You are on page 1of 145

C E P

N V E R S T E S

ttihat ve Terakki
TEVFK AVDAR

letiim Yaynlar

C E P

N V E R S T E S

ttihat ve Terakki
TEVFK AVDAR

tletiim Yaynlar

C E P

N V E R S T E S
letiim Yaynclk A.. Adna Sahibi: Murat Belge Genel Yayn Ynetmeni: Fahri Aral Yayn Ynetmeni: Erkan Kayl Yayn Danman: A hm et insel Yayn Kurulu: Fahri A ral, M ura t Belge, Tanl Bora, M ura t G ltekingil, A hm e t insel, Erkan Kayl, m it Kvan, T urul Paaolu, Mete Tunay. Grsel Tasarm: mit Kvan Dizgi: Maraton Dizgievi Sayfa Dzeni: Hsn Abbas Bask: efik Matbaas (i) / Ayhan Matbaas (kapak) Datm: Hr Basn Datm A..

iletiim Yaynclk A.. Cep niversitesi 35 ISBN 975-470-133 4 Basm iletiim Yaynlar, Temmuz 1991 iletiim Yaynclk A.., 1991 Klodfarer Cad, iletiim Han. No:7 34400 Caalolu-STANBUL, Tel: 516 22 60 - 61 - 62 1.

YAZARIN DER ESERLER Trkiye 1968, stanbul, 1969. O sm anlIlarn Yar S m rge O lu u , sta n b u l, 1969. M illi M cadele B alarken S aylarla Vaziyet ve M anzara-i U m u m iy e ", sta n bul, 1971. ik tis a t Klavuzu, sta n b u l, 1973. M illi M cadelenin E konom ik K kenleri, stanbul, 1974. T rk iy e de L ib e ra lizm in D ouu, stanbul, 1981. zgrlk K avgasnda Yaayan G em i, Ankara, 1981. Yzyllk P ahallk, Ankara, 1983. Talat Paa, Ankara, 1983. "M n te h ib S a n i"d e n Sem ene, Ankara, 1989.

nsz

Gnmzde bilgi bir yandan en nemli deer haline gelirken dier yandan da artan bir hzla geliiyor, eitleniyor. Ama kat lanarak byyen bilgi retiminden yararlanmak, zellikle gn delik yaam kayglarnn basks altnda, zorlayor. Her eye ramen bilgiye ulama abasn srdrenler iin de imknlar pek fazla deil. Ayrca, zellikle Trkiye gibi lkelerde bir konuda kendini ge litirmek ya da srf merakn gidermek iin herhangi bir konuyu renmek isteyenlerin ans ok az. niversitelerimiz, toplumumuzun yetikin blmne katkda bulunmak iin gerekli imkn lardan yoksun. Cep niversitesi kitaplar ite bu olumsuz ortamda, evlerinde kendilerini yetitirmek, otobste, vapurda, trende harcanan za mandan kendileri iin yararlanmak isteyenlere sunulmak zere hazrland. 20. yzyl Fransz kltr hayatnn en nemli rnlerinden olan, bugn yaklak 3000 kitaplk dev bir dizi oluturan "Que saisje ( Ne Biliyorum?) dizisini letiim Yaynlar Trkeye kazan dryor. iletiimin Cep niversitesi, bu byk diziden seilmi,

Trkiyeli okurlar iin zellikle ilgi ekici olabilecek eserlerin yansra, Avrupann baka yaynevlerinin benzer bir erevede ya ymlad kitaplar da ieriyor. Ayrca, Trkiyenin siyaset, kltr, ekonomi hayatyla ilgili ko nularda zel olarak bu dizi iin yazlm telif eserler niversite nin renim programm tamamlayacak: Cep niversitesi'nin her kitab alannn ndegelen bir uzman tarafndan yazld. Kitaplar, tem konuya ilk kez eilen kiilere hem de bilgisini derinletirmek isteyenlere seslenebilecek bir kap sam ve derinlikte. Bilginin yeterli ve anlalr olmas, temel ks tas. Cep niversitesi kitaplarn lise ve niversite rencileri yar dmc ders kitab olarak kullanabilecek; retmenler, retim ye leri ve aratrmaclar bu kitaplardan kaynak olarak yararlanabi lecek; gazeteciler youn i temposu iinde abuk bilgilenme ih tiyalarn Cep niversitesinden karlayabilecek; alt meslek dalnda bilgisini gelitirmek isteyen, evinde, kendi programlaya bilecei bir meslek eitim imknna kavuacak; ayrca, herhangi bir nedenle herhangi bir konuyu merak eden herkes, kolay oku nur, kolay tanr, ucuz bir kayna Cep niversitesinden te min edebilecek. Cep niversitesi kitaplar sk aralklarla yaymlandka, ben zersiz bir genel kltr kitapl oluturacak. nsan Haklarndan Genetike, Kanserden Ortak Pazara, Alkolizmden Kapitalizme, statistikden Cinsellike kadar uzanan geni bir bilgi alannda hem zahmetsiz hem verimli bir gezinti iin ideal "mekn , Cep niversitesi.

letiim Yaynlar

indekiler

SUNU .................................................................................................................... 7
BLM

ttihat ve Terakki K k e n le ri..................................................................10 Yeni OsmanlIlar H are k e ti........................................................................10 Jn Trk H are k e ti.................................................................................... 15
II. BLM

1 9 0 8 e G e lir k e n ......................................................................................... 23 Rumeli ve S ela n ik ............ ...........................................................23 Cemiyet Kuruluyor ............................................................................25 Eylemler ve Hrriyetin la n ...................................................................30
Hl. BLM

1 9 0 8 -1 9 1 8D n em i ve ittihat ve Terakki .......................................37 Meclis-i Mebusan'n A l ....................................................................37 Kar D e v rim ......................................................................................... . 42 Hseyin Hilmi Paa H k m e ti..............................................................53 brahim Hakk Paa Hkmeti ve Muhalefetin G lenm esi..........................................................................61 Hrriyet ve tilafn Douu ve 1912 S eim leri............................. 64 ittihat ve Terakki M uh alefette...............................................................68 Babli Baskn ve S o n ra s .....................................................................71 Byk Sava ve ittihat ve Terakkinin S o n u .................................. 82

(V. BLM

ttih at ve T e ra k k inin rgt y a p s .........................................................87 Cemiyet mi. Frka m ? ..................................................................................87 ttihat ve Terakkinin K ongreleri............................................................. 89 > ttihat ve Terkkinin Kurulular............................................................... 91
V. BLM

ttihat ve T e ra k k i nin D nsel Yaps ................................................95 Tarz- S iy a s e t............................................................................................ 95 ttihat ve Terakkinin Ekonomik Y ak la m ............................................98
VI. BLM

D nem in Sorunlar ve ttihat ve T e r a k k i................................... 100 Demokrasinin Tkanan Y o lla r............................................................. 100 Emperyalizmin Yaratt S o ru n la r..................................................... 103
VII. BLM

1 9 1 8 den S onra ttihat ve T e r a k k i................................................ 114 ttihat ve Terakki Y arglanyor.............................................................114 Liderler Yurt D n d a .............................................................................117 Milli Mcadele ve ttihat ve T e ra k k i................................................ 123 Ankara Mahkemesi ve ittihat ve Terakkinin T a s fiy e s i.................................................................................................... 124
SONU

T rk iy e de D em okratiklem e S reci ve ttih at ve Terakki ..................................................................................... 132 ttihatlk iar ve ttihat ve Terakkinin N itelikleri................................................................................................... 132 Trkiyede Demokratikleme Srecinin Evrelerinde ttihat zler ve E ilim ler............................................. 135
BBLYOGRAFYA................................................................................................. 141

SUNU

ttih at ve Terakki (bundan byle T olarak anlacak tr) lkemizin siyasal, ekonomik, sosyal ve kltrel yaa m nda dorudan ya da dolayl etkileri olan bir kurulu tur. Buna sadece kurulu demek de doru olamaz, gerek anlam da bir akmdr. Trkiyenin bugn iersinde bulun duu dar boazlarn temelinde bu akmn bulunduunu sylemek yerinde olacaktr. Dikkat edilirse biz T n in sa dece siyasi deil, dier alanlardaki etkilerine de dein dik. Ne var ki bu yaptta zellikle siyasal yn zerinde duracaz. F akat dier konulara da sk sk gndermeler yapacaz. Tyi bir siyasal akm olarak ele aldmz zaman bu nun balangcn 18601 yllara kadar uzatmamz m m kndr. T nin dnsel kkenleri "Yeni O sm anllar'a dayandnlabilir. Daha sonra "Jn Trkler" ve nihayet y urt iersinde ekirdek rgtlerini kuran asker ve sivil aydnlar bu dorultuda yer alr. T, gnmzde bile etki lerini grdmz bir izginin balang noktasdr. P ar tinin 1918de feshedilmesinden sonra ttihatlk ru h u ve dnce modeli kaybolmam, Cumhuriyet dneminde de Kemalizm biiminde adlandrdmz resmi ideolojinin genel boyutlarn, belirlemitir. Derinliine incelenecek olursa bugn A tatrk Devrim ve lkeleri diye bildiimiz, ilkokuldan bu yana renim kurum lanm zda yinelenerek okutulan modelin ana ilkeleri T nin yaps, dnce sis temi ve eylem pratiinde bulunm aktadr. Devletilik, halklk, milliyetilik, laiklik ve devrim ciliin zellikle vurguland nl alt ilke T nin oluu m una k adar uzatlabilir. Halide Edipin 19101u yllarn banda byk bir heyecanla kaleme ald Yeni .Turan okuduumuzda 19301u yllarn Halk Frkasmn topik toplum modelinin ilk izlerini grrz. Yakup Kadrinin Ankara romannn son blmnde anlatt, ulusal bay

ram n cokuyla kutland Cumhuriyet A nkaras hayali nin de kaynaklan ayn akmdadr. T nin siyasal modeli tek parti yaklam na dayan m aktadr. Geri balangta parlam enter bir yaam n ter cih edildiini syleyenler varsa da model, Babli bask nndan sonra, bilhassa M ahmut evket P aann ldrl mesiyle tek parti ynetimi anlayyla iyice su yzne kmtr. Cumhuriyetin ilk iki ylndaki oulcu siyasal yapmn Takrir-i Skun Yasasnn kabul ediliiyle hzla tek parti ynetimine kaydm bilmekteyiz. Bu tek parti yaklam, devleti deyiminin tm boyutlaryla tanm la nabilir. Devlet ekonomiden kltrel yaplanm aya kadar toplumun btn snflan ve katm anlan zerinde egemen dir, ekillendiricidir. Devletilii yalnz ekonomik bir ge reksinim olarak kabul etm ek yanl olur. T ile demokrasi arasnda ters bir iliki vardr. H rri yet szc cemiyetin ilk kuruluundan bu yana doku nulmazl olan, sihirli bir szcktr. Buna karn h rri yet, bireysel hak ve zgrlkleri gvence altna alacak bir ekilde hibir zaman alglanmamtr. Bu szck, program lan, sylevleri ssleyen bir ziynet olm aktan ileri ye gitmemi, yani yaam a gememitir. Bu yaklam g nmze kadar sregelmitir. Halk Frkasnn tek bana iktidar olduu yllarda zgrlkler kam u grevleri ve y km llkleri ile snrlandnlm tr. Temel insan haklan, "Hak yok vazife vardr" zihniyetinin rn olarak kst lanm tr. Milli Mcadele yllannda Meclise sunulan, ve Birinci Meclisin son aylannda kinci Grupun basklan sonucu yasalaan "Masunyet-i ahsiye" yani Bireyin Do kunulmazl yasas ilk frsatta rafa kaldnlm , sonra da deitirilmitir. Oysa ada demokrasinin temelinde bi reyin zgrl ve haklan yatm aktadr. Halk Frkas despotik, birey yerine devleti ne ka ran eilimini Tden m iras almtr. Ekonomide, sosyal yaam n. dzenlenmesinde, kltrde, devlet dzenleyici bir rol stlenm itir. Daha sonralan ok partili yaam a geildiinde ayn yaklam lann deiik grnmlerde de vam ettiini grmekteyiz. Geirdii evrime karn CHPde bu eilim belirli lde sregitm itir. Blent Ecevitin abalan bireyi ne karan bir anlayn partide egemen

olmasna yetmemitir. 1960dan sonra, her on ylda bir yinelenen askeri m dahaleler de Tye ait olan, bu, devle ti ne karan yaklam srdrm tr. Bugn de SHP iersinde, yani sosyal demokrat olma savnda olan bir partide ayn eilimin izlerini zaman zaman gryoruz. zellikle baz gruplarn sosyal demokrasiyi A tatrk lke ve nklaplanna dayandrmalar bunun en gzel rnei dir. Ne var ki yenilerde Tden gnmze yansyan bu tu tum larn irdelenmesi, zellikle Kemalizmin sorgulanma s biiminde balamtr. Bu bireyin haklan ve zgrlk leri asndan um ut verici bir eilimdir. Tyi kkenlerinden balayarak, kadrolannn tasfiye sine kadar an a izgileri ile ele alan bu kitapta, zellikle bir nce ileri srdmz alardan ne kan olaylara ve ilikilere deineceiz. Bylece gemile gnmz arasn da bir kpr kurmay ve demokratikleme srecinde toplumumuzun nndeki engelleri daha iyi anlayacamz da um ut etmekteyiz. Tevfik avdar Mays 1991

B R N C BLM

TTHAT VE TERAKKNN KKENLER

T nin dnsel kkenleri Tanzimat sonras dneme k adar uzatlabilir. ki hareket bu adan zellikle ne kar. B unlardan birincisi "Yeni Osmanllar", dieri ise Jn Trk" hareketidir. Bu iki akm a ksaca deinmekte konumuz ynnden y arar vardr.
I. Y en i O sm a n lla r H a r e k e ti

M erutiyet dncesi, Osmanl aydnlan tarafndan 18601 yllarda aka tartlm aya baland. Geri 18. yzyln son eyreinden itibaren baz Osmanl devlet adamlar Avrupa lkelerindeki m eruti ynetime ynelik gelimeleri grerek, bu biimdeki bir ynetimi Osmanl m paratorluunun yeniden canlanabilmesi iin gerekli koul olarak nitelemeye balam lard. Baz tarihiler, M ustafa Reit Paamn II. M ahm uta M erutiyet yneti mini vdn ileri srm ektedirler. Bu konuda kantlaye belgelere sahip olmasak bile, Osmanl devlet adamlan n n Tanzim attan sonra meruti hkm darlk modelini benimsemeye baladklann syleyebiliriz. Osmanl gen aydnlannn K nm Savandan sonra bu dnceye daha da yatkn olduklan bilinmektedir. Osmanl asker-sivil aydn Tanzimattan beri srege len slahat giriimlerinin etkisiyle B atda yaygnlaan li beral dnceleri yakndan tanm aya balam t. Bu ne denlerden tr im paratorluktaki M erutiyete ynelik hareketin ncln yapma grevi aydnlara kalmt. Osmanl m paratorluunun "politik, ekonomik ve kltrel" ilerlemesine ynelik abalan ieren siyasal ey lemlerin dayand ve bu eylemleri oluturan ideolojik ko ullar 186011 yllann balannda ortaya kt. Dnsel koullan oluturan ekirdek Tasvir-i Efkar gazetesinin

10

evresinde geliti. Bu geliimde inasinin yeri ve etkisi byktr. inasi Yeni Osmanllar hareketine ilk hz ve ren kiidir. erif M ardin bunu yle vurgular: "Yeni Osm anllar hareketini pek ok akm lar etkilemi olsa bile, hareketin fikirsel geleneklerinin temeli tek kii tarafn dan atlmtr; yaptlaryla Trk aydn snfna 19. yzyl Avrupasnn sosyal ve politik grlerini tantan, air i nasi Efendidir." inasi 1860dan sonra Agah Efendinin kard Tercman- A hval gazetesinde alt. Osmanl m paratorlu unun ekonomik, sosyal ve kltrel ilerlemesine ilikin sorunlar ele alan ve bunlara zmler getirmeye alan yazlarn bu gazetede yaynlam aya balad. Agah Efen dinin bu yazlarn siyasal ieriklerinden rkmesi gazete deki almalarm ksa kesmesine neden oldu. Tercman- A hval den ayrlarak kendi gazetesi Tasvir-i Efkr k u r du. Gazetenin ilk saysnda yaynlanan yazs, o gne k a dar Osmanl lkesinde aka sylenmeyen ulus, zgr lk, kamuoyu gibi kavram lar gndeme getiriyordu. i nasi bu yazsnda halkn lke sorunlar konusunda, sz syleme, zm nerme hakknn varolduuna iaret ede rek: "Halk ancak gazete araclyla kendisini ilgilendi ren konularda dncelerini belirtebilir. Bunun iin de, gazete her kltrl ulus iin gereklidir" diyordu. Devlet ile kamuoyu arasndaki ilikiyi de yle belirtiyordu: "Devlet ulusun temsilcisi olarak ileri ynetir ve ulusun gnenci iin alr. Ulus da sz ve yaz yardmyla kendi esenlii konusunda grlerini aklama hakkna sahip tir." inasi bu dnceleri ile devletin ynetimde ulusu temsil ettiinin, devletin sorunlara getirdii zmler ko nusunda halkn szl ve yazl dncelerini zgrce be lirtm e hakkna sahip olduunun altn izmekteydi. Bylece kamuoyu kavram ve devletin bir "mmessil" olduu yaklam ortaya atlmaktayd. Kukusuz bu kavram lar yeniydi, ak olarak ilk kez tartlm aktayd. Bu ilerici dnceler Tasvir-i Efkr gazetesini bir aydnlar merkezi haline getirdi. Gazetenin idarehanesi, her zaman gen Osmanl aydnlarnn topland, baz sorunlar tartt bir kulp biimine dnt.

11

Tasvir-i Efkr da inasi ile birlikte "ulus", "vatan", "zgrlk" szcklerini kullanarak kamuoyuna m alettirmeye alan bir baka ilerici, Namk Kemal de yazmak tayd. Byece basn lkenin dn yaam nda nemli bir rol oynama, baz dncelerin evresinde bir kamuoyu oluturm a ynnde nemli bir adm atm t. Basnn bu etkinliinden sz ederken, Ali Suavi ve gazetesi M ukbire de deinmek gerekir. M uhbir 1866da kt. kt andan itibaren zellikle Girit sorununu bahane ederek hkm e te kar bir m uhalefet izgisi oluturm aya alt. Bu so runun zmlenmesinin ancak bir milli meclis kurm akla mmkn olabileceini syleyerek, meclis dncesini or taya att. Bu arada okuyucu m ektuplar yaynlayarak, halkn ynetim hakkndaki grlerini serbeste syle mesi ve yazmas geleneini yaratm ak istedi. inasi, N a mk Kemal, Ali Suavi dier ilerici, yurtsever aydnlar 18601 yllarn ilk yansnda basn yoluyla belirli bir d nn olumasn salamaya gayret etmilerdi. F akat bir rgt olmadan bu dnceleri eyleme dntrmenin ko lay olmayacan da ok gemeden anladlar. rgt, 7 Haziran 1865te Belgrat orm anlannda dzenlenmi bir piknik grnts altnda kuruldu. rgt ilk zam anlannda "Yurtseverler Birlii" adn alm sa da, ksa bir sre sonra bu ad "Yeni Osmanllar Cemiyeti olarak deitir mitir. rgtlenmesi talyan Carbonari rgtleri benzeri olan "Yeni Osmanllar Cemiyeti" yurt iinde kurulduktan ksa bir sre sonra y u rt dna kt ve eylemlerine orada devam etti. Dernein btn mali sorunlann Mustafa F a zl P aa zmlemekteydi. 1867den itibaren Avrupada faaliyetlerine devam eden Yeni Osm anllar Cemiyetinin program konusunda kesin bir dn birlii yoktur. H atta ilerinden birinin ifade ettii gibi mevcut yeler arasnda Sadrazam Ali Paann devrilmesinden baka ortak bir ama bulm ak da zordur. Ama her eye karn, cemiyet, eylemlerine devam ettii srece baz program lann evresinde birlemitir. Bu program lardan birincisi, 1867 bahannda kamuoyuna aklanan bir ak m ektuptur. Ak mektup, M ustafa F a zl P aa tarafndan, Abdlazize ynelik biimde kaleme

12

alnmtr. Bu m ektup uzun sre Yeni Osmanllarn bir program tasla gibi kabul grm ve yaylmtr. M ektu bun ieriini yle zetleyebiliriz: - H er gelimenin ve ilerlemenin temelinde zgrlk yatar, - zgr bir kamuoyu, m em urlarn keyfi davrann denetler ve onlarn h ata yapm alarn engeller, - zgrln olmad toplumlarda reformlar gerek letirilemez, - zgrln olmamas, Avrupa lkelerinin Osmanl Devletinin ilerine karm asn adeta tevik etmektedir, - zgrlk, Padiahn bamszln kaldrm a anla m na gelmedii gibi, halk din ve geleneklerinden uzak drme gibi bir sonucu da vermez. - Din, kiinin manevi ynn ilgilendirir. Bir lkenin yasalarn din kurallar belirlemez. Dinin dnya ilerine kartrlm as, onun halka kar kullanlmas olanaklar n da artrr. - Her lke iin m eru devlet ekli anayasal bir dev let dzenidir. - Adaletin ilkeleri m ekana gre deimez, - Zulm ve istibdat karsnda tek kar yol, sorumlu luu ve eylemleri denetleyebilen bir ynetimin kurulm a sdr. 1867 ortalarna kadar Namk Kemal, Ziya Bey, Ali Suavi, Reat Bey, Nuri Bey, Agh Efendi, Mehmet Bey, Rfat Bey ve Hseyin Vasfi P aa Parise kam bulunu yorlard. inasi zaten 1865ten beri Pariste bulunuyordu. 10 Austos 1867de M ustafa Fazl Paanm Paristeki evinde bir toplant yapld. Bu toplantda rgt gazetesi olarak M uhbirin Pariste karlm asna k arar verildi. Ge ne ayn toplantda cemiyetin kurulu nizamnamesi de kabul edildi. M uhbirin baslma hazrlklarnn ilerledii, gnlerde Abdlaziz, Fransay ziyaret etti, Fransz Hkm etinin Yeni Osmanllarn eylemlerine kar bir dizi nlemler al m asna neden oldu. Parise snan Osmanllarn kentten kmalar istendi. Onlar da Londraya gittiler. 31 Austosta da Muhbir*in y u rt dndaki ilk saysn karttlar. Ne var ki ksa sre sonra Ali Suavi ile dierleri arasnda

13

nemli gr ayrlklar kt. Bu arada M ustafa Fazl P a a da padiahn a f nerisini kabul ederek stanbula dn d, ksa bir sre sonra da Adalet Bakam oldu. Bylece Yeni Osm anllarm parasal balantlar da kt. Parasal kaynaklarnn kesilmesine karn Yeni Osmanllar Merutiyete ynelik eylemlerine devam ettiler. 1868in Hazi ran aynda, kendi yayn organlar olan Hrriyeti kard lar. Bu gazetede btn yazlan hemen hem en Namk Ke mal ve Ziya Bey yazyordu. Gazete eitli yollardan lke ye sokuluyordu. Y urtta, aydnlar tarafndan ylesine aranan bir yayn organ haline gelmiti ki, fiyat, stan bulda bir liraya kadar kmt. Namk Kemal, H rriyet teki yazlanna 63nc sayya kadar devam etti. N. Ke m alin aynlm dan sonra gazeteyi Ziya Bey 100nc sa yya k adar yaynlad. 1870 sonunda kanlan bir af, Yeni Osmanllarn y u rt dndaki faaliyetlerini sona erdirdi. Hemen hepsi lkeye geri dnd. Yurda dnlerinde Hugo, Montesquieu, Lamartin, Condorcet, Voltaire, Moliere ve Rousseau vb. gibi yazarlan n yaptlann Trkeye evirdiler. D aha ilginci Namk Kemalin evresinde toplanarak bret gazetesinin kma sn saladlar. Gazete byk bir ilgiyle karland. bret gazetesine ynelik bu ilgi arta rak devam etti. Yazarlan o gnn ar bask koullanna ramen birok eyi zgrce ve cesaretle syleme eilimindeydiler. Bu arada, gazetede, Paris Komnnn bile savunmas yap labiliyordu. F ak at bu ilgi ve yazlar hkm etin de dikka tini ekmekteydi. Nitekim gazetenin yaynlanm asndan drt ay sonra kapatlm a k a ra n alnd. Y azarlan deiik yerlere srgn edildi. F akat ksa bir sre sonra, stanbula dnen Ebzziya Tevfik bret i tekrar kartmaya balad. Namk Kemal de srgnden dnerek yazlanna devam etti. N. Kemal in nl Vatan piyesi bu srada sahneye kondu. lk gsteriler b irer siyasal olay haline geldi. Bu barda taran son damla oldu. bret gazetesi tekrar kapatld, Namk Kemal ve dier yazarlar yeniden srgne gnderildi. Ne var ki Yeni Osmanllarn attk la n tohum lar yeermiti. Sonu ta Abdlaziz devrilerek, M ithat Paahn nclnde 1876ta ilan edilen Birinci M erutiyete ulald.

14

18601 yllarn banda filizlenip, sonra yaygnlaan Yeni Osmanllar hareketi, asker ve sivil aydn kadrolarn dnda byk etkinlie sahip olmasa da, lkenin siyasal dnne nemli bir dnemeci aldrm tr. Yeni Osmanllarn uralar "Parlamento", "halka kar sorumlu yne tim", "siyasal zgrlk", "vatan" ve "ulus" gibi kavram la rn tartlm asn ve yaylmasn salamtr. Trkiyede ki anayasal hareketin dn temeli Yeni Osmanllar ta rafndan atlm tr. Eylemleri o gnn koullan altnda toplumun ekonomik, sosyal ve kltrel ilerlemesini amalyordu.
II. J n T rk H a rek eti

Meclis-i Mebusann kapatlm asndan sonra ilk on yl iersinde Abdlhamitin despotik ynetimine kar Ali Savi ve Kleantin Skalyeri darbe teebbslerinin dnda herhangi bir direnme grlmemitir. Anayasac bir dav rann eyleme dnm son rpnlanyd bunlar. Ne var ki eylem alanndaki bu yenilgi dn alanna yans mamtr. Tanzimattan itibaren ar da olsa gelien ve 1850den sonra etkinliini artran zgrlk dn h a reketi, Abdlhamitin baskn ynetiminde de aydnlar arasnda serpilmeye devam etm itir. zgrlk dn celerin yaylmasnda 1860-1870 hareketinin ncleri olan Namk Kemal, inasi, Ziya Paa ve dier dnrlerin yazlan nemli bir rol oynamtr. Bu yazlar zellikle lise ve daha st dereceli okullarda, genler arasnda, gizlice elden ele dolamaktayd. Harbiye, Mlkiye gibi yksek okullarda bu nitelikteki zgrlk ve reformcu diyebile ceimiz dn hareketleri daha bir etkindi. Balangta dn dzeyinde kalan bu kprdanlar 1889dan sonra eyleme dnmeye balad. Bu geliimde ilk adm gizli rgtlerin kurulm asdr. Bilinen gizli rgt lerden ilki Askeri Tbbiyede renciler arasnda kurul m utur. rgtn kurucu lideri brahim Temodur. Temo Arnavutlukta Istruga kasabasnda domutur. Idad renimini stanbulda tam am ladktan sonra Askeri Tbbiyeye girmiti. Bu okulda birka arkadayla birlikte N a mk Kemalin i?yasm gizlice okumulard. Bunu dier

15

zgrlk yaptlar izledi. Bu arada, o gnlerde sk kul lanlan bir yntemle y abana posta kurum lann kullana ra k Avrupadan gelen gazeteleri de okuyorlard. 1889 so nunda, Temo arkadalarna, amac Abdlhamitin despotik ynetimine kar etkin bir savam verme olan gizli bir rgt kurm a nerisini yapt. Neticede brahim Temo, shak Sukti, Abdullah Cevdet, Mehmet Reit ilk gizli r gt oluturdular. rgt Carbonari ve Mason rgtleri yapsnda biimlenmiti. yeler kk hcreler olutur m aktayd. H er hcrenin kendisine ait bir num aras vard. Hcre yeleri de num ara alm aktaydlar. Bu num aralar adi kesir biimindeydi. Payda hcre num aras, paydada da ye num aras bulunuyordu. Ksa zam anda rgt b yd. Dier okullarla iliki kurdu. Harbiye, Bahriye, Mlkiye, Baytariye, Topu, Mhendishane gibi okullarda da benzeri hcreler oluturuldu. rgt geniledike st dzey brokratlardan da katlanlar grlmeye baland. Abdlhamit bu gizli rgt 1892de rendi. Birka renci tarafndan saraya verilen "jurnal" her eyi akl yordu. Bunun zerine okul kum andanlar ve sorumlu b rokratlar grevden alnd. rgtn ileri gelenleri tutuk land. Ne ki aradan ay gemeden tutuklananlar Padi ah tarafndan affedildi. O kullarna dnmelerine izin ve rildi. Aftan sonra da rgt alm alarna devam etti. 1894teki Ermeni kalkm asnda, Ermeni bamszlk ve zgrlk hareketine bal bir rgtn Osmanl Bankasn basmas, stanbulda sorumsuz bir Erm eni kymn balatm t. te bu olaylar srasnda rgt ilk bildirisini yaynlad. Bildiride unlar yer almaktayd: "Mslman ve yurtsever Trkler... Erm eniler ylesine yz buldular ki, tm yabanclarca saygdeer olarak kabul edilen devleti mizin en yksek kat o]an Babliyi basyorlar. B akenti mizi tirtir titretiyorlar. Bu kstaha hareketler yurtsever ordumuzun znt nedeni olmaktadr. Ancak bu meydan okurcasna, ac ve znt veren, hareketler despotlarn, yneticilerin bask yapm alarna neden olm aktadr. Biz Trkler, btn Osm anllar gibi bu despotik ynetimden kurtulm ak istiyoruz. rgtmz bu am alar uruna ey lem veriyor. Gelin bugn Babli ye yryelim ve Ermenileri knayalm. Kycln merkezi olan eyhlislamn

16

konana ve Yldz Sarayna saldralm. Despotlan orta dan kaldralm, yokedelim. Birleip elele verelim, gc mz oaltalm. Bizim de zgrlk ateiyle yandmz, ona layk olmak iin tututuum uzu tm uygar dnyaya kantlayalm." Bu bildirinin altnda o gne kadar grl meyen bir imza yer almaktayd: "Osmanl ttihat ve Te rakki Cemiyeti brahim Temo ve arkadalannn bildirisi bin nsha baslmt. renciler, asker-sivil tm yurtseverler ara snda byk bir ilgiyle karlanm t. Ne ki Abdlhamit de olumsuz ynden ayn ilgiyi gstermiti. Geni bir tu tuklam a ilemine giriildi. rgtn birok yesi yakala narak lkenin deiik yerlerine srgn edildi. B unlann nemli b ir blm bir yolunu bularak d lkelere kat lar ve P ariste bulunan Ahmet Rza ile iliki kurdular. Bylece i ve d Jn Trk hareketi arasnda bir ba k u rulm u oluyordu. 1895-96 yllannda gizli rgtn bir nizamnamesi de yaynland. Bu nizamnamenin ierdii ilkeleri yle zet lememiz mmkndr. - Osmanl ttihat ve Terakki Cemiyeti adalet, eitlik, zgrlk gibi insan haklann ineyen, Osmanllarn ilerleme ve gelimelerine engel olan ve vatan yabanclartn ejlerine brakan imdiki hkm etin hareket eklini deitirmek zere, kadn, erkfek btn Osmanl yurttala n n a aktr. - rgtn amac toplumun karlann salam aktr. Arada mlkiyet, kavmiyet, cinsiyet, mezhep, taraftarlk yoktur. ye oyunda zgr ve bamszdr. Toplumun ge nel karlanndan baka hibir eyle kaytl deildir. - rgtn grevleri, imdiki hkm etin yerine insan haki a n m n koruyucusu ve uygarlk yolunda ilerlemenin kayna olan Merutiyeti geri getirmek ve korumak, ge nel eitimin ilerlemesine, btn insanlk ve uygarla hizmet etm ektir. Bu hayrl am alara vanlm asm a engel olanlara ve rgt ne trden olursa olsun zarar ve tehli keye uratanlara vatan dman gz ile baklacaktr. - rgt Osmanl slalesinin saltan at ve hilafet hak kn kabul etmektedir. Ne ki hanedann eriata ve yasa la ra aykn harekette bulunmas, Merutiyeti kabul et

17

memesi ve medeni haklarla inan haklarm korumamas durum unda, eriata ve yasalara uygun olarak, gereken nlemler alnacaktr. - Osmanl hkm eti bamszlktan ve ilericilikten yana eitliki bir hkm et halini aldktan sonra, rgt devletin politik btnlk ve bamszl, eitimin yay gnlatrlm as ve ahlkn ykseltilmesi, zenginliin a rt rlmas, ticaretin oalmas ve bayndrlk gibi, vatan ve ulusa ruha ve m addeten yararl her trl giriimde h km ete yardm etmeyi ve onu desteklemeyi kutsal bir g rev sayar. Tzk y u rt ii rgtle yurt dndaki rgtn ilikile rini de kurm aktadr (madde 13). Nitekim bu madde uya rnca Meveret gazetesi ttihat ve Terakki Cemiyetinin yayn organ olarak kabul edilmitir. 1895ten sonra Jn Trk hareketi aadaki gruplar evresinde gelimitir: - Ahmet Rza ve Meveret gazetesi, - M urat Bey ve M izan gazetesi, - Abdullah Cevdet ve tihad dergisi, - Osmanl gazetesi evresi, - Prens Sabahattinde somutlaan akm, - ra-y mmet grubu. Btn bu gruplar ve onlara bal yayn organlar 1908 Devrimi ve sonrasnn dn akm larn olutur m ulardr. Avrupada ve gizli olarak y urt iinde zgrlk ve an a yasal temellere dayanan m eruti bir ynetim iin sava m veren btn gruplarn katlaca bir kongre 4-9 u bat 1902de topland. lk oturum Jn Trk hareketine sempati duyan Fransz Akademisi yelerinden M. Lefevre Pountalisin evinde yapld. Kongre bundan sonraki a lm alarna Prens Sabahattinin evinde, devam etti. Kongreye yaklak 70 delege katld. m paratorlua bal eitli etnik gruplarn yam sra Prens Sabahattin, smail Kemal, Halil Ganem, Ali Haydar M ithat, brahim Temo, Nazm vb. gibi Jn Trk hareketinin ileri gelenleri de bu kongreye gelmilerdi. Kongrenin ilk gnnden itibaren delegeler iki gruba ayrldlar: Mdahaleden yana olanlar ve m dahale etmeyi uygun grmeyenler. Kongrenin o

18

unluu Merutiyetin kurulm as iin hemen bir m daha le olanann yaratlm asndan yanayd. Nitekim bu gru bun etkisiyle kongre u noktalan ieren bir karar sureti ni kabul etti: - Yirmi be yldr im paratorluun bana gelen tm felaketlerin tek kayna btn insanln utan vesilesi olan bugnk bask rejimiyle Osmanl halklan arasnda her trl ilikiye karyz. - m paratorlukun eitli halklan arasnda H att H m ayunlar ve uluslararas antlam alarla salanacak h ak lardan eit olarak yararlanm alann salayacak bir birlik yaratm ak amacndayz. Bu birlikledir ki, ynetime k atl m a gibi hakl ve yasal istekleri yerine getirilecek, btn yurttalara eit hak ve grevler tannacak ve bu birliin srebilmesi iin biricik koul olan Osmanl tahtna ve h a nedanna kar ballk duygusunun uyanmas salana caktr. - Koullar ne olursa olsun, lkenin tm halklannn karlanm korumak iin, btn gcmz aadaki drt amaca ynelteceiz: * a- Osmanl m paratorluunun btnlnn ve b lnmezliinin srdrlmesi, b- ilerlemenin gerei olan lke ii b an ve dzenin yeniden kurulmas, c- m paratorlukun temel yasalanna ve zellikle de imparatorluumuz halklannn hak ve zgrlnn ve genel reform lann koruyucusu olan 1876 Anayasasna sayg duyulmas, d- U luslararas antlam alara ve zellikle Berlin Antlamasn a duyduumuz kesin ve sarslmaz saygmz bir kez daha belirtiriz. Bu kongre Jn Trk gruplan ile imparatorluun di er halklannn zgrlk rgtleri arasnda ortak bir program oluturm a amacyla toplanmt. Bu sonuca eriilemedi. Aksine Jn Trk hareketi iki dn akm na b lnd. Bu akm lar iersinde daha bir kristalleti. Jn Trkler, T ank Zafer Tunayam n belirttii gibi, "bu kez de ykc olm alan gereken yerde -mttefik, yapc olm alan gereken yerde tam anlam yla birbirlerinden ayrldlar." Ortaya kan iki gruptan birincisi Ahmet Rzam n

19

grubuydu. Bu grup "ttihat ve Terakki" adl rgtn de vamyd. Prens Sabahattinin nderliindeki ikinci grup ise "Teebbs-i ahs ve Adem-i Merkeziyet Cemiyeti" di ye nitelenen rgt kurdu. "ttihat ve Terakki Cemiyeti" gl bir merkeziyeti ynetime inanyordu. Ahmet Rzann yansra Samipaazade Sezai, Prens Mehmet Ali Paa, Ahmet Saip, Sait Mahir, Dr. Nazm ve B ahaattin akir yeni rgtn ekir deini tekil ediyorlard. Grup yurt iindeki kk komi telerle yakn bir iliki iinde almay amalyordu. ki yayn organ vard ra-y mmet ve Meveret. ra-y mmet 1902deki kongreden sonra yaynlanm aya bala d. Prens Sabahattin nderliindeki ikinci grupta Ahmet Fazl, smail Kemal, Dr. Rfat, Dr. N ihat Reat, Dr. Sabri, Albay Zeki, Milasl M urat bulunmaktayd. Bu*grubun dn lideri olan Prens Sabahattin gl bir merkezi y netimin, bireye nem vermeyen bir toplumu oluturmada en byk etken olduunu syledikten sonra, bu tip toplum larda merkezi otoritenin ajanlar durum unda olan m em urlarn ceberrutluuna, Osmanl rneine atf yap m ak suretiyle yle deinmektedir: "...Kuvve-i icraiyeye tem ellk eden o arszlar kafilesi ahsn her tecelli-i ulviyesine hayvanca saldryorlar, ta ki darabat- istibdat al tnda hibir ba kalkm asn, seviye-i m illette herkes he m ayar olsun." Prens Sabahattinin dnnde bugn de nemini koruyan konu demokrasi anlaydr. Parlam ento ona g re "mphem ve kendisince tayin edilecek bir milli irade nin bulucusu deil, bir denetim ler sistem inin st kade mesidir". Bu yaklamn "ttihat ve T erakki'nin merkezi yeti ve otoriter anlayyla ne oranda ters dtn, Prensin "Genlerimize Mektup" adl makalesinden yap lan u alntda da grebiliriz: "Merkeziyete inhisar ve istinad eden M erutiyette denetim memleketin bir noktasn dan balayarak cihat- sairesine intiar eder. Bu idare is ter bir kii tarafndan gelsin (hkmdar), ister beyz ki i (parlamento) neticelerin h er ikisi de ayn kapya kar: stibdat. Deien keyfiyet deil kemiyet. Ademi merkezi yete dayanan M erutiyette ise denetim, memleketin ec-

20

zasmdan, nahiyelerden balayarak byye byye m er keze ular. Tabiidir ki nahiye, kaza, vilayet meclisleri m emurlarm en basit m enfaatlan gerei nam uslu ve m uktedir zattan intihap eder." Bu dncenin gelecek b lmlerde niteliklerini sergileyeceimiz T iktidar asn dan ne denli doru bir tehis olduuna deinmek isteriz. 20. yzyln balarnda iki nemli olay Jn Trkleri de dier uluslarn aydnlan gibi etkilemiti. Bu iki olay Rus-Japon Sava ve arlk Rusyasndaki 1905 Devrimi giriimidir. Kitle iletiim aralannn daha nceki dnem lere gre ok gelimi olmasnn da etkisiyle, Rus-Japon Sava Osmanllar tarafndan ilgiyle izlendi. Sokaktaki 'adam Rusyann yenilmesinden duygusal bir haz duyar ken, aydnlar da yanm yzyl nce Asyann sanayileme mi, h a tta geri saylabilecek bir lkesi olan Japonyann Rusyay yenecek dzeye erimi olmasm heyecanla k ar lyorlar, nedenlerini aratrm aya alyorlard. Byk lde Japon hayranl balamt. Bir ok aile Rus do nanmasn hezimete uratan Japon amirali Togonun ad n ocuklanna vermiti. Aydnlar ve Jn Trk hareketi zerinde etkisi gr len ikinci olay Rusyadaki devrim giriimi ve kanl pazar dr (1905). Ne var ki bu olayla ilgili haberler sansr edil dii iin Rus-Japon Sava kadar yaygn bir ilgi uyandrmamtr. Ahmet Rzann ynetimindeki "ttihat ve Terakki Cemiyeti" 1907de yeni bir nizamname yaynlad. Bu ni zamnamenin temel ilkeleri yle zetlenebilir: - Btn b aanlann kkeni olan ulusal treleri sa lam latrm ak iin, ulusal alkanlklan ve blgesel ihtiyalan gznne alarak, eitim ve kltrn yaylmasna ve Osmanl m paratorluunu ada uygarlk dzeyine ulatrm aya ynelik aba gstermek. - nsani ve yurtseverlik duygulanna dayanarak, dei ik Osmanl halklannn birliini salamak, lkenin iler lemesi iin Osmanllarn ortak almaya istek ve zenle rini uyandrmak. - "Hukuk ve servet-i milliyenin" korunmas, anayasa nn yeniden yrrle konmas, genel reform lann yapl mas, despotizm ve keyfi ynetim yerine eitliki ve m e

21

rutiyeti bir ynetimin kurulm as iin aba gstermek. rgt yelerinin maddi ve manevi tm olanaklar ile inklabn zaferi iin almalarn salamak. 1906-7 yllarndan sonra Jn Trklerin Rumelideki rgtlenmeleri hzland. Bu rgtlenmede Rumelideki subaylar ve bir ksm brokratlar nc roln oynam lardr. Bu dnemde Bulgar ve Srp bamszlk hareketini oluturan komiteler ve rgtler de gen T rk subaylarna rnek olmutur. Gelecekte "ttihat ve Terakki"nin temeli ni oluturacak rgtlenme de bu dnemde olm utur (Bu rgtlenme bir sonraki blmde ele alnacaktr). Szn ettiimiz bu rgt "Osmanl H rriyet Cemiyeti"dir. Sela nikte kurulm utu. Dier yandan Suriyede de "Vatan" adl bir baka rgt 1906 sonlarna doru faaliyetine ba lad. Sonralar bu rgtn temelleri zerine iersinde M ustafa Kemalin de bulunduu "Vatan ve H rriyet Ce miyeti" oluturuldu. rgtn Yafa ve Kudste kurulan kollarndan sonra M ustafa Kemal gizlice Rumeliye gee rek, oradaki ubeleri oluturm aya alt. Sonuta "Vatan ve H rriyet Cemiyeti", Rumelideki rgtleri kendi ats altnda birletiren "ttihat ve Terakki Cemiyeti" ile bir leti. Bu birlemeden nce Dr. B ahaattin akimin giriimi ile Pariste bulunan "ttihat ve Terakki Cemiyeti ile Se lanikteki rgt birlemiti. Bylece 1908 hareketinin n cs olan ve "ttihat ve Terakki" diye bilinen cemiyet son biimini alm bulunmaktayd. Bu birleme Rumelideki eylemlerin iddetini ve boyutlarn bytt. zellikle Se lanik grubu ordu iersinde geni bir propaganda ve rgt lenmeye giderek lkenin siyasal yaam zerinde baat bir rol oynamaya balad.

