar, bir yandan, tiyatro tarihinin inceleme konu sudur. Birer btn olarak da, ayrntlar ile (mzik, dans, hokkabazlk, maskaralk ve bakaca eitli oyun ve e lence ynleri ile), ayn zamanda trl inanlar, treler ve trenlerle olan ilikileri bakmndan halkbilimi incele meleri iine de girerler. Biz aadaki sahifelerde ksaca bu sanatlarn, en ok, konular ve sze bal anlatm niteliklerini inceleye ceiz. Geri kalan ynleri zerinde vereceimiz gerekli bilgiler, bunlar aratrma konusu edinmi uzmanlarn incelemelerinden zetlenmitir. zellikle, tiyatro ve dans tarihi zerine almalar ile tannm Metin And'n son eserinden (Geleneksel trk tiyatrosu: Kukla, Karagz, Orta-oyunu. Ankara, Bilgi Yaynevi, 1969), konularn btn iin, bol bol yararlandk. Okuyuculara o eseri sa lk veririm. Karagz metinlerini okumak isteyecek olan lar da, Cevdet Kudret'in Karagznden (3 cilt, Ankara, 200

Bilgi Yaynevi, 1968, 1969, 1970) yararlanacaklardr. Kyf oyunlar zerine de Ahmet Kutsi Tecer'in Kyl Temsil leri (Ankara 1940) ile Metin And'n Dionisos ve Anadolu Kyls adl incelemesi (stanbul, Elif yaynevi, 1982), kr Elin'in, Anadolu ky orta oyunlar (Ankara 1964) adl eseri bizim iin balca kaynaklar olmutur. Okuyucu bu kitaplarda konu ile ilgili geni bibliyografyalar da bu lacaklardr.

Soru 8 3 : Meddahln seyirlik sanat yn ne dir?


Meddah sanatnn hikyecilik olarak zelliklerini bu konuya ayrdmz blmde (Soru: 29-32) belirtmee a ltk. Burada meddahln sadece seyirlik ynne ksaca deineceiz. Meddah, bundan nceki soruda belirttiimiz, seyir lik halk oyunlarnn ortak elerinden bir bln hik yecilik hnerine katan ve bylece hikye anlatmasna tek ve canl aktrl bir oyunun niteliklerini kazandrma a basnda sanatdr. Bat varyete ve kabare gsterilerin de, televizyonlarda, onun bu ynyle benzerlerine ok r nekler gsterilebilir. Meddahlk gelenei, Bat etkisiyle, geliiminin son d neminde bu tek ynl sanat eidine dnmt. Bora zan Tevfik meddahl hikyecilik esinden soyarak on da sadece taklitlere yer veren ve gnlk ehir hayatnn eitli sahnelerini, bir hikyeye balamadan canlandran bir sanatyd. Meddah Srr de plaklarnda bunu de nemiti. XX'nci yzyl balarnn nl yazar Ahmed Rasim, daha sonraki kuaktan Ercmend Ekrem Talu bu gelenei gnlk gazetelerin mizah yazlarnda srdrm lerdir; gnmzde de, bu trn temsilcisi olarak hafta lk mizah yazlar ile Burhan Felek'i gsterebiliriz. Meddah, kahvehanelerde hnerini gsterecei za 201

man dinleyicilerden daha ykseke bir sekiye konmu bir iskemleye oturur, elinde bir baston, omuzunda da byke bir mendil tutard. Mendili, trl ses ve ive taklitleri yaparken azn, burnunu kapamak iin, bastonu da eitli grltler karmak iin kullanrd. Hikyesi nin slbu da taklitli bir anlatya uygulanmt. Kar lkl konumalarda roman, hikye, masal... trlerinde, ve genel olarak kitaba gemi anlat slbunda olduu gibi, dedi..., cevap verdi... eklinde, sylenenleri anlatc nn aktarmas teknii yerine, anlatcnn aracl olma dan aktarlan, yani dedi..., cevap verdi... aralarna bavurulmadan, sadece seslerin, ivelerin deimesiyle, konuanlarn kiiliini belirten syleme tekniini kulJanrd ki bu, dorudan doruya tiyatro metinlerinin ya zya getii zaman ald biimdir. Byk trk romancs Hseyin Rahminin, zellikle komik, hareketli sahneleri canlandrd zaman, konumalar aktarma iin bavur duu teknik de bunun ayn idi. XVInc yzylda, trl meslekleri ve o mesleklerde alan kiileri tanmlamak amaciyle yazlm Risle-i ta'rift adl bir kitapta meddah iin yle den iyor: Bilir misin nedir lemde meddh? Biri biriyle halk eder slh.

Burada meddhn, halk biri biriyle slh eden bir sanat olarak nitelenmesini, daha XVInc yzylda med dahlarn eitli halk tiplerini sergileyerek, onlarn kii liklerini ayrntlariyle canlandrarak anlatan hikyeler den ibret dersleri kard yolunda, yani o ada meddah hikyelerine taklid ve temsil elerinin girmi olaca yolunda yorumlayabiliriz. XVInc yzyl iin kesin bir ey syleyemesek bile XVII - XIXuncu yzyllarda meddahlk bir yandan ger eki hikyecilii, bir yandan da, saray maskaralarnn 202

ve mukallidlerinin hnerlerini de benimseyerek, takfid ve temsil ynn gelitirmi, ve anlatdan gsteriye, se yirlik bir sanata dnme eilimini gitgide glendirmi olsa gerek. Meddahn hikyesine balarken, dinleyici ve seyir cilerden kimsenin alnmamas iin: sim isme, kisb kisbe, semt semte benzer. Gemi zaman, sylenir; yalan, ger ek dinlenir, vakit geer. yollu uyarma, anlatsnn en sonunda da: Bu kssadr, bir mecmua kenarnda kay dolunmu, biz de grdk, syledik. Her ne kadar src-i lisn ettikse, affola! biiminde zr dilemesi, gelenein kabul ettii kalp-szlerdir; bunlarla da gelenek, meddah ln son geliim aamasmda kazand gereki ve se yirlik nitelikleri belirtme kaygsnn ak bir anlatmdr; ayn zamanda meddahlarn daarcndaki hikyelerin ana emalariyle, eski kitaplarda, hikye derlemelerinde yazya gemi eyler olduuna da bir tanktr; meddah, bu yazl hikyelerde, sadece olaylarn ana izgisini izler, ma onunla kendi gsteri hnerlerini snrlandrmaz. Asl metnine gre, vaktiyle. IVnc Murad anda syleni, o devir stanbulunun hayatn canlandrm olmas gereken bir hikayenin erevesi iine, rnein Meddah Surri'nin hikyesinde, tramvay, kpr ve vapurlarda ge en sahneleriyle yakn alarn stanbulu pekl girebilir.

Soru 8 4 : Kukla nedir? Nasl tanmlanr? Tek nik bakmndan eitleri nelerdir?
Kukla, konumalarn ve ses taklitlerini tek bir sa natnn (kuklacn:n) zerine ald ve kiileri temsil eden bebeklerle (kukla) o y n a tt bir oyundur. Trk kuklas bugnk biimiyle konular ve kiile ri bakmndan XIX'uncu yzylda Bat tiyatrosu ile yer 203

li orta-oyununun kaynamas sonunda olumu tulat t i yatrosunun minyatrlemi bir modeli saylabilir. Tulat tiyatrosu ve orta-oyunu artk lmekte ya da tamamiyle lm birer sanat kolu olduu halde, kukla hl, hat t Karagzden de canl olarak yaamakta devam ediyor; zellikle ocuklar elendirmek iin, byk ehirlerde ra betini srdryor. stanbul, zmir gibi yerlerde, snnet dnlerinde, baz bayramlarda da parklarda, panayr larda kukla oynatan sanatlar bulunmaktadr. Gnmzdeki yaygn kuklann iki teknii vardr; her ikisi de ayn sanatnn, ayn gsteride bavurduu tek niklerdir: el-kuklas ve ipli-kukla. Trk kuklaclar, tpk tulat tiyatrosu gsterilerinin bandaki kantolar, dettolar gibi raksl numaralar ipli kuklalar ile, asl oyun blmn, yani bir macerann temsilini el' kuklalar ile icra ederler. El kuklalarn oynatyorsa kuklac kk bir sahne nin altnda gizlenir, iki eline geirdii iki kuklay kar lkl konuturur ve onlara trl hareketler yaptrr. Oyu nun elendirici etkisinde byk bir pay, szlerden ok ebeklerin karikatrms biimlerinde ve hareketlerinin tuhaflndadr. pli kuklada kuklac sahnenin stnden ipleri ekecek surette, yine sahnenin gerisinde gizlenir. Ama trk kuklasnn bu iki ok tanr.m tipi dn da kalan teknikleri ve biimleri vardr. Bunlardan iki r nek biliyoruz; birincisini Metin And yle tanmlyor: Anadolu'da bugn kylerde rastlanan kukla trnde (...) kuklac yere, bir merdiven veya bir arabaya boylu bo yunca yatar; her elinde bir kukla olduu gibi dizle rinde de bir kukla vardr; dizlerini bkp ne ekince izlerine bal byk kukla ellerindeki kuklalarn arasna girer bylece kuklay birden hareket ettirir. (Metin And, Geleneksel trk tiyatrosu, s. 92-93). kinci tipi biz, 1939 yaznda Erzincan Eitmen kursundaki kyl 204

eitmen adaylarnn bir gsterisinde grmtk. Burada kuklac, boylu boyunca yere uzanyor; yalnz ba ile, kuk la klna girmi bir kolunu dik tutuyor ve elindeki kuk la ile kendi bam iki aktr gibi oynatp konuturuyor. Anadolu kyl kuklalarnn belki de daha baka eitleri vardr; ilerdeki aratrmalar bunlar meydana kara caktr.

Soru 8 5 : Trk kuklasnn gemii zerine neler biliyoruz?


Uzun zaman, halk seyirlik oyunlar incelemecilerince glge oyununun, eski Osmanl mparatorluu topraklar na inden, Orta Asya-ran yolu ile geldii kans be nimsenmiti. Bu alann en nl uzman alman orientalisti Georg Jacob eserlerinde Karagzn tarihindeki gelii mini byle aklamt. Trk yazarlar da onun bu sonu larna katlmlard; Sabri Esat Siyavugil, 1941'de ya ynlad eserinde, bu sonular yeni trk kaynaklarn dan belgelerle zenginletirerek ayn gr desteklemi ti. Bu kany ilk sarsan alman orientalisti Theodor Menzel olmutur; 1941'de yaynlanm olan eserinde (Meddah, Schattentheater und Orta Ojunu, Prag 1941) bu bilim adam o gne kadar sregelen yanlmann nereden ileri geldiini aklad: uzmanlar hayl kelimesini glge anla mnda aldklar iin, eski kaynaklarda her rastladklar hayl oyunu anlamna gelebilecek sz, glge oyunu diye yorumlamlar. Halbuki, hayl kelimesi hayl-i zil eklinde tamamlanmad zaman ancak sret, ekil anla mna gelir; byle olunca da hayl deyimi yzde yz gl ge tiyatrosuna bir antrma olamaz; kuklaya (yani gl gesi perdeye vurdurulan suretlere deil de boyutlu :kk insan sretlerine) iaret olabilir. te yandan, haH< 205

seyirlik oyunlarnn tarihini izenlerin, in'den Osmanl lkesine glge oyununun geli yolu diye gsterdikleri iki blgede, Orta Asya (Trkistan) ve ran'da glge oyunu nun yaadna tank olacak belge yoktur; buna karlk boyutlu suretlerle oynatlan oyun (kukla) oralarn ge leneinde yaamtr ve yaamaktadr.: Seyirlik halk oyunlar zerine aratrmalar ile tannm Metin And da son eserinde bu oyunlarn tarihini izerken bu akla may yelemi ve kuklann trk seyirlik oyunlar gemi inde Karagze baka eskilii grn glendirecek yeni birok tanklar sralamtr. Bu yazar, Menzel'in ak lamasna kadar glge oyunu sureti anlamnda yorum lanan Kcvurcak (Kabarcuk, korak, v.b. varyantlar da var bu kelimenin) kelimesinin Trklerde ta Xlinci yz yldan beri bebek ve kukla anlamna geldii ve Le ningrad Mzesinde inceledii Orta Asya kuklalarnn (Kol Kurak = el kuklas, adr hayl adlaryle gsterilen) glge oyunu ile ilgisi olmad olgularna da dayanarak Trkler arasnda kuklann X lllnc yzyldan bu yana oynanm olaca dncesini ileri sryor. Kukla oyu nunun Trklerde bu tarihe karlabileceini Fuad Kprl'nn, Sultan Veled'in bir iiri iin yapt aklamaya dayanarak, kabul ediyor (Metin And, a.g.e. s. 86), daha sonra-ki yzyllar iin de, eitli incelemecilerin gster dikleri tanklara kendilerininkini de katarak, bu oyunun Anadolu'da, Seluk andan balayarak tanndn be lirten kesin bilgileri sralyor. Mevlnann bir iirinin yojmlanmasndan, onun anda ipli kuklann gece, el kuk lasnn gndz oynatld sonucuna varmak mmkn dr; 1430'da yazlm bir Camaspnme'deki: Grdn ah ol haylbz oyum, Bir kl ile nice oynada an. 206

dizeleri, XVinci yzylda ipli kuklann oynatldna bir antrmadr. XVI'nc yzyldan eitli trk kaynaklar ile, bir alman yazarnn eserinde kukla oyunu zerine da ha etrafl bilgiler verilmitir. Alman yazarnn szn et tii stanbul'daki 1582 enliklerine degin bir baka bel gede kuklaclarn adlar da verilmekte ve bu arada bir de ayak kuklasndan bahsedilmektedir. Oyunun XVIInci yzyldan balayarak artk kukla kelimesi ile gste rilir olduunu Evliya Celebiden ve bu yzyln baka kay naklarndan reniyoruz. Kukla sznn inden Batya, ya da, kelime gibi oyunun da ingenelerin aracl ile Hindistan'dan Osmanl lkesine, oradan da Balkanlara yayld zerine tartmal grler ileri srlmtr. XVM'nci yzyla dein bir belgeden, Saray cariyelerinin kuklaclardan ders aldklarn reniyoruz. (Metin And., a.g.e., s. 96). Metin And, Evliya elebinin kukla ve glge oyunu eitlerini, bir kuklaclar (kuklabz) bir de ba kuk laclar (ba-kuklabz) diye ikiye ayrmasnn nasl yo rumlanabilecei sorusunu ortaya atyor; biz, ba-kukla* bz sznn ba-kuklas oynatan diye yorumlanmasn neriyoruz. Ayak-kuklas, el-kuklas, ipli-kukla gi bi, ba-kuklas da bir deiik kukla tekniine iaret ol sa gerektir. Evliya elebi belki de ba-kukla demekle el-kuklasna benzer, yalnz ba oynatlan bir kuklay ba ka bir tipten ayrd etmek istemitir. XVIIl,nci yzyln Srnme'lerinde ve baka yazl kaynaklarnda kukla zerine olduka bol bilgiler var; o a airlerinden Kn bir iirinde yer-kuklas diye bir kukladan sz eder; bunun da hangi kukla tekniine iaret olduu kesin olarak bilinemiyor. Vehbnin Srnmesinde araba yrdke ve tekerlekler dndke hareketler ya pan, oynayan, tef alan kuklalar anlatlyor; bu, otomatms bir kukla gsterisi olsa gerek. 207

Kaynak gstermeyen bir incelemede Bat kuklasn XVIH'inci yzylda Yirmi-Sekiz elebi'nin adamlarndan birinin getirdii bildirilmitir. Bat kuklalar eit t ir : ipli-kukla, el-kuklas, bir de iskemle kuklas. lk iki sini yukarda tanmladk. skemle-kuklas bir iskemle ze rinde, alttan ipleri ekilerek oynatlan, ve eski stanbul' da zellikle ingenelerin sokaklarda ve mesire yerlerinde gsterdikleri bir tiptir. Avrupa usul kuklalarn 1856'dan beri stanbulda gsterildiini bildiren bir gazete ilnn Metin And kita bna almtr. Bu yazar, bugn de oynatlan iki yaygn tipten el-kuklas eidinin Osmanl lkesine talyadan geldii kansndadr. Yine onun grne gre, Msr'a bu tip kuklann Trkiye'den gitmi olduu kestirilebilir. M sr'da bu kuklaya, Karagzden bozma Aragoz ad ve rilmektedir. pli-kuklamn ise, tekniindeki ve gsteri da arcndaki bugnk ayrntlar ile, Batdan Trkiyeye daha yeni bir tarihte girmi olduu sylenebilir. Gn mzde ipli-kukla oyunlarnn en tannm numaralarn dan biri olan skelet dans, ngiliz kuklacs Thomas Holden'in repertuvarndan gemitir; bugn de kuklac lar oyunlarn Golden Kuklas diye iln ederek seyirci lerin rabetini kazanmaa alrlar.

