You are on page 1of 426

DAVID SWARTZ Kltr ve ktidar

DAVID SWARTZ Boston niversitesi Sosyal Bilimler Blmnde sosyoloji profesr. Yksek lisansn Sorbonne nivcrsilcsi'ndc. doktorasn Boston niversitesi nde tamamlad. Toplumsal tabakalama, eitim, kltr, din ve sosyal kuram zerine (.almalar yapyor. Vera L. Zolberg'lc birlikle yayna hazrlad After Bordieu: Influ ence. Critique. Elaboration (2004) adl bir kitab daha bulunan Swartz. Theory and Society dergisinin editrleri arasnda yer alyor.

Culture and Power. The Sociology o f Piere Bourdieu


1997 The University of Chicago letiim Yaynlan 1646 Politika Dizisi 93 ISBN-13: 9 7 8-975-05-0 938-4 2011 letiim Yaynclk A. . I . BASKI 201 1 , stanbul
EDTR Levent Canek DZ KAPAK TASARIMI Utku Lomlu KAPAK Suat Aysu UYGULAMA Nurgl imek DZELT! Ula Day DZN Burcu Tunakan BASKI ve CLT Sena Ofset

Litros Yolu 2. Matbaaclar Sitesi B Blok 6. Kal No. 4NB 7-9-11 Topkap 3 4010 stanbul Tel: 2 1 2 .6 1 3 0 3 21

tletiim Yaynlan
Binbirdirek Meydan Sokak letiim Man No. 7 Cagaloglu 3 4122 stanbul Tel: 212 .5 1 6 22 6 0 -61-62 Faks: 212 .5 1 6 12 58 e-tnail: iletbim @iletisiin.com .tr web: www.iletbim.com.tr

DAVID SW A R TZ

Kltr ve ktidar
Pierre Bourdieunn Sosyolojisi
C ulture a n d P o w e r
T h e S o cio lo g y o f P ierre B ou rd ieu EVREN Elin Gen

indekiler

Teekkr--------evirenin N otu................................................................... 1 2 3 4 5 6 PlERRE BOURDIEU'VE R ..........................................................

7 9 II

M esle k H a y a t i ve K u r u c u E n t e le k t e l E t k l e r ....................... 29 BOURDIEU'NN SOSYOLOJK BLGYE DAR ST-KURAMI SMGESEL KTDARIN SYASAL KTSADI _ .................
79

97

H a b tu s : B r K l t r e l Eylem K u r a m i.............................................. 137 i KTDAR MCADELES ALANLARI ......................... ................... 167

7 T o p lu m s a l S i n i f l a r ve k t d a r M c a d e le s ............................. 201 8 9 10 11 E tm , K l t r ve T o p lu m s a l E t s z lk ..............


263 301 339

E n t e le k t e lle r ve E n t e le k t e l A l a n l a r ....................... B lm s e l E n t e le k t e l ve S y a s e t NESNELLK MCADELES: BOURDIEU'NN DNMSEL SOSYOLOJ ARISI................. .,__________

-.... 369 ......... 387


401

12

S o n u ............................

Kaynaka

_________ ...................................................... .....................

DZN _________________________ , ......

- ..................- .......... - .......421

Teekkr

Bu kitap byk lde yalnz bana g erek letirilen bir a lm ann rn: Kuramsal bir ereveye yerletirilm i, am pi rik bir zem ini ve siyas bir ynelim i olan, zengin ve karm ak bir sosyoloji klliyatnn okunm asyla, zerine dnlm esiyle ortaya kt. Ancak, yardmlarn ve desteini esirgemeyen baz d ostlanm a ve m eslektalarm a da bu kitaba katklanndan l r teekkr etm ek istiyorum. Fransada, Jean Bazin, Pierre Bourdieunn eserlerinden ha berdar olm am salad ve Fransz entelektel dnyasn kavra mama yardm c olan deerli grlerini benim le paylat. Phi lippe Besnard, M oham ed C herkaoui, Maud Espero, M onique de Saint M artin ve M ichel Pialoux, her biri kendi yordam nca, eitli konularda bana yardmc oldular. Sosyolojik yntem ko nusundaki kl krk yaran titizliiyle, Sorbonnedaki rencilik yllarmda beni entelektel amatrln cazibesine kaplmak tan kurtaran Pierre Bourdieuye de teekkr etm ek isliyorum. Bourdieu'nn sosyolojisi, daha sonraki yllarda retm enlik ve aratrm a yapmam iin bana ilham verdi; ayrca kendisi, eser leri hakknda tartmak iin benim le grm eyi kabul etme ne zaketini gsterdi. phesiz burada ne srdm baz savla rn baka trl ortaya konm asn, veya belki de hi ortaya kon
7

m amasn tercih ederdi. Fakat ben asl olarak Bourdieunn a lm alarn kavrayan bir okuru olm ay istedim , tilm izi deil. U m arm bu kitap, onun sosyolojik tahayylnn zengin kar m aklna ak lk g etirirken, ileride yaplacak incelem elere de ilham verir. ABDde, beni Paristen deviren ve iyi gnde kt gnde a lmama trl vesilelerle destek veren Jerry Karabel zel bir te ekkr hak ediyor. Kendisi beni, Amerikan yksek renimin deki tabakalatrmay aratrrken ok sayda lebaraka dahil olan ve o zamanlar Huron Enstits ad verilen kurumda dina mik bir alma grubu oluturan harika bir sosyolog grubuyla ta ntrd. Steve Brinl, Paul DiMaggio, Kevin Dougherty, David Ka ren, Katherine M cClelland ve M ike Useem, eitli zamanlarda ve - n l BouBou m etni bata olmak zere- eitli biim lerde bu entelektel serven boyunca bana ok yardm dokunan tavsiye lerini ve desteklerini esirgemediler. Zorlu bir dnemde bana yar dm eli uzatan Peter Kilby ile Bob W ooda zellikle teekkr ede rim. Vera Zolberg, Fransz entelektel dnyasndaki gncel ge limelerden haberdar olmam salad. University o f Chicago Pressten Doug M itchella, bu kitap ta sarsnn inili kl dnem lerinde bana destek olm a nezaketi gsterdii iin teekkr ederim. Kitab byk bir titizlikle yay na hazrlayan Claudia Rexe; aratrmam srasnda Fransa seya hatim in masraflarn karlayan American Council o f Learned Societiese ok teekkrler. Son olarak, ve en nem lisi, bu al ma boyunca desteklerini bir an olsun esirgemeyen ailem e b yk kran borluyum ; bu kitab eim Lisaya ve ocuklarm z Elena ile Daniele ithaf ediyorum.

evirenin Notu

B ourd ieu n n tem el kavram larndan biri olan d istin ctio n , bireylerin veya gruplarn eitli alanlarda tekilerden farklla p sivrilm e abalarna atfla kullanldnda temayz/tema yz etm e, bireyler veya gruplar arasnda bu abann diyalek tik sonucu olan farkllklara atfla kullanldndaysa ayrm olarak evrildi. Bourdieunn eserlerindeki bir dier kilit kav ram kilisi, recognition ve m isrecog n ition , srasyla tan m a ve yanl tanm a olarak evrildi. Bourdieu, Lacann psi kanalizde bilginin tam am laycs olan yanl bilm e anlamnda kulland m eco n n aissan ce ( m isreco g n itio n ), M arksist ya zndaki yanl b ilin " kavram n kendi kuram erevesinde geniletm ek zere kullanr: Yanl tanm a, belirli bir pratik alannda (rnein armaan dei tokuu gibi en gndelik pra tiklerde b ile), o pratiin sorgulanm adan srdrlm esini sa layan, maddi ve/veya sim gesel k arlarn yok saylm a s reci ni ifade eder.

1
P ie r r e B o u r d i e u 'y e G iR i

Klr, insanlar arasndaki iletiim in ve etkileim in zem inidir, ama ayn zamanda bir tahakkm kaynadr. Sanat, bilim , din, halta dil de dahil olm ak zere btn sim gesel sistem ler, ger eklik anlaym z ekillendirerek insanlar aras iletiim in te m elini olu tu rm akla kalm az, toplum sal hiyerarilerin tesisi ne ve idam esine de katkda bulunurlar. Kltr; inanlar, gele nekleri, deerleri, dili kapsar; ayn zamanda bireyleri ve grup lar kurum sallam hiyerarilere balayan pratikleri dolaymlar. Yatknlklar, nesneler, sistem ler, kurum lar vs. - hangi bi im altnda olursa olsun, kltr, iktidar ilikilerini som utlat rr. Dahas, gelim i toplum lardaki birok kltrel pratik, te mayz m cadelesindeki grece zerk arenalar oluturur. Kl trn uzm anlam reticileri ve aktarclar olan entelektel ler, bu arenalarn ve kurum sallam hiyerarilerinin ekillen mesinde kilit rol oynarlar. te gnm zn nde gelen Fransz sosyologu Pierre Bourdieu, bunu iddia etm ektedir. 1 9 8 1 de, prestijli bir okul olan College de F rancen sosyolo ji krssne seilen Bourdieu, Raymond Aron ve Claude Levi-Strauss gibi, kinci Dnya Sava sonras dnem in en sekin Fransz sosyal bilim cileri arasnda yer ald. ok retken bir ya zar ve olaanst alkan bir aratrm ac olarak, 1 9 5 8 -1 9 9 5
11

yllar arasnda 3 0 dan fazla kitap, 3 4 0 m akale yaynlad. Bu eserlerin birounu, kurucusu ve yneticisi olduu aratrm a merkezi Centre de Sociologie Europeennede baka yazarlarla ortak kaleme alm t.1 A ynca, Actes de la R echerch e en Sciences S ociales adl, kendi kurduu bir sosyoloji dergisinin ve Fransz yaynevi Les Editions de M inuitden (Le sens com m un ad altn da) kard 6 0 akn eserden oluan bir koleksiyonun yayn ynetm eniydi.2 Bourdieunn alm alarnn, 20. yzyln ba larnda ortaya kan ve Bourdieunn balca esin kaynaklarn dan olan Emile D urkheim n oluturduu ekolle boy lebi lecek yeni bir Fransz sosyoloji ekolnn douuna iaret etti ini sylem ek hi de abartl olmaz. Son dnem de birok eserinin ngilizceye evrilm i olm as, Britanyada ve ABDde Bourdieuye ynelik ilginin hzla artm a sn salad. 1980lerin sonuna gelindiinde Bourdieu, ABD'de eserlerinden en ok alnt yaplan Fransz sosyal bilim cileri ara sndayd - bu adan Lvi-Straussu bile gem iti.3 Bourdieu, sosyologlar arasnda belki de en yaygn olarak, Jea n -C la u d e Passeronla birlikte g erekletirdii, Fransz yksek renim sistem ini konu alan ilk dnem alm alaryla tannr - bunlar arasnda en sk atfta bulunulan kitap R eproduction: In E d u ca tion, Society an d Culturedr ( 1 9 7 7 ).4 Ayrca, sm rge dnem i
1 Bourdieu, College de Francea girdikten sonra, almalarnn odan deilirdi ve merkezin ynetimini, Monique de Samt Martin ve Jean-Claude Combessie'nin de aralarnda bulunduu eski alma arkadalarna brakt. Bourdieu 1993e Edition de Minuil'den aynlarak Editions du Seuille alma ya balad. Social Science Citation Index'tc, 1989 ylnda eserlerinden en ok alnl yaplan Fransz entelektellerine ilikin sralama yleydi: Foucault, Bourdieu, LviSrauss. Derrida. Althusser, Sartre, Poulanlzas, Touraine, Lacan, Baudrillard, Boudon vc Aron. Bordieunn entelektel hreti, zellikle profesyonel sosyoloji alannda her zaman bu kadar yaygn olmamtr. Amerikan Sosyoloji Dernegi'nin nem li yaynlarnda (ve The American Journal o f Sociology ile Social Forces'la) onun eserlerini konu alan makale veya incelemelere bakldnda, 1971-1985 ylla r arasnda, zellikle Raymond Boudon, Alain Touraine ve Michel Crozier'nin eserlerine ok daha fazla ilgi gsterildii gzlemlenmekledir (Cumulative Index o f Sociology Journals, 1971-1985). Hatta Reproduction, zellikle eilim sosyolojisi alannda, muhakkak alnt ya plan bir tr klasik hale gelmitir. Bourdicunn Fransz yksek renim siste-

2 3

12

Cezayiri zerine yapt ve T h e A lg erian s (1 9 6 2 a ), O utline o f a T h eory o f P ractice (1 9 7 7 c ), T he L ogic o f P ractice (1 9 9 0 h ) ad l kitaplarda yer alan alm alaryla da, zellikle antropologlar arasnda tannm tr. Kltr ile toplum sal sn f arasndaki ili kileri inceleyen eseri (Distinction: A S ocial C ritiqu e o f the Ju d g ment o f T aste [1 9 8 4 a )), dil sosyolojisi ( L an gu ag e an d Symbolic Power [1 9 9 1 c )) ve kltr sosyolojisi zerine ( T he F ield o f Cul tu ral P rodu ction [1 9 9 3 b )) alm alar da hzla genileyen bir o ku r k itlesine ulayor ve byk ilgi gryor. Bourdieu'nn eserlerinin birou, kltr sosyolojisi gibi yeni gelien alanlar da standart birer kaynak haline geliyor. Eserlerinin konu yel pazesi de olduka geni: Cezayir kylleri arasnda yapt enografi alm alar da var; 19. yzyl sanatlar ile yazarlarna, m odern Fransz toplum unda eitim e, dile, t ketici been ile ri ve kltrel beenilere, dine, bilim e dair sosyolojik analizleri de. Bourdieu, ayn zamanda am pirik aratrma da yapan, nde gelen bir toplum kuramcsdr. Ne var ki, Bourdieunn eserleri A nglosakson lkelerinde bl k p r k okunm utur. Eskiden, kilit n itelikteki eserleri nin evrilm em i olmas sorun yaratyordu; bu sorun artk gide rildi. Fransz eilim sistem inin toplum sal yeniden retim etki leri zerinde duran baz eserleri (Bourdieu 1973 a ; Bourdieu ve Passeron 1 9 7 7 ), pratikler kuram yla ilgili daha eski eserinden (Bourdieu 1 9 7 2 ) nce evrilm iti. Dolaysyla kavramsal geli im i kendi tarihi iinde okunam yor, Bourdieu dar bir ek il de toplumsal yeniden retim kuram cs olarak snflandrlyor, dncesine hayat veren muazzam genilikteki kavramsal ilgi ler fark edilem iyordu. Ama 1994 yl itibariyle, Bourdieunn belli bal btn eserleri ngilizceye evrilm i durumda. B ir baka sorun da u: Bourdieuye ynelik ilk dnem lerde ki ilgi, akadem ik uzm anlam ann kat snrlar erevesi iine skp kald ; bu nedenle eserinin btnl gzden karl d ve yazdklar, antropoloji ya da eitim sosyolojisi gibi belir li alanlarn zel bak as iine hapsedildi. Bourdieuye dnya
mi hakkndaki daha yakn tarihli alm aln. Homo Acadcmicus (1988b) ve La N oblesse d'Eu (1989c) adl eserlerde bir araya getirilmitir. 13

apnda n kazandran ve sosyoloji alanndaki ilk eletirel de erlendirm elere kaynaklk eden eseri, Cezayir kylleriyle ilgi li alm as deil, bata R eproduction olm ak zere Fransz ei tim sistem ini konu alan eserleri oldu. Ama eitim sosyologla r, Bourdieunn Cezayirdeki aratrma deneyimleriyle kazan d antropolojik yaklam n, modern Fransa sosyolojisine da ir alm alarnda ne kadar nem li yer tuttuunu gzden kar dlar. Bu nedenle eserlerinin genel kavramsal erevesi, hak et tii ilgiyi grmedi. Toplum kuram alanndaki en nem li kat klarndan bazlar, nispeten az biliniyor. Dahas, yle grn yor ki Bourdieuye yneltilen baz eletiriler, toplum sal haya tn incelenm esindeki genel yaklam nn blk prk kavran masndan kaynaklanyor.5 Oysa 3. ve 4. Blm lerde de akla dm gibi, Bourdieunn sosyolojisi ok geni bir disiplinleraras arka plana sahip; bu arka plan, 1950lerle 19 6 0 larn F a n sas'na zg belirli bir entelektel sylem dzenini yanstyor. ncs. Bourdieunn eserleri okunurken, genellikle iki u tavr kendini gsterir: Ya tilmizleri tarafndan sorgusuz sual siz gklere karlr ya da baz eletirm enlerce km seyici bir tutumla bir kenara itilir.6 Fransada bile eserlerine ynelik ele tiriler arasnda olum lu deerlendirm elere ok az rastlanyor.7
5 Bourdieu'nn eserlerinin ABD'de btnlkten uzak bir ekilde okunmasna dair aydnlatc bir aratrma iin bkz Wacquanl 1993a. Bourdicu'nn eserle ri Fransa'da da bul unluu iinde okunmad, bkz. Accardo 1983, Caillt' 1992, Colltfctif "Revokes logiques" 1984, Ferry ve Renault 1990. A Invitation lo Rejlexivr Sociology, Bourdieu ve Wacquanl 1992; | Dnmse! Bir Sosyoloji in Cevaplar, ev. Nazl ktet, Helisim Yaynlar, 20031. Bordieu'min genel sos yoloji tasarsnn para para kavranmasn nleyecek ekilde, eserlerine dair genel bir bak sunuyor. Burada birka istisnay kaydetmek gerek. Rogers Brubaker'n kaleme ald "Rethinking Classical Theory: The Sociological Vision of Pierre Bourdieu" (1 985) ile Paul DMaggio'nn yazd Review Essay: On Pierre Bourdieu" (1979) adl makaleler, cleirel baka salip olumlu deerlendirmelerdir ve Bourclienn eserlerindeki kilit unsurlar ele alrlar. Bourdieu: Critical Perspec tives (Calhoun, LiPuma ve Postone 1993) bu adan nemli bir adm temsil eder Bu iki u tavr temsil eden rnekler, bir iarafla Alain Accardonn, Rourdieu'nn eserlerini eletirelliken uzak, olumlaym bir yaklamla poptilerletirdigi eserleri (Accardo 1983, Accardo ve Corcuff 1986) ile dier tarafta Bourdie'nn ba rakibi Raymond Boudon'n I.ideologic ou l'origin des ide.es reucs

14

Bunun b ir nedeni, Bourdieunn, sosyal bilim lerdeki en yerle ik yaklam lara sert eletiriler yneltm i olmas elbette. Bour dieunn eletirel slubu, ya etrafna m ritler toplanmasna ya da insanlarn ona dman olmasna neden oluyor. Artk Bourdieu'nn sosyolojik aratrtna tarznn daha kap saml bir ekilde sunulm asnn, daha eletirel bir bakla deer lendirilm esinin vakti geldi. Bu kitap, Bourdieu ile W acquantin (1 9 9 2 ), H arker, M ahar ve W ilk esin ( 1 9 9 0 ), Je n k in s (1 9 9 2 ), Robbins (1 9 9 1 ) ve Thom psorin (1 9 9 1 ) bu am a dorultusun da g erekletirdii nem li alm alarn bir devam n iteliin de. Burada Bourdieunn genel kavramsal erevesini akla yp eletirel bir bakla deerlendirmeye, onun eserlerini Fran sz entelektel balam iinde konum landrm aya alacam. Amacm Bourdieunn sosyoloji tasarsna dair genel bir kav ray sunm ak, yoksa eserlerini btn ynleriyle irdelem ek gi bi bir iddiam yok. Onun sosyoloji tasarsnda nemli yer tutan baz izleklere ve kavramlara dair olum lu, ama eletirellii de el den brakmayan bir incelem e sunuyorum . Bu izleklerin ve kav ram larn bazlar, bugne dek Anglosakson dnyasnda Bour dieu zerine yazlan incelem elerde yeterince ele alnm amtr. rnein, kltrel sermaye ve habitus gibi kavramlarn zerin de ok durulm u, ama alan" kavramyla pek ilgilenilm em i im Oysa bu kavram, Bourdieunn pratikler kuram nn, kltr ile toplumsal yap arasndaki ilikileri nasl kavramsal tatrd nn iyice anlalm as asndan kilit nem tayor. Ayt ekilde, entelektellere, kltrel retim uzm anlar ve simgesel iktidar yaratclar olarak oynadklar kilit role, toplum sal sn f yap s iindeki konum larna ve siyasetle ilikilerine dair analizi ye terince incelenm em itir. Oysa 9. ve 10. Blm lerde gsterece im gibi, entelektellere ilikin kuram Bourdieunn sosyolo ji tasarsnn merkezinde yer almaktadr. Dahas, Bourdieunn bilim sel entelekteller ve eletirel sosyoloji pratii zerine nor m atif grleri hemen hemen hi ilgi grm em itir; btn bun lar eserlerinin m erkez unsurlardr. Bu kitabn am ac, Anglo(1986) adl eserinde Bourdieu sosyolojisine ar bir dille kar kt sayfalar dr (s. 227-228). 15

Amerikan yaznnda Bourdieu zerine yaplm incelem elerde ihmal edilmi olan bu noktalan ele almaktr.
*

-k *

Bourdieunn kavram d nyasnn zengin karm akl, ba sit bir zeti neredeyse im knsz klm aktadr.8 Bu kadar kap saml, karmak ve yaratc b ir klliyata rastlamak zordur. Am pirik aratrm ann sradan ilem lerini, epistem olojik ve felsef nclleri erevesinde inceden inceye tetkik etm ek konusunda Bourdieunn sergiledii ustala erien pek az kuram c vardr. Bourdieu, sosyoloji alm alannda pratik ve stratejik -h a tta si y a s- ynelim lerini yle b ir tarzda devreye sokar ki, eserlerine dair sal kuram sal bir okum a yanl anlamayla sonulanabi lir - bu da sosyologlarda ender grlen zelliklerdendir.9 Bour dieu, kavram lann retirken, birbirine kart bak alarnn eksiklerini ve olum suzluklarn gidererek yeni bir yaklam ge tirmeye zen gsterir. O nun eserleri, pozitivizme, ampirizme, yapsalcla, varolu u lu a, fen o m en o lo jiy e, ek o n o m izm e, Marksizme, m etodolojik bireycilie ve byk kurama kar y rtlen srekli bir tartma olarak okunabilir.10 Birbirine kart
8 Miller ve Branson (1987: 214), Bourdieu'nn erevesinin birka sayfada zetlenemeyecek kadar karmak ve kapsaml olduunu dnrler. Calhoun. LiPuma ve Posone (1993: 12) yle yazarlar: Bourdieu'nn eserlerinde, kav ramlar veya izlekleri ncelik srasna gre dzenlemek ok zordur. Ancak, Wacquant (1992), yakn bir alma arkada olarak Bourdieunn eserlerinin sistemli bir btnlk iinde okunmasn salayan grler ortaya koymutur. Brubaker (1993:217) Bourdieu'nn eserlerinin bu eserleri kesin ve net kav ramlarla erevelenmi, mantki adan birbiriyle balantl nermeler kme si olarak ele alacak, kavramsalc, kuramsal bir sz-merkezli okumaya elveri li olmadn" syler. Bourdieunn kavranlan, zgl ampirik fenomenlerin gstergelerinden veya sistemli bir kuramn yap lalanndan ziyade, toplumsal dnyann incelenmesine ynelik genel bir yaklamn iletilmesinde kullanlan bulusal [heuristic) aralar olarak kavranmaldr. Ben Bourdieunn metinle rinin bilimsel olduu kadar temelde siyas olduunu da vurguluyorum: Hem zgl aratrma alanlarndaki entelektel meseleleri yanstyorlar hem de bu alanlarda simgesel bir etki yaratmaya ynelik birer strateji ilevi gryorlar.

10 Aslnda Bourdieu, bata yapsalclk olmak zere kuramsal hasmlarndan nemli lde yararlanmtr. Her birinin, ksm de oLsa, toplumsal dnyaya k tuttuunu dnr. Bourdieunn arzusu, bunlarn zaaflarn bertaraf edip gl ynlerini salamlatrarak genel bir pratikler bilimi ina etmektir. 16

bu akm lara ilikin reddiyesini, znelci ve nesnelci bilgi biim lerini ve bu grlerde hkim olduunu dnd lzc ger eklik anlayn eletirerek genel bir ereve iin e yerletirir. D olaysyla, Bourdieunn asl derdi kavram sal bir soyaa c karm ak ya da belli bir kuramsal gelenee sadk kalmak de ildir. Bourdieu b ir kuram cdr, ama T alco tt Parsons gelenegin d ek ilere benzeyen bir sistem k u ram cs olduu k esin lik le sylenem ez. Hatta, ampirik aratrm ann nesnelerinden ba m sz, soyut kavramsallatrmaya arlk verdii iin kuram sal kuram sert bir ekilde eletirir. Bourdieunn kavramlar, bata isel tutarllk, genelletirilebilirlik vb. biim sel kurallara cevap verm ek zere tasarlanmamtr. O nun kavramlar pragmatik bir ekilde, ampirik aratrmalarndan ve birbirine kar entelektel bak alaryla hesaplamasndan domutur. Han gi bak alarn ele alyorsa, kavram larnn vurgusu ve kapsa m da ona bal olarak deiir. Yine de, kavranlan genel olarak deerlendirildiinde, btn aratrm alarna yn veren, kendi iinde hayli tutarl, st-sosyolojik tem el ilkeler bulunduunu syleyebiliriz. Bourdieu bir kavram straejistidir; kavramsal dilini, birbirine kart bak alaryla arasna mesafe koym ak gibi ak bir he defle oluturm utur. zellikle, btnlkl bir pratikler kura m nn gelim esini engellediini dnd znelci ve nesnel ci bilgi biim lerini amaya alr. Bu nedenle, bilhassa 2. Blmde, Bourdieunn sosyolojisine zemin oluturan entelekt el balam ve aratrm a deneyimleri zerinde duruyorum. 3. Blm de Bourdieunn znelci ve nesnelci bilgi biim lerine ili kin eletirisini; 11. Blm deyse dnm sel b ir sosyoloji pra tii de dahil olm ak zere, alternatif genel pratikler kuram n ele alyorum. 10. Blm de, sosyolojik program nn temelinde ya tan siyas tasan ana hatlanyla ortaya konuyor. Bourdieu, eylem , kltr, iktidar, tabakalam a ve sosyolojik bilgi hakknda ayr ayr kuram lar g elitirm itir. Ama bunlar, aklam a am acyla bile olsa birbirlerinden yabalam ayacak ka dar karmak biim lerde i ie geer. Bu kitapta, Bourdieunn sosyolojisinin b t n ynleriyle kavranm asn salamak zere,
17

belli bal kavramsal kesim e noktalarn aa karm aya al acam. 3. Blmden 6. Blm n sonuna kadar olan ksm da, temel tezleri ve kavramlar irdeleyeceim. 7. Blm den 9. Blm n sonuna kadar olan ksmdaysa, Bourdieunn sosyo lojisinde nem li yer tutan (toplum sal sn f yaps, eitim , en te lekteller gibi) som ut aratrm a alanlarna dair kavramsal de erlendirm eler sunacam.

Kltr, iktidar, yeniden retim


Bourdieu, kltr, toplum sal yap ve eylem arasndaki ilikiler gibi nem li bir konuyu ele alan bir simgesel iktidar sosyolojisi ortaya koyar. ster Cezayir kylleri hakknda alsn, islerse niversitedeki retim yeleri ve renciler, yazarlar ve sanat lar ya da kilise hakknda, hepsinin alm da yatan temel bir dert kendini gsterir: Tabakalam toplum sal hiyerari ve tahak km sistem lerinin, gl bir direnle karlam akszm ve top lumun m ensuplarnca bilincine varlm akszn, kuaklar boyun ca nasl idame edip yeniden retildii sorusuna yanl aram ak.1 Bourdieuye gre bu soruya cevap vermek iin, kltrel olanak larn, srelerin ve kurum larn, bireyleri ve gruplar rekabet i ve kendi kendini idame ettiren tahakkm hiyerarileri ieri sinde tutma yollarn incelem ek gerekir. C retkr bir iddiada bulunur Bourdieu: Sanatsal beenilerden giyim tarzlarna, yem e-im e alkanlklarndan dine, bilim e, felsefeye, halta bizati hi dile kadar btn kltrel sim gelerin ve pratiklerin, karlar somutlatrdn ve toplumsal ayrmlar pekitirm e ilevi gr dn syler. Toplum sal temayz m cadelesi, hangi sim ge sel biim altnda olursa olsun, Bourdieuye gre toplumsal ha yatn temel bir boyutudur. O halde, byk resmi grm ek iin, bireyler, gruplar ve kurum lar (zellikle eitim sistem i) arasn daki iktidar ilikilerine baklm aldr. Bourdieuye gre iktidar
11 B, Durkheim'n, toplumsal dayanmay reten eyin ne olduu yolundaki te mel sorusunun bir eitlem esidir-geri Bourdicuye gre toplumsal dzen; bi reyler ve gruplar arasnda hiyerarik ve eitliksiz dzenlemelerin geerli oldu u. tabakalam bir dzendir (bkz. DiMaggio 1979; Sulkunen 1982: 105).

18

ayr bir incelem e alan deildir, btn toplumsal hayatn mer kezinde yatar.12 iktidarn baarl bir ekilde kullanlm as iin de, m eruiyete ihtiya vardr. Dolaysyla Bourdieu'nn eserle rinin odak noktasn u meseleler oluturur: Kltrel sosyalle m enin, bireyleri ve gruplar rekabeti sLat hiyerarileri ierisi ne yerletirm e biim i; grece zerk atm a alanlarnn, birey leri ve gruplar deerli kaynaklar zerinde yrtlen bir m cadelede kar karya getirm e biim i; bu toplum sal m cade lelerin simgesel snflandrm alar araclyla yanstlma biim i; aktrlerin, bu alanlar ierisinde kendi karlar iin mcadele edip stratejiler gelitirm e ve bunu yaparken farknda olm aks zn toplum sal tabakalama dzenini yeniden retm e biim le ri. Dem ek ki, kltr siyas ierikten yoksun deildir, o ieriin bir ifadesidir.13 S n f tem elli iktidarn ve ay rcalklarn ku llan lp yeniden retilm esi, Bourdieunn eserlerinde kilit yere sahip, btnle tirici bir meseledir. O nun hedefi, bireyler ve gruplar arasnda ki iktidar ilikilerinin toplum sal ve kltrel dzeyde yeniden retilm esin i ele alan, her tip toplum un in celenm esin d e k ul lanlabilecek bir bilim yaratm aktr. lk m etinlerinden birinde (Bourdieu 1 9 7 3 a ), yaplarn yeniden retim inin bilim inden sz eder:
[...] yap larn, o yaplara uyan p ratik leri douran ve bylecc o n larn yen id en retim in e katkda b u lu n an y atk n lk lar sis tem iyle donanm failler reterek ken dini yeniden retm esini salayan yasalar inceleyen bir bilim .

Daha yakn tarihli bir m etnindeyse (1 9 8 7 b : 9 2 ) , eserlerini, g ru p larn k a ltm ku ram eklinde tanm lar. Byle bir kuram , gruplarn, zellikle ailelerin, birlik ve btnlklerini nasl ya ratp korud uklarm , bylelikle toplum sal dzen iindeki ko num larn nasl srdrdklerini ya da gelitirdiklerini akla
12 Bourdieu'ye gre sosyallemenin ya da simgesel temsillerinin hibir ifadesi, onu oluturan iktidar ilikilerinden soyutlanamaz. 13 Bourdieu'ye gore (1987b: 36) eletirel bir kultir kuram doal olarak bir siya set kuramna gtrr" 19

yacaktr. Bourdieu sosyologlarn grevinin her trl sosyoloji nin hareket noktas olm as gereken bir soruyu, kolektivitelerin varoluunun ve varolu tarznn ne olduu sorusunu sorm ak olduunu syler (1 9 8 5 e: 7 4 1 ). Toplum sal yeniden retim iin de kltrn oynad rol zerine odaklanr. Gruplarn kolektif varolu koullarn retm ek ve yeniden retm ek zere gelitir dii stratejiler ve kltrn bu yeniden retim srecindeki pa y, Bourdieuye gre sosyolojinin de antropolojinin de birleti rici sorunlarndan biridir ve onun btn eserlerinde karmza kan temel bir izlektir (bkz. Bourdieu 1985: 741). Bourdieun n otuz yl aan en telekt el tasarsnn m erke zinde, Bat toplum sal dncesinde M arxtan itibaren kilit yer tutan bir mesele yatar: Kltrel idealizm ile tarihsel m aterya lizm arasndaki tartm a. Bourd ieunn sosyolojisi, idealizm/ m ateryalizm eklindeki klasik kutuplam ay, kltrel hayata dair materyalist ama indirgemeci olmayan bir yorumla aan bir orta yol bulma ynnde cretkr bir giriim dir.14 O nun dn cesi M arxtan yola kar, ama som ut analizlerinde Durkheim ile W eberden daha ok yararlanr. Bourdieu kltre yaklam nda, pratiklerin ve simgesel ik ti darn siyasal iktisadn gelitirir; buna, simgesel karlara, ser mayeye, simgesel iddete ve simgesel sermayaye dair kuramlar da dahildir. Simgesel kar kuramnda, toplumsal hayatn sim gesel ve madd boyutlarn yeniden kavram sallatrrken, ek o nom ik kar fikrini kltr dnyasna tar. Tpk madd kar lar gibi, simgesel karlar da mevcuttur. Bourdieu kltr, ken dine zg birikim , mbadele ve kullanm yasalan olan bir ser maye biim i olarak kavramsallatrr. Ona gre iktidarn kulla
H Bourdieu kltre odaklanmasnn, kltrn toplumsal dnyay anlama nok tasnda kuramsal adan ncelik tayan bir alan olmasndan deil, ilmal edi len bir boyut olmasndan kaynaklandn syler. 1983 tarihli bir syleisin de (1987b: 61), 1950'lerin sonunda, Cezayir kylleri hakkmdaki almasn yrtt srada, temel bir alan olan kltrn byk lde ihmal edildiini grdn syler. Ona gre, o dnemde kltrle ilgili yaygn kavramsallatrmalar, kltr styap konumuna, dolaysyla ekonomiye gre ikincil bir ko numa havale eden Marksistler ile, kltr idealize eden Marksist olmayanlar arasnda blnmt. Bourdieu kendi yaklamn, birbiriylc kkl bir kart lk iinde olan bu iki kltr grn ama abas olarak deerlendirir.

20

nlm as meruiyeti gerekrir; bu nedenle, simgesel biim lerin, iktidar yaplarn hem kuran hem de idame ettiren kaynaklar olarak oynadklar etkin rol vurgulayan bir simgesel iddet ve simgesel sermaye kuram da gelitirir. Btn bunlar derli top lu, snrlar netletirilm i kuramsal argm anlar deil, birbiriyle kesiip i ie geen ynlendirici izleklerdir. M arksizm , yapsal clk , fenom enoloji, bilim felsefesi ve klasik sosyoloji gelenei gibi pek ok alann Bourdieu zerinde brakt etkinin izlerini tarlar. Bunlar 3. ve 4. Blm lerde ele alacaz.

Fail/yap sorunu
Bourdieu iin temel yer tekil eden alanlardan biri de, bireysel eylem ile toplum sal yap arasndaki ilikidir. nsan eylem ine hangi saikler yn verir? Bireyler, anaakm akadem ik sosyolo jin in ou rneinde ne srld gibi dsal nedenlere tep ki olarak m eylemde bulunurlar? Bireysel eylem i, kltr m, toplumsal yap m yoksa retim tarz m belirler? Yoksa fa iller, sosyal bilim lerdeki fenom enolojik ve yorum layc ekoller de veya aklc aktr kuramnda iddia edildii zere, kendileri ne ait tehis edilebilir sebeplerle mi eylemde bulunurlar? Buna bal olarak, sosyal bilim in davranlara ilikin deerlendirme lerinde, aktrlerin kavraylarnn epistem olojik stats ne ol m aldr? D urkheim c gelenekte olduu gibi, epistem olojik a dan gvenilm ez olduklar gerekesiyle b ir kenara m brakl m aldrlar? Yoksa h erm en eu tik gelene ind ek i gibi, bilim sel d eerlendirm elerin temel yap talar olarak m grlm elidir ler? Bu sorular, Giddensn (1 9 7 9 ) ada toplum kuramndaki merkez sorunlardan biri olarak tanmlad, fail ile yap arasn daki iliki sorununa iaret eder. Bourdieu, ik in ci Dnya Sava sonras sosyolog kua iin de fail/yap m eselesini sosyolojisinin m erkezine yerletirm i ilk isim lerdendir. O, fail ile yapy diyalektik bir iliki ierisin de birbirine balamay nerir. nsan eylem lerini dsal etken lere verilm i dolaysz, dolaym sz tepkiler olarak kavram sallatrmaya kar kar - bu etkenler ister etkileim lerden olu
21

an m ikro-yaplar olarak, ister m akro dzeydeki kltrel, top lumsal ya da ktisad yaplar olarak tanm lansn. radeci ya da aklc aktr eylem m odellerinden farkl olarak, eylem i b ilin li niyetler ve hesaplamalar gibi isel etkenlerin basit bir son u cu olarak grmeye de yanamaz. Bourdieuye gre, m ikro ya da m akro boyutlardan birine arlk verip dierini dlayan ak lamalar, klasik znel/nesnel atksn devam ettirm ekten te bir ie yaramaz. Bourdieu bu ikilii amaya alr: Eylem i yle bir ekilde kavram sallatrr ki, m ikro ve m akro dzeyler, ira deci ve belirlenim ci boyutlar, birbirin i dlayan aklam a b i im lerinde yaltlm ak yerine tek bir kavramsal ham le ierisinde btnleir. Bu nedenle, eylem i kltre, yapya ve iktidara ba layan, yapsal bir pratik kuram gelitirir. Bu kuram , kilit n ite lik tayan ve kltrel sermaye kavramyla birlikte adeta B our dieunn alam ctifarikas haline gelen habitus kavram na ze min oluturur. Bu kuramsal abay ve habitus kavramn 5. Blmde ele alacam.

ktidar alanlar
Pratikler, alcn ad verilen yaplandrlm atm a arenalarn da hayata geer. Bourdieunn sosyolojisinde m erkez b ir yer tutan bu kavram , habitus eylem ini m odern toplum daki tabakalarc iktidar yaplarna balar. Bourdieuye gre m odern toplum , grece zerk o lsalar da yapsal adan benzeik [ho mologous | alanlardan, eitli kltrel v e madd kaynak biim lerinin retim , dolam ve tketim alanlarndan oluur. Alan lar. toplum sal yap ile kltrel pratik arasnda dolaym salar. Bourdieunn, kltrel serm aye ve habitus gibi daha ok b ili nen kavramlarndan sonra gelitirdii alan kavram daha az il gi ekm itir. Ama oluturduu kavramsal yapnn temel direk lerinden biridir. Bu kavram n temel unsurlarn 6. Blm de ele alacam. 6. Bliim n sonunda, Bourdieunn genel pratikler kuram nn kavramsal m odelini zetleyeceim . 7 ., 8. ve 9. Blm lerde de. modern Fransa'da toplumsal sn f yapsn, eitim sisteni22

ni ve entelektelleri analiz etm ek zere habitus ile kltrel ve simgesel sermaye kavramlarn, alan analizine dayal bir bak asyla nasl birletirdiini gstereceim .15

Sosyo-analiz olarak sosyoloji


Bourdieuye gre aktrler; kltrel kaynaklarn, srelerin ve kuram larn, bireyleri ve gruplar, tahakkm yeniden reten rntler iine hapsetm e yollarn yanl tanrlar; bu nedenle sosyolojinin grevi, iktidar ilikilerinin bu gizli boyutunu gz ler nne serm ektir. Bourdieu, sosyoloji pratiini sosyo-analiz olarak dnr; sosyologun toplumsal bilind " karsnda ki konum u, psikanalistin hastasnn bilind karsndaki ko numu gibidir.16 Toplum sal bilind, aktrlerin, eitliki olm a yan bir toplum sal dzene katlrken peinde k otuklar, ama farknda olm adklar karlardan oluur. Bourdieuye gre ikti darn kullanlm asnn gerekli koulu, bu rt k karlarn yanl tannm asdr; bu nedenle, bunlarn kamuya ifa edilm esi, me ruiyetlerini ortadan kaldracak ve m evcut toplum sal dzenle meleri deitirme im knnn nn aacaktr. Sosyoloji, birey leri ve gruplar eitliksiz iktidar ilikilerine hapseden bu temel k arlar ifa etm ekle, tahakkm n sn rlarn d an b ir ld e kurtulm a im kn sunabilecek bir m cadele arac haline gelir. Bourdieunn sosyolojisi, bu noktada, eletirel kuram la kesiir. Bourdieuye gre, sosyo-analizin iyi yrtlp yrtim edigini gsteren ltlerden biri, uyandrd direnitir. Sosyo
15 Bourdieunn eserlerindi , burada incelemediim nemli bir aratrma alan daha var: dil. Dil, dilsel praiklcr de dahil olmak zere pratiklerin reticisi ola rak halilusn temel aralarndan biridir. Aynca, bir kltrel ve simgesel ser maye ilevi grr, bu nedenle Bourdieu'nn alan analizi perspektifiyle ele al nr. Dilin toplumsal kullanmlar konusunda Bourdieu'nn temel metinleri iin bkz. Bourdieu 1991 e ve John B. Thomson'm ufuk ac Sunu1yazs. Ay rca, Bourdieu'nn dil analizi ile eitim (Collins 1993) ve anlambilim (Hanks 1993) arasnda iliki kuran metinler de bu adan bilgilendiricidir. 16 Bourdieu'nn, bir tr toplumsal psikanaliz olarak sosyolop anlaynn en belirgin olduu eseri herhalde Distifiondr (1984a: 11): Sosyolojinin top lumsal psikanalizle akrabalnn en barz biimde ortaya kt an. hkim s nf alannda vc kltrel retim alannda yrtlen mcadelelerin en hayat mevzuunu oluturan beeni gibi bir konuyla kar karya kald andr." 23

lojik analiz, aktrlerin kabul edilmeyen hayat karlarn orta ya kard lde, genellikle direnii de uyandracaktr. Bourdieu (1 9 8 7 b :7 -1 0 ), sosyolojik eletirisini bilinli olarak, belir li gruplarn hayal ama kabul edilm em i olduunu dnd karlarna ynelttiini syler.17

Dnmsei bir sosyal bilim pratii iin


Ne var ki Bourdieuye gre, praik toplumsal hayatn tem elin de yalan karlar gzler nne serebilm ek basit bir i deildir. Onun kuramna gre, bln simgesel formlar toplumsal ayrm lar retme ilevi grd iin, sosyal bilim pratiinin kendisi de toplumsal farkllama srelerinden azade deildir. Bu ne denle Bourdieu, bilim sel pozitivizmi ve onun deer yargsndan bamsz nesnellik idealini reddeder. O vakit, kendisi de klt rel sim gelerden ve pratiklerden oluan bir kurum olan sosyal bilim , nasl olur da eylem, kltr, tabakalama ve iktidar ara sndaki temel ilikileri ortaya karrken, bir yandan da gn delik hayatta gzlenen toplum sal ayrm etkilerini yaratmaktan uzak durabilir? Sosyal bilim ciler simgesel ayrmlarn toplumsal mantndan kaam ayacaklarna gre, sosyo-analizleri de temel karlarn damgasndan uzak olamaz. Peki o zaman nesnel bi limsel bilgi hangi biim altnda m m kndr? Bu amaza karlk Bourdieu, sosyo-analizin ayn zamanda dnmse!Jigi gerektirdiini vurgular, yani sistem li ve derin bir zeletiriye dayanan bir sosyal bilim pratii zerinde du rur. 2. Blm de Bourdieunn, Fransz bilim felsefecisi G as ton Bachelarddan nasl yararlandn anlatacam; Bachelard, pozitivist olmayan epistem olojisinde, bilim sel alm ay m m kn klan bilisel ve toplumsal koullarn dnmsei bir tarz da denetlenm esini savunur. Bachelardm izinden giden B our dieu, eletirel sorgulama standartlarnn, gzlem nesneleri ka
17 Fakat Bourdicu'nn, eserlerine ynelik eletirileri sosyo-analitik bir erevede deerlendirme eilimi artcdr; bu eletirileri, kendi analizlerinde tanmla d hayati karlarn ifa edilmesine kar gelitirilen bir tr diren olarak g rr. Bu, pek ok rnekle doru olmasna ragmen, hakl eletirileri de szmona kiisel kara indirgeme tehlikesi tar. 24

dar gzlem de bulunan sosyal bilim cilere de uygulanmasn is ler. Bu dem ek deildir ki Bourdieu, toplum sal dnyay anlama abasnda yorum layc ve grececi bir yaklam savunup bilim sel nesnellik im knn tmden reddetm ektedir. Sadece, an cak dnm sel bir toplumsal incelem e pratiiyle, toplumsal dn yada istenen dzeyde bir nesnellie kavuulabilecegini savun maktadr. Dahas, Bourdieu (1 9 7 1 c: 181) dnm sellik pratiini bi lim pratiine denk grr: Bilim sel tasar ve bilim in ilerleyii, bilim in tem ellerine dnm sel bir tarzda dnlm esini, bili mi m m kn klan hipotezleri ve ilem leri ak klmay gerekti rir. Sosyal bilim cinin, bilim alanndaki simgesel mcadelenin snrlam alarndan kurtulm asnda, bir sosyoloji sosyolojisi zovnlu bir aratr ona gre. Bu nedenle, sosyologlar s-kuram n km az sokaklarnda gezm em eleri iin uyaran Skocpole (1 9 8 6 : 1 1 -1 2 ) katlmad m uhakkaktr. Bourdieu, aka stkuramsal m eselelerle urar; bunlarn sosyolojiye salam bir zemin kazandracan dnr (bkz. 3. ve 10. Blm ler). Fa kat Ritzerin (1 9 8 8 ), sosyolojik ist-kuram sosyoloji disiplini ierisinde geerli bir al alan olarak yerletirm e dncesine de katlmaz. O na gre sosyolojinin sosyolojisi, h er trl sosyolo jik incelem enin asl unsuru olmaldr: Her trl salam sosyo loji pratiinin zorunlu nkouludur (Bourdieu 1989b: 3 8 5 ). Bourdieuye gre, gerek bir sosyal bilim pratii, kendi zerine dnm sel bir ekilde eilmeyi g erektirir. Sosyal bilim pratiinin kendi zerine d nm sel ekilde eilmesi ynndeki bu ar, Bourdieu'ye gre hem ayrt edilir nitelikle bir incelem e tarznn hem de ierik ynelim inin ana hatlarn belirler. Hatta Bourdieu, toplum sal incelem eyle ilgi li yaklam ndaki bu boyutun, onu dierlerinden en ok ayran zellik olduunu dnr:
n erd iim so sy o lo ji ile, g em iin ve bu g n n so sy o lo jile ri arasnda ciddi bir fark varsa, bu fark her eyden nce, benim sosyolo jim in , kendi rettii bilim silahlarn srekli tendi zeri-

ne dorultmasdr. (W acqu ant 198 9 : 5 5 )


25

Aslnda, sosyal bilim kategorilerinin kullanm zerine ele tirel bir dnm, Bourdieunn eserlerine bandan beri dam gasn vuran bir unsurdur. Bourdieu (1 9 9 0 h : 15) aratrm ac ile aratrma nesnesi arasndaki ilikilerin eletirel bir gzle in celenm esini, btn ura fn]n en nem li rn olarak ta nmlar. Aratrm alarnn ieriini eitim ve entelekteller gibi konularn oluturm asnn gerekesi de budur. Bourdieuye g re bu ieriksel ve st-kuram sal sorular birbirine kopmaz ba larla baldr; eserlerinin byk ksmnda, her ikisi zerine d nceler gelitirir. Bu yaklam , hem toplumsal snflarn reti minde kltrn roln hem de kltr dnmsel ve nesnel bir ekilde incelem eyi salayan ep istem olojik koullar ara trrken dncesini zenginletirir ve karm aklatrr. Uygun ekilde ina edilm i dnm sel bir sosyolojinin, bireyleri ve gruplan toplumsal belirlenim in ve tahakkmn dayatm alarn dan kurtarm a vaadi tad iddias, eletirel toplum sal kuram ve aratrma alanna benzersiz bir katkdr.18

Siyaset olarak sosyoloji


O halde, Bourdieunn eserleri, kelim enin dar anlam yla aka demik sosyal bilim olarak dnlm em eli; onun eserleri ayn zamanda bir siyas m dahale tarzdr. Bourdieu kendi sosyolo ji pratiini, yaygn yanl tanma biim lerini dzeltecek bir ara olarak dnr; 10. Blmde aklayacam gibi, bu, bilim ad altnda yrtlen bir siyas pratik biim idir. Bu siyas m daha le, byk oranda, ekonom ik ve siyas belirlenim lerden bam sz evrensel deerlerin taycs olduu dnlen enelijansiyann kendi hakkndaki im gesini ve zgvenini hedef alm ak tadr. Entelektel m eslektalar, Bourdieunn eletirel sosyoanalizinin asl ykn tadklar ve eserinde srekli y in ele nen kilit bir konu olduklar iin, 9. Blm' Bourdieunn en
18 Bourdieu Frankfurt Okulu yla zdelemese de, eletirel bir kuramcdr ve Horkleimer ile Adomo'yla ortak u nemli zellii vardr: Yerleik kategorile ri eletirmesi, bizzat kuram pratiini eletirmesi ve gndelik hayal eletirmesi (Calhoun, LiPuma ve Posone 1993). 26

telektellerle ilgili grlerine ayrdm. 10. Blm de de, Bourdieun n , sosyal bilim cinin modern dnyada stlendii eleti rel role ilikin grlerini ele alyorum.

Meslek hayat
Yaynlanm eserler iinde Bourdieunn hayat hakknda pek az bilgi yer alyor; kendisi de gem iini kam unun gzleri nne serm ekten kanr. Ancak, onun sosyolojisini gelitirdii top lumsal ve entelektel balam, Fransz eiLim sistem i, sosyolo j i ve daha genel anlamda entelektel hayat karsnda taknd eletirel tavr anlam ak bakm ndan nem lidir. Bourdieunn sosyolojisi, srad bir sn f atlama deneyim inden dom utur ve entelektel esin kaynaklan ya da meslek deneyimleri bak mndan genelde sosyologlarda rastladmzdan daha geni bir yelpazeye dayanr. O, felsefe eitimi alm , m eslek hayatna bir antropolog olarak balam , Fransz entelektel geleneinin ya n sra Anglo-Am erikan ve Alman geleneklerinden de beslen mi biri olarak, kltrel ve toplumsal bakm dan Fransz ente lektel elitinin dmdadr.

Yazm slubu
Bourdieunn slubu zerine de b ir ift laf etm ek gerekiyor; nk pek ok kii iin bu, eserlerini okumay gletiren bir etken (Jen kins 1992). Bourdieu hem m thi bir slupu hem de nfuz edilm esi zor m etinlerin yazar. Birbiri iine gem i c m leciklerle dolu, uzun, karm ak c m leler kuruyor. Cm lelerinde virgllerden, noktal virgllerden geilm iyor. M etin leri tartm alarla, paradokslarla, olum suzlam alarla, yer yer c i naslarla dolu; bu da, dahil olduu Fransz entelektel bala mna aina olmayan okurlar iin eserlerini zorlatryor. Bour dieunn, rahat okunabilecek yazarlardan olmad m uhakkak. G elgelelim , Bourdieunn slubunu anlamaya yardmc ola cak tespitte bulunabiliriz. lkin, Bourdieu. sorgusuz sualsiz kabul edilen dnyayla arasna mesafe koym ak iin retorik tek
27

niklerini bilinli olarak kullanr. Ona gre, toplum sal dnya nn bilim sel bir ekilde kavranm asn engelleyen en temel e t kenlerden biri ainalk deneyimi olduu iin, bilinli bir ekil de, dilin gndelik kullanm ndan uzaklaan bir term inoloji se er ve slubunu bu dorultuda gelitirir. k in cisi, slubunu, Fransadaki ortodoks akadem ik sylem in slup k on u sun d a ki uylamlarna meydan okum ak zere hesapl olarak gelitir mitir. Fransada sarihlik (la cla rte ) neredeyse ulusal bir erdem m ertebesine ykseltilir, doutan gelen bir yetenein ve zek nn hakiki iareti olarak deerlendirilir. Bourdieunn dzyaz tarz, bu akadem ik ortodoksi karsnda bir tepki olarak gr lebilir - bir tr doal yetenek olarak grlen sarihlik anlayn ykmak zere tasarlanm, eletirel bir tepki olarak. ncs, her ne kadar farknda olmasa da, Bourdieunn slubu hi ku kusuz Fransz enletektel piyasasndaki rnlerine ayrt edici bir damga vurmak zere gelitirdii bir entelektel stratejidir tpk Barthes, Foucault ve Lacann, kendilerine zg sluplar n icat etm i olmalar gibi.19 Bu tespitler, Bourdieunn retorik stratejisinde temel bir pa radoksa iaret ediyor. O nun so sy o lo jisi g erek ten de b t n simgesel tahakkm biim lerine kar bir mcadele arac olacak, bu tasarnn kiisel yararlarnn yan sra k olek tif yararlar da olacaksa, o zaman eserinin uzmanlam akademi evrelerinin tesine yaylma sorunu tartlm al. Bourdieunn, son dnem deki baz eserlerinde sylei gibi daha kolay anlalan bir tarz sem esi, bu sorunun farkna varm olduuna iaret ediyor ola bilir (zellikle bkz. Boudieu ve W acquant 1992).

19 Pek ok Anglo-Amcrikan sosyal bilimcinin, Bourdieu'nn slubunu zellikle eletirmelerinin almdaki nedenler iin bkz. Wacquant (1991a). Ancak, W ac quant konuyu sadece entelektel tketim alanndan harekede deerlendirir. Benim gzlemlerim. Bourdieuy kendi entelektel retim alan ierisinde de konumlandryor. Bourdieu'nn ayn bir profesyonellemi sosyoloji sylemi ne olan ballk derecesini gsteriyor bu gzlemler. C. Wright Millsin bildik nasihatinin Bourdieu iin de geerli olacana iaret ediyor: Akademik dzya z tarzn amak iin, nce akademik duruu amanz gerekir. 28

2
M eslek H a y a t i v e K u r u c u E n t e l e k t e l E t k il e r

Bourdieunn sosyolojik aratrmaya ilikin genel yaklam m daha kapsam l biim de deerlendirebilm ek iin , bu blm de m eslek hayatnn ve devrald entelektel m irasn kilit unsur larn ele alacam . Bourdieunn hayat hikyesini yazmak gibi bir ie girim ek niyetinde deilim; bu baka bir kitabn konusu. Ben sadece, entelektel gndeminin ekillenm esinde belirleyi ci rol oynayan baz etkenler zerinde duracam. u ana kadar y aynlanm alm alard a B ourdieu nn ha yat hakknda pek bilgi yer alm yor. Bourdieunn kendisi de hayat h ak k n d a pek kon u m az. F ra n sa da R aym ond Aron (1 9 8 3 a ; 1 9 8 3 b ), Alain Touraine ya da Em m anuel Le Roy Ladurie (1 9 8 2 ) gibi, hatralarn yaynlayan pek o k nl entelekt el vardr; Bourdieu ise gem iini kam unun gzleri nne ser m ekten im tina etm itir. E n telekt ellerin kiisel gzlem lerini ya da hikyelerini aktarm alanna pek scak bakmaz; biyografik yaz Larznn, bireysel znelliin yceltilm esiyle malul bir nar sisizm biim i olduunu, gerek anlam da sosyolojik kavray tan yoksun olduunu savunur (bkz. Bourdieu 1987a). M eslek hayatndan ve entelektel geliim inden sz ettii ender zaman larda, gzlem lerini kiisellikten uzak sosyolojik gzlem ler gibi aktarr. Aada Bourdieunn hayat hakknda sunacam bil29

giler, onun yaynlanm eserlerine; 1 9 7 0 -1 9 7 6 yllar arasnda Pariste renciyken katldm sem inerlerindeki gzlem leri me; 1 9 7 6 dan itibaren gerek Fransada gerek ABD'de onun ev resinde bulunm u kiilerle konum alarm a ve Bourdieuyle ki isel grm elerim e dayanmaktadr. Bu blm de, Bourdieunn 1981 ylnda College de F ran cea seilm esin i izleyen d nem d en ziyade, m eslek bay atn n ilk yllar hakknda b ilg iler yer alacak. n sann en telek t el for m asyon d n em in in , hayat b o y u n ca tayaca en te le k t e l yatknlklar byk lde ekillendirdii gz nne alnrsa, bu kararm n yerinde olduu teslim edilecektir. Eitim in er ken dnem lerinin izlerini silm ek ok zordur - nitekim Bourdieu de, habitus kuranm da ve eitim in Fransz en telek t el leri zerindeki k alc etk ilerin e dair analizinde bunu vurgu lar. Derek Robbinsin, Bourdieu'nn eserleri hakkndaki k ro n o lo jik alm asnda ortaya koyduu bulgular da bunu d es teklem ektedir. Robbins (1 9 9 1 :1 7 8 , 1 8 1 ), Bourdieunn en te lektel erevesini m eslek hayatnn erken yllarnda edindi ini ve daha sonraki dnem lerde bu erevenin kkl bir de iiklik geirm ediini dnr. Kukusuz Bourdieu, toplum sal, kltrel, siyas, en telekt el deiim ler karsnda erev e sini snar, gzden geirir, gelitirir ve baz alardan esnetir. Yeri geldiinde bu vurgu deiim lerinden sz edeceim . Ama Bourdieunn eserlerinde kendini gsteren tutarll ve yine lenen entelekt el rntleri, Robbins gibi ben de son derece arpc buluyorum . Bourdieunn eseri hayli eitlilik gsteren entelektel kay naklara ve m eslek deneyim lere dayanr; yle ki, ada Ba t entelektel dncesi iinde Bourdieuy konum landrm ak zordur. Yine de, eserlerinin ekillenm esinde belirleyici rol oy nayan birka genel etki de var: Ecole Normale Superieurede ald felsefe eitim i; so sy o lo ji kuram nn klasik yazarn (M arx, D urkheim , W eber) okum as; kinci Dtnya Sava son1 Bourdieu'nn. sosyolojisinin ekillenmesinde ekisi olan esin kaynaklar hak knda fikir verdii cder pasajlar iin bkz. Bourdieu 1990e: 3-33, 19901: 1-29; Bourdieu ve Passeron 1967: Honnch, Kocyba ve Schwibs 1986.

30

ras Fransasnn genel entelektel atm osferi - z e llik le yapsal cln e tk is i- ve Cezayirdeki antropolojik saha almas.

Bourdieu'nn profesyonel kariyeri


Pierre Bourdieunn profesyonel kariyeri, eine az rastlanr tr de bir yukar doru hareketlilik hikyesidir. M arjinal kltrel ve toplumsal kkenlerden, Fransz entelektel piramidinin te pesine, C ollege de F ran cea ykselm itir. 1 9 3 0 da, G neyba t Fransada kk bir kasaba olan Deguinde, alt orta sn f bir ailede doar (babas kyn postacsdr). ocukluunu ve ilk genliini Bearnin bu cra krsal blgesinde g eirir ve yerel leheyi konuur. ok yetenekli ve alkan bir renci olarak, nce Lyce de Pauya, ardndan prestijli bir okul olan Parisle bulunan Lycee L o u is-le-G ran d a girer ( 1 9 4 9 - 1 9 5 1 ) .1 9 5 1 de akadem ik adan elit bir okul olan, Paristeki Ecole Normale Superieuree girer (rue dUlm ) ve felsefe dalnda ag g reg ation * verir. A ynca Paristeki Edebiyat Fakltesinde dersler alr. Fran san n en nl gra n d es eco/eslerinden E co le N orm ale Superieure (E N S), akadem ik baar gsteren rencileri Fran sz (yceelerind e retm en olm alar iin yetitirm ek am acy la kurulm utur. Sonralar, ar rekabeti snavlardan geirerek setii rencilere, retm enlik kadrolar iin lke apnda gi rilen rekabeti snavlardan gem elerini salayan bir eitim ver mesiyle, Fransada akademik m eritok rasin in ** en yksek sim gesi haline gelir. Baarl adaylar, prestijli ve akadem ik adan gl m ezunlar ebekesi normcliens 'a girerler ve Fransz eitim sistem i ierisinde mfredat, snavlar, retm en atamalar gibi konularda ciddi nfuza sahip olurlar. ENS ayn zamanda Fransz entelektellerini yetitiren bal ca okul haline gelm itir. ENS mezunlar arasnda Louis Althus ser, Henri Bergson, Georges Canguilhem , Regis Debray, M ic hel Fou cau lt, Jean Jau res, Claude Ldvi-Sirauss, M aurice Mer(*) Fransada lise ve niversitelerde eitim kadrolarna alnmak iin girilen, b yk rekabetin yaand snav - .n .

( * * ) Statnn liyakate dayand sistem - .n. 31

leau-P oniy, Paul Nizan ve Jean -P au l Sartre gibi sekin isim ler yer alr. F ran sz so sy o lo jisin in kuru cu su E m ile D urkheim dahil, Fransann nde gelen sosyologlarnn birou ENS mezunudur. ENS, yzyln banda gen D urkheim clan ye titiren, Raymond Aron, George Friedm ann, Jea n Sioetzelin de aralarnda bulunduu sava sonras dnem in nde gelen Fransz sosyologlarnn ortak rencilik deneyimini oluturan bir okuldur (Karady 1981: 3 7 ). Alain Touraine 1 9 4 5 te Bourdieuden bir n ceki dnem de, Raymond Boudon ise 1 9 5 4 te ondan bir sonraki dnem de ENS'de okum utur. Jacq u es D er rida ve Em m anuel Le Roy Ladurie, Bourdieuyle ayn dnemde ENSde okumulardr. Bourdieu gibi, mtevaz toplumsal kkenlere sahip olup ola anst baar gsteren bir rencinin ENSye girmesi artc deildir. Hi kukusuz, dier Fransz grande ecoleleriyle kyas landnda, ENSnin renci profilinde akademik baarnn n plana kt, aile kkenlerinin nispeen az etkili olduu gr lr. Sirinelli (1 9 8 8 ), ENSnin tarihine bakldnda, altsnf aile lerden setii renci saysnn, izdii meriokratik imgeyi inan drc klmaya yettiini ortaya koyar.2 Ama gerek Bourdieunn (1 9 8 9 c) gerekse bakalarnn yapt aratrmalar unu gsteri yor ki, ENS de dahil olm ak zere grades ecole lerin izdii meritokratik imge, ayrcalkl ailelerden seilen ocuklarn ezici o unlukta olduu gereini gizleyen bir ideoloji ilevi grm ekte dir.3 Gneybatnn en cra blgesinde byyen Bourdieunn, ENSdeki snf arkadalarnn ounun sahip olduu kltrel ve toplumsal ayrcalklar paylamas sz konusu olamazd. Elbette Bourdieu, Parisli akranlarnn gen b ir taral g zyle bakt tek kii deildi. F ou cau lt da, Parisin en telek t
2 Daha arpc rneklerden biri de mteveffa Georges Pompidou'dur. Byk babas ile bykannesi kyl, anne babas ilkokul retmeni olan Pompidou, akademik baan gsterip ENS'ye girmi, Fransa Cumhurbakanlna kadar ykselmitir. ENS'de Sosyal Bilimler blm yneticisi olan Christian Baudelo, ENSnin hibir zaman Fransz toplumundaki en alt tabakalarn snf atlama arac olma dn belirtmitir (Harvard niversitesi Avrupa almalar Mcrkczi'nde su nulan bildiri, 23 Mart 1995). Baudclot'ya gre, bugn ENS rencilerinin sa dece yzde bei altsnflar temsil etmektedir.

32

el m irasna konm u renciler arasnda taral bir yabancyd (Eribon 1991: 15). Halta. Bordieunn belirttii gibi, kendi sinde, Derridada ve Foucaultda ortak olarak rastlanan kurum kartl ynndeki yatknlk, ksm en, toplum sal ve kltrel acdan Parislilerin hkm srd bir evre iinde kendileri ne zg gem ileriyle birer yabanc konum unda olm alarna da yanyor olabilirdi. ENS. rencilerine hatr saylr dzeyde esprit critique ala masyla mehurdur; Bourdieu de bu alanda yeteneini ziyade siyle gsterm itir. Onun eletiri oklarndan nasibini almayan h ibir kii ya da kurum yok gibidir: akranlar, hocalar, okulu. ENSdeki yllar, daha sonraki sosyolojik alm alarnda Bourd iernn adyla zdeletirilen bir zelliin, Fransz eitim bu rum unun keskin ve dn vermez eletirm eni olacann ha bercisidir adeta. Bourdieunn egemen akadem ik kurum ieri sinde kendini bir yabanc olarak alglamas ve eine az rastla nr bir ykselile entelektel ne kavumasn salayan kuru ma kar dnsz bir eletirel tavr sergilem esi, ok arpcdr. Bourdieu iin ENS deneyimi, yalnzca elin bir akadem ik ele meyi atlatp m ucizev bir ekilde okula seilm i olmasyla s nrl deildir, kltrel ve toplumsal adan bir yabancdr ayn zamanda. EN Sdeki akranlarndan biri, onun Ecole'de hkm sren Parisli entelektel dnyasna kar olaanst bir inti kam arzusuyla yanp tututuundan sz eder (Dulay ve Dfort 1 9 9 3 :1 9 6 ). Bourdieunn. Fransz niversite kltrn in celedii L es H itiers'dc bunun izlerine rastlamak m m kndr; bu kltrn halk snflarna dman olduunu ve ayrcalm, gerek anlamda entelektel aratrmadan ziyade, tarzda kendi ni gsteren bireysel temayze borlu olduunu ne srer. Her kiniin arkasnda hayal krklna uram bir idealistin bulunduu sylenir bazen. Fransz eitim sistem iyle ilikisin de kendisini hsrana uram bir m eze benzeten Bourdieu iin de bunu sylem ek mmkn olabilir (1 9 8 8 b : xxv i). Bordieu'nn bu din terimi kullanmaktaki am ac, mtevaz aileler den gelen ve kltrel, toplum sal, m eslek baarlarn eitim sistem ine borlu olan insanlarn kurum a kar hissettii g
33

l sadakate atfta bulunm aktr.4 Gelgelelim Bourdieu, baars n borlu olduu kuruma ballk gsterm eyi reddeder. Fransz eitim inin szde iar edindii yksek evrensellik idealleri ile, retim yeleri ve renciler arasndaki ilikileri dzenleyen akadem ik iktidar uygulam alar arasndaki uurum onu hayal krklna uratr. Fransz akadem ilerinin, ortodoks bir m f redat anlayn dayatan, hem en hemen hi am pirik aratrma yapmayan, m stakbel akadem isyenlerin m eslek hayatn kat bir biim de denetleyen mandcrmlerine byk fke duymakta dr.5 Fransz akademi kltrnde gzlemledii, altsnflara kar pek de gizlenm eyen nyargdan nasibini alm tr.6 Sanatsal ve bilim sel kefi tevik etm ektense akademik rutinlem eye yol aan geleneksel mfredata, pedagojiye ve deerlendirm e siste m ine ate pskrr. Fransz akademisi ierisinde yaad bu yabanclama deneyim i, onu daha sonraki eserlerinde Fransz eitim sistem ini eletirel bir bakla irdelemeye y n eltir.7 As lnda btn kuram lara ynelik yaklam nn altnda da bu de neyim yatmaktadr. Hatta B ourd ien n, eletiriye olan bu yat knl, baarl bir sosyoloji pratiinin -zo ru n lu deilse d e - ar zu edilir u nsura olarak norm alletirdiini grrz.8
4 Din terim. Kiliseye kar gl bir sadakat besleyen ocua atfta bulunur: Ki lese kurumu, mtevaz sosyal kkenlere sahip olan ocuu, rahip olsun diye yetitirmek zere semitir (Bourdieu 1988b: 31, 291). Bourdieu'nn verdii baat rnekler Georges Davy ve Georges Gurvitch'lir (Honneth, Kocyba ve Schwibs 1986: 37). Gurvitch'in, College de Francc'a girmeden nce elit akademik kurallar izlememi olan Levi-Strauss'a kar -Levi-Strauss doktorasn verm em itir- kmseyici tavr efsane olmutur. Gurvitchin, ksaca, szl bir snav srasnda srf Levi-Strausstan bahsettii iin bir rencisine baarsz not verdii anlatlr. Sonradan, retim yelerinin renci almalar hakkmdaki deerlendirmele rinin, aslnda snfsal kkenleri hakkndaki sosyal yarglar olduunu iddia eder (Bourdieu 1988b: 194-210). Bourdieu, ender rastlanan kiisel itiraf anlarndan birinde yle der: Eserlerim de, niversite kuruntunun benzersiz denebilecek bir sosyolojisinin zel bir yere sahip olmas, kukusuz, hayatn adad, alnna yazlm hakikatlerin ve deer lerin yok olmas karsnda hayal krklna kaplan bir mez'in, kendi ykm na gtrecek hn duygularnda teselli bulmak yerine, bu hayal krklna akly la hkim olmas gerektiini biyk bir kuvvetle hisselmi olmamla aklanabilir." Bourdieu, kendi savunduu eletirel sosyoloji trne ak olma ihtimalleri en yksek olan aratrmaclarn, bilimsel yanlar kuvvetli olup ayn zamanda o

8 34

Bourdieunn bu isyannn, onu Fransz Kom nist Partisine yaklatrm olm as beklenirdi. 1940larn sonu ile 1 9 5 0 lerin banda, Fransann byk ksm gibi ENS de hayli politize o l mutu. Fransz entelekt el hayatnda, M arksist sn f tahlilini benim seyip Partiye eletirel yaklaan Kom nist Parti yandala r ile, kiisel zgrle ve anlam l bireysel etkinlie arlk ve ren varoluular arasndaki keskin blnm e hkim di (Poster 1 9 7 5 ). O srada Kom nist Parti ve onunla ilikili ii rgtle ri, solda en etkin gruplard. Dahas kom nistler, sava srasnda Fransz direniinde nemli rol oynam olm ann getirdii hatr saylr b ir m eruiyete de sahiplerdi. 1 9 5 0 lerin balarnda Fran sz entelektel hayatna egemen olan Sarlre bile, Sovyctlere ve Partiye ballk konusunda M erleau-Ponty, Claude Lefort ve Albert Cam usyle yrtt hararetli tartm alarn Les Tem pcs Modenesde yaynlamt. EN S bu ateli tartm a o rtam nn dnda kalm ad. Flerkes saflarn belirlem eye, iilerden mi yoksa sadan m yana o l duuna karar vermeye arlyordu (Eribon 1991: 3 3 ). 1949da ENSye giren ve ENS kom nist hcresinin ba olan Le Roy Ladrie (1 9 8 2 : 7 9 ), rencilerin yaklak yzde yirm isinin, top lantlara dzenli katlm asalar bile, partiye ye olduunu yaz yor. rencilerin birbirleri zerindeki basks dnda, ENSnin saygn retim yelerinden bazlar da partiye yeydi ve rencileri partiye ekm ekte etkili oluyorlard. rnein, M ark sizm ve fenom enoloji uzman, ateli bir kom n ist ve m t hi bir profesr olan Jean-Toussaint Desanti, ENS rencile ri zerinde o k etkiliydi ve Kom nist Parti yeliinin cazip ha le gelm esinde byk pay vard (E rib o n 1 9 9 1 : 3 1 -3 2 ). L ou is A lthusser de, danm anlk ettii o k sayda renci zerin de etkili olm utu. M ichel Foucault, byk lde Althusserin etkisiyle 1 9 5 0 de partiye katlm , ENS hcresinde faal olmasa
kltre kar (ounlukla akademik dnyadaki yabanclk tecrbesine daya nan), onu grnd ekliyle yutmamaya- sevk eden bir bakaldm veya me safe gelitirmi olan, veya dorudan, sosyolojide sosyal adan hakim sylemin sunduu steril ve gereklikten kopuk sosyal dnya temsillerine kar bir tr diren gelitiren aratrmaclar olduunu ne srer (Bourdicu ve Wacquani 1992: 249). 35

da I9 5 3 e kadar yelii devam etmiti. Foucault kendi Marksist tilmizler grubunu kurm utu; bu grup her ne kadar parti l t leri erevesinde yeterince ortodoks bulunm asa da, varl hogrlyordu (Eribon 1991: 5 0 -5 1 ). leride Bourdieunn al ma arkada olacak Jcan-C laud e Passeron da Foucaul'nun gru bunun faal bir yesiydi. Ne var ki, yat olan pek ok onalicnn aksine Bourdieu partiye ye olm ad. Hatta, D erid a'n n da aralarnda olduu baka birka ENS rencisiyle birlikle. Stalinist dnem de z grlkleri savunmak zere bir kom ite kurduklarm , bu kom i tenin de Le Roy Ladurie tarafndan okuldaki hcre nnde id detle knandn anlatyor (1 9 9 0 c: 3 ).9 Bourdieu, A lthusserin sem inerlerine katlm t katlm asna, ama hibir zaman onun etkisi altna girm ed i.10 Fransz entelektel hayatnda Althusserci Marksizm'in egemen olduu sralarda, Bourdieu, bu ak mn savunucularm sert bir ekilde eletird i.11 Yine de, Bour dieunn bu erken dnem lerde Althusserci M arksizm le kar lamas, eserlerinin oluum unda byk rol oynam tr. Ele al d baz entelektel konularda bu etkinin izlerine rastlam ak m m kn. K ltrn g reli zerklii fikri de bunlardan biri (Bourdieu 1990c: 7 ). Dahas, Bourdieunn kavramsal dilinin, bir ld e, A lthu sserci retorie tepki olduu d nlebilir.
9 Otuz yldan uzun bir strc sonra bile. Bordicunn ENS'deki komuislerle ilikilerinin i yz tartlmakta ve hl hassasln korumaktadr. Bordiefnn ENS'deki yatlarndan ve daha sonra partinin politbro yesi olan Pierre Jtiquin, 1988'de Fransz Liberation gazetesindeki bir syleide Bourdieunn ENS komilnisi hcresine ye olduunu iddia etmitir. Bourdieu ga zetede bunu seri bir dille inkr etmitir. Bunun zerine Juquiii Bourdieu hc re yesi olmasa bile her halkrda toplantlara geliyordu demitir {Dfay ve Dforl 1993: 197).

10 Bourdieu, ENS'dc Althusser'in evresindeki rencilere katlmam olsa da, onu alenen yarglamaktan imtina eder. Bir grmemizde (Paris, 19 Kasm 1987) Bourdieu Althusser'in nemli katklarndan birinin. ENS rencilerini, partinin dikte etlii klie ve sloganlarn tesinde bir Marx okumasna tevik et mek olduunu sylemitir. 11 Atles de l recherche en sciences sociles deki eletirisi (Bourdieu 1975a) ok keskindir. Bourdc ye gre, Alhussercilik sosyal bilimsel aratrma zerinde baskc bir elkive sahip olmutur (Pierre Bourdieu'nin Sosyal Kuram konu lu konferansla sunulan tebli, 31 Mart-2 Nisan 1989, Psikososyal Aratrmalar Merkezi, Chicago III). 36

Son olarak. Lc Roy Ladurie (1 9 8 2 : 7 9 ), sosyal bilim alanm se en btn n on n alie yatlar arasnda, ada Fransz entelek tel dnyasnda Ecolen o yllardaki M arksist havasyla ekil lenm i m erkez bir fikri gelitirip yerletirenlerin banda Bourdietnn geldiini syler - Fransz eilim sistem inin ve yayd kltrn, temelde hkim snflara hizm et etlii fikridir bu.

1950'li ve 19607 yllarda Fransz sosyolojisi


Bourdieu EN Sye girdiinde Fransz sosyolojisinin kurumsal temeli ok zayft. 1950lerin banda Fransz entelektel dn yasna M arksizm ve varolu u lu k hkim di. V aroluuluun antipozitivizm i de, Fransz kom nistlerin resm bilim sel M ark sizmi de, toplum kuram ve am pirik aratrm a iin bamsz bir tem elin gelim esine ket vuruyordu. D urkheim 'n brakt zen gin miras, daha ikinci Dnya Sava balamadan, en parlak mi raslarnn vakitsiz lm esi ve Fransz akadem i kurum u iin deki m arjinal konum u yznden itibarn yitirm iti (Karady 1 9 8 1 ). 1 9 4 5 ten sonra, so syo lo ji dalnda ender olarak alan retim kadrolarna girenler, entclekLel esin kaynaklarn l ke dnda aramak zorunda kaldlar. Jea n Soetzelin sosyal psi kolojide yapt gibi, almalar iin belirli uzm anlk alanlarn ithal etliler (Karady 1981: 4 2 ). Sosyoloji lycdelerde okutulm uyordu. niversitelerde sosyo loji blm yoktu. 1949da Centre Nationale de Recherche Scicnlifiquete sosyal demografi alannda alan aratrm aclarn says sadece on sekizdi; 1950de Fransann tamamnda sadece drt sosyoloji krss bulunuyordu (Am iot 1984: 2 8 1 -2 8 2 ). 1 9 5 0 lerin balarnda bu akadem ik disiplinin yap namna sa hip olduu ne varsa, Sorbonn eda krsleri bulunan George G urvilch ile Georges Davynin elinde bulunuyordu.12 Gurvitch ile Davy, pratik olarak alan sosyal bilim ciler deil, tan bi rer ncudm indiler; profesyonel aratrma yapan sosyologlardan ziyade, toplum felsefecisiydiler. stelik, Jean Stoetzel ile G eor ge Friedm annn am pirik alm alar, felsefeyle har neir gen
12 Raymond Aron 1955 le Sorbonnc'da Davy'nin yerini alacakl 37

nonwdlienlerin gznde entelektel adan meru b ir konuma sahip deildi (Bourdieu 1987b : 15). Bu aratrm aclar, Ecole Normale ve ag regation dan geen esas yolu izlem em ilerdi; sosyologdan ziyade, baarsz birer filozof olarak grlyorlar d (Bourdieu 1990c: 5-6). G elgelelim , 1 9 5 0 lerin Fransz so sy o lo jisi, B ou rd ieu gibi gen nonnalien'ler iin meslek anlamda tatmin edici mevki im knlarndan yoksun olsa da, kurum sallam adan ve profesyo nellemeden nispeten uzak kalm olmasyla, akadem ik felsefe kadar kalabalk olmayan bir entelektel piyasa frsat sunuyor du. Ama Bourdieu, Cezayirde bir etnolog olarak ilk saha ara trmasn gerekletirene kadar bu frsattan haberdar deildi, Raymond Aron gibi gl bir destei arkasna almasa bu frsat kullanmas da sz konusu olamazd. Bourdieu 1 9 5 5 le agrtgation'unu verdikten sonra, kendisin den nce felsefe dalnda alan pek ok ag reg e gibi, bir orta renim kurumunda felsefe retmeni olm ak zere taraya gitti. Parisin hemen dnda bulunan Lycee M oulinsde retm enli e balad. Ama Cezayir Sava knca askere arld. Sm rge C ezay iri, B o u rd ieu nn m eslek h ayatn d a o k nemli yer tutar; nk kendi kendini yetitirm i bir etnolog olarak sosyal bilim almasna ilk orada balamtr (H onneth, Kocyba, Schwibs 1986: 3 9 ). 1958de yaynlanan ilk kitab, Sociologie de lA lgerie baln tar.13 Ayn yl, Cezayirde Edebi yat Fakltesinde aratrma grevlisi olur; Cezayirin toplumsal yapsnn smrge ve sava dneminde geirdii dnm ele alan byk lekli iki almasna da o srada balar. Bu aratr malar sonucunda, baka yazarlarla ortak kaleme ald iki kitap, Travail et travailleurs en A lgerie (Bourdieu, Darbel, vd. 1963) ile Le D eracinem ent (Bourdieu ve Sayad 19 6 4 ) ve ok sayda ma kale ortaya kar. Daha sonra yaynlanan nl kitab da bu aratrmaya dayanr: E squise d une thdorie de la pratiqu e (1 9 7 2 ); gzden geirilmi ve gncellenm i evirisi Outline o f a T heory o f Practice (1 9 7 7 c) ve T he L ogic o f P ractice (1 9 9 0 h ).
13 Bu eser ngilizce'ye The Algerians (1962) [La Sociologic de l'Algerie (1957)1 balyla evrildi (1962). 38

Pek ok Fransz entelekteli gibi Bourdieu de Fransann y rtt savaa kar k ar; bu nedenle son und a Cezayir'den ayrlp Parise dnm ek zorunda kalr. Raym ond A ro n u n asis tanlarndan b iri olarak Sorbonnea atanr. 1 9 6 1 - 1 % 2 de Sorbonneda, 1 9 6 4 y l boyu nca da L ille n iv ersitesi Edebiyat F ak lesinde ders verir. 1 9 6 4 te, Paristeki E co le des Hautes Etudes en S cie n ces Socialesde (E H E SS) aratn n a yneticisi olu r.14 A ncak, Fransz niversitelerinde blm bakan olabil mek iin gereken art yerine getirm ez, yani d o c to ra l d Etat'y tam am lam az.*15 Raymond Aron bu yllarda, gnm zn nde gelen pek ok Fransz sosyologu iin olduu gibi, Bourdieu iin de ok nem li b ir d estek tir.16 Jean -C lau d e Raynaud, E ric de Dam pierre ve
H Raymond Aron vc Alain Touraine 1960ta aratrma yneticileri olmulard. 1964lc Bourdieu'nn atand mevki, aslnda Ecole Pratique des Haulcs Eudesiln 3111001 blm"yd. Ecole. 1868'de kinci imparatorluk dneminde, niversite yapsnn dnda, aratrma ile eitimi birletirmek amacyla kurul mutu. 1947 de mehur Aminle?, akmnn kurucular Femand Braudel ve Lucicn Fcbvre, Ecole ierisinde, iktisadi ve sosyal bilimlere ynelik altnc blm kurdular. Blm hzla, Fransa'da sosyal bilim aratrmalarnn ve eitiminin merkezi haline geldi, 1975e okulun ismi Ecole des Hautes Etudes en Scien ces Sociales olarak deitirildi vc kurum, lisans derecesi veren niversitelerle benzer bir statye sahip oldu. Bugn okul grandes (.Vole lere benzer bir zerk lie sahiptir. Bu atanma sayesinde Bourdieu niversitenin geleneksel retim ve kariyer yaps dnda kendi aratrmalarn gelitirecei bir ortama kavutu. Atanmasnda. Aron. Braudel ve LCvi-Strauss'un ortak desteinin pay olmutu.

(* ) Fransa'da sosyal bilimler alannda nl kiilerden bazlar aratrmac kariyer lerinin banda doktora tezi hazrlamamtr. IHESS te aratrma yneticisi ol mak iin o dnemde doktorasn bilirmi olmak gerekmiyordu. Seici kurul, adayn yaynlanan almalar zerinden bir yeterlik deerlendirmesinde bulu nabiliyordu. Bu nedenle doktora tezi hazrlamam bu aratrmaclar, doktora jrilerinde yer alabildiler ama jri bakanl ve doktora danmanl yapama dlar. Bourdieu de College de Francea eserlerinin deerlendirilmesi zerinden profesr olarak atand - e.n. (Ahmet lnsclc verdii bilgiler iin teekkrler) 15 Bu nedenle Bourdieu Fransz niversitelerinde doktora tezi savunma jrileri ne giremiyor. Fransz akademisinde igal ettii ierdeki yabanc" konumunu gsteren bir baka rnek de bu. Foucault, doktorasn tamamlad iin Bourdieu'yle kyaslandnda daha niversitelidir. Bourdieu, akademik artlan yeri ne getirmeyen Levi-Srauss'un yolundan gider. 16 Bourdieu'nn, entelektel gemiiyle ilgili biyografik ayrntlardan sz eltigi ender yerlerde, Aron'u hi anmamas dikkat ekicidir. Oysa 1960larda Bourdicu'nn nemli kurumsal olanaklara erimesinde Aron'un pay olmutur. Aron Fransada kinci Dnya Sava sonrasnda akademik sosyolojinin ge39

Claude Leforl, A ronun m aiyeindeki ilk isim ler arasndadr. Sorbonneda profesr olan Aron, M ichel Crozier ve Alain Touraine de dahil, gnmzn nde gelen Fransz sosyologlarnn ounun d okora j risin d e yer alntr. Aron, 1 9 6 1 de Ford V akfm salad parayla Avrupa Tarihsel Sosyoloji M erkezii kurar. Bourd ieu 'nn, klasik toplum kuram na ( z e llik le W eber e) ynelik derin ilgisini ampirik aratrmayla birleti ren, umut vaat eden ve alkan bir aratrmac olduunu d nr. Bourdieu de kendisi gibi bir imm/icdir ve felsefe daln da ugregCdir. 1 % 4 tc Bourdieu'ye merkezin ynetim inde grev almasn teklif eder. Bourdieu, ilk aratrma ekibinin ekirdei ni Aronun m erkezindeki grevi srasnda oluturur: Luc Boltaski, Yvette Delsaut, Claude G rigno, Jean-C laude Passeron ve M onique de Saint M artin. Siyas grleri ve mizalar itibariyle Aron ile Bourdieu hay li farkldrlar;17 ama balangta birbirlerine sayg duyarlar.18
limcsinc katks olm kiI u isimlerden biridir. Fransa'da sava sonras dnem de sosyolojik aratrna balangla niversitenin dnda, Georges Friedmann gibi nclerin giriimiyle Cemre d'Eludes Sociologiques gibi ampirik aratr ma enstitlerinde gelimitir. Aron 1955Tc sosyoloji profesr olarak Sorbone a seildiinde, sosyoloji blmndeki dier iki profesr, toplum felsefeci si Georges Gurvitcl ve sosyal psikolog JeanSioetzel'di: o dnemde Fransa'da sosyoloji dersi sadece drt niversitede okutuluyor -Paris. Bordeaux, Stras bourg ve Toulouse- ve formel bir akademik derece kazandrmyordu. O zama na kadar sosyoloji, felsefede veya formasvonsuz bir alanda lisans tamamlamak iin alnmas gereken derslerden biri konumundayd. 1058'dc. Aron sosyoloji de lisans eilimi balatt. 1955 le sadece birders asistanyla balad Sorlonne'daki kariyerinin sonunda, 1968'de bolmde on asistan bulunuyordu. Bourdiet'nn kariyerinin, akademik sosyolojinin yenilenmesinde kilit rol oynam Aron gibi nemli bir ismin kariyeriyle kesimesine amamak gerekir 17 Aron da Bourdieu de tonmlic'diler ve Max Weber bala olmak zere kla sik sosyal kurama ilgi duyuyorlard. Fakat siyasi grleri farklyd. Bourdieu, Fransz siyasi yelpazesinin solunda, Aron ise merkez sada yer alyordu. Avrca Aron. akademik faaliyetlerinin yan sra, gncel siyas konular zerine d zenli olarak gazele yazlar yazan bir entelekteldi Bourdieu ise bilimsel al ma ile aratrmaya odaklanyordu ve Aron'un temsil ettii kamusal entelektel roln hep eletirmiti. 18 Aron'un balarda Bourdieu'ye duyduu sayg, The A/gcrirs'a (1962) yazd nszde belli oluyordu: "Dostum Perre Bourdieu inin bu kitab'1 diye bala yan satrlarna yle devam ediyordu Aron: Cezayir'deki savala deil. Cezayir'le ilgileniyor. Bir sosyolog ve felsefe ci olan Bourdieu, bu lkede uzun yllar yaamtr. Farkl topluluklarn, hem 40

1964'le Les H ^rifim 'nin yaynlanmasndan sonra keskin farkl lklar su yzne kar: Bourdieu. kitab ortak kaleme ald Jean-Claude Passcronla birlikle, Fransz niversitelerinin ve renci kltrnn snf temelli niteliine sert eletiriler ynelt m itir.9 Nihayet 1968 baharnda Aron ile Bourdieu arasnda ki btn kprler yklr: Aron, renci ayaklanmalarna ceva ben. rencilerin niversite hayatna katlm n snrlamay sa vunur ve m erkezini, kendisi gibi dnenlerin bir araya gelece i bir yer olarak tanmlar (C olquhoun 1986: 3 3 9 -3 4 0 ).20 Boursmrge koullar karsnda aldklar konuma bal olarak ara birliklerini, hem dc dnya grleri ve deger sistemleri arasndaki farklar yemden ina et mek iin, tarafsz gzlemlerde bulunmaya ila empaiyle yaklaarak anlamaya da muktedir olabilmitir. Aro'un iddiasna ramen. Bourdieu'nn Cezayir kyl topluluklaryla il gili analizini. Cezayir'deki Fransz smrgeciliine ve savaa dair analizinden ayrmak imkanszdr. Hatla kitabn son blm, Devrim yinde Devrim" ba lyla savat odaklanr. Bourdieu, Aro'un jestine, 1965 tarihli Un ait muyen'i ona itlaf ederek kar lk verir. d Bourdieu ile Passeron'un eletirilerini ynelttikleri dnemde. Fransa'da sekli ler kamusal eitimin rolne simgesel bir one atfedildiini unutmamak gere kir. Sekler ve cretsiz kamusal eitim. nc Cumhuriyet in Kiliscylc. mo nariyle ve muhafazakrlarla almasnda byk bir zaferi temsil ediyordu. Pek ok Franszn gznde okul, elitizme kar eitlikiligi. monariye kar demokrasinin. Kilise ile hkim snflarn kontrolne kar zgrln simge siydi. Aron da Fransz eilim sistemini eletiriyordu. Daha 1959'da -Sorhonne'da sosyoloji krssne atanmasndan dort yl sonra- "Sorbonne'un Bytk Sefa leti" balyla l.e Figuo'ya yazd bir yazda, niversitedeki ar kalabalktan yaknyordu. 1960'lt "niversitedeki Kriz" zerine kaleme ald dn nemli yazda ise, Fransz yksek reniminin retim yelerine ve rencilere ara trna becerileri kazandrmak yerine retorik nitelikleri" vurgulama ve genel kltr" eitimine arlk verme eilimini eletirdi. Bunlar. Bourdieu ile Pas seron'un dile getirdikleri eletirilerle rtiyord. Fakat, Bourdieu ile Passe ron'un, niversite kltrne ve retmenlik mesleine ynelik snl temelli eletirileri Aron asndan fazla rahatsz ediciydi. 20 ilikilerinin bozulmasnn, ikisinde de derin bir hayal krklna, beklentilerin boa kmas duygusuna yol atna kuku yoktur. Aron, hatralarnda bu ola y kcdi cephesinden yle anlatr: O zamanlar IBourdieu'ye baktnzda], neler baaracan, kendi kuann en buykleri'nden biri olacan grebilir diniz; ama neve dneceini lahmin etmeniz olanakszd - kendinden emin ve mlehakkim, niversite iinde evrilen dolaplarda sta. kendisini gcendi ren herkese kar acmasz bir hizip nderi. nsan anlamda, ondan bambaka eyler bekliyordum" (ak. Colquhoun 1986: 10). Bourdieu, olayn kendi cep hesinden nasl grnd konusunda tek satr yazmamtr. 41

die, en yakn m eslektalarm da yanna alp merkezden ayrla rak kendi merkezini kurar: Avrupa Sosyoloji M erkezi.21 A ncak, bu ayrlktan yllar sonra bile Aronun etkisi k en d i ni hissettirir ve Bourdieu zaman zaman onun nfuzuna bavu rur. 1981de College de Francea seilm esinde Aronun katks olmutur. Dahas, Bourdieunn, gerek EHESSte gerekse C en tre National de Recherche Scientifiquele alan kadrolara ken di adaylarn yerletirm e abalar, ounlukla Aronun deste iyle baarya ular.22 Bourdieu'nn 1968 olaylar yznden Aronla yollarn ayr ma nedeni, Touraine (1 9 6 8 ) gibi bu olaylar heyecanla karla mas deildi. Aslnda Bourdieunn renci hareketiyle iliki si mulakt. nde gelen dier Fransz dnrleri gibi, B our dieu de 1 9 6 8 ayaklanm alarn beklem iyordu. Les H eritiers, ba z renci nderlerinin, Fransz yksek renim indeki snfsal eitsizlikler hakkndaki eletirel bilincinin ykselm esine kat kda bulunm utu (Lind enberg 1975: 3 1 ). Ama Bourdieu'nn Fransz yksek renim i zerine o dnemde ortaya koyduu kuram ve aratrm as, Fransz toplum yapnn yeniden re timi zerinde duruyordu, deiine im kn zerinde deil. Hat ta kitap, Fransz niversite rencilerinin bir toplum sal sn f oluturm adn, dolaysyla sn f temelli seferberlik im knn dan yoksun olduklarn iddia ettii gerekesiyle, Les tem ps m o derns'ch eletirilm iti (Bourdieu ve Hahn 1970: 19-20). 1 9 7 0 te Bourdieu, Passeronla birlikte R eproduction: In Education, S oci ety and Culture yaynlayacaktr; eitim kurum larnm toplum sal yeniden retim rolnn en o k vurguland kitap tr bu. 1968de ise, Cham boredon ve P asseronla birlikte T he C rajt o j Sociology'yi yaynlar; burada da temel dert, ep istem olojik a dan tem ellendirilm i bir sosyoloji pratiinin gerekli koullarm tanm lam aktr, siyas pratii savunmak deil.23
21 Mays 1968 olaylar yznden Aronla yollan aynlan tek kii Bourdieu deil dir. Touraine de, Mays olaylar karsnda duyduu heyecan nedeniyle Aronla irtibal kesmitir (Colquhoun 1986: 340).

22 Aron ile Bourdieu arasndaki ilikileri Aron dan yana yorumlayan bir deerlen dirme iin bkz. Baverez 1993. 23 42 1960larda Aron Main Currents in Sociological Thought (1963) adl eseri zerin-

Bourdieunn, 1968 olaylarnn bandaki suskunluu hayli dikkat ekicidir, zira dnem in nde gelen btn Fransz sosyo loglar renci hareketine zel ilgi gsterm ilerdir.24 Bourdieu, ancak Fransz akademi dnyasndaki en yksek ve prestijli ko num a, College de F an cetaki m akam na geldikten sonra, H o m o A cadem icu s 'ta Mays olaylarna dair yorum larn yaynlar.25 7. Blmde inceleyeceim bu eletirel eser, niversitedeki retim yelerinin m eslek karlarnn krizdeki roln vurgula maktadr. Statkonun eletirm eni olm asna ram en, Bourdieu Mays 1968 deneyim inin byk nem tayp tamad konu sunda kukuludur. Bugn bile bu olaylar, akademide kltrel m uhafazakrln yeniden ortaya kna katkda bulunurken siyas bir sonu dourm am ya da gerek anlamda toplumsal dnm yaratm am , salt simgesel bir devrim ya da kolek tif bir travma olarak tanmlar (Bourdieu ve Haacke 1994: 72).

Profesyonelleme ve bir merkez kurma


kinci Dnya Sava sonras Fransz sosyologlar iin, sosyo lo jin in M ekkesi saylan ABDye gitm ek, meslee adm atmay simgeleyen bir nevi balay ayini haline gelm iti. Bu sosyolog larn ou, ABD'den ithal etlikleri entelektel rnler sayesin de Fransada isim sahibi oldu. Stoetzel, sosyal psikoloji ile ka muoyu yoklam asn; Bourricaud, Parsonsc ilevselciligi; Boudon, Lazsarsfeld geleneinin yn tem lerini getirdi Fransaya. Bourdieu de 1 9 6 0 larda ABDye g itti ve P rin ceto n daki leri Aratrmalar Enstits ile Pennslyvania niversiesine ksa s reli ziyaretlerde bulundu. Penslyvaniada, eserinin tercm e edilerek Fransada tannmasna katkda bulunduu Erving Gofdc alt srada Sorbonncda Aronun ders asistanlarndan biri olan Bourdieu, toplumsal hareketler ya da eylem odakl sosyolojiden ziyade Durkheim ve di er sosyoloji klasiklerini okutur. 24 rnein, Aron (1968), Crozier (1969), Boudon (1969, 1970. 1971) ve Touraine (1968) olaytan tahlil etmilerdir. 25 1971 tarihli la defense du corps adl makalede (Bourdieu. Boltanski. Maldidier 1971) Bourdieu Homo Actulemicus a gelitirecei baz temel fikirlerin ia retlerini verir. 43

fmanla tant. Bourdieu, eserlerinde ona pek atfta bulunm asa da, Goffmann kendisini derinden etkilediini ne srer. Bourdieu'nn Fransz sosyolojisinde bir Goffman akm kurduunu iddia etm ek yanl olacaktr, ama Goffmann total kurum gi bi baz kavramlarn eserlerinde kulland dorudur (Bourdieu 1989c: 112). Daha nem lisi, Bourdieu, Goffmadaki gl fa illik anlaynda Fransz yapsalcln dzeltecek stratejik bir imkn bulmutur. Bourdieu 1 9 6 0 larla 1 9 7 0 lerin banda, alm alarn, hem niversitelerde retilen akadem ik sosyolojiden, hem de Fran sadaki entelektel evrelerde gelien medya ynelim li sosyo lojiden farkl bir profesyonel sosyoloji gelitirm eye odaklad. Tourainein eylem sosyolojisini (Bourdieu 19 74b ) ve M orini kitle iletiim i zerindeki vurgusunu (Bourdieu 19 6 3 ) eletir dii ilk alm alar, Fransz sosyolojisinde Bourdieuye ayr bir yer at. Bourd ieunn sosyolojisi eletirel ama peygam berce olm ayan, kuram sal ana am pirik aratrmaya dayanan, bilim sel ama pozitivist olm ayan bir sosyoloji olacakt. D urkheim c gelenek iinde, sosyolojik incelem e konusundaki yaklam n m erulatrp kurum sallatracak bir okulun tem ellerini at maya alt. Ecole des Hautes Etudes en Sciences Socialesda ve Ecole Normale'de verdii btn dersler, lisansst aratr ma sem inerleriydi. Parisli entelektellerin deti olan kamusal siyas aklam alara pek rabet etmiyordu. Balangta Fransz sosyolojisinde gerek yaynclkta gerekse meslek anlam da fa aldi, sonra kendi aratrm a m erkezini gelitirm eye o d aklan d ve baz yetenekli m eslektalarn evresine toplad.26 Bour dieunn yaynlanm eserlerinin byk ounluu, aratrma m erkezinde dom utur ve buradaki ortak alm alarn dam gasn tar. nde gelen Fransz sosyoloji dergisi Revuc Fnn26 Bourdieu'nun kurduu Center for European Sociology, kurumsal olarak, ni versite dndaki yar kamusal bir aratrma merkezi konumundayd ve Fran sa'da sava sonras donemde sosyoloji almalarnn btiyuk ksm burada gercklelirilmii. Bourdieu, fotoraf incelemeleri i<;in Kodak'lan kaynak alm sa da (Bourdieu, Boltanski vd. (1965), merkezi zel fonlara baml deildi ve ya devlet destekli aratrmalar yrtmyordu. Bourdieu merkezi byk l de EHESS'te gelen kamusal kaynaklarla kurmutu (bkz. Drouard 1982). 44

a ise d e S o co lo g ic'de (ve Alvin G ouldner'la ksa bir dnem bir likte alt T heory an d S ocietyd e ) hkim ses olmay baara m aynca, 1975'te kendi dergisini kurdu: A ctes d e la R eclerche en S cien ces Socialcs. Bylece, kendi sosyal bilim dergisini ka ran tek ada Fransz sosyologu oldu. 1 9 7 5 ten sonra yaynla nan pek ok kitab, ilk kez Actestc yaynlanan makalelerin ge niletilm i halidir.27 Franszlarn tketim pratiklerini, kltrel beenilerini ve ha yat tarzlarn kapsaml bir ekilde incelem esi ve Cezayir'de top lad verileri 1 9 7 0 lerde daha d erinlem esine tahlil etm esiyle, iki temel kitab ortaya kt: Distinction: A S ocial C ritique o f the Ju dgem en t o f T aste 11979] ve The L ogic o f P ractice [19801. Bu iki kitap, 1981'd e College de Francea girm esine yardmc oldu.28 Distinc'tiun ok satt ve Bourdieu medyada hatr saylr bir ilgi grd. Ancak bu yeni hret, retkenliini glgelemedi. Fran sz niversitelerine ve grandes ccoles sistem ine ynelik olarak uzun sredir yrtt eletirel alm a, 1 9 8 0 lerde sem ere sini verdi. 1 9 8 4 'te yaynlanan Homo A cadem icu s, niversitele re ve retim yelerine dair alm asnn rnyd. 1 9 7 0 lerit ilk yllarnd a balad, gra n d es eco le' leri konu alan ara trma tasarsysa. 1989'da La n ob lesse d E tat adyla yaynland. 1 9 9 2 de, Flaubert zerine olan alm alarn - k i bunlar Sarrea verilmi bir tr sosyolojik cevap nitelii ta r- ve Fransa'da sa nat ile edebiyat alanlarnn ykseliini ele alan alm alarn bir araya getiren Les regies de Tart yaynland. 1 9 8 0 lerin so n u n a doru, Fransada kam u konut p o litika sn ele alan yeni bir aratrn a tasarsna balad (Bourdieu 1990b ; Bourdieu, Bouhedja ve Givry 1 990; Bourdieu, Bouhedja vd. 1 9 9 0 ). Ardndan 1990'larn banda, al orta sn f mensu27 Aries kurulduklar sonra Bourdieu Revue Fntiisr dr Sonologiede yasmaya son verdi - bu da onun kendi sosyoloji ekoln kurma niyetinin gsergelcrindendir. 28 154V'da 1. Franois tarafndan kumlan College de France, ilen dzeyde eiti min verildii, akademik adan prestijli bir kurumdur, kk akademik kad rosu (5 0 kadar), disiplinlerindeki en baarl temsilciler olan oy verc yeler ce seilmektedir. Bourdieu. College de France a seilme srecinde. FHFSScki ba rakibi Aklin Tourainc'le kar karya gelmiti. Aro, Lev-Strauss ve Brau del, Bourdicu'nun galibiyetinde etkili oldular. 45

bu bireylerle toplumsal ac izlei zerine yaplan grm ele re dayanan dev bir tasarya giriti. Bu aratrm ann sonucunda L a Mi sere du M onde (1 9 9 3 ) yaynland ve bu kitap da ok satt. 1993te, bilim sel aratrmaya katklarndan tr CNRSnin [Ulusal Bilim sel Aratrma M erkezi] verdii Gold Medal d ln ald. Bu prestijli dl, sosyal bilim alanndaki aratrm a clara nadiren verilir; dln Bourdieuye verilmesi, Fransz b i lim cam iasnn, sosyolojiyi bir sosyal bilim olarak, Bourdieuy de bu bilim in en nde gelen szcs olarak kabul ettiini gslerr. Bourdieu, youn aratrm a gndem ine sadk kalm akla bir lik le , zam an iin d e yaynlad eserlerin tarzn d e itird i. 1 9 8 0 lerle 1 9 9 0 larda yaynlad pek o k eseri, s y leile ri nin, derslerinin ve konferanslarnn derlenm esinden oluuyor du (Bourdieu 1990c, 1993d , 1994; Bourdieu ve Haacke 1994; Bourdieu ve W acquant 1 9 9 2 ). Giderek, nceki eserlerine dam gasn vuran, son derece biim sel yazm tarz yerine, sylei bi im ini tercih etm eye balad. 1 9 8 1 den sonra Bourdieu, zam ann ve ilgisini. C en tre for European Studies ile EHESS yerine College'e ayrmaya balad. Fransz sosyolojisi alannda ve Fransz entelektel dnyasnda kendine salam bir yer edindikten sonra, uluslararas entelek tel piyasaya ilgi gsterm eye balad. Bu tarihten sonra Avrupa lkelerine, ABDye ve Japonyaya ziyaretleri artacakt. 1 9 8 9 da L ib er: R eva e E u r o p ien n e d es Livresi yaynlam aya balad; bu derginin am ac, ulusal, blgesel ve m eslek anlam da entelektelleri blen her trl dar grllkle m cadele eden, bamsz bir entelektel forum yaratmakt. Mal skn t lar yznden dergi o tarihten beri Aelesin eki olarak yaynla nyor. 1980lerin sonu ile 1 9 9 0 larn balarnda Bourdieu artk medyada ok sk grnen, siyas eylem cilik dozunu hayli artr m bir sima olacakt.
y< i

29 Lcvi-Strauss 1968dc ayn dl almu.

46

Felsef dncenin Bourdieu zerindeki etkisi


Bundan sonraki ksmda, Bourdieunn sosyolojik incelemeye yaklam n ekillendirm i, kili niteliindeki birka entelekt el esin kaynan irdeleyeceim. Bu konuda seici bir yaklam benim sedim , nk Bourdieunn etkilendii kaynaklar srad bir eitlilik gsteriyor. Bachelard, Sartre, Ldvi-Strauss, Marx, W eber ve D urkheim zerinde, bir de Bourdieunn Cezayirde ki ilk etnografik saha aratrm as deneyim i zerinde duraca m. Bourdieu. bunlar dnda, pratik m antn gelitirirken, zellikle dilin rol bakm ndan A ustin, C assirer, Heidegger, Husserl, M erleau-Ponty ve W ittgensteindan da yararlanmtr. Bu etkilere deineceim , ama bunlar sistem li bir biim de irde lem eyeceim . Bourdieunn dili konu alan yazlarnn toplan d derlemede ve Jo h n B. Thom psonn aklayc sunu yaz snda (Bourdieu 1 9 9 1 c), bu dnrlerin, onun dile yaklam zerindeki etkisine dair yeterli bilgi bulunuyor. Bata Britanyal ve Am erikal sosyal bilim ciler olm ak zere Bourdieunn eserleri zerinde alacaklarn, onun ncelikle felsefe okuduunu ve sosyal bilim alanndaki alm asna fel sef ilgilerle yaklatn hatrda tutmalarnda fayda var.30 Bour dieu (1 9 8 7 b : 4 0 ) yle der:
filozoflar eserlerim de anlatam ayacam kadar fazla yer tutarlar [...] Benim kavram sallatrdn ekliyle sosyo lo jik aratrm a, A ustinin felsefede saha aratrm as dedii eyi yapm ak iin de iyi bir zem in salar.