22

KNC BLM

1908E GELRKEN

I. R u m eli v e S ela n ik

kinci M erutiyet hareketinin dinamik unsurlar Ru meli ve Selanik evresinden kmtr. T nin daha sonra lar iktidar paylaacak ve Trkiyenin siyasal yaam nda bir ekol olacak yurt ii rgtlenmesi de Selanikte kurul m u ve buradan btn Rumeliye yaylmtr. O dnemdeki Osmanl mparatorluu drt ana b lmden meydana gelmekteydi. Bu blmler: Anadolu, Arabistan, Adalar ve Rumelidir. Adalar ve Rumeli gerek ekonomik yaplan, gerekse toplumsal grnmyle bir birlerine benzeyen yrelerdir. Da ak, dolaysyla kl trlerin harm an olduu, eitli din ve uluslardan halklan n yaad blgelerdir. Bulgar, Rum, Arnavut, Srp ve Trkler ounluu oluturm aktadrlar. Din olarak Ms lman ve Hristiyan Ortodoks mezhebi yaygndr. Osmanl mparatorluu yaklak be yz yl elinde bulun durduu Rumelinin toplumsal deerlerine hemen hi dokunm am tr. Blge halklan kendi deer yarglan, kl trleri ve sosyal yaplan ile im paratorluun iersinde ya amlardr. Osmanl ordusuyla birlikte Rumeliye yerle en Mslman Trk Ahali de blge halklanyla uyum iersinde yaam, bylece zengin bir kltr mozaii orta ya kmtr. Rumeli 19. yzyln ilk eyreinden itibaren ileri sa nayi lkelerinin, dier bir deyimle Avrupann gelimi lkelerinin kendi karlan dorultusunda a t oynatt bir alan haline gelmitir. Buna emperyalizmin Rumeli Prog ram adm da verebiliriz. zellikle ngiliz, AvusturyaM acaristan ile arlk Rusyasnn karlarnn bir arake siti halini alm tr bu yre. Bu lkeler Rumelide, Balkanlarda ulusuluk eilimlerini kendi karlan asn

23

dan krkleyerek, yreye tam anlamyla bir blnmlk grnmn kazandrm lardr. Bu ulusuluk akmlarn szde destekleyerek Osmanl m paratorluun u n y re ile ilgili kararlarna karyorlar, yrede merkee ynetimin gcn sarsyorlard. 1876da Osmanl mparatorluu anayasasn ilan edince, ilk karklklar da Rumelide kmtr. Berlin M uahadesi ile Rumeli ve Makedonyada srekli slahat yaplmas amacyla blge szkonusu dev letlerin m dahalesine daha ak hale getirilmitir. Bu ta rihten sonra Rumeliye slahat komisyonlarndan biri gi dip, dieri gelmitir. Rumelideki ulusu akm lar dorul tusunda oluan Srp, Bulgar eteleri ve onlarn mcadele leri Osmanl asker-sivil aydnlarnn zgrlk hareket lerine de bir eit rnek oluturm ulardr. Selanik, Osmanl ve Trk yehiliki hareketlerinin bir anlam da doum yeri, merkezidir. Buna ramen Selanik zerinde gereince durulm am tr. Kent Balkan Savanda yitirildiinde verdii ac Yanya ya da M anastr kadar bile olmamtr. Selanik, krfezin kuzey dousunda Vardar Ovasndan Athos Dalarna doru bir yay gibi uza nr. Arkasndaki kale tepesinden kyya doru k ent bir te ras gibi, tatl bir eimle uzanr. Asya ile Avrupann tam anlam yla kaynat bir yerdir. Kentte Yahudiler, Mslm anlar, Rum lar ve Bulgarlar adeta bir alam meyda n a getirirler. 1908e gelirken kentin nfusu 100 000nin zerindeydi. Osmanl vatandalarnn dnda yaklak yirmi bin dolaynda yabanc, kentte yaamaktayd. ehir de 76 mahalle vard. Bunlarn, 45i M slman mahallesiydi. 16 mahalle Safarat Yahudilerinin oturduu blgey di. Bunlarn dnda 15 de Rum m ahallesi bulunm aktay d. Selanikin bu karm ak yaps, onun im paratorluun dier kentlerine oranla daha hogrl ve sivil bir top lumsal eilime sahip olmasn salamtr. Selanik ok canl bir ticari yaam a sahipti. Bir yan dan demiryolu ile Avrupa ilerine, zellikle AvusturyaM acaristan ve Almanyaya balanm oluu kenti da ak bir konuma kavuturm utu. Selanik liman zellikle 19. yzyln sonlarna doru ok canlanm tr. Rus, F ran sz, Italyan, Hidiviye, Yunan ve Trk arm atrlerine ait gemiler bu lim anla Avrupann deiik lim anlarna, Ode-

24

saya, skenderiyeye, stanbul ve Karadeniz kentlerine tarifeli seferler yapmaktaydlar. Elimizdeki saysal bilgi lere gre Osmanl d dicaret hacminin 1/7si Selanik li m anndan gerekletirilmekteydi. Selanik bu yapsyla Avrupann siyasal akm larna da ak bir kentti. H atta Osmanl m paratorluundaki ilk ii hareketlerine de burada rastlanm tr. Grevlerin yam sra kentte bulunan Josef Niham ann Jaur&sci bir sosyalist akm da ehirde balattn biliyoruz. Selanik te kltre] yaamn canl olduuna da deinmeliyiz. Kentte Mslman okullarnn yannda yabanc okullar da bulunuyordu. 1907de alan Hukuk Mektebi ile Sela nik bir niversite kurum una da kavumu oldu. 20. yz yln banda zengin bir basn hayatnn varln gr mekteyiz. Selanikte 3 Franszca, 6 Ladinoca (karm a bir Yahudi dili), 4 Rumca, 4 Trke, 2 Bulgarca ve bir de Ro mence gazete yaynlanmaktayd. te gen asker ve sivil aydnlarn "Osmanl H rriyet Cemiyeti"ni kurduklar byle bir kentti. Her ey zgrlk dncenin domas na, gelimesine m saitti.
II. C em iy et K u ru lu yor

rgtn kuruluunu M ithat kr (Bleda) yle an latm aktadr: "... Toplant yeri "Be nar" bahesi idi. lk toplant iki gn sonra olacakt. O gn sabrszlkla bek ledim. "Be nar" bahesine gittiimde arkadalarn da orada olduunu grdm. Hepsi benim gibi heyecan iersindeydi. Bu toplantya katlanlar arasnda isimlerini h a trladklarm unlardr. Askeri Rtiye M dr Bursal Mehmet Tahir Bey, Ayn Rtiyenin Franszca hocas Naki Bey, Rahmi Bey (sonradan zmir Valisi), nc Ordu Mirlik Yaveri Kazm Nami (Duru), smail Hakk Baha Bey, Yzba Edip Servet Bey, smail Canbolat Bey, mer Naci Bey, Talat Bey ve ben M ithat kr... lk sz alan Talat Bey oldu. K arar verdiimiz gnden be ri dndn ve nihayet bir isim bulduunu syledi. Cemiyetimizin ad "Osmanl H rriyet Cemiyieti" olacakt. Buna kimse itiraz etmedi, zira herkes cemiyetin kurul mas ve almalarn balam as iin sabrszlanyordu. O

25

akam geni dallan ile bir emsiye gibi bamzn stn de yaylan nann altnda Selanikin m ehur grubunu seyrederken Olimpos biralann yudumluyor, bir yandan da cemiyetin nasl rgtleneceini dnyorduk." rg t n kurulu tarihi Eyll 1906dr. rgt balangta "Be nar" bahesinde toplanan lardan oluuyordu. Bu grup kendi aralan n d a rgtn ya psn ve yaygnlama stratejilerini ,tartyorlard. Kim senin kukusunu ekmemek iin gene ou akam stleri "Yonyonun birahanesinde toplanyor, fakat sonra rgt tekil eden kiilerden birinin evinde toplantlanna devam ediyorlard. Btn isteklerine ramen kuruculann nok sansz, her zaman toplanm alan mmkn olmadndan yaamsal k ararlan n geciktirilmemesi amac ile "Heyet-i Aliye" tekil etmeye k arar verdiler. Heyeti Aliyeye Talat, smail Canbolat ve Rahmi Beyler seildi. Cemiyetin par tilemesinden sonra bu heyet "Merkezi Umumi" olarak adlandm lacaktr. Cemiyet hcreler biiminde rgtlendi. Hcre mensuplannm dnda kimse birbirini tanmyordu. Cemiyete ye kayd iin m asonlara zg b ir yntem uygulanyordu. nce kuruculardan biri ye yapmak istedii kiiyi mer keze tantyor, gerekli bilgileri verip, merkezin bu konu daki k aran n bekliyordu. Merkez gerekli incelemeleri ya pp, o kiinin yeliine k arar verirse, yemin merasiminin yaplaca tarih ve yer belirleniyordu. Adaya klavuzluk edecek kii aday, belirlenen gece alp, yemin yerine gt ryordu. Yemin merasim inin yaplaca yere yaklanca adayn gzleri kapatlp, artm ak iin biraz dolatnldktan sonra m erasim in yaplaca eve geliniyordu. Evin kapsnda bulunan bir yetkili, klavuzun "Hilal" parolas n duyunca kapy ayor ve aday ieri alnyordu. erde bir odada, adaya cemiyete girmekte srarl olup olmad sorulduktan sonra alm an onay cevab zerine yemin me rasim i balyordu. Aday gzleri bal olarak bir m asann karsndaki iskemleye oturtulup, sa eli Kuran- Kerimin, sol eli de tabancann zerine konarak yemin ettirili yordu. Yeminden sonra gzleri aldnda karsnda si yah maskeli, sadece gzleri ak, batan aa krmz pe lerine sanlm kiiyi gryordu. Cemiyete giren iin

26

artk k mmkn deildi. Cemiyetten kldnda ya da cemiyetin amalarna aykr bir harekete katlndnda ye ihanetle sulanp, lmle yarglanyordu. Balangta gerek merkezin toplantlar, gerekse ye min merasimi eitli evlerde yaplmaktayd. Sonralar mer Naci adna Alatini Kk ile Tramvay deposu ara snda kk bir ev tutuldu. Yemin merasimleri orada ya plmaya baland. Merasimde adaya sylenen nutuk mer Naci tarafndan hazrlanm t. Onun gr sesiyle "Vatann sinesinde bir kale-i stvar gibi teekkl eden..." diye balayan konuma ye adayn daha da he yecanlandryordu. yelere bir num ara verilmekteydi, tik on num ara kuruculara aitti, ya srasna gre cemiyetin ilk on yesi yle sralanyordu: Bursal Tahir Bey 1 Naki Bey 2 Rahmi Bey 3 M ithat kr Bey 4 Talat Bey 5 Kazm Nami Bey 6 mer Naci Bey 7 smail Canbolat Bey 8 Hakk Baha Bey 9 Edip Servet Bey 10 Gerektiinde iki cemiyet yesinin tanmas iin bir iaret sistemi de gelitirilmiti. Masonlarn tanm asna benzeyen bu iaretlemede temel ilke gene "Kelime-i Mukaddese:muin, Kelime-i Mrur:hilal" szckleri olmutu. ye sa elin parman bkp, bir hilal halinde kalbi ne gtrdnde iaret tam am saylacakt. Bundan son ra u parola karlkl olarak sylenecekti: Mim, ayn, ye, nun. Bu harfler eski yazyla "muin szcnn harfle rinden baka bir ey deildi. "Osmanl Hrriyet Cemiyeti"nin Pariste, Ahmet Rza B eyin ynetimindeki "ttihat ve Terakki" rgt ile iliki kurm as daha sonralara rastlar. Bu iliki Dr. B ahaattin akir ve Dr. Nazm tarafndan kurulm utur. Paristeki rgtle iliki Bkre kanalyla salanyordu-. Haberle mede kurye grevini genellikle Talat Bey salamaktayd. Snrdan sonra kz kardeinin kocas Bulgaristan k an a

27

lyla Bkree ulatryordu. Paristeki grupla iliki kuru lunca, oradaki merkezin nerisiyle "Osmanl H rriyet Cemiyeti"nin ad ttih at ve Terakki Cemiyeti" olarak dei tirildi ve dardaki rgtn dahili grubu olarak nitelendi. Birlemeye kadar Paristeki grup Terakki ve ttih at bii minde anlmaktayd. Bu ad, Selanik Grubunun sraryla "ttihat ve Terakki" ekline dntrld. Eyll 1906dan sonra merkezdeki yelerin btn gay reti rgtlenmeyi yaygn biimde gerekletirme zerinde topland. Dr. Nazmn gizlice Selanike gelii, rgtlenme almalarn hzlandrd. Anadoluda ki rgtlenmede Dr. Nazmdan yararlanld. O gnlerde Bursal Tahir Bey zmire tayin olunmutu. zmir rgt asndan nemliydi. zellikle Anadoludan Selanike gnderilen ba z k tala n n kum andanlaryla grerek, onlarn da cemi yet safna ekilmesi gerekiyordu. Bunu salamak iin Dr. Nazm Bey, Kazm Nami Beyin salad izinle, din ada m klnda zmire Tahir Beye yardm a gnderildi. Bu rad a K ara Kemal Beyin de destei ile gerekli propaganda ve rgtlenme yapld. Dier yandan Suriyeden gizlice gelen M ustafa Kemal Bey de mer Naci ve Hakk Baha Beylerin aracl ile rgt ats iersine alnd. Gen su baylar dalga dalga diyebileceimiz bir hevesle cemiyete girmeye alyorlard. H areket Selanik snrlarn am ta. Selanik ekirdeinin tam am lanp, glenmesinden sonra nc Ordunun alanna giren Kosova vilayetin de, zellikle M anastrda rgtlenme ilerine giriildi. Bu konuda cemiyete alnm olan Enver Beyin (sonradan Harbiye Nazn) rol byktr. lk adm lan o atm tr. M anastrda ye yaplacak kiileri semi, merkezin ona yn aldktan sonra yemin m erasimlerini yaptrm tr. Man astrdaki karargahn birok subay cemiyete girmi tir. B unlann iersinde Kazm Bey (Karabekir), Resneli Niyazi Bey gibi atlgan ve cesur subaylar ba ekmektey di. zellikle Kazm Beyin rgt yetenei cemiyet a sndan byk bir kazan olmutur. Kosova vilayetindeki rgtlenmenin baanl olmas na karn, blgenin dier vilayeti olan Edirnede ayn so nular elde edilememitir. Bunun nedenlerinin banda,

28

Edirnedeki kinci Ordunun kum anda kademesindeki su baylarn padiaha ball ye gen subay orannn n c Ordu kadar youn olmamas gelmektedir. stanbulda da benzer bir gelime olmutur. Kazm Beyin stanbula tayin edilmesinden sonra bakentteki rgtlenme baarl bir dzeye kavum utur. rgtn yaylmas srasnda yelere verilen sra num aralan, ce miyetin gl olduu kanm vermek iin yeniden d zenlenmitir. rnein M anastrdaki ubede ye num ara lan 5 0 lden balatlmtr. Bylece yeni yelere cemiye tin ok sayda yeye sahip olduu izlenimi veriliyordu. rgt yaygnlatka egdm ve disiplin sorunlan da n plana kt. zellikle M anastrda baz gen subayla n n bamsz davranlan tehlikeli boyutlara ulaabile cek nitelikteydi. Egdmn her geen gn yitirilmesi Selanikteki merkezi korkutmaktayd. Bamsz eylemle rin nn alm ak iin cemiyetin bir dizi eyleme girimesi ne k arar verildi. Bu eylemler, ounlukla merkez hk mete yneltilen silahl giriimlerdi. Selanik merkez ku m andan Nazm Paann ldrlme giriimi, At (Kaml) Beyin emsi P aa yi vurmas bu eylemlerden bazda ndr. Disiplinin salanmas iin yelik yemini edenlere, emirlere uym adklan takdirde merasimde kullanlan ta bancayla vurulacaklan uyans yaplyordu. F akat bu uyannn nasl gerekletirilecei konusunda herhangi bir dnce balangta yoktu. F akat silahl eylemler a rttk a bu uyannn nemi de ne kt. Silahl eylemler ynn den iki sorun vard. Birincisi eylemin kimin tarafndan yaplaca, dieri ise grevi stlenenin ihaneti halinde ne ceza verilecei idi. Bu sorunlann zm iin rgt ier sinde yeni bir rgtn kurulm asna k arar verildi. Bu yeni at rgte cemiyetin 'F edaileri ad verildi. Fedailer biz zat genel merkez tarafndan seilip grevlndiriliyordu. B unlann kimlii tam amen gizli tutuluyordu. Bylece ce miyetin iersinde gizli bir blm oluturulmutu. Cemi yet illegal olduu dnemlerde bile gizli bir alt-rgte sa hip olmaya balamt. "Fedai" grubunun eylemler sra snda byk y ararlan grld. Bir yandan silahl eylem ler iini gerekten bilen kiiler tarafndan yaplyor, ayn

29

zamanda da cemiyetin kendi dndakiler zerinde gizem li bir basks salamyordu. Eylemlerin zam anlam a bakmndan aksamamas da zerinde nemle durulan bir baka noktayd. Bilhassa M anastr grubunun zamanlam a asndan dikkatsiz olu u egdm ve disiplin sorunlarn sk sk ne kartm ak tayd. M anastrdaki atlganlara ayak uydurabilmek iin Selanik de hzl bir biimde harekete geti. Enverin, Resneli Niyazi Beyin daa kmas bir anlam da Selanik m er kezinin tevikiyle gerekleti. Olaylar 1908e gelindiinde cemiyetin ngrmedii biimde hzla gelimeye balad. Byk devletlerin Osmanl m paratorluunun ve Rumelinin paylatrlmas ynndeki niyetleri Reval toplantsnda daha bir aa kmt. Bu cemiyeti ok kesin bir eyleme doru itti. Re val toplantsnn sonularnn kabul edilemeyeceine ili kin bir bildirinin byk devletlerin btn elilik ve kon solosluklarna datlmas planland. Rumelideki gizli rgte bal yurtseverler asndan barda taran son dam la Reval bulum asdr. Bu bulu m a 9 H aziran 1908de, ngiltere Kral VII. Edvard ile Rus an arasnda, Estonyann bugnk adyla Tallin, o d nemdeki adyla Reval kentinde yaplm tr. T ank Zaferin altn izdii gibi "Buluma resmi sylevleri aan bir hava iersinde geti ve bir antlam a grnts ald. Buluma da l bir antlam a iareti sezildi. Szan sylentiler k tyd. Osmanl zerindeki denge bozulacak, Rumeli par alanacakt. Yldz vatan yabanclara terkediyordu". Ce miyet ynnden bu kabul edilemez bir sonutu.
III. E y le m le r v e H r r iy e tin la n

Mays 1908den sonra nc Ordunun M anastr y resindeki k talan n d a ve evre kylerle kentlerde huzur suzluk bymeye balad. Makedonya Genel Mfettii Hseyin Hilmi P aa saraya ektii telgrafta u haberleri vermekteydi: "Jn Trk, Ermeni ve Makedonya komitele rinin son umumi itim alannda verdikleri k arara gre Se lanik yahut M anastr dahilinde, bir m ahalli m ahsusta "Merkez cra Komitesi" namyla bir heyeti ihtilaliye te

30

kil edip, pek yakn bir zamanda fiiliyata balayacakla r... Bu gvenilir bir istihbarattr. Yalnz komitenin ya da cemiyetin ad verilmemektedir. Hseyin Hilmi Paam n cemiyetin varlndan haberdar olmamas mmkn deildir. smini aka vermemesinin nedeni, rgtn g cn tam olarak kestirememesinden ileri gelmektedir. Buna benzer bir baka haber de Atinadaki Osmanl Eli si Rfat B e/d en gelmitir. Bu habere gre: "... Sefaretha nenin hususi istihbarat m em urunun Makedonya komite cisi klna sokularak ve komiteci yazlarak ihtill heye tinin iinden baz haberler almas salanmtr. Bunlarn banda u gelmektedir: kinci ve nc Ordularn za bitlerinden birou ihtilal komitesinin dncelerine ta raftardrlar. Bunlar da M erutiyet in iadesi iin sz ver milerdir. A m avutlardan bir takm nfuslu ahsiyetler de ikna edilmilerdir. Bu suretle alnan tertibat yaknda fiiliyat sahasna kacaktr." Eliliin bu raporunun tari hi 22 Hazirandr. Grld gibi stanbul, Rumelide bir eylerin olduunun farkndadr. Bu nedenle de Rumeli ye, bu tip olaylara karmam baz Anadolu taburlar sevkedilmitir. Birok kaynaa gre olaylarn bylesine hzlanmasn dan Selanikteki merkez de rkm gzkmektedir. Ne var ki Manastr"daki gruba sz geirmek m m kn deil dir. Yaplacak tek ey gelien olaylarn arkasnda kalm a m aktr. Selanik de bu dnceyle eylemlere girimeye k arar vermitir. Bu eylemleri yle zetlemek mmkn dr: Selanik ve evresinde baz silahl eylemlere girerek hkm et yetkililerini yldrma, Anadoludan gelen tabur larn iine szarak onlarn subay ve askerlerini cemiyete kazanm ak. Bu eylemler dorultusunda ilk olarak Selanik Merkez Kumandan Nazm Beyin ldrlmesi giriimin de bulunuldu. Nazm Bey, Enver Beyin kz kardeiyle ev liydi. smail Canbolatm bir bavurusunu grmek iin alt kattaki selamlk odasna giderek Canbolat Beyle ko numaya balayan merkez kum andan pencereden ate eden M ustafa Necip adndaki bir subay tarafndan yara land. Merkez kum andam m n yaralanm as, ve vurann yakalanam am as cemiyetin gcne bir kant olarak yo rumland. Nazm Bey stanbula dndkten sonra verdii

31

raporda Enver Bey hakknda unlar syler: "Enver Bey le pek az grtmden ve kulunuza hibir ey amad ndan, h a tta yaram da bir ey sorulmad zaman hi ko num adndan ahval ve ahlak hususiyesine bir vuku fum yoktur." Ne var ki cemiyet merkez kum andannn Enver Beyi ihbar edecei varsaym na dayanarak onu Tikve yresine, gereinde gerilla harekatna balamak zere gnderdi. Bylece Enver Beyin cemiyetin yesi ol duu aa kt. Abdlhamit nc Ordu iersindeki kaynama ko nusunda ilk elden bilgi almak iin iki subayn stanbula gnderilmesi ister. Bu emir zerine kurm ay Ali Rza ve topu H aan Rza isimlerindeki iki Albay stanbula gn derilir. Bunlarn stanbulda gereinden fazla kalmas ce miyeti telalandrr ve hemen gelmeleri konusunda bask yapmaya k arar verir. Bu basklar o derece byr ki, H seyin Hilmi P aa saraya gnderdii bir telde "...avdetleri iin gn bile tayin olunduu ve ayet o gn iade edilmez lerse fena eyler olacana dair haberler alndn" bil dirmektedir. Durum h er geen gn daha ciddi boyutlara ulamaktayd. Hseyin Hilmi P aa kendisinin dnda btn subaylarn cemiyetin yesi olduuna bile inanyor du. Olaylarn bu noktasnda iki nemli gelime daha or taya kar. B unlardan birincisi Firzovik Olay, dieri de Niyazi B eyin daa kmasdr. Firzovik Olaymn k nedeni Rumeli demiryollarnda alan Avusturyallarn eleriyle birlikte Firzovikte birka gn srecek bir piknik yapmaya k a ra r vermeleridir. Bunu duyan otuz bin Arna vut Firzovikte toplanarak byk bir protesto eylemine giriilir. Arnavutlarn Firzovikte toplanmas srasnda 3 Temmuz 1908de, Niyazi Bey cum a namazm izleyen saatlerde, alay cephaneliinden ald m him m at ve si lah ile daa kt. Kendisini yze yakn asker ve sivil izli yordu. Bunu izleyen gnlerde Eyp Sabri de ayru ekilde ete kurarak gerilla savamna soyundu. Niyazi Beyin daa kt blge Ohri ye yaknd. Ohri ve evresi m uha lefetin en youn olduu blge olarak biliniyordu.. Bu m u halefet o boyutlardayd ki, sabah itinialannda askerler "yaasn padiah" yerine "yaasn millet" diye banyor-

32

lard. Saray, Niyazi Bey hareketinin bastrlmas iin alayl bir subay olan emsi P aay grevlendirir. emsi P aa alayl olduu iin, mektepli dedii gen zabitlerden nefret etmektedir. A m avutlar tarafndan sevildii iin gnll A m avutlardan bir birlik oluturur. nce Selanike gelir. Cemiyet burada paaya kar bir hareket yapmaz. Bir an lam da eylemlerinin btnne zarar vermek istemedii iin bu yolu tercih ettii aktr. H er geen gn cemiyetle sarayn hesaplama zaman n yaklatrm aktayd. Bu hesaplam a alanda odakla maktayd. - Niyazi, Eyp Sabri ve Enver Bey etelerinin orta dan kaldrlm asna ynelik giriimlerin engellenmesi. - Firzovikte toplanan otuz bin Am avutun kazanl mam,. - Anadolu redif taburlarnn kazanlmas dorultu sundaki abalar. Bu alanda da cemiyetin eylemleri baanl olur. Ni hayet emsi Paa, M anastr postanesinden karken ce miyet yelerinden Atf Bey tarafndan vurularak ldr lr. Bu kazanm lardan sonra i son atlm n yaplmasna kalm tr. Selanikteki merkez 21-22 Temmuz gecesi olaanst b ir toplant yaparak 24 Temmuzda genel kyamn bala m asna k arar verir. Kalkma Rumelinin btn yrele rinden, halk ve asker adna saraya, anayasann yrrl e konmas ve M erutiyetin ilanna ilikin anza telgraf larnn ekilmesi biiminde uygulanacaktr. Dier taraf tan Selanik ve teki kentlerde duvarlara cemiyetin Me rutiyet isteyen bildirileri aslacaktr. Bildiri Fethi Bey ta rafndan kaleme alnm tr. Olaanst toplantya katlanlar unlard: Talat Bey, smail Canbolat, M ithat k r, Binba Cemal (sonradan bahriye nazn), Kurmay Binba smail Hakk, Manyasizade Refik, Kurmay Bin ba Fethi (Okyar), Mftzade hsan Namk, Yzba H a an Fehmi. M anastr 24 Temmuzda yaplacak hareketi bir gn nceye ald. Saray tarafndan emsi Paann yerine gn derilen T atar Osman Paa, M anastrda 22-23 Temmuz

33

gecesi Niyazi ve Eyp Sabri Beylerin eteleri tarafndan daa kaldnld. Bu olay stanbulu ve saray aknlk iersinde brakt. Bunun etkisini azaltm ak istemeyen M anastr 23 Temmuz gn M erutiyeti tek bana ilan ederek bir telgrafla saraya bildirdi. Manastar Rumelinin dier yreleri izledi. H areket Selanikteki merkezin plan ladndan daha nce balamt. Rumeliden gelen telg raflar padiah gereinin yaplmas iin Meclis-i Vkelya havale etm iti. 23-24 Temmuz gecesi Meclis-i Vke l toplant halinde kald. Telgraflar karsnda "Heyet-i Vkela" (Bakanlar Ku rulu) neye k arar vermesi gerektiini bir trl bilemiyor du. Aslnda bu kararszln nedeni Padiahm bu konu daki gerek isteinin ne olduunun bilinememesiydi. Sa b aha k adar B akanlar Kurulu elindeki k an tlan , belgeleri inceleyerek bir durum deerlendirmesi yapt. Cemiyetin gc asndan kesin bir bilgileri yoktu. F ak at hkm etin o dakikaya kadar yapt tm giriimler de ters tepmiti. Otoritenin sarsld, Rumelide merkez hkm etin ta nnmad bir gerekti. Tartm ann sonuna doru hl ak bir k arara ulalam am t. Bunu, Kamil P aa anlan n d a yle anlatm aktadr: "Kanuni Esasinin ilanndan baka bir are kalmamta. F akat iimizde bnu Abdlham ite teklif edecek bir yiit tasavvur olunamadmdan m tehayyir bir halde idik. te aknlk bu noktaya eri tiinde im dada sultann bir iradesi yetiti. Ellerinde ye ni telgraflarla kurenadan Rza Bey, kinci Katip zzet P a a ile meclise girdi. "evketl efendimiz bu telgraflannda m talaalann ferm an buyurdular. Anlalan ahali Kanun-i Esasinin ilanm arzu ederlermi; ben Kanun-i E sa sinin ilannn aleyhinde deilim buyurdular dedi. te bu szlerdir ki meclisi rahatlatt. Bundan sonra u Ba kanlar K urulu k a ra n hazrland: "Manastr, Kosova ve Selanik vilayetleri btn halk nn ve OTdunun baz m ntkasnda bulunan erat ve subfeylannri u son gnlerde giritikleri serkee hareketlerin mahiyetlerine dair sz geen vilayet ve m ntkalar vali ve kum andanlanndan ve umum m fettilikten 8,9 ve 10 Temmuz 1324 (21,22,23 Temmuz 1908) tarihlerinde gelen 67 ad et'telg raf ve yazlar padiah hazretlerinin emri ge

34

reince aram zda birer birer incelendi. Gelen yazlara g re bir ok m ahalde bulunan ahalinin ayaklanmas ve pek ok yerlerde subay ve askeri eratn onlara katlm asyla baz askeri depolarn kaplarn k rarak birok silah ve cephane ve tabur sandklarnda mevcut paralan alarak ve kendilerine mani olmak isteyenleri iddetli cezalarla ve lmle tehdit ederek ve nihayet toplar atarak, nutuk la r vererek hrriyetin ilanna dair birtakm nmayiler de bulunduklar ve dn gece M anastrda baz kumandanla n n ve h a tta M ir Osman P aamn bulunduu yeri ku atarak Osman Paay tevkif ettikleri ve bu asice hare ketlerin Kanun-i Esasi hkm lerini yrrle koymakla Meclisi Mebusann toplantya davet ettirilmesi esasna dayand ve bu konuda h er trl nasihata kulak asm a yarak daha ok kanklk karacaklan anlalm ve ger i Kanun-i Esasi yrrlkte olup Meclis-i Mebusann m uvakkat bir m ddet iin tatili imdiki hareketlerin ve memleketin gereinden olmas dolaysyla bir m ddetten beri davet edilmemi ve almam ise de halk arasnda kan dklmesini menetmek ve ecnebi devletlerin ileri mize kan m alan n a meydan vermemek vazifemiz icabatndan olduundan Meclis-i Mebusanm almas aresiz yaplacak bir ey olduundan durum aram zda mzakere edilerek arzedilmesi padiah hazretlerinin emirleri gere inden olup hakikatte memlekette gvenliin yerlemesi arzusunu hedef tutan yksek m talaalan tam isabetli bulunduundan seim hakknda zaten mevcut olan usule uyarak gerekli vasflan tayan yelerinin seilmesiyle ark a arkaya bildirilmesi hususunun umumi olarak vila yetlere ve kendi bana buyruk livalara tebli edilmesi ve bu k a ran n onlara anlatlm asyla cemiyetlerinin datl mas mzakere ile uygun grlm ve bu konuda yazlan telgrafname sureti iliik olarak arz ve takdim edilmekle, padiah hazretlerinin bu konudaki emir ve ferm anlan ne ekilde karsa isabet onda olm akta bu ve her trl ite em ir ve ferman padiah hazretlerinindir" Bu k arar padiah tarafndan hemen onaylanmtr. Ertesi gn b ata stanbul olmak zere tm vilayetlerde ve yrelerde Kanun-i Esasinin yrrle girm itir. By lece 24 Temmuz 1908de hrriyet (kinci Merutiyet) ilan

35

edilmitir. ttih at ve Terakki bu ekilde zgrlk savamnda byk bir admn atlmasn salam, bir gecede Osm an l kamuoyu tarafndan "Cemiyet-i Mukaddese" olarak ni telenmeye balanm tr. stanbul, M anastr, Selanik ve lkenin dier yrelerinde zgrlk ve M erutiyet byk lenlerle kutlanm tr. Gsteri ve nm ayiler aylarca srm tr. ttih at ve Terakki Cemiyetinin nclnde yaam a geen bu hrriyet hareketi 1789 Fransz Devriminden byk lde esinlenmitir. Nitekim, Selanikte bu m utlu olay enliklerle kutlanrken Beyaz Kule kahvesinde otu ran Naki Bey, coarak, alm akta olan orkestray sustur mu ve gr sesiyle "Maestro, al Marseillaisei" demitir. Marseillaisein nameleri arasnda, orada bulunanlar hrriyetin tadn ilk kez cokuyla karm lardr. Gerek ten hrriyete ba koyan cemiyetin yeleri "Trk Jakobenleri"ydi.

36

NC BLM

1908-1918 DNEM VE TTHAT TERAKK

I. M eclis-i M eb u sa n n A l

"Kanun-i Esasinin yrrle girdii, tm vilayetlere, livalar milletvekili seimleri yaplmasna ilikin emirle rinin gnderildii Temmuz ve Austos 1908 gnlerinin cokusu haftalarca srd. F akat bylesine byk coku lara karn cemiyetin salt zgrlk vaadeden sylevlerin den baka somut giriimler pek ar gelimekteydi. Geri 24 Temmuzu izleyen gnlerde byk bir grev dalgas, ni cel olarak byk olmasa da Osmanl iilerinin kendi h ak lan dorultusunda savam vermeye kararl oldukla rn gstermekteydi. 1908 grevleri diye bilinen hareketle re Selanikteki Alatini un fabrikasnn iilerinden, zmirAydn demiryolu, Anadolu demiryolu ve tram vay irketi iilerine kadar yaklak otuz iyerinin iileri katlmt. Dier yandan basn zerindeki sansr kalkm, snrsz diyebileceimiz bir basn zgrl ortaya kmta. H r riyetin ilanndan sonraki haftalarda somut rnekleriyle ortaya kan bu olaylara karn hkm et katnda belli bir heyecan ve acelecilik grlmyordu. Sadrazam olan K k Sait P aa ve dier hkm et yelerinin deil cemiye te, meruti ynetime bile yaknlklan kukuluydu. Unu tulmamas gerekiyordu ki b ata Abdlhamit olmak zere hkm ette grev alan ya da almayan btn yneticilerin zgrlk, meclis ye M erutiyet konusunda geride brak lan yllardaki tavrlar biliniyordu. Bu konum cemiyet iin de tehlikeliydi. Nitekim ilk bakanlar kurulu k ararn da cemiyetin feshi bile istenm iti. Bu durum da Selanik teki "Merkez-i Umumi"den bir grubun stanbula hemen gitmesi art olmutu. 5 Austos 1908 tarihli (21 Temmuz 1324) Taniri de drdnc sayfann birinci stununda u haberi okumak

37

tayz: "Tanin darehanesine, Osmanl T Cemiyeti m lk ve millete Kanun-i Esasiyi bahettirm itir. K anun-u mez kurdan tamamiyle yararlanm ay muazzez ve m ukaddes bir m aksat olarak takip eylemekte olan bugnk hk m etin cemiyetin mukaddes amacm btnyle kavraya madm grmekteyiz... Hkmet-i hazra ile v atan n ve m illetin hizm etinde olan cemiyet arasnda karlkl g venin tesisi iin cemiyet yelerinden erkn- h a r b binba s Hakk (Hafiz) Bey ile, Necip, Talat, Rahm i ve Hse yin Beylerden m rettep bir zel heyet stanbula hareket etm itir. 19 Temmuz 1324, Osmanl ttihat ve Terakki Cemiyeti Selanik Merkezi" Bu adal bildirinin arkasnda sylenmek istenen, mevcut Sait P aa Hkmetinin cemiyetin am alan do rultusunda almad, cemiyetin Kanun-i E sasiyi ulusa armaan eden bir kurulu olarak onu savunm aya kararl bulunduu, toplumun refah iin alnmas gereken tm tedbirleri denetleyecei, akas M erutiyeti ve yeni d zeni savunacann belirtilmesidir. Gazetenin drdnc sayfasnda yer alan ve bizim bir blmn aldmz bu bildiri Sait P aa H km etine meydan okumaktr. Sadrazam Kk Sait Paa, korkulan, hibir dostu olmayan, son dnem Osmanl politikaclannn iinde n de gelen biridir. Nitekim T de gelecekteki iktidar yolun da zaman zaman kendisinden yararlanm tr. Merkezi Umumiden, adnn belirtilmesini istemeyen bir yetkili bnlem ine (Mahmut Kemal) bu konumayla ilgili u bilgiyi vermitir: "stanbula geldiimiz gn, Babliye giderek Sait Paaya m laki olduk. O srada yannda Hariciye N azn Tevfik P aa vard. Bizi ona tantrken "Zannederim ken disine itim ad edersiniz" szn sarfetti. Bu szyle onun yannda serbeste konuulabileceine iaret etm ek isti yordu. Sonra (kendisine mahsus) itidal ile herbirimizle ayn ayn konum aya balad. Ve birok soru sordu. Kabi nenin tekilinde, eyhlislam ile Harbiye ve Bahriye Nazrlannn Padiah tarafndan seilmesine deinerek bun larn seiminin Padiaha ait olduunu ileri srd. Biz bunu uygun bulmadmz syledik. Bize cevap vermeye

38

alt. Nihayet bu gr M erutiyete m uhalif grd mz kesin olarak syleyince bu konuya devam etmedi. Biz Meclisi Mebusan m almasnda ve milletvekille rinin seilmesinde yeterince acele davramlmadndan i kayet ettik. O "Kusurumuz yoktur, allyor, fakat iin zamana muhta olduunu takdir edersiniz" dedi. Daha birok szden sonra ayrldk." Bu bulum a Sait Paaya cemiyetin gc hakknda bir fikir vermiti. zellikle karsm dakilerin cesur, per vasz konuma tarz Paann alageldii bir slup deil di. Bir yandan Padiahm M erutiyete ramen eski "mstebit" tutum unu srdrme arzusu, dier yandan ce miyetin iktidara ortak olma kararll arasnda kendine has dengeleri kuramayacam anlayan Sait Paa, gr menin yaplmasndan birka gn sonra istifa etti. Yerine yal, ngiliz yanls Kamil P aa atand. Cemiyet Kamil P aaya da gvenilemeyeceini biliyordu. Ama onunla he saplamasn Meclis-i Mebusanda yapacaktr. 1908den sonra cemiyete ynelik muhalefet de yk selmeye balad. Eski Jn Trklerin yurda dnmeleri, ce miyetin bunlarn nemli bir blmne yakn bakmamas m uhalefetin ilk nvesini oluturdu. Prens Sabahattin, Mizanc M urat, Said-i Krdi (Nursi) bunlann nde gelen leriydi. M erutiyetin ilam ile birlikte btn lkede esen zgrlk havasnn ilk somut sonulan grev dalgas ile kadn hareketinin balamas olmutur. Bata Halide Edip (Advar) Hanm olmak zere basnda kadn hak ve zgrlklerinin savunusunu yapan yazlar km, bu arada o gne kadar grlmeyen, kadn-erkek birlikte alverie kma gibi eilimler artm tr. Cemiyetin nisbeten laik tutum u, kadn hareketinin ykselmesi, gerici olaylann da grlmesine neden olmu tu r. B unlardan ikisi zellikle nemlidir. Birinci olayda Halclar Camii mezzini Kr Ali, yetkisi olmad halde Fatih Camiinde Mertiyet aleyhine konum alar yap m, daha sonra da, 7 Ekimde peine cem aattan bazlanm da takarak Yldz Sarayna yrm tr. Kr Ali Hocamn yannda isiz gsz takm ndan yaklak 50-60 kii bulunmaktayd. Kr Ali isteklerini yle sralamt: "Padiahm obansz sr olmaz. eriat emrediyor, mey

39

haneler kapanm al, slam kadnlar ak sak sokaklarda gezmemeli, resim ektirmemeli. Tiyatrolar kapanmal." Bu olayn daha st dzeyde baz kiilerin kkrtmas olup olmad ise hibir zaman belli olmad. Gene 7 Ekim de skdarda Yeni Camiinin imam vekili Abdlkadir de baz kiileri peine takarak karagz ve tiyatro salonlarn basm, perde ve sahneleri tahrip etm iti. Bu iki olay iten ie b ir gerici direniin varlm gsteriyor du. Dier yandan Beiktata bir M slman kzn, bir Rum delikanlya kamas da eitli olaylarn kmasna neden olmutu. 1908 Temmuzundan sonra m uhalefetin hzla yksel mesi ve basnn tutum u cemiyetin "otoriter demokrasi" diyebileceimiz bir tutum un iine girmesi sonucunu ver di. O gnlerde Osmanl m paratorluunu hedef alan d dinamikler de T yi byle bir tutum a doru srklem ek teydi. Avusturya-M acaristann bir oldu bitti ile BosnaHerseki ilhak etmesi, dier yandan B ulgaristann sudan bir bahane ile bamszln ilan etmesi hrriyetin ilk aylarndaki, en artc gelimeler olm utur. Bu durum Osmanl m paratorluunun i birliinin korunm asnn ne derece nemli olduunu ortaya koymutur. T asn dan bu birlii salayacak tek ge "Osmanllk" bilincinin yerletirilmesiydi. Ne var ki seim kam panyas boyunca im paratorluk iersindeki aznlklar, bir nevi bamszlk propagandas yapm lardr. Bu dorultudaki eilimler se im sreci iersinde ylesine glendi ki, Hseyin Cahit Bey Taninde yazd "Millet-i Hakime" balkl yazsyla durum a yeni bir boyut getirmek zorunda kald. Bu yazda Osmanl m paratorluunun yaps iersinde eitli etnik gruplara bal halklar olmasna ram en, bu im paratorlu u kuran, onun yaamas iin kann veren Anadolu k kenli Trklerdir. Yani Trkler im paratorluun iersinde bir milleti hakim edir dncesi vurgulanyordu. Yaznn yaynlanm asndan sonra seim tartm alar bu yne e kildi. Muhalefetin ve ayrlk ulusal hareketlerin tm a balarna karn, cemiyetin halk nezdindeki saygnl s ryordu. Nitekim seimleri byk bir ounlukla Tnin, yani cemiyetin adaylan kazand. Seim kam panyasnn sonlarna doru T ile k artla

40

n arasndaki sz dellosu ok sertleti ve beklenmeyen boyutlara ulat. 10 Aralk 1908de Tanin gazetesinin bi rinci sayfasnda stanbul seimlerine ilikin haberlerle birlikte u alntya da rastlam aktayz: ra- mmetin dnk saysnda yaynlanan bir yazy aynen veriyoruz. sminden u tan an adamlar... zulmette teneffs eder, sefa lette canlanr; istifadesini sefalette arayan birtakm mahlukat- sefile vardr ki tesadf edebildikleri acizeyi zehir lemek iin karanlklarda gezerler, ziyaya, nura kar ge lince hemen kabuklarna ekilirler. Bu fezaili insaniye haydutlarnn cemiyetin en sfli tabakalarndan zeminle ri vardr ki oradan kendilerini bizar ettii iin nam usa te cavz ederler. te her faziletten m ahrum , m ahrum ol duklar her fazilete dman olan bu h aerat cemiyetimiz ile mntehibi saniler aleyhine birtakm imzasz beyanna melerle m ektuplar neir ve tevzi etmektedirler. Bunlar her eyi tayin ederler, yalnz hviyetlerini tayin edemez ler... Fakat bu isminden utanan adam lar emin olsunlar ki kendilerinin kimden, m aksatlarnn nelerden ibaret ol duu cemiyetimizce mehul deildir. O vehile birbirin den deni olan nam ve m eram lar yaknda gazetelerde millete tehir edilecektir." Bu haberden de anlalaca gibi i birtakm imzasz m ektup ve bildirilerle cemiyetin sulanm asna kadar var mtr. stanbul milletvekili seimi 11 Aralk 1908 Cuma gn yaplmtr. Cemiyetin adaylan 503-340 arasndaki oylarla milletvekili seilmilerdir. M uhalefetten ise en fazla oyu alanlar M ithat Paazade Ali H aydar Bey (67), Ali Kemal Bey (64), Sadrazam Kamil P aa (18), Mizanc M. M urat Bey (16), Prens Sabahattin (18) dir. Sadrazam Kamil Paanin k dk bir oy almas dikkati ekmek tedir. Bylece cemiyet, daha seim aam asnda bile Sadrazam a kar olduunu bu tavr ile aklamt. Meclisi Mebusan 17 Aralk 1908de ald. Btn ga zeteler trenin ayrntlarn yazdlar ve ulusu kutladlar. rnein Taninde bayaznn stnde, ereve iersinde u not grlmekteydi: "Ulusal Bayram kutlarz... Bunca senedir hasretini ektiimiz bu ulusal bayram a kavu m aktan kaynaklanan sevinle btn vatandalarmz tebrik ederiz".