Soru 8 6 : Kuklanm konular ve teki seyirlik halk oyunlar ile ilikileri nelerdir?
Metin And'n ncelemesinden rendiimize gre. 1882 yllarnda, yani Holden'in Trkiyeye ilk geli tari fimden sonra onun repertuvarndaki ipli kuklaya zg oyunlar ok rabet grmtr. El-kuklas ise daha ok tulat tiyatrosu ile al-ve/ii olan bir trdr. ki seyirlik oyun tr arasndaki ili208

kiler zerine tank niteliindeki belgelerden 1300 - 1309 ( = 1884 - 1893) arasnda bir Ermeni kumpanyasnn elkuklalar ile tulat oyunlar gsterdiini reniyoruz. Bugn de, yukarda deindiimiz gibi, ipli-kuklalarlo daha ok danslar gsterilir; el-kuklasnn daarc ise tulat tiyatrosu repertuvarndaki oyunlar, ya da onla rn taklidi gsterilerdir. Kiileri bakmndan da kukla ile tulat tiyatrosu tam bir paralellik g s te rir: Karagz ile Kavuklunun kukla oyunlarndaki karl bi'tir; da ima uak rolndedir. Hacivatla Piekr'n karl da biin Efendisi olan htiyardr. Gen k rolndeki ki inin tulat tiyatrosundaki ad Ermeniceden gelme Sirardr. Hain adam, bi'in sevgilisi, gen kn sevgilisi gibi tipler de tulat oyunlar ile ortak kiilerdir. Hem tulat tiyatrosunda, hem de karagz ve orta-oyunlarndaki taklidler ise, daha az sayda olmak zere kuklada da geit resmi yaparlar. Kukla'nn ancak zamanmzda oynanan baz oyunla rnn metinlerini biliyoruz; eski oyunlardan hibir metin kalmamtr. Eski geleneinde kuklann szl oyun ka rakteri ok silikti; metin yokluu bu olgu ile aklanr. Yeni metinlerden be tanesi Otto Spiesn, Trkisches Puppentheater (1959) adl kitabnda yaynlanm, be ta nesinin de konular zetlenmitir.

Soru 8 7 : Karaz nedir? Tekniindeki zettikler nelerdir?


Karagz, cansz aktrlerle oynatlan bir oyunsdur. Aktrleri ile dekorlar, ve kimi hallerde sahnede gr len hayvan, bitki, olaan-st yaratklar, v.b. deriden ke silmi boyal ekiller (sretler)dir. Karagzc, gerilmi ve arkadan aklandrlm bir beyaz perdenin geri209

Sinde bu sretleri perdeye yaptrarak seyircilere gs terir. Aktr yerini tutan sretlerle hayvanlar, ve cin, ej derha... gibi olaan-st varlklar her birine zg ha reketlerle kmldatr, konuturur. Konumann bir aktr den tekine geii, balarn oynatlmasiyle belirtilir. e itli grltleri, ses ve ive ta kliterini karagzc tek ba na yapar. Byhece karagz hem grnmeyen tek ak trl hem de grnen cansz ok aktrl bir oyun zel liini tar; tipk kukla gibi. Kukladan fark boyut lu yerine iki boyutlu sretler kullanmas, ve bunlarn per deye vuran glgelerini oynatmasdr. Birok baka mil letlerdeki glge oyunlarndan farkl olarak Karagzn b tn sretleri renklidir. Karagz oyuncusunun yarda vardr ama oyuna ka rmaz. Sretleri ve baka aralar ustaya vermek, ve bu na benzer yardmlnrdo bulunmaktr onun ii. Karagzde, orta-oyunundaki kadar nemli olmamak la beraber, mzik de yer alr. Her tipin sahneye giriini, onun kimlii ile ilgisi olan makamda bir ark haber ve rir. Karagzc baz havalar da kamtan basit bir mzik leti ile alar. Bu let baz ses taklitlerinde de ie ya'ar. Karagz perdesinin klandrlmas eskiden em'a denilen bir arala salanrd; bu, yaylm bir mum kit lesi ile yaklan, kalnca fitilli ve geni alevli bir trl amdand. Bu n hafif titremeleri, sretlerin perdeye vuran glgelerine de, karagzcnn yaptrd hareket lere eklenen bir trl canllk, oynaklk salard. ehir lerde elektrikle nma kolayl yayldktan sonra kara gzcler de bu yeni yntemi benimsediler. Meddah ve orta oyunu gibi karagz de ehirlerde geer bir sanatt. imdi o da snmek zeredir. Son bir ka temsilcisi onu unutturmamaya alyorlar. Bu oyun eskiden, zellikle ramazan gecelerinde, stanbul'un ve baka byk ehirlerin kahvelerinde gsterilirdi. Hem 210

bykleri, hem de kkleri elendiren ynleri vard. Trk Karagznn boyutlar, ok byk bir salonda, ok kalabalk seyircinin rahata grmesine elverili de ildi; evierin sofalarnda, bahelerde (snnet dnleri vesilesi ile) ve kahvelerde, en ok 50 - 60 kiilik bir seyir ci topluluuna uygun bir gsteridir Karagz. teki seyir lik halk oyunlar gibi, irticale nemli yer verir. Ama ge ne de, baz usta karagzclerin yazya geirdikleri oyun lar okuyucu ilgisini de ektii iin bu yzyln balarn dan beri pek ok karagz metinleri yaynlanmtr. Son 20 - 25 yl iinde, radyoda da Karagz oyunlarna yer ve rildii oluyordu. zellikle ocuklar iin, kimi karagz cler, eski metinleri gnmze gre ve dinleyicilerin il gilerini gznnde tutarak radyo yaynlarna uygulama y denediler. Seyirlik halk oyunlar iinde metin (sz) esinin en ok nem kazand sanat phesiz Karagz olmutur; bunun bir sebebi de, tek aktrn ayn zamanda eserin yazar olmasdr; karagz metinlerini belli emas iin de her karagzc kendisi yaratma imknn bulmu tur.

Soru 8 8 : Karagzn gemii zerine neler biliyoruz?


Glge tiyatrosunun in'de mi, yoksa Hind'de mi ilk defa yaratld kesin olarak bilinmiyor. Bu Uzak-Dou lkelerinden Osmanl mparatorluu topraklarna hangi rihte ve hangi yoldan geldii de tartlan bir sorun dur. Yukarda (Soru: 85) Trk kuklasnn gemii zeri ne bildiklerimizi zetlerken anlattmz gibi, uzun za man, glge-oyunu ile kuklay gstermek iin eski kaynak 211

larda kuHanlan kelimelerin yanl yorumlanmas sonucu, glge-oyununun, in'den Moollar aracl ile, Orta-Asya Trklerine ve ran'a, oradan da Osmanl lkesine geldii sanlyordu. Daha yeni aratrmalarla bu aklamadaki ya nlma meydana ktktan sonra, glge oyununun Trkiye ye, daha Gneyden geen ikinci bir yol izleyerek gelmi olaca ileri srld; bu gr bize daha kandrc gr nyor. Yakn-Dou memleketlerinde glge-oyunu zerine bil giler Xll'nci yzyla kyor. Xl!lnc yzyldan da nl arap hekimi bn Danyl bu oyun iin dzenlenmi tane piyes metni brakmtr. Bu metinler her ne kadar aydn bir zmrenin zevklerini karlamak zere yazlma ben zerse de, yazarn bunlar olduka gelimi bir halk gele neinden esinlenerek dzenledii kestirilebiliyor. Yine M srdan, XIVnc yzyldan kald kestirilen glge oyu nu sretleri de bize kadar ulamtr. Karagz oyununun Osmanl lkesinde ilk ortaya k zerine baz yazl kaynaklarla, karagzclerin szl geleneinde birtakm menkabemsi sylentiler vardr. Ev liya elebiye gre Karagz ve Hacivad, Seluklular a nda yaamlardr. Karagz, Bizans mparatoru Konstantin'in ulakln yapan bir ingene imi; Hacivad da Mekke ile Bursa arasnda gidip gefirmi; ikisi, ylda bir defa yollar zerinde buluup tuhaf tuhaf konuurlarm; onlarn bu sohbetleri sonradan glge oyunu biimine so kulmu. Karagzclerin arasnda anlatlan menkabeye gre ise, glge oyununun icad Sultan Orhan ama kar. Bu Padiah Bursada bir cami yaptryormu; Karagzle 'acivad da, birincisi demini, kincisi de duvarc olarak bu yapda alrlarm; gevezefikleri ve maskaralklar {le teki iileri almaktan alakoyduklar iin Padiah on lar ldrtm; sonra da yaptna piman olmu; eyh Kter, Padiah teselli iin, Karagzle Hacivadn bn 212

rer sretini yapp onlarn konumalarn canlandrmay dnm. Baka bir yazl kaynakta rastland rivayet edilen bir menkabenin anluttna gre de Karagzn ad Kara Ouz imi; o, asl Kara-Keili airetinden bir kyl imi; adn Kara-kze evirmiler. Onun, Hac-Evhad adnda bir de ahbab varm; birlikte dzenledikleri oyun lar eyh Kter beenmi; Kara-kz adm bu sefer Ka ragz biimine sokarak bu oyunlar ilemi, ve onlarn n kazanp yaylmasna n-ayak olmu. Bu menkabelerde ad geen eyh Kter Sultan Or'*n zamannda yaam, 1366 yllarnda Bursada lm nl bir kiidir; karagzclerce glge oyunu sanatnn Prsi saylr; perde gazelherinde adnn sayg ile anlma s, ihmal edilmeyen bir grenek olmutur; Karagz per desine Kter meydan denmesinin sebebi de onun, bu oyunu icad etmi kii okluuna dein inantr. Karagz'n ve genel olarak Trk glge oyununun bu eyh Kter ile ilikisi, ve XIV'nc yzyla kadar kan eskilii zerine, menkabe niteliini gemeyen ve XVMnci yzyldan daha ncelere de gitmeyen sylenti lerden baka tank yoktur. Glge oyununun Osmanl l kesinde bilindiine iaret eden belgelerin en eskileri XVI'nc yzyla -kyor. Bunlardan birinden rendiimize g re Yavuz Sultan Selim 1517'de Msr fethettikten son ra, orada grd glge oyunundan holanm, bir glge oyuncusunu stanbula gtrmek istemitir. XVIIncf yzyln banda, linci Ahmed anda da (1603 - 1617) Msr'dan stanbula glge oyuncular gelmiti. yle an lalyor ki Osmanl lkesi iin bir zaman Msr, usta gfgo oyuncularnn memleketi saylmt. Ama XVInc* yzyldan balayarak bu oyun Trk sanatlarnn elinde teknik bakmndan geliiyor; onun piyes daarc zen ginletiriliyor. 1582 stanbul enliklerini anlatan bir yaz ma Srnme, o vasile ile gsterilen bir glge oyununun 213

hem teknik, hem de konularna degin olduka geni bil giler verir; bir Alman tannn eserinde de ayn enlik ler ve orada gsterilen oyun anlatlmtr; bu gsterinin glge oyunu olduunda phe yoktur. Ayn Srnmede birok glge oyuncularnn adlar da saylmtr. XVII'nci yzyldan balayarak Karagz, oyunun ba kiisi olarak anlmaa balyor; giderek de oyunun b tnne adn veriyor; yle ki yayld yerlerin bazlarn da (Yunanistan'da, Tunus'ta, Trablusgarp'te) glge oyu nu, Trkiye'de olduu gibi, Karagz diye adlanmtr. Ayn yzylda Evliya Celebi olsun, Trkiye'ye gelen Batl seyyahlar olsun, trk glge oyunu zerinde etrafl bilgiler vermilerdir. Evliya elebi, nl bir hayalci ola rak adn and Kr Hasanolu Mehmed elebi'nin da arcnda 300 oyun bulunduunu syler. Artk o ada Karagzle Hacivadm, karlkl konuup atma nitelik leri ile bu oyuna yerlemi olduklarn gene Evliya elebi'den reniyoruz. Demek ki bugnk slbunu bu se yirlik oyun daha XVH'nci yzylda kazanmt. Evliya elebi baz oyunlarn zetini de vermitir; bugnn Ka ragz daarcnda da ayn oyunlar buluyoruz; Hamam, Kanl Nigr gibi. Daha sonraki kaynaklardan bir ounda Karagz anlmakla beraber, onun geliimi zerine bilgiler veren eserler pek azdr. Yabanc tanklann yazdklarnda, oyu nun zaman zaman yasak edildiine, ya da sk kontrol al tna almdna degin bilgiler vardr. XVIH'inci yzyl dan Batl bir seyyah karagz oyunlarnda ak sak ko nulara halkn ok rabet ettiini bildiriyor. XIXuncu yz yln AvrupalI seyyahlar da Trkiyede karagzle ok il gilenmiler ve ou onun bu mstehcen yn zerinde nemle durmulardr. XIXuncu yzylda karagz, herhalde, stanbulun belli bal elenceleri arasnda idi; ll'nci Mahmudun eh 214