Aslnda Bourdieunn so syolojisini, felsefede saha aratr m as diye dnmek gayet uygundur. Baz eserlerinde, felsef
30 Felsefe, Bourdieu'nn kuandaki Fransz sosyologlarnn formasyonunda, Britanya, zellikle de Kuzey Amerika sosyolojisindekinden ok daha merkez bir yer tekil etmitir. Bourdieuyle ayn kuaktan olan Raymond Botdon ve Alain Touraine gibi birka kii, onun gibi felsefe eitimi almt; eserlerinde de bu eitimin izlerini grmek mmkndr. rnein Boudon (1080), sosyal bi limin epistemolojisi zerine yazmtr. Faka adalarnn hibiri, felsefenin bilgi, alg, eylem, seim ve belirlenim gibi kili meselelerini irdelemek iin sos yal bilimi Bourdieu kadar bilinli ve sistemli bir biimde kullanmamtr. 47

meseleleri ve kavramlar sosyal bilim sel aratrm aya Lercime etme abas aikrdr.31 Dahas, bu abada bir tartm a ham le si ortaya kar - Fransz akademisinde zellikle gl olan ide alist felsefe geleneini tahtndan etmeye ynelik bir ham ledir bu: idealist felsefenin, Kant in estetik kuram gibi soylu anla ylarn ele alp, bunlarn tinin hayatnda ya da akln hareke tinde deil, gndelik hayatn yeme im e, giyinm e, idman yap ma gibi dnyev, pratik faaliyetlerinde lecessm ettiini gster mek suretiyle yapacaktr bunt.32 Bourdieu'ye gre felsefe, top lumsal konum larndan tamamen bamsz evrensel bilgi biim lerini sahiplenmeye alan, ideal tipte bir simgesel iddet b ii midir. Bourdieu toplumsal olarak konum landrlm aya direnen her trl entelektel pratik biim ini - zellik le felsefeyi- eleti rir (Bourdieu 1983b). Ama sosyolojik incelem eyi salam bir ep isem o lo jik tem e le oturtm ak da, Bourdieunn ak hedeflerinden biridir.33 Bu nu baarmak iin, Fransz entelektel dncesini 1930'lardan itibaren ekillendirm i eitli felsefe akm larndan yararlanr. Onun sosyolojisinin en ayrt edici zelliklerinden biri, bu felse fe okullarndan devirdii unsurlar kendi sosyolojisine yedir me abasdr. Foucault (1 9 7 8 b ) 1930dan itibaren Fransz felsefesinin iki byk gelenee blndn tespit eder: Bir yanda fenom enolojik/varoluu gelenek, dier yanda bilim tarihi ve felsefesi. 1131 rncgin Distintion'da Franszlarn hayal lam ile begci rnlerne dair in celemesini. Kant'n estetik yarg konusundaki dncelerine dair bir eletiriy le erevelendirir. 32 Srl sosyolojinin lelsefi konular ele alabilecei fikri hile. Bourdieumn kinci Dinya Sava sonras Fransa'sndaki clil entelektel gelenei cepheden hedef aldn gsterir. Jean d'Ormesson'un gzlemledii gibi, sava biltikten hemen sonra ve bunu izleyen birka ylda, felsefe muazzam bir prestije sahipli. im di, aradan bu kadar zaman gemiken, felsefenin o zamanlar bizim iin ne ifa de ettiini anlatabilir miyim biliniyorum. 19. yzyl bir tarih a olarak tarif edebilirsek. 20. yzyln ortalan da felsefeye hasredilmi gibiydi ...I edebiyat, resim, tarih almalar, siyaset, tiyatro, sinema, hepsi felsefenin ellerideydi" (ak. Eribon 1991: 17). 33 Bu tasar, T/c Craft o f Soriology'dc biimsel ifadesini bulur. Bourdieu bu kitap ta, Chamboredon ve tasserorila birlikle episemolojik adan temellendirilmi bir sosyoloji pratii program tanmlamaya alr. 48

ki. bilgi ile bilen zne arasndaki ilikileri ele alrken deneyim, alg ve znellik zerine odaklanr. M erleau-Pontynin fenomenolojisi. Sartre'n varoluuluu bu gelenee aittir. kincisi, bil ginin kendisi zerine odaklanr, bilimsel akln geliim ini ve ya psn, bilen zneden bam sz bir ekild e irdeler. Levi-Strauss'un yapsalcl bu gelenekten dom utur. B ourd ieu n n entelektel izgisinin ikinci kamptan daha fazla unsur devir dii aktr; ama entelektel tasars, her ikisiyle yrtlen ele tirel bir diyalogdur. Bourdieu, 1950'lcrde renciyken Heidcgger'in. Husserl. Sc hulz. M erleau-Ponty ve Sartre'n temel m etinlerini okur. nu dahil olduu renci kua Sartre'n muazzam etkisi altnda dr. geri 1 9 5 0 lcrde varoluuluktan uzaklam a ynnde bir eilim de kendini gsterir. Bourdieu, rencilik gnleri zerin de dururken (1 9 8 7 b : 15) varoluu haleiruhiyeye hibir za man kaplm adn yazar; kendisi gibi taradan gelen al or ta snl rencilerden ziyade, burjuva kkenli rencilere h i tap eden bir entelektel ynelim dir varoluuluk. Ald felse fe eitim ine ve sava sonras Fransz dncesinde varoluu luun etkisine ramen, Bourdieu daha ilk yllarda bilim lere il gi duymaya balar, hatta bir dnem biyoloji okumay bile d nr. Ona gre varoluu dncenin grd rabet, Fransa'da sosyal bilim lerin gelimesini engellem itir. zellikle Sartrc sos yal bilim lere itibar etmez ve gen Fransz entelektellerinin bu bilim dallarnda alm ay cazip bulm am alarna sebep olm u tur. Bourdieunn, fenonenolojist M erlcau-Pontyye nem ver m esinin nedeni de budur; felsefe alm alarnda sosyal bilim le re ciddi yer veren M erleau-Ponty, gen Bourdieu zerinde de rin bir cki brakm tr. Hatla Bourdieu, entelektel formasyo nunun ilk yllarnda en etkili olan esin kaynaklarnn. MerleauPonty ile, Gaston Bachelard, Georges Cangilhem , Jle s Vuillemin gibi bilim felsefecileri olduunu syler ( 1987b: 14). G elgelelim , Bourdieunn eserlerinde gerek ieriksel gerekse kavramsal adan fenotncnolojinn de varoluuluun da etki lerine raslanm aktadr. eriksel olarak, m eslek hayatnn ileriki yllarnda. I leidcggeri siyas ve entelektel evresi iinde ko49

num landrdg bir eser kalem e alm tr (Bourdieu 1 9 9 1 0 . Da has, Bourdicuy Flaubert zerine almaya (1 9 8 8 a ) ynelte nin Sartre olduu aktr. Kavramsal adan, yapsal analize fai li yeniden dahil etme abas, varoluuluun m eslek hayatnn ilk yllarndaki etkisini yanstr. Bourdieu (1 9 6 7 ), fenom enolojid e n de, insan hayatnn en sradan faaliyetlerinin bile felsef incelemeye tbi tutulabilecei fikrini devirir.34 Fakat Bourdieunn formasyonu zerinde asl etkiyi brakan, kinci Dnya Sava sonras Fransasndaki bilim felsefesi ve ta rihi olm utur. Foucault, bu entelektel gelenee iaret ederek (1 9 7 8 b : ix ), C anguilhem hesaba katm ayacak olursanz [...] A lthusserin byk ksm n, A lhusserciligi ve Fransz M arksistleri arasnda dnen tartm alarn hibirin i an lam azsn z demitir. Bourdieu kendi eserlerinden sz ederken, sosyal bi lim ler alanna, Bachelardm , Canguilhem in ve Koyrenin tem sil ettii btn o ep istem oloji geleneini aktarm aya a ltm der (Bourdieu, Cham boredon ve Passeron 1991: 2 4 8 ). Bu, ngi lizce konuan sosyal bilim cilerin fazla aina olmad bir F ran sz bilim felsefesi geleneidir. Bu gelenek, Thom as K uhnun, bilim sel paradigm alar hakknda r ac tezler ortaya a tt eserinden (1 9 6 2 ) nce dom utur, ama bu lezlerle byk lde rtir.35 rencilik yllarnda Bourdieu iin , Bachelard da Canguilhem de W eberin kastettii anlamda rnek te kil eden birer p eyg am berd iler (H onneth, Kocyba ve Schvvibs 1986: 36 ). Bourdieunn eserlerinde, bugn bile onlarn epistem olojik mirasnn izlerine rastlanr. Hatla Bourdieunn ku ramnda m erkez yer tutan unsurlarn ou, bu gelenein nda baklm adka, Britanyal ve ABDli sosyologlarca tam an lam yla kavranam ayacaktr. Bu nedenle -B o u rd ieu iin daha merkez bir dnr o la n - Bachleardn. Bourdieunn sosyal
34 Bourdieu, hayal tarzlarna ve bunlarn Fransa'daki ada tabakalamayla ili kisine ynelik ilgisini, ii snf kltr ve rgtlenmesi, siyas seferberlik, ada kapitalizm ve devlet gibi solcu sosyal bilimciler arasnda yaygn olan daha byk konularla ciddi bir kartlk iinde grmemizi ister. 35 Bourdicu'nn kuandan ola norm alim felsefe rencileri, Tlomas Kuhn'un eseri yaynlanmadan nce Bachelard. Canguilhem ve Koyrcnin epistemoloji geleneine ainadrlar. 50

bilim yntem i anlayna tem el oluturan baz kilit fikirlerini ksaca ele alam.36 Bir bilim felsefecisi olarak Bachelard, felsefenin, 20. yzyln balarnda fizikte gerekleen devrim lerle hesaplamas gerek tiini savunur.37 Bachelarda gre izafiyet kuram ve kuantum m ekanii, felsefenin hem grevinde hem de doasnda kkl bir devrim yaratm tr. Bu deiim ler, m evcut felsefe gelenek lerinin , hem idealizm in hem de am pirizm in altn oym utur. Felsefe artk akln a priori kategorilerinde (K an t), dil yaplarn da ya da akn znede (Hegel) zem in bulamaz. Akl tarihseldir, nk m odern fizik, akln yaplarnda ve bizzat bilim in stan dartlarnda tarihsel geliim in sz konusu olduunu gsterm i tir. Bu tarihsel geliim , kuram ile am pirik dnya arasndaki he saplamada kendini aar, bylece gereklie ilikin idealist ve am pirisl grleri kukulu hale getirir. Bilim sel bilgi ina edil mi ve diyalektik bilgidir; niha hakikatlere varmaz, gemi hatalarn dzeltilm esiyle ve tasfiye edilm esiyle ilerleyen, sregiden bir tasardr. Dolaysyla Bachelarda gre bilim sel kefin m ant, geleneksel tem eller olm akszn yerine getirilm esi gere ken yeni bir tr felsef greve iaret eder. Filozof, bilim in di yalektik ak ln devralm aldr; bu akl, ne bilen bir znenin a priori akl yrtme yetisinde, ne de bamsz bir am pirik dn yada tem ellendirilebilir. Bachelard, dnm sel bir epistem o loji nerir - tarihsel, kesintili, diyalektik bir ep istem oloji; ar tk m erkezinde, sreklilik arz eden, deimez ya da durmadan kendini yenileyen bir cogito yatmayan b ir epistem oloji. Bachelardn diyalektik akl yrtm e anlay, Hegelci ya da M arksist diyalektikle kartrlm am al (T iles 1987: 146). Bac helarda gre bilim de diyalektik akl yrtm e tarz, bir kura m, onunla elien baka bir kuramla yerinden etm ez. Dn36 Bachetard'n etkisi The Craft o f Sociologyde aka grlr. 37 Bachelarda dair bu ksa zette amacm, onun entelektel tasarsn btnlkl bir ekilde sunmak deil, Bourdieunn eserlerini aklamada yardmc olacak bir Bachelard okumas sunmak Burada Bachelardn L a form ation de Vespri scientifiqttc (1980) adl eserinden, Bourdicfnn metodolojik ders kitab The Craft o f Soeiology'ie (1991) yer alan Bachelard metinlerinden. Chiari (1975) ile Tilesn (1984. 1987) Bachelard zerine eserlerinden yararlandm. 51

ccni hareketi, deneyimin nem li bir boyutunu darda bra kan. snrl bir kavramsal ereveden balayp, daha nce darda kalan boyutu da iine alan daha geni bir ereveye geer. Bu anlamda, rnein Eukleides geom etrisi yerim bir bakas na brakm aktansa alarak ierilm i, Euklcidesi olm ayan, da ha geni bir uzay-zaman kavram uzam ierisinde blgesel ola rak konumlandrlmm. Diyalektik akl, bir nceki kuram da ha geni bir kavram uzam iine yerletirir; bu uzam, o kura mn hem gl ynlerini hem de snrllklarn ortaya karr. Bu diyalektik dnce tarz birka farkl kuram iine alabilir; bu kuramlar, belirli bir mantk dzeyinde, snrlarndan tr birbirleriyle elikili olabilirler, ama daha geni bir ereve ie risine yerletirildiklerinde birbirlerini tam amlarlar. Eski bilgi reddedilmi deildir, sadece yeni bilgi alanlarnn nn aan ve daha nce sorgusuz sualsiz kabul edilenlerin yeniden deer lendirilm esini gerektiren bir tr yeniden dizilimle deiime u ramtr. Bachelard, dncedeki bu deiiklii, eski kuram lar dan 'epistem olojik kopu" diye adlandrr.38 O halde, bilimsel kefin mant epistem olojik kopularla ya da paradigma kaymalaryla ilerler. Bunlar, m antksal ilik iler deki bilisel kesintiler ya da kopmalardr; nceki kavram salla trldlar, daha geni, daha kapsayc erevelerle alarak ie-, ilir. Demek ki bilim , tem elini adm adm gen ileten , zam an iinde giderek ykselen bir keifler ant ina eden birikim sel bir bilgi deildir. Bachelard. bilimsel baarnn kesintili nitelii zerinde durur. Bilimsel baarya, bak asndaki ani deiim ler damgasn vurur ona gre, biriken bilgiler deil. Daha n ceki kavram sallaim alar ile inalar yerinden edilir ve yerlerini yeni, daha kapsayc anlaylara brakrlar.39
38 Bu crin daha yaygn olarak Althusscrle zdeletirilir. Gereklen dc crime Fransz dncesi iinde geerlilik kazandran, Baehclard'm kendisinden zi yade. onun dncesinden yola kan Althusser olmular. Althusser (1970: 257), Bachclard'n eserlerinde bu crnc ok seyrek rastlandn ne srer ve Cangulhem iin dc yle syler Bu kavram, benim yapmaya altm gibi, .sistemli li jclt ilde kullanmamtr Yine de. bu likr Bachelard n metinlerin de aka mevcut olduunu Althusser de kabul eder. 39 Elbette Khn un (1962) paradigma kavramnda da hu fikir mevcuttur. 52

G elgeld im , epistem olojik kopulara dair lam bir bilin, an cak kopu gerekletikten sonra mmkn olabilir. Mevcut ku ramlarn snrllklar hemen fark edilmez. Hatta Bachelard, n ceki kuram larn, bilim in ilerleyii nnde dpedz birer epis tem olojik engel tekil edebileceini syler. Bu kuramlar, bi limsel alm ann dzenleniinde zorunlu, sorgusuz sualsiz ka bul edilen bir konuma sahip olduklar zaman, engel halini alr lar. Bachelarda gre aklclk da ampirizm dc bilim tarihinin ilk evrelerinde nem li birer inayd. Ama bilim insanlarnn prati inde, gndelik akl yrtm elerinin bir paras haline geldik leri zaman ilerlem enin nnde birer engel tekil etmeye bala dlar; bu nedenle de, yeni inalar lehine reddedilm eleri gereki yordu. Peki bilim sel ilerlemeyi salayan ey, gerekliin kavamsallatrlm asndaki temel kaymalarsa, bu tr kaymalarn n na sl alabilir - zellikle bilimsel dncenin nndeki engelle rin. kaldrlana kadar fark edilmedii dnlrse? Bachelard buna, bilim in diyalektik aklnn olumszlamayla iledii ceva bn veriyor; bu akl, mevcut, yerleik yntem lere ve kuram la ra kar srekli bir tartma olarak iler. M evcut kuramlara bir tr evrensellik konumu atfetmeyi reddetmekle, diyalektik akl, dinam ik bir dnm imkn sunar. Dahas, epistem olojik en gelleri ortaya karp stesinden gelmeyi salayacak bilgi, tek bir entelektel disiplinin kavramsal, bilisel tem ellerinin te sinde, belirli kuramsal meseleleri alglaym z ve onlar hakkndaki kuram larm z ekillendiren btn toplum sal, klt rel ve psikolojik etkenleri kapsar. Bachelard burada, akl y rtm e ve bilim sel keif srecini ek illen d irebilecck koullar dan biri olarak sosyolojik etkenlerin devreye girm esinin yolu nu aar. Epistem olojinin, bilimsel almay ekillendiren ve s nrlandran bilisel ve toplumsal koullarla ilgili farkndalg ar tracak, gerekli bir dnmse] denetlem e arac olarak benzer siz bir rol olduunu dnr. nceki kuram lar zerine epis tem olojik dnm , bu kuramlarda varsaylanlar isabetli bir biim de sorgulama ve epistem olojik kopu olasln ykselt me im kn salar.
53

Bu nedenle Bachelard kendi bilim felsefesinin a k oldu unu dnr, nk bilim sel akl tarihseldir, sreksizdir, di yalektiktir ve dnmseldir. Yeni bilim sel bilgiye, olum suzlamalardan ve yeni sentezlerden oluan bir sre araclyla va rlr. Bu dinam ik sre srekli deitii, gem i hatalar eleyip dzelterek gem ile ilgili yeni bak alan getirdii iin, bilim sel inann grevi asla tamama ermez. Bilim insan yeni bilim sel bilgiye ulam ak iin , s rek li, alm as gereken epistem olo jik engellerle hesaplar. B achelarda gre, m evcut kuram lar zorunlu hakikat konum unu stlendike, hata srekli ken dini olumlar. Son olarak, Bachelarda gre bilim sel bilgi, gndelik pratik bilgiye kart bir biim de, insan zihninin olaylar ve deneyim leri grndkleri gibi kabul etm e ya da o k canl izlenim lerin etkisi alm a girme ynndeki kendiliinden eilim lerine kar srekli tetikte olarak ina edilmelidir. Bachelard, insan dn cesinin bu doal eilim lerinin, sanatn ve iirin temel m alzem e leri olduunu syler. Ama bilim , ancak gndelik akl yrtm e den epistem olojik kopula, ya da krlmayla gelitirilebilecek, ina edilmi bilgidir.40 Bourdieu, so sy o lo jik y ntem ini gelitirirken , B ach elard n d ncesind eki bu unsurlardan yararlanr. B achelard gibi o da, ampirizme ve pozitivizm e kar son derece eletirel bir ta vr tak n r. L e M etier d e Soeiologueda -B a c h e la rd n e tk is i nin en aikr olduu k itabd r b u - so syo lo jik y ntem le ilgi li program nn ilk iddiasn ortaya koyar: Sosyolojik yntem in, 1 9 5 0 lerle 1 9 6 0 larn Fransz sosyolojisine hkim olan pozitivist havay bertaraf etme arac olduunu savunur. Bourdieu bu eserinde, ampirizm ile pozitivizmin, dorulama mant zeri
40 En nemli bilimsel keiflerin, gndelik, ortak duyuya dayal varsaymlara kar t olduu fikrini ortaya atan tek kii Bachelard deildir, nde gelen Britanyal bilim adam Lewis Wolpert'in de aralarnda bulunduu, pek ok bilim felsefe cisi bu iddiay savunur. Wolpert'in (1993) temel tezlerinden biri, bilimlerdeki en nemli keiflerin, tam da, ortak duyu ilkelerini ihlal eden keifler olduu dur. Bilimin temel ilkelerinde kullanlan dnce tarzlarnn, insanlarn gn delik akl yrtmelerde kullandklarndan kkt bir biimde farkl olduunu savunur. 54

ne odaklanp bilim sel kefin kaynaklarn bir kenara braktk larn ne srer. Kuram inas srecinin temel m antn o n a ya karm ak iin, bu sreci bireysel sezgi ya da deha alanndan karm ak ister (Bourdieu, Cham boredon ve Passeron 1991: vivii). A ratrm a srecinin kendisine dikkat ekm eye alr ve sosyologun, yrtt urala arasndaki ilikin in genellikle deerlerin, tavrlarn ve bu nlann tem silinin dolaym ndan ge tiini, bunlarn da biim sel dorulama standartlarndan sklk la o k uzak olduunu vurgular. Dolaysyla, Bourdieunn Bachelarda ynelik ilgisinin ve ondan etkilenm i olm asnn nede n i ak tr; ne de olsa Bachelard bilim sel bilginin ina edilm i niteliine dikkat eker ve bilim sel ina srecine dahil olan var saym larn dnm sel bir ekilde denetlenm esi arsnda bu lunur. Bourdieu bu dnmsel yntem i, sosyolojisinin alaetifarikas haline getirmitir. Bourdieu, Bachelardm diyalektik akim dan, sosyolojik ara trma iin adm karsar ( a . g . e 11). Bachelardm, bilimsel olgu elde edilir, ina edilir ve dorulanr eklindeki n c l nden yola kar. lki ve en nem lisi, bilim sel bilginin, ister gndelik inalar olsun ister tartmasz kabul edilen kuramsal bak a lar, toplum sal dnyann yerleik grlerinden kopm asdr. Bilim sel bilgi ina edilmi bir bilgidir, daha nceki kavramsallatrmalara kar d a y a n a ra k /d a y a n d rla ra k ina edilir. kinci si, bilim sel ynem biim sellem i m odellerin ina edilm esini ierm elid ir; nciis, bu m odellerin am pirik adan doru lanmas gerekir. Bu epistem olojik edimin her biri, belirli bir aratrma tekniiyle ilikilendirilebilir:
E tn o lo jik szvarlgnm m esafe salayan gcyle kopu , form a lizm in zgl etkisiyle ina, ya da anket gibi en standartlam biim lerle dorulam a. (5 7 )41

Bourdieu bu epistem olojik edim iin zamansal deil man tksal bir sra ngrr. Birbirinden ayr admlardan oluan bir dizi sz konusu deildir; de, aratrm a srecinin btn cv41 Ama Bourdieu, epistemolojik artlan belirli aratrma aralarnn kullanlmas na indirgemeyi reddeder. 55

relerinde ayn anda m evcuttur. Kuram oluturm a, veri topla ma, kavram lm , analiz teknikleri, Bourdieu'yc gre birbiriyle sk skya bantldr. Kuram, verileri hem ortaya karr lern de onlara dayanr; veriler, verilerin dzenlenii ve doru lanmas, kuram vcuda getirir. Bourdieu bu ep istem olojik denetlem enin pozitivizm kar snda dzeltici bir ilevi olduunu dnr; pozitivizmde (bi limsel yntem in esas olduu dnlen) dorulam a m an t , hipotez oluturm a ve kuram yaratma m antndan kopuk tur. Bachelard gibi Bourdieu de, kuram oluum unun nem ini ve aratrma srecinin btn vehelerine epistem olojik teyak kuz" alayan bir tr zihinsel ynelim in (Bourdieu buna b i lim sel habitus der) gelim esini vurgular. B achelardn ep is tem olojisinde hem idealizmi hem ampirizmi reddetm esi gibi, Bourdieu de sosyolojide kuram ile aratrma ayrmn reddeder. Onun yntem i, sosyolojik incelem enin her evresinde bu ikisini btnletirmeyi vurgular. Son olarak. Bourdieu'nun, iki u epistem olojik yaklam olan idealizm ile gerekilik arasnda konum lanm bir sosyal bilimi savunmak zere, B ad lard n "uygulamal aklcln benim sediini gzlem leyebiliriz (2 2 1 ). Bourdieu, sosyal bilim ler iin, znelcilik ve n esnelcilik olarak tanmlad ksm grleri daha geni bir ereve ierisinde hem aan hem de kapsayan bir epistem olojik bilin ina etm ek zere. Bachelard'nkine benzer bir bilisel strateji benim ser. znelcilikle, bireysel ya da zneleraras bilince ve etkileim lere odaklanan bilgi biim lerini kasteder. N esnelcilik' le de, insan davrannn istatiksel d zenlilikleri zerine odaklanan bilgi biim lerini. Bourdieunn iki kilit kavram, habitus ile alanda, benzer bir dnce hare keti sz konusudur. Habitus kavram, znelcilik ile n esn elci lik eklindeki geleneksel ikilikten hem kopan hem de bu nla r aan bir eylem ve yap anlayn gerektirir. Bireyleri, grupla r ve kurum lan, daha geni bir yaplandrc bantlar matrisi iinde konumlandran alan kavram da benzer bir harekeli iz ler. 3. ve 4. blm lerde bu iki kavramsal stratejiyi ayrntl ola rak irdeleyeceim.
56

Sartre ve Levi-Strauss
ikinci Dnya Sava sonrasnda bl Fransz dnrleri ze rinde son derece etkili olan iki entelektel sim a vardr: JeaPaul Sartre ve Claude Levi-Strass. Bu iki entelekt el model arasndaki hesaplam ann, Bourdieunn entelektel ve mes lek ynelim ini ekillendirdii ok aktr. Bu iki isim, Bordieun gznde, entelekt eller iin iki kart bilgi ve m es lek tipini temsil ed e r Sarre zelci ve adanm hm anist. Le vi-Strauss nesnelci ve tarafsz bilim adam dr.42 Bordieunn eserlerinde ve meslek bayatnda gelitirdii sentez trn anla mak asndan, her iki model de nem lidir. Sava sonras Fransasnda entelektelin siyas faaliyeti ba lamnda oltrdklar model bakm ndan, Sartre, siyas dava ya tamamyla adanm , tam entelektel denen peygamberce imgenin tecessn, gncel sorunlarn tm iin geerli olabi lecek bir dnya grnn taycs olarak grlm tr. Sar tre bu entelektel ve siyas gndeme btn gayretiyle bal kal mtr. Sartre n Les Tem ps M odern esin ilk saysndaki manifes toda dile getirdii o bildik gncel olan hibir eyi karm am a lyz buyruunu alntlayan Bordieu. onun gerekten de bit dstura bal kaldn gzlem ler (Bordieu ve Passeron IQ67: 175). Cezayir Sava zerine dem eleri. Fransz Komnist Partisine bal kalmann ya da kalmamann gerekeleri hakknda yazdklar, sm rgecilie ve Vietnam Savana dair eletirileri, sanal ve tiyatro zerine yorumlaryla. Sartre ve Les Tem ps Modenesdeki yol arkadalar, entelektel cephenin btn ileri karakollarnda her daim hazr ve nazr olma ve btn avangard hareketlere katlm a politikasnn m kem m el tem silcileriyd i ler (1 5 7 ). O nlar, hibir eyi karmama' arzusuyla, her za man [...] en son 'yabaclam ann izini sryorlard" (1 7 b ). G elgeldim Bordieu bandan beri hayli farkl bir entelektel rol benim sem iti - bir kamusal entelektelden ziyade, profes yonel bir sosyologunkine yakn bir rold bu.
42 Poster (1975: 323-334). 1960'larn basnda Sarlre ile Levi-Strauss arasndaki canl tartmalarn iyi bir zetini sunar. 57

Sartren tam entelektel modelinin kart olan Levi-Srauss, gen Bourdieu iin daha cazip bir entelektel ura m odeli oluturuyordu. Bourdieu (1 9 9 0 h : 1-2) The L og ic o f Practice'in nsznde, sava sonras dnem de Levi-Straussun Sartren kar-tezi olan bir entelektel modeli temsil ettiini anlatr:
Claude Levi-Straussun eserlerinin Fransz en telektel alann da yaratt toplum sal etkileri, ya da bir kuan tam am n, en telektel faaliyeti Je an -P au l Sarrem ahsnda som utlaan siyaseten adanm tam en telek t el Figrnn d iyalektik kar t olarak kavram aya sevk eden som ut d olaynd an aktarm ak kolay deildir.

Bourdieuye entelektel faaliyeti kavram sallairm ada yeni bir yol sunan kii, Levi-Strausslur; bu yeni yol, Sarrela kar tlk oluturacak biim de, aratrm acnn, grevini daha m tevaz ve sorum lu bir ekilde yerine g eirm e[sin i salayarak] [...] kuramsal hedefler ile pratik hedefleri, bilim sel faaliyetler ile etik ya da siyas faaliyetleri uzlatrm a im kn salar (8 ). Bourdieunn, saf bilimden de, rnek tekil eden peygamber likten de eil derecede uzak olan entelektel ura (bunu 10. Blmde daha ayrntl ele alacam ), iktidar ilikilerini akl a kavuturmak zere bilimi kullanmaya dayanr. Tem elinde si yas bir tasardr; ama yntem ini, siyas tavr alma ynnde Sar tre tarz bir kamusal pratikten deil, bilim pratiinden devirir. Bu dem ek deildir ki Bourdieu Sartrem siyas duyarllkla rnn hibirini paylamaz ya da Fransz siyaset sahnesinde hi grnm em itir. Bourdieu, Ecole Normale Superieuredeki rencilik gnlerinden itibaren tutarl bir biim de Fransz siyas solunda yer alm tr. 1 9 6 0 larda Les Tem ps M od em es de be ma kalesi yaynlanm , sosyalist sendika C FD T yle ilikilen d irilm iir. Ama onun siyaset pratii Sarrenkind e ya da yay gn Parisli solcu entelektel imgesinden keskin farkllk gste rir. Bourdieunn kam usal kampanyalara imza verdii, kam u sal gsterilere katld ya da siyas angajm an stratejileri hak knda yazd pek grlm em itir. Bourdieuye gre entelektelin ii, tahakkm e kar yr58

len eilli m cadelelerde siyas eylem cilerin kullanabilecekle ri kavramsal aralar ve aratrma bulgularm sunm aktr. Ya kc siyas m eselelere bilim sel bir disiplinle yaklam ak ister o (H onneth, Kocyba ve Schvvibs 1986: 4 3 ). Cezayir Savana ver dii karlk tam ona zgdr. Pariste sava kart gsterilere katlm ak yerine, kyllerin deien ekonom ik durumlar kar sndaki tavrlarn ve davranlarn aratrp konu hakknda bi limsel m etinler kaleme alr. Ama geriye dnp baktnda, bu abasnn ne savan gidiat ne de Fransann Cezayir politika s zerinde bir etkisi olduunu kabul eder (3 9 ). Ciddi anlamda kamusal etki uyandran ve Bourdieuy Fran sada ilk kez kamusal anlamda grnr klan aratrm as, Les Heritiersdir. Bu kitap, geri 1 9 6 8 de eylem ci Fransz renciler tarafndan kullanlm ve Fransz niversitelerinde yaygn olan snfsal nyargy tahlil etm elerinde m uhtem elen rol oynam tr; ama ncelikle, renci nfusu iinde eitim frsatlarnn ve kltrel ideallerin sn f lem elli rntlerini eletirel bir bakla irdeleyen, bilnsel bir alma olarak kalem e alnm tr. Sarlre ile Levi-Strauss, Bourdieu iin ayn zamanda toplum hayatn anlamada kkten farkl iki yaklam da temsil eder ler. Sarire, bireysel znenin zgrce seim de bulunan, yarat c, belirlenm em i bilinci zerinde dururken, Levi-Stauss, bi reylerin bilincinin tesinde ileyen yaplarn, onlarn seim leri nin ekillenm esindeki nedensel gcn vurgular. Bourdieu bu paradigmatik kartlkta, entelektel dncenin tam amn ya plandran ve pratiklere dair gerek bir sosyal bilim in gelimesi nnde engel tekil eden, daha geni apl, daha temel bir kar tln kklerini bulur (Bourdieu 1990h : 4 3 ). Bu iki bilgi tarz, Sartren ahikasn oluturduu znelci tarz ile Levi-Straussun tem sil ettii nesnelci tarz, birbirin e taban tabana k arttr ve sosyal bilim lerde eitli biim ler altnda ifade bulur. Bourdieu kendi eserlerini, bu iki bilgi biim ini olanakl klan toplum sal ve epistem olojik koullar tanm lam a abas olarak grr. Halta onun eserleri, bu bilgi tarzlar arasndaki atm a nn tesine geerken, her ikisinin getirdii kazanndan muha faza etm e abas olarak okunabilir (Bourdieu 1990h: 2 5 ). Bu
59

rada Bachelardn diyalektik yntem inin etkisi aikrdr. 3. Blmde Bourdieunn bu ikilemi amaya alan genel bir top lum kuram ina etm e giriim ini irdeleyeceim.

Klasik sosyolojik dnce


Bourdieu her ne kadar kendini klasik sosyologla -M a r x , D urkheim , W e b e r- zd eletirm ekten im tina etse de, n den de nem li lde ve seici bir biim de yararlanm tr; bu dnrn eserleri arasnda sentez oluturduunu syle yebilm ek iin iki g eerli nedenim iz vardr. lkin, D urkheim , M ax ve W eb erin. toplum sal dnya hakknda taban tabana kart kuramlar savunmu olsalar da, toplumsal bilginin [ay n] cptstem olojik ve m antksal ilkelerini paylatklarn iddia eder (Bourdieu 1968: 6 8 2 ). O nlarn sosyolojik bilgi kuramlar, Bourdieu'nn bilin sizlik ilkesi adn verdii ey balam n da kesiir (Bourdieu, Cham boredon ve Passeron 1991: 15-18); bu. toplum hayatna dair bilim sel aklam ann, sradan gnde lik alglarla, bireysel fikirlerle ya da niyetlerle snrl olm amas dem ektir. Burada Bourdieu, Bachelardla birlikte klasik sosyo loji geleneine dahil olur. k in c isi, B ou rd ieu , M arx, W eber ve D u rk h eim da sim g e sel idd etin in celen m esi asn d an k atk lar ve ek sik ler o la rak grd unsurlar ne kararak, bu dnr eletirel bir biim de birletirdii bir tr diyalektik eklektizm uygular (Bourdieu 1977d, 1991b. I9 9 3 d ; Bourdieu ve Passeron 1977: 4 -5 ). 4. Blm de bu sentezi ele alacam. Bu aamada, Bour dieunn her dnrden devirdii temel izlekleri sapla makla y etin ece im 43

Marx
Bourdieunn eserlerini yorumlayan ilk Britanyal ve ABD'li yazarlar, onu M arksist diye tanmlama hatasna dm lerdir
43 Bourdieu'nn klasik sosyoloji geleneiyle balar konusundaki tespitlerim ks men Brbaker'in (1985) bu konudaki nemli makalesine dayanyor. 60

(zellikle Inglis 1 9 7 9 ); ama daha yakn tarihli eletirel deer lendirm elerde, Durkheim m , zellikle W eber'in, Bourdieu ze rinde daha gl bir etki brakt teslim edilm itir (bkz. Bru baker 1985; DiMaggio 19 7 9 ).44 M arksist eletirm enler Durklieinc m iras zellikle vurgularlar. Buna ram en, Bourdieunn Marx ian baz k ili izleklcri devrald ak tr. Yine de. M ark sist kuram clk da, onun en keskin eletirilerinden nasibini alr. Bourdieu Marx ian, bir yeniden retim sosyolojisi yazma yo lundaki genel programn devirir. Tarihsel m ateryalizm in, mo dern Loplumlardaki toplumsal eitsizliin tem el dayana ola rak sn f atm asna ve madd karlara verdii ncelii ka bul eder. Ama kltr hayatna dair snfsal indirgem eci yakla m lar sert bir ekilde eletirir. 7. Blm dc gstereceim gi bi, Bourdieu sn f kavramn, retimin toplum sal ilikilerindeki konumlara indirgemez; snf daha genel anlam da, eitim i, top lumsal cinsiyeti, ya ve statly de iine alan havai koullar balamnda dnr. B ourd ieu , insan b ilin cin in k k lerin i p ratik toplum haya t ierisinde konum landrm as anlam nda m ateryalisttir. Ayr ca, yanl bilin, ya da kendi deyiiyle iktidar ilikilerini yanl tanm a biim leriyle de ilgilenir. Simgesel sistem lerin, tahakk mn ve snfsal eitsizliklerin yeniden retilm esi gibi toplum sal ilevleri yerine getirdii yolundaki M arx [M arxian] fik ri kabul eder. Ama, sim gesel m allarn ve pratiklerin toplum sal ilevi zerinde durup, toplumsal pratiklerin hayata geiril mesindeki olmazsa olmaz rollerini gsterm eyen ideoloji gr n de eletirir. Bourdieu, kltrel pratiklerin snfsal eitsizlii m erula44 Honneth (19 8 6 : 55) vc Graham ile Williams (1980: 129), Bourdieu'nun s nf mcadelesinin ada kltrn biimlenmesindeki rol zerindeki vurgu sunda belirgin bir Marksist izgi grrler. Ama 7. blmde de greceimiz gi bi. Bourdieu'nn snf kavramnn Marksist oldug sylenemez; snl mcade lesi zerindeki vurgusu da. kapitalizme zg dinamiklerden ziyade, temayz araynn toplumsal kimliin temel bir dinamii olduu yolundaki antropolo jik ncle dayanr. Ama Bourdieu'y temelde Marksist olarak gren yanl an lay. sadece Brianyal ya da ABD'li yorumculara ozg deildir. Baz Fransz eletirmenler de (rnein Ferry ve Renault 1990) Bourdieu'y daha geni bir Marksist entelektel ereve ierisine yerletirirler. 61

rip srdrd yolundaki M arksist iddiay kabul eder etm e sine, ama toplum sal hayatn simgesel boyutunun, daha temel madd unsurlardan ayr ve bu unsurlardan treyen bir boyut olduu anlayna kar kar. Hatta M arksizm 'deki altyap/st yap kavram sal ayrm n reddeder; bunun k k lerin in , klasik idealizmAnateryalizm ikiliinde yattn, bu ikiliin alm as gerektiini savunur. Bourdieu bu noktada Althusserin (1 9 7 0 ) yapsalc M arksizm inden ayrlr.45 Althusser, M arksizm in alt yap/styap ayrm na ynelik revizyonist yaklam nda, belli tarihsel durum larda, kltr, id eoloji, din, siyaset gibi styap kertelerinin altyapdan grece zerklik kazanabileceini ve s nfsal ilikilerde baskn bir rol oynayabileceini syler; ancak, ekonom i son kertede h er zaman belirleyicidir. Bourdieu A lt husserin temel m ateryalist bak asn, din ile kltrn siya set ile ekonom iden grece zerklii zerindeki vurgusunu pay lar.46 Yine de onun tavr temelde Althusserci deildir. M arx, Feurbach zerine ilk tezinde,47 toplumsal hayatn tam am nn, temelde pratik faaliyet olarak tad btnl vurgular; bu tezden esinlenen Bourdieu (1984a: 4 6 7 ), toplumsal varoluun toplumsal, kltrel ve ekonom ik gibi kesitlere ayrlabilecei ve birbirinden ayr alanlar halinde hiyerarik olarak dzenlenebi lecei fikrine kar kar. A lthussercilerin yapt gibi altyap ile styapnn eitli eklem lenm e biim lerini irdelem ek yerine, her eyden nce bu iki alann birbirinden ayrlamayacan sa
45 Bourdieu, Althusserci Marksizm'i gerekeyle sert bir ekilde cleLirir: 1) Ak trleri, sadece yaplarn ilaveleri gibi ele ald iin; 2) kltr son derece bi imsellemi bir styap alsisemine havale ettii iin; 3) fiilt ampirik aratr maya ket vurduu iin. 4b Hatla Bourdieu bazen Althusserci bir tavr yansr: rnein aktrlerin yatkn lklarnn son tahlilde J...J sz konusu toplumsal formasyonun ekonomik te melinden doduunu" ne srer (Bourdieu 1977c: 83) 4 7 Outline o f a Theory o f Practice in (1977c) bandaki epigraf. Marxtn Feurbach zerine birinci tezidir: Feuerbach inki de dahil olmak zere imdiye kadar var olan materyalizmin balca eksii, eyi, gereklii, duyusall. duyusal insan etkinlii, insan pratii olarak deil, znel olarak deil, yalnzca nesne ya da sez gi olarak kavramasdr. Bu nedenle etkin yn, materyalizmle kart bir biim de, idealizm tarafndan gelitirilmitir -am a sadece soyut bir biim de-, nk idealizm, hi kukusuz, bu biimdeki gerek, duyusal etkinlii tanmaz" (akt. Tucker 1978: 143). 62

vunur. styapy altyapdan ayrm aktansa, toplum sal dnyay nispeten zerk olm akla birlikte yapsal ad an benzeik [homo logous) olan, eitli maddi ve kltrel kaynak biim lerinin re tildii, dolama girdii ve tketildii alanlar olarak kavramsal latrr. Bourdieun alan kavram , altyap ile styap arasn da bir tr dolaym sahas ilevi grr; burada kltr reticile ri ile onlarn kurum sallam retim arenalar, M arksist kura mn ayrd iki kerteyi yeniden birletirir. Bourdieu, madd ve simgesel boyutlar birletiren, bylelikle toplum hayatnn te m el btnln vurgulayan, genel bir pratikler bilim i yazmak istem ektedir. G elgelelim , toplum hayatnn madd ve simgesel boyutlar arasndaki, yap ile fail arasndaki iliki sorunuyla il gili temel derdi, ksm en, erken dnem lerinde bu zgl M ark sist gelenekle olan hesaplamalarna dayanr. Alanlarn grece zerklii fikri de, Althusser dncesinin dam gasn tar. Son olarak, Marx gibi Bourdieu de kendi sosyal bilim ini in a ederken eletirel bir yntem kullanr. FakaL Bourdienn M arxla olan ilikisinin nem i, belirli kavramlar tem ellk edip bunlara k end i eserlerin d e zgl b ir M arksist uygulam a ka zandrm a abasnda deil, M arxtan m iras ald belli ilekle ri, D urkheim dan ve zellikle W eberden devirdii unsurlarla harm anlam a abasdr (Brubaker 1985).

Weber
Bourdieu, simgesel mallara ve pratiklere ilikin olarak, hem snf indirgem eciliini hem de idealizm i aacak bir kuram ge litirm ek zere, M arxtan W ebere dner. Bourdieu (1 990h : 17) W eberin, genelde sanld gibi M arxa kar olm ak yle dur sun, tinselci bir tarih kuram araclyla, materyalist dnce tarzn M arksist materyalizmin fiilen tinselcilie brakt alan lara tayan kii olduunu syler. Bourdieuye gre (1 9 9 0 c: 3 6 ) W eber, dinin siyasal iktisadn sunmuur: Dinin mater yalist analizinin btn im knlarm ortaya karrken, din fe nom eninin sim gesel niteliini de ortadan kaldrmayan bir m o deldir bu. Bourdieunn sosyolojisinin temel hedeflerinden bi63

ri, W ebcrin dinle ilgili bu siyasal ikisat modelini, kltrel ve toplumsal hayatn tamamn iine alacak ekilde geniletm ektir. Matta Bourdieu (1 0 7 ), kendi kltr sosyolojisinin, materyalist eletiriyi din alanm iyine alacak ekilde geniletm ek zere ikti sad modeli kullanan W eber'inkiyle ayn nitelii tadn d nr. G enelletirilm i ve radikal bir materyalizm olacaktr bu; ama ayn zamanda, M arksizm e damgasn vurduunu d nd (1 9 9 0 c: 17; 1993d: 12) sn f indirgem eciliinden de uzak duracaktr. Bourdieu, bu genelletirilm i materyalizmde, sosyal bilim lerdeki klasik idealizm/materyalizm ikiliini aacak bir yol bulduunu dnr. Bourdieu nn eserleri, W eb erin dnsel m allar ve y kar lar anlaym ileyip gelitiren nem li bir k a tk d r48 Din y kar fikri, W eberin, din inany saigine dayanan davranlarn dnyev nitelii zerindeki vurgusuna dayanmaktadr. W e ber (1 9 7 8 ; 399 ) din ya da bysel etkenlerle gdlenm i en basit davran biyim lcri[nin l, bu dnyaya ynelm i" olduunu yazar. Din veya bysel davran ya da dnce, am aca y nelmi gndelik davranlar alanndan ayrlm amaldr - hele ki din ya da bysel eylem lerin, arlkla ekonom ik am alar ta d gz nne alnrsa. Bourdieu ( 1990h: 4 ), W eberin, din etkenlerle gdlenm i davranlarn dnyev niteliini vur gulamakla, m itsel sylem in ierikleri (hatta szdizim i) ile, o sylemi retenlerin, yayanlarn ve almlayanlarm din karlar arasnda ba kurm a yolu sunduu iddia eder. Bylece W eber, din inanlar ve pratikler ile, onlar retip ynetenler arasnda balant kuracak bir ara salar. Ne var ki, Bourdieu ( I987d : 122), karn snrlarnn fail lerin hayal koullaryla belirlendiine iaret ettii gerekesiy le W eberin dini ykar kavramnn yeterince gelitirilm em i olduunu ne srer. Buna k arlk, din karlarn -d a h a ge nel olarak da simgesel k arlarn - gerek biim leri gerekse ifa de edilme koullan bakm ndan, ayn zamanda mevcut din a48 W cberin nl cmlesini hatrlayn: "insann davranlarn dolaysz biim de belirleyen, fikirler degil, naddl ve dnsel karlardr" (Gerth ve Mills 1070: 280). 64

zyla ve din profesyonellerin eylem leriyle belirlendiini sy ler. Yine de W eberin dncesi, farkl uzman kategorilerinin - k i bunlar, kurtulu vaat eden mallarn ve sunduklar hizm et te k an olan farkl snf kategorilerinin ynetim i zerinde te kel kurm ak iin rekabet etm ek ted ir- stratejilerinin az ok ekil deitirmi ifadesi olarak bir din inanlar ve pratikler sistem i ina etm eye im kn verir (Bourdieu 1991b: 4). Bourdieu kar fikrini, madd olmayan mallar da iine ala cak ekilde geniletir; ister madd ister simgesel unsurlara y nelik olsun, btn pratiklerin temelde k arl olduunu id dia eder. Pratikleri zm lerken, hepsinin madd ya da simge sel kn azamletirmeye ynelm i" olduunu ortaya koyan bir pratik bilim i ina etm ek ister (Bourdieu 1990h: 2 0 9 ). ner dii aratrm a program , geleneksel olarak ktisad (karl ve madd) ve gayri ktisad (karsz ve sim gesel) diye ayrlan ey lem ve nesne biim lerini yeniden birletirecektir. Dolaysyla simgesel kar ile madd kar, eit derecede nesnel kar biim leri olarak grlr. Aktrler, madd karlar kadar simgesel karlar da elde etmeye alr ve belirli koullar altnda biri lehi ne dierini gzden karabilirler. W eber, k ar fikrini madd m allarla sn rl olm aktan k a rp dnsel m allan da iine alacak ekilde geniletirken, farkl davran tipleri arasndaki analitik ayrm korur. W eber (1 9 7 8 : 2 4 -2 5 , 3 3 9 ), analizinde u eylem tiplerini ayrt eder: aasal aklc, deer ak lc, duygulanmsal ve geleneksel. Bu ey lem lerin her birinin ekonom ik olduunu dnmez. Bir eyle min ek onom ik olm as iin, nispeten kt kaynaklara ve sn r l sayda eyleme bal bir ihtiyac karlamas gerekir ona gre. Bourdieunn eserlerinde bu tr ayrm larn h ibirine rastlan maz. D ahas, eylem in kar ynelim li olduu fikri, snanacak bir hipotez deil, temel bir nerm edir. Bourdieu, baz eylem lerdeki kiisel kar unsurunun dierlerine gre daha fazla ola bilecei ihtim ali zerinde hi durmaz. W eberin din kar fikrini geniletm ek, Bourdieuye din ser m a y e ve kltrel serm ay e gibi kavram lar gelitirm e frsat ve rir: E kon om ik karla yer deitirebilen, ama buna indirgen
65

mesi sz konusu olmayan iktidar biim leridir bunlar. Bourdieu kltrel serm aye kavram yla, W eber'in sosyal kapanm a fikri ni daha incelikli, eform el dlama pratiklerini de iine alacak ekilde geniletir.49 Bourdieu (1 9 8 9 c: 3 7 5 ) kaynaklar, deerli kaynaklar olarak uruna mcadele edilen nesneler haline gel mek suretiyle bir toplumsal iktid ar ilikisi ilevi grdklerin de, serm aye olarak kavramsallatrr. Bourdieu'nn (1 9 9 1 b : 9) din serm aye kavram , W eberin din vasf fikrine yakndr. Bu kavram birikm i simgesel em ei temsil eder ve bir din alann olu tu ru lm asyla balantldr: Bir grup din uzm an nn, din mallarn ve hizm etlerin ynetim ini tekeline alabildii bir alandr bu. Din sermaye bir iktidar kaynadr; nk , ta nm itibariyle, uzm anlarca denetlenen deerli kaynaklara ihti ya duyan ama bunlara sahip olmayan bir sradan h alk kitle si oluturarak bir tr nesnel yoksunluk biim ine iaret eder. Bourdieunn kltre! sermaye kavram geni bir olanaklar yel pazesini kapsar: szel beceri, genel kltrel farkm dalk, estetik tercihler, bilimsel bilgi, eitim vasflar gibi. Bourdieu'nn ama c, (kelim enin en geni anlam yla) kltrn, bir iktidar kayna haline gelebildiini gsterm ektir. Bourdieu, bir sim gesel iktid ar kuram oluturm ak zere, W eberden karizma ve meruiyet kavramlarn devirir. Bu kuram , sorgusuz sualsiz kabul edilen varsaym larn, iktidar ilik ileri nin kurulup srdrlm esindeki etkin roln vurgulam akta dr. W eber gibi Bourdieu de iktidar kullanm nn m eruiyeti gerektirdiini kabul eder. Bourdieu, kltr alanndakiler bata olm ak zere btn pratiklerin altnda yatan kiisel kar m an tnn, bir k arszlk m ant biim ind e "yanl tannd n iddia eder. Yanl tanma Bourdieu iin kilit bir kavramdr;
49 Kapanma kuramcs Raymond Murphy de (1988: 18-19) Bourdieu'nn ere vesinin hu boyutunun Weber'in yaklamlarnn geniletilmesine dayandn dnr Bourdieu, sermaye kavramn, bildik ekonomik anlamnn tesinde maddi olmayan nesneleri de iine alacak ekilde genileterek, kapanma kura mnn temelindeki" bir gr paylar: Kapanma sadece "piyasadaki sermaye ye dayanan lekelleme (ve dlama) srelerini" deil, rka, etnisileye, cinsi yete dayanan baka tekelleme ve dlama srelerini de kapsar". Randall Collins'in (1975) eseri de ayn izgide yer alr 66

M arksist gelenekteki yanl bilin fikrine yakn olan bu kav ram, bir pratik km esinde mevcut olan ekonom ik ve siyasi karlarn in k r na iaret eder. Dolaysyla Bourdieu, simgesel pratiklerin, pratiklere damgasn vuran karll hasr all edip karsz faaliyetler gibi srdrlm elerine katkda bulunduunu savunur. Faaliyetler ve kaynaklar, temelde yatan madd kar lardan ayrtrldktan, bylece karsz faaliyetler ve kaynaklar olarak yanl tanndklar lde, simgesel iktidarla, ya da m e ruiyetle donanrlar. Kiisel karn karszlga dnm esinden yarar salayabilecek bireyler ve gnp lar, Bourdieu'nn simge sel serm ay e adn verdii eye sahip olurlar. Simgesel sermaye, inkr edilm i serm ayedir; tem elinde yatan ve derinden ba l olduu k arl ilikilerin zerini rterek onlara meruiyet kazandrr. Sim gesel sermaye, iktidar olarak alglanm az; kabul grm eye, hrm et edilmeye, itaate ya da bakalarnn hizm etine ynelik meru talepler olarak alglanan bir iktidar biim idir.50 Simgesel serm aye, W eberin karizmatik otorite fikrinin yeniden formle edilm i halidir: W eber karizm atik otoritenin, elitlerin seilm i kiisel niteliklerini szm ona stn ve doal diye ne kararak, iktidar ilikilerini m erulatrdn savunur. Ama Bourdieu bu kavram bir ideal tip olarak dnm ez ya da sade ce nderlikle snrlam az; bu fikri genileterek, her trl m eru iyetin bir boyutu haline getirir.51 B ou rd ieu ye gre W eb erin d in n d erlik zerin d eki vur gusu, kar ilikilerinin nasl olup da sim gesel serm aye yarat mak zere k arsz ilik ilere d n t r lcb ild ig in i kavram a y salayacak bir anahtar sunar. U zm anlarn sim gesel em e i, iktid ar ilik ilerin i karsz eref b iim lerin e d ntr r (Bourdieu 1 9 7 7 c: 171). W eberin (1 9 7 8 : 1 1 7 7 -1 1 8 1 ), ykse len kent burjuvazisinin din ihtiyalarnn "etikletirilm esini ve sistem liletirilm esini analiz ederken, bunlar uzmanlarn
50 Bu kavramn kili formlasyonlar iin bkz. Bourdieu 1972: 227-243. 1977c: 171-183. 1990h: 112-121 ve 1991c: 163-170 51 Weber karizmatik olorileyi kapitalizm ncesi loplunlarla ilikilendirme egilimindeyken, Bourdieu ussallatrlm, brokratik otorite tipinin hakim olduu modern toplumlarda bile, yetenekli birey ideolojisi biiminde karizmatik oto ritenin geerli olduunu dnr. 67

din em einin rn olarak ortaya koymas, Bourdieuye gre (1987d : 1 2 2 -1 2 4 ; 199 1b : 5 -1 3 ) ok ufuk acdr. Uzm anlarn din em ei, zgl gruplarn belirli toplumsal var olma koulla rna dair din kavraylar yaratr. Simgesel em ek, karl iktidar ilikilerini karsz anlamlara dntrm ek suretiyle, simgesel iktidar retir. Simgesel em ek, Bourdieunn toplumsal tabaka lama analizinde entelektellere (simgesel reticilere) atfettii m erkez role iaret eder. Bourdieunn, ksm en W eberin din sosyolojisinden devir dii bir dier kavram da, alandr: Bu kavram, ekonom ik ser mayeden baka (sim gesel, kltrel, sosyal serm aye gibi) ser maye biim lerinin yatrld, mbadele edildii ve birikirildii rekabeti arenalar tanmlamak zere gelitirir.52 Alan kavra mnda, W eberin rahip, peygamber ve byc arasndaki iliki lere dair deerlendirm esinden esinlenm itir (Bourdieu 1991b: 4 9 ).53 W eber, balca din nderlik tiplerinin zgl ve rakip karlarn, onlar kar karya getiren rekabet yaplarn ta nm lar (Bourdieu 1 9 9 0 c: 107). Bourdieu (1 9 8 7 d ; 1992: 2 6 0 ), W eberin analizine dair yapsalc bir yeniden yorum sunar: Din nderlik tipleri arasndaki etkileim lerin, rakip karlarla ya plandrldn ve bu karlarn daha geni iktid ar yaplary la ilikili olduunu W eber'den daha fazla vurgular. Bourdieu (1 9 8 7 d : 1 2 1 ), ak t rler arasndaki kiileraras ve zneleraras ilikiler zerinde duran W eberin, analizini etkileim ci bir bak asyla snrladn dnr. Oysa alana dayal bir bak as, aktrlerin arasndaki etkileim leri onlar farknda olm a dan ekillendiren yapsal koullar hakknda daha geni bir kav ray salar. W eberin, balca din nderlik tiplerinin zgl ve rakip karlar hakkndaki deerlendirmesi, Bourdieuye kltr hayatnn belirli alanlarnn, uzmanlam kltrel retici bir likleri araclyla ortaya km gsterm e imkn verir. 6. B52 Bourdieu (1987d) bu kavram gelitirirken, byk lde Ekonom i ve Top lum un 6. Blm ile tahakkme ayrlm 15. blmnden yararlanr. Ayrca 1. blmn, "atma Kavram" ve "Hiyerokraik rgt balkl ksmlarn d3 dikkate alr. 53 Bu, Webcrin, Gerth ve Millsin (1964) kurumsal dzenler mefhumuna esin veren hayat dzenleri fikriyle de koutluk gsterir. 68

lm'C Bourdieude kilit yer tekil eden bu kavram ayrm il ola rak irdelemeye ayrdm. Bourdieu, W eberin toplumsal sn f ve stat grubu kavramla rndan yola karak, sn f ile slat arasndaki ilikileri yeniden kavramsal latnr: Hayat tarz rntlerinin, prestij ve eref gi bi unsurlarn ayrt edilir iaretlerini, sistem li bir biim de, mad d hayat koullaryla banlandrr.54 W eber, snf ve staty, tarihsel adan zgl toplum lar karlatrm ak ve aralarnda ki ztlklar ortaya karm ak zere kullanlabilecek, birbirinden ayr ideal tipler olarak dnr; oysa Bourdieu sn f ile stat y birbirine balayan temel bir ilke koyar. Stat kltr, snf karn karszlk kisvesi altnda sunm ak suretiyle merula tran bir tr ciladr. Stat gruplar ve stat ayrm lar, klk de itirm i snflar ve sn f ayrmlardr. Bourdieu bylelikle, snf ile stat arasndaki ilikilerin kart deil tam am layc niteliini vurgular. Bourdieunn dncesindeki bu boyutu 7. Blmde ayrntsyla ele alacam. Son olarak Bourdieu, W eberin m etodolojisinden kendi sn f tahlili iin tem el bir ayrm devirir. W eber sntflarn gerek toplum sal gruplar deil, gndelik hayat o laslklarn n topla m olduunu savunur. Bourdieu bu ayrm benim seyerek, top lum sal snflara ynelik gereki b ir yaklam a karlk ili kisel b ir yaklam savunur. Bourdieuye gre toplum sal s nflar, g erek likle kartrlm am as gereken o laslkl inalar dr. Klasik M arksist ayrm deitiren Bourdieu, kt zerin de snflarn, ancak, onlara fiil kim lik ve seferberlik kazand racak simgesel ve siyas b ir alm a varsa gereklikte snflara dnebileceini ne srer. W eber gibi o da, sn f bilincinin ve eylem inin, nesnel sn f koullarndan zorunlu olarak doduu nun varsaylmamas gerektiini vurgulamak ister. Sn f tahlili nin sim gesel boyutu zerinde durur.

54 Bunun en kapsaml ekilde gelitirildii yer Distinction'dr (Bourdieu I VR4a: 11-12); Bourdieu kitabn ngilizce basks iin yazd nszde yle der: Eko nomik ve toplumsal koullar evreni ile hayat tarz evreni arasndaki ilikilere dair burada ne srlen model. Max Webcr'in snf ile Stand arasna koyduu kartl yeniden dnme abasna dayanr." 69

Durkheim
D urkheim n Bourdieunn eserleri zerindeki etkisi kabul edilmeye baland (bkz. Miller ve Banson 1987; W aquant 1992), ama gereince vurguland sylenem ez.55 kinci Dnya Sava sonras kuan tamamen gz ard ettii Durkheim , 1 9 6 0 larda, Bourdieunn de dahil olduu, sava sonras dnemin ikinci ku ak Fransz sosyologlar arasnda yeniden ilgi grd. Bu dnem de baz Fransz sosyologlar, Sorbonneda Georges G urvitchin zirvesine yerleLigi akademik Fransz sosyoloji geleneine ve sa van hemen ardndan ABDde ortaya karak Fransaya ithal edi len ampirizme alternatif aramaya balamlard (Besnard 1987: 2 0 9 -2 1 0 ). Klasiklere, zellikle W eber ile D urkheim a dnm ek, Bourdieunn dahil olduu Fransz sosyolog kua iin, kendi lerini ampirist seleflerinden ayrt etme imkn sunuyordu.56 Bu adan bakld nd a, A ron'un 1 9 5 9 dan 1 9 6 2 ye kadar Sorbonneda M ontesquieu, Com te, M arx, Tocqueville, D urk heim. Pareto ve W eber gibi klasik yazarlar zerine ders vermi olm as, bu derslerin de sonradan Main Currents in S ociolog ical Thought adl iki ciltlik eserinin m alzem esini oluturm as a n lam ldr (C olquhoun 1986: 7). Aronun asistan olan Boudieu de Durkheim zerine ders veriyordu. Bourdieuye gre, yap salclkla birlikte rabet grmeye balayan bilim sel yntem in entelektel habercileri arasnda, Saussure yan sra D urkleimn da saylmas gerekiyordu. Bourdieu, D urkheim n, gerek anlamda bilim sel bir akla ma ortaya koyabilm ek iin bilim in gndelik kavraylardan ve toplumsal hayat tem sillerinden kopmas gerektii anlayn te mel bir yntem ilkesi olarak benim sem itir.57 Hatta, sosyolo jiy i bir toplum felsefesinden ziyade bir bilim olarak tesis etme
55 Durkheim. Bourdieu'min 1968 tarihli metodolojik ders kitab t.e Mhin dr S>riologe'da en ok gndermede bulunduu dnrdr. 56 Manhcit'n (1956) entelektel kuaklar" fikri burada uygun grnyor. 57 Durkheim Sosyolojik Metodu Kurallan (1966: 32) adl eserinde, sosyal bilim cinin sradan insanlarn zihnine hkim olan yanltc fikirlerden kendini kur tarmas, uzun sreli alkanlklardan tr zorbalkla kendini dayatan bu am pirik kategorilerin boyunduruundan kurtulmas gerektiini vurgular. 70

tasarsn D urkheim kadar byk bir tutku ve kararllkla sr drmtr. Tabii ki Bourdieu. aktr tem sillerini yapsal deer lendirm esiyle btnletirerek D urkheim c nesnelcilikle aras na mesafe koymaya alr. Ama Durkheim gibi o da, sosyolojik soruturm asna toplumsal olgulara ey muamelesi etm e y nndeki m etodolojik kararla balam tr (Bourdieu, Bolansk iv d . 1992: 2 ) .58 Bourdieu, en bireysel gibi grnen davran biim lerin de ki toplum sal unsuru ortaya karm a istei bakm ndan Durkheim la ortaktr. D urkheim n in tih a r d a (1 9 5 1 ) sunduu m e todolojik tasarma uyan Bourdieu, sosyolojik aklam ann g cn gsterm ek iin, ilk bakta esasen bireysel seim ya da bi reysel gdlenm e erevesinde anlalm as beklenen fotoraf ya da beeni gibi alma nesnelerini seer. En znel deneyim lerin zndeki toplumsal unsuru kefetm ek. D urkheim iin o l duu gibi Bourdieu iin de temel bir am atr (Bourdieu 1990c). Hatta, fotorafla ilgili ilk alm asnda, fotoraf ekm eyi psiko lojik deil, tam anlamyla Durkheim c bir sosyolojik aklama (rnein grup entegrasyonu derecesi) erevesinde ele alm tr (bkz. Bourdieu, Boltanski vd. 1990). A rtan ib l m , D u rk h eim 'd a te m el b ir iz le k tir; B o u rdieu nn farkllam toplum lar ile farkllam am to p lu m lar arasna koyduu ayrmda bu izlek belirgin biim de kendi ni gsterir. D urkheim gibi Bourdieu de (1 9 8 9 c : 3 7 6 ), tarihte, byk lde birleik ve farkllam am loplum lardan, eit li kltrel ifade tarzlarnn farkllat ve nispeten zerk alan lar olarak kurulduu m odern toplum lara geildii fikrinden yola kar. Halta Bourdieunn. toplum u, farkl trlerdeki de erli kaynaklar zerinde yrtlen mcadelelerin i ie gemi

58 Bu, Bourdicunn baka bir pasajda Durkheimc nesnelcilie ynelttii eleti riyle elimez. Bu pasajda Bourdieu yle bir gzlemde bulunur: "sosyal bilim. Durkhcim'n nl dsturuna uygun olarak, toplumsal gerekliklere ey mua melesi etmek' iin, btn bu gerekliklerin bizatihi toplumsal varoluun nes nellii ierisindeki birer tannma (her ne kadar yanl tanma olsa da) nesnesi olduklar gereini grmezden gelmek zorundadr (Bourdieu 1090h: 135), 3. Blm de greceimiz gibi, Bourdieu bu iki iddiann aratrma srecinde bir birinden ayn ama zorunlu admlar temsil elliini savunur. 71

alanlarndan oluan bir a olarak grmesi, D urkheim clktaki sredigen farkllama sreci fikriyle uyumludur. Bourd ieu , D u rk heim n kutsal/dind k artln g en ile terek, ada kltr form larnn analizinde kullanr. Eitim sosyolojisind e Bourdieu (1 9 8 9 c : 1 6 4 ), kutsal/dind ayrm na benzer toplum sal ve zihinsel snrlar yaratt gerekesiyle Fransz eitim ini D urkheim ci anlamda bir din kerte olarak grr. Fransz eitim indeki elit zellikler ve kurumlar, dini tarikalardakine benzer ilevleri yerine getirirler, nk kamusal meruiyet ve sim gesel iktidar gibi, adeta din zellikler tayan sekler bir elite stnlk ve ayrcalk atfederler. Fransada ruh banlk kart gl bir gelenek olduu ve sekler kamusal ei timin Fransz Devriminin kalc miraslarndan biri olarak g rld hatrlanacak olursa, kutsallkla kurulan bu benzerliin nem i -h a tta tartmac n iteli i- daha iyi anlalacaktr. Daha genel olarak bakldnda, Bourdieuye gre din kutsal, daha genel bir fikrin muayyen bir rneidir: Bireylere, gruplara ya da kurumlara atfedilen toplumsal ayrmlarn, sorgusuz sual siz biimde onaylamaya ve sayg duymaya yol aan bir nitelik ka zanmasna rnektir. Simgesel iktidar, bir kutsama, kutsallatr ma iktidardr. Bourdieu bylece kutsal kavramn m erulatr mayla iliki lendirir - zellikle meru ile gayri meru arasndaki snrlarn ok keskin olduu yksek kltT ile sanatta.59 Bu an lamda Bourdieu, kendi kltr sosyolojisinin gerekle kutsaln bilim i olduunu syleyebilir (Bourdieu 1992: 210, 2 6 0 -2 6 1 ). Bourdieu D urkheim n dnce, alg, deerlendirm e ve ey lem kalplarnn toplum sal kken lerini aklam ak zere sos yolojik bir bilgi ve toplum sal alg kuram gelitirm e tasars n canlandrm tr. D urkheim Dini Hayatn ilk el Biimleri adl eserinde, simgesel snflandrm alarn toplumsal snflandrm a lara tekabl ettiini ne srer. Bourdieu (19 9 1 b : 5) de bu fik re ok yakndr:
59 Bourdieu (I993d : 161), Durkhemm kutsal ile dind arasna hudut izerek tanmlad" dinin. gerekte birbirinden ok kk, bazen grnmez olan farkllklarla birbirinden ayrlan gereklikler arasna doa farkllktan konmas n salayan hudutlar ina etmenin tikel bir rneinden ibaret" olduunu syler. 72

D u rkh eim 'n d nce, alg, deerlendirm e ve eylem kalplar nn toplum sal kk en lerin e ilikin hip otezin i ve sn f ayrm la r olgusunu ciddi biim de ele alacak olursanz, toplum sal ya plar (daha k esin sylersek, iktid ar yap lar) ile zihinsel yap lar arasnda b ir m tekabiliyet olduu hipotezine varmanz ka nlm azd r. Bu m tekabiliyet, dil, d in , sanal vb. sim gesel sis tem ler yaps araclyla devam eder.

Bourdicu, toplum sal snf, hayal tarzyla ve tketim rntleriyle sistem li biim de ilikilendirdigi Distinctiond a (1984a: 4 6 8 ) , aratrm a hedefini yle tanm lar: Toplum sal faillerin dnyayla ilgili pratik bilgilerinde yrrle soktuklar, iselle tirilmi ve som utlam toplumsal yaplar olan bilisel yaplar t belirlem ek. D urkheim gibi Bourdieu de, sim gesel sistem lerin, hem m a n tk hem toplu m sal btnlem eyi salayan snflandr ma sistem leri olduklarn dnr. K olektif tem sillerin ve il kel snflandrm alarn", bilisel ilevlerinin yan sra toplumsal ilevlerini de vurgular. G elgeldim D urkheim a gre bu btn letirici g, toplum dzeni asndan arzu edilir bir rza! bir lik yaratma ilevi grrken, Bourdieuye gre tahakkm yaratr. Bu nedenle Bourdieu, btnletirme ilevinin yan sra farklla trma ileviyle de ilgilenir. Bourdieu iin asl nem li olan soru, D urkheim da olduu gibi dayanmann nasl pekiirildigi so rusu deil, hiyerarinin, atm ann ve m cadelenin damgasn vurduu bir toplumsal dzende dayanmann nasl ina edildi i sorusudur.60 Bourdieunn, toplumsal yeniden retim mese lesini toplumsal snflandrmayla birletirme ynndeki kuram sal abas, D urkheim c dzen sorununa ynelik revizyonist bir yaklam anlam na gelir (DiMaggio 1 9 7 9 ).61 Bourdieu (1 9 8 0 c:
60 Durkheim'n almaya genelde dnldnden daha fazla arlk verdii ve dzen sorununa ynelik ilgisini, Parsons'n (1968) ne srd gibi Hobbescu soruna cevaben gelitirmedii yolundaki grler iin bkz. Cherkaoui 1981, Giddens 1982 ve Waquant 1993c. 61 Durkheim ayn zamanda dzensizliin toplumsal zeminiyle de ilgilenir. Kk szlk" kavram, toplumsal bedeni btnletiren glerin yan sra dzensizletircn glerle de ilgilendiim gsterir. Oysa Bourdieu, sapmaya zel bir dikkat sarf etmemitir - her ne kadar kayda deer baz istisnalar olsa da (bkz. Bourdicu 1989c: 239-264 ve Bourdieu. Boltanski vd. 1990: 39-46), 73

52-53) bu abay, D urkhcim ile Marx'i, antropoloji ile sosyolo jiy i bir araya getirme giriimi olarak tanmlar.

Cezayir'deki antropolojik saha almasnn nemi


Bourdieu felsefe eitim i alm olm asna ramen sosyal bilim alanndaki kariyerine etnolog olarak balar ve ilk saha aratr masn 1 9 5 0 lerin sonunda Cezayirdeki Berberi kylleri ara snda gerekletirir. Antropoloji ile sosyoloji disiplinleri arasn daki snrlar aan bu ilk aratrm a deneyimiyle, Bourdieu ken disinin yeni bir sosyolog kuana katldn dnr:
(...] felsefeyle balayp etn o lo ji eitim i alan, nco-pozitiviznn birbirin den tam am en ayrd e tn o lo jik ilgilerle so sy o lo jik il gilerin yeniden birlem esini [salayan b ir kuak) (B ou rd ieu ve Passeron 1 9 6 7 : 198).

Bourdieu, D urkheim c gelenein znde sosyoloji ile antro poloji arasnda esasl bir ayrm bulunm adn dnr. Bu ilk aratrm a d en eyim in d e, daha son ra B o u rd ieu nn eserlerinde srekli yinelenen izlekler haline gelecek zgl moLifler ve yntem unsurlar da ortaya kar. zellikle drt temel kavramsal mesele belirir: Bireysel yatknlklar ile dsal yap lar arasndaki ilikiler sorunu, yapsal analizde fail sorunu, bi lisel yaplar toplumsal yaplarla ilikilendirm e sorunu ve da ha genel olarak toplumsal hayatn madd boyutlar ile simgesel boyutlar arasndaki ilik iler sorunu. Cezayirdeki aratrm a, Bourdieunn profesyonel bir sosyal bilim ci olarak bal kala ca siyas eylem cilik tarzna da iaret eder. Szn ettiim iz ilk sorun, Bourdieunn Cezayir Sava s rasnda sm rge Cezayirinde karlat zgl duruma daya nyordu. Geriye dnp baktnda (H onneth 1986: 4 0 ), sava la kiisel olarak baa km a yolunun, kuramsal amalarla siyas amalar birletiren bir alm a yapmak olduunu syler. Sava a kar kan biri olarak Bourdieu, Cezayirde Fransz sm r ge ynelim ini devirip yeni bir dem okratik dzen kurm as en m uhtem el toplumsal gleri belirlem e derdindedir. Bu neden
74

le dikkatini, Cezayir'deki proletarya ile alt proletarya arasnda ki farklar ve onlarn farkl devrimci b ilin biim leri zerin de younlatrr. Sava, Fransz sm rgeciliinin getirdii piyasa ek on om i sinin, Cezayir'in geleneksel kyl toplum hayatna nfuzunu hzland rm t. Fransz ordusunun tensikat politikas kyle ri ykm , kklerinden koparm ve yerlerini deitirm i, bylece geleneksel kylleri, hzla, piyasa ekonom isinin modern gerekleriyle tantrm t. Bourdieu, gelenein zoraki m odern lemeyle nasl kesitiini aratrd.62 Yeni ithal edilen ve daya tlan para ek onom isi, kyllerin zam anla aralarnda yeni bir iliki kurm alarn, aklc beklentiye dayal yeni eylem tarzla r gelitirm elerini gerektiriyordu (H onneth, Kocyba ve Schwibs 1 986: 4 0 ). Ama Bourdieunn gzlem leri, kyllerin yeni ekonom ik koullara, balangta, geleneksel ekonom ik dzen lerinin retip ekillendirdii kkensel yatknlklar aracly la karlk verdiklerini gsteriyordu. Bourdieu, Kabili kylle rinin bu tepkisini m odern ekonom ik standartlar erevesinde akld diye tanmlamak yerine, D urkheim c gelenekten yarar lanarak daha derin bir toplumsal aklsallk belirledi. Yeni yap sal gereklilikler, geleneksel yatknlklarn szgecinden geiriliyordu, nk kyl yatknlklar ekonom ik yaplara kout bir ritim le deimiyordu. Kyl davranlar, ancak tek tek aktr ler, stratejik bir biim de, yatknlklarn yeni ekonom inin getir dii dayatmalara ve frsatlara uyarladklar zaman deiecekti. Bourdieu bu ilk aratrm a deneyim inden yararlanarak, i selletirilm i yatknlklar ile nesnel yaplar arasndaki ilikile re dair daha biim selletirilm i bir kavramsal dnce geliti rir. Ona gre, pratikleri uygun biim de ele alm ak iin, iselle tirilm i yatknlklar ile nesnel yaplar arasndaki karm ak et kileim e dikkat eken bir kavramsal dile ihtiya vardr. Eylem, yapsal dayatmalara ve deiime verilm i, kltrn dolaymndan gem i bir karlk olarak kuram sallatrlm aldr. Bu so62 Bourdieunin iki kitab. Le Deracemcnt: La en se /'agriculture tralitionclle en Algtfric (Bourdieu ve Sayad 1964) ve Travail et Travailleurs en Algdi le (Bourdicu, Darbcl. vd. 1963), bu yeni duruma uyarlanma rntleriti aratrr 75

run, Bourdieunn kilit kavram larndan habitusta eklini bu lacaktr. kinci kavram sal izlek, Bourdieunn, Levi-Straussun m il, akrabalk ve ritelle ilgili yapsalc analizini Cezayir Berberleri iin kullanma abasndan domutur. Evliliklere dair istatis tiksel bir derlem e yapan Bourdieu, Levi-Straussun birinci de rece kuzenler aras evlilik kuralnn, istatistiklerde yzde bein altnda bir oran bulduunu saptar. Ayn ekilde, ritellere da ir titiz bir incelem e sonucunda, Levi-Straussun yapsalc ritel analizinde ne srd trdeki sistemli kartlklarn, nem li bir dizi pratii darda braktn kefeder (Bourdieu 1990c, 1990h ). Bu saha gzlem leri, yapsalcln iki nem li zaafna iaret eder: Yeterli bir fail kuram nn eksikliin e ve b iim sel m odellerin eylemi aklam aktaki snrllna. Btn etnografi aratrmaclar gibi Bourdieu de veri toplama ve veri analizi gibi pratik sorunlarla karlar. Dardan gzlem de bulunan sosyal bilim ci ile gzlem nesneleri arasndaki iliki ler sorunuyla yzlemek zorunda kalr. Bourdieuye gre sorun, aktrlerin, sosyal bilim cinin gzlem lem ek, anlam ak ve akla mak istedii gndelik faaliyetlerinin pratik m ant ve zoru n luluu ile, sosyal bilim cinin ina ettii biim sellem i yorum lar arasndaki uurum dan kaynaklanm aktadr. Aratrm adaki bu amaz, saha aratrmas deneyiminden gem i btn sosyal bilim cilerin aina olduu bir sorundur. Bourdieu, sosyal bilim cinin ina ettii kuramsal bilginin, temelde, aktrlerce kullan lan pratik bilgiden farkl olduunu vurgular; oysa eylemlere yn veren, dolaysyla sosyal bilim cinin aratrma nesnesi olmas ge reken, tam da bu pratik bilgidir. Bourdieu bu gl, etnografik gzlemin kanlm az artlarndan biri olarak bir kenara b rakmak yerine, btn sosyal bilim lerin temel bir sorununa d ntrr. O nun eserlerinin merkezi sorularndan biri, pratikle rin pratik mantna ilikin olarak, bu temel farkll hesaba ka tan bir bilimin nasl yazlabilecei sorusudur. nc kavramsal sorun, Bourdieunn dorudan Durkheim, Mauss ve Levi-Strausstan devrald kavramsal mirasa ia ret eder. Bourdieu Cezayir kylleri arasnda, ritel ile m itin,
76

gndelik hayatn toplumsal ve fiziksel rgtlenm esiyle tama men rtg bir dnyayla karlam tr. Sonralar, Berberi hanelerine dair yapsalc analizini yaynlayacaktr: Burada, rittel ve simgesel snflandrm alarn, hanenin meknsal rgtleni ine gm l olduunu gsterir (Bourdieu 1 9 7 0 ). Daha sonra, bilisel yaplar ile toplumsal yaplar arasndaki ilikiler sorunu nu genelletirerek Fransz eitimine de uygular ve ada F ran sadaki zihniyet kalplarnn Fransz yksek eilim sistem inin toplumsal rgtlenii iine gml olduunu grr (Bourdieu 1989c: 9 8 ). Grld gibi, simgesel snflandrm alar ile top lumsal yaplar arasndaki ilikiler izlei, hem Cezayirdeki sa ha aratrm as deneyim ine, hem de D urkheim c mirasa dayan m akladr. D rdnc so ru n , Bourdieu'nn K abilide gzlem ledii bir olguya dayanr: Burada, rieller, trenler, bayramlar ve simge sel detler, grup hayatnn idamesinde ve yeniden retiminde en az ekonom ik tem eller kadar nem lidir. Hatta Bourdieu, bu geleneksel toplum da madd ya da ekonom ik unsurlar sim ge sel unsurlardan ayrt etm enin im knsz olduu sonucuna varr ve sim geseli, toplumsal denetim salamann yan sra toplumsal avantajlar douran bir iktidar biim i, bir tr sermaye ola rak yeniden kavram sallatrr. Bu kavramsal deiiklik, Bourdieunn, Fransz M arksistlerinin ekonom ik indirgeneciliine ynelik eletirisinde nem li yer tutar ve onu, toplumsal ha yatn simgesel pratiklerine ilikin olarak, m ateryalist olm akla birlikle indirgemeci olmadna inand bir yoruma gtrr. Nihayet, ilk aratrma tasars Bourdieunn siyas angajman tarznn b ir rneidir. B ourdieu, her trl tahakkm biim i karsnda kam usal arenada m dahalede bulunm as gereken sosyal bilim cinin solcu bir siyas rol olm as gerekliini savu nur; ama bunu bilim adna yapacaktr. Bourdieunn aratrma tasarlar, ncelikle bilim eserleri olarak gerekletirilm i birer siyas mdahale biim idir.

77

3
B O U R D I E U 'N N S O S Y O L O JK B L G Y E D A R S T -K U R A M I

Bourdieu, kltrel olanaklar, s reler ve kurum lar aracly la retilen ve yeniden retilen iktidar ilikilerin i ortaya ka racak eletirel bir sosyoloji yazmaya alrken, m etodolojik ve kuramsal adan rakip anlaylarla hesaplat. Bu blm de n ce onun zn elci ve nesnelci bilgi tarzlarna ynelik itiraz n ele alp, bunlar genel bir pratikler kuram diye adlandr d daha genel bir bilgi erevesi iinde btnletirm e nerisi ni deerlendireceim . Sonra, tzclk sorununu ele alp Bourdieunn buna alternatif olarak sunduu ilikisel zm lem e yntemini irdeleyeceim.

znel/nesnel ikilii
Bourdieu n eserlerind e s rekli y inelenen bir izlek vardr; toplumsal gereklik hakkdaki, znel/nesnel atksnn yol at ksm ve paral grlere kar uyarr b iz i.1 Bourdieuye
1 2. Blm'de kaydettiimiz gibi. Bourdieunn, kkleri pozitivizme dayanan zne/nesne ikiliini ama arzusunda, ald felsefe eitiminin etkisi olmutur. Canguilhem'n bilim tarihi ve felsefesi ile Bachclardn tarihsel epistemolojisi, bilginin nesnesi ile znesi arasnda, geleneksel zne/nesne kartltgm yerin den eden karmak bir etkileim ilikisi ortaya koyar. Bourdieunn bu ikilii ama abas, ayn zamanda Althusserei Marksizme ynelik eletirisine de da 79

gre asl mesele, simgesel iktidara ve -en telek t el pratikler de d a h il- pratikler ekonom isine dair, bu sorunlu ve kalc ikilii aan bir kuram oluturm aktr. Otuz yl akn bir zaman dilim i nin rn olan eserleri zerine dndnde, bu atknn stesinden gelm enin, eserlerine yn veren en deim ez (ve [kendi gzndel en nem li) am a olduunu grr.2 Bourdieu, znel/nesnel ikiliinin sosyal bilim lerin tarihi b o yunca farkl b iim ler altnda kend in i gsterd iin i d nr. Tablo l de, Bourdieunn bu iki temel kutup iinde toplad konular, yaklam lar, etiketler ve kuram clar arasndan bir se me sunuluyor.3 Tablonun da gsterdii gibi, Bourdieu, geni bir yelpazede uzanan kuram ve aratrna geleneklerini, kuram clar ve kart yntem leri gruplandrmak zere bu ikilii kul lanr. Tabloya yzeysel bir ekilde gz atldnda, bu snflan drmann hayli keyfi olduu sonucuna varlabilir. rnein W eberin V erstehen sosyolojisinde znelci bir boyut yok mudur, ya da enom etodoloji ierisindeki nem li bir akm am pirik gz lemle ilgilenmez mi, diye sorulabilir. Bu ikilik, bazen toplum sal gereklie ynelik yorum cu yaklam ile pozitivis yakla m arasndaki kartl; bazen mikro ve makro analiz dzey leri arasndaki kartl; bazen de katlm c gzlem ci ile dar dan gzlem ci arasndaki kartl ifade eder. Ayrca bu ikiliin, kuram ile yntem arasndaki ilikilerle ilgili tartmaya da atfta bulunduu grlecektir. Dahas, bu soyut ikiliin eitli zgl
yanmakladr: Pratikler arasnda, altyap/styap ayrmyla anlalmas sz ko nusu olmayan temel bir birlik olduunu savunur. 2 Bu izlek, Bourdieu'nn ilk almalarna kadar uzanr. Kapitalizm ncesi eko nomiden kapitalist ekonomiye geile kltrel ya da maddi etkenlerin baat rol oynamadn, bu ikisinin diyalektik ilikis"nin belirleyici olduunu id dia ettii Travail et travuillens en Algerie'dc (Bourdieu, Darbel vd. 1963: 3) bile bu izlege rastlanyor. Sombart'tan yararlanan Bourdieu. mteebbis ruhunun olumas ile kapitalist bir ekonominin gelimesinin ayn anda gerekleen s reler olduunu dnr. U trl moyetdc (Bourdieu. Boltanski vd. 1965: 1820), znel ve nesnel bilgi biimlerini btnletirip aacak btnsel bir antro poloji nerir. Bu tablo. Bourdieu'nn znel/nesnel ikiliinin eitli boyutlarna iaret ettii metinlerinden yararlanlarak oluturulmutur. zellikle bkz. Bourdieu 1977d, tablo 7.1 (burada Bourdieu simgesel iktidar kuramndaki baz oznelci ve nes nelci unsurlar snflandrr).

80

unsurlar sklkla birletirilir. M ikro dzeydeki analizin yorum cu ve pozitivist eitlem elerinin tek b ir at alm a toplanp znelci kategorisine sokulduunu grrrz. Bourdieunn znelci terim ini genelletirilm i bir ekilde kullanm as, m ikro d zeydeki alm alar arasndaki bu tr ayrmlar yok eder.4 ste lik, bu ikilik Bourdieuye gre, M arksislerle Marksist olmayan larn ktisad ve gayri ktisad mallar, dnsel ve madd kar lar, snfn znel ve nesnel ltleri arasndaki ilikiler zeri ne yrttkleri tartmalarn temel zem inini oluturm aktadr.
TABLO 1 znel/Nesnel kilii N esnelcilik Lvi-Strauss Hegel Saussure Durkleim Marx Weber Yapsalclk Teorisizm Ilevselcilik Marksizm Ampirizm Pozitivizm Materyalizm Solcu Sosyolog ktisad Madde Kendi iinde snf znelcilik Sartre Kant Cassirer Sapir Whorf Varoluuluk Fenomenoloji Etnometodoloji idealizm

Muhafazakr Sc Gayri ktisad Fikir Kendi iin snf

G rld gibi Bourdieu znel/nesnel atksn geni bir konu ve en telek t el g elen ek y elp azesine iaret etm ek zere
4 Bourdicu'nn etkileime! sosyolojiyi znelci snfna dahil etme eilimi bunun bir rneidir, oysa mikro etkileimler dnyasyla ilgili almalarn ou son derece ampiriktir. Szgelimi, ada din incelemelerinde dini inancn znenin bir nitelii olarak, kiilcraras iliki aglamunsa inancn dayand nesnel altya plar olarak ele alndn grrz (Wuthnow 1 9 8 1:28). Ritzer(1 9 8 8 ).mikronakro. znel-nesnel gibi ikiliklerin ampirik ya da kuramsal acdan rmediini ve net bir ekilde ayrt edilmeleri gerektiini savunur.

kullanr. A ncak, Bourdieunn eserleri, bu kartl fiilen am aktansa, paradoksal bir biim de bu kartlkla malul grn mektedir. Bourdieu, kendi alternatif yaklamyla kolayca ala a ed ilebilecek sahte k artlk lar yaratm a tekn iin e sk lk la bavurur. Bu teknik, bulusal l/em stic] bir ara olarak k ul lanld takdirde ok faydal bir dnce arac olabilir; sosyo lojinin, toplum hayatnn ikili doasn, hem znel hem nesnel boyutlarn kavramas gerektiini hatrlatmaya yarayabilir. G el geld im , Brubakerm (1 9 9 3 : 2 2 7 -2 2 8 ) derinlikli incelem esinde dikkat ektii gibi, toplum kuramn fazlasyla kutuplam bir bakla okum aya, dolaysyla baka kuram clar hakknda indir gem eci ve yanltc deerlendirm elere de gtrebilir. Bourdieunn znel/nesnel ayrmn, farkl kuramsal ve me tod olojik m eselelere atfla bulunm ak zere, eitli biim lerde kulland aikrdr. Genel anlamda, znelci yaklam lar m ikro etkileim leri vurgulayanlar, iradecilii, m etodolojik bireycilii kapsar. Sim gesel etkileim cilik, etn om etod oloji, fenom enoloji, aklc aktr kuram bu gruba dahildir. N esnelcilik ise, Bourdieuye gre (1 9 7 7 c: 2 7 ) iki genel biim altnda kendini gste rir: (1 ) nsan davrannn am pirik dzenliliklerinin eletirel olmayan bir biim de kaydedilip islaliksel olarak analiz edilm e si, (2 ) B iim sel m odellerin zelliklerini toplum sal gereklie atfetm e eilim inde olan kavramsal soyutlam a b iim leri. Nes nelci yaklam lar arasnda M arksizm, stat edinme aratrm a s, ilevselcilik, Fransz yapsalcl, sadece m akro dzeydeki m eselelere odaklanan am pirik alma biim leri yer alr. Bour dieu, kartln iki ucunun da toplumsal hayata nem li l de k tuttuunu, ama birbirlerinden ayr ele alndklarnda ya nltc olduklarn dnr. Bachelardn diyalektik akl kavra mn kullanan Bourdieu, bu eitli kartlklarn alm as ve da ha geni bir bilgi erevesi ierisinde btnletirilm esi gerekti ini ne srer. ou sosyal bilim ci, ok genel bir dzeyde ifade edildiinde znel/nesnel ikiliinin sosyal bilim lerin en kalc st-kuram sal ikilem lerinden biri olduunu teslim eder; bunun, toplumsal gereklie ilikin btnsel bir kuram ina edilmesi nnde en
82

gel tekil etlii noktasnda Bourdieuye hak verm eyecek pek az sosyal bilim ci bulunur.5 Yaplarn m antnn, bir noktada bi reysel aktrlerin inanlaryla ve pratikleriyle balantl olmas gerekliini hem en hem en herkes kabul edecektir. te yandan, bu genel ik ilik, sosyal bilim cileri blen vc Bourdieunn her bi rine kar zgl tavrlar sergiledii zgl m etodolojik ve epistem olojik konu lar gruplandrr. ada sosyolojide bu at k ve onunla ilikili eitli kartlklklar, entelektel iblm ne hkim olan blnm e eklinde kendini gsterir: kuram ile am pirik aratrna, toplum sal hayatn sim gesel formlar zeri ne odaklanan yaklam lar ile madd formlar zerine odaklanan yaklam lar arasndaki kartlk, m ikro analiz ile makro analiz kartl. Bourdieunn benzersizlii, bu bl nm elerin top lumsal bir tem eli olduu, bilim sel bir lem elininse olm ad te zini ileri srm esine dayanr (1 9 9 0 c: 3 4 ). Bunlarn gndem e ge tirdii sorun, ona gre, sadece epistem olojik deil, ayn zaman da toplum sal, halta son tahlilde siyas bir sorundur. znel/nes nel ikiliinin eitlem eleri, sosyal bilim ciler arasnda iktidar ve tannm a etrafnda sren temel m cadelelerden doar (Bou rdieu ve Hahn 1 970: 14). Ayrca, toplum sal dzen iinde snf lar ve stat gruplan arasndaki daha geni apl, temel toplum sal blnm elere dayanrlar.6 B ourd ieu , znel/nesnel ikili in i am ak iin , iki adm l bir epistem olojik dnm modeli nerir; znelci ve nesnelci bilgi biim lerini daha kapsayc, genel pratikler bilim i adn verdi i nc bir bilgi biim i iinde b tnletirecek bir modeldir
5 Brubaker (1985: 7 5 0 ). byle bir programla ilgili olarak una dika eker: |Buj pekl, Parsons ve Marx gibi birbirlerine son derece uzak kuramclar tarafn dan da savunulabilirdi. (Nitekim Parsons, kuramn, aka nesnel koullar ile znel norm ve deerler arasndaki iliki sonmuna gndermede bulunarak in a eder.)" Brubaker daha sonra, bu ok genel ve soyut dzeyde, znel/nesnel kutuplamasnn bir szde problem olarak kaldm, bu kart terimlere zgl anlamlar yklenmedike de yle kalacam ne srer. Hatla bu genel kavram sal ikilie dahil edilebilecek sekiz farkl ikilik cspil eder. Bourdieu'ye gre znel/nesnel kartl, ayn zamanda, temayz vc iktidar iin yrtlen gndelik mcadelelerin de daimi bir zelliidir. rnein, insann kendi dncesini nesnel, hasmnnkini ise fazla znel diye tanmlayn d nn. 83

bu .7 ilk adm iin , toplum sal pratiklere ilikin znelci b ilg i den, kincisi iin de nesnelci aklam a biim inden kopm a a rsnda bulunur.

znelcilikten kopu
Bourdieuye gre so syo lo jin in tem el grevi, tahakkm sis tem lerinin, toplum un m ensuplarnca bilin cin e varlm akszn kendilerini dayatmasn salayan aralar aa karm ak oldu u iin, katlm clarn znel alglarna bavurm ak, aa karl mas gereken tahakkm sadece yeniden pekitirm e ilevi g rebilir. Dolaysyla sosyoloji, aktrlerin gndelik snflandrm a larn ve tem sillerini olduu gibi kabul edemez. Sosyal bilim ci nin ilk grevi, pratiin istatiksel dzenliliklerini ina etm ek su reliyle, ortak duyuya dayal gndelik tem sillerden epistem olojik bir kopu balatm aktr. Bilim sel bilgi nesnelci b ir urakla balar, nk nesnel bilgi, etkileim in cereyan ettii ve znel bilginin retildii koullar tespit eder. Bu nedenle Bourdieu, sosyal bilim sel bilgi inasnn ilk ad mnda faillerin kendileriyle ilgili anlaylarndan kesin biim de kopmak gerektiini iddia ederken, hem D urkheim 'n episem olojik nesnelciliini, hem de Bachelardn diyalektik akl y rtm esini benim ser. F aillerin kendi eylem lerine dair ierden yorum larnn doas, bu ep isen o lo jik tutum u gerekli klar. erden tem siller, faillerin kendi toplumsal dnyalaryla uyum iinde yaam alarnn altndaki pratik mant yanstr; bu ne denle, btnlkl ve nesnel bir aktr davran tablosu izme
7 Bu iki admn ana hatlanyla onaya konduu yerler: Bourdieu 1972: 162-164, 1973b, 1977c: 1-4. 1990h: 25-29; Bourdieu, C.hamboredon ve Passeron 1991. Bourdieunn nc tip kuramsal bilgi iin kulland terminoloji zaman la deiir. Bourdieu 1972dc. praksiyolojik bilgi terimini kullanr. Bourdieu 1972'nin, kuramsal bilgi tipinin sunulduu blmnn Ingilizce eviri si olan Bourdieu 1973bde de praksiyolojik terimi karmza kar. Bourdieu 1977c'dc nc bilgi tipi kuramn kuram ve pratiin kuram" ya da pratik bilimi" olarak adlandrlr. Bordicu'nn bir syleisinde sylediklerinden yo la karak, praksiyolojik teriminden vazgeme nedeninin, Marksist dncede praxis teriminin yaygn kullanlma biimiyle arasna mesafe koyma istei oldu unu syleyebiliriz (Honneh, Kocyba ve Schwibs 1986).

84

giriim leri olarak deil, pratik baar kazanma m cadelesinde ki aralar olarak anlalm aldrlar.8 Bilim sel tem siller gndelik pratiklerin tem sillerinden yola klarak ina edilir, ama gn delik pratiklerin tem silleri, bilim sel tem sillerle ikam e edilemez (Bourdieu 1990h: 14, 9 4 -9 5 ). z n e lc ilik te n k op u , em sal d av ran n a ilik in kaynak kiilerin anlattklarnn eletirel bir ekilde incelenm esini de gerektirir (Bourdieu 1977c: 16-22). Kaynak kiilerin anlattkla r, aratrm aclarn pratiklerin altnda yatan tem el ilkeleri orta ya karm alar iin gereken ayrntlar bakm ndan fazlasyla ge neldir ve bu anlatlarda tartmasz vaka gibi kabul edilen pek ok nokta bir yana braklr. Ama daha da nem lisi, kaynak kii anlatlarna, aratrm acy etkilem e am acyla, sradan olandan ziyade srad olan ne karan bir yaklam n yn verme, ola sl yksektir. Kaynak kiiler, pratikler dzenini yeniden in a etm ek iin gereken beim leyici ayrntlar sunm aktansa. nor m atif inalar kullanma eilimindedirler. Bu nedenle Bourdieu, Bachelard gibi, gndelik pratik bilgi ile bilim sel bilgi arasnda keskin bir ayrm yapar. Bourdieu, yapsal gstergelere bavurm ak suretiyle epistem o lo jik ad an dzeltilm esi gereken znelci bilgi biim i tespit eder. zellikle eletirdii znelcilik biim lerinden biri, Sartren iradeciliidir. Sarrcn varolusal zgr irade kavra m nn, pratik sorununu ele almada kullanlam ayacan iddia eder, nk bu kavram, aktrlerin kararlarn toplumsal ba lam larndan soyutlam akladr. znelci bak asnn ikinci biim i, insanlararas etkileim i m ikro dzeyde ele alan geni bir yelpazeyi kapsar: Etnotnetodoloji, simgesel etkileincilik, fenom enoloji gibi eitli kuram lar bunun iin e girer. Bourdieu, bilim sel kavram sallatrm alarn aktr anlatlarna dayanarak ina edilmesi gerektii yolun daki epistem olojik tutumu savunan bu yaklam lara kar kar
8 Bourdieu'nn, sosyolojik tahlildeki nesnelci ura kabul etmesinin nedeni. Durkheim gibi, aktr yorumlanm gvenilmez ya da akld bulmas deil dir. Bourdieu. bu yorumlar pratik karlarla ynlendirildii, bunlar da sosyal bilimcinin dikkatini ynlendiren kuramsal karlardan farkl olduu iin bu noktada nesnelcilii benimser. 85

(W inch 1 9 5 8 ). Ona gre bunlar, yz yze etkileim rntleri ve toplumsal olarak ina edilmi anlam sistem leri ile, toplumsal dzenlem elerdeki daha geni apl hiyerari ve tahakkm sis temleri arasnda bag kuramaz. Aktr anlatlarna dayanan m ik ro yaklam larda, faillerin, toplumsal dnyayla ilgili kavray larn hiyerarik biim de yaplanm bir toplum sal m ekn iin deki belirli konum lardan snflandrp ina ettikleri olgusu gz ard edilir. G erekliin ina edilm esinde kullanlan kaynaklar eitsiz bir dalm gsterdii iin, aktrler, dnyay anlam a ve dnyada eylem e noktasnda benzer terim lere bavurm alarn salayacak eit konumlara sahip deildirler. Son olarak, Bourdieu, eylem sorununa yn elik nc bir yaklam , yani analiz birim i olarak bireyi alan aklc aktr ku ramn da, sosyal boyutu yeterli olmayan bir eylem gr ola rak deerlendirir. O halde, znel bilgi biim lerinden epistem olojik kopu, u n oktann altn n izilm esine dayanr: Btn insan eylem leri, aktrlerin gnlk hayatlarn srdrrken bilincine varmadk lar, sosyal bilim ci tarafndan ina edilmesi gereken belirleyici yaplar iinde gerekleir.

Nesnelcilikten kopu
znel bilginin snrllklarn bertaraf etm ek iin nesnel bil ginin gerekli olmas gibi, nesnel bilginin snrllklarndan kur tulm ak iin de ik in ci bir ep istem o lo jik kopua ih tiy a var dr. Bu ikinci epistem olojik kopu iki ynde ilerler: lk adm da, pratiklerin hem reten hem de konum lanm nitelii ze rine eletirel biim de dnm ek gerekir. Bourdieu, pratiklerin hem yaplar tarafndan belirlendiini, hem d e y a p la n kurduu nu savunur. Yaplarn kendilerinin de, faillerin gndelik pratik leri araclyla toplum sal olarak ina edildiini vurgular. Bu, Bourdieuy, railliin pratik niteliini irdelemeye ve aktrlere ait/simgesel tem silleri yapsal etkenlerle btnletiren habitus kavramn gelitirm eye yneltir. N esn elcilikten kopuun ik in ci adm nda, kuramsal praik86

lerin zgl nitelii zerine eletirel bir dnm gereklidir. Bourdieu bu noktada, sosyoloji pratiinin kendisi zerine dnm sel bir bak nerir ve bunun, pratiklere dair genel bir kuram gelitirm ede zorunlu bir urak olduunu savunur. Hat ta, kuram sal pratiklerin bilisel ve toplum sal zem ini zerine eletirel dnm , sradan pratiklere dair yeterli bir kavray n nkoulur. Bu dnm sel teyakkuz hali olm azsa, sosyal bilim ci kendi bilisel ve toplum sal k arlarn , pratik eylemin kuramsal olm ayan ileyiine yanstm a tehlikesiyle kar kar ya kalr. Bu nedenle Bourdieu, sosyal bilim cinin, kuram sal bil gi ile pratik bilgi arasndaki uurum u srekli hatrda tutm as n salayacak kuram sal bir dil oluturulm as gerektiini belir tir. Dolaysyla dikkatini, yalnzca aratrm a nesnesi zerine de il, ayn anda aratrm ac ile aratrm a nesnesi arasndaki ili ki zerine de younlatrr. Aratrmada k a tlm a nesnellik yntem ini esas alr - yani, toplum sal dnya hakknda sosyolo jik bir gr olanakl klan toplumsal ve epistem olojik koul lara dair eletirel bir dnm ve am pirik soruturm a (Bour dieu ve W acquant 1992: 68; W acquanl 1989: 3 3 ). Bourdieuyc gre bu, kendi sosyoloji yaklam nn ayrt edici niteliklerinden biridir; 11. Blm de bunu ayrntsyla ele alacaz. Bourdieu bu ikinci epistem olojik kopuun gerekliliini savu nurken, belli bal nesnelci bilgi biim ini ele alr: pozitivizm, yapsalclk ve entelektalizm . Pozitivist sosyal bilim , ounlukla istatistiksel d zen lilik ler eklinde gsterilen makro yaplara ncelik verir; bunlar, ey lemde bulunan aktr tarafndan ou zaman alglanmaz, sos yal bilim ci tarafndan ina edilmeleri gerekir. Ama, bu istatis tiksel dzenlilikleri ina eden, srdren ve nihayet deitiren de, bireylerin eylem leridir. Dahas, aktrler, toplumsal dnya hakkm daki pratik bilgileri erevesinde eylem de bulunurlar, bilim sel bilginin kavramlar erevesinde deil. Sosyal bilim cinin, aratrm ann nesnelci uranda saptad toplumsal gereklik" ayn zamanda bir alg nesnesi olduu iin, aktr lerin alglarnn da pratiklere dair kapsaml bir aklam a ere vesi iine dahil edilm eleri gerekir (Bourdieu 1990c: 1 30). Ara87

rm ac ayrca, pratiklerle ilgili yeterli bir bilim ina etm ek iin, istatistiksel rntlerin nesnelciligini reddederek faille rin tem sillerini yeniden temellk edip aratrm asnn ereve si iine dahil etm ek zorundadr (Bourdieu 197 7 c). Bu dem ek tir ki, sosyal bilim aratrm alar, nicel verilerin yan sra nitel gstergeleri de ierm elidir. Bourdieu, yeterli bir bilim sel ak lama iin, aktrlerin algs ile biim sel olarak ina edilm i ya plar arasndaki ilikinin kavramsal bir dolaymdan gem esinin art olduunu savunur. 5. Blm de ele alacam z habitus kav ram bu ilevi grr. Bourdieu, eylemi kuram sal, zam ad ve m antk bir m o delin icrasna indirgedikleri gerekesiyle, Levi-Strauss ile Althusserinki bata olm ak zere kat yapsalc yaklam lar eleti rir. Ona gre, nesnel yaplar vardr var olmasna ama bireylerin toplumsal etkinlii, ister akrabalk kurallar olsun ister kapita list retim tarz, bu yaplara dair p ra tik bir hkim iy et ierisinde oluur ve geliir. Dsal yaplar, genellikle, biim selletirilm i ussal deerlendirm eler araclyla idrak edilmez. Aktrler, za man iinde eylemde bulunurken, dardan gzlem de bulunan kiinin sahip olabilecei b t nselletirici bak im knndan yoksundurlar. stelik, m antk tutarlln biim sel standartla rna uymaya alm aktan ziyade, etkinliklerini p ra tik olarak r gtlerler. A ktrler kltrel ve toplumsal kaynaklardan, m an tk amalarla deil, gndelik hayal etkinliklerini yerine getir m ek gibi pratik am alarla yararlanrlar. Oysa n esnelci bilim , eylemin pratie ynelm iligini bir yana brakma eilimindedir. Baka deyile, yaplara dair n esn elci bir ak lam a, y apla rn oluum unu aklayam az - ki bu Bourdieuye gre her ey lem kuram nn temel hedefi olmaldr. Aktrler pratik amalara ulamak iin eylemde bulunurlar; bu am alar da, hem toplum sal hem ekonom ik karlar ve iktidar, hem de bunlarn sim gesel tem sillerini ierir. Dolaysyla pratikler, nesnel yaplarn kurucu unsurlardr, toplumsal hayata dair tamamen nesnelci aklam alar bu noktay gsteremez. "E n telekt alizm , ya da teorisizm , gerek bir pratik bili minin inasnda kanlm as gereken nc nesnelci bilgi bi
88

im idir. Bourdieu'ye gre teorisizm , sadece aktrlerin pratik bilgisini deil, aratrm acnn kuramsal pratiklerini de gz ar d eder. O na gre kuramsal aklam a, aktrlerin eylemlerinde yararlandklar pratik vu ku f ya da p r a tik a n la la b ilir lik le ika me ed ildiind e, aratrm ac e n e le k t a list yanlg"ya der ya da en telekalist yanlsam ann krl iine girer. Nes nelci bilim , gerekliin modeli ile m odelin gerekligini bir birine k artrr; nesnelci m odellerin, tarif ettikleri pratik ey lemi gerekliin kendisi gibi ele aldklarn unutur (Bourdieu 1 9 7 7 c). Biim sel m odellerin eletirel olm ayan bir tarzda kul lanlm as, kuram n biim sel zelliklerinin, gndelik pratikle rin enform el dnyasna yanstlm asyla sonulanr. Bylece bu m odeller, simgesel tahakkm n baka bir biim i haline gelir. Bourdieuye gre sosyal bilim ciler, nesnelci ideoloji retmeye -b y lelik le simgesel iddetin reticileri o lm ay a- zellikle me yillidirler, nk toplum sal dnyayla ilgili idealletirm elerin de, hem kendi entelektel pratiklerini hem de aratrm alarna konu olan kiilerin pratiklerini belirleyen toplum sal ve tarih sel koullarn Farkna varmazlar. Dolaysyla sosyal bilim cilerin dnm sel bir sosyoloji pratii gelitirm eleri gerekir - Bourdieunn sosyolojisinde kilit yer tekil eden bu boyutu, 11. Blmde daha ayrntl inceleyeceim . Bourdieu bu dorultudaki en keskin eletirilerini, Levi-Straussu n akrabalk ilik ilerin e dair analizind e kulland kural m efhum una, M arksizm in toplumsal snf kuram latrm a ek line ve aklc aktr kuramna ynelm itir. Levi-Straussun ana lizinde Bourdieunn kar kt nokta, akraba gruplarnn am pirik g erekliini toplum k uram csnn ina ettii kuram sal model iinde eritm e eilimidir. Bourdieuye gre evlilik ter cihleri ve yeni hsm lk ilikilerinin kurulm as, aktrlerin top lumsal dzen iindeki konum larn korum ak ya da ykseLmek iin kullandklar stratejilerden doar, soyul kurallardan ya da norm lardan deil. Bourdieu, M arksizm i de, snflara ilikin kuram sal m odel lere ve am pirik tezahrlere -y a da kendi deyiiyle, kt ze rinde sn fla ra (Bourdieu 198 7 b : 1 5 3 ) - seferber olm u ger
89

ek snflar muamelesi ettii gerekesiyle eletirir. M arksist s nf perspektifleri, toplum sal snfn nesnel gstergeleri arasn da gzlemledii trdelikten yola karak, kltrel ve toplum sal anlam da b t nlem i gerek snflarn var olduunu var sayma eilim indedir (Bourdieu 1987b: 153). Ksacas, kendi iinde s n f, kendi iin snP olarak ele alma eilimi sz ko nusudur.9 Son olarak, Bourdieu entelektalist yanlgfm n aklc aktr kuranmda bilhassa belirgin hale geldiini dnr; ona gre, eyleme b ilin li, ak lc hesaplar atfetm ek, kuram cnn bilisel duruunun yanstlm asndan baka bir ey deildir. Dolaysyla Bourdieu (1 9 7 7 c: 18), insann iinde doup b yd dnyann eitim szgecinden gem i yeniden inas ile, o dnyada dogma ve byme deneyim i arasndaki m esa feye -sosyal bilim cilerin ounlukla unutm a eilim inde oldu u m esafeye- dikkat eker. Kuramsal bilgi ve aratrm acnn karlar ile, pratik bilgi ve gzlenen kiilerin karlar arasnda ki uurum u gz ard etm ek, pratik gereklikle kartrlan, dnmsel olmayan kavramlara gtrr. Bu tr kavram lar, hak etm edikleri trde bir sim gesel iktidarla eyleirler. Bourdieu ( a .g .e. 3 8 , 2 0 2 ), kuram sal kavramlar ile pratik gereklik arasn da dorudan, dolaym sz bir zdelik kurma giriim inde bulu nan btn yaklam lar reddeder. Yeterli bir sosyal bilim , birbi rinden kkten farkl olan kuramsal bilgi ile pratik bilgi biim leri arasndaki ilikiyi d olayan laym kavramlar ina etmelidir.

likisel yntem
ilikisel dnme, Bourdieunn bir bilim olarak sosyolojiyle il gili grnde m erkez yere sahip unsurlardan biridir. T z c l k , gerek ilik ya da "kendiliinden bilgi kuram ad n verdii yaklam lar, toplumsal dnya hakknda gerek an
9 Bu. Marksizm'e yneltilmi. ar genelletirici bir eletiridir. Bourdieu, Mark sist snf kategorilerini kullanan aratrmaclar arasnda (rnein Przcworski 1977) bu sorunun tamamen farknda olan ve eletirdii eilimden kanmaya zen gsteren baz aratrmaclar olduunu gz ard eder. 7. Bltm'dc bu ko nuyu daha ayrntl ele alacam.

90

lamda bilim sel bilgi gelitirm enin nndeki baat engeller ol duklar gerekesiyle srekli eletirir. Bourdieuye gre (1987f: 3 ) toplum sal gereklikle ilgili tzc gr, sradan deneyimin sezgisine dorudan verilmi olan dnda h ibir gereklik tan m ayan bir epistem olojiye iaret eder. Bireylerin sradan duyu deneyim lerinin gerekliine odaklanr. T zc dnce tz lere ilikilerden daha fazla arlk verir, nk faillere atfedi len -m e sle k , ya, cinsiyet, vasflar g ib i- zelliklere, ierisinde eylemde bulunduklar ilikilerden bamsz gler olarak mu am ele eder (Bourdieu 1984a: 2 2 ). Bourdieu tzc d nce nin, pozitivizmde, fenom enolojide ve hmanist/varoluu z ne felsefesinde mevcut olduunu savunur. de, bireylerin ve gruplarn niteliklerini, toplumsal ve tarihsel balamlarndan soyutlamak suretiyle eyletirme eilimindedir. Bourdieu buna karlk ilikisel ya da yapsalc bir alter natifi savunur ve bunun, h er trl bilim sel dncenin temeli olm as gerektiini ne srer. Toplum sal hayatn incelenm esine ynelik bu yaklam gerei tzlerle deil, ilikilerle zdele tirir (a.g.e.). Bunlar, sradan insanlarn gzne grnm eyen ilikilerdir, nk sradan duyu deneyim inin gereklikleriy le zerleri rtlm tr. Bilim bu ilikileri, birbirine dsal ve birbirlerine olan grece uzaklklaryla tanmlanan konumlarn mekn olarak ina etmelidir. likisel yntem , gstergeleri kendi ilerinde deil, birbirle rinin ayrt edici niteliklerini ortaya karan karlkl ilikileri iinde konum landran yapsal dilbilim inin temel bir ilkesidir. Bourdieu (1 9 6 8 ) ilikisel yntem i, yapsalcln sosyal bilim lere en byk katks olarak deerlendirir; hatta ilikisel d nceyi, btn bilimsel bilginin, en biim sel ifadelerinde -m a tematik ile fiz ik le - kendini gsteren temel bir ilkesi olarak g rr.10 Bourdicuye gre sosyal bilim ler, kltrel ve toplumsal
10 Bourdieu. Ernst Cassirerin Substance tnl Function: Einstein's Theory o f Rela tivity 119231 adit eserini, ilikisel dnme konusundaki balea esin kayna olarak tanmlar (Bourdieu ve Wacquant 1092: 97). Ayrca sosyal psikolog Kurt Lewin ile sosyolog Norbcr Etias'n (1978) ilikisel bir yaklam gelitirir ken Cassircr'den yararlandklarm belirtir. ilikisel dnme, dilbilimde (Sapr ve Jakobson), antropolojide (Levi91

ilikileri, tpk m odem geom etrinin nesnesini ele ald gibi ele almaldr. G eom etride noktalar ve dorular, nasl ki anlam lar n, tek tek unsurlarn ikin zelliklerinden deil, onlar birbi rine balayan ilikilerden deviriyorsa, toplumsal hayatla ilgili modeller de bu ekilde ina edilm elidir.11 T ek tek olgular daha geni iliki km elerinden oluan m odeller iinde birletirilm eli, bylece tekil unsurlar, Bachelardm ifadesiyle olanakl ola nn tekil bir vakas olarak grnmelidir. Bilimde gerek, ili kiseldir (Bourdieu ve W acquant, 1992: 9 7 ). Bourdieuye gre ilikisel yntem , pozitivizm e ve m etodo lojik bireycilie karttr. ada sosyolojide bu yntem , stat edinm e aratrm alarnda kullanlan regresyon lekniklerinden ziyade, giderek daha fazla kullanlmaya balayan iliki a zmlemesi yntem ine yakndr. Bourdieu ilikisel yntem in, hem znelci hem de nesnelci bilgi biim lerinden kopuu salamada temel bir ara olduu nu dnr. likisel yntem , gndelik varsaymlarn ve algla rn balamndan yola karak, toplumsal hayatn pratik k ar larn yanstan bir aratrma nesnesi oluturur ve onu bilim sel bilginin nesnesi haline getirir (Bourdieu, Cham boredon ve Passeron 1991: 2 5 3 ). G elgelelim , Bourdieuye gre bu, sosyolojide yaygn olan bir pratiklen, yani bireylerin ve gruplarn nitelik lerini deikenlere dntrm e pratiinden te bir anlam tar. likisel dnm e, deikenleri, farkllam ve hiyerarik bir dzene sahip olan iliki sistem leri iine yerletirm eye arlk verir. Bourdieunn bu balamda nerdii basil teknik, fail k melerini ok eitli zellikler temelinde apraz tablo olutura rak karlatrm aktr (Bourdieu ve W acquant 1992: 2 3 0 ). So n ra, en ok sayda faili birbirinden farkllatran zelliklerin bu lunduu stunlar, failler arasndaki varyasyon sistem ini tanm lamak zere seilir.
Strauss) ve tarihte (Dumezil) yapsalc hareketin en temel metodolojik daya nadr; bunlann tmu Bourdieu zerinde etkili olmutur. Ayrca Wacquant, sosyoloji geleneinde ilikisel analiz tarznn Durkheim'a ve bilhassa Marxa kadar uzandn syler (Bourdieu ve Wacquant 1992: 16). 11 likisel akl yrtme tarznn doa bilimlerinden devirilip sosyal bilimlerde kullanlmas gerekliine iaret eden ifadelerimin bkz. Bourdieu 1968.