41

Abdlhamit, Ihlamur, Nianta, Beyolu, Unkapan, ehzadeba ve Divanyolunu izleyerek Meclis-i Mebusana geldi. Alaturka saatle 8de borazanlar "Terif-i Hmayun"u haber verdiler. Ayasofya Meydaranda "Mzka-i Mabeyn" Hamidiye Marn alarak kendisini karlad. Padiah locasna girdikten sonra salonda bulunanlar se lamlad. Bunu Bakatip Cevat Beyin "Nutku Hmayun"u okumas izledi. Nutuk tam on iki dakika srd. Bylece Meclis-i Mebusan almalarna balad.

II. Kar Devrim


Meclisin almasndan sonra T yle bir ikilemle kar karya kald. Cemiyetin milletvekilleri ounluu na sahip olmasna karn hkmet iersinde bir temsilci si yoktu. Yani parlamenter bir dzende iktidara sahip olacak ekseriyeti bulduu halde fiilen iktidara ortak bile deildi. Bu durumda Kamil Paamn sadaretten drl mesi, bylece T nin siyasal yaam iersinde baat g ol duunun kantlanmas gerekiyordu. T Kamil Paay he def alrken, o da cemiyeti aalayc bir tutumun iine girmiti. Meclis-i Mebusana devam etmiyor, hkmete ilikin sorulara yamt vermiyordu. T ile Kamil Paamn srtmesini somutlatran ilk olay Hakk Paanm Maa r if Nezaretinden Dahiliye Nezaretine getirilmesi nede niyle kmtr. Bu tayin zerine Selanikteki Merkez-i Umumi sadarete u telgraf gnderir: "u srada hkme tin iilerindeki tutumu ok nemli olup, bu vekaletin gl bir kiiye verilmesi lzumlu grldnden eski sadrazamlardan Ferit (Avlonyal) Paann Dahiliye Ne zaretine atanmas gerekli bulunduu gibi, Hakk Paa mn Maarif Nezaretinde kalmas muvafik mlahaza ol makla..." Grld gibi cemiyet Kamil Paann yapt bir atamaya mdahale etmeyi dnebilmektedir. Sadrazama cemiyetin gnderdii bir baka "anza'da 25 Ekim 1908 tarihlidir. Bu anzada u dnceye yer ve rilmitir: "Halkn en fazla houna gidecek konu memurla rn iyi seimi ve eskiden beri zalimane bir biimde memu riyetlerini icra edenlerin iten el ektirilmesidir. Oysa Dahiliye Nezaretini igal eden Hakk Paa memur sei-

42

minde ok yanl davrand gibi bu konudaki ikayetler de ok youndur. Dilerinden zerre kadar vukuf ve behresi olmad anlalan Tevfik Paanm bu bakanl lkenin karlar dorultusunda ynetmekten aciz oldu una kamuoyunun inanc tamdr..." Dier yandan Zapti ye Nazn Sami Paamn da deitirilmesi istenmi. An k ara Valisi Nuri Beyin ileri Bakanlna, Posta Telg ra f Nazn Galip Beyin de Dileri Bakanlna getiril mesi zorunluluu vurgulanm tr. Cemiyetin yukanda birka rneini grdmz ta vrlarna kar Kamil Paam n da cemiyeti ve zellikle Meclis-i Mebusan hedef alan iki hareketini grmekteyiz. Bunlardan birincisi Meclis Bakan Ali Rza B e /e "l Evvel-i" rtbesinin verilmesini nermesidir. Bu bir eit iyi niyet gsterisi arkasna saklanan kltc davran tr. nk, bu yolla Meclis "l Evvel-i" rtbesiyle eit lenmek istenmektedir. Ali Rza Bey bu neriyi reddetm i tir. kinci olay ise Kamil Paann evrak arasnda bulun mu olan u yazdr: "Anayasann 10. maddesinde kii nin zgrl her trl taarruzdan m asundur; hi kimse kanunun tayin ettii neden ve ekilden baka bir bahane ile cezalandnlamaz kayd bulunduu gibi; 22. maddesin de de herkesin konutu taarruzdan masundur, yasann belirlediklerinin dnda hibir nedenle hkm et tarafn dan kimsenin konutuna cebren girilemez denildii halde cemiyet m ensuplan eski bakanlardan ve m em urlardan bazlanm , h a tta Ermeni Patriini cebren meskenlerin den alp Harbiye ve Zaptiye N ezaretlerinde hapsetm i lerdir... Bundan byle benzeri hareketlerden kanlmas gerei beyan ve ih tar olunur". Bu yaz cemiyetin en gl yanna ynelik bir tehditti. T nin ileri gelenleri de bu tehdidin boyutunu anlamlard. T ayana kadar gelen bu firsat karmad. Kamil Paam n d politika asndan b ata ngiltere olmak ze re byk devletlere kar srekli boyun een tutum u, se imler srasnda aynlk eilimleri daha bir ortaya kan aznlklara yakn oluu, olu S ait Paamn yapm oldu u suistimaller, nihayet Meclis-i Mebusan ikinci plana itme abalan T nin szcleri tarafndan aynntl bir bi imde sergilendi. Sonuta, Tanin B ayazan ve stanbul

43

Milletvekili Hseyin Cahit Bey tarafndan Meclise bir gensoru nergesi verildi. Bu nergede aynen unlar yaz lyd: "Meclis-i M ebusan Riyasetine, Reis Beyefendi, Dahili Nizamnamenin 29. maddesi gereince Sadra zam Devletl Kamil P aa Hazretlerinden dahili ve harici politikamz hakknda istihzaatta bulunm ak isterim. M erutiyetin ilanndan iki hafta sonra iktidara gelen Sadrazam P aa Hazretleri imdiye kadar takip ettikleri dahili ve harici politikaya dair beyanatta bulunmad gi bi M erutiyetin kurallarna uymayan baz hareketlerin meydana geldii de syleniyor. Dier taraftan Bulgaris tan ve Avusturya-M acaristan ile mevcut olan ihtilafatm bugnk durum u hakknda ak bir bilgi bulunmad halde ortada bir G irit Meselesi mevcut olduu, Giritin Yunanistana ilhaknn bir oldu bitti haline gelmek zere bulunduu cihetle artk geleceine sahip olan millet m u vacehesinde bu noktalarn tenviri iin Sadrazam Paa Hazretlerinden istihzaatta bulunulmas zorunludur. Bundan dolay yksek m akamnzca kendilerine davet yazlmak zere nerimin genel kurulda okunmasn rica ederim... stanbul Milletvekili Hseyin Cahit" Bu nergenin verilmesinden sonra T nin Kamil P a aya ynelik eletirileri artar. Tanin ve Hseyin Cahit Bey bu konuda ba ekmektedir. 31 Aralk tarihli Tanin in bayazsnda "Kamil P aa Politikas" bal altn da Sadrazama ar hcum larda bulunulm utur. Ayn gnk gazetede yer alan u haber de m anidardr: "Mebu san imdiki haliyle kurulm u bir m akinedir. Bu makine ilemek iin hkm et tarafndan bir teebbs ister. H km et Meclise m zakere edilecek mevad verirse Meclis ileyecektir. Vermezse byle beyhude vakit geirir." Bu haber Sadrazam Kamil Paam n M erutiyetin ana ilkele rini gzard ederek Meclisi altrmadm ortaya koyan bir slupta kalem e alnm tr. 13 Ocak 1909 gn Kamil P aa gensoru nergesini yantlam tr. Mecliste o gn ya plan tartm alarn kesin bir sonuca varm as mmkn deildi. Nitekim de yaplan oylama sonucunun hkm ete gven oyu olarak ele alnp alnmayaca da tartlm

44

tr. Sonuta da fare dourmu ve Kamil P aa gven oyu alm olarak kabul edilmitir. Daha sonraki Meclisi Mebusan toplantsnda Sela nikten gelen, M erutiyetin korunm as iin bir gvence kabul edilen avc taburlarnn geri gnderilecekleri sy lentileri zerine Kamil Paam n gelip aklama yapmas istenir. P aa iki eli ile olan randevusunu bahane ederek davete gelmez. Bu kere Meclis onun gyabnda gven oyuna bavurarak 8 oya kar 198 oyla Kamil P aaya g vensizliini bildirir. Olayn bundan sonraki geliimini Mabeyn Bakatibi Cevat Bey yle anlatm aktadr: O gece gne batndan saat sonra Meclis-i Mebusan Reisi Ahmet Rza Bey ve kinci Reisi Talat Bey daireye gelerek m hr hm ayu nun derhal Kamil Paadan alnarak Padiahn atayaca birine verilmesini istediler. Bunun zerine krenadan Rfat Bey, Kamil Paaya gnderilerek m hr istenm i tir. Kamil P aa m hr vermeyerek ertesi sabah bizzat kendisinin getireceini sylemitir. Bu adetten olmad iin m hr o gece Kamil P aadan alnm ve yerine H seyin Hilmi Paa tayin olunmutur." Kamil P aa Hkmetinin gvensizlik oyu ald 13 ubat 1909 ile 31 M art olay diye bilinen ayaklanmann balad tarih olan 13 Nisan arasnda sadece iki ay var dr. Bu iki ay iersinde Tye ve Hseyin Hilmi P aa Hkm etine ynelik muhalefet dorua kmtr. M uha lefetin bam eski Jn Trkler ekmitir, zellikle T nin dnda kalan Prens Sabahattin, Mizanc M urat Bey bun larn iersinde nde gelenlerdi. Prens Sabahattin 2 Eyll 1908de yurda dnmtr. Dner dnmez de Ali Rza Bey grubu ile olan eski tartm alar yemden balatm tr. Oy sa Prensin stanbula gelmesinden gn nce T ile "Teebbs-i ahsi ve Adem-i Merkeziyet" grubunun bir letii gazetelerde ilan edilmiti. Prens Sabahattinin stanbul'a dnnden sonra, 14 Eyll 1908de N urettin Ferruh, Ahmet Fazl, Ahmet Samim, Solon ve Bebi Kazanova, Nazm ve evket Beyler, Celalettin Arif ve M ahir Sait liberal eilimli, ilkeleri iti baryla Prense ok yakn "Ahrar" partisini kurm ulardr. Partinin yayn orgam Terakki gazetesi Prens tarafndan

45

ynetiliyordu. Bu durum P ren sin A hrar Partisinin kuru cusu olduu izlenimini de vermekteydi. Parti program nn an a yaklam, b ir nce de deindiimiz gibi, liberal ekonomi dorultusundayd. A hrar P artisine gre ekono mide kla ve m em urluk zihniyetine son verilmesi gereki yordu. Bylece lkede zel mlkiyetin pekiecei liberal bir i ortam ve ona bal olarak da demokrasinin ana ku ru m lan kurulabilecek ve ilerlik kazanacaktr. A hrar ile T nin kamuoyu nndeki ilk atmas se imler dolaysyla oldu. Ne var ki o dnemde T nin pres tiji ok yksek olduu iin Ahrarm adaylanndan sadece M ahir Sait A nkaradan Meclise girebildi. 1909 Mart*nda, Manyasi zade Refik Beyin lm nedeniyle stanbulda boalan milletvekillii iin yaplan a ra seimde A hrarn aday Ali Kemal Bey, T nin aday Rifat P aa karsnda yenilgiye urad. Ne var ki A hrarm seimleri kazanam am asna k ar n, Meclis-i Mebusan iersinde 40-50 milletvekilinden oluan bir m uhalefet ekirdei ile yakn ilikisi bulunu yordu. 1909un ilk gnlerinden itibaren basnda muhailefet ykselmeye balad. Servet-i Fnun ve Yeni Gazete Kamil P aay tu tan yaynlar yaparken, Osmanl, kdam, Sabah, Seda-y Millet, Serbesti gibi gazeteler ise Ahrar yanls yaynlanyla her geen gn cemiyete ve Hseyin Hilmi Paaya ynelik eletirilerini ykseltmekteydiler. T nin yannda yer alan en nemli gazete Tanin'di. H rri yetin ilanndan birka gn sonra yayn hayatna ahlan Hseyin Cahit Beyin Tanin1 i, partinin kendini feshetme sine kadar T nin yannda yer alm, onun adeta resmi yayn organ haline gelmiti. Muhalefetin iktidar olduu dnemlerde sk sk kapatlan Tanin, Cenin, Renin gibi de iik adlarla yayn yaamm srdrm tr. Tye ynelik muhalefetin P era Palasta dzenlenen yemeklerdeki konum alarla daha da bydn syle yebiliriz. Bu ziyafetlerden ilki Osmanl saltanatnn 610uncu yldnm dolaysyla A hrar Partisi tarafndan verilmitir. Yemee Kamil Paann katlm as Tyi kz drm tr. kinci yemek gene ayn yerde bu kez T tarafn dan dzenlenmitir. Bu yemekte Ahmet Rza Beyin yap t konum a m uhalefete ynelik ar bir sulamay ieri

46

yordu. Ahmet Rza Bey bu konum asnda istibdat dne minde kiisel karlar salayan ve Osmanl m paratorlu u n u paralamak isteyenlerin ynetimden ikayet edebi leceklerini ileri srerek, bu gibi kiileri hainler biiminde nitelemitir. Bu hainlerin kendi karlarm gerekletir mek iin kaytsz artsz bir hrriyet istediklerini ileri srm tr. Ahrar Partisi Ahmet Rza Beyin hain olarak kimi kasdettiini sorduunda Ahmet Rza u yant verdi: "Eer bir kii bu sz zerine alyorsa bu ancak onun kendi bilecei bir eydir"... 13 Nisan 1909 (31 M art 1324) gnne yaklalrken cemiyete ynelik muhalefetin nedenleri ve kaynaklan in celendiinde u noktalann ne kt grlecektir: - T nin d ve i koullann zorunlu hale getirdii merkeziyeti ve otoriter tutum una kar, kayna 1902 Jn Trk Kongresine kadar uzatlabilecek, daha liberal ve demokratik bir programn izlenmesinden yana gle rin yrtt muhalefet. zellikle Prens Sabahattin ev resinde toplananlar ve onlann bir szcs durum unda olan A hrar Partisi bu muhalefetin odak noktasn meyda n a getirmekteydi. - Tutucu ve dinci, olarak adlandrabileceimiz gruplan n muhalefeti... M erutiyetin ilk gnlerindeki "Kr Ali", "Karagz" ve "Beikta Karakolu" olaylan bu kar koym alann boyutunu ve ciddiyetini ortaya koymutur. Unu tulmamaldr ki Tanzimattan beri "eriat" kurallannn ayaklar altna alndm syleyen, Batllam a abalanna kar kan bir muhalefet izgisi bulunmaktayd. - Tye kar koyan, srekli eletiren bir baka grup da aynlk politikalar izleyen aznlklard. Ermeni, Rum, Bulgar ve Arap ulusu hareketleri, T nin Osmanllk bi linci yaratarak devleti kurtarm aya alan, merkeziyeti politikalannn karsnda yer alyorlard. - T nin iktidara gelmeye alt bu yllarda Avru pann neredeyse bir yzyldr sregelen statkosu da bo zulmaktayd. Osmanl m paratorluunun paylalmas ciddi bir ekilde m asa zerine konulmutu. T nin Osmanl bilincini yaratm ay am alayan tutum u paylam dan pay almay bekleyen d glerin, zellikle ngiltere nin, houna gitmiyordu. Bu gler stanbulda gen, dina

47

mik, atlgan bir ynetimden ziyade Kamil Paada somut laan, byk devletlerin dmen suyundan giden yorgun ve gsz bir hkm et grmeyi yeliyorlard. T nin ye verdii ilk hkm et Hseyin Hilmi P aa kabinesidir. Ne v ar ki bu hkm ete kar olanlarn sesle rini hem en ykseltmesi dikkati ekmitir. Muhalefet hz la Kamil Paann evresinde topland. 26 ubat 1909da Kamil P aann kona ve ngiliz elilii nnde gsteriler yaplmas tasarland. Bundan da vahim olarak 27 ubat 909da lmiye rencileri askere alnm am alarn sala yan ayrcaln kalkm asn protesto iin mitingler dzen lediler. Ulema ve ilmiye talebesinin bu bakaldrs nem li bir irtica kalkm asnn ncs saylabilecek niteliktey'd i.

Dier yandan istibdatm geri gelmesini salayacak gizli cemiyetlerin de kurulduunu gryoruz. Bunlar M erutiyetin getirdii hrriyet havasn dzen bozucu ve anari yaratc olarak gsteriyorlar ve eski dzenin yeni den ihyas iin el altndan almalarn yrtyorlard. H atta bu ie nayak olanlarn Mabeynden p ara bile al dklar 31 M arttan sonra yaplan durum alarda ileri s rlm t. Bu grubun nde gelenleri El Adi ve Protesto gazetelerinin yazan Nadiri Fevzi Bey, Devlet uras ye lerinden Tayyar Bey, Rsum at dairesinde m dr Tevfik Bey, Mabeynden Hac M ustafa Efendi, Musahip Halil Beylerdi. Bu kiiler o dnemde Saraya jurnal vererek bir eit kkrtclk yapmaktayd. Sonralan bunlar "Hare kat Ihtilaliye ve lrticaiyeyi ikzar zmnnda gizli cemiyet" kurm aktan yarglanacaklardr. 31 M artn barolnde Dervi Vahdetiyi grrz. Vahdeti, gazetesi Volkan ve kurduu rgt "lttihad- Muhammedi Cemiyeti" bu b yk kalkm ann dzenleyicisi, en azndan kkrtcs olarak tarihte yeralm lardr. Aslnda 31 M art Olay Tye ynelik muhalefetin sonucudur, deiik etkenlerin bir arakesitidir. Volkan gazetesinin kurucusu ve bayazan Dervi Vahdeti K bnsl bir hafzdr. Yoksul bir aileden gelir. K bnsta m em urluk yapt ve bu arada ngilizce rendi. 1902de stanbula geldi, b ir sre "Iskan- Muhaci rin" komisyonunda grev ald. Sonra Dahiliye N aznn jurnal etti, fakat bu ju m al ters tepki yapt iin Diyrba-

48

kra srld. Hrriyetin ilannda Kibnsa dnd. B ura daki mal varlm satp stanbula geldi. lk olarak "Fedekaran- Millet Cemiyetine girdi. Sonra bu cemiyet ten karak T ye girmeye alt, baaram ad. 11 Aralk 1908de Volkan gazetesini yaynlamaya balad. Prof. Si na Akin bu gazetenin temel niteliklerini yle srala maktadr: "1) Islamiyeti nitelik, 2) Hrriyeti ve Kanun-i Esasi dzeninden yana olmak, 3) nsaniyeti ve medeni yeti nitelik.... Vahdeti yazlarnda Dreyfus, Zola, Dar v in i ancak kadar Bata bilgilerinden haberlidir, 4) Fedekaranc nitelik. Vahdeti eski srgn ve kaknlan, korur, 5) Sabahattinci ve m uhalif nitelik... Vahdeti Kamil P aa y tutm aktadr. Dervie gre gdlecek en isabetli siyaset ngiliz siyasetidir.... 6) Osmanlc, Ittihad- ana s ra grler." Dervi Volkan kardktan sonra da "ttihad- Muhammedi Cemiyetini kurdu. Bu cemiyet ksa srede geliti, cemiyetin yayn organ olarak Volkan da daha geni ynlara yayld. Bu arada Dervi, Ltf Bey diye birini arac kullanarak Abdlhamitten de 450 lira lk bir destek grm tr. D urum alar srasnda Vahdeti Ltf Beyin bu aracln reddetm itir. uras kesindir ki 31 M arttan nceki gnlerde Volkan yaynlad yaz lar, destek m ektuplan ile kkrtc bir rol oynamtr. Fakat aym kkrtcl Serbesti, kdam vb. gazeteler de yapmtr. Orduda da ayn dnem iersinde baz huzursuzluklar bagstermiti. Alayl subaylann grevden uzaklatanlm alan, Harbiyeli subaylann eski Prusya disiplini uygulam alan bu huzursuzluklann temel nedenidir. Ordunun bu m uhalif kesimi de kkrtm alara uymaya hazrd. zetlersek kalkm ann btn koullan hazrd. Nitekim son ay iersinde olaylar hzl bir biimde trm and. 12 M art 1909da Rza Nurun kdam da yaynlanan, "Gr yorum ki i fena gidiyor" balkl yazs byk yanklar uyandrd. Rza N ur yazsnda, m atbuat nizamnamesini, gsterilerin 24 saat nceden haber verilmesini, Tnin h km et iinde hkm et oluunu sert bir ekilde eletir dikten sonra u neriyi yapmaktayd. T stanbuldan ksn. Selanik ve M anastrda faaliyette bulunsun. Bu yaz Volkan da dahil olmak zere btn m uhalif gazete

49

lerde yaynland. H a tta iki stunluk b ir zeti ile yorumu Ingilizlerin The Times gazetesinde yer ald. 28 ve 31 M art 1909da er ve erbalarn ttihad Mu hammedi Cemiyetini destekleyen ve Tyi eletiren mek tuplar Volkanda kt. Bundan iki gn sonra (3 Nisan) ttihad Muhammedi Cemiyeti merkezinin al nede niyle Ayasofya Camiinde bir mevlt okutuldu, binlerce kii camiden cemiyet merkezine kadar yrd. Nihayet 6 Nisangecesi Serbesti bayazar H aan Fehmi Bey kpr zerinde ldrld. Bu Tye kar olan bir hareketin son damlasn oluturdu. Haan Fehmi, Mevlanzade Rfat Beyin, Serbesti ga zetesinin bayazaryd. Hkmete ve Tye ok sert eleti riler ynelten yazlaryla dikkati ekiyordu. 6 Nisan gece si gazeteden kp evine giderken, kpr zerinde, ld rld. Bu cinayetin T tarafndan basn sindirmek iin dzenlendii m uhalifler tarafndan ileri srld. Nitekim daha sonralar, eitli yetkili kiilerin am lannda da bu nokta ne karlmtr. Katilin bulunam amas da bu ko nuda bir kant gibi kullanlm tr. H aan Fehminin cena zesi 8 Nisan gn bata niversiteli genler olmak zere 40 bine ulaan bir kalabaln katlm ile kaldrlm tr. Trenin yaplaca gnk Serbesti gazetesinin birinci sayfasnda, iri puntolarla u yazlmt: "Vatan bu hainle rin pene-i stibdatndan kurtarlm aldr. stibdat bir merkezden kalkt, merkezi mteaddideye geti..., ey ter cman efide-i m illet olan m atbuat, alnz; vatan pene-i istibdatn kuvve-i m uharibesinden kurtarnz...". Meclis-i M ebusanda Rza Nurun da iinde bulunduu bir grup katilin neden yakalanam adn hkm etten sordu lar. Sert konum alardan sonra nerge kabul olundu. Ba kan Ahmet Rza Beyin gensoruyu on gn sonraya almas zerine Vartkes Efendi yerinden bard: "br Cum arte si mi? O vakte kad ar neler olmaz." Gerekten de gn sonra 3 l M art (13 Nisan) kalkmas m eydana geldi. 13 Nisan gn yaynlanan Serbesti gazetesinde Mev lanzade Rfat "Bizi bizden ziyade dnen Ingilizler" di yerek unlar nermekteydi: Hkm et gibi alan cemi yet ortadan kaldrlrsa, Kamil P aa kabinesi dneminde olduu gibi Avrupann gvenine nail olunur, fabrikalar,

50

ticarethaneler alr, kadrosuz kalanlar buralarda istih dam olunur vebylece iler yoluna girer. Grld gibi hedef cemiyet, yeniden kurulm ak istenen ise Kamil P a am n sadareti i r . Mizan da ayn gnk saysnda "eria t a gre iki hkm et olamaz. Ulema bu konuda halk irat etmeli" diyerek din adamlarm ktrtyordu. 31 M art Olay, stanbula getirilmi olan A va Tabur larn dak i askerlerin ayaklanmasyla balad. lk ayakla nan Hamdi avu kom utasnda Takladaki 4. Avc Ta buru oldu. Bu taburdaki askerler subaylarm etkisiz hale getirdikten sonra Sultanahm ette, Meclisi Mebusann nnde topland. Sadrazam Hseyin Hilmi P aa ve 1. Or du Kumandan M ahm ut M uhtar P aa "heyeti nasiha'lar toplayarak askeri teskin etme ura iindeyken, isyanalar dier klalara giderek oralardaki askerleri de kendi saflarna ektiler. Askerlerin istekleri yle zetlenebilir di: - Hseyin Hilmi P aa kabinesinin azledilmesi, - Milletvekillerinden Ahmet Rza, Hseyin Cahit, Rahmi ve T alat Beylerin uzaklatrlmas - erl hkmlerin noksansz uygulanmas, - Alayllardan aa karlarak m adur edilenlerin ilerine yeniden alnmalar. - Davranlarndan tr hibir neferin klna dokunulmamas. Askerlerin bu istekleri bir yandan saraya, dier yan dan Meclis e sunuldu. Askerler gruplar halinde Yldza gidip, Padiaha ballklarm sundular. Bu arada Abdl ham it balkona karak onlar selamlad. Bu olaylar olur ken, askerlerin bir blm de mektepli subaylar aram a y a baladlar. Nitekim iki gn iersinde 20ye yakn suba yn ldrldn biliyorz. Dier yandan Hseyin Ca h it Bey diye Lazkiye Milletvekili Arslan Beyin, Adliye N azn Nazm B eyin Meclis nnde ldrlmesi ayaklan m ann vahametini btn akl ile ortaya seriyordu. Mecliste toplanan m uhalif milletvekillerinden bir bl m nn smail Kemal Beyin sranyla hkm ete gven sizlik oyu vermesi, Ahmet Rza Beyin yerine smail Ke mal Beyi meclis bakam semeleri ise o gnn koullan iersinde anlamsz ve geersizdi. Akama doru Hseyin

51

Hilmi P aa yerine Tevfik Paa, Sadrazam Gazi Ethem P aa da Harbiye N azn olarak atand. 1. Ordunun ku m andanlna ise Nazm P aa getirilmiti. Bylece birinci gnn sonunda m uhalefetin istekleri bir lde yerine gelmiti. Ama olaylann tek hakim i olarak da Abdlhamit ortaya kmt. T olay karsnda iki ynl bir taktik uygulamtr. Bir yandan T rgt ve kulpleri ncl ile sadarete protesto telgraflan ekmek, dier yandan da Rumelide, stanbuldaki ayaklanmay bastracak bir askeri gcn toplanmasn salamak. Cemiyetin sivil ve askeri kanat la n bu stratejiyi son noktasna kadar baanyla uygula m lardr. Sadrazam Tevfik P aann dosyalannda yer alan yzlerce knam a telgrafi bu uygulamann ilk somut sonucudur. B unlar Rumeliden geldii k ad ar Anadolunun eitli merkezlerinden ekilmitir. Telgraflann hemen hepsindeki ortak tem a M erutiyetin tehlikede olduunun belirtilmesi, Meclis-i Mebusann tehdit edilmesinin k nanm as, M erutiyetin korunmas iin gerekirse silaha sanlacam n, mevcut hkm etin gayri m eru olduu ve tannm adnn bildirilmesidir. Bu da gsterm itir ki T rgt dmeye baslm gibi ortak bir davran iersine girmitir. Bir yandan, stanbuldaki hkm et protesto edilir ken, dier taraftan Selanikte toplanan H areket Ordusu da stanbul zerine yrmeye balad. Bu ordu dzenli kuvvetlerin yam sra, gnll milisleden olumutu. Ha reket ordusu Ayastefanos a (Yeilky) gelince burada Ayan ve Meclis-i Mebusanm ortak bir toplant yapmas na k arar verildi. stanbuldaki m uhalefet tam bir panik havasn yaarken, her iki meclis Ayastefanostaki yat kulubnde toplanm tr. Bakanla Ayan Reisi S ait Paa seildi. Ahmet Rza Beyin yeniden Meclis Bakanlna seilmesinden sonra konulann grlmesine geilmitir. Meclisteki tem el konu Padiahn h a lli idi. Ne var ki M ahm ut evket P aa ordunun stanbula girmesi ve du rum a hakim olmasndan sonra konunun ele alnmasn istiyordu. Ordu iersinde Padiaha bal olan gruplann bakaldm s sz konusu olabilirdi. H areket Ordusunun bakente hakim olmasndan

52

sonra, olaylarn mi beinci gn, Sultanahm etteki bina snda toplanan Meclis-i Mebusan Abdlhamidin h a lli so rununu tartt. Meclisin kararndan nce bir fetva aln masn isteyenlerin kard tartm alardan sonra Abdlhamidin halledilerek "Beinci Mehmet" nvamyla Re at Efendinin ta h ta kmas oybirlii ve ayakta alklarla kabul edildi. Bakatip top sesleri ve Meclisten bir heyetin gelmek te olduuna ilikin telgraf zerine durumu anlad. Abdlhamide hallini bildirmek iin giden heyet, sonra dediko dular konu olarak biimde kozmopolitti. Oysa Reat Efendiye tah ta ktn bildiren heyette Ayan kinci Bakam Gazi Ahmet M uhtar P aa ve Meclis kinci Ba kam Talat Bey bulunuyordu. K ararn tebliinden sonra Sultan Reat Bab- Seraskeriye (Harbiye Nezareti) geldi. Meclis B akanlannn huzurunda Kanun-i Esasi hkm lerini, M erutiyet usuln, milletin haklarn koruyaca na dair and iti. Biat merasimi srasnda hazr bulunan bando szleri Biz ne idik ne olduk im di Hrriyet i bulduk Saye-i Cemiyette Esaretten kurtulduk Yaasn Niyaziler, Enverler Varolsun hamiyetli askerler biimindeki m ar alyordu. T nemli bir savamdan baar ile kmaktayd.
III. H se y in H ilm i P a a H k m eti.

31 M art Olaynn arkasnda kim vardr sorusu o gnden bu yana sorulmutur. Resmi tarih bu konuda tm sorumluluu Vahdeti ve Abdlhamite ykler. Bu olayn bir irtica ayaklanmas olduu her frsatta yazlr. Kanmzca olaya tek ynl bir gzlkle bakmak yanl olur. Olayn byle birdenbire byyerek bir kalkm a h a lini almasnda muhalefetin nemli bir etmen olduunu kabul edebiliriz. Cemiyete kar olanlar, eski dzeni yeni den kurm ak isteyenler, Tanzimattan beri toplumda kk salm eriat zlemi ve Bat dmanl m uhalif olma ol

53

gusunda bir eit tek cephe m eydana getirmilerdi. Vol kan gazetesi ve Dervi Vahdeti yazlan itibanyla m eruti bir ynetim tarzna kar deillerdi. H atta bu konuda z grlk, yeni gelimelere ak bir yapy da yazlannda sergiliyorlard. Muhaliflerinde eski istibdat dzenini ge tirm ek gibi grnr bir am alan yoktu. Ne ki ayaklan m ann iyi planlanm am as, egdmden yoksun oluu da h a ilk gnden itibaren Abdlham ifin durum a hakim ol mas sonucunu vermitir. Bu noktadan sonra olay Abdlham itin gcn yeniden artran, gerici bir yapda geli mitir. Trrin olaydan nceden haberli olduunu syle yenler vardr. Bu iddiaya gre cemiyet ayaklanm aya bile bile gz yummu ve bylece kendisine m uhalif olanlann sindirilmesini, tasfiyesini salamtr. Tye m uhalif olan la n n ortaya attk la n bir yaklamdr bu. Ne var ki kant lanmas m m kn deildir. IT rgtnn, uzaktan ku mandal biimde, olaya kar tepkilerini telgraflarla dile getirmesi, Selanikte hzla bir ordunun oluturulmas bir nceki iddiay kantlayan olgular deildir. Ayaklanmann bastm lm asndan sonra gndeme getirilen skynetim, Divan- H arpler, srgnler ve dier basklar ise baannn salad olanan muhalefeti tasfiye iin kullanlm a fr sat yarattm , bu frsattan da yararlanldn gster mektedir. Bunu da o gnn koullannda cemiyetin kar mak istemeyecei b ir olanak olarak dnmek gerekir, zetlersek 31 M art Olay m eruti ynetime, Batllam a ya ve Tye m uhalefet eden gruplann ortak bilekesinin yaratt bir kalkm adr. Bu kalkm adan Abdlhamit ve T olanaklan lsnde yararlanm aya almlardr. Sultan Reatn padiah olmas demokratik kurallan n lkede yerlemesi asndan bulunmaz bir nim etti. nk Sultan Reat yaps itibanyla yumuak, parla mento ile uyumlu alabilecek, m eruti bir demokraside rnek olarak gsterilebilecek bir padiaht. Onun yum u akl eletirilm iti. Eletirenlerin istedii Abdlhamit gibi bir sultan ise, bu yapda bir padiahn M erutiyet kurum lan ile badamas sz konusu olamazd. Nitekim ta h tta kald sre iersinde Sultan Reat yasama ve y rtm e organlanna daim a saygl olmutur. Kendisinin kymeti V ahdettinin padiah oluundan sonra daha bir

54

ortaya kmtr. Sultan Reat tah ta ktktan sonra Tevfik Paay ye niden sadrazamla getirm itir. Bu davran cemiyet ve Meclite aknlk yaratm . Gerekli uy an lar yapldktan sonra sadrazamla Hseyin Hilmi P aa getirilmitir. 31 Mant ayaklanm as srasnda sadrazamla getirilen Tev fik P aa Hkmetinin T rgtleri tarafndan nasl gayri m eru ilan edildiine, bu yolda telgraflar ekildiine da h a nce deinmitik. Ayn kiinin yeniden sadrazamla getirilmesi bir h ata olduu gibi, ayaklanm ann azlettii bir sadrazam n (Hseyin Hilmi Paa) greve yeniden ge tirilmesi hkm etin srekliliini vurgulama asndan nemliydi. 31 M art Olay, H areket Ordusu Kumandam M ahmut evket Paann ve ordunun ne kmasn ve arlkl bir konuma gelmesini salamtr. M ahmut evket Paa baanl bir askerdir. H rriyetin ilan srasnda Birinci Fe rik olarak Kosova Valisi grevindeydi. Hseyin Hilmi Paann aynlm asndan sonra nc Ordu Kumandan l ve Rumeli Vilayetleri Umumi M fettiliine atand. 31 M art Olaynn kmas zerine kinci ve nc Or dulardan oluan Hareket Ordusunun Kumandanlna getirildi. Ayaklanmay bastrdktan sonra kendisinin ve ordunun halk nazannda prestiji ok artt. Paa, Hareket Ordusu Kumandam iken skynetim ilan etmi ve ancak ettikten sonra Milli Meclisin (Mebusan ve Ayan meclisle rinin ortak toplants bu adla niteleniyor) bilgisine sun m utur. Ordu ve skynetim kumandan, olarak ok g l bir konum a gelmiti. Cemiyetin yesi olmasa bile ad T ile birlikte anlyordu. kinci M erutiyet dneminin belli bir blmnde M ahm ut evket P aam n baat kii lii her zaman tartm alann odak noktasn oluturmu, politik kararlarda nceliim korum utur. Paamn hk m ette grev almas ise brahim Hakk P aa Hkmetinde gereklemitir. Sadrazam Hseyin Hilmi P aa silik bir kiilie sa hipti. Cemiyetle de ok yakn bir iliki iersinde olduu sylenemezdi. Buna ramen Tden ekindii izlenimini Rumeli Umumi M fettiliinden itibaren vermitir. Onun kabinesinde ilk kez T arlkl bir konuma gemi

55

tir. Hseyin Hilmi P aanm ikinci kabinesinde Talat Bey Dahiliye, Cavit Bey Maliye N azn olm ulardr. Kabinede Rfat Paa, Necmettin Molla gibi Tye yakn kiiler de grev alm tr. Hseyin Hilmi P aa her konumasnda hkm etinin bir T hkmeti olmadn ileri srmse de, b ata T olmak zere birok kii ve bilim adam bu kabineyi T n in youn biimde yer ald ilk kabine ola rak kabul etmilerdir. Meclis-i Mebusanm ilk dnemi, yani Kamil Paanm drlne kadar olan dneminde Meclis kendi kiili ini aram a abasndayd. Kamil Paann tutum u Meclisi, zaten, ikinci planda grmeye ve m m kn olduu k a dar yok farzetmeye dayanyordu. Onun gvensizlik oyu ile drlmesi T nin ve Meclis in bir lde kendi politi kalarn oluturm asn salad. Hseyin Hilmi Paann birinci sadaretinde ise Meclis kendini kantlam a abasn da olmasna kar, daha nce de deindiimiz muhalefet hareketlerinin younlamas ve nihayet ayaklanm ann getirdii sorunlar nedeniyle ciddi bir yasam a almas iine girilmesini engellemiti. Abdlhamitin tah ttan in dirilmesinden, Meclisin birinci dnem almalarnn so na erdii 27 Austos 1909a kadar, yasam a alm alar nn, eitli konularda slahat karakterinde kanunlarn kartlm as biiminde hzlandn grmekteyiz. Bir kere bu dnemde, gerek bir parlam enter yaam a geilmesini engelleyen 1876 Anayasasnn birok maddesi deitiril mitir. Anayasada yaplan deiiklikler T iktidarnn so nuna kadar devam etm itir. F akat en byk deiiklikler Austos 1909da gerekletirilmitir. Bu alm a ylesine boyutludur ki birok Anayasa hukukusu, ayr bir 1909 Anayasasndan bahsedebilmektedir. 1908de toplanan yeni Meclis-i Mebusan 1876 Anayasasn hem en deitirmemitir. Bunun bir nedeni de 19 Temmuz 1908 tarihli Hatt- Hm ayundur. Bu Hatt- Hmayunda Abdlhamit aadaki noktalan tm ulusa ilan etm itir. 1- Y u rttalann her biri hangi rk ve mezhepten olur larsa olsunlar "hrriyet-i ahsiye"lerine m alik ve lkenin hukuk ve sorumluluunda eittirler. 2- Kanun gereinden baka bir nedenle kimse sorgu-