zadelerinin snnet dnnden bahseden bir Srnme* de on bir ayr yerde karagz oynatld bildiriliyor. Karagz zerine bilgi vermi batl yazarlar zerin de en dikkate deeri, phesiz. Metin And'n uzun boylu zerinde durduu VVandadr; bu zat mrnn 50 yln (1820 - 1870) Trkiyede geirmitir. Kitabnda, karagz oyunlarnn, zaman zaman siyas yergiye de yer verdik lerini, eitli devlet adamlarm, ya da genel olarak devlet politikasn tenkitten ekinmeyen karagzclerin bu yer erini kimlere ve nasl, ynelttiklerini uzun uzun anla tyor. Karagz, daha nce.eri de, frsat dtke ve ce saret sahibi oyuncularn dilinde siyas tenkit silh ola rak kullanlmt herhalde: Halepte bir karagzc, Rus ya'ya kar savataki baarszlklarndan dolay Yenie rileri alaya almt. 1829 ile 1860 yNar arasnda Tr kiyeye gelmi olan Fransz seyyahlar da karagz'n bu tenkiti yn zerinde bilgiler vermiler, ne gibi olaylar ve kimleri diline doladn anlatmlardr. Gelmi gemi nl karagzcler zerine bilgilerimiz ok snrldr. XIX'uncu yzyldan nceleri iin birka ad: XVInc yzyldan Kr Haan, XVII'nci yzyldan Kr Hosanolu Mehmed elebi, engl elebi, Kandilliolu, Ahmed, Kr Musluolu, Sar Ahmed, Beki Mehmed, XVIII'inci - XX'nci yzyllardan alfabetik uzun bir liste yi Metin And kitabnda vermitir. Kk Ali, son karagzcler iinde en nlsdr; bir ok metin yaynlamtr. Deriden karagz suretleri de apard. Kk Ali'nin oyunlarnn metinlerinden bir bl n de lhan Bagz ses bandna almtr; bunlar An karada Mill Ktphane Arivindedir; bazlar Cevdet Kudret'in ktab.nda yaynlanmtr. stanbul dnda da Anadolu ehirlerinde karagzn yaadn ve yayldn biliyoruz. Evliya elebi, Erzurum'un nl karagzclerinden bahseder. stanbul 215

karagz okulu dnda, yani konular ve slplar mpara torluun devlet merkezindekinden farkl bir oyun tarznn tara ehirlerinde gelimi olduu kestirilebilir. Kars ka ragz zerine ok yaknlarda yaplan ilk aratrmalar bu tahmini doruluyor. Kars karagz oyunlarndan da me tinleri ses bandna alnanlar vardr; ama baka blgeler zerine henz aratrmalar yaplmamtr. Bildiimiz kadar: zmir, Bursa gibi Bat - Anadolu ehirlerinde Ka ragz, repertuvar, teknii, kiileri bakmndan, stanbuldakilerden farkszd.

Soru 8 9 : Karagz T rkiye dndaki lkelerde yaylm mdr?


Balkan lkelerinde dorudan doaya karagz oyu nunun oynand Yugoslavya gibi yerler yannda, kendi kukla tiyatrolarnn konularnda ve tiplerinde Karagzn etkisi grlen lkeler de vardr: Romanya gibi. Yunan halk tiyatrosu karagz Trklerden alm, adn deitir meden onu benimseyip kendi zelliklerine uygulamtr; onu, Trk Karagznn bir eitlemesi diye niteleyebili riz. Trkiye ile Balkan memleketlerinin trke konuu lan yerleri ve Kuzey Afrika'nn eski Osmanl mparator luundan kopmu blgeleri dnda yabanc lkelerde Karagz'n etkisini gsteren birka olgu saylabilir. talyan glge oyununda Karagze benzeyen ynlerin bulunuu. Kuzey Afrika halk geleneklerinin aracl ile karagzn bir etkisi olsa gerektir. Trk karagznn, kendi nite liklerinden bir ey yitirmeden, bir Trk oyunu olarak, bir ara Paris'te Chat Noir adl kabarede gsterildii de bili niyor. 216

Osmanl mparatorluundan kopmu memleketlerden trk karagznn yayld yerlerde bu oyun zaman za man devlet ynetimiyle atmtr. 1830'da Cezayirin Franszlar tarafndan igalinden sonra, yerli oyunlara Franszlar kk dren sahneler eklenmiti. 1843'te Franszlar Cezayirde glge oyununu yasakladlar. Trab lus'taki bir karagz oyununda Franszlarn 1870de, Almanlara yenilgileriyle alay ediliyordu. Yine Trablusta, 1909'oa, ll'nci Abdlhamidin tahttan indirilmesi olayn dan halkn duyduu sevin karagz oyunlarnda yank lanyordu. Trablus szl geleneinde karagzn kkeni zerine anlatlan hikye de, onun halk szcs yann be lirtmek bakmndan ilgintir: bu sylentiye gre karagz oyununu, stanbulda, memleketin ynetimini beenmeyen bir adam, tenkitlerini Padiaha bu oyun aracl ile du yurabilmek dncesiyle icad etmitir; bir zaman sadece gldrc, ak sak konularla halk elendirmi; Padiah da merak edip oyunu grmee gelmi; o ;nman adam, dev" let ynetiminde ve yneticilerinde^ kusurlar, aksaklkla r, bozukluklar bir bir anlatm, Padiah uyarm byle ce; Padiah da yolsuz adamlarn yanndan uzaklatrm, ktleri cezalandrm; karagzcy de vezir yapm.

Soru 9 0 : Karagz modernletirme denemeleri olmu mudur?


XIX'uncu yzyln nl yazar Ahmed Midhat Efendi ile Karagzc Ktibi Slih, karagz oyunlarna yenilikler katmay ilk defa dnm olanlardr. Ahmed Midhat, bez yerine perdenin buzlu camdan olmas, sretlerin boyla rnn bytlmesi gibi dnceler ortaya atm; Ktib Slih Fransz romanlarndan konu semeye kalkmt. Ktib Slih'in tekniindeki baka baz deiiklikler: sah 217

neye ikiden fazla sret birden karmak, perdenin etrafn resimlerle sslemek, perdenin iine mobilye ve ev ii de korlar koymak, oyundan nce ince saz aldrmak gibi ye niliklerdir; mum yerine elektrik lmbasn da ilk defa o kullanm; karagz geleneindeki sretlere de deiik tipler eklenmi: rnein, Karagz'n davullu ve tulumlu sretleri gibi; Karagz bu kl ile perdeye gelip teki ki ileri oynatrm. Ktib Slihin bu eitli yeniletir me denemelerine tank olanlar, hi birinin baar kazan mad kamsmaadrlar; nitekim onlardan bir iz de kal mamtr. Karagz zerinde, gelenein dna karak ikinci bir yeniletirme denemesi, onun belli bal kiilerini canl aktrlere temsil ettirmek, Karagz tiyatro sahnesine karmak olmutur. 1910 ylnda Canl Karagz sahnesi ve Operet Kumpanyas adnda bir tiyatro kuruluu bu ii bir zaman srdrmtr. Orada oynanmak zere bir ok piyesler de yazdrlmtr. Karagzc Ktib Slih bu oyunlarda Hacivad rolne km. algam Hoca adnda bir softann Karagz'n karsna kan bir tip olarak icad bu oyunlarda denenmitir. nl tulat Nait de canh Karagz oynam sanatlardandr. Karagz modernletirmeyi nc bir kez 1941 yl larnda Ismayl Hakk Baltacolu denemitir. Onun ge tirmek istedii yenilikler hem teknie, hem de konulara degin idi. O, oyunu daha by-k bir salonda (tiyatro, si nema binalarnda), daha kalabalk seyirciye gsterebil mek amac ile, vaktiyle Ahmed Midhat Efendinin dn d gibi, sretlerin ve dolaysyle perdenin boyutlarn bytyordu; deve derisi yerine, yaa batrlm karton dan sretler yapt; Karagz Ankara'da adl bir oyunla bu denemeyi uygulad. Ama onun bu yoldaki abas da baa rszlkla sona ermitir. Karagz, geleneindeki teknik ve ierik zellikleri 218

ni olduu gibi brakarak, yani teden beri hayalcilerin tuttuklar yoldan giderek, onun yapsndaki ve anlatmn daki glerden bir ey yitirtmeden, onu bozmadan, yozla trmadan canl tutma denemeleri de olmutur. Bununla ada tiyatro sanatnn aktr ve yazarlarnn Karagz oyunlarna eilmeleri, onlar bir anlatm arac olarak kul lanma yntemini anlyoruz. 1931 yllarnda bir sre, g l komedi aktr Haz:m, stanbul'da bir kk lokanta da karagz oynatmt; onun oyunlar byk ilgi ve ba ar kazanmt. Ky Enstitlerinin canl alma ve yaratma dneminde (1940 - 1945) , Hasanolan Ky Ens tits retmenlerinden Hidayet Glen, karagz oyunla rna yeni bir anlatm gc verme abas gstermiti; onun, geen yllar iinde Karagz piyesleri yazmakta devam et tiini, 1968de bir gazetenin yarmasna katlp nc dereceyi kazanm olmasndan rendik. Bu yarmada bincilii kazanan Aziz Nesinin karagz piyesleri yayn land; bunlar eski oyunlarn, zellikleri yitirilmeden l"s karlmadan gnmze getirilmesi mmkn ol duunu ispatiyor. Hem konular ilemede, hem de icra iinde ann kltr seviyesinin aasnda kalmayan, ayn zamanda gelenei benimsemi ve sindirmi oian sa natlarn elinde karagzn bugn de diri kalma ans vardr; sinema, hele televizyon gtoi, ada teknik ara lar onun bu yeniden canlanma imknlarn bir hayli o altabilirler.

Soru 91 : Karagz oyunlarnda ilenen konular ve insan tipleri nelerdir?


Karagz oyununun, ilerde greceimiz blmlerinden fasllarn konularn inceleyeceiz burada. Alman ori entalisti Georg Jacob, karagz oyunlarnn faslalarn da ilenen konular u drt blmde kmelemitir: 219

1) siz olan Karagze Hacivad bir i bulur. Oyun Karagz'n bu ite beceriksizliklerinden, allm olanla ra aykr tutumlarndan, o ii grrken karlat kimse ce davranlarndan kan tuhaflklarn sralanmas ile srdrlr: Gziemeci, Eskici, Karagz'n al, Kara gz'n bakkall, Eczane, Karagz'n komiklii, Kayk, Salncak, Telgraf, Yazc, Karagz'n airlii, Canbazlar, Tahmis, Balklar... bu kmeden oyuntardr. 2) Karagz, yasak veya tehlikeli bir yere, merak et tii iin, ya da rastlant ile, girmek ister; bu yzden ba na trl iler alr; eitli kimselerle rastlar ve a tr: Hamam, Bahe, ivi Baskn, Kanl - Kavuk, Czlar oyunlarnda bu kmeden konular ele alnmtr. 3) Bu blmde, Karagzn, yukardaki kmelerdekilerden farkl, bal bana aprafk herhangi bir mace raya karmasndan kcm durumlar sergilenir: Sahte Ge lin, Yalova Sefas, Meyhane, Tmarhane, Karagz'n es rar imesi oyunlarnda olduu gibi. 4) Halk edebiyatnn bilinen anlat trlerinden aln m konularn kiileri arasna Karagz'n herhangi bir ve sile ile karmasn anlatan oyunlar. Bu konularn oun luu nl halk hikyelerinden alnmtr: Ferhd ile i rin, Leyl ife Mecnun, Kerem ile Asl, Tahir ile Zhre gibi ak hikyelerinden, ya da Hanerli Hanim, Tayyrzde gibi gereki meddah hikyelerinden. A. Thalasso, Metin And, Cevdet Kudret, Molire ko medilerinden (Skapen'in dolaplar, Zoraki Hekim, Cimri, v.b.), Ahmed Midhatn Hseyin Fellh, Haan Mellh adl romanlarndan konularn alm Karagz oyunlarna iaret ediyorlar. Karagz geleneinin, byle baka edebiyat trlerin de yeri olan bir konuyu, kendi tekniine ve sanat gr ne, anlatm zelliine uygulamas ustaca yapld za man ok baarl olur: Ferhar} ile irin'de olduu gibi. 220

Bu uygulamadaki ynteme rnek olarak, Ferhd ile irin'in maceralar iine Karagz'n nasl kartn gs terelim : Hacivcd, Karagze Ferhad ile irinin maceralarn anlatr. Ferhd, irin'in kasrn boyayan nakkatr; irine ktr. irfn'in anas ondan, Elma Dan delip kas ra su getirmesini istemitir; Ferhd o artla irini elde edebilecektir. Daha, bu hikye anlatlrken, Karagz'n akl durur; mesel bir insann, ak uruna, da delmee kalkmasn havsalas almaz; garip yorumlar yapar. Sahnede, oyunun gerektirdii dekorlar da kendine gre, olmayacak eylere benzetmesi, oyunun, romantik bir konuyu komik dzeye indiren ustalna tanktr; Kara gze gre, Kter meydannda (yani perdede) Hacivad'n evi tarafna konmu olan kkn karsndaki, yani Ka ragz'n evi tarafndaki Elma - Da, bir moloz yndr; kkn Hacivad tarafna, molozun Karagzn evinden yana ylm olmas Hacivada atma vesilesi olur... Karagz oyu-nunun tiplerine gelince: belli bal iki ;p Hacivadla Karagzdr. Hacivad, hali vakti yerinde, kelli-felli, akl banda, herkesle ho geinmesini bilen, ok defa dnd gibi deil de, alt gibi konuan elebi bir zattr. Birok oyunlarda mahallenin muhtar, ileri geleni, akl hocas rolnde grrz onu. Sk sk kav ga etmekle beraber Karagzle ikisi, birbirinden vaz ge emeyen iki dostturlar. Karagz'e gelince, o her oyun da, bir sre, Hacivadla uyuup anlaamaz; nk, Hacivadm btn zdlarm nefsinde toplam bir b-edeb ingenedir; zrttr, bir meslei yoktur; geimi zuhura ta baldr; evinde kars ile kavgalar eksik olmaz; obur dur, bo boazdr; dndklerini gizlemeden syler; i gdlerine uymaktan kendini alamaz; her eye burnunu sokar; her frsattan yararlanmak, kendine pay karmak ister; Hacivadn nasihatlarn dinlemee niyetlense de.
221

onlara uymak elinden gelmez: cahildir; Hacivadn tumtu rakl, arapa-farsal konumalarn hep ters anlar... Bu iki temel kii, oyunun ilk iki blmnde, mukadde me ve muhavere de karlkl ene yartrrlar. n c blmde, yani fasbda, artlarn, konunun gerektirdiince, eitli tipler sahneye gelirler. Bu, ikinci derecede nemli kiiler unlardr: kadn tipleri (Zenneler); erkek tip le ri: gen k, mahalleye zg kiiler; tara tipleri: Kastamonulu, Krt, v.b.; aznlk tip le ri: Yahudi, Rum,. Ermeni, yabanc (Firenk) v.b.; Bebe-Ruhi (aptal olan); kabaday: Zeybek, Tuzsuz Deli-Bekir, akc; Tiryaki: afyon yutmaa alm, syleneni anlamayan, yal bir adam. nsan d suretler unlardr: baz hallerde hayvanlar (deve, eek, v.b.); efsanel k varlklar: konu an ve insanlar yutan Kavak, ejderha, cazlar, cinler. Karagz'le Hacivad'n yaam kiiler olduu ze rinde ileri srlenler, gelenekten gelme sylentilerin da ha tesine gidemiyor; bunlara yukarda deindik. Yalnz, Karagz'n ingene asi ndan olduu zerinde sy enenler oyunun geliim tarihni ilgilendirir. Oyunlarda Ka ragz frsat dtke ingene olarak gsterilir; onun aslna degin bu gr XVH'nci yzyldan beri gelenekte yaamaktadr. ingene sanatlarn, seyirlik halk oyun larnn b rok eitleri gibi, Karagz oyunlarn da ile mi olduklar gz nnde tutulursa, Karagz tipinin in gene asll hayalcilerin marifetiyle glge oyununa girmi olmas dnlebilir. Evliya elebiden beri, pek ok in gene usta oyuncularn trk glge tiyatrosundaki paylar bilinen bir eydir. Karagz oyunlarn, ak-sak, ayp eylerden ten zih etmek abas gibi, Karagzn veya herhangi bir tipin u ya da bu asldan gelmesini bu nl halk sana tna yaktrmamak yersiz ve anlamsz bir alnganlktan, baka bir ey deildir. 222

Soru 9 2 : Bir karagz piyesi nasl kurulmutur?