92

Bourdieunn Loplumsal hayatn incelenm esinde ilikisel bir yaklam dan yana olm as, o n u , m tek abiliy et analizi leh in e dorusal m odellem e tekniklerine kar km aya sevk eder; m tekabiliyet analizi, ayrc analiz ile okboyu tlu leklem enin grafie dayal bir eidi olar, yapsal istatistiksel bir ilemdir. K im ilerin ce Fran sz veri analizi o ku lu olarak adlandrlan (B en zecri 1 9 7 3 ; Lebard, M orineau ve W arw ick 1 9 8 4 ) '2 ara trm aclarn gelitirdii m tekabiliyet analizi, bir veri m atrisi nin stunlar ile satrlar arasndaki ilikiyi gsterm eye yarayan bir tekn iktir - tpk okboyutlu uzaydaki noktalar gibi, yle ki noktalarn bir araya toplanm asndaki benzerlikler ve dalma lar vurgulanp hem en grnr hale gelir. Bourdieuye gre bu:
likisel bir veri analizi tekniidir ve felsefesi, tam da toplum sal d ny ann gereklii olarak grd m eye tekab l eder. lik i ere v e sin d e d n e n b ir te k n ik tir bu , ben im alan kavram yla yapm aya altm da tam olarak budur (Bourdieu ve W acquant 199 2 : 9 6 ).

lik isel yntem , Bourdieunn k lt r, hayat tarzlar, sn f tahlili, popler kltr gibi konularda benim sedii tavrn teme lini oluturur. Yntem olarak Bourdieu kltrel pratikleri zm lerken, bunlar yksek/dk, sekin/vlger, saf/saf olm a yan, estetik/yararl gibi ikili kartlk lar etrafnda ilikisel bi im de yaplanm pratikler olarak ele alr. Bir sistem in her un surunun deeri, o sistem in dier unsurlaryla ilikisi ereve sind e tanm lanr. B elirli k ltrel p ratik ler, baka pratiklerle aralanndaki kartlklaryla meruiyet kazanr. Kltrel meru latrm a ve tahakkm , belirli tarzlar ya da fikirler erevesin de deil, birbirine kart pratikler erevesinde dnlr - bir alkltrn unsurlarnn, baka bir alklt rn unsurlarna t bi olm as gibi. Bourdieunn, rnein Fransadaki sn f temelli hayat tarzla rna ilikin analizinde bu yntem i nasl kullandn grrz. Fransz ii snfnn altklrnn zorunluluk erdem i oldu unu, Fransz stsm fnn alkltrnnse zorunluluktan ba12 rneklere ile yer veren iyi bir giri metni iin bkz. Grecnacre 1984. 93

gm szlk olduunu, bunlarn da her iki snfa zg hayat tarz larna ve tketici tercihlerine karlk geldiini reniriz. An cak, Bourdieuye gre bu hayat tarz zellikleri snflarn isel zellikleri deildir - bu, Bourdieu iin ok nem li bir yntem unsurudur. Bunlar, sa d ece birbirleriyle olan ilikileri ve birbir lerine kartlklar erevesinde analitik nem kazanrlar. Dola ysyla, tahakkm altndaki bir kltr, tahakkm altndaki bir toplumsal snf gibi, daima hkim bir kltr ve hkim bir snf la ilikisi erevesinde tanm lanr, ayn ey tersi iin de geerlidir. Bourdieu bu yntem i popler kltr kuram larn eletir mek zere kullanr; ona gre bu kuram lar, popler kltrn hkim kltrden belli lde zerklik kazandn iddia eder ler ki Bourdieu bu iddiann doru olmadn dnm ektedir. Eletirm enlerince pek kaydedilmeyen bir nokta olm akla bir likle, Bourdieunn ilikisel yntem i toplumsal hayatn tem el niteliiyle ilgili belli bal varsaym laryla rt r. na etti i ilikiler, istisnasz, ibirliine deil rekabete dayal, b ilin li deil bilind, eitlik i deil hiyerarik ilikilerdir. B o u r dieunn eserlerinde s rek li karm za kan toplum sal h a yat im gesi, rekabeti farklln, tahakkm n ve yanl tan mann damgasn vurduu bir hayata iaret eder. Dolaysyla, Bourdieu meslektalann ilikisel dnmeye davet ederken (Bourdieu ve W acquant 1992: 2 2 8 ), onlar ayn zamanda top lumsal dnyayla ilgili atm ac grn paylamaya da ar maktadr. Bourdieu iin ilikisel yntem , sosyolojinin siyas m isyonuy la ilgili grlerinin kilit unsurudur. Tzc dncenin, birey sel ya da ortak farkllklar isel zelliklere ya da zlere bala makla, ayrm c pratiklerin m etodolojik tem elini saladn id dia eder (Bourdieu 1994: 18). Bireysel ve ortak zelliklerin, be lirli toplumsal vc tarihsel balamlar ierisindeki greli rekabet i konum lara zg olduunu vurgulayan ilikisel dnm e, bu tarz evrenselletirici iddialar greliletirir, bylelikle m erui yetlerini ortadan kaldrr. Ne var ki, Bourdieunn ilik isel y n tem i, b irb irin e kar t pratiklerin srekli ilevsel ve daima hiyerarik olduu, ka94

Li ikiliklere dayanan bir toplum varsayar. T ak li ya da ibirli i gibi, toplum sal kimliin oluum unda temayz sreleri ka dar nem li rol oynayabilecek sreleri nem sem ez. Bourdieu, Fransz entelektel dnyasn ve Kabilideki eref sistem ini zm lerken bu yntem le hatr saylr bir baar elde eder. Ama bu yn tem in, rekabet ve m erkezletirm enin baat zellikler olm ayabilecei, alt-kltrlerde kayda deer bir eitliliin ve zerkliin sz konusu olduu toplundan da iine alacak daha geni bir toplum sal dnya yelpazesinde snanm as gerekm ekle dir (Lam ont ve Lareau 1988: 1 5 8 ).13

13 Bourdieu'nn daha nce birlikle alt iki yazar olan Grignon ile Passeronun almas (1984) unu gsteriyor ki, Fransa'da bile. Bourdieu'nn ner dii kat ilikisel model, Fransz ii snfnn kltrel pratiklerinin, hkim gruplarn pratikleri karsndaki zerklik derecesini dikkate almamaktadr. 95

4
S M G E S E L K T D A R IN S Y A S A L K T S A D I

Yapsalc Marksizmin tesi


Bourdieunn, pratiklere dair genel ve birlem i bilim inde z nel/nesnel atksn am ak zere bavurduu yollardan biri, toplumsal hayatn madd ve simgesel boyutlar arasndaki ili kileri yeniden kavram sallarm aktr. Bu noktada M arksizm le, zellikle Louis A lthusserin Fransz yapsalc M arksizm iyle eletirel bir diyaloga girer. Yapsalc M arksizm le olan bu he saplamasndan, simgesel kar, serm aye olarak iktidar, simge sel iddet ve sim gesel sermaye kuram larn da ieren bir sim ge sel iktidar siyasal iktisad gelitirir.1 Bunlar derli toplu, snrl netletirilm i kuramsal tezler deil, birbiriyle kesien ve i ie geen ynlendirici izleklerdir. D urkheim , Fransz yapsalcl ve W eber in din sosyolojisi bata olm ak zere, o k eitli ente lektel kaynaklardan devirilm ilerdir. Ama balang nokta lan, Bourdieunn 1960larla 1970lerde karlat Althusserci M arksizmdir. 2. Blm de belirttiim gibi, A lthusser ( 1 9 7 0 ), son tahlil de ekonom i h er zaman belirleyici olsa da, kltrel pratikle1 Bourdieu'nn dncesine ilikin bu analitik blmleme, baz ynlerden. Brubaker'in (1 985) nerdii ayrmlara uymakladr. 97

rin ve kurunlarm ekonom iden grece zerklik kazanabilece ini ne srer. Bourdieu de kltrn ekonom iden ve siyaset ten grece zerk olduunu kabul eder, ama M arksist styap/ altyap dilini kullanm aktan kanr. Bourdieunn, ilk alm a larnda toplumsal ilikilerin simgesel boyutu zerine odaklan ma kararnda, kltrel kertenin grece zerkliinin tam olarak ne olduu konusunda Althussercilerle yrtt tartma etki li olm utur. Daha da nem lisi, Bourdieu kltrel srelerin ve kurum larn kara kutusunu incelerken bunlar styap gibi so yut bir kavramsallatrmaya havale etm ek yerine, kodlarn te ker leker zm eye alm akla Alhusserin tesine geer. Bour dieunn tezi, altyap ile styap arasndaki ilikiler sorununa ynelik revizyonist bir yaklam dr, nk styapnn altyap dan grece zerklii konusunda, ikisi arasndaki dolaym vur gulayan bir yaklam nerir.2 Bu blmde Bourdieunn M arksizmle girdii eletirel diya logun rn olan genel kuramsal tezi irdeleyeceim. Bour dieu bu tezlerin her birind e M arksizm den hem esin len m i, hem de onunla arasna eletirel bir mesafe koymutur.

Simgesel kar sosyolojisi


Bourdieunn M arksizm le arasna mesafe koyma yollarndan ilki, ekonom ik kar kavramn, grnrde gayri ktisad olan m allar ve h izm etler iin de kullanm asdr. B ourd ieu ye gre Marksizm, toplumsal hayatta ekonom ik yaplarn m erkezilii ni vurgulamakla znelcilik/nesnelcilik ikiliini yeniden retir, nk kar kavramn toplumsal hayatn madd boyutuyla s nrlarken, simgesel ve siyas boyutlarn da kendilerine zg karlar ierdiini kabul etmez. M arksist altyap/styap ayrm da ayn ikilie dayanr; Bourdieu, bu ayrm reddederek, eko nom ik kar fikrini, madd amalarn yan sra sim gesel ya da gayri madd am alan da iine alacak ekilde geniletir.
2 Bu adan Bourdieunn entelektel tasars Raymond Williams'inkine (1963. 1965) benzer; geri W illiam s, Bourdicu'den farkl olarak, tezlerini aka Marksist gelenek ierisinde gelitirir.

98

2. B l m de sylediim gibi. B ourdieu , sim gesel am alara ynelm i olanlar da dahil btn eylem lerin k a r a dayal oldu unu iddia ederken W eber'in din sosyolojisind en yararlanr. E konom ik hesaplama mantn, isler madd isler simgesel ol sun, belirli bir toplumsal formasyonda kt ve peinden koul maya deer olarak sunulan btn m allar iin geerli olacak e kilde geniletir (Bourdieu 1977c: 178). Bourdieu (1980a: 2 0 9 ), pratikleri z m lerken, hepsinin madd ya da sim gesel kr azam letirmeye ynelm i olduunu ortaya koyan bir pratik bilim i ina etmeye alm aktadr. O nun aratrm a program, geleneksel olarak ktisad (yani kara dayal ve madd) ve gay ri ktisad (yani karsz ve sim gesel) diye ayrlan eylem biim lerini ve nesneleri birletirecektir. Dar anlamda ktisad pratik kuram , pratik ekonom isiyle ilgili genel kuram n tikel bir r neidir yalnzca, diye yazar (Bourdieu 1977c: 177). Yani, sim gesel kar ile madd kar, ayn lde nesnel kar biim le ri olarak grr.3 Buna bal olarak Bourdieu, insan d avrannn kara y nelik olduunu vurgulamak zere eylem den strateji diye sz eder. Strateji, madd ve simgesel krn azam letirilm esiyle ilikilidir (Bourdieu 19901: 16). Eylemin strateji olarak d nlm esi, tek tek pratiklerin temelde kara dayal olduu, ak trlerin iinde bulunduklar durum lardan avantaj elde etm e ye altklar anlamna gelir. Bourdieu (1 9 7 7 c: 3 6 ), kapitalizm ncesi toplum lardaki evlilik rntlerini ele alrken, akrabalk ilikileri iin yle der: [Bu ilikiler], madd ve simgesel kar larn elde edilm esine ynelik (bilinli ya da bilinsiz) strateji lerin rndr ve belirli bir dizi ekonom ik ve toplumsal koul erevesinde dzenlenir. Ama Bourdieuye gre strateji , aklc
3 Bourdicunn btn toplumsal ilikiler iin genel bir biimsel ekonomik man tk gelitirme abas, sosyoloji geleneinin byk ksmnda savunulan bir id diaya, yani toplumsal hayatn her ynnn piyasa ilikilerine indirgenemeyecei iddiasna ters dmektedir (Caill 1981; Nisbel 1966). Ancak, b kavram sal hamle baka bir bakmdan da bildik bir sosyolojik sava denk dmektedir: Ekonomik maksimizasyon standartlar erevesinde akld" grnen davra n biimlerinin, aslnda daha derin bir toplumsal aklsallga uyduu savna. Bourdieu'nn pratikler ekonomisi ile son yllarda yeniden canlanan aklc ak tr kuram arasndaki yaknlk bu blmn ilerleyen sayfalarnda ele alnacak. 99

aktr kuramnda (rnein Colem an 1990 ) olduu gibi, arasal ve hesapl bir ekilde hedeflerin peinden komay ifade etmez. A klc aktr kuram larnn davran m odelini reddeden Bourdieu, eylem in, rtk ve dnm ncesi bir farkndalk dze yinde, zaman iinde gerekletiini, rntl ve kara ynel mi olduunu savunur. Eylem e k ar persp ek tifin d en bakan bu an layn zellik le gl bir ekilde kullanld yerlerden biri, Bourdieunn, kendilerini nesnelliin, karszlgn, safln ve yaratcln timsali olarak gren entelektellerin kendileriyle ilgili im gele rine ynelik sert eletirisidir. Bourdieu entelektel pratiklerin hepsinin, simgesel niteliklerine ramen, temelde kara dayal uralar olduunu savunur. B ourdieu, yksek k lt r (Bourdieu 1 9 9 2 ) ve bilim (B o u r dieu 1975b ) konularnda da bu perspektifi eletirel bir biim de kullanr. Her iki alan da, insan faaliyetinin geni yelpaze si iinde madd uralara nazaran daha yksek ve daha deer li uralar temsil en ikleri inanc sayesinde m eruiyet kazanr. Bourdieunn eserlerindeki en nemli zellik, kltrn bir si yasal iktisad olduunu; bilim de dahil her trl kltrel re timin dl kazanmaya ynelik olduunu; slup tercihlerinin, ekonom ideki yatrm ve kr aray kavramlarna benzer bir e kilde seildiini ya da reddedildiini gsterm esidir. Bourdieunn ekonom ik kar ve strateji dilini kltr ve top lum hayatnn btn alanlar iin kullanm as, sert eletirile rin hedefi olm utur. Baz eletirm enler (Gartm an 1 9 9 1 , Honnetl 1 986, Jen k in s 1 9 9 2 ,Jo p p k e 1986, M iller ve Banson 1 9 8 7 ), Bourdieunn kuramna bir tr ktisad belirlenim cilik biim in den ibaret olduu sulam asn yneltirler. Alain Caille, B our dieunn pratik ekonom isinin son kertede bir ktisad belirle nim cilik olduu eletirisini belki de en srarl ekilde savunan eletirm en d ir. C aille ( 1 9 9 2 : 1 0 9 - 1 1 1 ), B ourd ieu nn btn eserlerinin altnda, hepsini birletiren tek bir ynlendirici tez olduunu, bunun da, toplumsal pratiklerin tam am n, az ok dolaym lanm , az ok gizli bir madd kar oyununa indirge diini ne srer. Caillenin Bourdieuye ynelik eletirileri
1 00

balkta zetlenebilir. lkin, Bourdieu toplum sal eylem ler iin de bilinli hesaplamayla aklanabilecek unsurlar ile bu ekilde aklanam ayacak unsurlar arasnda hibir aynm yapmaz. Bourdieunn kuramnda btn eylemler, ister bilinli ister bilind olsun, temelde yatan kara indirgenir. kincisi, madd kar en tem el kar biim idir. Her ne kadar Bourdieu ekonom ik indirgem eciligi eletirse de, aslnda kendisi de gizliden gizliye son kertede ekonom i belirleyicidir anlaym savunan bir ku ram cdr.4 ncs, Bourdieu hm anizmi sert bir dille ele tirip tarihd, evrensel bir insan doas anlayna kar ksa da, aslnda rtk bir biim de, insann karlar peinde koma ya ve iktidar biriktirm eye m eyilli olduu dncesini esas alan bir antropoloji oluturur. Bu ve bundan sonraki blmde bu eletiriyi ve Bourdieunn bu eletirinin eitli noktalarna verdii karl deerlendire ceim. $ahs grm e gre, Bourdieuy eletiren pek ok ki i onun dncesindeki karm akl yeterince gz nne al myor. Buna ramen ben de onun eserlerinde sorunlu, faydac bir ynelim in var olduunu dnyorum , ama eletirm enle rin vurgulad ya da Bourdieunn kabul ettii ekillerde deil. Bourdieunn kltrel sermaye kuram na gem eden nce kar kavramm inceleyeceim. C aillenin ve baka eletirm enlerin, Bourd ieunn tem elde faydac bir ereve iinde alt yolundaki eletirileri ar p cd r, n k Bourdieu her zaman ekonom izm i sert bir e kilde eletirm itir. Kuzey A frikadaki kyl cem aatlerini ko nu alan ilk almasnda, sm rgeletirilm i, kapitalizm nce si toplum larda azgelimilik ve deiim konusundaki kat kti sad aklam alar reddetmitir. Kabil kylleriyle ilgili aratr m asnda, kapitalizm ncesi bir toplum da kyllerin zamana, paraya, m lke, itibara ve retim e ynelik tutum lar ile, yava yava hayat istila eden kapitalist ekonom inin gerektirdii tu tumlar arasndaki temel uyum azln nasl aklanaca so t Ancak, Cailltf Bourdieunn Allusserci bir ereve iine yerlclirilemeyeceini de doru bir ekilde lespieder. Ansart (1990) ve Wacquanl (1992), bu son kerte" belirlenimcilii sulamasna kar Bourdieuy savunurlar. 101

rusuyla hesaplar (Bourdieu 1979: vii). Bourdieu, ilk alm alanndan itibaren gelitirdii eylem kuramnda, insan eylem ine ynelik ekonom ist yaklam lar sert bir ekilde eletirir.5 Kilit kavramlarndan biri olan, bir sonraki blmde inceleyeceim iz habius kavramn, srekli olarak ktisad belirlenim ciliin de iik biim lerine kar km ak zere kullanr. rnein Distictionda habitus kavram, damak zevklerinin neden gelirin de il miras alnm hayat tarzlarnn dolaysz sonular olduu nu aklar (Bourdieu 1984a: 130). Bu aratrma deneyim inden, Bourdieunn btn eserlerinde eylemle ilgili dncelerini ynlendirm i iki genel gr do mutur. lki, eylemin dsal belirleyici etkenlere verilm i m eka nik bir karlk olmaddr - bu etkenler ister ekonom ik, ister siyas, toplum sal halta kltrel olsun. Alkanlklar, gelenek ler, grenekler, inanlar -g em iin kltrel ve toplum sal mira s - bugne ve gelecee dair bireysel ve kolektif tavrlar szge ten geirip ekillendirir. Dsal yaplarn etkilerini d olay m ay arck eylemi retirler.6 kincisi, Bourdieu eyleme ilikin hom o cco o m icu s kavram na dayal bir gr ak a redd ed er.7 nceledii Cezayirli kyller, hayatlarn istila eden kapitalist ekonom in in dayatm alarna karlk, arasal hesaplam aya da yal, gelecee odakl bir davran biim i sergilemiyorlard. Za manla ilikilerinde, kendi geleneksel yatknlklar erevesinde hareket ediyorlard. Bourdieu daha so n raki alm alarn d a ( 1 9 9 0 c : 1 0 6 -1 0 9 ), kendisine yneltilen faydaclk eletirisine iddetle kar kar.
5 Bourdieu (a.g.c.) neo-klasik iktisadn da yapsalc Marksizmin de insan eyle mine dair temelde indirgeyici olan bir gr paylatklarn ne srer; eyle min, esasen ekonomik yaplar yanstt grdr bu. Bourdicu'yc gre iki yaklam da nesnelerdir ve yeterli bir faillik anlayndan yoksundur. Eylemle ilgili bu kavramsallatrma Bourdieuy davranln btn biim lerinin karsna yerletirir. Onun habitus kavram, eylemi etki-tepki denk leminin ilemsel artlandrmasna verilmi bir karlk olarak gren kurama meydan okur. Raymond Boudon (1979. 1980), bu kart grn temsilcilerinden olan bir dier nde gelen ada Fransz sosyologudur. Boudon eylemle ilgili olarak bir aklc tercih modelim savunur; bu modelde, yapsal snrlama sistemlerin de aktrlerin bir lde zgr, ama yine kara dayal olan tercih imknlar ol duu kabul edilir.

102

Kendi entelektel stratejisinin, materyalist eletiriyi din alan n iine alacak ekilde geniletm ek ve din oyununun ba kah ram anlarnn zgl karlarn aa karm ak zere ktisad m odeli kullanan W eberinkiyle ayn olduunu syler (1 0 7 ). Aslnda Bourdieu nn pratik ekonom isinin, W eberin dn sel kar kavram nn geniletilm i ve derinletirilm i hali oldu unu syleyebiliriz. Ama W eber ekonom ik eylem i, arasal he saplam ann sz konusu olduu durum larla snrlarken, Bourdieu btn eylem tiplerinde kar peinde kouldugunu d nr. Btn eylem lerin esas itibariyle kar gzetilerek gerek letirildii iddiasna ynelik lehle ya da aleyhte argmanlar ele alma gerei duymaz. eitli davran biim lerin in , kara dayal olm a d erecele ri bakmndan farkllk gsterip gsterm ediini eletirel bir bi im de dnm ek gerekir. Baz davran biim leri, d ierlerin den daha fazla kara dayal olabilir mi; yani baz davran b i im leri, hayatta kalmaya ynelik ihtiyalarla daha dorudan il gili olabilir mi? Dahas, btn eylem lerin kara dayal oldu u nerm esi ile, Bourdieunn benim sediini syledii m ater yalizm arasnda biraz sorunlu bir iliki vardr. Madd hayat ko ullarna insan deerleri hiyerarisinde ncelik verme eilim in de olduu iin, Bourdieun n , insanlarn rahatn salamada btn faaliyetlerin eil derecede baarl sonular dourm ad fikrini kabul etm esi beklenir. Bourdieu, kara dayal olan ve olmayan davran biim leri arasndaki her trl ayrm reddet m ekle, madd hayata tanmak istedii ncelii koruyamaz. kar fikrinin btn davran biim lerini kapsayacak ekilde ge niletilm esinin kuramsal sonularndan biri de, Bourdieunn savunmak istedii temel materyalist varsaymdan doan davra n biim lerini ayrt etm em izi salayacak analitik gten mal n m kalm am zdr.8
S Bu amazdan kurtulmann bir yolu, ki Bourdieu de zaman zaman buna bavu rur, dierlerine gre "daha karl" olan belirli eylem tiplerinden sz etmek tir. rnein bilim alannda Bourdieu, rekabette stn gelmek iin bilimsel so nularda sahtecilik yaplmasna kadar gtren vahi derecede karl ve ben cilce karlamalar olabileceini gzlemler (Bourdieu 1990c: 111). Bu tr r nekler, ama-ara ilikilerinin bilinli olarak hesapland eylemleri gsterir. 10 3

Bourdieunn kara ynelm i eylem i, bilinli, aklc hesap lamay varsaymaz. Stratejiler, b ilin li planlar deildirler, r tk ve dnm n cesid irler. Ama Bourd ieun n ese rlerin de bu noktada bir belirsizlik sz konusudur. Bazen bilinli bi imde strateji oluturulduunu kabul ederken, bazen kar he saplamalarnn bilind niteliini vurgular. kar hesaplam a snn bilinli ve bilind biim leri arasnda tutarl bir ayrm yapmaz. Eylem e dair aklc aktr modelini aka reddeder ve uzun uzun, kendisinin odakland eylem tipinin bilinli maniplasyona tbi olam ayacan aklar. G enellikle, aktrlerin ey lem lerinde kendi yerleik karlarnn peinden koarken bu nun farknda olm adklarn vurgular. Dahas, aktrler kar b o yutunun ne kadar az farkna varrsa, kara dayal eylem lerin o kadar fazla meruiyet ve baan kazandn ne srer:
En krl stratejiler, genellikle, her trl hesaplam ann dnda ve en sa h ici iten lik yanlsam asyla, nesnel yaplara nesnel olarak uygun b ir h abitus tarafndan retilm i olanlardr (B ou rdieu 19 7 7 c: 2 1 4 ).

Fakat bu, Bourdieunn, baz eylem biim lerinin kara da yal niteliindeki farkndalk dzeylerini kabul etliini dn dryor; dahas, bu farkndalk dzeylerinin, bu eylem lerin ba arsnda ya da baarszlnda bir lde pay olmas gerekir. Bourdieu baka yerlerde stratejik hesaplam ann btnyle bi linli bir nitelik tayabileceini kabul eder. D olaysyla top lumsal dnyada rastlanan am pirik eitlilie, kavramsal formlasyonlannm dndrdnden daha fazla ilgi gsterir. A n cak, bu konuda net bir tavr ortaya koymaz. Bourdieu, D urkheim gibi, sosyolojik analizlerde bireysel gd lenm elerden sz ed ilem ey ece ini varsayar. Btn eylem lerin kara dayal olduu fikri, Alvin W . G ouldnern (1 9 7 0 ) alan varsaym * diye adlandrd eydir. G rnrde iklisaBu zm. eylemle ilgili daha aynnul bir snflandrmaya iaret etmektedir, ama analitik gcn azalmas pahasna. (*) Domain assumption: Bir kuramn, modelin veya nermenin geerli olduu du rumun snrlarn helirlemeye ynelik varsaym - .n. 104

d bir eylem m odeli kullanan Bourdieu, bireylerin ve grupla rn gerekten -b ilin d dzeyde b ile - azam fayda elde etm e ye y neld ikleri ve bunu ekon om ik sebeplerin yan sra stat kazanm a amacyla da yaptklarn varsayar. Bu tem ele dayana rak, belli snflarn belli durumlarda nasl davranacaklar hak knda genel tahm inlerde bulunabilir. Bu ktisad model, szge limi 1 9 5 0 ler sonrasnda Amerikal st orta sn f m ensuplarnn ocuklarnn eilim iyle ilgili tercihleri zerine dnrken ya rarl olabilir. ocuklarn Ivy League okullarna, zel yatl li selere, hatta okul ncesi zel eitim programlarna ynlendir m elerinde, ailenin olanaklarn gelecek kuaklar iin en iyi ya trma dntrm e niyeti sz konusudur. Ama Bourdieu, ou durumda bireylerin gerekten de azam fayda ynelim iyle dav randklarn gsteren yeterince ikna edici kant sunm az. Hem, aktrlerin nesnel karlarna ters den davran biim leri yok mudur? Bourdieunn alan varsaym, eylem kuram nn bu tr olaslklar karsnda yetersiz kalm asna neden olur. Bourdieu her ne kadar azam letirm e d ilini kullansa da, pek o k du rumda tatm in edici olm a ya da kendi yararn gzetm e gibi ifadeler, kastettii eyi daha iyi anlatr. Ancak, kiinin, yarar n daha az gzettii pratik biim lerini tanmlayacak hibir kav ramsal ara sunmaz. Bourdieunn kar kavramn, kavramsal erevesinden ba msz bir eylem ilkesi olarak okuyan eletirm enler, bu kavra m yanl yorum lam aktadrlar. Bourdieu bireysel karlarn, ak trn toplumsal hiyerari ierisindeki konum uyla tanm land m dnr. Ama bu karlarn, aktrlerin som utlam yat knlklar olduunu ve farkna varlmayacak kadar iselletiril mi olduklarn savunur. kar, amaca ynelm ilik diye d nm ez. kara dayal eylem , arasal hesaplamaya dayal bir eylem deildir. kar, pratik" ve yatknla bagldr, genel likle faydac ereveyle ilikilendirilen amaca ynelm ilii ier mez. Bourdieu (1 9 8 0 c : 3 3 -3 5 , 1990c: 10 6 ; 1 0 9 ), doal ya da ev rensel temel bir kardan ziyade, k arlard a n sz eder. Bir sy leisinde yle der:
105

k ar, a n tro p o lo jik b ir deim ez olm ak yle d ursun, tarih

sel bir keyfiliktir, ancak tarihsel analizle, ex post, am pirik gz


lem le bilin ebilecek b ir inadr, kurgusal - v e n aif biim de Avru p am erk ezci- b ir in sa n anlayndan a priori karsanam az (W acqu ani 1989: 4 1 -4 2 ).

Bourdieuye gre, deerli kaynaklarla ilgili kurum sallam ne kadar atm a arenas varsa, o kadar sayda k ar olabilir. Dahas, kar pratik bir biim de tanm lanr, eylemi nem li g rlen sonulara ynlendiren her ey kardr (Bourdieu 1987b: 107). Bu anlam da kar, insann kaytsz kalm am asna neden olan her eyle ilikilidir; insan ilgilendiren ve belli bir biim de hareket etmeye gdleyen her eydir. Bu, her eylem in bir varlk sebebi olduunu sylem ekle ayn anlam a gelir (B o u r dieu 1990h: 2 9 0 ). Peki, karlarn oul olduu doruysa, in san bunlar arasnda hangisinin daha nem li olduuna nasl ka rar verir? Bourdieu baka bir yerde bu terimi kullanm a eklini savu nurken, onu ilev ve bilim sel aklam ayla ilikilendirir:
... her kurum un ya da pratiin arkasnda bir kar ya da ilev biim i olduunu sy lerken , ak lam a tasarsnn ken d isin de ierilen [...1 ve bilim kavram nda ik in olan yeterli sebep il kesine uym aktan baka b ir ey yapm yorum (1 9 8 0 c : 1 8 -1 9 ).

Burada kari eylem fikri, her davrann sosyolojik adan anlalabilecei, btn insan davranlarnn kendine zg se bepleri, uygun bir mant olduu yolundaki daha sradan d nceden ibaret gibi grnyor. Hal byleyse, neden anlam bakm ndan bu sradan fikrin tesine geen k a r kavram kullanlyor, diye sorulabilir. Bu sorunun cevab, Bourdieunn M arksizm ve entelek t eller karsndaki retorik stratejisin d e yatmaktadr. Bourdieu k ar k onu sun da iktisat dilinden y ararlan rken , bunun, M arksist nesnelcilii ve ekonom izm i dzeltm ek zere gelitirdii bir kavramsal strateji olduunu syler. Kltr st yapya havale eden M arksistler, Bourdieuye gre, kltre dair
106

idealist yorumlara (yani, karszlk anlayna) ak kap bra krlar. Bourdieu ekonom ik karlarn yan sra kltrel karla r tespit etm ekle, M arksizm in de farknda olmadan srdrd bu kalc idealizmi bertaraf etmeyi umar. Bourdieu madem kendi eserlerini W eberin k ilerle ayn iz gide gryor, kltr incelem elerine btnyle materyalist bir perspektif getirdiini dnyor, znel/nesnel ikiliinin biim lerinden biri olan materyalizm/idealizm ikiliini am a iddias yanltc deil midir? O nun eserlerini, kltr ve toplum hayat nn incelenm esinden btn rtk ve ak idealizm kalntlar n silm eye ynelik, tam anlamyla materyalist bir yorum olarak nitelem ek daha doru olmaz m? Demek ki Bourdieunn pra tik ekonom isinde belli bir ironi sz konusu: ndirgeyici M ark sizm biim lerini, toplum hayatnn simgesel boyutlarna yeterli nemi verm edikleri gerekesiyle sert bir ekilde eletirm esine ramen, kendi eylem gr, eletirdii indirgeyici M arksizm biim lerinden ok daha materyalist bir yorum getirir. Bu kavramsal stratejin in gelitirilm esindeki bir dier am a da, entelektelleri karsz nesnelliin ve kltrel m kem m el liin tem silcileri olarak sunan mesleki ideolojiyi eletirm ektir. Bourdieu entelektel pratiklerin hepsinin, sim gesel nitelikleri ne ramen temelde kara dayal uralar olduklarn dnr. Entelektellerin m eslek ideolojisine kar biraz kkrtc bir tarzda ubuu teki tarafa bkp kltrel retim in karl niteliini vurgularken, uzak durmaya alt etkilerin, bir dereceye kadar, kendi eserlerini de ekillendirdiini kabul eder (Bourdieu 1 9 9 0 c: 1 0 6 ).9 kar kavram n bir kopu a rac, ya da faydac karn inkr edildii entelektel dnyayla aras na eletirel mesafe koyma yolu olarak grr. Son yllarda kar yerine i llusio ve libid o kavramlarn daha ok kullanmaya ba lam tr (Bourdieu ve W acquant 1992: 1 1 5 -1 1 6 ). Bu term ino loji deiim i, m uhtem elen, eletirm enlerin eserlerine atfettii
9 Bourdieu bir syleisinde, eylem kuramn kastl ve geici bir indrgemccilik" olarak tanmlar; bylecc temel bir yaklamdan ziyade, entelekteller, yazarlar ve sanatlar arasnda yaygn olan "karszlk ideolojisini hedef alan kavram sal bir strateji olduuna iaret eder (Wacquant 1989: 41). 107

faydaclkla arasna mesafe koym a abasnn bir sonucu. G el geld im , kar ve strateji gibi kavramlar kullanm akla, Bourdieu (1 9 8 7 b : 6 3 ) grnrde gayri ktisad olan faaliyetlerden elde edilebilecek gizli avantajlara d ik kat eker. Bu Bourdieunn, entelektellerin en hayat ama hi kabul edilmeyen karlarn dan biri olarak grd eyi aa karm ak zere gelitirdii kavramsal bir stratejidir: karszlktaki karlarn. Bourdieunn kendisine ynelik eletirilere verdii bu cevap lar, her ne kadar aydnlatc olsa da, eletirilerde dile getirilen temel ynelim le ilgili kukular tamamen bertaraf etmiyor. Bu rada sorun, Bourdieu ile W acquantin iddia ettii gibi (1 9 9 2 : 2 4 ) , eletirm en lerin Bou rd ieu nn eserlerine rt k biim de ekonom ist varsaymlar atfederek onu yanl o k u m a la rn d a n ibaret deil. En azndan, kar, strateji, yaLirm ve kr gibi keli meler, bir lde faydac ynelim e iaret ediyor. rnein k i isel kar kavramn ele alalm. Bourdieu her ne kadar eserle rinin evrensel bir kar anlayna dayand eletirisini reddetse de, armaan dei tokuunda kiisel kar yasas dan sz eder (Bourdieu 1990h: 112). Hangi armaanlarn ne zaman de i toku edileceine dair ne kadar kurumsallam anlay var sa o kadar sayda kar biim i olduunu syler; ama btn dav ranlarn, yle ya da byle yerleik karlarn farknda olunm a masna dayand fikri, bir tr evrenselletirici varsaym d ndrm ektedir. Dahas, insan eylem ine dair tamamen sosyal lemi bir anlay gelitirm ek iin znelciliin her trl kalnt sn yok etmeye alan bir sosyolojik yorumda, kiisel kar di line rastlamak kafa kartrc olabiliyor.

Sermaye olarak iktidar


Bourd ieunn M arksizm le arasna m esafe koym asnn ikinci yolu, sermaye fikrini, madd, kltrel, toplumsal ya da sim ge sel olsun, btn iktidar biim lerini iine alacak ekilde geni letmesidir. Bireyler ve gruplar, toplumsal dzendeki konum la rn korum ak ve ykseltm ek iin eitli kltrel, toplumsal ve simgesel kaynaklar kullanrlar. Bourdieu (1 9 8 9 c: 3 7 5 ), top
108

lum sal iktid ar ilikisi ilevi grdklerinde, yani deerli kay naklar olarak m cadele n esnelerine d n t k lerin d e, bu tr kaynaklan serm aye olarak kavram sallatrr.10 Farkllam am geleneksel toplum larda, aile patrim onisi yalnzca sahip olunan Lopraga, hayvanlara ve retim aralarna deil, akrabalk iliki lerine ve ittifak alarna da dayanr. Bu ilikiler:
Ballklardan ve o n u r bo rlan nd an oluan b ir m iras; nesiller boyu nca biriken ve gndelik hayatn akn bo zan olaans t hallerde devreye sokulabilen b ir g kayna salayan hak ve grevler serm ayesini (tem sil ederi (Bourdieu 1 9 7 7 c : 1 7 8 ).

M odern farkllam toplum larda em ek piyasasndaki gelir kaynaklarna eriim , eitim biim indeki kltrel serm ayeye ve iliki alar biim ind eki sosyal serm ayeye baldr. Bu iktidar biim leri ve bunlarn bireyler ve gruplar arasndaki eitsiz da lm , Bordieu'ye gre, rastgele ve tam rekabet m odellerinin neden toplum hayatn anlamada yetersiz kaldn aklar. Ay rca, Marksizmin sadece ekonom ik sermayeye odaklanm asnn, neden snrl bir iktidar anlayna dayandn gsterir. Bourdieunn sermaye kavram, baz noktalarda M arxin ser maye kavramna o k yaklar: Sermaye biriktirilm i enektir der rnein, ya da eitli iktidar tipleri arasnd aki evrensel d enkletirici, btn denkliklerin lt, (en geni anlam yla) em ek-zam andan baka b ir ey deildir der (Bourdieu 1986a: 241, 2 5 3 ). Hatta Bourdieunn sermaye kavram, b ir tr em ekdeger kuram na dayanm aktadr. Serm aye g em i em ein b i riktirilm i rn zerindeki, [...] dolaysyla belirli b ir katego rideki m allarn retim ini gvence altna alm a eilim inde olan m ekanizm alar zerindeki, bylece bir dizi gelir ve kr zerin10 ktisattan devirilen sermaye metaforunu, bir toplumsal kolektifin ynn be lirleyen gayri maddi iktidar kaynaklan iin kullanan ilk kii kukusuz Bour dieu deildir. Bu kavramsal suatejinin, ok eitli balamlarda ve ok eitli amalar dorultusunda kullanldn gryoruz. Burton Clark (1 9 7 3 ), Wesleyan'n Hikyesi: Ahlak Sermayenin nemi" adl metninde, kk bir elit ko lejin mali ve toplumsal bir kriz dneminden sa salim kmasn salayan nor matif baglann nemini vurgular. Fakat Bourdieu'nn teriminin dierlerinden bir fark vardr: ktidar boyutunu vurgular ve iktisad mcaforu sosyolojik ana lizdeki genel kavramsallarmasmn merkezi bir paras haline getirir. 109

d ek i iktidar tem sil eder (Bourdieu 1 9 91c: 2 3 0 ). E m ek ok farkl biim ler altnda som utlaabilir, geri Bourdieu (1 9 8 6 a : 2 4 3 ) g enellikle drt serm aye tipinden sz eder: ktisad se r m aye (para ve m lk ), kltrel serm aye (eitim de dahil o l mak zere kltrel mallar ve hizm etler), sosyal sermaye (tan klklar ve iliki alar), simgesel sermaye (m eruluk). Bourdieunn sermaye kavram, M arxinkinden farkl olarak, kapi talizme zg em ek biim lerini ayr bir kategoride deerlendir mez. Bourdieu sermayeyi, tadklar em ek miktar bakmndan nicel farkllklar zerine kurulu ikidar ilikileri olarak deer lendirir. Bu nedenle onun kavram kapitalist em ek biim lerini kapitalist olmayan em ek biim lerinden ayrt etm ez.11
Her ne kadar Bourdieu esasen iktidar ve tahakk m le ilgilense de, serm aye kavram , M arx'ta olduu gibi art deer sala ma ya da bir ilkel birikim dinam ii anlam nda herhangi b ir s m r kuram yla ilikili deildir. Ama Bourdieu'nn, M arx'in tesind e getird ii lem el katklard an b iri, iktid ar kay n ak lar n kuran o k daha gen i eitlilik te em ek b iim leri o ld u u nu (yalnzca b irkan sayacak olursak, toplum sal, k lt rel, si yasi, din, ailev em ek biim leri gibi) ve bu em ek biim lerinin, belirli koullar altnda ve belirli oranlarda birb irlerin e ev ril diini grm em izi salam asdr. Bourdieu'nn sosyolojisind eki odak noktalarndan biri, bireylerin ve gruplarn, toplum sal d zen iindeki kon um larn korum ak ya da ykseltm ek iin ser maye b iriktirm e, yatrm da bulunm a ve eitli serm aye b iim lerini birbirine dntrm e stratejilerini nasl ve hangi k o u l lar altnda kullandklar sorusudur.

Kltrel sermaye
Bourdieunn farkllam toplumlarda sermaye olarak kavram sallatrd iktidar biim lerind en biri de k lt rel s erm a y ed ir. Bourdieunn bu kavram, ktisad analiz m antn g rnrde gayri ktisad olan m allan ve hizm etleri de kapsaya
11 Calhoun (1993: 67-69) da benzer bir lespiuc bulunur.

110

cak ekilde gen iletm esine dayanr. Kltrel serm aye kavra m , szel beceri, genel kltrel farkndalk, estetik tercihler, okul sistem i hakknda bilgi, eitim gibi geni eitlilik gste ren o lanaklar k ap sar.12 Bourdieunn am ac, (k elim en in en geni anlam yla) kltrn bir iktidar kayna haline gelebile ceine iaret etm ek tir.13 Bu durum, yatrm clarn belirli m badele aralar kullandklar, kr peinde kotuklar, son y l larda eitimli insanlarn saysndaki artta gzlendii gibi enf lasyonun sz konusu olabildii kltr piyasalarnn olum a syla ortaya kar. Bourdieunn kltrel sermaye kavram, ayn toplum sal k kenlere sahip olm akla birlikte farkl eitim dzeylerine sahip ailelerin ocuklarnn okulda gsterdikleri eitsiz baary ak lamak zere giritii aratrm ann rndr (Bourdieu 1986a: 243; Bourdieu ve W acquant 1992: 160). Ona gre kltrel ser maye kavram, akadem ik baary ya da baarszl, zek ya da yetenek gibi doal yatknlklara balayan yaygn grten kop mak anlam na gelir. Bourdieu. aile evresinden m iras alman kltrel sermaye m iktarnn ve trnn, okuldaki baar dze yini, bireysel yetenek ya da baar ltne gre daha iyi ak ladn saplar. Bourdieu kltrel sermaye kavramn zm lerken (1 9 8 6 a ), bu serm ayenin farkl hah olduunu syler. lkin, bireyin sosyalleme yoluyla iselleirdigi, beeni ve anlay rntlerini oluturan, kltrle kazanlm yatknlklar toplam na ia ret eder. Bourdieuye gre kltrel mallarn madd mallardan fark, insanlarn bu m allan yalnzca anlamlarn kavramak su retiyle tem ellk edebilm eleri ya da t k eebilm elerid ir. Bu, m zik, sanat eserleri, bilim form lleri kadar popler kltr
12 Lamont vc Larcau (.1988: 155-156), Bourdk'u'run bu kavram ne kadar eit li biimlerde kullandn gsterirler. Enfomel akademik standartlar, toplum sal snf zellikleri, toplumsal snf konumunun gstergeleri, toplumsal seilim mekanizmalar, uzmanlk tipleri de bunlar arasndadr. 13 Bourdieu son zamanlarda, kltrel sermaye olarak adlandrd eye aslnda enformasyonel sermaye denmesi gerekliini sylemitir (Bourdieu ve Wa cquant 1992: 19). Bu terminoloji deiimi, kavram, ilk kullanld zamanlar da eletirmenlerce kaydedilen (Lamont ve Lareau 1988) yksek kltr ar mlarndan uzaklatrr. 111

rnleri iin de geerlidir. Yani kltrel sermaye som utlam bir halde var olur. Som utlam biim i altnda kltrel serm aye birikim i, o cu klu k yllarnda balar. P edagojik eylem i g erektirir: eb e veynler, dier aile yeleri ya da para denen uzmanlar, ocuu kltrel ayrmlara kar duyarl hale getirm ek iin zaman yat rmnda bulunurlar. Kltrle kazanlm yatknlklarn edinil m esi, ekonom ik zorunluluktan uzak olm ay gerektirir, dola ysyla kkeninde sn f temelli olan eitsizlikleri kltrel fark lara dntrr. M iras alnm kltrel sermaye yatrm , okul sralarnda kr olarak geri d ner; yksek m iktarda cisim lem i kltrel sermaye sahibi olanlar dllendirilirken, bundan mahrum olanlar cezalandrlr. Bourdieunn Fransz okul sis temiyle ilgili etnogralik gzlem leri arasnda en arpc olanla rndan bazlar, Fransz retm enlerin, zellikle szl ve yaz l snavlardaki dil kullanm a becerilerini nasl dllendiklerine dair gzlem leridir - genellikle ayrcalkl ailelere m ensup, hat r saylr miktarda kltrel sermaye sahibi olan rencileri ka yran bir uygulamadr bu (Bourdieu 1989c: 4 8 -8 1 ). Ama Bourdieu kltrel sermaye analizini, rencilerin oku l da gsterdikleri baar dzeyleri arasndaki farkn aklanm a syla snrlam az. O na gre kltrel sermaye, hayatn pek ok alannda ilev grr - irketlerde elem an altnndan e seim ine kadar. ster yneticilikte ister evlilikte olsun, kltrel serm aye nin bu ekilde ilev grm esi, sn f endogam isinin yksek dze ye km asna neden olur (Bourdieu 1984a: 2 1 4 -2 4 3 ). Kltrel sermaye ikinci olarak tesnelemi halde var olur; ya ni kitaplar, sanat nesneleri, bilim sel aralar gibi, kullanlm ala r iin uzmanlam kltrel beceriler gerektiren nesnelere ia ret eder. K ltrel serm ayenin n c h ali, kurum sallam hald ir. Bourdieu bununla eitim sistem ini kasteder. Bourdieu yksek renimin gelim esine ve gelimi toplumlarda statnn belir lenm esinde oynamaya balad role byk nem verir. Yk sek renim in yaygnlamas sonucunda eitim vasflaryla il gili devasa piyasalar olum utur ve bunlar bugn toplumsal s
1 12

nf yapsnn yeniden retim inde belirleyici rol oynar. piya sasnda arzu edilen m evkilere gelebilm ek iin eitim vasfla r artk art olduundan, ebeveynlerin, ocuklarnn iyi eitim almas iin yatrm yapmalar gerekir ki i piyasasnda bu yat rmn sem eresini alp kr" edebilsinler. Bu yatrm srecinde, ekonom ik sermayenin kltrel sermayeye evrilm esi gerekir zenginlerin ok daha rahat uygulayabildii bir stratejidir bu. Bourdieu'ye gre, gelim i lkelerdeki tabakalam a yaps nn ve kltr reticilerin in rolnn ekillen m esin d eki belki de en nem li etken, kltrel serm ayenin nesnelem i ve ku rum sallam b iim lerin in grece zerk piyasalar olaans t lde istila etm esidir. Bourdieu, kltrel serm ayenin, git tike artan bir biim de, toplumsal tabakalam ann yeni zem i ni haline gelm esi ynnde tarihsel bir eilim olduunu d nr (Bourdieu ve B oltanski 1 9 7 7 : 3 3 ) .14 N esnelem i ve ku rum sallam kltrel serm ayenin toplum sal sn fla r arasn daki eitsiz dalm . Bourdieuye gre m odern toplum lardaki toplumsal eitsizliin tem el boyutlarndan biridir. Kltrel ve eitsel vasflara dayanan piyasalarn ortaya k , ona gre, entelektellerin, patronaja dayal geleneksel tahakkm biim leri karsnda yeni bir zerklik kazanm asn salar (Bourdieu 1 9 8 5 d ).15 K ltrn ek o n o m ik ve siyas iktid ar karsnd aki
H Bourdieu geleneksel Fransz kapitalist aileler arasnda bile, irketlerindeki n der konumlara eriimi denetlemek iin eitim vasllarm temel alma ynnde artan bir eilim olduunu saptar (Bourdieu ve de Saint Martin 1978). Bourdieu elbette bu iddiay ne sren tek kii deildir. Daniel Bell (1973, 1988), bilgi nin yeni bir retim faktr olduunu ve modern sanayi sonras toplamlarda nemli bir tabakalama kayna olarak zel mlkiyelin yerini aldn savunur. Galbraith (1 971) byk irketlerin iktidarnn ve kontrolnn giderek fiil mlkiyetten ziyade uzmanla dayandn dnr. Daha genel olarak. Yeni Snf kuramclar, ortaya ktn iddia ettikleri yci snfn temelindeki bilgi boyutunu vurgulamlardr (Gouldncr 1979; Szelenyi ve Martin 1988/1989). Bourdieu, modem toplumlarda iktidarn ve ayrcaln dalmnda kltrel sermayenin neminin giderek arttn vurgularken, bunu rekabete dayal bir tabakalama ilkesi olarak grr ama ona gre kapitalist toplumlarda zel ml kiyet ilkesine gre ikincildir.

*5 Bourdieu (1987b: 172) bunun, eski sanat-hani ilikilerini ralayan kiisel bir tahakkm biimi olmadm, piyasa gibi son derece genel mekanizmalar la Uygulanan yapsal bir tahakkm olduunu belirtir. Bu iddiann ilk fornlasyonlarnda Bourdieu (1971c, !971d ), Batl toplumlarda sanatlar ve ya113

zerkliinin artm asnda, eitim in kurumsallamas ve yaygn lamas kilit rol oynar. Eitim k uru m lan, siyas m dahaleler ve ekonom ik kstlam alar karsnda ksm bir zerklik edinir ler, nk kendi m eruiyet ltlerini olutururlar ve kendi elem anlarn yetitirirler - yani, kendi yeniden retim leri ze rinde denetim kurarlar. Bourdieunn kltrel sermaye kavramnn, Gary B eckern (1 9 6 4 ,1 9 7 6 ) insan serm ayesi kavramndan ayrt edilmesi ge rekir. Bourdieu, insan serm ayesi kuram clarndan farkl ola rak, eitli sermaye trlerinin hem anlamnda hem d kullan mnda sz konusu olan sn f temelli eitlilie odaklanr. Ana lizin odan, retkenlikteki zgl ya da genel toplumsal geti ri yerine, kltrel yatrm larn toplum sal sn f yapsnn s r drlm esi zerindeki etkisine evirir (Bourdieu 1986a: 2 4 3 2 4 4 ). Parasal terim lere kolay kolay d klem eyecek, kltrel toplum sallam a ve aktarm gibi daha derinden ileyen boyut lara arlk verir. Dahas, Bourdieunn insan eylem i kuram , aklc aktr perspektifinin antropolojik varsaymlarm tamaz. Bourdieunn aktrleri de stratejiler kullanrlar, ama arzu edi len amalara ulamay salayacak snrl aralar bilinli ekilde azam leirm ezler. A ktrlerin seim leri daha rtktr, pratiktir ve yatknlklara dayanr; birikm i sermaye ile gem i deneyim lerinden getirdikleri uygun yatknlklar arasndaki, m evcut fr satlar ile eylemde bulunduklar alanlarn kstlam alar arasn daki ilikiyi yanstr. Bourdieu, insan serm ayesi kuram clarnn -d a h a genel o la rak aklc aktr k u ra m n n - btn eylem lerin kar yn elim li olduu varsaym n paylar. Eylem in ieriinin toplum sal gruba, topluma ve tarihsel dnem e gre deiiklik gsterecei ni vurgulamakla birlikte, kar ynelim inin insan davrannn deimez unsuru olduunu ne srer. stelik kar trleri arazarlar iin alan kltrel piyasalarn tarihsel geliimine ynelik yaklammla L. L. Schcking'in (1966) ve Raymond Williamsin (1963, 1965) eserlerinden yararlanr. Bugn Bourdieu yeni patronaj biimlerinin ortaya ktndan sz eder; sanatlarla yazarlann irketler ve devletler tarafndan desteklendii bu yeni ilikilerin kltr hayatnn zerkliini tehdit ettiini syler (Bourdieu ve Haacke 1994). 114

snda hatr saylr farklar olsa da, eylem her zaman, Caille mn doru bir ekilde iaret ettii gibi, iktidar ve servet kazanmaya yneliktir. Bourdieunn pratik ekonom isi, her ne kadar ken disi reddetse de, bu anlamda insan sermayesi kuram ndaki kilit faydac unsuru paylar.'6

Sermaye olarak kltr


O halde Bourdieu, sermayenin eitli biim lerine ve bunlarn birbirine evrilm e yasalarna ilikin genel bir bilim nerm ek tedir. G elgelelim , serm aye biim leri arasndaki ilikileri kav ramsallatrma ekli hayli karmaktr. Bu karm aklk, ksm en, sermayeyi dnm e eklinden kaynaklanr. T he L og ic o fP m c ticete (1 9 9 0 h : 1 2 2 ), serm ayenin, farkl biim ler altnda var ola bilen bir tr toplumsal fizik enerjisi olduunu, belirli koul lar altnda ve belirli kurlarda bu biim lerin birbirine evrilebil diini syler. Bu sermaye imgesi, hibir biim e dierleri kar snda kuram sal stnlk verilm em i bir iktidar kavramsallalrm asn dndrr. G erekten de Bourdieu, Bertrand Russeldan alntlad bir cm leyle, iktidarn, pek ok biim altn da ortaya km as ve hibir biim in dierinden daha temel o l mamas ya da dierlerinden bamsz ele alnam am as bakm n dan, enerjiye benzediine iaret eder (3 0 0 ). Bu bak as, am pirik ve tarihsel bir ynelim i akla getiriyor, ki Bourdieunn eserlerinde byle bir ynelim olduu kuku gtrm ez - belli bir toplum da serm ayenin kilit biim leri ve birbirleriyle iliki leri, ancak aratrmayla belirlenebilir. Bu ynelim in bir sonucu da, serm ayelerin oalmas, buna bal olarak da Bourdieunn bu kavramsal akesinin deer kaybna uram asdr. Serm aye biim leri ekonom ik, kltrel, toplumsal ve sim gesel sermayey le snrl deildir; sadece birkan sayacak olursak, aile, din, ahlak ve devlet sermayesi de vardr. Ancak, sermaye olarak ik tidar biim lerin in tespiti derinletirildike, iktidar h er yerde
16 Bourdieu, insan sermayesi kuramclaryla arasnda, bir miklar dil ortaklnn tesinde Kemen hemen hibir benzerlik olmadn savunur (Bourdieu ve Wacquani 1992: 118). 115

grme, dolaysyla hibir yerde grmeme eilimi kendini gsLer ir -ik tid a r n bu ar yaylmasn, Bourdieu bizzal reddeder.17 Ne var ki, Bourdieu eserlerinin pek ok yerinde ekonom ik sermayeye kavramsal adan ncelik verir. Batl kapitalist toplumlarda kltrel sermaye ile ekonom ik sermaye arasnda ta rihsel bir kartlk olduunu dnr. 6. Blm de grecei miz gibi bu kartlk, sz konusu toplumlardaki iktidar iliki lerinin temel belirleyeni ilevi grr. Kltr piyasalar ekono mi piyasalarnn karsna zorlu bir rakip olarak km olsa da, Bourdieu kltrel sermayeyi her zaman ik in cil" ya da tbi bir sermaye biim i olarak grr.18 Kltr piyasalar ve kurum lan , ekonom i piyasalar ile kurum lan karsnda yalnzca g reli bir zerklik tar.19 nem li kltr piyasalarnn gelim e si, Bourdieuye gre, iktidar dengesinin byk irketlerden ya da devletten niversiteye kaymasna neden olm am tr. G n mz Fransasndaki sn f ilikilerine dair analizinde Bourdieu yle der:
Hkim kesim ler, an cak ve an cak, tabakalam ann e k o n o m ik ilkesi gerek h kim iyetin i gsterirse hkim olab ilir, ki zgl deer ile piyasa deeri arasndaki farkn zam an iinde kaybol ma eilim inde olduu kltrel retim in grece zerk alan n

17 Hana eserlerini Foucull'nunkilerden ayran temel unsurun bu olduunu sy ler; kendisi. Foucault'dan farkl olarak, iktidarn belirli kuramlarda daha fazla toplandn dnr (Wacquant 1993b). 18 Kapanma kuramclar kltrel olanaklarn birer iktidar biimi olduunu kabul etseler de, kltrel ve ekonomik olanaklarn nasl karlatrlaca konusunda ayrlrlar. Murphy (1988: 79). Bourdieu gibi, eitim vasflann birincil deil lrevscl bir dlama biimi olarak grr. Oysa Parkin (1971, 1979) eitini vasf larn neredeyse ekonomik sermayeyle bir tutar. 19 Marlin ile Szelenyi (1987), kltrel sermayenin greli zerklii fikrini eko nomik indirgemcciliken uzaklaan ve genel bir simgesel tahakkm kuramna ynelen" olumlu bir adm olarak degerlendirseler de, yeterli bulmazlar. Onla ra gre, Bourdicnn snfl toplumlara ilikin analizi, simgesel sisteme, kendi eletirel kuramm aklayacak kadar zerklik afetmemektedir. Martin ve Sze lenyi. Bourdicu nn eserlerinden esinlenmi olsalar da, onun klr iin kul land sermaye metaforunu reddederler. lkeleri belirleyenleri basit uygu lamaclardan" ayran kltrel pratikler iin simgesel hkimiyet" ifadesinin daha uygun olduunu, bylece ekonomik sermayenin iktidarna muhakkak t bi olmas gerekmeyen yeni bir tahakkm tipine iaret edildiim ne srerler 116

da bile, uzun vadede, ek o n o m ik ilke gerek h kim iyetin i gs terir (1 9 8 4 a : 5 8 3 ).

K lt r d ny as, z erk li in e ram en, ek o n o m iy e tbidir. Bourdieu (1 9 8 6 a : 2 5 2 ), ekonom ik serm ayenin [kltrel, top lumsal, simgesel sermaye gibij btn dier serm aye biim leri nin kkeninde yattm ve bunlarn aslnda ek onom ik ser mayenin dnm , klk deitirm i biim leri olduunu d nr. H er ey b ir yana, kltrel serm aye biriktirm ek iin ge reken zaman yatrm n, dolaysyla kltrel sermaye yatrm n salayan, ekonom ik sermayedir. ktisad yaplar kltr are nalarn belirleyici bir biim de ekillendirir, her ne kadar Bour dieu (1 9 9 1 c : 2 3 0 ) bu nedensel ilikinin dolaysz olduunu na diren savunsa da. Bourdieu (1 9 8 6 a : 2 5 4 , 1 9 8 7 b : 1 3 1 ) k lt rel serm ayen in , ekonom ik serm aye kadar istikrarl ya da evrensel bir ake o l madm da kabul eder. Kltrel serm aye daha istikrarszdr, nk eletiri ya da kuku nedeniyle birikim inin alt oyulabilir. Aileler ve bireyler asndan kuaklararas aktarm da kltrel sermaye ekonom ik sermayeye kyasla daha yksek risk altn dadr. Dahas, hisse ya da tahvilden farkl olarak, kirel ser mayenin (eitim vasflar biim i alm daki) kurum sallam de eri m zakere edilemez. O halde ekonom ik serm aye, aklc e kilde ynetilm esi, muhafaza edilmesi, aktarlm as ve hesaplan mas daha kolay bir sermayedir. Her ne kadar Bourdieu, Marksistleri kltr ekonom iye indirgem ekle suiasa da ve kendi eserlerinin ktisad belirlenim ciliin damgasn tad iddiala rn reddetse de, Caillenin syledii gibi, bu ynde bir indirge menin bir lde sz konusu olduunu dndren iddialar da bulunm aktadr.20 Deiik sermaye biim lerinin birbirine nasl evrildii de ay r bir m eseledir. Bourdieunn, iktidar ilikilerine dair sosyolo
20 Son eserlerinde Bourdieu (Bourdieu ve Wacquanl 1992), ekonominin son ker tede belirleyici olduu yolundaki daha nceki savlarn (Bourdieu 1977c) yu muatr. Artk, her ne kadar ekonomik alan u an en byk arla sahip olsa da. farkl alanlar arasndaki ilikinin tarihsel adan tamamen olumsal olduu fikrine daha yakndr. 117

jik incelem eye katklarndan biri de, kltrel, sosyal ve ekon o m ik serm ayenin birbirine evrilebilir olduunu ikna edici bir ekilde gsterm esidir. Ama serm aye biim leri arasndaki bu evrim , btn ynlerde eit derecede olanakl deildir. Sosyal ve kltrel sermaye, ekonom ik sermayeye kyasla birbiriyle da ha yakn iliki iindedir. G enelde, ekonom ik sermayenin k l trel ve sosyal sermayeye evrilm esi, tersinin gereklem esin den daha kolaydr. Bourdieu baz mallar ile hizm etlerin ek on o m ik sermaye araclyla daha dolaysz ve kolay bir biim de el de edilebildiini kabul eder. Ama baz mallar ile hizm etler de sadece sosyal ve kltrel serm aye araclyla elde edilebilir Bourdieu'nn (19 8 6 a : 2 5 2 ) eserlerinde vurgulad bir nokta dr bu. Yani, kltr ve toplumsal iliki alar birer sermaye b ii mi olsalar da, para ve m lkle tam anlamyla denk saylamazlar. Serm aye olarak k lt r fik ri, piyasa lop lu m larn d a k lt rel yatknlklarn ve olanaklarn ierdii iktidar boyutuna d ik kat ekm ek gibi nem li bir ileve sahip. Ayrca, karlatrm a l almalarda ele alnm as gereken baz sorunlar gndeme ge tiriyor. Daha nce de belirttiim iz gibi, Bourdieunn serm a ye kavram , kapitalist toplum sal ilikiler ile kapitalist olm a yan toplum sal ilikiler arasnda ayrm yapm asna im kn ver mez. Bourdieunn kapitalizm ncesi toplumsal form asyonlar da kltrel sermaye kavramn kullanm a biim i, bu kavram n, sz konusu toplumsal formasyonlardan ziyade piyasa toplum lanna uygun olduunu dndryor. Kapitalizm ncesi toplumlarda kltrel sermaye, nesnellem i ya da kurum salla m biim lerde deil, sadece iselletirilm i biim de kendi ni gsterir. Ancak, Bourdieunn bu noktada biim i vurgu lam as, kavram lar kullanrken benim sedii esnek ve stra te jik tutuma iaret etm ekle kalm yor, kltrel sermaye kavram nn kapitalist olmayan toplum lara tandnda zayf kaldn da gsteriyor. Kltrel sermaye kavram, yksek dzeyde farkllam top lum lar iin kullanlrken de snrl olabilir. Bourdieu bu kavra m , belli bir ulusal yksek kltr geleneine sahip bir toplum da gelitirdiinden, yksek kltrn hegemonya kurduu var
118

saym ile bu kavram arasnda ba vardr. Kltrel oulculu un daha yaygn olduu lkelere tandnda, kavram n reto rik gc ksm en kaybolmaktadr. Kltrel serm aye, hangi kl tr form larnn deerli olduu konusundaki yaygn bir m uta bakata iaret ettiind en, yksek kltrn F ran sadaki kadar baskn b ir rol oynam ad, ABD gibi o k geni ve farkllam a dzeyi yksek toplum larda ortak geer ake olm a ilevi de s nrl olacaktr (DiM aggio 1979; Lam oni ve Lareau 1 9 8 8 ). Dahas, eskiden gelenek ve statnn hkim olduu aile ili kileri gibi toplum sal iliki alanlarna piyasa ilikilerinin daha yaygn bir biim de nfuz ettii gelim i kapitalist toplum larda, sermaye biim lerinin birbirine evrilm e oran ok yksek ola bilir. Sosyal refah sistem lerinin gl olduu piyasa toplum larnda bu oran daha dk olabilir. Hal byleyse, serm aye b i im leri arasndaki evrim ve kur rnllerinden daha kapsam l bir aklam a erevesine ihtiya var dem ektir. Bourdieunn serm aye kavram , k ap italist toplum larn zglln ve bu toplumlar arasndaki nem li yapsal farkllklar analitik adan dikkate alma im knndan yoksundur. K ltrel piyasa m etaforunu n kullan lm as, k ap italist top lumlar ile zel m lkiyetin bulunmad devlet sosyalizm ine da yal toplum larn karlatrlm asnda karm ak sonulara gt rr. Tabakalam aya yol aan kaynaklan sermaye biim i olarak tanm lamak, temel dlanma kuralnn zel m lkiyet deil par ti yelii olduu, devlet sosyalizm inin geerli olduu toplum lar balamnda uygun bir genelletirm e deildir. Bourdieu'nn kltrel sermayeyle ilikili kavramsal dili, in san serm ayesi dilinden farkl olsa da, Karabel ile H alseynin (1 9 7 7 : 13) insan serm ayesi kuram yla ilgili d erin likli eleti rel gzlem lerinden btnyle m uaf tutulamaz. Karabel ile Halseyye gre insan sermayesi kuram:
iin in (becerisin d e ve bilgisinde som utlaan ) bir serm aye sa

hibi olduu ve (ken d in e) yatrm yapm a kabiliyeti olduu n ok


tasndaki sraryla, kapitalizm den yana bir id e o lo jik duyguya meyleder. Ne m lk sahibi olan, em einin ne sreci ne de r1 19

n zerinde denetim i olan cretli ii , tek ve c retkr b ir kav ramsal ham leyle, kapitaliste dnr.21

Bourdieunn dnyasnda herkes sermaye sahibi ve kr pe inde koan birer yatrm cdr. Kltrel kapitalist im gesi, deer verilen kaynaklara sahip olan bireylerin bu kaynaklar ekonom ik dllere evirebildik leri medya, sanat ve akadem i gibi alanlardaki belli m eslekler iin uygun olabilir. Bu im ge, ocu k larn n deer verilen ei tim tiplerinden yararlanm asn salamaya alan orta sn f aile m ensuplan iin de geerli olabilir. Ama sermaye m etaforu, ya trmda bulnm alanna imkn venneyecck kadar az sermaye sa hibi olan ya da hi sermayesi olmayan gruplar iin pek de uy gun deil. 7. Blm de greceim iz gibi, Bourdieu'nn ereve si ii snfnn ya da snf-al gruplarn incelenm esi asndan daha da elverisizdir. Bourdieu bu kavram, hkim ve orta s nflar ierisindeki farkllam ann sebeplerini tanmlam ak zere ok aydnlatc bir tarzda kullanr, ama ii snf iindeki taba kalamaya neredeyse hi dikkat gstermez.

Simgesel iddet ve sermaye kuram


Bourdieu'nn M arksizm le arasna m esafe koym ak zere ba vurduu nc yol. toplum sal eitsizliin yeniden retilm e sinde simgesel form larn ve srelerin roln vurgulam aktr. Bourdieuye gre geleneksel M arksist anlay, ekonom ik ve s nfsal yaplara fazla arlk vererek, gerek kapitalizm ncesi farkllamam toplum lardaki gerekse sanayi sonras farklla m toplumlardaki iktidar ilikilerinin simgesel boyutunu yete rince nemsemez. Bourdieu (1 9 8 9 c: 55 5 , 1990h: 1 2 2 -1 3 4 ) ge limi toplumlarda bile baat tahakkm tarznn, ak bask ve fiziksel iddet tehdidinden simgesel maniplasyon biim lerine
21 Kltrel sermaye fikrinin Amerikan sosyolojisinde, zellikle eitim alannda neden bu kadar hzla yank uyandrd hakknda fikir yrtlebilir. Bunun nedenlerinden bin, ABD'de eitimin ve eitimin yatnm olduu fikrinin muaz zam lde yaygnlamas olabilir. Baka bir neden de. faydac deerlerin pro fesyonel sosyolojinin byk ksmna hatr saylr derecede nfuz etmi olma sdr (Caill 1993; Goldner 1970: 61-87).

120

kaydn iddia eder. Kltr srelerinin, reticilerinin ve kurum larnn ada toplum lardaki eitsizlii srdrm esindeki rol zerine odaklanm asnn nedeni budur. O na gre ekono mik iktidarn yan sra, simgesel iktidar da m evcuttur. B ourdieu nn sim gesel iktid ar hakk nd aki d n cesi, sa nat olsu n, din, bilim ya da dilin kendisi olsu n, btn sim ge sel sistem leri kavram sallatrm a biim iyle ilintilidir. Bourdieu (1 9 7 7 d ) birka farkl kuram sal gelenei kullanarak olu tu r duu kapsaml sentezde, simgesel sistem lerin birbiriyle ilikili ama birbirinden ayr ilevi ayn anda yerine getirdiini iddia eder: bilm e, iletm e ve toplumsal farkllama.22 Sapir-W horf dil geleneinden, Kant-H um boldt-Cassirer fel sefe geleneinden, D urkheim 'n bilgi sosyolojisinden yararla nan Bourdieu, sim gesel sistem leri, yaplandran yaplar ola rak grr: Toplum sal dnyay dzenlem enin ve anlam ann ara cdr bu sistem ler. Bu anlamda, dil, m il, sanat, din ve bilim gibi farkl bilgi tarzlar, dnyay anlamann deiik yollarn temsil ederler. Dolaysyla bilisel bir ilev grrler. k in cisi, sim gesel sistem ler, isel m ant Sau ssuren dil iin, Levi-Straussun mit iin gelitirdii yapsal analizle kavra nabilecek yaplanm yaplardr. Sim gesel sistem ler, bir kl trn btn m ensuplarnca paylalan derin yapsal anlam la r ynlendiren kodlardr. Dolaysyla kavram sistem leri, ay n anda hem iletiim a r a la r hem de bilgi a r a la r ilevi g rr (Bourdieu 1971b : 2 9 5 ). Hem bilgi hem de iletiim arala r olarak sim gesel sistem ler, Durkheim n (1 9 6 5 ) iddia ettii gi bi, ahlak btnlem enin zorunlu koulu olan m antk b tnlemeyi salar. Yani simgesel sistem ler iletiim ve toplum sal btnletirm e ilevlerini yerine getirir. n cs , Bourdieunn zerinde en o k durduu nokta, simgesel sistem lerin bilisel ve btnletirici ilevlerinin yan s ra tah akk m a ralar olarak da ilev grddr. Hkim simge c i Bu sentezin cn iyi zetlendii yer. Symbolic Power" (Bourdieu 1977d) balkl
makaledir, ama bu tez. Genesis and Structure of the Religious Field" (1991b) balkl makalede ve Reproduction in Education. Society and Culture'da (Bour dieu ve Passeron 1977) daha ayrntl olarak ilenir 4-68. 121

sel sistem ler hkim gruplarn btnlem esini salarken, ezilen gruplar iin ayrm ve hiyerari yaratr ve tahakkm altndakileri, toplumsal ayrmlarn mevcut hiyerarilerini kabul etmeye sevk ederek toplumsal tabakalam ann meruluk kazanm asn sa lar (Bourdieu 1977d: 114 -1 15 ). Dolaysyla siyas bir ilev grr. Bourdieu bylece inac ve yapsalc bak alarn birleti rerek, btn sim gesel sistem lerin bilisel, iletiim sel ve siyas boyutlarn sk biim de birbirine balayan bir simgesel iktidar kuram ortaya koyar. Bu kuram, Bourdieunn simgesel tem sil ler ile toplumsal yaplar arasndaki ilikiyi dert edinm esi sonu cu ortaya km tr - 19 60 larda Fransz M arksistler ile yapsal clar arasndaki temel tartm alar bu mesele etrafnda dner. Bu kuram ayn zamanda Bourdieunn hkim kltr zerindeki vurgusuna da iaret eder. Onun eserlerinin hibir yerinde tbi konum daki kltrel sistem lere ynelik benzer bir ilgiyle kar lamayz - bunlarn, hkim sistem in rntlerini yanstt id dias hari (Bourdieu ve Passeron 1977: 23). Bourdieu, simgesel sistem lerin bu ilevini saptarken, sim ge sel formlara ilikin bir sosyoloji ve sim gesel iddet ile sim ge sel sermayeye dair bir kuram gelitirir. Bu ikisi yer yer rtp i ie gem ekle birlikte, birbirinden nispeten ayr analitik ge limelerdir. nce sim gesel form sosyolojisini ele alacak, sonra simgesel iddet ve sermaye kuram n inceleyeceiz.

Simgesel form sosyolojisi


Bourdieu, sim gesel form so syo lo jisin i gelitirirken , byk lde Fransz yapsalclndan ve onun dilsel modelinden ya rarlanr. Saussure un dil m odelinden yararlanarak, dille ba layarak sim gesel s relerin ve sistem lerin tem el m antnn, ikili kartlklar biim inde farkllklar ve ayrm lar tesis etm ek olduunu syler. Bu, fark llk m an t, farkllam sapm a m antgdr (Bourdieu 1991 c: 2 3 7 ).23 Bu bak asyla sim ge
23 Burada. Jakobson'un (1956) fonolojinin ikili kartla dayal mantyla ilgili iddiasnn etkisi acktr. Bu ayn zamanda Levi-Straussun (1966) insan beyni ne atfettii teme! ilemsel Ornldr. 1 22

sel sistem ler, tem el ietme ve dlama m ant zerine kurul mu snflandrm a sistemleridir. Btn simgesel sistem ler, ey leri kart snflar arasnda blp gruplandran ve bylece ier me ve dlam a ikili mant araclyla anlam lar douran bu temel snflandrm a mantna gre iler. Simgesel sistem lerin mant, ender/yaygn, iyi/kt, yksek/dk, i/d, eril/diil, sekin/baya gibi, dzenlenmi bir dizi temel ikili ayrm ina eder ve bunlar btn zihinsel faaliyetlerim izin temelinde ya tan ilkel snflandrm alar olarak ilev grr.24 Bourdieu'nn (1 9 8 4a: 4 6 8 ) kendi ifadesiyle:
B elirli b ir toplum sal form asyon d a b t n failler b ir dizi te m el alg em asn paylarlar; bu alg em alar, envai eit pra tik alannd a insanian ya da nesneleri snflandrm ak ve n ite lendirm ek zere yygn biim de kullanlan birbirine kart s fat iftleri eklinde nesnclctirm elerin balanglann gsterir. Yksek (y ce, asil saf) ve dk (baya, alt, silik); m anev ve madd; ince (zarif,latif) ve kaba (hantal, iirilm i, i, yontul m am ); hafif (incd ikli, canl, keskin zekl, becerikli) ve ar (yava, budala, dugun, zorlama, sakar); zgr ve zorunlu; ge ni ve dar ya da bka bir boyutta b iricik (nadide, farkl, se kin, m stesna, benzersiz, grlm em i) ve yaygn (sradan, ba nal, nem siz, deersiz, ru tin ); parlak (zeki) ve skc (silik, be lirsiz, vasat) arasrdaki kartlklar a, kabul eddegelen btn srad anltk lan n metrisidir, nk arkalannd a toplumsal dze nin tam am yatar.

Bu ikili kartlklar toplumun btn m ensuplannea payla lr, kkenleri itibariyle toplumsaldr, sosyal hayatta iktidar ili kilerini glendirm ek zere kullanlrlar. Bunlar sosyal hayat taki gndelik snflandrm alann temel talardr. Ancak, sra dan dilin ierdii, yarkodifiye edilmi bu kartlklar, niha yetinde daha tem el bir kutuplamaya balanr: Hakim/tbi iki24 Terim Durkheim ile Mass'a ait (1963). Bourdieu kendi simgesel form kura mn, Durkhem ile Mausn, toplumsal hayatn temel bilisel yaplarm be lirleme taanlarnn gcliirilmesi olarak grr. 7. Blm de greceimiz gibi Bourdieu, snflandnnamcadelelcrini" snf mcadelelerinin ifadesi ola rak dnerek, Durkhcin ile Maussu Marx'la birletirir. 1 23

ligi kartlna. Bu, btn ikili kartlklarn asl kaynadr." Bordieunn yapsalc yntem i, toplum hayatndaki tahak km n derin yap sn ortaya karm a am acna yn eliktir. Bourdieu hayatn ok eitli alanlarnda, bu temel kutuplam a nn eitli perm tasyonlarna rastlandn gstermeye alr. rnein, hkim/tbi temel kartlnn perm tasyonlarndan biri olarak hafif/ar kartln ele alalm. Bourdieu, F ran sz eilim sistem inde bu kutuplam ann, akadem ik sluplarn deerlendirilmesini yaplandrdn saptar: Hafif sfat, olumlu deer atfedilen burjuva akadem ik performansn, ar ve ada l orta snf ve altsnf akadem ik slubundan ayrr.25 Tiyatro da hafif/ar kartl, hafif, yapm acksz burjuva tiyatrosunu ar, zorlam a ve daha entelektel eserlerden olumlu bir ek il de ayrt eder. Bazen deerler tersine evrilebilir, hafiflii daha ciddiyetsiz ve derinliksiz entelektel ura biim leriyle, ar lysa daha saygn, nem li, akadem ik formlarla zdeletiren entelekteller arasnda olduu gibi (Bourdieu 1984a: 4 6 9 ). Bu ve benzeri ikili kartlklar, farkl toplumsal dnyalarda bam baka anlam lar kazanabilir. Yine de hepsi, bir sahadan dieri ne m antk benzeim ler olarak ilev grr ve rtk biim de, en temelde yatan deimez kartla, hkim ile tbi arasndaki kartla iaret eder. Yapsalc d ilbilim ve g stergebilim , tem el kltrel k u tu p lam alarn eitli sim gesel sistem lerde ifade bulduu a n alo jik dnm lere ve perm tasyonlara odaklanr. Bu tip bir ana liz, kavramsal sistem lerin isel dzenleniine dikkat eker, ama gsterge sistem lerinin kayna m eselesini gz ard eder. A n cak, Bourdieu, D urkheim n izinden giderek toplumsal yaplar ile bilisel yaplar arasndaki ba vurgular. Toplum sal faille rin toplumsal dnyayla ilgili pratik bilgilerinde hayata geirdi i bilisel yaplar, iselletirilm i, som utlam toplum sal ya plardr, der (4 6 8 ). Toplum sal yaplar, bireylerin ve gruplarn bilisel yaplarna nakedilm itir; bireyler ve gruplar, kend ile
25 8. Blm'ck Bourdieunn (1989c: 19-47), "parlak/ciddi" kartlnn Fran sz okullarndaki akademik deerlendirmeleri nasl yaplandrd hakkndak ampirik bulgularn inceleyeceiz.

124

rini de snflandran kategoriler araclyla toplum sal dnya y snflandrm ak suretiyle, farknda olmadan toplum sal dze ni yeniden retirler.26 Bourdieu, D urkheim dan farkl olarak, sim gesel sistem lerin basite toplum sal gereklii yansttn ne srm ez; seilm i gstergeler ve sim geler ile belirli toplum sal ilikiler arasnda, rnein belirli deerler ile toplumsal snflar arasnda bire bir m tekabiliyet kurm aya almaz. Bourdieu, yapsalclarn antipozitivist tavrn benim ser: Bilisel sreler araclyla kurulan ikili ayrm larn, toplum sal gereklii dolaysz biim de yanst madklar iin temelde keyf olduklar grn savunur. An lamlar, gstergeler arasndaki kartlklar yoluyla oluur, ama belirli bir sim ge ya da gsterge ile belirli b ir toplum sal feno men arasndaki balant keyfdir. Anlamlar, gstergelerin kendi iindeki zelliklerden deil, birbirlerinin farkn ortaya karan kartlk ilikileri araclyla oluur. Bu, Bourdieunn herhan gi bir toplumsal dzende hkim olan kltrel standartlarn te melde keyf olduu iddiasna bilisel bir temel salar. Bourdieu, bir toplum daki bu tr standartlar kltrel k ey flik ler diye adlandrr - btn kltrel sistem lerin, temelde belirli grupla rn faaliyetlerinden ve karlarndan doan tarihsel birer insan inas olduuna ve gruplar arasndaki eitsiz iktidar ilikilerini m erulatrdklarna dikkat eker (Bourdieu ve Passeron 1977, 1. cilt: Foundation o f a Theory o f Sym bolic V iolence). Bourdieu toplumsal etkilerin tesinde herhangi bir evrensel bilgi, evren sel deer, evrensel inan olabilecei iddialarn reddeder.27 A ncak, Bourdieuye gre sim gesel sistem ler toplum sal ger eklikleri dolaysz biim de yanstm am alar bakm ndan key f olsalar da, toplum sal sonular bakm ndan hi de keyf de ildirler. Simgesel ayrm larn bu temel mant, kltrel ilevin
- 6 Bourdieu bu iselletirilmi yatknlklar kmesine habitus adn verir, bu kav ram 3. Blm'dc inceleyeceiz. 27 Ancak. Bourdieu (1990c: 181) radikal kltrel greciligi de reddeder, zira top lumsal gruplarn ve bu gruplara tekabl eden kltrel etkinliklerin birbiriylc kyaslanabilir olmadn, iktidar kabiliyetleri bakmndan hiyerarik bir ekil de dzenlendiklerini iddia eder. Yine de, eserlerindeki baat ynelim, hakim gruplarn kltrel meruiyet iddialarn "grellletirmck'tir. 1 25

yan sra, toplumsal ve siyas ilev de grr; bireyler ve gruplar arasndaki eitliksiz ve hiyerarik dzenlem eleri farkllatrp merulatrmaya yarar. Kartla dayal ilikilere arlk veren yapsalc m antn, yalnzca dil gibi (Saussure), m it gibi (Levi-Strauss), sylem gibi (Foucault) simgesel sistem ler iin de il, toplumsal ilikiler iin de geerli olduunu ve bu sim ge sel sistem lerin zaten toplum sal ilikilerin az ok dnm ifa deleri olduunu ne sren Bourdieu (1983a: 3 1 4 ), kendi yak lamm nde gelen dier Fransz yapsalclannnkiden ayrr. Bourdieunn simgesel form kuram , aslnda simgesel sistem le rin toplum sal ve siyas h u llau m larm a dair bir kuramdr. Bourdieu'ye gre yapsalc gstergebilim in de D urkleim m k o le k tif te m sille r k avram nn da tem el so ru nu , rt k b ir kon sen s s kuram n ierm elerid ir. Daha nce aktard m z alntnn da gsterdii gibi, Bourdieu belirli bir toplum sal for masyonda btn faillerin bir dizi temel alg em asn paylatk larn kabul etse de (1 9 8 4 a : 4 6 8 ), simgesel sistem lerdeki iki li kutup m antnn farkllatrn roln vurgular. O nun asl derdi, simgesel ayrm n ikili mantnn ayn zamanda toplum sal dnyay kavray tarzmz da belirlediine dikkat ekm ek tir; bu m antk bizi, toplumsal dnyay ayn ikili kutup m ant erevesinde dzenlem eye, bylelikle hem toplum sal hem de bilisel ayrmlar yapmaya yatkn hale getirir. Bu bilisel ay rm lar, m antk gruplandrm alar da toplumsal gruplandrm a lar da ikili hale getirerek, simge dzeyinin yan sra toplumsal dzeyde de ierm e ve dlama biim leri yaratr, bylece hem m antk snflandrm alar hem de toplum sal snflandrm alar do urur. Bu tr ayrmlar, dnyay alglamamz ve ona anlaml bir dzen vermemizi salayan snflandrm a m ercekleri haline ge lir. Ayrm [sekinlik] kelim esinin ikili anlam nn iaret etti i gibi, bu temel m antk simgesel iktidarn niteliini net bir e kilde tanmlar: Ayn anda hem kavramsal hem de toplumsal ay rm clk yapma eylemi. O halde, simgesel tem sillerin snflandrm a mantnn top lumsal ilevi, sz konusu toplum sal gruplarn hiyerarik ola rak farkllatrlm as, dolaysyla m erulatrlm as lsnde.
126

siy as bir etki yaratr. kili simgesel ayrm lar toplum sal ayrm lara tekabl eder ve simgesel snflandrm alar toplum sal hiye rarinin ifadelerine dntrr. Zihinsel yaplar ile toplumsal yaplar arasndaki iliki, bilisel ve iletiim sel yetilerim ize dam gasn vuran ikili m antk araclyla srdrlr ve ayn zam an da grup mensuplaryla grubun dndakiler arasnda toplumsal ayrm lar yaratan bir tr harita salar. Bir boyut ile dieri ara snda korelasyon vardr: Toplum sal ayrmlar, bilisel srelerin ikili kutup m antyla iselletirilir ve yaplandrlr. Simgesel sistem ler, bilisel ikili kutup mant ile toplum sal dlam a ve ierme mant arasndaki balantnn kurulduu dikey snf landrm a biim leri olarak dnlebilir (Sch w artz 1 9 8 1 ).28 Simgesel snflandrm alarn ikili mant, grupii/grupd ili kilerin bilisel bir boyutta lem ellendirilebileceini dndrr. Bunlar kesien toplumsal ve bilisel ayrm lardr.29 Bourdieuye gre bu, yalnzca ilkel m itolojinin ya da dinin deil, btn sim gesel sistem lerin temel bir zelliidir ve ada sek ler zihnin, izine rastlayaca son yer olduunu dnd bilim ve felse fe iin de geerlidir.30 Bourdieu, yapsalcln ne srd gibi, sosyal hayatta iki li kutuplar halinde farkllamaya dayanan bir derin yap ol duunu kabul eder. A ncak, ikili kodlarn kltrn temel ya p talar olup olmad ak deildir, nk gndelik pratikler her zaman bu tr net ayrmlarn damgasn tam az. rnein, bir anlam kategorisinin bir dieriyle i ie getii durum la ra sk rastlanr (G eertz 1 9 7 4 ). Dahas, Bourdieunn toplum
28 Bu izlekle ilikili olarak. Bourdieunn son eserlerinde vurgulad noktalardan biri, gruplarn oluumunda simgesel iktidarn oynad roldr. Bourdieu'ye g re grup kimlii, hana kolektif bir varlk olarak grubun var olmas, simgesel ik tidar kullanlmasna baldr. yle der: En mkemmel biimi altnda simge sel iktidar, gruplar oluturma ve onlar kutsallatrma ya da kurumsallatrma iktidardr (zellikle kurum rilclteriylc, ki evlilik bunun paradigmalik rnei dir) ve nceden sadece rtk biimde var olan bir eyi nesnelemi, kamusal, formel halde var etme iktidarndan oluur" (Bourdieu 19871: 14). 29 erme ve dlama srelerinin bilisel boyutu, sosyal kapanma kuram asn dan henz ilenmemi zengin bir alandr. Bkz. Murply 1988. 30 Bourdieu (1984a: 468-469, 596) "hkim tarih felsefesinin merkezinde yalan 'b iricik ile oul arasndaki kartln, siyasetteki elit/kille kartlnn biim deitirmi hali olduunu syler. 127

sal hayatn evrensel bir olgusu olarak kabul ettii, kadn/erkek ikili kartlyla temsil edilen toplumsal cinsiyet simge dze ni pratikte hem kat bir biim de dayatlr h a n d e direnile kar lanr. Toplum sal cinsiyetin damgasn tayan pratiklerin o k luu, toplumsal cinsiyetin kendisini meydan okunan bir kim lik haline getirir. Bourdieun in yapsalc bak as bu noktay dikkate almaz (M cCall 1992). Bourdieu simgesel iktidar kuram n gelitirirken yapsalc bir gsterge ve sim ge kuram ndan yararlansa da, bu iktidarn kay nan simgesel sistem lerin kendi iinde deil, toplumsal yap larla ilikilerinde bulur. ktidar, bizatihi kelim elerde veya sim gelerde deil, kelim elerin ve onlar kullanan kiinin m erui yetine duyulan inanta yatar. Bourdieuye gre simgesel ik ti dar fikirlerin gcne deil, toplum sal yapyla olan ilikilerine dayanr. Simgesel iktidar bu iktidar kullananlar ile ona m a ruz kalanlar arasndaki belirli bir iliki iinde ve bu iliki ta rafndan" tanm lanr - yani tam da inancn retildii ve ye niden retildii alann yaps ierisinde tanm lanr (Bourdieu 1977d: 117).

Simgesel iddet ve sermaye


Bourdieunn M arksizm le arasna m esafe koym asn sala yan nc n okta, m eruiyet tem sillerin in, iktidarn kulla nlm asndaki ve s rd r lm esin d ek i k atksn vurgulam as dr (Bourdieu ve Passeron 1977: 5). iktidar kullanm nn, he men hemen her durumda, bir biim de merulatrmay gerek tirdiinin altn izer (9 -1 0 ). O nu asl ilgilendiren, meruiyet araclyla tahakkm kurm a gcdr; bunun, sn f ilik ileri nin im entosu olduunu savunur. Tabii ki M arx bu rol ideo lojiye atfeder, Bourdieu de simgesel sistem lerin bu siyas ilevi ni kabul eder. Ama o, iktidar ilikilerinin kurulmasnda ve sr drlm esinde, sorgusuz sualsiz kabul edilen varsaymlarn ve pratiklerin oynad etkin rol vurgular. Pratik kuram nn, kar kavramn kltr de iine alacak ekilde geniletm esi gi bi, simgesel iktidar kuram da, btn iktidar biim lerinin me
128

ruiyeti gerektirdii iddiasyla kltr kar alann iine alacak ekilde geniletir. Bourdieuye gre id eo lo ji, ya da sim gesel id d et, ek o n o mik ve siyas iktidar klk deitirmi, sorgusuz sualsiz kabul edilen biim ler altnda tem sil ederek toplumsal dnyay anla may ve uyarlamay salayan aralar dayatma gcdr. Sim ge sel sistem lerin simgesel iktidar uygulayabilmeleri iin , o ikti dara maruz k aldklarn , hatta kendilerinin de o iktidar kul landklarm grm ek istem eyenlerin ibirlii arttr (Bourdieu 1991c: 164). Bourdieu simgesel iddet ifadesini kullanm akla, ezilenlerin ezilme koullarn nasl meru grdklerini vurgu lar (Bourdieu ve W acquant 1992: 167). Sim gesel iktidar, hem tahakkm kurann hem de tahakkm e urayann rzasn sala yan bir m erulatrm a gcdr. Bourdieu (1 9 8 7 f: 13) simgesel iktidar dnya kuran iktidar olarak grr, nk toplum sal dnya ve bu dnyann nasl blnecei hakkm daki meru gr dayatma gcn ier mektedir. Simgesel iktidar, m evcut ekonom ik ve siyas ilikile ri m erulatrd iin, eitliksiz toplumsal dzenlem elerin bir kuaktan dierine yeniden retilm esine katkda bulunur. ok nemli bir pasajda Bourdieu yle bir tanm nerir: Simgesel iddet kullanmay salayan her iktidar, yani gc nn aknda yatan iktidar ilikilerini gizleyerek anlam dayatabilen ve bu anlamlan meru gsterebilen her iktidar, bu iliki lere kendi zgl simgesel gcn de ekler (Bourdieu ve Passeron 1977: 4). Dolaysyla Bourdieuye gre simgesel iktidar, ekonom ik ve siyas iktidar m erulatrr, ama onlara indirgenem ez. Bourdieunn kltre bak ile ortodoks M arksizmin styap anla y arasndaki fark budur. ik tid ar k u llanm hem en hem en h er durum da, tem eld eki keyf niteliinin yanl tannm asna yol aacak b ir m eruiye ti ya da hakllalrm ay gerektirir (Bourdieu 1989c: 3 7 7 ). Yanl' tanma Bourdieu iin kilit bir kavramdr; Marksist gelenekteki yanl b ilin kavramna benzer, bir pratik kmesi iinde
129

ki ekonom ik ve siyas karlarn inkrna iare eder.31 Yan l lamna. Bourdicunn bn eylemlerin kara dayand sa vyla balantldr. Kltr alanndakiler bala olmak zere b tn pratiklerin altnda yatan kiisel kar mant, karszlk mant sanlr. Simgesel pratikler, pratiklerin kara dayal ni teliinin dikkatlerden kam asna yol aar ve bylece karsz fa aliyetler gibi srdrlm elerine katkda bulunur. Bu yanl alg sz konusu pratikleri m erulatrr, bylelikle iinde bulunduk lar toplumsal dzenin yeniden retilm esini salar. Faaliyetler ve olanaklar, tem ellerindeki madd karlardan soyutlandkla r ve karsz faaliyetler ya da olanaklar sanldklar lde, sim gesel iddet, yani meruiyet kazanrlar. Kapitalizm ncesi farkl lamam toplumlarda bu durum neredeyse istisnasz bir biim de gcerlidir; Polanyinin (D alon 1968, 1944) gzlemledii gi bi bu toplumlarda madd hayal toplumsal ve kltrel dzenle melerden oluan karmak bir matrisin iine gmldr. Bourdieu (19901: 118) Kabildeki saha aratrmasnda, etkinliinin gerek ilkesini tannmaz hale getiren bir dntrmeyle tannr kinmadg] takdirde, ekonom ik sermayenin bile ilev grem e diini saptamtr. Dar anlamda ekonom ik olan, kendini zerk biimde ifade edemez, simgesel forma evrilmesi gerekir. Dola ysyla madd ya da ekonom ik iktidarn yan sra simgesel ikti dar da mevcuttur. Kiisel karn karszlga dnm esinden yarar salayan bireyler ve gruplar, Bourdieunn simgesel ser maye" adn verdii eyi elde ederler. Simgesel sermaye inkr edilmi sermayedir (c.g.e.); temelde yatan kara dayal ilikile ri, karsz uralar kisvesine brndrr.32 Bourdieu sim gesel serm aye kavram n ilk olarak K abilde ki kyl toplum una dair aratrmasnda gelitirmitir. Burada.
31 Bourdieu (1986a: 107, 298: 1990h: 242-243) yanl tanmay Freud'un Vcniimg kavramna benzer bir anlamda inkr a denk grr, ama ona gre inkar. Freud'un betimledii ruhsal srelerden ziyade simgesel emek araclyla ortaya kar.

32 Bourdieu (1977c: 183) yle yazar: Fiziksel ekonomik' sermayenin klk de itirmi, dolaysyla dnm bir biimi olan simgesel sermaye, ancak ve an cak, son tahlilde etkilerinin kayna da olan madd' sermaye biimleri altnda ortaya kt olgusunu gizleyebildii lde tam anlamyla etkide bulunabilir 1 30

Bourdieunun (1 9 9 0 h : 1 1 4 ) iyi niyet ek onom isi dedii sistem altnda, m allarn hkim dolam biim i, ak piyasa m badele si yerine m ad d ve sim gesel arm aan dei tok u un a d ayanr. Simgesel serm ay en in n e m i, ek onom ik serm ayeyi g r n rd e olum suzlam asnda yatar. Sim gesel serm aye, ik tidar olarak de il, bakalarnn tannm a, itibar, itaat ya da h izm et ynndeki m eru talepleri olarak alglanan bir iktidar b iim id ir.33

Bourdieu, b t n eylem lerin kara dayal olm asnd an te, pek o k eylem in a n c a k kara dayal niteliinin yanl tan n mas sayesinde baaryla gerekletirilebildiini iddia ederek, bu tezini daha genel b ir dzeye tar. Kiisel kar arayndan kaynaklandklar tannd takdirde, pek o k pratiin srdrlem eyeceini iddia eder (Bourdieu 1986a: 2 4 2 -2 4 3 ). rn e in armaan dei tokuu ilem i, dei tokuun nesnel 'nekanizmasnn gerekliinin (bireysel ve kolektif dzeyde) yan l tannm asn gerektirir (Bourdieu 1977c: 5 -6 ). Eylem , sunfci aktrler kendi karlarnn peinde kouyorm u gibi ortaya kar, nk eylem, davrann istatistiksel dzenliliklerini he saplayabilen dardan bakan sosyologa bu ekilde grnr. Sanki aktrler kendi eylem lerinin tad kara dayal niteli i kendilerinden saklam ak iin birbirleriyle anlam gibidirler. Bourdieu yle der:
H er ey yle b ir tarzda vuku b u lu r ki. san ki faillerin pratii, ze llik le zam an m an ip le etm eleri, sad ece p ratik le rin in a l tndaki hakikati kendilerinden ve bakalarndan gizlem e kay gsyla d zen len m itir - aslnda bu h akikati g r n r klm ak i in , an iro p o lo u n ina etti i m od ellerd e zam an d m o d e lin yerine zam an iind e ve zam an araclyla ileyen b ir em a koym as yetm ektedir.

Eylem zaman iinde ve byk lde rtk, sorgusuz sualsiz kabul edilen bir dzeyde meydana geldiine gre, aktrler ey lemlerinin nesnel sonularn yanl tanrlar, ama bunlar sosyal bilim cinin gznden kamaz.
33 Bu kavramla ilgili kilit formlasyonlar iin bkz. Bourdieu 1972: 2 2 7-243, 1977c: 1 7 1 -1 8 3 .1989c vc 1989h: 112. 131

Bourdieu simgesel sermaye kavramn, yksek dzeyde fark llam ann sz konusu olduu ada toplum lar iin de kul lanr. G elim i san ayilem i lk elerd e ekon om i hayatn d i er ynlerinden farkllam olsa da, yine de m eruiyete ih ti yac vardr. itir eklindeki gereki tavr, yaplan ii say g n b ir gerekeye dayandrm adan ie yaramaz. Hatta B o u r dieu, vahi kapitalizmin ilk evrelerinden gelimi sanayi ve sa nayi sonras toplum lara gei srecinde, simgesel iktidarn ve sim gesel sermayenin daha o k arlk kazandn iddia eder. G erek ilk haydut baron giriim cilerin hayrseverlii, gerek se kapitalist ailelerin prestijli eitim kurum larna yapt yat rm larn artmas, ekonom ik serm ayenin yan sra simgesel ser maye biriktirm e abalarnn kantdr. Bugn kapitalist aileler, vergi ve veraset kanunlarndaki deiikliklere karlk, servet lerini gelecek kuaklara aktarmay merulatrmak zere yk sek renime giderek daha fazla yatnm yapyor (Bourdieu ve Saint M artin 1 9 7 8 ). D ahas, zel sektr n hayr ileri, rn e in ABDde kamu yayncl alanna yaplan balar, giriim cilerin simgesel m erulatrm aya ne kadar nem verdiklerini gsterir. Kiisel kazan kapitalist toplum larda genelde madd birikim biim leriyle ilikilendirildiinden, hayr ileri, bilim , din ve sanal alanlarnda yrtlen simgesel faaliyetlerin yerle ik karlardan uzak olduu dnlr. Hatta hayrseverlik ve kr am ac gtm eyen sektrler, belirli ekonom ik karlar ka mu yararna ynelik simgesel tannm a biim lerine dntre rek m erulatrr. Bourdieu (1 9 9 0 h : 133) kr amac gtmeyen sektrdeki genilem enin ekonom ik serm ayenin simgesel ser mayeye dntrlm esinden kaynaklandn savunur, bylece hkim gruplar faaliyetlerine kamu nezdinde itibar kazan drm olurlar. O halde Bourdieye gre sim gesel sermaye iktidar ilikileri nin simgesel fonnlar araclyla merulatrlm asndan sz et menin bir yoludur. Simgesel serm aye, hkim gruplarn, sm r mantna h ibir ey borlu deilm i gibi grnen bir 'g venilirlik' sermayesi elde ettikleri meru bir birikim " biim idir (Bourdieu 1977c: 1 97). Bourdieu, hkim gruplar ile tbi grup
1 32

lar arasndaki tabakalam a ilikilerine dair analiziyle balant l olarak, sim gesel serm ayeyi tbi grubun hkim gruba verdi i bir tr avans olarak grr: Bu sre, tbi grup, hkim gru bu tanm ann ve ona m eruiyet kazandrmann kendi karm a uygun olduunu sand srece devam eder. Simgesel sermaye, toplum sal saygnln yan sra madd servetten kaynaklanan kolektif bir in an , bir gven sermayesidir. Simgesel sermaye, madd sermaye gibi biriktirilebilir, belirli koullar altnda ve belirli kurlarda madd sermayeyle mbadele edilebilir. Bourdieu (1 9 8 0 c: 6 1 ), Cezayirdeki ilk etnografik a lmas hakknda yle der: Simgesel fenom enlerin ekonom i sini yazmak ve kltrel mallarn retimi ile dolam nn zgl mantn incelem ek istiyordum . Genel erevesindeki bu un sur, simgesel serm aye ile ekonom ik sermayenin birbirinden ay r, ama belli koullar altnda ve belli kurlarda birbirine evrile bilen, kendine zg dinam iklere sahip iktidar biim leri olduu eklindeki temel iddiasna dayanr. Yani Bourdieunn aratr ma program , sim gesel m allarn retim i ve tketim i, simgesel kr aray, simgesel sermaye birikim i, simgesel serm aye ve ik tidar ile dier sermaye ve iktidar biim lerinin birbirine evril me tarzlar hakkndaki incelem elere dayanr. Farkl sermaye biim leri arasndaki iliki konusunda, bu b lm n banda deindiim iz sorun, sim gesel serm aye kavra myla birlikte daha da karm aklar. Simgesel serm aye dier sermaye biim lerinin baarl ekilde kullanlm asyla elde edilir (Bourdieu 1990h : 1 2 2 ). Dier sermaye biim lerinin m eruluk kazand bir durum gibi grnr simgesel serm aye; dier ser maye biim leri, tem ellerinde yatan madd ve kara dayal n i teliin zerini rten sim gesel bir tannmayla donandklarnda zel bir simgesel etki kazanrlar. O zaman, ekonom ik ve k l trel serm aye gibi farkl serm aye trlerinin, farkl toplum larda kendilerine zg simgesel sermaye tipleri olabilir. Hal byleyse, serm aye ad altnda yeterince kavram sallatrlam ayan, i ie gem i iktidar boyutlar sz konusu dem ektir. Bourdieu bir yerde, sosyal sermaye ile simgesel sermayenin byk l de kesitiini, hatta ayrt edilm elerinin neredeyse im knsz o l
133

duunu kabul eder.34 O halde, m erulatrm ay, ekonom ik ve kltrel iktidar gibi serm aye" adn alabilecek baka bir ikti dar biim i gibi dnmek ne derece uygundur? Caille gibi eletirm enler, Bourdieunn simgesel sermayenin inkr edilm i serm aye olduu iddiasn, sim gesel serm aye nin eninde sonunda klk deitirmi bir ekonom ik sermaye bi im inden baka bir ey olmadnn kant olarak grrler. Ne var ki bu yarg, Bourdieunn dncesinin karm aklna b yk hakszlktr. G rdk ki Bourdieu ayn zamanda, kaba kuv vetin ya da madd varln, iktidarn etkili bir biim de kullanl masnda genellikle yeterli olm adn savunmaktadr. O na gre madd ya da siyas iktidarn uygulanmasnda meruiyet olm az sa olmaz bir rol oynar. Madem etkili bir ekilde kullanlm ala r meruiyeti gerektiriyor, madd kaynaklarn ve fiziksel kuv vetin mutlak nem ini vurgulamak pek anlaml olmazd. O hal de diyebiliriz ki Bourdieu gerekten de sermaye biim leri ara snda bir hiyerari kurar ve madd sermaye onun iin en tem e lidir, ama siyas ve ekonom ik iktidarn etkili bir biim de uygu lanmas iin simgesel iktidarn art olduunun da altn izer. Onun eserlerinde var olan bu iki yn de vurgulamak gerekir.

Simgesel emek
nsan eyleminin kara dayal boyutu, karsz ideolojiye na sl dnr? 2. Blm de B ou rd ieu nn bu soruya W eb erin din nderlik sosyolojisinden yararlanarak cevap verdiini sy lemitik. Uzmanlarn din em ei, zgl gruplarn belirli top lum sal var olm a koullarna dair din kavraylar yaratr. D a ha genel olarak Bourdieu (1 9 7 7 c : 171, 1980a: 191) bu soru ya, simgesel emee, zellikle uzmanlam simgesel reticilerin (yani entelektellerin) em eine dikkat ekerek yant verir; bu simgesel em ek, akrabalk, kom uluk, i gibi karl toplum sal
34 Bourdieu (1986a: 257), gruplarn otoriteyi nderlere ve temsilcilere devretme si rneinde sosyal sermayeyi ele alrken, bir dipnotta yle der: Sosyal ser mayenin, her zaman simgesel sermaye ilevi grmesine neden olacak kadar mutlak biyimde bilginin ve kabullenmenin hkmnde olduunu sylemeye bile gerek yoktur."

134

ilikileri seim e bal ilikilere ya da smr ilikilerini meru ilikilere dntrr. Simgesel em ek, karl ilikileri karsz anlamlara dntrerek ve keyf iktidar ilikilerini eyann ta biatym asna m erulatrarak simgesel iktidar retir (Bourdieu 1 9 9 0 h :1 1 2 ). Bourdieu simgesel em ein, toplum sal haya tn yeniden retilm esinde ekonom ik sermaye kadar nem li ol duunu dnr. Dolaysyla sosyolojinin grevi udur:
Farkl serm aye trlerinin sim gesel serm ayeye deim esini y nelen d nm yasalarn; bilh assa, n esn el olarak ie rd ik le ri id deti tan n r ve yanl tann r hale getirip b ylece onlar sim gesel iktidara d ntrerek iktidar ilikilerinin gerek bir tzdeiim ini salam ak sureliyle grnrde hi e n e rji harca m adan gerek etk iler yaratabilen yanltm a ve biim d eitir m e (tek kelim eyle, rtmece) em einin yasalarn [tarif emek|.

Bourdieu, kltr reticilerinin (sanatlarn, yazarlarn, retm enlerin ve g azetecilerin), sim gesel em ek araclyla sim gesel sermaye reterek toplumsal dzenin m erulatrlm asnda kilit rol oynadklarn dnr. Bourdieu (1 9 7 1 d , 1 9 85d ), gerek m ateryalist gerekse idealist kltr grlerinin, uzman lar ordusunun tarihte simgesel sistem lerin retim inde stlen dikleri grece bamsz rol gz ard ettiini ne srer. Kltr reticileri, kltr ile sn f arasnda, altyap ile styap arasn da, kendi karlarnn yerlemi olduu kltr piyasalar -y a da alanlar- tesis ederek dolaym salarlar. Bourdieu bylece, kltrel retim i ekillendiren zgl sim gesel karlar vurgulayan, entelektellere dair bir kuram geli tirerek, M arksist styap kuramna ve kltr hayatna dair ide alist grlere meydan okur. Simgesel uzmanlamaya ve tem silcilerine, sn f m cadelesinin simgesel boyutunun m alzem e sinin gelitirilm esinde, yegne olmasa da en nem li rol atfe der. Bu arenalar, uzm anlarn, meru ifade tarzlarn belirleye cek tanm lar zerinde m cadele yrttkleri, toplum sal-kltrel piyasalar ya da kuvvet alanlar olarak kavramsallatrr. zetle, Bourdieunn pratik ekonom isi hakkndaki genel bi limi, insan hayatnn idealist/materyalist ynlerinden pratikle
135

rin btnselliini karsam ay ve btn pratiklerin temelde karl olan ama yanl tannan iktidar ya da sermaye biim leri ol duunu ortaya koyma giriim idir. Hatta Bourdieunn sosyolo ji tasars, simgesel serm ayenin eitli biim lerinin siyasal ikti sadna dair bir incelem edir. Eserlerinin byk ksm nda, sim gesel iktidar yaratmada uzmanlam simgesel reticilere odak lanr, ama 11. Blm de greceim iz gibi Bourdieu ayn zam an da sosyolojisini simgesel iddetin deiik biim lerine kar bir mcadele arac olarak grr.

136

5
H a b t u s : B r K l t r e l E y l e m K u r a m i

Bourdieunn pratik kuram nn gndem ini belirleyen kilit bir mesele vardr: Eylem e dzenliliini veren nedir; eylem , kural lara, normlara ya da bilinli niyetlere itaatin rn olm akszn nasl dzenli istatistiksel rntler sergiler?1 Dzenli davran rnleri, soyut dsal bir yapnn ya da znel bir niyetin r n olmadan, zaman iinde nasl meydana gelir? Hem toplumsal ' eylemde gzlenen, ounlukla yalnzca onlar hesaplayabilecek zaman ve abay harcayan sosyal bilim cinin bakma ak olan dzenlilikleri, hem de zgr, amal, akl yrten, gndelik ey lemlerini pratik bir biim de srdren, yaplarn tam anlamyla farknda olmayan ya da onlar zerine bilinli olarak dnm e yen aktrlerin deneyiminin gerekliini nasl dikkate alabiliriz? Dahas, pratie ilikin bilim sel modeller kurarken, m odelin bi imsel zelliklerini gndelik pratiklerin biim sel olmayan, yat knlklara dayal dinam iine yanstm aktan nasl kanabiliriz? Bourdieu, btn bu kavramsal am azlar dikkate alan bir bi limsel dil bulmaya alr. Bunu yapmasna im kn veren iki ki lit kavram vardr: habitus ile alan . Bu blm de habitus kavram* Bourdicu (1 9 9 0 c : 6 5 ) yle der: unu syleyebilirim ki dncem in lek b ir hareket noktas var: Davran, kurallara itaatin rn olm akszn nasl dzenU hale gelir?*

137

n ele alp eitli boyutlarn masaya yatracaz; 6. Blm'deyse alan kavram n irdeleyeceiz. 6. Blm n sonunda, Bour dieunn pratik kuramna dair, bu iki kavram dikkate alan zet niteliinde bir deerlendirme yer alacak. Bourdieunn habitus kavramna pek ok sosyolog ve antro polog ainadr, ama bu kavramn ok da iyi anlald sylene mez. Bourdieunn eserlerini bilenler arasnda bile, bu kavra mn tam olarak neyi temsil ettii hakknda ciddi fikir ayrlkla r vardr.2 Bu sorun ksm en, kavramn ok fazla kuramsal yk tam asndan kaynaklanyor; nitekim , Bourdieuy olum iayc bir yaklam la ele alan eletirm enlerin d en Paul DiM aggio (1 9 7 9 : 1464), habitus kavramn yle tanmlar. Bourdieunn nesnel yap ile bireysel etkinlik arasnda iliki kurm asn sala yan bir tr kuramsal deux ex m a c h im * Sorunun bir dier ne deni de, Bourdieu ile W acquantin (1 9 9 2 ) iddia ettikleri ze re, eletirm enlerin, Bourdieunn tam da zel/nesnel ikilii ni amak iin kulland bu kavrama farknda olmadan bu ikili in eitli biim lerini yanstarak Bourdieunn kuramsal niye tini sistem li bir ekilde yanl okumalardr. Bu blm de habi tus kavramyla ele alm an eylem/yap ilikisinin m erkez boyut larn akla kavuturacam. Kavramn gelim esinde pay ol mu baz entelektel etkilere ksaca deinip, Bourdieunn bu kavram ne ekillerde kullandm gstereceim . Ayrca kavra mn dourduu baz gerilim lere, zorluklara ve elikilere ia ret edeceim.

Birey/toplum ikilii
Bourdieunn pratik kuram , Bat entelektel gelenei iinde ki en kkl sorunlardan biri olan, birey ile toplum arasndaki iliki sorunu zerine derinlem esine bir irdeleme olarak grle
2 Bu tespitim, sadece Bourdieu zerine yazlan eserlerde rastlanan aklamalarn ve eletirilerin eitliliine deil. Bourdieu Iakkndaki bir konferansta (Chica go'daki Psikoloji Antrmalar Merkezi'nin 31 Marl-2 Nisan 1989'da dzenle dii konferans) "Bourdieu uzmankrCnm tartmalarna da dayanyor.

(*) Latince. Dm zmek iin oyuna bir tanrnn sokulmas; bir bunalm a mak iin dardan mdahale - e.n.

138

bilir. Ancak Bourdieu kendi yaklam nn bu klasik ikilii at n dnr. Klasik sosyolojinin, toplumsal gerekliin birey lerin hem iinde hem de dnda, hem zihnim izde hem de ey lerde var olduu yolundaki temel grnden yararlanr. Top lumsal gerekliin bu ikili niteliinin sosyolojik aratrmada da korunm as gerektiini vurgular, eitli znelcilik ve n esn elci lik biim lerine ynelik sert eletirileri de bu temel gr mu hafaza etme abasndan kaynaklanr. Hatla kilit n itelik tayan habitus kavram nn am ac toplum sallam bedenin (ki birey ya da kii olarak adlandrrz) toplumla kartlk iinde olm ad n, toplum un var olma biim lerinden biri olduunu gster m ektir (Bourdieu 1980c: 2 9 ). Bourdieu'nn kavramsal formlasyonu birey ile toplum u birbirinden ayn -b ir i dierine d s a l- iki varlk olarak kar karya koymaz; ayn toplumsal ger ekliin iki boyutu gibi ilikisel olarak ina eder. Habitus kavram nn bireysel znellik ile toplum sal n esn el liin birbiri iine gem i gerekliklerini vurgulama tarz, Ber ger ve Luckm ann (1 9 6 6 ) gibi toplum sal inac kuram clarnkine benzer.3 Bourdieunn aktrler ile yaplar arasndaki ili kiye yaklam , Berger ve Luckm annnki gibi tem el bir dn ceye dayanr: Nesnel yaplarn znel sonular dourmas olgu su, toplum sal dnyann aktr bireylerden olutuu gry le elimez. Bourdieu, klasik birey/toplum ikiliinin ada Bat akade m ilerinde brnd kurum sallam biim i sert b ir ekilde eletirir; bu biim in bir yn, bireye dair incelem eleri tekeline alma eiliminde olan psikoloji tarafndan, dier ynyse birey lerin tesindeki yaplarla ilgilenm e eilim inde olan iktisat, si yaset bilim i ve sosyoloji tarafndan tem ellk edildi. G eri sos yolojide 1 9 6 0 lardan beri m ikro yaplara ve srelere ynelik
3 Berger ve Luckmann, bireyleri toplumsal dnyaya, srekli devam eden ve ayn anda urakla ortaya kan diyalektik bir srele balarlar: iselletirme, d sallatrma, nesneletirme. Bourdieu bu ugrag kavramsal olarak ayrt etme se de, kendi pratik kuramn "dsallgu iselletirilmesinin ve iselligit dsal latrlmasnn diyalektiinin deneysel bilimi" diye tanmlar (Bourdieu 1977c: 72). Repodetionda habitsu yaplarn irun, pratiklerin reticisi ve yapla rn yeniden reticisi" diye tarif eder. 139

yeni ve canl bir ilgi kendini gsterdi. Herbert Blumer (1 9 6 9 ), Aaron V. C icou rel ( 1 9 7 3 ) , Harold G arfinkel ( 1 9 6 7 ), Erving Goffm an (1 9 6 7 , 1969, 1 971, 1 974, 1981) ve tilm izleri, geni bir erevede sim gesel etk ileim cilik ve etn om etod oloji o la rak tanmlanan eserler ortaya koydular. Son yllarda, Raymond Boudon (1 9 7 9 ), Jam es S. C olem an ( 1 9 9 0 ), Jo n E lster (1 9 7 9 , 1985) gibi nde gelen sosyologlar arasnda da aklc aktr ku ramna ynelik yeni bir ilgi canland. Ancak, profesyonel sos yoloji disiplini ierisinde, bireysel karar alma ve etkileim ze rine odaklanan bu m ikro yaklam lar, daha arlkl makro yak lamlardan soyutlanm grnyor.4 Bourdieuye gre bu so ru n , insan deneyim inin btnl n akademik bilginin yapay biim de ina edilmi snrlar ara snda paralam aktan ibaret deildir; bu ayn zamanda siyas bir sorundur. Bourdieu, birey/toplum ikiliinin, bilim sel g iri ime sirayet etm i siyas etkilerin taycs olduunu dnr. Bu atk, bir yanda bireycilii ('m etodolojik bireycilii) sa vunanlar, te yanda toplum u savunanlar ve totalitarist di ye itham edilenleri kar karya getirir (H onneth, Kocyba ve Schwibs 1986: 4 8 ). Baka deyile Bourdieu, bu ikiliin, piyasa ynelim li kamu politikalarm savunanlar ile sosyal devleti sa vunanlar kar karya getiren temel siyas kartlklar, gr nrde bilim sel olan bir dile tercm e ettiini dnr. Bu g r, Bourdieunn her trl bilim d etki karsnda sosyal bi lim in zerkliini korum a arzusunu yanstr. Ama bir yandan da Bourdieunn kendi tavrndaki belirsizlie iaret eder. rnein Fransada Boudon bu ikilii kullanr; m etodolojik bireycilii savunan Boudon, Bourdieunn sosyoloji tarz ile sol politika lara verdii destein bu ikiliin toplum tarafnda yer ald n savunur. Bylelikle Bourdieu. tam da amaya alt at knn merkezine yerletirilir.