56

lanamaz, tutuklanam az, hapsedilemez vb. bir muameley le cezalandmlamaz. 3- Ne ekilde olursa olsun ve kim tarafndan olutu ru lursa oluturulsun olaanst nitelikte komisyonlar ve mahkemeler tekil edilemez, hi kimse ait olduu m ahke menin dnda bir yerde sorgulanamaz. 4- Herkesin konutu saldrdan m asundur. Kanunun tayin ettii husustan baka surette bir adamn konutuna girmek ya da onu gzetlemek caiz deildir. 5- Kimse hakknda kanunun tayin ettii usulden baka surette bir takibat yaplamaz. 6- Yurttalarmzn gerek ticaret gerekse gezi am a cyla istedii memlekete gitmeye, istedii kimselerle top lanm aya hakk vardr. 7- Gazeteler baskdan nce hkm etin denetimine tabi tutulamaz. Ve ahsi m ektuplar, yazl evraklar pos talarda alkonamaz. 8- Eitim ve retim tamamen serbesttir. 9- Askerleri dnda hi kimse rzas olmadan h er hangi bir memuriyete tayin olunamaz. Memurlar, yasala ra kar olan durum larda kendilerine verilen emirlere uymaya mecbur deillerdir. Bu hkmden sonra ayn madde ierisinde be fkrada m em urlarn tayin, grev vb. gibi zlk haklaryla ilgili temel hkm ler getirilmitir. Daha nce de deindiimiz gibi 1876 Anayasasnn birok maddeleri I. Dnya Savanm sonuna kadar ge en sre ierisinde deitirilmitir. lk kez 8 Austos 1909da geni kapsaml bir deitirme yaplmtr. Bu de iiklikte ele alm an maddeler (deiik ekliyle) yledir: Madde 3- Bu maddede saltanat ve hilafetin eski ku rallara gre deiecei, fakat padiahn tah ta klarn da meclis nnde eriat ve Kanun-i Esasi ahkam na uya ca ve vatan millete sadakat edeceine dair yemin et mesi ngrlmektedir. Madde 6- Padiahn hukukunun, mal varlnn ko runmas bu maddeyle gvence altna alnmtr. Madde 7- Bu maddede Padiah m grevleri ve yetki leri ay n ayr saylmaktadr. Temelde yetkiler kstlan m tr. Btn yetki Meclis-i Mebusana verilmitir. (Hakimiyet-i Milliye lkesi)

57

Madde 10- Bu maddede bireysel zgrln h er trl saldrdan m asun olduu belirtilmitir. Madde 12- Basnn kanun dairesinde serbest olduu vurgulandktan sonra sansr de bu maddeyle yasaklan m aktadr. Madde 27- B akanlar Kurulunun Sadrazam tarafn dan atanaca ve Padiahm onayna sunulaca bu mad dede dzenlenmektedir. Madde 28- B akanlar Kurulu Sadrazam m bakanl nda toplanp k arar alnr dendikten sonra bu kararlarn Padiah onayna sunulaca da ayn maddede yer almak tadr. Madde 30- Bu maddede hkm etin genel politikasn dan tr bakanlarn mtereken ve bakanlklara ait i lemlerden tr de teker teker Meclis-i Mebusana kar sorumlu olduklar yer alm aktadr. Madde 35- Bu madde B akanlar Kurulu ile Meclis arasndaki anlam azlklarn nasl zleceini hkme balam tr. Maddeye gre herhangi bir anlam azlk du rum unda bakanlar kendi kararlarnda srar edip Meclis in de bu k a ra n kesin olarak reddettii durum larda Ba k an lar Kurulu ya Meclisin k arann kabul eder ya da isti fa etmeye mecburdur. Yeni B akanlar Kurulu eski kuru lun k aran n d a srar ederse ve Meclis de gene bu k aran reddederse Padiah seime gitmek zere Meclisi feshede bilir. Madde (36-38)- Meclisin alm alanyla ilgili dzenle meleri yapm aktadr. Madde (43-44)- Bu maddelerde Meclisin her sene Ka sm ay banda davetsiz olarak toplanmas ve maysn banda da gene Padiah oluru olmadan tatile kmas hkm getirilmektedir. Eer milletvekillerinin ounluu tarafndan istenirse Padiah Meclisi vaktinden nce de aabilir ve gene genel kurul k a ran y la itima sresini uzatabilir. Madde 53- K anunlann milletvekilleri ve ayan yeleri tarafndan ya da hkmete nerileceini sylemektedir. Yasalam a her iki meclisin kabul etmesiyle mmkndr. Madde 54- K anunlann tasdiki ve yrrle girme so runu, onaylanm a iin ounluun belirlenmesi konusu

58

ele alnmtr. Madde 76- Milletvekillerine h er toplant dnemi iin otuz bin kuru m aa verilecei ve her ay be bin kuru maal m em urlarn harcrahna eit bir yolluk verilecei hkmedimektedir. Eer toplant sresi uzarsa uzad her ay iin be bin kuru ek tahsisat verilecektir. Madde 77- Meclis bakanlk divannn seimi bu maddede belirlenmektedir. Madde 80- Bte kanununun dzenlenmesi ele aln m aktadr. Madde 113- Skynetim koullarm belirlemektedir. Eski Anayasann 119. maddesi btnyle kaldrlm am a yeni madde eklenmitir. Bunlardan m adde 119; postanelerdeki m ektuplarn mahkeme k a ra n olmadka alamayacam, madde 120; Osmanllarn toplanm a z grlne sahip olduunu ve bu zgrln nasl kulla nlacan, madde 121 ise Ayan Meclisinin tartm alannn ak ve aleni olduunu, ancak be ye tarafndan giz lilik teklif! verilebileceini, bu teklifin ise ounlukla k a bul edilmesi gerektiini dzenlemektedir. Anayasam n deitirildii bu tarihten sonra Anayasada eitli deiiklikler daha yaplmtr. B unlann iin de en nemlisi 35. madde deiikliidir. Bu maddede Padiaha verilen yetki biraz daha geniletilmitir. Deiik likler ve tarihleri yledir: -1 5 Mays 1914. 7,35 ve 43. m addeler deitirildi. - 29 Kasm. 1914. 7,43 vel02. maddeler deitirildi. - 25 ubat 1916. Milletvekillii m aalann dzenle yen 76. madde yeniden dzenlendi. - 7 M art 1916. 72. madde deitirildi. - 21 M art 1918. 69. madde deitirildi Meclis Bakam Ahmet Rza Bey yaplan alm alan zetlerken hkm etin bu dnem iersinde Meclise 73 ya sa nerisini getirdiim ve bunlardan 53nn kabul edil diini, geriye kalanlann da komisyonlara havale edildii ni bildirdi. Bakann aklamasna bakldnda Meclise hemen h er konuda neriler getirildiim grmekteyiz. Meclise nerilen kanunlarda genel izgi, merkez otorite nin gcn artrm a eilimi dorultusundayd. Bu ekilde hkmete tannacak merkeziyeti yapnn lkenin birlik

59

ve btnln salayaca inanc T de egemendi. Meclisten geen k anunlann balcalan unlard: Gsteri ve toplantlarla ilgili yasa, Grev yasas, M slman olma yan y u rttalan n askere alnm alaryla ilgili kanun, der nekler kanunu, ekiyalk ve fesatln nlenmesiyle il gili kanun... Yasalarla kiisel eylemler ve gsteri yapmak olanaksz hale getirilmekteydi. Basn ve yaynla ilgili k a nunlarda basn zerine tam anlam yla bir sansr konul m am akla birlikte, basn ve dnce zgrl kstlan yordu. nl "Tatil-i Egal" yasas ise ii hareketlerini, grevleri yasaklamaktayd. Bylece birinci dnemin so nunda, bir yandan parlam enter yap, dier yandan da devletin merkeziyeti konumu glendirilmek isteniyor du. Hseyin Hilmi P aa H km etinin sonunu Lynch im tiyaz ve ispirtolar yasas getirm itir. Hkm et in F rat ve Dicle zerinde ( attl Arap) vapur iletme imtiyazm, Meclise sormadan, Lynch biraderlere vermesi ar eleti riler alm tr. Konuyu anayasa hukukusu, Badat Mil letvekili Babanzade smail Hakk Bey Meclise getirmi tir. Babanzade verdii soru nergesinde bu imtiyaz karany la iki nehir zerindeki ulamn bir irketin tekeline verildiini ve bu antlam ann Meclise niye getirilmedii ni sorm utur. Sonra tartm a, devleti mali yk altna so kan btn antlam alann Meclisin onayna sunulm as ge rektii noktasnda odaklam, ve sert tartm alar cere yan etm itir. Bunun da tesinde hkm etin ithal edilen ispirtonun kullanm alanlann denetlemeye ynelik bir yasay Meclisten geirdikten sonra, uygulanmasn, d basklardan tr teh ir etm ek istemesi de ayn bir tart m a konusu olmutur. Hseyin Hilmi P aann Meclis iersinde karlat muhalefeti kdam gazetesi yle zetlemitir: T Frkasmn ounluunun bir ksm, mutedil Hrriyetperveran Fkras, Rum milletvekillerinden bazlan, Ermeni millet vekillerinden bazlan, A hrardan ve yansz milletvekille rinden bir grup... kdam n yazan bu gruplan sraladk tan sonra u yargya varm aktadr: "te grlyor ki bu bir geici ounluktur... S rf Lynch meselesi nedeniyle olumutur." Hseyin Hilmi Paann istifas yeni tart-

60

m alan gndeme getirdi. P aa Meclisteki gveni yitirdii ni farkettii iin grevinden ayrlm tr. Bu istifann a r kasnda eitli nedenler aranm , h a tta istifaya gizemli bir hava da verilmitir. Ne var ki bu istifa dier hk m etler asndan da bir gelenek halini alacaktr. smail Hakk Bey bu olay "pencereden atlam aktansa kapdan kmay yelediini, bunun da M erutiyetlerde doal ol duunu" syleyerek yorumlamtr. Hseyin Hilmi P aa T nin yetkili organlarnda kabinenin drlp drlmemesi konusunda bir toplant yaplrken istifa etm i tir...
IV. b rah im H a k k P a a H k m e ti v e M u h a lefetin G len m esi

Hseyin Hilmi P aann istifasndan sonra 10 Ocak 1910da brahim Hakk Paa Hkmeti iktidara geldi. b rahim Hakk Paa Mektebi Mlkiyeyi birincilikle bitir mi, eitli st dzey memuriyetlerde, eliliklerde bulun m u aydn bir devlet adam olarak bilinmektedir. Kendi sinin gen kuaklarca sevilmesinin nedeni Mekteb-i Ml kiye, Mekteb-i Hukuk ve Hamidiye Ticaret Mektebinde, zellikle sosyal konularda, verdii derslerdir. Bu dersler de, Abdlhamit dneminin basksna karn zgr dn ceyi yanstm tr. Nitekim sadarete getirilmesi cokuyla karlanm, Sadaret Alay o gne kadar grlmeyen bir ilgiyi ekmitir. Kabinesinde Talat, Cavit gibi 'ttihat lar n nde gelenleri bulunduu gibi, ilk kez, M ahmut evket P aa da Harbiye N azn olarak grev almtr. Bylece M ahmut evket Paann, dolaysyla ordunun iktidan paylamas da salanm bulunuyordu. brahim Hakk Paa 25 Ocakta hkm et programn Mecliste okudu. Program zerinde geni tartm alar ol du. Meclis-i Mebusanm kuruluundan bu yana bir hk m et programnn parlam enter yntemlere uygun biimde tartlp, gven oyu almas bu kabinede mmkn olmu tur. Programn en nemli blmlerinden biri kapitlas yonlara ilikin u syledikleriydi: "... eyrek yzyl en dehetli bir istibdat altnda ezildikten sonra, ancak bir buuk yldr hrriyetine kavuan memleketimizde yapla

61

cak ilerin okluu en yksek abalan bile dndrecek boyuttadr. Yaplacak ilerin banda memleketin terakkiyatn yasaklayan kapitlasyonlardan kurtulm ak, ya banclara verilen im tiyazlar hakknda zel bir kanun yapmak gibi nlemler geliyordu." t. Hakk P aa progra m nda da bir slogan ne kartm tr. Bu slogan "Adl- Ihsan", yani "Adalet ve Ba"tr. Bunu semesini de Cenab- H ak adi ile hsam birlikte em retmitir, nk id det ile m erham et beraber gitmelidir." Program Mecliste iddetle eletirilm itir. Eletirilerde Ltfi Fikri Bey ba ekmekteydi. Rza N ur Bey de ondan aa kalm am tr. .Hakk P aam n yant ise bir siyasi ustalk rneidir. zellikle Rza N urun, program parlak bulmayan szleri ne verdii "Allah parlak program yapm aktan beni koru sun" biimindeki yant, gnmzde bile gerekletirile meyen iddial hkm et program lan asndan deeri in k ar edilemeyecek bir yaklamdr. Kabine 34 red oyuna kar 187 olumlu oyla gven oyu alm tr. Ne var ki Meclisteki m uhalefetin de azmsanmayacak bir boyutta olduu bylece ortaya kmtr. Hakk P aann sadaret dneminde (Ocak 1910-Ekim 1911) Mecliste ktidar-M uhalefet atmas zaman za m an svg, kavga, tokatlam a, dello anlan ile dorua ulam tr. Bu sre iersinde hkm ete ynelik 15 genso ru nergesi verilm itir. Gensorulann dnda birok ta r tm a daha gndeme gelmitir. B unlann en nemlileri unlard: C hester Projesi, Cavit Bey - Zohrab Efendi sos yalizm tartm as, Hakk Paa-Kozmidi Efendi ve Rza Tevfik atm as, Arnavutluk O laylanyla ilgili nergeden doan T alat Bey-Boo Efendi tartm as, 1327 btesi zerine kan sert tartm alar. t. Hakk P aa kabinesinin kuruluu dneminde Mec liste pek byk b ir gce sahip olmayan, rgtlenmelerini yapamam iki m uhalif parti vard: Osmanl Demokrat Frkas ve Mutedil Hrriyetperveran Frkas. 1910da bunlara, gene iTden aynlan ve ounluunu ulem a diye nitelendirebileceimiz san k llan n oluturduu Ahali F r kas da eklendi. Bu frkann da Meclis dnda, rgt te melinde nemli bir gc yoktu. Meclis iersinde ve dn da muhalefetin genilemesinin nemli nedenlerinden biri

62

de Sada-y H ak gazetesi bayazar Ahmet Samimin ld rlmesidir. (9/10 Haziran 1910). Sz konusu gazetenin Kozmidi Efendi (stanbul Milletvekili) tarafndan P atrik hane desteiyle karld sylenmekteydi. Bundan tr cinayete bir yurtseverlik damgas vurulmaya allm tr. Nitekim H. C ahit Beyin, cinayetle ilgili yazsndaki u blm dikkati ekmektedir: "... Trklk idealini bir Al lah ibadeti gibi ykseklere karan, o ideale toz kondur may bile cinayet sanan, temiz, hain ve mteassp ru h lar....". Bylee cinayeti T m ensubu birinin iledii de do layl bir ekilde ifade edilmektedir. 1911 balarnda, o gne kadar olan muhalefet grup larnn en gls, T nin Meclis Grubu iersinde boy gs terdi. "Hizb-i Cedit" diye anlan bu grubun banda M ira lay Sadk Bey ile Karesi Milletvekili Abdlaziz Mecdi Efendi grlmekteydi. zellikle Mecdi Efendinin Meclis-i Mebusan iersinde etkinlii bykt. "Hizb-i Cedit" gru bu 23 Nisanda on maddelik bir program yaynlad. Bu programn temel ilkelerini yle sralam ak mmknd: - Milletvekillerinin i takip etmeleri, i grmeleri ve baz imtiyazlarn karlmas iin bizzat uram alar ya saklanmaldr. - Partinin milletvekillerinden birinin nazr olabilmesi gizli oya ve 2/3 gibi yksek bir ounlua balanmaldr. - Ahlk ve dini terbiyenin behemahal korunmas, bu nun yansra iktisat ve eitimle ilgili gelimeler toplumun gereksinimleriyle snrlandrlmaldr. - Kuvvetler arasndaki (yasama, yrtm e ve yarg) dengenin korunabilmesi iin hilafet ve saltanatn baz haklarnn yeniden anayasa iersinde yer almas salan maldr. - Gizli amac olan cemiyetlere izin verilmemelidir. Grld gibi bu program dorudan doruya T nin merkez umumisini hedef almaktayd. Nitekim bu prog ram n yaynlanmasndan sonra baz bakanlar istifa etm e ye k arar verdiler. F akat ilk anda bu k ararlan n yaam a geirilmesi m m kn olamad. Bu arada basnda bir h km et bunalmnn domak zere olduu konusunda ya zlar daha sk grlmeye baland. Tye bal bakanlarn Sadrazama istifalarn sunduu gn Cavit Bey Sadra

63

zama istifa etmesi gerektiini, T n in bundan sonra . Hakk P aa Kabinesini, kimlerden oluursa olusun des teklemeyeceini aka sylemitir. Buna karn istifa gereklememitir.. Gene Nisan ay iersinde M ahmut evket P aa 'da istifa etm ekten sz etmeye balyor. Hac Adil ve T alat Beyler kendisini istifadan vazgeiliyorlar. Btn gelimeler artk Hakk Paa Kabinesinin her ya nyla atrdadn, kmek zere olduunu ortaya koy m aktayd. Austos 1911de cemiyetin btn ileri gelenleri kabinenin drlm esini ciddi olarak tartm aktaydlar. Hakk P aann yerine M ahmut evket P aanm Harbiye N azn olaca bir Hac Adil Bey Hkm eti modeli ortaya atlmt. Bunun anlam T nin artk tek bana iktidar olmaya hazrlandyd. Hakk Paa da cemiyetin kmekte olduuna ilikin bir inanca sahipti. Zorlaan uluslararas durum ve cemi yetin bu knts karsnda bir Kamil P aa Hkmetinin kanlmaz olduunu bile evresine sylemeye ba lamt. Eyll 1911 ay T nin kongresinin yapld ay ol duu gibi, talyanlarn sudan bir bahane ile Trablusgarpa saldrdklar aydr. Hakk P aa sadrazamlndan nce Roma Elisiydi. Buna ramen talyanlarn uzun s ren hazrlklannn, Kuzey Afrika konusundaki isteklerini sezememiti. Dier yandan Osmanl Devletinin, elinde k t olanaklarla, Libyada talyanlara kar savaabilece ine de inanmyordu. Klasik Osmanl politikasnn aralan olan byk devletleri birbirine kar kullanm a ura yla bir sonuca vanlabilecei kansndayd. Ne var ki talyan saldns lkede byk yanklar uyandrd. T k u lplerinde protesto gsterileri dzenlendi. Selanikte ii hareketi grev ve gsterilerle en azndan Enternasyonal in ilgisini ekmeyi baarabildi. Tyi ve Osmanllar zor gnler bekliyordu. brahim Hakk P aa Kabinesi, bu ko ullar altnda, 30 Eyll 1911de istifa etti. Yerine Sait P a a sadarete getirildi.
V. H r r iy e t v e t ila f n D o u u v e 1912 S e im le r i

Trablusgarp Sava baladktan sonra m uhalif k a muoyunda bir Kamil P aa Kabinesinin tek kurtulu yolu

64

olaca biimindeki dnce pekiti. Hac Adil B eyin P a diah ile yapt konumadan Sultan Reat n da Kamil Paa Kabinesine scak bakt izlenimi ortaya knca, T Hrriyetin ilam srasnda istemedii Sait Paaya bir can simidi gibi sarld. T nasl Sait Paaya drt elle sarlm sa, o da cemiyetin desteklemedii bir hkm etin banda olmay istemiyordu. Bu nedenle T nin nde gelen liderle ri yeni kabinede grev aldlar. Hac Adil Bey Dahiliye, Talat Bey Posta-Telgraf, Cavid Bey de Nafia Nezaretlerine getirildi. 1912nin ilk aylarnda Meclis-i Mebusan iersinde bu lunan partili, partisiz tm m uhalifler bir birleik m uhale fet partisi kurm a dorultusunda anlatlar. Meclisteki mutedil H rriyetperveran ve Ahali frkalaryla, dier m uhaliflerin oluturduu bu parti "Hrriyet ve tilaf' adn ald. H rriyet szcnn anlam akt, tilaf ise birleme, anlam a anlam na gelmekteydi. zetle bu bir partiden ziyade, her trl dnceyi, eilimi ieren bir "blok" hareketiydi. B ata ehzade Vahdettin olmak zere saraya mensup baz kiiler de bu partiyi destekliyorlard. Dam at F erit P aa bakanla seildi. Miralay Sadk da onun yardmcs olarak grev ald. Parti uygulad sal drgan muhalefet politikasyla geni bir toplumsal taban yanna ekmeyi baard. Partinin tzk ve program te melde liberal ekonominin kurallar ile ayrlk akm lan cesaretlendirecek ilkeleri kapsamaktayd. rnein parti baz vilayetlerde milli eitim, tanm , bayndrlk vb, gibi konularda zerk ynetimi kabul ediyordu. Bu yreler sa dece savunm a ve dilerinde devlete bal olacaklard. Programda kapitlasyonlara kar hibir hkm yoktu. Yaps itibanyle yeni parti tam anlamyla bir karm aa yuvasyd. Buna ramen zgrle susam, bu arada ekonomik sorunlan hibir zaman zmlenmemi yn larla, liberal, iyi niyetli aydnlar P artinin Tye ynelik savamna fiilen katlyorlard. Bunlar arasnda nde ge len rnek Tevfik Fikrettir. P artinin ve yneticilerinin kiilikleri asndan en arpc bilgileri Rza Nur vermektedir. Hareketin iinde bulunan Rza N ur Hrriyet-i tila f N asl Dodu, N asl l d adl yaptnda partinin oluumundaki yapayla, yne-

65

d lerin in niteliine ilikin aklam alar yapm aktadr. Partinin tek amac vard, ne olursa olsun Tyi iktidardan uzaklatrm ak, devirmek. Bu yaklam Rza N ur yle anlatm aktadr: "Partinin kuruluunun ertesi gn hi selmlamad mz halde Hseyin Cahit Bey Mecliste yanm a geldi. Yz heyecandan sam an gibi sararm t. Benden F rkann ne olduunu, maksadn sordu. Ben de: - Siz ok ileri gittiniz. Biz de btn m uhalefet kuvvet lerini bir araya topladk. Size m thi bir darbeyi helak indireceiz. Maksadmz sizi iktidar mevkiinden atm ak tr. Cevap verdi: - yi ama iinizde mutaassp, dindar, hoca, H risti yan, cahil, alim ve m uhtelif siyasi fikirde adam var. Nasl olur? Hani sen Meclis-i Mebusan da Frkalar namndaki eserinde, bizi, bir cinsten olmayan "amalgame" diye vasf landryordun. Bizden drst i kmayacan iddia edi yordun. Ya bu sizinki? - Evet hakkn var, diye mukabele ettim ve unlar syledim: Sizi devirmek iin imdi ne bulursak topladk. Siz dn, o gn, frkay datacaz. Byle frkalar zaten dalmaya mahkumdur." Rza N urun bu yazdklar da Hrriye-i tilafn ne denli oportnist bir siyasal dorultuda olduunu ortaya koymaktadr. Nitekim bu frka iktidarda olduu zaman Balkan bozgununu hazrlad ve Sevr Antlamasn imza lad. T bir yandan muhalefetin lm isteyen basksn en aza indirmek, dier yandan Trablusgarp ve Yemende her gn ciddiyetini artran olaylar daha radikal diyebilece imiz bir zme kavuturm ak iin hareket serbestliine ihtiya duyuyordu. Bu ise seimlerin yenilenmesi ve Mec liste ounluun salanmasyla mmknd. te bu ko ullar altnda seime gidilmesine k arar verildi. Ne var ki bu kararn yaam a geebilmesi iin Meclisin feshedilme si gerekiyordu. Bunun da salanmas Anayasadaki 35. m addenin deitirilmesi ile mmknd. 35. maddenin deimesine ilikin k a ra r T nin Selanikteki kongresinin yedinci maddesinde yer ald. Bu maddede deiiklii iste nen nokta Meclis-i Mebusann feshine ilikin yorum yet-

66

kiinin kstlanm as, bu arada Padiahn yetkisinin a rt rlm asdr. T nin seimlere gidebilmek iin uygun grd yol buydu. Deiiklik tasars 3 Ocak 1912de Meclise sunuldu. Muhalefet tasarnn grlmesini engellemek iin "obstrksiona bavurdu. Bunun zerine hkm et uzun bir is tifaname ile bu hareketi kendisine kar gvensizlik ola rak yorumlad. Padiah Sait Paay yeniden sadarete ge tirdi. O da eski deiiklik nergesini Meclise sundu. Bu kere muhalefet yapaca engellemenin yeniden gvensizr lik oyu kabul edilip hkm etin istifa edecei ve bylece Meclisin feshinin n alaca iin mzakerelere katld. Grmelerde muhalefet, zellikle aznlklara mensup milletvekilleri en iddetli eletirileri yapyorlard. Uzun tartm alardan sonra yaplan oylamada 234 oydan 125 kabul, 105 red ve 4 oyun da ekimser kald grld. De iiklik gerekli 2/3 ounluk salanamad iin red edil miti. Sait P aa bu sonucu kendine ynelik gvensizlik kabul etti, Ayandan gelen olumlu gr zerine Padiah Meclisi fesh etti. Fesih tarihi 18 Ocak 1912 idi. Muhalefet seimlere byk bir saldn ile girdi. Tevfik Fikret, Meclisin feshini ve T nin basklann yermek iin nl Doksanbee Doru iirini yazd. Bu iirde Meclisin feshiyle Rumi 1295de Abdlhamitin Meclis-i Mebusan tatile gndermesi arasnda iliki kuruyordu. Seim sistemi iktidarda bulunan partinin haksz ve yasa d mdahalelerde bulunm asna olanak salayacak yapdayd. Seim iki dereceli olarak yaplmaktayd. Birin ci aam ada "mntehib-i sni" denilen ikinci semenler se iliyor, ikinci aam ada ise bunlar milletvekillerini sei yorlard. kinci semenlerin ounluunu kazanan parti seimleri kazanm oluyordu. Seimlerin denetimi, brok rasinin st dzeydeki kiilerinden oluan, "Heyeti Teftiiye" denilen bir komisyon tarafndan yrtlmekteydi. Bu da iktidardaki parti lehine bir takm giriimlerin yapl m asna olanak salyordu. Seimler lkenin her yerinde ayn gnde bitirilmiyordu. Vilayetlere, livalara, kazalara gre deiik tarihler tespit edilebiliyordu. Bylece baz blgelerdeki seimlerin sonulan, dier blgelerde gerekli tertiplerin alnm asna yol ayordu. zetle seim yntemi

67

adil, genel ve eit oy ilkesini salayacak durum da deildi. Seim sistem inin yam sra devlet ve kolluk gleri de se m enler zerinde eitli basklar uyguluyorlard. Nitekim 1912 seiminde T nin basklan o boyutlara ulamt ki, bu seim, birok yayn organnda, kitaplarda "sopal se im" diye de nitelenm itir. Nitekim Edirne milletvekili aday Dr. Rza Tevfikin dvlmesi y u rtta byk yank lar uyandrd, Tevfik Fikret, bir kez daha, bu olay "Dn zavall vatan" diyen m sralanyla knad. Muhalefet karm ak yaps nedeniyle toplumun gele neksel duygularn smrerek kampanyay yrtt. Bu konuda ok ilgin rneklere de rastlanm tr. Celal Bayarn anlarnda anlatt gibi, 35. madde deiiklii, (30 gn oru + 5 vakit namaz)= 35 biiminde yorum lanm ak tayd. Bylece T nin sz konusu maddeyi deitirmek is temesindeki amac oru ve namaz yasaklam ak olduu tabanda yaylyordu. Gene H rriyet Hoca denilen bir vaiz B ursa Ulucamide "Mikrop yoktur, kolera hastalna kar tedbir almal demekle dinsizler Allahn takdirine kar koyuyorlar" demeye kadar Varan, genelde Tyi he def alan sylentiler yaymaktayd. 1912 seimleri bu koullar iersinde ve T nin basks altnda geti. Sonuta seimi T byk bir ounlukla k a zand. 13 Nisan 1912de yeni Meclis ald. Artk bu Mec liste m uhalefet yoktu. lk i olarak Anayasamn nl 35. maddesi deitirildi. F akat muhalifsiz, dikensiz bir gl bahesi olan bu Meclisi byk srprizler bekliyordu.
VI. ttih a t v e T era k k i M u h a lefette

Meclis-i Mebusann al treninin yapld gn talyan Donanmasnn anakkale Boaznda Kumkale istihkam larn bombalad haberi geldi. talyanlar, Trablusgarpta M.Kemal, Enver ve Fethi Beyler gibi yiit su baylarn rgtledii savunmay yenilgiye uratam aynca sava deniz sava biimine dntrmeyi yelediler. Beyrut Limanm denizden bombaladlar, liman aznda bir gemiyi b atrarak limann almalarn engellediler. Ayrca Ege Adalar zerinde de eitli silahl basklan gndeme getirdiler. Bir yandan denizden Anadolu kyla-

68

n n n bile tehdit edilmesi, Trablusgarpta baaryla arp an ktalarn ikm alinin hemen hemen imkansz hale geli i, hkmeti ok zor durum da brakm t. Bunun zerine Trablusgarpta, Msr rnei, Osmanl mparatorluunun "Hakimiyeti Siyasiye"si altnda bir zm bulunmas iin yaplan giriimler de olumlu sonu vermemiti. D olay larda bylesine bir kmazn iine girmi olan hkm etin sorunlarna Arnavutluk syan da eklenince, Sait P aam n durum u kritik bir noktaya ulamt. Harbiye N azn M ahmut evket P aann Am avutluka kar ok sert bir sindirme harekatna girimesi barda taran son damla oldu. Grlen oydu ki Rumeli im paratorluun elleri a ra sndan ar ar kayyordu. Miralay Sadk ve arkadalanm n M anastrda 1908 ncesi eylemlere benzer bir hareke te girimeleri, Miralay Sadk sorununa balangta suhu letle eileceini syleyen M ahmut evket Paa konusun da T nin daha bir ikircikli dnmesine neden oldu. T nin "Merkez-i Umumi"sinde ve dier st yneticileri nin bulunduu toplantlarda, Harbiye N aznna sert ele tiriler dile getirilmeye baland. Bu eletiriler u noktalar evresinde toplanyordu: - Ordu iersinde Miralay Sadk ve benzeri gruplann balattklan kkrtc eylemleri zamannda nleyememe si, - Ordudan politikay atacam iddiasyla ttihat su baylar zerinde byk bir bask kurm as, - Arnavutluk Olaylann, beklendii ekilde, lml tedbirlerle zmeyip, ate^e barutla yaklar gibi sert ted birler almas, olay iinden klmaz hale getirmesi. Btn b unlann dnda T nin bir baka kukusu da h a vard. M ahm ut evket Paann Almanya ve Avustur yann desteiyle bir darbe yapaca bu kukunun odak noktasn oluturuyordu. T Mecliste ounluu kazan dktan sonra Harbiye N azn meselesini zmeyi dn yordu. Bunun yam sra Meclis Bakanlna Ahmet Rzam n yeniden aday gsterilmemesi de T nin istekleri a ra sndayd. Nitekim Ahmet Rza Ayana kaydnlarak, yeri ne Halil Bey getirildi. Savan geliim dorultusu Sait Paay rktm t. evresine istifa etm ekten sz etmeye balamt. T ise

69

byle bir istifann eninde sonunda bir Kamil P aa Kabinesine yol amasndan korkuyordu. M ahm ut evket P a a sorunu da iplerin kopaca noktaya gelmiti. Sait P a a, "Bana binba da olsa bir harbiye nazr bulun" diye rpnyordu. Sonuta Sait P aa gven oyu olmasna k ar n istifa etti. Cavit Bey anlarnda T nin aresizliini yle anlatr: "...Bir blfn kurban olduk. Bizimle hem his ve hem fikir olmayan ve olamayan adam larla teriki mesai etm enin cezasn ektik. Elimizde kuvve-i teriiye varken bizden bir heyet yapamadk. Tedbirlerimiz ne ne tice vermise bu defaki hareketimiz de ayn neticeyi ver di." Sait Paa huzura ktnda Padiah "niin istifa etti niz, size itim atlar vard" deyince, bir sre ban eip d ndkten sonra "Onlarn bana itim atlar vard, am a be nim onlara itim adm yoktu.." yantn vermitir. Paanm sadaretten istifasnn nedeni konusunda kendisi de dahil olmak zere hi kimse ak bir ey syleyememitir. Ne var ki Sait P aamn savan hemen bitirilmesi konusun daki istekleri T tarafndan olumlu karlanmyordu. sti fay ne karan neden bu olsa gerekti. Olayn sl art c yan, Cavit Beyin de zerine basarak vurgulad gibi, T nin Meclis ounluuna sahip olduu halde kendi ier sinden bir kabine kuram amas dr. Sait Paadan sonra sadaret grevi Gazi Ahmet Muh ta r P aaya verildi. Grevi, uzun yllar beklediini ihsas eden, byk bir duyarllkla kabul eden Gazi, eski sadra zamlar da ieren bir kabine kurdu. ra-y Dervlet Reisliine Kamil Paa, Adliyeye Hseyin Hilmi Paa, Dahiliyeye Avlonyal Ferit Paa, Harbiyeye Nazm Paa ve Bahriyeye de olu M ahmut M uhtar P aa getirildi. Bu ni teliinden tr, kabineye byk kabine ad verildi. Ka binenin mr drt ay srd. Meclis-i Mebusanda drt ko nuda T ounluuyla atmaya girdi. Bu konulardan bi rincisi Meclisi "Fndkl Tiyatrosu" diye niteleyen halaskaran grubuna kar Harbiye N aznnn lml davran, dieri kabine programnn tartm alar, ncs anaya sada yeniden deitirilmek istenen 35. m adde grmele ri ve nihayet Meclisin feshi ile ilgili, Ayanm Narodukyan Efendinin yorumu dorultusunda k arar vermesidir.

70

Gazinin kabinesi bir gei kabinesiydi. Muhaliflerin yaklam bu dorultudayd. Nitekim byk kabine, ady la ters orantl birok kk i yaptktan sonra istifa etti. Ynetimde bulunduu drt ay iersinde Balkan Sava patlam , Edirneye kadar btn Rumeli kaybedilmi, Ege Adalar (Girit dahil) yitirilmi, Trablusgarp elden kmt. P aa istifa ettiinde Meclis oktan feshedilmi ti, seimlerin ne zaman yaplaca da belli deildi. Gazinin yerine gelen Kamil Paa, btn muhaliflerle donatt kabinesinde, Meclissiz bir ortamda, istedii gibi bir ynetimi uygulad. Kamil P aa 30 Ekim 1912de iktidara geldi. Kabine sinin yeleri unlard: eyhlislam Cemalettin Efendi, Harbiye N azn Nazm Paa, Hariciye Nazn Narodokyan Efendi, Dahiliye Nazn Ahmet Reit Bey, M aarif Nazn Dam at erif Paa, Posta-Telgraf Nazn Masoros Kikik Bey, Bahriye Nazr Vekili Ferik Salih Paa. Kamil Paa Kabinesinin ilk ii koyu bir ttihat avn balatm ak ol du. Cavit Bey, Hseyin Cahit Bey ve baz ttihatlar y u rt dna kat. Dierleri ise nl deyimiyle "yer altna" girdiler. H km et byk devletlerin tm tekliflerini k a bul ederek Balkan bann imzalama abas iindeydi. Osmanl m paratorluunun Avrupa snn olarak MidyeEnez h att kabul edilmiti. Bylece Edirne snrlanm zn dnda kalyordu. Bu kamuoyunca kabul edilmeyecek bir noktayd. te bu koullar iersinde, T, bir darbe ile iktid an ele geirme planlan yapm aya balad.
VII. B a b li B a sk n v e S o n r a s

"Babli Baskm" diye bilinen hkm et darbesi akln zor kabul edebilecei lde, cretkar bir giriimdir. Bu gnn bilgisayar olanaklann kullanarak basknn baan ansm hesaplam ak isteseydik, bulacamz olaslk byle bir eyleme girimemizi engelleyecek dzeyde kk olacakta. te basknla byle olanaksz bir olay baanlm, harekat evreleyen tehlikelerden hibirine aldnlm am tr. Bu baan T nin gz pek militan gcnn ve nderlerinin eseridir. Eer parti byle bir "Fedai gcne sahip olmasayd, hkm et darbesini yapamazd.