Karagz oyunu drt blmden meydana g e lir: 1) Mukaddeme. Hacivad bir sem', arkasndan da bir gazel okuyarak, seyircilerin oturularna gre sol ta raftan perdeye gelir; bir elence ister. Bu isteki hep ayn kalp-szlerle tekrarlar: Yar bana bir elence!... Bylece sanki oyunun amacn bildirir: o akamki oyun' her zamanki gibi, seyircileri elendirmek iin tertiplen mitir. Hacivadn barmasndan rahatsz olan Kara gz, kendi evink bulunduu kabul edilen (sa taraf) yer den frlar, Karagze kr, ona vurur. 2) Bu ilk atmadan sonra Karagzle Hacivad ara snda muhavere balar. Bu blmde ou kez her oyu na uygulanabilen hazr bir ikili-konuma konusu geli tirilir. Bu kalplam muhavereleri^ bir listesini, Metin Andn kitabnda bulacaksnz. Muhavere bir tekerle me de olabilir; yani, Karagzn ya da Hacivadn, ol mayacak bir eyi balarndan gemi gibi anlatmalar... Bu macerann, ou kez, bir rya olduu sonunda anla lr. Muha/<3reQe, tekerlemeler dnda, mzik, edebi yat, bilmece, v.b. gibi konular da ilenir. 3) Fasl blm. Burada oyuna adn veren asl konu ele alnm, sahneye konmutur. Bunlarn kmelenmele rini yukarda gsterdik. 4) Biti. Fasln sonunda, sahnedeki kiiler bir vesile ile dalrlar. Karagz Hacivada bir kez daha dayak at tktan ve her vuruunda Hacivadn szlerine tekerlememsi cevaplar verdikten sonra Hacivad: Yktn perdeyi eyledin viran. Varaym sahibine haber vereyim hemn! der, Karagz de Hacivada: Bir daha yakan elime geer se... gibilerden bir tehdit savurduktan, seyircilerden de:. 223

Her ne kadar src-i lisan ettikse af ola! diye zr dile dikten ve gelecek oyunu bildirdikten sonra perdeden e kilir; oyun da sona erer. Karagz oyununun nemli bir zellii, tpk ortaoyununda ve seyirlik kyl oyunlarnda da olduu gi bi sahnenin itibar bir deer tamasdr; oraya Ka ragzcler Kter Meydan derler. Genel olarak, s tanbulun orta halli bir mahallesinde bir meydan, bir so kak ba olarak dnlebilir buras. Perdenin sa tara fnda, dekor filn bulunmad halde, Karagzn evi, solda da Hacivad'n ve baka kiilerinki varm gibi ka kl edilir. Karagz hep sa taraftan sahneye girer; teki kiiler sol taraftan. Karagzn ba ikide bir perdenin sa yukar kesinden grnr: sahnede konuanlarn szlerine karmak, kendi kendine bir tuhaf dnce or taya atmak gibi durumlarda, buras Karagzn pence resi saylr. Fasl blmnde, yine ou kez Karagzn evi o tarafta saylr; baz konularda, perdenin sama ve soluna birer yeri temsil eden dekorumsu sretler konur: rnein, Ferhd ile irin oyununda sada Elma-Da, sol da irinin kasr vardr; Bakkal oyununda, Karagz'n taraf bakkal dkkn farz edilir, nk Karagz bakkal olmutur. Karagzn sadan, teki aktrlerin soldan girme leri, Karagz'n oyunun ba-kiisi olarak nemini gste ren bir olgudur. Karagz btn teki aktrlerle devaml olarak kar karyadr. Onun, konu gereince perdede bulunmad seyrek hallerde, sa taraf bo kalm olur. Karagzc sol eliyle Karagz, sa eliyle teki kiileri oy natr; bu yzden de sretler. Karagzle btn teki kii ler kar karya gelecek biimde denee taklmlardr, ve o biimde sahneye karlar.

224

Soru 9 3 : Orta-oyunu nasl tanmlanr? Teknii nedir?


Orta-oyununun halk seyirlik oyunlar kmesine giren teki trlerle ortak ynlerini yukarda (Soru : 82) ksaca gzden geirdik. imdi orada sz edilmeyen ynleriyle tekniini belirterek bu oyunun tanmlanmasn tamamla yalm. Orta-oyunu, ok aktrl, algl bir oyundur. alg nn ie karmas, sadece bata, sonra bir de karagz de olduu grbi sahneye giren her yeni aktr haber ver me srasndadr. Oyun sahne olarak kabul edilen ve et raf seyircilerle epe-evre evrilmi bir alanda oynanr. Orta-oyunu daha ok yaz mevsimlerinin, mesire yerleri nin oyunudur; ama kapal yerlerde (hanlarda, hatt baz tiyatro sahnelerinde de) oynand olmutur. Orta oyun cularnn palanka kelimesiyle adlandrdklar oyun ala n herhangi bir yerde kolaylkla hazrlanabilir; onun iin de orta-oyuncularnn belli bir yerde, her zaman kullan dklar, hazr, sbit bir alanlar yoktur. Seyircilerin oturduklar yerin hemen arkasnda, ve oyun yerine (sahneye) aktrlerin girmesi iin serbest braklan kapya yakn, kyafet deitirme yeri vardr. Sahne olarak kabul edilen yer boyutlar aa yukar 15x25 m. kadar, yuvarlak veya yumurtams bir alandr. Seyircilerle oyun yeri, p gerilmi kazklarla ayrlr; mey dann sa kadnlar indir; eskiden buraya kafes ko nurdu; sol taraf erkek seyircilerindir. algclar da bu rada, seyircilerin tam nnde yer alrlar. alg takm en azndan bir zurna ile bir ifte-nradr. Dekor denilecek balca iki nesne vardr: birincisi, oyun yerinin sa ta rafnda Yeni-dnya denilen ve evi temsil eden paravanams bir ey, kincisi de d-kkn denilen, daha ksa boylu, iskemlemsi bir ey. Oyunlarn hemen hepsinde, 225

evin de, dkknn da, oyunun akna hareket noktas olacak nitelikte nemli rolleri vardr. Oyunun konusuno gre baz dekorlar ve deme aralar kullanld da olur, ama bu zorunlu deildir. Orta-oyununun asl eylemine giren aktrler zerinde aada ayr bir soruda duracaz. Oyunun, eyleme ka rmayan kiileri, kekler ve curcunaclardr. Kekler, eskiden, asl oyun balamadan nce bir raks gsterisi ya parlard; curcunaclar da, yine fasia girmeden, alg nn da koulduu bir ezgi ile, birtakm tekerlemeler, ve trl maskaralklarla bara ara bir curcuna havas* meydana getirirlerdi. Sonralar keklerin de, curcunabzlarn da oyunda yer alma zorunluu kalkm, yani or ta-oyunu daha az kalabalk bir kadroya indirilm'tir. Klasik bir oyun, son ald biimde (curcuna ve kek elerinden syrlm olarak) yle blmlenir: 1) Zurnann piekr havas ile Piekr geiir. Zur nac ile ksa bir konuma yapar. Sonra zurna kavuklu havasn alar; Kavuklu ile Kavuklu-arkas konuarak sahneye akaklar. 2) Piekrla Kavuklunun konumalar iki blm dr: birincisi, lalettayin iki tandn ho-beidir. kinci blm tekerleme dir; bu, masallarn uzun hikye tar zndaki tekerlemelerine benzer: Kavuklu bandan gemi garip bir maceray anlatr; sonunda bunun bir rya ol duu anlalr. Bu tekerlemelerden adlar biiinen on be kadarnn zetleri, bir tanesinin de tam metni Metin Andn kitab nda verilmitir. 3) Fasl: asl oyunun kiilerinin bir bir sahneye ge lip karacaklar basit maceray canlandran blm. Bu fasllardan pek ou konular bakmndan Karagz fa sllar ile ortaktr. 4) Biti : Piekr, Kavuklu ile son bir konuma ya par; seyircilerden zr diler, tpk Karagzde olduu gi226

bl: Her ne kadar src-i lisan ettikse af ola! der; bir da haki oyunun yerini ve zamann bildirir; seyircileri iki eliy le selmlar. Zurna Ey gaziler havasn alarak giden seyircileri uurlar. Orta-oyununda, Karagze baka, sz hneri phe siz daha nemli bir yer tutar, daha ok ustalk ster; n k burada btn konumalar bir tek aktrn ii deildir; Karagzde ve meddahta tek aktrn konumas, sz ser bestliini snrlandran bir niteliktir; burada ise her ak tr karsndakine lf yetitirmek durumundadr, bu da bir trl yarmadr. Orta-oyununun geleneinde, aktrle rin bu yarmalarnn iki ynn birden anlatan bir deyim vardr; ene yar; bu, aktrlerin birbirine sz yetitirme abalar, hem de mimik tuhaflklar ile, birbirini geme denemeleri anlamna gelir; zelli-kle enesini yukarya doru kaldrarak suratna en acayip biimi veren bu ya r kazanm olur. Grlyor ki bu sanatta mimrk de sz kadar nemli saylmaktadr; yle ki gelenek bu elerin ikisini birden, ift anlaml ene yar deyimiyle adlandrmtr. Mimik yarmasn, aznda en az dii olan, yani sanatta tecr besi ok olan yal sanatlar kazanacaktr. Bu sylenti ye gre orta-oyuncular ene karna o kadar nem ve rirlermi ki, iyi ene yartrmak iin salam dilerini sk tren sanatlar bile olmu. Orta-oyununun canl aktrlerle oynan, ve bir mey danda seyircilerle kar karya bulunmalar, szlerin edep ve terbiye snrlarn amamasn, ack sak olmak tan kanlmasn gerektirmitir. Halbuki Karagzde, oyuncu perdenin gerisine gizlenmi, ve szlerinin sorum luluunu, deriden yaplma cansz kiilere yklemitir. Ha yl oyununda edepsizce konumalar ile halk en ok e lendiren Karagz'n orta-oyunundaki karl olan Kavuklunun, ustasndan icazet aldktan sonra bir zaman. 227

byle mnasebetsizlikleri yapmamas iin ustasnn kont rolnde kaldn baz tanklardan reniyoruz. Mimik ve benzetmeci hareketler orta-oyununda teki seyirlik oyunlardan ok daha nemli bir yer tutar; tem sil aralarnn perde ve perde gerisindeki sretler olmas Karagzde kendiliinden hayl armlarna imkn ver mektedir; bunu orta-oyununda aktrler mimikleri ve ben zetmeci hareketleriyle salayacaklardr. Kavuklu ile Piekr'n konumalar srasnda, Kavuklunun, baz da te ki kiilerden birinin, oyunun yapsndaki bu gerek-d nitelie bir trl akl erdiremedikleri, bunu sama bul duklar yollu karlklar ile, orta-oyununun bu ayrdedicl zelliinden komik bir etki karld olur. Bir rnek grelim: bir oyunda Kavuklu ve Piekr, birlikte gh yayan, gh tramvayla uzun bir yol alyorlarm taklidi yaparlar meydanda; sonunda Kavuklu dayanamaz: Ulan! bir saatte urasn drt dndk, olduumuz yerden bir ka r bile ayrlmadk. Yoksa eleniyor musun? der. Orta-oyununda, mimiklerden baka, phesiz bu sa natn geliimindeki daha nceki aamalardan, rnein hokkabazlkla birlikte yrtld dnemden miras kal m eler olarak el, ayak hnerleri de nemli bir yer tu tar. Ahmed Rasim, Kavuklu'nun bu hnerlerinden bir b ln yle sralyor: Kavuu, drmeden bann bir hareketiyle sol kolu zerine atabilmek, bini eteklerini savurup toplamak, pabu sektirmek, vcut iddetle sen deleyerek dmek muhakkak grnd halde birdenbi re toplanvermek... Kavuklu Hamdl yle pabu srer, yle 6rerdi ki glmemek mmkn deildi.

Soru 9 4 : Orta-oyununun konularnda ve tiple rindeki zellikler nelerdir?