Disiplin ierisindeki bu blnme, hem meslek hem de entelektel ilgiler do urdu. Profesyonel anlamda, mkro-makro sorunu Amerikan Sosyoloji Demegi'nin 1989 ylndaki toplantsnn temel izlegiydl. Entelektel adan, bu konu sosyoloji yaznnda eitli makalelerin yazlmasna vesile oldu. megin bkz. Alexander vd. 1987 ve Collins 1981b.

1 40

Strateji olarak eylem


Bourdieu pratik kuram n, daha nceki blmde grdmz gibi yalnzca Althusserci M arksizme deil, Ldvi-Straussn ya psalclna da tepki olarak gelitirm itir. Levi-Straussun yap salc antropolojisinde, sosyal bilim ci, akrabalk ilikilerini, top lumsal ritelleri ve m itolojiyi dzenledii varsaylan derin ya psal kurallar hakknda biim sel modeller geliLirir.5 Bourdieu strateji dilini, yapsalc bir ereve iinde failin nem ini vur gulayarak, kat yapsalc belirlenim biim leriyle arasna mesafe koymak zere kullanr. Bourdieu bu kavramsal dili, nce antropologlarn aina o l duu bir saha deneyim inde kullanr. Cezayirli kyller zeri ne alrken, toplum sal dayanmann kodifiye edilm i kural lardan ve dzenlemelerden ziyade, duyguya ve erefe dayand bir toplum sal dzenle karlar. Kabili toplum unda toplum sal dzenlem elerin eriilm ez bir ideal ya da kstlayc bir buy ruk olarak kavranm adn, her bireyin bilincinde m evcut o l duunu syler. Farkllklar ve anlam azlklar bir yarg mercii araclyla zm e kavuturulm az, akl ve biim sel bir yarg yerine, her durum un zgl koullarna gre hem yargy hem de cezay dikte eden bir eref ya da adalet duygusuyla halledi lir (Bourdieu 1965: 22). Pek o k antropolog, her ne kadar davran dzenleyen b i im selletirilm i bir kodun varln gsterecek verilerden yok sun olsa da, kaynak kiilerin davranlarn ve ifadelerini satki bir kuraln ya da norm un egem enliindeym i gibi kavram sal latrma eilim indedir. Bourdieu soruna ok farkh yaklar. Ey lem m odellerinin, asl bir unsur olarak zaman ierm esi gerek tiini iddia eder: Pratie pratik hakikatini yeniden kazandr mak iin , zamanda yaplanm ve isel olarak temposuyla ta nmlanan bir pratiin kuramsal tem siline zaman unsurunu ye niden dahil etm eliyiz (Bourdieu 1977c: 8). Bourdieu, Maussun (1 9 6 7 ) ve Levi-Straussun (1 9 6 9 , 1973)
^ Amerikan yapsalc-ilevselcl gelenekte modeller, zgl normlar karsnda stlenilen rol kmelerini tanmlar. 141

arm aan dei tokuu na dair k lasik analizlerini eletirel bir gzle yeniden ele alr; ona gre uygun bir kavram sallatrm a iin, armaan dei tokuunun biim sel bir karlkllk ilkesi ne dayand fikri, yani armaann otom atik olarak kar arma ana davetiye kard dncesi almaldr. Armaan verme ve alma, armaan verme lemposunun maniplasyonunu ierir, yle ki karlk olarak verilen armaan yalnzca farkl olm ak la kalmaz, ayn zamanda ertelenmitir de. Dolaysyla aktrler, bir toplumsal etkileim olarak armaan dei tokuuna katlr ken, karlkllk ilkesine bilinli biim de, hatta bu ilkenin far knda olarak uyan kiiler deil, zaman iinde tepki veren siratejistler konumundadrlar. O halde davran, kurala ya da n or ma uymaz, stratejiktir, nk bu kavramn da iaret ettii gi bi, gndelik pratiklerini yrten aktrler, zaman iinde ve ge mi deneyim leri araclyla, tam kavrayam adklar bir engel ler ve frsatlar labirenti iinde hareket ederler.6 K u raln yeri ne stratejiyi koym ak, diye yazar Bourdieu (1 9 7 7 c: 9 ), ritm i, ynelim i ve geri evrilmezliiyle zaman yeniden devreye so k m aktr. Buna karlk bilim in bir zaman vardr ve bu zaman, pratiin zaman deildir. Armaan dei tokuundaki m akro yapy gren kii, dardan gzlem de bulunan, insan davran nn eitlilii iinde rntl bir dzenlilik bulmaya yatkn olan sosyal bilim cidir.7 Dolaysyla Bourdieu, yapsalc m ode le strateji dilini dahil ederek faili yeniden devreye sokm aya ve gndelik pratikler ile biim selletirilm i m odelleri arasndaki farka iaret etmeye alr. Strateji kavram, eylem in norm lara ya da kurallara riayet er evesinde eksiksiz biim de kavranamayaca dncesine da yansa da, stratejiler norm atif durumlardaki davranlar da kap sar (Bourdieu 1977c: 8 ). Bourdieu, strateji fikriyle, belirli dav6 7 Burada oyun analojisi uygun grnyor. Bourdieu de (1987b: 80-81), zellik le daha sonraki eserlerinde bu analojiden yararlanr. Bourdieu bylece Gouldner'n (1973b) yapsal-ilevsclci karlkllk normun dan uzaklar. Bourdicu'yc gre aktrler zaman iinde armaan dei tokuu araclyla karlarn artrmak iin stratejiler kullanrlar. Sosyal bilimcinin ge nel dzeyde gzlemledii dzenlilik rns, lemel bir norma ya da kurala uyumdan ziyade, amalanmam bir sonutur.

1 42

ranlann her naslsa norm atif kstlamalardan uzak olabildii ni anlatm ak islem ez. Bu kavram, eylemin norm atif durum lar da bile bir b elirsiz lik ierdiini, eylemlerin tamcn iinde meyda na geldiini ve eylemde bulunan aktrlerin genellikle son u lan ak bir ekilde tasarlayabilm eken uzak olduklarn ifade eder. En rilellem i davran biim leri bile, bir dereceye kadar stra tejilere im kn verir, nk aktrlerin zamanla oynama olana hep vardr (Bourdieu 1977c: 9, 15, 106). A ktrlerin norm la ra uyup uymamalan ya da nceden belirlenm i ritelleri yerine getirip getirm em eleri, karlarna baldr. Bir nceki blmde dikkat ektiim iz gibi, Bourdieu btn eylem lerin kara yne lik olduunu dnr.8 Bourdieunn strateji dili, baz eletirm enleri (rnein Caille 1 981, 1992) yanl ynlendirir; bu dili, tam da Bourdieu'nn kar kt faydac ynelim in iareti olarak yorum lam alar na yol aar. Bourdieu (1 9 8 7 b : 76, 78, 127), strateji kavramyla bilinli tercihi ya da aklc hesaplamay kastetm ez. Kabili hal knn kulland stra te jile r b ilin li, aklc hesaplam aya deil, meydan okum a, kar hamlede bulunm a, ertelem e, saldrgan lk, m isillem e ve km sem e gibi karmak m anevralar yn lendiren eref d u y g u sfn a dayanr. eref duygusu, zorluk, k stllk ya da frsat durum larnda uygun ya da o lan akl gr nen eyi pratik biim altnda iselletirm i yatknlklar km e sinden doar. D olaysyla tercihler, iinde meydana geldikle ri nesnel yaplardan ya da topluma hkim olan akn kurallar dan, norm lardan, rinlerden ve kstlam alardan dolaysz bir biim de domaz; zam an ve m ekn iinde eylemde bulunm aktan doan belirsizlikleri ve m ulaklklar cisim letiren p r a tik y a t kn lkla rd an doar.9 Bourdieu, pratik bilg i ve pratik duy8
Bu kavramsal deiiklik. Bourdieu'nn akrabalk ilikilerini kural deil strate ji erevesinde inceledii aratrmasnda etkili olur. Akrabalk kurallar" ye rine evlilik kurallar" fikrini geirir (1990c: 9, 1990i: i) ve sadece soyagacna odaklanan yaklam yerine, ya ve eidi servet farkllklar gibi ok dalla geni bir veri yelpazesini analize dahil eder. Bu, Bourdieu'nn terimi kullanma eklini Crozicr'inkinden (Crozicr ve Fricdberg 1977) ayrr: Crozier'in stratejileri, durumlarn sunduu frsatlarn ve en gellerin iine gmldr, oysa Bourdieu gemi sosyallemenin roln de vur gular. 14 3

gusu dilini, eylemin temelde biim sel olmayan, pratik boyu tunu vurgulamak iin kullanr; yapsalcln faillik anlaynda bu boyutun eksik olduunu dnr. Aktrler kurallara uyan ya da normlara itaat eden kiiler deil, eitli durumlarn sun duu frsatlara ya da engellere tepki veren stratejik doalam ac lardr.

Habitus kavramnn geliimi


Aktrlerin pratik stratejistler olduklar fikri, habitus kavram araclyla toplum sal yaplara b a la n r.'0 Bourdieun n , ilk alm alarndan birinde [1 9 6 6 ] bu kavram iin verdii tanm yledir:
G em i deneyim leri b t nletirerek, her an bir alglar, beeni

ler, eylem ler m atrisi ilevi gren ve em alarn an alo jik b iim
de aktarlm asy la, b en zer soru n larn z m n e im kn vere rek sonsuz eitlilik tek i grevin yerine getirilm esini m m kn klan, kalc b ir yatk n lklar sistem i (Bourdieu 1 9 7 1 c : 8 3 ) .

Daha sonraki bir eserinde [19801 habitusa ilikin daha sk kulland bir tanm yer alr:
K alc, tercm e edilebilir b ir yatknlklar sistem i; yap lan d rn yaplar ilevi grm eye, yani, son ulara dair bilinli bir hesap lam ay veya o sonular elde etm ek iin gereken ilem ler hak knda a k b ir u stal g erek tirm ek sizin , n e tice le rin e n esn el olarak uyarlanabilen pratiklerle tem silleri douran ve d zen leyen ilk eler ilevi grm eye nceden yatkn, yaplanm yap lar (Bourdieu 1990h : 5 3 ).

Bourdieu, bu kilit kavrama iaret etm ek zere kltrel bilind, alkanlk oluturan g, temel, derinlem esine i selletirilm i byk r n t ler, zihinsel alk an lk , z ih in
10 Kavramn derinlemesine clc alnd yerler: Bourdieu 1977c, 2. ve 4. blmler ve Bourdieu 1990h: 52-65. 11 Algtirie'de 1960 (19 7 9: vii) Bourdieu habitusu yle tanmlar: Yaplanm, nesnel biimde birletirilmi pratiklerin oluturucu temeli olarak ilev gren, kalc, birbirine tercme edilebilen yatknlklar sistemi." 14 4

sel ve bedensel alg, beeni ve eylem em alar, d zenli do alam alarn retici ilkesi gibi ifadeleri de k u llan r.12 Kavra mn kapsam, zam anla, eylemin hem bilisel hem de bedensel tem elini vurgulayacak ve alkanlk haline gelm i eylem lerin yan sra yaratc eylem leri de iine alacak ekilde geniler. An cak, btn bu adlandrm alar, eylemi douran, derinden isel letirilm i byk bir yatknlklar kmesi dncesini barnd rr. Hepsi, sylem sel deil pratik, bilince deil dnm n ce sine dayanan, bilisel olduu kadar bedenlem i, uyarlanabilir olsa da kalc, retici ve yaratc olsa da yeniden retici, baka larna aktarlabilir olm akla birlikte belirli toplum sal koullarn rn olan bir eylemin kuram nn emareleridir. 2. Blm de Bourdieunn Kabililer arasndaki saha alm a s deneyim inin, onu bireysel eylem ile toplumsal yap arasn da iliki kurm a sorunuyla yz yze braktn s ylem itim . Ama habitus kavram nn kkenleri, Bourdieunn 1 9 5 0 lerde ve 1 9 6 0 lan n banda Fransz entelektel m ekn iinde ken dini kon u m lan d rm asn salayan en telek t el stra te jisin e de dayanr.13 Bourdieunn habitus kavram n ve pratik kuram n gelitirm esinde, Levi-Strauss'un yapsalclna - v e Fransz Marksizmi ierisindeki A lthusserci izg iy e- ve eylem i salt ya pnn yansmas olarak ele alan grne duyduu tepki byk rol oynam tr.14 O nun temel derdi, Sartrem varoluuluun da bulduu iradecilie bavurmadan, yapsalc analize fail fikri ni dahil etm ektir (bkz. Bourdieu 1987b: 19). Ervin Panofskyn in r ac alm as, Bourdieunn kav ramn gelitirm esinde kavram sal adan o k etkili olm utur. 1960larn ortalarnda Panofskynin mimaride skolastizm in et12 Bourdieu, ilk eserlerinden t/n a r noyede (Bourde, Btltanskl vd. 1965: 2 3 ) habit us.t iaret etm ek zere yaplanm praksis" ifadesini kullanr. G eri da ha sonraki bir syleisinde kendi kavramsal dilini ve eylem anlayn Marksist praksis geleneinden keskin bir biim de aynr (Bourdieu ve W acquant 1989). D urkheim da M auss da bu terimi kullanrlar, ama Bourdieu'nn nerdii gibi (1 9 8 4 c : 1 3 4 ) sistem li b ir ekilde uygulamazlar ya da aklayc bir ereve ko num una ykseltmezler. H Bourdieu (1 9 9 2 : 1 2 0 -1 2 1 ), geriye dnp baktnda, habiusu ilk bata eylemle ilgili h er trl enelcktalis anlay, zellikle aklc ekonom ik maksimizasyon modellerini ve poziivist materyalizmi reddetmek zere gelitirdiini syler.

145

kiini konu alan G othic A rchitectu re and S cholasticism adl ese rini okum ak ve evirm ek, Bourdieunn habitus kavram nn ilk form lasyonlarm oluturm asna yardm c olur. Bourdieu bu kavram ilk kez, Panofskyn in eserini F ran szcaya e v ir m esinden sonra (Bourdieu 1967a) kullanr. Panofsky, skolasliznin rtk bir kltrel varsaymlar km esinin yan sra ak bir kuramsal tutum lar km esini de temsil ettiini ve bu rtk zihinsel alkanlklarn yalnzca kurum lar, pratikler ve top lumsal ilikiler araclyla aktarlm akla kalmayp dnce ve eylem em alarn reten alkan lk oluturucu bir g ile vi grdn iddia eder; Bourdieu de habitus kavram n Pa nofskynin bu dnceleri zerine kurar. Panofskynin "zih in sel alkanlk ve alkanlk oluturucu g fikirlerinden ya rarlanan B ourdieu, habiu sun eylem i douran yap lan d rn bir yap olduu fikrini gelitirir. Kavramla ilgili bu ilk formlasyon, dncenin biim ini ya da tarzn, eylemin bilisel ka pasitesini vurgular. 5 Bourdieunn, okul sistem ini bir klt rn entelektel habitusunun gelitii kurum sallam balam olarak ele almaya ynelm esinde, Panofskynin etkisi olm utur. Habitusla ilgili ilk kavram sallatrm a, Fransz yapsalcl nn izlerini de Lar, nk Bourdieu kavram ifade etm ek ze re sk sk d ilbilim sel bir an alo ji kullanr. Saussure'n (1 9 7 4 ) konuma ile dil arasna koyduu ayrmdan yararlanarak, habitusu, eylemin derinden yaplanm kltrel grameri olarak ta nmlar. Habitusla birlikte Bourdieu (1 9 7 7 c: 2 2 -3 0 , 1985b : 13, 19 87b : 1 9 -2 4 , 1 9 9 0 h : 3 0 - 4 1 ), C hom skynin (1 9 6 5 ) retici gramer fikrine benzer bir retici yapsalclk gelitirir. Gra merin konum ay dzenlemesi gibi, habiusun yaplar da son suz sayda olanakl pratik retebilir. Bourdieu bazen habitusu bu yaratc kabiliyetini vurgular. Kapitalizm ncesi Cezayir kyllerini ve Fransz sm rgeciliiyle birlikte giderek hayat larn istila eden para ekonom isiyle karlamalarn incelerken (1 9 7 9 : 4 ), kyllerin yeni ekonom ik dzen karsnda sadece
15 The Crajl o f Socio/ogynin 1968 basksnda (Bourdieu, Chamboredon ve Passc ron 1991) bu bilisel vurguya rastlanr; burada Bourdieu sosyal bilim incele melerinde belirli bir aratrma habitusu tipinin gelitirilmesinden sz eder. 146

btnyle m ekanik ve edilgin, zoraki uyarlanm a gsterm e diklerini vurgular. Kyller, yeni ekonom ik ak lcln gerek leri ile kendi geleneksel alkanlklar arasndaki uyumazla yaratc yeniden icat" la karlk vermilerdir. A ncak, C hom skynin retici gram erinden farkl olarak, habitusun icat kapasitesi evrensel bir zihine deil, bir serm a ye deneyim ine ve serm aye sahibi olm aya" dayanr (Bourdieu 1985b: 13). Levi-Srauss'un beynin fiziksel ileyii hakkm daki grnden ya da Chom skynin zihinselci bak asndan fark l olarak, habitus doutan gelen bir yeti deildir. Ailede ya da emsal gruplarnda yaanan snfa zg sosyallem e deneyim le rine dayanan, yaplanm bir yap"dr. Bourdieunn habitus kavramndaki norm atif ve bilisel vur gu, zamanla yerini, eyleme dair yatknlklara dayal, pratik bir anlaya brakm tr (Bourdieu 1980c: 133). nsan davrannn yatknlklara dayal pratik niteliine arlk veren bu vurgu de iimi. Bourdieunn kavramsal term inolojisinde de grlebi lir. lk eserlerinde kulland etik kelim esi yerini etosa brakr, bu da zam anla habitus kavramnn bir paras haline gelir. Da ha sonraki eserlerinde kulland yatknlklar dili, dilbilim sel analojiden, sosyallem eye ve beden diline arlk veren bir ba k asna getiini gsterir. Y atkn lk k elim esi Bourdieu iin kilit nem tar, nk habitus fikriyle aktarm ak isledii iki asl unsura iaret eder: y a p ve e ilim .16 H abitus, dsal yaplarn iselletirildii ilk sos yalleme deneyim lerinin rndr. Bunun sonucunda, sosyal leme yoluyla, tabakalam bir toplumdaki belirli bir grup iin neyin olanakl neyin olanaksz olduunu gsteren geni para m etreler ve snrlarla ilgili iselletirilm i yatkn lklar geliir. Yani, habitus bir yanda eylem in yapsal sn rlarn izer. te yanda, ilk sosyallem en in y ap lan d rn zellik lerin e tekabl eden alglar, hayalleri ve pratikleri dourur. Yaplanm yap16 Bourdieu (1 9 7 7 c : 2 1 4 ) syle d e r "Y atknlk kelim esi, (yatknlklar sistem i ola rak tanm lanan) habius kavramnn kapsad eyi ifade etm ek iin o k elveri lidir. ncelikle, dzenleyici b ir eylem in son ucuna ifade eder, yap gibi kelim ele rin anlam na yakn b ir anlam vardr. kincisi, b ir var olm a tarz, allm bir h al (zellikle beden iin) ve b ir n yatklk, eilim , tem ayl, m eyil dem ektir."

147

lar ve yaplandrc yaplar" ifadeleri, habiusun bu iki m er kez zelliini vurgular. Bundan sonraki ksmda habiusun bu iki boyutunu ele alacam.

Yaplanm yaplar ve yaplandrc yaplar


Habitus, bireysel eylemi mevcut frsat yaplarnn idame edece i tarzda biim lendirm e eilimindedir. Baar ya da baarszlk olaslklar iselletirilir ve bireysel hayallere ya da beklentilere dnr; buna m ukabil bu hayaller ve beklentiler, olaslklarn nesnel yapsn yeniden retm e eiliminde olan eylemde dsal latrlr. Bourdieu bu srele ilgili olarak yle der:
[Bu], yap lar ile pratikleri birletiren dairesel bir iliki sistem i dir; nesnel yaplar yap lan m znel y atk n lklar retm e ei lim inded ir, b u znel y atk n lk lar da, nesnel yaplar yeniden retm e eilim in de olan yaplanm eylem ler retirler (B o u r dieu ve Passeron 1977: 2 0 3 ).

Dolaysyla Bourdieu bireylerin ya da gruplarn hayallerinin ve pratiklerinin, habituslarnn oluturucu koullarna tekabl etme eiliminde olduunu gzlemler. Faillerin, insanlarn top lumsal dnya iindeki konum lan asndan neyin m akl n e yin m antksz olduu hakkm daki yarglar, habitusan kay naklanr. Habitus, kendisini de reten koullarla uyum i in de olan eylem leri, alglar ve tavrlar yeniden retme eilim in dedir. Habitus, erdeme dnm zorunluluk tur (Bourdieu 1977c: 7 7 , 9 5 ) . Bourdieu, eitliksiz toplum sal dzenlem elerin hem hkim lere hem de tahakkm altndakilere neden m an tkl geldii ni aklam ak zere habitus kavramn kullanarak sosyallem e nin sn f temelli niteliini vurgular. Habitus, bir toplum sal s nfta ya da stat grubunda yaygn olan nesnel olaslklarn, ba at olarak bilind bir ekilde - z e llik le ocukluun ilk yl larn d a- iselle!irilm esinden doar. Snf altyaps fikrine ya kn olan habitus, ayn snftan insanlarda istatistiksel olarak or tak olan ilk deneyim lerin hkim iyetindeki benzersiz bir btn
148

letirme salar (Bourdieu 1977c: 79 ). Ama snfsal durumlarn nedeni deil, rndr. Fransz ii snf genleri 1.960'larda eitimin hzla yaygnlama srecinde yksek renim im kn larndan yararlanmaya heves etm edilerse - k i Bourdieuye gre etm em ilerd i- bunun nedeni, okuldaki baar asndan daha nce mevcut olan snrl frsatlar iselletirm i ve kendilerini o frsatlarla snrlam olmalaryd. O halde habitus, farkl snfsal frsatlara uygun kendini ger ekletirm e olaslk lar douran, d erinlem esine yaplandrc bir tr kltrel m atrisi temsil eder. Bourdieunn, eilim ola naklarndaki eitsizlie dair "k lt rel aklam as, yoksulluk kltrnn kurban sulayan versiyonundan farkldr, nk aykr davrann kltrel kkenleri yerine bireyin snrl frsat lara uyarlanm as zerinde durur. Yapsal dezavantajlarn, na sl olup da, sosyallem e yoluyla kuaklan kuaa aktarlabilen ve kendini kandrm a davran biim lerini retebilen , nispe ten kalc yatknlklara dnecek ekilde iselletirilebildiini gsterir. Dolaysyla Bourdieunn habitusu, kltrcler ile ya psalclar arasnda srekli ortaya kan, yoksulluun kkenle ri ve dnglerinin srm esi hakkndaki tartmadan uzak duran bir bak as sunar. Habitus bizi, eylem in, ncelikle sosyalleme yoluyla iselle tirilen temel yatknlklardan doduu ve bunlarla dzenlendii dncesine yneltir. Bourdieu temel toplumsal hayat koulla rnn yatknlklara dnecek ekilde iselletirilm esinden ya da cisim lem esinden sz ed er.17 Tem el hayat k ou llarn, b e lirli bir toplum sal grup iin olas, olanakl ya da olanaksz olan eyleri madd, toplum sal ve kltrel adan belirleyen koullar olarak tanm lar. Bunlar, W eberin hayat o la slk la rn a benzer. Bu nesnel yaplar iselletirilir ve bunlara tekabl eden yat knlklara dnr; grup m ensuplan da bunun sonucu olarak bu yaplar, kendi grup yeleri asndan makl ya da m antk7 Bourdieu ilksel sosyallemede birka belirleyici etkenden sz eder: "Cinsiyet ler aras iblm, ev iindeki nesneler, tketim tarzlar, ebeveyn-ocuk ili kileri" gibi (I9 9 0 h : 54). Ama bunlar arasndan hangilerinin en nemli olduu konusunda ayrntl bir analiz sunmaz. 1 49

sz, m uhtem el ya da im knsz, doal ya da tasavvur edilemez olan eyler olarak tecrbe ederler. Habitus:
selletirilm i ve yatknla evrilm i zorunluluktur. [...] Z o runluluktan doan bir erdem dir ve rn olduu koullara te kabl eden "tercih le ri yerletirerek zorunluluu d urm akszn erdem e d ntr r (Bourdieu 1984a: 170).

H abitus, bireyleri dzene dolaysz itaate yn len d irerek toplum sal ve ekonom ik zorunluluu erdem e dntrr (Bourdieu 1990h : 54). Tem el hayal koullarnn pratik dzey de sorgusuz sualsiz kabullenilm esini salayarak ekonom ik ve toplumsal eitsizlii m erulatrr.18 Bourdieu habitusun k olek tif tem elini vurgular, benzer hayat olaslklarn iselletiren bireylerin ayn habilusu paylatklar nn aln izer. Biyolojik bireylerin sosyalleme deneyim lerinin biricikliini kabul etse de, unu savunur: Kiisel tarz, bir d nem in ya da snfn tarzy la ilikisinde bir sapmadan ibarettir, yle ki, sadece uygunluuyla deil farkllyla da ortak tarz la iliki iindedir (1 9 7 7 c: 8 6 ). K olektif gnderme Bourdieuye gre hkimdir. Habitus efsiz orkestrasyon im gesini sunarak, bilinli egdm olm akszn pratiklerin dzenliliini, birlii ni ve sistem liliini vurgular (Bourdieu 1990h: 59 ). Bourdieu, ayn grubun, ya da farkllam bir toplumda ayn snfn m en suplarnn pratikleri, her zaman faillerin bildiinden ya da ar zu ettiinden daha fazla ve daha iyi uyum iindedir diye yazar. Habitusun yatknlklar, sylemsel ya da bilinli bir bilgi t rnden ziyade, biim sel olmayan, pratik bir bilgi trn tem sil eder. Hayata dair bu pratik deerlendirm e ve biim sel o l mayan hkimiyet, bilind biim de oluur. Bourdieu (1984a: 4 6 6 ) yle der:

18 McCall {1992: 848), Bourdieu'nn eserine ynelik ufuk ac bir feminist ele tiride, yksek dzeyde tabakalarm bir toplumda kadnlarn cretli alma nn erkeksi/kamusal dnyas ile insani yeniden retimin kadns/kiisel dn yas arasnda dolaym kurmaya mecbur olduklarm, dolaysyla Bourdieunn kavramnn yatknlklar ile konumlar arasnda varsayd, veri kabul edileli uygunluu deneyim imediklerin i iddia eder. 150

Habitusun emalar, ilksel snflandrma biim leri, zgl etki liliklerini bilin ve dil dzeyinin altnda, derinlem esine tah lilin ya da iradenin denetiminin tesinde ilem elerine bor ludur. H a b itu su n , B o u rd ie u 'n n v u rg u lad b o y u tla rn d a n b iri, h ayallerin ve b e k le n tile rin , (B a ch ela rd d an d ev irerek u yarla d b ir ifad ey le ) o la s o lan n n ed e n se lli i ad n v erd i i e ye u yarlanm asdr. H abitu s, hayalleri ve b ek le n tile ri, belTi b ir davran sz k on u su o ld u u nda ayn snfa m ensup k iiler a sn d an g ee rli olan n esn el b aar ya da b a a rsz lk o la slk la rna uyarlar. Bu b ilin li deil, p ratik bir u yarlam ad r. B ourdieuye gre:
B ilim sel o la ra k in a ed ilm i nesnel o la s lk la r ( rn e in belirli b ir m ala erim e o la sl ) ile znel hev esler ( s a ik le r ya da ih tiyalar) arasn d a d zen li o larak s k b ir k o rela sy o n sa p ta n yo rsa, (...] b u n u n n e d e n i, faillerin h ay allerin i, b aar o la slk larn a ilik in k e sin b ir d e erlend irm eye b ilin li olarak uy arla m alar d eild ir.

H abitus ilksel bir sosyallem e araclyla ve:


B elirli b ir ey lem in belirli b ir d uru m d a g etirece i baar o las ln n p ratik biim d e deerlendirilm esinden |d o a r]; b u pratik d e e rle n d irm e , o ra k d u y u d an, d ey im lerd e n , g n d e lik o lay la rd a n , ( b y le e y le r b ize u y m az g ib i) e lik h k m le rd e n olu an b ir yapy devreye sok ar (Bou rd ieu 1 9 7 7 c : 7 7 ).

H abitu sun y a tk n lk la r, kaynaklar ve g em i d en ey im le ri erevesinde aktrleri baarya ulatrm a ihtim ali en yksek davran biim lerin i sem eye nceden hazr klar. Habitus, ey lemi beklenen sonulara doru ynlendirir. Bourdieu ne yazk ki, iselletirm e s recin in etkinleerek bir dsallatrm a s re cine nasl dnt k onu sun da pek fikir verm iyor. Burada sz konusu olan tetiklem e m ekanizm as hakknda, ya da belli iselletirm e tiplerinin dierlerinden daha kolay dsallatrlp dsallatr!Imadg hakknda fikir edinem iyoruz.
151

Bourdieu, ocukluk yllarnda yaanan sosyallem enin tabakalatrc boyutlarnn altn izer. Habitus, tabakal bir top lumsal dnyada insana nereye aiL olduu ve nereye ait olm ad duygusunu kazandrr. Bourdieu (1984a: 4 7 1 ) yle yazar:
N esnel snrlar, snrlara ilikin bir duyguya; nesnel snrlarn deneyim lenm esiyle kazanlan pratik b ir nesnel sn r bek len ti sine; insann ken dini, dland inallardan, kiilerden, yerler den vs. dlam asna yol aan, hayattaki yeriyle ilgili bir duy guya dnr.

Habiusun bu toplumsal, farkllatrc boyutu:


Toplumsal konumun ve dolaysyla nesnel konum lar arasnda
ki toplum sal m esafenin iaretleri olan yatknlklar halinde [g r lebilir]; bu yatknlklar, buna bal olarak, hem o toplum sal mesafeyi hatrlatm a ilevi grrler, hem de iasan m uzak d ur m as veya o m esafeyi, sim gesel ya da fiili olarak stratejik bi im de ntaniple etm esi, o mesafeyi azaltmas (tbi gruplar iin zor, hkim gruplar iin kolay b ir i), artrm as, (k endini koyverm eyerek, fazla yaknlam ayarak, yani saygnln k o ruyarak" veya te u la c re tk r d avranp k en d in i ne k arm ay arak , yani y erin i b ile re k ve orada k alarak ) o m e safeyi koru m as iin gereken davran tarzlarn h atrlatrlar (Bourdieu 19 7 7 c: 8 2 ).

Bu, iktidar ve iktidarn m erlatrlm asn, habitusun ile yiinin ve yapsnn m erkezine yerletirir; nk habitus, ta bakal b ir toplumsal dzende zgl konum lar ierisindeki bi reyler asndan neyin o lan akl, neyin olanaksz, neyin olas olduunun bilind bir ekilde hesaplanm asn ierir. O la n akl olan la ilik i, ik tid arla ili k id ir, diye yazar B ourd ieu (1 9 9 0 h : 4). H abitusun zoru nlu lu k erd em i dinam ii, btn top lu m sal dnyalarn herkese eit derecede ak olmadn vurgular. Btn eylem ler, herkes iin olanakl deildir; yalnzca bazla r m antkldr, bazlarysa tasavvur edilemezdir. Bourdieu y le aklar:
15 2

Failler, hayallerini ulalabilir olan ile olmayann, bize uy gun olan ile olmayann somul iaretlerine gre ekillendirir ler; kutsal ile dind arasndaki kadar temel ve temelden kabul edilmi bir blnmedir bu ( 1990h: 6 4).

Bourdieunn habiusunun tem elinde, D urkheim n kutsal/ dind ikilii yatar; bu, ok temel dzeyde, Bourdietye gre fail iin olanakl olan ile olmayan durum lar yelpazesini bler. Burada yine yapsalc ikili kartlk m antnn Bourdieunn dncesi zerindeki etk isin i gryoruz. Bu ayrm ufuk a c olsa da, sosyallem e deneyim lerini btn eitliliiyle kapsa mad iin, habitusun hkm nn ok kategorik olm asna yol aabilir. Hayal olaslklaryla ilgili belirsizliklerin ise 1letiridigi gri alanlar olabilir ve bu alanlar, Bourdieunn habitus kav ramyla varsayd tem el ikili snrlar iine tam anlam yla gir meyebilir. H abitus, deiim e kar nisp eten diren lid ir, n k B our dieunn grndeki ilksel sosyallem e daha ziyade isel yat knlklar ekillendirir, bunun sonucundaki sosyallem e dene yim lerini deil. H abitus her yeni durumla karlatnda de vam eden bir uyarlanma sreci vardr; ama bu yava, bilind .ekilde ileyen bir sretir, ilksel yatknlklar Lemelden dei tirm ektense ekillendirm e eilim indedir.19 Dahas, baz sn f habitusu trleri dierlerine gre daha kal cdr. Bourdieunn analizinde Fransz ii snf habitusu, or ta snf habitustna kyasla, ikincil sosyalleme biim lerine pek fazla uyarlanmaz, ikinci Dnya Sava sonras dnemde orta s nf Fransz aileler, ii snf ailelerine gre, genileyen eitim frsatlarn deerlendirm e olasln daha ok deerlendirdiler. O halde, ilksel iselletirm e ile ikincil iselletirm e arasndaki iliki toplumsal snfa bal bir deiken gibi grnyor, her ne kadar Bourdieu bu noktada ak bir fikir vermiyorsa da. Bourdieu, eylem in yatknlklara dayal niteliine ilikin kavram sallatrm asnda zam anla cisim lem i b iim in e arlk
19 Bourdieu, habiusun eylem iin kkensel yatknlklarna uygun alanlan seme eiliminin yollanndan biri olarak savunmac stratejilerden sz eder.

153

verir. Nesnel yaplan iselletirm e sreci, sadece zihinsel de il ayn zamanda bedensel bir sretir. Bir sn f iin ortak olan baan ve baarszlk olaslklar, bilisel yatknlklarn yan s ra bedensel biim alm da da cisim letirilir". Sylem sel ifade ler kadar, fiziksel hal ve tavrlarda, tarzda (duru ve yrm e ekli gibi) kendini gsterir. Bourdieu (1 9 8 5 b : 13) habitus kav ram iin Aristotelesin hexis fikrinden esinlenir; hexis, cisim lemi ve adeta duru haline gelm i yatknlkken, daha so n ra skolastizm le birlikle habitusa dntrlm tr.20 Bour dieu ilk analizlerinde kltrel yatknlklarn bedende cisim le m esini habitusun ayr bir boyutu gibi ele alr. rnein, Celiba et condition paysanne (1 9 6 2 b ) adl m akalesinde bu kavra m krsal kesim deki Fransz kyllerinin beden hareketleri ile fiziksel davranlarna ilikin tavrlar ve alglar arasnda ba kurm ak iin kullanr. Bourdieu, habitusun bedensel ve bilisel boyutlarnn birbirinden ayn ama birbiriyle iliki iinde oldu unu dnr. Ama daha sonraki eserlerinde fiziksel ve zihin sel yatknlklarn kopmaz balarla bal olduunu vurgular.21 S ociology in Question'da (1 9 9 3 d : 8 6 ) Bourdieu habitusun il keleri birbirinden ayrlmaz biim de m antk ve aksiyolojik, ku ramsal ve pratiktir diye yazar. Habitusun yatknlklar eylemin bilisel, norm atif ve bedensel boyutlann iine alan bir davra n tarz na riintsu dr. Bunlar dilde, szel olmayan iletiim de, beenilerde, deerlerde, alglarda, akl yrtm e tarzlarn da ifade bulur.
renm e koullarna ik in zorunluluu sistem li, evrensel bir ekilde -d oru d an renilenin snrlanln tesin d e- uygulayan genel, tercm e edilebilir bir yatknlktr (Bourdieu 1984a: 170).
20 Terimin ozgn anlam tartmaldr. Bourdieu'nn keskin eletirmenlerinden Boudon (1986: 3 0 9 ), Bourdieunn kullanmnn klasik kavram kesinlikle dndrmediini ne srer. Fakat daha nce de belirttiimiz gibi, Bourdieu, akademik yorumlamadan ziyade kavram gelitirmekle ve uygulamayla ilgilen mektedir. Kavram, Bourdieuyc zg eitli anlamlara brnmtr. Habitu sun soyaac iin bkz. Hcran 1987 ve Ris 1984. 21 Hexis teriminin. Outline o f a Theory o f I'racticeTe (1977e), daha sonra kaleme ald Tfr Logic o f Practice'lekinden (1990h) daha lazla ne kmas dikkate deerdir.

154

Habilus, tem el retici em alann analojik aktarm lar aracltyla hayatn btn alanlar iin genelletirm eye m uktedirdir (Bourdieu 1990h: 9 4 ). Bourdieu (1 9 8 4 c: 3 8 7 ) habitusu elyazsna benzetir: Teebbs edilen biim den veya kullanlan malze meden bamsz olarak her birey iin bir stil a k ra b a l n so mutlatrr elyazs. H abitusun temel zelliklerinden biri, Bourdieunn, rnein aile planlamas, giyim kuam, spor tercihi ve beslenm e ekli gibi birbirinden ok farkl alanlarda kout ey lem tarzlar saptam asna im kn verir
E vlilik stratejileri m iras stratejilerind en , dourganlk strate ji lerin d en, hatta eitim stratejilerin d en , baka deyile h er gru bun, m iras ald iktidar ve prestiji m uhafaza edilm i ya da artn lm olarak son raki kuaklara aktarm ak iin yerletirdii b i y o lo jik , k lt rel ve toplum sal yeniden retim stratejileri k m esinden ayrlam az (Bourdieu 1990h: 1 6 0 -1 6 1 ).

Bourdieu D istinction da (1 9 8 4 a ) habitusun geni bir estetik beeni ve hayat tarz yelpazesinde kendini gsteren sn f fark llklarn nasl aklayabileceini irdeler. Fransadaki toplum sal temayz m cadelesinde, drt ayr sn f habitusuna tekabl eden beeniler ve hayat tarzlar olduunu grrz: stsnfla gsterii lks ve rahatlk, entelekteller arasnda aristokratik estetizm, orta sn f gayretkelerde sakil zenilik, ii snfnda zentisiz cehalet ve uyum luluk. Bourdieu, hayal tarzlarna ia ret eden geni bir gsterge yelpazesinde bu drt yatknlk k m esinin tezahrlerinin izini srer. 7. Blm de bu sn f habituslann daha ayrntl deerlendireceim. B o u rd ieu h a b itu s k av ram n , m ikro an aliz d zlem in d en m akro dzlem e geileri kavramsal adan dikkate deer kl mak iin ve birbirinden hayli farkl olan etkinlik alanlarm ii ne alacak g en elletirm eler yapabilm ek iin k u llan r. Kavra mn zgnl, m otor, bilisel, duygusal ya da ahlakT olsun, ok geni yelpazede uzanan davran tiplerinin altnd a ortak bir ba ya da zellik bulunabileceini nerm esinde yatar. Ha bitusun ileyiini gsteren rn ek ler, otom atik je stle rd e n ya da grnrde son derece sradan olan beden tekn iklerin d en
155

soyut kavram sallatrm alara kadar uzanr (Bourdieu 1 984a: 4 6 6 ). Ama kavram cazip hale getiren bu genilik, bazen kav ramn am pirik adan tam ne ifade ettiinin belirsizlem esine yol aar. Habitus kavram , aratrm ada belirli sorulara yant verm ek asndan fazlasyla kapsayc olabilir. Bourdieu, eylem in bi lisel, ahlak ve bedensel boyutlarn birbirinden ayrmamakla srarldr. O, btn bu boyutlarda geerli olan ve kendine z g ifade biim leri kazanan derin yapsal rntleri temsil eden byk rntleri bulmak ister. Ama, kimi zaman aratrmacy asl ilgilendiren, bu boyutlarn tam olarak hangisinin daha n planda olduunu anlam aktr. Fransada ii snf genlerinin baarsz olm aktan korktuklar iin niversiteye gitm edikleri ni sylem ekle, yksek eitim alm ann bu genlerin dnya g rne ya da sn f kltrne ait bir unsur olmadn sylem ek arasnda dalar kadar fark vardr. lkinde, bu genlerin asln da yksek renim e deer verdiklerini ve niversiteye gitm e yi um duklarm , ama baarsz olacaklar korkusuyla gitmemeyi tercih ettiklerini sylem i olursunuz. kincisindeyse, niversi teye gitm ek gibi bir istekleri, dolaysyla beklentileri olmadn sylersiniz. Bourdieunn, temel hayal koullarna pratik uyar lanma olarak ele ald habitus anlaynda, deerler ve beklen tiler i ie gem i gibi grnr. Birbirinden ayr, ayrt edilebi lir boyutlar olarak iseiiem ezler, nk Bourdieunn tezi alt la yatan birka byk yatknlktan doduunu syledii btn pratiklerin bu anlamdaki temel birliini vurgular. Snf deer lerinin ve beklentilerinin, sklkla birbirine koul olduu do rudur, ama her zaman deil, bu nedenle de kimi zaman bunla r ayrmakta fayda vardr.22 Bourdieu dsal frsat yaplarnn sosyalleme araclyla i selletirilm esini dorudan ve sorunsuz bir sre olarak grr.
22 Bu kartlk, Kah! (1953) ile Ogbu'nun (1978. 1990) frsatlarn alglanmas ko nusunda sunduklar farkl perspektiflerde grlebilir. Kahl ii snf deerle rinin ve dnya griinn, yksek renim frsatlarndan yararlanma hayalle rini snrlandrdn ne srerken, Ogbu. siyahlar bala olmak zere altsnllarn ileri dzeyde eitime devam etmekteki isteksizliklerini baar olasklarn snrl grmeleriyle aklar. 156

Habitus, tanm gerei, daha en bata kendisini oluturan nes nel koullan sadk bir biim de yanstr. Habitus:
K end isini kuran b elirli k o u llara nesnel olarak u y arlan m , retici em alard an o lu an iktisap ed ilm i b ir sistem o larak , [...] yaln zca ve yaln zca bu koullarla uyum lu b t n d nce leri, alglan ve eylem leri dourur (Bourdieu 1 9 7 7 c : 9 5 ).

Bir birey ya da grup, ilksel sosyallem enin nesnel koullar bakm ndan kendisi iin olanakl grnenin dnda b ir istek duyarsa, bunun nedeni, habitusun yeni yapsal koullara uyar lanmasdr, habitusun ilk formasyonunun eksik ya da hatal ol mas deil. Bourdieu, nesnel olaslklarn iselletirilm e s reci nin hi hatasz g erekletiini dnm e eilim indedir. Fakat gerekte bu srecin bylesine tutarl ve eksiksiz bir biim de i lediini gsteren h ib ir kant yoktur. Yanl hesaplam a ya da arptm a, ilk sosyallem e deneyim lerinde yaygn deil midir? Bilisel psikoloji ve anket alm alarnda, bu tarz varsaym la rn hatal olduunu gsteren aratrm alarn says giderek art yor. Bireyler ve gruplar, em sallerinin duygularn, dnceleri ni ve eylem lerini srekli olarak yanl tanm aktadrlar (O Gorman 1 9 8 6 ).23 Bordieu'nn baz yerlerd e, um utlar ile o laslk lar arasn da neredeyse tam bir korelasyon olduunu dnd gr lr, geri baz yerlerde de bu nlarn tam b ir uyum iinde o l madm kabul etliini grrz. Bourdieu, habitus kavram n ok m ekanik bir tarzda kulland yolundaki eletirilere kar,
71 Bourdieunn bireysel znellikle toplumsal nesnellii ilikilendirme abas ile, Peter Berger ve Thomas Luckmann'm toplumsal ina yaklamlarnn benzer bir kaygya dayandn belirttiim iin, burada nemli bir farklla da dikkat ekmem gerekiyor. Berger ve Lucknann ilksel sosyallemenin baarsn so runlu bulurlar; iblm ve bilginin datm ile ilksel sosyalleme arasnda ba kurarlar: Nesnel gerekliklerin iselletirilmesinin, nispeten basil bir i blmnn ve asgari bilgi datmnn geerli olduu toplmlardaki baar ih timali. daha karmak ve eitliksiz yaplara sahip toplumlardakine kyasla da ha yksektir (Bcrgcr ve Luckmann 1966: 164). Bourdieu, habitus ile ibl m arasnda benzer bir ilikiyi kuramsallatrr, ama sapm habitus" ihtima lini kavramsallaurmaz. te yandan, Bourdieunn habitus kavramn kullan m, Bcrger ve Luckmann'nkinc kyasla, sosyallemenin snfa zg biimleri ne daha fazla arlk verir. 1 57

bu kavramn esnek b ir kullanm n savunur ve znel umutlar ile nesnel olaslklar arasnda, toplum sal yapy basite yeni den reten yksek dzeyde b ir korelasyon m odelini evrensel letirm e tehlikesine kar uyarda bulunur (Bourdieu 19 9 0 h : 6 3 ). Ama Bourdieu kuram sal adan byle bir niyet tam asa da, kt zerindeki form lasyonlar, am alad ince ayr m aktaram az. Habitusla ilgili ilk form lasyonlarndan b irin de yle der:
Alt orta sn f ile ii snfnn m ensuplar gereklii arzulary la d enk gryorlarsa, bun un nedeni, baka yerlerde olduu gi bi bu alanda da, hayallerin ve taleplerin hem biim leri hem de ierikleri itibariyle, elde edilem ez olan iin um utlanm a ih tim a lini ortadan kaldran nesnel koullar tarafndan tanm lanm as dr (Bourdieu 1 9 7 4 c : 3 3 ).

H a y a lle r ile b e k le n t ile r arasnd a sistem li b ir ayrm , Bourdieunn em asn hem kuramsal adan daha da derinletire cek hem de aratrmada daha ilevsel olacaktr. Habitus n ce likle b ek len tilerle mi ilgilid ir yoksa hayalleri de ierir m i?24 Bourdieu bu iki kelim eyi ayn anlamda kullanr. Bourdieun in habitus kavram , beklentilerin n esnel frsat lara uyarland ve bylece tahakkm altnda olanlarn asln da kendi tbi konum larna katkda bulunm alarna yol aan du rumlar tarif etm ek iin elverilidir; ama nesnel olaslklarla il gili yanlt hesaplamalar gruplarn ya da bireylerin hayallerinin yaygn bir zelliidir ve habitus kavram bunlar es geer. Bour dieu, hayallerin beklentilerle, beklentilerin frsatlarla rtm edii eitli koullan yeterince dikkate almaz. U m utlarn, tasa rlarn ve olaslklarn rt m e srecinde soru nlar olduunu gsteren ok sayda rnek vardr. Amerikada 1 9 6 0 larda siyah lar arasnda, kariyer frsatlarnn snrl olduunu gsteren ok sayda kanta ramen kendini gsteren, m eslek adan yksek bir stat edinme ynndeki byk hayaller, umutlar ile olas
24 Bourdieu (1984), beklentiler ile nesnel olaslklar arasnda sk bir korelasyon olduuna iaret etmek zere zorunluluk erdemi"nden sz ederken, hayaller den ziyade beklentileri tarif eder gibidir. 158

lklar arasndaki badamazln arpc rneklerinden yalnzca biridir (H ol ve G am ier 1 979, M acLeod 1 99 5). Bourdieunn sz ettii serm aye yatrm ve sermayeleri birbirine dntrm e stratejileri, sn f ilikileri balamnda st orta ve orta sn f grup lar arasnda grlen stat tutarszlnn in celik li dinam iini tanm lamakta ok elverili bir perspektif salar; ama habitusun yeniden retim boyutu, bireylerin dsal gereklikleri alglay nn karm akl ve mulakl hakknda buna benzer bir kav ray sunmaz. Habitus kavram, umutlar, tasarlar ve olaslklar arasnda farkl gruplar iin deiik derecelerde kendini gste ren uyum azlklar kavramaya yardmc olmaz. Aslnda B ourdieu (1 9 8 4 a ; 1 4 3 -1 6 8 ), yk sek ren im kurumlarndan mezun olanlarn saysndaki muazzam artn et kileriyle ilgili bir deerlendirm esinde, hayaller ile frsatlar ara sndaki uyum azlktan sz eder. Eilim deki genilem eye ko ut olarak em ek piyasasndaki i koullarnda bir genilem e ve ykselme olm am asnn sonucunda, hayaller ile gerek olas lklar arasnda yapsal bir uyum suzluk olutuunu dnr. Bu yapsal uyum suzluk, kurum kart bir zihinsel eilim do urur, bu da alanlarn honutsuzluuna ve yeniyetm e karkltr biim lerine dnr. Bourdieu ayrca bir k o lek tif ha yal k rk l n d a n sz eder ve bunun srad m cadele, pro testo ve ka biim lerinde ifade bulduunu syler (1 4 4 ). Ama onun analizi, honutsuzluun neden u veya bu ekilde deil de o belirli biim de kendini gsterdiini aklam aya yardmc olacak k ou llan sunm az. D ahas, hsranla sonulanm b ek lentilerin yaratt rekabeti m cadele biim lerin in , yap nn yer deitirm esi araclyla toplum sal dzenin yeniden retimiyle uyumlu olduu iddiasnda, alldk yeniden retim izleine bavurur (1 6 4 -1 6 5 ). G elgeld im , belirli koullar altnda, hayaller ile deien frsat lar arasnda yapsal b ir gecikm e ya da histerez etkisi25 meyda na gelebilir (Bourdieu 1977 c: 7 8 -7 9 ). Habitus, aktrlerin, geni deneyim lerine dayanarak m evcut duruma tepki verip gele^5 Terim fizik bilim ine a it. m anyetik b ir etkinin , sebeplerinden so n ra gerekleti i durumlar ifade ediyor.

159

cee ilikin beklenti iinde girdiklerine iaret eder.26 Bourdieu histerez etkisi fikrine, Cezayirli kyllerin zaman ve em ek an laylarn ekonom ik akln yeni deerlerine neden ge uyarla dklar sorusunun yantn ararken bavurur. Bu fikir ayn za manda, birka yl iinde eitim frsatlarnda ii snf genleri lehine yaanan kk gelim elerin, ii snf m ensubu aileler tarafndan neden byk lde alglanamadm aklam aya da yardmc olur (Bourdieu ve Passeron 1979: ek). Bourdieu, g nmzde em ek piyasasnda geerli olan, iilerin eitim lerine ters orantl ilerde alm asnn altndaki dinamii aklarken de bu fikirden yararlanr. Eitimde yaanan hzl ve kitlesel ge nilem eye karlk, kinci Dnya Sava sonras em ek piyasasn da kout bir genilem e olmamas sonucunda, eitim vasflarn da ciddi bir enflasyon ve deer kayb meydana geldi. Daha n celeri yksek eitim vasflarna sahip olma hayalleri i frsatla ryla karln bulurken, eitim arz ile i piyasasndaki talep arasndaki yapsal uyum suzluk yznden bu hayaller hsra na yol amaya balad. Bourdieu (1984a: 144), 196 0 larn sonu ile 1 9 7 0 lerin banda, iten duyulan honutsuzluk ve ku rum kart zihinsel eilim izlerinin giderek arttn g ste ren kantlar, hayaller ile gerek olaslklar arasndaki yapsal uyumsuzluun sonucu olan k olek tif hayal k r k l y la ak lar.27 Yeniden retim deil, deiim iin gereken koullar, habitusun kendisini oluturan koullardan kkl biim de farkl nesnel koullarla karlamasyla birlikle olumaya balar. Ama
26 Bourdieu'nn, habiusun yeni koullara lepki vermesi konusundaki dnce leri. Ogburn'un (1922) klurcl gecikme varsaymyla bir lde benzerlik ta yor. Bourdieu'nn habitusu kavramsallatrma biimi, Ogbum'n ayarlana bilen kltr mefhumuyla kartrlmamal. Ama Ogbumn uyarlanabilen kltrdeki deiimler ile madd kltrdeki deiim arasnda lam bir ezaman llk olmad" fikri, Bourdieu'nn habitusu. ilk retildii koullardan hayli farkl nesnel koullarla karlatnda gerilime maraz kalan nispeten kalc bir yatknlklar kmesi olarak kavramasna yakndtr. 27 Bourdieu (1984a: 142) bu kolektif aldanmann, eitim srelerine yem dahil olan ve. -zellikle eilimin al kademelerinde- eitim vasflarnn geleneksel deerine inanan sosyal gruplar arasnda yaygn olma ihtimalinin yksek oldu unu syler. Kltrel sermayeyi miras alan gruplar iin bu sorunun yaanma ihtimali daha zayftr, nk bu sermayeye, eitim vasflarnn deerinin dei tii bilgisi de dahildir. 1 60

tarihin arl, bu lr durumlarda gstereceim iz tepkiyi kesin biim de ekillendirir. Bu dem ek deildir k i B ourd ieu , btn davranlarn h abi tus tarafndan ynetildiini iddia etm ekledir. Bourdieu (1 9 7 7 c : 2 0 ), habitusun en iyi, n o rm atif kurallarn ak olm ad du rumlardaki davran rntlerini akladn kefeder. Yksek derecede kodifiye olm u, dzenli durumlarda ya da maddi ve siyasi adan hayat karlarn sz konusu olduu durum larda, davran habitusa daha az bam ldr. Yksek dzeyde ritellemi durum lar, habitusun strateji gelitirm e ve icat frsatlar n azaltr (am a tamamen ortadan kaldrm az), buna karlk da ha az ritellem i durum lar stratejik frsatlar besler. Bourdieu (1 9 9 0 h : 1 82) Kabili halk arasndaki belli evlilik anlam alar n ele alrken kaybedilecek yle ok ey vardr ki ve ilikilerin kopma olasl o kadar yksektir k i, failler sadece uyum iin de ileyen habitusun dzenlenm i doalam alarna bel bala yamazlar diye gzlem de bulunur. Bourdieu (1 9 9 0 c: 108) ayrca, belirli koullar a ltn d a -k u kusuz habitusun alana hem en uyarlanm asn sekteye uratan kriz durum larnda- [habitusun] aklc ve bilinli hesaplam a gi bi baka ilkelerle yerinden edilebileceini kabul eder. Kriz du rumlar ya da madd beklentinin yksek olduu durum lar, son derece bilinli strateji gelitirm e biim lerini tevik edebilir. An cak Bourdieu, strateji gelitirm enin belirli durumlarda bilinli olduunu kabul ederken, habitusun etkilerinin buna ramen fark edilebileceini de eklem ekte gecikm ez. Genel bir ilke ola rak, madd karlarn gz ard edilem eyecek boyutta olduu ya da iddet tehdidinin bariz olduu durumlarda, hkim glerin eylemin akm habitusa brakm a olasl da o kadar dk, eylemin devletler arasndaki diplom aside olduu gibi yksek dzeyde biim sellem e olasl o kadar yksektir (Bourdieu 1987b: 9 6 ). G elgelelim Bourdieunn eserlerinde temel hedef, hemen hemen btn durumlarda habitusun i banda olduu mu gsteren kantlar bulm aktr. Bourdieunn habitusun eyleuh ekillendirm edeki rolne atfettii nem , pratikleri yneten haka ilkelerin devreye girdii durum larn dikkatlerden ka
161

masna neden olur. G erekten de Bourdieu, dier davran d zenlem e tarzlarn kapsaml bir biimde ele almaz. yle grnyor ki habitusun en iyi iledii durumlar, yalnz ca ritellerin ve yerleik protokollerin bulunm ad durumlar deildir; temel tahakkm tarznn gayri ahs kurumlardan zi yade dorudan kiileraras ilikilerle i grd nispeten farkl lamam toplumlarda da habitus iyi iler (Calhoun 1 9 9 3 ). Do laysyla, iktidarn formel bir yasa deil enformel bir eref sis temi araclyla dzenlendii Kabili toplumu iin bu kavram adeta biilm i kaftandr. Ne var ki Bourdieu bu kavram n ge limi toplumlarda davranlar anlamak asndan da kullan l olduunu savunur. F orm elletirilm i kurallara ve dzenle m elere ramen, aktrler gndelik etkileim lerinde, aklc ter cihlerden ya da normlara riayetten ziyade habitus yatknlkla rndan kaynaklanan o k sayda pratik strateji gelitirirler. zel likle spor, her ne kadar uzm anlam ve kodifiye edilm i olsa da, byk lde cisim lemi yatknlklarla dzenlenir (Bour dieu 1 9 8 8 0 - Habiusa dayal beden eitim ini gerektiren dier uzm anlam faaliyetler arasnda, araba kullanm a, mzik ale ti alma, beceriye dayanan el ii, dans vs. bulunur. Dahas, yaz ma, bilgisayar program cl, editrlk gibi uzmanlam zihin sel faaliyetler de, baarl bir ekilde yerine getirilebilm eleri iin oyuna ainalk gerektirir. Bourdieu, bilimsel aratrm ann en sradan ilerinin bile, bilim in prosedrlerine pratik adan v k f olm akla ekillendiini hatrlatr. Ne var ki, Cezayir ky toplumundan modern Fransz loplum una getiinde, habitus kav ramnn analiz dzeyi deiir. G eleneksel farkllam am top lumlarda habitusun kavramsal ufku daha genitir, daha makro dzeyde geerlidir, btn bir toplumsal kltr yeniden re tir. Ama yksek derecede farkllam toplumlarda habitus da ha ziyade snf ve stat grubu alt-klrne yakndr. Bourdieu bu gln farkna varm gibidir, zira yksek derecede fark llam toplumlara dair analizlerinde, bir sonraki blmde in celeyeceimiz alan kavram daha bir arlk kazanr. Uyarlanma ve temayz, habitus kavram altnda birbirleriyle ilikileri akla kavuturulm aksam birletirilen iki faillik ti
162

pidir. Bir yandan, pratikler hayat olaslklarnn zorunlulukla rna ilevsel bir biim de uyarlanma gibi grnr. Bu pratikler, toplumsal konum u yeniden retm e eilimindedir. te yandan, habitus, aktrleri rakiplerinden farkl klan pratikleri de retir. Bu noktada Bourdieu (1 9 8 9 c : 9 ) yeniden retim eilim ini, habitusun durum larla ilik isin e gre zerkliini olum lam a ve bylece farklla dayal bir kimlii srdrm e eilim ine ba lar. Bu faillik tipi daha ilikiseldir, nk habitusun yatknlk lar ile ilev grd alann sunduu engel ve frsat yaplarnn kesim esinden doar. Ama Bourdieunn analizlerind e daha sk rastlanan faillik tipi uyarlanmadr.

Kltrel pratikler ve alkanlklar olarak Habitus


Habitusu bir dzeyde, Bourdieunn bir pratik olarak k lt rn kuram n yazma abasnn rn gibi kavramak m m kn. Hatta Bourdieu, bu ezoerik kelim eyi sem esinin stratejik ge rekesini, k lt r k elim esinin gerek gndelik dilde gerekse sosyal bilim dilindeki kullanm nn st-belirlenm i olm asyla aklar.28 Bourdieu (1 9 6 8 : 194) kltr kuram latrrken, kl tr yapsalclkta olduu gibi bir ortak koddan, M arksizm de olduu gibi fikirlerin, inanlarn ya da deerlerin olutur duu ideolojik bir sistem den, ya da M annheim n W eltan scha uung terimiyle ifade ettii genel dnya grnden daha fazla bir ey olarak ele alr. Btn bu kltr im geleri, kuramsal k kenleri itibariyle birbirinden ok farkl olsa da, faillik anlay ndan yoksundur. Habitus kavram hem btn bu zellikleri kapsar, hem de eylem in toplum sal dnyada nasl hareket edi lecei hakknda pratik bir duyguyla ynetildii yolundaki te mel fikre arlk verir. Kltr, insann toplumsal dnyada ken dini idare etm ek iin kulland pratik bir aratr. A ncak, Bourdieunn habitus kavram n Sw idlerin (1 9 8 6 )
28 Bourdieu (1 9 6 8 : 7 0 6 ) Kabilusa dair daha nceki bir deerlendirmesiyle ilgili bir dipnotla yle yazar: Kltr (...) habiustan daha iyi bir kavram olabilir. Ama bu st-bclirlenmi kavramn yanl anlalma tehlikesi yksekir ve kav ramn geerlilik koullarn tam olarak tanmlamak zordur. 1 63

kltrel pratiklerle ilgili olarak ne srd alet antas g rnden ayrmak gerek. Fail ve norm lar, deerler, am alar ya da tercihler yerine kltrn pratik unsurlarm vurgulam alar bakm ndan benzer olsalar da, Bourdieu Swidler kadar irade ci deildir; bireysel eylem in grup iine gml olduunun al tm izer. D ahas, Bourdieu kltrel kaynaklarn iktidar boyu tunu, yani toplum sal hiyerariler oluturm a zelliklerini daha ok vurgular. Habitusu bir dzeyde, kltr pratik olarak kavram salla trm a yolu olarak anlayabildiim iz gibi, baka bir dzeyde de pratii alkanlkla ilikilend irdiini syleyebiliriz. Bourdieu (1 0 7 7 c: 2 1 8 ), habitus terim ini sem esinin altnda, alkanln yaygn olarak m ekanik b ir toplam ya da icra edilen bir program olarak kavranndan uzaklama arzusu yattn syler. O , habitusun retici zelliini ne karm ak ister (1993d : 8 7 ). Hatta Cam icin (1 9 8 6 ) doru bir kavrayla ne srd gibi, Bourdieunn kavram, D urkheim ve W eber gibi klasik kuram cla rn alkanlk kavram na verdikleri anlam yeniden gndem e getirm e abas olarak anlalabilir. Durkheim , zellikle W eber, faillik anlaylarnda alkanla dayal eylem biim lerine zel bir nem atfederler. Hatta W e ber (1 9 7 8 : 2 1 , 2 4 -2 5 ) alkanla dayal eylem i aka saf bir tip olarak kavram sallatrr ve bunu gelenekselcilikle ilikilendirir. D ahas, gndelik eylem lerin oluturduu dev y n n bu tipe yakn olduunu iddia eder. 19. yzyl ile 20. yzyl ba nda yaam bu toplum kuram clarn n alk an lk tan an la d ey ile, bizim bugn genelde bu terim le zdeletirdii miz, nispeten tem el, ustalkla icra edilen, neredeyse otom atik etkin likler arasnda epey fark vardr. Cam ie, klasik yazarlarn bu terim i ak bir dnm sreci ierm eyen eylem biim leri ni tanm lam ak zere, daha genel bir dzeyde kullanm a eili m inde olduklarna iaret eder. Bu geniletilm i alkanlk mef hum u, kiileraras etkileim le ilgili alkanlklar; ktisad, s i yas, din ve evle ilgili alkanlklar; kurallara ve kural koyu culara itaat alk an lk larn ; fedakrlk, k arszlk ve k end i ni sn rlam a alk a n lk la rn kapsayabilir. Hatta daha genel
164

bir dzeyde, bir insann tm yaam alann kapsayacak ek il de ya da daha u bir kertede hayatnn tam amnda eylem leri nin zerini kaplayan kalc ve genellem i bir yatknl ifade eder (C am ie 1986: 1 0 4 6 ). Bourdieunn habitus kavram , k s m en, daha geni ve klasik anlam yla alkanlk fikrini yeniden canlandrm a giriim idir.29

C am ic'in analizi, 20. yzyln balarnda Amerikan sosyolojisinin bu genile tilmi alkanlk m efhum unu bir yana braktn gsterir. Alkanla dair ok sn rlanm bir anlay kabul grm eye balar ve so syolojiyi p sikolojid en ay r bir disiplin olarak yerletirm e abasnda alkanlk psikolojiye havale edi lir. Bourdieu'nn habitus kavram, ada sosyoloji ile psikoloji arasndaki ku rum sallam entelektel iblm n reddettiinin de bir gstergesidir.

1 65

6
KTDAR MCADELES ALANLARI

Alan (cham p) Bourdieunn sosyolojisindeki k ili meknsal metaforlardan biridir. Alan, habitusun ilev grd toplum sal ortamn yapsn belirler. Bourdieu alan yle tanmlar:
K onum lar arasndaki nesnel ilikiler a ya da konfigrasyonu. Bu ko n u m lar, varolular ve ken d ilerin i igal eden fail ya da kurum lara d ayattklan belirlen im ler erevesind e, h em alan daki zgl krlara erim enin bal olduu iktidar (ya da ser m aye) trlerinin dalm yapsndaki m evcut ya da potansiyel d uru m lanyla (situs), hem de dier konum larla olan nesnel ili kileriyle (tahak k m , tbilik, benzeiklik v s.) nesnel olarak ta nm lanrlar (Bourdieu ve W acquam 1992: 9 7 ).

Alanlar; m allarn, hizm etlerin, bilginin ya da statnn re tildii, dolama girdii ve tem ellk edildii arenalar ve aktr lerin bu farkl serm aye trlerini biriktirip tekellerine alm a m cadelesinde igal ettikleri rekabete dayal k on u m lan ifade eder. Alanlar, zgl sermaye tipleri ya da sermaye bileim leri etrafn da dzenlenm i, yaplanm m eknlar olarak d n leb ilir.1 Szgelimi, Bourdieu yazarlar, sanatlar ve akadem isyenler git Bourdieu ( 1980c: 138-142) alann, "bir sermaye trnn belirli bir ekilde da tld yap anlamna geldiini syler. 167

bi simgesel reticilerin simgesel sermaye iin mcadele ettikle ri kurum lar, rgtler ve piyasalar m atrisini entelektel alan diye adlandrr. Hatta nesnelliin en yksek ifadesi olma iddia sndaki bilim in kendisi bile, bir alann erevesi ierisinde re tilir (Bourdieu 1975b ). Bourdieunn alan kavramyla ele ald dier konular arasnda, toplumsal snflara zg hayal tarz lar (Bourdieu 1 9 8 4 a ), yksek renim kuru m lan (Bourdieu 1988b, 1 9 8 9 c), din (Bourdieu ve de Saint Martin 1 9 8 2 ), ede biyat (Bourdieu 1983a, 1988a) ve konut politikas (Bourdieu 1990b) bulunm aktadr. Bu blm de n celikle Bourdieu'nn alan kavramna dayal zm leyici bak asnn kkenlerini ve st-kuram sal hedef lerini irdeleyeceim. Sonra Bourdieunn alanlarna damgasn vuran baz yapsal zellikleri ve bunlarn birbirleriyle olan ili kilerini ele alacak, Bourdieunn ada toplumlara ilikin tah lilinde baat tabakalatrc g olan alan iktidar kavramn inceleyeceim . Son olarak, Bourdieunn habitus, serm aye ve alan gibi kilit kavramlarn pratiklere dair genel bilim inde nasl ilikilendirdiini gstereceim .

Kavramn kkenleri
Alan kavram Bourdieunn eserlerinde habitusa nazaran da ha ge ortaya k a r. B o u rd ieu n n g elitird i i alan an alizi yntem i, eserlerinde 1 9 7 0 ler ile 1 9 8 0 lerde yava yava ken dini gsteren bir deiiklie iaret eder. 1 9 6 0 larda, kltrel serm aye, habitus, strateji, pratik gibi kavram larn g elitird i i sralarda M arksizm le ve y ap salclkla srdrd ta rt m alarn yerini, zam anla alanlara ynelik artan bir ilgi alm tr. Ald felsefe e itim ine, klasik sosyoloji eserlerini okum a sna, Cezayirdeki saha aratrm asna dayanan ilk ilgileri de vam etse de, daha so n raki eserlerin d e kavram sal geliim ve am pirik uygulama asndan alan kavram daha byk arl a sahip o lu r.2 Bu kavram , Bourdieunn 1 9 6 0 larn sonunda
2 Bourdieunn Cezayirdeki saha aratrmasn deerlendirdii iki eserinden bi ri olan Outline o j a Theory o j Praelice'le (Bourdieu 1977c) bu kavram pek ge<.

168

sanat so sy o lo jisi alannd a yapt aratrm adan ve W eb e rin din so syo lo jisi hakkm daki okum alarndan dom utur (Bou rdieu 1 9 8 7 b : 3 3 ). Bourdieu (1 9 7 1 a , 1 9 71c, 1985d , 1 9 9 2 : 2 6 0 ) bu kavram nce Fran sz entelekt el dnyas ve sanat dnya s iin , sz konusu kltrel dnyalar yneten zgl k arla ra dikkat ek ecek bir ara olarak kullanm tr.3

st-kuram olarak alan


Bourdieunn b t n kavram larnda olduu gibi, alan kavra m da dncesinin st-kuram sal boyutunu yanstr. Bourdieu alan kavramn, toplum sal ve klrel yaplar ile pratikler ara sndaki ilikileri ele alan yaygn kavramsallatrma biim lerin de eletirdii eidi znelcilik ve nesnelcilik biim lerini dzelt mek zere gelitirdii ak bir kavram olarak grr.4 Alan kavram her eyden nce pozitivizm e ynelik bir d zeltm e aracdr. A lanlar, ilikisel akl yrtm e tarzna daya nan kavramsal inalardr. Alan erevesinde dnm ek ili kisel dnm ek dem ektir," der Bourdieu (Bourdieu ve W acquant 1992r 9 6 ) .5 A lanlar Bourdieunn ilikisel m antna ia ret eder; aratrm acy, ortak duyuya dayal kategorilerde ve rili olan zellikler yerine, eylemi ekillendiren tem el, grn mez ilikileri aramaya sevk eder. Nfuslar, gruplar, rgtler ya da kurum lar yerine alanlardan sz eden Bourdieu, bu am pi rik gereklikleri ekillendiren rtk kar ve m cadele rnmcz, ama dierinde, yani The Logic o f Practice'te 11980) (Bourdieu 1990h) nemli bir analitik role sahiptir. 3 Fransz entelektel dnyas bu terime yabanc deildir, nk fenomenolojisllerde (Merlcau-Ponty 1962: 462) varoluularda (Sartre 1960: 87) bu kavra m daha nce kullanmlardr. Hatta bu kavramn, bizi pozitivist ampirizmin kuramsal boluundan ve teorisist sylemin ampirik boluundan kurtaracak, srekli yinelenen btnlkl bir soru sistemi sunduunu" syler (Bourdieu ve Wacquant 1992: 110). Bourdicuye gre "alan mefhumunun balca erdemi, btn bir metodolojik ve ku ramsal atk dizisini ama imkn vermesidir (aktaran Wacquant 1989: 41). Szn ettii kartlklara 3. Blm'de deinmitik. Bourdieu alanlarn, aratrmaclara ilikisel dnmcyi hatrlatan bir petsrbete. bellek tazeleyici olarak dnlmesi gerektiini syler (Bourdieu ve Wa cquant 1992: 228). 1 69

tlerine dikkat ekm ek ister. Pozitivizm in toplum sal konum lanmayla ilgili, evre, balam , hatla toplumsal kken gi bi kavramlar, toplumsal hayatn atm al niteliini yeterince vurgulamaz. kincisi, alan kavram Bourdieunn sn f indirgem eciligine ve kaba materyalizme kar giritii tartm ann ana mecrasdr. 7. Blmde greceim iz gibi Bourdieu modern toplum lar hak knda sn f perspektifini savunur. Ama snfsal kkenin, evre nin, balamn ya da bireysel davrann etkileri Bourdieuye g re hibir zaman dolaysz deildir; her zaman alanlarn yaps nn d olayan n dan geerler. nc olarak Bourdieu alan kavramn kltrel pratiklere dair idealist yorumlar reddetm ek amacyla gelitirmitir. Alan analizi, kltrel retim i ekillendiren m cadelenin toplumsal koullarna dikkat eker. Toplum dan yaltlm ve etkilenm e mi gibi grnen, fildii kule tabir edilen bir mesafeyle yr tlen kltrel faaliyetler bile, Bourdieuye gre hem toplum sal hem de entelekt el farkllam a sistem lerinin iine gm ldr.6 Alan kavram , saydm z bu yolla, Bourdieunn sosyolojisinin st-kuram sal gndem ini oluturur.

Piyasalarn ve kurumlarn tesinde


Bourdieunn alan kavramn kullanm a eklinin, akademik bir disiplini ya da ieriksel bir aratrm a sahasn belirtm e anah yaygn kullanm ndan nem li lde farkl olduu aikrdr. Dahas, Bourdieu alan ve p iy a sa kavramlarm birbirinin yerine kullansa da, onun kavram neo-klasik piyasa fikriyle tam ola rak rtm ez. Alan kavram daha ziyade, piyasadaki serm aye dalm nn, rekabet eden bireyler, gruplar ve rgtler arasn daki hiyerarik bir iktidar ilikileri km esini yanstt bir kuv vet alanna iaret eder. Alan sermayeden daha kapsaml bir kav ramdr; meknsal bir metafor olarak, alclar ile satclar arasn
6 Bourdieu (1991d: 7) Saussure'n ve Lcvi-Strauss'unki gibi Foucaul'nun da "simgesel yapsalclm, farkllk arayn sylem alanyla snrlad, larkl anlamlarn retildii toplumsal koullan irdelemedii gerekesiyle eletirir.

170

daki m badele ilikilerinin yan sra dzey ve hiyerariye iaret eder. Alanlar ierisindeki aktrlerin etkileim leri, konu m lar h i yerarisindeki greli yerleriyle ekillenir. Alan analizi bireylerin ve gruplarn eylem lerinin kurum sal ynlerine dikkat eker. Bir anlamda Bourdieunn kurum ana lizinin bir versiyonudur. Ama Bourdieu (1991d : 19) alan im gesinin kurum im gesinden stn olduunu dnr. Bunun iki nedeni vardr: ncelikle Bourdieu, toplum sal hayatn al mal niteliini vurgulam ak ister, oysa kurum fikri m utabakat akla getirir. k in cisi, pratiklerin tam anlamyla kurum sallam adg ve snrlarn net b ir ekilde yerlem edii toplum sal dn yalar da iine alacak b ir kavram aram aktadr.7 Bourdieunn zm ledii baz alanlar, rnein eitim , g erekten de tem el toplum sal ilevlerin oluturduu m erkez etrafnd a toplanan dzenli faaliyetlerden oluur. Ama alan kavram, toplum sal ha yat iin yaamsal nem tad dnlen temel ilevlerden zi yade, m cadele alanlarn ifade eder (Bourdieu ve W acquan t 1992: 103). Bourdieunn erevesi, kuram larla ilgili gelenek sel ilevselci anlayn tesine geer.8 Sosyolojide kuram ve kurum sallam a terim lerinin o k eit li kullanmlar olduu iin , Bourdieunn kavramsal dilindeki karmakla am am ak gerek. Bir alan, bizim ounlukla ku rum diye dndmz bir eyi ifade edebilir etm esine - tpk hukuk alannda olduu gibi. Ama alanlar kavramsal bakm dan kuram larla rtm ez. Alanlar, kapsam lar itibariyle, hem kuram larn arasnda, hem de kuram larn kendi iinde olabilir; alanlar ierisindeki k on u m lan temsil eden k u ram lan da iine alabilir (Bourdieu ve W acquant 1992: 2 3 2 ). Bourdieu, aile, ei tim, din ya da hukuk gibi, ilevselci sosyoloji geleneinde ge nellikle kurum olarak tanm lanan belirli fail ve faaliyet arenala
7 Bourdieu ( 1 9 9 d: 13) alanlarn kilit zelliklerinden b irin in kurum sallam a dereceleri olduunu syler. Bu nitelii ifade etm ek zere kodifikasyon terim i ni kullanr. n eg in kltrel retim alan, zellikle yazarlarn ve sanatlarn iinde bulunduu alan, niversite alanna kyasla ok daha az kodifiye olm u ya da kurum sallam tr; n k niversiteye giri, edebiyat alanna giriten da ha kan kurallara tbidir. Yine de Bourdieu, alann, snfn yeniden retimindeki rtk ilevini de vurgular.

171

ryla kendini snrlam az. Siyaset bilim cilerin ya da tarihilerin kurum olarak tanmladklar yasama organlarna ya da tzk lere zel bir dikkat de gsterm ez. Ama Bourdieunn fikirleri nin ou, Powell ve DiMaggio (1 9 9 1 : 2 5 -2 6 ) gibi yeni-kurum salc kuram clarn temel izleklerine yakndr.9 Bourdieu, alan kavram n loplum sal dnyaya ilikin ortak duyuyu tem el alan g r ler kadar, m utlak tahakkm vur gulayan grlerden de ayrr. Bourd ieunn alan lar, total kuru m lardan (G o ffm an ), devletin id eolojik ayglarndan (A lthusser) ya da disiplin dzenlerinden (Fou cau lt) ziyade m cad ele a la n la r d r.'0 Alanlar, tahakkm kadar direniin de yeridir, ikisi ilikisel olarak birbirine baldr. Ama, grecei miz gibi, alanlar m cadeleyi yeniden retim mant ereve sinde ierir; toplum sal dnm yerleri haline geldikleri en derdir. Bourdieu alanlar arasna net snrlar izmez. Edebiyat ya da sanat alanndaki belli bal rekabet noktalarndan birinin, alan larn snrlarnn izilm esi olduunu syler (Bourdieu 1987b: 1 7 4 ). Alanlar arasna kesin sn rlar izm e ynndeki h er a ba, ona gre, toplum sal dnyaya dair daha cazip bir bak olan ilikisel baktan ziyade, pozitivist baka dayanr; nk
9 Baz eletirmenler (rnein Lamont 1989: 782) Bourdieunn, aktrleri eit li sermaye tiplerinin ynrmclan olarak ele alan kuramnn daha geni bir ku rumsal bak asndan yoksun olduunu ne srer. Bu eletiri, onun pratikler kuramnn ve kltrel sermayenin eitimdeki baan zerindeki etkilerine ili kin analizinin ilk formlasyonlarna dayanyor gibi grnmektedir. Ama Bourdicu, yaplara ilikin derinlemesine incelemesine 1970lerde. alan kavramn gelitirmesiyle balam olsa da, pratiklerin, habitusun yaplarla kesimesinden trediini tutarllkla savunmutur. Devlet gibi baz kurumsal arenalara ok az ilgi gsterdii dorudur, ama analiz dzeyinde, her zaman, bireylerin, grupla rn veya rgtlerin bireysel faillik biimlerine indirgenmesine kar tetikte ol maya almtr.

10 Bourdieu'nn alan kavram ile Alhusser'in devletin ideolojik aygt kavram arasndaki temel fark, alann, hakim gce kar direniin sz konusu olduu bir mcadele arenas olmasdr (Bourdieu ve Wacquant 1992: 102). (Bourdieu. hkimlerin tahakkm altndakilerin btn direniini etkili bir biimde krablmeleri halinde, "belirli tarihsel koullar altnda 1... 1 bir alann bir aygt ilevi grebileceini" kabul eder.) Bourdieu kendi eserleri ile Foucaultnun tahakkm kuram arasnda fark olduunu dnr; kendi erevesinin direnie imkn verdiini, Foucaultnunkininse vermediini savunur (Bourdieu ve Wacquant 1992: 167). 172

s n r la r n k e n d is i d e b ir e r m c a d e le n e s n e s id ir . A la n la r a y n e lik b u b a k , B o u r d ie u 'n n ili k is e l m a n t n n y a n s m a s d r : O n a g r e L o p lu m sal k im lik te m e ld e g n d e r g e s e l v e k a r tl a d ayal o ld u u i in , a la n k a v ra m m , b ir fa a liy e t a la n n n s n r la rn iz m e k te n s e , d a v r a n e k ille n d ir e n o la n a k l e n g e n i e t k e n le r y e lp a z e s in i ta n m la m a k z e re k u lla n r .

Alana dayal bak asnn avantajlarndan biri, sosyal bilim cileri aratrm alarnn kapsam n daha en batan daraltmam aya tevik etm esidir. rnein, rgtlerle ilgili sosyolojid e son dnemde rastlanan ynelim ler, evreyi rgtlerin isel ya psndan ve srelerinden soyutlam ayarak, rgt kuram larm ve rgtlerle ilgili anlaym z ciddi lde zenginletirm itir. Hatta DiMaggio ve Powell (1 9 8 3 ), rgtleraras balam lar ze rinde durulm as gerektii iddialannda, Bourdieunn alan kav ramndan ak b ir biim de yararlanrlar. Bourdieu alan kavramn etkili bir ekilde kullanarak, snrla ilgili m eselelerin m cadele arac olarak kullanlabileceini gs terir - zellikle entelektellere dair analizinde (bkz. 9. Blm ). Bourdieunn snr problem iyle ilgilenmesi iki adan yararl dr: Birincisi, bir aratrm a projesinin kapsam nn belirlenm e si, aratrmay belirli bir yne sevk edebilen kurumsal ve mes lek basklardan m uaf deildir; kincisi bir aratrm aya belirli unsurlar dahil eunek ya da etm em ek, aratrm acnn nesnellik derecesini snrlandran simgesel etkiler yaratabilir. Ne var ki, Bourdieu snr oluturmay reddetmekle, alan kav ramna fazlasyla geni bir kullanm kazandrr. Tpk sermaye tipleri gibi, alanlarn da ar oalmas sz kon u su d u r.'1 Ayr ca al alanlar da ortaya kar. Yine sermaye kavramnda olduu gibi, kavramsal enflasyon, deer kaybna yol aar. stelik Bour dieunn, alanlarn isel analizine ncelik vermesi ile, snrlarn srekli bir m cadele ve m zakere konusu olduunu vurgula mas arasnda zlm em i, rahatsz edici bir gerilim sz konu
11 Bourdieu, ne kadar sayda kar varsa o kadar sayda alan olduunu kabul eder. Her birinin kendine zg bir illsiosu vardr (Bourdieu ve Waequani 1992: 117). Hayat tarzlaryla ilgili incelemesinde (1984a: 226). "tarzla ilgili ne kadar olanak alan varsa, o kadar tercih alan vardr." diye yazar. 173

sudur. Nihayet, snr problemi Bourdieu'nn sosyolojisinde zme ulamam daha derin bir soruna, sosyolojik aklam a so rununa iaret eder. Snrlarn kendisi birer mcadele nesnesiyse, sosyolog bu atmalar taraf tumakszm tarif etmeyi baarabilir mi? Toplum sal atmay ve buna bal grecilii episem olojik bir stnlk m ertebesine ykselten Bourdieu, gzlem cinin top lumsal dnyay nesnel biim de kavrama im knn byk l de snrlandrr. Hatta byle bir imkn tamamen ortadan kalk m bile olabilir. Bu, Bourdieunn yaklam ndaki nem li ve zlmemi sorunlardan biridir, kendisi de dnmsel bir sos yoloji pratii arsnda bulunarak bu sorunu ele almaya alr.

Alanlarn yapsal zellikleri


Bourdieu (1 9 9 3 d : 7 2 ) alanlara zg yapsal zelliklerden sz ederken deim ez yasalardan ya da evrensel m ekanizm a la r d a n bahseder. ncelikle, alanlar deerli kaynaklarn dene timi zerinde yrtlen m cadele arenalardr. Hatrlarsanz 4. Blmde Bourdieunn (1 9 8 9 c: 3 7 5 ), mcadele nesnesi haline geldiklerinde ve toplumsal iktidar ilikisi ilevi grdklerin de kaynaklar serm aye olarak kavram latrdn sylem itik. Alan mcadelesi belirli serm aye biim leri etrafnda dner: eko nom ik, kltrel, bilim sel ya da din sermaye gibi. rnein kl trel sermaye, entelektel alanda kilit unsurdur, i dnyasn daysa ekonom ik sermaye kilit nitelik tar. Bilim insanlar bilim alannda bilim sel serm aye iin m cadele ederler. Yani, ne ka dar sermaye biim i varsa o kadar sayda alan vardr. A ktrler, alanlarda neyin deerli kabul edileceini b elirle mek iin mcadele ederler. Bu durum, sluplarn ve bilginin hzla deitii kltrel alanlarda zellikle geerlidir. Baka de yile, a la n la r m eruiyet m cadelesi a ren a lard r: Bourdieunn diliyle sylersek, simgesel iddet kullanm a hakkn tekeline alma mcadelesi. Bourdieunn en arpc alan analizleri, sluplar ve fikirler arasndaki farkllklar entelekt el tannm a m cadelesindeki stratejiler olarak ele ald, sanatlar, yazarlar ve retm enler
174

hakkmdaki incelem eleridir. Bu stratejiler, eitli kltrel alan larda geerli olan atm a aralarna ve kurallarna tem elden bamldr.12 kincisi, a la n la r s e rm a y e tip in e ve m ik ta rn a d a y a l h k im ve
tbi konumlarn y a p la n m m e k n la r d r . Bourdieu, alanlarda

ki k onu m larn, o k onu m lar igal edenlerin k iisel zellik le riyle deil, ilgili serm aye biim lerinin eitsiz dalm yla belir lendiini tsrarla vurgular.13 O na gre alanlar yle sistem lerdir ki. her tekil unsur (ku rum , rgt, grup ya da birey) kendi ayrt edici niteliklerini, dier btn unsurlarla olan ilikisinden dev irir.14 rnein Bourdieu (1 9 7 1 c : 1 6 1 ), entelekt el alan h ak knda yle der: [Entelektel alan], g hatt sisteminden oluan bir manyetik alan gibi, birbirinden yaltlm faillerin basite bir araya gel mesine ya da basite yan yana konmu unsurlarn toplamna indirgenemez. Baka deyile, alan oluturan failler ya da fail lik sistemleri, kartlk ya da birliktelik gibi varolularyla za man iinde belirli bir anda o sistemin zgl yapsn belirleyen ok sayda kuvvet olarak betimlenebilir. Buna mukabil, bu fa illerin her biri o alan ierisindeki tekil konumuyla tanmlanr ve bu konum, isel zelliklere indirgenemez, konumsal zellik lerini o alandan devirir.15
12 Murphy (1 9 8 8 ) . Parkin'in (1 9 7 9 ) kapanna kuram yla ilgili (orm lasyonlarm (z m lerken Bourdieu'nAn kavramndan ak bir biim de yararlanr. Bourdieu'nn alan kavram na dayanan Cam ie dc (1 9 8 6 ), klasik "alkanlk m efhu m unun 20. yzylda Amerikan sosyolojisinin kavram daarndan neden silin dii hakkm daki r ac deerlendirm esinde pek ok alardan bir alan ana lizi ortaya koyar. Fritz Ringer (1 9 9 2 ), Alman ve Fransz entelektel tarihlerine ilikin karlatrm al analizinde Bourdicu'nn kavramndan yararlanr. 13 Bourdieu alanlardaki konum larn bir dereceye kadar aktrlerin beraberlerin de getirdikleri habiluslaryla ekillendiini iddia eder (Bourdieu ve Boltanski 1 9 7 5 ), dolaysyla bu kat yapsalc nerm eyi esnetir. 14 Bu, Bourdicu'nn st-kuram sal ilkesi olan, Sausstrc'un yapsalc dilbilim in den tem ellk ettii ilikisclligin dolaysz yansmasdr. 15 Bourdicu'nn alana dayal bak as, baz alardan Kurt Lcw in'in (1 9 5 D a la n kuram na benzer; halta Bourdieu ilk eserlerinde Lewine atfta bulunur. Alan kuram na gre bireysel davran, alandaki dier bireylerin g hatlarnn bire ye arpm asnn rndr - tpk b ir bilardo topunun dier toplara arparak onlar sekrm esi gibi.

175

Alanlar sk skya bal16 iliki konfigrasyonlandr, bir konum daki deiim, dier btn konum lar arasndaki snrla r kaydrr. Alan mcadelesi, hkim konum dakileri tbi konum dakilerle kar karya getirir. Alanlardaki konum lar iin yrtlen m cadele, sermayenin tanm ve datm zerinde bir lde ik tidar tekeli kurm u olanlar ile stnlkleri ele geirmeye al anlar birbirlerinin karsnda konum landrr. G enel olarak, Bourdieu bu karlam ann yerleik failler ile alanlara yeni kaulanlar arasnda vuku bulduunu dnr. Yerleik failler m u hafaza stratejileri kullanm a eilim indeyken, meydan okuyan lar bozguncu stratejilere eilimlidir. W eberin, rahipler ile pey gam berler arasndaki karilga ilikin tanmndan yararlanan Bourdieu (1 9 8 7 d , 1 9 9 1 b ), bu atm ay ortod oksiyi k o ru yanlar ile sapknl savunanlar erevesinde tarif eder. Bourdieuye gre (1 9 9 2 : 2 8 9 ) bu tem el atm a yaps sadece din alannda deil, btn kltrel alanlarda paradigmatiktir. O rto doks/sapkn kartl:
K lt rel m eru iy et tek e lin i ele g eirm ek ve bu takdis em e hakkm b irb irin e tem elden kart iki ilke adna ellerind e luup akarm ak iin [yrtlen m cadeledir]: biri yaratc tara fndan greve arlan kiisel yek e, teki retm enin ko llad kurum sal yetkedir (Bourdieu 1 9 7 1 c : 178).

Bourdieu, akademi bata olm ak zere entelektel alanlarda da benzer bir kartlk olduunu dnr: Kltrn muhafz lar ile kltrn yaratclar, meru bilgiyi yeniden retip ya yanlar ile yeni bilgi biim leri icat edenler arasndaki karlktr bu. Paris niversitelerindeki akadem isyenler zerine incelem e sinde (1 9 8 8 b ), retim grevlileri ile aratrmaclar, ya da pro fesrler ile bamsz entelekt eller arasnda bu temel kartl saptar.
16 fade rgl sosyolojisine ait; bir rgtsel sistemdeki eitli unsurlar arasn da sk balantlar olduuna iaret ediyor. Sk skya bal sistemlerde bir ke sitteki deiiklik btn sisteme akseder. Geri Bourdieu kendisini bir sistem kuramcs olarak grmez, ama sosyolojisinde baz sistemsel kavramlar vardr, abn da bunlardan biridir. 176

Bourdieunn alan analizindeki kritik unsurlardan biri, bir birine kart iki stratejinin diyalektik bir iliki iinde olmasdr; biri dierini dourur. O rtodoks yaklam lar, kltrel alanlarda geerli olan Lemayz mantyla, aykr kartlarna davetiye karr.17 M evcut yaklam lara meydan okuyanlar, eski m uha fzlar ayrcalklarn savunmaya mecbur eder; bu savunma da, bozgunun zem inini oluturur. Aslnda Bourdieu farkl alan stratejisi tipinden sz eder: muhafaza, izleme, bozgun. Muhafaza stratejileri genellikle h kim konum dakilerce, alann kdem lilerince benim senir. zle me stratejileri, b ir alandaki hkim konumlara ulama abalar dr ve genellikle alana yeni kalanlarca benim senir. Son olarak, bozgun stratejileri hkim gruplardan pek beklentisi olm ayanlarca benim senir. Bu stratejiler, alann standartlarn tanmlam a m eruiyetlerine meydan okuduklar hkim gruptan az ok ko pu biim ini alr.18 cs, alan ln a k t rle re zgl m cadele biim leri day atr. Yerleik hkim gruplar ve meydan okuyan tbi konum dakiler, o todoks ve aykr grler, her eyden nce rtk bir varsay m paylarlar: M cadele alannn, mcadele edilmeye deer ol duu varsaymn. Bourdieu alanlarn bu derin yapsndan d ox a olarak sz eder; bu, aykrl savunanlar ile ortodoksiyi m uha faza edenler arasnda, m cadelenin nem li olduu kon u sun da rtk ve tem el bir m utabakat temsil ed er.19 Bozguncular la yerleiklerin, alan korum ak gibi ortak bir karlar vardr her ne kadar denetimi konusunda birbirlerinden kesin biim de
7 Ortodoks ve aykr grler arasndaki bu orLakyaam ilikisi, Mannheim'm (1955) toplumsal dnyayla ilgili ideolojik ve topyac grler hakkndaki zmlemesini akla getiriyor: Manheima gre, bu grler statko karsnda taban tabana zil durular sergileseler de, karmak bir karlkl eletiri nns iinde birbirlerine balanrlar ve birbirlerini hatr saylr lde belirlerler. 18 Bourdieu, bir alann yapsn poker oyununa benzetir: oyuncularn nndeki (iler eitsiz sermaye dalmn temsil eder, bu dalm hem gemi mcadele lerin sonucunu zeller hem de gelecee ynelik stratejileri ynlendirir (Bour dieu ve Wacquant 1992: 98-99). 19 Doxa fikri, Durkheimbn kolektif bilin" kavramn artrr. Ama arada nemli bir fark vardr: Doxa alana zgdr, toplumun btn iin geerli olan rtk bir anlay sistemim temsil etmez. 1 77

ayrtsalar da. Her alan belirli bir illusio tipini gerektirir ve re tir, Bourdieu bunu bir alann oyununun deerli olduuna da ir bir inan ya da kabul olarak tanm lar.20 rnein din sosyolo jisin d e ada tartm alar din pratik eilimleri ve tipleri etra fnda dner, ama seklerlem e taraftarlar da dahil olm ak ze re herkes, her eyden nce dinin zerinde konuulmaya deer olduunu varsayar. Bir alana girm ek iin oyunun kurallarnn rtk biim de ka bul edilmesi gerekir; bu da, belirli mcadele biim lerinin me ru lam , d ig erlerin in se d lan m olduu anlam n a g e lir.21 D olaysyla, profesyonel alanlara girm ek, m cadeleyi, meru profesyonel yntem olarak kabul edilen biim lerle ve koullar la snrlandrr. rnein, kiisel hakaret ve fiziksel iddet, pro fesyonel olmayan atm a biim leri saylarak d lan r.22 Ama bir kar grn nesnellik derecesini sorgulam ak, oyunu adil ce oynamak dem ektir. O halde, alan analizi aratrm acnn dikkatini kart grler arasndaki rekabetin btnletirici m antm aa karabile cek bir analiz dzeyine yneltir. Aratrmacy, belirli bir alan daki atm ann kaynaklarm aramaya, o atmay snf ve ik tidar gibi daha geni konularla ilikilendirm eye, kar karya gelen taraflarn paylat tem el varsaymlar belirlem eye te vik eder.
20 Pratik ekonomisinde de grdmz gibi, Bourdieu'nn temel sav, alanlarda ki davrann kara ynelik olduudur. Aktrlerin, hangi konumda olurlarsa olsunlar, oynadklar oyunun kurallarnn kabul edilmesinde ibirlii ellikleri ni vurgulamak isler. Dahas, bu kabuln ounlukla farknda olunmadnn, yanli tannm olduunun altn izer (Bourdieu 1991 d: 22, 45). Bourdieu genellikle, bir alana girenlerin, iskambil oyunculun gibi, rakiplerine kar en iyi ekilde mcadele verirken ayn dllerin peinde kotuklarm ve ayn kurallara uyduklann vurgular. Bazen de kurallara dair bilginin, rakip ta raflar arasnda eit olarak paylalmayan bir kltrel sermaye biimi olduu nun altn izer.

21

22 Bourdieu hukuk alan hakknda yazarken (1987c: 831) bu alana girmenin "alann temel yasasnn rtk biimde kabul edildiini ima ettiini syler ve oyuna katlmak, oyunu oynamay kabul etmek, atmay zecek yasay ka bul etmek, fiziksel iddet i ve hakaret gibi temel simgesel iddet biimlerini reddeden bir ifade ve tartma tarzn rtk biimde benimsemek anlamna ge lir, diye devam eder. 178

A lanlarn ileyebilm esi iin , belirli alanlara yatrm yapma im knlarn ve arzusunu salayacak uygun habituslara sahip faillerin olm as gerekir.23 Alanlara yeni katlanlar ilk giri b e delini dem ek zorundadrlar, oyunun deerini kabul etm ek ve o oyunun nasl oynanacan bilm ek de buna dahildir.24 Alanlarn rekabete dayal m antnn ve doxttlarm m nemli sonularndan biri, iktidar ilikilerinin yanl tannm a koul larnn yaratlmasna katkda bulunmalar, bylelikle toplumsal dzenin idamesini salamalardr. Aktrler, alanlarda sunulan dl ve bunlar elde etm e tanmlarn sorgusuz sualsiz kabul et mekle, toplumsal dnyalarnn keyf niteliini yanl tanrlar.25 Bir alandaki rekabete girm enin am alanm am sonularndan biri de udur: Aktrler, alanlarda verilen dllerin meruiyetini sorgulasalar bile, alanlarn yapsn yeniden retirler. D rd nc s, a la n la r , n em li b ir l de, ken d i isel g elim e m ek an iz m ala ry la y a p la n r ve bylece dsal evreden bir de receye kadar zerk lik kazanrlar. Bourdieu alanlarn greli zerkliinden sz ederek, alanlarn dsal etkenlerle hem kar lkl ba olduunu hem de onlardan bamsz olduklarn vur gular 26 Bourdieu, zellikle eitimi konu alan ilk eserinde gre li zerklik dilini kullanrken, kltr ile toplum arasndaki ili
23 Bourdieu'nn eserlerinde henz yeterince ele alnmam nemli aratrma me selelerinden biri, bireyleri belirli alanlara eken habitus tiplerinin tanmlanma sdr. Daha geni bir eres'ede -v e Bourdieu'nn kavramsal dilinin dmdabu mesele, karakter ile toplumsal yap" arasndaki ilikinin kavranmaya al lmasdr (Gerh ve Mills 1964). 24 Bourdieu, tbi konumda bulunanlarn, oyunun kurallarna yeterince vkf ol madklar iin bu konumda bulunduklarn iddia eder. 25 Bunun bir sonucu da, zgl alanlarn dnda konumlanm aktrlerin, bu alanlarda uruna mcadele edilen karlar veya sermayeleri daha ak biim de alglayabilmeleridir. Bu, Bourdieu'nn, sosyolojik kavrayn statsyle ilgi li olarak ilk almalarndan beri dile getirdii dncelerine iaret ediyor: Ona gre sosyoloji toplumsal dnya lakknda nesnel bir aklama retmekten ka nmak iin ierden alglan da hesaba katmas gereken dardan bir bak ol maldr. 26 Kltrn ekonomik belirlenimden grece zerk olduu fikri genellikle Allhusser'c atfedilir. Bourdieu, kltr ve kurumlanru ekonomik altyapnn salt birer yansmas olarak ele alan orodoks Marksist grlere kar karken Althusser'e yakndr, ama kltrel alanlann greli zerklii anlaynda muhte melen Althusserden ok Wcberdcn yararlanmtr. 1 79

kilerin karmak ve dolaym lanm olduunu: simgesel mallarn ve srelerin modern toplumlarda giderek artan m erkez ve kar m ak roln tarif etm ekte kltr ve toplum gibi gelenek sel kavram larn yetersiz kaldn iddia eder. Eitim vasflar nn, daha genel olarak da simgesel mallarn biriktirilm esi, Bourdieuye gre temelde yatan naddl karlar ele alnm adan tam anlamyla aklanamaz. Farkl sermaye biim leri belirli koullar altnda birbirine evrilebilir, ama birbirlerine indirgenemezler. Kltr, serm aye gibi ilev gren ayr bir iktidar biim idir, ama kend ine zg k ullanm yasalar vardr. Yine de zerk li i grelidir, nk ounlukla ekonom ik sermayeyle ya da r gtler iinde konum a dayal iktidarla m badele edilir. Bourdieu tarihsel adan kltrel alann adm adm gelitiini, siyasi ve ekonom ik alanlardan zerklik kazandn dnr.27 Bourdieu, bu zerk gelim enin itici gcn W eberin din sosyoloji sinden devirir: Kendi stai kltrlerini tedricen gelitirm eye, aktarmaya ve denetlem eye m uktedir uzman birliklerinin ortaya k. Dolaysyla alanlar kendi rgtsel ve profesyonel karla rn gelitirirler, bunlar dsal karlardan nem li lde sapa bilir. Artan zerklik, dsal talepleri yeniden tercm e etm e ve yeniden yorumlama gcn de beraberinde getirir. Bu g, ta rihe ve alann tipine gre deiir. rnein, edebiyat alannn greli zerklii, bu arenann bir birine kart iki rgtsel ilkeyle kutuplam olduunu gs terir. B ir yanda, em sal d eerlen d irm esinin n ce lik kazand zerklik ynnde bir eilim vardr. Bunun u sonucu, sa nal sanat iin anlaydr. te yanda, meruiyetin ve referansn alann dnda, kitap satlar, kamuda grnr olma, an eref vs. gibi biim lerde arand, zerklikten uzaklam a ynnde bir eilim vardr (Bourdieu 1991d: 12). Bourdieu alanlarn zerk liin i sim gesel iktid ar kavram y la ilikilendirir. Kltrel alanlar ekonom ik ve siyas iktidardan zerklik kazandka sim gesel iktidar kazanrlar, yani m evcut
27 Bourdieu yle der. Kltrel alan ierisindeki sanatnn ya da entelektelin konumu, kltrel alan ierisindeki piyasa ve devletin brokratik mekanizma larna kart bir biimde geliti (Bourdieu 1991d: 35). 1 80

toplum sal d zenlem eleri m erulatrm a gleri artar (B o u rdieu ve Passeron 1977: 12). Bunun sonucunda, alanlar m evcut toplumsal dzenlem elerin kabullenilm esini salar; bylelikle, aktrler alann zerkliiyle iliki kurduklar lde bu dzen lem elerin yeniden retim ine katkda bulunurlar.28 Eitim sis temi, aktrlerin devirilm esini, sosyallemesini ve kariyerlerini denetlem e gcnn sonucu olarak hatr saylr lde zerk lik kazanm bir kltrel alan rneidir. Alanlarn greli zerklii nerm esi, temel bir m etodolojik il keye gtrr; alanlarn ise/ analizinin ncelii. Bourdieu, d etkilerin her zaman alanlarn isel mantna yeniden tercm e edildiini savunur. Dsal etki kaynaklan, her zam an, alanla rn yapsnn ve dinam iinin dolaymndan geer (Bourdieu ve W acquant 1992: 1 0 5 ).29 rnein, sanatnn snfsal k kenle ri. sanat eserini dorudan etkilem ez. Snfn etkileri, sanatnn konum lanm olduu alan hiyerarisi ve atmas rntsyie kesiir (Bourdieu 1984c: 6). Bourdieu, Fransz eitim sistem indeki deiim lere dair ana lizinde, eitim sistem inin isel analiziyle ie balanm as gerek tiini srarla yineler (Bourdieu ve Passeron J.977h ; Bourdieu 1988a). Demografik bym e gibi d etkenleri, her zam an ei tim alannn isel m antna yeniden tercm e ed er.30 eliki
28 Baka deyile rekabete dayal pratik arenalar, daha ok farkllatklar, d et kilerden zerkletiklcri, Failleri rekabete dayal temayz hiyerarileri iine so kabilme gcne eritikleri lde, toplumsal dzenin yeniden retilmesine katkda bulunurlar. Durkhcim'n, iblmnn artmasndan kaynaklanan ar lan uzmanlamann ve bireyciliin fiiliyatta yeni bir toplumsal dayanmaya zemin salad organik dayanma paradoksu hakkndaki grlerine kaba ca benzer bir biimde, Bourdieu grece zerk toplumsal ve kltrel alanlarn farkllamasnda ve gelimesinde toplumun toplumsal yeniden retiminin ye ni mekanizmalarn grr. 29 Bourdieu, alan analizinde alanlarn isel yapsna ve dinamiklerine ncelik ve rilerek deiimin analiz edilmesi gerektiini savunsa da, edebiyat alan gibi alanlar ierisinde cereyan eden mcadelelerin, iyi ya da kt sonulan itibariy le, her zaman dsal mcadelelerle srdrebildikleri mtekabiliyete bal" ol duunu dnr {Bourdieu 1991d: 33). 30 Bourdieu'nn bu tutumdan kard metodolojik sonulardan biri, dolayl ve dolaysz etkiler arasnda istatistiksel bir aynmn yaplabildii regresyon zmlemesi tekniini reddetmektir. Bourdieu'yc gre ( 1984c) dolaysz etki di ye bir ey yoktur. Her ey dolaymlanmtr. 181

leri, byk lde, alann isel mantn hareket noktas ala rak irdeler. Bourdieu eserlerinde alanlar aras elikileri kabul etm ekle birlikle vurgulam am m Bourdieunin kltrel alanlarn isel analizine verdii n celik, dncesine damgasn vurmu m erkez etkiyi yans tr: yapsalclk, ilk dnem lerde Althusserci Marksizmle hesap lamas ve eserlerinin ieriksel alanlar. Yapsalc yntem , sis tem lerin kkenlerinden ya da d etkenlerle balarndan ziya de, isel rntlerini ne karr. sel analiz, Allhusserin syap/altyap ikilii ierisinde kltrn m antk konumu zeri ne odaklan karsnda dzeltici bir unsur ilevi grr, ara trmay kltr kurum larnn zgl pratiklerine yneltm e am a c tamaz. Bu m eto d olo ji ilkesi, tarihsel olarak d etken ler den hatr saylr bir zerklik kazanm Fransz orta ve yksek renim sistem i erevesinde uygun bir tutumdur. Ama Bourdieunn eserleri bazen alanlarn isel analizi zerinde fazla yo unlar; bu da alanlarn daha geni yapsal rntler olutura cak ekilde birbirine nasl balandnn gzden kam asna ne den olur. Bourdieunn, Fransz entelektel alanna dair ana lizi, entelektel konu m larn entelekt el tannm a m cadelesi iinde nasl ekillendiini derinlem esine gsterir. Ama bu ko num lar salt profesyonel rekabetle ekillenm ez; Bourdieu de bu nu kabul eder etm esine, ama m etod olojik ilkesini ne k ar m ak adna bu noktay hafife alma eilimindedir. Bourdieu, 3. Blm de tarif ettiim iz m tekabiliyet anali z in in elken zm lem esi tekniinin, alan kavram yla am a ya alt kuram sal grler iin uygun olduunu kefeder. Alan kavram ve m tekabiliyet analizi, Bourdieunn bireyle ri, gruplar, rgtleri ve kurum lan oul farkllam a eksenle ri etrafnda konum landrm asna imkn verir. Bylece, toplum sal dnyann atmaya dayal nitelii vurgulanr ve toplumsal hiyerarilerin, iinde bulunduklar kartlk ve benzerlik iliki lerinden soyutlanmas engellenir. izgisel m odellemeye kar lk alan analizi, bireylerin ve gruplarn tekil ralayclarndan zi yade. toplum sal hayal iinde davranlarn ekillendiren m cadelelere ve dinam iklere dikkat edilm esini salar. Bourdieu
182

(19 8 8 b : 1 7 ), toplum sal hayatn atmaya dayal niteliine dik kat ekm ek ve nesnelcilie kar tetikte olm ak zere, bireyle ri ve gruplan toplum sal yap iindeki konum larna gre yerle tiren tek boyutlu lek ler ve birikim sel gstergeler yerine ok boyutlu analizi savunur.

Alan benzeimleri
Bourdieu grece zerk alanlar arasndaki ilikileri yapsal ve ilevsel benzeim ler erevesinde kavram sallatm , bunu da farkllk ierisindeki benzerlik olarak tanm lar (Bourdieu ve W acquanl 1 992, 1 0 5 -1 0 6 ). Alanlar, hkim ve ezilen konum lan , dlama ve ele geirm e stratejileri, yeniden retim ve dei im m ekanizm alar gibi ebiim li zellikler gelitird ikleri l de benzeiktir. Bourdieu bir noktann daha altn izer: Bu ralayclarn h er b iri, her alanda zgl, indirgenem ez b ir b i im alr. Fransz eilim sistem i zerine ilk eserinde (Bourdieu ve Passeron 1977: 6 3 -6 4 , 1 9 4 -2 0 0 ), Fransz eitim i ile O rtaa Katolik Kilisesi arasndaki yapsal ve ilevsel benzeim e dik kat eker: O ku llar, K ilise gibi, yalnzca bilgi ve beceri aktar makla kalmaz, kendi nderlerinin seim ini ve yetitirilm esini tekellerine alarak kendilerini yeniden retirler. Dahas okullar, kltrel serm ayenin eitsiz dalm n m erulatrm ak suretiy le, toplumsal sn f ilikilerini yeniden retm ek gibi rtk bir i levi de yerine getirirler. Bourdieu Distinctioda (1 9 8 4 a ) Paris tiyatro evresini hkim sn f kesim lerine balayan yapsal ve i levsel bir benzeiklikten sz eder ve yle der: Farkl Paris ti yatrolarnn izleyicilerinin toplum sal ralayclar [...] eserle ri icra edilen yazarlarn, [...] eserlerin ve tiyatro iletm elerinin ttalayclaryla m kem m el b ir uyum iindedir. Benzeim ayn zamanda hayat tarzlarndaki kartlk yap la r y la betim lenir, bu kartlk yaplar sn f yapsndaki kar tlk yaplarna tekabl eder. Kltrdeki m stesna" pratikler ile vlger pratikler arasndaki kartlk, toplumsal meknda, toplam serm aye deerine" hatr saylr oranda sahip olan siflar ile az oranda sahip olan snflar arasndaki ana kartla
183

tekabl eder (Bourdieu 1984a: 1 7 5-176). Bourdieu La N obles se d E tat 'da (1 9 8 9 c: 3 7 3 ) Fransada iktidar alan ile elit yksek renim kurum lan arasnda yapsal ve ilevsel" bir benzeim saptar. E konom ik ve kltrel serm ayeleri asndan bak ld nda, Fransz m eslek gruplarnn greli konum lar ile Fransz okullar arasndaki m tekabiliyetin az ok bire bir olduunu gzlemler. Hukuk alanna ilikin analizinde (Bourdieu 1987c: 8 2 2 ), hukuk alan ile toplumsal snf alan arasndaki yapsal benzerliin, avukatlarla m vekkilleri arasndaki ilikide ifade bulduunu syler. Avukatlarn meslek hiyerari iindeki k o num lar, m vekkillerinin toplum sal hiyeraride igal ettik le ri konuma tekabl eder.31 Dolaysyla, farkl alanlardaki birey ler ve gruplar arasndaki konuma dayal benzeim , bir alanda ki m eruiyet m cadelesi iinde ezilen konum unda b u lu n an larn, baka alanlarda da ezilen konum unda olm alar anlam na gelir. Son olarak, stratejiler arasnda da benzeim sz k o nusudur. Ezilen sn f konum undaki tketiciler, kltrel re tim alan ierisinde ezilen konum da olan reticilerin rnle rini sem e eilim indedirler. Yani, ayr m cadele alanlarnda ki konum larna gre, farkl kltrel retici kategorileri ile t keticiler arasnda yapsal bir benzeiklik ilikisi sz konusudur (Bourdieu 1984c). Bourdieuye gre alan analizi, tketicilere ynelik bir p iy asa y aklam n d an farkldr. Bourdieu, yzeysel biim de bakldn da, analitik dillerinde ktisad muhayyileyi kullanan, artan sa ydaki sosyal bilim ciye benzese de (W arner 1993: 1 0 5 1 ), akl c tercih yaklam erevesinde almaz. Alan analizi, kltrel tketimi arz-talep ilevi erevesinde incelemez. Kltrel bee nilerin, kltr reticileri tarafndan, balarna gelenden haber siz tketicilere dayatlmas gibi basit bir sre sz konusu de ildir; kltr reticilerinin, tketicilerin taleplerine dorudan karlk vermeye alm alar da deildir mesele. Alan analizi,
31 Bourdieu (1987c: 850) yle yazar: Alanda (rnein sosyal yardm hukuku gibi) daha dk konumlan igal edenler, bu konumlann dk statsn da ha da kamerlendiren toplumsal adan dk konumdaki mvekkillerle al ma eilimindedirler."