71

Bylesine kk bir olasla kar darbenin baars nn nedenleri konusunda unlar sralayabiliriz: - Kamil P aa iktidarnn btn basklarna ramen, y u rt iersindeki T rgtnn ayakta tutulabilm esi. Ayakta, diri bir ekilde kalan rgt, illegal olarak faali yetlerini srdrm , merkezin verdii emirleri tam bir disiplinle uygulamtr. - kinci etm en olarak T nderlerinin rgtn nabzn ellerinde tutm alar ve tabandaki yelerin gvenini kaza nacak gzpeklii gstermeleridir. Talat, Enver, Cemal, Sapancal Hakk, mer Naci, Yakup Cemil, Azmi vb. leri bu konuda n ekmektedirler. - Baskn plannn hazrlanm as dikkatle yaplm bir durum deerlendirmesi zerine oturtulm utur. Bu deer lendirmede d ve i dinam iklerin konum lan ok dikkatli bir ekilde incelenmitir. Londradaki ban konferansn da Balkanl balaklann kendi aralannda, zellikle pay lam konusunda, ihtilafa dtkleri sezinleniyordu. Eer B alkanlarda bu ihtilaftan tr balaklar arasnda bir scak atm a sz konusu olursa bundan yararlanm ak ge rekebilirdi. Oysa Kamil Paa hkm etinin bylesine bir davran yapacak kadar enerjik ve kararl olduu syle nemezdi. Dier yandan kamuoyu da Rumelinin ve zel likle Edirnenin elden kanlm as konusunda ok duyarl haldeydi. eitli yazlar, konum alar bunu ortaya koy maktayd. Bylesine duyarl bir kamuoyunun yaplacak bir harekette T n in yanm a ekilmesi mmknd. Grld gibi T siyasal adan uygun koullann varln tespit etmi, 1912nin Aralk ay sonu itibanyla gereki saylabilecek bir durum deerlendirmesi yapm tr. Basknn dzenlenmesiyle ilgili yaplan gizli toplant la ra Talat Bey, Enver Bey, S ait Halim Paa, Hac Adil, Ziya Gkalp, Binba smail Hakk, Fethi (Okyar), M ithat kr, Cemal Bey, Dr. Nazm, K ara Kemal, M ustafa Ne cip katlmlard. Sait Halim P aa ve Fethi Bey biraz temkinli davranlmasn!, uygun bir zamann beklenmesi ni syleyerek ikircikli davranm lar, fakat Enver Bey her zamanki atlganlyla "artlar hazrdr, ne bekliyoruz" diyerek baskn k aran m n kmasn etkilemitir. H areket tam anlam yla bir baskn biiminde dzenle

72

necekti. Tarih olarak 23 Ocak Perembe gn saat 15 se ilmiti. nk bu saatte devletlerin verdii notaya veri lecek yant son eklini alacakt. B akanlar Kurulunun yeleri ile Sadrazam n o srada m akam nda bulunaca biliniyordu. BabIlide muhafz ktas olarak grev yapan Uak Taburunun her hangi bir harekette bulunmamas salanmt. Taburun bandaki subaylarn nemli bir b lm cemiyetin yesiydi. Olaya ynsal bir gsteri hava s vermek iin baskn saatinden nce gvenilen subay ve siviller Babli evresindeki kraathanelerde toplanacak lar ve iaret zerine Sadaret Binas nndeki yerlerini alacaklard. Daha nceden bastrlm olan bildiri bu sra da halka, basna ve eliliklere datlacakt. mer Naci evredeki sivilleri gsteriye katm ak iin Nafia Nezareti ve Babli nnde heyecanl sylevler verecekti. Hareketi yapacak olan grup bugn Cumhuriyet gazetesinin bulun duu binann nnden hareket edecek olan Enver Bey ve arkadalaryd. Bunlar Babliye girerek Kamil P aanm istifasm salayp, saraya gtrecekler yerine M ahm ut evket P aann sadarete atandna dair Hatt- H m a yunu alacaklard. I ve d haberlemeyi kesme grevi Kara Kemale verilmiti. Tam saat te, hareketin baa rya ulat anda Talat Bey ileri Bakanl Vekaletine haiz olarak tm illere durumu bildiren telgraflar eke cekti. Azmi Bey ise polis mdriyetine el koyacakt. Sapancal Hakkdan "hareket ediniz" haberini alnca Merkezi Umumi nnde beklemekte olan Enver, kendisi iin hazrlanan beyaz ata bindi. Atn evresinde zmitli Mmtaz, Filibeli Hilmi Beyler korumay salamak iin yryorlard. Grup Babliye inen yola dnnce Nafa Vekaletinin merdivenleri zerine km olan mer N a cinin sesini duydular. Btn gcyle haykrarak unlar sylyordu: "Vatandalar. H km et Edirneyi terkediyor. u dakikada (BabIliyi gstererek) burada notalar im za lanyor. Trk milleti bunu asla kabul etmeyecektir. tti h at ve Terakki buna asla m saade etmeyecektir. Yaasn millet. Yaasn ttih at ve Terakki." Sonra etrafnda topla nan kalabala hitap ederek: "te hrriyet mcahidi En ver Bey BabIliye doru yryor. te kapnn nnde a r kadalarmz, yzlerce sivil ve subay ellerinde tabanca

73

ieriye girmeye hazrlanyor, Onlarla birlik olunuz. Bu acizler idaresine son veriniz". Bu srada sadaret binasn korum akla grevli Uak Taburunun bahede silah att grld. mer Naci bu kere de onlara seslendi: "Evlatlar. Elinizdeki silahlan millet size kullanm ak iin vermitir. Dman atalcadadr. M barek vatan ineye ineye oraya k adar gelmitir. Biz milli erefi, milli nam usu ko rum ak, mukaddes aile yurdum uzu kurtarm ak istiyoruz. Siz baka trl dnyorsanz ite sinem aktr. Ate ediniz..." Bylece, mer Nacinin heyecan verici sylevle riyle Bablinin bahesine girilmi, d kaplar kapatl m tr. D kapnn tesinde byk bir kalabalk, avluda beyaz at zerindeki Enveri, al sancaklan, T nin ileri ge lenlerini heyecanla seyrediyorlard. Enver, yannda Yakup Cemil, Mmtaz, Sapancal Hakk, M ustafa Necip, Hilmi Beyler olduu halde sadaret binasna doru yneldi. O nlan Talat Bey, M ithat kr izliyorlard. Sapancal Hakk ve Yakup Cemilin grevleri yol amak, gerekirse korumay salamakt. Kapda nbet tu tan askerler, Sapancal Hakknm "Selam Dur" komutu zerine gelenleri selam ladlar ve T nin baskn yapan ekibi sadaret binasna girdi. Sadaret binasnn giriindeki salondan grltler ve silah sesi duyan Harbiye N azn Nazm Paa, salona ka rak, Enver Bey ve ark ad alan n a "Ne oluyor? Aklnzca sadareti mi basmaya geldiniz. Haddinizi biliniz" diye azarlayc bir tonda bannca Yakup Cemil Nazm Paay vurdu. Sonra Talat ve Enver Beyler Sadrazam n odas n a girdiler, ondan istifa etmesini istediler. Bu szleri iit memi grnen Kamil P aa niye geldiklerini sordu... Bu nun zerine Enver Bey halkn ve askerin galeyan halinde olduunu, kendisinin sadaretten ekilmesini istediklerini syleyince, P aa gene biraz direnmek istedi. F akat so nunda "Cihet-i askeriyeden vuku bulan talep zerine..." diye balayan istifasn yazd. Enver ve Talat cihet-i aske riye deyiminin yanna "ve ahaliden" ibaresinin de konma sn nerdiler. stifay alan Enver Bey saraya giderek Ka mil P aann istifa m ektubunu padiaha sundu. "...Msaade-i ahaneleri olursa yerine M ahm ut evket Paa kulunuzun tayininim ahali ve ordu nam na istirham edi

74

yorum. Hkm et kuruluncaya kadar Dahiliye Nezareti ilerine vekil olarak T alat Beyin bakmasn, Ordu Ba kum andanlk Vekaletine M ir zzet Paann getirilme sinin mnasip olacan takdirlerine arzediyorum" bii minde konutu. Padiah btn nerileri kabul etti. By lece Tyi yeniden iktidara tayan M ahmut evket P aa kabinesi kurulm u oldu. Bu kabinede Sait Halim Paa Hariciye, Hac Adil Bey Dahiliye, Rfat Bey Maliye, k r Bey de M aarif Nazr olarak grev aldlar. Babli baskn Kamil P aa Hkmetinin Edirneyi Bulgarlara brakt nedeniyle yaplmt. Edirnenin kurtarlm as T nin gelecei asndan da nemliydi. B yk devletlerin (Dvel-i Muazzama) 17 Ocak 1913 tarihli notasna verilen yant bu grler erevesinde hazrlan d. Notada Edim e ve Ege A dalanyla ilgili olarak u nok talara yer verilmiti: "Edime bir Mslman ehri olup, Osmanl m paratorluunun ikinci bakentidir. Onun terkedilecei sznn teleffuzu bile lkede heyecan y arat maya sebeb olur. Niekim byle bir heyecan nceki hk metin ekilmesi sonucu vermitir. Bununla birlikte bir bar ve uyum gsterisinde bulunm ak amacyla Osmanl Hkmeti Edirne ehrinin Meriin sa kysna den ksmn brakabilir. Ege A dalanna gelince, bunlarn bir ksm anakkale Boazna yaknlklar nedeniyle Boazm korunmas ve gvenlii asndan son derece nemlidir. Dierleri de Anadolunun ok yakn birer par asdr, ayrlamazlar. Ayrldklar takdirde birer fesat oca olurlar. Anadolu kylarn da durum Makedonya nn haline dner. Bu ynleri gznnde tutm ak artyla adalarn m ukadderatnn tayini ii takdirlerine brakla bilir. Notaya verilen yantn bundan sonraki blm T nin yeni politikasn ortaya koymak asndan nemlidir. Verilen yanta gre, eitli zveriler yapacak olan Osmanl Hkmeti gm rk zgrln, mali ve iktisadi bamszl, serbest hukuk esasna dayal ticari antla m alar yapabilme hakkn, Trkiye'deki yabanclarn da yurttalar gibi vergi vermelerini, bu koullar yerine geti rilinceye kadar gmrk resimlerinin % 4 artm asn ya banc postahanelerin kaldrlmasn srarla istem ekte ve

75

kapitlasyonlarn kaldrlaca konusunda byk devlet lerden kesin bir vaat talep etmektedir. 30 Ocak yantnn, tarihlerimizde, daim a birinci blm yer alr, oysa yeni hkm et Rumeli terkedilecekse bunun ancak bu dnler karlnda gerekleebileceini ortaya koymutur. By lece T kendi kadrolar iersinde ok szn ettii iktisa di bamszlk ilkesini ak bir biimde sergilemektedir. Bu istekler geri kat zerinde kalm tr. Ama gelecekte Trkiyeli aydnlarn genel istek dorultusunun ilk haber cisi saylabilirler. Notann verilme hazrlklarnn yapld srada Bulgarlar atalcada saldrya getiler. SaVa drt gn srd ve ilk kez Bulgarlar byk kayplar vererek pskrtld ler. Bu atm a hkm eti uyard ve Edirnenin kurtarl mas iin yeni bir plan yapld. Bu plana gre Bolayr gru bu Kean-Edirne dorultusunda saldrya geerken, ayn anda arkyden yaplacak bir kartm a ile Edim e evre sinde bir kska harekatnn gerekletirilmesi, bylece kentin kurtarlm as planlanyordu. Bu plan baarya ulat takdirde atalcadaki Bulgar kuvvetlerinin de a r kasndaki ikmal yollan kesilmi olacakt. Ne yazk ki arky kartmas vaktinde yaplamad ve istenilen sonu ca da ulalam ad. Bu durum da b an konusu tekrar gn deme geldi. Bakanlar K urulunda sava yanllan ile b an yanllan arasndaki tartm alar ok sert geti. Dahiliye Nazn Hac Adil Bey ve M aarif Nazn kr Bey T merkezinin dncelerini yanstarak "Ban iin zam an erken diyor lard. Sadrazam ve Harbiye Nazn bir an nce bann yaplm asndan yanaydlar. Ordunun alt kademelerindeki gen subaylar da savaa devam karandaydlar. Tanin gazetesi genlerin bu dncelerini yanstarak, yal ku m andanlarla b aan salanamaz gzlemini ele alan bir yazy yaynlaynca, T n in bir neVi organ olan bu gazete kapatld. B ann imzalanmas halinde stanbulda mey dana gelecek m uhalif galeyann sindirilmesi iin, baz as keri gler stanbula getirildi. Byk devletlerin verdik leri k a ra ra gre bann an a izgileri yleydi: "Trakyada Osm anl-Bulgar snn Midye-Enez arasnda izilecek dz izgi olacakt. Girit Yunanistana braklacakt. Yunan i

76

gali altndaki Ege adalan hakknda son k aran byk devletler verecekti. "Harp tazminata" diye bir ey sz ko nusu edilmeyecekti." Kabine bu teklifleri kabul etti. 31 M artta bunu byk devletlerin temsilcilerine bildirdi. Londra b a n grmeleri sonunda 30 Mays 1913de ba n antlam as im zaland.,Bu b a n T n in yenilgisi olarak muhalifleree yorumland ve stanbulda Tye kar m u halefet yeniden rgtlenmeye balad. Bu kez muhalefetin saflanna saltanat ailesinden bazlan da katld. Tye kar byk bir komplo planland. Bu komplonun rnek ald model "Babli Baskn"yd. Fakat hazrlklar ondan ok daha yaygn biimde yr tlm tr. Olayn ekirdeinde H alaskaran grubuna bal birka sergerde bulunm akla beraber, asl ama Hrriyet-i tilafn iktidara getirilmesiydi. Saltanat aile sine m ensup baz kiiler, eski politikaclar, ak ya da do layl ekilde bu komplonun iersinde yer almaktaydlar. Vurucu tim ler ilerini bitirdikten sonra bunlar ortaya kacaklard. Ne var ki muhalefetin bilmedii ey, stanbul muhafz Cemal Beyle, polis m dr Azmi Beyin iin bandan beri baz eylerin farknda olm alandr. H arekat iki aamal olarak planlanmt. Birinci aam ada M ah m ut evket Paa bata olmak zere T nin ileri gelenleri ldrlecek ve kkrtlan halk "eriat isteriz" slogan ile Babliye sevkedilecek, bylece hkm ete el konulacak t. Bilinen o ki bu eylem srasnda d glerin de m za hereti salanm bulunuyordu. Plan yapanlar, Balkan Sava iersinde eliliklerin savunmas iin stanbula ge tirilmi olan sava gemilerinden stanbula asker kar tlm asn aka istemilerdir. M ahm ut evket Paaya suikastn yapld 15 Hazi ran 1913 gn stanbul Muhafz Cemal Bey (sonradan Paa) Harbiye Nezaretine giderek "Bugnlerde baz sui kastlardan bahsolunduunu, belki yann brgn bunu nlemek amacyla baz tevkifler yapm ak zorunda kalaca n, stanbulda emniyet ve asayiin korunmas iin her trl tedbirleri almsa da, ayn ayn ahslara yaplacak suikastlara kar btnyle nleyici tedbirler alm ak mmkn olamayaca iin kendilerinin de uyank davranm alannn uygun olaca ve refakatindeki yaverlere

77

de bu yolda ve zel surette direktif verdiini" bilgi olarak sundu. Bu bilgi zerine M ahm ut evket P aann tepkisi "Adam sen de... olacana vanr. Ne yapalm, el-hkmlillah" szleriyle belirdi. P aa h er zamanki saatinde, 11 dolaylarnda Harbiye Nezaretinden aynld (Bugnk stanbul niversitesi Merkez Binas). Arabas, Beyazt Meydamn geerek Divanyoluna girdi. Bu yolun Gedikpaa Yokuu bana rastlayan blmnde bulunan bir medrese yolu daralt maktayd. Bu noktada caddeyi bir cenaze kalabal kes miti. P aann arabas onlarn gemesi iin bir sre dur du. te tam bu srada arabann penceresinden uzanan bir el P aann zerine ate etti. P aa yannda oturan bayaveri E ref Beyin zerine yld. Bayaver Eref arabadan karak katilleri kovalamaya balad. Bu arada Paann arabasn saran kalabalk iinde bulunan katil lerden bir blm arabaya saldrarak orta sandalyede oturan Yaver brahim Efendi yi ldrdkleri gibi, araba nn iine ylm olan M ahmut evket P aamn zerine birka el daha ate ettiler. Sonra ilerde kendilerini bekle yen arabaya binerek katlar. Su ortaklarnn bir bl m evreye dald. Bunlar arasndan sadece Topal Tevfik yakalanabildi. Sadrazam n ldrlmesi Tde byk bir aknlk yaratt. F ak at bu havadan ksa srede kurtulan liderler, lkenin sadrazamsz kalmamas iin S ait Halim Paanm Sadaret Kaymakamlna (Vekaletine) atanm asn ger ekletirdiler. Bylece nemli bir adm atlarak hkm e tin devamll salanmt. Bundan sonra i stanbulda gvenliin ve dzenin temin edilmesine kalyordu. Bu da yakn yerlerde bulanan Enver Bey ve Kuuba Eref gi bi cemiyetin gvendii kiilerin kumandasndaki gler den bir blmn, geici de olsa bakente getirmekle saland. Bu tedbirlerin alnm asndan sonra Paann ce naze treninin cinayetin ertesi gn yaplaca ilan edil di. Bu tren bir yerde T nin muhalefete kar gvde gs terisi olacakt. 150.000nin zerinde bir kalabaln katld tren ok grkemli oldu. Halk, cokulu bir ekilde Paanm a r kasndan gz ya dkyordu. Trenin arkasndan byk

78

bir m uhalif av balatld. Komploda uzak yakn parma olan herkes ya tutuklanyor, ya da yurt dna kaarak canm kurtaryordu. Ele geen ve gemeyen btn komp locular Remzi Paamn bakanlndaki skynetim m ah kemesi tarafndan yarglandlar. erif Paa, Prens Saba hattin, Gmlcineli smail Hakk, Eski Dahiliye Nazr Reit Bey, Kemal M ithat Bey, Pertev Tevfik, Kaymakam Zeki Bey (Vahdettinin kaynbiraderi), Nazmi P aa olu Abdurrahman, Emekli Jandarm a Kumandan Mehmet Bey, Kavakl M ustafa gyaplarnda idam a mahkum oldu lar. Damat Salih Paa, Polis Siyasi Ksm Mdr Mu hip, Miralay Fuat, Yzba erkez Kazm, Topal Tevfik, Haan Kaptanolu, Ziya ve kardei Hakk, Temen Meh m et Ali, Abdullah Safa, ofr Cevad ve Jandarm a Kemal de yzlerine kar idam a m ahkum edildiler. S altanat ai lesinden Salih Paann aslmamas iin eitli basklar gelmesine karn sonuta hkm ler infaz edildi. Sait Halim Paa Sadrazam lka asaleten atand. Da hiliye Nezaretine Talat Bey, Harbiye Nezaretine Ahmet zzet Paa, Nafa Nezaretine Osman Nizami Paa, Ziraat Nezaretine Sleyman Bostani Efendi getirildiler. Bylece T kurulduundan beri ilk kez kendi istei dorultusunda kabine kurm u oluyordu. Muhalefet ise, artk bam do rultam ayacak biimde ezilmiti. Yeni kabinenin kuruluundan biraz sonra, Balkan devletleri, Rumeli topraklarnn paylam nedeniyle an lamazla dtler. Bulgaristan, Ege Denizine erimek iin adeta bu anlamazl krklyordu. Nitekim Srbis tan ve Yunanistana kar 3 Temmuz 1913de ani bir sal drya geti. Buna karn Romanya da Bulgaristana kar savaa girdi. Olaylar Edirnenin geri alnabilmesini ger ekletirecek biimde geliiyordu. T nin liderlerinden bir blm Edirneye doru ordunun yrye gemesini is tiyorlard. Ayrca bunun iin de gerekeleri vard, nk Bulgaristan b an antlam as gerei snr olan MidyeEnez hattna ordulann ekmemiti. Sonuta Ahmet zzet Paa ikna edilerek gerekli hazrlklara baland. Byk devletlerin kar koymasna ramen harekata balayan ordu ileri yryne geti. Fethi Bey kumandasndaki kuvvetler Krklarelini, kurtanrken, Enver Bey. kum an

79

dasndaki kuvvetler de 21 Temmuz 1913de Edirneye gir diler. Bylece T nin Babli basknm yaparken kamuo yuna vermi olduu sz gereklemi bulunuyordu. Bu arada Kuuba Eref, Sleyman Askeri ve militan baz subaylarn oluturduu milisler Bat Trakyamn bir bl m n de k u rtarara k burada bamsz bir cumhuriyet kurdular. Bu cum huriyet iki ay sreyle yaad, 29 Eyll 1913de stanbulda B ulgaristanla im zalanan ban an t lamas gerei, bu yre Bulgaristana brakld. stanbul antlam asyla izilen Trkiyenin Avrupa sm n bugn de aynen korunm aktadr. Balkan b annn balad Eyll 1913de lkenin iinde bulunduu durum un ksa bir tanm yaplsayd unlar sylenebilirdi: Devletin snrlan daralmt. Rume li btnyle elden gitmiti. Oysa bu yre im paratorluun en ileri yresiydi. Geriye kalan Anadolu, Suriye, Irak ve Arap yanm adas ise iktisadi adan ok geri kalm bir yapdayd. Bu blgenin ulam, sanayi ve dier bayndr lk olanaklan bulunm am aktayd. Halk, devletin yllar bo yu sren tek boylu smrsnden tr merkez hk mete kar kskn, cahil ve yoksuldur. Bu ynlara da yanarak byk atlm lann yaplmas olanaksz grn mektedir. Osmanl aydn bedbinlik iersindedir. Halkn dorulan farkedebilmesi iin ksa srede eitilmesi ve ada geliimler dorultusunda ileri bir dzeye kavutu rulm as zorunludur. Bu ise bir inan ii olduu kadar ekonomik olanaklara baldr. Dier yandan alt yz yl lk Osmanl geleneinin sonucu olarak btn sorunlann zm devletten beklenmektedir. Peki devletin bu ynde neler yapmas gerektiini sergileyecek bir model var mdr? T n in belirgin bir modeli bulunm am aktadr. Yal nz Edirnenin kurtuluundan sonra toplanan 1913 Kongresinde (20 Eyll 1913) Fethi Beyin okuduu al nut kunda o gne kadar geen olaylar zetlendikten sonra "m paratorlua ekonomik canllk kazandracak yeni k a nunlara, ticaret ve endstrisinin gelitirilmesi, tanm kooperatiflerine ulusal banka ve benzeri finans kurulula n n a gereksinim olduu vurgulanm aktayd. Ayn konu m ada eitim sorunu, dinde yozlamann nnn alnmas gibi temel konulara da deiniliyordu. Bu kongrede atlan

80

bir adm da Tye tam bir siyasi parti hviyetinin veril mek istenmesidir. rgtlenmenin bu dorultuda deiti rilmesi gerektii al konumasnda ortaya konm utur. T demokrasiye ve M erutiyet dncesine saygsn gstermek amacyla seimleri yenilemitir. Bylece 1912de feshedilen Meclis-i Mebusan yeniden toplanm tr. Yeni Meclis-i Mebusanda artk muhalefet yoktur. Buna karn Ermeni ve Rum aznlk milletvekilleri kendi program lan dorultusunda grlerini, eletirilerim yap mlardr. Ekonomik durum bir nce de belirttiimiz gibi tam bir bunalm m anzaras gsteriyordu. Savan verdii y knt lkenin her yannda devam ettii gibi yzbinlere ulaan gmenlerin yaratt sorunlar da bu ykntya ye ni boyutlar eklemiti. M aalar muntazam denememek teydi. Hzinenin ihtiyalan ksa vadeli avanslarla kar lanyordu. Cavit Bey d bor bulma konusunda byk uralar vermekteydi. Bu dnemde en nemli borlanma Nisan 1914de F ransa ile yaplan ve Paris borsasnda i lem gren borlanmadr. Bu T nin ileri gelenleri arasn da byk sevin uyandrmt. Bu arada T nderleri arasnda nemli baz ekime lerin olduu grlmektedir. B unlann nde geleni Enver B e /in Harbiye Nazrl konusunda kmtr. Gen su baylar Balkan Savam n yenilgisini ordu kom uta dzeyi nin yallna balyorlard. Bunun iin de Enver Beyin Harbiye Nazrl konusunda srarlydlar. Ahmet zzet Paa kendisine nerilen ordunun btnyle genletiril mesini kabul etmeyince Ocak 1914te Harbiye Nazrl ndan ve B akum andanlktan istifa etm itir. Trablusgarp ve Balkan Savandaki b aanlanndan tr alt yl kdem alarak feriklie getirilen Enver Paa Harbiye N a zn, ayn ekilde terfi ettirilen Cemal .Paa da Bahriye Nazrlna atanm lardr. Sorun kartmas muhtemel olan Fethi Bey Sofyaya bykeli olarak gnderilmi ya nna da ateem iliter olarak M ustafa Kemal verilmitir. 1914 yl dnyann bir paylam savana doru hzla yol ald bir dnemdir. Osmanl Kabinesi de bu gidiin farkndadr. Aynca bu paylamn odak noktalanndan bi rinin de Osmanl m paratorluu olacam bilmektedir.

81

Bu paylam hi olmazsa on, on be yl geciktirmek ve bu sre iinde ekonomik ve sosyal anlam da daha bir gl hale gelmek o gnk ynetimin amacyd. Ne var ki yap lacak bir savata kimse O sm anllarla birlikte olmak iste miyordu. U fukta grlen paylam sava ortam nda Os manlI m paratorluu yalnz kalm, ite bu koullar al tnda Almanya m paratorluun a yanald. D aha sonra lar M ustafa Kemalin de belirtecei gibi im paratorluun savatan kaabilme gibi bir seenei yoktu, tek seenek, belki de savan zamanlamasyla ilgili olabilirdi. 1914 Temmuzu n a gelirken grnm byleydi.
VIII. B y k S a v a v e ttih a t v e T era k k in in S on u

I. Dnya Sava yla ilgili ok ey yazlmtr. Bunla rn banda IT nderlerinin kabinenin birok yesine da hi haber vermeden Almanya ile 2 Austos 1914te bir itti fak antlam as imzalam olmalar gelmektedir. Savaa giden gnleri Cavit Bey gnlnde, kendi endielerini de dile getirerek yle anlatm aktadr: "3 Austos 1914... Bu sabah Moratoryum Kanununu imza ettirm ek iin Sadrazam n konana gittiim vakit Weberi odada bek ler buldum. Sadrazam acele bir eyler yazyordu. Enver, Talat, Halil oradaydlar. Durumda bir olaanstlk his settim. T alattan sebebini sordum, "yemin ettik" diyerek sylemedi. Bu cevaba hayret ettim, ve derhal kendisine yoksa Almanya ile ittifak m ediyorsunuz dedim. Biraz sonra Sadrazam yazd kad zarfa koyarak Webere verdi. Biz de Sadrazam n yanna girdik. Kimseye ifa et meyeceimize dair yemin ettik..." "Akam Talat bize geldi. Birlikte Envere gittik. Ge rek evde gerek yolda kendisine yaplan muamelenin memleket iin nasl bir vehamet tekil ettiini, pek ziya de ^korkmakta olduunu Almanlarn bizi savunacana dair olan kayt ve artn hayali bir eyden ibaret kalaca n anlattm ... Enverin evinin nnde otomobilden iner ken "Ne yapalm oldu bitti, Sadrazam im za etti, mukad derat" dedi. Sadrazam n evine gittik. Talat benim itiraz m syledi. Ve tadilat yaplmas lzum undan bahsetti..." Ama herhangi bir deiiklik yaplmad.

82

Sava bir Kurban Bayram gn geldi. Yavuz ve Mi dilli adlarm alan iki Alman gemisi Karadenize karak Rus sahillerini bombardman ettiler. Gney Rusya sahil lerinin bombardman edildiim stanbul Kurban Bayramnn birinci gn rendi. Bu haber hem aknlk hem de sevin yaratt. U luslararas politika alannda kesin bir yan tutm ann getirecei ac sonulan bu olayda grmek teyiz. Osmanl mparatorluu kendi bilgisi dnda bir sa vaa srklenmiti. Bu bamszlk iddiasnda olan bir devletin karlaabilecei en arpc durumdur. Bylece bamszln ve gelimesini bir baka lkeye balam a nn diyeti denmektedir. Osmanl ordulan sava boyunca deiik cephelerde arptlar. Gneyde Sina ve Kanal cephesinde, K utl Amare ve Irakta, douda Sankam ta, batda anakka lede, nihayet Dou Avrupada Galiyada. Gen Osmanl ordusu Galiyada, anakkalede Ve Kutl Amarede b yk b aan lar kazand. Ama Sankam hareketi ve Kanal Sava tam bir felaketti. Sava dneminde bugn dahi byk tartm alara ne den olan Ermeni tehciri yaand. zellikle douda cephe arkasnda Ermenilerin Trk ordusunu arkadan vurm a abalan bu k aran n alnm asnda en byk etkendir. Ger ek olan udur ki Rus ordulannm ileri harekat srasnda Erzurum da, Vanda ve Dou Anadoluda Erm eniler b yk zulmler yapmlardr. Tehcir olay da ok ackl so nular veren bir mecburi g olaydr. Yani terazinin iki kefesi de acyla, lmle doludur. Bu konunun aynntsna kitabn dar erevesi ierisinde girmek istemiyoruz. Yal nz bir noktay da belirtmek istiyoruz. T liderlerinin bir blm, kantlanm ayan, l i r dizi iddiay canlanyla de milerdir. Sait Halim Paann istifas zerine 22 Ocak 1917 g n T alat Paa sadrazam olur. 4 ubat 1917de de kabine kurulur. Kabinede Harbiye ve Bahriye Nezaretleri gene Enver ve Cemal P aalara verilmitir, ura- Devlete H a lil Bey, Hariciyeye Ahmet Nesimi, M aarife kr Bey, Ticarete M ustafa eref Bey, Nafaya Ali Mnif Bey, Pos ta Telgrafa Haim Beyler getirilmitir. Maliye Nezareti ne 17 ubatta yaynlanan bir irade ile Cavit Bey a tan

83

mtr. Talat Paa, kabine programnda savaa giri nedeni zerinde durm adan bu savan Osmanl Devleti iin bir varolma sorunu olduunu vurgulamtr. Talat Beyin ko num asnda iae sorunlarna ve sava sonrasnn ekono mik glklerine nemli bir yer ayrlm tr. Meclis-i Mebusanda hkm et program okunduktan sonra basn or ganlarnda kan yazlarn hemen btn Talat P aadan yanayd. T nin bu son hkm eti dneminde, savan zor ko ullarna ramen bir dizi toplumsal ve kltrel dn m n gerekletirilmesine allmtr. B unlar yle sra lanabilir: - H ukukta birlii salayabilmek iin yeni ve ada y asalann getirilmesini ngren dnmler. zellikle k a pitlasyonlarn kalkm asndan sonra ticari ilikileri kap sayacak yeni bir dzenlemenin gerei ortaya kmaktay d. Borlar ve ticaret yasalar alannda bu tip dzenleme lerin yaplabilmesi iin bir komisyon kurulm u, bu arada baz yasalar kanun gcnde kararnam elerle deitiril m itir. Bunlarn ierisinde kadnlara yeni haklar tanyan "Hukuk-u Aile" kararnam esi nemli bir yer alm aktadr. - eriye mahkemelerinin m eihattan aynlp Adliye Nezaretine balanmas. Bu k arar Osmanl m paratorluunun toplumsal ve siyasal yaps da gznnde tutuldu unda cretkar saylabilecek karardr. - Devletin ve toplumsal kurum lann laikletirilmesi asndan atlan bir baka nemli adm da medreselerin eyhlislamlka balanmasdr. 2 Nisan 1917de yrr le giren bu yasaya gre dini eitim belirli kurallara balanyordu. -Miladi takvimin kabul konusunda giriimler. Meclis-i M ebusanda kabul gren bu tasar Ayan Meclisinde nemli deiikliklere uram a tehikesiyle karlam asayd miladi takvim 1917 ubatnda kabul edilmi olacakt. Ne var ki gerek Meclis-i Mebusanda, gerekse Ayanda bu ko nu zerinde byk tartm alar oldu. Sonuta Rumi yllar deitirilmedi, fakat Rumi ay ile Miladi ay arasndaki 13 gnlk fark giderildi. Bylece sadece bin dokuzyzl yl larn telaffuz edilmesi engellendi.

84

Ekonomik sorunlar bu son kabineyi dier sorunlarn oundan fazla dndrm ve uratrm tr. Bu so runlarn banda ulusal banka sorunu gelmektedir. Sava srasnda Osmanl Bankasm n srekli glkler kart m as Tye bir ulusal bankann kurulm as gerektiini du yurdu. "Osmanl tibar- Milli" bankasnn 400 bin pay se nedinin sat iin kaytlar 1917 banda ald. B unlarn bir blm satldktan sonra geriye kalan blm de dev let tarafndan satn alnd. 11 M art 1917de kuruluunu tam am layan banka ilk kez tm ilemlerin Trke yapl d ulusal nitelikli finans kurum u zelliinde almala rna balad. Gene bu dnemde kooperatifilik konusunda eitli atlm lar yapld. Memur kooperatifleri yaygnlat. Ah m et Cevatn (Emre) gayretleriyle stanbulun birok sem tinde mahalle tketim kooperatifleri kuruldu. Daha son ra T nin nde gelen liderlerinden K ara Kemal Bey u kooperatifleri rgtledi. Milli Sultanahm et Kooperatif irketi, Milli Boazii Kooperatif irketi, Milli Fatih Koo peratif irketi, Milli ehzadeba Kooperatif irketi. Bu irketlerin ortak says 2-3 bin arasnda oynamaktayd. Gene bu dnemde gerekleen ulusal borlanma ya da o gnk adyla "Milli stikraz, Osmanl mparatorluunda devletin dorudan halka giderek yapt ilk bor lanmadr. Borlanma ile ilgili yasa 3 Nisan 1918de kt. O dnem yaynlanan btn gazeteler borlanma ile ilgili haber, yorum, ilanlar yaynlayarak giriimi desteklediler. Dier yandan stanbulun temel gda maddeleri, zel likle buday asndan beslenmesi konusu K ara Kemal B eyin denetim ve ynetiminde oluturulan bir ticari h e yete verilmitir. Bu kurulu btnyle T nin giriimiyle oluturulm utur. T, "Heyet-i Mahsusa-i Ticariye" ad ve rilen bu rgt evresinde birtakm irketler kurarak ve kurdurarak iae olayn zmlemeye almtr. Ne var ki sava boyunca iae sorunu T nin zmlemeyi baara mad bir sorun olarak kalm tr. Sava dneminin T ynetimi asndan um utlar ya ratan olay Sovyet Devrimi sonucu arlk O rdulannn M ttefikler karsnda yenilgisidir. 20 Aralk 1917de Brest-Litovskda balayan bar grmelerinde Osmanl

85

lar dou snrlarm gvence altna alm lard. Bu antla m a zerine savan gelecei ynnde um utlar artm tr... Ne yazk ki bu um utlara ramen ac son 1918 sonbaha rnda geldi. 1918in ortalarnda Sultan Reat ld, yerine Vahdettin Padiah oldu. 8 Temmuz 1918de Talat Paa yeniden sadrazam olarak atand. Kabinede byk dei iklikler yaplmad. Almanlarn Bat cephesindeki taaruzu baarszlkla sonulannca savan sonu gzkmt. Almanlar ban isteyeceklerini 1 Ekimde Trkiyeye bildirdiler. Yapacak bir ey kalmamt. Talat P aa ve T nin son kabinesi isti fa etti. Talat Paanm istifas u resmi teblile kamuoyu na duyuruldu: "Sadrazam Talat P aa Hazretleri, mabeyn-i hm ayuna azimet ederek kabinesinin istifasn zat- ahaneye takdim etmitir." T nin son kongresi 1 Kasm 1918de merkez- umumi binasnda toplanmtr. Kongreyi aan Talat Bey nce T nin bir tarihesini yapm ve szlerini yle bitirmitir: "Vaziyetin ald ekil zerine T hkm eti iktidar mev kiini terkettii gibi cemiyet liderleri de istifa ediyorlar. Cemiyetin bundan byle izleyecei hareket hakknda k a ra r vermek kongrenin yetkisindedir." 2 Kasmda Talat, Enver, Cemal ve baz arkadalar bir Alman sava gemi siyle stanbuldan uzaklatlar. Kongre bunu toplantnn nc gnnde rendi. Ve uzun tartm alardan sonra 5 Kasm toplantsnda T adnn tarihe kart yaplan oylamayla kabul edidi. Program komisyonun acele hazr lad bir taslak kabul edilerek "Teceddt" adyla yeni bir frka kuruldu, T nin mal varl bu firkaya devredildi. Kongre bu hava iinde kapanm ya da kapatlm tr. Bu kongrede T feshedilmitir. Ama ttihatlar ve ttihat lk sona ermemitir. Y urt dna giden Talat, Enver, Ce mal Paalar ve onlarla birlikte olan eski ttihatlar d nceleri ve inanlar dorultusunda savam larn sr drmlerdir. 1927 Ankara Mahkemesi bir anlam da T nin tasfiyesi biiminde de nitelenm ektedir. Bu mahkeme de eski liderlerden birou tasfiye edilmitir. Ama tti hatlk yaklam gnmze kadar etkisini srdrm tr.

86

D R D N C BLM

TTHAT VE TERAKKNN RGT YAPISI

I. C em iy et m i, F rk a m?

T, Selanikte kurulduu ilk andan itibaren gizlilii de iinde barndran bir cemiyet olarak ortaya kmtr. Uzun yllar cemiyet olarak anlm, bugn bile Tden sz ederken cemiyet szc yelenmitir. Meclis-i Mebusann alndan itibaren T nin setirdii milletvekilleri byk bir ounluu salamlardr. Bunlarn byk bir blm cemiyet yesi idiler. Bu noktadan sonra ortaya bir Cemiyet ve Frka ikileminin kmas kanlmaz ol m utur. Meclis-i Mebusandaki milletvekili grubu Frka olarak nitelendirilmitir. T ank Zafer Tunayamn altn izdii gibi "Frka cemiyetin dourduu ocuktu." F rkam n Meclis dnda bir rgt yoktu. Yurt dzeyin de r gtlenmeyi cemiyet, T kulpleri vastasyla salyordu. 1909da Cemiyet ve Frkam n birbirinden aynld ne srlm ve her ikisi iin de bir i tzk hazrlan m tr. Bu tzklere gre Frka, cemiyetin parlam entoda ki uzants gibi kabul edilmi, lokalinin ayn olaca belir tilm itir. Cemiyetin temelinde ise, yurda yaygn bir bi imde kurulan kulpler yer alm aktadr. Bunlar o gnn idari blnmesine gre sancak ve kazalarda bulunm akta dr. Kulplere devam etmek iin T n in yesi olma koulu yoktur. O yredeki herkes bu lokallere girebilir, onlann alm alanna katlabilir. Bylece cemiyete, toplumun kl cal dam an olma grevi de verilmi olmaktadr. Her vila yette bu kulplerin bal olduu bir "Heyet-i Merkeziye", bunlann da bal olduu bir "Merkez- Umumi" vardr. Cemiyete yneltilen gizlilik sulam alanm kaldrm ak iin, oluum dernekler yasasna dayandnlm, ye olur ken yaplan "Tahlif treni de kaldnlm tr. Bundan sonra, 1913 ylna kadar eitli deiiklikler yaplmsa

87

da cemiyet ve frka ikilemi genel hatlarn korum utur. T nin m utlak olarak iktidarm pekitirdii 1913 y lnda yaplan kongresinde, yllardan beri sren, eletiri len, bu ikili yapnn kaldrlmas, bir kitle partisinin olu turulm as iin nemli k ararlar alnm tr. Bu kongrede parti yle tanm lanm tr: "ttihat ve Terakki Cemiyeti, program ve aada gsterilen tzk kabul eden Efrad- Osmaniye ve gazeteler ve zmrelerden meydana gelen bir siyasi F rkadr." Grld gibi bu tanm ok kapsam l dr. Sadece kiileri deil, yayn organlarn, toplumsal katm anlar, alt-gruplan iermektedir. Bu yap iersinde ki merkez rgtlenmesi gene ikilidir: a) T Cemiyeti: Toplayc, kitleci bir dem ektir. Yasa m a alan dnda alr. Bir genel bakana, genel sekre tere, "Merkez-i Umumi'ye sahiptir. Bunlarn, yani yne ticilerin milletvekili olamayacaklar da belirtilmitir. b) T frkas Meclis-i Mebusan ve Ayandaki ttihat yelerden oluur. B unlar yasama alannda almakla g revlidirler. Milletvekillerinin tatil srelerinin 1/3 n kendi seim yrelerinde, ya da yurdun dier yrelerinde geirerek, o blgelerdeki sorunlar renmeleri, halkla iliki kurm alar zorunlu hale getirilm itir. Frkann y rtcs "Vekil-i Umumi" ve ynetim kurulu ise "Kalem-i Umumi" olarak adlandrlm tr. Bu rgtlenme ya ps, partilerin bugnk Meclis gruplarnn rgtlenmesi ne benzemektedir. Dikkat edilirse cemiyet-frka ikilemi ortadan kaldrl m asna ramen rgt yapsnda gene de ikili bir yap or taya km aktadr. Bu ikili yapy birletiren kurul ise "Meclis-i Umumi"dir. Bu kurulun her iki kanattan gelen doal yeleri bulunduu gibi seimle gelen yeleri de Ge nel Kongre tarafndan seilmektedir. in temelinde 1908 ylndan itibaren T rgtnn almalar iki alt rgt tarafndan, adlar ne olursa olsun yrtlm ekteydi. Tnin da dnk alm alarn "Tekilat- Hariciye y r t mektedir. "Tekilat- Teriiye" ise meclislerdeki alma lardan sorumludur. Merkez, her zaman, bu iki alan ze rinde zel bir yere sahip olmutur. 1913 vedaha sonraki yllarda yaplan deiiklikler bu yapnn zn deitir m em itir (Daha ayrntl bilgi iin baknz: T ank Zafer

88

Tunaya, Trkiyede Siyasi Partiler, Cilt III, ittih a t ve Te rakki, H rriyet Vakf yay., stanbul, 1989).
II. ttih a t v e T era k k in in K o n g releri

IT kuruluundan 1918e kadar dokuz kongre topla mtr. Bu kongreler genellikle Austos-Ekim aylarnda toplanmtr. 1908, 1909, 1910 ve 1911 Kongreleri Sela nikte gizli olarak toplanmtr. Buna karn 1912, 1913, 1916, 1917 ve 1918 kongreleri ise stanbulda toplanm tr. Bu kongrelerle ilgili bilgiler u anda derli toplu ola rak sadece bir makalede, Agah S im Leventin, 1947 y lnda Memlekette kan "ittihat ve Terakki Kongreleri" adl makalesinde bulunm aktadr. Cemiyetin ilk kongre lerini gizli olarak yapmas daim a eletirilm itir. Bu kongrelerle ilgili u bilgileri vermekte y arar vardr: -1908 Kongresi: Bu kongrenin k a ra rla n 13 maddelik bir belge ile kamuoyuna duyurulm utur. Bunun dnda 21 maddeden oluan bir siyasi program da yaynlanm tr. Bu siyasi programn en nemli blmleri Anayasada yaplmas gerekli deiiklikler konusuna aklk getirm e sidir. B unlann arasnda milletvekillerinin yasa teklif et me, seme hakknn belirli bir servete bal olmakszn herkese tannm as, gayn mslimlerin de askere alnmas nde gelen konulardr. Siyasi programda eitim konusu na da arlkl bir yer verilmi ve btn okullarda devle tin denetimi ilkesi kabul edilmitir. Programn ekonomik blmleri zayftr. Yalmz bu programda iftiyi toprak sahibi yapma ilk kez Trkiyede gndeme getirilmitir. -1909 Kongresi: Bu kongrenin IT asndan en nem li k aran cemiyetin gizlilikten kanlarak dem ekler yasa sna gre kurulm as gereinin kabul edilmesidir. Bu kongrede seilen merkez- umumi yelerinin adlan ilk kez kamuoyuna aklanmtr. -1910 Kongresi: Bu kongre yanks fazla olmayan bir kongredir. Eitim program ierisine yetikinler iin gece ku rslan oluumu konulmutur. ene bu programda "Millet-i Osmaniyye" deyimi kullanlm tr. 1911 Kongresi: Bu kongre Tye kar muhalefetin doruk noktasna ulat ve Trablusgarp Savann ba

89

lad bir dneme rastlar. Kongrede T nin bana byk sorunlar karacak olan Anayasamn 35. maddesinin de itirilmesi kabul edilmitir. Toprak reformu konusunda bir adm daha ileri gidilmi, tarm sal krediler asndan nemli k ararlar alnm tr. T ilk kez bu kongrede "az ge limi olma" koullarm tespit etm i grnmektedir. Bu arada anti-feodal bir yaklam d a kongre belgelerine h a kimdir. Kongre sonunda Tanin gazetesinde ok sert bir bildiri yaynlanm tr. - 1912 Kongresi: Bu kongre stanbulda toplanmtr. T artk m uhalefettedir. Bu kongrede ilk kez yeler ara snda sert tartm alar olmutur. Gene bu kongre m uhale fetin ve hkm etin ar hcum lar ve basklan altnda gemitir. Hseyin Cahit, Cavit Bey ve daha birok cemi yet yesi tutuklanarak Bekiraa Blne gtrlm lerdir. Tanin kapatlm tr. -1913 Kongresi: Bu kongre bir yl ncesinin tam aksi koullar altnda toplanmtr. T iktidardadr. Edim e kurtanlm tr. Ama buna karn Selanik artk Osmanl lkesinde deildir. Bu kongrede ekonomik sorunlar, antiemperyalizm ciddi boyutlarda ne kanlm tr. Kabul edilen programn ikinci maddesinde aynen yle denmek tedir: "T firkas, milli iktisat siyasetinin bamszln zorlatran ve yabanclarla ilgili mali ve iktisadi imtiyaz ve ay n lk lan kaldrm aya alaca gibi tm kaptlasyonlann da kaldnlm asm salamay en kutsal ama sa yar." H azrlanan programn en geni blm ekonomiye aynlm tr. Z iraatte tan m kredisi olay ve bunlann da tesinde tan m sendikalan kavram ortaya atlm, bir n ceki kongrede zerinde durulan tan m d a feodal balann kaldnlm as da yaplacak dzenlemelerin iinde saylm tr. Sanayi alannda "Tevik-i Sanayi Kanunu" kanlm as ngrlmtr. lke ynetimi asndan T yetkinin genilii ve grev blm temelini gndeme getirm itir. Gene bu kongrede, daha nce de deindiimiz firka iinde rgtlenme sorunlanna aklk getirilm itir. - 1916 Kongresi: Bu kongre sava yllanm n havas ierisinde toplanm tr. T artk tek partili bir dzen ya ratm tr. Kongreye sunulan raporda Berlin Kongresinden I. Dnya Savan a kadar geen dnem incelenmi ve

90

bu savaa giri nedenleri sergilenmitir. Gene raporda Ermeni tehciri, iae olaylar da ayrntl bir ekilde anla tlm tr. T an k Zafer Tunayann da belirttii gibi bu kongrenin sunu belgesinde grlen en nemli nokta T nin Osmanlc ve liberal yaklam lardan vazgeip Trk, laik ve devleti bir tutum a girmi olmasdr. lk kez bu kongrede alnan kararlarla eyh-l slamlk yeni den dzenlenmek istenm itir. -1917 Kongresi: Bu kongre T iktidannn son kongre sidir. ABD de artk savaa girmitir. arlk Rusyas b yk devrimin depremi iindedir. Ve Talat P aa sadra zamdr. Merkezin hazrlad rapor iyimserdir. Ve ilk kez Reis-i Umumi Talat P aa kongrede bir kapan konum a s yapmtr. 1909-1918 arasnda partinin genel bakanlan unlar dr: Em rullah Efendi, Halil Bey, Seyit Bey, Sait Halim Paa (1913-1916), Talat P aa (1916-1918). Ayn dnem iindeki genel sekreterler ise Dr. Nazm Bey (1908), Hac Adil Bey (1909-1910), M ithat kr Bey (1911-1917). 1908-1918' arasnda Merkez-i Umumide en ok grev alan isimler de yle sralanabilir: M ithat kr, Talat Paa, Enver Paa, Dr. Nazm, mer Naci, Ali Fethi, Halil Hseyin Cahit, Cavit, Ahmet Nesimi, Cemal Paa, Hse yin Cahit ve Hac Adil Beyler.
III. ttih a t v e T erak k in in Y an K u ru lu la r

T, kuruluundan itibaren bir aysberge benzer. Ays bergin su altnda grnmeyen blm nasl grnen b lmnden daha bykse T rgtnn de gznnde olan- blmyle gizli kalan blm arasnda ayn fark vardr. Bilindii gibi cemiyet ilk kuruluundan itibaren gizlilie nem veren bir rgttr. 1908den sonra da bu yapsn byk lde deitirmemitir. Bundan tr de sk sk sulanmtr. "Cemiyet-i Hafiye" deyimi Tyi an latm ak iin kullanlmtr. T nin zellikle gizli kalan "fe dai" yapsndaki militan blm birok kank ie bula mtr. Siyasi cinayetlere, adam sindirmelere rahatlkla girimitir. Haan Fehmi ve Ahmet Samim Beylerin l drl bu dediklerimizin en somut rneidir.