Orta-oyunu fasllarnn listeleri
228

ile

karagznkiler

karlatranca grlr ki pek ou karagzle ortaktr. lerinde, tuluatn mal olanlar da vardr; nk orta-oyu nu bu seyirlik halk oyunu triyle yaknl olan bir oyun du, ve geliiminin son aamasnda onunla alverii daha da oald. Btniyle orta-oyununa zg oyunlar var mdr? Bu soru incelenmemitir. Karagz metinlerine ba karak pek az sayda orta-oyunu metni bize ulamtr; nk orta-oyununun (yaps ve teknii gereince) metin lerini bir tek sanatnn yazya geirmesi mmkn deil dir. Son orta-oyuncularnn salnda ve oyun henz canl iken, ses makineleri ve film gibi bugnk teknik aralar yoktu; bu yzden de onlarn tam metinleri tesbit edilememitir, ve incelemeler ok az metne dayanmak zorunluundadr; bu metinler de sanatlardan birinin ya da tekinin anlarndan, belleklerinde kalm (ok tekrar n m , tutunmu, ezberlenmi) paralardan ibaret kal mtr. Metin Andn incelemelerinde belirttii nemli nokta lardan biri fasl blmnde konularn Karagz oyunla rma baka gereki kalma zorunluudur. Cin, peri, ejder ha, v.b. gibi eleri olan metinlere orta-oyununda yer ve rilemeyecei afk bir eydir. Bundan baka, tekerleme de orta-oyununda Karagzdekinden daha nemli bir yer tu tar. Karagzde tekerleme muhavere blmnde geer; ve zorunlu deildir; muhavere ya tekerleme olur, veya ba ka bir konu zerine dner. Orta-oyununda ise, bataki konuma dan sonra tekerleme nin ayr bir blm ola rak sylenmesi bir kural gibidir. Fasl dndaki blm ler bakmndan, yine Karagzden bir fark da hayl oyu nunun cidd anlam.na, temsil ve remiz ynlerine dik kati eken iirlerin (sem ve perde gazelinin) karlklar ile, kiilerin geliini haber veren trklerin bulunmama sdr; bunlarn yerini, szsz olarak zurna ile ifte nrann ezgileri tutar. 229

Kiilere gelince, orta-oyununda, glge tiyatrosunda ki Karagzn yerini Kavuklu, Hacivad'nkini de Piekr alr; bu iki kii, oyun iinde birbirlerine hep kendi gerek isimleri ile (rnein, Hamdi, smail, v.b.) seslenirler. Piekr'n rol, Hacivad'nkinden ok daha nemlidir, u anlamda ki, o ayn zamanda, oyun boyunca da bir eit rejisrlk grevini srdrr. Piekr Kavuklu ile e kiir, alaya alnd olur, ama, Kavuklunun ona saldrma lar Karagznk kadar ileri varmaz; Kavukludan dayak yemesi sz konusu olmaz. teki kiiler, aa yukar karagz oyunundakilerin karlklardr: Zenneler (kadn klnda erkek oyuncular), taklitler, elebiler, v.b. Bebe Ruhi karl olan rol gerekten kanbur, ya da cce bir aktr oynar; bu tipin, baz oyunlarda Kavuklu-arkas de nilen kii olduu grlyor; ama Kavuklu-arkas, baz hallerde, Kavuklunun rakln yapan (Kavuklu-aday) bir aktr de olur.

Soru 9 5 : Orta-oyununun gemii, oluumu ve geliimi zerine neler biliyoruz?


Yukarda tekniini, konularn, kii tiplerini nitelen direrek tanmlamaya altmz orta-oyununun birok ynleriyle Karagz oyununa benzemesinden, ve onun or ta-oyunu adiyle ancak XIXuncu yzyln ilk yarsndan beri gsterilmi olmasndan, bu konu zerinde inceleme ler yapanlar orta-oyununun bu tarihlerde. Karagzn can l aktrlerle oynanan bir oyun ekline uygulanmas sonu cu olarak kt kansna varmlardr. Metin And, bu ve rilerle yetinerek bu sanat trnn kna bu kadar ya kn bir tarih gsterilmesinin yanl bir gr olduu ze rinde durur; nk, en eskilerinden balayarak mim oyuncular, maskaralar, engiler ve enliklerdeki elen230

elerde bir eit inzibat vazifesi gren tulumcular ve cinaskerleri de taklitlerle halk elendirirlerdi; bu taklitlerde, az da olsa sz esi vard. te yandan, orta-oyununun, bu adla anldktan sonra da, btn bu enlik oyuncular nn kiilerini gsterilerine kattklarn biliyoruz: curcunabazlar, ve kekler gibi. Trkler arasnda epey eski bir tarihten beri canl aktrlerin rol ald sylemeli oyun lar, yani bir eit halk tiyatrosunun bulunduuna da ta nk olacak belgeler vardr; bunlarn en eskisi X llnci yz yla kar: Bizansl Prenses Anna Komnena kitabnda, ba bas mparatorun hastaln taklit eden sahnelerle Trk lerin elendiklerini bildirir; bu belki de taklitli, sylemeli bir oyundu. Daha sonra, yine bir BizanslInn eserinde ve rilen bilgilere gre l'inci Bayezid'in (1389 - 1402) sara ynda takliti oyuncular varm. XVInc, hele XVII'nci yzyldan sonra yerli trk kaynaklar da bol bol takliti mudhik ( = gldrc) lerin katld oyunlardan sz ediyorlar. Evliya elebi, ann on iki oyuncu kolunu, ve bunlarn oynad oyunlar sayyor: Ketiban oyunu, Ar navut Kasm taklidi, Hara taklidi, Gm arayc tak lidi, Yuvac taklidi, Bahe taklidi, Bahivan Grc takli di, ingene taklidi, v.b.; bunlardan bir tanesinin konusu nu zetlerken verdii bilgiler, onun taklid diye adlan drd oyunlarda syleme lerin yer aldna, ve ku rulularnn da, daha sonraki orta-oyunlarnnkine yakn dramati-k nitelikte bulunduuna phe brakmyor. XIX'uncu yzyln balarnda orta-oyunu bugnk biimini ve niteliklerini kazanmaa balam olmaldr. Il'nci Mahmud anda yazlm Endern Tarihinde 1825 te ehzade Abdlmecidi elendirmek zere gsterilen bir oyun zerine verilen ayrntri bilgilerden bunu re niyoruz; orada Piekr, Zenne gibi temel tiplerle, taklid lerden Trk, Yahudi saylyor; ayrca pastal m (ya ni, Piekr'n elinde tuttuu denein) oyunun bir arac 231

olarak kullanld, curcunaclarn curcuna teptikleri sy leniyor. Orta-oyunu bu yeni biimini, yani tam anlamiyle dramatik oyun niteliini kazandktan sonra da oyuncu topluluklarnn kol diye adlandrlmasnn srp gitme si de bu sanattn, kol oyuncularnn sylemeli gsteri lerinin gelimesiyle meydana ktna tank deerinde bir olgudur. Orta-oyunu adnn ilk kullanldn bildiren belge 1834 ylnda Saliha Sultann dnn anlatan Srnmedir. 1836da ehzade Abdlmecid ve Abdlziz'in sn net dnlerini anlatan Srnme'de de klsik Karagz ve orta-oyunu daarcklarnda yer alan oyunlarn adlar saylmtr. 1839'dan sonra orta-oyunu tiyatro sahnesinde de oynatlm olsa gerek. Almanca bir dergi bu yllarda Trk lerin bir tiyatroda kendilerine zg bir oyun gsterdik leri haberini yaynlarken sayd ayrntlar bunun bir orta oyunu olduu kansn verir. 1846da Kasparyan adl bir Ermeni'nin kurduu topluluk da, Beyolunda bir tiyat roda orta-oyunu gstermi. XIXuncu yzyln sonlarnda orta-oyunu tulatla kaynama eilimi gsteriyor; hem orta-oyununda, hem tulatta oynayan aktrler beliriyor. Bu bakmdan trk tulat tiyatrosunun gelimesinde orta-oyununun phesiz ok etkisi olmutur; ama orta-oyununun yozlamas, ve nihayet lp gitmesinde de tulatn rol byktr. Her iki tip oyuna kar ise trk edebiyatn temsil eden nl ya zarlar (Namk Kemal v.b. gibi) cephe almlar, metinli, Bat tipi, gereki tfyatroyu savunmulardr.

Soru 9 6 : Karagz ve orta-oyununun halk anlat geleneiyle ortak ynleri nelerdir?


Karagz ve orta-oyunu halk anlat geleneinden ok eyler almtr. 232

Mitoloji ve destan eleri ok azdr bu oyunlarda; hele orta-oyununun yaps yukarda onu karagzle kar latrrken sylediimiz gibi bu trl konulara hi el verili deildir; karagze ise bu konular, ancak komik etki yapacak ekilde eilip bklerek, karikatrletirile rek sokulur. Buna karlk hikyelerden, masallardan ve fkralar dan pek ok motifler, baz baz btniyle konular aldk lar olmutur bu sanatlarn. Yaplarna en uygun anlat eidi meddah hikyeleri olduu iin, en rahata kullan dklar konu-lar bunlardr: Orta-oyunu daarcnda Tayyar-zce, Hanerli Hanm tipi hikyelere rastlyoruz. Me tin olarak elimizde ok az gere var. Sadece oyuntarn balklarndan bir sonuca varmak gtr; nk bir tr den bir tre uygulamalarda, her zaman grld zere, eserlerin adlar deitirilir; iki tr arasnda al-veri herhalde kesin olarak bilindiinden de oktur. Ak hi kyeleri diye adlandrdmz anlat trnden konular i lenmitir karagzle orta-oyununda : Leyl ile Mecnun, Ferhad ile irin, Kerem ile Asl, Tahir ile Zhre, v.b. gibi. Bunlardan da ok az metin kaldndan etrafl karlatr malar yaplamyor. Bu hikyelerden, Ferhad ile irin gibi edeb bir kkene ekanlar da karagz ve orta-oyununa. halk iin sadeletirilmi, ve epey eski bir zamandan beri kitap haline sokulmu anlatmalardan gemitir. Bu ko nularn karagzle orta-oyunu daarcklarnda ta eskiden beri bulunup bulunmadn bilmiyoruz; bu soruyu cevap landracak tank yok elimizde. Anlat triyle karagz ve orta-oyunu arasndaki ya knlk zellikle bu trlerin belli bal tipleri karlatr lnca daha ok gze arpar. Karagz, masallarn, fkrala rn ve halk hikyelerinin balca kiileri olan tiplerin bir bileimi gibidir; fkralarn Nasreddin Hocasndan, Bektaisinden, masallarn ve hikyelerin Kelolan ve Kse 233

sinden ona birok izgiler gemitir. Halk anlat gelene inin bu tiplerinin belirli kiilikleri olumlu ve olumsuz ynleriyle halktan basit insanlar olular, ve hakszhk ilemee kalkan gl kiilerle didimeleridir. ki yz llk, banazlk, para ve mevki hrs, bo hayl cokulan, v.b. onlarn alaylarna nian tahtalar olacaklardr. Kara gz ile Kavuklu'da da, her eyden nce sa-auyuya ve geree deer veren halk adamnn boyutlarn buluruz. Karagz'n karsndaki Hacivad idare-i maslhat, ik: yzl, herkesin suyuna gre gitmesini, nabzna gre er bet vermesini bilen kiidir; karlar ile evresine sm-sk baldr. Karagz ise i gerei syleme gcn hibir zaman yitirmez, nk bir kar yoktur; korkusuzdur, sakncaszdr; kendi tabiatnn yani insanolunun za yf, arpk, aksak ynlerini sergilemekten ekinmez; ono yergi ve tenkit gcn veren de kendine kar dahi ta knmaktan korkmad bu tarafsz tutumudur. Ama karagzn ve orta-oyununun bu temel kiileri nin en ok gze arpan bu niteliklerini belirtirken u nu da sylemeliyiz: bu oyunlar tu!ata dayandklar iin, evrelerini kollamay hi btr zaman unutmamlar dr. Bu saydmz nitelikleri kendi tabi ortamlarnda, or talama bir halk kesimindeki gsteriler iin doru olabi lir. Karagz de, orta-oyunu da saraya kadar girmi oyun lardr; halk evrelerinde halkn duygularn okamasn bildikleri gibi, sarayda, ya da byklen in huzurunda, onlarn alnmalarna meydan vermeyecek kadar ihtiyatl olmay da becermilerdir. Karagzle orta-oyununun halk anlat trlerinden, zellikle masaldan aldklar en nemli ge tekerlemedir. Tekerleme zellikle orta-oyununda ok nemli yeri olan bir geretir. Ondaki tekerlemeler masaldakilerle karlatrlnca pek ounun her iki trde ortak olduu grlr. Masalda olduu gibi bu oyunlarda da tekerleme 234

iki eit gsterir, ve iki ayr vazifesi vardr: birincisi, ma saln gerek-d bir ey olduunu hatrlatmak iin syle nen tekerleme; karagzde bunun yerini, oyun balama dan ok nce, seyircilerin gelip perdenin karsna otur duklar zaman dikkatlerini ekmek iin konulan gster melik almtr. Bu, bir trl, seyircinin merakn gckla yacak, haylini kamlayacak aratr; masal ba teker lemesi de bunu yapar. Bir de Karagzle Hacivad'n kar lkl konumalar srasnda, ou kez Karagzn payna den, olmayacak bir macerann anlatlmasndan ibaret olan tekerleme; masallarda da bunun karl vardr. Bu, ou kez, bir ryann gerekmi gibi anlatlmasdr. Karagzn kkenini anlatan bir efsaneye gre, eyh Kter Karagz'le Hacivad' canlandrmak istedii za man ilkin onlar insan suretine sokmam da iki pabucu birbirlyle konuturmak suretiyle bir trl kukla oyunu icat etmi. Karagzn icad zerine anlatlan bu efsane ile orta-oyununda Kavuklu'nun hnerlerinden pabu sektirme nin, ve masal tekerlemeleri arasnda yer alan, iki izmenin ekimesi hikyesinin belki de bir ilikisi vardr. Bu izme tekerlemesi herhalde ok eski trk tekerlemelerinden olacak; onun Anadolu'daki eitli an latmalarndan baka, zbek, Krm-tatar ve Ordos-mogol anlatmalar da vardr (bk. P. N. Boratav, Le Teker leme, Paris 1963, tip, No. 29; s. 85-87, 166- 169).

Soru 9 7 : Tulat tiyatrosu nedir?