184

arz ile talep, sanatlarla izleyicileri, daha genel o larak da kl trel retim alan ile toplum sal sn f alan arasndalki ilikile rin alan yaplaryla ve sreleriyle dolaymland iddiasna da yanr. reticiler kltrel retim alannda m cadele ederler ve rnleri, tketicilerin taleplerinden ziyade, o m cad ele iinde ki hkim ya da ezilen konum larn yanstr.32 Buna k arlk t k eticiler, bu kltr rnleri arasndan, toplum sal sn fla r ara sndaki temayz m cadelesinde igal ettikleri hkimi ya da tbi konum a uygun seim lerde bulunurlar. Dolaysyla, e itli kl trel retici kategorileri ile eitli tketici kateg o rileri arasn d a, ayr m cadele alanlarndaki konum larna bal o larak , bi lin li bir uyarlanma deil, yapsal b ir benzeim oluur. Bourdieu yle der: Kltrel retim alannn merkezinde yer alan nesnel reka bet mant, her retici kategorisini, uyarlanma ynnde bi linli bir aba olmakszn, iktidar alan ierisinde berzeik ko numlar igal eden tketicilerin tercihlerine uyarlanm rn ler sunmaya sevk eder (1984c: 14). Bourdieu, alanlar arasndaki yapsal ebiimliligte kou t bir sim gesel ebiim lilik olduunu;33 kltrel alanlardaki yksek/ dk, hafif/ar, ince/kaba gibi temel kartlklarn da benzer toplumsa] ayrmlar yeniden pekitirm e ilevi grdklerini sa vunur ve yle yazar: Sanal dnyasnda ilev gren (anlalmaz/sarih ya da kolay, derin/hafif, zgn/sradan vs. gibi) alg ve deerlendirme ka tegorileri, neredeyse evrensel olarak uygulanabilir ve son tah lilde, enderlik ile poplerletirme ya da vlgerletirmc, biri ciklik ile okluk, nitelik ile nicelik arasndaki kartlk arac lyla elier ile kitleler, elit" (ya da nitelikli) iirnler32 ABD'de yaplan ve buna rnek oluturan bir aratrma, Pctersonn (1985) ede biyat retiminin retici-lkeici arasndaki piyasa ilikilerinden ziyade yayn clk sektrnn zorlamalaryla ekillendiini ortaya koymaktadr. 33 Simgesel kartlklardaki cbiimliliin nesnel temeli", farkl alanlardaki fark l sermaye tiplerinin miktarndaki ve yapsndaki yapsal kartlklardr (Bourdicu 1989c: 384). 18 5

le k itle se l r n ler arasnd aki kartla dayanr (B ou rd ieu

1980b: 157). Bourdieunn kendi aratrm asndan bir rnek, eitim ala nnda, toplumsal sn f alan erevesinde toplum sal ayrm c lk yaratm a ilevi grdn tespit ettii hafif/ar k artl dr (Bourdieu 1989c: 3 8 5 ). retm enlerin, rencilerin ya zl devlerini deerlendirm ede kullandklar, yazm tarzlar n sade/zorlama gibi k artlklar erevesinde ayran ltler, farkl sermaye m iktarlarna sahip renciler arasnda da ayr ma yol aar. Bourdieu bazen alanlar ie risin d ek i benzeim leri de tespit eder. rnein, kltrel alanlar ierisinde retim alan ieri sindeki konum larn m ekn ile, tam amen sim gesel ierikleri, zellikle de fo r m la r erevesinde tanm lanan eserlerin m ek n arasnda bir benzeim olduunu syler (Bourdieu 1988a: 5 4 4 ). A lan ve toplum sal m ekn kavramlar Bourdieunn m etin lerinde ounlukla net bir biim de ayrlmaz, i ie geer. B a zen de alanlar birdenbire ah-alanlar halinde birbirinden farkl lar (Bourdieu 1991c: 2 3 0 ). G enelde, Bourdieu alan konum la rnn meknm farkl sermaye trlerinin dalm erevesinde ele alr. Eserlerin m ekn, eserleri birbirinden ayran btn s lup zelliklerini kapsar. Dolaysyla Bourdieu benzeim dilini, sn f ilikilerinin eit li kltrel alanlar zerindeki etkilerini aklam ak zere kulla nr (Bourdieu ve W acquant 1992: 106). Bir alandaki mcade lelerin, baka alanlar zerinde (asla dolaysz olm am ak kaydyla) etkileri vardr.34 Bourdieu (1 9 8 0 b : 147) yle yazar: Benzeim lerin mant araclyla, uzm anlam , grece zerk bir retim alanndaki faillerin pratikleri ve eserleri zorunlu ola rak sl-belirlenir; alann iindeki m cadelelerde yerine getir dikleri ilevler, kanlm az olarak, hkim sn f kesim leri ara
34 Bourdicunn alanlar ierisindeki mcadelelerin dinamii zerindeki vurgu su, ortaya kabilecek baka cnemli sreleri glgeler. rnein, DiMaggio ve Powell (1991: 67) rgtsel alanlara dair incelemelerinde, bask ve rekabetin ya n sra taklit ve profesyonelleme gibi sreler olduunu grrler. Oysa Bordicu. hemen hemen her zaman rekabete dayal mcadeleden sz eder. Ne var ki, ebiimtilik rekabet dnda baka kurumsal srelerle de ortaya kabilir 186

sndaki ve en azndan uzun vadede snflar arasndaki simgesel m cadelelerin getirdii d etkenlerin damgasn tar. Klt rel alanlardaki m cadeleler, ayn zamanda birer toplum sal ay rm olan kltrel ayrm lar yaratr; dnce ya da slup akim larnn yan sra, sosyal olarak ierdekileri ve dardakileri Lanmlar. Bourdieuye gre kltrel alanda ortodoksi ile sapkn lk arasndaki karulk, toplum sal snf alannda sim gesel d zeni idame ettirm e ya da alt st etm e m cadelesinde benzeiini bulur. Kltrel alandaki m cadele, toplum sal snflar ara sndaki ideolojik m cadelelerin st ka p al biim lerin i retir (Bourdieu ve W acquan t 1 99 2: 1 0 6 ). Alan benzeim leri, fark l alanlarda atm a rntlerini pekitirir. G enel toplam etki, yaygn hiyerari ve atm a rntlerinin bir alandan dierine yeniden retilm esidir. Bourdieu bylelikle alanlar arasnda farkl trlerde an alo ji ler kurar. Bazlar, temelde yatan toplumsal yeniden retim i levine iaret eder. Bazlar, faillerin konum larndaki ve strateji lerindeki ebiim li hiyerari rntlerini gsterir.35 Bourdieu alanlar arasndaki benzeik ilikiler fikrini, kavramsal bir stra teji olarak, alanlar aras ilikilere dair a r a s a k bir bak as na kar y n eltir.36 Bu fikir, eylem kuram nd aki k ilit izlein
35 Bordieu'nn izini srd ilevsel ve yapsal benzeimler ile Mertonun i levsel edeerler kavram arasnda bir lde benzerlik var. kisi de, sisemin bekas iin vazgeilmez olan bir dizi sislem ihtiyac vaz eden ilevsel bir analiz biimini savunmaz. Bunun yerine, ilevsel bir gereklilie hizmet edebilecek elerde olanakl olan (eitlem e yelpazesi" zerine odaklanrlar (Meron 1968: 106). Bourdieu de Merton gibi farkl ortamlardaki edeer konumlar fikriyle ilgilenir. Ama Bourdieuye gre farkl ortamlardaki konumsallk meselesi daha temel bir meseleye, yani snf ilikileri yapsnn yeniden retilip retilmedi i meselesine gtrr. Snfsal farkllama biimleri deiebilir; ama yapsal ve ilevsel benzeim fikri, biimdeki deiimlerin, snf ilikilerinin temel yapsal srekliliiyle uyumsuz olmad iddiasyla elimez. 36 Bourdieu (1980b: 147) kltrel retim alanlarna ve bunlann snf yapsyla ilikilerine dair analizinde, sanatnn alandaki konumu ile izleyicisinin s nflar ve snf kesimleri alanndaki konumu arasnda gzlemledii ampirik ba, bilinli bir hesaplamann sonucu" olmaktan ziyade, yapsal ve ilevsel bcnzeim"le aklar. Bordieu'nn (1991d: 31) verdii lek istisna, iktidar ala nyla en yaktn ilikisi olan ve kltrn ticarilemesine en ok ynelen klt rel retim alandr. Burada Bourdieu bilinli stratejilere daha byk bir rol at fetmeye hazrdr. 18 7

ve toplum sal yaplarn bilinli, aklc hesaplamann toplam so nucu olm adna iaret eden labius kavram nn y ansm as dr. Bu ilikiler, etkileim ya da karlkl farkm dalk rntlerine de iaret etmez. Bourdieu'ye gre, kltrel retim ve top lumsal snf alanlar arasnda, ikisi arasndaki ba tketici ta lebine bilinli biim de uyarlanma erevesinde dnmeden de nesnel bir o rkestrasyon kurulabilir. Bir retim alan n da sunulan rnler ile toplum sal olarak retilm i beeni ala n arasnda, adeta mucizev biim de, her an geerli olan m te kabiliyet, arasal bir tasarmn ifadesinden ziyade, alanlar ara sndaki ilevsel ve yapsal benzeim lerden doar. Bourdieu (1 9 8 4a: 2 3 3 -2 3 4 ), beenilerin toplumsal sn f tem elini ele alr ken bu ilikiyi yle anlatr:
K ltrel m al retim i alanlarnn ileyi m ant, bunlarn d i nam iini belirleyen tem ayz stratejileriyle b irlik te, ister m o da tasarm lar olsun ister rom anlar, bu ileyiin rnlerini n celikle bir sn fn kesim leri arasnda, ardndan snflar arasnda fa kllarc b ir b iim d e, temayz aralan olarak ilev grm e ye nceden yatkn klar. reticiler dier reticilerle olan m cadelelerinde kendilerini tam am en uralarna adam , ileri ne verm i olabilirler, yalnzca zgl sanatsal ilgilerin sz k o nusu olduundan ve bunun dnda eserlerinin tam am en karsz olduundan em in olabilirler; ama belirli bir izleyici kit lesi iin uzun vadede yerine getird ikleri toplum sal ilevin far knda deillerdir ve belirli b ir snfn ya da s n f kesim inin b e k lentilerine cevap verm eye devam ederler.

O halde, alanlar arasndaki balantlar, alanlar ierisindeki kartlklar gibi, aktrlerin niyetlerinden deil, yapsal etken lerden kaynaklanr. Bourdieunn alan analizine dayal bak as, grld gi bi, snfsal m erulatrm a anlayyla yakndan balantldr. Alann zerklii, dolaym ve benzeim fikirleri, simgesel iktidar ve simgesel iddet kuram na balanr. Toplum sal snf eitsiz liinin m erulatrlm asnn bilinli niyetlerin rn olmad, farkl alanlardaki yapsal m tekabiliyete dayand fikri zeri
1 88

ne kuruludur. Snfsal ayrm lar, baka alanlara zg, rtl bi im lere tercm e edilir. A ktrler, kendilerine ak olan frsatlar ve engeller ierisinde kendi stratejilerini uygularken, farknda olmadan bu snfsal ayrm lar yeniden retir ya da deitirirler. Kltr reticileri alanlarda kendi zgl karlarnn/ilgilerinin peinde koarken, farknda olm adan, toplum sal sn f yapsn da benzeik etkiler yaratrlar.37 En nem lisi, eitli tipteki en telekteller bu srete kilit rol oynarlar. Kltrel alanlarda re kabet ederek, hkim kltrel dzenin m erulatnlm asna kat kda bulunurlar ve sn f yapsn yeniden retirler. Kendi tekil alanlarnn karlarna hizm et etm ekle, sn f yapsnn karla rna d a hizmet ederler. B ourdieu nn alan lar arasnda kurduu b en zeim ler yap sal ve ilevsel olsa da, Bourdieu bunlar faillerin pratiklerinden bamsz nesnel zelliklere iaret etm e maksadyla kullanmaz. Hatta, son tahlilde, Bourdieu alanlar arasndaki benzeim i ak lam ak iin yeniden habitus kavramna dner. A ktrlerin, ok eitli etki alanlarnda benzer yatknlklar sergilem esinin nede ni habitustur. Habitus, farkl etki alanlarndaki pratiklerin bir letirici ilkesid ir (Bourdieu 1977c: 8 3 ).38 O halde, alan ana lizi belirli bir etki alannn ilevini bireylerin ve gruplarn pra tiklerinden ayracak bir tr nesnellie iaret etmez. Alanlar ara sndaki tem el balanty, habitusun pratik mant oluturur. Dolaysyla habitus [alanlar] arasnda nesnel olarak kurulm u olan yapsal benzeim lerin ya da dnm ilikilerinin gerek ilkesidir (Bourdieu 1977c: 8 3 -8 4 ).
37 Hana Bourdieu bu srecin, dorudan, bilinli bir hedef olmad zaman en iyi ekilde ilediini savunur. Fransz Katolik piskoposlarna dair bir inceleme sinde. ruhban snf ile halk arasndaki iletiimin ve etkileimin etkililiini, bi linli hedeflerdense habitus yaknlna balar (Bourdieu ve de Sainl Martin 1982:43).

38 Habitus ve buna bal sermaye bileimi, aktrlerin alanlar ierisinde yn bul ma duygularn aklamada Bourdieuye yardmc olur. Szgelimi, aktrler riskli, gz pek servenlere mi atlyorlar yoksa gvenli, salam stratejiler mi benimsiyorlar" ya da aktrler pratiklerinde mtevaz m yoksa kibirli mi davtanyorlar gibi sorularn vanln bunlar verir. Bourdieu (1991 d: 16), habitusun bu tarz ynlendirme rnlerinin, aktrlerin farkl alanlarda benzer ko numlara yerlemesine yardmc olabileceini ne srer. 189

Bourdieu, alanlar topluluunun ve bunlar arasndaki yapsal ve ilevsel benzeim lerin birlem i bir toplumsal sistem olu turduunu dnm ediini syler.33 Alana katlm n d ox a bo yutunu vurgulasa da, toplum sal dzeyde P arsonscu an lam da b ir p ay lalan n o n n a tif dzen'in varln vaz etm eye d ire nir. Alanlar, tarihsel olarak ekonom ik, siyas ve snfsal yapdan zerlik derecelerine gre deiiklik gsterdikleri iin, Bourdieu eitli alanlar balayan evrensel bir snflandrm a sistem i oluturulamayacam ne srer. Bourdieu alanlar mcadele arena lar olarak kabul ederken, alanlarn kklerini szgelimi kapita list gelime gibi daha derin, tarihar bir srece dayandrmaz. Gelgelelim Bourdieu, eserlerini Parsons ve Althusser gelene inin byk toplum kuram ndan ayrma gayretinde, kendi d ncesinin ve eserlerinin sistem sel niteliini hafife alr. Alanla rn zerklii arttka son ksm da belirttiim sistem sel zellik leri gelitirirler. Dahas Bourdieu, geni apl tarihsel eilim le ri temsil eden iki genel iddiada bulunur: kltrel alanlarn eko nom i ve siyaset karsnda giderek artan bir zerklik kazanm a s ve ekonom ik alann niha hkim iyeti. Ayrca, alan analizini sadece farkllam toplum lar iin kullanr. Cezayir ya da Fran sz kyllerine ilikin alm alarnda alan analizini kullanm a d gibi, bu tr toplum lara ilikin almalarda bu analiz tarz nn kullanlm asn da savunmaz. Bu durum, habitus ile alan arasndaki karm ak ilikide bir gerilim in altn izer. Bourdieu bir yandan alanlarn ve aralarn daki ilikilerin deimez yasalarn belirlem ek isterken, bir yandan da kar kt nesnelci kuram oluturm a tarzn tem sil eden kavramsal iddialardan uzak durmaya alr. Son u n da kavramsal stratejisi, alanlar arasndaki benzeik balantla rn temel kayna olarak habilusa geri dner. Bunun sonucun da alan kavramnn ayrt edicilii glgelenir. Bourdieunn alan analizinde yapsal benzeim fikri nem 39 Bourdieu kendi erevesini, yapsalc Marksislerin bir toplumsal formasyon daki eitli kertelerin eklemlenmesine ynelik ilgileriyle karlatrarak yle der: Alanlar arasndaki ilikilerin tarihar herhangi bir yasas almadn, lcr tarihi vakay ayn ayr incelememiz gerektiini dnyorum. (Bourdieu ve Wacquant 1992: 109) 19 0

Ii bir m etodolojik ve kim i zaman aklayc ilkeyi tem sil eder. Bourdieu bu fikri byk bir maharetle ve hayal gcyle kulla nr. Ama bu ilkenin kavramsal gc, ilk bakta grndn den daha az olabilir. Benzeik, ama ne bakmdan? Bourdieu ilevselci kuram reddedip eserlerinde toplumsal ilev fikrini k o rusa da, alanlar arasndaki yapsal benzerliin ilevselci ierimlerinin akla kavuturulmas gerekiyor. Dahas, farkl alanlar daki bireyler ve gruplar arasnda yapsal benzeim olduu teslim edilse bile, bu "nesnel ittifakn ya da karlgn hangi toplum sal sre araclyla gerekleini bilm em iz gerekir. 9. Blm de Bourdieunn (1 9 9 1 c: 2 4 5 ) entelektellerle iiler arasndaki si yas ittifak kabiliyetini aklamak zere bu fikri nasl kulland n irdeleyeceim. Entelekteller de iiler de, farkl alanlarda ol makla birlikte kendilerini ezilen konumunda bulurlar. Ama ben zeik alan konum lar igal etmekle birlikte ittifak oluturmayan ok sayda farkl grup olsa gerek. O zaman, neden baz gruplarn aralarnda stratejik balar oluturduunu anlamamza yardmc olabilecek sreler ve kaynaklar nelerdir?40 Bourdieunn yap sal benzeim mefhumu maalesef bu nemli soruyu aydnlatma ya yetmiyor. Hatta ounlukla, yeterlilii kendinden m enkul bir aklama biim i gibi ilev gryor. Bu nedenle, benzeimle ak lama bir yapsal gizem letirme biim ini alyor. Yapsal konum , gruplar arasndaki karlkl ilikileri aklamada gerekten yar dmc olsa da, bu balantlar tam anlamyla kavrayabilmek iin ayn stat grubuna mensup olma, iliki alar, o n ak dnya g rleri gibi etkenlere de bakmak gerekir. Bunlara ek olarak, ko lektif seferberlik politikasna ihtiya vardr.

ktidar alan: Ekonomik sermaye kltrel sermayeye kar


Bourdieunn eserlerindeki birincil alan ik tid ar a la n dr. Bour dieu bu kavram iki ayr ekilde kullanr, ama bu iki kullanm
*0 Bu soru nemlidir, zira Bourdieu (1 9 9 d: 18), alanlar arasndaki yapsal ben zeimin. lek lek aktrler arasndaki bilgi akn ynlendiren iliki alarndan hayli farkl olduuna dikkat eker. 191

birbiriyle kesiir. ktidar alan bir yandan, btn alanlarda fark llamann ve m cadelenin dzenleyici ilkesi olarak ileyen bir tr st-alan ilevi grr. Bu, kavramn en nem li kullanm dr. Dier yandan iktidar alan Bourdieu iin hkim toplumsal snf ifade edebilir.41 Bourdieuye gre atm a toplum sal hayatn tam am nn te mel dinamiidir. Btn toplum sal dzenlem elerin merkezinde iktidar mcadelesi yatar. Bourdieunn temel savlarndan biri, bu m cadelenin hem simgesel hem de madd kaynaklar zerin de yrtlddr. Dahas, eitim vasflar gibi kltrel ola naklarn bir tr serm aye ilevi grd ve. bylelikle modern loplumlarda farkllam ann yeni ve ayr bir kayna haline gel dii iddias da Bourdieunn tem el savdr. Hatta Bourdieuye gre (1 9 8 9 c : 3 7 3 -3 8 5 ) birbirin e rakip belli bal iki toplum sal hiyerari ilkesi -b u n a iazm atik yap d e r- modern sana yilem i toplum larda iktidar m cadelesini ekillendirir: Bour dieunn hiyerarinin hkim ilkesi dedii, ek on om ik sen n a y enin (servet, gelir, m lk) dalm ve hiyerarinin ikin cil ilke si dedii, kltrel sermayenin (bilgi, kltr ve. eitim vasfla r) dalm. Kltrel sermaye ile ekonom ik sennaye arasndaki bu temel kartlk, Bourdieunn iktidar alann ekillendirir.42 Bourdieunn analizine gre bireyler, aileler, gruplar ve r gtler toplum sal dzendeki konum larn muhafaza etm ek ya da ykseltm ek iin srdrdkleri m cadelede kltrel ya da ekonom ik olanaklardan orantsz biim de yararlanrlar. Fran sa rneinde Bourdieu, iktidar alannn 19. yzyln sonlarn41 Bourdieu "hkim 811111 . ynetici snf ya da elitler yerine iktidar alanf tcrcil eder, nk terimin zgl bir nfusu tanmlayan bir ad deil, ilikisel bir ina olduuna dikkat ekmek ister (Bourdieu ve Wacquant 1992: 76; Wacquant 1993b: 20-21). Bu terminolojik tercihi iktidar dediimiz bu elle tu tulur gereklie sahip olan gerek bir grubu ifade eden realist kavrama" kar tetikte olma arac olarak grr (Bourdieu ve Wacquant 1992: 229). Bour dieunn toplumsal tabakalama analizinde iktidar alan kavramn bu ekilde kullanm hakknda 7. Blm'e baknz.

42 Bourdieu son zamanlarda (1992: 2 2 9 -2 3 0 ) iktidar alann yle tanmlar Toplumsal konumlar arasnda, o konumlar igal edenlere bir toplumsal kuv vet veya sermaye kuantumu salayan, bylece onlar, meru iktidar biiminin tanm konusundaki mcadelelerin ok nemli bir boyutunu oluturduu ik tidar lekeli mcadelelerine girmeye muktedir klan kuvvet ilikileri. 192

da sanatlar ile bu rju valar arasndaki kartlk biim inde ortaya ktn syler (Bourdieu 1989c; W acquant 1993b : 2223). Ama Bourdieuye gre (1 9 8 4 a : 115, 123) btn gelim i toplumlarda kltrel, siyas ve toplumsal atm alarn ou bu temel kartlkla y ap lan r43 Bourdieunn eserlerinin ou, ekonom ik serm aye ile kl trel sermaye arasndaki kartln brnd eitli biim le ri incelem eye ayrlm tr. Bireylerin ve gruplarn ayrt edici ha yal tarzlar ve siyas tercihleri -h a tla hemen hemen btn ha yat p ratik leri- byk lde birbirine kart bu iki sennaye ti pine gre dalmlar erevesinde anlalabilir.44 Bourdieu, ge nel bir kural olarak, bu iki sermaye tipinin deer yaps arasn daki fark ne kadar bykse, bireylerin ve gruplarn tahakkm iin iktidar m cadelesinde kar karya gelm elerinin o kadar muhtemel olduunu kefeder. K ltrel serm aye ile ek o n o m ik serm aye arasndaki temel kartlk, farkl serm aye biim leri ve bileim leri etrafnda r gtlenm i baka m cadele arenalarn da ekillen d irir. Bour dieu (1 9 8 9 c: 3 8 1 ) ekonom ik sermaye ile kltrel serm ayenin iazmatik yapsnn, (ekonom ik, dar, akadem ik, sanatsal, b i limsel, din, entelektel gibi) dier btn m cadele alanlar nn dalm n ve m ertebesini belirlediini iddia eder. ekil 1, Bourdieunn (1 983a: 3 1 9 , 1984a: 128 -1 2 9 ) iktidar alann s nf yapsna ve edeb ve sanatsal alanlara gre nasl ayrdn gsteriyor. En genel dzeyde, Bourdieu toplumsal sn f alann
43 Hatta Bourdieu iktidar atann, modern sanayilemi toplumlarn douundan nce ortaya kan, ''lariharf bir yap olarak grr. En genel dzeyde, bu iazmaik yap, btn loplumlarda tahakkmn iblmnde dnyevi gler ile ruhani gler arasndaki temel kartl" temsil eder (.Wacquant 1993b: 24). +1 Bourdieu (1984a: 124), bireylerin ve gruplarn ekonomik ve zellikle klt rel sermaye erevesinde nasl dalacann belirlenmesinde corafi blge gi bi etkenlerin de rol olabileceine dikkat eker. Paris ya da New York gibi kl tr merkezlerine yakn olanlar, kltrel sermaye birikimi iin gereken klt rel kaynaklara daha kolay ularlar, transa rneinde Bourdieu. mhendisler ile zel sektrdeki yneticiler arasnda ve sanayi alanndaki iverenler ile tica ret alanndaki iverenler arasnda ekonomik ve kltrel sermaye bakmndan kendini gsteren kartla dikkat eker: bunun ksmen, ilk gruptakilerin Pa ris'teki byk irketlerde, ikincisininse tara blgelerindeki daha kk irket lerde bulunmalarndan kaynaklandn syler. 193

(dikdrtgen I), sermaye hacm i ve tipi eksenleri etrafnda yaplanm iki boyutlu bir uzay olarak tarif eder. Dikey eksen top lam sermaye hacm ini, yatay eksen greli ekonom ik ve kltrel sermaye m iktarn ler. ktidar alan (dikdrtgen 2 ), x ekse ni zerine, toplumsal m eknn en yksek sermaye hacm ine sa hip kesitine yerletirilm itir ve isel olarak ekonom ik ve klt rel sermaye kutuplarna gre farkllar. ktidar alan ierisinde edebiyat ve sanal alan (dikdrtgen 3 ), eklin sol st eyreine, kltrel sermaye kutbuna nispeten yakn yerletirilm itir (ha tr saylr oranda toplam sermayeye sahip olan, ama ekonom ik serm ayenin kltrel serm ayeden az olduu konum lar). Dola ysyla sanal alan iktidar alan ierisinde tbi bir konum da. ama daha geni sn f ilikileri alannda hkim konum dadr. Son olarak, sanat ve edebiyat alan, ekonom ik ve kltrel ser maye kartlyla kendi iinde farkllam tr, daha ticarilemi sanat formlar ile emsal tketim i iin ngrlm formlar kar karya gelir (Bourdieu 1983a: 3 2 0 ). O halde, alanlar iktid ar alanndaki kart kutuplara yakn lklarna gre eitlilik gsterir. Bir ula, ekonom ik serm aye nin baskn olduu ekonom i alan bulunur. Kar uta, k lt rel serm ayenin merkezi etrafndaki sanatsal alan yer alr. dar ve akademik alanlar ara konum lar igal eder; idari alan ekono mi alanna, akademik alan sanatsal alana yakndr.45 Bourdieu (1 9 8 7 c: 8 5 1 ), hukuk alannn, siyas alanla daha yakn balar
45 ok ksa bir sre ncesine kadar Bourdieu devlet anlay hakknda hemen hemen hi yazmad. Son eserlerinde (Bourdieu 1989c: 371-559; Bourdieu ve Wacquam 1992: 111-115) brokratik devletin douuyla birlikte iktidar alan ierisinde mcadele nesnesi olan yeni bir sermaye trnn, devleti sermayc'ni ortaya ktn syler. ktidar alan lakkndaki daha nceki kavramsallatrmalar ekonomik ve kltrel sermaye zerine odaklanrken, son dnemde bu iktidar kaynan da kavramsallatmaya dahil eder. Devleti ik tidar, farkl alanlar ve bu alanlar iinde dolama giren farkl sermaye biimleri zerindeki bir iktidar biimidir. Bir tr "st-sermaye" olarak ilev grr, n k dier sermaye biimleri, zellikle de onlarn deiim kuru zerinde iktidar uygular. Bu yeni sermaye eitli alanlarn devlette toplanmasndan kaynakla nr. Bourdieu yle yazar: Devletin inas, eitli sermaye sahiplerinin zellik le devlet zerindeki iktidar iin, yani deiik trdeki sermayeler ve buniarn (bilhassa okul sistemiyle) yeniden rerimi zerinde iktidar baheden devleti sermaye iin mcadele ettikleri oyunun mekn olarak anlalan iktidar alan nn oluumuyla kouttur" (Bourdieu ve Wacquant 1992: 114-115).

194

olduundan sanal ve bilim alanlarna kyasla daha az zerklie sahip olduunu gzlem ler.

EK L i

Toplam Sermaye Hacmi (+)

1
2
3

+ +

S-/K S+

IS+/KS-

Toplam Sermaye Hacmi H

'Not: Dikdrtgenler Kartezyen koordinatlar tteenndeki konum dizilimini temsil ediyor: Y ekseni toplam ekonomik ve kltrel sermaye hacmini, X ekseni ekonomik sermayenin kltrel sermayeye Orann lyor.

Anahtar l. toplumsal mekn ya da toplumsal snf alan 2. ktidar alan 3. Sanat alan ES: Ekonomik sermaye KS: Kltrel sermaye

Bu dem ektir ki sanal ile bilim , kariyerin dllendirilm esi ve simgesel sistem lerin gelim esi bakm ndan, ekonom i ile siya set karsnda hukuktan daha fazla bamszla sahiptir. Din alan sanat alanna yakn bir yerdedir, nk o da gayri ik ti sadi m erulam a m cadelesi etrafnda rgtlenir. Buna kar lk gazetecilik alan, idari ve siyas evrelere en o k bam l olan alandr.46 D olaysyla, kltr alanlar ek on om ik ve si46 Bkz. Bourdieu 1996. Yine de Botrdieu'nun kavramsal terminolojisinde, fark l balamlardaki kullanmlar yanstan bir rltimc sz konusu. Oreit, bir 195

yas otorite karsndaki zerklik dereceleri bakm ndan eit lilik gsterir.47 Bourdieunn sosyolojisindeki ana hedeflerden b iri, kltrel etkin lik alanlarn iktidar alanna gre kon u m landrm aktr.48 Her alan kendi iinde farkllatran benzeik bir yap var dr: Hepsinde, bir uta ek o n o m ik adan hkim olup k lt rel adan tbi olan bir kutup, teki uta kltrel adan h kim olup ekonom ik adan tbi olan bir kutup bulunur (Bourdieu 1989c: 3 8 3 ). Bourdieunn, toplum sal dnyaya ynelik incelem elerde alan analizine dayanan yaklam, bu kart yap nn zgl m cadele alanlarnda brnd biim leri tanm la maya dayanr. Bu, toplumsal ve siyas alm ann tamamndaki bu derin yapnn dnm lerinin izini sren yapsalc bir ana lizdir. rnein, ekonom i alan ierisinde bile (Bourdieu 1989c: 3 8 3 ; Bourdieu ve de Sain M artin 1978) iki grup arasnda temel bir kartln tespit edilebileceini k efed er:(l). Eitim leri, ka riyerleri ve irketleri ile kamu kurum lan arasnda yakn balar bulunan, i dnyasnn teknokratik byk nderleri, (2 ) n ce likli olarak zel sektrde i yapan byk aile irketlerinin n derleri. lk grup, khrel serm ayenin vrisleri ve skolastik ser maye birikim cileriyken, kincisi baat olarak ekonom ik serm a yenin vrisleridir.49 Ayn kartlk byk irket dzeyinde de
yerde yle yazar: "'ktidar alan' zgl olarak siyasi kuramlara ve aktrlere (champ politique), ayn zam anda siyasetteki ve toplumdaki iktidar ilikileri alannn tamamna (champ du politique) gndermede bulunur (Bourdieu 1988a: 545). 47 Bourdieu bu eitliliin hem tarihsel hem de toplumsal olduunu dnr Kltrel alanlar farkl tarihsel dnemlerde ve farkl toplumlarda ekonomik vc siyasi iktidar karsndaki zerklikleri bakmndan eitlilik gsterirler. Bourdieuye gre bu eitlilik iki etkene bal olabilir: (1) Hkim snfn deiik ke simlerinin sanat eserlerine atfettii deere. (2) "Ekonomik sermayenin reti mine ve yeniden retimine (Bourdieu 1983a: 322). 48 rnein. Ut N oblesse dEuf'da Botrdieu'nn iktidar alan ile gradcs colts arasndaki ilikilere dair analizi yer alr. Monique de Saint Martin le birlikte 1982de yapt, Fransz piskoposlarna dair almasnda, onlan iktidar alan na gre konumlandrr. 49 Bourdieu. i dnyas burjuvazisi giderek daha fazla kltrel sermaye edindii iin bu geleneksel kartln bir lde hafiflediine dikkat eker (Bourdieu ve de Saint Martin 1978).

196

geerlidir ve irkein yneticisi ile sahibinin klasik kon trol m cadelelerinin tem elini oluturur (Bourdieu ve de Saint M artin). niversite alannda da, Bourdieu ekonom ik sermaye/kltrel sermaye arasndaki kartln ders verme ile aratrma arasn daki bildik gerilim biim ini aldn saptar. O halde, ek o n o m ik serm aye ile kltrel serm ayen in iazmatik yaps, Bourdieunn hem alan analizinin hem de top lumsal tabakalam a m eselesine yaklam nn zem inini olutu rur. Alanlarn hem birbirleri arasndaki hem de kendi ilerin deki bir dzenleyici ilkedir. 7. Blm de greceim iz gibi ay n zamanda toplumsal sn f yapsnn da dzenleyici ilkesi ola rak ilev grr.

Genel bir pratik bilimine doru: Bir aratrma program


Bourdieunn h abitu s, serm aye ve alan gibi k ilit kavram lar hakknda bilgi verdikten sonra, genel pratik bilim inin kavram sal erevesine ve m eto d olo jik gndem ine geebilirim . Habitusun yatknlklar, ilksel sosyallem enin snfa zg kou lla rnn rn olsa da, dourduklar eylem bu snfsal sosyalle m enin ve bunun getirdii sermaye biim lerinin biriklirilm esinin dorudan ifadesi deildir. Eylem , snfsal yatknlklarla te kil alanlarn d inam iklerin in ve yaplarnn kesim esin d en do ar. Eylem , pratiklerin, alan denilen rekabete dayal bu arena larla karlamas sonucu meydana gelir ve o karlam ann ya psn yanstr. Aradaki iliki diyalektiktir ve nem li b ir zam ansal boyut ierir. D olaysyla Bourd ieunn so syo lo jik analizi, hem sz konusu alann yapsn hem de o alan iind eki faille rin snfsal habitusunu ina etmeyi gerektirir. Bourdieu Distinctioda (19 8 4 a : 1 0 1 ), modelini zetleyen bir forml olarak u denklemi nerir: [(habitus) (serm aye)] + alan = pratik Bourdieu, p ratiklerle ilgili tam m odelinde, eylem i habitus, serm aye ve alan arasndaki ilik in in son u cu olarak kavram
197

sallatrr.50 Pratiklerin onlar tevik etm i gibi grnebilecek mevcut koullardan ya da habitusu retm i olan gem i koul lardan deil, [...bunlar arasndaki] ilikiden karsanm as ge rektiini syler (Bourdieu 19901: 5 6 ) .51 Pratikler habiusa ya da alana indirgenem ez, ikisinin temsil ettii iliki kmeleriyle zaman iindeki h er noktada kurulan karlkl ilikiden do arlar. 8. Blm de Bourdieunn toplum sal deiim sorununu
50 Bu forml, Bourdieu'nn pratii tek basma habiusun, sermayenin ya da ala nn etkilerine indirgemeyi reddettiini aka gsterir. Pratiklen, bunlann b i leimi dourur. Ne yazk ki bu forml, lerimlcr arasndaki tam ilikiyi netlie kavuturmaktan ziyade daha da karmaklatryor. Habitus ile sermaye etkile im iinde de, alan bunlara eklenen bir terim mi? Yoksa formlle, sadece her ampirik aratrmann btn bu etkenleri gz nne almas gerektii uyarsn da m bulunuluyor? Bourdieunn ilk eserlerinde pratik kuram esasen labius zerinde odak lanr Kavramsal iin butun pratik yk bu kavram zerindedir. Ancak, alan kavramm gelitirdike, pratik kuram giderek yukardaki formle tekabl eden bir kurama dnr. Habiusun tek bana pratiklerin kayna olmad , tcikleyici ve dolaymlavc bir g olduu bandan beri akt Pratikler sa dece habitstan deil, habitus ile durumlarn nesnel yaplarnn kesiiminden douyordu. Yine de, Bourdieunn (1977c: 78) yazdklarndan, habitusun iti ci g olduunu dnd izlenimi douyor: "Pratikte, bu iki iliki sistemini pratiin retimi iinde ve retimi araclyla birbiriyle pratik olarak ilikilendirmeyi baaran, habitustur." Bourdieu alan kavramn gelitirene kadar, ha bitusun pratiklen retmek zere lam olarak neyle kesitii hakknda kapsam l bir kuram oluturmaz. rnein, pratiklerin habitus ile nesnel bir olay ara sndaki "diyalektik ilikiden doduunu syler (82-83). Aynca, habiusun pratikleri retmek zere iledii koullan belirtmek iin konjonktr ifade sini kullanr. Habitusun nesnel yaplarla", iliki sistemleriyle, olaylarla, konjonktrlerle" karlatn biliyonz, ama Bourdieu alan fikrini gelitirene kadar bu makro gerekliklerin tam nitelii hakknda kuramsal adan pek ipu cu vermiyor. Alan kavramyla birlikte Bourdieu'nn toplumsal dnyann ku tupluluklarla yapland yolundaki temel iddiasna dair kantlarn arttn g rrz. Ama farkl alanlardaki pratikler arasndaki benzcimlcri yaralan, habtsur. Dolaysyla, alan kavramnn gelitirilmesi Bourdieu'nn makro yaplar hakkndaki dncelerine yeni bir k tutarken, merkezi bir kavram olan ha bitus. eskisi kadar n planda olmamak kaydyla, Bourdieu'nn kavramsal ya psnn temel direi olmay srdrr. 51 Bourdieu (1991d: 20). pratiklerin habitus ile alanlar arasndaki karlamadan doduunu vurgulamak iin, ortaya koyduu modelde pratiklerin faillerin sa hip olduklar eitli sermaye biimlerinden mekanik bir biimde domad nn altm izer. Byle bir gr, onun tam da stat edinme aratrmalar gele neine damgasn vurduunu syleyerek eletirdii grtr. Ancak Bourdieu (1991d: 16-17) de, faillerin eitli alanlarda bavurduklar yatnn stratejileri tarzm aklamakta byk lde sermaye ve habitus kavramlarna dayanr.

198

nasl ele aldndan sz ederken bu ilikiyi eletirel bir biim de deerlendireceim. Bourdieu ( 1 9 8 4 c : 5 -6 ; Bourdieu ve W acq u an i 1 9 9 2 : 1 0 4 1 0 5 ), entelektel ve sanatsal almalara ynelik yaklam nn zorunlu adm ierdiine dikkat eker. (1 ) Aratrma, zgl pratik alanm daha geni iktidar alanyla ilikilendirm elidir. Bu ilk adm, tabakalamann ve iktidarn Bourdieunn sosyoloji sinde sahip olduu hkim konum u gzler nne serer. Sanat lar ve yazarlar sz konusu olduunda, edebiyat alannn, g m l olduu iktidar alan ierisinde tbi bir konum da bulun duunu gryoruz (Bourdieu 1983a). Buna karlk hukuk ala n , iktidarn hkim kutbuna daha yakn bir yerdedir. (2 ) Ara trma, bireylerin ya da gruplarn entelektel ya da sanatsal me ruiyet iin rekabet ederken igal ettikleri kart konum lar ara sndaki nesnel iliki yapsn tanmlamaldr. Aratrlan alana zg ekonom ik ya da kltrel sermaye biim leri nelerdir? Di er serm aye biim lerine gre bunlarn dalm nasldr? Bu, alandaki btn katlm clar iin hkim ve tbi konum lar tespit etm ek anlam na gelir. (3 ) Aratrma, faillerin kendi konum lar na tadklar snf habitusunu ve mcadele alan ierisinde iz ledikleri toplumsal yrngeyi tahlil etmelidir. Bu z m leyici adm n, Bourdieunn sosyo lo jisin d eki genel aratrm a yntem ini oluturduunu syleyebiliriz. Pra tiklerin analiz edilm esi, ortaya ktklar alanlarn ve faillerin tadklar habituslarn ina edilmesini de ierir, lleriki blm lerde Bourdieunn alan analizini eserlerinde temel yer tekil eden konu zerinden inceleyeceim : Fransada toplum sal sn f yaps, yksek renim sistemi ve entelekteller.

199

7
T
o p l u m sa l

in ifl a r v e

K TD A R M C A D E L E S

Bourdieunn sosyoloji pratiindeki belki de en b y k ilham kayna, ince ama ok gl toplumsal ayrm b iim lerin i tes pit eden keskin bakdr. Ayrntl etnografik gzlem ler, ista tistik tablolar, edeb m etinler, fotoraflar, grm eler, an k et ler, nfus saym verileri zerinde hep bu keskin b a k dola maktadr. Bourdieunn aratrma tarz, profesyonel sosyal b i lim standartlar erevesinde aykrdr, genellikle uzm anlam analizin unsurlar olan ve birbiriyle pek de u yum ayan y n temleri ve veri tiplerini birletirir. Edeb ve felsef gnderm eler le araya serpitirilm i anket yzdelerinin bir arada olduu pa ragraflar onun tarznn alameti farikasdr adeta. Bir eletirm ene gre (C ollins 1989: 4 6 0 ) bu tarz, Bourdieuye dnyann en iyi anket aratrm acs unvann kazandrr. Kukusuz bu n a kar kanlar da olacaktr. Bu blm de Bourdieunn tabakala ma aratrm asndaki kuram nn ve yntem inin kilit zellikleri ni akla kavuturmaya alacam. Bourdieunn eserlerindeki temel hedeflerden biri, k lt r ile toplumsal snfn nasl bir karlkl iliki iinde olduunu gs term ektir. Ona gre kltrel pratikler, temelde yatan sn f ay rmlarnn gsterenleridir. Bu gr, Bourdieuy, kltrel ha yatn belirsizliini, olum salln ve toplumsal adan eitlilik
201

gsterdiini vurgulayan pek ok postmodern adandan (m e sela Jean Baudrillard'dan [19 8 8 a , 1 9 8 8 b ]) ay rr.1 Ama Bourdieu, kltr ile toplumsal sn f arasndaki bu ba, kltre top lumsal snfn salt bir sonucu ya da uzants olarak muamele et meden gstermeyi nerir. Bu tezi kantlam ak iin, sosyal snf kavramn yeniden formle eder. Sermaye, habitus ve alan gibi, sn f da Bourdieunn sosyolojisinde kilit bir kavramdr. Ken di ifadesiyle, sn f evrensel bir aklam a ilkesidir (Bourdieu 1984a: 1 1 4 ).2 K kensel sn f durum u", olanakl btn g rlerin kendini at ve zerine hibir grn olanakl o l mad" noktay temsil eder (Bourdieu ve Passeron 1977: 8 9). Ama Bourdieunn toplum sal snf nasl kavram sallatrdg yeterince anlalm am tr; bunun nedenlerinden biri de, teri mi kulland kapsam, kullanm ndaki gerilim ler ve b elirsiz liklerdir. Bu blm de Bourdieunn toplum sal sn f hakkndaki d ncelerini akla kavuturmay amalyorum. Bourdieunn, tabakalama konusunu ele alrken kilit nem atfettii st-sosyolojik m eselelerle ie balayacam. Bunlar n celikle, B our dieunn reddettii, nesnel ve tek boyutlu tabakalam a im ge lerini merkeze alr. Bourdieunn kar kt zc toplum sal anlaylar yerine ilikisel yaklamlara dayanrlar. Bourdieu iin M arksizm m erkez! bir kuramsal referans olduundan, kendi s nf kavramn M arksist versiyonlarndan nasl ayrdn irde leyeceim. Bourdieu W eberden de hatr saylr lde yarar lanm tr; Bourdieunn toplumsal snfa dair gereki anlay lardan keskin biim de ayrd, okboyutlu ve ilikisel bir ku ramsal erevede ina etlii sn f kavramn anlatmadan nce. W eberin snf ile stat arasndaki ilikilerle ilgili anlayna ne
1 Bourdieu (1984a: 561) Distiction'da Daniel Bell in (1976: 33-84) daha nce ne srd, modern sanayileme sonras loplumlarda ayr toplumsal snfla nl zld iddiasna kars gelitirdii genel tezini bu grle birletirir. Gelimi toplumlarda toplumsal snflann var olduu ve toplumsal hayaln d zenlemesinde byk nem tad, Bourdieu iin balang noktasn olutu ran varsaymlardr, kantlanmas gereken hipotezler deil. Toplumsal bln melerin varl ve nemi hakknda tartmak, Bourdieu'ye gre, snf mcade lesinin bir parasdr.

202

tr deiiklikler getirdiine deineceim. Daha sonra, Distitctiotda (1 9 8 4 a ) ada Fransadaki snfl yapya dair izdi i tabloyu inceleyecek, zellikle snflarn kendi iindeki eitli kesim lere ilikin analizi zerinde duracam. Bourdieu her top lumsal snfn ve sn f kesim inin zgl bir pratikler km esi do uran kendine has bir habitusu olduunu savunduu iin, bu snf habituslarnn en gze arpanlarn ele alp Bourdieunn bunlarn rettiini iddia etLii ayrt edici hayat tarz tiplerini tasvir edeceim. Nihayet, Bourdieunn sn f ilikilerine dam gasn vuran atm a dinam iklerine ve yeniden retim e dair g rlerine dneceim.

Bourdieu'nn toplumsal snf st-kuram


Bourdieunn aratrm a giriim ine iki m erkez st-sosyolojik dnce yn verir: Toplum sal hayatn incelenm esinde znelci ve nesnelci yaklam lar arasndaki atky ama ve toplum sal gereklie ilikin lzc kavramlarn yerine ilikisel kavram lar geirm e. Bourdieu toplum sal snflarn varl hakkndaki tartm ann, znelci/nesnelci atksnn szgecinden geerek arptldm dnr. Hatla yle der: Toplumsal snf sorunu, aratrmay bir dizi kurgusal alterna tif iine hapseden nesnelcilik ile znelcilik arasndaki kartl gzler nne seren en mkemmel sahalardan biridir (Bour dieu 1990h: 289). Dolaysyla, Bourdieunn tabakalama aratrm asna yne lik yaklam n, toplum sal sn f sorununa ynelik eitli yak lamlarda bu atknn brnd biim leri ama abas ola rak anlam ak gerekir. Bourdieuye gre toplumsal sn f kavram, tzc dncenin ve zc ideolojinin en m kem m el rnekle rinin grld bir kavramdr. Bu nedenle sn f ilikilerine da ir alternatif bir ilikisel anlay nerir. Bourdieu toplum sal dnya hakknda son derece katmanl bir gre sahiptir; ona gre bireyler ve gruplar, hiyerarik olarak yaplanm b ir toplum sal mekn ierisindeki greli konum lar
203

m ykseltm ek ya da korum ak iin mcadele ederler. Toplum sal eitsizliin kkleri, sermaye tiplerinin eitsiz dalm na da yanan nesnel yaplarda yatm aktadr. Dolaysyla Bourdieu ta bakalam a konu suna yn elik znelci yaklam lar olarak de erlendirdii grlere kar kar. znelcilik bal altna farkl gr grubunu yerletirir. lkinde, simgesel etkileim cilik, etnom etodoloji, fenom enoloji gibi, toplumsal farkllam a ya m ikro etkileim srelerinin dolaysz sonucu olarak bakan mikro dzeydeki analizler yer alr. Ona gre bu grler z nelci yanlsam ayla m aluldr (Bourdieu 1984a: 2 4 4 ), nk faillerin, hiyerarik biim de yaplanm toplumsal dzen iin deki konum larnn zelliklerini, iinde bulunduklar her duru ma ve etkileim e tadklar olgusunu gz ard ederler.3 Bourdietnn znelcilik bal altna yerletirdii ikinci grup, top lumsal sn f varoluunu ve kim liini bireysel ya da kolektif bi lin ce indirgeyen yaklam lardr. ncs de, snfa, kkleri toplum sal gereklie dayanmayan, bilisel bir ina olarak ba kan grlerdir.4 Bourdieu toplumsal ayrm larn zem inini nesnel yaplara dayandrsa da, toplum sal e itsizlik le ilgili dar nesn elci y akla m lara da kar kar. Tabakalam a aratrm asnda n esn elci lik bal altna M arksizm i, ana-akm staedinm e aratrm a larn, iliki alar analizini ve toplum sal eitsizlikle ilgili b tn dier yapsalc kuramlar yerletirir. Birbirinden ok farkl olan bu yaklam larn temel bir ortakl vardr: G enellikle is tatistiksel dzenlilikler eklinde kendini gsteren ve eylem ha
3 Bourdieu (1984a: 578-579) yle der: "Ekilcimci yanlgda merkezi yer tu tan durum kavram, bitn gerek etkileimleri rgtleyen, biimsel olarak in a edilmi ve salama alnm konumlar arasndaki ilikilerin oluturduu nes nel ve kalc yapy, (yabanclar arasndaki rastlantsal karlamalar gibi) an lk, blgesel, akkan ve sklkla da (sosyo-psikolojik deneylerdeki gibi) yapay bir dzene indirgemeye imkn verir. Etkileim iindeki bireyler, en anz etki leimlere bile sahip olduklar zellikleri tarlar ve etkileimdeki konumlan, toplumsal yap (ya da uzmanlam alan) iindeki greli konumlannm gdmndedir." Bourdieu. durum" ile toplumsal etkenlerin geni balam arasn daki kartl 1977a'da derinlemesine anlatr. Bourdieu bu tavr, statkonun meruiyetine meydan okuyan her trl snl analizine kar kan siyasi muhafazakrlara atfeder.

204

lindeki aktrlerin hem en hemen hi gremedii, sosyal bilim ci tarafndan ina edilm esi gereken makro yaplara odaklanr lar.5 Bourdieuye gre ak t rler toplum sal dnya hakkndaki pratik bilgileri erevesinde eylemde bulunurlar; oysa nesnelci yaklam lar aktrleri byk ve kapsayc yaplarn basil yans malarna indirgeme eilim indedir. Bourdieu tabakalama ana lizinde de baka yerlerde de, kendi yapsal inac yaklam n, hem aktrlerin nesnel gereklie ilikin alglarn, hem de toplu davranlarn nesnel ltlerini ieren bir yaklam ola rak sunar. Bourdieunn tabakalama aratrmalarnda zellikle eletir dii nesnelciliin davurumlarndan biri de, Marksist toplum sal sn f kuram dr. Bourdieu M arksistleri toplum sal snfa ili kin ek o n o m ist y oru m lar su n m akla e letirir.6 S n f h er ey den nce retim in toplum sal ilikilerinde igal edilen konum erevesinde kavram sallatrm a giriim lerini iddetle eletirir (Bourdieu 1985e: 7 2 3 ). Bourdieu kendisinin de materyalist ol duunu bizzat kabul eder; ama retim in toplum sal ilikilerin de igal edilen konum , ona gre kapitalist toplum lardaki top lumsal dzeni ekillendiren birok iktidar kaynandan sadece bir tanesidir. W eber'in dncesinin izinden giden Bourdieu ( 1 9 8 5 b ), toplum sal m ekn n okboyu tlu olduunu ve ek o nom i gibi tek bir nedensel mekanizm aya indirgenem eyeceini ne srer:
T o p lu m sal s n f sad ece retim ilik ile rin d e k i k o n u m la d e il, norm alde (yan i y ksek bir istatistiksel olaslkla) o k o num la zdelem i sn f habiusuyla da tanm lanr (Bourdieu 1984a: 3 7 2 ).

Bourdieu. snf politikalar araclyla toplumsal dnm savunan solcula rn bu yaklamlardan birini benimseme eiliminde olduunu syler. Ona gre bu kiiler, sosyal bilimci olarak rollerinin, snf bilincini ve siyasi deiim y nndeki seferberlii ykseltmek iin art olan ampirik snfsal yap kantlanm salamak olduunu dnmektedirler. Bourdieu Alhussercileri de bu eletirisine dahil eder, geri onlar kltr te meldeki iktisadi ilikilerin yansmasna indirgeyen ortodoks Marksizm yorum larna kar ktktan iddiasndadrlar. 205

Dahas: Bir snf, varlyla olduu kadar alglanyla da, reim iliki lerindeki konumu kadar tketimiyle de tanmlanr - bu tke timin simgesel olmas iin mutlaka gsterii olmas gerekmez (her ne kadar tketimi, retim ilikilerindeki konumunun g dmnde olsa da) (t.g.c., 483). Sim gesel ve toplum sal birikim ve farkllam a biim leri de, toplumsal snf ilikilerinin nem li boyutlarndan biridir. Gay ri iktisadi mallarn ve kaynaklarn biriktirilm esi, ekonom ik ik tidar da dahil iktidarn kullanlm as ve idame ettirilm esi a sndan nem tamaktadr; m lkiyet ya da mlkszlk ll, bunu aklayamaz. Bourdieu Marksist sn f kuram latrm alar n, sn f ilikilerinin sim gesel boyutunu gz ard etm ekle ele tirir. Sim gesel m allarn da siyasal iktisadna ihtiya vard r.7 Bourdieu kendi sn f tahliline, meslein ve gelirin yan sra ha yat tarzna iaret eden unsurlar, beenileri, eitim vasflarn, toplum sal cinsiyeti ve ya da dahil eder. Bourdieunn snfla r, tabakalatrc etkenlerin birlikteliidir; nasl ki btn, ier dii tek tek paralarn toplamndan fazlasysa, Bourdieuye g re toplumsal snflar da tek bir belirleyici etken deil, labakalatrc unsurlarn bir aradal oluturur.8
7 Bourdicnn Marksist snf kavramsallatrmalanna ynelik eletirilerinde iki eksiklik var. ncelikle, snf meselesinde Marksistlerin kendi aralarnda var olan ciddi farkllklar gz nne almyor. Pek ok ada Marksist, Bourdie gibi, snflarn nesnel bileenlerinin yan sra simgesel bileenlerini de vurgu lar. iliki boyutunun altn izer, tarihsel adan olumsal bir nitelik tadklar n kabul eder (McCall 1992) kincisi, Bourdieu eletirilerinde Marx ve Webcrci yaklamlar arasnda giderek artan kesimeleri dikkate almaz, stelik kendisi bu kesimenin baat bir rneini tekil eder. Bourdienn iktidar biimlerine ynelik okboyutlu yaklam. Marksist olma yan ve toplumsal farkllamay tek bir boyuta indirgeme eiliminde olan tabaka lama almalaryla da kartlk iindedir. Bunlar arasnda sadece meslek deii mini dikkate alan toplumsal hareketlilik incelemeleri de vardr. Warner incele meleri gibi (Warner ve Lunt 1941), farkl sermaye biimlerine iaret eden karma gstergelere dayanarak toplumsal tabakalarla ilgili soyut bir hiyerari oluturan tabakalama tahlilleri de bu kapsama girer. Bourdieu (1984a: 125), farkl serma ye biimlerinin bir araya gelme biimleri itibariyle tad farkll ve snf m cadelesindeki kilit etkenlerden birinin farkl sermaye tipleri arasndaki deiim kuru olduunu vurgulayarak bu tarz tantlamadan uzaklamaya alr.

206

Bourdieu (1 9 8 7 f: 3 ), nesnelci ve znelci yaklamlarn h er ik i sinin d e, toplumsal snflar hakknda temel tzc varsaymlar barndrdm ne srer. Bu yaklam larda, toplum sal snflar var olduuna gre sosyal bilim cinin tek yapmas gerekenin on lar tanmlayp tasvir etm ek olduu varsaylr. Dahas ikisinde de, snflara, ister znel isler nesnel olsun isel ve evrensel vasf lar atfedilerek zc bir snf gr ortaya konur. Gelgelelim , Bourdieu toplumsal snflarn gereklikte basit bir biim de veri li olmadn, toplumsal dnyaya ve blnm elerine dair meru gr zerinde yrtlen mcadele araclyla ina edilen, e kimeli kim likler olduunu savunur. Pozitivizmi sert bir biim de reddeden Bourdieu, Loplumsal dnyann gerekliinde, ar tk net snrlar, m utlak kopmalar yoktur - tpk fiziksel dnyada da olmad gibi, der.9 Yalnzca muazzam bir olaslklar oklu u vardr. Kolektif kim lik, hem maddi hem de simgesel olanak larn seferber edilmesi araclyla ortaya kar. Sn f kim likleri, mevcut snflar arasndaki kartl yansttklar iin, ilikisel biim de ina edilir. Hatta Bourdieu, snflarn kimlii zerinde yrtlen bu simgesel mcadelenin siyas gerekliini, tabaka lama aratrmasnn uygun nesnesi olarak tanmlar. Bourdieu buradan hareketle, birer b ilim sel ina olarak top lumsal snflar ile s efe r b e r olm u g er ek toplu m sal gruplar ara snda keskin bir ayrm olduunun altn izer. Toplum sal sn fn modelini ina etm ek, gerek toplum sal gruplardan ziyade olas snflarn kuramsal bir tem silini ortaya koyar. O zaman, aratrm adaki nesn elci urak znelci urakla tam am lanm al, sosyal bilim modelinde kuramsal olarak ina edilm i snflarn, seferber olm u gerek snflara fiilen tekabl edip etm ediine baklm aldr. Bourdieunn tabakalam a erevesi, loplum sal snflarn hem nesnel kaynaklarnn hem de simgesel tem sille rinin llm esini ierir. Ekonom izm , M arksist sn f kuramndaki nem li bir nesnel ci zaafn rneiyse, sn f snrlar zerinde fazlasyla durmas da
9 Bourdieu, ulan srekli hareket halinde olan" alev imgesinin -bunu muhte melen Bachelard'dan dcvirmitir- toplumsal dnyada net snrlar, mutlak kopmalar" olmad fikrini ok iyi yansttn syler. 207

temelde yatan tzc bir varsaymn rneidir. Yapsalc M ark sizm . snflar arasnda m antk ve ampirik adan net snrlar izm ek ve bireyleri retim in toplumsal ilikileri iinde igal et tikleri konuma gre snflam ak derdindedir. Fransada Poulantzas (1 9 7 5 ) ve Baudelo, Establet, M alem ortun (1 9 7 3 ), ABDde Erik Olin W rightin (1 9 8 5 ) eserleri, bu tip sn f tahlilinin ba at rnekleridir. Bourdieu snflar ile sn f kesimleri arasnda s nr izm e yolundaki her trl giriim i iddetle eletirir. Bourdieuye gre (1 9 8 7 b : 6 4 -6 5 ) sn f tanm nn kendisi bir toplum sal atm a nesnesi olduundan, snflar arasndaki snrlar da sosyal bilim cinin kesin biim de ortaya koyamayaca mcadele nesneleridir. Sn f snrlar, ancak bireylerin gruplar iinde se ferber olmasyla ekillenebilir. Bourdieu ayrca toplumsal snrlarn kurumsallama derece sinin, snflar aras atm ann durumuna gre deitiini savu nur. Sn f snrlarnn kurum sallam as, tek tek gruplarn, top lumdaki blnm eler hakkm daki grlerini meru diye dayat ma ynndeki greli simgesel iktidarna baldr. Bu, sn f m cad elesinin sim gesel boyu tu nu incelem e gereklili in e iaret eder, nk sn f kim liinin kendisi, madd olarak olum u ol masnn yan sra bir alg ve tasavvur nesnesidir. Bourdieu. M arksist sn f kuram nn, snflara ilikin kuram sal inalar gerek toplumsal gruplarla kartrmaya m eyilli ol duunu dnr. M arksizm ona gre soyutlamalara gereklik atfetm ekle, kuramsal yanlgya der. Marksizm, siyas tasa rsndan Lr olaslktan gereklie, kuramsal snftan pratik snfa geilebileceini varsayar ve bylelikle kt zerindeki snflar ya da m antk snflar ile gerek, seferber olm u s nflan kartm r (Bourdieu 1987f: 7 ) .10 Ne var ki Bourdieuy e gre, m lk sahipliiyle ya da m lkszlkle ilikilendirilen ortak var olm a koullar, sn f form as yonunun gerekli k o u llarn olu tu ru y o rsa da. sn f kim lii
10 Bourdieu (a.g.e.) yle yazar: Marksist gelenek, bu halleriyle yalnzca kgn zerinde var olan ina edilmi snflar, mutlak ve ilikisel z-bilincc sahip se ferber olmu gerek snflara denk grerek, mantn nesneleri ile nesnelerin mantn birbirine kartrr. 208

iin yeterli koullan asla temsil etmezler. Bourdieu bu n o k ta da M arksizm ierisindeki klasik tartmaya deinir: S n f p o liti kasn dourm ak zere "kendi iinde snftan "kendi iin sn fa geii salamas en m uhtem el koullarn neler olduu so ru su etrafnda dnen tartm adr bu . 1 Bourdieu, sn f form asyo nu iin kendi iinde sn f koullarn vurgulayanlarn da, kendi iin snfn iradeciliini vurgulayanlarn da, nesnelcilik/znel cilik ikiliinin baka bir biim i iine sktn dnr. o unlukla, der Bourdieu, M arksist kuram bu geii ya toptan belirlenim ci ya da toptan iradeci bir mantk erevesinde kav ram sallatrr (1 9 8 5 e : 7 2 6 ) .12 Belirlenim ci grte sn f ey le mi, retim in nesnel ilikileri iindeki temel elikilerin doru dan sonucu olarak betim lenir. radeci grteyse, sn f eylem i, Partinin aydnlanm nd erliinin szgecinden g een zn el bir bilin uyannn dorudan sonucu olarak grlr. Buna karlk Bourdieu, toplumsal snfa ilikin olarak, sn f b ilincini ve eylem ini temelde yatan var olma koullaryla ilikilend iren, ama belirlenim ci ya da iradeci yorumlara meydan verm eyen bir kavramsallatrma nerm eye alr.13
I I Bourdic'nn, sm f kuramnn bu boyutuyla ilgili olarak Marksizm'le yrt t tartma, temel bir farkllktan ziyade bir vurgu meselesidir, nk ken di iinde snfn ancak belirli koullar altnda kendi iin snfa dnebilece i uzun zamandr kabul ediliyor. Marx'm iki toplumsal snf modeli hakknda bkz. Giddens (1975: 29-30). Bourdic'nn yineledii, kt zerinde snflann gerek snflar olmad iddias. Marxtan kavramsal bir kopu anlamna gelmiyor. Marx'm dncesin de de snflar deikendir. Bazen, bilinlen bamsz olarak, liretim aralaryla ayn ilikiler iinde olan bireylerden oluan her trl gruplamay snf olarak ele alr. Bazen de bireylerin oluturduu gruplamalarn, ancak ortak karla r kolektif bir farkndala ve eyleme dnrse snf olarak adlandrlabilece ini vurgular. Bourdieu de toplumsal snfn bu boyutunu vurgulamak ister. Bourdieu bu iddiada bulunurken, tartmada hatn saylr bir eitlilik gs teren yaklamlar hesaba katmaz. Onun iddiasndaki kar ular, eletirel Marksisler" ile bilimsel Marksistlcr'dir (Gouldner 1980.1985). Ama Gramsci (1971) gibi klasik kuramclarn da dahil olduu baz Marksisler. bu iki u arasnda bir konuma sahiptir. *3 Bourdieu (1987f: 6 ,8 ) toplumsal snf hem aktr temsilleri hem de hayat olaslg gstergeleri erevesinde kavramsallarmas ve snf farkndalg ile se ferberliin simgesel ve rgtsel alma gerektirdiini vurgulama abas bak mndan Ccntcrsm (1 9 4 9 ), Halbwachs'in (1959) ve Thompson'n eserlerine belli alardan yaklar. 209

Bourdieuye gre, iradeci ve belirlenim ci grler hayat ola slklar ile simgesel tem silleri arasndaki ilikiyi, zellikle n d erlerin s n f kim li ini ve ey lem in i dourm ak iin gereken simgesel em eini hesaba katm az.14 Kt zerinde snflar, ancak ve ancak, onlara kim lik ve seferberlik kazandracak sim gesel ve siyas em ek varsa gereklikte snfa dnebilir. S nf kim liinin gelim esindeki ve sn f eyleminin ortaya km a sndaki nem li etken, tam da entelektellerin simgesel em ei dir. Snf rgtlenm elerinden dorudan sorum lu olan sendika ile siyas parti nderleri, resm kategoriler haline gelen bilim sel ve brokratik snflandrm alar reten sosyal bilim ciler ile dev let grevlileri, hepsi de snflarn toplumsal kimliinin doma snda kilit rol oynarlar (Bourdieu 1985e: 7 2 7 ). Yani entelekt eller, Bourdieunn sn f ilikileri anlaynda m erkez b ir ro le sahiptir.

Snf ve stat
Bourdieunn sn f tahlilinde znelcilik/nesnelcilik a tk s n amaya alrken bavurduu bir dier yol, W eb erin snf ve stat kavramlarn tem ellk edip deitirme eklinde gr lebilir. Bourdieu (19 8 4 a : xiii) W eberin sn f ile Stand arasna koyduu kartl yeniden dnm ek istediini belirtir. W ebere gre snf kavram, hayat olaslklarnn dalm iinde in sann piyasa durumunu tarif eden istatistiksel bir inadr. Buna karlk stat gruplar, ortak hayat tarzlarna dayal gerek top lumsal snflara iaret eder. W eber, insann hayal olaslklar ile
14 Bourdicunin vurgulad, snf davranlarnn snf durumunun otomatik so nucu olmad fikri, kuskusuz Wcber'in snf durumu ile snf eylemi arasn daki ilikiye dair grlerine kouttur. Weber <1978: 929) yle yazar: Ortak bir snf durumundan bir birlikteliin, hatta basit bir toplumsal eylemin dog mas hibir surette evrensel bir fenomen deildir. |...| nk hayal olaslklar ne kadar farkl olursa olsun, bu olgu kendi iinde, btn tecrbelerin gster dii gibi, hibir surette snf eylemi ni (bir snfn mensuplarnn toplumsal e lemini) dourmaz." Sosyal kapanma kuramcs Raymond Murphy de (1988) Wcberin bu kav ramsal meramn anlar ve ina edilmi snf iie seferber olmu snf arasndaki farkn tannmasn ister. 210

stat grubu yelii arasnda hatr saylr bir akma odugunu dnr, ama bunun zorunlu olduunu kabul etmez Stat gruplar snflarla rtebilir. Ama, der W eber (1978 9 3 2 ), statye dayanan saygnln mutlaka bir snf durumum ba l olmas gerekmez. Bilakis, bu saygnlk genelde, salt mlkiyete dayanan iddiallkla keskin bir kartlk iindedir. Bordieu bu fikir iin, statnn tem eldeki sn f karlarnn zerii rt me ilevi grd eklinde genel bir tez gelitirir. Bourdieu Condition de classe et position de classe" 1966) balkl ilk m akalelerinden birinde, snf koulu ile sf k o num u arasnda analitik bir ayrm yapar. Snf koulunutemel var olm a koullaryla (W eberin sn fy la ) zdeletir!, ama snf konum u (W eberin stat s) zelliklerini, snflar rasn daki kartlklardan ve yaknlklardan doan simgesel aymlara balar. Durum sal zellik ler temel hayal standartlan iin hayal olaslklardr, konum sal zellikler ise staL relabetinin dinam iinden doar. Sn f konumu (yani stat ayrn) g rnrde gayri madd olan ayrmlardan doan snf madelesi biim ini temsil eder. Snf durumu (yani ekonomik iktiar) s nf konum unun geni param etrelerini oluturan maddkoullar temsil eder. Bourdieu, W ebere gre m lk sahipliinin ya da mllszln sn f durum unun temel belirleyeni olduuna iare eder. Ancak, stat gruplar tem eldeki snf durumuyla aralama ko yabildikleri m esafey le tanm lanr - yani temeldeki iktistd zo runluluktan ayrlm a aray y la.15 Bourdieu (1966: 211) W e berin ayrm n, greli nem leri itibariyle toplumdan upluma deien, birbirine kart iki g er ek birlik tipi olarak lntnek yerine, a d sa l b irlik ler olarak dnmenin dahadoru olduunu iddia eder, bunlar:

15 Weber (1978: 927) yle der: 'Mlk sahiplii ve mlkszlk' |...| tn s nf durumlarnn temel kategorileridir. Bourdieu (1966) Weber'n (1978: 937) snf ile slat grubu arasndaki kartl yle kurduunu belirtr: Biraz fazla basitletirerek sylersek, snflar, mallarn retimiyle ve elde edlmesiylc olan ilikilerine gre tabakalara ayrlr; stat gruplarysa, zel hayat arzlarn da temsil edilen biimiyle, mallarn tketilme ilkesine gre tabakalar ayrlr."

211

Ya ekon om ik y a da sim gesel yn vurgulama tercihinin son u cu


dur, zira bu iki yn gerek lik te her zam an (toplum a ve s n fa gre oranlar deim ek kaydyla) b ir arada var olur, nk sim gesel ayrm lar, ifade en ik leri ve deitirdikleri eko n om ik farkllklara gre her zam an ikincildir.

Bourdicu (1 9 8 0 a : 2 1 4 ) bylelikle W eberin hayat tarzlar na dayal stat grubu kavram sallaurm asn benim ser, ama bunlarn snflardan farkl trde gruplar deil, bu halleriyle in k r edilm i, deyim yerindeyse yceltilm i ve bu suretle m e rulatrlm baskn snflar olduunu iddia eder. Yani, snflar gndelik hayatta stat grubu grnm kazanrlar.16 Toplumsal sn f ile stat arasndaki ilikiyi bu ekilde yen i den formle etm esi, B ou d ieu ye kltr, beenileri ve hayat tarz gstergelerini bir toplumsal sn f erevesi ierisinde b tnletirm e im kn salar. Bourdieu'nn bu ekilde, kltr toplum sal snfn kurucu bir unsuru olarak kavram sallatrp staty yanl bilincin kayna olarak tanmlamas, M arksist s n f tahliline olan mesafesinin temel gstergesidir. Bourdieu sta tye ilikin olarak sn f sim geletirm esine dayal bir model ne rir; bu modelde kltrel farkllklar sn f farkllklarnn gste renleri ilevi grr. Snf farkllklar, bireyleri ve gruplar sade ce ekonom ik kar erevesinde deil, Loplunsal saygnlk l tlerine gre de derecelendiren stat ayrmlarnda ifade bulur. Ama bu ayrmlarn farkna varlm az, nk yetenek, liyakat, is tidat gibi bireysel niteliklere dayandklarn savunan gl ide oloji araclyla m erulatrlrlar.17
16 Bu noktada Bourdieu'nn ekonomik sermaye ile simgesel sermaye arasndaki ilikiye dair dncesinin karmakln gryoruz. B, hem pozitif hem ile egalif anlamda birbirine bal bir ilikidir. Snf konumuyla ilikili stat a> nmlarnm snf konumunu hem yoksamas hem de o konuma iaret etmesi gi bi, simgesel sermaye de yoksam ekonomik sermayedir. 17 Bourdieu'nn, snf ayrmlarna dayal kltrel pratik modeli hakknda, Frank furt okuluna dayanan Yeni-Marksist bir eletiri iin bkz. Gartma: 1991. Gariman, Bourdieuy kltr snf tanmyla btnletirmek suretiyle, snf ile kltr arasnda totolojik bir iliki" kurmakla eletirir. Marksistlcrc gre snf temelde retim ilikilerinde igal edilen konumla belirlenir; buna mukabil s nf da hayat tarzlarn ve kltr (styapy) belirler. Gartman, kitlesel lkclim kltrnn ortaya kyla birlikte kltrel farkllklarn artk temelde ya212

Bourdieunn yeniden formle enii biim iyle sn f ile sta t arasndaki iliki karm ak, mulak ve gerilim lidir. Bourdieu bu ilikinin toplum sal snfa gre deitiini kabul eder.18 Snf-alt gruplar (sou s-p roleta ires) gibi baz snflar iin , k on u ma bal zelliklerin , son derece kt madd kaynaklara daya nan sosyallem eyi dorudan yansttn syler. Burada sn f konumu ile sn f durumu pratikte birdir. Buna karlk orta s nflar iin, konum a bal zelliklerin snf durumuyla belirlen me oran daha dktr; nk bu zellikler daha ziyade, eko nomik adan avantajl olan gruplarn daha kolay ynelebildii snflar aras Lemayzn dinamiinden domaktadr (Bourdieu 1966: 2 0 5 ). Dolaysyla Bourdieu snrl madd hayal koullar nn ekonom ik adan dezavantajl gruplarn tavr ve davran lar zerinde daha dolaysz etkisi olduunu, buna karlk mad d adan avantajl gruplarda konum salhgn nispeten daha faz la nem tadn savunur. Tem eldeki aklam a ilkesi, sim ge sel ayrmlarn zorunluluktan uzaklaldka artt eklindedir. Son olarak, snf/stat ayrm, Bourdieunn hazen snfn i sel ve ilikisel zellikleri arasnda yapt baka bir ayrma te kabl eder.19 sel zellikler, madd hayat koullarna, sosyal
tan snf farkllklarna iaret etmedii sonucuna varr. Tketici tercihlerindeki farkllklar, bireysel ya da toplumsal erefe dayal stat ayrmlarn deil, gelir farkllklarn gstermektedir ona gre. Bu alglar, retim noktasndaki snfsal eitsizliklerin ve toplumsal erefin gz arcl edilip dikkatlerin abann ve belki de talihin ilev grd bir gelir rekabeti dnyasna ynelmesine neden olur Bourdieu'y Gartmann bak asndan ayran iki ampirik sorun kme si var: ilkin, toplumsal snflar arasnda tketici tercihlerinde rastlanan fi ili ampirik farkllklarn boyutu hakknda bir anlamazlk sz konusu. Garlman bu farkllklar asgariye indirgerken, Bourdieu bunlar vurgulamaktadr, ikinci anlamazlk, tketicilerin gerekte hayat tarz farkllklarn nasl algla dktan konusunda kendini gsterir. Garman bu farkllklarn rekabete daya l piyasadan kaynaklanan gelir farkll gibi salt nitel bir erevede algland n savunurken, Bourdieu gayri iktisadi stat aynmlan erevesinde alglan dn dnr. 18 Bourdieu 1966 tarihli makalesinde (206) yapsal yaklamnn aklayc gc nn "|bu ilkeninl uyguland toplumsal snfn konumuna ve konumun zel liklerinin durumsal zelliklere indirgenememe derecesine gre hatr saylr lde deieceini kabul eder. '9 Bu ayrm, 1966 tarihli Condition de class et position de class balkl makale de yer alr, ama Bourdieunn toplumsal snf kavram zerine daha sonra yaz d What Makes a Social Class (19 8 7 0 adl makalede de bulunur. 1985ede 213

dnyayla ilgili ilksel deneyim lere iaret eder; snf konumuna zg zelliklerse ilikiseldir (Bourdieu 1987f: 6). Burada Bourdieu snf durumunu, snfn temelde materyalist imgesini ta yan isel zellikleriyle zdeletirir. Ama ayn zamanda snf konum unun ilikisel zelliklerinden de sz eder ki bunlarn etkileri, o sn f konum unun dier snflarn altnda, zerinde ya da arasnda olm as itibariyle dier snflarla karlatrld nda avantaj ya da dezavantaj olan unsurlara dayanr (a.g.e.).20 Bu ilikisel/isel ayrm . Bourdieunn srekli yineledii, sosyolojik tahlili her trl tzc varsaymdan tem izleme ta lebiyle gerilim iindedir, isel madd zellikler, btn konum sal zellikler gibi ilikisel biim de mi aklanmaldr? Snf du rumunu da snf konumu gibi ilikisel biimde mi kavramsallatrmalyz? Durum ile konum arasndaki ayrm, ilikisel m ant n durumdan ziyade konuma uygun olduuna iaret etmez mi? likisel mantk sn f durumu iin de geerliyse, bir snfn mad d hayat koullarnn bile baka snflarla karlatrlarak ele alnmas gerekiyorsa, snf konum u ele alnrken bu ilikisel ve karlatrmal mant daha ileri gtrm ek mmkn mdr?

Bourdieu'nn ina edilmi snf


Toplum sal sn f Bourdieuye gre temel sosyolojik gruplama olsa da, terimi kullanm a ekli kafa kartrcdr. Bazen, ak a M arksist bir anlamda kullanarak retim ilikilerindeki ko numa iaret eder. Daha sk olarak da sn f terim ini W eb erin piyasa durum una yakn bir anlamda kullanr. Kimi zam an sa, toplum sal s n f geni bir sm flayc kategori olarak k u l lanr. S n f bazen em ekiler, yallar ya da kadnlar gibi z gl bir gruba atfta bulunur. Bazen de birbirinden ok farkl an lamlarda kullanlr ve Bourdieu terimle ne kastettiini akla kavuturmaz.
(724-725) aktrler toplumsal mekndaki greli konumlaryla" tanmlanr lar, ama aktrler hem "isel zelliklere (bu onlarn kouludur) hem de ilikisel zelliklere (bu da onlarn konumudur) sahiptir". 20 Bu makalede Bourdieu bu ilikisel zelliin temelde simgesel mi olduunu yoksa maddi boyutu da m ierdiini belirtmez. 214

Bourdieunn st-so sy o lo jik kayglarnn nda b ak ld nda, toplum sal snfa ilikin olarak nerdii alternatif anla y nedir? Bourdieu kuram sal snflarn nasl ina eder? Hem M ax hem de W eber gibi Bourdieu de toplumsal snf iktidar ve ayrcalk erevesinde ele alr. Ama Brubakern (1 9 8 5 : 7 6 1 762) derin bir kavrayla dikkat ektii gibi, Bourdieunn snf kavram M arxinkinden de W eberinkinden de farkldr. Bour dieu kendini materyalist addetse de, toplumsal snf baat ola rak retim in toplum sal ilikileri iindeki konum erevesinde tanmlamaz. O nun toplum sal sn f kavram W eberin piyasa durumu dedii eyi de temsil etmez. Onun ina edilm i snf lar, toplum sal mekn ierisinde, benzer hayal koullar ve k o ullanm alar salayan, dolaysyla "benzer yatknlklar ve bu na bal olarak benzer pratikler yaralan benzer konum lar" erevesinde tanm lanr (Bourdieu 1987f: 6). Snflar, ayn habitusa sahip b iyo lo jik birey ler km esidir (Bourdieu 1 9 9 0 h : 5 9). Baka deyile Bourdieu, benzer toplumsal hayat koullar na ve bunlara tekabl eden yatknlk km elerine sahip her tr l birey grubunu toplum sal sn f olarak tanmlar. Ayrca, top lumsal sn f fikrini, sosyal dnyann meru tem silini tekeline alm ak iin yrtlen sim gesel ve toplumsal snflandrm a m cadelesiyle ilikilendirir (Bourdieu 1990c: 180) 21 Bu n ed en le, Bourdieun n sn fla ilgili kavram sallattrm as, M arxtan farkl olarak , kapitalizm in zgl tarihsel gelii mine bal deildir. Her ne kadar W eberin hayat olaslklar na benzese de, piyasa iktidarnn yan sra yatknlklar da ie rir. Toplum sal snf, benzer hayat olaslklarm ve yatknlkla r paylaan btn toplum sal gruplar iin geerli olan trsel bir terimdir. Bu adan Bourdieuye gre snflar, D urkheim n or tak deneyim leri ve kolektif tem silleri paylaan gruplar katego risine y aknd r (D u rkh eim 1 9 6 5 ; D urkheim ve M auss 1 963: 8 1 -8 8 ).22__________
21 Bourdieu simgesel snflandrmalar zerinde yrtlen mcadelenin, ister kuak, ister toplumsal cinsiyet, isler toplumsal mertebe asndan olsun snf lar arasndaki her tr mcadelenin' merkezi bir unsuru olduunu dnr. 22 DiMaggio (1979:14701 Bourdieu zenne r ac almasnda onun dn cesindeki bu Durkheimc boyuta dikkat eker. 215

O halde, Bourdieu'ye gre toplumsal snflarn nemli kuru cu etkenleri nelerdir? Bourdieu toplumsal snf durumunu, e itli sermaye biim lerinin hacmi ile yaps ve zaman iinde na sl deitikleri erevesinde tanmlar. En temel sermaye biim leri ekonom ik, kltrel, sosyal ve simgesel sermayedir. Bunla rn birbirleriyle ilikileri toplumdan topluma deise de, temel "madd hayat koullanyla en dolaysz iliki iinde olan serma ye biim leri her zaman en nemli etkenleri oluturur (Bourdieu 1984a: 106). Fransa ve ABD sz konusu olduunda, Bourdieu ekon om ik serm ayenin en nem li serm aye biim i olduunu, ikinci srada kltrel sermayenin geldiini aka belirtir. Ama her toplumda byle olmas gerekmez (Bourdieu 1987f: 3 -4 ). Bourdieu sn f kavramnda toplum sal cinsiyet, rk ya da etnisite, yaanlan yer, ya gibi, tabakalamada rol olan baka et kenleri de dikkate alr. Bunlar, ekonom ik etkenlerin yan sra, snfn ayrlmaz zellikleridir. Bazen toplumsal snflarn ku rucu unsurlar gibi grnrler. Yine de baat sermaye biimleri olmadklar grlr. Bourdieu D islinction'da (19 8 4 a : 1 0 2-109) bunlar, temel madd hayal koullarn dorudan etkileyen ser maye biim lerine gre ik in c il serm aye biim leri olarak ele alr. Bourdieunn bu konudaki dncesi karm aktr, yanl anlalmaya da hakl eletirilere de o k aktr. Bourdieunn toplum sal sn f ile toplumsal cinsiyet arasnda ki ilikiyi nasl ele aldna bakalm . Distinction 'da (1 9 8 4 a : 107108) yle der:
L im onun sar rengi nasl ekiliinden ayrlam azsa, cinsel zel likler de sn f zelliklerinden ayrlam az: Bir snf, zsel bir a dan, iki cin siy e te atfetti i k o n u m ve d e erle, b u n larn top lum sal olarak olum u yatknlklaryla tanm lanr. Bu neden ledir ki snflar ve sn f kesim lerin i anlam ann ne kadar bii mi varsa, kadnl anlam ann da o kadar biim i vardr; cinsi yetler arasndaki iblm , farkl toplum sal snflar iinde, ge rek pratiklerde gerekse tem sillerde birbirinden hayli farkl bi im ler alabilir. Dolaysyla bir snfn ya da sn f k esim inin asl karakteri, cinsiyete ve yaa gre dalm nda, hatta belki daha

216

da arlkl olarak bu dalmn zaman iinde gsterdii ei limde ifade bulur. Bourdieu burada toplum sal snfn kurucu bir zellii olarak toplumsal cinsiyetin nem ini vurgular. Toplum sal cinsiyet ralayctlar snftan ayrlam az ve onu zsel bir adan tanm lar. Buna rnek olarak Bourdieu (1 0 5 , 10 8), tp ya da sosyal hizm etler gibi belli alanlarda alanlarn ok byk ksm nn kadn olduunu ya da Fransz okullarnda ayn toplum sal sn f ierisinden erkeklerin bilim alannda kadnlarnsa edebiyat ala nnda alm alarnn daha olas olduunu belirtir. Gelgelelim , toplum sal cinsiyet, snflarn kendi ierisin d e or taya kan toplum sal blnm eler yaratr, snflar arasnda deil. Hatta Bourdieu ( 1 0 7 ), serm ayenin hacm i ve bileenleri, (ya, cins, yaanlan yer vs. gibi) dier etkenlerin pratiklere dayatt belirlenim lere zgl b ir biim ve deer kazandrr, diye yazar. Bourdieu toplum sal sn f zerine daha sonra kalem e ald bir m akalesinde (1 9 8 7 f: 7 ), toplum sal dnyay anlam a ve ta nmlama m cadelesinde sn f ilkeleriyle rekabet halinde olan, etnik, rksal ya da ulusal tabakalam ann dier etkenlerinden sz etliinde ayn dnce izgisini yanstr. Bourdieunn ba z formlasyonlar toplumsal cinsiyetin bir serm aye biim i ola rak kabul edilebileceini ve bizatihi bir toplum sal sn f olu turabileceini dndrr. Yer yer toplumsal cinsiyet snflanndan, toplumsal snflara denk bir erevede sz eder (Bour dieu 1984a: 4 6 8 , 1987f: 15). Daha ok da, toplum sal cinsiye tin, toplum sal cinsiyet snflar yaratabilecek bir tabakalatrma m ekanizmas ilevi grebileceini savunur. Hatta, sn f for masyonunun gerek temel ilkeleriyle (Bourdieu 1 9 8 7 f: 7 ) re kabet eden ve toplum sal m eknn nesnel belirleyenlerine da yanan olas snflarn gerek snflara d nm esini engelle yen eyin, toplum sal cinsiyete, rka, corafyaya ya da m illiye te dayal ikincil toplumsal blnm eler olduunu syler. Bour dieunn, toplum sal blnm enin ik in cil kaynaklar sayd etkenlere dayanmalarna ramen snf olarak adlandrmay ka bul edecei, seferber olm u gerek toplum sal gruplar olabilir.
217

Ama grnd kadaryla bunlar ancak ekonom ik ve kltrel sermayeyi de seferber edebildikleri zaman sn f olabilirler. kin cil bir etken olarak toplum sal cinsiyet, seferber edilmesi halin de [toplum sal snflar] az ok derin ve kalc biim de ayra bilecek potansiyel bl nm e hatlarndan biridir (Bourdieu 1984a: 107). Fakat, her ne kadar potansiyel bir seferberlik kayna olsa da, toplumsal cinsiyetin toplumsal sn f gibi kal c ve salam bir toplum sal blnm e olma ihtim ali dktr.23 Bu nedenle, cinsiyet, rk, ya ya da corafya gibi ikincil etken ler, ina edilmi snfa dahil edilse de, madd etkenlere kyasla sn f seferberlii potansiyeline daha az sahiptir. Bourdieunn (19 8 4 a : 4 6 8 ) toplumsal cinsiyeti snfn ikin cil kurucu unsurlarndan biri olarak ele almas, baka eserle rinde ne srd bir iddiayla eliiyor gibi grnm ektedir: toplumsal cinsiyetin baat bir toplumsal blnm e olduu, hal ta sim gesel iddetin paradigm atik bir biim i olduu iddiasy la. Bourdieu, erkek/kadn ikiliini temel ve evrensel bir dzen leme ilkesi olarak kabul ettii bu iddiay daha ilk an trop olo ji alm asnda ne srer, cinsel tahakkm konu alan eserin de de (Bourdieu 199 0e) tekrar eder, ama sn f tahliliyle btn letirm ez. Bourdieunn eserlerinde toplum sal cinsiyete ade ta iki farkl rol atfedilm itir ve bunlarn birbiriyle ilikisi ak deildir. Bir tarafta, Distinctionda temel hayat k o u llarn d an sz ederken zorunluluktan uzak olm ayla ilgili materyalist bir imge uyandrr ve toplumsal cinsiyeti bu tabakalama ereve sinde ikincil bir deiken olarak tanmlar. Fakat eserinin ba ka yerlerinde, erkek/kadm kartlndan oluan toplumsal cin siyet sim geselliinden, btn toplumsal hiyerarilerde mevcut bir tahakkm biim i olarak sz eder. Bu iki gr arasndaki iliki ak deildir. Bourdieu'nn bu kark argm an izgisi, snf ne karan M arksistler ile toplum sal cin siy ete arlk veren fem in istler
23 Bourdieu yle yazar (.g.e.): "(Ya ya da cinsiyet gibi) ikincil bir kriter teme linde seferber olmu gruplarn birlikteliinin, koullarnn temel belirleyenle rine dayanarak seferber olmu gruplara kyasla daha ksa mrl ve gevek ol mas muhtemeldir." 218

arasn d a b ir konum bulm a abasna iaret etm ekted ir.24 M ark sizme kar, toplum sal cinsiy et, rk, corafya ve m illiyet gibi tabakalatrc zellikleri de dikkate alan okboyutlu b ir sn f anlayn savunur. P eki, baz form lasyonlarda iaret edildi i gibi, nesnel toplum sal sn flara denk toplum sal cin siy et s nflar var m dr? te bu nokta m ulaktr. Bourdieun n , top lumsal cinsiyetin toplum sal bl nm e kayna o lu tu rm a n ok tasnda toplum sal snfa d en k olabileceini kabul ettii a k tr. Ama toplum sal cin siy etin nihayetinde toplum sal sn fa g re seferber o lm u b ir sn f ey lem in i s rd rm e im k n n d a ha az tad iddias, ada fem inistlerin oundan ayrld n gsterir.25 Bourd ieunn tavrndaki karm aklk ve b elirsiz lik , m eto dolojisiyle daha da katm erlenir. Bourdieu kesin lm e iin te kil deikenleri ayrm ak y erin e, d eikenlerin bir araya g el me biim leri erevesinde akl yrtr. Snflar, etkenlerin ya planm birliktelii ya da b ir aradalg olarak d nr ve tek tek zellikleri kilit gstergeler olarak ayrm am akta srar eder. Bourdieunn yapsalc ve anti-pozitivist veri analizi yntem i, herhangi tekil bir korelasyonda kaydedilen etkilerin zgl g cnn ve biim inin asl ilkesini oluturan iliki sistem inin ta m am zerine odaklanm ay gerektirir (Bourdieu 1 984a: 1 0 2 103, 1 0 6 -1 0 7 ). Bylelikle, daha uylamsal ok deikenli mo24 Geri feminizm Bourdieu iin hibir zaman Marksizm kadar etkili bir entelek tel referans olmamtr. 25 Bourdicu'nn toplumsal cinsiyet kavramm kullanma biimine ynelik ufuk ac bir feminist eletiri iin bkz McCall (1992). McCall, Bourdieu'y, top lumsal cinsiyeti toplumsal snfa gre "ikincil bir toplumsal bl'nme kayna na indirgemekle eletirdikten sonra, toplumsal cinsiyeti somutlam bir ser maye olarak ele alan ikinci bir Bourdieu yorumu ortaya koyar. Hatla Bourdieunn kadm/erkek ikiliinin btn toplumsal dzenlerde temel bir kart lk olduu iddiasnda gl bir snf an toplumsal cinsiyet simgecilii tes pit eder. Ama ayn zamanda Bourdieu'y bu toplumsal cinsiyet simgeciliini ok kat ve belirlenimci bir ekilde tanmlamakla eletirir (a.g.e., 847). Mc Call (851) Bourdicunn, erkekliklerin ve kadniklann ina edilmi olduunu ve bunlar zerinde srekli mcadele yriitldn. bireylerin toplumsal cin siyet kimliklerinin snrlan etrafnda belirsizlikler yaayabileceini kabul et mek yerine, toplumsal cinsiyet blnmesini toplumsal hayaln tamamn yap landran evrensel ve doal" bir kategori olarak kabul ettiini dnr. 219

delleme tekniklerinin, birbirinden bamsz eitli deikenle rin greli nem ini lm e g iriim lerini eletirebilir. Bourdieu farkl sermaye biim lerinin greli nem tadn kabul e d e r ama Lek tek deikenler olarak deil, yalnzca yaplanm bile im ler ierisinde. Dahas, kendi tercih ettii istatistiksel m ode lin, verilere uyma noktasnda dierlerine kyasla hangi alar dan stn olduunu ortaya koymaz. Snflar, benzer nesnel frsatlar ve znel yatknlklar payla an birey km eleriyse, am pirik adan nasl temsil edilm elidir ler? M kerrer bir aratrm a, eitim leri ve m eslekleri itibariyle eit bireylerin tavrlarnn ve davranlarnn hatr saylr fark llk gsterdiini ortaya koym uyor mu? Bourdieu (1 9 8 4 a : 106) bu zorluu kabul eder, ama bunun faturasn sosyolojide yay gn olarak kullanlan yntem lere ykler:
Toplum sal sn f b ir zellikle tanm lanm az [...), (cinsiyet, ya. sosyal kk en, etn ik kk en ... gelir, eilim dzeyi vs. gibi) bir zellik grubuyla da tanm lan m az, hatta ed en -son u ilikisi erevesinde (retim ilikileri iind eki konum gibi) tem el bir zellik ten doan b ir zellik zin ciriy le de tanm lan m az; top lum sal snf, o zelliklerin her birine ve onlarn pratiklere da yatt son u lara zgl deerini kazandran, btn zellikler arasndaki ilikilerin yapsyla tanm lanr.

Snfn tek bir gstergesi hibir zaman yeterli deildir; Bour dieu de salt istatistiksel analizlerin ne kadar snrl olduunu vurgular. Snf tahlili belirli bir yntem i gerektirm ekledir. Bu:
I...) istatistiksel ve. so sy o lo jik " adan karlkl iliki iinde olan zellik k m elerinin dam gasn tayan (n isp eten ) trde birey km elerini yaltm ak zere yaplan ina ve gzlem al m asdr (Bourdieu 1984a: 2 5 9 ).

Sn f tahlili, iki btncl elken sistem ini bir araya getirm e ynndeki bir ina alm asTnt ierir: dsal hayat koullar ile bunlara tekabl eden yatknlklar. Bourdieu genelde fark l m esleklere sahip bireylerin kaynaklar, etkinlikleri ve tavr lar hakkndaki verileri temel alr. Ama ayn zamanda yaan
220

lan yer, toplum sal cinsiyet, ya vs. gibi ikincil zelliklerin de altn izer. O halde Bourdieuye gre toplumsal snf, her zam an, istatis tiksel kantlardan ve elnografik betim lem elerden oluan m u hayyel bileim lerden yola klarak oluturulm u, sklkla da g rm elerle, fotoraflarla, reklam lardan ve pop ler b asn dan kesirlerle d esteklenm i, ina edilm i bir sn ftr. Bourdieunn ina alm as, Brubakern (1 9 8 5 : 7 6 8 ) W eb erciProustyen yntem adm verdii eye benzer: B ireylerin top lum sal m ertebeyi g r n r klm ak iin ben im sed ik leri, gzlem lenebilen hal tavr ve tarz incelikleriyle birlem i ideal tip bir sermaye bileim i gibidir. Distinction, Bourdieunn bu yn temi nasl kullandn en iyi gsteren kitabdr. Burada, a da Fransadaki sn f yapsnn bir portresini su n arken , sn f lan ekonom ik ve kltrel sermaye, habitus ve hayal tarz er evesinde ayrt eder. imdi bu sn f yaps tarifini ele alacam.

Fransz toplumsal snf yaps


Bourdieu toplumsal snflar, bir alan tanmlayan farkl sermaye biimlerinin yaplanm bir aradal olarak dnr. Toplumsal 'sn f alan, 6. Blmde, ekil l de tarif edildii gibi, fiilen kulla nlabilen kaynak ve iktidar km esi olarak anlalan sermayenin miktar ve biim leriyle yaplanr (Bourdieu 1984a: 114). Bun larn en nem lileri ekonom ik ve kltrel serm ayedir.26 Tem el madd hayat koullan balamnda en trde birey gruplann ina etmek iin, Bourdieu boyutlu bir toplumsal mekn ina eder. Bu m eknn temel boyutu unlardr: toplam sermaye hacmi, sermayenin bileim i ve toplumsal yrnge.27 Bourdieu Distin26 Bourdieu bazen (1986a) ana sermaye biimi olduunu ne srerek ekono mik ve kltrel sermayeye "sosyal sermayeyi de ekler. Sosyal sermaye top lumsal balant, itibar ve saygnlk sermayesidir ve ekonomik, kltrel, siyasi ve toplumsal avantajlarla mbadele edilebilir (Bourdieu 1984a: 122). Ancak, Bourdicu'nn modem Fransa'daki snf yaps modelinin temelim, ekonomik ve kltrel sermaye oluturur. 27 Bu kavramsallatmann en zl ifadesi iin bkz. Bourdieu 1984a: 1.14-132 ve 1985e: 723-724. 221

ction'da bu ereveyi kullanarak ada Fransadaki snf yaps hakkndaki grnn ana hatlarn ortaya koyar. Toplam serm aye h acm in d eki farkllklar snflar arasndaki blnm elerin sn rlarn izer. Fransa rneinde, toplam ser maye hacmindeki farkllklar, b ir hkim snftan, bir orta snf tan ve bir ii snfndan oluan katm anl genel bir tabakala ma yapsn tanm lar.28 Hemen hem en her trl sermaye tipine ciddi oranda sahip olan hkim sn f - k i Bourdieun eserleri nin ounun Lemel odak noktasn o lu tu ru r- tabakalama d zeninde dier gruplardan ayrlr. M eslek kategoriler balam n da Bourdieu (1 984a: 128, 1989c: 3 7 9 -3 8 3 ) serbest meslekleri, niversite retm enlerini, st dzey devlet m em urlarn, b yk i sahiplerini ve yneticileri, sanatlar ve yazarlar da h kim snflara dahil eder. Snf yelpazesinin kar ucunda, ok az sermayeye sahip olan ii snf yer alr. Bourdieu, ister modern sanayide olsun ister tarmda, vasf dzeyleri ve tipleri itibariy le eiLilik gsteren btn kol em ekilerini ii snfna dahil eder. Bu iki kar u arasnda, mtevaz bir sermaye birikim ine sahip geni bir orta sn f yer alr.29 Serm aye-hacm inin bileen lerin d eki farkllklar, snflarn k en di iin deki sn f kesim lerinin snrlarn izer. Hkim snf, eko nom ik ve kltrel serm ayenin eitsiz dalm yla kendi iin de farkllar.30 Bir uta yazarlar, sanatlar, niversite retim
28 Bourdieu (1984a: 345-346) hkim snf yerine zaman zaman Marksist termi nolojinin bu rjuvazisini, orta snf yerine de kk burjuvazi"yi kullanr. Ayrca, snflar aras ilikileri mi yoksa snflarn kendi iindeki ilikileri mi vurgulamak islediine bal olarak, hkim snf, orta snf ya da ii snf ifade lerini oul ya da tekil olarak kullanr. 29 Bourdieu kendi eserlerinde snf snrlarn izmeye almaz geri, ama mes lek kategorilerini kullanma ekli, rnein Alain Tourainc gibi (1973) alt orta snf beyaz yakallar da iine alacak yeni ve genilemi bir ii snfnn ortaya ktn dnmediini aka gsterir. Bourdieu'ntin tahlilinde, mavi ve be yaz yakal iiler arasndaki geleneksel ayrmn, hayat tarzna iaret eden geni gstergeler yelpazesi iinde geerliliini koruduu grlyor. 30 Bourdieunn hkim snflarla ilgili bu kavramsallaurmasn e kapsaml bi imde aklad yer, Distinctiodr (114-115), ama ekonomik ve kltrel ser mayenin eitsiz dalmnn hkim snf ierisindeki farkllamann baat kay na olduu iddiasn, daha nce Cultural Reproduction and Social Reprodu ction (Bourdieu 1973a) adl metninde ne srmtr.

222

yeleri gibi kltrel serm aye bakm ndan zengin olup nispe ten dk miktarda ekonom ik sermayeye sahip m eslek grupla r bulunur. Kar utaysa, ekonom ik sermaye m iktarlar klt rel serm ayeleriyle karlatrlm ayacak kadar yksek olan b yk i sahipleri ve finanslar bulunur. Bu iki u arasnda, eko nomik ve kltrel sermaye m iktarlar dengeli olan serbest mes lek sahipleri ve kam u ya da zel sektrdeki kdem li y n etici ler yer alr.31 Bu hkim sn f kesim i, ileri sanayi toplum larnda hem deerli kaynaklara ve iktidar konum larna erim ek iin, hem de kltrel m eruiyet tanmlar iin m cadele yr trler.32 Bunlar iktidar alanndaki baat msabklardr. Bourdieu (1 984a: 1 2 2 -1 2 3 , 3 3 9 -3 4 1 ), orta sn f ierisinde de kltrel ve ekonom ik serm ayenin dalmnda ayn iazm atik yapm nn olduunu dnr. rnein, ilkokul retm enleri ile (maaza sahipleri ya da zanaatkarlar gibi) kk i yerlerin de alanlar kar ularda yer alr, nk ilk grup kincisine k yasla kltrel sermaye asndan, ikinci grupsa ilkine gre eko nomik serm aye asndan daha zengindir.33 Alt kadem e yne ticiler, teknisyenler, bro personeli ve ikinci derecedeki salk hizm etlileri, basn alanlar, salk ve sosyal hizm et grevli leri bu iki u arasnda yer alr. Bourdieu (19 8 4 a : 3 5 4 3 7 1 ), ara
31 Bourdieunn, snf ii gruplamalar farkl sermaye tiplerinin bileimi ere vesinde kavramsallarmas, Lenskinin (1952, 1954) stat uyumazlklarna dair analizini andrr kisi de tabakalamann okboyullu niteliine, farkl tip sermayelerin yol at tavr ve davranlardaki uyumazla dikkat ekerler. Gelgeldim Bourdieu ile Lenski'nin ayrld nokta, deerli kaynaklarn uyu mazlm gsterirken kullandklar metodolojidir. Bourdieu (1984a: 572), arli-pozitivist tavrn ve snflar iindeki ince toplumsal blnmeleri atga kar ma isteini yanstarak, birleik bir gstergeyi toplumsal snfn temsili olarak kullanmay reddeder. 32 Hkim snfn kendi iinde kendine kar blnm olduu fikri kukusuz Bourdieuyle domamtr Mannheim't (1956: 156) daha 1936'da iaret et tii gibi, modem butjuvazi bandan beri ikili bir sosyal kkene sahipli - bir yanda sermaye sahipleri, te yanda yegne sermayeleri eitimleri olan bireyler. Bu nedenle bir mlk sahibi snftan ve bir eilimli snftan sz etmek yaygnd, ama buradaki eitimli unsurlar, mlk sahibi unsurlarla ideolojik adan hibir surette mutabk deildi". 33 Ayrtrmann daha incelikli olduu bir analiz dzeyinden bakldnda, sanat ve zanaat alannda ticaret yapanlar ile baka alanlardaki kfk i sahipleri ara snda da bu farkllama ilkesi gcerlidir. 223

da ya da yar burjuva olan bu konum larn zerinde zellik le durur ve bunlar yeni kk burjuvazi olarak adlandrr.34 Bourdieu bu yeni konum lar kltrel sermaye-yogun olarak ni telendirir, ama bu nlarn nispeten dzensiz ya da standartla mam olduunu, simgesel mal ve hizm etlerin retim inde uz manlam olduklarn belirtir. Profesyonelleme ve rgn ei tim araclyla iyi yerlem i standartlara sahip bilgi tiplerini temsil etm ediklerinden, azam oranda kltrel gsterie im kn verirler. Bu konum lar, tketm e, para harcam a ve keyif srme sanatnn yeni beeni m ercileri haline gelm itir. Bun lar arasnda:
Sim gesel m al ve hizm et salayan bt n ku ru m lar iind e su num ve tem sille ilgili olan m eslekler (sat, pazarlam a, reklam , halkla ilikiler, m oda, dekorasyon ...) [yer alr|. Tp ve sosyal hizm et alannd a (e v lilik d anm anl, cin sel terapi, d iy ctisy en lik, m eslek d an m an lk, pediatri danm anl v s.), k l trel retim ile organizasyon alannda (o cu k lara ve g en le re ynelik akivitelerd e alanlar, zel retm enler ve d an m anlar, radyo ve televizyon program clar ve yapm clar, d er gi alanlar) son yllarda saylar b ir hayli artan eitli m es lekler bunlara dahildir (Bou rd ieu 1984a: 3 5 9 ).

Bu m eslekler, tek n o lo jik adan gelim i lkelerde son yl larda hizmet ve iletiim sektrlerinin gelim esiyle ortaya k t. Bunlar, sim gesel iddet araclyla gerekleen yeni tahak km tarznn, hkim snfn kltrnn tbi gruplara dayatlm asn belirtileridir. Bourdieu (3 5 7 ) Fransada kk burjuvazinin iki farkl sos yal kkenden beslendiini saptar: (1 ) ii snfndan gelen, en p restijli eitim vasflar birikim in e sahip olmayan ve eitim e dayal serm ayelerini kkl, prestijli konum lara evirem eyen eitimli bireyler, (2 ) hkim snftan gelip prestijli eitim vasf larna sahip olm ayan, ama m iras aldklar kltrel, sosyal ve ekonom ik sermayeyi rahatlkla pazarlanabilen simgesel mal ve
34 Bourdieu (150, 153) yeni burjuvazi vc "yeni kk burjuvazi" ifadelerini bu tr yan burjuva konumlan tarif enek iin ayn anlamda kullanr. 224

hizm etlere evirerek aa doru snfsal hareketlilikten kanabilen bireyler. Bu yeni m eslekler, hkim snftan olup iyi eilim alam am bireylere toplum sal k onu m larnn d m esin i en g elleyecek saygn bir snak (3 5 8 ) salar. Bu yar burjuva kon u m lar, farkl snflara m ensup devirm elerin ortak zem ini haline gel dii iin (1 5 0 ), snf atm as, farkl hayat tarzlarnn toplum sal deeri konusundaki alglara dayanan rekabeti bir temayz ve taklit mcadelesi biim ini alr.35 En dk toplam sermaye hacmi, ii snfn tanmlar. Bourdieu ii snfn, ekonom ik ve kltrel serm ayenin hkim ve orta sn fn k in e kyasla dk olm asyla tanm lar. i sn f nn kar karya olduu ok daha byk ekonom ik kstllk larn. kltrel sermaye biriktirm e olanaklarn da snrladna bilhassa dikkat eker. Ekonom ik ve kltrel serm ayedeki g reli farkllklar, vasfl, yar vasfl ya da vasfsz kol iileri ve tarm em ekileri gibi ii snf meslekleri arasnda gzlenebi lir (1 1 4 ). Ama Bourdieu, ii snfnn kendi iindeki farkllk lar zm lem ekle pek uramaz. O nun eserlerinin asl oda, hkim snflardr. Bourdieunn e itli serm aye biim lerin in bir araya gelm e ek illeri zerine od aklanm as, sosyal bilim lerd e o u n lu k la toplumsal snflarn ll olarak kullanlan m eslek kategorile rinin nem ini yeniden dnmeye tevik eder. Bourdieu m es lek kategorilerinin bu ekilde kullanlm asn iddetle eletirir; ona gre bu n lar b ilim sel deil b ro k ratik kategorilerd ir, bu nedenle de aslnda toplumsal adan hayli heterojen grupla r temsil etmeleri daha muhtemeldir. Ama m eslek kategorileri hali hazrda kullanlan ltler olduu iin, Bourdieu de bun lar boyutlu mekn iinde konum salln baat gstergele ri olarak kullanr. A ncak bunlar, temsil ettikleri sermaye hac mi ve sermaye bileim i balamnda kavramsal olarak yapsk35 Bourdicu'nn yeni kk burjuvaziye ilikin iarifi, son dnemde Fransz Marksislerin (Baudclot. Esable ve Malemort 1973. Poulanlzas 1977) ortaya koyduu deerlendirmelerden nemli lde farkldr; Bourdieu. snf yapsn daki bu orta alann toplumsal, kltrel ve ideolojik eitliliini vurgular. 225

me uratr. Bylelikle, ana-akm stat edinme aratrmalarnda rastladklarmza kyasla, oul toplumsal hiyerariler ierisin de konum lanm aktrlere dair daha incelikli ayrtrm alara da yanan, okboyutlu bir gre ular. Ne yazk ki Boudieunn yaklam , btn yorum layc g cne karlk, ou sosyologun arzu edecei ampirik kesinlie sahip deildir. zellikle sosyal sermaye ok az llm tr. Bu nedenle Bourdieunn eserleri, sn f konum unu oluturan de erli kaynaklarn eitlilii hakknda veri toplam ann, meslek gihi mevcut veri kategorilerini am pirist deil yapsal bir tarz da yorum lam ann, verileri sn f ilikilerinin karm ak, birbirine kart ve geici niLeliini daha iyi aktarabilecek bir tarzda sun mann art olduuna dikkat eker. Bourdieunn m odelindeki nc boyut, gruplarn ve bi reylerin sermaye hacmi ile bileim inin zaman iinde nasl de itiiyle ilgilidir.36 Sermaye hacm i ile bileim indeki deiik likler grubun kolektif geleceini belirler. Botrdieu, bir snfn toplumsal yrngesinin, m ensuplarnn tavrlarn ve pratikle rini kesin biim de ekillendirdiini savunur. Bir grubun nn deki snfsal h arek etlilik olan ak lar, habitusta iselletirilen nemli nesnel yap trlerinden bir tanesidir.37 Bourdieu (1 9 8 4 a : 1 2 3 ) olanak l toplum sal yrngeden sz eder: yukar doru snfsal hareketlilik, aa doru snfsal hareketlilik ya da durgunluk. Yukar ya da aa doru hare ketlilik, gelecekle ilgili frsatlara dair srasyla iyim ser ya da k tm ser grler kazandrr. Bir snfn saysal olarak yukarya m yoksa aaya m hareket ettii, gelecee ynelik bak as n biim lendirir. Bourdieu, Fransadaki esnafn ve iftinin k tm serliinin sn f olarak aa doru hareket etm elerinin yan sm as olduunu, teknisyenlerin yukar doru harekelininse
36 Bu boyut ilk olarak Bourdieu'nn 1966 tarihli "Condition de elasse et position de elasse" adl makalesinde tanmlanr, ama Bourdieu bunu 1974 tarihini ta yan Avenir de elasse' balkl metninde gelitirir. Daha sonraki eserlerinde, zellikle Disticton'da snf temelli bayat tarz ve tketim rmterini zm lerken, b kavram kullanr. 37 Bourdicu'ye gre bireylerin yrngeleri her zaman snfn kolektif yrngesi nin trevidir (Bourdieu 1984a: 112). 226

nispeten daha iyim ser olm alarn akladn tespit eder. Habi tus farkl hareket trn aka ayrt edilecek biim de yan str: gelim e, gerilem e ya da mevcut durumun ayn kalmas. Sosyolojideki ana-akm stat edinme aratrm alaryla kar latrldnda Bourdienn okboyutlu sn f tahlili, tabakala ma dzenindeki toplum sal konum lara dair daha kapsam l bir yapsal okum a im kn sunar. Ona gre, toplumsal mekndaki konum , babann m esleki prestiji ya da ailenin geliri gibi tekboyutlu ltlerle kavranamaz. Bourdieu bireysel tavrlar ve dav ranlar ekillendirm esi m uhtem el sosyal kken etkenlerinin daha geni bir yelpazede incelenm esini savunur. zellikle kl trel serm aye kavram, ebeveynlerin geliri, m eslei, eitim i gi bi ltlerde tam olarak yer verilmeyen eitsiz avantaj boyutla rn ortaya karr. Bourdieunn kavramndan esinlenerek ger ekletirilen ve toplum sal eitsizliin kltrel unsurlarna yeni bir k tutan o k sayda almaya imdiden rastlyoruz (rn e in DiMaggio ve M olr 1984, Laraeu 1989). Tabakalam ann boyutu -serm aye biim lerinin hacm i, b i leimi ve toplumsal y r n g e- Bourdieunn ada loplum lardaki sn f yaplaryla ilgili tahlilinin genel erevesini olu tu rur. Bourdieu, bu boyutun hepsinde benzer konum lar igal eden bireylerin, benzer hayat koullarna ya da benzer sn f du rumlarna sahip olduklarn iddia eder. Bu konum larn ayn ol duu durumlarda, btn kltrel ve toplumsal pratiklerde bir birine tekabl eden ben zerlikler gzlem lem ek m m kndr. Ayn olmad durumlardaysa, pratikler arasnda uyum azlk lar ortaya kar. Bir sonraki ksm da, Bourdicunn, serm aye nin hacm inin benzer olm asna ramen bileim inin farkl oldu u ya da hacm in de bileim in de benzer olm asna ramen top lumsal yrngede farklarn grld sn f ii farkllklar na sl tanmladn ele alacaz.