91

Dier yandan cemiyetin ordu ile olan ilikileri de onun siyasi yaam nda nemli bir yer tutm utur. Balan gtan itibaren ordunun gen subay kadrolar cemiyetin atlgan, yiit yelerini salam tr. zellikle 1913ten sonra bu kadrolar "Tekilat- Mahsusa" ierisinde byk eylemlere girimilerdir. "Tekilat- Mahsusa" cemiyetin en gizemli ynn m eydana getirm itir. Gnmzn MT ve benzeri kurulularn kkeni bu rgte kadar uza tlrsa da "Tekilat- Mahsusa"nn yaps ve am alan bu gnklerden farkldr. Bu kurulu 1913te Enver P aa tarafndan oluturul m utur. Harbiye Nezaretine bal gibi gzkrse de te melde organik bir ilikisi yoktur. rgtte bakan olarak Sleyman Askeri Bey, Halim P aa ve Cevat P aalar a lm tr. Zamanla bunlara Dr. Nazm, Atf Bey (Kaml), Dr. B ahattin akir, Yakup Cemil, Rusl Bey, Svari Kay makam Hsam ettin, (Ertrk), E ref ve Hac Sami Kucuba kardeler, mer Naci, Nuri Paa, Eyp Sabri, Sapancal Hakk ve zm itli Mmtaz Beyler de katlmtr. rgtn T ve tm resmi kuram larla iletiim yetkisi var d. K urulutaki alanlar gnlllk temelinde al m aktaydlar. B unlann m aalan Harbiye Nezaretinin r tl deneinden karlanm aktayd. Tekilat- Mahsusann amac ordunun grevini ko laylatrm ak, bilgi toplamak, dm ana kar gerilla m cadelesini rgtlemek ve byle bir savam a girimek bi iminde zetlenebilirdi. Ama bunlann dnda iki ideolo jik am atan da sz edilmektedir. Panislamizm ve Pantrkizm. Bu ideolojik dorultularda alan kurulu, I. Dn ya Sava srasnda birok eyleme imzasn koymutur. Bu eylemlerin bazlan bireysel bazlan da toplu olrak giriilen eylemlerdir. Bu ikinci tip eylemlere tekilatn meydana getirdii ete ve mfrezeler katlm lardr. Ey lemlerin younluu Kafkasya ve yakn dou zerinde top lanm tr. Ortadoudaki eylemlerin iersinde dikkati ekenler, eyh Ahmet El Sunsinin bir Alman denizalts ile s tanbula kam lm as, ve Lawrencea kar giriilen hare ketlerdir. Ne yazk ki bu hareketlerde nemli bir baan elde edilememitir. Kafkasya, Asyaya ynelik eylemlerin

92

ilk admn oluturm utur. Bu eylemlerin balang nok tas Trabzondur. lk eylem Yakup Cemilin kum anda et tii etenin Batum fethi ile balam tr. Gene Trabzon ve Artvin kylarndan Kafkasya ilerine ajanlar sokularak, Ruslarm askeri durum u renildii gibi, o yrelerde k krtra, hareketlere olanak salanmtr. Bu kpnuda en fazla M tislmanlarn youn olduu blgelerde bir ilerle me kaydedilmitir. Asyaya ynelik eylemlerin en nls Rauf (Orbay) Bey ve mer Nacinin gerekletirdikleri ran Seferidir. Rauf Bey ran zerinden Afganistan ve Hindistana k ad ar uzanarak buralarda karklklar kartm a grevini stlenm itir. Bu grubun harekat Al m anlar tarafndan engellenmi, Rauf Beye geri dnme emri verilmitir. Rauf Bey geri dnerken kk bir mf rezeyi randa brakm tr. Bu mfreze Afganistana, ora dan da H indistana ulaabilmi ve o yrelerde snrl baz eylemleri gerekletirebilmitir. te yandan mer Naci kum andasndaki gnll birlikler (Birka bin Krt atls, bin kadar da Trk piyadesi) 1915 Ocak aynda Tebrize girmiler, Hveyze ve Ahraza kadar uzanmlardr. Bu eylemlerin dnda, "Tekilat- M ahsusa'nn en nemli eylemi Edirnenin kurtarlm asndan sonra Bat Trakyay kurtarm a ve orada bir cumhuriyet kurm alardr. M tare ke dneminde Tekilatn stanbuldaki ekirdei nl "Mim Mim" grubunu oluturarak Milli Mcadeleye b yk katklarda bulunm utur. T ank Zafer Tunayann be lirttii gibi tekilata bal ajanlar inanlmaz ilikileri kurm akta byk baan gstermilerdir. liki kurulanlar arasnda M ahatm a Gandi, air kbal, Muhammed Ali Cinnah vb. vardr. ttihad- Terakkiye bal dier yan kurulular ise unlardr: T rk Oca (1911), Kyl Bilgi Cemiyeti (1914), Osmanl M aarif Cemiyeti (1915), Milli Talim ve Terbiye Cemiyeti (1915), H alka Doru Cemiyeti (1917), Osmanl H am allar Cemiyeti, Osmanl S anatkaran Cemi yeti (1913), Kalayc Esnaf Cemiyeti (1915), Osmanl M atbuat Cemiyeti (1917), Mdafa-i Hukuk-u Nisvan Ce miyeti (1913), K adnlan altrm a Cemiyet-i Islamiyesi (1916), Hilal-i Ahmer (1910), Donanma Cemiyeti (1909), Bak M slman Cemiyeti (1915), Mdafa-i Milliye Cemi

93

yeti (1913), Trk Gc Cemiyeti (1913), Osmanl G Demekleri (1914), Osmanl Gen Demekleri (1916)... B tn bu yan kurulular Tnin rgtlenme asndan ne denli deneyimli olduunu ortaya koymaktadr.

94

BEN C BLM

TTHAT VE TERAKKNN DNSEL YAPISI

I. Tarz- S iy a se t

Bu balk, Yusuf Akurann, ok nl bir incelemesi nin addr. Akura Tarz- Siyaset diye bilinen eserin de, ikinci M erutiyet dneminde T nin uygulad si yasal yaklam birbiriyle karlatrm aktadr. Bu yak lam unlardr: Osmanlclk, slamclk ve Trklk. Bu yaklam 1908-1918 dneminin belirli aralklarn da baat bir ekilde Tnin politikas, h a tta ideolojisi ek linde ortaya kmtr. Bu politik yaklamn da Osmanl m paratorluunun koullarnn dayatt birer d nce olduunu syleyebiliriz. Osmanllk dncesi Tanzimattan beri, aydnlar ve hkm etler tarafndan ne karlmtr. T de, Selanik te gizli cemiyet olarak olutuu gnden itibaren, bu fikre nem vermitir. ok uluslu bir devleti kurtarm ak, y aat m ak ve gelitirmek istediinizde baka trl dnmeniz mmkn deildir. Osmanlclk dncesinin o gnlerde "ttihad- Anasr" diye bilinen bir aklamas vardr. "ttihad- Anasr" unsurlarn birlii, yani im paratorluk snr la n iersinde yaam akta olan uluslann birlii demektir. Bylece, im paratorluk iersinde, 19. yzyl boyunca filiz lenen milliyeti, aynlk eilimlerin de nnn alnaca dnlm tr. Ne var ki M erutiyetin ilk gnlerinden itibaren Rum, Bulgar, Ermeni ve h a tta Arnavut milliyet ilii daha bir gl ekilde ne kmaya balamtr. 1908de yaplan Meclis-i Mebusan seimlerinde, aznlk lar, kendi milliyeti eilimlerini pekitiren bi propagan da faaliyetine girimilerdir. Hseyin Cahit Beyin, Taniri de yaynlanan "Millet-i Hakime" balkl yazs bu propagandalara kar bir tepki makalesidir. Balkan Savana kadar "ttihad- Anasr politikas

95

genel izgileri itibaryla egemen politika olarak k alm tr., Dahiliye N azn Halil Bey, bir konum asnda "Vatan- Umumi" kavram n ortaya atm tr. Bu kavram uluslann birliini tam am layan bir dnceyi yanstm aktadr. Halil Bejdin aklamasna gre Osmanl m paratorluu, geni bir "vatan- Umumi"dir. Bu vatan sathnda birok ulus (anasr) yaam aktadr. B unlann sz konusu genel vatan ierisinde yer alan kendi vatanlan bulunm aktadr. Yani "Vatan- Umumi" bir ok "Vatan- Hususi"leri iermekte dir. Kukusuz byle bir yaklam bir eit Osmanl fede rasyonu dncesini de antrm ak tayd. Ak olan u dur ki T nin btn iyi niyetlerine ramen Rum, Ermeni, Bulgar, A rnavut ve h a tta Araplar ulusu, aynlk politik alanndan vazgememilerdir. Balkan Sava "ttihad- Anasr" politikasnn dnm noktasdr. Bu sava im pa ratorluk iersinde Trk unsurunu ne kartm tr. Os manlI olma yaklam her ne kadar sryor gzkmse de, gerekte tarihe gmlmtr. slamc, o gnn deyimiyle "pan-islamist" politika Abdlhamit iktidanndan itibaren sregelen bir siyaset tir. Osmanl Padiahnm ayn zam anda Halife oluu, ngilizlerin yakn doudaki yaylmac siyasetine kar s lam esini ne karan siyasetin arlk noktasn tekil etm itir. T liderlerinin A lm anlarla yapt ittifak antla masnn sonucu, Alman m paratorluu da yakn dou politikalan asndan T nin Panislam ist politikasn des teklemi, bundan kendi kan dorultusunda yararlanm a h esaplan yapm tr. T, slami eleri srekli olarak kendi politikas a sndan kullanm tr. Buna ramen laik bir yapya sahip oluu, eitimde, yargda slami etkileri m m kn olduu kadar en aza indirm e politikas gtt iin bu evrelere tam anlam yla yaranam am tr. Parti iersinde kurduu ilmiye komitelerine ramen, Meclis-i Mebusandaki m u halefet srekli bir biimde Tyi eriat k u rallan n a kar k ararlar alm akla sulamtr. zellikle 1916dan sonra Rumi takvim in dzenlenmesi, medreselere ve dini eiti me yeni bir grnm kazandnlm as, buralarda okutulan derslerin adalatm lm as koyu dinci gruplann ak ol m asa bile, altan alta byyen muhalefetiyle karlam-

96

tr. 1918den sonra, yani m tareke yllarnda, T liderleri "Divan- H arpte yarglanrken kendilerine bu dorultuda birok soru sorulduu gibi, sulamalarda da bulunulm u tur. T nin slamc yaklamm bir anlam da Ziya Gkalpm u szleri daha bir ortaya koyacaktr: "Trk m illetin den, Bat medeniyetinden, slam mmetindenim". Milli yetilik ve Bat uygarlndan yana olmakla slami d nce ve akideler nasl bir araya getirilebilinir? Bu soru bugn de geerliliini korumaktadr. Trklk hareketi 1908 Devrimi ile birlikte su y zne kt. O gnlere dein "Etrk- bi drak" (draksiz Trkler) olarak adlandrlan Trkler, ulusal bilinlenme dzeyi ynnden ok geride idiler. Osmanl ynetimleri onlara daim a ikinci snf insan muamelesi yapmlard. Ynetim iin Trkler askere alnan, smrlen bir yn olarak kalm tr. Tli gen aydnlar, Rumelide yakndan tank olduklar Bulgar, Yunan ve Ermeni milliyeti hare ketlerinin etkisiyle Trk milliyetiliinin de uyanmas gerektiine inanmlard. Balkan Sava, byk devletlerinin srekli olarak aznlklar arkalayan tavrlar, gen aydnlarn Trk mil liyetilii dncesine drt elle sarlm asna neden oldu. Bu akm n ncln, ideologluunu Ziya Gkalp y a p maktayd. Gkalp bir anlam a T nin dnsel yapsnn bileenlerini belirleyen kiiydi. Trk Ocaklar bu dorul tuda rgtlenmenin somut rneini oluturm utur. Trk Yurdu, Yeni Mecmua, h a tta bir yerde gene T nin kart t slam Mecmuas reformcu, radika] tezler reterek ge lien bu yeni dnceyi gelitirmeye alm aktadr. "Fi kirler birbiri ardndan doup tam aktadr. Halk uyan mtr. Milli mefkure, Milli uur, Milli Vicdan kavram lar birer kutsal ilke olmutur. Ziya Gkalpciler bu ilkelere ideolojik bir atlm ve kendi kendini kefetme duygusu vermilerdir... Dincilerin basksndan kurtulm ak, yabanc karsnda aalk duygusuna kaplmamak, kendi kendi ni yaratm ak." (T.Z. Tunaya, ttihat ve Terakki, S: 316) te verilmek ve varlmak istenen nokta budur. Sonuta "kk mazide olan ati"ye eriilecektir. Bu ilkelere uygun yaam modeli ise Gkalpin 'Teni H ayat nerisinde bu lunm aktadr. Yeni H ayat milli dncenin denetimi al

97

tnda, Osmanl m paratorluu iin, Trk ilkelere daya nan bir yaam biimidir.
II. ttih a t v e T era k k in in E k o n o m ik Y a k lam

T nin ekonomik dncesine gelince. Bu noktada akm grmekteyiz. Birincisi Maliye Nazr Cavit Beyde somutlaan Liberal yaklamdr. Cavit B eyin ve yanda larnn savunduu bu politikamn somut rnekleri, Maliye N azn olarak yapt bte konum alannda bulunabilir. Cavit Bey, Osmanllarn y an smrge oluunu simgele yen kurum lann hibir zaman karsnda olmamtr. Dyun- Umumiye ve Osmanl Bankas, ona gre ok iyi alan, rnek alnm as gereken ekonomik messeselerdir. Bunu 1911de, bte konum asnda yle ifade et mektedir: "Memleketimizde mevcut olan yabanc mali ku rum lar hakknda beslediimiz sayg ve gven duygulann a tamamiyle kart olarak, onlara gven duymadmz biiminde yaylan rivayet ve yalanlara kar, bugn lke nin gerek dostlanndan biri, Dyun- Umumiye ynetim kurulu bakan Sir Adam Block, yazm olduu bir rapor la btn o rivayet ve aslsz szleri yalanlad. Evet bizi Dyun- Umumiyenin can dman gibi gsterirken, o mali kurum un bakan lkede kesin olarak byle bir d ncenin olmadm sylyor, hem de kendi lkesinde bi le iddetle eletirilen ve yerilen mali durumumuzu kuv vetle savunuyordu. Ve zannederim ki byle yetkili ve ke limenin btn m anasyla doru bir azdan kan szler, ieride ve danda gven verici olmal. Bu szleri syle yen zata kar da borlu olduum teekkr aka beyan etmeyi grev sayanm". Serbest ticaret yanls ekonomik politika Cavit Beyin ikidard olduu srece izlemeye ve uygulamaya alt bir ekonomik yaklam olmutur. Zaman zaman d bor lardan yaknm, fakat bor ykn artra n eylemlerini srdrm ; gn gelmi, sava yllannda, gayri m eru yol lardan kazanlan paralan savunm utur. rnein, 1917de, gene bte grmeleri srasnda konum asnda yer alan u satrlar ibret vericidir: "... Bir ksm hkm etin himaye ve m zahareti resmiyesi ile dorudan doruya ya

98

da dolayl yollardan kazandlar. F akat her ne olursa ol sun hepsi ticaretin zevkini tatt. Ticaretin zevkini ta t mak, onda devam etmek iin en byk neden, en byk amildir. Kendilerine yaplan m zaharet ve himaye -hatta bazlarnn iddia ettii gibi gayri m eru olduunu varsaysak- sonu olarak ekonomik giriimlere kar bes lenen rabetin temin eyleyecei yarar, benim nazarm da o kadar byktr ki, o gayri meruiyeti bile ortadan kal drabilir". "Milli ktisat" yaklam Ziya Gkalpin erevesini kurduu ve sava yllarnda Tnin ideolojik elerinden biri haline gelen ekonomik politikadr. Gkalp, Yeni Mecmua nm 9 Mays 1918 tarihli saysnda yaynlanan "ktisadi Vatanperverlik" balkl yazsnda Manchester Okulu diye niteledii liberal ekonomik dnceyi ak bir biimde mahkum etmektedir. Ziya Gkalp "Milli ktisat" politikasnn nne ok nemli bir hedef koymutur: B yk Sanayi kurmak. Byk sanayii yaratacak ekonomi politikasnn ara lar ne olacaktr? Himayeci gm rk siyasetinin tesinde bu konuda bir aklk yoktur. zetlersek, Tde, dnsel boyutta grlen iktisat yaklamnn da serbest piya say reddettiini gremiyoruz. Bu nedenden tr Cavit Bey gayri m eru sava kazanlarn ho gryle karlar ken, K ara Kemal Bey esnaflar rgtlemek, ulusal nite likli anonim vb. irketlerin teviki iin nemli meblalar gz kapal kullanm tr. Ulusal sanayici, ulusal tccar, zellikle "Milli ktisat" ve "Mesleki Temsil" yaklam lar nn temel gayeleri haline gelmitir. Yani her akm da kapitalistlemeyi salayacak bir ulusal burjuvazi y arat may amalamt. Baarabildiler mi? Kukusuz ki bu so runun yant, uzun ve ayrntl bir incelemenin konusu dur. Grlen o ki, baarl olunduu pek sylenemez.

99

ALTIN C I BLM

DNEMN SORUNLARI VE TTHAT VE TERAKK

ikinci M erutiyet 24 Temmuz 1908de ilan edilmitir. O gnden sonra, zam an zaman "Gen Trkler" diye de adlandrlan T, lke siyasal yaamm btnyle etkile m itir. H rriyetin ilanyla birlikte lkede iki byk tka nklk grlm tr. B unlardan birincisi demokratik yol lar tkayan, dem okrasinin geliimini kstlayan ttihat politika; kincisi ise lkenin iktisadi ve sosyal kalknm a sn engelleyen B at emperyalizmi (kapitalist Bat lkele rinin em peryalist tutum ve eylemlerini "Bat Emperyaliz mi" biiminde tanmlyoruz. Bu lkelere Rus arl da dahildir). imdi bu iki tkankl ele alalm.
I. D e m o k r a s in in T k a n a n Y o lla n

1908 hareketinin temel slogan, Fransz Devriminin de ian olan "Hrriyet, Adalet, Eitlik ve Kardelik"tir. M erutiyetin ilam da hrriyetin ilam eklinde nitelen m itir. lk gnlerin heyecanyla basn zerindeki sansr kaldrlm , gsteri ve yryler tam am en serbest bra klm tr. stanbulda, yksek bir tan zerine kan her kes "H rriyetin gzellii ve efsunkarl"ndan sz eden n u tu k lar ekm itir. Gsteriler btn yurdu kaplam, ti yatro oyunlar bile "gnn m ana ve nemini" yanstacak yaptlardan seilmitir. O gnlerin heyecann, cokusu nu u rnek ok gzel yanstm aktadr: Hseyin Cahit B e /in T a n in gazetesi hrriyetin ilanndan bir hafta son ra yayn h ay a tn a balam tr. lk tefrika ettii rom an ise Maksim Gorkinin Anasdr. Gazete bu roman "Rusyada yaym y asa k olan, inklabn (1905 hareketi) nl eseri" biiminde h alk a tantm tr. T y e ynelik muhalefet ykseldike zgrlklerin ye niden k stlanm as yoluna gidilmitir. Basnn elini kolu

100

nu balayan "Matbuat Kanunu", ii hareketlerini engel leyen "Tatil-i Egal" yasas bu kstlam alarn nde gelen rnekleridir. F akat kullanlan bir baka kstlam a ynte mi ise ok ilgintir. lkede yeni geleneklerin ortaya k m asna neden olmutur. Olaylar, baz yazarlarn Tye ynelik eletirilerine kar cemiyetin "Fedai"leri kanaly la iddet yolunu semesi, Serbesti yazan Haan Fehmi ile Seday- Hak yaz ileri m dr ve bayazan Ahmet Samimin ldrlmesiyle su yzne kmtr. "Halaskaran" grubunun Meclis Bakan Halil B e /e gnderdikleri, Meclis-i Mebusan hedef alan tehdit dolu mektup, daha sonra "Babli Baskn" ve nihayet M ahmut evket P aa ya yaplan suikast, Szn ettiimiz iddet olaylannn ti pik rnekleridir. Parlam entarizm , M erutiyetin temel eilimi sayla bilir. Daha 1876 Anayasas deitirilmeden, Sadrazam Kamil P aa milletvekillerinin oylan ile drlm tr. Daha sonra, 1909daki anayasa deiiklii ile bu ynde daha kkl dnmler yapld. T nin Meclis ounluu n a sahip olduu dnemlerde parlam enter yntemlere drt elle sanm ld. F akat Sultan Reatn Padiah olmas, T nin Padiah zerindeki etkisi ve bundan da nemlisi Mecliste muhalefetin ykselmesi Anayasanm 35. m ad desinin deitirilmesi dncesini, gndeme getirdi. 35. madde, Meclisin feshi konusunda, Padiahm yetkilerini kstlyor ve fesihi artlara balyordu. stenen deiiklik ise bu kstlam alann yumuatlmas, padiahn daha bir yetkili hale getirilmesi dorultusundayd. Bilindii gibi bu neri byk tartm alardan sonra gerekli oy ounlu u salayamad. Ne var ki 1912 seimlerini takiben olu an Meclis 35. maddeyi istenen dorultuda deitirdi. T siyasi yaam etkiledii on yl iersinde, koullara bal olarak deiebilen dncelere sahip olmutur. Bir nce savunduu fikrin, ksa bir sre sonra tam anlamyla tersi bir yaklam savunabilmitir. rnein Talat Beyin u szleri ok ilgintir: ... Hakimiyet-i Milliye yalnz Millet Meclisinde zannolunur. Byle bir h ata vardr. Halbuki Hakimiyet-i Milliye yalnz Millet Meclisinde deildir. c ra kuvvetinin reisi de aynca m illetin timsalidir." T.Z. Tunayamn deindii gibi, "Frka gayreti bu szleri bile sy-

101

letebilmitir." T bu kank ve eliik dncelerle tek parti ynetimine ulaabilmitir. Sava srasnda "her eyi T de bulm a gayretleri"nin oluturduu noktaya gelin mitir. zetlersek, T on yl iersinde oulcu ve zgr lk bir yapdan, teki (dncede ve eylemde) bir yap ya hzla dnm tr. Bu noktada meclissiz hkm et et me ustalm da sergilemitir. T nin meclissiz bir ynetimi uygulama isteinin en somut arac, "Kanun-u Muvakkat"larla, yani geici yasa larla hkm et etmesidir. Bir incelemeye gre 1908-1918 arasnda T nin yapt geici kanunlann says binin zerindedir. "Kanun-u Muvakkat"lar, belirli koullara uyarak hkm ete geici yasa kartm a yetkisi veren ana yasa hkm ne dayanlarak kartlyordu. B unlan gn mzdeki kanun hkmndeki kararnam elere benzetebili riz. O gnlerde, bu konuyla ilgili olarak T ye yneltilen eletiriler, bugn ayn yolu seen hkm etlere yneltilen eletirilere benzemektedir. uras aktr ki T ynetimi bu yntemi ktye kulanmtr. Anayasaya gre geici k an u nlann Meclise gnderilmesi ve Meclisce onaylan m as gerekmektedir. Ne var ki sz konusu yasalar, Mec lise gnderilmelerine karn gerekli sre iersinde gr lmemitir. Bu konuda Ahmet Rza Bey ile Meclis Bi rinci Reis Vekili arasnda yle bir tartm a gemitir: "Birinci Reis Vekili- Sz konusu olan geici yasa ne k adar oluyor bilmem, drt seneden beri Meclis-i Mebu sanda duruyor. Elbette bir gn kacaktr, o kncaya kadar... Ahmet Rza Bey-Halkn da can kacaktr." Meclis-i Mebusanm nl (sosyalist) milletvekillerinden Vartkes Efendi geici kanunlarla ilgili u eletiriyi yapmtr: "...Bu bizim hakkmz gaspetmektir. Biz Anayasay laykyla korum ak iin buraya gelmiizdir. Onun iin ben teklif ediyorum ki, her eyden nce hkm etten gelen ge ici yasalan n grlmesine balamalyz." Geici yasalann grlmesi srasnda da ilgin olay lar yaanm tr. 1915 ylnn 22 Ekim tarihli 44. toplant snda 249 geici yasa Meclise sunulm utur. Bakan H seyin C ahit Bey bunlann grlmesi ile ilgili yntemi yle aklamtr: "Bunlann zetleri okunacaktr. tiraz

102

edilmeyenler kabul edilmi saylacak, itiraz edilenler g rmeye alnacaktr." Ertesi toplantda 249 geici yasa nn 177si, bu yntemle, toptan kabul edilmitir. Zaman zaman, geici yasa kartma ynteminin, zellikle, laik yasalann kartlp, uygulanmasnda yararl olduu sa vunulm utur. F akat kabul etm ek gerekir ki, T, bu yolu Meclis ounluunu geri plana atan, ynetim anlayna uygun grd iin kabul edip uygulamtr. T, bir anlamda, btn lke halkm renci, kendisi ni de retmen kabul eden bir sivil-asker aydnlar hare ketidir. H areket kendi dorulann ulusal ve evrensel do ru lar olarak kabul etm itir. Bu dn ve izginin dna kanlar, aykm davrananlar ise "gaflet ve delalet ier sinde saylmlardr. Bundan tr demokratik yollar, "vatann ve ulusun yksek karlan" adna tkanm tr. stelik "Vatann ve milletin ali m enfaatlan"nn ne oldu unun tartlm asna bile taham m l edilmemitir. Bu hogrszln yaratt sorunlar ise devlet terrnn daha da artnlm asyla gzard edilme durum unda bra klmtr.
II. E m p ery a lizm in Y a ra tt S oru n la r

1- S a v a la r - T, 1908e Osmanl m paratorluunun paylamn gndeme getiren Reval Toplantsn protesto ederek geldi. Devleti kurtarm ak temel hedefti. H rriyet ler, devleti k urtarm a amacyla isteniyordu. Ne gariptir ki devleti, im paratorluu kurtarm ak isteyen T nin dne minde koca im paratorluk tarihe kant. Aslnda im para torluk oktan elden kmt. Abdlhamit dneminde pek yaygn olarak kullanlan "Hakimiyet-i Siyasiye" politika snn sonucunda oluturulan "Eyalet-i Mmtaze"ler im paratorluu elden kartmann ilk admyd. Bu politi kayla sz konusu eyaletler szde im paratorluun siyasi egemenlii altndaki zerk yrelerdi. Bu ynetim biimi ni, Hseyin Cahit Beyin Yedign dergisinde kan anlan n d an aldmz u satrlarla aklamak doru olacak tr:" ... dare-i mstebide gzleri kapatm , k ulaklan t kam, dilleri koparmt. Bir fazla nefesle, bir fazla daki k a srnmek iin her meskenete, her zillete katlanyor

103

du. Biz hl B ulgaristan bizimdir diye ocuklarmza oku tuyorduk. Bulgaristan oktan gitmiti. T.Z. Tunayann belirttii gibi "Osmanl m paratorluunun k dne minde bu eliki devam etmi, ttihatlar, h a tta ttihat olmayan siyasiler "hakimiyet-i siyasiye" olup bittisini ta rihsel b ir alkanlk iersinde kabul etmek zorunda kal m lardr, ve onu Osmanl m paratorluunun yaamna devam etmesi iin anayasal katagoride bir messese say mlardr." Hakimiyet-i siyasiye politikasnn uyguland yrelerin nde gelenleri: Girit, Rumeli-i arkiye vilayeti, Bulgaristan Prenslii, Cebel-i Lbnan Mutasarrfl, Kbrs ve Msrdr. Ayn politika Ouchy antlam asyla Trablusgarpta da uygulanmtr. Ermeni sorununu zmek iin, 8 ubat 1914de, alt dou ilini yabanc denetimine veren, ncekilere benzer, bir antlam ay T iktidar imzalayabilmitir. Batl dev letlerle, arlk Rusyasnn nerdii iki genel m fetti ge ni yetkilerle bu yreye atanm t. B unlardan biri Nor veli Yarbay Hoff, dieri ise HollandalI (Dou H indistan Eski Valisi) Vestenekti. I. Dnya Savanm kmas so nucu bu antlam a uygulanam amtr. Nihayet Sevr Ant lam asnn 69. maddesinde "Hakimiyet-i Siyasiye" politi kasnn en arpc sonularndan birine rastlam aktayz. Bu maddede aynen yle denilmektedir: "... zmir ehri ve yresi Hakimiyet-i Osmaniye altnda kalacaktr. M ama fih Trkiye, zmir ehri ve arazi-i m ezkre zerindeki hukuki hakim iyetinin icrasn Yunan Hkm etine devre decektir." T U luslararas politika asndan "Hakimiyet-i siya siye" gibi bir alkanl srdrm esine karn, h er trl fiili paylam a ynelik eylemlere de kar koyma abas iine girmitir. Bu dram atik bir elikidir. Bir yerde sonu kanlmaz olarak belirlenmi tragedyadr. 1908-1918 d neminde, T, srekli savalar iersinde siyasal yaamn srdrebilm itir. lk gnden itibaren Yemen yaras din mek bilmez biimde kanam tr. Yemen bir neVi Vietnam tarz bataklktr. Onbinlerce Anadolu evlad bu blgede eriyip gitmitir. zme de eriilememitir. Trablusgarp Sava, Tli gen subaylarn, tm ola nakszlklara karn yiite bir direnii rgtledikleri ve

104

gerekletirdikleri bir olaydr. Sava 1911 ylnn sonla rnda, brahim Hakk P aann sadrazaml dneminde patlak vermitir. Trablusgarp (Bugnk Libya) uzun s reden beri talyan etkisine akt. Meclis-i Mebusanda, blgenin milletvekili olan Naci Bey Aralk 1910da yapt bir konumada bu durum u yle anlatm tr: "... Bugn btn iktisadi hayatmz Italyanlarn eline gemise bu nun ba nedeni m aariftir. slam ocuklar okulsuzluun sefaleti iindeyken, Italyanlar Trablusgarpta ikisi yk sek, geri kalanlar ilk ve orta olmak zere 12 okul am lardr. 30.000e yakn Musevi nfusun ocuklar kamilen talyanlarn elindedir. Orada grdkleri terbiye ile "Hissjyat- Osmaniyeleri bozuluyor. Bu gelime sonucu yirmi bin nfus talyanca konumaktadr. Buna karn bir bu uk milyon Osmanldan Trke bilen 200 adam yoktur. Italyanlar, 28 Eyll 1911de verdikleri ikinci notadan sonra, kendi deyimleriyle "Tripoletano Seferini balat mlardr. brahim Hakk P aa Kabinesi acz ve aknlk iersindeydi. Nitekim ksa bir sre sonra da istifa etti. Yerine gelen Sait Paa da sava srdrm ek niyetinde deildi. Donanmann yrekler acs durum undan tr Ege ve Akdeniz hakimiyeti talyanlara kaptrlmt. Trablusgarpta direnmeyi isteyen sadece T nin bir avu militanyd. Nitekim cemiyetin st organlaryla anlaan bu yiitler direnmeyi rgtlediler. Enver, M ustafa Ke mal, Kuuba Eref, Ali Fethi Beyler ve arkadalar s tn talyan kuvvetlerine kar baaryla savatlar. H ar biye N azn kendilerine gayri resmi olarak yardm etmeyi kabul etmiti. Partinin Merkez Umumisi de bu grupla srekli olarak iliki iinde bulunm utur. H km et bu ey lemi uzun bir sre ayda onbe bin altn vererek (sahip kmadan) desteklemitir. O dnemdeki emperyalist oyunlann aklamak asndan talyann bu savaa Dyun-u Umumiyeden ald borla girebildiinin bilinmesi yeterlidir. Balkan Savam n patlam as zerine, Libya daki direnii rgtleyenler yurda dndler. F akat T h kmetleri, Tekilat- M ahsusa vastasyla Trablusgarpla ilgilenmeye 1917 sonuna kadar devam etmilerdir. 17 Ekim 1912de talyanlarla yaplan Ouchy Antlamasyla (nl hakimiyet-i siyasiye forml iletilerek) Trablus-

105

garp ve on iki ada terkedilmitir. Trablusgarp Sava nedeniyle Tye yneltilen eleti riler ilgin boyutlara ulam tr. B unlann belki de en ar pcs eski sadrazam Kamil P aann Padiaha yazd bir anzadr. Kamil P aa talyanlarm birinci notasnda Osmanl Devletine deil T aleyhine bir tavr aldna dei nerek, uygulad politika nedeniyle cemiyeti eletirmek te ve "Ellerini hkm etten ekerek kendilerini hayr ile rine vermelerini" tlemektedir. Daha da ileri giderek "Vakay- Hayriye rnei bir askeri ihtilalin imdiki itti hat istibdadm m utlaka ortadan kaldracandan" bile sz etmektedir. Ayn dorultudaki bir yargya Yakup Kadrinin Hkm Gecesi adl rom annda da rastlam akta yz: "Olay belki partinin (Tnin) hayatn tehlikeye at m ak lazm gelirken Hakk P aamn istifasyla kapand gitti". Bu dncelere neden olan talyann 23 Eyll 1911 tarihli birinci notasnda yer alan "Osmanl subaylan y la Tnin adam lan banaz ve cahil Trablusgarp halk n, talya aleyhine kkrtm lar, talyanlar da anavata na g etmek zorunda brakmlardr" ibaresidir. Balkan Savanda som utlaan koca bir devletin knn en gzel anlatm Belgrad kalesinde, esir Trk kum andan F uat Beyin bir tabure zerinde ba elleri arasnda, topraa, onun derinliklerine bakarken ekilmi resmidir. Uzakta, apkal birka yabanc gazeteci uzay dan gelen bir yaratkasna onu seyretmektedir. Bir bat bundan daha somut izgilerle grntlenemez sannm... Osmanl m paratorluu iin sonun balangcdr Bal kan Sava. Bu sava sadece asker yaam am tr, tm halk gerek, yayn organlannda okuyarak, evlatlann gndererek yaam tr. Rumelide, serhat boylanndaki Osmanl toplumunun o korkun gmen olma ryas im di btn im paratorluk iin sz konusudur. Ac am a d ndrc bir biti, Bu bitii hl Dvel-i Muazzamamn arkalam asyla atlatacamz kansnda olan, kime hizmet ettii ise btn yaam boyunca mehul kalm bir sadra zam... Emparyalizm ben vanm , ben senin cann istiyo rum derken bu can alc vampire beni k u rtar diye yalva ran bir kabine... Sava yaratan bunalm Balkanl balaklann 30

106

Eyll 1912de Babliye verdikleri bir nota ile balam tr. Bu notada Rumelide yaplmas istenilen bir dizi sla h a t istei yer alyordu. Bu istekler arasnda en nemlisi, "Balkan uluslarna dayanan, etnik nisbi temsil yntemi ne gre Meclis-i Mebusana ye gnderme" kouluydu. Gazi Ahmet M uhtar Paa Kabinesi ok lml bir yam t vermesine karn byk devletler Balkanl balaklar yannda yer aldlar, arlklarm koydular. Balkan Sava yldrm hzyla geliti. Yanya 6 M art 1913, kodra 10 Nisan 1913, Krklareli 24 Ekim 1912, Selanik 9 Kasm 1912, M anastr 18 Kasm 1912de yitiril mitir. Edirne yz elli be gnlk bir direniten sonra dman eline gemitir. Balkan Sava 1912 ylnn Ekim ayndan 1913 Haziranm a kadar Osmanl Devletini do kuz ay uratrm tr. Sonuta bir yl iersinde "Afrika-i Osmani ile "Avrupa-i Osmani" yitirilm itir. ttih atlar n gelitii "Koca Rumeli" ancak anlarda kalmtr. Sa van ikinci aamasnda ttihat gen ve atlgan subay larn nclndeki ordu Edirneyi ve Dou Trakyay ge ri ald. Bu o gnlerin bezgin havasn datan tek mj deydi. Maliye N azn Cavit Bey 1914 yl bte konumasn da Balkan Savan yle anlatr: "... Birer birer o Rume linin btn kurbanlann dm anlann eline teslim ettik. Srayla gklere deen ahikalannda Osmanl tarihinin zafer destanlan asrlarca okunmu olan kodra kurbanlan , en yce savann gzel hatrasn koynunda sakla yan, yce savan m barek ehidi Hdavendign yzler ce sene koruyan Kosova kurbanlan, sonra yeil dalann tepesihden ykselen hayknyla Osmanl milletine ya am ve nefes alm a hakkn veren M anastr kurbanlan, ve daha sonra u mavi ve ak denizin lacivert incileriyle, zm rt ve prlanta gibi sahilleri ykanan Selanik kur banlan, btn bu yerleri idaresizlik neticesi iki aydan az bir zaman iersinde, anl bir malubiyetin erefini bile kazanmakszn, dmann penesine teslim ettik." Balkan Savann yenilgisinde temel nedenlerden bi ri olarak ordunun politikaya kanm olmas gsteril mektedir. Ali Fethi Bey: "... Makedonya hadiseleri ve e teler orduyu askerlikten uzaklatarmtr. Orduda talim

107

ve terbiye durm utur" diyerek olaya daha 1908de dein m iti. Hafiz Hakk P aa ise Balkan bozgununu yle aklam tr:"... Bu harpte emir ve kum andada azim yok luu o k adar fazla idi ki ilim yokluu adeta unutulm u tu". ttihatlar zellikle "sevk ve idare'm n yetersizliin den yaknarak, bunu ordunun genletirilmesi iin bir ge reke saymlardr. Muhalifler ise Tnin, iktidarda olma m asna karn, bozgunu, ordunun iindeki siyasal tahrik lerine balam lardr. uras aktr ki bu nedenlerin hepsi belli oranlarda etkili olm utur. F akat temel neden emperyalistlerin B alkanlardaki ulusu hareketleri zen direrek, arkalayarak, cesaretlendirerek bu sonuca adm adm gitmeleridir. Devleti kurtarm a savnda olan gen t tihatlar da bu geliimin farknda olsalar bile engelleye cek gten, dirayetten yoksunlard. k olmayan bir yolda rpnm aktan baka bir ey yapamyorlard. I. Dnya Sava Osmanl m paratorluumun ve T nin sonunu hazrlam tr. Osm anllartn, zellikle T nin lider kadrosunun bu savaa bir oldu bitti biiminde girdi i sylenir. in biimsel ynne bakldnda yaygn olan bu dnce dorudur. Ama olaya, "Osmanl m paratorlu u bu savata yansz kalabilir miydi?" sorusunun yantn arayarak bakarsak durum daha deiik bir m anzara arzedecektir. Ak olan udur ki savan taraflarnn hepsi im paratorluk zerinde emelleri olan lkelerdi. Almanya' nn Badat Demiryolunun yapm nedeniyle ortaya kan emellerinin yan s ra, ngiltere ve F ransa da Ortadou ile ilgileniyorlard. Boazlarn denetim altna alnmas te den beri em peryalist lkelerin gndemlerinin nde gelen maddesini oluturm aktayd. zetlersek "tilaf' ve "tti fak" lkeleri gzlerini Osmanlya dikmilerdi. Yanszlk durum u deitirmeyecekti. arlk Rusyasn a yardm yo lu olan boazlar zerindeki tazyik, eninde sonunda Osmanl Devletinin bir tavr almam gerektirecekti. T sanld gibi gz kapal Almanyann kucana atlmad. m paratorluun 19. yzyln son eyrei ieri sinde Almanya ile ilikileri yaknlam a derecesine var mt. K ayzerin ziyareti bu durum u daha da pekitirdi. Badat H att imtiyaz Abdlhamit dneminde A lm anlar^ verildi. Ordunun eitimi asndan Almanyann destei,