Tulat tiyatrosu bir bakma ve daha ok tiyatro tarihi aratrmalarn ilgilendirmekle beraber, seyirlik halk oyunlar, ve dolaysiyle halkedebiyat aratrmalar iin de nem tar. Ancak, tulat tiyatrosunun metinleri derlenip yaynlanmam olduu iin bu ikinci yniyle ili kili sorunlar cevaplandrmak olduka gtr. 235

stanbul, en eski tulat sahnesi geleneini yaam bir ehirdir; yakn yllara kadar, hi olmazsa eski stan bul'un zelliklerini yitirmemi semtlerinde, skdarda, Beikta'ta, ve yazlar da Boazn, amlcann, Kad;ky'n mesire yerlerinde son tulat temsilcileri, son bir gayretle bu sanat srdrmee almlardr. Ama ne yaz-k ki tulat tiyatrosunun trl sorunlar zerinde, ay rntlara kadar bilgi derleme zahmetine kimse girimemi, ve bu yzden de bu tiyatro zerine birok gerekli bilgiler yitip gitmi durumdadr. Tulat Avrupa'dan m gelmitir? phesiz ki bize Batdan metinli, rejisrl, planl tiyatro gelmitir; ama, te yanda, Avrupann halk sanatlar iinde de bir tulat tiyatrosu eidi vardr; talyanlarn Teatro del Arteleri, her memleketin, yerli zellikleriyle panayr tiyatrolar, v.b... Tanzimat anda Trkiye'ye giren metinli tiyat ro, ehirli halk geleneinde yerlemi olan orta-oyunu ile karlamt. Trk tulat tiyatrosu, bu iki uzlaamaz gibi grnen seyirlik sanat eidinin birine tekinin alanmas ile son belirgin eklini alm olmaldr. Yerine gre, ya orta-oyunu Avrupa tarz tiyatrodan bir eyler alyor, ya da bu tiyatro orta-oyununun halka tutulan yntem ve konularndan yararlanarak seyircilerine ken efini sevdirmee alyordu. Kavuklu Hamdi, Kel Haan, Nait gibi sanatlarn hem tulat aktr, hem de orta oyuncular olmalar, sadece orta-oyununun nemini yitir mesiyle aklanamaz; bu olgu iki oyun trnn yaknlk larn, birinden tekine gemenin kolay olabildiini de is patlar. Trk halk tiyatrosunun balca zelliklerinden biri, cidd-ackl konular dahi komie doru kaydrmak, gl dry n plna almaktr; o, sanatta seyirciyi cidd so runlarla kar karya brakp bunaltma tarafls olma yan bir gr tutar. Naitin ehzadeba'nda hkm 236

srd bir dnemde seyrettiim bir oyunu hatrlarm: eser bir Bat piyesinin evirisi idi; markiler, kontlar, ms yler, madamlar, cidd bir konunun gerektirdii bir plan iinde rollerini oynuyorlard. Bir aralk bu apkal insan larn arasna, Anadoklu uak, bi kyafetiyle (yar>i kulaklarna kadar geirilmi kalpsz fesiyle) girdi. By lece seyicilere eserin alamakl, szlamakl, a.rbal yan unutturuldu. Artk bir zaman iin, komik-i ehrin eser deki melo-dramatik havay altst eden tuhaflklar n plana geiverdi. Bir sre sonra oyun yeniden eski seyrini ald, ta son sahneye kadar. Sonunda yine Komik-i ehr, bu sefer omuzunda davulla sahneye kt, sevgililerin d nn haber verdi; halk bir fasl daha elendirerek bir dahaki oyunun gnn de bildirdikten sonra seyirciteri uurlad. Tulat tiyatrosu da tpk orta-oyunu gibi Bat edebiyat ve sanat grlerine bal aydn-yazar evrele rinin saMrlarna uramtr; bu sanat kaba, baya zevkleri aalatrc sayp, ahlk kurallar adna onunla zaman zaman savamay vazife edinenler olmutur. Bu na karlk, en yeni tiyatro tarafllar bu sanatn gr lerini savunmaktadr. smayl Hakk Baltacolu bu sa vunmalarn bayran ilk aanlardan biridir. Tulat, eski byk ustalar lp gittikten sonra, bu ak eser gr bir tarafa, kendi geleneini srdr mekten de tamamiyle vaz gemi saylmaz. Anadolu ehir ve kasabalarn dolaan tulat kumpanyalar, eskisi ka dar ok sayda olmamakla beraber, hl yaamaktadr lar. Yerli film bu sanatn aleyhine kazantadr; amo o da tulattan pek ok eler almtr. Tulat tiyatrosunun son nl temsilcisi olarak Mu ammer Karacay anmak yerinde olur. O, Nait ve Dmbll gibi tulatlarn teknik ve slbiyle gnn konu larn kaynatrmasn, ve halkn ilgisini toplamay ba 237

arm, eski ustalarn mertebesine erimemekle bera ber bu sanat, bir yniyle bir sre daha yaatmtr.

Sour 9 8 : Seyirlik kyl oyunlarn nasl tanm larz?


Seyirlik kyl oyunlar ad altnda gstermek is tediimiz oyunlar daha ok ky evrelerinde, yln belirli gnlerindeki baz trenlerle dnlerde, ve elence vesi lesi yaratan k geceleri toplantlarnda oynanr. Bunlar dan bazlar sylemelidir; bazlarnda ise sze ok az yer verilmitir, mimler ve hareketler n plandadr; ama hep si az-ok bir tiyatro eserinin kurallarna uyarak, basit de olsa bir eylemi canl a-ktrlerle yrtrler. Bu oyun larn aktrleri, bundan nce grdklerimizden farkl ola rak, oyunculuu mslek edinmi kimseler deillerdir; her hangi bir kimse oyunda rol alabilir, eer oyunun gene! yryn konusunu biliyorsa, ve oyunun gerekrdii hareketleri ve sylemeleri seyircilere beendire cek ekilde baaracana gveniliyorsa. Bu oyunlarn baka zellikleri de vardr; yer yer oyu na seyirciler de katlrlar; ou kez hayvan klna gir mi aktrler oyunda rol alrlar. Klk deitirmeler ba'ttir; takma sakal, yz boyama, giyimleri ar derece de gfnletirme gibi. Gelenein kendisi bu oyunlara zel bir ad vermez. Onlarn bir gsteri biiminde dzenlenmesi oyun kart mak deyimiyle nitelenir; ve her oyun adiyle anlarak kartlacak oyun beiirlendiriiir: Arab-oyunu, l-oyunu, v.b. kartmak... Bu oyunlarn ou erkek oyunlardr; bununla bera ber ok basitlemi ekilleriyle ocuklarn geleneklerine girmi olanlar artk dram gelerini yitirmi olarak bulunduu gibi, baz kadn toplantlarnda (zerlikle 238

dnlerde) kadnlarn kendi aralarnda kardklar oyun lar da vardr. Orta-oyununda olduu gibi, burada da. er keklerin kardklar oyunlarda kadn rollerini, klk ve ses deitirerek erkekler yaparlar; kadn toplantlarn da da erkek rollerini kadnlar oynarlar. Seyirlik kyl oyunlarnn pek ouna alg takm (davul-zurna) katlr; kadnlarn kardklar oyunlarda tef ile ezgiler sylenip, belli yerlerde, danslar eklenir. Sayac trenlerindeki oyunlarn kimi aamalarnda uzun ca sren trkler sylenir. Bu oyunlarn sylemelerinde kullanlan metin n ceden hazrlanm deildir. Karagz ve orta-oyunundan farkl olarak, yle kalplam, hazr metin paralar da yoktur; rnein, karagzdeki iirler ve trkler, kara gzle orta-oyununda ortak olan muhavere, tekerleme gibi kl'e-metinler bu oyunlarda yer almaz. Yalnz oyunun ana izgileriyle ak, yaplacak hareketler, ve olaylarn sras bellidir; sylemeler iin aktrler tamamiyle ser best braklmlardr. Bir kelime ile, halk seyirlik oyun lar iinde, metinsiz gsterilerse en iyi rnekleri bu oyunlarda buluruz. Onlarla ilgilenen aratrclar, konu larn ve olaylarn yryn anlatmakta yetinmek zo runda kalmlardr. Son yllarda kimi oyunlarn konu malar oyunu bilenlerin belleklerinde kald lde yazya geirilmi ve yaynlanmtr; oka sayda metni bir arada toplam olan bir kitap, kr Elinin Ky Orta-oyunlar adl eseridir. Ahmet Kutsi Tecer, 1940ta ya ynlad kk bir kitapta, yakndan grme frsatn bul duu birka oyunu incelemi, ve onlarn hatra getirdii birtakm sorular ortaya atmtr. Ahmet Kutsi Tecer ol sun, bu oyunlar zerinde en yeni aratrmalar yapan Metin And olsun (Dionisos ve Trk Kyls, stanbul, Elif Yaynevi 1962) bunlarla Anadolunun eski uygarlk 239

larndaki dinlik trenler arasnda balar bulunabilecei sorununa da dikkati ekmilerdir.

Soru 9 9 : Kyl oyunlarnn konular ile eitli halk edebiyat trlerinin ilikileri var mdr?
eitli trkler (oyun = dans trkleri, atlar, v.b.) seyirlik halk oyunlarnda gere olarak kullanlr. Onlarn anlat trleriyle yakn ilikisini belirtecek ta nklar ok azdr; tek-tk konularda gereki - gldrc masallarla ortak olduklar kestirilebilir; buna belirgin bir rnei Dervi Baba masalnda buluruz. Bu masaln bir metni benim Az gittik, uz gittik adl kitabmda yaynlan mtr: Adamn biri, bir dilenci dervie kk bir para yerine bir sar lira verir, ve geri alamaz. Bunun zerine dervii kadya gtrr. Yolda rastladklar kavall o ban, kemanl ingene de onlara katlr. Masaln rgs, adamn parasn srarla istemesi, derviin sar liray ver meye yanamamas, onlarn bu tekerlemen konumalar na, obann kavaln, ingenenin kemanm alarak katl malar, en sonunda, mahkemede Kad Efendinin karsnn da bu cnbl havaya dayanamayp oynamaya kalkmas, Kad Efendinin de dvay, gene bir tekerleme ile kestirip atmas gibi elenceli sahnelerden meydana gelmitir. Masal, kuruluu bakmndan bir oyun senaryosuna ok ya kyor. Bu konu. kr Elin'in Karadeniz blgesinden derledii bir kyl oyununda da ilenmitir. Masaln birka eitlemesi derlenmi, ve Trk masal katalogunda incelen mitir; Bat Makedonya Trkleri arasnda anlatlan bir varyantn. Prof. C.S. Mundy derlemitir. Bu konu, ky l oyunlar daarcna masal geleneinden mi gemi tir; yoksa masal m oyunun anlat trne dr>m r 240

ndr? Biz birinci ihtimali daha Kuvvetli buluyoruz, ama bol sayda gereler derlenince berki daha 'kesin bir sonu ca varlabilecektir.

Soru 1 0 0 : Seyirlik kyl oyunlarnn eitleri nelerdir? Trenlerle ilikileri var mdr?
Seyirlik kyl oyunlarnn bazlarnn, yln mevsim deimelerini belirleyen gnlerinde aaj yukar hep ayn tarihlerde yaplan trenlere ball dikkati eken bir olgudur. Bunlar, bir eit resmbliini yitirmi olmak la beraber gelenek olarak hl bayram saylan gn lerin kutlanmas diye adlandrmak yerinde olur. Ahmet Kutsi Tecerin incelemesinde etrafl olarak anlatlan bir tanesini zetleyelim; bu rnek, k-yarsnda dzenlenen sayac treninde oynanan Arab-oyunudur. Trenin iki yn va rd r: birincisi saya gezmesi adn alr; deve ve tilki klna girmi aktrslere kat lan kiiyle birlikte meydana gelmi kafile kap kap dolaarak trkler (saya trkleri) arrlar. Hayvan klnda olanlarn boyunlarna, bacaklarna anlar takl mtr. Bu kafilenin kiileri gezerlerken trl aklaban n la r yaparlar. Gezinin amac evlerden yemek piirmee yararl erzak toplamaktr. Toplanan erzakla hazrlanan yemekler: bulgur pilv, helva... birlikte yenilir. Gerek gezi esnasnda (kyn bir meydannda, ya da bir evin avlusunda), gerekse yemek iin toplanlm olan odada karlan oyunlar trenin toincl ynn meydana getirir ler. Gelenee gre saya treninde karlan Arab oyunu ahsldr: Arap, htiyar, Gelin. Oyun yle yrtlr (bir meydanda oynanyorsa, deve ile tilkiler de sahneye darlar): Arap devecidir. htiyarla Gelin yaylaya g
241

ederlerken Arap, Geline sarknthk eder. Arapla htiyar arasnda kavga kar. Kadn hem Araba, hem de htiyara cilve yapar. (Bu arada hep birlikte bir halay da tutar lar.) Arapla htiyarn kavgas kzr. Sonunda Arap htir yar ldrr; ama Gelini elde edemez. Gelin lnn banda at yapar. Seyirciler htiyarn azna erezler verirler; htiyar yava yava dirilir. Dirilme seyircilerin neesini geri getirir. Davul zurna ile yeniden halay tutu lur. Bu oyunun oynand birok yerlerde bereket, uur getirir diye bir inan vardr. Oyunda htiyarn lm belirtileri ile at eleri, artk kn gcn yitirmee bir iaret, verilen yemilerle yeniden canlanmas ve bundan duyulan sevin de, tabiatn yeniden uyanaca gnlere yaklaldm mutulayan bir anlatm olsa gerektir. Tecer, ayn incelemesinde, bugnk biimleri ile trenlik nitelikleri belirsiz olmu oyunlara da rnekler ver mitir. Onun kansna gre bu oyunlardan bir bl de, dinlik oyunlarn, giderek din d nitelikler kazanma ekfinde bir dnm sonucudurlar. Nitekim, Arab-oyunu baz yerlerde k-yars trenleriyle balarn yitirmi, d nlerde veya baka toplantlarda da oynanr olmutur. Tamam tren-d nitelikte, farce tipi oyunlara rnek olarak da, yine Tecer'in incelemesinden, ikinci bir oyunu zetleyelim (bu, Yozgat'ta derlenmi bir oyundur) : Elekiolu diye adlanan oyunun kiileri iki erkek (Elekiolu ile Kenanolu) ve iki kadndr. Seyirciler de yer yer oyuna katlrlar Elekiolu, yz una bulanm, yr tk prtk giyinmi, anlar taknmtr; ingene diye d nlr. Oyun, onun sahneye kp kyn khyas ile konumasyla balar. (Khya, seyirciler arasndan biri dir.) Elekiolu kzlarn oynatacaktr, buna karlk da kyllerden barnacak bir yer ister. Khya, muhtara ve 242

kyllere danr; nihayet gelenlere yatacak yer verme ye raz olur kyller. Elekiolu'na kzlar bindirmek ze re iki hayvan verilir: bunlar, seyircilerden iki delikanl dr. Kzlar binince hayvanlar trl aksilikler ederler... Sonunda kye varrlar. Elekioluna oturacak bir skem le verilir: gene bir seyirci, iskemle olur; nargile diye bir ayakkab verilir, ve buna benzer mnasebetsiz davra nlarla Elekioluna taklr kyller. Nihayet kzlar oyu na kalkarlar, o zaman tilkiler ortaya kp kzlara musal lat olurlar. Elekiolu tilkileri kovalar. O srada Kenav olu nra atarak meydana girer. Elekiolu kaar. Kenanolu kzlarla birlikte oynamaa kalkarlar. Elekiolu giz liden gelip, bir ayan tfek gibi yaparak Kenanolu'nu ldrr. Kzlar, lye at yaparlar... Kadnlar arasnda oynananlara rnek olarak da Tl benti oyununu grelim. Eskiehir kylerinde derlenmi olan bu oyun yle yrtlr: erkek klna girmi bir kadn Tlbenti roln yapar. ark syleyerek kadn larn toplat yere gelir; yemeni, tlbent satacaktr. Ka dnlar veresiye almok isterler, Tlbenti ile ekiirler, mallar kaprlar. Tlbenti feryad koparr: Yetiin, Ev liyalar, Erenler! diye. Bunun zerine, beyaz yatak ar aflarna brnm birka kadn ortaya kverir, ve ya mac kadnlar korkutup datr. Tecer'in bir notunda, Anadolu Kurtulu Savandan esinlenmi ve Yunanllarla Trkleri sahneye karan bir oyuna da deiniliyor. Eskiehir kylerinde oynand bil dirilen bu oyun, halkn gelenek daarcnn yeni konular la zenginletiini gstermek bakmndan ilgintir. Seyirlik kyl yaratmalarnda ok daha yeni ve gn lk sorunlarn ele alnna rnei Abldin Dinonun kinci Dnya Sava yllarnda oluumuna tank olduu bir oyunda buluruz. O sralarda Adana Halkevi Tiyatro B lmnn almalar erevesi iinde ukurova'nn stma 243

blgesindeki bir kye uradklarnda Dino, ky delikan llarna stma sava konusu zerinde bir oyun kar malarn nerir. Btn ukurova'da kinin karaborsal alm yrmtr o tarihlerde. Kyller, bu ana-tema et rafnda hemen dzenleyip karverdikleri oyunda, kininkaraborsaclarnn insafszlklarn, kylnn ektiklerini, stma savann aksayan ynlerini sergileyiveriyorlar. Ama oyun, oynand yerde kalmamtr: Dino, bir md det sonra, kyllerin, oyundan ders almasna karabor saclar tedirgin edecek eylemlere geerek bu oyunu sah ne dnda da srdrdklerini renmitir. Seyirlik halk oyunlar zerinde bu son sorunun er evesi iine giren birka rnek-olgu da unu gsteriyor: halkedebiyatnn her trnden yaratmalar sadece elen ce vesilesi ve arac, hayl rn, gelip geici eyler de ildir; onlar, toplumun gnlk sorunlarndan, tasalarn dan, kayglarndan, sevinlerinden, ilerinden, retim ve tketim abalarndan, trelerinden, trenlerinden ayrla maz. Bir kelime ile, halkn yaam ile kaynamlardr; onunia bir btn halindedirler, ve ancak toplumun yaam nn trl ynleriyle bir arada ncelenerek deerlendirilip yorumlanabilirler.