Snf, habitus ve beeniler


Sosyologlar asndan zellikle ilgi ekici olan, Bourdieunn estetik te rcih le ri, t k etici d avran larn ve hayat tarzlarn
227

aklam ak zere, toplumsal m eknla ilgili kavramsallatrmasn habitus ve alan kavramlaryla btnletirm e eklidir. Bourdieu, toplumsal m eknn boyutuyla, tanm land biim iy le sn f yapsnn, ayr sn f habituslarnda iselletirildiini sa vunur. Her habitus, hem snfn madd hayat koullarn hem de snf kategorize edip dier snflarla olan ilikisi balamnda derecelendiren (yksek/alt, zengin/yoksul gibi) sim gesel fark llamalar bnyesinde tar. Sonra bireyler, onlar sn f habituslarna damgasn vuran hayaL tarz tercihlerine eilimli klan yatknlklaryla eitli beeni alanlarna girerler. Hayat tarzlar, sn f ilikilerinin sim gesel boyutunun pratik ifadeleridir. Bourdieu toplum sal sn f ilik ilerini kavram sallatrd boyutlu toplumsal mekn ina ettikten sonra, kltrel tketim ve hayat tarz rntlerinin benzer eksenler zerinden dald n ne srer (1 984a: 2 0 8 ); bu benzerlik, toplumsal sn f ala n ile hayat tarz alan arasnda yapsal bir benzeim olduu nu gsterir. Bourdieu yapsal benzeim kavramnda, sn f ile hayat tarzlar arasndaki bu ilikiyi, zgl snflar ile belirli t ketici zellikleri arasndaki m tekabiliyeten ziyade, kart lk yaplar erevesinde ele alr. Belirli tketim rnlerinin ya da pratiklerinin zgl snflarn ikin zelliklerine tekabl et tiini ne srm ek yerine, snfykltr ilikisinde yapsal ve ili kisel bir yaklam nerir. Profesyonellerin tenisi mi, hokeyi mi, rugbyyi mi, boksu mu yoksa kriketi mi tercih ettikleri sorusu pek nemli deildir. nem li olan, tercihlerinin dier snflarn tercihleriyle sistem li bir kartlk sergilemesidir. Yani, spor, de korasyon, giyim, yem ek ya da bo zaman etkinlii tercihleri o l sun, hepsinde, eitli snflar birbirinden farkllatran sistem li kartlklar bulunabilir. Bourdieu tantlamasn alternatif g re kar km ak zere oluturur: postm odern kltrel ak kanlk, gelir temelli aklam a ve bilinli stat aray. Hayat tarz ayrmlar ile toplum sal yap arasndaki ba vur gulayan Bourdieu. hzla deien retim , pazarlama ve tketim rntlerinin stat sim gelerinde ciddi bir arta yol atn, bu simgelerin artk uzun vadeli sn f blnm elerine tekabl etm e diini savunan postm odern tketici kltr kuram clarndan
228

ayrlr. rnein Bourdieu, Baudrillardn (1 9 8 8 a , 1988b ) yk sek dzeyde genellik zerindeki vurgusunu deitirir; hayaL tarz beenilerindeki mevcut artn, belli snflarn ve sn f ke sim lerinin kendi beenilerini meru diye dayatmak iin rekabet etLigi yaplanm bir toplum sal mekndan kaynakladm ne srer. Toplum sal snflarn, kendilerini geni ve deien bir t ketici pratii yelpazesi araclyla farkl tatrdklarn vurgular. Bourdieu sm f ile pek ok tketim pratii arasnda ak bir ba olduunu dnrken, yaklam nn gelire dayal akla malardan farkl olduunu da dnr. Tketici davranlarnn ounun gelir dzeyiyle ilikili olduunu kabul etm ekle birlik te. bu ilikinin habitusun getirdii yatknlklarla dolay m lan d tnm altn izer.38 G elire nedensel bir etkinlik atfedilir, ama aslnda gelirin bu etkinlii, sadece rettii habitusla birlikte i lev grm esine dayanr" (1984a: 3 7 5 ). T ketici tercihlerinin e killenm esinde salt para m iktarnn deil habitusun da ncelii nin olduu, ok farkl tketim rm lerine ayn gelir dzeyi nin tekabl etm esinde aka grlr.39 Ya da:
Toplum sal kon um d aki b ir deiiklik son ucun da habitus, z gl etkisini yaltp aa karacak yeni kou llar iine yerleti inde, bu kaynaklara nesnel olarak uyarlanan p ratikler, y k sek ya da d k gelirin deil, beeninin gdm ne girer - bu ya zoru nluluk beenisidir, ya da refah beenisi. (1 7 5 )

Bu nedenle Bourdieu, tketici davranlarna ilikin olarak, tketici seim lerinin aklanm asn satn alma gcyle snrla yan arz-talebe dayal modelleri sert bir ekilde eletirir. Bour dieu aktrlerin rnleri titiz bir maliyet hesab yaparak deil, beenilerine dayanarak setiklerini ne srer. Tercihlerin al tnda yatan asl neden beenidir - erdem kisvesine brnm zorunluluk" (1 7 7 ). Beeni, bireylerin toplum sal dnyada edin
38 Burada, Bourdieu'nn eserlerinde srekli yinelenen pratiklerin kltrel dolay m izlegine rastlyoruz. Bourdieu her ne kadar materyalist olsa da, tketici dav ranlar da dahil pratiklere dair kat ekonomist yonmlan sert bir ekilde ele tirir. 39 Ne yazk ki Bourdieu bu iddiasn, kendi aratrmasndan ya da baka aratr malardan devirdii ikna edici ampirik malzemelerle yeterince desteklemiyor. 229

dikleri bolluk ya da ktlk deneyim leriyle isel leti rdikleri k k l beklentilerden kaynaklanr. Bourdieu, tketici pratiklerinin Veblen (1 9 7 9 ) tarz bir stat arayna dayal bilinli stratejilerden kaynakland fikrini de reddeder. Tketici pratikleri, toplum sal olarak sn f blnm e leriyle benzeik olan biim lerde farkllayorsa, bu ba b ilin li hesaplamaya deil habitusa dayanr. Bourdie (1 9 8 4 a : 172173) unun altn izer: Belirli bir failin btn pratikleri ve rnleri kendi aralarnda nesnel olarak uyum iindedir, bunlar arasnda btnlk sa lama ynnde kasll bir aba sz konusu deildir, ve ayn s nfn btn mensuplarnn pratikleri ve rnleriyle arasnda nesnel bir uyum mevcuttur, uyum salamaya ynelik bilin li biT aba yoktur. Bylece Bourdieu, bireysel davranla ilgili olarak sn f tem el li aklc aktr m odellerini reddeder. imdi, Bourdieunn, Fransada snf habitusu ile tekil haya tarz alanlarnn kesierek sn f temelli tketici pratiklerini na sl dourduu hakkndaki grlerini ele alacaz. Bourdieu ( 1 7 6 ), serm ayenin hacm indeki ve bileim indeki farkllklar, kltrel tketim i ve hayat tarzlarn toplumsal s nf koullarna balayan iki temel dzenleme ilkesi aracly la kuram sallatrr.40 Sn f koullarndaki bu farkllklar, birbi rinden ayr ve birbirini karlkl olarak farkllatran sn f habiuslarn, habituslar da hayat tarz ayrmlarn dourur.41 H40 Bourdieu Dislinctior'da (114) sermaye hacmi, sermaye bileimi ve toplumsal yrnge eklinde labakalatrma boyuu ianmlasa da. Fransz toplumndaki snfsal yapy ve tketici pratiklerini zmlerken bunlardan eit oran da yararlanmaz. Toplam sermaye hacmindeki farkllklar ana snln (hkim snf, orta snf, ii snf) snrlarm iziyorsa da, sermaye bileimindeki fark lar ve bu farklarn zaman iindeki deiimi sadece hkim ve orta snflarda g rlr. Hatla Bourdieu bir noktada ( 171) nc boyutu tmden devred b rakr ve zmlemesini zet halinde ilk iki boyuta indirger. Sermayede zanwti iinde gerekleen deiim boyutuyla ilgili irdelemelerinin (339-365) en de rinletii yer, ona snf oluturan farkl kesimlerin hayat tarzlar arasnda ken dini gsteren ince farkllklar hakknda yazdktandr. 41 Bourdieu ( 171) yle yazar: "Hayat tarzlar habiusun sistematik rnleri dir, habitusun emalar iinden karlkl ilikileri erevesinde alglanarak

230

kim snfn temayze dayal habitusunu, ii snfnn zorunlu lua dayal habitusundan farkllatrrlar. Toplam serm aye hac mindeki farkllklar nedeniyle, hatr saylr m iktarda kltrel ve ekonom ik sermaye gerektiren pratikler, daha az sermayeye sahip bireylerin kolaylkla ulat sradan, vlger pratikler kar snda daha ender, dolaysyla daha arzu edilir pratikler olarak belirir. Bol miktarda sermayeye sahip aktrler, madd yetersiz liklerin ve bunun sonucu olan geim zorunluluunun dayatt pratik ve zamansal kstlamalardan bamszdrlar. Az m iktar da sermayeye sahip bireylerse, hayatn idame ettirm e ihtiyac nn pratik gerekleri yznden pek bo vakit bulamazlar. Zo runluluktan greli uzaklk, farkl bir sn f habitusu retir, bu habitus da farkl beeni kmeleri dourur.42 Habitusun dour duu pratikler, hayat koullarnn dzenliliklerine uyarland iin, beeni:
Toplum sal m eknda belirli bir konum u igal eden b ir bireyin, payna dm esi -d olay sy la kendisi iin uygun o lm a s - m u h tem el olan (ya da olm ayan) eyleri sezm esini ya da hissetm esi ni salayan bir vukuftur, dalm lara dair pratik bir vukuftur. [Beenil bir tr toplum sal yn bulm a arac ilevi grr, insa nn toplum daki yerini sezm esi"n i salar; toplum sal m ek n da belli bir yeri igal ed en leri, zellik lerin e u yarlanm top lum sal konum lara, o konum lara uygun pratiklere ya da m alla ra ynlend irir. Seilen pratiin ya da nesnenin toplum sal a n lam nn ve deerinin m uhtem elen ne olaca hakknda pratik bir beklentiyi ierir - bu beklentiyi, o pratiin ya da nesnenin toplum sal m ekn iind eki dalm ve dier faillerin, m allar ile

('sekin', vlger' gibi) toplumsal nitelik kazanan gsterge sistemlerine d nrler." 42 Burada Bourdieu (54) kltrel pratiklerle ekonomik zorunluluklar arasnda s k bir balant kurar. Meru hkim snfn tanmlad biimiyle kltrel etkin liklerin yerine getirilmesi iin nce ekonomik zorunluluklann giderilmesi ge rekliim varsayar. Burada ne srd iddia, statyle ve znel yatknlklarla ilgili materyalist bir anlay gelitirmesiyle tutarldr. Olumlu avantajlara sahip gruplarn stat ayrmlar yaratmas daha muhtemeldir. Yatknlklar da son tahlilde, sz konusu toplumsal formasyonun ekonomik temellerinden doar" (Bourdieu 1977c: 83). 231

gruplar arasndaki m tekabiliyetle ilgili pratik bilgileri belirler (Bourdieu 1984a: 466-467). H a b il su n i le y ii a r a c l y la b e e n i:

Zorunluluklar stratejilere, engelleri tercihlere dntrr ve hibir mekanik belirlenim olmakszn, hayat tarzlarn olutu ran seim" kmelerini dourur. [...] Beeni, rn olduu koula tekabl eden seimleri tevik ederek zorunluluu de vaml erdeme dntren, erdem kisvesine brnm zorun luluktur (55-56). Ekonom ik zorunluluklardan bamszlaldka: Hayal tarz giderek Weber'in hayatn stilizasyonu" dedii e yin, yani arap veya peynir seimi, ya da yazlk ev dekorasyo nu gibi ok eitli pratikleri ynlendirip dzenleyen sistemli bir balln rn haline gelmeye balar (55-56). O halde, temel hayat koullarndaki farkllklar, refah beeni leri ile zorunluluk beenileri arasnda, stat ayrm salama a basna imkn veren ekonom ik koullara sahip aktrler ile byle bir lks olmayanlar arasnda temel bir kartlk retir (1 8 3 ). Bu kartlk hkim snflarn mensuplarn ii snf mensupla ryla (sanayi iileri ve kyllerle) kar karya getirir. ki snfa tekabl eden, birbirine kart iki snf habitusu tipi oluturur: bi ri zgrlk beenisi, dieri zorunluluk beenisidir.

zgrlk beenisi
Hkim sn f yksek bir serm aye hacm ine sahip olduundan, madd zorunluluklar ve gndelik hayatn pratik gereklilikleri karsnda bir zgrlk beenisi gelitirir. Bu ayrm duygu su ", bir estetik yatknlkla ralanr: baka insanlarn dnya sna kar ilgisiz, mesafeli ya da teklifsiz bir yatknlk" (Bour dieu 1984a: 3 7 6 ).43 Bu duygu:
43 Bourdieu'ye gre (54) estetik yatknln gelimesinin yapsal nkoulu, "eko nomik zorunluluun askya alnmasnn ve kaldrlmasnn, pratik gereklilik lerden nesnel ve znel uzakln damgasn vurduu bir snf kouludur. 232

R ah atlk ile ile cili in b irlem esin i im a ed er; y an i, m k e m m elliin m u tlak tezahrnde -g e rilim in y u m u a ilm a sn d a olum lanan, kendi kendine dayatlm bir arballn, kendi ne hkim iyetin, m esafeliliin birleim i ( 1 7 6 ).44

Estetie yatknlk tam ifadesini sanal alannda bulsa da:


Tem el ihtiyalar ve itkileri saflatrm a, in celikli klm a ve y celtm e am alarnn kendini gsterem eyecei h i b ir p ratik ala n yoktur; hayatn stilize edilm esinin, yani form un ilev, tarzn madde karsnd aki n celiin in ayn etkileri yaratm ad h i bir alan y o k tu r (Bou rd ieu 1984a: 5).

Dolaysyla, hkim snfn madd engellerden kurtulm u o l mas, doal ilevleri biim selletirip stilize etm esine, bunlara bir sekinlik duygusu yklem esine im kn verir. Sanatla esteti e yatknlk, bir eserde formu ierik karsnda yksek bir se viyeye koyar. Yetkin olmayan bir gzn de anlayabilecei tem sil imgeden ziyade, entelektel olarak ifresi zlm esi gere ken soyul dzenlem e, sanatsal duyarlln iareti haline gelir. Benzer ekilde, hkim snfn giyim kuam beenisi, bed en i ra hat edecei ekilde rtm eyi deil, form ve stili ne karr. Ye me im ede, al giderm ek gibi sradan b ir ilev, grg kural larnn ve sosyallem enin hkim olduu trensel b ir ritel ha linde biim selletirilir. V cut bakm bile, bedenin dayankll , sal ve gzellii zerine odaklanan ince bakm biim leri altnda stilize edilir.

Zorunluluk seimi
Hkim snfn zgrlk beenisi, ii snfnn zorunluluk be enisine kartl erevesinde tanm lanr. ok az serm ayeye sahip sanayi iileri ve kyller, geinm e zorunluluunun da
44 Goffman (1950-1951) kendine hkim olma niteliinin snf statsn sim geleyen bir kltrleme biimi olarak kullanldna dikkat eker. Disiplinle il gili bir yatknln gelimesi iin zamana ihtiya olduundan, bu yatknlk, bu toplumsal ayrm biimini hzla iktisap ederek ele geirmek isteyenlere kar bir engelleme mekanizmas" ilevi grr. 233

yatt pratik ihtiyalarla ve acil gerekliliklerle srekli ve dolay sz biimde kar karya kalrlar. Ancak, ii snf bu dayatl m zorunluluk begenisi"ni bir yoksunluk olarak deil bir ter cih olarak tecrbe eder - form karsnda ierie, ekilcilik kar snda teklifsizlie, entelektel olan karsnda duyusal olana ncelik veren bir zorunluluk beenisi. Yani, iiler baka bir eye paralar yetmedii iin deil, yle ya da byle mahkm ol duklar eye ynelik bir beeni gelitirdikleri iin fasulye yerler (Bourdieu 1984a: 178). Daha ucuz yiyecekleri sem eleri, bu yi yeceklerin daha doyurucu ve temel olmasyla aklanr. Bourdieunn, bu tezinin ekonom ik belirlenim cilikten hay li farkl olduunu dndn belirtm em iz gerek. O na g re madd kstllklarn deneyinlenm esi ayr bir habitusa dn r.45 i snfnn tketici davranlar, salt madd ktlkla d o rudan belirlenm ez. Gelir, tketici seim lerini dorudan belirle seydi, piyangoda para kazanm ann ya da kk iletme sahibi olarak kariyer deiim inin salayaca kayda deer gelir art larnn iilerin tketici davranlarn kkl biim de deitir mesi gerekirdi. Bourdieu. byle bir deiimin olm am asnn, te zini doruladn savunur ve yle yazar: Bir milyon franka sahip olmak, kendr bana, insann milyo ner gibi yaamasn salamaz; yeni zenginlerin, eskiden ms riflik addettikleri eyin yeni koullan erevesinde temel ihti ya harcamas olduunu renmeleri, genellikle uzun zaman alr (Bourdieu 1984a: 374). Dahas: Ckinlii asla sona ermeyen zorunluluk beenisinin zgl et kisinin en net biimde grld zaman, onu reten k ou llar ortadan kalktktan sonra da geerliliini koruduu, yani bir anlamda devri kapandktan sonra ilev grd zam an d r.
45 Bourdieunn habitusn temel alan aklamas, kttr vc beenilerle ilgili ok materyalist perspektiften aynlr. Materyalist tezin ilgin cilcmclenule1 birinde David Halle (1991), ii snfnn manzara resimlerini tercih etmesin"*-' materyalist temeller olduunu ne srer; bu temeller Bourdieunn z o r u n lu luk kltr yle deil evin vc mahallenin maddi baglam'yla ilgilidir.

234

Bourdieu, hkim sn fn zgrlk beenisi ile ii snfnn zorunluluk beenisi arasndaki kartl ilikisel biim de kav ramsallatrr. Ona gre bu beeniler, birbirinden ayr iki hayal koulu km esinin basit birer yansmas deildir. Hkim snfn estetik yatknl, hem nesnel hem znel olarak, dier [zel likle ii snfna ait] yatknlklarla ilikisi erevesinde tanm lanr (5 5 ). Bourdieu (5 6 ) yle yazar:
zgrlk beenileri kendilerini ancak zoru nluluk beenileriy le ilikileri iind e olum layabilir, bylelikle zoru nluluk beeni leri estetik seviyeye tanarak vlger diye tanm lanr.

i snfnn hayat tarzlar bylelikle hkim sn f iin negatif referans ilevi grr. B hayat tarzlarnn, estetik yatknlk sistem i iinde belki de yegne ilevi, bir tr kar-im ge rol oynam alardr - btn es tetiin, onunla ilikisi erevesinde, m teakip olum suzlam alar araclyla kendini tanmlad bir negatif referans n o kta s (5 7 ). Hkim sn f ii snfnn tercihlerini, kendi tercihlerini yar glad gibi yarglar: Bunlarn ekonom ik zorunluluktan bam sz olmadm dikkate almaz. Bylece, ii snfnn hayat tarz larnn temeldeki madd zorunluluklulara uyarlanm olduu nu grm ek yerine, bunlar cehaletle, detlere uym akla ya da kt seim le zd eletirerek, Bourdieuye (1 7 8 ) gre bir tr sn f rkl yapar.46 Bu noktada Bourdieu, sklkla yinele dii tzclk eletirisine dner. Hayat tarzlar alannda, grupla rn tercihlerini karlkl farkllama mantnn sonucu olm ak tan ok, gruplara ikin doal eilim ler olarak gren anlayla rn tzc olduunu savunur. Buna karlk, hkim snfn hayat tarzlar ii snf iin po zitif referans ilevi grr, hatta simgesel iktidar uygular. Ha yatn stilize edilmesi tbi klnm bir zorunluluk zerindeki ktidar" olum lar ve bylece:
^ Bourdieuye (178) gre hkim snfn beeniye bak, zorunluluk beenisini, bilineli ya da bilinesiz olarak doallatrr, onu ekonomik ve toplumsal varlk sebeplerinden kopararak doal bir eilime dntrr." 235

Daima, keyfe keder bir bolluun ve gsterii tketim in o lu m sallklarn ayn h orgriyle reddedem edikleri iin sradan karlarn ve acil ihtiyalarn gdm nde olan insanlar karsn da m eru bir stnl k iddiasn im a eder (5 6 ).

ki sn fn habitusu arasndaki iliki, tahakkm ilildsidir. Hkim snfn beenileri, zorunluluktan bamsz olm aktan zi yade grnte karizma, bilgi, yetenek sahibi olm ak gibi zel liklere dayand iin m erulatrlr. i snfna m ensup bi reyler snrl var olma aralarna dayanarak zorunluluk beeni sini iselletirm i olsalar da, hkim snfn zgrlk beenisi nin stn olduunu kabul ederler. st dzey sanat form lary la ilgili fikirleri sorulduunda, bunlar bize gre deil, ya da keke bu konuda daha fazla bilgim olsayd trnden yant lar verirler (Bourdieu, Boltanski vd. 1965). Bourdieu, hkim s nfn beeni standartlarnn stn olduu kabuln alamada okul eitiminin kilit rol oynadn vurgular. Dolaysyla sn f kim lii k artlk ilik isine dayanr. F a rk llam ann ve zorunluluun habituslar b irb iiy le diyalektik iliki iin d ed ir; b irin in kim lii d ieriyle olan kartl e r evesinde belirir. Bourdieu habitusun yalnzca tem eldeki ha yat koullarn deil, bir bireyin ya da grubun sn f hiyerari si iindeki greli konum unu da yansttn dnr. Y atkn lklar hem sn f koullarn hem de sn f hiyerarisi iinde te kil edilen ilikisel m ertebeyi ya da konum u yanstr (Bourdieu 1984a: 2 4 6 ). Bourdieu, kLrel pratikler ve hayat tarzlaryla ilgili alm asnda bu ikili kartln kantlarna rastlad pek ok rnekten sz eder. rnein, bu kartln dil kullanm n daki karl:
Halk snflarnn lafn sakm m azl ile burjuvazinin ciddi l de sansrl dili arasndaki; pitoresk veya retorik etki pein deki davurum culuk ile arballk ve sahte b ir b asitlik (yein sem e*) tercihi arasndaki kartlktr (1 7 6 ).

(*) Lilolcs: Bir kelimenin anlamn kuvvetlendirmek iin tersini kullanma; ok iyi" yerine hi fena deil demek gibi - .n. 236

Ayn kartla:
V c u d ilind e de rastlan r: H eyecan ve tela, m im ik le r ve el k o l hareketleri, yavalkla (N ietzschcye gre soyluluun ar je stle ri, ar b a k la r y la ), asaletin gstergesi saylan kendine hkim iyet ve sknetle kartlk iindedir (1 7 7 ).

Bourdieu halk snflarndan sz ederken h abilu slarn tr de biim de ele alr, madd zorunluluun gdmnde, kltrel serm ayeden yoksun, dolaysyla hkim kltrn tahakkm altndadrlar. Fransz iileri, zorunluluktan bam sz olam a dklar ve hi kltrel sermayeye sahip olm adklar iin, zen dirici temayz mcadelesinden dlanrlar. Bourdieunn Fran sz iileri hakknda izdii bu tablo, eserlerindeki baz sorun lara iaret eden soruyu gndeme getirir. Hkim sn f klt rnn anlam ufku dnda sahih bir ii snf kltr biim i var olabilir mi? Bilinte ve pratiklerde, Bourdieunn ii sn f habilusu kavramnda aa kmayan baka farkllama kay naklar olabilir mi? ii sn f beenisinin dayatlm zoru n luluu tam anlamyla ilikisel bir kavramsallatrma mdr, yoksa ii snf yaantlarnn daha derin bir zne mi iaret et mektedir? Bu sorularn her birini ksaca ele alacam. Bourdieu, tahakkm altndaki bfn gruplarn hkim snfa kopmaz biim de bal olduklann ne srer. Tbi gruplar da ima hkim kltrel keyflie tbid ir (Bourdieu ve Passeron 1 977: 2 3 ). B ourdieu, hkim snfn dam gasndan kurtulm u hibir sahih halk snf kltr olamayacan savunur. Pop ler kltrlerin kendi balarna var olduu tezleri, zerk kltr form larnn sahih temsilleriymi gibi grnen entelektelleti rilmi rnlerdir. Poplizm , ters evrilm i bir elnosantrizm den baka bir ey deildir; ve sanayi iileri ile kyllere ilikin tasvirler neredey se her zaman i kararchkla m esihi bir taknlk arasnda gi dip geliyorsa, bunun sebebi, bu tasvirlerin sn f koulunun ek siksiz tanmnn paras olmas gereken sn f kouluyla ilikiyi darda brakm alar, ve insann tasvir ettii koulla gerek ili kiyi (on u m uhakkak hissetm esi gerekm eksizin) ifade em esi237

nin, o koulla kendi ilikisini tasvire yanstmasndan daha zor olmasdr. Sorun, entelektellerin ii snfyla zdeleme ya da onla ra destek olma ilikilerini -zo ru n lu lu k habitusuyla deil seim habitusuyla kurulan bir ilik iy i- ii snf koullarnn, kendi siyle kartrm alardr.47 Popler kltr ven en telekt eller, kendi habiuslar ile ii snfnnki arasndaki farkllklar he saba katmazlar. Bourdieuye gre popler kltr sorunu, ente lektellerin sorunudur. Bourdieuye gre ii snfnn hkim snfa tbi olm as, lks tketim m allarn ucuz m allarla ikam e etm esinde ve kltrel sermayeden yoksun olm asnda kendini gsterir. i snfnn hayal tarzna, viski ya da tablo, ampanya ya da konser bileti, gemi seyahati ya da sanal sergisi, havyar ya da antika eya o l sun, lks tketim mallarnn yokluu damgasn vurur:
Nadide m allar iin eitli ucuz ikam e m allar, am panya yerine kpkl beyaz arap, gerek deri yerine yapay d eri, resim ler yerine rep rod k siy on lar - katm erli b ir yoksunluun gs tergeleri (3 8 6 ).

iler, gelim i toplum lardaki yeni otom asyon ve iletiim tarzlarna dayanan kltrel sermaye biim lerinden yoksun ol duklar iin:
K ullanm aktansa hizm et ettikleri m akinelerle aralarn ve bu n lara hkm e!m eyi salayan m eru -y a n i k u ram sal- aralara sa hip olanlarn tahakkm altndadrlar (3 8 7 ).

Bourdieu (3 9 4 ) Fransz ii snf ailelerinin zellikle klt rel pratiklerde tamamen tbi olduklarn dnr.48 Ktmser
47 Bourdieu (372) yle yazar: Bin zamalann ve btn topraklarn nam huhleri, hedefleriyle ylesine zdeleirler ki, ii snf kouluyla aralarndaki ili kiyi, ii snfnn o koulla ilikisiyle kantnrlar. Buna bal ularak da, iisl' nf koutlarna dair istatistiksel adan olaslk d bir deerlendirme sunarlar: bu olaslk d bir deerlendirmedir, nk o koullarla normal olarak lkilendirilcn. o koullarla bir ilikinin trnu deildir." 48 Bourdieu bunu siyas arenada bile gzlemler. Sendikal hareketteki m c a d e leler hakiki bir kar-kltr ilkesi salayabilecekken, ii snf kltrel ta hakkmn etkilerine" boyun eger. 238

bir sonuca varr:


D ay atm an n e tk isi k a rsn d a , ya ( siyah g z e ld ir s tra te ji sindeki gibi) hkim snflandrm ann damgaya dntrd zelliklere deer atfetm eye, ya da olum lu d eer atfedilen ye ni zellikler yaratm aya gt recek hibir gereki k o le k tif dire ni im kn yoktur. Dolaysyla tahakkm aln d akilerin sade ce iki seenei vardr: ya kendilerine ve gruba sadk kalacak lardr (h e r zam an utancn nksetm e olaslna ak bir see n ek tir b u ), ya da ( doal grnmd savunan A m erikal fem i nistlerin ko lek tif isyannda olduu gibi) sosyal kim liin ko n troln k o le k tif olarak ele geirm e hedefinin tam kart olan bireysel bir abaya girierek hkim ideali zm sem eye ala caklard r (3 8 4 ).

Buna ragmen Fransz ii snf birka pratik alannda, yani bedenle, yem e im eyle ve dille ilikilerinde, hkim sm f stan dartlar karsnda snrl da olsa zerklie sahiptir. Bourdieu (a.g.e.) yle der: H alk snflarnn, erkekliin tem el bir boyu tu olan fiziksel dayanklla atfettii deer, belki de ezilen s nflarn zerkliinin son kalesidir. Bir sn f olarak kendilerini olum lam alarnn en zerk biim lerinden b iri, lam da kendi mkem m el insan ve toplum sal dnya tem sillerini retm e y nndeki bu k a b iliy cftir. Bourdieu, fiziksel stnln davurum larn hkim sn f normlar erevesinde grm ek ve bylece aslen geri ya da cin siyeti diye yarglam ak yerine, ii snfnn durum unun birer ifadesi olarak grm em izi salk verir: Bu davurum lar, klt rel yeniden retim in ve em ek piyasasnn yasalarnn, dier s nflara kyasla ok daha fazla oranda, kas gcne indirgedii bir em ek gcne dayanr. i snf yalnzca em ek gc ba kmndan zengindir, dolaysyla bir sn f olarak dier snflar la arasnda kartlk oluturm asm n tek yolu -em e in i geri ekniek d nd a- fiziksel dayanklla ve m ensuplarnn cesareti ne, saysna, yani bilinliliine ve dayanmasna, baka deyile Uyanna bilincine bal olan savama gcdr. Fiziksel da yankllk, ii snfnn bir m iktar da olsa iktidar lekeli olutu239

rabildigi yegne sermaye biim idir. Hatta, ii snfnn siyas iktidarnn toplumsal temelidir. Yem e im e konusunda Bourdieu ( 1 7 9 ), yem e im e san a t, ii snfnn, meru yaama sanatna aklan aa meydan okuduu sayl alanlardan biri olarak varln korur, diye ya zar. Hkim snfn arballna ve kendine hkim iyetine kar lk, Fransz ii snf canl bir itah etiini benim ser; bunun belki de en iyi ifadesi, halk arasndaki bon vivan [ehli keyif] tabiridir (a.g.e.). Bu tarz, itahla ve canllkla ilikilidir. Benzer ekilde, ii snfnn konum alarnda da, stsnflarn kullan d yar-yazl dilde rastlanan sansrden ve kstlamalardan bam sz, eksililerin, ksaltm alarn ve m etaforlarn son de rece baglam sallatrlm biim de kullanld bir etkililik ve hareketlilik gzlenir (3 9 5 ). Bourdieu (3 7 6 ) ii snfnn zorunluluk beenisinde* sadece zorunlulua uyarlanma deil zorunlulua kar bir tr savun ma stratejisi de olduunu dnr - orta snflardaki zentiye, hkim snflardaki temayze direnen bir stratejidir bu:
i sn fn a m en su p b irey leri, ek ilci d avranlarn in celi i ni ve abesliini, sanat iin san at"n her trl biim ini redde den pragm atik, ilevselci b ir estetie meyilli klan zoru nlu lua tbilik, g nlk hayata dam gasn vuran b t n seim lerin ve zel estetik ynelim leri sapm a olarak reddeden bir yaama sanatnn da ilkesini oluturur.

Bourdieu baka b ir yerde (3 9 4 -3 9 5 ) ii snfn n zerklii hakknda yle der:


Hayat koullarna y n elik hem b ir uyarlanm a hem de bir sa vunm a biim i olutu ran , gereki (am a teslim iyeti olm ayan) bir hazclk ve pheci (am a kinik olm ayan) bir materyalizm.

Bylece Bourdieu ( 3 8 0 ) u yum luluk ilk e sinde ii sn d nn bir para zerklii olduunu tespit eder, bu ilke, popler beeninin yegne ak norm udur. Bu kadn kendini ne san yor? ya da bu bize gre deil gibi dzene davet ifadelerin de kendini gsteren bir norm dur bu. Amac:
240

N esnel ko u llarn h e r halkrd a dayatt m a k u l s e im le ri tev ik e tm e k tir. Bu k ou llar ayn zam anda, in sa n n baka gruplarla zdeleip tem ayz etm e arzusuna kar uyan niteli i de tar, yani b u n lar sn f dayanm as ihtiyacm hatrlatm a ilevi grr ( 3 8 0 - 3 8 1 ).49

A ncak, ii snf pratiklerinin hkim sn f standartlar kar snda ksm i zerklie sahip olan bu alanlar, Bourdieuye g re ayr, kolektif bir toplum sal ve kltrel kimlii ortaya kara bilecek saldrya dnk b ir stratejinin kaynaklarm oluturm a ya yetmez. Dahas, kitlesel eitim in kltrel sosyalletirm e y nndeki etkileri yznden:
i snfnn siyas bilinci en yksek kesim i bile, kltrde ve dilde, hkim deerlere ve norm lara kkl biim d e tbidir; d o laysyla k lt rel o to ritey e sahip olan herk esin , siyasetle bile bavurabilecei otorite dayatm ann etkilerin e son derece ak tr (3 9 6 ).

Bourdieu tbi gruplarn, hkim snflarn ne srd art lara farknda olm akszn uyduklarn vurgular. K ukusuz bu, iiler ile hkim sn f standartlar arasndaki ilik in in n em li boyutlarndan birini oluturur. Ama Bat dem okrasilerinde ki tbi gruplarn tarihsel deneyim leri sadece bu iliki ereve sinde kavranamaz. En zayf gruplar bile, yeri geldiinde tahak km sistem ini sarsabilirler. rnein oy kullanm , tbi grupla rn, hangi hkim sn f kesim inin siyasette en o k sz sahibi ola cann belirlenm esinde rol oynamalarm salar. stelik hkim snflarn kendi arasnda uyum azlk ve atm a sz konusu ol duunda, tbi gruplar, hkim snfn kontrolne direnm ek iin byk bir frsata sahip olurlar (D om h off 1 9 8 3 : 2 ). Bourdieu, bi gruplarn, hkim gruplarn eylem lerine kstlam alar getire bildii durumlar pek dikkate almaz.
Bu. Bourdieu yu ii snfnn -zellikle televizyon araclyla- eriebildii meru kltr eserlerine olan ilgisizliinin, yalnzca bir yetersizliin ya da ai na olmamann sonucu* olmadn kabul etmeye sevk eder (a g e.) Bu ilgisiz lik ayn zamanda, uyumluluk eklindeki toplumsal normun, temayz etme teentisi"ne direnen toplumsal kapanmann davurumudur. 241

Bourdieunn hkim sn f zerine odaklanm as, ii sn f nn kendi iindeki hatr saylr farkllamay gz ard etm esi ne neden olur. G rignon ve Grignon (1 9 8 0 : 550) Fransz iile rinin beslenm e pratiklerini konu alan alm alarnda, yaanan yer, i, aile yaps ve kkeni gibi etkenler dikkate alndnda. Fransada halk snflar arasnda birleik bir popler beeniden ve hayat tarzndan sz etm enin dnlem ez" olduu sonu cuna varrlar. Bourdieu Distinctiond a Fransz ii snfnn ha yal tarzlarn ve beenilerini ele alrken, kentli iiler ile ky ller arasndaki temel farkllklara yeterli ilgiyi gsterm ez. Bu farklar arasnda en arpc o lan, kyllerin yksek dzeyde kendine yeterlilikleri sayesinde gda rnlerindeki kitlesel pa zarlama eilim lerine d irenebilm eleridir (G rignon ve Grignon 1980: 5 3 8 ). Bunu salayan en nem li etken, krsal blgedeki kadnlarn gda retim ine ynelik ev ii emeidir (5 3 7 ). Buna karlk kentli iilerin beslenm e pratikleri gelir m iktaryla da ha dorudan kstlanr (5 4 5 ). stelik kyllerin hayatnn kol gcne ve fiziksellie dayal olmas -m od ernlem enin pek ok rnekte paradoksal biim de pekitirdii bir niteliktir b u - ky llerin beenilerinde yansr ve hkim hayal tarz duyarllkla rn sarsma eilim indedir ( 5 4 3 ). Dahas, kentli iiler arasn da da, zellikle kyl hayal tarznn nem li unsurlarn koru yan ky kkenliler ile kent kkenliler arasnda farkllklar var dr (5 5 2 ). Bourdieunn Disticfionda Fransz ii snfnn ha yal tarzlar hakkndaki deerlendirmeleri bu farkllklarn ze rini rter. Bourdieu, hkim snfn ve kk burjuvazinin eit li kesim lerinin kendi iindeki farkllklar incelikli biim de tah lil etm esine ram en, Fransz ii snfn n ierisindeki para l varoluu ve bunun bilinteki etkisini dikkate alm az.50 Habi tus zerindeki vurgusu tam tersi bir zm lem e dorultusuna iaret eder, yani ok geni bir yelpazede uzanan pratikleri bir letiren bir temel arama eilim ine. Ama Bourdieunn, pratik lerin habitus ile alann kesim esinden doduu fikrini vurgula
50 Mant (1970: 33) iilerin, "kontrol ile parann, i ile i olmayann birbinntk'" ayrld" paral deneyimlerine tekabl eden dalist bir bilin" gelitirdikle rini ne srer. 242

m as, ii snfnn kendi iindeki pratik eitliliini de dikka te alma im kn tar. Bourdieude kilit yer tutan kltrel sermaye kavram, genel letirilm i kullanm lar iin snrl grnm ekledir. i sn f r neinde bu kavramn h ibir ilevi yoktur - ii snfnn klt rel sermayeye sahip olm adn syleyebiliriz sadece. Kavram, hkim snfn deneyim lerine ve pratiklerine dayanarak olutu rulm utur, bu sosyal evrenin dndaki gruplar iin kullanl dnda etnosantrik bir yaklam ierebilir, ti snfndan sade ce kltrel serm aye eksikli i" erevesinde sz etm e gerei, ki ii snf pratiklerine ynelik bir hkim sn f bakn yans tan bir gerekliliktir, bu duruma iaret eder (G rignon ve Passeron 1 9 8 5 ). Bourdieu (1 9 8 4 a : 3 8 7 ) ii snfnn urad tahak km iselletirilm i kltrel serm ay e eksikliine balar, bu da, sradan iilerin, kullanm aklansa hizmet ettikleri m akinelerle aralarn ve bunlara hkm etm eyi salayan meru -y a n i kuram sal- aralara sahip olanlarn tahakkm altnda olduklar an lamna gelir. yle grnyor ki bu m lkszlk, Bourdieuye gre ii snfn toplum sal dnyaya balayan temel sosyal ili ki biim idir.51 G rignon ve G rign on (1 9 8 0 : 5 5 1 ) ii sn f iin d eki farkl fraksiyonlara ilikin daha incelikli bir tahlil yapldnda, stra tejik olarak kullanlabilecek, dolaysyla sermaye biim i olduk lar dnlebilecek farkl kaynak trlerinin ortaya k tn savunurlar. rnein, ounlukla ii aristokrasisi olarak ad landrlan kesim in olum asna katkda bulunan u stalk gele nei ve beceri gelitirm e, Fransz ii snfnn m ensuplar ara snda ak bir farkllam a yaratr. Bu profesyonel kltr, ba z alardan hkim snfn hiyerarilerine m eruiyet kazandrr ken, kim i zaman iverenlerle mcadele erevesinde bir tr ko lektif sermaye olarak kullanlabilir - nitekim ounlukla kulla nlr. Bu anlamda, salt tahakkm ilikilerini yanstm akla sn r lanamaz (Bourdieu 1984a: 5 5 1 ). Bourdieu ezilen gruplarn h
5 i Bu, Bourdieu'nn (1984a: 387), toplumsal similar arasndaki farklarda kendi ni gsterdiini dnd temel blnmeyi yanstr: Pratik hilgi ile kuramsal bilgi arasndaki blnmedir bu. 243

kim gruplarla mcadelelerinde baz kaynaklan seferber edebil d iklerini inkr etm ez, ama tahlilleri byk lde bu kabili yetin aslnda ne kadar snrl olduunu gsterm eye yneliktir. Bu eletirilerin pek ou, asl odak noktasnda ii snf kl trne ilik in bir incelem en in bulunm ad D istinction' h e d ef alr. Distinction, hkim sn f estetiine, zellikle bu alan da uzm anlaan en telek t ellere odaklanan bir eserdir. Bourdieunn Disfmctiodaki eletirileri, zellikle hkim ve orta s nflarda beenileri ve hayat tarzlarn ekillendiren "tem ayz stra te jile rini ortaya karm a am ac tar. Tahakk m n sim gesel iktidarn ifa etm e abasnn rndr bu eser. Ama Bourdieu snflarn birbiriyle ilikileri erevesinde olutuu nun ve zorunluluk k ltrn n hkim sn f estetii iin bir tr negatif referans ilevi grdnn altn izer. Buna ra men, Bourdieunn ii snf hayal tarzlarnn alunda zorunlu luun yatg fikri zerindeki vurgusu, popler beeninin be eniden yoksun olduunu savunan H albw achin yaklam n akla getiriyor - nk bu hayat tarz temel zorunluluklar yznden fazlasyla kstlanm tr (G rignon ve G rignon 1980: 5 5 1 ). Bourdieu, hkim sn f kltryle ilgili tanmnda biyolo jik , fiziksel ya da manev her trl evrensellik fikrini reddetse de,52 tahlilinde kltrel pratiklerin ancak temel ihtiyalar kar landktan sonra m m kn olabilecei ynnde rtk bir var saym bulunm aktadr. Bu da, kltrel pratikler ortaya k m a dan nce karlanmas gereken bir dizi evrensel temel ihtiyaca iaret ediyor. Byle bir bak as doa/kltr eklindeki klasik kartl barndrr ve bu anlam da, yaygn olarak kabul gren btn zihinsel ikilikleri ama derdinde olan Bourdieunn, bi lerek ya da bilmeyerek bu ikilii temel alm olm as artcdr. Eserlerinde her trl tzclk biim ini (sosyal gruplara isel baz zellikler atfeden grler de dahil) srarla reddettiini ha trlarsak, Bourdieunn formel kltrn dayatt soylu vahi" olarak Fransz iisi im gesine scak bakacan dnm ek zor. Ama sosyal ve ideolojik yk tayabilecek her trl kavramsal
52 Bourdieunn, hkim snf kltrnn keyfiliinden sz ederken kastettii bdur (Bourdieu ve Passeron 1977: 8). 244

ikilie kar gsterdii teyakkuzu, bu ikilik karsnda gster m em i gibi grnyor.

zenti ve iyi niyet Bourdieu (1 9 8 4 a : 3 3 9 ) burjuva habitusu ile k k b u rju va habitusu arasndaki kartlktan sz ederken, dnyayla ve kendiyle teklifsizce, gvenle kum lan bir ilikiye dayal b ir bur juva rahatlk etosu [...] ve zentiyle kendini snrlayan b ir k k burjuva etosu diye yazar. Kk burjuva habiusunu da ha genel olarak ilekelik, disiplin, kuralclk, btn biim le rinde biriktirm e egilim iyle tanm lar (3 3 1 ). Bunlar, ii snfy la zdelem ekten kanm aya alan, ama yknd hkim snfn hayat tarzn gelitirm ek iin gereken olanaklara da sa hip olm ayan bir snfn arada kalm ln tayan gerginlik [tension] ve zen tilik " [preten sion ] y atkn lklardr.53 Kk burjuva, sn f atlama hevesinin altndaki dinam ikleri ak ede rek, tutum luluk, kazanm a, biriktirm e, m lkiyetle ilgili srekli bir kaygnn ayrlmaz paras olarak mlk edinme arzusu ser gilerken, burjuva gsteriilik, byk paralar harcama ve c m ertlik" gibi zellikler sergiler (3 3 0 ). Kk burjuvazi, ii snfndan farkl olarak, temayz oyu nuna katlr, ama hkim snfn hayat tarzlarn tam anlam y la tem ellk etm esini salayacak sermayeye de habitusa da sa hip deildir. Hkim snfn belirledii standartlar taklit etm e ye alr; ama hkim sn f estetii, kltr dnyasna teklifsiz ce ve bildii bir dnya olarak katlrken, kk burjuvann te mayz etme gayreti beceriksiz bir zentiyi ele verir (5 8 ). K k burjuvazi sn f atlama hevesi ile gerek im knlar arasn da skp kalm tr, dolaysyla hevesler ile im knlar arasnda ki ak uyumazlk yznden zenti diye alglanan (1 7 6 ) pra tikleri retir. Bourdieu kk burjuva habitusunn yksek kltrle iliki
53 Kk burjuva habilusunun en mkemmel temsilcileri, Bourdicunn (351. 354) "icrac kk burjuvazi olarak adlandrd kesimdir: kinci kademe y neticiler, bro alan lan, ilkokul retmenleri. 245

sini, yksek kltre ynelik farkllamam bir hrm etin ia reti olan bir kltrel iyi niyet olarak tanmlar; bu da:
[B ireyi,1 nasl davranlacam gsteren m odeller ve o toriteler bulm a ynnde kayg dolu bir araya sevk eden bir uyum lu lu k endiesine ve (klasik ler ve dl alm eserler g ibi) salam, tasdiklenm i rnleri sem eye [yneltir].

Dahas, kk burjuva:
k nesne ve p ratiklerin yerini tutacak her trl ucuz ikam e den, tahta ilerind en ve boyan m akl talarndan, hasr ve rafyadan, el ii sanat rnleri ile sanat fotoraflarndan [ho lanr].

Bylelikle, kabullenm e ile bilm e arasndaki uurum u ele veren bir dizi yatknl sergiler. K k bu rju va, diye ya zar Bourdieu:
Kltr bir oyun gibi oynam ay bilm ez. O nu fazlasyla ciddi ye alr, bu yzden n c b l f ya da hile yapabilir, ne de hakiki ai naln gstergesi olan soukkanll ve teklifsizlii sergileye bilir (3 3 0 ). K k burjuvann dili kullanm a eklinde de bu habitus onun kim liini ele verir: dili doru kullanm a ynnde ar b ir gay ret, kendini iyi ifade edem em e korku su n u n etkisini daha da artran ve kendinde ya da bakalarnda dil hatas yakaladn da hi karm ayan bir teyakkuz hali (3 3 1 ).

Kk burjuva, etik alannda, hayat kat bir disipline tbi k lan davran ilkelerine ynelik doymak bilmez bir alk sergi ler; siyasetteyse, hrm etkar bir konformizm ya da ihtiyatl bir reform izm . Kimi eletirm enler (rnein Hoffman 1 9 8 6 ) , . Bourdieunn Fransz orta snfna ilikin aalayc bir deerlendirmede bu lunduunu savunur. Bourdieu, orta snfn zen tiye dayal hayat tarzn tarafsz bir gzle mi sunm aktadr, yoksa ayn zu rnanda bu hayat tarzn knam akta mdr? Baz formlasyonla246

nnn pek de olum lu olm adna kuku yok. Ama bunlar, Bourdieunn onlar yerletirdii ereve ierisinde yorum lam ak ge rekiyor. O ria snfn zenlisi, hkim sn f kltrnn bak a syla zenti olarak grnr. Birinden uzak durm ak, dierine erimek istenen iki sn f arasnda kalm olm ann mulakln yanstr. Bourdieunn tanmlamalar bu snfn isel zellikle rine iaret etm e deil, ortada olm a halinin getirdii kanlm az m ulakl gsterm e am ac tar. D olaysyla, u soruyu so r mak daha faydal olacaktr: Hkim sn f beenilerinin damgas n Bourdieunn dnd lde tamayan, orta snfa z g baz kltr form lar var mdr? rnein M ouriaux (1 9 8 0 ), orta snf hkim snfla bam llk ilikisine indirgem ek yerine, Fransz kk burjuvazisinin kendine ait bir kltr ve ayrt edilir nitelikle bir hayat tarz olduunu, hatla bunun ii snf ve hkim sn f zerinde bir m iktar etkisi olabileceini savunur.

Aristokratik ilecilie kar burjuva hazcl Bourdieu, hkim ve orta snflarn ierisinde farkl sn f ke sim lerine tekabl eden alt habitus tipleri saptar. Serm ayenin bileim indeki farkllklar, her snf kesim i iin birbirinden ay r tketici davran ve hayat tarz rntleri dourur, ekono mik sermayeye nispeten daha fazla sahip olanlar kltrel ser mayeye daha fazla sahip olanlardan ayrr. Hkim sn f ierisin de ekonom ik sermayeye daha fazla sahip olanlar, sanat tketi minde bulvar tiyatrosu ve em presyonist resimle sim gelenen rahatla ve kolayla dayal bir hazclk estetii benim serler (Bourdieu 1984a: 1 76). Buna karlk, hkim sn f iinde, kl trel sermaye bakm ndan daha zengin olup ekonom ik serm a yesi az olan ve tahakkm e urayan entelektel ve sanat k e simi, tahakkm uygulayan kesimin gsteriini ve sslem eye ynelik burjuva beenisini reddeder; onlar sanatla saflk ve saflatrma adna yaplan her trl devrimi desteklem eye sevk eden ile ci bir estetik benim serler (a.g.e.). Bu yatknlk k meleri arasndaki kartlk, ekonom ik ve kltrel serm aye ara sndaki asim etrinin o k byk olduu durumlarda en keskin
247

biim ini alr - zellikle retm enler ile iverenler arasnda ke sin, btnsel, ve antropolojideki anlamyla iki kltr arasn daki uurum kadar d erin bir hal alr (2 8 3 ). Kltrel serm a yeleri ile ekonom ik serm ayeleri arasndaki asim etrinin cn b yk olduu retm enler, her sahada ileci Lketime zellikle meyillidirler (1 8 5 ). rnein Bourdieu (2 1 9 ) bo zamanla ilgili yle derin bir gzlemde bulunur:
retm enlerin aristo k ratik ilecilii, daclkta su relin i bulur: D aclk, gizli sakl p atikalann kal edildii (insann aklna He idegger geliyor) yryten ya da. Rom an stilinde kiliselerin gezildii bisiklet turundan bile daha iyi bir ekilde, asgar har cam ayla azam i tem ayz, m esafe, y kseklik , m anev ycelm e salar ve insana ayn anda hem kendi bedeninin, hem de pek ok larnn nfuz edem edii b ir doann efendisi olm a duygu sunu yaatr.

Bu habitus:
D oktorlarn ve m od ern y n eticilerin salkl yaam a od akla nan hazclyla |keskin bir kartlk iind ed irl: Kaba kalaba lklardan uzakta, en prestijli etkin lik lere katlab ilecek madd ve kltrel aralara sahip olan bu insanlarn hazcl, yatlk, ak denizde yzm e, kayak ve sualtnda balk avlam a gibi et kinliklerde ifadesini bulur.

Ayn zamanda:
A ristokratik havas, ngilizce szdagar ve ok dar bir kesim e ak sahalarn yan sra sosyal serm aye b iriktirm e gibi dsal krlaryla golf oyununda benzer bir temayz frsat arayan [i verenlerin habitusuyla da kartlk iin d ed ir].54
54 Bourdieu'nn Fransa iin kulland hayal tarz gstergeleri baka lkelerle karlatrldnda, baz ulusal kltrel farkllklar aka grlebilir. rne in, Amerikal irket yneticilerinin akamst yaptktan golf karlamasn da ngilizce szdagarrnn pek etkisi yoktur. Amerika balamnda, golf, stjasl ve bowling arasnda yaplan crcih kukusuz nemli toplumsal aynmlara iaret eder. Fransa'da da bu verilerin topland zamandan bu yana pekl ba z deiiklikler olmu olabilir. Fakat, ulusal farkllklar veya zaman iinde ger ekleen deiimler Bourdieu'nin genel savm etkilemez. Mesele, snflar ara248

retm enlerin ileci aristokratizm i, kltr sahasnda onla r mze ziyareti gibi ciddi, hatla adeta kasvetli kltrel pra tik leri benim sem eye sevk eder. Buna k arlk p ro fesy o n el lerin hazc estetii, onlar antika dkkn ve galeri gezm ek, k on sere g itm ek " gibi en pahal ve p restijli etk in lik lere sevk eder (2 8 6 ). Dolaysyla, hkim sn f ierisinde birbirine kart iki habitus tipi vardr, bunlar kendilerine zg ekonom ik ve kltrel ser maye bileim lerine tekabl eder: biri aristokratik ilecilik ya da arballa ve safla ynelik bir yatknlk, dieri lkse, ssle meye ve gsterie dayal hazc bir beeni. Bu habitus farkllk larnn kkleri temelde yatan madd hayat koullarna dayanr. Ama -B o u rd ieu nn temel iddias da b u d u r- bu madd farkl lklar yatknlklar erevesinde birer kltrel ayrm olarak deneyim lenir ve temsil edilir. Bourdieuye gre madd koullarn pratikte bu ekilde sim gesel ayrmlara dntrlm esi, klt rn toplumsal ilevlerini temsil eder.

Toplumsal hareketliliin etkileri Sermayenin bileim indeki ve toplumsal yrngedeki eitli likler, orta sn f hayat tarz rnlerini de birbirinden farkl latrr. Bourdieu (3 3 9 ), kk burjuva habitusuna ilikin daha incelikli bir tahlilin unu aa kardn savunur:
toplum sal yap iin d ek i b ir orta ko n u m u e d in m e n in , o k o numda kalm ann ya da o konum dan gem enin ne kadar dei ik yolu varsa, yatknlklar sistem i de o kadar d eiik biim ler alr ve bu kon u m istikrarl olabilecei gibi, ykselm ekte ya da gerilem ekle de olabilir.

Bourdieu (3 4 6 , 3 5 1 ) kipsel [modal] kk burjuva habiusu deikenleri arasndan iki tanesi zerinde zellikle durur: modern dnyada gelecekte sahip olabilecekleri im knlara da ir iyimser bir ilerlem ecilik ve en kat ve geleneksel degerlesndaki sistemli farkllklar bulmaktr, bu farkllklarn ne olduu nemli de ildir. 249

re sahip kan ktm ser, geriletici bir m uhafazakrlk.55 l ki daha ok. nispeten gen, eitim ine yatrm yapma eilim in de olan, sosyal olarak altsnf kkenli, kltr-youn m eslekler den oluan ve hzla byyen sektrlerde ykselen kesime men sup insanlar arasnda gzlenir.56 tkincisineyse, Fransada say lar giderek azalan ve genel hayat standartlan den, yksek renim gibi daha deerli bir sermaye biim ine dntrecek kadar ekonom ik ve kltrel sermayeleri olmayan, zanaakr ve kk esnaf kesim i arasnda rastlanr. Yeni kk burjuvazi, stile byk nem veren ve nem veril mesini tevik eden postm odern tketim kltrnn taycs dr. Orta sn f habitusunun bu eidi, hayatn her alannda sti le zen gsterilm esine dayal hesaplanm bir hazclktan m rekkeptir. En yeni ve en moda ilikilere, deneyimlere ve m alla ra sahip olma gayretiyle hayat tarzn kiiye zel hale getirme ve bunu hayal boyu srecek bir tasar klm a ynndeki aba nn en youn ekilde gzlendii sn f kesimi de budur.

Snf atmas ve toplumsal yeniden retim


imdi, Bourdieu'nn gelimi toplum lardaki tabakalama sre cinin dinamiine dair grlerini inceleyeceim. Bourdieu re kabete dayal mcadeleyi sosyal hayatn tam amnn temelinde yatan dinam ik olarak grr. Bireyler, aileler ve gruplar, tabakalam toplumsal dzendeki greli piyasa konum larn koru mak ya da ykseltm ek iin mcadele ederler. Rekabet, (1 ) de erli sermaye biim leri iin, (2 ) meru sermaye biim ini tanm lamak iin yrtlr. nce Bourdieunn sermaye tipleri ze rinde yrtlen mcadele hakkm daki dncelerini, ardndan bir snflandrm a mcadelesi olarak snf mcadelesi hakkndaki grlerini ele alacam .57
35 Bourdieu'nun analizinde kk burjuva habitusunun bu iki ali tipi arasndaki farkllamada rol oynayan eitli etkenler bulunur. Ama bunlar birbirinden ay r kmeler iinde toplanma eilimindedir. 56 Bourdieu Fransa'da bu konumda olan insanlar arasnda kadnlarn byk yer tekil etliini saptar. 57 Bourdieu'nn atma, yeniden retim ve deiimle ilgili grlerini 8. Bo250

Sermayeyi yeniden retme stratejileri Bourdieu sn f m cadelesini, bilinli ya da bilind bir bi im de tabakalama dzenindeki konum larn korum aya ya da ykseltm eye y n elik stratejileri uygulayan ak t rler erev e sinde ele alr. Bu stratejiler, alanlardaki konum lar korum ak ya da ykseltm ek zere eitli serm aye biim lerine yatrm yap ma yollarn ierir (Bourdieu 1984a: 1 2 5 -1 6 8 ). rnein, o r taokul retm enleri ve niversite retim yeleri gibi k lt rel serm aye bakm ndan en zengin olan sn f kesim leri, ar lkl olarak ocuklarnn eitim ine ve genel kltrne yatrm yaparlar. Buna m ukabil, sanayiciler ve iverenler gibi ek o n o m ik sermaye bakm ndan en zengin olanlar, ocu klarn n ei tim ine ve k lt r n e yatrm yapm aktansa ek o n o m ik serm a yeyi dorudan aktarm ay tercih ed erler.58 T p ve huku k gi bi, ekonom ik ve kltrel adan iyi donanm salayan serbest mesleklerde alanlar eitim e ve zellikle sosyal balant, n, saygnlk gibi profesyonel kariyerde yarar salayan sosyal ser maye biim lerini kazandran kltrel etkinliklere byk yat rm yaparlar (1 2 0 -1 2 2 ). Yani, yeniden retim stratejileri, b yk lde, elde edilecek serm ayenin toplam hacm ine ve bi leim ine baldr. Yeniden retim stratejileri, ayn zamanda, "yeniden retim aralarnn (veraset kanunu ve team lleri, em ek piyasas, ei tim sistem i vs.) durumuna da baldr (1 2 5 ). Bourdieu, grupla rn sn f yaps iindeki greli konum larm korum ak ya da yk seltm ek iin bir akeyi bir bakasyla mbadele ederek ellerin deki sermayeyi yeniden yaplandrm alarn salayan yeniden dntrm e stratejileri zerinde zellikle durur.59 Bireylerin ve gruplarn bir serm aye tipini nasl ve hangi kurla bir bakas na dntrdklerini incelem ek, snf ilikilerine nem li l
lm'de dc ele alacan. 58 Ne var ki Bourdieu (1 2 0 ), zel sektrdeki st dzey yneticilerin, ocuklar nn gelecei iin ekonomik yatrmn yan sra kltrel yatrma da nem ver diini gzlemler. 59 zellikle Distmctiondaki grlerine baknz (1 2 5 -168). 251

de k tutacaktr (Bourdieu 1980c: 57 ). Ekonom ideki deiim ler, brokrasinin artmas ve kltr piyasalarnn gelim esi - k i Bourdieu iin en nem lisi b u d u r- yeniden reim stratejileri ni zorunlu klar. zellikle eitim vasflar piyasas sanayi toplumlarmda yeni ortaya kan nem li bir tabakalama kayna dr, st ve orta sn f gruplar ierisindeki kesim ler arasnda sta t ayrm na yol aan hayat kaynaklar salarlar (Bourdieu ve Boltanski 1 9 7 7 ).60 Bourdieu, ekonom ik, siyas ve hukuk dei im lerin stsm flarn miras pratiklerinin deiimini hzlandr dn dnr; m lkn dolaysz ekild e aktarlm as, ek o n o mik ayrcaln kltr yoluyla nakledilm esine brakm tr ye rini: eitim e yaplan yatrm , slsn f ailelerin ocuklarna, ai lelerinin ayrcaln ve servetini daha gl ve krl kurum sal m evkilere eriim im knyla tem ellk etm e frsat verir. o u em ek piyasasnda eriim ve m eruiyet im kn salayan bir geer ake olarak eitim vasflarnn deerinin giderek artm as, yksek renim i orta sn f gruplar iin de cazip bir yatrm se enei haline getirir.61 Bourdieu bu deiimleri aileye dayal yeniden retim tarzndan o k u la dayal yeniden retim tarz na gei olarak tarif eder; snfsal yeniden retim srecinin dolaymlanmasnda eitim sistem i giderek ailelerin yerini almaya balam tr (W acquant 1993b: 27, 32 ). Bourdieu (1 9 8 4 a : .131) snfsal yeniden retim ve yeniden dntrm e stratejileri ifadelerini, kendi yaklam n ana-akm sosyal hareketlilik aratrm alarndan ayrm ak zere kullanr. Toplum sal snflan serm ayelerinin hacmi ile bileim i ve alanlar ierisindeki toplumsal yrngeleri erevesinde kavram salla trm ak, Bourdieu'ye, dorusal modellerde ya da tek boyutlu ha reketlilik leklerinde aa km ayan ok boyutlu sn f hiye rarisi unsurlarn ortaya karm a im kn verir. Bourdieu ken di modelinde (1 9 8 0 c : 57, 1984a: 1 2 5 ), farkl serm aye trleri nin b ir a r a y a gelm e biim in deki fa r k llk la r ve sn f m cadele
6 0 Burada Bourdieu. 1970lcrde gelien vasf toplumu" kuramlarna (Collins 1979. Miller 1976) katlr. 61 Fransz hkim snfnn yeniden retim stratejilerinde gerekleen bir diger nemli deiim, mhendislik gibi teknik alanlardaki eitimin, yerini sevk ve idare ya da kamu ynelimi alanlanndaki eitime brakmasdr.

252

sindeki kilit etkenlerden birinin farkl sermaye trleri arasnda ki deiim kuru olduunu vurgular. B ourd ieu nn sosyal h areketlilii serm aye yatrm ve d ntrm e stratejileri erevesinde ele almas, dikey hareket lilik ile apraz hareketlilii birbirinden ayrr. D ikey hare ketlilik, ayn alan ierisinde yukar ya da aa doru hareke ti ifade eder; apraz hareketlilik ise alanlar arasndaki hareke ti (Bourdieu 1984a: 131). Alanlar iinde dikey hareketlilik (r nein ilkokul retm enliinden niversitede retim yeliine gem ek), ayn tip serm ayenin biriktirilm esine dayanr. Alanlar aras hareketlerse, serm ayenin yeniden dntrlm esini ge rektirir - bir k k esnafn, aile iini ocuuna devretm ek ye rine yksek renim ine yatrm yapmasnda olduu gibi. Bourdieunn eserlerinde tabakalam ayla ilgili tekrarlanan izleklerden biri, sn f durum undaki deiim lere karn sn f ko num unun hiyerari ierisindeki srekliliini korum asdr. Ona gre, meslek hareketlilik beraberinde m utlaka snfsal hareket lilii getirm ez. Snf gruplar hayat standartlarn ykselterek durum larn iyiletirebilir, ama toplum sal hiyerari ierisinde yine ayn greli konum da kalabilirler. Bourdieu, serm aye bi riktirm e stratejileri nem leri azalan alanlarda yrtldnde yada yeniden dntrm e stratejileri benzer seviyedeki alanlar arasnda yrtldnde bu durumun ortaya ktn saptar. Fransada k k toprak sahiplerinin alt dzey kam u grevleri ne ya da kk esnaflarn ofis grevine geiinde kendini gs teren m eslek hareketlilik, m eslek deiim inin toplum sal sn f yapsnn yeniden retim iyle uyumlu olabileceine iaret eder (Bourdieu 1984a: 131). Bourdieu, erken dnem lerdeki kapitalist toplum biim lerin den ada sanayilem i ya da sanayi sonras toplum lara ge iin, toplum sal sn f yapsnda b ir dnm e deil, o yap nn yeniden retilm esine yol atn gl bir iddiayla savu nur. Her ne kadar, eitliksiz bir toplumsal yapda m eritokratik meruiyet salam ak zere snrl ve denetlenm i bir hareket liliin gerekleebileceini kabul etse de (1 9 7 3 a ), Fransa da hil birka Bat lkesinde meslek hareketlilie ilikin olarak y
253

rtlen aratrmalarda rastlanan genel bulgular, Bourdieunn fiilen gerekleen m esleki h areketlilik dzeyini hafife ald n gsteriyor (bkz. Benlon 1 9 7 5 , Boudon 1 9 7 4 , G oldlorpe 1980, Hou ve G am ier 1 9 7 9 ).62 H areketlilik aratrm alar, as lnda Bourdieunn kuram nda ngrd gibi, toplum sal ta bakalama yapsndaki deimezliin u deerlerde seyrettiini gsteriyor. Ama sn f yapsnn geni orta kesimi zerinde k k apl hareketler bata olm ak zere hatn saylr oranda ha reket gerekletiini gsteren o k sayda aratrma da var. s telik Bourdieunn kendi verilerinin bazlar da, Fransada, tah lilinin dndrdnden daha fazla m eslek hareketlilik o l duunu gsteriyor.63 Bourdieu, inceledii gelim i toplumlarda hatr saylr oran da hareketlilik olduu tezine, m eslek stat kategorileriyle il gili am pirik ltleri r terek meydan okur. M eslek unvan deiim lerinin greli sn f konum unda h ibir gerek deiim getirm edii rneklere ve tarm gibi gerileyen ekon om ik sek trlerde babadan ogula m eslek aktarm nn gerekte sn f k o num unda de yol at vakalara iaret eder. Bourdieu ge nellikle hareketlilik verilerine nem vermez, yeniden retim e ilikin tezlerinde de bunlardan pek yararlanmaz.64 D ahas, s n f konum unda bir kuaktan dierine gerekleen herhangi bir
62 Benton (1975), normatif referans olarak istatistiksel bamszlk kullanld nda, kuaklar aras meslek yeniden rcim orannn yzde 40-50 civarnda bir d gsterdiini saptar. Bourdieu'nn snf yapsnn yeniden retimiyle ilgili iddias, bu orann ok daha yksek olmas gerektiini dndryor. 63 Distictionn 121. sayfasndaki 9. tablo, bakm snfn ana kesimlerinin, men suplarnn sadece bete ikisini ikim snf kkenli bireylerden devirdiklerini gsteriyor. 64 Bourdieu'nn Fransa'daki toplumsal yapnn yeniden retimiyle ilgili ilk id dialar, ksmen, mesleki hareketlilik verilerine deil eitim frsatlar verileri ne dayanyordu. Bourdieu, 1960larn ortalarna gelindiinde eitim frsatlar nn bl arlkl olarak snf temelli olduunu, yksek renimde uzun yllar sren yaygnlamaya ramen bu durumun ok yava deitiini savunuyordu. Yeniden retim konusundaki yaklamn gsteren ilk temel savlarda (Bordicu 19.73a; Bourdieu ve Passeron 1977, 1979), yeniden retim ile hareketlili in toplumsal yapdaki almal sreler olduunu ne srmt. Dala son raki eserinde (1984a), snf yapsnn geni orta kademelerinde kuaklar ara snda hatr saylr bir hareketlilik olabilecei fikrine daha ak olduu grlr. ama Fransz snf yapsnn deimeden kaldn savunmaya devam eder. 254

iyileme, Bourdieunn bir snfn bireylerinin durum u ile o s nfn toplumsal hiyerari ierisindeki konum u arasnda yapt nem li ayrm erevesinde kavranabilir. Bourdieu, snflarn genel hayal durumlarnda (sn f durumu) deiim ler gerekle tiini, ama h ibir grubun tabakalama dzenindeki greli k o num unda (sn f konum u) gerek bir ykselm e olm adn sa vunur. Her grup hayat standartlar (sn f durum u) bakm ndan ykselm i, ama hiyerari dzeni (sn f konum u) deim eden kalmtr. Bourdieuye gre (1984a: 185, Bourdieu ve Passeron 1979: 7 9 -8 0 ) sn f duam undaki deiim sn f konum unun ye niden retilm esiyle badamaz deildir. Bourdieu (1 9 8 9 c : 9 1 1 9 6 ) iktidar alan , toplum sal farkllk sistem leri, snfsal yeniden retim stratejileri, alanlar arasndaki yapsal benzeim ler gibi kavramlarla, am pirik verileri, hareketlilik analizle rinde en ok rastlanan standart m eslek ve eitim gstergeleri nin tesine tayarak geniletm eye alr. Bylece, hkim snf ile Fransz yksek renim inin elit kesim leri arasndaki iliki lere odaklanm a im kn bulur ve Fransz loplum unda kuaklar aras iktidar aktarm nn ekillenm esinde bunlarn orantsz et kisine dikkat eker. Sosyal hareketlilikle ilgili tablolarda m eslek kategorilerinin eletirel olmayan biim de kullanld rnekleri rtm ek ve m eslek unvanlarndaki deiim in sosyolojik anlam nn belir lenm esinde titizlik gsterilm esi uyarsnda bulunm ak baka, toplumsal yapda gerek bir deiimin nasl olabileceine dair ikna edici b ir am pirik denem e sunm ak bam bakadr. Bourdieu kincisini yapamaz. (Toplum sal deiimi ele alndaki bu ye tersizlie 8. Blm de deineceim ). Bourdieunn iddia ettii gibi, snfn yeniden retim inde aileye dayal tarzn yerini oku la dayal tarz aldysa, eitim ve meslek frsatlarnn yan sra ge lirdeki artla ilgili zengin bir veri km esinin bu iddiay destek lemesi gerekir. Bourdieunn yeniden retim tezi, halihazrda ki pek ok veriyle ksm en dorulanr, ama iddialarnda iaret ettii lde deil.

255

Kltrel atma olarak snf atmas Bourdieu sanayi sonras toplum larda snf atm asn, gide rek kltrel ve simgesel farkllamaya daha fazla yatrm yap ma biim ini alan bir atma olarak zm ler. Aileler ocukla r iin iyi eitime yatrm yapyorsa, bunun nedeni i piyasasn daki ktlk degerlerini artrma isteidir. Bourdieu Fransz ei tim sistem inde hatr saylr lde bir sn f atm asnn kant larn bulur, bunlar 8. Blmde ele alacaz. Bourdieu daha genel olarak, toplum sal snflarn k end ileri ne stat grubu grnts kazandran simgesel ayrmlara yat rm yapma eilim inde olduunu iddia eder. Grdmz gibi, Bourdieu stat gruplarnn klk deitirmi toplumsal snflar olduunu dnr. Bu fenom eni, tketici odakl yeni ek on o m ilerin gelim esine balar:
|Bu e k o n o m ile rin ] ile m e si, m allarn retim i k ad ar ihtiya retim in e ve ko n sen s se de baldr; bu n lar insanlarn re tim kabiliyetleri kadar tketim kabiliyetleri, hayat standartla r, hayat tarzlar erevesind e yargland b ir toplum sal d n ya [yaratm tr] (B ou rd ieu 1984a: 3 1 0 ).

Bourdieu daha sonraki eserlerinde toplumsal sn f ilikileri ne dair tahlillerinde, deerli madd kaynaklarn yan sra sos yal dnyann tanm ve tem sili iin yrtlen m cadelenin di namii zerinde daha ok durur.65 Bourdieuye gre snf m cadelesi sadece deerli kaynaklar iin deil alanlardaki iktidar konum larna erim ek iin de yrtlr. Snflandrm a m ca delesi, diye yazar (1 9 8 7 b : 164) sn f m cadelesinin temel bir boyutudur. Bourdieunn sosyal tabakalama rntlerini en derin kav rayla gsterdii yer D istinctiondr. Bu eserde, gnd elik ye m ek ve giyim tercihlerinden daha ince estetik beeni gsterge
65 Bu, Bourdieunn eserlerindeki bir vurgu deiimine iaret eder, bir yn dei ikliine deil. Snf durumu ile snf konumu arasndaki analitik ayrm vur gulad, daha nceki makalelerinden biri olan Condition de elasse et posi tion de classede (Bourdieu 1966) bile, snf ilikilerinin simgesel boyutunun nemiyle ilgili bir blm bulunur. 256

lerine kadar her trl sim gesel ayrm pratiinin temel bir ier me ve dlama m antn nasl som utlatrdn irdeler. Bourdieu (1 9 8 4 a : 56 ) layat tarz farkllklarnn snflar arasnda var olan belki de en gl bariyer olduunu dnr. Bee ni. zevksizlie de iaret eder. Simgesel ayrmlar ayn anda hem kavramsal hem de toplumsaldr. G ndelik pratik tercihlerim iz, yksek/dk, parlak/snk, benzersiz/sradan, nemli/nem siz gibi temel kavramsal snflandrm a biim leri etrafnda d zenlenir. Bu temel kavram sal snflandrm alar ayn zam anda bireylerin ve gruplarn tabakalam a dzenindeki m ertebeleri ni belirleyen birer toplum sal snflandrm adr. Dolaysyla, s nflandrma m cadelesi olarak sn f m cadelesi, bu temel kav ramsal snflandrm alarla ilgili eitli pratik kullanm larm z ierir. Bu snflandrm alar, sosyal dzen iinde ait olunan yer duygusunu dayatr ve bylece toplumsal kapanm ann ierm e ve dlama ilevlerini yerine getirir. Bourdieu yle yazar:
M antki ve sosy olo jik boyutlar birbirinden aynlm az olan b lnm e ilk eleri, toplum sal gruplar arasndaki m cadelenin ie risinde ve bu m cad elen in am alar d oru ltu su nd a ilev g r r; kavram lar reten bu ilkeler, gruplan retir - tam da il keleri reten gruplar ve o ilk elerin kendilerine kar retild i i gru p lan. T o p lu m sal dnyann anlam zerin de y r tlen m cadelede ele geirilm eye allan, gruplarn tem sillerin in , d olaysyla m ob ilizasyonlarm n ve d em ob ilizasy onlarnn te m eli olan snflan d rm a em alar ve sistem leri zerin deki ik tidardr (4 7 9 ).

Bourdieu, bu snflandrm a m cadelesinin en arpc ifadele rinden biri olarak m eslek unvanlar iin yrtlen m cadele ye dikkat eker. Bireyler ve gruplar, toplumsal tannm a olas l en yksek etiketleri ve unvanlar seerek yaptklar iin al glanma tarzn ekillendirm eye, sosyal saygnln ykseltm e ye alrlar. M hendis olduklarn iddia eden teknisyenleri ya da fizyoterap istlerin (k in esith era p eu tes), ken d ilerin i ma srlerden ayrp hekim lere yaklatrm ak iin bu yeni unvan kullanmalarTn buna rnek olarak gsterir (4 8 1 ).
257

Snl ilikilerinin snflandrm a boyutu zerindeki bu vur gu, Bourdienn (1987b : 9 2 ), gruplara ilikin bir kaltm ku ram oluturm ann eserlerindeki temel dertlerden biri olduu iddiasnda ifadesini bulur. Gruplar nasl var olur ve kendileri ni nasl yeniden retirler (Bourdieu 1985e: 7 4 1 )? Bourdieu'ye gre kolektif varolu h a n paylalan hayal olaslklarna h a n de bunlarn sim gesel tem sillerine baldr. Ama Bourdieu, grup larn anlaml bir sosyal kim lik gelitirip gelitirem eyeceklerini belirleyen eyin, tem siller iin yrtlen mcadele olduunun altn izer (Bourdieu 1987b: 9 2 -9 3 ). Grup iktidar byk l de bireylerin bir miktar formel tannm a kazanmalarna baldr (Bourdieu 1984a: 4 8 0 - 4 8 1 ).66 Bourdieu, gruplarn g erek lik le ancak grup kimlii oluturm aya dnk simgesel em ek varsa ortaya ktn vurgular. Snf iktidar, adlandrma iktidardr. G ruplar arasndaki s nflandrma m cadelesinin merkezinde, grup adlarn ve kategorizasyonlarm sahiplenm e ve bunlarn resm ve meru oldu unu dayatma kapasitesi yatar.67 Kamusal ve yasal adlandrma iktidarnn niha kayna, meru simgesel iddet tekelini elin de tutan Devlettir (Bourdieu 1987b: 163). Bourdieu bu devlet iktidarna rnek olarak, i rollerine olumlu ya da olumsuz sta t veren resm m eslek snflandrm alarnn ve kodlarnn yer letirilmesini gsterir (Bourdieu ve Bolanski 1981). Eitim va sflarnn simgesel etkilerine de dikkat eker. Soyluluk unvan lar gibi, eitim vasflar da, sahiplerine yetki ve yetke kazand ran kurumsallam simgesel sermayedir. Grup oluumu sreleri, grup kimliinin yaratlm asnn ya n sra birilerinin simgesel iktidar stlenm esini de gerektirir. Kendilerini meru szcler olarak sunmaya m uktedir failler ve 66 Bu genel perspektifin kullanld r ac rneklerden biri
(1987) Branz kadrolarna" dair incelemesidir. 67 Snrlandrma iklidarnn son derece ilgin rneklerinden birine. David Karcin (1990) ABD'dcki elit kolejlerin kaytlarla ilgili yaklamlar ve kayt s releri konusundaki incelemesinde rastlanr. Karen, siyahlarn ve kadnlarn 1960'larla 1970lerdeki siyas seferberlii sonucunda, elil kolejlere bavurular da bu gruplar iin zel kategoriler olutuunu, bylcce elit okullara girme olasklklannn arttn belirtir. Buna karlk, ayn dnemde seferber olmam i i snf ailelerinden gelen adaylar zel bir muamele grmemektedirler. 258
B o lt a n s k i'n in

sn f tem silcileri olm aldr. Bourdieu son eserlerinde (1 9 8 4 b ) kolektif, seferber olm u kendilikler olarak snflarla ilgilenm i ve sn f m ensuplarnn otoriteyi szc lere devretm e s rele ri zerinde zellikle durm utur.68 Amac, so syo lo jik z m lem enin. sadece otoriteyle donatlm szclerin zgl karla r zerine deil, onlara grubu temsil etme yetkisini kazandran s reler zerine de od aklanm asn salam aktr. B ourd ieu ye gre (1 9 8 5 e: 7 3 9 ) grubun kkenleri ve varl sadece grup sz clerinin kendi karlarna ya da grup nderleri ile izleyicile ri arasndaki yapsal balara deil, simgesel yetki devreLme s recine de dayanr: Yetkiyle donanm tem silci, gruplan grubu oluturma iktidarn alm olu r. Ksacas Bourdieu, toplumsal snflarn yetkili nderlerinin kuram sallam a srelerinin ne mine iaret eder.69 Karizmatik nderlie zellikle ilgi gsterir. Bourdieunn adlandrm a ve yetkilendirm e iktidarlar ze rindeki vurgusu, snf eylemi olanan simgesel iktidar biriki mine baladn gsterir. Sn f serferberligi, hayat o laslk la r arasndaki farklardan otom atik olarak domaz; ayn zam an da bu farklarn sim gesel olarak temsil edilmesi de gerekir. S nf kim lii, dolaysyla sn f eylem i, uzmanlam faillerin sim gesel emei araclyla m m kn olur. Bu analizin nem li ierim lerinden biri, sn f m cadelesinde entelektellere kilit rol affedilm esidir.70 Bourd ieunn analizindeki bu k ritik n o k ta y, entelekteller hakkm daki kuram na ayrdm 9. Blm de ele alacam. Bourdieu m odern sosyal hayatta sn f atm asnn n em i ni vurgular. Ama eserlerinde sn f atm as byk lde re68 Ancak, koleklirrgtlenmenin ve toplumsal hareketlerin baka vehelerini de rinlemesine incelememitir. 69 i snf." diye yazar Bourdieu. "ona madd sz ve grnr bir mevcudiyet kazandran yetkilendirilmi temsilciler birliinde ve onlar araclyla, hu tam yetkili temsilciler birliinin yerletirmeyi baard kendi varlna inanta, sal varl ve temsilleriyle, ayn 'kt zerindeki snfn mensuplarm olas bir grup olarak nesnel biimde birletiren yaknlklar temelinde var olur" (742). 70 Bourdieu'nn snf eyleminin zorunlu koullarna dair analizi. Wcber'lc zde letirilen (1978: 929) analizle koutluk gsterir; Weber yle yazar: Bir snfn mensuplarnn kitlesel davranlarndan ne lde 'snf eylemi ve muhtemel birlik doaca, genel kltrel koullara, zellikle entelektel koullara baldr". 259

kabcte dayal piyasalarda bireysel yatrm clar ve grup yatrm clar (zellikle aileler) biim ind e zuhur eder. Bu perspektif, ada hayatn pek ok sahasnda piyasa rekabetinin h kim i yetine dikkat ekm esi asndan nem lidir. Ama Bourdieu s nf mcadelesinin k o le k tif biim lerinin nasl olduu hakknda pek bir ey sylemez. O nun eserlerinde, ileyen b ir rgtlen me olarak toplumsal sn f imgesi yok gibidir. Bourdieunn in celemeleri bireylere ve gruplara atfedilen stat ayrm biim le rine odaklanr. rnein, rgtl emei ele alrken, grup kim li inin ve karlarnn simgesel olarak nderlere devredilm esinin kolektif seferberlik iin art olduunu vurgular. Bu tr bir ana liz, kolektif atm ay farkl rgtlerin nderleri arasndaki bir rekabet atm asna indirgem e eilim indedir. Bourdieu, parti ve sendika nderlerinin sekin konum lar elde etm ek iin tr l iler evirdikleri nispeten zerk bir dnyay derinlikli b iim de resmederken, bu nderlerin temsil ettii gruplar arka plan da adeta yok olur. Dahas, Bourdieu fiili atm a srelerine pek ilgi gsterm ez. Analizleri byk oranda, bireyler ve gruplar arasndaki at mann sonucunda ortaya k t n iddia ettii, eitli serm a ye biim lerinin dalmyla ilgilidir. Oysa zellikle rgtler sz konusu olduunda fiil atm a srelerinin zerinde durulm a s yararl olurdu. rnein, iverenler ile sendikalar arasnda ki toplu szleme m zakerelerine dair rnek olay incelem eleri, grece zerk nderler aras dnyalarnda ayr tavrlar alan n derlik inisiyatiflerini snrlandran veya zgrletiren koullar ortaya karabilirdi. M odern tabakalam loplm lard aki baat atm a biim i olarak bireysel rekabet zerine odaklanm ak, kukusuz, m o dern dnem deki farkllam ann nem li boyutlarndan birini aa karyor. Ne var ki, bu vurgu Bourdieunn kendi mes lek ortam ile incelem eyi setii sahalar orantsz bir biim de yanstyor olabilir. Eitim ve yksek kltr, Bourdieude birey sel rekabetin ve temayzn en st rneklerini oluturur. Bour dieunn setii bu aratrm a konular, sn f atmas hakkndaki grlerini ar derecede ekillendirm i olabilir. Akade
260

mik vasflar artrma yar kukusuz sava sonras dnem le il gili ufkunu g eniletm itir, ama bireysel ykselm en in tek h a reketlilik tarz olup olm ad net deildir. Bourdieu iyerleri ne, devlete ya da toplum sal hareketlere daha o k odaklanm olsayd, sn f atm asn n daha kolekLif ve rgtsel boyu tla r zerinde durabilirdi. Buna bal olarak, am pirik alm ala rnda, tanm lar ve snflandrm alar iin yrtlen m cadelele rin gerekten de tabakalama hiyerarisini deitirdii durum larla ilgili rnekleri inceleseydi, kuram n baka ekilde geli tirebilirdi. Son olarak, daha geni bir tarihsel perspektifle ba kldnda, Bourdieunn Loplumsal atm a hakknda izdii tablonun neredeyse tam am en piyasa rekabetine dayal olm a s, Fransz Devrimini yaratm bir corafya asndan garip g rnm ektedir.71 Dolaysyla, Bourdieuye gre gelimi lkelerde sn f m ca delesi kolektif seferberlikten ok piyasa rekabetinin m antna uyar. Snf m cadelesi btnletirici bir m cadele ve y en i den retici bir m cadeledir (Bourdieu 1984a: 165). Bourdieu gelim i toplum larda sosyal hayatn dinam iini yapsal d n m n deil yapsal perm tasyonlarn erevesinde kavrar kolektif rgtlenm enin deil piyasa rekabetinin, devrimin de il yeniden retim in erevesinde.

71 Bourdieu baz pasajlarda, kolektif mcadelenin ve seferberliin bireysel reka bet yoluyla gerekleen bitimsiz yeniden retim karsnda arzu edilir bir al ternatif olduuna iaret eder. Ama eserlerinde bu alternatif, ezilen gruplar iin fazlasyla uzak bir ihtimal olarak grnr. 261

8
E T M , K L T R VE T
o plu m sa l

E t

s z l k

E ilim , Bourd ieu 'nn eserlerin de m erkez b ir yere sah ip lir. M odern tabakalam toplum larda snf, kltr ve iktidar ara sndaki sk balar irdelem e abas, onu eitim kurum larm aratrm aya sevk eder. K ltrn toplum sal tabakalam adaki nemi onun kilit izlegidir ve ada loplum larda statnn ve -.ayrcaln dalm nn denetlenm esinde eitimin baat rol oy nayan kurum olduunu savunur. O kullar, kltrel sermayenin eitli biim lerinin retim i, aktarm ve biriktirilm esi asndan temel kurumsal koullar salar. Bourdieu iin daha da nemli olan nokta, okullarn, simgesel iktidarn ifade bulduu hkim snflandrm a sistem lerini telkin etm eleridir.1 Dahas okullar, entelektellerin simgesel em einin en nem li kurum sal zem i nini oluturur. Bourdieu (.1982), College de Francetaki grevine geldiinde yapt konum ada eitim alannn -en telek t ellere dair in ce lm e y le b irlik le - eserlerinde ilksel bir konum a sahip olduu nu, nk bunun modern dnyadaki hkim kavrama tarzlann ekillendiren bilind dnce kategorilerine k tuttuunu
' Bourdieu ( 1967b) yle yazar Okul sistemi, farkllam toplumlarda, 'ilkel snflandrma biimlerinin inceltilmi muadilleri olan dnce sistemlerinin retildii sahalardan biridir." 26 3

syler. Bu nedenle, eitim sosyolojisi Bourdieuye gre sosyolo jin in alt uzm anlk sahalarndan biri deil, simgesel iktidar sos yolojisinin tem elidir.2 Hatla, antropolojik eseri hari, Fransz loplum una dair aratrm alarnn neredeyse tamam Fransz ei tim sistem inin u ya da bu ynyle balantldr.3 Bourd ieu , tk in ci Dnya Sava sonras dnem de to p lu m sal eitsizlii azaltmak zere eitim frsatlarn yaygnlatrm a ya ynelik popler politikalara eletirel yaklaan ilk sosyolog lardandr. Btn Bat dem okrasilerinde son krk yl iinde ei tim dzeyleri muazzam bir art gsterm i olsa da, servet, gelir ve stat eitsizlikleri hl arpc seviyededir. Bourdieuye g re eitim, miras alnm kltrel farkllklarn akademik baa ry ve meslek frsatlar ekillendirm esini salayarak, gerek le eitliksiz bir toplumsal dzenin idamesine katkda bulunur. Bourdieunn Fransz eitim sistem ini konu alan ilk eserlerin den biri olan L es H tritiers (Bourdieu ve Passeron 1 9 7 9 ), eiti min yaygnlatrlmasna ramen Fransz niversitelerinde orta ve sisnflarn ar temsilini kantlayan belgeler sunar. Bour dieu daha sonraki eserlerinde Fransz eitim sistem inin sosyo lojik adan tabakalam niteliini srekli vurgular. Kitabn banda da belirttiim gibi, Bourdieunn eserleri ne damgasn vuran kilit meselelerden biri, ayrcalk ve iktidar eitsizliklerinin, farknda olunm adan ve kamusal direnile kar lamadan bir kuaktan dierine nasl kendini idame ettirdii dir. Bourdieuye gre bu sorunun cevabn bulmak iin, eitim vasflar, seilm e mekanizm alar ve bilisel kategoriler bata o l mak zere kltrel olanaklarn bireyler ile gruplar tarafndan iktidar ve ayrcalk konum larn korum ada nasl kullanld n aratrm ak gerekir. Bourdieu eilim sistem inin, modern toplumlarda toplum sal eitsizliin aktarlm asnda aileye, kiliseye
2 Bourdieu yle der: "Gerek bilgi sosyolojisi gerekse ikidar sosyolojisi iinde -ik tidar felsefesi sosyolojisinden sz etmeye bile gerek yok- eitim sosyolojisi bal bana bir blm oluturur, hem de en az dierleri kadar nemli bir blm." Nitekim Fransz eitim sistemini konu alan be kitap kaleme almtr (Bour dieu 1988b; 1989c; Bourdieu ve Passeron 1977, 1979; Bourdieu, Passeron ve de Sain Martn 1992). Ayrca, Actc s de la recherche en sciences sacialcs'in ein me ayrlm saylar vardr.

264

ya da irkete kyasla ok daha fazla pay sahibi olm aya balad n savunur. Dolaysyla sosyologun grevi, iktidar ilikisi ya psnn ve toplumsal snflar arasndaki simgesel ilikilerin ye niden retilm esinde eitim sistem inin payn ortaya karm ak tr (Bourdieu 1973a: 71 ). Bourdieu R eproduction da (Bourdieu ve Passeron 1 9 7 7 : 1772 1 9 ), eitim sistem in in kilit ilevi yerine g eiird i in i sy ler. n celikle, bir kltrel miras m uhafaza etm e, telk in et m e ve yceltm e ilevini grr. Bu, eitimin isel ve en as l ilevidir. Eitim , yalnzca teknik bilgi ile becerinin aktarl masn deil, belirli bir kltrel gelenek ierisinde sosyallem e yi de salar. K atolik K ilisesine benzer biim de, o k u l toplu mun kltrel kanonlarn muhafaza etm ek, aktarm ak ve telkin etm ek zere zel olarak tasarlanm bir kuru m dur (Bourdieu 1971c: 178). Kltrel yeniden retim ilevini yerine getirir. Bu ilk ilev geleneksel pedagojiyle birletiinde eitim siste mi ikinci, dsal ilevini yerine getirir: Toplum sal s n f iliki lerini yeniden retm e ilevini. Kltrel serm ayenin eitsiz da lm n yeniden dzenlem ektense pekitirir. Ayrca toplum sal yeniden retim ilevini de grr. Eitim sistem inin n c bir ilevi daha vardr: m erulatrm a". Eilim sistem i, aktard kltrel miras ycelterek toplumsal yeniden retim ilevinin gzlerden kam asna ve yanl tannm asna katkda bulunur. Bourdieu, byk etki uyandran toplum sal yeniden retim kuram nn ilk ve en nem li mimardr - pek oklarn n , formel m eriokratik pratiklere ramen, eilim kurum larnn gerekte toplumsal eitsizlikleri azaltmaktansa artrabildiini grm eleri ni salam bir kuram dr bu. Gelgelelim Bourdieunn dier ye niden retim kuram clarndan fark, eitim in devlet, ekonom i ya da toplum sal snflar tarafndan dolaysz biim de belirlendi ini dnm em esidir. Bourdieu, gerek ilevselci kuram lardan gerekse M arksist kuramlardan farkl olarak, eitim sistem i ile em ek piyasas arasndaki ilikiye bire bir m tekabiliyetten zi yade greli zerklikin damgasn vurduunu savunur.4 Bour * Bourdieu, Smith'ten (1974) (arkl olarak modem niversitelerin zel ekono mik ya da kamusal siyasi ykarlara alet olduunu dnmez. ABDdc Bow265

dieunn bu kurama en zgn katks, okullarn daha geni ik tidar ilikileri km esi bakm ndan tarafsz kurum lar olm adk lar gibi, bu ilikilerin salt birer yansmas da olm adklarn, bu ilikilerin srdrlm esinde ve pekitirilm esinde karmak, do layl ve dolaym layc bir rol oynadklarn gsterm esidir. Son olarak B ourdieu, oku llarn sem e ve retm e, okul kltr, m fredat gibi isel srelerinin bu ilevleri nasl yerine getirdi ini inceleyen ilk yeniden retim kuramclarndandr. Bourdieunn eitim le ilgili ilk eserleri yaygn olarak b ilin dii iin , bu blm de, H om o A catlem icus (1 9 8 8 b ) ve L a N o b lesse d Etat (1 9 8 9 c ) bata olm ak zere daha sonraki eserlerin de bu konuda ortaya koyduu grleri ele alacam. Eitimle ilgili ilk alm alar renci kltr, kltrel sermayenin akta rlm as. pedagoji ve akadem ik sem e sreleri zerine odakla nyordu. Daha sonraki eserlerinde Fransz eitim sistem i alan n ve bunun iktidar alanyla ilikisini inceler. Bu kurum sal ta bakalama perspektifi ilk eserlerinde ana halaryla m evcut o l sa da (bkz. Current R esearch 1 9 7 2 ), Bourdieu grandes eco les ve niversite eitim ini konu alan daha sonraki eserlerinde bu ba k asn derinletirir. nce Bourdieunn Fransz eitim sistem ini iktidar alany la ilikisi iinde nasl konum landrdm ele alacam. (6. Blm'cle belirttiim gibi, bu, Bourdieu'nn aratrma iin ngr d m etodolojik admlarla tutarllk iindedir.) Kltrel ser maye ile ekonom ik serm aye arasndaki temel kartlk, Fran sada yksek dzeyde tabakalam bir yksek renim sistem i yaratr. Bundan sonra, Bourdieunn kltrel sermaye ve habi tus kavram larn kullanarak bireylerin bu sistem ierisindeki dalmn nasl akladn inceleyeceim . Bourdieu okul s relerini de ele alr, eitim deki baary aklam ak zere bun larn kltrel sermaye ile habitusun etkilerini dolaym ladn dnr. Sonra, Bourdieunn eitim sistem lerini toplum Ics vc Ginlis (1976). Fransada Baudclot ve Establet (1973) gibi Marksisleri yaptndan farkl olarak, eitim ile ekonomi arasnda bir mtekabiliyet" de kurmaz. Emek piyasasndaki talep ile eitim arz arasnda sk bir iliki kuran. Mant olmayan, teknik ilevselci grleri de (Clark 1962 gibi) reddeder. 266

sal ayrmlar gizliden gizliye akademik deerlendirm elere ter cme eden gl etiketlem e sistem leri olarak ele ald gr lerine deinecek; Fransz eitim inin sekin kurum larnda yaa nan, otoriteleri yar kutsal bir nitelik kazanan bir elit kesim in olum asn salayan sosyallem e deneyimine dair analizini de erlendireceim. Fransz eilim sistem ini sn f yaps, devlet ve ekonom i karsnda greli zerklie sahip bir kurum olarak ele alm asna ve sn f temelli sermaye yatrm stratejilerine dayal bak asyla eitim in yaygnlamasn nasl deerlendirdiine deineceim. Bourdieunn eserlerinde toplum sal deiimi ve dnm grm ezden geldii eletirisi byk lde eilim le ilgili analizlerine dayand iin, blm n sonunda bu nemli konuyla ilgili fikirlerini deerlendireceim.

Eitim ve iktidar alan


6. Blmde, Bourdieuye gre m odem sanayi toplum lannda ik tidar m cadelesini belli bal iki toplumsal hiyerari ilkesinin ekillendirdiini belirtm itik: Bourdieunn hkim hiyerari il kesi adn verdii ekonom ik sermayenin (servet, gelir ve m lk) dalm ile hiyerarinin ikincil ilkesi adn verdii kltrel sermayenin (bilgi, kltr ve eitim vasflar) dalm. Hkim s nf dier btn gruplardan ayran zellik, her iki sermaye tr ne de hatr saylr lde sahip olmasdr. G elgeldim hkim s nf, ekonom ik sermaye ile kltrel sermayenin eitsiz dalm bakm ndan kendi iinde farkllar. Bourdieu, birbirine rakip bu iki iktidar iddiasnn Fransz yksek renim ini de isel ola rak farkllatrdn ne srer. Fransz yksek renim kurum lan -d isip lin ler, retim yeleri ve ren ciler- toplam serm ay e hacm in deki ve greli ekonom ik ve kltrel sermaye m iktarlarn daki farkllklarla kutuplarlar. Bourdieu L a N oblesse d Etat ve Hom o A cadem icusta Fransz yksek renim kuram larnn bir birine rakip bu iki hiyerari ilkesiyle isel olarak nasl tabakalam olduunu gsteren ayrntl bir toplumsal harita sunar. Bourdieu, ren im grlen eitim ku ru m u n u n tip in in ve prestijin in , ilerde ed inilecek kariyer asndan, okulda h arca267

nan yllarn says kadar nem li olduunu gzlem ler. Eserle rindeki baat izleklerden biri, Fransz eilim kurum larnn sa dece akademik deil, sosyal olarak da seviyelendirilm i oldu udur.5 Fransz niversitelerine kout olan, orta renim son ras profesyonel okullar iindeki elit grup (gran des eco les) zel likle nem lidir.6 G ran des eco les Fransz yksek renim inin a hikasdr: niversitelerden daha seicidirler; m ezunlarn devleite ve ekonom ide nder konum lara hazrlarlar; mezunlarna kariyerlerini gelitirm ede byk yarar salayan deerli mezun alar sunarlar. Bunlarn ABDdeki muadili, biraz kaba bir e letirmeyle de olsa, en prestijli iletm e ve hukuk faklteleri ile yksek lisans okullar olabilir. Fransada niversiteye girmek iin lek gereken, bitirm e snavn [bakalorya] baaryla ver m ektir, ama akadem ik prestije sahip grandes eco lelen n yksek dzeyde rekabete dayanan giri snavn gem ek iin (genellik le iki yl sren) youn bir lise sonras hazrlk yapmak gerekir. D olaysyla g ran d es ecole' ler Fransz m eriokrasisinin kurum sal suretidir. Ama Bourdieunn eserleri, niversiteler ile g ra n des t c o le ler arasndaki keskin stat ayrmnn akademik oldu u kadar toplum sal bir tem ele de dayandn gsterir, nk profesyonel okullar rencilerini byk lde hkim toplum sal snftan devirir. Bourdieunn, Fransz yksek renim sistem inin sosyal a dan blnm b ir yaps olduunu en kapsaml biim de gs terdii yer, L a N o b lesse d Etat adl eseridir. Burada Bourdie
5 Seviyetendirmcnin sosyal sonular, Amerikan eitim sosyolojisi ierisinde hayli yerleik bir aratrma konusu haline gelmi bulunuyor (Oakes 1985). Karabetin (1 9 7 2 ). Brint ve Karabetin (1989), Cookson ve Perseltin (1985). Dougherty'nin (1994) yksek okullara | community college) ve zel kolej hazr lk okullarna dair nc nitelikteki almalar, gidilen okulun tipinin ve oku tulan mfredatn kariyer zerinde belirleyici bir etkisi olduunu gsteriyor. Bourdie, bu noktay vurgulayan ilk sosyologlardan biridir. Onun iddias bel ki dc Fransa iin ABD iin olduundan daha radikal bir iddiayd, nk Fran sa'da blgesel ve sosyal farkllklar aza indirme iddiasyla lke apnda mer keziletirilmi ve standartlatrlm bir eitim sistemi oluturulmutur. Fransz yksek renim sisteminde, niversitelere ve grandes Ccolelere ek ola rak, ounlukla bakalorya (kabaca lise diplomasna denk gelir) gerektirmeyen ve rencilerinin ounu alt orta snf ile ii snfndan deviren ok sayda meslek okulu ve teknik okul bulunur.

268

(1 9 8 9 c: 1 8 5 -2 6 4 ), gratdes ic o le s zerine 1 9 6 7 de M onique de Saint M artin bata o lm ak zere birka m eslektayla b irlik te balatt geni ve ok boyutlu bir veri toplam a alm as nn sonularn bir araya getirir. Fransadaki 8 4 yksek re nim kurum unda okuyan rencilerin sosyal kkenlerin i b el geleyen kitapta, 21 g ran des cole' n sosyal ve akadem ik kken lerine dair derinlem esine analizler sunuluyor ve bunlarn 15i uygulanan kltrel pratikler, sergilenen siyas tuLumlar ve din balam nda incelen iyor. Bu incelem enin sonu cu nd a, toplam ekonom ik ve kltrel sermaye hacminde ortaya kan farkllk lar, iki geni kurum sal seviyelendirm eyi aa k ary o r.7 Bir uta Ecole Nationale dA dm inistration, Ecole des Hautes Etu des Com m erciales, Ecole Normale Superieure ve Ecole Polyte chnique gibi, mezunlar hkm etin, i dnyasnn ve eitim in en yksek kadem elerinde son derece geni kariyer im knlarna sahip olan yksek tabaka okullar bulunur. Bu okullar renci lerini byk lde hkim snftan devirirler. Dier utaysa, rencilerini daha az elit toplum sal kkenlere sahip gruplar dan deviren fen ve edebiyat faklteleri, uzm anlam teknik ve m eslek eitim veren ok eitli okullar yer alr.8 Bu nedenle Fransada, iktidar alanyla ilikisi iinde ikiye ayrlm b ir yk sek renim sistem i m evcuttur. Bourdieuye gre (1 9 7 2 : 17):
Yksek ren im d ek i, grandes eco/flerin fak ltelerle kartlk iin d e olduu ik ili yap nn ilevi, yn etici sn fn m en su p la rn , orta snflar bata olm ak zere dier snflardan ayrt et m ektir.

Sermayenin bileim indeki farkllklar, en st tabakadaki 21 okulu da kendi iinde farkllatrarak iki kart u oluturur:
7 8 Bu sonular, rencilerin sosyal kkenlerini temel alan bir mtekabiliyet ana lizine dayanmaktadr (Bourdieu 1989c: 199). Seksendrt kurumun mtekabiliyet analizinde ortaya kan bir dier farklla ma ekseni, "zel" okullar ile devlet" okullann birbirinden ayrmakladr. Sa nayi ve ticarein zel karlaryla balantl olan iletme, sanat ve mimari fakl teleri paraldr ve nispeten salam bir eilim vermelerine ramen, akademik adan, rencilerini kamu sektrnde meslek edinmeye hazrlayan mhen dislik, tarm, retmenlik ve aratrma okullar kadar seici deildirler (Bour dieu 1989c: 213). 269

Ecole Normale Sperieure (rue dU lm ), Ecole Normale Sup6rieure de Jeu n es F illcs de Sevres ve Ecole Normale de SaintC loud gibi okullar, bilim sel ve entelekt el kutbu olu tu rur, nk rencilerini ayn toplumsal evreden devirir ve yine o evre iin yetitirirler: yani eitim , sanat ve bilim sahalarn da. Bu okullarda akadem ik baar, ya da skolastik sermaye bi rikim i, bu kurum lar ve rencileri arasndaki hiyerariyi belir leyen temel ilkedir. Buna karlk, Ecole Nationale dAdminstraion, Ecole Polytechniquc, InstituL des Sciences Politiques de Paris ve Ecole des Hautes Etudes Com m erciales gibi oku l lar, ynetim ve ekonom i kuLbunu temsil eder, nk renci lerini i dnyasnn ve devlet ynelim inin en yksek kadem e lerindeki konum lara sahip ailelerden devirirler ve onlar bu konum lara ynlendirirler. Bu kurumlar, sadece akadem ik s tnle gre deil, egemen akadem ik kurumun dndaki h kim liyerariye gre de sralanr; yani ekonom ik serm aye hi yerarisindeki konum larna ve ynettikleri konum larn iktida rna" gre (1 9 7 2 : 18). Dolaysyla, bu iki elit eitsel seviye, h kim snfn biri kltrel sermaye bakm ndan, dieriyse ekono mik sermaye bakm ndan nispeten zengin olan iki ayn kesitine hizm et etm e eilim indedir.9 Bourdie, niversite faklteleri arasnda da benzer b ir sos yal temelli blnm e yaps olduunu grr.10 Ayn iki kutuplu
t) Yirmi bir okula ilikin olarak yaplan mtekabiliyet analizindeki bir baka farkllatrc etken, idare iin genel" bir hazrlk sunan okullar ile yksek d zeyde uzmanlama gerektiren konumlar iin teknik" eitim sunan okulla r birbirinden ayrr (Bourdicu 1989c: 216). En sekin 15 grandes to/cs ze rine yaplan nc mtekabiliyet analizi de benzer bir Orunluyu ortaya ka rr. Ecole Nationale d'Adninistration ve lnstitt des Sciences Politiques de Pa ris gibi, idare alannda kariyere ynlendiren okullarn, ortaretimde edebiyat eitimi alm ve presti jli zel okullara gitmi rencileri devirmesi daha muh temeldir, buna karlk. Ecole Centrale, Ecole des Mines ve lnstitt National Agronomique gibi, teknik konumlara ynlendiren okullar daha ziyade orta s nf mensubu ve fen arlkl eitini alm rencileri devirir (u.g.e.. s. 221 )

10 Homo Acalcmicus'a <1988b: 38-40, 271 -275) yer alan bu analiz, Paris civarn daki p. hukuk, sanal ve beeri bilim ile fen fakltelerinde bulunan ve rasgele seilmi 405 kadrolu (tenured) retim grevlisini temel almaktadr. Bourdicu yle der: niversite alannn yapst. iktidar alannn yapsn yanstr: bu ala nn seme ve endoktrinasyon faaliyeti de, o yapnn yeniden retilmesine kat kda bulunur" (s. 40-41). 270

yapnn faklteler iin de geerli olduunu saptar: Bir kutupta bilim sel adan basknken sosyal adan tbi konumda olan fa klteler, dier kutupta bilimsel adan tbi konumdayken dn yev adan baskn olan faklteler [b u lu n u r] (1 9 8 8 b : 5 4 ) .11 1960'larda Paris niversitelerinin fakltelerindeki kadrolu retim yelerini incelerken, sosyal profillerinin bu iki kutuplu yapya gre eitlilik gsterdiini saptar. Kabaca ifade edilirse, tabiat bilim leri, sanal ve beer bilim , hukuk ve up faklteleri, srasyla kltrel iktidar ile ekonom ik ve siyas iktidar kutupla r arasndaki kesintisiz hat boyunca konum lanm m Toplum sal kken bakm ndan hkim sn f temsili ile ekonom ik ve si yas iktidar durumlarna katlma derecesine iaret eden gster geler, bilim den tbba geildiinde art gsterm ekted ir.12 H kim snfn ekonom ik adan zengin kesim lerine m ensup retim yeleri, fen ve beer bilim fakltelerinden daha sk ola rak hukuk ve tp fakltelerine yerletirilm ektedir.13 rnein, hukuk, zellikle tp fak ltelerind eki retim yelerin in Pa risin m utena sem tlerinde yaama olasl, sanat ve beer bi lim fakltelerindeki retim yelerininkinden daha yksektir (s. 4 4 ). Demek ki, bir tarafta bilim ve edebiyat ile dier taraf ta hukuk ve tp arasnda az ok net bir ayrm saptam ak m m kndr.14 Fransz niversite dnyasna, hkim snfn belli ba t yle yazar Bourdieu: "niversite alant, birbiriylc alma halinde olan iki hi
yerari ilkesine gre rgtlenmitir. Miras alman sermaye ile fiilen sahip olu nan ekonomik ve politik sermayeye tekabl eden sosyal hiyerari, bilimsel oto rite ya da entelektel saygnlk sermayesine tekabl eden zgl, gerek anlam daki kltrel hiyerariyle kartlk oluttnr" (c..c., s. 48) Ii Bu gstergeler arasnda, baba meslei, gidilen orta ve yksek renim kurumlannn tipi ve prestiji, Fransann Kim Kimdir ya da Bolli Momlai listelerin de yer alna, nian ya da dller, eitli devlet kurulularnda ya da niversite de ynetim organlarna katlma gibi ltler bulunur.

13 Bourdieu (1988b: 381 yle yazar: Farkl fakltelerdeki retim yelerinin, ekonomik ve politik iktidar kutbu ile kltrel prestij kutbu arasndaki dal m, hkim snfn farkl kesimlerinin bu kutuplar arasndaki dalmyla ayn ilkeler erevesinde gerekleir. H Bourdieu (1989b: 376-377) sosyoloji disiplinini bilimsel disiplinlerden ziyade "hukuk ve dnyevi adan hkim olan disiplinlcr"c yakn konumlandrr. Sos yoloji, birbiriyle temelden badamaz olan iki mantk arasnda blnm bir simgesel retim alandr: "Siyasi alann mant [...| ile bilimsel alann mant " arasnda. Sosyolojideki bilimsel mantk, iletiimin bilimsel ltlere dayan271

l kesim lerini birbirinden ayran temel ralayclar erevesin de bakldnda, bu dnyann kabaca iki kampa ayrlm oldu u sylenebilir. Bourdieu, 1970li ve 1980li yllar boyunca bu yaplarn istik rarn artc lde koruduunu gzlemler. Mays 1968 olay lar Fransz niversitelerine reform getirip bu kurum lan daha ok sayda insana am olabilir, ama ayn zamanda hkim sn fn buralardan uzaklamasna da neden olm utur. En st kade m edeki okullara girmek iin giriilen rekabet de, en st kade me ile en alt kademede yer alan kurum lar arasndaki uurum da artmtr. Bugn, en st kademedeki okullarn hkim snf lardan renci devirme eilim i eskisine gre daha da yksek tir (Bourdieu 1989c: 2 7 1 ). Dahas, sevk ve idare, reklam clk, gazetecilik ve iletm e eitimi sunan uzmanlam profesyonel okullarn fevkalade geliim i ve genilem esi, hatr saylr dere cede miras alnm ekonom ik sermayeye sahip rencileri cezbetm ektedir (s. 2 7 8 ). Bourdieu bu okullar, akadem ik adan ok seici olan gran d colelere girem eyen, daha dk prestij li fakltelere ya da ikinci kademe okullardan birine gitmeyi de reddeden hkim sn f genlerinin sna olarak deerlendirir. Bourdieu bylece, Fransz yksek renim sistem inde ayn anda meydana gelen iki gelim e arasndaki temel bir paradok sa iaret eder: Bir yanda yksek renimde seeneklerin artm a syla birlikte eitim alannda eskisine gre daha fazla frsat su nulm aktadr; dier yanda yksek renim sistem i ierisinde s n f temelli sosyal tabakalama pekilirilm ekedir. Bourdieu ayrca, Fransz yksek reniminde ikid an n ente lektel kutuptan ynetim ve ekonom i kutbuna kaydn tes pit eder. Bugn Fransada, en meru ve prestijli yksek re nim biim ini tanmlama m cadelesinde Ecole Nationale dAdm inislration, Ecole Normale Superieuren yerini alm tr. Hat ta, Ecole Nationale dA dm inistration, btn bir Fransz grand es ec o le alan ierisinde kend ini standart olarak dayatmaya balam tr (s. 2 8 2 ). Bourdieuye gre bu deiiklik, entelekttimas gereini dayatr. Ama iletiimin, szclerinin sosyal kuvveti" aracl)'la ekillendii siyasi alann mant da sosyolojiye nfuz etmitir. 272

el m esleklerin (eitim ve aratrm a) geleneksel olarak sahip o l duu prestijin azalm asna kouttur; artk bu m eslekler, kamu ynetim i, byk iletm e, siyas parti liderlii ve medya - z e l likle televizyon- gibi alanlardaki st mevkilere atfedilen pres tijin glgesinde kalm aktadr. Bourdieu, ac bir dille, bu dei ikliin entelektel pratie dair teknokralik bir baka yol a tn ne srer; ona gre, Franszlarn Jean-Pau l Sarten ki iliinde sim geleen m ehur bam sz entelektel geleneinin yok olm asnda ve Raymond Aronun (kendisinin esefle kar lad) entelektel gazeteciliinin" gzde olm asnda bu bak n pay vardr.