108

1908 ncesine dayanr. T, 1908in heyecanl gnlerinde ngiltereye yana m tr. Ne var ki "Hrriyetperver" ngiltere bunu iyi ni yetle alglamam, srekli olarak ttihatlarn karsn da olmay yelemitir. Balkan Savandan sonra ordu nun genletirilmesi ve yemden dzenlenmesi program na en byk destei Almanya verince bata gen Harbiye N azn Enver Paa olmak zere, yeni kadrolar Almanya ya, yanamlardr. Paylam Bavann yaklat gn lerde Cemal Paamn, Cavit B e /in Fransa ve ngiltere ile ittifaka girme abalan sonu vermemitir. ngiltereye s m arlanm ve paras denmi iki sava gemisine bu h km etin sudan bahanelerle el koymas barda taran son damla olmutur. "Goben" ve Breslau" adl sava gemilerinin ngiliz do nanm asndan kaarak M arm araya snmalan, ngiltere ve balaklanm rahatsz etti. Bunun yanszlk politika sna ters den bir davran olduunu ileri srdler. Ne var ki bu iki geminin satn alnmas, inandnc olmasa da kabul edildi. Sava bu gemilerin Trk bayra ile K ara denizdeki Rus lim anlann bombalamas sonucu balad. Savan geliimi konusunda daha nce de bilgi verildii iin fazla bir ey sylemeyeceiz. Ak olan udur ki bu savata Osmanl ordusu, Balkan yenilgisiyle mukayese edilmeyecek bir diren ve baan gsterdi. Sankam ve Kanal seferi m aceralannn getirdii ypranm aya karn, anakkalede yiitliin doruuna ulald. I. Dnya Savanda cephe gerisindeki ynetimde ok nemli sorunlar gndeme geldi. Ordunun ikmal mesele lerinin yarara, zellikle byk kentlerde iae problem leri de ynetimi uratrd. Bu sorunlann zmlenmesi iin byk abalar harcanrken, bir avu frsat vagon ti careti, ihtikar ve karaborsaclkla zengin oldu. Yeni Mec m ua gibi T nin ideolojik szcln yapan dergilerde, gazetelerde sava zenginlerine kar kam panyalar ald. F akat bunlarla baetmek mmkn olmad. Savan ba lamasyla birlikte kapitlasyonlan tek tarafl kaldran hkm etin sava ekonomisi asndan byk zaaf]an or taya kt. Drt yl boyunca Almanyadan alnan borlarla askeri kam panya yrtlebildi. Savan sonunda ordusu

109

ezilmi ve yenik, insanlar daha da yoksullam, yneti mi iyice zaafa uram, lkesinin byk bir blm yiti rilmi bir vatan kalm t geride. Ne ki, T nin kendilerin ce yiit ve yalnz yneticileri, m ilitanlan, gene de tm azim ve inanlanyla "devleti kurtarm a" eylemine devam etme abasndayd 1 a r. 2. E k o n o m ik B a m llk 1908 Devriminin dei tiremedii bir gerek vardr, o da ekonomik bamllk ol gusudur. 1850 ylna kad ar Osmanl m paratorluu geli en ve byyen kapitalist lkeler karsnda hem nisbi, hem de m utlak olarak geri kalm tr. Bu tarihten sonra sz konusu gerilik "ekonomik bamlla" dnt. Tnin devir ald im paratorluk birok dnrn ileri sr d gibi "yan smrge" halinde idi. ttihatlarn, T.Z. Tunayann "sosyo-ekonomik deimezler" olarak adlan drd bu olgulan deitirecek ne politikalan, ne geerli modelleri, ne de gleri vard. Bunun sonucunda sz ko nusu "deimezler" daha bir pekitii gibi, zellikle bor lanm a ve im tiyazlar asndan yeni giriimler gndeme geldi. Ekonomik bamll sergileyen bu durumu iki aam ada ele alacaz. a) 1908de D e v ra ln a n E k o n o m ik B a m llk eleri: Bir kere kapitlasyonlar szn ettiimiz eko nomik bamll perinleyen bir unsur olarak lkenin banda idi. Dier yandan Dyun-u Umumiye (Borlar ynetimi), Osmanl Bankas, Reji gibi iktidarda kim olur sa olsun, onun elini kolunu balayacak kurum lar da ba mll daha da artm yordu. B unlann yansra d bor lar, yabana sermaye ve dier yabanc im tiyazlar da ola yn ciddiyetini ortaya koyan dier gstergeler, ya da pa rametrelerdi. Tanm , Madencilik, Sanayi, Ulam ve h atta Hizmetler sektr byk lde yabanclann elinde olan bir ekonomik yap T n in teslim ald Osmanl mparatorluunun iktisadi bnyesini oluturmaktayd. b) T n in B u D o ru ltu d a Y a p tk la r : ttihat gen Trkler lkenin ekonomik bamllnn bilincindeydiler. Devletin k u rtanlm as ynnde atlacak h er admn ancak ekonomik bamlln salanmas ile olumlu sonular ve rebileceini de biliyorlard. Ne var ki bilmek, gerekle tirmeye yetmedii gibi, ksa vadeli gereksinimler baml

110

l daha da pekitirecek noktalara gidilmesi zorunlulu unu ortaya karmtr. Ayrca T nin iersinde Maliye N azn Cavit Bey gibi Dyun-u Umumiyeye, Osmanl Bankasna scak bakan etkin politikaclar da bulunm ak tayd. Hkmetlerin, mali politikaya egemen olamamas (Dyun- Umumiye, Osmanl Bankas vb. gibi engeller den tr) sonucu T hkm etleri nce Paris, Londra pi yasasndan, sonra da Alman piyasasndan tam dokuz kez bor almtr. Byk savatan nce 155 milyon lira olan d bor tu ta n savan son ylnda 388 milyon liraya ula mt. Yabanc bir iktisat d borlann gibi bymesi karsnda u yargya varmtr: "Trkler borlanma sa natn abuk ve iyi renmiler." Maliye Nazn Cavit Beyin hemen btn abalan d kaynak bulm akla ge mitir. Byk savaa girmemize kar olduu iin kabine den istifa eden Cavit Bey, Talat Paann Kabinesine ge ne d kaynak bulmas iin srarla getirilmitir. T hkm etleri srasnda yabanclara eitli imtiyaz lar verilmi ve bu imtiyaz antlam alan Meclis-i Mebu sanda frtnalar koparmtr. B unlann iersinde iki proje dikkat ekmi ve byk tartm alara neden olmutur. Bi rincisi, 1909-1910 ylnda Hseyin Hilmi Paa Kabinesi nin yara alm asna neden olan Lynch irketine verilen Dicle-Frat su yollannda gemi iletilmesi imtiyazdr. Lynch irketi bu ifntiyaz 1840da alm tr. Dicle-Frat su yollannda gemi iletme hakk "Hazine-i H a ssa ya yani Padiaha aitti. Nitekim Lynch 31 M art olayndan nce Abdlhamite bavurarak bir Osmanl irketi kurulm as n istemi ve mukavele de imzalanmtr. Ne var ki Sul tan Reat "Hazine-i Hassa"ya ait Nafia im tiyazlanm Devlet Hazinesine balad iin irket ve hkm et ye niden m asaya oturarak 75 yllk bir imtiyaz szlemesini imzalamlardr. Hseyin Hilmi P aa olay Meclise getir memi, Badat Milletvekili Babanzade smail Hakk Bey tarafndan gndeme getirilince tartm alar bymtr. Sadrazam istifa edeceini ileri srnce, Rza Nur: "ner geyi kabul ettik, O halde hkm et dmtr" demitir. Tartm alardan sonra hkm etin tutum u T milletvekil lerinin ounluu tarafndan onanmtr.

111

kinci nemli im tiyaz ise Chester Projesidir. Bu pro jenin iki temel zellii vardr. Birincisi Amerikann ilk kez Ortadouya em peryalist izgide giriidir. kincisi ise Erm eni sorunuyla ilikisidir. Bu proje iki aam ada gelimitir. Birinci aam ada Dou Anadolu demiryollar projesine Dr. Glaskow adl bir ABD vatandann temsil ettii G. J. White irketi talipti. kinci aam ada ise C hester devreye girmitir. Projelerin ikisinde de Ermeni milletvekilleri ve i adamlar nclk etmilerdir. Meclisi Mebusandaki tartm alarda millet vekilleri, bal olduklar frka ve gruplan bir kenara bra karak Chesterciler ve C hesterd olm ayanlar olarak ikiye aynlm lardr. Son dnemde Nafia N azn Hulusi Bey de projeye kar arln koymutur. H atta olayn Ermeni ve siyonizm sorunlan ile ak ilikisini sergilemitir. B tn tartm alar sresince Chester Projesinden yana arlklann koyan milletvekilleri unlardr: Pastrmacyan, Dagavaryan, Hallayan, Artas, Zohrap, Vartkes Efendi ler, Necip Draga (skp), Haan Tahsin (Ktahya), M fit (zmit). Projeye kar olan milletvekilleri ise yle sra lanabilir. Asm (Manvret-l-aziz), E sat P aa (Dra), Ali Cenani (Aymtap), F erit (Ktahya), Ruhi el-Halidi (Ku ds), smail Paa (Tokat) ve Seyit Bey (zmir). Cavit Bey de Nafia N azn Hulusi Beye kar projeyi desteklemek amacyla birka sz alm tr. Sonuta Sait Paa Hkme ti Hulusi Beycin ileri srd sakncalan incelemek am a cyla projeye ilikin neriyi geri ekmitir. D borlar ve yabanc imtiyazlar arasnda ulusal bir kalknm a politikasnn izlenebilmesi mmkn deildi. Buna ramen sanayileme ittih atlarn en byk zlemi olm utur. Sanayilemeyi zendirme amac ile "Tevik-i Sanayi" yasas kardklan gibi 1913de bir de sanayi sa ym yapmlardr. Sava yllannda "Milli ktisat" dn cesi daha bir ar basm tr. Gene ayn dnemde ulusal banka sorununa zm aranm ve bulunm utur. K ara Kemal B e /in nclnde "Milli irketler" oluturul m utur. Ne ki btn bu gayretlere karn T iktisadi sa vatan yenik kmtr. Avrupa serm ayedanna dokuz kez borlanm, daha nce yaplm ticari ve iktisadi antla m alardan kendini kurtaram am , "Dyun- Umumiye,

112

Reji, Osmanl Bankas lsnden oluan emperyalist tuzaa dm; btn bunlara karn ekonomik bam szlk ynnde, gene de, baz adm lar atm a gayretinde bulunm utur.

113

YED N C b l m

1918DEN SONRA TTHAT VE TERAKK

I. ttih a t v e T era k k i Y a rg la n y o r

Talat P aa Kabinesinin istifas ve T ileri gelenlerin den bazlarnn y u rt dna kmasndan sonra Ittihatlara kar bir kam panya balatlm tr. Geri kurulan Ahmet zzet P aa Hkiimetinde Ali Fethi Bey, Rauf Bey ve Cavit Bey gibi etkin ttihatlar yer alm tr ama, bu kabinenin mr uzun olmamtr. M tareke sresince, bata aznlklar ve H rriyet ve tilafn ileri gelenleri ol m ak zere anti-lttihat bir tutum sergilenmitir. Bu tu tum Damat F erit Hkmetleri srasnda dorua yksel mitir. lgin olan udur ki bu kam panya byk zaferden sonra da Ekim 1922ye kadar srm tr. Bu eylemleri iki grupta ele alm ak m m kndr: Tnin tzel kiiliine y nelik eylemler ve T nin liderleriyle yelerine ynelik ey lemler. Bu eylemlerde alm an tedbirlerin bir blm yasal yollardan (kararnam e, kanun vb. gibi), bir ksm ise igal ordularnn gcne dayanarak fiilen gerekletirilmitir. Ahmet zzet P aadan sonra sadarete atanan Tevfik Paa Hkmeti tarafndan kaan paalarn emlk ve paralar nn haczedilmesine ynelik k arar alnm tr (2 ubat 1919). Meclis feshedildikten sonra T nin muhalifleri iin genel a f ilan edilm itir. Bunun sonucunda Prens Saba hattin, erif Paa, Ahmet Reit, ve Gmlcneli smail Beylerin M ahm ut evket Paa ya yaplan suikast nede niyle, gyaplarnda verilen idam k ararlan kaldm lm tr. 30 Aralk 1918de Milli M ahsulat, Milli thalat, Milli Mensucat irketleriyle Milli Kalknma Bankasnn tm varlklanna el konulmu, ae Nezareti lavedilmitir. 1919 yl ile birlikte geni bir ttihat avna da balan mtr. Ocak 1919da Diyarbakr milletvekilleri Feyzi ve Zht Beyler tutuklanm , Vehbi Paann yarglanm as

114

na k arar verilmitir. Ayn ay iersinde Doktor Reit Bey hapishaneden kam, kendisini izleyenlerden kaam aya cam anlaynca intihar etm itir. Ocak sonunda ise 25 ki ilik ttihat liderler grubu tutuklanm , bylece byk gzalt dnemi balamtr. Kurulan divan harpte ilk yarglama Ermeni tehcirinden tr sululuu iddia edi len Boazlyan Kaymakam Kemal Bey iin yaplmtr. Kemal Beyin Beyazt Meydamnda gerekletirilen idam (10 Nisan 1919) stanbulda byk bir galeyana neden ol mu, Kadkyde yaplan cenaze merasimi ok grkemli gemi, b ata Askeri Tbbiye ve Darlfnun rencileri olmak zere m aheri bir kalabalk trene katlm tr. Bu olay, yabanc gleri ve zellikle de T muhaliflerini r ktm tr. 28 Mays 1919da ise Ingilizlere yaplan bas k zerine 66 ttihat Limni ve M alta A dalann a srl mtr. M tareke dneminde ttih atlara ynelik iki yarg lam a yaplmtr. Birinci yarglam a Meclis-i Mebusanda beinci ube tarafndan gerekletirilmitir. Olayn gelii mi yledir: Divaniye milletvekili F u at Bey ''Sait Halim ve Talat P aa Kabinelerinin Divan- Aliye evki hakkn da on maddelik bir nerge vermitir. F uat Bey bu ner gesinde aadaki noktalarn aydnlatlmasn istem ek teydi: I. Dnya Savana giri nedenleri, savan i ve d ynetimi, hkm etlerin Meclis-i Mebusana yalan beyan da bulunm alar, savatan zengin olanlar "Tehcir ve taktil" sorunlar, sansr ve kam u hrriyetlerinin kslmas, "htikar ve ae" gibi meseleler konusunda iki kabinede grev yapanlarn ve ilgililerin Divan- Aliye sevkedilmeleri iin sorguya ekilmeleri... nerge Mecliste kabul edildikten sonra ekilen k u ra sonucu aratrm a grevi beinci ubeye (Meclis Komis yonlar o dnemde ube diye anlm akta ve num ara al maktaydlar) verilmitir. Bu ubenin bakan Abdullah Azmi Efendi (Ktahya), Katibi de emsettin (Gnaltay) (Erturul)du. Beinci ube 39 gn almtr. Son toplantsn 19 Aralk 1918de yapm, iki gn sonra da Meclis-i Mebusan feshedilmitir. ube, bata eski Sadrazam Sait Halim P aa olmak zere stanbulda bulunan btn kabine ye

115

lerini sorguya ekmitir. Sait Halim Paa savaa girme konusundaki aresizliini yle aklamtr: "...Binaena leyh bilfiil bitaraf kalalm. Turan ve Msr ftilhat, Trab lus, Tunus, Cezair gibi amali rica ederim brakalm . Bili yorsunuz h er milletin devri vardr: fthat devri, te vakkuf devri, inhitat devri. nallah bizimki devr-i inhi ta t deildir, her halde fthat devri olmad da bediidir. Devrimiz devr-i tevakkuftur. Hududlanm z muhafaza edelim, bu suretle b itaraf kalrz, dedim...". emsettin (Gnaltay) B e /in bir sorusu zerine Enver P aanm H ar biye Nezaretine getiriliini de yle aklamtr: "yi ha trlamyorum, haydi bunu hkm etin yaptn farzediniz malum ya o vakit ortada Enver P aadan baka kimse yoktu. Ve zannederim ki o zaman "Kahraman- Hrriyef'ler ortada dururken siz de bakasn dnmezdi niz...". Sorgulama srasnda M aarif N azn tehcir olaynn ordunun istei zerine gerekletiini, Adliye N azn ev lenme ve boanm aya ilikin kanun-u m uvakkatn anaya saya uygun olduunu, Maliye N azn Cavit Bey zellikle 1914 btesinin sorunlanm , K ara Kemal Bey ise irketle rin yasal ve ekonomik konum lann aklamlardr. So ruturm a tu tan ak lan Necmettin Sahir (Slan) Bey ta ra fndan tutulm u ve Meclis-i Mebusann 521 num aral ya yn olarak kitap halinde baslmtr. Beinci ubenin bu almas, Meclisin Padiah ta ra fndan feshedilmesiyle sonusuz kalm tr. Bundan sonra D am at F erit Paa, zellikle igalci gleri tatm in etmek amacyla sadaretinin cnc gnnde (8 M art 1919) bir kararnam e ile "Divan- Harbi rfi"yi kurdurm utur. Bu olaanst m ahkem enin bakanlna, snralan "Nem rut" diye anlan M ustafa Nazm P aa getirilm itir. tti hatlar gruba aynlarak yarglanmlardr: Eski Sad razam lar ve Nazrlar, Milletvekilleri ve Katib-i Mesuller. Sanklann bir blm (yurt dna gidenlerle, Maltaya gtrlen 66 kii) gyaplannda hkm giymilerdir. Mahkeme Reisi N em rut M ustafa ve azalar, savclar, yar glamada adeta aznlklar, yabanc gler ve Hrriyet-i tilaftan oluan m uhalifler adna grev yapmlardr, savcya gre Osmanl topraklan zerinde cezasz kalm cinayetler Osmanl kanunlanm n tayin ettii cezay gre-

116

ekti. Asl sulu olarak Talat, Enver, Cemal, Cevat Efen diler (Paalar, rtbeleri alnd iin efendi olarak anl yorlard), Dr. B ahaattin akir, Dr. Nazm, Atf, Rza, Aziz Beyler gsterilmekteydi. M ithat kr, Dr. Rsuhi, K k Talat, Ziya Gkalp, K ara Kemal, Ahmet Nesimi k r, Halil Beylerle Sait Halim P aa da sua ortak olanlar eklinde iddianamede yer almlardr. Savc Tyi yle suluyordu: "... 1855, 1877 tarihle rinde yce ngiltere Devleti, Osmanl Devletinin lke b tnln ve yksek bamszlm iki nemli tehlike den kurtarm ve yce F ransa Devleti de Osmanl Devletine, kk yatan beri iittiimiz gibi srekli bor vere rek bizim yoksunluk iindeki kuaklarmz beslemi ve geindirmitir. Bu iki devletin stn bilgiye dayanan tlerine ve yol gstericiliklerine bir savaa girmeme konusundaki aydnlatm alarna aldrm ayarak otuz alt bankadan yedi milyon lira bor salayamayan ve birok yldan beri dnyadaki tarihsel ve gzel eserleri, birok ehir ve kasabay, bayndrlklar ykmak zere alm Alman Devletinin vahi alm yazsna talihlerini bala mlardr. Ve nihayet memleketimizi de bu felakete s rklediler...". Bu szler gnmzde bile ibretle okunmak tadr. ttih atlara eylem ve kararlaryla ilgili her ey so rulm utur. Ziya Gkalp Trklk dncesinin, Kara Kemal kurduu irketlerin hesabm vermek zorunda kal m tr. Mahkeme iki ay srm tr. Verilen k arara gre "Hali firarda olan Talat, Enver, Cemal P aalarla, Dr. Na zm idam a mahkum edilmitir. Cavit, M ustafa eref Beylerle eski eyhlislam M usa Kazm Efendi de op be yl sre ile krek cezasna arptrlm lardr. Daha sonra lar bu idam lara Kuvay- Milliyecilerin idamlar da ekle necektir.
II. L id erler Y urt D n d a

Yurt dna kaan T nin nl lideri Talat, Cemal ve Enver Paalar yabanc lkelerde de Trkiyeye ynelik faaliyetlerini srdrm lerdir. Bu faaliyetleri ve liderle rin sonunu zet olarak yle aklayabiliriz. 1. T a la t P a a - Talat P aa yu rt dna ktktan son

117

ra Almanyay a gitmitir. P aa siyasal snmac olarak bulunduu Almanyada Ali Sai adm kullanm tr. lk gnlerde ttih atlarn geri verilmesi iin Osmanl Elisi Rfat Paa ok uram tr. Dier yandan Trk Kulb Bakam Ham dullah Suphi ile Saffeti Ziya Beyler de Almanyadaki Trk rencileri rgtleyerek snmacla rn geri verilmesi iin gsteriler yapmlardr. Ne var ki tm bu istekleri Alman Hkmeti reddettii gibi Talat Paay ven b ir tavr iine de girmitir. Eski Sadrazam ve T nin ilk kurucularndan biri olarak danda bulun duu srece eitli alm alarn iinde bulunan Paanm bu uralar noktada odaklamtr: Sovyetlerle Tr kiye arasnda bir antlam a salamak, ngiltere ve dier Batal lkelerle ilikiler kurm ak ve Anadolu hareketini desteklemek. Bu arada Radek aracl ile Bolevik lider leriyle tem as olanaklarn bulm utur. Enver P aanm Dr. Bahaattin akirle Moskovaya gnderilmesi kararlatrl m, fakat heyetin uakla gitme olanann ortadan kalk mas sonucu Dr. B ahaattin akir, Cemal P aa ile birlikte Rusyaya gidebilmitir. Enver ve Cemal P aalarn Bole vik nderleriyle olan yaknlklar Talat P aa tarafndan salanmtr. Talat Paa m rnn son dneminde M ustafa Kemal le Anadolu hareketine destek Verme abalarna girimi tir. Ankarann Avrupadaki temsilcisi Cami Beyle gr t gibi M ustafa Kemalle de m ektuptam tr. P aa 15 M art 1921 gn Tarleyran isimli bir Ermeni tarafndan ldrld. Katil, Trkler aleyhine oluturulan kamuoyu nun da basksyla beraat etti. 1921de (Aralk) Sait Halim Paa Romada, Nisan 1922de de Dr. B ahaattin akir ve Cemal Azmi Beyler Berlinde Ermeni komitaclarn sui kastna kurban gitmilerdir. 2. C em al P a a - Yurt dna ktktan sonra, Halit Babovi adna kartlan bir pasaportla svirenin Davos kentinin bir da kyne yerlemi, burada anlarn yaz mtr. Amac Afganistana giderek orada almakt. Ber lindeki grupla anlaarak Dr. B ahaattin akirle birlikte Moskovaya gitti. B urada ierin, K arahanla tem as et tikten sonra projesi iin gerekli silah ve p ara yardmm salad. Afganistanda "Serdar Ahmet Cemal Han" nva-

118

nyla reformlar yapm, orduyu yeniden dzenlemi, bu iyiletirmeler yabanc basnda da yer almtr. Bu ileri yaparken en nemli engeller ngilizler tarafndan kar tlm, Afgan-Sovyet Antlamas Cemal Paann gayret ve sraryla imzalanmtr. Fakat, Enver Paann bulu m a nerisi tm bu gelimeleri baltalad gibi, Enver P a a da buluma yerine gelmemitir. Cemal P aa ksa bir sre sonra Avrupaya gitmi, bir eit Afganistan temsilcisi olarak kabul edilmitir. Bu arada Poincare, Briand ve Franklin Bouillon gibi politi kaclarla ikili grmeler yapt gibi talyada da Kont Sforza ile bulum utur. Szn ettiimiz kiiler o dnem de Bat Avrupann nde gelen siyaset adamlaryd. Paa dnnde Moskova tarafndan souk karlanm , h atta "eka" (Sovyet Gizli Polisi) tarafndan sorguya ekilmi tir. Bu soukluun nedenini Enver Paann ikircikli tu tum una balayan Cemal Paam n 28.6.1922 tarihli zvestia da Enveri yeren uzun bir konumas yaynlanmtr. Bu konumaya ramen Bolevikler her trl yardm kesmilerdir. Bunun bir nedeni ttih atlara ynelik g vensizlikse, dier bir nedeni de Sovyetlerin Ankara ile yakn ilikileridir. P aa bunun zerine Tiflise gider, bu rada Anadoluya gemek, M ustafa Kemalle grme ola nan aram a abalarna girer. Ankaradan yant bekler ken TBMM temsilciliinden kt srada, 22 Temmuz 1922 gecesi iki yaveri ile birlikte ldrlr. Cenazeler Erzurum a gtrlerek burada defnedilmitir. Paann kimler tarafndan ldrld bugne kadar net bir bi imde belli olmamtr. 3. E n v e r P a a - Yurt dna giden ttihatlarn iersinde en arpc serven Enver Paannkidir. T. Z. Tunayanm belirttii gibi "Enver P aanm drt yla yakn bir sre iersinde binbir macera ile dolu ideolojik tutum u Aoktada toplanabilir: a) Anadoluya geerek "Milli Mcadele'm n lideri olmak; b) Boleviklerle birlikte ngilizle^e kar savamak; c) Ruslara kar Trkistanda milli bir hareketi ynetmek. Bu eylemlerden birincisi ile ncsnn ba olmak istedii aktr. R uslarla ortak ola rak yapaca ve yapt alm alarda ise Bolevik sahne sinde ikinci planda bir aktr rolnde kalmtr."

119

Enver, Svastapola ayak bastktan sonra Kafkasya ya gitmek zere dierlerinden ayrld. Kafkasyaya gitme sindeki amac kurduu iki ordunun bana gemek, Bakde geici hkm et kurarak anavatan kurtarm akt. F akat bindii yelkenli frtna nedeniyle geri dnnce o da, Beyaz Rus O rdulanm n (Denikin) arasndan geerek, Berline gitti. B uradan tekrar (1920 ortalarnda) Mosko vaya dnd. Bolevikler tarafndan ok iyi karland. B urada Lenin, Radek, ierin, Zinovyev ile tem aslar ol du. A nkara H km etinin temsilcilerinin Sovyetlerle ili ki kuramad bu dnemde, P aa ve Bolevikler emperya lizme kar ortak bir operasyon konusunda anlatlar. Operasyonun ad "Ali Bey (Enver Paann o dnemde kulland isim) operasyonu" idi. "slam htilal Cemiyet leri ttihad" bu dnemde ne kmtr. Bak Kongresine bu cemiyetin temsilcisi olarak katlm tr. Bu kongrede yapt konum alarla dikkati ekmi, ayn zamanda Boleviklerin de baz eletirilerini almtr. P aann Kafkas yada bulunduu dnemde Bolevik ideolojiyi benimseyen bir grnm vardr. H atta eski ttihat arkadalarna yazd m ektuplarda, onlara, "yolda" diye hitap etmitir. Boleviklerin bir sre M ustafa Kemale kar Enveri yelediklerini grmekteyiz. Paam n heyecanl, atlgan ve yiit yaps bu tercihin temel nedenini oluturm utur. F a k at bu Paann karsna gerek bir kom nist olan Mus tafa Suphi sorunu da kmtr. Enver P aamn Kafkasyada bulunm aktaki bir amac da Anadolu h arekatna katlm ak, h a tta bana gemektir. "Trabzon Mdafaa-i H ukuk Cemiyeti" (bu cemiyet yaps itibaryla M ustafa Kemale karyd) Anadoluya geiin kprba durum undayd. Ankarada da Trabzon Millet vekili Ali kr Beyle Ardahan Milletvekili Hilmi Bey bu dn desteklemilerdir. F akat bu dn operasyonu gerekleememitir. Boleviklerle Ankara Hkmeti ara sndaki ilikiler scaklanca, Sovyetler Enver, Paay yalnz brakm lardr. O da bunun zerine Trkistana gi derek burada Boleviklere kar bir direni hareketini r gtleme yolunu semitir. Ittihatlarn T rkistanla olan eski ilikileri bu hareketi asndan ona cesaret vermek teydi. Ne ki, B uharaya geldiinde iin hi de bekledii

120

kadar kolay olmadn grd. stedii harekat iin sa vakan "Basmac" kabileleriyle ibirlii yapt. Bu kabile lerden birinin reisi onu hapsetti, sonuta, bu kabileleri rgtleyerek Boleviklere kar mcadeleye balad. Bir ka kk baardan sonra; "Denbe" yaknlarnda bir saldr srasnda Bolevikler tarafndan ldrld (4 Austos 1922). Bylece yurt dna kan lider de ld rlm bulunuyordu. Talat P aann katili Ermeni, E n ver Paannkiler ise Bolevikler5 di. Cemal Paann k atil leri konusunda deiik speklasyonlara ramen, bugne kadar belgelere dayanan bir bilgi elde edilememitir. 4. ttih a t la r 'n O lu tu rd u u Y u r t D n d a k i rg tler - ttihatlarn en nemli zellii eylemlerini bir rgte dayandrmak istemeleridir. Nitekim 1918den sonraki hareketlerinde de bu yntemi terketmemilerdir. Yurt dnda kurulan rgtlerden birincisi Berlinde 1919da oluturulan "slam htilal Cemiyetleri ttihad"dr. Birliin program Talat ve Enver P aalar tarafndan hazrlanm olup bakanla Enver Paa getirilmitir. Merkez-i Umumi de Talat, Enver Paalar, Dr. B ahaattin akir, Dr. Nazm, Dr. Rusuhi, Dr. Fuat, Azmi, Cemal Az mi, ekip Beylerden meydana gelmekteydi. Kadroya ba kldnda rgtn byk ounlukla "Tekilat- Mahsusa'clar tarafndan oluturulduu grlmektedir. Ama olarak, igal altndaki M slman lkelerde ihtilaller k artarak ngiltere ve Fransann Ankara zerindeki bas ksn azaltm a istemi ne kmaktadr. Dr. Nazm, Enver Paa, Azmi Bey, Bak "Dou Halklar Kongresi"ne bu ce miyetin temsilcisi olarak katlmlardr. 1921 ylnda Moskovada cemiyetin kurultay da gerekletirilmitir. Enver P aa ve arkadalarnn ikinci byk giriimi "Halk ralar Frkas "dr. Frkann kurucular Enver Paa, Halil Paa, Dr. Nazm ve Bedri Beylerdir. F rkam n M ustafa Kemalin nderliindeki "Mdafaa-i Hukuk" grubuna kar rgtlendiini syleyebiliriz. zellikle Meclis iersinde ikinci grupta bulunan ttihatlarn bu firkann A nkara ubesi gibi alabilecekleri hesaplan m tr. Frkam n ekirdek kadrosu, Halil Paann yneti minde Trabzonda rgtlenmeye almtr. Bu kadro iersinde Kk Talat Bey de yer almtr. Daha sonra

121

k;rk, elli k adar parti program Ankaraya getirilm i ve datlmtr. Bylece M ustafa Kemal de olayn geliimin den ayrntl bir biimde haberdar olmutur. stanbulda Kara Vasf B eyin ynetiminde faaliyet gsteren "Karakol Cemiyeti" de Enver P aa ile tem asa geerek, ona parasal destek vermitir. TBMM iinde Enver Paay destekleyen, en azndan ona kar olmayan milletvekilleri "Halk Zm resi'ni olu turm ulardr. Bu grubun "Mesai" Frkasnn temelini oluturm as dnlm , sonra onun yerine "Halk ra lar Frkas" rgtlenm itir. Enverle arkadalarnn bu giriimlerinin farknda olan M ustafa Kemal, onlarn l keye girmemeleri dorultusunda her trl nlemi ald gibi, Sovyetleri de, Enveri desteklememeleri ynnde uyarm tr. Bunun zerine Bolevikler nce M ustafa Ke mal ile Enver arasndaki elikinin Ankara H km etinin bir i sorunu olduunu syleyerek yansz kalmlar; daha sonra nce de belirttiimiz gibi Envere kar bir tu tum iersine girmilerdir. Ankara karsndaki tutum unu bir sre daha devam ettiren Enver P aa Batum da bir T kongresinin toplan mas iin giriimlerde bulunm utur. Kongrede Kk Ta lat, Nail, Dr. Nazm ve Halil Paa bulunm utur. Bu top lant kongre olmaktan daha ok, Tnin lmediini kant lam ak iin yaplan kk bir gsteriydi. Nitekim, "Merkez- Umumi" adna okunan raporda yer alan u satrlar szn ettiimiz durum u aka gstermektedir:... Kong re TBMMdeki cemiyet azalarnn yrrlkteki kanunlar uyarnca IT nam altnda serbest bir surette faaliyet-i siyasiyeye geebilmelerini beklemektedir." Gene bu rapor da, A nkara Hkm etinin Enver, Talat P a a la rla dier ittih a t la ra ynelik tutum u da eletirilm itir. Bu arada Enver Paa, Anadolu ya girmesi engellenince M ustafa Kemale ar bir m ektup bile gndermitir. ttihatlarn y u rt dnda kurduklar bir baka rgt de, Halil P aa tarafindan Takentte Boleviklertn izniy le kurulan "Orta Asya ittih a t ve Terakki ihtilal Cemiyeti"dir. Cemiyete girme ilemi Tninkine benzer ekilde gizli bir yemin merasimi ile yaplyordu. Tzk, O rta As yadaki Trk boylarnn kulland eitli lehelerde bas-

122

lp datlmt. Cemiyetin faaliyetlerine ilikin elde fazla bir bilgi bulunmamaktadr. ,


III. M illi M ca d ele v e ttih a t v e T erak k i

T nin milli mcadele ile ilikisi noktada toplana bilir: Ankara Hkmetini yurt dndan destekleme ve ona m dahale etme giriimleri, Anadoludaki mcadeleye fiilen katlm a veya yardm etmek, nihayet Milli Mcadeleye tamamiyle kar olmak. Ehardaki Ittihatlarn An k araya kar tutum larn bir nceki blmde akladk. Orada da grld gibi Talat, Ankara ile lml ilikiler iersine girme abasnda, M ustafa Kemalle, TBMM h kmeti ile tem as olanaklar aram , darda milli mca dele hareketine destek bulma giriimleri yapm tr. Ce mal Paa, Tifliste iken Ankaraya adamlarm gndermi, sonucu beklerken ldrlmtr. Enver ise dier ikisin den farkl olarak hareketin liderliine oynam ve baara mamtr. Milli mcadele hareketinin T yelerinin zerinde ykseldiini sylemek yanl olmaz, zellikle Mdafai H ukukun oluumunda T nin rgtl byk rol oy nam tr. zmirin igalinden sonra, Egedeki direnite, Kuuba Erefin iftliinde saklanan silahlarla, "Tekilat- Mahsusa" yntemleriyle oluturulan etelerin zel likle erkez Ethem in rol bulunm aktadr. Ayn ekilde stanbulda, Hsam ettin (Ertrk) Beyin bakanlnda "Tekilat- M ahsusadan tretilen "Mim mim" grubu da gerek Anadoluya silah karma, gerekse insan gnderme, istihbarat salam a asndan A nkara Hkmetine byk destek vermitir. Dier yandan 1919 seimlerinde Mdafaa-i Hukuk listelerinden birok ttihat Meclis-i Mebusana girm itir. stanbul seimlerinde milletvekili seilen Ltfi Fikri Bey, seimde ttihatlarn kazanmasn ele tirerek milletvekilliinden istifa etm itir. Son Meclis-i Mebusanda da ttihatlar etkindi. 16 M art 1920de s tanbulun igali sonucu bunlardan byk blm M alta Adasna gtrld. Bilindii gibi TBMM son Osmanl Meclisinden Ankaraya gelebilen milletvekilleriyle, 1920 Nisannda yaplan seimle gelen milletvekillerinden

123

olumutur. Mecliste yaklak 80 dolaynda ittihat mil letvekili bulunmaktayd. Milli Mcadele nderleri de ce miyete bir yerde karm kiilerdi. Kazm Karabekir, is m et (nn), M ustafa Kemal bunlann nde gelen rnekle ridir. Birinci Meclisteki Ittihatlarm bir blm de ikinci Grupun iersinde, sert bir muhalefeti srdrm lerdir. B unlardan biri de Kastamonu Milletvekili Abdlkadir Kemalidir. "Tekilat- M ahsusa'clann hepsi Ankaraya destek olmular mdr? Buna evet yamt vermek zordur. Hsa m ettin E rt rk A nkara ya kar olanlarla, milli harekete kar kaytsz kalan lan n bir listesini vermitir. Bunlar arasnda u isimlere rastlanm tr: Ahmet Anzavur (Kuvay- inzibatiye Kumandam), "Nemrut" M ustafa Nazm Paa, erkez Bekir Stk Bey, erkez Ethem, Reit ve Tevfik Beyler (Sonradan muhalefet saflanna gemiler dir). Grlen odur ki, ittihatlar milli mcadeleye destek olduklannda bile, M ustafa Kemale m uhalif kalm lardr. Siyasi yaam lanm n son bulduuna hibir zaman inan m am lardr. Bu inan onlann, ya hareketin liderliine oynam alan, ya da m uhalif kalm alan sonucunu vermitir. Bu arada A nkaradaki hareketi ynetenlerin, onlara kar , kukulu tav n da bu elikiyi artrm tr. IV. A n k a ra M ah k em esi ve ttih a t v e T e ra k k in in T asfiyesi Byk zaferin kazanlm asndan sonra Ittihatlar n yeniden normal yaam a dndn gryoruz. Eski Ma liye N azn Cavit Bey svireden Dyun-u Umumiye Dainler Vekili seilerek yurda dnm; I. Lozan Mzakerelerinde Trk heyetinde danm an olarak grev alm tr. K ara Kemal Bey irketlerinin banda ticari yaam a atlm tr. 1923 seimleri srasnda politikaya girip gir meyecei konusunda haberler yaynlayan basn yalanla mtr. Eski M aarif N azn kr Bey zmitten smail Canbolat Bey stanbuldan, Halk Frkas listesinden mil letvekili seilmilerdir. Memduh evket Bey Tahran Sefiridir. M ahmut Celal (Bayar) Bey Bankas Genel Mdrdr. Bu rnekleri daha da uzatabiliriz. Ne var ki

124

ttih atlarn bir blm siyasal yaamdan uzak kalm ak istemiyorlard. Bu nedenle H alk Frkasnn dokuz umde sine karlk dokuz maddelik bir program tasla hazrla mlard. stanbulda yaynlanan Tanin de Hseyin Cahit Bey, bayazlaryla muhalefetin szcln adeta st lenmiti. Gene ayn dnemde, Velit Ebzziya, Ahmet Emin, Ltfi Fikri de yazlaryla Ankaray adeta bombar dman ediyorlard. Bir ara stanbuldaki m uhalif gazete ciler stiklal Mahkemesinin huzuruna karldlar (18-25 Aralk 1923). Bu mahkemede birok kii daha yarglan mtr. "Gazeteciler Davas" olarak dneminde byK yanklar uyandran yarglama sonucunda sanklarn he men hepsi beraat etmitir. 1924 ylnn ikinci yansnda TBMM iinde "Terakki Perver Cumhuriyet Frkas" adyla bir m uhalif parti ku ruldu. P artinin nde gelenleri Kazm Karabekir, Ali F uat P aalarla Dr. Adnan (Advar)d. ttihatlardan eski An kara Valisi Abdlkadir, birinci dnem Lazistan Milletve kili Ziya H urit, eski M aarif Nazn kr Beyler de par tiye fiili olarak destek vermekte, Meclis iinde ve dnda etkin bir muhalefeti srdrmekteydiler. stanbulda ya ynlanan Tanin, Tevhid-i Efkr, Vatan vb. gibi gazeteler de bu muhalefeti arkalayan yazlar yaynlamaktaydlar. Gazetecilerin stiklal Mahkemesindeki yarglanmasnn beraatla sonulanmas muhalefeti daha bir glendirdi. Halk Frkasndaki an iddet yanls milletvekillerinin destekledii sm et P aa Hkmetinin istifa ederek yeri ne lml Fethi Bey Kabinesinin gelmesi lkedeki havay biraz yum uatt. Ne ki, Mecliste byk bir ounlua sa hip olan Halk Frkas durum dan ve gelimelerden mem nun deildi. Nitekim doudaki eyh Sait syan bahane edilerek (bahane deyimini Fethi Bey Kabinesinin de bu konuda skynetim ilam gibi gerekli k ararlan aldn dnerek kullanyoruz) Fethi Bey istifa ettirildi. Yerine sm et P aa Kabinesi geldi. sm et P aa gven oyu ald anda Meclise sunduu "Takrir-i Skn" yasas ve bu ya sa gerei kurduu "stiklal Mahkemeleri" ile muhalefeti susturdu. "Bu mahkemelerce Takrir-i Skn kanunu dolaysyle toplam 7446 kii tutukland ve 660 kii idam edildi (kaanlan saymyoruz)". Sa-sol aynm yaplma

125

dan btn m uhalif yayn organlar kapatld. Yazarlar Dou stiklal Mahkemesinde yargland. Terakkiperver F rka mahkeme k arar olmadan kapatld. Muhalefete y nelik sindirme hareketi, TBMM iinde, Afyon Milletvekili Ali (etinkaya) Beyin, Ardahan Milletvekili Halil Paay tabancayla vurarak ldrmesine kadar uzand. ttihatlarn tasfiyesi zm ir Suikast nedeniyle yeni den gndeme getirilm itir. Gaziye ynelik suikast girii mi 16 H aziran 1926da gazetelerde duyuruldu. Suikast tertipileri tutukland, sanklar yarglamak iin Ankara stiklal Mahkemesi zmire getirildi. Bu mahkemenin Bakan (Kel) Ali diye bilinen Afyon Milletvekili Ali etinkayadr. yeleri ise Gaziantep Milletvekili Kl Ali, Laz Ali (Bak), Aydn Milletvekili Dr. Reit Galip Beyden oluuyordu. Savc Denizli Milletvekili Necip Ali (Kka)yd. Mahkeme tam bir terr havas estirerek ie gi riti. Olaya sadece suikast giriimi eklinde baklmyor du. Mahkeme heyetine gre suikast uzun yllar sren bir tertibin ve politik ihtirasn sonucuydu. Bylece ttihat la r Birinci Mecliste m uhalif olan kinci Grup yeleri, Te rakkiperver Frka yneticileri tahkikatn kapsam iersi ne alnd. Ksa zamanda olay iktidardaki Halk Frkasmn muhalefeti tasfiye ilemi biimine dnt. Durum a lara Elham ra Sinemasnda 26 H aziran 1926da baland. Savc davay iki blme ayrd. Suikast davas zmirde grld. Sonra rejimi ykmaya ynelik olayla ilgili giri imler de A nkaradaki yarglam ada ele alnd. Mahkeme nin her iki safhasnda da sanklarn avukat tutm asna izin verilmedi. Avrupada olduklar iin tutuklanam ayan Hseyin Rauf (stanbul milletvekili, eski babakan) Bey ile kaak olan K ara Kemal Beyin dndakiler yarglan m tr. zmirde 11 Temmuzda savc iddianamesini oku mu, 13-14 Temmuz gecesi alts milletvekili olan 12 kii idam edilmitir. Milletvekili olanlar: Arif (Eskiehir), kr Bey (zmit), Halis Turgut Bey (Sivas), smail Canbolat Bey (stanbul), Abidin Bey (Saruhan), R t Paa (Erzurum)dur. Dierleri ise Sar Edip Efe, Hafiz Mehmet Bey, Ziya H urit Bey, Laz smail, Grc Yusuf, opir Hilmi ve Rasimdir. dam k ararlan 11 Temmuz 1926 g n (yarglam alar baladktan drt gn sonra) yrrle