244

KISA BBLYOGRAFYA A.

Gw l nitelikte kaynaklar

a) Veysel ARSEVEN, Aklamal Trk halk mzii kitap ve makaleler bbiyograyas. stanbul 1969. (Mill Folklor Enstits yayn.) s , lurk loklor ve etnografya bibliyografyas, I, Ankara 1971; II, Ankara 19 <3. Trker ACAROGLU ve Ftrat OZAN. Tirk halkbilgisi ve halk edebiyat zerine seme yoynlar kaynakas. Ankara 1972. (1 rk Dil Kurumu = D K yayn.) M. akir LKTAIR, Cumhuriyetle birlikte Trkiye'de folklor ve etnografya almalar. Ankara 1973. (Babakanlk Kltr Mstearl yayn.) Pertev Naili BORA AV. Dil ve Tarlh-Corafya Fakltesi Folklor Arivi. Dil ve Tarlh-Corafya Fakltesi Dergisi (= DTCFD). I, 1942, s. 99-111. , Folklor Arivinin bugnk durumu. DTCFD, V, 1947. 8. 323-327. ( ) b) Halkbilgisi Mecmuas. Ankara 1928. (Halkbllgiel Dernei yayn.) 1 cilt yaynlanmtr. Halkbilgisi Haberleri. stanbul 1928-1931, 18 say (Halkbilgisi Der nei yayn); 1933-1942, say 20 - 124 (stanbul, Eminn Halkevi yayn). (*) Ankara niversitesi Dil ve Tarih-Corafya Fakltesi Folklor Arivinden bu iki yazda sz edilmi olmas sonucu, kimi ara trclar bu Arivdeki halkedebiyat metinlerinin ve bakaca folklor gerelerinin nereye dittii, nerede bulunabilecei so rusu ile karlamlardr. Ad geen Arivin kuruluu bir ta sar halinde idi; resmen kurulmas sonulanmadan bu sa trlarn yazar Faklteden ayrlmak zorunda kald. Arivdeki gereler, onu kurmay tasarlam olann ve rencilerinin yap tklar derlemelerin rn idi; kendisinin Faklteden ayrlmas, ayn zamanda, Fakltedeki Trk Folkloru retim ve aratr malarna da son verdii iin, sadece bu derlemelerin yitip git mesini nlemek dncesi ile, onlar kendi zel Arlvine d ntrd. - 1948 ylndan beri, P. N. Boratav arivi ise, Trk folklorunun cesit konular zerinde alanlarn yararlanma sna her zamon ak bulundurulmutur.

245

Trk Folklor Aratrmalar. stanbul. 1. say austos 1949; 319. say ubat 19/6. (Yayn srmektedir.) Trk Etnografya Dergisi. 1. say, Ankara 1956. (Mill Eitim Ba kanl yayn.) I9?3'e kadar 13 say yaynlanmtr. Folklora irjru. 1. say, ekim 1969; 142. say, eyll - ekim 1975. (say 1-16: Robert Kollej l rk Folklor Klb yayn; say 17 den beri Boazii niversitesi Trk Folklor Klb yayn.) Sivas Folkloru. ubat 19/3ten bu yana Sivas'ta yaynlanmakta; nisan 1975'te 27. say. Halkbilimi. Ekim 1973'ten bu yana; 10. say temmuz 1975. (Orta Dou Teknik niversitesi rencileri yayn.) Boazii niversitesi Halkbilimi Yll. 1974 ve 1975 ciltleri. (Bo azii niversitesi Folklor Klb yayn.) I. Uluslararas Trk Foklor Semineri Bildirileri. (Ekim 1973. MR Folklor Enstits yayn.) Trk Folkloru Aratrmalar Yll, 1974. (Mill Folklor Aratrma Dairesi yayn.) c) Ignacz KUNOS, Trk halkedebiyat. stanbul 1925. (ikbal Yaynevi.) Ahmet la l'a t (ONAY), Halk iirlerinin ekil ve nev'i. stanbul 1928. (Milli Eitim Bakanl yaym.) Ahmet CAhtKOoL, Anaaou a.a/6ktoo|is zerine malzeme, I. s tanbul 1940. (stanbul niversitesi yayn.) , Anadolu dialektolojlsi zerine malzeme, II. stanbul 1941. (st. niv. y.) , Dou illerimiz azlarndan toplamalar. stanbul 1942. (Trk Dil Kurumu yayn.) , Anadolu azlarndan toplamalar. stanbul 1943. (TDK ya yn.) , Sivas ve Tokat illdti azlarndan toplamalar. stanbul 1944. (TDK yayn.) , Gney-dou illeri azlarndan toplamalar. stanbul 1945. (TDK yayn.) , Kuzey-dou llerimiz azlarndan toplamalar. stanbul 1946. (TDK yayn.) , Orta Anadolu azlarndan toplamalar. stanbul 1948. (s tanbul niversitesi yayn.) , Anadolu lleri azlarndan derlemeler. stanbul 1951. (s tanbul niversitesi yayn.) Trkiye'de halk azndan Sz Derleme Dergisi, cilt 6: Folklor sz leri. 1. bask, Ankara 1952. (TDK yayn.) Philologiae Turcicae Fundamenta. II. Mainz 1964. (F. Stelner ya ynevi.) S. 1 - 170: Die Volksliteratur; s. 1-77: P. N. BORATAV, Observatlons prliminalres; l'6pop6e et la (hikye; le conte et la mgende; les proverbes; s. 77-89: P. N. BORATAV v I.

246

BAGZ. les devinettes; s. 90-147: P. N. BORATAV. la po6sie folklorique; la littrature des k; s. 147-170: Helga UPLEGGER, das Volksschauspiel. B. I. k edebiyat Tahlr ALANGU, algl kahvelerdeki klhanbeyi edebiyat ve nmunelerl. stanbul 1943. (Istanbuler Schriften dizisinde.) ilhan BAGZ. zahl halkedebiyat antolojisi. stanbul 1956. (Ah met Halit yaynevi.) P. N. BORATAV ve Halil Vedat FIRATLI, zahl halk iiri antolojisL Ankara 1946. (Milli Eitim Bakanl yayn.) Hikmet DZDAROLU, Halk iirinde trler. Ankara 1969. (TDK ya yn.) Haan EREN, Trk saz airleri hakknda aratrmalar. I. Ankara 1952. (Ankara niversitesi Dil ve Tarih-Corafya Fakltesi ya yn.) _ M. Fuad KPRL. Trk saz airleri. II. III, Antoloji, istonbul 1940. 1. bask. (Kanaat Kitabevl yayn.) II. Destan ve hikye zel nitelikte kaynaklar

a) Ferruh ARSUNAR, Krolu. Ankara 1963. (Trkiye i Bankos ya yn.) Muhan BL, Ercili Emrah le Selvl Han hikyesi. Ankara 1973. (Atatrk niversitesi yayn.) Pertev Naili (BORATAV), Krolu destan. stanbul 1931. (Trklyat Enstits yayn.) , Halk hikyeleri ve halk hikyecilii. Ankara 1946. (M ili Eitim Bakanl yayn.) VVolfrcm EBERHARD, Minstrel tales from Southeastern Turkey. Berkeley ve Los Angeles 1955. (California niversitesi yayn.) Muharrem ERGN, Dede Korkut Kitab, I: Ankara 1958; II: Anka ra 1963. (TDK yayn.) Orhan aik GKYAY, Dedem Korkudun Kitab. stanbul 1973. (Kl tr M'tpsnrit vavm) Mehmet KAPLAN. Mehmet AKALIN ve Muhan BL. Krolu deeton A-knrn 1973. (Atatrk niversitesi yayn.) Fikret TRKMEN. k Garip hikyesi. Ankara 1974. (Atatrk ni versitesi yayn.) b) P. N. BORATAV, Dede Korkut hikyelerindeki tarih olaylar ve ki tabn te'lif tarihi. (Trkiyat Mecmuas, c. XIII. 1958, 8. 31-62.1 , Vestiges ouz dans la tradition bekta. (Akten des XXIV.

247

intematkmalen Orientalistenkongresses. Mnchen 1857. Wiesbaden 1959, s. 362-385.) , Ak-Kbk, Salur Kazan ve Sosurga. (L'Homme. 1963 Ocak-Nisan says, s. 86-105.) O. . GKYAY, Hannme. (Necati Lugal Armaan, Trk Tarih Kurumu yayn; Ankara 1968, s. 275329.) C. S. MUNDY, Polyphemus and Tepegz. (Bulletin of the SchooL of Oriental and African studies, c. XVIII, 1956, 8. 279302.) Faruk SMER, Ouzlara ait destani mahiyette eserler. (DTCFD. C. XVII, 1960, S. 359-456.) III. Meddah hikyecilii

M. Fuad KPRL, Meddahlar. (Trkiyat Mecmuas, a I. 1925. 6. 1-45.) (Ayrca, aada IX. blme bakla!) IV. Masal, fkra

P. N. BORATAV. Zaman zaman iinde. stanbul 1958. (Remzi ya ynevi.) , Le tekerleme. Paris 1963. (Cahers de la Soci6t6 Asiatique dizisi.) , Az gittik, uz gittik. Ankara 1969. (Bilgi yaynevi.) Yusuf Ziya DEMRC, Yrkler ve kyllerde hikyeler, masaHar. stanbul 1934. W. EBERHARD ve P. N. BORATAV, Typen trkischer Volksmrchen. VViesbaden 1953, F. Steiner yaynevi. (Mainz Akademisi ya* yn.) P. N. BORATAV, Autour de Nasreddin Hoca. (Oriens, XVI, 1963, S.194-223.) . Nasreddin Hoca et son pays d'origine. Sivrihisar. (Sprache, Gescbichte und Kultur der altaischen Vlker, Ber lin 1974, Akademie yaynevi, s. 139-143. - Trke evirisi: Ha cettepe Sosyal ve Beer Bilimler Dergisi, V, 1973, s. 31-35.) Saim SAKAOLU, Gmhane masallar. Ankara 1973. (Atatrk niversitesi yayn.) Albert VVesselski, Der Hodscha Nasreddin, 2 cilt. VVeimar, 1911. (A. Duncker yaynevi.) Yeni Dergi (masal zel says), c. II, say 23, 1966. V. Efsane

Nezihe ARAZ, Anadolu Evliyalar. stanbul 1958. (Fati yaynevi.) Ali Rza NDER. Yaayan Anadolu efsaneleri. Kayseri 1955. (Yeni Erclye8 yayn.)

248

Hikmet TANYU, Ankara ve evresinde adak ve adak yerleri. An kara 1967. (ilahiyat Fakltesi yayn.) , Trklerde talarla ilgili inanlar. Ankara 1968. (lhiyat Fa kltesi yayn.) VI. Bilmece

ilhan BAGZ ve Andreas TIETZE, Bilmece: A corpus of Turkish Riddles. Berkeley-Los Angeles-London I973. (California niver sitesi yayn.) VII. Atalarsz, alk, karg mer Asm AKSOY. Gaziantep aznda ataszleri. Ankara 1942. (TDK yayn.) > , Gaziantep az, II: mehur szler, ataszleri, dualar, bed dualar. Ankara 1945. (TDK yayn.) , Ataszleri ve deyimler. Ankara 1965. (TDK yayn.) > , Blge azlarnda ataszleri ve aeyimler, I: Ankara 1969; II: Ankara 1971. , Ataszleri ve deyimler szl, I: Ataszleri szl. Ankara 1971. (TDK yayn.) Ferit BRTEK, Divan- Lgat-it Trk'ten derlemeler: En eski Trk savlar. Ankara. (TDK yayn.) P. N. BORATAV, 94 proverbes turcs du XV me sicle rests indits. (Oriens, VII, 1954, s. 223-249). E. Kemal EYBOLU, On nc yzyldan gnmze kadar iirde ve halk dilinde ataszleri ve deyimler. 2 cilt. stanbul 1973 1975. Veled ZBUDAK, Atalarsz. stanbul 1938. (TDK yayn.) Mustafa Nihat ZN, Trk ataszleri. stanbul 1952. (inklp ve Aka Kitabevleri yayn.) VIII. Trk, mni, tekerleme, ninni, at a) Yusuf Ziya DEMRC, Anadolu'da eski ocuk oyunlar. stanbul 1934. s , Anadolu kylerinin trkleri. stanbul 1938. Niyazi ESET. Mukayeseli ve neredilmemi mniler. Ankara 1944. (Ankara Halkevi yayn.) , Mniler klavuzu. Ankara 1947. (Ankara Halkevi yayn.) Mahmut Ragp (GAZMHAL). Anadolu trkleri ve musiki istikbali miz. stanbul 1928. , ark Anadolu trk ve oyunlar. stanbul 1929. Kemal Sadk GGCEL, Atlar. Adana 1943. (Adana halkevi yayn.)