Habitus, kltrel sermaye ve seme sreci


Bourdieu, bireylerin Fransz eitim sistem indeki bu tabakalam alanda nasl daldn gsterm ek iin, habitus ve kltrel sermaye kavram larna bavurur. 5. Blm de sylediim iz gi bi, snf al-kltr fikrine yakn olan habitus, bir insann ba ar olaslklar ve toplum un nasl iledii konusunda sahip o l duu ve bir toplumsal snfn ya da stat grubunun tm m en suplarnda ortak olan, nispeten kalc ve byk lde b ilin d fikirler km esini ifade eder. Bu fikirler, daha dorusu yat knlklar, bireyleri, yaam olaslklar ve stat ayrmlaryla ilgi li mevcut yapy yeniden retecek tarzda hareket etmeye sevk eder. Habitus kavram sayesinde Bourdieu, eitime ynelik ter cihlerin bilinli ve aklc hesaplardan ziyade yatknlklara da yandn vurgular. Bourdieunn eitim le ilgili eserlerindeki nem li b ir izlek, akademik sem enin sn f temelli z -seilim le ekillendii iddi asdr. Bourdieuye gre, rencilerin okulda kalp kalm amas ve setikleri eitim alan, kendi toplumsal snflarndan olan in sanlarn akadem ik baar kazanma olaslna dair pratik bek lentilerine baldr. O na gre znel um utlar ile nesnel olaslk lar arasnda genellikle yksek dzeyde korelasyon vardr. Bir ocuun eitim ve kariyerle ilgili arzular ve beklentileri, ebe veynlerinin ya da dier referans grubunun eitim deeyim le273

rinin ve kltrel hayatnn yapsal olarak belirlenm i rnle ridir.15 ii snf genleri eitim de yksek bir baan dzeyini hedeflemezler, nk Bourdieuye gre, fazla kltrel serm aye si olmayanlarn okulda baarl olm ak konusunda sahip olduk lar snrl frsatlar iselletirm i ve kendilerini bu ekilde s nrlandrm lardr.16 Buna karlk st orta sn f genleri, sos yal avantajlarn akadem ik baar beklentisi biim inde iselle tirerek okulda kalrlar. Dolaysyla Bourdieu, derinlikli bir ba kla, eitim alanndaki seilim in aslnda byk oranda z-seilim le gerekletiini ortaya koyar. Bourdienn, nesnel olaslklar ile znel hedefler arasnda yksek korelasyonun sz konusu olduu bir habitus a racl yla rencinin z-seilim ine dair analizi, derinlikli olm asna ramen her bakm dan ikna edici deildir. Hedefleri olaslkla ra gre belirlem e srecinin sorunlu olduunu gsteren baz r nekler var. ikinci Dnya Savandan sonra Amerikal siyahlar arasnda, meslek alanlarndaki kariyer frsatlarnn ok dk olduunu gsteren ok sayda kanta ramen, kolej eitim i al ma ynnde ortaya kan yksek beklentiler, hedefler ile ger ek olaslklar arasndaki uyumsuzluun arpc rneklerinden sadece bir tanesidir (H out ve M organ 1 9 7 5 ; M ac Leod 1987; M ichelson 1 9 9 0 ; O gbu 1 9 7 8 , 1 9 9 0 ).17 Bourdieun n , Fransz yksek renim inde sava sonras dnem de yaanan frsat art ndan yararlanan orta snflarla ilgili deerlendirmesi bile, he deflerle olaslklarn rtrlm esi srecinin, belirli koullar da baz gruplar iin dierlerine gre daha dorudan gerekle tiini dndryor. Bourdieunn olas olann nedensellii formlasyonu, eitim ine devam etmeyen ii snf genlerinin
15 Bu, ksmen, Amerikan slal edinme aratrmalarnda yaygn olarak kabul edi len bir gr, rencinin beklentilerinin eitimdeki baan zerinde nemli rol olduu grn (Sewell, Hauser ve Porlcs 1969) hatrlatmakladr Bor' dieu. habitus kavramyla, beklentilerin erken donem snf s o s y a lle m e s in d e n trediini vurgular. 16 Amerika'da siyahlann koleje gitme konusundaki dk beklentilerinin neden lerini ele alan benzer bir inceleme iin bkz. Ogbu (1978, 1990). 17 rencilerin, lisedeki seviyelendirmenin sonulann yanl algladktan benr bir uyumsuzluk iin bkz. Rosenbaum 1976; yksek okul scviyelendirmesiyte1 gli yanl alglardan kaynaklanan bir uyumsuzluk iin bkz. Karabel 1972 274

ve niversite eitim ini tamamlamay sradan bir durum olarak gren stsnf genlerinin tutumlarn aklam akta yardm c ol sa da, orta sn f ailelerin baar olaslklarnn geleneksel olarak pek de yksek olmad akadem ik vasf piyasasna neden yat rm yapmaya baladklarn aklamaz. Habitus kavram nn ok iyi ifade ettii, erken dnem sosyallem enin sonularnn rtk ve pratik olarak hayata geirilm esi, burada yerini, daha bilin li ve aklc bir snfsal dntrm e stratejisine, sn f davranna ilikin gelecek odakl bir perspektife brakr. Sn f habitusuna ek olarak, snflar arasndaki k lt rel ser m ay e farkllklar da eitim de baar kazanmay etkiler. Klt rel bilgi ve tarz, toplum sal eitsizliin tayclar olarak ilev grr. 4. Blm de dikkat ekm itik: Bourdieu, kltr - z e l likle eitim vasflar sz konusu old uunda- zam an, en erji ve para karlnda satn alnabilecek ve daha sonra yksek sta tl m eslekler ve gelirlerle mbadele edilebilecek bir tr ser maye olarak dnm enin faydal olduu grndedir. O nun kltrel sermaye kavram eitli imknlar kapsar: szel bece ri, genel kltrel farkm dalk, okul sistem i hakknda m alum at ve eitim vasflar gibi. Bourdieu kltrel serm ayen in eitsiz d a lm ndan bahseder. Toplum sal snflar arasnda, eitimde ba ar ve kltrel tketim rntleri bakmndan o k ciddi fark llklar vardr. Bourdieu, rencinin akadem ik perform ansnn, ebeveynlerinin kltrel gem iiyle gl balar olduunu sap tar. Ebeveynler kltrel miraslarn ocuklarna aktarrlar. r nein Fransada yksek renim byk oranda profesyonelle rin ocuklar tarafndan srdrlr; yksek renim k u ra m larndan mezn olan ifti ve fabrika iisi ocuklarnn says ok azd r.18 D olaysyla, Bourdieu sn f ayrm larnn hem h e defler ve beklentilerle hem de kltrel tarz ve bilgiyle dolaym lanp eitim deki baar ve perform ans farkllklarna dnt n dnr. 18 Bourdieu'nun kltrel sermaye kavram, eitimde baar eitsizliinin kltrel
boyutlar zerine hayli nemli aratrmalar yaplmasn tevik etmitir. Apple 1982. Apple ve Weis 1985. Cookson ve Persell 1985, DiMaggio 1982. DiMaggio ve Mohr 1984. Lamont ve Laraeu 1988, Robinson ve Gamier 1985 bunlar dan sadece birka tanesidir. 275

Bourdieu, yksek renim sistem inin, eitsiz dalm klt rel sermayeyi yeniden datma yollarna deil, bu eitsiz da lm yeniden retm e yollarna odaklanr. Bu nedenle, bu sreci aklam ak zere m fredat, pedagoji ve deerlendirme gibi ya psal unsurlar inceler. rgn eitim in, baz kltrel m irasla ra ayrcalk tanyp bazlarn cezalandrarak eitsiz bir toplum sal sistem i idame ettirdiini savunur. Hatta, uzun sreli niver site eitim inden gem ek bile, alt ve orta sn f genlerinin ba taki kltrel sermaye aklarn tamamen kapatmalarn sala maz. Bourdieu, Fransz okullarnda, hkim snflarn benim se dii bilgi biim lerinin, kltrel ideallerin ve tarzlarn ne ka rldn tespit eder. Yakn zamana kadar Fransada niversite ye hazrlk snflarnda ve elit profesyonel okullarnda arlk l yer tekil eden geleneksel beer bilim ler program nn, i pi yasasnn geni sektrlerinde gereken teknik becerileri sunm a dn ne s rer.19 Beer bilim ler, ek onom ik gvenceleri o l mad iin teknik ve profesyonel seenekleri tercih eden rencilere hitap etmez. Dahas bu alm a program bir tr se m e aygt gibi ilev grr: Beer bilim ler alannda akadem ik baar, genel kltr ve gelikin dil becerisini gerektirir. Dola ysyla, mfredatn ierii ve tarz, "eitim de kr getiren dilsel serm ayeye, yani burjuva d ili"ne sahip olanlara stnlk sa lar: Bu dilin soyutlamaya, formalizme, entelekalizm c ve s t kapal ifadelerden kurulu itidale dknl, en ok h kim snflarda rastlanan, belli bir kltrn damgasn tayan bir edeb yatknl yanstr. Toplum sal adan m akbul bulu nan ve akademik olarak sayg gren bu dilsel tarz, ii snf nn, bir olaydan dierine, aklam adan mesele atlayan, duygu sal ifadesi yksek ya da davurumcu diliyle (Bourdieu ve Passeron 1977: 116) keskin bir tezat oluturur. Ayrca, akademik doruluun meru norm una uyma kaygsn ele veren, yan llarla dolu bir ar doruculukta ve gramerin srekli kontrol
19 Bourdieu 1960'larn banda Fransz eitim sistemi zerine aratrmasna ba ladktan sonra, Fransa'da liselerdeki yksek seviye snflarn mfredat ier* matematik ve bilim arlkl olacak ekilde deimitir. Yine de, eitimde pra tik yerine biimsel ynelimin altsnflara hitap ettii sylenemez. 276

edildiinin iaretlerinde kendini gsteren alt orta snf dilinin ayrc zelliklerinden de farkldr (s. 1 3 4 ).20 Hem szl hem de yazl ifadeye atfedilen nem yznden. Fransz oku llarn da geleneksel olarak beli konum ann tercih edilm esi, klt rel sermaye bakm ndan zengin olanlarn stnlklerini koru maya yardm c olur. Bourdieu ilgin bir etnografik gzlem de bulunur: G eleneksel Fransz niversitesinin fiziksel rgtlenii bile -k k sem iner odalar ya da ktphane yerine geni ders salonlar ve am filer- szl ifadenin ne kadar nem li olduunu gsterir (Bourdieu ve Passeron 1977: 120). Derslerdeki resm i yet, retim yesini kltr m allarnn meru aktarcs kon u muna ykseltir. Fransada, edeb b ir dilsel tarza tam anlam yla vkf o lm a y ne karan geleneksel bir pedagojinin kullanlm as, m iras alnm kltrel serm aye bakmndan zengin olanlar lehine ay rmcla yol aar. Kltrel sermayesi olm ayanlarn dilsel ek sikliklerini telafi etm elerini salayacak dersler sunm ayan gele neksel pedagoji, istisnasz btn rencilerinden, kendisinin vermedii bir eye, yani sadece hkim sn f ailelerinde edini lebilecek, dil ve kltrle ilgili pratik ve enform el b ir hkim iye te sahip olm alarm talep ederek, hkim sm f karlarna hizmet etme ilevini yerine getirir (s. 1 2 8 ).21 ierik kadar, tarz da, kl trel ayrcal pekitiren ve kltrel dezavantaj giderilm eden brakan m ekanizm ann paras haline gelir.22 Klasik szl ve yazl snavlar, geleneksel ders biim i gibi, kltrel serm aye bakm ndan en zengin olan rencilere s tnlk salar. Bu snavlarda, konuya vkf olma dzeyi kadar, dilsel ifade becerisi de llr. rnein, Bourdieunn cgrega20 Bourdieunn, snf temelli sosyallemeden lreycn farkl dilsel tarzlarn akade mik baary ekillendirdii iddias, Bourdieu'nn Fransa'da tannmasna katk da bulunduu Basil Bemsteinn eserlerinde de (1971-1975) karmza kar. 21 Okul sisteminin gelimi" ya da sekin" olarak tanmlad kltrel ve dilsel arzlar, aslnda sadece kltrleri, okumularn kltr olan ailelerde mm kn olan, belirli bir iktisap etme tarzna" dayanr (Bourdieu ve de Saint Mar lin 1974: 354). 22 Bourdieu'nn geleneksel pedagojiye ynelik sert eletirisi, iletme ve bilim eiimi ile telafi edici derslere daha fazla yer veren baka ulusal eitim sistemleriy le karlatrldnda Fransa rneinin zglln yanstr. 277

lion 23 j rilerin in raporlarna dair ikincil analizi, szl ve yaz l ifade becerileriyle kendilerini gsteren adaylann ak biim de tercih edildiini ortaya koyuyor (Bourdieu 1 9 8 9 c: 1 9 -4 7 ; Bourdieu ve de Saint Martin 1 9 7 4 ). Bu ulusal snavlar, Fransz eitim sistem indeki en yksek baar dzeyini tem sil etm ek te ve kilisenin, dinin ve toplum sal snfn karlar karsnda dem okratik, sekler ve devlet kontrolndeki eitimin zaferini sim gelem ektedir. Bu snavlar, ilkede dem okratik eitlik ve meritokratik baar gibi idealleri yaysa da, Bourdieu bunlarn pra tikte kltrel adan ayrcalkl olanlara ncelik verdiini g l iddialarla ortaya koyar. Bourdieunn eserlerindeki bir dier izlek de, eitim in, snf sal kkenin etkilerini dolaym lad karm ak yollardr. Bour dieu, eilim deki sem e sreci ile toplumsal sn f yaps arasn da sistem li biim de iliki kurar, fakat bu ilikiyi basit b ir snf sal belirlenim e indirgem ez. Toplum sal sn f gem ii, eitim in farkl aam alarnda farkl biim lerde etkileim e giren karm a k bir etkenler km esinin szgecinden geer. rnein, Bour dieu, eitimin erken aamalarnda snfsal kken ile okul terci hi arasnda kendini gsteren sk korelasyonun, daha ileri aa malarda gevemesini ya da tamamen yok olabilm esini, snfsa! gem iin akademik seicilikle kesim e biim iyle aklar: Sn fa bal olarak perform ansta kendini gsteren farkllama, eiti min ileri aamalarnda keskinliini yitirecektir nk o aama ya kadar gelebilm i altsnf rencileri zaten hayli sekin bir al grubu olutururlar (Bourdieu ve Passeron 1977). Bourdieunn, niversite rencilerine uygulanan bir dil s navnn sonularna ilikin analizi, eilim sistem inin, renci nin bata sahip olduu eitim frsat derecesini ve kltrel ser maye m iktarn ayrt edilir akadem ik niteliklere dntrm esi ni gsterir (Bourdieu, Passeron ve de Saint Martin 1 9 6 5 ; Bour dieu ve Passeron 1977: 7 4 -8 9 ). Kltrel serm aye ve seilm ilik d erecesi, snav so n u larn yorum larken kulland kilit kavramlardr. Hkim sn f kkenli renciler, akadem ik kav
23 Fransa'da lise vc niversitelerde eitim kadrolarna yerlemeyi salayan, b yk rekabetin sz konusu olduu ulusal snav. 278

ram larn tanmndan genel kltr birikimi gerektiren sorulara kadar, kelim e sorularnn tamamnda yksek puan almlardr. ou niversite eitim i alm ebeveynlerinden, toplumsal ola rak en m akbul grlen kltrel etkinlik biim lerini miras alan bu kltrel vrisler, kltrel serm ayelerini yksek akadem ik performansa evirebilm ektedirler. Bu dolaymlama sreci, akadem ik baar gsteren altsnf rencilerde bsbtn belirginlik kazanr: Bu renciler, stsnf rencilerle kyaslandklarnda, kltrel serm aye elde et mek iin okula ok daha fazla bel balamak zorundadrlar. S nava giren az saydaki altsnf renciler, akademik kavramla rn yer ald sorularda stsnf rencilerle ayn puan alrlar, nk bu altsnf renciler zaten ok sk bir elemeden gee bilmi bir akadem ik grubu olutururlar. Eitim in o aamasna kadar gelebilm i altsnf renciler, balangtaki kltrel ser maye aklarn okul temelli bir kltrel sermaye iktisap ederek kapatmlar, bunun iin olaanst entelektel beceri ve kii sel gayret gsterm eleri gerekm i, evlerinde ya da sosyal hayat larnda kendi snflar asndan srad koullara sahip olm u lardr. G elgelelim , bu altsnf renciler, daha kapsaml bir kl trel birikim gerektiren sorularda ayn baary gsterem ezler, nk stsnflara m ensup arkadalarnn sahip olduu k k en lerden yoksundurlar. A ltsnf renciler, akadem ik baar gs terseler bile, kltrel tarzlarnda ar skolastik olm alar ba km ndan, balangtaki kltrel dezavantajlarnn dam gasn dan kurtulamazlar. Bu arada, renciler arasnda en byk grubu oluturan orta snf renciler en dk puan alrlar, nk onlar daha gev ek bir elem eden gem i bir akadem ik grubu olu tu rurlar ve yksek renim e byk yatrm yapmaya yeni yeni balayan bir snfsal evrenin m ensubudurlar. O halde, rencinin per formansnn ve baarsnn, beklentiler, kltrel serm aye ve se'lmilik derecesi arasndaki karmak ilikilerin sonucu oldu u sylenebilir. Dolaysyla, Boud ieu nn yaklam eitim sreleri ile top lumsal tabakalam a arasnda yapsal balar kurar. Toplum sal
27 9

snflar arasndaki eitsizliin ve kltrel sermayenin eitsiz da lm nn makro rntleri, pedagojinin, degerlendinnenin ve mfredatn mikro sreleriyle balantldr.

Toplumsal snflandrma olarak akademik snflandrma


Bourdieu (1 9 8 9 c : 1 9 -9 8 ), ek onom ik ve kltrel serm aye el de etme m cadelesinin yalnzca Fransz yksek renim k u rum lan arasnda toplum sal farkllama yaratmakla kalm ad n, Franszlarn zihniyetini de yaplandrdn ve farkllatr dn savunur. Eitim sistem i, toplumsal ayrmlar pekitiren, ok yaygn biim de kullanlan bir bilisel snflandrm a siste mini telkin eder. Bourdieu'ye gre bu, eitim in en sinsi ile vidir. D rkheim ile M ausstan (1 9 6 3 ) devirdii bu tem el te zi, kurumsal yaplar ile bireylere telkin ettikleri bilisel yatkn lklar arasnda kkl ama fark edilmeyen bir ba olduunu sa vunmak iin kullanr. Bu tantlamay ilkel halklarn toplum sal ve mitsel dnyalaryla snrlandrm ak yerine, kendi evresi, yani modern Fransz akadem isi iin de kullanr. Ulusal dzeyde yksek rekabetin sz konusu olduu bir s nava (laurats d C oncou rs g en eral) giren baarl lise renci adaylaryla ilgili bir.in cem eled e, Bourdieu (1 9 8 9 c : 1 9 -4 7 ) bu tr adaylarn eitli akadem ik disiplinlerde baar kazanm ak iin gereken entelektel vasflar belirtm ek zere kullandkla r kategorilerin, hem adaylarn kendilerine hem de snav ya panlarn onlara atfettikleri niteliklere tekabl ettiini ortaya karr. renciler de snav yapanlar da, edebiyatta, dilde, felse fede ve m atem atikte baary doutan yetenee balama eilimindeyken, corafya ve tabiaL bilim lerinde baar iin daha zi yade sk almay zikrederler. Flatla Bourdieu (s. 3 1 ), hem rencilerin hem de retm enlerin eitli akademik disiplinlerde baary farkllatrm ak iin kullandklar bir dizi ikili kartlk tespit eder: parlak/snk, yetenekli/hrsl, sekin/baya, geli mi/akademik, beli/anlalmaz, zgn/sradan, ince/kaba gibi. Bu ikilikler, temelde yatan iki ideal tip akadem ik baarya iaret
280

eder: En ok deer atfedilen baar tipi, bireysel yetenee bal karizm atik niteliklerden mrekkep bir imge artrr, dieriy se baarnn sk alm a ve kararllkla elde edildiini ima eder. G elgelelim , Bourdieu (s. 3 3 ) farkl d isip lin ler iin gzlenen farkl baar tem sillerinin, toplumsal kkenlerle ve miras aln m kltrel serm aye miktaryla koutluk gsterdiini de kefe der. Edebiyat, dil, felsefe ve matematik okuyan renciler ar lkl olarak stsnf kkenlidir; baary bireysel yetenek ere vesinde tanm lam alar, aslnda, miras aldklar kltrel serm a yeye bal stnlklerini yanstm aktadr. D olaysyla, Fransz akademilerindeki baar tem silleri, st rtlm toplum sal s nf ayrm larn ifade eder. Bu ikili skolastik snflandrm a bi im leri, D urkheim ile M aussun ilkel snflandrm a biim le ri" olarak adlandrdklar eye benzer bir ilev grr: Toplum sal sn f yapsyla benzeik bir iliki iinde olan, disiplin ve se viyeye gre ayrm a gibi kurum sal yaplarn iselletirilm esini temsil ederler (s. 4 9 ). Akademik m eritokrasi, aristokrasinin bir biim idir. Kkleri, miras alnm kltrel stnlklerin zerini rten, bireyin doal hak ve yetileri anlayna dayanr. Bourdieu, bilisel kutuplarn Fransz eitim sistem indeki ku rumsal seviye hiyerarisine kout olduu, dolaysyla ek o n o mik ve kltrel serm aye edinm e mcadelesinde yerleikleen temel eitsizlikleri yanstt iddiasyla bu analizi geniletir. r nein, yksek sermayeye sahip rencileri deviren okullar ile daha az serm ayesi olan rencileri alan okullar arasndaki ay rm, kafa emei ile kol emei ya da kavramsal iler ile uygula mal iler arasndaki daha bildik ayrmlarn kurumsal tem elini oluturur; bu ayrmlar yksek kademe yneticileri orta kademe yn eticilerd en , m hendisleri teknisyenlerden ayrr. Dahas, kltrel sermaye/ekonomik sermaye kartl, bilgiye, bilim e ve kltre kar saf ynelim ile uygulama amal ynelim ara sndaki kavramsal ayrm n kurumsal temeli haline gelir. Bour dieu (19 8 4 a : 3 8 7 ) yle yazar:
Eitim sistem i, ki kendisi de toplum sal dnyann hiyerarileri ni dnm b ir biim alm da yeniden reten nesneleiriim i
281

bir snflandrm a sistem i olan kurum sallam b ir snrlandr cdr, toplum sal tabakalara tekabl eden seviye" ad altndaki blnm eleri ve ilanihaye toplum sal ayrm lar yanstan uzm an lklar ve disiplinleriyle (kuram ile praik, kavram ile icra ara snd aki k artlk g ib i), toplum sal snfland rm alar akadem ik snflandrm alara d n t r r - stelik bunu her bakm dan ta rafsz g r n erek yapar. B ylece, gerekte salt tek n ik , dolay syla ksm ve tek tarafl o lan, ama btnsel, doada tem elle nen hiyerarilerm iesine d eneyim lenen hiyerarileri yerleti rir, yle ki toplum sal deer k iisel" deerle, skolastik saygn lk nsan haysiyetle zdeletirilm eye balanr.

Yani Bourdieu, eilim k uru m larnn , teknik tarafszlk g rnts altnda, m evcut toplumsal snflandrm alar onaylayan ilkel entelektel snflandrm alar telkin eden devasa bir bili sel m ak in e olarak ilediini iddia eder (1 9 8 9 c : 5 1 -8 1 ).24 Bu sre rtk bir dzeyde kalr ve farkna varlmaz. in asl, s re zaten ancak byle rtk biim de ileyebilir, nk bu gizli ilevle ilgili yaygn bir farkndalk olsa sistem ilem ez hale ge lirdi. Basit bir ii ocuusun" ya da kaba sabasn gibi, aka demik kltrde kabul edilemez saylan sosyal ve kiisel aa lamalar, doru, ama o kadar, slup yok ya da vasat bir a lm a gibi rtm ece ifadelerle akademik yarg kisvesine brn drlerek yanl tannm biim ler altnda gayet gzel ifade edilir (Bourdieu 1989c: 6 1 ). Eitimin snflandrm a ilevfrm erulatrm a ileviyle desteklenir. O kullar toplumsal ayrmlar, akadem ik ayrm kisvesinde oluturarak kutsar (Bourdieu ve Passeron 1 9 7 7 ). Aktrler, bu snflandrm alarn akadem ik o l duuna inandklar iin, toplumsal sonularnn tam anlam y la farkna varmakszn bunlar meru etiketler olarak kullanr lar. Sosyallem e araclyla bunlar, aktrlerin bilin li olarak
24 Bourdien bu iddias, Meycr'n (1970. 1977) okullarn bcra etkisi" ko nusundaki grleriyle bir lde rmcktedir; Mcycr, toplumun genelin de haklan, sorumluluklan, rolleri tanmlamak ve datmak sureliyle eitimin toplumsal yap zerinde yaratt kurumsal etkiyi vurgular. Bourdieu de Me yer de. savlarm gelitirmek zere Durkheim'dan yararlanmlardr, ama Bordicu eitimin kurumsallatrma srecinin toplumun genelinde yaratt bili sel ve toplumsal tabakalama etkilerini daha fazla vurgular. 282

dnm eksizin praik biim de kullandklar pratik aralar ola rak iselletirilm ilerdir. Oysa akademik yarglar, ayn zam an da, toplumsal sn f ayrm larn onaylayan toplum sal yarglardr.

Elit formasyonu ve kutsanmas olarak teknik eitim


Bourdieu, akadem ik adan seici gran des eco/elerin sunduu profesyonel eitim in, sadece teknik bilgi ve beceri deil, bun lardan daha nem li olan bir stat kltr de kazandrdn sa vunur.25 Eitim le ilgili teknik/ilevsel grleri sert biim de eletirir ve elit eitim in ritel ve simgesel ynlerini vurgulamak iin D urkheim m din sosyolojisinden ciddi lde yararlanr. Hatla Bourdieu (1 9 8 9 c : 164) m odem sekler eitim kuram la r ile din arasnda ak bir analoji kurar: Aslnda okul, Durkheim c anlamda bir din! kertedir diye yazar. Bourdieunn bu rada kastettii, Fransz gran des (Volelerinin bir toplumsal eliti seip ayrmas ve seilm ilere genelde kutsal varlklara atfedi len tm zellikleri ihsan etmesidir. Bu okullar, m odern Fran sadaki iktidar m evkileri iin bir nevi sekler ruhban snf ya ratr - Bourdieu buna devlet soylular diyor. Bu stat k lt r, elit g randes eco le ler ile dier tm yksek renim kuram la r arasnda bir tr kutsal/baya kartl yaratarak, daha n ce incelediim iz kurum lar aras seviyelendirme sistem ini m e rulatrr. Bu sekler ve teknik okullar, ritfele ve trene daya nan youn bir sosyallem e sreci araclyla, bir iktidar elitini seip kutsallatrr. M odern Fransada tekn o k atik liderlii ta nmlayan yar dinsel nitelikleri haiz yeni bir tr sek ler tarikat yaratrlar.26 Bourdieu ( 1 0 1 -1 8 1 ), Fransz elit eitim inin kutsallatrc ynn, Fransz lise eitim inde gran d e c o le lere ynlendiren
25 Bu sav, Randall Collins'in (1970) iddiasn hatrlatmaktadr: Collins de Bourdicu gibi Webcr'in eitimin toplumdaki rolyle ilgili grlerinden ok yarar lanmtr. 26 Fransz Devriminin cn nemli mirasnn, dinin yrngesinden kurtulmu z gr, kamusal ve sekler eilim kurumlan yaratmak olduu hatrlanacak olur sa, Bourdieu'nn Durkheim'n din sosyolojisinin terimlerine bavurmasndaki kkrtc etki daha iyi anlalr. 28 3

son derece rekabeti seviye snfn temsil eden class p r ep a a to iresdaki sosyallem e deneyim lerine bakarak belgeler.27 Bourdieu, Fransz class p r e p a r a o ir e s la n n m , Britanyadaki zel yat l okullara ve ABDdeki zel kolej hazrlk okullarna benzer bi rer total kurum olduunu dnr.28 C lass p rfy a ra to ire' lardaki sosyalleme, dev bir kutsama ayini gibidir. Hem fiziksel hem de manev altrm alar, rencilere, bakalarn kontrol et meye hazrlanmalar iin kendilerini kontrol etmeyi reten bir ilecilik kltrn alar. Btn faaliyetler, karizm atik bir sala hiyet vasfn besleyecek niteliktedir. rencilerin sosyal ve en telektel hayat, toplumsal trdelii, ortak bir kltr ve sala hiyet duygusunu, ortak bir simgesel sermayeyi tevik eden s k bir dzene tbidir. A ncak, Bourdieuye gre, gndelik hayatn sk bir dzene tbi olmasndan daha nem li olan olgu, sk dzene tbi bir en telektel habitus yaralan pedagojidir. Durmadan rekabete da yal snavlara hazrlanlm as, (beer bilim alanlarnda bile) z gn m etinlerden ziyade ders kitaplarnn kullanlm as, prob lem k m elerinin ve d zenli altrm alarn fazlal, progra mn hzl ilerlem esi ve rekabeti ortam , kllre ve en telekt el almaya ynelik arasal, pragmatik ve dar hesaplara daya l bir yaklam yaratr. Bu pragmatik yaklam, aratrmay te vik edebilecek eletirel bak beslem ek yerine, rencileri sa dece snavlarda ilerin e yarayacak eylerle ilgilenm eye sevk eder. Bourdieu, devletin ve ekonom inin mstakbel profesyonel yneticileri iin faydal olabilecek bu yaklam n, eitm en ve aratrm ac yetitirm ede nem li olan derinlem esine entelektel sorgulamaya ynelik ilgiyi tevik etmediini gzlemler. O hal
27 Bourdieu gzlemlerini anketlerden, hem rencilerle hem de retim grevli leriyle yaplan grmelerden ve class preparaoire mezunlarnn yazl ifadele rinden derlenen kapsaml verilere dayandrr. 28 Total kurum" kavram Goffman'a aittir (1961). Bourdieu'nn sosyalleme deneyimine dair analizleri. Cookson ile Persell'i (1985) ABD'dek elit yat l okullar konu alan almalarnda tarif ettikleri mekanizmalarn ounun Fransz chss prCparatoirc'lannda da aynen geerli olduunu ortaya koyuyor. Fakat Bourdieu Fransz class prpnrutoirelanndaki trdeletirici deneyimleri vurgularken, Cookson ile Persell yatl okullardaki eitli sapma ve yabancla ma biimleri zerinde dururlar. 284

de, paradoksal biim de, akadem ik adan en sekin gruba m en sup olan renciler, aratrmay veya entelektel geliimi bal bana bir ama olarak tevik etm eyecek biim de dzenlenm i bir akadem ik ortamda bulurlar kendilerini. Grand to le ler, rencilere rekabet kltr kazandrr, eletirel dncenin te vik edildii bir kltr deil.

Eitim alannn greli zerklii


Bourdieunn eserlerindeki bir dier kilit izlek, eitim ku ram larnn toplumda daha lazla belirleyicilii olan kuram lara ek lenmi ilaveler olm akla kalmad savdr. 6. Blm de belirtti im gibi, Bourdieu kltr alanlarnn dsal karlar karsnda greli zerklie sahip olduundan bahseder. Eitim sistem i, ekonom i ve toplum sal sn f yaps arasndaki karm ak ilikiler zerine dnm ek iin greli zerklik kavramndan yararlanr (Bourdieu ve Passeron 1977: 1 7 7 -1 7 8 ). G reli zerklik m ant araclyla, eitim sistem inin toplumsal muhafaza ynn deki dsal ilev ini yerine getirebildiini dnr. Eitim sistem inin greli zerklii, ayr bir stat kltr ve kendine zg kuram sal ve m eslek karlar gelitirm e kabiliye tini ifade eder; bunlar, em ek piyasasnn taleplerinden veya h kim snfn karlarndan hatr saylr derecede farkl olabilir. Bourdieu, eitim sistem inin kendi dndaki kuram lar karsn daki greli zerkliini, kendim yeniden retm e kabiliyetinden ve sk olastik serm ayenin deerinin korunm asnd aki k a rn dan elde ettiini vurgular. D urkheim a atfla, eitim sistem inde gzlemlenen srad tarihsel srekliliin ve istikrarn, liderleri ni kendi iinden devirebilm e kabiliyetine dayandna dikkat eker;29 bu zellii bakm ndan eitim sistem i, i dnyasndan veya devletten ziyade kilisenin yaplanmasn andrr (Bourdieu ve Passeron 1977: 1 9 5 -1 9 8 ). Eilim sistem i, eitim in persone li devirme, yetitirm e ve terfi ettirm edeki fiil tekeli sayesinde,
29 Durkheima atf, onun pek bilinmeyen, ama belki de eilim sosyolojisi alann daki en nemli almasna yneliktir: The Evolution o j Educational Thought (1977). 285

programlarn ve faaliyetlerini, kendini idame ettirm eye yne lik zgl ihtiyalarna gre uyarlayabilir. rnein, geleneksel Fransz niversitelerinde hm anist bir kltrel gelenein ku aklar arasnda aktarlm as, daha yakn tarihlerde sanayilem e nin tevik ettii faydac bilgiye odaklanan yaklam n am ala rna ters dmektedir. Kukusuz bu, iyi eitimli Franszlar ara snda anti-k ap italisi tavrlarn hkim olm asndaki nem li et kenlerden biridir. Ayrca, Fransadaki akademi alanlarnn, devlet planlam aclarnn eitim programn i dnyasnn pra tik ihtiyalar dorultusunda ekillendirm e giriim lerine kar ciddi bir direni gsterm elerininin nedeni de budr. Bilgi nin, meslek ve kurumsal karlarn bu ekilde ierde retilm e si, eitim sistem inin devlet kontrol ve i dnyasnn basklar karsndaki greli zerkliinin tem elini oluturur. Bourdieunn, greli zerklie sahip eitim sistem i fikri, egitim -toplum ilikilerinde sn f hkim iyetine ynelik teknik-ilevsel veya arasal g r ler karsnda iyi bir a ltern a tiftir.30 Kendini idame ettirm e ynndeki rgtsel eilime, isel emek piyayasna ve m eritokratik ideolojinin kurumsal tem eline dik kat eken Bourdieu, isabetli b ir biim de, eitim sistem inin d sal talepleri dolaymladn savunur. Ancak, greli zerklik fikri zerkliin yan sra bamll da ima eder. Kavram, sistem in dardan taleplere direnm e g cn vurguluyor olabilir. Hatta Bourdieu, Fransz retm enle rinin, devlet teknokratlarnn Fransz liselerini ve yksek re nimini m odernletirm e ve i dnyas ile ileri teknolojinin ihti yalarna gre ekillendirm e giriim lerine nasl direndiklerini ele alrken kavramn bu ynn vurgular (Bourdieu, Boltanski ve Maldidier 1971). Kurumsal ve meslek karlar-tnjortaya k tn ve bunlarn, belli bir dereceye kadar, dardan gelen da yatmalar kendi artlarna uyacak ekilde dntrebildiklerini
30 Clark'n Educating the Expert Society (1962) adl kitab, tcknik-lcvsel gn klasik bir rneidir; Sm ithin Who Rides the Universities? (1974) adl kitab ise. snf hkimiyetine ynelik arasalc bir bak sunar. Bowles ile Cinli'nin Scl1lig in Capitalist American (1976) adl eserlerinde, snf ile okul arasndaki ili? kilere dair yapsalc bir yaklam vardr, burada da snf karlar karsnda ku rumsal zerklie pek yer yoktur. 286

doru biim de kavrar - insan sermayesi kuramlarnda ve ou radikal kuramda eksik olan bir yaklam dr bu. G elgelelim kav ramdaki vurgu, eitim in toplumsal yapyla m yoksa em ek pi yasas ve devletle mi ilikisini ele aldna gre deiir. Ayrca, Bourdieunn analizinde, em ek piyasas karsndaki zerkliin derecesi eitim tipine ve emek piyasasnn tipine g re deiir. rnein, meslek eitim vasfl kol emei piyasasn da ie girmeye ve performansa ynelikken, beyaz yakal iler ile bilim ve sanat programlan arasnda bu lde bir mtekabiliyet yokLur. Dahas, Bourdieunn analizinde grandcs tc o le 'ler ile elit mevkiler arasndaki uyum, meslek eilim ya da bilim ve sanat programlar iin olduundan ok daha yksektir. Greli zerk lik kavram bu farkllktan yeterince yanstmamaktadr. Greli zerklik fikri Fransz eitim sistem indeki nem li bir tarihsel gelimeyi ortaya koysa da, deiimin kendisini akla ma noktasnda yeterli deildir. Bourdieunn bu kavramdan en iyi yararland yer, Fransada geleneksel olarak klasiklere ar lk veren liselerin ve yksek retim kurum larnn, sanayile m enin ihtiyalaryla daha uyumlu olan bilgi ve b eceri od ak l m fredat deiikliklerine direnm elerinden bahsettii yerdir. Yine de, getiim iz otuz ylda, Fransz lise eitim inin yksek seviye snflarnda m atem atik ile m odem yabanc dillere veri len nem in ve m eslek program larn artm as, eitim program larnn m odern teknolojik ihtiyalara daha fazla uyarlandm dndryor. Bourdieunn bu terimi kullanm a biim i, eitim kurum larnn zerklii hangi koullar altnda ve ne dereceye kadar ka zanabileceini, bu zerkliin snrlarn ve nasl deiebilece ini belirlem esine imkn vermez. Ancak, tabakalam bir ei tim sistem i ile blnm b ir em ek piyasas arasndaki karm a k iliki hakknda daha derinlem esine bir kavray gelitirm ek isteniyorsa, bu sorularn cevab nem lidir. G reli zerklik teri mi Bourdieuye kavramsal manevra alan kazandrr, am a am pi rik kesinlikten feragat etm ek pahasna. Bourdieu, eilim sistem inin greli zerkliinden, devlet g dm ndeki reform lar engellem e gc balam nda sz eder.
287

Politikalarda ngrlen hedefler ile fiili so n u lar arasndaki ilikinin, birbirinden farkl kurumsal ve meslek karlarla dolaymland dncesi yeni deildir, ama eletirel eitim ku ram larnn ounda gz ard edilir. Ancak u da var: ret m enlerin, okul id arecilerinin ve devlet yn eticilerin in k ar lar, belirli koullar altnda ve belirli m eselelerde pekl rtebilir - mesela, renci yardmlarna daha fazla devlet kayna ayrlmas, ek bilim tesislerinin ina edilmesi, beeri bilim ler alannda daha fazla eitim verilm esi gibi.31 Bourdieu bu tr r nekleri incelem ez. Eitim ku ru m lan ile devleL organlar ara sndaki ilikinin btn ynleriyle deerlendirilm esi, bu tr k o ullanl deerlendirilm esini de gerektirecektir. Dahas, eitim de reform politikalarnn da bu balamda incelenm esi, aktrle rin, kurumun ve ihtilaf konusu olan hedeflerin deerlendiril mesi gerekir. Greli zerklik zerindeki vurgusu yznden Bourdieu ei tim sistem inin devletle ve rgtl kar gruplaryla ilikisini laykyla analiz edemez. Oysa eitimde planlama ve politika be lirleme ilevleri, greli zerklie sahip retm enler ve profesr lerden ziyade devlet grevlileri tarafndan yerine getirilir. Da has, em eki rgtlenm eleri ve retm en sendikalar nem li bask gruplan olabilirler. A ynca, son otuz ylda mfradata bi limsel ve i dnyasna ynelik eitim in artm asndan da gr lecei zere (lsam berg-Jam ati ve Segre 1 9 7 1 ), Fransada bile i evrelerinin karlar niversitelere nfuz edebilm itir. Bour dieu, analizinde kltr kurum lannn zerkliini vurgularken, bu etkenleri hafife almaktadr. Bourdieu eitim alannn zerkliinin ya hep ya h i duru mundan ziyade bir derece meselesi olduunu dnd iin, Fransa zerine alm as farkl lkeler arasnda karlatrm a yapmaya ak tr. zellik le ulusal dzeydeki fark llk la r gz nne alndnda, m odelin bir lde deitirilm esi gerekli i grlm ektedir. rnein Am erikan niversiteleri; aratrm a
31 rnein Doughertynin (1994) gsterdii zere, yksek okul Icommunity col lege] yneticileri, i dnyasnn ve devletin karlarn kollayan politikalarda kendi kurumsal karlarnn da gzetildiini dnrler. 288

fonlar, renci kaytlar ve mezun ilikileri gibi ekonom ik karlarla fazlasyla snrlanm durumdadr. Aratrm a fonlar nn ve burslarn tahsisinde, zaman zaman akadem ik personelin grlerinin ifadesinde siyas nfuzun sk sk etkili olduu g rlr. En azndan ABD rneine bakldnda, akadem ik alan ile ekonom ik ve siyas alanlar arasndaki ilikide, Bourdieunn Fransa iin izdii tablodakinden daha fazla etkileim ve daha az zerklik olduu sylenebilir.

Eitim, yeniden retim ve deiim


Bu son ksmda, Bourdieunn eitim e ve toplum sal deiime nasl baktn ve bu nem li konuyla ilgili dncelerine ynel tilen eletirileri ele alacam.

Eitimin yaygnlatrlmas: Snfsal yeniden retim stratejileri 7. Blm de, Bourdieunn ada sn f yapsnn dinam ik lerini analiz ederken, toplumsal dzendeki konum larn koru mak veya ykseltm ek iin rekabet eden bireylerin ve ailelerin uygulad serm aye yatrm stratejilerinden yola ktn be lirtm itim . Bourdieu (Bourdieu ve Bollanski 1977: .198), kinci Dnya Sava sonrasnda Fransz eitim sistem inin yaygnla masn, toplumsal snflarn yeniden retim stratejileri ere vesinde analiz eder: Bu erevede, orta ve hkim sn f gruplar bilinli veya bilinsiz olarak, serm ayelerini saklam ak veya ar trmak suretiyle sn f ilikileri yapsndaki konum larn koru maya veya ykseltm eye alrlar. Bireyler ve gruplar, serm a ye stoklann muhafaza ederek, glendirerek veya dntre rek, toplum sal hiyerari ierisindeki konum larn korur veya ykseltirler. Farkl sn f gruplan, tabakalama dzenindeki konum larn korum ak veya ykseltm ek iin farkl eitsel yatrm stratejile rine bavurur. O rta sn f gruplan (rnein esnaflar), form el va sflara giderek daha fazla arlk veren bir i piyasasnda ekon o
289

mik gvence elde etm ek iin yksek renime yatrm yapma ya ik in ci Dnya Savandan sonra baladlar. G eleneksel ola rak dk miktarda kltrel sermayeye sahip olan bu gruplar, giderek yaygnlaan niversitelere yatrm yaptlar. Beer bi lim ler zerindeki vurgu ve yeterli kltrel serm aye m iras al mam rencileri zorlayan eitim yntem leri karsnda hs rana urayan bu sn f gruplan, eitim programlarnda ve yn tem lerinde, giderek daha da profesyonelleen i piyasasna uy gun decek faydal bilgi ve becerileri kazandrmay hedefleyen deiiklikler talep ettiler. kinci strateji tr, geleneksel olarak eitime yatrm yapan, dolaysyla hatr say lr m iktarda kltrel serm ayeye sahip olan entelektel elitlerin bavurduu stratejidir. Bu hkim s n f kesim i, Fransada retim yelerinin, yazarlarn ve sanat larn kuaklar boyu yeniden retilm esini salamtr. Fransada hm anist gelenein temel taycs olan, kltrel adan elit bu grup, kltrel sermayesini deer kaybndan korumaya al r; akademik koullarn, em ek piyasasnn deien vasf talep leri dorultusunda esnetilm esine direnir. Bu varlkl kltrel kapitalistler, beer bilim eitim inin erdem lerini hararetle sa vunur, niversitelerin eitim program larnda m eslek eilime arlk verecek reform lara kar k ar ve niversitenin tam a myla zerk olmas gerektiini savunurlar. ocuklarn gm n des e c o l? lere, zellikle lise ve niversiteler iin retm en y etiti ren, yksek prestijli ve hayli seici bir okul olan Ecole Norm a le Superieuree ynlendirirler. Dier hkim sn f kesim leri, iktidara ve ayrcala dayal ko num larn korum ak iin farkl stratejilere bavururlar. Eitlik ynndeki dem okratik idealler ve yeni idar/hukuk snrlam a lar karsnda, ekonom ik serveti ve iktidar ylece miras almak giderek zorlam tr. E konom ik serm aye bakm ndan zengin olm akla birlikte kltrel sermayeleri nispeten az olan, byk i sahipleri, aile irketi olgusunun yok olm asna karlk, ocuk larnn akademik eitim alm asn salayarak ekonom ik serma yelerini kltrel sermayeye tahvil etm e yoluna gitm ilerdir. Bu eitim , Fransadaki byk irketlerde yksek kademe yne
290

ticilik m evkilerine rahatlkla ve meru biim de g eleb ilm eleri ni salar (Bourdieu 1989c: 371-48.1; Bourdieu ve de Sain t M ar tin 1 9 7 8). te yandan, doktorlar ve avukatlar gibi, hem klt rel hem ekonom ik serm aye bakm ndan hayli zengin olanlar, bu yksek m evkiler iin yrtlen rekabette geri kalm am ak ve konumlarn baarnn tadn yeni alan orta sn f sonradan gr melere kaptrm am ak iin, kltrel sermaye birikim lerin i artr ma yoluna gitm ilerdir. M ezunlarm dorudan devlet idaresin de ve byk irketlerd e yksek m evkilere ynlend iren Ecole Polytechnique ve E cole N aionale dA dm inislration gibi pres tijli profesyonel okullar, bu iki ayrcalkl sn f kesim i doldur mutur.32 Bourdieunn, farkl sn f gruplarnn eitim e y n elik farkl ve ou zaman birbiriyle elien yatrm stratejilerine dair ana lizi, herkesin eilim den beklentisinin ayn olm adn gsteri yor. Bourdieu, akadem ik vasflara ynelik artan taleb in , em ek piyasasndaki artan vaslllk talebine bir cevap olm akla kalma dn grr. kinci Dnya Sava sonrasnda yksek renim deki yaygnlamay, toplumsal snflarn kltrel ve ekon om ik serm ayelerindeki deiim lere ve iktidar ile ayrcalk konum lar zerindeki atm alara balar.33 Ayrca Bourdieun n analizi, eitime dayal m eriokrasinin yaygnlamasndan en b y k ya rar salayanlarn, M arksistlerin iddia ettii gibi k apitalistler de il, en ok kltrel sermayeye sahip olanlar, yani profesyonel ler olduunu ortaya koyar.

Bourdieu'nn deiim kuram Kim i eletirm en ler, R eprodu ction bata o lm ak z ere B o u r dieunn Fransz eitim sistem ini konu alan ilk alm alarn daki toplum sal yeniden retim vurgusunun, toplum sal kriz ve
32 Bourdieu'nn ( 1988b) belirttii gibi, Fransz gratifies icolcs hiyerarisinde es kiden en tepede yer alan Ecole Normale Suprieure bu elit statsn Ecole Nationale d'Adminisration'a kaptrmtr. 53 Bourdieunn eilimde yaygnlamaya ynelik bak ile Collins'in (1 9 7 1 ) sta t gruplan arasndaki atmaya ilikin aklamas arasnda bariz b ir yaknlk vardr, ikisi de W cbcrdcn esinlenmitir. 291

deiim durumlarna dair yeterli ngr kazandrmadn id dia eder.34 Buradaki g l k, Bourdieunn toplum sal eylemi aklarken habitus kavramna atfettii m erkez rolden kaynak lanmaktadr. Eletirm enleri, Bourdieunn yapsal analizine fa ili de ekledii iddiasna ragmen, habitus kavramnn ister iste mez yapsal belirlenim cilie yol atn savunurlar. Son tahlil de, habitus yenilii ve deiimi aklam akta yetersiz kalr, n k eylemi yatknlklarda iselleirdigi sermaye tiplerine denk den karlara indirger ve sadece bu karlara tekabl eden pratikler retir. Bourdieu, bu eletiriyi kesin olarak reddeder; eserlerinin b tnnn yzeysel ve ksm bir okumasna dayandn, habitus kavramnn yaratc ynn grmezden geldiini, halta yara tclarn profesyonel ideolojisini savunan entelektellerin f keli deilse bile, dmanca tepkileriden ibaret olduunu, habitusun kapal deil deiim sorununu da ieren ak bir kav ram olduunu savu nur (B ou rd ieu ve W acq u an t 1 9 9 2 : 1321 3 7 ).35 Bourdieu, sadece son dnemde, formlasyonlar yzn den kendisinin am belirlenim ci olarak alglanabileceini ka bul eder (Bourdieu ve W acquant 1992: 1 3 2 ).36 Olutuu zgl koullara nesnel biim de uyarlanm, iktisap edilmi bir retici emalar sistem i olarak habitus, sadece bu koullarla tutarl b tn dnceleri, btn a lg la n ve btn eylem leri dourur, baka larn deil satrlarnda (Bourdieu 1977c: 9 5 ), habitus kavram gerekten de belirlenim ci gibi grnmektedir. Yaplar, o yap lar yeniden reten pratikleri douran habitusu retir gibi ba ka baz formlasyonlar da, bu eletirilere hakllk kazandrr.
3-1 rnein bkz. Bcrgcr 1986: Collins 1981a, Connell 1983; DiMaggio 1979; Gar man 1991; Giroux 1983;Jckins 1982, 1992;Joppkc 1986; Prost 1970; Sewell 1992; Sulkuncn 1982; Swartz 1977;Swartz 1981. 35 Wacquant (1992), Bourdieu'nn kendisinin sistemli bir biimde byle bir ku ram oluturmam olmasna ramen, erevesinin bir deiim kuramna uyum salayacak derecede ak olduunu vurgular. 36 Bourdieu (.g.e., 136) yle yazar: "Bu tr yanl yorumlar anlayabiliyorum Yatknlklar da toplumsal olarak belirlendii iin, benim bir anlamda hiperbelirlenimci olduum sylenebilir. Hem konumun hem de yatknlklarn etkile rini dikkate akn analizlerin, hat safhada belirlenimci olduunun dnlebi lecei dorudur." 292

Benim g r m ise, h ab itu su n yapsal o larak b e lirle y ic i bir fikirden ziyade pratikler ile yaplar arasnda dolaym layc bir kavram olduu ynnd e.37 Habitus zaman iinde ve ken di olutuu yapsal koullardan farkl koullar altndaki eitli durumlar kesecek biim de ilediinden, Bourdieunn de sa vunduu gibi, deiim e yer vardr.38 A ncak, Bourdieunn ele tirm enlerinin haklln teslim ettii bir nokta vardr ki, eser lerinin baz yerlerinde de (rnein Bourdieu 1 9 8 9 c: 9 ) bunu vurgular: Yaplar srdrm e eilim i, Bourdieunn sosyalle meye dayal eylem m odelinin tem elinde yatar. Habitus, ken di retildii koullarla tutarl eylemleri yeniden retm e eili m indedir (Bourdieu 1 9 7 7 c: 9 5 ). rnein, Bourdieu (1 9 9 0 b : 6 0 -6 1 ) habitusun kendini krizlerden ve hayat tehditlerden korum ak zere dourduu kanm a straejilerinden bahse der: Byle durumlarda labitus, kendi birikm i bilgisini aibe li hale getirebilecek bilgileri reddetme ve bu tr bilgilere m a ruz kalmaktan kanm a yoluna gider ve birikm i bilgisini pe kitirme ihtim ali olan deneyimleri tercih eder. Kavramn tam merkezinde yer alan yeniden retim eilimi gerekten de gl d r.39 stelik , h abitu su n deiim i aklayam ayaca n o k tasnda eletirm enler teknik adan hakldrlar. A ncak, B our dieunn m odelinin btnne bakldnda, pratiklerin habi tus ile alanlar arasndaki kesimenin sonucu olduu grlr. 6. Blm de belirttiim iz gibi, Bourdieunn eylem kuram , alan fikri hesaba katlm azsa eksik olacaktr, nk alanlar habiusun eilim lerini kendi zgl m antklar erevesinde ekillendirebilir. Yapsal yeniden retim , ancak, labitus kendisini re ten koullara benzer koullar altnda iledii zaman gerekle
37 Bu konutla, habitusu dolaymlayc bir kavram olarak dnen eletirmenlere katlyorum (Harkcr 1984, 1990; Miller ve Branson 1987; Sebiliz 1982; Sulkunen 1982; Thapan 1988; Wacquanl 1992). 38 Baka baz eletirmenler de (Calhon 1993; Powell ve DiMaggio 1991) habi tusun her ihi boyutu ierdiini dnr: hem belirlenimcilii hem de deiim olaslm. 39 Hatta Bourdieu (1986a: 241), hem sermaye hem de labitus kavramnda yeni den retim eilimi olduunu dnr: |Sermaye| kendi var oluunu srekli klmaya |ve! yeniden retime meyleder diye yazar. 293

ir (Bourdieu 19901: 6 3 ). Hatta Bourdieunn (19 7 4 a : 5) habi tus ile alan arasnda var olduunu dnd diyalektik iliki ler erevesinde, farkl durum ortaya kabilir. Frsatlar ile engellerin, habilusun y atknlklarnn ilk defa iselletirildigi koullarla ok benzer olduu durumlarda, habitus mevcut ya plara tekabl eden pratikler retmeye m eyledecektir. Bu, top lumsal yeniden retim anlam na gelir. Alanlardaki frsatlar ile engellerin tedricen deitii durumlarda, habitus uyarlanmaya m eyleder, ancak belli lde bir uyum suzluk" da ba gste recektir. Bourdieu, habitusun histerezinden bahsederken bu durumlar dnr. Habitus uyarlanabilen bir m ekanizm a ol sa da, m evcut durumlara her zaman gemi deneyim ler ere vesinde bakar. Deiim, geleneksel stratejiler yeni fenom enler le ilikili olarak kullanldnda devreye girer.40 Yeni durumlar ile habitusun olutuu durum lar arasndaki uyumazlklar faz la olm adnda, yaplarda sadece tedric bir deiim gerekle ir. Bourdieunn analizinde bu uyarlanma srecinin hz, alan da igal edilen yere ve serm aye m iktar ile yapsna bal ola rak deimektedir. rnein, Fransz orta snf aileleri, 1950ler ile 1960larda yksek renim de artan frsatlardan yararlanma konusunda ii snf ailelerinden daha hzl davranmlardr. Ama uyumsuzluun daha fazla olduu durumlarda, daha hz l uyarlanma yaanabilir. Frsat yaplarnda keskin ve ani de iim yaandndaysa, habitusun beklentileri karlanm az ve toplumsal kriz potansiyeli ortaya kar. Bourdieu yle yazar:
[Kriz durum larnda,] ken dilerin i ve birbirlerini yeniden re ten nesnel frsatlar ile znel em eller arasndaki d iyalektik kebilir. Her ey una iaret ediyor: znel em ellerle ilikili ola rak nesnel frsatla rd a yaanan ani bir d, ezilen snflarn da ha nce hkim sn f am alarna gsterdii rt k kabullenm ede krlm aya yol aabilir ve bylece gerek anlam da k o le k tif bir eylem in am alarn icat etm eyi ya da dayatmay olanakl hale getirebilir (Bourdieu ve Passeron 1979: 9 7 ).

40 Geleneksel bir loplumda bu lip bir deiimin arpc bir rnei iin bkz. Sablins 1981. 294

Bu nc durumda, yeniden retimin yerini teslim iyet ve ya isyan alr. O halde, Bourd ieunn eylem le ilgili genel gr leri, artk mevcut frsatlarn ilksel sosyallemede iselletirilen bek len ti lere tekabl etmedii durumlar gz nne alm asna da imkn vermektedir. Bu tr durum lar habitusu uyarlanmaya dayal ol mayan davran biim leri yaratmaya sevk eder. D eiim in kay na. habitus ile yaplar arasndaki, tam bir uyumun sz konu su olm ad k a rla m a la rd a yatar. Bu gzlem e ram en, Bourdieu bu kavram genelde ou eylemin uyarlanmaya dayal ni teliini ve bunun sonucu olarak ortaya kan toplum sal yeni den retim sonucunu vurgulamak zere kullanr. Habitus ile alan arasndaki bu uyum suzluu, deiimi douracak yapsal elikilerden ziyade, yapsal gecikm e veya eksik sen kron izas yon erevesinde deerlendirir (Bourdieu ve B oltan ski 1 981: 9 6 ). Bourdieunn eserlerinde sreksizlie ve uyarlanmaya yer vardr, elikiye ve devrime deil.

Mays 1968: Yapsal bir tarih Toplum sal deiim , nem li bir m eseledir ve Bourdieu bu nu en ayrntl biim de, Fransadaki Mays 1 9 6 8 krizine dair yapsal bir tarih nerdii H om o A cadem icus adl eserinde ele alr. Toplum sal yeniden retim mant beklentiler ile frsatlar arasnda sk bir uyumu ima ediyorsa, toplum sal kriz olaslk lar da beklentiler ile fiil dller arasnda ciddi bir uyum suz luk ortaya ktnda kendini g sterecektir. B ourdieu, M ays 1968 olaylarna, Fransz toplum unda eilim vasflarnn gide rek nem kazanm asndan kaynaklanan engellenm i beklentile rin aa vurulmas olarak bakar. Fransz toplum unda diplomaya dayal sistem in hzla yaygn lam as, alanda b ek len tiler ile dller arasnda uyum suz luk yaanmasna yol at: niversite kariyer sistem i, rencile rin planlar ve kol emei alanlarnda. Bourdieu, 1960 lar n ce sinde -y a n i eitim in hzla yaygnlat d n em d e- Fransada ki yksek renim sistem inde retm enler ile ren ciler ara
295

snda yksek dzeyde bir ahenk olduunu, nk her iki kesi min de har saylr miktarda kltrel sermayeye sahip olduu nu ve hayli sekin sosyal gruplan temsil ettiklerini savunur. Bu dnem de iki kesim in habitusu ortaktr. Ancak, eitim de yay gnlama bu geleneksel ahengi tem elinden sarsar, her iki taraf iin de beklentiler ile dller arasnda uurum yaratr. niver sitelerdeki geleneksel kariyer sistem i (atamalara ve uzun sre li hazrla dayanan himaye sistem i), ok snrl olan st kade me mevkilere hzla ykselm e ynnde daha yksek beklentile re sahip alt kademe personelin saysnn artmasyla alt st olur. retm enler, saylar giderek artan, eskiden doal varsaydk lar kltrel altyapya sahip olm ayan, daha az sekin orta s n f rencilerle kar karya kalrlar. Orta sn f renciler de. niversitenin arlk verdii hm anist ve skolastik eitim in, dar bir emek piyasasnda rekabet etm ek iin ihtiya duydukla r pratik becerileri kazandrma ihtim alinin dk olduunu g rrler. niversite m ezunlarnn saysnn artmas, yksek mev kili ilere girmenin gvencesi olarak baktklar niversite dip lomasnn deerini drr. Dahas Fransz niversiteleri, rencilerin beklentilerini, iyi i im knlarnn.snrl olduu ger ek koullara uyarlayacak elem e, veya engellem e" m ekaniz malarn hayata geirem ez. Son olarak, kol em ekileri, tam da m eslek eilim sonucunda becerilerini artrdklar bir dnem de, em ek piyasasnda el becerilerine ynelik talebin azaldn grerek hsrana uramlardr. Beklentilerde yaanan bu fark l krizlerin bir araya gelm esi, Bourdieuye gre Mays olaylarna yol aan temel yapsal etkenleri temsil etm ektedir. Bourdieunn, Fransadaki Mays 1968 olaylarna ilikin ana lizini baka lkelerdeki renci hareketleriyle karlatrm ak gerekiyor. rnein bu aklam a ABDye pek uym am aktadr. Fransz renci harekelinden farkl olarak, 1 9 6 8 cleki Am eri kan renci hareketinin ncesinde meslek frsatlarnda "ani bir d yaanm am t. B ilakis, bu dnem de i olanaklar art a gem ili. Ayrca, Bourdieu, M ays 1 9 6 8 e dair niversite alanna da yanan analizinde, bu olaylarn toplum sal hareket ve rgth296

lk boyutlar hakknda tek kelim e etm ez.41 Bu analizden, V i etnam Savann harekete geirici etkisi, baka lkelerdeki renci hareketleri gibi, uluslararas dzeydeki olas etkilenm ele re dair ufuk ac bir aklam a karsam ak da m m kn deil dir. Bourdieu her ne kadar sava sonras ekonom ide yaanan daha gen i apl d eiim lerin 1 9 6 8 d eki toplum sal krize ze min hazrladn kabul etse de, bu ekonom ik deiim lere ana lizinde dorudan yer vermez. Bourdieu analitik ve m etodolojik olarak, d etkenlerin, Fransz niversitesi gibi kltrel alanla rn isel mantyla nasl szgeten geirilip dolaym landna odaklanr. Bourdieunn alan yaklam na gre, alanlar zerklik kazan dka d etkenleri kendi i m antklarna gre yeniden tercm e ederler; dolaysyla an alitik adan alanlarn isel yapsna ve dinam iklerine ncelik verilir. Bourdieuye gre M ays 1 9 6 8 in en nem li zellikleri F ran sz niversite sistem inin ierisin d e aranm aldr. Dahas, Fransz yksek renim sistem i ierisin de krizin yeri olarak sanat ve edebiyat fakltelerini saplar - sa va sonras eitimde yaygnlamann en ok yaand, akade mik elem enin en dk olduu, em ek piyasalaryla ban en zayf olduu faklteler. K ontenjann dk, elem enin yksek, m ezuniyet sonras iyi i im knlarnn kesin olduu alanlarda, 1968 olaylar pek sarsnt yaram am tr. N itekim , Ecole Pol ytechnique ve Ecole N ationale dAdm inistration bata olm ak zere, g ra n d es t c o le lerde durum byledir. Bu k artlk ufuk a c o lab ilir, am a paradoksal b iim d e, eitim d e y ayg n la ma politikasnn, renci ve personel saysndaki artn, kriz le, Bourdieunn analizinde kabul ettiinden daha fazla iliki si olabileceine iaret etm ekledir. Bourdieu gran des ecolelerde de personelin istihdam nda ve terfisinde himaye sistem inin ge erli olduunu belirtir. A ncak, bu sistem krizden etkilenm ez nk kurum genilem em iiir. Dahas, bu elit okullar Fransz emek piyasasnn elit sektrleriyle sk ilikilere sahiptir. Dola ysyla, farkl tipteki eitim kurum lan arasndaki yapsal balar
Fransa'da Mays 1968'in toplumsal hareket perspektifinden deerlendirilmesi

iin bkz. Touraine 1968. 297

ve Fransadaki siyasal iktisat, Mays 1968 deneyim lerinin fark lln aklam ak asndan m erkez nem tar. Bourdieu i ve d etkenler arasndaki bu balarn nem ini kabul eder, bu yz den i etkenlere odaklanmas ancak ksmen baarl olur. Bourdieunn habitus ile alanlar arasndaki uyumsuzluk fik ri, deiimi anlamann kuramsal erevesi olarak kullanldn da baz nem li sorular cevapsz brakr. ncelikle, bu ere vede, frsatlardaki ani d tam olarak neyin tetikleyebilecegi belirsizdir, zellikle, habitusun bunlar yeniden retm e ei lim inden lr son derece salam bir zemine oturduklar d nlrse. k in cisi, karlanm ayan beklentilerin hangi k ou l larda teslimiyete, hangi koullarda isyana yneltecei ak de ildir - bunlar taban tabana zt tepkilerdir. Tarihin her dne minde karlanm am beklentilere rastlamak m m kn olduu na gre, krlma noktasn oluturan nedir? Bu noktada, B our dieunn deiim le ilgili toplum sal eylem gr, toplum sal krizle ilgili greli m ahrum iyet kuram larna yneltilen ele tirilere ak tr.42 Bourdieu (1 9 7 9 : 7 7 -9 7 , 1984a: 1 4 3 -1 4 7 ) o r ta kademe Fransz beyaz yakal iileri arasnda 1970lerde gz lem lenen kurum kart tutum ve davranlar, fazla eilim lile rin beklentilerinin karlanm am asna balar. Peki karlanm a m beklentiler hangi koullarda isyandan ziyade kendini su lamaya yol aar? Biri yerine tekini ortaya karan koullarn daha ayrntl biim de tarif edilmesi gerekiyor. Burada dikkate alnabilecek hayat koullar, bir grubun rgtl bir birim ola rak davranmasn salayacak kaynaklan, yetileri ve kartlar nn greli gc ve rgtlenm e derecesi olacaktr (Tily 1 9 7 8 ). Ya devlet kurum lanna, niversite ynetim lerine, rgtl kar gruplarna den rol nedir? Bourdieu gruplarn rgtlenm e ye tilerine ve pratiklerine pek yer ayrmaz, oysa bunlar toplumda dzeni ve dzensizlii inceleyen her analiz asndan hayatdir. Beklentiler ile nesnel olaslklar arasndaki uyum suzluk fik rinin tesinde, Bourdieunn eserlerinde deiim in potansiyel
42 Gurr'ut Why Men Rebel (1970) adl eseri, toplumsal alkant lan greli mahru miyetle aklayan analizlerin rneidir. Bu kuramlara ynelik zl bir eletiri iin bkz. Skocpol 1979. 298

kaynaklarna iaret eden baka unsurlar da vardr: d etkenle rin alanlara girm esi, alana katlanlarn saysndaki art, eitsiz gelime ve farkl alanlardaki krizlerin birlem esi, serm aye tip lerindeki art, alann doxasini meydana kararak failleri yeni simgesel tahakkm biim leri ve yeniden retim stratejileri ya ratmaya zorlayan toplum sal m cadeleler (W acquant 1 9 8 7 ) gi bi.43 Bunlar Bourd ieun eserlerinin farkl ksm larnd a yer alr ve genel bir toplumsal deiim kuram altnda bir araya ge tirilmeleri gerekm ektedir.

*t3 megin, Bourdicu (1989c: 482-486) iktidar alanndaki genel yapsal dn mlerin kltrel rem zerindeki etkilerini deerlendirir. Ancak, bu dn mleri kuramlatrmaz, ekonomik younlama deiimlerine ve byk ir ketlerin brokraliklemesine balar. 299

9
En En
telekteller ve telektel

lanlar

Modern toplum larda entelektellerin rol, Bourdieunn eser lerinde nem li yer tekil eden bir konudur, ama son zam an larda Bourdieuye ynelik ilginin de artm asna ragmen bu k o nu hakkndaki grleri dikkate alnm am tr. Bourdieunn entelektellerle ilgili grleri, pratikler, kltrel serm aye ve sim gesel iddet d in am ikleri, kltrel retim alanlar ve m o dern toplum lard aki tabakalam a dzeni gibi k on u larla ilg i li genel gr lerin in bir parasdr. A slnda, bu kuram sal ve am pirik ilgi alanlarnn her biri, rt k -v e kim i zam an gayet a k - biim de, bir entelektel pratik kuram yla i iedir. Bour dieunn eserlerindeki genel sosyolojik tasary daha derinle m esine kavrayabilm ek iin , bu blm e, entelek t ellerle ilgi li grlerinin genel sosyal bilim alm alarndaki kilit tem a larla, zellikle sim gesel iktidar ve iddet kuram yla nasl kesi tiine bakarak balayacam . Sonra, Bourdieun n, en telekt elleri sosyolojik aratrm ann nesnesi olarak tanm lam a soru nuna nasl yaklatn; entelektelleri toplum sal sn f yaps na gre nasl konum landrdn; entelektel alan kavram nda. entelekt ellerin kltrel retim alanlarna katlm lary la nasl tabakalatklarm ele alacam. Bourdieunn siyaset te entelektellerle ilgili grlerini inceleyerek, enlelekt elle301

rin siyas rollerini neden temelde mphem olarak tarif ettii ni anlamaya alacak ve bugne kadar entelekteller zerine yapt en kapsaml alm ay, Paris niversitelerindeki re tim yelerine dair analizini deerlendireceim . Bu blm n odak noktas, Bourdienn m evcut entelektel pratiklere ve kuram lara ynelik eletirel analiziyle snrldr. Bala sosyo loglar olm ak zere entelekt ellerin modern toplum da yerine getirm eleri gerekliine inand rolle ilgili norm atif grleri ni 10. Blde inceleyeceim .

Entelektellerin nemi
Bourdieunn eserlerine, entelektellerle ilgili kuramndan ha reketle bakm ak, en az nem li nedenden yararldr. lki, ulu sal gelenektir. Bourdieu, lkenin siyas hayatna etkin biimde mdahil olan, tarafsz ve eletirel entelektel idealinin ok g l olduu bir lkede yazm aktadr eserlerini. Fransada, Emile Zola ile Dreyfusulardan balayarak, sanatlar, yazarlar ve retm enler siyasette sk sk nem li roller stlenm ilerdir. En nemli tem silcisi m uhtem elen Jean-Paul Sartre olan bu ulusal gelenekte edebiyatlar, ynetim in dizginlerini ellerinde tutmasalar da. szlerine damgasn vuran otoriteden tr, nde gelen siyas figrlerdir (Huszar 1960: 8 ). Bunun sonucu ola rak, baka lkelerle kyaslandnda belki de en ok Fransada, entelektellerin rolne hem gptayla hem de eletirel gzle ba klr. Hatla, entelektellerin rol zerine kafa yorm am nem li bir Fransz dnr hayal etm ek zordur. Bourdieu de bu a dan kesinlikle istisna deildir. kincisi, aratrma sahalarnn ieriidir. Bourdieunn eser lerinin nem li bir ksm nn odanda entelektel retim alan lar yer alr.' Bourdieu (1993d : 132), entelektel retim sos yolojisine katkda bulunm ay amaladn aka ifade eder. Ayrca, entelek t ller zerine in celem en in , b t n bir hkim konum lar km esini aratrmaya ynelik ilk tasarsnn bir par1 Bourdicunn entelektellere dair alan analizleri u eserlerinde yer alr: 197 Ic. 1975b. 1980b. 1983a, I985d, 1988b, 1991a, 1991b, 1991d. 1993c.

302

as olduunu da syler, ama bu konum larla ilgili sistem li a lmasn tam am layam am tr (W acquant 1993b : 2 0 ). n cs , ve en n em lisi, bu konunun Bourd ieunn en telektel ve siyas tasarsnn m erkezinde yer alm asdr. Bourdieuye gre, entelektllerle ilgili incelem e, m odem toplum larda tabakalam ay, siyas atm ay ve eitsizliklerin idam esini anlam ak asndan elzem dir. Sim gesel iktidar ve iddet kura mn, bu temel m esele etrafnda ortaya koym utur.2 Daha n ceki blm lerde belirttiim gibi, Bourdieunn sim gesel iddet kuram erevesinde sn f ilikileri sim gesel m cadeleyle dolaymlanr. Sn f ilikilerindeki m erkez boyutlardan biri, top lumsal dnyaya dair belirli meru tanm lar ve snflandrm a lar zerinde yrtlen mcadeledir. Bu simgesel iktidar m ca delesi, toplum sal gruplar adlandrma ve kategorize etm e, hat ta kurm a gcn de ierir (Bourdieu 1985e: 7 3 1 -7 3 5 , 1988a: 2 3). Bu m cadele sim gesel emei gerektirir; bu da tam m ana syla, sim gesel reticiler olarak3 sn f ilikilerin in karakterini ekillendirm eye uygun bir stratejik konumda bulunan entelek tellerin iidir.4
2 3 Garnham da (1986), Bourdieunn eserlerinde enelckellcrlc ilgili kuramn merkeziliine dikkat eker. Bourdieu (1990c: 146) yle yazar: "Kllr reticileri zgl bir iktidara sa hiptirler: Bircyler gsterip insanlar bunlara inandrmay; doal ve toplumsal dnyann az ok kark, belirsiz, formle edilmemi, halta formle edilemeye cek deneyimlerini ak ve nesnel bir biimde ortaya koymay ve bylccc o de neyimleri var etmeyi salayan simgesel iktidara. Bourdieu (1990c: 27), Gramsci'ni eserlerini ge okuduunu iddia etse de. entelektellerin grup kimlii oluturmadaki rolleriyle ilgili grleri arasnda benzerlik vardr. Gramsci (1971: 334) yle yazar: Kitleler, kendilerini en ge ni anlamyla rgtlemedii mddete, kendilerini dierlerinden ayrt edemez, kendi iinde bamsz olamazlar: ve entelekteller olmadan, yani rgtler ve nderler olmadan, baka deyile fikirlerin kavramsal ve felsef olarak gelitiril mesi iinde uzmanlam bir grup insan ktram-pratik ilikisinin kuramsal y nn somut biimde ortaya koymadan, hibir rgtlenme olamaz." Entelekteller, Touraine'in (1973) toplum incelemelerindeki eyleme daya l yaklamnn da kilit aktrleridir, zira tarihsellik" kavramnda kltrel alan vurgulanr. Toplumun simgelerini yaratanlarn ve deitirenlerin kltrel y nelimler zerinde yrttkleri mcadele, Touraine'in toplumun kendi ken dini rctmesiyle ilgili analizinde merkez yer tekil eder. Ancak onun eserinin odanda toplumsal hareketlerdeki aktrler yer alrken, Bourdieu daha ziyade aktrlerin yapsal konumlarn ortaya koymaya alr. 30 3

Ancak, Bourdieunn modern loplurnlarda simgesel retici lere atfettii nem ciddi sorular gndeme getiriyor. Entelekt eller, ancak iktidarn ileyii meruiyet ve yanl tanma gerek tiriyorsa, sn f ilikilerinin dolaym lanm asnda nem li rol oy nayabilirler. G elgelelim , 4. Blnde belirttiim gibi, iktidar pek ok durumda rtk rzadan ziyade itaat veya kaba kuvvet le iliyor olabilir (M ann 1 9 7 3 ). Bireylerin, byk riskler alm a dan hayata geirebilecekleri bir alternatif grmedikleri durum larda, iktidar ilikileri aklkla kavransa da muhalefetle kar lanmayabilir. Bourdieunn sim gesel iktidar kuram nda, ik ti dar ilikilerinin simgesel boyutu vurgulanrken, uzman olm a yanlarn belirli durumlarda iktidar ilikilerinin gerek karakte rini anlama yetileri hafife alnm aktadr. Bourdieunn uzm an lam simgesel reticilere atfettii kilit rol, bu olaslk karsn da o kadar inandrc olmamaktadr. Bugn, siyas ve ekon om ik elitlerin, 20. yzyln balarna kyasla, uzmanlara ok daha fazla bel balad dorudur; ama, entelektellere hak etm edikleri kadar nem li roller afetm em eye de dikkat etm ek gerekiyor. Aslnda genel olarak entelektel lere ok fazla nem atfediliyor olabilir. Ynetici elitler, yksek dzeyde eitim alm danm anlarnn ve idarecilerinin gr lerini dikkate almamay tercih edebilirler, nitekim ABDde sk sk yaanan bir durumdur bu (W ood 1993). Bourdieu, egemen dzenin dnda konum landklarn dnen entelektellerin kendileri hakkndaki bu yanlsam alarna etkili biim de m ey dan okur, ama kendilerine atfettikleri nem e kar km az.5

Tanmlama sorunu
Bourdieunn (1 9 8 7 b : 171, 1988b: 26 9 , 1990c: 143) en telek tellerin incelenm esine ynelik yaklam , daha batan, kimin entelektel olduu sorusunu ortaya atar: E ntelektellere da
5 Bu eletirel gzlem, Fransa'dan ziyade Amerika iin daha uygun olabilir, Fran sa'da nde gelen entelekteller ulusal politikann belirlenmesinde daha o k rol oynamlardr ve yksek dzeyde eitim alm kdemli devlet grevlileri ABDdekie kyasla daha fazla iktidara sahiptir. Bu gzlemin lkeler aras kar latrmaya ihtiyac vardr.

304

ir so sy o lo jik bir in celem en in nesnesi nasl tan m lan acak tr? Bourdieuyc gre (1 9 8 8 b : 2 5 6 -2 7 0 ), kimin en telek t el oldu u ve entelekt ellii oluturan zgl n iteliklerin n eler old u u, bizatihi, k lt rel alanlar ierisinde yr t len m cad ele nin konusudur. Entelektelin kim olduunu tanm lam ak, ta nm lam a ve derecelen dirm e ii iin gereken o to riteye kim in sahip olduu so ru su n a kopm az biim de b a ld r.6 S o sy o lo jik aratrm ann nesnesi bu mcadele olm aldr.7 Bourdieu u nu vurgular: Sosyologun grevi, kendini yarglarn ve onla rn yarg verme hakknn yargc olarak konum landrm ak de ildir. Sosyolog sadece, bu hakkn, m antn analiz ettii a tmalarn nesnesi olduuna dikkat eker (2 6 9 ). A ratrm ac, alan ierisindeki tek bir konum un bak asndan hareket et mek yerine, alan b t n olarak kavram aldr. O hald e, B o u r dieuye gre, kim in g erekten entelektel olduu sorusunun cevab ve bu tanm n zam anla nasl deitii, tem elde en telek tel alann nasl olutuuyla ilgilidir (Bourdieu ve W acquant 1992: 1 0 7). Entelektellerin sosyolojisi, aslnda, kltrel alan larn sosyolojisidir. Bu, B ou rd ieu nn yaklam n, idealize edilm i bilisel n i telikler veya zel siyas/sosyal ballklar erevesin d e olu turulmu a p riori en telekt el tanm laryla ie balayan yakla mlardan ayrr. rnein Shils (1 9 7 2 : 3 ), entelektelleri kut sal olana ynelik srad bir hassasiyet, evrenin doasyla ve toplum larn yn eten kurallarla ilgili ender rastlanan bir te
fi Bourdieu ( 1988b: 269) yle yazar "Emeleklclin tanm, daha dorusu zgl olarak entelektel iin tanm, bu tanmn yaplmasna katkda bulunmalarna izin verilecek insanlarn tanmlanmas sorunundan ayrlamaz. Kltrel retim alannn merkezinde srdrlen mcadelenin asl hedefi, [...] kltrel retim de yargda bulunma hakknn kime atfedileceim belirlemektir. Bourdieu (2 5 6 -2 7 0 ), Fransz kltr hayatn konu alan Lire dergisinin. 1981'de Fransadaki nde gelen entelekteller zerine yapt bir aratrmaya dair ikincil analiziyle bu noktay aydnlatr. Aratrmada yer alan 4 2 ismin ba nda Claude Levi-Slrauss, Raymond Aron, Michel Foucault ve Simone de Be auvoir yer alr. Bourdieu de listenin sonlarndadr. Bourdieu. gerek rneklern grubunu oluturan grmecilerin gerekse verdikleri cevaplarn, ezici arlk la, medyayla bilhassa yakn ilikileri olan kltr reticilerinden oluan zgl bir grubu temsil ettiini gzlemler. Omeklemin belirlenmesindeki lt, ente lektel retimin niteliinden ziyade medyadaki grnrlk olmutur. 305

'

fekkr h a liyle tan m lar.8 K utsal olana y n elik srad bir h a ssasiy etin veya sosyal dnyann doasyla ilgili ender rast lanan bir tefekkr halinin, gnm zde sanatlardan yazar lara, retim yelerinden avukatlara, m hendislere, id areci lere ve devlet grevlilerine kadar ok geni bir yelpazede uza nan kltr reticilerinin ayrc zellikleri olduu fikri, farazi bir varolusal duruma dayanarak genelletirm e yapma tehlike sini ortaya karm aktadr.9 Bourdienn entelektel alan pers pektifine gre, siyas ve sosyal m uhalefet de entelektelin ev rensel bir zellii olm ak zorunda deildir (Netti 1 9 6 9 ).10 En telektellere byle bir zellik atfetm ek, olaslklar yelpazesini batan daraltt iin, konunun ele alnmasnda pein hkm lle yol aar. A ratrm a n esn esin in batan tanm lanm asnn , aratrm a da pein hkm lle yol aacan savunan tek kii Bourdie deildir. Artk entelektellerin ortak sosyal veya siyasi ballk lara sahip olduklarn ya da tmn birden ayrt edecek ortak bir bilisel eilim sergilediklerini varsaymak im knszdr (Brint 1 9 8 4 ). Entelektellerin, nispeten kaynam ve kendi bilincin de olan, statkoya kar kan bir entelijansiya oluturdukla rn da varsayamayz (G agnon 1987: 5). Bourdieu, bizatihi en telektel etik etinin bir tr sim gesel sermaye biim i olduu nu, bu etiketin deeri ve kim in onu tayaca konusunda m cadele yrtldn gstererek, bu eletirel farkndala kat kda bu lu nu r.1 1
8 Coser (1965: 1 5), entelektelleri eylerin mevcut halinden asla tatmin olma yan insanlar ve fikirlerden beslenerek deil fikirler iin yaayanlar" olarak tanmlar. Shils (1972: 154), baka bir pasajda, ' entelektel snflar, hem kompozisyon lar ve yaplan |...| hem de entelektel eylemler ve rollerle ilgili inanlar iti bariyle toplumdan topluma farkllk gsterirler" devken, tarihsel ve sosyolojik adan daha salam bir zeminde durmaktadr.

10 Hatta, geleneksel hmanist meslekleri icra edenler de dahil olmak zere, yk sek dzeyde eitim alm pek ok kii statkoyu desteklemitir. ABDde, yk sek dzeyde eitim alm insanlann siyasi tutumlar zerine Brint'in yaptg1 son almalar (1984, 1994), genel olarak entelektellerin statkoya kar k ma eiliminde olduklar iddiasn kukulu hale getiriyor. 11 rnein, Jacoby'nin (1987), Amerikan kltrnde kamusal entelektelin yok oluunu esefle karlad eletirel yaklam. Amerikal solcu akademisyenIc-

306

Bourdieunn am pirik alm alar, esasen, hukuk ve up alan lar ile teknik entelijansiyadan (m hendisler, teknisyenler, ida reciler) ziyade, sanatlara, yazarlara ve akadem isyenlere - h manist en telijansiyaya- odaklanr. Hatta, analizini byk l de, hatr saylr m iktarda kltrel sermayeye sahip olanlar, do laysyla hkim sn f dedii snfa mensup olanlarla snrlar. An cak, kavramsallatrmas, baat olarak kltr piyasalarna yat rm yapan btn kltr reticisi tiplerini kapsama am ac tar. Bu adan, aratrm acnn nnde, geleneksel olarak entelek tel kelim esiyle zdeletirilen kavramsal ve am pirik ereve nin sunduundan daha geni bir alan alr. Bu bak as, bir grup insann seilm i sfatlarnn evrenselletirilm esine m ey dan vermez ve h er tarihsel balamn zgl nitelikleri bakm n dan incelenm esini salar. Ancak, alan perspektifine ramen, Bourdieu, entelekt elle rin nasl olm alar gerektiine ilikin gl bir n o rm a tif gr ieren bir eletirel entelektel roln de savunur. E ntelektel ler - z ellik le de bilim silahna sahip o la n la r- ona gre iktida rn hizm etkr deil eletirm enleri olmaldrlar. Bu ideal, Bour dieun n , sosyolojik incelem enin nesnesinin belirli bir kon u mun savunulm asndan ziyade alan mcadelesi olm as gerekti i yolundaki m etodolojik iddiasyla eliir. Bu norm atif unsuru bir sonraki blm de ayrntl olarak ele alacam.

Entelekteller ve tabakalama dzeni


Bourdieunn entelektellerle ilgili incelem esinde izledii ana litik strateji, iktid ar alannn analiziyle balar. n ce, kltrel retim in , edebiyat (B ou rd ieu 1 9 8 3 a ) ve akadem i (B ou rd ieu 1 9 8 8 b ) gibi eitli alanlarn iktidar alanyla ilik ilerin e gre konum landrr. Sonra, eitli kltr reticisi tiplerinin, bulun duklar kltrel retim alanlar ierisind eki yapsal yerlerini tespit eder (C urrent R esearch 1972: 39 ). 7 . B l m de b e lirtti im g ib i, B o u rd ieu ye g re h kim i
rin nc yapmalar gerektiiyle ilgili mcadele ierisindeki konumlardan birini temsil eder. 307

m flar, bn ezilen sn flard an , deerli kaynaklarn toplam hacm ind eki st nl k leriyle ayrlrlar. A ncak, Bourd ieunn (1 9 7 3 a ) hkim snf, ekonom ik serm aye ile kltrel serm aye nin eitsiz dalm bakm ndan kendi iinde farkllar. Avu katlar, st dzey y n eticiler ve retim yeleri gibi varlkl kltrel kapitalistler, iktidar iddialarn kltrel deil ekon o mik sermayeye dayandran sanayicilerle rekabet halindedirler. Bourdieu'ye gre entelekteller, serm ayeleri ekonom ik serm a yeden dk olan kltrel kapitalistler olduklarndan, onlar hkim snfn tbi kesim i olarak tarif ed er.12 O halde, Bourdieuye gre, entelekt eller snfsal konum lan itibariyle hem h kim d irler, hem de tahakk m altn d adrlar. Hkim snfa m ensupturlar nk hatr saylr m iktarda kltrel serm aye ye sahip olm ann salad iktidar ve ayrcalklardan yararla nrlar. Bu iktidar, sosyal dzene m eruiyet kazandrabilirle ve ya m evcut m eruiyetini ortadan kaldrabilm e gcnden ileri gelir. G elgeld im , entelekt eller, siyas ve ekonom ik sermaye sahipleriyle ilikilerinde tahakkm altm dadlar. Son tahlilde, kltrel serm ayenin ekon om ik sermaye karsndaki zerk li i, ana-akm entelektel tarihinde varsayld gibi m utlak de il, sadece grelidir. Bourdieu nn, entelektelleri, tahakkm e tbi bir konumda olsalar bile hkim sn f ierisine yerletirmesi nem lidir, nk zellikle Fransada, entelekteller arasnda hkim snfn kar snda yer aldklar yanlgs yaygndr. Fransada, Zola ve Drey fus hadisesinden itibaren, entelekteller genellikle solla, ii s nf partileriyle ve em eki rgtleriyle zdelelirilm itir. Ente lektel tavrn, ii snfyla gerek bir dayanmadan ziyade bir ayrcalk durum una ve bu duruma zg profesyonel karlara
12 Bourdicu yle yazar: "Simgesel mallarn reticilerinin ve aktarclarnn asil zellikleri, hkim snflarn tahakkm altndaki bir kesitini oluturmalarndan ileri gelir (Current Research 1972: 23). 1979da Distincttonn yaynlanmasn dan itibaren. Boudieu entelektellerden bahsederken hkim snfn lahakk almdaki kesimi" yerine iktidar alannn tahakkm almdaki kutbu" ifadesini kullanmaya balar; bu durum muhtemelen yapsalc Marksizm'in Bourdieu ze rindeki etkisinin azalmasndan kaynaklanyor (bkz. Bourdieu 1984a: 260-20/. 283-295.315-317; 1989a; 1989c: 373-385.482-486; 1990c: 140-149). 308

dayandn iddia eden Bourdieu'nn yaklam , entelektelle rin kendileriyle ilgili bu yanlglarn ifa eder. Hatta ona gre, ezilen gruplarla gsterdikleri dayanmann mplem lii ve k rlganl bu yanlgya dayanr. Entelekteller iktidar m cadelesinde nem li bir rol oynasalar da, Bourdieuye gre bir toplum sal snr oluturm azlar. Bel li kltrel kaynaklar, ekon om ik sermaye ve siyas iktidar kar snda grece zerk ve rekabete dayal mcadele alanlar iin bir iktidar zem ini salayabilir, am a bir toplumsal sn f yaratmaz. Dahas, Bourdieuye gre en telek t eller, farkl serm aye b ile imleri gerektiren farkl alanlara katlmlar ve tikel alanlar ie risindeki tabakalamalar itibariyle birbirlerinden farkllarlar. Bourdieu, m etod olojik olarak, entelekt ellerin inanlarn ve davranlarn, entelektel alanlar ierisinde izledikleri temayz etme statejileri erevesind e incelem em iz gerektiini n e s rer. Entelektel alanlar, entelektellerin sosyal-snfsal konum lar ile dnceleri, profesyonel ideolojileri ve siyasi tutumlar arasndaki en lemel dolaym lama arenalardr. Bu gr, Bourdieuntn enteleklllerle ilgili yaklam n, yksek dzeyde ei tim alm yeni bir igcnn olum asnda yeni bir toplum sal snfn nvelerini gren baz Yeni Snf kuram clarnn -b a ta G ouldnern ( 1 9 7 9 ) - yaklam larndan ayrr.13 Buna ram en, Yeni S n f kuram larndaki daha yeni baz gelim elerde Bourdieunn - z e llik le k lt rel serm aye k av ra m n n - etk isi o l mutur (C ollins 1979, 1 981a; Cookson ve Persell 1 985; Eyer13 Gouldner, hmanist entelektellerin ve teknik entelijansiyann ortak bir kim lik vc kltr Lctnclinde ( Culture of Critical Discourse' | Eletirel Sylem Kl tr]) ayr bir toplumsal snf oluturma olanaklarnn yksek renim de neyimlerine vc retim aralaryla orak ilikilerine dayandn savunur. Bu na karlk Bourdieu. kltr alanlarnn isel farkllama mekanizmalarn vur gular ve bu farkllamann entelektel meslekleri icra edenler arasnda snfsal birlik olumasn engellediini syler. Bourdieu. entelektellerin ayn bir snl oluturduklar fikrini reddetmekle, entelektellerin byk lde ortak bir karlar kmesi oluturamadklann ve sermaye ile emek arasnda seim yapmak zorunda kaldklarn savunan Marksist gelenee katlr. zellikle Gramsci'nin tavr byledir (1971). Gramsciye gre, entelekteller, her ne kadar snf iliki lerinin ekillendirilmesinde stratejik aktrler olsalar da. ayn bir snf olulurmalana imkn verecek ortak karlara da ortak bir kurumsal zemine de sahip deildirler. 309

m an, Svensson ve Soderqvist 1987; Fealherstone 1 9 8 7 ; M artin ve Szelenyi 1987; Szelenyi ve M artin 1988/1989).14 Bourdieu, ekonom ide yaanan son deiimlerin entelektel lerin rolleri zerinde nem li etkisi olduunu da kaydeder, i gcnn artan bir ksm nn, teknolojik adan gelimi, byk brokratik kurum larda istihdam edilmesiyle gerekleen hiz met ekonom isi ynndeki deiim, kltrel retim koullarn da kkl deiimler yaratmtr. Bourdieu, m eslek yapsndaki bu geni apl dnm de, Sartre gibi geleneksel bamsz k l tr reticilerinin saysnn azaldn, teknokratik entelektel lerin (rn ein, E co le N ationale dA dm inistration m ezun lar nn) iktidarnn arttn gzlemler.

Entelektel habitus
7. Blmde, Bourdieuye gre ekonom ik sermaye/kltrel ser maye kartlnn, toplumsal snflar arasnda farkl habitus tip leri yaralan, yaam olaslklarndaki temel farkllklara dnt n belirtm itik. zellikle, kltrn bir sermaye olarak orta ya km as ve grece zerk kltrel piyasalarn gelimesi, lm l hazcla dayanan burjuva habilusuna karlk aristokra tik ilecilie dayanan ayr bir entelektel habitusun olum as na zemin salamtr. Aristokratik ilecilik habitusu, en ucuz ve en arbal bo zaman faaliyetlerine, ciddi ve bir bakm a ar denebilecek kltrel pratiklere ynelir ve profesyonellerin lks zevkleriyle kartlk oluturur (Bourdieu 1984a: 2 8 6 ). Bata retmenlerin ve kamu yneticilerinin ralaycs olan aristokratik ilecilik habitusu, Bourdieu'ye gre, bu kesimlerin kltrel ser mayelerinden ve bo zamanlarndan elde edebilecekleri kr aza miletirme (ve bu arada madd giderlerini en aza indirm e) a balarndan kaynaklanr (2 8 7 ). zellikle retmenler:
14 Bourdieu (1984a: 12-13), entelektellerin siyas eilimleri etrafnda dnen tar tmann kendisinin de. meydana geldigi rekabete dayal alan ierisinde ko numlandrlmas gerekliini ve entelektellere atfedilen sag veya sol siyas ei limlerin ok byk bir olaslkla kuramcnn o alandaki konumunu yanstt n savunur. Ancak Bourdieu, Yeni Snf tartmasn alan analizine tbi tutma mtr.

310

B eenilerine uygun d ecek aralara sahip deildirler ve k l trel serm ayeleri ile ek o n o m ik serm ayeleri arasnd aki d enge sizlik onlar ileci b ir esietizm e m ahkm eder (b u , elind ekin den en iyi ek ild e yararlanan san at" hayat tarzn n daha arbal b ir eidid ir) (c.g.e.).

A ristokratik ilecilik, entelektel yan daha ar basan m es leklerin isel deil ilikisel bir zelliidir, nk ada toplumlardaki iktidar m cadelesinin m erkezinde yer alan iki s nflandrma ilkesi olan ekonom ik sermaye ile kltrel serm aye arasndaki atm adan doar.

Kltr alanlarndaki reticiler olarak entelekteller


Bourdieunn eserlerindeki k ilit savlardan biri, en telek t el tutum ve davranlarn sn f konum una indirgenem eyeceidir. Bunlar, toplum sal yapdan bam sz da deildir. Bourdieu (1 9 7 2 : 3 3 ) yle der: Btn entelekteller, ncelikle, en telektel alanda belirleyici konum lar igal etm eleriyle tanm lan rlar. 6. B l m de belirttiim iz gibi, Bourdieu en telek t el alan kavramyla, sanatlarn, yazarlarn, aratrm aclarn ve akadem isyenlerin, sanatsal, edeb, akadem ik veya bilim sel a lm alarnn m eru olarak tannmasn salamak zere deerli kaynaklar iin rekabet ettikleri kurum lar ve piyasalar m atrisi ne iaret eder.15 E ntelektel alanlar, n celikle, kltrel reti min meru form larnn hangileri olduunu belirlem e yetkesine kimin sahip olduu konusunda yrtlen m cadelenin arena sdr. Bourdieu, bireylere veya tek tek m eslek gruplarna deil, entelektel alanlar ierisindeki konumlara odaklanr. E ntelek teller, birbirlerine kartlkla oluan ve mcadeleye dahil olan kltrel ve simgesel sermaye tiplerinin eitsiz dalm n yans tan konum larn snrlarm izerler (Bourdieu 1983a: 2 1 3 ). G e
15 Ross (.1987,1991) ada Fransz entelektel dnyasn, eitli entelektel pi yasalara yaplan yatrmlar erevesinde analiz eder. Ross, analizinin bir ksm n, Bourdieu'den ckilenen Dcbrayin (1981) almasna dayandrr. Ringcr de (1992: 4-5), 1890-1920 yllan arasnda Fransz ve Alnan akademik tarihileri ve sosyal bilimcileri arasnda geerli olan entelektel kltrlere dair karla trmal almasnda, Bourdieu n entelektel alan kavramn kullanr. 311

nel olarak, Bourdieu bu kartln, yerlerini salam latrm entelekt eller ile onlara meydan okuyanlar arasnda cereyan ettiini dnr; yerleik entelek t eller muhafaza stra te jile ri izlerken, rakipleri bozguncu stratejileri tercih ederler. Bour dieu bu atmay o rto d o k sfy i koruyanlar ile sapknl sa vunanlar arasndaki mcadele olarak tarif ed er.'6 Bourdieu (1 9 8 7 d ) bu ortodoksi/sapknlk kartln, W eberin (1 9 7 8 : 3 9 9 -6 3 4 ) rahipler/peygamberler ayrm na daya narak gelitirir. Rahipler ve peygamberler:
K ltrel m eru iy et le k e lin i ele g eirm ek ve bu takd is etm e hakkn birbirine tem elden kart iki ilke adna ellerinde tutup aktarm ak iin (m cadele ed erler]: biri yaratc tarafndan g reve arlan kiisel yetke, teki retm enin kollad kurum sal yetkedir (Bourdieu 1971e: 178).

Bourdieu (1 9 8 8 b ) ada Fransz akadem ik hayatnda bu kartln, kltrn bakclar ile kltrn yaratclar ara snda zuhur ettiini syler: m eru bilgi b t nlerini yeniden retip aktaranlar ile yeni bilgi biim leri icat edenler, retm en ler ile aratrm aclar, retim yeleri ile bamsz entelektel ler arasnda. Bourdieu, alan analizini kullanarak, kltr piyasalarnn ve m odem entelijansiyann douuna yapsal bir yorum getirir.17 Alan analizi, uzmanlam bir kltr reticileri grubunun orta ya km asyla birlikte, sim gesel mallarn retim inin, dolam nn ve tketim inin ekonom i, siyas yap ve din karsnda gi16 Hofstadler (1963: 330-431) "entclijansiya" ile avangard arasnda benzer bir ayrm yapar: Biri hkim deerleri merulatrr, teki bu deerleri sorgular. 17 Bourdieu (1992: 75-200), Fransa'da modern edebiyat alannn 19. yzyl son larndaki kkenleri zerinde durur, ama Bat lkelerindeki grece zerk en telektel alanlarn tarihsel geliimini genel hatlanyla ortaya koymaz. Yine de (1971c ve 1971dde) bu tarihsel geliim asndan nemli bulduu baz etken lere deinir: kapitalizmin gelimesine paralel olarak artan iblm, Sanayi Devrimi ve romantizmin buna ynelik tepkisi, simgesel mallar iin kitlesel bir pazar yaratan kitlesel kamusal eitim, dini ve siyasi denetimin dnda klt rn yaylmasn ve tketimini salayan eitli kurumlanl (Salonlar, y a y n e v leri. tiyatrolar vs.) ortaya kmas, hepsinden nemlisi de simgesel retimde uzman birliklerinin ortaya kmas. Charle (1987, 1990), Bourdieu nn Fran sadaki entelektel alann tarihsel geliimiyle ilgili erevesini kullanr. 312

derek zerklik kazand bir kl r arenasnn belirdiini orta ya koyar. Bourdieunn aratrmasndaki temel hipotezi udur: Kltrel alanlar d etk en ler karsnda zerklik kazandka, faillerin benim sedii entelektel tutum lar da giderek bu alan lar ierisin deki faillerin igal ettii konumlarn bir sonucu hali ne gelir.18 Entelektel alann yaps, hiyerarik olarak dzenlenm i ko num larla belirleniyorsa da, temayz etm e aray yasasn dinamii de bu yapya hkim dir (Bourdieu 1972: 3 5 ). Birey sel temayz mcadelesi entelekteller arasnda bilhassa iddet lidir, nk entelektel hayatta var olm ak farkl olm ak, yani ayr ve ayrt edilebilen bir konum igal etm ek dem ektir (Bour dieu 1983a: 3 3 8 ) .19 Bu m cadele, entelektel ilgileri ekillen diren kariyerle ilgili karlar da ierir. Kitap szlem eleri, sy leiler, kaynak gsterilm e skl, onur dlleri, m eslek rgt lerinde lider konum lar, akadem ik grevler ve niversitede kad ro almak iin geilm esi gereken etin yollar, bunlarn hepsi, bir insann entelektel dnyadaki konum uyla ilgili tem el kararlar ierir (Bourdieu 1980c: 7 0 ). Dahas, entelektel ilgiler ayn za manda "siyas tavrlardr, nk faillerin alanlardaki konum larn korum ak ve ykseltm ek iin izledikleri stratejilerin so nucudurlar.20 Bourdieuye gre:
Bilim in ilerlem esine birer katkdan ibaretm i gibi grnen ku ram lar, yn tem ler ve kavram lar, ayn zam anda daim a, sim ge sel tahakkm ilikilerinin belirlenm i bir yapsn yerletirm e ye, yeniden tesis etm eye, pekitirm eye, korum aya veya ters e virm eye alan siyas m anevralardr (1 9 7 1 c : 12 1 ).
18 Bourdieu <1 9 7 d: 166) bir kltrel alann yapsal zelliklerinin tarihsel koul lara bal olduunu ekler. "Bir entelektel alann varln tarihsel ve toplum sal koullar olanakl klar" ve bu alann durumuna ilikin bir incelemenin ge erliliinin snrlarn da bu koullar belirler" diye yazar. 19 Entelektel alanlann an rekabeti niteliinde pay olan bir dier etken de, t keticilerin ayn zamanda rakipler olmalardr. 20 Bourdieu (1 9 7 le: 179-180) yle yazar: "Entelektel alan kuvvet hatlar bo yunca blen ve kltrel deiimin hi kukusuz en belirleyici etkeni olan ger ek veya icat edilmi atmalarn nihai nedenini, bu atmalara girenlerin hem kendilerine hem de bakalarna verdikleri atma nedenleri kadar, ko numlarm belirleyen nesnel etkenlerde de aramak gerekir." 313

O halde, kuram lar, y ntem ler ve kavramlar entelektel ta nnm a m cad elesinin silah lard r. Bunlarla ilgili seim lerde (seim in bilinli veya bilinsiz biim de yaplmasndan bam sz olarak) temayz etm e aray hkim dir.21 Bu nedenle, en telekteller, kltrel alanlardaki etkilerini azam dzeye kar may hedefleyen stratejistlerdir.22 Dolaysyla entelekteller ile toplumsal snflar arasndaki iliki, entelektel alan stratejile riyle dolaymlanr.

Blnm dnyalar: Entelekteller arasndaki isel farkllamalar


Bourdieu entelektellerin, birleik bir toplum sal sn f olu turmak yle dursun, sim gesel meruiyet kazanm a m cadele lerinde yksek dzeyde tabakalam olduklann dnr. Bu tabakalam ada, yatrm yaptklar kltrel piyasalarn tipi ve miras aldklar ya da biriktirdikleri kltrel serm ayenin tipi ve m iktar belirleyicidir. Herhangi bir entelektel alanda, hkim ve tbi konum lar, m uhafazakrlar ve avangardlar tespit et mek m m kndr: yani, yeniden retim stratejileri izleyenler ile, bozgun stratejileri izleyenleri. Bourdieu (1 9 8 3 a : 3 3 3 ) kl tr reticileri arasnda iki tem el kartlk belirler, ilk i iki kl tr piyasas tipini birbirinden ayrr. kincisi ise bu piyasalar dan bir tanesinde srdrlen meruiyet mcadelesini tanmlar. Bourdieu ( 1 9 7 d: 5 4 -1 0 0 , 1983a: 3 1 9 -3 2 0 , 1985d ), entelek t eller arasndaki en tem el farkllam ann, kltrel retim in iki farkl alannda yer alm aktan ileri geldiini saptar: 1) snr l retim alan ve bu alann yeniden retim i iin eitim siste mine bam ll, 2 ) k itlesel retim alan. Sanatta veya bilim2 1 Bourdieu yle der: Entelektel, sanatsal veya bilimsel tutumlar, ayn raman da daima, bahis konusunun kltrel meruiyetin fethi veya baka trl syler sek, simgesel mallarn meru retimi, yeniden retimi ve maniplasyotu ile buna tekabl eden mcrulalnct iktidar zerindeki tekel o l d u u bir o y u n d a izlenen bilind veya yan-bilinli stratejilerdir" (118). 22 Bourdieu. k lt r e l retim alanndaki en riskli avangard konumlar almaya ei lim gsteren bireylerin, maddi kayglara kaplmayacak kadar z o r u n l u lu k ta n bamsz olmalarn salayan yeterli miktarda ekonomik sermayeye sahip bi reyler olduklann syler (1991d: 40).

314

de, snrl simgesel retim alanlar yksek dzeyde uzm anla m kltrel piyasalardr. Katlm clar en meru kltr form la rn belirleyecek ltler iin mcadele eder ve hakem onay al mak iin abalarlar (Bourdieu 1 9 7 d : 55, 6 2 ). Bu uzm anlam kltr piyasalar, ekonom ik ve siyas serm ayeden grece zerk olan zgl simgesel sermaye biim leri etrafnda yaplanr. Bun lar, ticari veya siyas ltleri tanmayan saf bilim veya sanat iin sanat piyasalardr (Bourdieu 1992: 2 0 2 -2 2 0 ). Buna karlk, Bourdieu sim gesel retim in daha az uzm an lam alanlarnn, ticar baar ve popler talep gibi dsal l tlere daha fazla nem verdiini dnr. Bu alanda re tim, kolayca ve hzla ek o n o m ik serm ayeye d n t r leb ile cek rnlere yneliktir. Bu da, eserlerini hkim sn f gruplar na satma imkn yksek olanlar ile bu im kn daha dk olan reticileri kar karya getirir. Entelektel m eruiyet m cade lesinde snrl retim alan hkim konum u, kitlesel retim ala nysa tbi konum u temsil eder.23 Entelektel tipleri, kabaca bu yapsal blnm e erevesinde oluur. E n telek t eller arasndaki farkllam an n b ir baka kayna , bizatihi snrl retim alan ierisindedir. Bourdieu bu alan da, sim gesel alan lard aki m evcu t d zeni korum aya ve y en i den retmeye ynelik yerleik konum lan igal edenler ile, ye ni simgesel sennaye biim leri nererek o dzene meydan oku yanlar arasnda atan karlar olduunu tespit eder. Sanat lara ve yazarlara ilikin analizde, bu kutuplama, yeni muhafz lar ile eskileri arasnda, kltrel yetke konum larn biriktiren ler -k lt r alannda h atn saylr derecede konum sal m lkiyet sahibi o la n la r- ile alana girmeye ve alanda ykselm eye alan rakipler arasnda cereyan eder. Bourdieu bu gerilim in oun lukla kuaklar arasnda meydana geldiini, egemen kltr ku runtunun tem silcileri ile bu kurum un m erulatrm a l tle rine meydan okuyanlar arasnda ounlukla ya fark olduu nu ne srer.
23 Bourdieu (1 9 8 3 a : 3 2 1 ) edebiyat veya sanat alannda bu meadelenin ekono mik ve siyasi adan hkim gruplara daha yakn olan vc burjuva sanat" re tenler ile. sanat iin sanat' savunanlar arasnda tezahr ettiini dnr.

315

Bourdieu, gnm z toplum larnda kltrel retim de kitle sel alanlarn nem inin arttn kabul etm ekle birlikte, en m e ru kltr formlarm snrl kltrel retim alanlarnn yerletir diini, en bata niversitenin de bu formlar koruyup kutsalla trdn savunur:24
A kadem i, ada yaratclar takdis etm e tekelini elinde lutma iddiasndadr. G elenek ile yenilii birletiren b ir hukuk try le, entelektel alann ortod oksiye gre rgtlenm esine k atk da bulunur (1 7 9 ).

Dahas:
n iv e rsite, hem k la s ik le r sfatyla takd is e tti i, g em iin kutsanm eserlerinin aktarm zerinde, hem de kendisine en ok uyum gsteren k lt r t k eticilerin in (baka eylerin ya n sra unvanlar ve titrler bahetm ek suretiyle) m erulatrlmas ve kutsanm as zerinde tekel sahibi olm a iddiasndadr.

O halde entelektel alan, meru kltrn muhafazas, kusanm as, aktarlmas ve yeniden retilmesi ilevleri iin eitim sistem ine bamldr.25 A ncak, en telek t eller ile eitim sistem i arasndaki ilikiye gerilim damgasn vurur. Bourdieuye (1971-d: 7 4 -7 5 ) gre, en telektel alan ierisindeki gerilim kaynaklarndan biri, kutsar ma ilevi ile entelektel retim arasndaki zamansal uyumaz lktr. Alann iLici gc olan bilm ez temayz aray, srekli birbirine rakip yeni bilgi formlar retir. Kltr reticileri ara sndaki rekabet, yenilik yaratr. A ncak, reticilerin yeni kl tr formlar iin meruiyet onay alma abalar, eitim sistem i nin kutsama iktidar ve yeni kltr formlarna m eruiyet ver
24 Bourdieu'ye gre (1971c: 179) her entelektel, baka entelektellerle ilikile rine, bir kltrel kutsanma (ya da meruiyet) iddiasn ar: bu iddiann nasl bir biim ald ve hangi zemine dayand, entelektelin entelektel alanda i gal ettii konuma baldr. Bilhassa da. kutsanmann asnaz gstergelerini elin de bulunduran c st merci alan niversiteyle ilikisine baldr. 25 Bourdieu, entelekteller sosyolojisinin bir eilim sosyolojisiyle, zellikle ei tim sisteminin yaplarna ve ilevlerine dair bir analizle ilikilendirilmesi ge rekliini ne srer. Ringer (1992) bu gre katlr. Alman ve Fransz akade misyenlerini konu alan almasnda bu bak as mevcuttur.

316

medeki ataleti yznden karlksz kalr. Bourdieu bu gerili min, gazeteciler ve basn grevlileri gibi m arjinal reticiler ara snda eitim sistem ine kar gzlemledii mphem tavr akla dn dnr.26 limane bilgiyi fazla akadem ik diye yafta lam aktan geri kalmayan bu kesim, te yandan kendi grleri nin akademik evrelerce meru bulunm as fikrinden ok hola nr. Bourdieu, bunun, eitim sistem inin hkim kltr m eru latrma gcn kantladn iddia eder. Ona gre bu ayn za manda, eitim sistem inin, entelektel alann kenarlarnda yer alan kltr reticileri zerinde bile kurduu tahakkm ilikisi nin de kanndr. Bourdieu yle bir gzlemde bulunur: Akademik ortodoksiye ynelik saldrlarn bazlar, niversi te sisteminin kenarnda yer alan ve onun meruiyetini sorgu lamaya eilimli olan entelektellerden gelir; bylece bu entclektller, akademinin yarg yetkisini, kendilerini onaylamad iin onu eletirmelerine yetecek lde kabul etmi olurlar (Bourdieu 1971c: 179). Bu entelektller, bizzat meydan okuduklar kurum un kendi lerini tanmasn bekleyerek, paradoksal biim de onun m eru iyetini pekitirirler. Bourdieu (1 9 6 3 ), reklam larla televizyonun sosyal ve kltrel beeniler zerindeki etkisini vurgulayan k ille kltr ve med ya kuram clarn sert bir ekilde eletirir. Ona gre bu kuram c lar, eitim sistem inin ve toplum sal snfn etkilerinin hem kl trel retim i hem de tketim i biim lendirm edeki roln hafife almaktadrlar. Fakat bu, tartmaya ak bir konudur. Baz ele tirm enler (rnein Garnham 19 9 3 ), bizatihi Bourdieunn, ei tim sistem inden ziyade, bata televizyon olm ak zere kitle kl trne ait okul d etkenlerin kltrel formasyonda daha etkili olmasna yol aan deiimleri hafife aldn ne srerler. Bour dieun n , snflar arasndaki simgesel m cadelenin gndemini
26 Bourdieu yle yazar: Bu tip mphem tavr, entelijansiyanm alt tabakalarn da, gazeteciler, poplerleiriciler, tartmal sanatlar, radyo ve televizyon ya pmclar vs. arasnda bilhassa yaygndr: Birok kannn ve davran tarznn kkeninde, bu entelektellerin, ilk eilimle ve dolaysyla egemen eitim kurumuyla olan ilikileri yatmaktadr" (Bourdieu 1971c: 188). 31 7

belirlem e noktasnda akademiye ve akadem inin uzmanlam kltr piyasalarna atfettii geleneksel nem in Fransada ve ya baka herhangi bir lkede bugn hl geerli olup olm ad net deildir. Byk Britanya ile ABDde elektronik medyann artan nem i Fransaya nazaran daha n planda olabilir, geri Debrayin eseri (1 9 8 1 ) Paris entelektel evresinin 1970lerden sonra medyaya daha fazla yneldiini ortaya koyuyor. Bourdieu de (1 9 9 6 ) son dnemdeki eserlerinde kitlesel medya pi yasalarnn entelektel alan zerindeki artan olum suz etkile rini vurgular. Entelektellerin kendi aralarndaki bir dier farkllama da, iktidar alanna olan greli yaknlklarndan kaynaklanr. Bura da kartlk, hkim kesim lere hizm et veren uzm anlar ve tek nisyenler ile genelde beer bilim alanlarnda alan, hibir ye re bal olmayan, bamsz entelekteller arasndadr. Bamsz entelekteller, entelektel alann salad zerklikten yararla narak siyaset alanna eletirm en olarak mdahil olurlar. Bourdieu, sanat alannda bu kartln, burjuva sanat retenler ile avangardlar arasnda kendini gsterdiini savunur. Son olarak, Bourdieu (1971d: 1 1 9 ,1 9 7 2 : 35 ), entelektel alan da birbirine yakn konum lan igal edenler arasndaki atmann ok daha youn olduunu ne srer. Bunun aklamas, alanda ki faaliyetlere hkim olan temayz etme aray yasasdr. Re kabete dayanan kltr piyasalanna katlmak iin, insann kendi konumunu dierlerininkinden farkllatrmaya ynelik bir stra teji benimsemesi gerekir. Entelekteller arasnda tabakalamay yaratan btn mekanizmalar iinde Bourdieunn en ok vurgu lad, bu temayz etme aray, daha iyi ve sekin konumlan elde etmeye ynelik bu srekli abadr.27

27 Uourdicu'nn Fransz entelektelleri arasnda farkllamaya yol aan temel b lnmeler konusundaki tanmlamasn baka lkelerle karlatrmak gereki yor. rnein, isel tabakalamadaki kamusal/zel ekseni, baka lkelerde da ha bariz olabilir. zel alan ierisinde, kr amac gden faaliyetlere ynelenler ile gnll faaliyetlere ve toplum hizmetine ynelenler arasnda daha ileri bir blnme ortaya kabilir. Keza, kamusal alan ierisinde de, i evreleriyle daha yakn temas halinde olup bu evreye destek veren kesimler ile sosyal hizmete yogunlaanlar arasnda bir blnme olabilir. 318

Entelektel doxa
Kltrel alanlarda tannm a iin yrtlen m cad ele Orto doks grler ile aykr grler arasnda kartlk yaratr de dik; fakat bu kartlklar, hangi mevzularn tartlm aya ve s z edilmeye deer olduu konusundaki tem el b ir m utabakat tan da yoksun deildir (Bourdieu 1971d: 9 6 ). 6. Blm de b e lirttiimiz gibi, Bourdieu ortodoks ve aykr grlerin payla t bu ortak zem ini d o x a olarak adlandrr.28 D urkheim n kl trel bilind kavram na29 benzeyen d ox a, belirli bir zamanda ve yerde entelektel dnceyi biim lendiren ve genelde ala nn katlm clarnn bilinli olarak farknda olm adklar temel varsaymlar ve kategorileri ifade eder.30 Bourdieu (1 9 7 1 d : 9 6 ), entelekteller bata olm ak zere hkim snfn farkl kesim le rinde bu doxam n yerletirilm esinde eitim sistem inin belirle yici bir rol olduunu savunur ve yle der:
K ltrn ak tan m n n bir o ku lu n tekelinde olduu b ir toplum da, eitim li k lt r n eserlerini (ayn zam anda davranlarn
28 Bourdieu (1971c: 182-183) yle yazar: "Belli bir dnemin kltrl insanlan, tarttklar konular hakknda farkl fikirlere sahip olabilirler, ama her halkr da, belirli konular hakknda tartmak konusunda hemfikirdirler. Bir dn r ana balayan, tarihteki yerini ve konumunu belirleyen unsur, her eyden ok, ister istemez iinde dnmek zorunda olduu balam oluturan sorun lar ve temalardr." 29 Gouldnern (1970) altyap" kavram, Bordieunn doxa kavramyla ayn an lama gelmese de, temel meselesi asndan ona benzemektedir. 30 Bourdieu (1967b: 116): Eilimler ve doktrinler arasndaki ak almalar, bizatihi katlmclardan, nceden varsaydklar ve sistemin dndaki gzlem cinin bir bakta grd temel su ortakln, belli bir dnemin entelektel alannn nesnel birliini oluturan o uyumazlktaki mutabakat saklama eili mindedir." Ringcr'n (1 9 9 2 :7 ) Alman akademisyenlerini konu alan almasnda Botrdicu'nn savm destekleyen bir tablo ortaya kmaktadr: Ortodoks oun luk ve modernist aznlk, fiiliyatta, ortak kltrel miraslaryla ilgili pek ok varsaym paylamaktadr. Murphynin (1988), Parkini (1979) yapsal Marksizme ynelik polemik saldrsn alan analizine tbi tuttuu almas da bir baka rnektir. Parkin de yapsal Marksistlcr de. tabakalama konusundaki ya psal ilevsele! grlere ortak baz itirazlar ne srerler, ama Parkin'in eserin de bu benzerliklerin zeri rtlmtr, nk onun eseri, 1970'lerde akade misyenler arasnda hkim tavr olan Marksizme saldrmak amacyla tasarlan m bir entelektel stratejidir. 319

vc d n celerin i) b irletiren tem el akrabalk lara, eitim kurum larndan yaylan ilke h kim dir31 (Bourdie 1971c: 185).