126

giren ceza yasasnn 57. madde birinci fkrasna gre ve rilm itir. Her iki mahkemenin sresi boyunca Bakan (Kel) Ali Bey sanklara ters davranm, alay etmi ve hi bir belgeye dayanmayan afaki sorular sormu, her aa mada dncelerini aklayan bir tavr ierisinde olmu tur. Kendisi de eski bir ttihat olan Ali Beyin bu tavr da ok ilgintir. rnein Ali Beyle eski M aarif Nazr kr Bey arasnda geen aadaki diyalog bakann tu tum u konusunda fikir verebilecektir: "Bakan- Halk Frkasnn programn kabul eden siz deil miydiniz? - H alk Frkasmn program yoktu ki... Hl da yok tur. - Umdeleri var ya. - Umdeler siyasi frka program deildir. - Uzun yllar boyunca harap olmu memleketi im ar eden, kurtaran, canlandran bir firkaya kar koyma iin mi yeni bir firka kurdunuz? - Beni Arkamdan dolay itham etmek iin mi karn za kardnz. - F rk a prensiplerine brnerek bir suikastn mcri mi, birinci derecede san olarak karm da bulunuyorsu nuz. - O halde sorunuz..." ki yarglama boyunca Ittihatlara 1908den sonraki tm eylemlerinin hesab sorulmutur. Ali Bey "zaman za man kzarak, alay ederek, hakaret ederek T nin politi kalarn gndeme getirm itir. rnein savc, eski M aarif Nazr kr B e /i yle sulamtr: "... kr B e /e ge lince; o, M erutiyetin bandan beri siyasi cinayetler h a zrlam ve onlar tatbik mevkiine koydurmutur. Serez M utasam fi Halil brahim, Miralay emeklisi M. Kemali ldrmtr. Onu bu cinayete tevik eden kr B e/d ir. Gazeteci Ahmet Samim, Haan Fehmi Beylerle Zeki B e /i de ldrten odur...". Oysa yarglama sresince san a bu konuda hibir soru sorulmamtr. Savc davayla il gili olmayan bu sulamay (hibir belgeye, kanta dayan madan) rahatlkla yapabilmitir. zmir ve Ankarada ya plan yarglam alarda gerek heyetin, gerekse savcnn bu tip sylentiye dayanan, kulaktan dolma sulama ve iddia-

127

la n n a sjk sk rastlanm tr. A nkara yarglamas 1 Austos 1926da balam tr. 45 ttihat ve Terakkiperver sorguya ekilmi, 31 Austosda m uhakeme sona erm itir. Olay H alk Frkas bas nnda "Tden kurtulm a, bir eit zorunlu tasfiye" eklin de deerlendirilmitir. Ankarada tm sorgulama Cavit Bey-Kara Kemal Bey eksenine oturtulm utur. Dava sra snda K ara Kemalin intiharnn duyulmas bile (27 Tem muz 1926) bu durum u deitirmemitir. Konular, Nem ru t M ustafa Divan Harbini anm satr biimde, ayn sert likle yinelenmitir. Mahkeme Heyeti suikasta gidi aam alarn yle s ralam aktayd: - TBMMde Birinci ve ikinci Gruptaki ittihatlar^ bir araya toplamak, R auf Beyin yardmyla frka ve kabi ne iersinde etkin durum a gelmek; - Bunda baar salanamazsa; IT eilimli yirmi dola ynda kiinin Halk Frkas listelerinde yer alm asna gene R auf Beyin yardmyla gayret etmek; - Bu da gereklemezse dorudan doruya IT adna hareket etmek, Halk Frkasnn dokuz umdesine kar dokuz maddelik bir programa dayanan yeni bir firka ku ra rak mcadele etmek; - Bu yolda istenilene ulalmazsa Halk Frkas iinde ki m uhaliflerin yeni bir parti kurm ak iin yapacaklar hareketi desteklemek; - Son aam ada ise, "Takrir-i Skn" yasasnn ka rlm asndan sonra, Cavit Beyin evinde devam eden gizli komite toplantlarnda Gazi P aa hedef alnarak suikasta k arar verilmesi... Cavit Beyin savunmas ok baarl olmutur. Sa vunm ada ilgin olan noktalar yle sralanabilir: Savaa girme konusunda "... Hakim Efendiler harp yapanlara, Msr alacaz diyenlere, bizim ruhum uzda biri Adana, dieri Irak gibi iki Msr vardr dedim. Kaf kasyay istila edeceiz diyenlere toprak alm akla ne kaza nacaksnz dedim. Trk m efkresinin en byk maddele rinden biri olan Ziya Gkalpin hazr olduu Mecliste harbi teshil etmediim sylendii zaman, bu memleketin m uhta olduu toprak deil insandr dedim. Bu kayp

128

karsnda onu telafi edecek hangi zafer, hangi baanvardr dedim. Suallerim cevapsz kald. Hlasa ay onlar benimle, ben onlarla uratm. Trl tehlikelere maruz kaldm". K ara Kemal Beyin irketleri konusunda: "... Bende niz T nin bir iktisat m tehasss ve belki de memleketin zayf bir iktisat mtehasss olduum halde irketler hak knda bir fikir sormadlar ve tevik etmedim. Kemal Bey in para ileriyle ne yakn, ne de uzaktan alakadar olma dm". P artinin .bana m usallat olan haarat hakknda: "... Beyefendiler bunlar her zaman, her firkann bana m usallat olan tufeyli haarattr ki, yaptklarnn mesuli yetini hem frkalarna, hem de milletlerine ektirirler". "Borlarn Terbiyet-i faziletkaranesi" konusunda: "...Savc bey btn siyasal yaamm haksz bir cmle ile izah ederek baladlar. Borlarn Terbiyet-i faziletkarisini ileri srdler. Btn on yllk maliyeci hayatm dan kalan bu muydu? Hem ben byle sylememitim. Bte ann terbiyet-i faziletkaranesi vardr demitim". Yapt istik razlar konusunda ise unlan sylemitir: "Garip bir tecel li. Bir istikraz meselesi ksa arkasndan Cavitin ismi zikrolunur. Halbuki btn hayatm da iki istikraz yaptm. Hasl, on iki milyon liradr. Yzde drt faizle akdettiim bir istikrazn 4 milyon lirasn Abdlhamitin brakt borlarn temizliine hasrettim . Be milyon lirasn ordu muzun tehizatna ait olmak zere M ahmut evket P a amn emrine verdim. Geriye kalan da ilk defa olarak, da, ta balannda her m em ura gn gnne m aa ver dim. M teahitleri paramz bankada kalacana, Hazine-i Maliyede kalsn diyecek raddeye getirdim. Bu istikrazla r hayatm n en byk iftihar olarak, Krm m uharebe sinden beri grlmemi artlar dahilinde yaptm...". Ca vit Bey hazrladklar dokuz maddeyi kabul etmi, bunun siyasi yaamn doal bir yan olduunu syleyerek "sui kastlara parasal yardmda bulunmadn" ifade etmi tir. Ne var ki bakan Ali Bey btn bu savunmann m ah keme heyetini ikna etmediini aklamtr. Cavit Beyin yarglanmas srasnda salon hncahn dolmutur. Mahkeme heyetine gre Cavit Bey, suikast gi riiminin tesinde, her ne pahasna olursa olsun, Tyi ih

129

yaya niyet etm i bir grubun banda saylmtr. Gazete ler de Cavit B e /i srekli olarak sulamlardr. Cumhu riyet gazetesinin 24 Austos gnk saysnda Akagndz yle yazmtr. "... Yalnz, Cavit h er hangi bir cezaya arptrlrsa, bu ceza yalnz kendi ahsna m nhasr olmayacaktr. Cavitle beraber Cavidizm ve Cavidistler de m azarrat ika ede meyecek bir vaziyete irca edilmi olacaktr. Cavidizm de mek, her m illetten insanlarn Trkiye aleyhtarl de m ektir. Cavidist demek, kendi efendileri -memleketin ba na yeniden m usallat oluncaya kadar memlekete serm a ye, sanat, dost, i sokmamak; vatan asayisiz, devleti kontrolsz gsterenler demektir. te bunu bilen Cavit, maddesini iitince parmakla yasland. Herkes kt, Ca h itle yalnz kaldlar. M emurlar kendisini darya davet ettikleri halde iitmiyor, dalgn dalgn dnyordu. Ni hayet Cahit dayanamad, sa elinin iaret parma ile drtt, darya kmasn syledi. Yirmibe seneden beri Cavit ayn ahadet parma ile Cahite lm iaret et miti". Mahkeme, Cavit, Dr. Nazm, Hilmi ve Nail Beyleri birinci derecede sorumlu bularak idam larna k arar ver m itir. Hkm ayn gece (26 Austos Perembe, saat 23) Ankarada Sam anpazannda infaz edilmitir, kinci dere cede sulu bulunan Rauf, Rahmi, Vehbi, Hsn, brahim Ethem Beyler de, Ceza Yasasnn 58. maddesi uyarnca onar yl kalebentlie mahkum olmutur. Eski A nkara Va lisi Abdlkadir, sonradan yakalanarak idam edilmitir. 1933de karlan afla bu cezalar kaldrlm tr. in ilgin yn, ttihatlar^ bylesine yarglayan, cezalandran Halk Frkas, daha sonra K ara Kemalin yakn mesai a r kada Memduh evket (Esendal) i parti genel sekreterli ine bile getirebilmitir. R auf Bey milletvekili seilmitir. Milletvekili seilen dier ttihatlar unlardr: Kazm Karabekir, Ali F u at Cebesoy, Mersinli Cemal Paa, Mit h a t kr Bleda, Hseyin Cahit Yaln. Hseyin Cahit 1950-1957 dneminde, m uhalefetteki H alk P artisinin en gvendii yazar haline gelmitir. 1950de iktidara gelen Demokrat P arti de, bnyesinde, bata M ahm ut Celal Bayar olmak zere birok ttdhat y barndrm tr.

130

kinci Cumhurbakan sm et nn, ttihatlarn bu "iade-i itiban"n am lannda yle deerlendirmitir: "... Otorite bakmndan birinin dierine uymas icap eder. Uymay kabul edersen beraber olursun, uymay kabul et mezsen ve siyaset hayatnda kalrsan, karsna geip mcadele ediyorsun. Bu mcadele yaplrken, medeni ve ileri bir seviye mevcutsa, ayrlk m akul ller iinde k a labiliyor ve taraflar mnasebette bulunabiliyorlar. Siyasi seviye uygun deilse, aradaki ayrlk tam ir edilmez bir is tikam ette dmleniyor. Tabiat hadisesi olarak, sosyal hadise olarak, siyasi atm alarn seyri budur. Uzun tec rbelerden, birok misallerden sonra, bende bu kanaat hasl olmutur". 1926-yarglamalan, ttihatlarn btn yntemleri ni benimseyen ve tek parti olarak iktidarda bulunan bir grup Ittihatnn, m uhalefette olan dier Ittihatlar te mizleme ilemidir. Acmaszdr. Fakat, smet nnnn anlarnn satr arasnda sezdirdii gibi baka bir yntem de bilinmemektedir.

131

SONU

TRKYEDE DEMOKRATKLEME SREC VE TTHAT VE TERAKK

ttih a t lk ia n v e ttih a t v e T era k k in in N ite lik le r i

T nin yesi olmak ttihat olmak iin gerekli am a yeterli art deildir. ttihat olmak iin bir dizi yetenek ve nitelie sahip olmak gerekir. ttihatlkn ayrc nite likleri nelerdir. Cavit ve daha bakalar bunlar "ttihat lk ian" biimihde adlandrm aktadr. "ttihatlk ian"m n temel eleri yle sralanabilir. - ttih at ve Terakki her eyden nce siyasal bir ta ri kattr. - Bu tarik a t m ensuplarna gre T Osmanl Devletini kurtaracak tek gtr. ttihat da bu gcn bir paras dr. - ttihat tanrdan zel bir grev aldna inanan ki idir. Eer devlet ycelecekse, geliecek ve deiecekse bunun tek nedeni kendisi ve kendisi gibi dnen insan lardr. Bu ii baarabilecek, T nin dnda, baka bir se enek ya da g yoktur. - ttihatlar gibi dnmeyenler "vatan haini" say labilirler. Bir baka deile "ttihatlk m eru ona kar olan "muhalefet gayri m eru dur". - ttihat h er eyden nce eylemci ve ihtilalcidir. - ttihatlk komitac (kendi deyimiyle eteci), na muslu olan, arkadalarn koruyan, hibir kiisel kar beklemeden alan, verilen grevi yapamam ak halinde lmeyi bile gze alan insanlarn meslei"dir. Kuran ve tabanca zerine yemin ederek cemiyete ye olanlarn oluturduklar kitle ve bunlann eylem arac olarak k urduklan fedailik rgt "ttihatlk iar nn siyasal hayattaki zelliim aklar. Alt seenei hemen hemen olmayan T nin muhaliflerini susturm a yntemle

132

ri hatrlanrsa, demokratik ve oulcu ilkelere srekli ters dtnn nedeni kolayca anlalabilir. Bu tutum gizli bir muhalefet ann rlmesi ve iktidar mcadelesi nin fiili bir karakter kazanm asna neden olm utur (Tunaya). Bu "iara" sahip T nin siyasal, sosyal ve ekonomik alandaki bariz niteliklerine gelince bunlar da yle zet lememiz mmkndr. - Devleti her eyin stnde gren bir tutum a sahip tir. T iin kiiler nemli deildir. Onlar ancak devlet iin vardr. Devlete ynelik grevlerle donatlmlardr. - Devlet ve insan arasndaki iliki byle belirlenince; temel hak ve zgrlklere ynelik tutum da bu ynde olumutur. T hrriyeti gerekletiren "cemiyet-i m u kaddese" dir am a ilk firsatta bu hrriyetleri kstlayan ya da ortadan kaldran bir frkadr. ilerin grev hakkn ortadan kaldrm tr. Basn hrriyetini kstlam, bir an lam da basm susturm utur. Muhalefete getii zaman drt elle sarld zgrlk ve haklara, kendi iktidarnda iyi gzle bakm am tr. - T hayat boyunca demokratik yaamn vazgeilmez k urum lanna hogr ile bakmamtr. "Babli Bask n "yla birlikte tek parti iktidarn oluturm utur. M uha lefet ve muhalifler, T asndan vatan hainlii ile zde saylmtr. Zaman zaman Meclisi bile dlayan tutum u nu ekinmeden sergilemitir. Geici yasalara drt elle sa rlm, b unlann Mecliste konuulm adan hzla gemesini salamtr. Ksacas T asndan Meclis iktidann bir aksesuandr. T parti iersinde de ikili bir yapya sahiptir. Bir yerde nihai k ararlan alan merkezdeki "ttihat" gru bu, dier yanda da alnart k a ra rla n soru sormadan uygu lam akla ykml m ilitanlar, bir baka deyimle "fedailer" vardr. Byle bir yapda halka ve dier T yelerine al nan k ararlar "itaat" etm ekten baka bir ey dmemek tedir. - T her eyin dorusunu ve iyisini bildiine inanan bir firkadr. Bu nedenle eitmendir, retmendir. Kendi ni, iyinin, gzelin ve dorunun ne olduunu bilmeyen y nlara bunlan retmekle grevli saymaktadr. Bu iti barla T modernleme ya da adalama (yani m uasr

133

medeniyet dzeyine ulamak) iin tek zmn eitim den getiine inanm tr. Cahil ynlara her ey retil melidir. Eitim uygarln kapsn aan sihirli an ah tar dr. Ekonomide devlet her eyin ynlendiricisi olarak k a bul edilmitir. Hibir zaman belirli bir ekonomik politika ya sahip olunm am tr. Cavit Beyin nderliini yapt li beral eilimlerin yansra, Gkalp in "Milli ktisat" ya da K ara Kemal ve Kr Ali Ihsan Beyin "Mesleki Temsil" yaklam lar birlikte varolmular, uygulama alan bul m ulardr. Bu uygulamalardaki IT mant udur: Libe ral de olsa, himayeci devleti de olsa ekonominin iplerini devlet elinde tutacaktr. Bir baka anlam da devlet ekono miyi ynlendirecek, lke iersinde tek ekonomik g dev let olacaktr. O istediine istedii musluklar aacak veya kapayacaktr. - iT d e belli bir toplumsal katm ann iktidar yerine asker-sivil brokrasinin iktidar sz konusudur. Tek parti olarak srdrlen iktidarn gvencesi askerlerdir. Bun dan tr askerin katlmad, destek vermedii bir ikti dar IT dnemez, dleyemez. zellikle T ve ordu iiedir. rnein Enver hem cemiyetin, hem gizli rgtn, hem kabinenin, hem de ordunun iindedir. Hafz Hakk, Ali Fethi, Sleyman Askeri, Cemal P aa hem asker hem de T yesi olanlarn sadece akla gelen birka tanesidir. Frka ileri gelenlerinin zaman zaman ordu politikann d nda kalm aldr ynndeki szlerini savlarn d a ciddiye alm am ak gerekir. B urada sylenmek istenen "dier parti ler ordudan ellerini eksin"dir. - T kltrde tam anlamyla bir devirmeci anlayn politikasn yapm tr. Bir yandan Bat kltrne yknlrken, dier yandan Trk Ocaklar ve Trklk ideo lojisi gerei O rta Asya geleneklerine ballk ortaya k mtr. Halide Edip (Advar) Yeni Turan da byle bir y knm enin yaratt topyay dile getirir. mer Seyfettin, "Efruz Beyli yklerinde bir nce szn ettiimiz eli kiyi glmece boyutlarna indirgeyerek anlatr, iin ger eki yan udur ki, Tanzimat aydnnn varaca nokta budur.

134

II. T rk iy ed e D e m o k r a tik le m e S recin in E v r e le r in d e ttih a t z le r v e E ilim ler

ttihatlk eilimi gnmze kadar siyasal yaam mzdan elini ekmemitir. 1960 ylna kadar lke politi kasnda eski ttihatlarn baat bir yerde olduunu bili yoruz. Halk Frkas (CHP) balangcndan itibaren T nin izgisini yle ya da byle devam ettiren byk siyasal kurulutur. Ecevit hareketi bu yapy btnyle deiti rememitir. Savlan, birer hoseda yaratan sylemden ile ri gitmemitir. SHPde ise eski eilimler daha bir gl olarak ortaya km, "devleti kurtarm ak sendromu" yine u vermitir. Bu yargmz evreler itibanyla ksaca daha bir ak klmaya alalm. 1. C u m h u riyetin lk Y l l a n (1923-1930) - Bu d nemde Ittihatlkn "Bakiyet-l suhuf' (kl artklan) yaam aktadr. Bir blm fiilen politikann iersindedir. nce birinci grubun, sonra da Halk Frkasnn iinde n de gelen mevkilerde siyaset yapm aktadrlar. Ayn ekilde m uhalefetin iersinde de kinci Grupta, sonra Terakki perver F rk ada liderler, n ekenler ttihatdr. Her iki grup, yani iktidar ve muhalefet birbirleriyle olan m cadelelerinde ttihat yntemleri benimsemilerdir. Trabzon Milletvekili Ali kr Beyin, Ardahan Milletve kili Halil P aanm ldrlmesi, leri gazetesinin Halk Frkal milletvekilleri tarafindan baslarak, yazarlanm n _dvlmesi bu yntemlerin bireysel grntleridir. N iha yet, "Takrir-i Skn" yasas ve stiklal Mahkemeleri ttihatlarn M ahmut evket P aann ldrlmesinden sonra bavurduklan devlet terrnn yinelenmesidir. Daha nce deindiimiz 1926 zmir ve Ankara Mahkeme lerine gelince bunlar da nitelik itibanyla ttihatlarn, dier Ittihatlar kendilerine zg yntemlerle tasfiye etmesidir. Cumhuriyetin ilk yllannda gerekletirilen dn mler, T nin yapmay program ladklanndan farkl de ildir. Ticaret, Borlar ve cra-lflas yasalanndaki dn m, kapitlasyonlann kaldnlm asm n kanlmaz bir sonucudur. Nitekim I. Dnya Savana girildiinde, tek tarafl olarak kapitlasyonlann kaldnlm asndan sonra,

135

T ik tid an da hukukta bu tip bir reformun hazrlklarn balatm t. Aile hukukunda yaplan deiiklik, gene T nin sava yllarnda "Hukuk- Aile" kararnam esiyle balatt atlm n bir yerde devamdr. Takvim konusuna daha nce deinmitik. 1917de, Rumi takvimde yaplan 13 gnlk dzeltmeden sonra miladi takvim ile Rumi takvim birbiri zerine oturm utu. Aradaki fark yllarn 13001e ifade edilmesiydi. Meclis-i Mebusandan geirilebilseydi miladi yllar kabul edilecekti. Cum huriyet dne minde yaplan deiiklikle bu da giderildi. Yaz olay ise 18601 yllardan beri Osmanl aydnn yakndan ilgilen dirm itir. 1860da ilk basitletirm e olay zmlenmitir. Enver Paa, Harbiye Nezaretinde yeni bir basitletirm e ilemine girmise de, sonunu getirememitir. Talat Paa, kabinesini kurarken Hseyin Cahite, M aarif Nezaretini nermiti. Hseyin Cahit bu bakanl ancak Latin harf lerinin kabul edilmesi kouluyla stlenebileceini belir tince, Talat P aa sava yllarnda byle bir dnmn getirecei sakncalardan rkm ve neriyi kabul etm e m itir. Dier yandan Tevhid-i Tedrisat konusundaki ilk adm larn, kadnlarn ekonomik yaam a girmelerini sa layan n tedbirlerin de T nin iktidan srasnda gerek letiini syleyebiliriz. Ekonomik alanda 1927 ylnda ya plan sanayi ve nfus saym lan ile kabul edilen "Tevik-i Sanayi" yasas 1913 yasasnn bir nevi devam ve ta mamlaycsdr. T nin "tiban Milli" bankas ile giritii ulusal banka kurm a abas, Cumhuriyet dneminde " B ankasi'nn kurulm asyla devam etm itir. B unlar da gsterm ektedir ki 1923-1930 arasnda gndeme gelen sosyal, yasal, ekonomik dnmler T nin n admm a t t izgilerin srdrlm esidir. 2. 1930l u Y lla r S erb e st F r k a D en eyim i ve S o n ra s - Cumhuriyetin 19201i yllanm n ekonomik adan baanl getiini, sleyemeyiz. Lozan Antlamas gerei ithal gm rk resim lerinin 1914 ncesi dzeyinde tutul m as (31 Aralk 1929 tarihine kadar) ithalata artrm , am a bu art y atnm m allan lehine olmamtr. Halkn yoksullamasnn daha bir gzle grlr hale gelmesine karn stanbul, zmir gibi kentlerde ticaretten kazanlan byk paralarla yaam daha bir yozlamr. Falih Rfk,

136

Roman adl kitabnda bu yozlamay arpc biimde ser gilemitir. Bir yandan artan yoksulluk, dier yandan Ba tl yaam taklitten ileri gemeyen bir sefahat... 1930 ekonomik bunalm, koullan daha da arlatrm tr. ikayetler m nlt biiminde de olsa younla mtr. Bu durum da Gazi, gvenecei uygun bir m uhale fet partisinin kurulm asna yeil k yakmtr. Partiyi kurmaya, arkada, eski bir ttihat olan Ali Fethi (Okyar) Beyi memur etm itir. Serbest Frka bu koullarda, Yalovada, Denizcilik Bankasnn bir balosunda su yz* ne kmtr. P artinin nde gelenleri iersinde Ali Fethi Bey, Aaolu Ahmet gibi ttihatlar ar basyordu. Yani bir ttihat grubu, gvendikleri tjier bir grup Ittihatiya muhalefet partisi kurdurm ulard. Halkn ykselen muhalefeti her iki taraftaki Ittihatlar rktnce, de neme ksa tutuldu. Yeniden tek partili yaama dnld. 1 9 3 0 ^ yllann geri kalan blm tek parti dnemi nin ideolojik yaplanmas iersinde, byk basklar altn da geti. Halk Frkasnn alt 'oku ulusal simge oldu. Anayasaya girdi. Ekonomik bunalmn da etkisiyle o d neme kadar ba tac edilen liberalizm yerin dibine batnld. Devlet ekonomiden, kltrel yaplanmaya kadar her eye el koydu. "Tek ef, tek ulus, tek parti ian yadsn maz bir gerek gibi kabul edildi. Ekonomide devlet tek g olarak ortaya kt. Sanayileme programa baland. Merkez Bankas kuruldu. Gne Dil Teorisi ve yeni tarih yaklam, Ziya Gkalpin Trklk ideolojisinin amaz bir biimde devamyd. Halkevleri de Trk O caklannn bir uzants saylabilirdi. Devlet yurttan her konuda eitmeye k arar vermiti. 1935de yaplan Halk Partisi Kongresi tek parti ger einin her bakmdan idealize edildii bir kongreydi. Bu kurultayda, F rka Genel Sekreteri Recep Pekerin nutku, frka programnda yaplan deiiklikler, tek parti ideolo jisinin somuta indirgenmi rneidir. Demokrasi, ok partili yaam, firka ideologlanna gre bir dejenerasyon du. Ayn dnemde kan, Falih Rfkm n kitabnn ad ne ye yknldnn ak bir gstergesidir: Moskova-Roma. 1930lu yllar ttihatlarn dleyip de, bir trl ya am a geiremedikleri bir hayalin gereklemesiydi. H alk

137

lk, devletilik, inklaplk, milliyetilik, laiklik ve belki de cumhuriyetilik T n in temel ilkelerinden sanld ve sylendii kadar uzak deildi. 3. 1940lt Y lla r ve S o n ra s - B unlar Milli ef ylla nd r. Sava drt yanmz sarmtr. Muhalefetin en k ne bile izin yoktur. Dnce zerine basklar alabil diine artm tr. Solcular en byk dmandr. Trkiye savaa girm em itir ama, akllara seza bir denge oyununu srdrm tr. Alman ordulannn yenilgisi kesinleince ye k adar y u rt iinde faizan eilim ve dnceler a t oy natm tr. Basn btnyle hkm etin denetimi altnda dr. Hangi haberin ka stun ve puntoda verilecei bile "Matbuat Umum Mdrl" tarafndan bildirilm ekte dir. Akam lan 20.15de, A nkara radyosunda, N urettin Artam tarafndan okunan Radyo Gazetesi olaylann, h a berlerin nasl yorumlanmas gerektiini ortaya koyan bir resmi aklamadr. 1944den sonra savan seyri mihver devletlerinin (Almanya ve balaklan) aleyhine dnnce Milli ef de mokrasiden sz etmeye balad. Bu nasl bir demokrasi olacakt? Ksa srede bu renildi. 1945in Arahkm da, Tan gazetesi, C H Pnin rgtledii genlik tarafndan ba sld, ykld. Birok yaynevi, kitapevi de bu olaydan n a sibini ald. Sonra sendikalar kapatld. Bylece efin yal nz, gdml ve yapay bir muhalefete izin verecei anla lyordu. Nitekim byle bir parti kuruldu. Partiyi kuran gene eski bir ttihat ve ete kumandan M ahm ut Celal Bayrd. Yine ttihatlar, bir baka ttihatya gz krp mlar, yeil k yakmlard. Demokrat Parti, bnyesinde birok ttihaty banndrd. B unlann byk bir ounluu deiik dnemlerde Halk Frkasna m uhalif kam olanlard (Hseyin Avni, F u at Kprl, Yusuf Kemal vb. gibi). Demokrat P arti hrriyetler, ekonomik yaam ve dier konularda ezilen, sindirilen halkn drt elle sanld bir parti oldu. ttihat iann zmsemi bir lidere sahip olmasna karn, T nin halktan kopuk politikasn uygulamayan parti 1950de iktidara geldi. K arsnda ttihat muhalefet yntem lerini noksansz kullanan bir Halk Partisi vard. 19501960 dnemi iktidar-m uhalefet mcadelesinin adm adm

138

sertletii, siyasal havann srekli bunalm iersinde tu tulduu bir dnemdir. CHP ve onu dolayl, dolaysz des tekleyen asker-sivil brokrasi ve halktan kopuk, szde halk aydnlar, ilericilik, devlet kurtarcl adna, T nin yllanm yntemlerini, u ya da bu ekilde, yeniden gndeme getiriyorlard. Onlara gre, D F nin iktidarda oluunun yegane nedeni, cahil halkn dini alet ederek kandrlm asdr. Bu dncelerin, basnn bir blm ta rafndan da desteklenmesi sonucu 1960 darbesi gndeme geldi. Darbeyi yapan gen subaylarn eilimi, tavr ne olursa olsun egemen olan ttihat bir yntemin (Babli Baskmnda denenmi) uyandnlm asdr. Darbe sonucu askerler yeniden iktidara ortak olmu lardr. 12 M art 1971, 12 Eyll 1980 darbelerinin nitelii farkl deildir. H er eyi en iyi bilenlerin, doruyu sadece kendilerinin bulduuna inananlarn mant tekrar orta ya kmtr. Babli basknnda Talat ve Enverin, Kamil Paaya, istifa kadm yazdrrken, onun "ordudan gelen istek zerine" deyimini kullanm asna kar gelerek "Or du ve millet" deyimini yelemeleri, istifaya bu deyimi koymalar akldan kmamaldr. Son otuz ylda gerek letirilen darbe de ayn deyimi kullanm tr: "Halkn istei zerine". ktidara byle gelindiinde, uygulamada da ttihat yntemler kullanlacaktr. Bu yntemler ken dilerine ilerici diyenlerce de onanacaktr. ttihatlar yerine gre yiit, gz kara insanlardr. Her eyi en iyi bildiklerine inanan bir tarik at m ensuplan gibidirler. "Devleti kurtarmak" amacnn kudsiyetine inanm lardr. Halk yoksulluktan, geri kalm lktan kurtarm ay ncelikli hedef olarak almay dnmemi lerdir. Onlara gre devlet kurtulduu zaman, halk da kurtulacaktr. Ynlardan kopuk, asker-sivil aydnlann zlemlerini yanstm lardr. Ne var ki demokratik geli meyi kemiren bir virs olduklann kendileri de dahil, o u kimse farketm em itir. H alktan, farkl dncelerden, ksaca demokrasiden korkmulardr. T ank Zafer Tunayann altn izdii gibi: "ttihat ve Terakki hem bir devri, hem de bir kuaj kapsar. Hayale kadar varan istekleri gerekletirmeye alan bir siyasal partinin de ad olmutur.

139

Evet, "Onlar aslnda Trk Jakobenleriydiler". Ama yaadklar dnemde, 20. yzylda Jakobenliin ne kadar geerli olacam dnmeden...

140

BBLYOGRAFYA
Ahmad, Feroz, ttihat ve Terakki, 1908-1014, stanbul, 1971. Ahmet Rasim, tki Hatrat, ahsiyet, stanbul, 1332. Ahm et R t<j Beyin Anlar, stanbul, 1938. Akin, Sina, 31 Mart Olay, Ankara, 1970. Akin, Sina, Jn Trkler ve ttihat ve Terakki, stanbul 1980. Atay, Falih Rfk, Bat yllar, stanbul, 196.3. Atay, Falih Rfk, Zeytinda, stanbul, 1938. Aydemir, evket Sreyya, Suyu Arayan Adam, 4. Bask, 1967. Aydemir, evket Sreyya, Enver Paa, Cilt I, II, III, stan bul 1970, 71, 72. Bayar, Celal, Ben de Yazdm, Cilt I, II, III, stanbul, 1965 ve izleyen yllar. Bayur, Yusuf Hikmet, Trk nklab Tarihi, Ankara, 1983. Berkes, Niyazi, Trkiyede adalama, stanbul, 1978. Cavit Bey, Merutiyet Devri ne A it Cavit Beyin Anlar, Ta nin, 3. VIII. 1942-22 Aralk 1946, stanbul. Cemal Paa, Hatralar, stanbul, 1959. avdar, Tevfik, Osmanllar'm Yar Smrge Oluu, stan bul, 1969. avdar, Tevfik, Trkiyede Liberalizmin Douu, stanbul, 1981. avdar, Tevfik, Talat Paa, Ankara, 1983. avdar, Tevfik, Trkiyede Burjuva Demokratik Dzene Y nelik lk Hareketler, Yeni lke Dergisi, Say 3-4. Esatl, M ustafa Ragp, ttihat ve Terakki Tarihinde Esrar Perdesi, stanbul, 1975. Ert'Srk, Hsam ettin, ki Devrin Perde Arkas, stanbul, 1957. Halil Menteenin Anlar, stanbul, 1986. Haniolu, M.krii, Osmanl ttihat ve Terakki Cemiyeti ve Jn Trklk (1889-1902), Cilt I, stanbul, 1985. lkin, Selim ve Tekeli, lhan, (Kr) Ali hsan (lolu) Bey ve Temsil-i Mesleki Program (Atatrk Dneminin Ekonomik ve Toplumsal Sorunlar). Kandemir, zm ir Suikastnn yz, stanbul, 1955 Kazm, Karabekir, istiklal Harbimiz stanbul, 1960. Kazm, Karabekir, stiklal Harbimizde Enver Paa ve tti hat ve Terakki Erkan, stanbul, 1967. Kazm, Karabekir, ittihat ve Terakki Cemiyeti 1896-1908,

141

stanbul, 1982. Kl Ali, stiklal Mahkemesi Hatralar, tstanbul, 1955. Kuran, Ahmet Bedevi, nklap Tarihimiz ve ttihat ve Te rakki, stanbul, 1948. Kuran, Ahmet Bedevi, nklap Tarihimiz ve "Jn Trkler", stanbul, 1945. > Kut, Halil, Bitmeyen Sava, stanbul 1972. Kutay, Cemal, I. Dnya Harbinde Tekilat Mahsusa, s tanbul, 1962. Kutay, Cemal, Bilinmeyen Tarihimiz, stanbul, 1974. M ahm ut evket Paa'nm Gnl, stanbul, 1988. kin, A. Gndz, 1909-1930 Yllar Arasnda Anonim ir ket Olarak Kurulan Bankalar, Ankara, 1972. mer Seyfettin, Yarnki Turan Devleti, stanbul, 1972. Rza N ur (Dr.), Meclis-i Mebusanda Frkalar Mealesi, s tanbul, 1909. Rza N ur (Dr.), Hayat ve Hatralarm, Cilt I-IV, stanbul, 1968. Rza N ur (Dr.), Hrriyet ve tila f Nasl Dodu. Nasl ld, stanbul, 1918. Sait Paa, Sait Paanm Hatrat, Dersaadet, 1912. San ders,Lim an Von, Trrkiyede Be YU, stanbul, 1968. Sanca, M urat, Siyasal Tarih, stanbul, 1968. Seluk, lhan, Yzba Selahattinin Roman, Cilt I-II, stan bul, 1973-75. imir, Bilal, M alta Srgnleri, stanbul, 1976. Talat Paanm Hatralar, stanbul, 1976. Toprak, Zafer, Trkiyede Milli ktisat (1908-1918), stanbul 1973-75. Tunaya, T ank Zafer, Hrriyetin lan, stanbul, 1959. Tunaya, T ank Zafer, Trkiye nin Siyasi Hayatnda B atl lama Hareketleri, stanbul, 1960. Tunaya, T ank Zafer, Islamcdk Cereyan, stanbul, 1962. Tunaya, T an k Zafer, Trkiyenin Siyasi Gelimeleri, stan bul, 1970. Tunaya, T ank Zafer, nsan Derisiyle Kapl Anayasa, stan bul, 1988. Tunaya, T ank Zafer, Trkiyede Siyasal Partiler, I. II ve III. Ciltler, stanbul, 1984. Tunaya, T ank Zafer, ttihat ve Terakki, stanbul, 1989. Tunay, Mete, Trkiyede Sol Akm lar (1908-1918), stan bul, 1983. Tunay, Mete, Mesai, Ankara, 1972. Uaklgil H alit Ziya, Saray ve tesi, stanbul, 1940-1941 Uaklgil H alit Ziya, Krk YU, stanbul, 1940-1941.

142

zer Tahsin, Makedonya Ekiyalk Tarihi ve Son Osmanl Ynetimi, Ankara, 1979. Vardar, Hseyin Cahit, 10 Yln Hikayesi, Yedign Dergisi, Say 121-250. Vardar, Hseyin Cahit, Merutiyet Hatralar, Fikir H are ketleri Dergisi, 1935-38. Vardar, Hseyin Cahit, Talat Paa, stanbul, 1943. Vardar, Hseyin Cahit, Siyasal Anlar, stanbul, 1976. Yalman, Ahmet Emin, Yakn Tarihte Grdklerim, Geir diklerim, stanbul 1970 ve sonras. Ziya Gkalp, Klliyat, Ankara 1965 ve sonras. Ziya akir, M ahmut evket Paa, stanbul, 1945. Ziya akir, Talat-Enver-Cemal Paalar, stanbul, 1944. Zrcher, Eric Jan , Milli Mcadelede ttihatlk, Ankara, 1987. S re li Y a y n la r (Gazeteler) Akam Cumhuriyet Hakimiyet-i Milliye kdam Milliyet Minber Peyam- Sabah Renin Sabah Son Posta Tan Tanin Tasvir Tasvir-i Efkr Tevhid-i Efkr Vakit Vatan Yeni Gn

D ergiler Belleten Birikim Byk Mecmua Fikir Hareketleri Mecmua- Ebuzziya Sebilrread Tarih ve Toplum Ulum u ktisadiye ve timaiye Yeni Mecmua Meclis-i Mebusan Zabt Ceridesi Meclis-i Ayan Zabt Ceridesi

143

le t i im Y a y n l a r

PR E S S E S U N V E R S IT A R E S D E FRANC.l

C E P
/ / P. BU RN EY G BETTON

V E R

T E

/ V S
V

S
/

/
/
/ /

S
/

/ S V
/ / / /
/ /

/ /

S
/

/ V S
/

Ak Sinema Tarihi H .M IC H E L Faizmler M S N M E Z Trkiyede Gelir Eitsizlii j . M O U R G E O N nsan H aklan D. S IM O N N E T evrecilik M. TU B A N A Kanser N B E N S A D O N Kadn H aklan J.E . D R U E S N E Ortak Pazar 1 T M U R Trkiyede ok Partili Hayata Gei B R O SIE R ktisad Kriz Kuram lan R. P E R N O U D Burjuvazi El. A R V O N zynetim C D A V ID H itlerve N azizm p . g a i l l a r d Gazetecilik p . b e n e t o n M uhafazakrlk El. A R V O N A narizm T PA RLA Trkiyede Anayasalar D B U IC A N Darwin ve Darwinizm J.M . C O T T E R E T /C . E M E R Seim Sistemleri A C D E C O l ELE Devrimler Sosyolojisi M R E U C H L IN Psikoloji Tarihi A. M ATTE1 A R T Reklamclk L. G A LLEN Cinsiyet j.p . IA T O N Yapay Zek K. D N M E K Psikiyatri P. L O R O T Baltk lkeleri P E O l L Q llIE Varoluuluk R. P IG N A R R E Tiyatro Tarihi J. C O R R A Z E Ecinsellik L. D O L L O T Kitle Kltr ve Bireysel Kltr Y DU PLESS1S Gerekstclk E. BALLE /G . EY M ERY Yeni Medyalar J R U D E E Resim Teknikleri T A V D A R ttihat ve Terakki E LEVY-BRU11L H ukuk Sosyolojisi P .G E O R G E N fus Corajyas B, G U E R R IE N Neo-Klasik ktisat R BOL) D O N Sosyoloji Yntemleri A. M O R A LI-D A N IN C S Cinsel likiler Tarihi S. F U Z E A U -B R A E S C H Astroloji J. EO URA STTE 2001 Uygarl Y. M IC H A U D iddet N. SAKAOGLU Osmanl Eitim Tarihi L.V. I'H O M A S lm A. M U C C E IIE L L I Zihniyetler I FA U R E Rnesans

Tarihi Yunan Mitolojisi R. JA C C A R D Delilik P. P IC H O T Zek Testleri M IN O R SK Y Krtler P B R IA N T Byk skender O . K O L O L U Osmanl ve Trkiyede Basn A K R E M E R -M A R IE T T I Etik J.E . H A R O U E E ehircilik Tarihi L. B E N O IS T aretler, Sembolle) ve M itoslar E O R TA Y LI Osmanl dare Tarihi J.E . LY O TA R D Fenomenoloji M. N O R M A N D lm Cefas F. d e F O N T E T T E Irklk D . I1U1SM AN Estetik Y A L A R Trkiye Ormanlar ve Ormanclk R. B L A N C H E Epistemoloji M .L. R O U Q U E T T E Yaratclk
P G R M A L P. M A N N O N I K o r k u

A. C A IL L E U X Jeoloji

Trkiye'de Polis ve Kii H aklan E. B A U D nsan likileri P. M O R O N ntihar R PE R R O N Uyumsun ocuklar C. KAYSER Uyku ve Rya M . BEYA ZY REK Trkiyede Uyuturucu Bamll A. BO Y ER Siyonizm in Kkenleri R.J. D U PU Y U luslararas Hukuk R D A V ID Elektronik
E M E T N /E . ER A SLA N H. ZBAY /E. Z T R K K IL I

Trkiyede Ergenlik Sorunlar Caz R. E S C A R P IT Edebiyat Sosyolojisi O . R E B O U I. Retorik E AET1NSAY Trk Sinemas J.G . L E R O U X lk A kdeniz Uygarlklar B EN A T A L A R Salk Ekonomisi P. R E N O L V IN Birinci Dnya Sava P. P O U P A R D Dinler M . A N D Trk Tiyatro Tariki N . M A R T IN E Z ingeneler J. P R IN E T /G . BLERY Fotoraf N . E ALAY Bte M. B O N G R A N D Politik Pazarlama K A L E M D A R Trkiye letiim Tarihi
L. M A L S O N /C . B E LLEST