249

Efltun Cem GNEY, Halk trkleri, 2 c ilt stanbul 1956. (Yedi lepe yayn.) KLSL Rtat (dLGE), Mniler. stanbul 1928. (Trkiyat Enstits yayn.) Ignacz KUNOS, Ninniler. stanbul 1925. Canit OZ ELL, Evlerinin n. Halk trkleri. stanbul 1972. (Hr riyet yayn.) Muzaler SARISZEN, Yurttan sesler. Ankara 1952. Ahmet Adnan SAYGUN, Halk trkleri. (stanbul Konservatuvar ya- yn.) , Rize, Artvin ve Kars havalisi trk, saz ve oyunlar. stanbul 1937. Enver Behnan APOLYO. Halk ninnileri. stanbul 1938. Bill Aziz YANIKOLU, Trabzon ve havalisinde toplanm folklor malzemesi. stanbul 1943. t) P. N. BORATAV, Trk halk trklerinde iirlik motifler. (Trk Dili, XXVI, 1972, s. 396408.) , Trk atlarnn ilevleri, konular ve biimleri. (1973 Si nan Yll, stanbul 1973, 8. 23-32.) IX. Seyirlik halk oyunlar Metin AND. Geleneksel Trk tiyatrosu. Ankara 1969. (Bilgi ya ynevi.) , Dionisos ve Trk kyls. stanbul 1962. (Elif yaynevi.) kr ELN, Anadolu Trk orta oyunlar. Ankara 1954. (Trk Kl trn Aratrma Enstits yayn.) Selim Nzhet GEREK, l rk tems: meddah, karagz, orta oyu nu. stanbul 1942. Sleyman KAZMAZ. Ky tiyatrosu. Ankara 1950. Cevdet KUDRET, Karagz. 3 cilt . Ankara 1968, 1969, 1970. (Bilgi yaynevi.) , Orta oyunu. Ankara 1973. (Trkiye i Bankas yayn.) Aziz NESN, c karagz oyunu. stanbul 1969. (Dn yaynevi.) Sabri Esat SYAVUGL, Karagz. Sosyo-pslkolo|ik bir deneme. s tanbul 1941. Otto SPIES, Trkisches Puppentheater. Emsdetten/VVestf. 1959. Ahmet Kutsi TECER, Ky temsilleri. Ankara 1940.

250

NDEKLER GR HALKBLM Sayfa Soru 1: Halkbilimi nedir ve baka hangi deyimlerle adland rlmtr? ....................................................................... Soru 2 : Halkbiliminin budun-bilim (etnoloji) ile ilikileri nasldr? Soru 3 : Neden folklor yerine halkbilimi ad uygun grlmtr? Soru 4 : Halkbilimi ne deildir? Onun baka bilimlerle ilikileri nasldr? ........................................................................... Soru 5 : Halkbiliminde uzmanlama ve baka bilimlerle ibirlii ............................................................ nasl olmaldr? Soru 6: Trk halkbiliminin gemii nedir? ............................... Soru 7 : Trk halkbiliminin bugnk durumu nedir? ................. BRNC BLM IK EDEBYATI Soru 8 : k deyiminin zel anlam nedir? Ve k nasl bir sanatdr? ....................................................................... 21 Soru 9 : k edebiyat le zmre-tarikat edebiyatnn ilikileri nasldr? ........................................................................... 22

5 6 10 12 15 16 19

Soru 10: klarn yaratmalar edebiyat tarihinin inceleme ala nna girmez mi? ............................................................ 24 Soru 11: k iirinin biimleri nelerdir? Soru 12: k edebiyatnn trleri nelerdir? ..29 ..28

Soru 13: Toplumda derin iz brakm nl klar kimlerdir? ... 31 Soru 14: Gnmzde nk gelenei canl kalabiliyor mu? ...... ..35

251

Sayfa

KNC BLM

DESTAN VE HKYE Soru 15 : Deston nedir? .................................................................... Soru 16: Yazl d e s t a n la r n ayrd edici n ite liK ie ri n e le r d ir ? ........ Soru 17: Genel olarak 1 rk aslndan kavimerin destanlar ile Anadoluyu yurt edinmi 1 rklerin Anadolu-ncesi des tanlarn niin ve nasl ayrd ediyoruz? ..................... Soru 18: Ouzlarn destanlar z e rin e n e le r D iliy o ru z ? ................. Soru 19: Dede Korkut destanlarnn Ouzlarn tarihiyle ilikisi na sldr? Bu destanlarn oluum ve kitabn yazl tarihleri kestirilebilir mi? ................................................................ Soru 20: Ouz destanndan Anadolu Halk geleneinde yaayan neler vardr? .................................................................... Soru 21 : Destann yozlamasndan kan trler ve bunlarn halk bilimi bakmndan nemli ynleri nelerdir? ................. Soru 22: Halk hikyesi deyiminin karlad trn nitelikleri ne lerdir? ........................................................................... Soru 23: Halk hikyeleri nasl eitlenir? ................................... Soru 24: Krolu kimdir? ve hangi etkenlerle destans bir hi kye kahraman olmutur? .......................................... Soru 25: Camzda szl gelenekte halk hlKyeleri nerede ve nasl yayor? .................................................................... Soru 26: Halk hikyelerinin kitaba gemesi nasl oluyor? .......... Soru 27: Gnmz klarnn iirlerini yaymalarnda halk hik yesi geleneinin etkisi vor mdr? ................................ Soru 28: Halk hikyeleri nasl oluur? Belli yaratclar var mdr?

31
41

43 45

48 51 53 55 57 60 63 65 67 68

CNC BLM MEDDAHLIK - GEREK HKYE TR Soru 29: Anlat tr olarak meddah hikyesi nedir? ............. Soru 30: Meddah hikyeciliinin tarih! geliimi nasl olmutur? Soru 31 : Gemiin nl trk meddahlarndan kimleri biliyouz? Bize kadar ulam gereki-meddoh hikyeleri metinleri var mdr? ....................................................................... Soru 32 :Meddah hikyecilii gnmzde yayor mu? ............. 72 73

75 78

252

Sayfa

DRDNC BLM MASAL. FIKRA Soru 33: Masal nedir? teki anlat trlerinden masal ayran balca nitelikler nelerdir? .............................................. Soru 34: Masal tekerlemesi nedir? Nasl eitlenir? Masalda nemi ve yeri nedir? ..................................................... Soru 35 : Masallar nasl eitlenir? .............................................. Soru 36: Hayvan masallarnn nitelikleri ve eitleri nelerdir? ... Soru 37: Olaanst masallarn balca nitelikleri ve eitleri ne lerdir? ........................................................................... Soru 38: Gereki mosallarn balca nitelikleri ve eitleri ne lerdir? ........................................................................... Soru 39: Gldrc fkralarn ve nkteli k!< hikyelerin zel likleri nelerdir? ................................................................ Soru 40: Fkralarn ve nkteli hikyelerin eitlenmeleri nasl olur? Soru 41: Trk anlat geleneinde fkra tipi olmu ve ad yapm nl kiiler kimlerdir? Bunlarn fkralarndaki zellikler nelerdir? ........................................................................... Soru 42: Nasreddin Hoca kimdir? ................................................. Soru 43: Nasreddin Hoca fkralarnn masal incelemelerinde yeri ve nemi nedir? ............................................................ Soru 44: Toplum zmrelerini konu edinen fkralar ne anlatrlar? Ne ama gderler? ......................................................... Soru 45: Yalanlamal masallarn teki masallardan farklar ne lerdir? ........................................................................... Soru 46: Zincirlemeli masallarn nitelikleri nelerdir? ................. Soru 47: Trk masal derlemelerinin ve incelemelerinin halk anlat trlerinin karlatrmal aratrmalarnda nemi nedir? BENC BLM EFSANE Som 48: Efsane nasl tanmlanr? teki anlat trlerinden hangi nitelikleriyle ayrd edilir? .............................................. 106 Soru 49: Efsanenin eitleri nelerdir? .......................................... 108 50: Yaradl, oluum ve dnm efsanelerinin konular ve nitelikleri nelerdir? ..................................................... 109

80 81 84 84 86 88 91 93

93 94 97 99 101 102 103

253

Sayfa

Soru 51 : Tarihlik efsanelerin konular ve nitelikleri nelerdir? ... 110 Soru 52 : Olaan-st varlklar konu edinen efsaneler hangileridir? 113 Soru 53: Dinlik efsaneler deyince ne anlyoruz? ........................ 114 Soru 54: Efsanelerin, halkbiliminin konusu olan nitelikleri iinde ve dnda zel nemleri var mdr? ............................ 116

ALTINCI BLM BLMECE Soru 55: Bilmece hangi nitelikleriyle halkedebiyat tr deerini tar? ........................................................................... 118 Soru 56: Bilmecenin biim bakmndan eitleri nelerdir? .......... 119 Soru 57: erikleri bakmndan bilmecenin eitlenmeleri nasl olur? ........................................................................... 121 Soru 58: Bilmecenin bir elence aroc olmaktan bako anlam var mdr? ....................................................................... 122 Soru 59: Bilmecelerin yaratclar var mdr? Oluumu nasldr? 125

YEDNC BLM ATALARSZ, ALKI, KARGI Soru 60: Soru 61: Soru 62: Soru 63: Soru 64: Soru 65: Soru 66: Soru 67: Bu blmdeki trlerin ortak nitelikleri var mdr? Atalarsz nasl tanmlanr? .......................................... Ataszlerinin eitleri nelerdir? ....................................... Ataszleri deerinde deyimlerle gnlk konuma di linde kullanlan deyimleri nasl ay ra etmeli? ............. Destan geleneinde ve yazl edebiyatta ataszlerinden nasl yararlanlmtr? ..................................................... Ataszleri deimez gerekleri mi syler? ................. Alklarn ve karglarn neitleri nelerdir? ................. Alk ve karglarla akraba sz sanatlar nelerdir? 128 129 130 132 133 135 136 136

254

Sayfa

SEKZNC BLM

HALK R: TEKERLEME. TRK. MN Soru 68: Soru 69: Soru 70: Soru 71 : Soru 72: Soru 73: Soru 74: Soru 75: Soru 76: Soru 77: Soru 78: Soru 79: Soru 80: Soru 81 : Tekerleme nasl tanmlanr ve eitlenir? ..................... Oyun tekerlemeleri nasl tanmlanr? eitleri nelerdir? Trenlerle ilikili tekerlemeler hangileridir? ................. Oyunlardan ve tenlerden bamsz, salt sz canbazl niteliinde tekerlemeler var mdr? ............................ Tekerlemelerin biimlerindeki zellikler nelerdir? .......... Anadolu trk tekerlemelerinin benzerlerine trke konu ulan baka lkelerde rastlanr mY ............................ Oyun tekerlemelerinin kkenleri nerededir? Belli yara tclar var mdr? Nasl oluurlar? ............................... Trkleri nasl tanmlyoruz? ve konular ile sylenme yerlerine gre nasl kmelivoruz? ............................... Konularna gre kmelenen trklerin eitlerinden her birinin zel nitelikleri nelerdir? ...................................... Sylendikleri yerlere gre kmelenen trklerin zellik leri nelerdir? ................................................................... Halk iirinin dzenli ve dzensiz biimleri nelerdir? ... Mni nasl tanmlanr? biimleri bakmndan nasl e itlenir? .......................................................................... Mninin, sylenmesine vesile olan yerlere ve artlara gre eitlenmeleri nasldr? .......................................... Trk ve mninin biim, anlatm ve konularnn eskilii zerine neler biliyoruz? ................................................. 145 146 149 150. 151 154 158' 162 164 168 170' 185 190 193.

DOKUZUNCU BLM SEYRLK HALK OYUNLARI Sou 82 : Seyirlik halk oyunlar nasl tanmlanr? Ortak nitelikleri nelerdir? Halkedebiyat ile ne gibi ilikileri vardr? ... foru 83: Meddahln seyirlik sanat yn nedir? ..................... Sru 84: Kukla nedir, nasl tanmlanr? Teknik bakmndan e itleri nelerdir? ............................................................ ^ 8 5 : Trk kuklasnn gemii zerine neler biliyoruz? ......

198201 203 205

255

Sayfa

Soru 86: Kuklann konular ve teki seyirlik halk oyunlar ile ili kileri nelerdir? ................................................................ 208 Soru 87: Karagz nedir? Tekniindeki zellikler nelerdir? 209 Soru 88: Karagzn geCmii zerine neler biliyoruz? ................. 211 Soru 89: Karagz Trkiye dndaki lkelerde yaylm mdr? ... 216 Soru 90: Karagz modernletirme denemeleri olmu mudur? ... 217 Soru 91 : Karagz oyunlarnda ilenen konular ve insan tipleri ne ........................................................................... 219 lerdir? Soru 92: Bir karagz piyesi nasl kurulmutur? ........................ 223 Soru 93: Orta-oyunu nasl tanmlanr? Teknii nedir? ................. 225 Soru 94: Orta-oyununun konularnda ve tiplerindeki zellikler ne lerdir? ( ........................................................................... 228 Soru 95: Orta-oyununun gemii, oluumu ve geliimi zerine neler biliyoruz? .....;.......................................................... 230 Soru 96: Karagz ve orta-oyununun halk anlat geleneiyle or tak ynleri nelerdir? ................... ..................................... 232 Soru 97: Tulat tiyatrosu nedir? .................................................. 235 Soru 98: Seyirlik kyl oyunlarn nasl tanmlarz? ..................... 238 Soru 99: Kyl oyunlarnn konular ile eitli halk edebiyat trlerinin ilikileri var mdr? .......................................... -240 Soru 100: Seyirlik kyl oyunlarnn eitleri nelerdir? Trenlerle ilikileri var mdr? ......................................................... 241 BBLYOGRAFYA ........................................................................... 245

256

Gerek Yaynevi, 100 SORUDA dizisi iinde, T rk halk edebiyatn btny le kapsayan b ir eseri, bu konunun en yetkili uzm an olduu dnyaca ka bul edilen Pertev Naili B oratav m kalem inden sunm ann m utluluu iinde dir. 1948 ylnda Dil T arih Corafya Fakltesindeki T rk H alkbilim i (Folk loru) krss kadrosunun lav zerine 1952de F ra n sa ya giden ve halen Centre N ationale de la Recherche Scientifiquete a ra trm a uzm an, Ecole Pratique des H autes E tu d esde T rk H alk Edebiyat profesr olarak al an Pertev Naili B oratav, b u eserinde, halk edebiyatm z, k edebiyat, destan ve hikye, m eddahlk - gereki hikye tr, masal, fkra, ef sane, bilmece, atalarsz, alk, karg, halk iiri: tekerlem e, trk, mni, seyirlik halk oyunlar balkl blm ler halinde incelem ektedir. Bu kitap, Trk halk edebiyatnn b t n ynleri hakknda bilgi edinm ek iste yenler iin en gvenilir kaynaktr.

10 lira