Bourdieunn geni kapsam l bir entelektel doxa fikri, F ran sa'da kinci Dnya Sava'ndan sonra oluan ve artk var olm a yan b ir kltrel ve entelekt el m utabakat dnem ini yanst yor olabilir. Her entelektel dnem de u veya bu biim de giz li bir Woxantn mevcut olduu iddias m uhtem elen doru olsa da, bu kavram, farkl dnem lerde ve farkl ulusal balamlarda da mevcut olabilecek kltrel birlik derecesindeki eitlilikleri karanlkta brakma riski tamaktadr. Bat entelektel dnyas n n fragmanlamas - k i postm odern bir tem adr- Bourdieunn kavramnn elverdiinden daha fazla eitlilik gsteren bir en telektel alann ortaya ktn dndrm ekledir.

Entelektel alanlar ve snf ilikilerinin yeniden retimi


Entelektel tavr ve davranlar snfsal konum a indirgenem eyecek olsa da, Bourdieu bu nlarn sim gesel retim alan la r ierisindeki yerlerinin tabakalam a dzenini yeniden ret tiini savunur. E ntelektel alanlar, sn f ilikilerini belirginle tirm e, dolaysyla pekitirm e ilevi grr.32 E ntelektel alan larn, uzm anlar iin bile niha tem eli, toplum sal sn f yap syla olan ilikileridir (Bourdieu 1971 d: 126). Ancak, Bourdieu toplumsal snfn yeniden retilm esi ilevini arasal deil yap sal bir erevede kavrar. Entelekteller, srf kltrel retimde birer uzman olarak zgl ilgilerini takip etm ekle, ayn z a m a n d a sn f yapsn da m erulatrrlar. Entelektel pratikler, ne redeyse tam amen, statnn sekinlem esi m antna gre r
31 Bourdieu (1983a: 314). felsefe rneini ele alrken yle der: Akademik ruti nin ve belki de her eyden ok [...[ (sz edilemeyecek bir referans olan) okul rehberlerinin hizmet ettii temel ilev [...] bir entelektel kuan 'ortak duyu sunu' oluturmaktr. 32 Bourdieu (1983a: 337) yle yazar: "sel mcadelelerin sonucu, hibir suret le dolaysz yansmas olmadklar, snflar arasndaki veya hkim snfn fark l kesimleri arasndaki dsal mcadelelerle sahip olabilecekleri mtekabiliyete ve u veya bu grubun bunlardan devirdii destee bamldr. 320

gtlenir, Bourdieu (1 9 8 4 a ) bunu, madd zorunluluktan uzak olm asyla tanmlanan bir sosyal pratik olarak tarif eder. E n te lektel oyuna katlm ak iin, insann temel ekonom ik zorunlu luklar am olm as gerekir. Bunun iki art vardr: F ik irlerle uraabilmek iin, gndelik hayatn ihtiyalarn acil bir kayg konusu olm aktan karabilecek bir entelektel yatknlk (habi tus); bir de, entelektel alandaki rekabete giriebilm ek iin bir tr yeterlilik salayan zaruri kltrel sermaye. Bu iki art, mad d ihtiyalardan bamsz olm a im kn sunan hayat koullary la salanr. Dolaysyla ikisi de, entelektel alanda rekabet et mek iin gereken zaman, em ek ve kaynak yatrm na gc yet m eyenleri darda brakarak, birer sosyal kapanma m ekanizm a s ilevi grr. Entelektel alanlar, bu ekilde, toplum sal snf yapsnn yeniden retilm esine katkda bulunur. Bourdieuye gre entelekt el alan kavram, entelektellerin simgesel ii ile, hem oluturduu hem de yanstt yapsal ko ullar arasnda ba kurar. Bu bakm dan Bourdieu, bu kavramn entelektellerle ilgili idealist (Caute 1964; Eisenstadt 19 7 3 ) ve m ateryalist (Brym 1 9 8 7 ; W right 1 9 8 5 ) kavram sallatrm alar atn dnr; bu iki yaklam , ya dncelerin gcn ya da siyas ve ekon om ik karlarn belirleyici roln ne karr.33

Entelekteller ve siyaset
zellikle M arksist gelenekten esinlenm i entelektel sosyolo jisin in byk ksm , son tahlilde, m odern toplum larda en te lektellerin siyas roln konu edinir. Bizzat Marx da dahil o l mak zere M arksistler, entelekt ellerin siyas tavr ve davra nlarn toplumsal sn f yaps ierisindeki yerlerine balam a ya alm lardr. Fakat bu abann tam olarak baarya ulat sylenem ez. M arksistlerin iddiasna gre, entelekteller, de
33 Ross (1987) da. entelektllerin rolyle ilgili tartmalara damgasn vran ma teryalist/idealist ikiliini sorgulayarak benzer bir gr savunur. Ross. ente lektellerin kltrel sermaye yatrm iin frsatlar bulduklar veya yarattklar entelektel piyasalar kavramn kullanr. 321

er verilen kaynaklara ayrcalkl eriim lerinden tr, avan tajlarn korum ak iin sn f m cadelesinde k ap italistlerle i birlii yapma eilim indedirler. Ancak, M arx ve Engels (1978: 4 8 1 ) tarihsel hareketi bir btn olarak kuramsal adan kavra yabilecek dzeye eriebilm i |...| burjuvazinin bir kesim inin, kapitalist snfla m cadelesinde proletaryaya katlacan d nm lerdir. G elgelelim , bylesi aydnlanm bir sn f bilin ci eylemini neyin tetikleyecei, Marx ile E n gelsin yazlarnda da, daha sonraki Marksist eserlerde de kesinlikle ak deildir (bkz. Kaabel 1994). rnein, ada M arksist kuramclardan Erik Olin W righta gre (1 9 8 5 ), entelekteller elikili snfsal konum lar igal eden yksek dzeyde eitim grm iilerdir; ekonom ik d zeyde, kk burjuvazi ile proletarya arasnda yer alrlarken, ideolojik dzeyde, burjuvazi ile proletarya arasnda elikili bir konumu igal ederler. Bu durum, elikili siyas tavr ve davra nlara yol aar ve enteleklllerin, duruma gre kh kapitalist leri kh iileri desteklem elerine neden olur. Bunun kar kutbunda yer alan ve M arksist olmayan kuram clar arasnda rastlanan gre greyse, entelekt el tavr ve davranlarn entelektellerin sosyal kkeniyle veya mevcut s nfsal konum uyla alakas yoktur. Szgelim i Caute (1 9 6 4 : 17, 19) bu gr savunur:
K om nizm e m eyleden s o sy o lo jik yak lam , ii veya koylu d avranlarnn analizi balam nda byk nem tam akla bir lik te, e n te lek t e lle r sz kon usu olduunda k e sin lik le sn r l bir kullanm a sahiptir. [...] [E n telektellerini siyas ballk gsteren eylem leri, kiisel in an , kiisel psikoloji ve kiisel se im m eselesidir.

M annh eim 'n ( 1 9 5 5 ) , en e le k t lle ri, h arek etlilik lerin d en tr grece snfsz" olarak tariT ettii klasik gr de bu yaklam n bir versiyonudur. Bourdieu, entelekteli, sosyal konum unun dayatt snrla rn tesine geen bir yaratc olarak gren idealize bak id detle eletirir. Fakat, C aute ile M annhcim da ziyade M ark
322

sist gre ok daha yakn olm akla birlikte, entelektelin sn f yaps ierisindeki konum u ile siyas eylem i arasndaki ban, kltr alanlarna katlm yla dolaym landn dnr. Siyas tutumu dorudan snfsal konum dan karsam aya alanlarn yaklamn ksa devre abalar olarak eletirir, nk ona g re sn f m cadelesinin sim gesel boyutunu (ki kendisi tam da bunu ne karm ak ister) gz ard ederler.34 Entelektel sosyolojisinin temel konularndan biri, baz en telektelleri siyas ballklar bakm ndan sola, bazlarnysa saa eilim li klan etken lerin belirlenm esid ir. E n telek t eller arasnda sol siyasete yaknlkla ilgili eitli aklam alar neril mitir: fikirler (Eisenstad 1 9 8 7 ) ve id eoloji (M arksizm ), yuka r doru snfsal hareketliliin engellenm esi yznden duyulan hn ve honutsuzluk (Schu m peter 1 9 7 5 : 1 5 2 -1 5 3 ), eletirel bir al-kltre m ensubiyet (Hollander 1 9 8 7 ), siyas kaynaklar ve iletiim alar (Brym 1987) gibi.35 Bourdieu'nn aklam as, greceimiz gibi, bu erevelerin hibirine tam olarak oturm az. Bourdieu (1 9 8 5 e ), pek o k entelektelin ezilen gruplar des teklem e eilim ini, iktidar alan ierisinde k end ilerinin de t bi konumda olm alarna balar. Ekonom ik sermaye ile kltrel sermaye arasndaki ilikiyle ilgili kuramnda, entelektel tavr lar hakknda tahmin yrtmeyi salayacak bir hipotez ne s rer: Kltrel serm aye yatrm ne kadar fazlaysa ve kltrel ser maye ile ekonom ik sermaye arasnda ne kadar orantszlk var sa, bireylerin yerleik dzene meydan okum a ihtim alleri de o kadar yksek o lr.36 Fransada durum un bu old u u na k u ku yoktur: Burada, 20. yzyln bandan beri, ii rgtleri, si
34 Bourdieu (1 9 8 8 :5 4 4 ), kltrel alanlara dair analizinde, Marksizm'den esinlen mi edebiyat kuramnda edebiyat eserlerini dorudan, bir sosyal grubun, bir nevi mecra ilevi gren sanat araclyla ifade edildii varsaylan dnya g rne veya karlarna" indirgedii iin bu ksa devre etkisi"ne yol aan l.ucian Goldmann' eletirir. 35 Gagnon (1987), liberal demokrasilerde entelektelleri ve siyasete katlmlarn konu alan yaygn kuramlara dair iyi bir deerlendirme sunar. 36 Bourdieu, daha az sermeyaye sahip entelektellerin statkoyu desteklemeye daha fazla meyilli olduklarm da syler: entelekteller, dier her ey eil ol duunda. zgl sermayeye ne kadar az sahiplerse, egemenlerin batan kar malarna o kadar ak olurlar" (Bourdieu 1983a: 322). 323

yas partiler ve bunlara ye entelekteller arasnda hayli tutar l bir sol muhalefet koalisyonunun gzlendii ok nem li bir siyas piyasa gelim itir (Debray 1981, Ory 1986, Ross 1991). iyi bilindii gibi Fransada entelekteller, sola oy verme eili m indedirler (Bourdieu 1984a: 4 3 8 ) .37 Bu akl yrtm e, Bourdieunn, neden bilhassa Fransz retm enlerinin ve retim yelerinin Fransz solunu d esteklediklerini aklam asn sa lar. O na gre, retm enler, zellikle ii snf veya kk bur juva kkenliyseler, yksek renim deki retim yelerine k yasla siyas radikalizme daha eilimli olabilirler. Ekonom ik ser maye ile kltrel sermaye arasndaki oranszlk retm enler arasnda belki de en yksek dzeye kar, nk retm en ler beenilerini karlayacak ekonom ik sermayeye sahip deil dirler ve m eriokratik baarlan, kltrel sermayenin yan sra ekonom ik ve sosyal sermaye de gerektiren burjuva evrelerine girm eleri iin yeterli deildir.38 Bourdieu, Heidegger zerine olan almas hari (Bourdieu 1 9 9 1 0 , sa siyasetleri aktan benim seyen entelektellere pek ilgi gsterm em itir. Yine de, muhafazakr siyasetleri benim se yen ve farkl kkenlere sahip olan entelektel tipi ayrt eder (Bourdieu 1992: 3 8 5 -3 9 0 ). lki, k kenleri itibariyle iktidar
37 Bu genel rntyc pek ok Bal Avrupa lkesinde rastlamak mmkn, l.ipsel (1991). ABD'de bu durumun bilhassa geerli olabileceini ne srer; n k burada, entelektellerin hkim kurumlara ve elitlerine yabanclama dere cesi Bat Avrupa lkclerindckine kyasla tarihsel adan daha yksek olmutur Ancak. Brit (1984, 1991), yksek dzeyde eitim alm Amerikallarn, siyasi sola ne kadar eilimli olurlarsa olsunlar, yeni muhafazakrlarn endie duydu u bir "rakip kltr oluturmann ok uzanda olduklarn gsteren kant lar sunar Yine de. lkeden lkeye kendini gsteren nemli deikenler bulun maktadr ve Bourdieunn izdii sermayeler arasndaki asimetri erevesinin Fransa dnda ampirik olarak snanmas gerekir. 38 Bourdieu (1984a 287-291) yle yazar: Ekonomik sermaye ile kltrel ser maye. daha dorusu, onun belgelenmi hali olan eilim sermayesi arasndaki eitsizlik, hi kukusuz, onlar snflandran eitim sistemininkinden farkl s nflandrma ilkelerini tand iin onlarn liyakatini tam anlamyla tanmayan bir toplumsal dzene meydan okuma eilimlerinin temellerinden birini olu turur. Bu meriokratik (dolaysyla, bir anlamda, aristokratik) isyan, bir kk bujuva ya da ii snf kkeniyle ba olan ve sal ekonomik sebeplerle birlcerek burjuvaziye tam yelii engelleyen ballklarla, retlerle ve olanakszhlarla, veya olanakszn relleriyle birletiinde daha da yeinleir. 324

alannda hkim konu m lara sahip olup, hkim k uru m lar, bu kurum larn elitleri ve entelekt el kurum lar arasnda stratejik konumlar gelitirm i olanlardr. Bu entelekteller, her iki tara fn da eletirm enleri olarak ilev grrler. Bourdieu, Raymond Aron ve Jo sep h Schum peteri bu entelektel tipinin tem silcile ri olarak sayar. k in cisi, yksek kadem edeki kam u grevlile ri, Bourdieunn tabiriyle devlet soylularTdr; bu nlar, Fransz yksek renim inin elit dilimi araclyla kazandklar m erui yet ve devlet brokrasisi iinde igal ettikleri konum dan tr, kendilerini, hem em ein hem de serm ayenin tikelci karlar n aabilm i tarafsz teknokratlar olarak grrler. nc en te lektel tipi, Bourdieunn (1 9 8 7 b : 6 0 ; 1992: 4 0 , 1 1 0 - 1 1 1) W cberden ald bir terim le proletaryams entelekt eller dedik leridir. Bunlar, k kenleri itibariyle ekonom ik ve kltrel ser mayenin tbi biim lerine sahip olan ve entelektel alanda tbi konumlarda bulunan, ilk nesil, kk burjuva entelekt elleri dir. Kendilerinden daha ayrcalkl kltrel vrislerin hayat tar zna eriem eyen bu ilk nesil entelekteller, anti-entelek alizmin ana dam arlarndan birini olutururlar. Bourdieunn sermaye asim etrisine dayal bak as, Fran sz retm enlerinin neden geleneksel olarak siyas solda yer al dklarn aklarken ie yarar. Entelektellerin neden statko ya meydan okuduklarm aklarken, bunu yukar doru snf sal h areketliliin en g ellenm esine balayan tezle k esiir, ama entelektlleri elerel bir alt-kltrn mensuplar olarak deil, kltr piyasalarndaki yatrm clar olarak grr. G enel bir ara trma nerisi olarak bu bak asyla lkeler arasnda nem li farkllklar gzlenm esine ramen, daha fazla incelem eye ih tiya vardr. A yrca, bu tr siyas eilim leri dzenleyen g er ek rgtsel tabanlar veya iletiim alar da hesaba katlm al dr (Brym 1987). Bourdieu, Fransz entelektelleri arasnda sol siyasete yne lik yapsal eilim in m phem niteliini gstererek, bu k on u da daha derinlem esine bir kavray imkn sunar. E n telektel lerin ii snfyla ittifaknn temelinde, ezilen snflarla daya nma duygusunun, kim i zaman da gerek bir dayanm anm
325

bulunabileceini belirtse de (1 9 8 4 a : 3 1 6 ), bu ona gre krlgan bir ittifaktr. nk, snfsal tahakkm le ilgili orta k b ir d en eyi m e, yani habitus zdeliine deil, y a p sa l adan ben zeik olan bir snfsal tahakkm e dayanm aktadr (Bourdieu 198 5 3 : 737, 1987b : 174). D olaysyla, ayrcalkl olmayan gruplarla daya nma zeri39ne kurulu entelektel m eslekler, bir tr yapsal kt niyeti* yanstr (Bourdieu 1 9 8 4 c).40 Bourdieu bu m phem liin en telekt el alann alt tabakala rnda bulunan en telek t eller arasnda bilhassa arp c oldu unu gzlemler ve halk ya da popler kltr adna konu an entelektellerin genellikle en alt konumlarda bulundukla r sonucuna varr (1 9 8 7 b : 1 7 9 -1 8 0 ). Bunlara, em sallerine k yasla nispeten dk kltrel serm ayeye sahip olan ve en te lektel hayat tarznn baz ynlerinden m ahrum olan ilk n e sil entelekteller arasnda rastlanr (1 8 1 ), Bu entelekteller bir anlamda ifte tahakkm altndadrlar; hkim snfn tbi k esi mi ierisinde ezilen konum lar igal ederler. Bourdieu bu proletaryam s en telek t ellerin (6 0 ) toplum sal hareketler ieri sinde son derece tehlikeli ve iddetli bir kurum kart rol oy nadklarn dnr. Asl endiesi, bu entelektellerin refor m ist veya devrimci hareketlere kar tavr alm alarndan" ziya d e, sklkla [...1 bu hareketlere bir an ti-entelektalizm b ii m i sokm alar dr (1 9 8 8 b : 178) 41 Bunun rneklerine, Jean n in e V erdes-Lerouxntin (1 9 8 1 ) Fransz Kom nist Partisine ilikin m kem m el alm asnda rastlanabilir. Verdes-Leroux, M aurice
39 Bourdieu (1984a: 372), ii snf koullaryla katlmc gzlem yoluyla zde lemeye alan sol eilimli sosyal bilimcilerin bu abalarm da beyhude bulur. ( * ) Bad failli (mauvaisc fo i): Sarrc'n varoluu felsefesinde, insann zgrle mahkm olduunun farkna varp tad sorumluluun bilincine varmasy la yz yze geldii i daralmasndan kurtulmak iin bavurduu kurnazlk, zgrln ar ykn kaldramayan insann kendini kandrmas. (Felsefe Szliig, |Ankara: Bilim ve Sanal, 2002| s. 846) 4 0 Bourdieu (199 d: 32-33), Amerika'da entelektellerin ezilen gruplarla ittifak nn aibeli vc samimiyetsiz niteliini gstermek iin Tom Wolfe un tartmal kitab Radical Chic 'ten alnt yapar. 41 Bourdieu, anti-entelektel duygular kkrtan entelektelleri bilhassa eletirir. Bu. popler kltrn seilmi formlarn hkim entelektel kltrn damga sndan muafmlar gibi resmedip yceltenlere ynelik eletirilerinin bir yans masdr.

326

Thorez zam annda parti iindeki entelektellerin byk ksm nn. mtevaz ailelerden gelip entelektel dnyaya yeni giren ilk nesillerden olutuunu ortaya koyar.42 Fransz K om nist Partisi yle yaknl olan enelektllerin entelektel retim leri, uzu bir dnem boyunca partinin onayna tbi olm utur. Bourdieu, en telek t ellerin , kltrel ve siyas piyasalardaki karlar uruna k olek tif karlar gasp etm e eilim ini de eleti rir. Ona gre, entelektellerin m uhalif siyasetlerinin k kenleri, temsil ettikleri gruplarn daha geni apl karlarndan ziyade, siyas ve entelektel tannm a mcadelesi yrttkleri kendi re kabet alanlarna dayanr.43 Bourdieuye gre, entelekt ellerin yanl siyas bilinci, kendi alan karlarn, tem sil etlikleri ke simlerin kolektif karlaryla kartrma eilim lerinden kaynak lanr. Bourdieu (1 9 8 5 a ), bir kolektiviteni k arlarn n , en te lektel nderlerinin alan karlar araclyla saptrld sim gesel "veklet dinam iine zel bir ilgi gsterir. Peki ama. kendi dndaki gruplarla u veya bu biim de da yanmay gerektirdii izlenim i veren btn entelektel davra nlar, gerekten de rekabete dayal alanlarda konum alm aktan ibaret midir? Bu davranlar, entelektellerin temsil etm e iddi asnda olduklar grup trlerinin dayatt tikel talepler aracl42- Bourdieu data yakn tarihli bir eserinde ( 199ld: 33) prolearvams enelekcllcr"i tanmlarken, bu entelektellerin sadece yapsal acdan benzeik bir ta hakkm konumu balamnda deil, avn zamanda "koullarda zdelik, ya da en azndan benzerlik" balanmda da. ezilen gruplarn siyas davalaryla z deletiklerini ve yerleik dzeni ykmaya altklarn yazar. Burada. Bordie'nin. b entelektel tipinin siyas ballklarna dair dncesinde bir de iim ve gerilim gzlemlenmektedir. Bu cuclektller, grnd kadanyla, ezilen gruplarla lem benzer koullan han de benzer konumlar paylarlar. Da ha nceki analizlerinde Bourdieu, ii snfyla siyasi ittifakn, tam da ortak ba n paylalan koullara deil benzeik konuma dayanmasndan tr mp hem olduunu iddia ediyordu. imdiyse, ortak konumun yan sra ortak ko ullar da paylaan bir grup entelekteli iaret imektedir. Faka bu ortak ha bitus, Bourdieu iin, entelektellerin sahip olmasn arzu edecei trdeki si yasi ballklarn gvencesi deildir. Haa, entelektellerin, kendi entelektel alanlar dnda gerek anlamda ilerici bir siyas rol oynama imknlaryla ilgili derin karamsarlna kam tekil eder. 43 Bourdie'n, entelektellerin kendi karlarnn peinde olduu dncesi clhcc yeni deildir. Schumpeter (1973; 154) de, entelektellerin, temsil et tikleri gruplarn karlaryla eliebilecek, kariyer ve itibarla ilgili karlara sa hip olabileceklerini belirtir. 327

yla, farkl tarzlarda ekilleniyor olamaz m? Kapitalistler ve em ekiler, kendilerini temsil etm ekle grevlendirdikleri en te lektellerin karsna benzer talepleri ve zaruretleri mi k arr lar? Bourdieunn entelektel alanlarn belirleyici etkisi ze rindeki vurgusu, entelektellerin temsil ettikleri gruplarn n i teliinden kaynaklanabilecek davran farkllklarn es geme eilimindedir. Bourdieunn, entelekteller ile ii snf arasndaki ittifak lar douran sn f konum lar benzeikliginin krlgan olduunu dnmesinin bir dier nedeni de, burjuva m ateryalizm ini red deden aristokratik ilecilie dayal entelektel habitusun ay n zamanda popler m ateryalizm i de reddetmesidir. Kltrel sermaye adna ekonom ik sermayeye kar yrtlen m cade le, entelektellerin, sradan maddi ihtiyalara odaklanan siyasi stratejileri tamamen benim sem elerini gletirir. Entelektelin idealizm e, tinsellie, entelektalizm e veya kltrel uralara yapt yatrm, temel olarak para kazanmaya ynelik herhan gi bir siyas stratejiyi d esteklem esini zorlatrr.44 D olaysyla kltrel sermaye ve bu serm ayenin biriktirilm esine elik eden temel zihinsel yatknlklar, yksek statye sahip kltr retici leri ile ekonom ik adan tbi olan gruplar arasnda snf ittifa km engeller gibi grnm ektedir. Bourdieu, ayrca, kltr reticileri arasnda yaygn olan yer leik dzeni ykm a eilim inin, kltrel frsatlarda hakiki an lamda eitlii salayacak politikalar izleme arzularndan deil, ekonom ik piyasalarn kontrol yerine kltr piyasalarn geir me abalarndan kaynaklandn iddia eder. Bylece Bourdieu (1 9 8 7 b : 6 1 , 6 2 ), neden baz Fransz entelekt ellerin in genel olarak ilerici siyas grleri savunurken, konu niversite ve ya kltr politikalar olduunda son derece muhafazakr ola bildiklerini aklayabilir. Bu entelekteller, bir yandan byk zel irketlerin kam usallatrlm asn desteklerken, bir yandan
H EntclektUer, diye yazar Bourdieu { 1984a: 316) "saygnlklarnn manevi bo yutunun cn yksek olumlamasn, burjuva materyalizminin sanatsal olumsuzlamastnda ima edilen, popler materyalizmin olmsuzlanmasnda tanma ya mecburdurlar 328

da geleneksel beer bilim m fredatnn m odernletirilm esine direnirler. Bu nedenle, Bourdieuye gre, entelektellerin siya seti kltrel sermaye ile ekonom ik sermaye arasndaki atm a nn damgasn tar. Siyas ballklarnn ufku, iktidar m ca delesinde pazar paylarn artrm akla snrldr. Byle olduun dan, entelektelin kltr ideallerini gelitirm e vizyonunun g rnrde kar kt sosyal dzeni yeniden retir. Son olarak, Bourdieu, entelektel retim koullarndaki de iim leri, yksek dzeyde eitim grm iilerin siyas tavr ve davranlarndaki m phem ligin sebeplerinden biri olarak deerlendirir. Serbest retici veya giriim ci olarak alan Fran sz entelektellerinin saysndaki ciddi azalmaya dikkat eker ve en telekt ellerin, giderek, entelektel retim lerinin arala r zerinde tam bir denetim e sahip olam adklar byk brok ratik kurumlarda maal alanlar haline geldiklerini kaydeder (Bourdieu 1984a). Analizi, aina olduumuz entelektel pro leterlem e m eselesini akla getirir. Bourdieuye gre, en telek tel retim koullarndaki bu deiim, ok sayda kltr reti cisinin, entelektel retim aralaryla kurulan bu yeni ilikiye kar elikili tavrlar gelitirm esine yol aar. Bourdieu bir ta raftan bu deiimin statkoya bakaldrma im knlarm artrd m dnr. Bu yeni kltrel araclarn , yerleik kltrel ve sosyal hiyerarilere ynelik eletirileri ve itirazlar desteklem esi m uhtemeldir, nk onlar da, alm a ortam larnda, maal a lanlar olarak ezilen konumundadrlar. te yandan, Bourdieu bu dnm n ekonom ik ve siyas taleplere daha dolaysz bi im de tbi olan entelektel reticilerin ortaya k m asn te vik ettiini dnr (1 5 2 ). Ona gre, zel irketlerde ve kamu ynetim inde k en d in i gsteren, uygulam al sosyal aratrm a ya ynelik talep, entelektel gndemi ve tarz giderek piyasa nn ve brokrasinin nceliklerine gre belirlenen yeni bir kl tr reticisi trnn yaratlm asna iaret eder. Bu yeni maal aratrm aclar, niversitenin greli zerklii sayesinde kazan lan otoriteye kar eletirel mesafeyi korum aktan ziyade, b rokratik gvenilirlik norm larn gzetirler. D ahas, entelekt el rnleri, kitap veya bilimsel makale norm larndan ya da ge
32 9

leneksel olarak bam sz entelekt ellere atfedilen karizm aik n itelikten ziyade, kitlesel retim in standartlam n orm lar nn" damgasn tar (Bourdieu 1988b: 1 2 3 -1 2 5 , 1989c: 4 8 4 ). Bourdieuye gre (Bourdieu ve Boltanski 19 7 7 ), maal entelek teller arasnda gzlemledii katlm a ile isyan arasnda gidip gelen bilin ve siyasi pratik m phem liinin tem elinde", iktidar alanndaki bu mphem konum yatmaktadr.45

retim yeleri, siyaset ve Mays 1968


Bourdieu'nn, kltr alanlarnn entelektellerin siyas ta vr ve d avranlarn dolaym lad yolundaki tem el idd ias n am ak iin , e n te le k t e lle rin siy asetin in kurum sal tem e li konusundaki en ayrntl aratrm as olan H om o A ccdem icusa (Bourdieu 1988b) bakacaz. Bu alm a, Mays 1 9 6 8 de Paris niversitelerindeki retim yeleri arasndaki siyas ay rmlara dair bir alan analizi sunm aktadr.46 Hono Academicus,
45 Bourdieu'nn, cmclckicllerin siyasetindeki mphemligin kaynaklarna dai analizi, ilk bakla Wnghl'm (1985) elikili snfsal konumlar hakkndak ku ramyla benzerlikler tar. kisi de, daha nceki Marksist analizlerle kyasland nda, entelekteller ile toplumsal snflar arasndaki ilikiye dair daha karma k bir tablo izerler. Ancak, aralarnda ok temel farkllklar vardr. Wright, toplumsal slsal konumu, sosyal retim ilikileri ierisindeki konum ere vesinde ele alrken, Bourdieu piyasadaki konum erevesinde ele alr. Dahas. Wright'in entelektellerle ilgili gru tek nedenlidir. Ona gore mevcut snf sal konn, her ne kadar elikili de olsa, siyasi ynelimin yegne aklamas dr. Snfsal olmayan etkiler gz ard edilmitir. Oysa Bourdieu'ye gre, grece zerk kltr alanlarnda igal edilen konumlar siyas ynelimin kayna olabi lir. stelik, entelektellerin kltrel kaynaklarn yatrdklar, sermaye, boy ve nem bakmndan farkl olan ok sayda entelektel piyasa olabilir Bour dieu bu bak as sayesinde, entelektellerin siyas tavrlarn ekillendirme potansiyeli olan, ok daha geni bir kltrel ve yapsal koullar yelpazesini in celeyebilir.

46 Bu alma, 1960'larda Paris'teki yksek renim kurulularnda alan iki kadrolu retim yesi grubuna dayanmaktadr. Rasgele seilmi 405 kadrolu retim yesinden oluan ilk rneklem grubu, tp, hukuk, anat ve sosyal bi limler ve fen fakltelerinden seilmitir. kinci grupta ise, sanat ve sosyal bi lim alanlarndaki en nde gelen kuramlarda alan toplam 170 kadrolu re tim yesi bulunur. Kamu arivlerinden, retim yelerinin sosyal kkenleri ve eitimleri, akademik ve idari grevleri, devlet komisyonlarna katlmlar, fah ri unvan ve konumlan, siyas kampanyalara imza vermek gibi siyas katlm bi imleri hakknda ok arpc bilgiler derlenmitir (bkz. Bourdieu 1988b; 39330

Bourdieunn iktidar alan ierisinde tespit ettii yapsal fark llamann, Fransz akadem ik enelijansiyasn da kendi iinde farkllatrdn ortaya koyar. Bu eser, ekonom ik serm aye ile kltrel sermaye arasndaki temel kartln. Fransz akadem i si iinde nasl yansdn eitli dzeylerde analiz eder. Bourdieu ayrca bu entelektellerin karlarnn sadece sn f temelli olmadn ne srer; hatta, ona gre, en dolaysz ve belirleyici karlar, snfsal kariar deil, bizatihi akademi alannn kar lar olabilir. Bourdieu yle temel bir iddiada bulunur:
G enelde dnldnn aksine, insanlarn akadem ik m ese leler h ak km d ak i tavrn siyas tavrlar belirlem ez; akad em ik aland aki k o n u m la r, h em akad em ik so ru n la r hem d e genel olarak siyas m eseleler hakknda benim sedikleri tavrlar ek il lendirir (xv ii-x v iii).

Bu iddia, Bourdieunn siyas tavr ve davrantan aklam a da snfsal indirgem eciliin yerine alan indirgem eci bir yakla m geirdiini dndrebilir. H om o Acadenicus' ta, alan ie risindeki konum larn akadem isyenlerin siyas grleri zerin deki etkisine yaplan vurgunun bu kany desteklediine p he yok. Ancak, Bourdieunn edebiyat alanna dair analizinde (1991 d: 7 ), bu tr bir indirgem ecilie kar m teyakkz oldu u grlm ektedir. Burada, siyas tavrlarn sadece konum larla deil, stratejilerle de dolaym landn ne srer, nk farkl lama stratejileri kendi balarna zerklik kazanabilir. Ancak, stratejilerin konum larla tam ilikisinin ve kendilerini olutu ran sermaye bileim lerinin kavramsal olarak netletirilm esi ge rekmektedir. Bourdieunn analizinden, bunlarn alann tipine gre deitii anlalm aktadr. Bourdieu ( 1 9 8 8 b ), ek o n o m ik , kltrel ve sosyal serm aye m iktarlar ile siyas ve ekonom ik iktidar oranlar arasnda m tekabiliyet analizi yaparak, Fransz yksek renim kurum lan n n . fak ltelerin, disiplinlerin ve retim yelerinin tm nn, iktidar alann ralayan ekonom ik sermaye/kltrel ser maye kartl ekseninde farkllatn gsterir. gretm enle40. 227-242. 271).

331

rin ve rencilerin sosyal profili okul tipine gre deim ekte dir. Hukuk ve tp faklteleri, ekonom ik ve siyas iktidar kutbu na yaknken, fen, sosyal bilim ve sanat faklteleri kltrel ik tidar kutbuna yakndr. Analizde, fakltelerle hkim sn f ara snda iki farkl iliki olduu ortaya kar: bir yanda ekonom ik ve siyas iktidara hizm et iin bilgi, te yanda kendi iin bilgi. Sanal ve sosyal bilim faklteleri arasnda da, iki farkl ikti dar tr erevesinde kendini gsteren benzer bir kartlk, ku ru m lan , disiplinleri ve retim yelerini ayrr. lk i, Fransz niversitelerinde retm enlerin yetitirilm esinde, seilm esin de, terfisinde ve kariyerlerinde etkili olan kurumsal m ekaniz m alar zerindeki denetim derecesini ifade eden a k a d e m ik iktidardr.47 Bunun yan sra bir de bilim sel ik tid ar ve en telekt el hret vardr: lki, aratrm a kaynaklan zerindeki denetim derecesi ile bilim cem aati ierisindeki prestiji ifade eder; kin cisi, yaynlanm eserler sayesinde eitimli insanlardan oluan daha geni bir kesim tarafndan tannmay. Dolaysyla retim yeleri, en ok yatrm yaptklar kltrel piyasalar erevesin de farkllarlar. Akademik iktidar biriktiren retim yelerine, orantsz biim de Sorbonne'da rastlanmaktadr. Bunlar ayn za manda genel olarak felsefe, Fransz edebiyat, Yunan ve Latin dilleri gibi geleneksel blm lerde alrlar. Fransz akadem i sinin bu dilimi ierisinde, kurumsal mevki ve simgesel serm a ye mcadelesi, byk lde meru kltrn kutsanm as, ko runmas ve aktarm ile bu kltrel ilevleri stlenen kurumun yeniden retim i etrafnda yrtlr. retim yeleri, akade mi ierisindeki fahr ve idari mevkilerden oluan sermayeyi bi riktirerek akadem ik iktidar m cadelesi yrtrler. Konum a lar yapar, ders kitaplar yazar, szlk ve ansiklopedi derlerler - bunlarn hepsi, akadem ik piyasada en ok deer verilen faa liyetlerdir (Bourdieu 1988b: 9 8 ). te homo academ icu s burada yaar - mevcut bilgi tiplerinin snflandrlm asnda uzmanla m ve belli bilgi biim lerini, gelecek nesillere aktarlacak m e
47 Kavram, anlam bakmndan Collins'in (1979) konumsal mlkiye!" kavram na benzer: Collins'in kavram, bir kurumda sahip olunan konum sayesinde o kurumdaki deerli kaynaklar zerindeki denetim gcne iaret eder.

3 32

ru bilgiler payesiyle kutsayan retm endir o. Akademik iktida ra uzanan ideal tip yol, Ecole Normaleden mezun olm akla ba lar, asistanlkla, doktora tezinin verilm esiyle ve So rb o n n eda bir krsye atanm akla devam eder (8 7 ). Buna k arlk, entelekt el veya bilim sel serm aye biriktiren retim yeleri, genelde College de France, Ecole des Hautes Etudes en Sciences Sociales gibi okullarda ve dilbilim veya sos yoloji gibi sosyal bilim disiplinlerinde toplanrlar.48 Bu birey ler, entelektel ve bilim sel alanlara yatrm yaparlar ve em sal lerinin bilim sel bilgiye katklarndan tr onlar onaylam a sna veya eitim lilerd en oluan daha geni b ir kam uda pres tij ve nfuza dayanan simgesel sermayeyi biriktirm eye alr lar. Akademik alanda bilgi retim i byk lde derslikte t ketimi am alarken, bilim sel alanda bilgi retim i laboratuarlar da ve aratrma m erkezlerinde srdrlr ve byk lde uz m anlam yaynlarda hakem deerlendirm esine sunulur. E n telektel alanda bilgi retim i, uzmanlam yaynlarda hakem deerlendirm esine ilaveten, bata basn olm ak zere eitim li lerden oluan daha geni bir kamuoyunu etkilem eye yneliktir. Baz Fransz retim yeleri arlkl olarak entelektel alana, bazlar bilim sel alana ynelse de, her iki kesim de baat olarak eitim kurum unun yeniden retim ine yatrm yapan lom o a c a dencusla kartlk iindedir. Bourdieu ayrca, her faklte ierisin de sren bir iktidar m cadelesinin, retim yeleri arasnda akadem ik iktidar biriktir meye arlk verenlerle entelektel veya bilim sel serm aye bi riktirmeye arlk verenleri kar karya getirdiini tespit eder. Ksaca, B ourd ieu nn Fransz akadem ilerine dair alan an ali zi, retm enlik ile aratrm a arasndaki bildik gerilim i, kart gruplar arasndaki iktidar ilikilerinden oluan daha geni bir kurum sal ereveye yerletirir.49 Buna, b rokratik kurum lar+8 Elinizdeki kitap yaynland srada Bourdieu kendisi de College de Francc'tadr, ama 1960'larda ve 1970'lerin banda bu veriler toplanrken Ecole Pratique des Hautes Etudestcydi (bu okulun ad 1975'te I.Ecole des Hautes Etudes en Sciences Sociales olarak deitirildi). ^9 Bourdieu'niln analizi. Gouldner'n (1 9 5 7 ) "yereller" ve "kozm opolitler" biim indeki klasik ideal tiplerini artrr Ama Bourdieu (1 9 8 8 b : 13) 333

da iki ayr otorite iddias oluturan mevki/uzmanlk b iim in deki bildik kartln Bourdieu versiyonu olarak da bakabili riz.50 Bourdieuye gre, Fransz akademisindeki iktidar m ca delesi, mevkiye dayal iktidar olanlarla iktidar taleplerini ye ni ve deer verilen bilgi biim lerine dayandranlar, deerli ku rumsal kaynaklarn tahsisinin kontrol konusunda kar kar ya getirir.51 A kadem inin kendi iind eki farkllam ay yaralan bir dier unsur da yatr. Bu unsur, gen akadem isyenlerle, akadem ik, bilim sel ve entelektel iktidarn eitli biim lerini birikirm ek iin daha fazla zam anlar olm u yal retim yelerini kar karya getirir. nc bir dzeyde Bourdieu, belirli bir disip linde ciddi lde uzm anlam olup aratrmaya arlk veren retim yeleri ile, hem hatr saylr oranda akadem ik iktida ra hem de entelektel hrete sahip olanlar birbirinden ayrr. Bu farkllatrc unsur, akadem ik serm ayenin yan sra hatr saylr oranda bilim sel ve entelektel sermaye biriktirm i k k bir m andarin grubunu, otoriteleri kurumsal mevki ve ya kamusal nden deil uzm anlk alannn snrlar ierisin de kalan hakem deerlendirm elerinden kaynaklanan uzm an lardan ayrr (Bourdieu 1988b : 8 1 ). Bir nonnalienn m ezuni yet stats, akadem ik iktidar birikim inde, zellikle de m anda rin statsne erim esinde belirleyici rol oynar. Bourdieu (8 7 ) yle yazar:
11 Ecole N orm ale balantlarnn tem sil ettii sosyal serm a ye, bu b alantlar gerektii gibi srdrlp gelitirildii lakdirdc, d isiplinlcraras dayanm ann asl tem ellerind en birini
Gouldner'n liplerini yan-bilim sel" olduu gerekesiyle reddeder, unku Gouldter'tn ideal tiplerinin niversitedeki bildik retim yelii tiplerine odaklandn, bu tipleri olanakl klan temel kurumsal dzenleme manisini gz ard ettiini dnr. 50 Eletirmenler (rnein Gouldner 1954: 22-23 ve Parsons 1947: 58-60). uzun zaman nce. Weberin brokrasi analizinde birletirilmi olan bu iki brokra tik otorite biiminin daha sonralar ayrt edildiini ve pek ok aratrmaya ko nu olduunu belirtmilerdir. 51 Bu temel kartln bir versiyonu. Szclenyi ile Marns'in (1988/1989). Dou Avrupa ile eski Sovyetlcr'de son dnemde yaanan iktidar mcadelesine dair analizlerinde karmza kar.

334

oluturur. Ne zaman birilerinin. kk yerli timarlann tesin deki, ancak bir mridin eriimine ak olan bir iktidar mevki ine. hana College de Francetakiler gibi prestijli mevkilere ge tirilmesi gerekse, bu sosyal sermayenin bu kadar belirleyici rol oynamasnn sebebi de budur. [...] bir nonnalien olmann, sa hip olunan btn sosyal iktidarlar birka kat artran bir etki si vardr. Bu kartlk, niversitede egemen konumdaki m andarinler le uzmanlan kar karya getirir. Dolaysyla, Sorbonneda hem hatr saylr m iktarda entelektel hrete sahip olan hem de bir disipline tmyle hkim olup retim ve aratrm a kadrolannn denetim ini elinde tutan baz retim yeleri bulunur. Bu nun kar kutbunda, geleneksel Fransz niversite m fredatn da m arjinal olan, ekonom i ve sosyal psikoloji gibi disiplinlerde uzmanlaan retim yeleri bulunur ( 1 0 9 ).52 Botrdieu, Paris niversitelerind eki retim yelerinin, bu paral niversite haritasnda sosyal kkenleri ve habituslar bakmndan eitsiz bir dalm gsterdiklerini tespit eder.
Farkl fakltelerdeki retim yeleri, ek o n o m ik iktidar ve si yas iktidar ile kltrel prestij ku tu p lan arasnda, hkim sn f larn farkl kesim lerin i farkllatran ilk elerin ayn larna gre dalrlar. (3 8 )

Hkim snfn ekonom ik adan zengin kesim lerinden gelen retim yeleri, bilim ve beeri bilim fakltelerinden ziyade tp ve hukuk fakltelerinde bulunurlar. Nispeten daha fazla bilim sel sermaye veya entelektel hret sahibi olan retim yele
52 Bourdicu. College de Francelaki mevkiine ramen, bu yndeki kimi iddiala rn aksine kendisini bir mandarin" olarak grmez. Fransz niversitelerinde, sosyoloji blmndeki atamalar zerinde hibir zaman Raymond Boudon ka dar etkisi olmamtr. Ecote des Hatties Etudes en Sciences Soeiales'de. Alain Touraine'le ve Analcs geleneine mensup tarihiler blokuyla kaynaklar ve ata malar yznden girilii ve ounlukla baarsz olan mcadeleleri ok me hurdur. College de France'a girmesi ona hatr saylr miktarda simgesel ser maye kazandrm olsa da. niversiteler ierisinde veya Ecole des Haes Elu des en Sciences Soeiales'de mevkiye dayal nemli bir iktidar elde etmekten al koymutur. 1. Blm de bahsettiimiz gibi, Bourdicu kendisini akademik ikti dar leminin "dnda" yer alan, bilimsel bir uzman olarak grr. 335

ri de, genelde stsmflara, Parisli burjuva ailelerine m ensuptur lar (7 9 ). M iras aldklar ayrcaln verdii gven sayesinde, bu kiiler, bilim sel aratrma alanndaki riskli konulara veya en az kurumsallam kltrel sektrlere kltrel yaunm yapma z grlne sahip olurlar (1 0 8 -1 0 9 ). Buna karlk, Bourdieu, akademide unvan sahibi olup bilim sel veya entelektel alanlarda dk oranda simgesel sermayesi olan retim yelerinin alt orta sn f m ensubu olduklarm sap tar. Ebeveynlerin ilkokul retm eni olduu, daha dk oran da da lise veya yksek renim kurum larnda alt, tara l ailelerden gelirler (7 8 -7 9 , 8 3 -8 4 ). te, aileleri nesiller boyu eitime yatrm yapm, mtevaz sosyal kkenlere sahip kl tr aristokrasisinin kalbi burada atar. Snf atlam alann ve ide olo jik ballklarn, eitim sisem ine borludurlar. Bu kiiler, sekler m ezlerdir ve dinsel muadilleri gibi:
[O ku ll olm adan ku rtu lu olm ayacana inanm aya m eyillidir ler - zellik le, onlar takdis etm ek suretiyle, herh angi baka bir k lr dnyasn etkin ve her eyden o k edilgin biim de yok saym alarn da takdis eden bir kltrel yeniden retim ku ram m d a y ksek rahip statsne eritikleri zaman.

Bu kiilerin, bileklerinin hakkyla, ama mucizev bir talihle akadem ik elitler arasna seilm eleri ve niversite haricinde ay rcalklar dnyasndan dlanm alar, yetersizlikle kibirin garip bir karm na yol aar. Bunun sonucu olarak, akadem ik meritokrasinin en sadk ve ylmaz destekileri, akademi kuruntunu her trl d mdahaleden korumaya ahdedenler, bu zorlu yol da sa kalanlar arasndan k ar.53 Bourdieunn alan analizinde, Paris niversitelerindeki retim yelerinin M ays 1 9 6 8 renci h areketine kar ald k lar tutum larn, Fransz yksek renim sistem ini farkllat ran en telek t el, sim gesel, ek o n o m ik ve siyas iktidar ek sen
53 Bourdic bu yoldan sa kanlar iin yle der: "Kendilerini setii iin ken dilerinin de setii akademik kuruma, btnyle koullanm olduu iin b tnsel. mutlak ve kaytsz artsz denebilecek bir destek verirler; sz konusu kurum da onlara byle bir destek verir" (100-101).

336

leri erevesindeki tavrlarna neredeyse bire bir tekabl etti i ortaya kar (1 2 5 -1 2 7 ) .54 Enerjilerini baat olarak ders ver meye vakfetm ek su retiyle neredeyse tm kltrel y a trm la rn akadem ik piyasaya ynelten retim yeleri, renci harakctinin ba dm anlar olm ulardr; nk harekelin lemel reform lar yapma ars, deer verilen g eer ak elerin in de er kaybetm esiyle sonulanabilirdi. Buna m ukabil, yatrm la r kltrel retim in daha geni piyasalarn kapsayan veya b i limsel aratrmaya younlaan retim yeleri, harekele daha scak bakm lardr. ktidarn ekonom i kutbuna ok daha y akn duran hukuk ve ya tp fakltelerindeki retim yeleri renci hareketine kar karken, sanat ve bilim fakltelerindeki pek ok m eslektalar hareketi aktan desteklem ilerdir. Bourdieu (6 1 ) tp fakltesi ierisinde tp aratrm aclarnn siyas sola eilim gsterirken, klinik pratisyenlerin, zellikle de cerrahlarn saa yakn olduk larn tespit eder; bu siyas yatknlklar Mays olaylarnda fiilen aa km tr. Daha genel olarak, Bourdieu, siyas adan za ten faal olan retim yeleri darda braklrsa, sanat ve edebi yat fakltelerindeki meslektalaryla kyaslandnda fen bilim lerindeki retim yelerinin kendilerini daha ziyade solda tarif ettiklerini grr. Analizleri, iktidar alannn ekonom i kutbuna en uzak olan, bilim sel aratrma yapan veya yeni bilgi biim le rine yatrm yapan retim yelerinin, bir sosyal dzenin kl trel mirasn koruyup aktaranlara kyasla, statkoyu sorgula maya daha fazla meyilli olduklarn gsterir. Bir sonraki blm de greceim iz gibi, bu siyas ynelim , Bourdieunn m odem toplum da bilim sel entelekt elin nasl olm as gerektii kon u sundaki grlerine tekabl etmekledir. Bourdieunn, m eslektalarnn hem entelektel hem de s i yas tavr ve davranlarna ynelik eletirileri serttir. Yine de, eletirisine, entelektel uran nasl olm as gerekliiyle ilgili
54 Bourdieu (xvii) yle bir gzlemde bulunur: Tavrlarn uzam ile [...] bu ta vrlarn sahiplerinin retim alanndaki konumlarnn uzam arasnda neredey se tan bir benzeiklik vardr |...| ve akademik alandaki dalm |...| siyasi ko numlar veya emeki rgtleriyle balarda, halta Mays 1968 olaylarnda be nimsenen tavrda gzlenen dalma neredeyse bire bir tekabl eder." 337

grler de elik eder - sosyal bilim cilerin, zeletirel ve ileri ci bir siyaseti hayata geirebileceklerine iaret eder. Bir sonraki blm de, Bourdieunn m odem sosyal dzende sosyal bilim ci lerle ilgili bu grlerini ele alacaz.

338

10
B l m
sel

En

telektel ve

Sy

a set

Entelektelin kim olduu ve en telekt ellerin ne yapmas ge rektii, Fransada byk ilgi uyandran ve youn tartm ala ra yol aan bir mesele olm utur (Ory ve Sirinelli 1 9 8 6 ). Bourdieunn alan analizi perspektifi, bu deneyim in dinam iini ve ufkunu kavramak asndan yararldr. 9. Blm de belirttiim gibi, Bourdieu evrensel entelektel tanm larn eletirir, n k bizatihi modern entelektel fikrinin tarihsel koullara ba l olduunu savunur - yani, bu fikir, grece zerk kltr alan larnn tarihsel geliim inden ayrlamaz. Bourdieu, alan anali zi perspektifiyle, btn entelektel tanm larnn hem tarihsel hem de temelde siyas olduunu, simgesel reticilerin m eru iyet m cadelesinden doduunu vurgular. Fakat, sosyologun grevinin, -en telek t elin kim olduuyla ilgili m cadele de da h il- m cadele alanlar ierisind e konum alm ak deil, bu n la r analiz etm ek olduunu savunsa da, entelektel uran ta nm yla ilgili n o rm a tif b ir gr de m ev cu ttu r.1 Bu, B o u r1 Lolo J. D. Wacquant, Homo Acetdemicus'u deerlendirirken, Bourdieu'nn ana lizinin "hem entelektellerin zgl bilimsel karlarm hem de her katlmc nn bakalarnn karlar konusunda sahip olduu tek tarafl gr dou ran oyunun btnselliini gzler nne serdiini" syler (Bourdieu ve Wacquan 1989: 679). Akademik alandaki aktrlerin analizinde sz konusu olan bu kapsamllk. Bourdieu'nn eserlerinin temelinde gl bir normatif boyut ol339

dieunn dncesindeki bir paradoksa ve zlm em i bir ge rilime iaret etm ektedir - onun, sava sonras Fransasnda si yas ballklar olan bir sosyal bilim ci olarak konum unu yans tan bir gerilimdir bu.2 Bu blm de, Bourdieunn entelekt eller olarak sosyal b i lim ciler hakkm daki d ncesinin norm atif boyutunu in cele yeceim. Bourdieu'nn, sosyal bilim cilerin entelektel ura konusundaki grlerine hangi temel deerler dam gasn vu rur? Entelekteller hangi deerleri savunmaldrlar ve siyaset le nasl ba kurm aldrlar? Bu sorulan cevaplamaya alrken, Bourdieunn bir bilim olarak sosyolojiyi nasl kavramsallalrdgna ve bu kavram sallatrm ann sonularna bakacam . Bundan sonra, Bourdieunn, m odem dnyada sosyal bilim le rin ve sosyal bilim cinin rol konusundaki dncelerini ince leyeceim; entelektel ura ile siyas uran nasl birletiine bakacam. Blmn sonunda, Bourdieunn kendi siyas ba llklarna deineceim.

Siyaset ile fildii kule arasnda


Btn modern entelektellerin kar karya kald klasik bir ikilem vardr: Siyas ve toplum sal hareketlere katlmal m dr lar, yoksa bunlardan uzak durup sadece yazdklarnn sorum luluunu mu stlenm elidirler? (Huszar 1960: 2 1 4 ). Bu soru ya verilen eitli cevaplar, birbirine kart iki u arasnda uza nr: 1) entelijansiyann zam antesi ve akn dorulara kar
du yolundaki savmla elimez. Deer ynelimi ve nesnellik birbirini dla maz, zellikle dnmse! bir alma sz konusuysa. Mevcut entelektel ko numlara dair makl ve nesnel bir alan analizi gelitirirken, bir yandan da be lirli bir konuma normatif bir ballk gstermek mmkndr. Homo Acaclcmicttsa, Bourdieu'nn akademik alanda betimledii btn konumlara ayn de eri atfetmedii aktr. Yaynlanm aratrmalar araclyla entelektel ser maye biriktiren aratrmacya, salt ders vermek suretiyle skolastik sermaye bi riktiren ve aktaran retim yesinden daha yakn olduu aikrdr. Homo M 'Udemics'laki analize iarafgirligin glgesinin dmedii konusunda Wacquani .1 katlyorum, ama Bourdieu'nn deer ynelimi grnmez de deildir. 2 Pels (1995). Bourdieu'nn entelektellerle ilgili dncesindeki bu normalif boyutu iyi yakalamtr.

340

vazifesine ihanet edip tarihsel adan snrl tasarlarn ve siyas adan olumsal dorularn savunuculuunu yapmamas gerek tiini ne sren, Ju lia n Bendann (1 9 2 7 ) ifade ettii klasik tavr;3 2) dnem in btn sorunlar konusunda kam usal o la rak siyas tavr alan, Sartren tam entelektel imgesi. Bourdieuye gre (1 9 8 9 a : 102) her iki u da, entelektel hayatn te mel ve deimez bir zelliini ifade eder: zerklik istencini. T a rihsel koullara bal olarak, entelekt el zgrlk ynnde ki bu drL, ya zerklii tehdit eden dsal balardan kopm ak, veya zerklii geniletm ek iin baka dsal balar gelitirm ek eklinde kendini gsterir. Bourdieu, her eyden ok, bu ente lektel zgrlk arzusunu beslem ek islem ektedir. Dolaysyla, Bourdieu entelektel zgrln kararl bir sa vunucusudur. E letirel sorgulam a tarihsel olarak kazanlm bir deerdir ve ancak en telekt eli her trl ek o n o m ik ve s i yas kstlam adan bam sz klm aya alarak korunup geli tirilebilir. lerde greceim iz gibi, Bourdieu gnm zde ele tirel sorgulam ann en yksek ifadesinin bilim olduunu d nm ektedir. Fakat ayn zamanda, siyas adan etkili bir bilim pratii iin, bu pratiin her trl siyasetin glgesinden arnd rlm as gerektiini de dnr. Ona gre bu strateji saf kiltr ile angajm an (9 9 ) arasndaki klasik kartl am ann yol larndan birine iaret eder. Ancak, bu strateji Bourdieu asn dan ok temel bir sorunu da gndeme getirir: Bourdieu bilim sel praLiklerin karl ve siyas doasn vurguladna gre, bir sosyal bilim ci olarak siyasete karsz biim de mdahale etm e yi nasl um abilir?4 9. Blm de belirttiim iz gibi, Bourdieu modern entelekt eli 19. yzyln sonu ile 20. yzyln balarnda ortaya kan
3 Benda zaman iinde bu tavrm deitirir ve entelektellerin siyasete daha lazla katlmn benimser. Bourdieunn, sosyal bilimcinin siyasetle nasl bir ba olmas gerektii konu sundaki en kapsaml grleri, The Corporatism of the Universal" (1989a) adl makalesinde yer alr. Bundan sonraki deerlendirmede arlkl olarak hu makaledeki kilil temalardan yararlanacam. Bourdieunun sosyal bilimcinin siyasetteki rolyle ilgili grlerinin yer ald dier kaynaklar yle: Bourdicu 1975b, 1981. 1986c. 1987e. 1988b. 1988c, 1988e, 1988g, 1989a, 1989b, l.990d, 1990g. 1991e; Bourdieu. Casanova ve Simon 1975. 341

ayr bir sim gesel retici tipi olarak grr. Em ile Zola, Bourdieunn, disiplinlerinin zerkliine dayanan bir otoriteyle siyasete katlan ideal entelektelinin tarihsel sureLidir (Bourdieu 1989a: 101, 1992: 1 8 5 -1 8 9 , 4 6 1 -4 7 2 ). Entelekteller, do alar gerei iki boyutlu olm aldrlar, nk iki zorunlu ko ulu yerine getirm eleri gerekir: 1) din, siyas, ekonom ik vs. iktidardan bamsz, entelektel adan zerk bir alana m ensup olmal ve o alann tikel yasalanna sayg gsterm eli; 2) kendi tikel entelektel alanlarndaki bilim sel uzm anlklarn ve otori telerini, o alann dndaki siyas faaliyetlerinde devreye sokm a ldrlar (Bourdieu 1989a: 9 9 , 103). Bourdieunn, entelektel tarafszlk ile kamusal katlm n ayn anda mevcut olm asn art koan bu paradoksal sav nasl savunduunu anlam ak iin, bi limle ilgili grlerine bakmamz gerekiyor.

Vive La Science
K uhun byk yank uyandran Bilimsel Devrimlerin Yaps (1 9 6 2 ) adl eserinden ve bilim sosyolojisinde gl bir eletirel gelenein (Bloor 1976; Laour ve W ooigar 1979; W oolgar 1988) gelimesinden sonra, bilim in zerklii ar darbeler ald. Buna ramen Bourdieu, bilimi sosyoloji iin bir model olarak grm ek ledir. Hatta, hakiki bilimsel kuramn ve pratiin dilinde znel cilik/nesnelcilik atksnn btn tezahrlerini aacak bir stra teji gelitirir (Bourdieu 1988g: 7 8 2 ). Yaygn sosyoloji pratikle rine ynelik keskin eletirilerinin ve dnmsel bir sosyoloji pratii arsnn altnda, daima, hakiki bir bilimsel alan vizyo nu yatmaktadr (Bourdieu ve W acquant 1992: 176). Tpk teki kltrel alanlar gibi karlardan, atmalardan ve hiyerariler den oluan bir entelektel alan olarak bilime ar eletiriler y nelttii almasnda bile (1 9 7 5 b ), "yanl veya resm bilim ile hakiki bilim arasnda ayrm yapar.5 Eserlerinde sk sk nesnel lie ve yasalara gndermede bulunur.
5 Ancak, Bourdieu (1990a; 299) en ar eletiri silahlarn, bilimi siyasete indir gemek sureliyle onu tamamen greliletirdiklerini dnd bilim eletir menlerine (rnein Bloor, Laour ve Woolgar'a) yneltir.

342

Bu Bourdieu asndan yeni deildir, ilk dnemlerine ai The Craft o f Sociology (1968) (Bourdieu, Clamboredon ve Passeron 1991) adl m etodolojik eserde, bilim sel bir sosyoloji pratii iin salam b ir ep istem olojik temel oluturm a ihtiyacm vurgular. Ancak, Bourdieu bilim in tam karakterinden ziyade, sosyal so nulan zerinde durur. Bir kltr kuramndansa, kllrn sos yal kullanm lanna dair bir kuram oluturmas gibi, asl derdi, bir bilim kuramndan ziyade bilim in sosyal etkilerine dair bir kuram nerm ektir. Fakat, bilim i fiilen kavramsallatrma tarznda bir mulaklk vardr. Dahas, bilimi kavramsallatrma tarz, eletirel sosyal bilim ciler iin ngrd tr siyas pratie tekabl eder. Bir yandan, tabiat bilim leri ile sosyal bilim arasnda srekli lik olmas gerektiini savunan D urkheim ci gelenei devam et tirir. Hatta T he C raft o f S ociology'de (2 0 ) sosyolojinin dierle ri gibi bir bilim olduunu vurgulayarak sosyolojiyi saduyu ya dayal akl yrtm eden ve speklatif sosyal kuramdan ayrr. le yandan, ampirizm i ve pozitivizmi de sert biim de eletirir. 2. Blm de belirttiim gibi, bilim sel akln tarihsel, inac ve ekiueci [goistic] karakterini vurgulamak iin Bachelarddan yararlanr. Bilim am piriktir, ama pozitivist deildir. Bachelard gibi Bourdieu de kantlarn kefedilm ek zere bir yerlerde hazr ve nazr bulunduunu dnmez. Sosyal bilim sel bilgi, sosyal dnyann sorgusuz sualsiz kabul edilen bilgilerinin karsn da bilinli olarak ina edilm itir (Bourdieu ve W acquant 1 992: 2 3 5 ). Bourdieuye gre, bilim olgularn ylmasyla deil, ikti dar ilikilerinin sorgusuz sualsiz kabul edilen dnyasna ynel tilen yeni eletirel baklarla ilerler. D ah as, Bou rd ieu (1 9 7 5 b ; Bourdieu ve W a cq u a n t 1 9 9 2 : 1 7 6 ), bilim in bir entelektel meruiyet mcadelesi alan oldu unu savunur. Hatta, bilim sel yeniliklerin rekabetten kaynak landn ne s rer.6 Bilim in tartm ac m an t n d a, rakip
6 Bourdieu yle der: Bilimsel akd, praik bir akln etik normlarna veya bilim sel bir metodolojinin teknik kurallarna deil, eylemin ve dncenin arala ryla donanm ve kendi kullanlma biimlerini kurala balayabildi stratejiler arasndaki grnrde anarik olan sosyal rekabet mekanizmalanna ve bu ala nn ileyiinin rettii ve nvarsaydg yatknlklara kaytl Kale geldii zama kendini gerekletirir" (Bourdieu ve Wacquant 1992: 189). 343

ilgi alanlar arasnda bilim sel tannm a iin sren m cadele, k i isel kar arayn yeni bilim sel bilginin gelim esine d n trr. Bourdieu (1 9 8 9 b : 3 8 4 ), bilim in konsensusa dayandn ileri sren grleri iddetle eletirir, nk bilimsel yeniliin temel koulunun konsenss deil kurall bir arpma m ek n olduunu dnr.7 Badamlarn ve badam azlklarn eletirel kabulne dair [...] ileyen bir uyum azlk olarak ta rif ettii durumu tercih eden Bourdieu (19 8 9 b : 3 8 4 , 1995: 10), hakiki bir bilimsel alan, aratrm aclarn anlam azlk zem inle ri ve bu anlam azlklar zecek aralar dnda hibir ey ze rinde anlam adklar bir m eknd r diye yazar (Bourdieu ve W acquanl 1992: 1 7 6 ).8 Dahas, Bourdeunt sim gesel iktidar ve iddet zerin d e ki vurgusu, Loplumsa! olgularn incelenm esinin, doal ol gularn incelenm esinden hayli farkl olduuna iaret eder. Sos yolojik bilgi, temelde doal deil, tarihsel ve siyasdir. Kuram sal nerm eler, en telek t el d isip lin in kavram sal sn rlar ka dar, aratrm acnn entelekt el alandaki konum una da daya nr. Bourdieu (1 9 7 5 b ) sosyal bilim in d kuvvetler karsnda h ibir zaman tabiat bilim leri kadar zerk olamayacan kabul eder.9 Buna ramen, tabiat bilim leri, dncesinde bir model
Mcrton da (1971) bilim dnyasnda rekabetin nemine dikkat eker, ama Bourdieu. Mcrtonun bilimsel pratie hkim olan normatif yap zerindeki vurgusunu eletirir Bourdieu'yc gre (1990a: 298), Merton bizzat bilim insan larnn benimsedii resm normlar karsnda yeterince eletirel deildir limrdieu (1975b) bilimsel alana, belirli bir ahlakn geerli olduu bir camiadan ziyadc bir piyasa olarak bakar; normatif denen eitli lutmlar, bilimsel alanda izlenen mcadele stratejileridir. Bourdieuye gre (1990a: 300), bilimsel alan kesin olarak ekillendiren unsurlar, normatif ideallerden ziyade, maddi ve sim gesel dl yaplardr, 7 Yine de Bourdieu, zerk bilim pratiinde yerleiklik kazanm "kurall rekabctcn sz eder; yani (fiziksel iddet, bilim d yntemlerin kullanlmas gibi) baz mcadele biimlerine izin yoktur. Dolaysyla, Mertona ynelik ele tirisine ramen, Bourdic'nn entelektel piyasa perspektifi de baka bir d zeyde Merton'un analiziyle birleir Birka sayfa sonra, konsensse dayal bilim gryle ilgili eletirisini u sz lerle noktalar: Brakn da hi olmazsa atmalarmz olsun!" "The Specificity of the Scientific Field" adl makalesinde Bourdieu (1975b). sosyal bilimlerin hibir zaman biyoloji ve fizik gibi tabiat bilimleri kadar zerk olamayacan syler, nk sosyal bilimlerde bilimsel otorite iin yrtlen

8 9

344

olarak kalmay srdrr. Bourdieunn, sosyolojiyle ilgili bir birine kart iki gr arasnda sentez oluturduu ve bunlar at sylenebilir: ampirist/pozitivist gr ile inac gr. Bu da, dncesindeki bir gerilimi ortaya karr, nk sosyal bi limle ilgili hayli farkl bu iki anlay arasnda nasl bir ba kur duu ak deildir. Bu gerilim , daha genel olarak, Bourdieu'nn Bat Aydnlan ma geleneindeki aklcla ynelik paradoksal tavrn yans tr. Bourdieu Aydnlanmann aklclnda hem tarihsel hem ev rensel unsurlar bulunduunu ne s rer.10 Bir yandan, bilim sel akla dair son derece tarihselletirilm i bir gr savunur ve akln, belirli tarihsel koul tiplerinden, diyalogun ve iddetsiz iletiim in belirli toplum sal yaplarndan [ziyade], zihnin veya dilin yapsnda yattm ne sren gre kar kar (B o u r dieu ve W acquant 1992: 189). Bu akn olana, kkleri zihin de veya dilde yatan evrensel bir zellik olarak tanmlamaya di ren ir.11 Kendi grn Haberm asm kiyle (1 9 7 0 , 1 9 7 9 ) kar latran Bourdieu, yle der: Bizatihi akln bir tarihi vardr: Akl, Tanr vergisi deildir, dncem ize veya dilim ize batan kaytl deildir (Bourdieu ve W acquant 1992: 189). Bourdieu, tarihesi, evrensel iletiim yaplar ne srm ek yerine, Derrida gibi yapbozum culara katlarak, en temel bilim sel kategorilerin tarihsel adan olum sal ve greli olduunu kabul eder. te yandan akln, tarihsel bile olsa, kendi tarihsel snrlar n aabilecek bilgi biim leri retme gcne sahip olduunu sa vunarak Aydnlanma geleneini sahiplenir. Bir anlama tarznn - k e fin - ve bir iletiim tarznn -b ilim in - evrensel deerin den sz eder. Bu sylem tarz belirli kantlama ve m antk kural larn izledii iin, kolektif bir btn, m lkiyete, siyasete ve sta tye bal iktidar etkenlerinin yol aaca nyarglarn glgesi
isel mcadele", siyas alanda, "sosyal dnyann meru temsilini retme, yer letirme ve telkin etme iktidar iin" toplumsal snflarn birbitiyle yrtt dsal mcadeleyle" balantldr. 10 Bu bakmdan Bourdieu ile, Aydnlanma geleneinin ba eletirmeni Focaull arasnda ciddi bir fark vardr. 11 Bu ayn zamanda Bourdieu'y, Chomsky'nin (1965) doutan dil/bilgi yetileri hakkndaki grnden de ayrr.

345

olmadan iyi tantlamay ktsnden ayrt edebilir. O halde, b i limsel akln pratii, Bourdieunn baka kltrel pratik tiple rinde kolay kolay eriilem eyecegine inand deerli bir iletiim tarzn olanakl klar.12 Bu adan, n onnatiftir. Ancak, akl, zih ne veya dile ikin deildir; kltrel pratikler evreni ekonom ik, siyas veya d in iktidarn rakip biim leri karsnda zamanla zerklik kazandka ortaya kan bir alan zelliidir. Ksaca, Bourdieunn bilim sel akln aknsal karakteriyle ilgili anlay, yeni ortaya km tarihsel bir anlaytr. Bourdieunn d ncesini, b ir uta F o u c a u lt ya ve D erri da gibi yapbozum cuiara, teki uta da Habermasa kar ele tirel mesafe alm asn salayan bir konum lanm a stratejisi o la rak grebiliriz. Bourdieu, post-yapsalclara kar, Aydm lanm ann ak lclk geleneinin y n tem lerin i ve n orm larn sa vunur. Bu gelenein, zgndergeli olan ve bir lde kendi ni aabilen bir bilgi biim i sunabildiini dnr. Bilim i, di ne veya byye denk bir bilgi biim i olarak tarif eden ( rn e in Feyerabend 1978) radikal grececi grlerden uzak du rur. A ncak, Habermasa kar da, aknsal akl sav ile en telek tel alan ierisinde karl bir konum u birletirir. Fakat bu ay n zamanda Bourdieunn kurum sallatrm ak ve gelitirm ek istedii bir kardr. Bourdieu (1 9 8 9 a : 1 0 4 ) kendi k on u m u nu Habermasm kinden ayrm ak iin, evrensel bir edim bilim [ptgm uticsl deil, evrenselin retimi lehine ileyecek sos yal olarak kurum sallam iletiim biim lerin i [tevik eden] bir evrensel politikas, b ir Akl R eelpolitiki n e rir.13 B our dieu, hi kim senin, daha iyi sa v lar, a k l y r tm eler ve tan tla m a la r ortaya koym ak, bylece akt ve doruyu ileri gtrm ek dnda h ibir yolla bir tekinden daha baarl olm ad bir
12 Bilimse! iletiim, ideal bitiminde, siyasi iletiimden u ynyle ayrlr: Bilimin savlara, problemlere ve fzmlcrc atfettii nem sadece bilimsel ltlere da yanr. yani sadece nermelerin ve ilemlerin, gzlem verileriyle mantksal a dan tutarl olma ve bunlarla badama kuralna tie lde uydugu"na baklr (Bourdieu 1989b: 376). 13 Bourdieu ile Habcrmasn bu noktadaki ayrlklar bir vurgu farkndan iba ret de olabilir. Habermas kendi idealini biimsel bir erevede ifade ederken. Bourdieu (1989a) insan iletiiminin bu ideallemi trn tevik etme olasl en yksek olan sosyolojik koullarn altn izer.

346

rekabet d zeni iindeki bu ideal bilim sel iletiim tarzn ku rum sallatrm ak iste r.14 zelle, Bourdieu evrensel bir akl veya Kartezyen cog ito gibi ussal bir zne ne srm ek yerine, evrensel akl veya ussal zne gibi bir eyin tarihsel olarak geliebilm e im knna iaret eder, bunun arzu edilen bir gelim e olduunu ve bu gelim e iin her trl abann sarf edilm esi gerektiini savunur. nsan doasn da som utlaan, zgr olarak seim yapan zne fikri yerine, in san akln doutan olm ayan ama sosyal belirlenim lerin dn yasna kar verilen mcadeleyle adm adm fethedilecek hir ta rihsel im kn olarak grr. Bu nedenle Bourdieunn yaklam paradoksaldr: Akla dair hem tarihselletirilm i hem de norm a tif ve evrenselletirici bir gr savunur.15 Bourd ieunn bilim anlaynda ve sosyal b ilim in m odern dnyadaki rol konusundaki grlerinde a h la k /etik bir boyut da vardr. Bourdieu, sosyal hayata dair aklc bir farkmdal ge litirmenin insan zgrlnn im knlarn artrd yolunda ki Aydnlanm a dncesini sah ip len ir.16 nsann , davranla
14 Bourclieu'nn bilimsel iletiim konusundaki gr ileGouldnern (1985: 30) eletirel sylem klr" arasnda arpc bir benzerlik bulunmaktadr. Goutdner, eletirel sylem kltrn yle tanmlar: 'herhangi birinin, herhangi bir ey hakknda ne srd herhangi bir savn, eletiriye ak olmas ve iti raz edildii takdirde ne sren kiinin otoritesine dayanlarak savunlamamas. (Eletirel sylem kllrl, bir konumacnn iddialarm merulatrmak ve ya rtmek iin onun toplum iindeki konumuna atfla bulunmay (veya ki isel karakterine dayanmay) yasaklar. Bu kltr, entelijasiyann ve entelek tellerin zel ideolojisidir ve znde sylemin nasl yrtlmesi gerektiiyle ilgili bir ideolojidir." Goldner da Bourdieu de. eletirel, zgndergeli ve konumaclar arasnda ki sosyal ayrmlar kaale almayan bir ussal sylem tarz nerirler. Ama arala rndaki nemli farklardan biri udur: Goldnera gre eletirel sylem klt r yksek dzeyde eitim alm kesimler arasnda Yeni Snfn kurucu unsu rudur, oysa Bourdieu bilimsel aklcln daha dar bir profesyonel alanla snr l olduunu dnr. 15 Evrensel zne, hibir zaman tamamlanmayacak bir tarihsel kazanmdr. Biraz daha evrensellie, kuvvetlerin tarilsel meknnda verilen tarihsel mcadeleler araclyla ilerleriz" (Bourdieu ve Wacquant 1992: 190). 16 Bourdieu (1990c: 183) yle yazar: Bilgi, ileyi yasalarm oluturduu meka nizmalarn etkili olmalarm ksmen yanl tanmaya borlu olduklar her du rumda. bence kendi bana zgrletirici bir etkide bulunur." Wacquant'in (Bourdieu ve Wacquant 1992: 194) dikkat ektii gibi, Bourdieu modernist Aydnlanma tasarsn" sahiplenir. 347

rn belirleyen koullarla ilgili bilinli farkndalg gelitirm ek le, bilinm eyenin snrlarn daraltmann verdii tatm in duygu sunun yan sra, deitirilm esi m m kn olan ile olm ayan eyle ri ayrt edebildii bir hareket alan kazandn savunur (Bourdieu ve W acquam 1992: 1 9 8 -1 9 9 ). Sosyal hayat ina ederken farknda olm adan kullandm z ilkelerin keyf doasn gz ler nne sererek, sosyolojiyi, niversiteyi, toplumu ve nihayet kendim izi, insan zgrlne daha fazla alan brakacak ekilde kurma im knm z olabilir.17 Ksaca, Bourdieunn dncesin de, sosyal tahakkm n yanl tannm biim lerinin kskacn dan kiisel olarak kurtulm a im knna yer vardr. G elgelelim , alternatif inalar iin gereken hareket alan as lnda ok dar gibi grnm ekled ir. Bourdieunn alm alar nn toplamna bakldnda, tahakkm ilikilerinin durmadan yeniden retildii b ir tablo k ar karmza. Bourdieu, entelek tel dnyaya damgasn vuran bireycilik ve znellik ideolojisi ne tepkisinden tr sosyolojinin zgrletirici etkisinden sz ederken hat safhada tem kinli davranyor olabilir. Bourdieunn bilim le ilgili genel grleri, yaygn olarak pozitivisl bilim felsefesi ile Fransz cu m hu riyetiliinin b irb iri ni pekitirdii bir tarihsel balamla ekillenm itir. 19. yzyln sonundan itibaren, bilim sel olm ak, entelektel almaya kar saf edeb yaklam bir yana brakp ampirik sorgulam ann sis temli yntem lerini kullanm ak anlam na gelm itir. Ayn zam an da, eitli bilim lerin tem elinde genel bir birlik olduuna ve de m okrasinin gelim esinin bilim in ilerlem esine bal olduuna inanm ak dem ektir (Ringer 1992: 2 0 7 -2 2 5 ). 19. yzylda ortaya kan ve Bourdieunn de miras ald bilim gelenei, edebiyata dair hm anist ve genelci yaklam la taban tabana zttr. Ayrca bu gelenek, pozitif bilgiyle tem ellendirilm eyen her trl otori teye kar derin bir kuku duymas bakmndan din kartdr. Bir zam anlar Katolik Kilisesinin temsil etlii tinsel otoritenin yerine geecek dnyevi bir otorite ihtiyacn ifade etm itir. Bu bilim gr elbette D urkheim m d ncesine hayat vermi.
17 Bu, Bourdieunn sosyolojik aratrma anlay erevesinde, sosyolojinin pra tiklerimizin sosyal bilinaltn onaya kard sosyo-analiz olarak grlebilir 348

Bourdieu zerinde de etkili olmutur. Bu nedenle Bourdieude, bilim i zgrlkle ve eitlikle ilikilendiren norm atif unsurla ra ve bilim etkinliinin insan zgrlnn im knn artrd inancna rastlamak artc deildir.

Entelektel zerklik iin: Dnyann btn limleri, birlein!


Bourdieu, aklc aratrm a iin gereken en telek t el zg rl n tarihsel ve k o lek tif bir deer olduunu ve bu deeri sa vunm ann btn entelekt ellerin grevi olduunu dnr: Evet, bilim sel zerkliin kararl, in at, m utlak bir savunucusuyum [...] ve |...] sosyologun, aratrm asnn m antndan tr kendi kend ine dikte ettiinden baka h ib ir m isyonu, uyaca h ibir buyruk yoktu r (Bourdieu ve W acq u an t 1992: 1 8 7 ).18 Bourdieu (a .g .e .) birtakm dsal karlara hizm et e l lii gerekesiyle sosyolojinin varlk nedenini m erulatrm ak yerine, sosyoloji[nin] nce kendi zerkliini kurm as gerek liini syler. Sosyal bilim ciler, a k la dnm e im kn n n top lum sal kou llarn tem in etm ek iin glerini birletirm elidirler (Bourdieu 1989a: 1 0 3 ).19 Bourdieu (1 9 8 9 b : 3 7 4 ), bilim sel retim in ve iletiim in toplum sal sosyal rgtlenm esinde ta hakkmn tam amen sosyal etkilerini kontrol altna alarak bi limsel ilerlem eyi salamak ister. O halde, sosyal bilim cilerin ilk ve en nem li grevi, kendi karlarnn savunmas ve zerklik lerini koruyacak aralarn salanmas iin kolektif olarak al m aktr (Bourdieu 1989a: 1 0 3 ).20
18 Bourdieu alan zerklii kavramyla, 1950'lerde Amerikan profesyonel sos yolojisinin Webcr'den tretigi deerden bamsz sosyolojiyi (Gouldncr 1973a) kasletmemekedir. Bourdieu, sosyolojideki pozilivisl olgu/deer aynmn iddetle eletirir. 19 Benzer biimde Gouldncr (1973c: 96, 98) yle yazar: zgrletirici bir sos yolojinin ilk grevi, sosyal dnyalarla ilgili aklc sylemi srdrmek iin gere ken sosyal ve insani koullan (...] ve pratik bir aklc sylem olarak kendi var lk koullann yerletirmektir. 20 Gouldncr da (1973c: 9 6 ) sosyolojide ve toplum kuramnda aklc sylemi desteklemek zere yeni entelektel loplulukltrr ve zerk ve zgrlemi sosyal mekan yaratma gereinden sz eder. Fakat, Pelsin (1995: 103) dikkal349

Bourdieunn, entelektel zerkliin karlarn her trl si yasi ve ekonom ik etki karsnda savunma ars, hem bireysel hem de k o le k tif eylemi gerektirir. Bourdieu entelektel zgr l bireysel bir ahlak vasftan ziyade bir alan zellii olarak grr. Entelektelleri, entelektel zgrlk iin gereken top lumsal m ekn koruyacak ve geniletecek sosyal ve siyas ko ullar yerletirm ek iin ellerinden geleni yaparak, bir bireysel zgrlk R eelpolitikin i hayata geirm eye arr (Bourdieu ve W acquant 1992: 1 90). Entelektellerin en ncelikli derdi, entelektel retim aralarnn denetim ini ele geirm ek olm al dr. Bu kolektif entelektel kar savunm asnn rnekleri ara snda, bilim sel alm alarn yaynlanm asn ticar kayglardan daha bam sz hale getirm ek ve niversitelerdeki kadro ata m alarnda veya terfilerde -k im lik politikalar da d a h il- siyas l tlerin kullanlm asna d irenm ek yer alr ( a .g .e .). Bilim sel pratiklerin sosyal arpklklar karsnda zerklik kazanm as n salayacak dier yntem ler, ulusal deil uluslararas hakem kurullar oluturm ak, tekelleri krm ak zere alternatif yayn ve aratrma merkezleri kurm ak, sosyal bilim alanna girm ek iin gereken asgar eitim vasflarn ykseltm ektir (1 7 8 ). Bourdieu, College de Francetaki m evkiine ykselip Fransz sosyolojisinde sim gesel iktidarn salama aldktan sonra, ulus lararas entelektel piyasalarda kendine ait bir yer edinm ekle daha fazla ilgilenir. Fikirlerin serbest alveriini snrlandran blgesel ve ulusal farkllklarla savamaya giderek artan bir ilgi gsterm i, entelektellerin dnya apndaki kolektif eylem i nin am alarn ve aralarn oluturm a ihtiyacndan sz etm i tir (1 989a: 9 9 ). Bourdieunn (1 9 8 9 b : 3 7 4 ), salam bir bilim sel sorgulama ve tartma iin yaratmak isledii sosyal mekn, farkl kuramlar, yntem ler ve veri btnleri arasnda disiplin ler aras ve lkeler aras bir karlam ay tevik edecektir. Av rupa odakl akadem ik eletiri dergisi L iberi, byle bir vizyonun ifadesi olarak grmektedir. Bourdieu, entelektel zgrlk arayn, amansz engellere
li biimde fark ettii gibi, Gouldner da Habermas gibi ideal aklc sz topluluk larn kardan ayr tutarken. Bourdieu aklclkla kar birbirine balar. 350

kar srdrlen etin bir mcadele olarak grr: ynetim ik tidarna ve devlet otoritesine kar, yayncln ticar karlar na kar, zellikle de iktidarn medyada younlam asna kar yrtlen bir mcadele. Bourdieu gazetecilii bilhassa ele tirir, nk ona gre, entelektel alana anti-entelekt el k l trel retim biim lerini sokan gazetecilik ok nem li bir teh dittir. Medya, Bourdieuye gre entelektel zerklik asndan ok nem li olan hakem deerlendirm elerinin altn oyar, n k entelektel yeterliliin doru ltleri yerine kolay okunurluk, gncellik, yenilik ve telejenik olma gibi ltleri ge irir (Bourdieu 1989a: 1 0 6 ,1 9 9 6 ; Bourdieu ve W acquant 1992: 5 8 ) .21 B ourd ieu en telek t el zerk lik k arsnd aki en byk tehdidin, ilerinde gazetecilik ltleriyle entelekt el ltle ri harm anlayarak en telek t el gazeteci veya gazeteci en te lektel dedii rolleri oynayan sahtekrlardan kaynaklandn dnr. Hakem deerlendirm elerinin zerklii, bilim se! ala nn dndaki ltler ve karlarla zedelenir ve kam usal, zel likle de zel fonlara bam llk, entelektellerin eserlerini bun lara uygun olarak ekillendirm eleri halinde zerklii azaltr.22 Bourdieu, medyann veya ticar, siyas ya da din alanlarn d kaynaklarn kullanm alar en muhtemel olanlarn, entelektel rekabette zayf olup bu zayflklarn entelektel alann dn daki karlara bavurmak suretiyle telafi etm ek isleyen m sa bklar olduunu ne srer (Bourideu 1989a: 1 0 4 -1 0 5 ).23 Bun lar, temelde anti-eelektel roller oynayan ve bilim sel alan si yasiletirerek entelektel zgrl tehdit eden m arjinal kl
21 Bourdieu yle bir uyanda bulunur: en ciddi chlike |...| entelektelleri, ken dilerini ve eserlerini kendi ltleri dorultusunda deerlendirme ayrcalkla rndan mahrum burakma eilimidir (Bourdieu 1989a: 106). 22 Bourdieu'nn almalarnn ou kamu sektrnn desteiyle yrtlm tr, nitekim kendisi de (Bourdieu ve Haacke 1994: 75) bu trde almalar iin zel sektrden kaynak bulmasnn zor olacam kabul eder. 23 yle yazar: "Btn kltrel retim alanlan iin geerli olabilecek bir sosyal yasa vardr [...]: Yaderkligi, alann zgl ltlerine gre tbi konumda olan Failler getirir ve yle devam eder: Bilimsel adan tbi olup, kendiliinden biimde nceden ina edilmiten yana olan; ina edileni bozmakta, anlalm olan yanl anlamakta ve bylece herkesi gerisin geri balang noktasna g trmekte hayati kar olan bilileri muhakkak olur (Bourdieu ve Wacquant 1992: 184). 351

tr reticileridir (Bourdieu 1990c: 185). Bourdicu, bilim sel ala nn zerkliini geniletm ek iin, bireyleri -n iy etleri ne olursa o lsu n - bilim in kurallarna gre oynamaya m ecbur klacak giri koullarnn zorlatrlm as gerektiine inanm aktadr.24 Bourdieunn, sosyoloji pratiini tamamen kendi standart lan erevesinde, dardan gelecek hibir siyas, ekonom ik ve sosyal arptm a olm adan srdrm e ars, profesyonalizm e arpc bir ball ortaya koym ann yan sra, dncesinde ki temel bir gerilime de iaret eder. Bu ar, sosyolojinin temel varsaymlarndan biriyle rtm em ektedir - Bourdieunn en telektel m eslek iin zel bir vurguyla geerli kld bir varsa ym dr bu: (Sosyal bilim ciler de dahil) btn insanlarn inan larnn ve eylem lerinin toplumsal etkilerle ekillendii varsay m.25 Bu temel sosyolojik anlayn, yerini kendisiyle elien bir ideale nasl brakabileceini anlamak zordur. Bourdieunn sa vunduu gibi bilim sel alan sosyal blnm elerin ve hiyerarile rin damgasn tayan herhangi bir toplumsal alan gibi iliyorsa, byle bir alann nasl olup da aamal olarak sadece aklc sor gulama ltne uyaca ak deildir. Bourdicu, saf bilim pra tiine engel olan btn i ve d etkenlerden tr dnya sos y olojisind e gerek anlam da bilim sel bir alann var olduunu dnm em ektedir (Bourdieu 1989b: 3 8 5 ). Fakat byle bir ala nn var olabileceine inanmas, bunun uruna mcadele etm e ye deer bir hayal olduunu dnm esi, onun karlar, tahak km, strateji ve yeniden retim dnyasnda genelde fark edil meyen temel bir idealizme iaret eder. Bourdieunn, entelektel alann d etkenler karsnda ta m am en zerk olm as a rsn n gndem e getirdii, bununla balantl bir baka soru da, entelektellerin son tahlilde ger24 Bourdieu'mn sadakatsiz rekabet eletirisinin, kiisel kan veya baka birey sel saiklcri ledcf almamas dikkate deerdir. Bourdieu, "bilimsel adan uygun davrama sevk ettii mddete kiisel kara dayanan davran kendi bana eletirmez (Bourdieu ve Wacquant 1992: 177). En kt, en berbat, en vasat katlmcy bile, o dnemde geerli olan bilimsellik normlanna uygun davran maya zorlayacak koullan yaratmamz gerektiini vurgular (178). 25 rnein Gouldner (1970: 54), sosyologun nesnellik arzusu ile saylamayacak kadar ok etkenle belirlenmi olduumuz ynndeki temel varsaym arasn daki bu elikiye dikkat eker. 352

ekten de kend ilerine ait bir yasayla alp alam ayacakla rdr. Bilim cam ias iin doruluk iddias, nihayetinde, dar dan bir sosyal grubun onayn ve mal desteini alp alm am ala rna bal deil midir? yle grnyor ki Bourdieunn hakem deerlendirmesini her trl d etkiden korum a arzusu, ancak aklc sorgulam ann rnleri bilim cam iasnn dnda da des tek bulursa hayata geebilir. Bilimin zerkliinin koullar, bi limin deerinin daha geni apl bir meruiyet kazanm asn ge rektirm ektedir. Daha da nem lisi, Bourdieu, bizatihi zerk entelektel dn yann ierisinden entelektel zgrle ynelen tehditleri ha fife alyor o labilir. Sorun her zam an, B ourd ieu nn vurgula d gibi piyasalarn ve devletlerin dsal iktidaryla uzlamak tan ibaret olm ayabilir; en telek t ellerin , en telek t el sorgula may zgrletirm ekten ziyade basklayan sim gesel iddeti ve yntem lerle kaynaklar zerindeki tekelleri de dikkate alnm a ld r.26 Bourd ieu kukusu z, fik irler arasnda rekabete dayal bir alverii tevik eden kurum sallam bir ereve ierisin de aklc bilim sel dncenin eletirel ynelim inin bu ihtimale kar yeterli tedbir salayacam dnr. Ama bilim in bug ne kadar sergiledii tarihsel sicil, entelektellerin zgr sorgu lamay en iyi kendilerinin koruyaca yolundaki bu inanca bel balanamayacan gsteriyor. Son olarak, Bourdieunn idealindeki entelektel zerkliin mal altyapsnn nasl salanaca belirsizdir (rnein bkz. An san 1990: 2 4 8 -2 4 9 ). Bourdieu (1 9 9 0 c: 5 1 ), mevcut iktidar ili kilerinin tehir edilm esinde en fazla kar olan tahakkm al tndaki sosyal gruplarn, sosyoloji eserlerini okum adklarn ve madd glerinin buna yelm ediini gzlemler. Eletirel sosyo loji "sosyal taban olm ayan bir sosyal bilim dir. Bourdieu, b i lim cam iasna hkim olmas gereken davran tarzndan, izlen
26 Gouldncr, bir Yeni S n fn gelimesini umul etse de, Bourdieu'nn bilim sel zerklik Reelpolitikinc duyduu inanc muhtemelen paylamazd. n k Gouldner (1970: 488-489) entelektellerin profesyonalizmin zincirlerin den kurtulabileceklerinden kukuluydu: "Profesyonel hrmet entelektel me rak boar; ortak mesleki karlar kirli amarlarn umum nnde ykanmas n ho karlamaz; sadakatin dileri hakikatin dilini srr. 35 3

mesi gereken gndemden sz eder, ama mal kaynaklardan pek bahsetmez. Fransz sosyologlarnn og memurdur, ya niver sitede ders verirler ya da Centre National de Recherche Scientifique'te aratrm acdrlar. Bu gvenli kariyerler, rencilerin talepleri, piyasann basklar ve entelektel modalar karsnda belirli bir zgrle sahip olm alarn salar, tpk Bourdieu iin olduu gibi. Peki Bourdieu, bilim sel alann zerklii iin, bLn lkelerde m m kn olm asa bile, memuriyet kariyerini mi ngrm ektedir? Savunduu trde entelektel zerklik iin, ge ni bir devlet desteini mi varsaymaktadr?

Bilim ve siyaset
Bourdieuyc gre zerk entelektel alanlar kurma m cadele sinin ok daha derin bir am ac vardr. Bu zerk alanlar, Bourd ieu nn, siyasete sadece bilim ve eletirel sorgulam a adna mdahalede bulunacak bilim sel entelektel idealinin kurum sal temelini oluturacaktr. Bourdieu, sosyal bilim cilerin kamusal hayatta m dahil o l duklar sorunlara sadece uzm anlklaryla deil, etik ve ahlak bir gle de katkda bulunabileceklerine inanr. Edebiyat, sanal ve bilhassa bilim alanlarnda 19. yzyl sonlarna gelindiinde kazanlan zerklikten, bu kltrel arenalarn en zerk kesim le rinde etik ilkeldik ve yetkinlik gibi temel deerlerin gelitii ni ve bu deerlerin bir sa flk p o litik a sna temel oluturduunu dnr (Bourdieu 1989a: 101). Bu deerler, temelde, ekono mi ve siyaset alanlarnda hkim olan para, iktidar ve unvan gi bi deerlere ve hedeflere karttr.27 Bunlar, manev nderli i hayata geirm ek iin gereken etik ve bilim sel evrenselciliin yazl olmayan kanunlardr. Bourdieu'nn, entelektel pra tiklerin yanl tannm bir zellii olduunu ifa ettii kar27 Burada Bourdieu'nn kltr ile ekonomi, kltr ile siyaset arasnda kurdu u temel kartla dnyoruz. Ancak, kltre ynelik yaklamnda bir dei im de gzlemleniyor. Bourdieu'nn, hkim snf kendi iyinde farkllatrd n dnd kltrel sermaye ile ekonomik sermaye arasndaki temel kart lk. burada artk kaynaklar erevesinde kavramsallanlmyor. imdi kltrel sermaye, urunda mcadele edilmesi gereken bir deere dnm durumda.

354

szlktaki kar, imdi uruna mcadele edilecek bilinli bir de ere dnr. Entelektel zgrlk ve zerklik deerleri, geli mi loplum lardaki iktidar m cadelesinde ticar ve siyas kar larla yan yana getirilir. Bourdicuye gre bu deerlerin kkleri, bilim gibi zerk kltrel alanlarn geliim ine dayanm aktadr. H atrlarsak, Bourdieu sosyal bilim in asl grevinin toplum sal atm ada taraf olm ak deil, atm ann kendisini in cele me nesnesi haline getirm ek olduunu ne sryordu. 1 9 7 5 te A cles d e la rec h erch e en scien ces so ciales dergisinin ilk saysn da (cilt 1: s. 6 ), sosyal bilim sel aratrm ann asl hedefini y le tanmlar:
B ir deer yargsnn karsna bir dierini koym ak d eil, bir de er hiyerarisine atfla bulu nm ann, p ratiklere, bilh assa da bi zatihi bu hiyerari kon usund a y r t len m cad eley e nesnel olarak kaytl olduu ve birbiriy lc atan d eer yarglarnd a ifade edildii gereini hesaba katm ak.

Toplum sal d nyann, hiyerarik olarak sralan m deerli kaynaklar ve tanm lar etrafndaki bir atma ve m cadele dn yas olduunu gsterm ekle, so syo lo ji, toplum sal dnyalarn iktidar ilikilerinin zerini rten (Bourdieu 1993d: 12) so r gusuz sualsiz kabul edilen karakterini btn plaklyla gz ler nne serer. Bourdieuye gre sosyal dzenin bu ekilde b yden arndrlm as derin bir siyas anlam tar, nk tam da iktidar ilikilerin in etkililiine darbe indirir. Sosyo-analiz, si yas etkiler yaratr. 1 9 7 0 ylnda yaplan bir syleide Bourdieu bilim in yarata bileceine inand siyas etkiyi tarif eder. Bachelardm sade ce gizlenm i olann bilim i vardr szlerini alntladktan sonra, sorgusuz sualsiz kabul edilen iktidar ilikilerinin m askesini in diren hakiki bilim sel aratrm ann 'sosyal dzen iin bir teh dit oluturduunu" syler (Bourdieu ve Hahn 1970: 15). O hal de, bilim sel aratrm a ister istemez siyas bir etki yaratr. Bu, ona gre, insann seebilecei siyas bir ideoloji deildir, nk toplum un bilim i z gerei eletireldir (1 9 ). H akiki bilim sel aratrm a, doas gerei, yerleik iktidarlara bir teh d it olu
355

turur. le saf bilim i sanal iin sanal" anlayndan ayran, bu siyas etkidir (Bourdieu 1993d : 14). Sosyolojinin gzler n ne serdii iktidar ilikileri, glerini ksm en iktidar ilikisi gibi grnm em elerinden devirdikleri iin, btn sosyolojik sy lem lerin, varsaym gerei, siyas b ir etkisi olur (Bourdieu ve Haln 1970: 19). Bu nedenle, sosyal bilim toplumsal mcade lelerde zorunlu olarak [ezilen gruplarn karlaryla| taraf tu tar (Bourdieu ve W acquant 1992: 5 1 ). Ayrca Bourdieu (Bour dieu ve Hahn 1970: 2 0 ) sosyologun modern toplumlarda oyna yabilecei kilit role de iaret eder: Sosyolog, gruplar ve snflar arasndaki kuvvet ilikilerinin rtsn kaldrr ve dolaysy la bunlara mdahalede bulunur, hatta bu ilikilerin deiimine katkda bile bulunabilir.28 Bu akl yr tm e. B o u rd ieu nn sosyal b ilim cin in m odern dnyadaki rol hakkndaki dncelerinde olaanst bir ide alizm e iaret eder. Bourdieun n , eletirel ve profesyonel bir so sy o lo jin in toplum sal sn flar arasndaki ilik ileri d e itir me potansiyeli tadna inanm as, modern tabakalam top lumlarda sosyolojik bilginin gcyle ilgili ok arp c bir id dia ortaya koyduu anlam na gelir. Ayrca, bilim in zgrle tirici etkilerine ynelik dikkate deer bir inanca iaret eder ki. Kuhndan sonra bu inan yaygnln yitirmitir. Dahas bu, bi lim olarak sosyolojiyle ilgili pozitivis olmayan bir gr b e nimseyen pek ok sosyologun (T alco t Parsons nem li bir r nektir) neden ezilen gruplardan yana olm adklarn aklamaz. Aktr ki Bourdieu, bilim anlayna, bilim sel otorite ad alm da m erulatrm aya alt ilerici bir siyas tasary dahil et mitir. Bourdieu, yukarda szn ettiim iz syleide, sosyolojinin, zerlerindeki rty kaldrm ak suretiyle iktidar ilikilerini zayflatabilm ekle birlikte, hkim gruplar tarafndan da kendi karlarna uyarlanp kullanlabildiini kabul eder. Bilim , ik ti
28 Bourdieu'nn, sosyal bilim pratiine ikin olan siyasi boyutla ilgili grleri. Althusserin (1970) kuram insa imenin gerekeleri hakkndaki grlerinden ok farkl deildir: Sosyal bilim Faaliyeti, tpk kuram oluturmann bir siyas pratik biimi olmas gibi, bir siyaset yapma biimidir. 356

darn gizli m ekanizm alarn gzler nne sererek hkim snf lara da hizm et edebilir: M aniplasyonun ve toplum sal deneti min m evcut tarzlarna alternatif, daha iyi tarzlar gelitirilm esi ni salayabilir. Hkim konum dakiler, m evcut hiyerari dze ninden yarar salamaya daha elverili bir konum dadrlar ve bi limin ayrcalkl konum larn tehir etme tehdidiyle kar karyadrlar. Bavurabilecekleri daha stn aralara sahip olm a lar, ayrcalkl konum larn m erulatrmak iin alternatif kay naklar bulm alarn da kolaylatrr. Fakat Bourdieu dier olas la gvenir, yani egemen iktidar ilikilerinin, tehir edildikle rinde, bu bilgiye ulaabilen ve onu kullanabilen ezilen bireyle rin ve gruplarn lehine olacak ekilde etkilerini kaybedecekle rine inanr. Bourdieuye gre bilim , ezilen bireylerin ve grupla rn tarafndadr. O halde, Bourd ieunn bilim anlaynda ve m odern d n yada sosyo lo jin in greviyle ilgili dncesinde siyas bir b o yut bulunm aktadr. Bu anlay, Bourdieuye gre sosyal bilim sel aratrm ann tem el hedeflerinden birinin her trl sim ge sel tahakkm biim ine kar mcadele etm ek olm as bakm n dan siyasdir. Bourdieu, sosyal bilim cinin entelektel uran bir tr eylem cilik gibi grr. Grnrde ne kadar sradan olur sa olsun, aratrma edim leri, toplumsal hayatla ilgili sorgusuz sualsiz kabul edilen varsaymlara kar birer m cadele, fetih ve zafer eylem idir: Bilim sel aratrm a, her trl sim gesel tahak km biim ine kar bir mcadeledir. Aratrma araclyla, ik tidar ilikilerinin idam esini salayan keyf m ekanizm alar te hir eden sosyal bilim ci, statkonun m eruiyetine meydan oku yabilir. M evcut iktidar ilikileri sorgusuz sualsiz kabul edilme niteliklerini kaybettike, toplumsal ilikileri ina etm enin alter natif y ollan alr. Dolaysyla, Bordieuye gre siyaset ve bi lim, sosyal bilim urann hedefinde bir araya gelir. Aratr ma eylem leri Bourdieuye gre temelde siyas eylem lerdir.29
29 Halta, /teles de la reeherehe en sciences societies'in ilk saysndaki (1975) sunu ta, Bourdieunn sosyal bilimsel aratrma anlaynn bu ikili nitelii aklanr. Accardo (1983), Pels (1995), Robbins (1991) ve Wacquanl (1992) da, Bourdieu'n sosyal bilimsel aratrma anlayndaki bu eylemci boyutu Fark etmi lerdir. 357

Bu. Bourdieunn bilim in doasyla ilgili grlerindeki bir gerilime iaret eder: Bir betim lem e olarak bilim ile bir siyasi m dahale olarak bilim arasndaki gerilimdir bu. Bir yandan, Bourdieu sosyal bilim cileri inceledikleri toplumsal mcadelelerde ta raf olmamalar iin tekrar tekrar uyarr. Toplum sal atm alar birer inceleme nesnesi olmaldr, tarafgirlik vesilesi deil. Alan analizi perspektifi, herhangi bir tarafn dar karlarna kyasla ok daha kapsaml bir bak as kazandrr. te yandan, Bourdieu bilimin zorunlu olarak ezilen gruplarn karlarndan yana olduuna inanr, nk iktidar ilikilerini tehir etmekle bu ili kileri hkim snflar asndan daha etkisiz hale getirir. Bu argman zinciri. Bourdieunn iktidarn uygulanm asn da meruiyete ne kadar byk nem atfettiine iaret ediyor bir kez daha. Bilimin, byle bir siyas etki yaratmak iin ciddi lde otoriteye sahip olm as gerekir. Ayrca burada, bilimsel otoritenin, dsal karlar karsndaki zerklii artrarak, sim gesel iktidarn birikirilm esine dayand varsaylyor. Bilimin alan zerkiigi arttka, bilim in yaratabilecei siyas etki im kn lar da artyor.30 Hatta, Bourdieu'nn arzu ettii trdeki siyasi etkiler ancak bilim siyasetten daha stn bir meruiyete sahip olursa hayata geebilir. te glk de tam burada on aya k yor. Bilimsel pratiin karl karakteri geni kesim lerce bilindi i zaman, bilim in kendisi meruiyet sorunuyla kar karya ka lr. Nasl ki armaan dei tokuu, katlm clar bu pratiin te m elindeki kiisel kar ynelim ini fark ettikleri zaman srd rlemez hale geliyorsa, bilim de evrensel deil tek tarafl k ar lar temsil ettiinin anlalm asyla daha stn nesnellik iddia sn kaybeder. Bourdieunn, bilim in siyas alanda sahip oima30 Bourdieu (1989a: 100), artan alan zerkliinin siyasi sonularndan bahset mek iin u nermeyi ileri srer: Entelekteller, zgl uzmanlklarndan t r dnyevi karlardan ne kadar bamsz olurlarsa (rnein, bir Oppenheimern bilimsel otoritesi veya bir Sartren entelektel otoritesi gibi), iktidardakilcri eletirerek bu bamszl beyan elme eilimleri, takndklar siyasi tav rn simgese/ etkililii de o kadar [azla olur." Dolaysyla, grece zerk bir kllrel retim alanna mensup olmak elzem dir. nk Bourdieu'nn dncesinde bu, ekonomik ve siyasi sermaye sa hiplerinin iktidarna meydan okuma eilimi dourur ve bu meydan okuma nn etkisini artrr 358

sn arzu ettii manev otorite iin karszhk ideolojisi art gi bi grnyor. Ama bu ideoloji inanlrln kaybettiinde, bi lim de siyas hayata etkili biim de mdahale etm esini salaya cak simgesel iktidar kaybeder. Kral plak olsa da g eil tre ni devam edebilir - ama uzun sre deil. ocuklar bile arada ki fark grr! Bu, Bourdieuy son tahlilde elikili olabilecek, karm ak bir tavra gtrr. Arzu edilen siyas etkileri yaratabilm ek iin, bilim in karsz bir bilgi ve aratrma biim i olduuna inanl mas gerekir. Ancak, Bourdieunn bilim alan zerine alm a larnn odanda, tam da bu toplumsal evrenin siyas karakteri bulunm akladr. Entelektel siyaset her ne kadar seim siyase tinden farkl olsa da, nihayetinde siyasettir.

Bourdieunn, siyas arenaya ndahil olan ama bunu bilim adna yapan rnek bilim sel entelekteli, baka entelektel m o dellerle keskin bir kartlk oluturur. Bourdieu akadem ik z grln h er trl d etkiden bam sz olm asn k ararllk la savunsa da, elit kltrel geleneklerin muhafzln stlenen "fildii kule olarak niversite imgesine de (rnein bkz. Allan Bloom, T he C losing oj the A m erican Mind [1987|) hi scak bak maz. Elit bir kltrel gelenei koruyan, aktaran ve kutsallat ran retim yesinin geleneksel rolnn karsna, yeni bilgi biim lerinin yaratcs olan aratrmac figrn koyar. Bourdieu, hkim gruplara veya devlete hizmet sunan aratr maclara kar da ayn derecede eletireldir. E ntelektellerin, hkim grup karlarna hizmet eden uzman rollerini reddeder (Bourdieu 1989c: 4 8 6 ). Modern teknokratik devleti ve bilimi siyas am alarna alet etm esini s e n bir ekilde eletirir. B our dieu bilim in siyas dnyaya mdahale etm ek iin kullanlm as n savunur savunm asna, ama bu, brokratlann, siyasetilerin veya i evrelerinin deil bizzat bilim insanlarnn oluturduu bilim sel gndem erevesinde, bilim adna yaplmaldr. Bourdieu, entelektellerin ezilen gruplara hizmet etm e rolle rine de kar kar. Profesyonel entelektellerin d etkiler kar359

smda artan zerkliini savunan norm atif gr, sol eilimli entelekteller arasnda yaygn olan grlerle arpc bir kart lk gsterir. Solcu entelekteller, kendilerini siyas adan des tekledikleri ezilen gruplarn -o u n lu k la ii sn fn n - nder leri olarak grm e veya onlara u veya bu biim de hizmet ettik lerini dnme eilim indedirler. Ama Bourdieu (1 9 8 5 c ) bu si yas eylem cilik biim ini reddeder. zellikle Souk Sava srasnda, solcu entelekteller arasn da yol arkada imgesi ne km t. Fransada bu figr, sol cu entelektellere, sol siyasetleri aktan desteklerken, bir yan dan da k om n istlerin eg em en liin d ek i ii rgtleri ile s i yas rgtlere mesafeli durm a im kn veriyordu. Bu ereve de baz Kom nist Parti rgtleri belli lde eletirilebiliyor. am a sol siyasetteki yegne ciddi yaplanm alar olarak kabul edilen bu rgtlerin varl da m erulatrlyord u.31 K uku suz 1 9 5 0 lerde bu rol stlenen en m ehur Fransz entelekte li Sartre idi.32 Bourdieunn (1 9 8 5 c ) bilim sel entelektel viz yonu, ezilen gruplarn savunucusu olarak entelektel im gesiy le uyumamaktadr. Bourdieunn bilim sel en telekt elleri, G am scinin (1 9 7 1 ) organik entelekt el fikriyle de uyumaz.33 G ram sci'nin, ii
31 Yol arkada" ifadesi, on dnemde, sole entelektellerin Stalinizm'in vah etiyle su ortaklklarn vurgulamak isteyen muhafazakr entelektellerin bil hassa ar eletirilerine konu olmutur. Bkz. Caulc 1964. Hollander 19 8 1. Jo h nson L 988veju dt 1992. Gnmzn post-Marksist siyas atmosferi iinde. Fransz Komnist Parisi'nin Fransz ii snfnn yegne etkili sesi olarak algland 1950'lerin Fran sa'sndaki entelektel ve siyas atmosferi hakkyla deerlendirmek gtr O dnem solda yer almak, ii snfyla dayanma iinde olmak, dolaysyla ii snfnn formel rgtnn meruiyetini kabul etmek demekti. Birok yol arkada"nn fiiliyatta eletirel mesafelerini" ne kadar koru duklar tartlmaktadr. Ory ve Sirinclli'nin (1986: 164) dikkat ektii zere. Fransa'daki en byk ve en gl sol rgtle dayanmann art olduu alg s, entelektellerin paradoksal biimde, eski parti mensuplarna kyasla partiv eletirmelerini daha zorlatrmtr.

32 Geri Sartre ilerleyen yllarda FKP'ye ve egemen Fransz soluna aktan d manlk sergilemitir. 33 Organik entelekteller, temsil ettikleri gruplarn kimliine ve karlarna sim gesel fade kazandrma ilevi grrler. Tikel sosyal gruplar iin nerularna ve rgtleme rollerim yerine getirirler. Gramsci (1971) hmanist cntclijansiva-

360

snfyla balarn anlayabilen ve hissedebilen, dolaysyla iilerin kolektif kim liine ve karlarna sim gesel ifade kazandrabilen ii-en elek t ellerin gelitiini gzlem ledii yerde, Bourdieu entelektel alanlarda kendi tikel m eslek karlary la snrlanm olan ve ezilen gruplarn karlarna kendi maruz kaldklar tahakkm n nda bakan m arjinal katlm clar g rr. Bourdieu iin entelekteller ile ii snf arasndaki siyas ittifak, ortak habitusan ziyade yapsal benzeiklige dayanr. Gerek yol arkada gerekse organik entelekt el m odelle ri, entelektellerin kendi tikel karlarn, kapitalizmden sosya lizme geiin tarihsel taycs olarak grlen ii snfnn karlarna tbi klm alar gerektii fikrine dayanr.34 Bourdieu (1 9 8 5 c : 9 3 , 1989a: 10 9) byle bir destek rol ne kar kar. Daha nce belirttiim iz gibi, ona gre entelekt eller en bala kendi kolektif karlarn savunmal, ancak ondan sonra, ezilen gruplarn tem silcileri olarak deil entelek t eller olarak siya sete mdahil olm aldrlar. Entelekteller, eletirel sorgulam a y korum a karlarn savunarak, hkim iktidar ilikilerini te hir etme ve bylece ezilen gruplarn karlarn fiilen savunma zem inlerini salama alrlar. Bourdieu, G ouldnern yapt gi bi entelektellerden evrensel karlarn tem silcileri olarak sz etmeye kar koysa da, aslnda analizi, entelektellerin hkim iktidar ilikilerin i eletirel olarak ifa etm e ilevleri ile ezilen gruplarn karlar arasnda niha bir m tekabiliyete yol aar. Ancak, bylesi bir entelektel damlama etkisi* bir inan m e
nin geleneksel kesiminin (sanatlar, yazarlar, akademisyenler, filozoflar) bur juva gruplarna destek sunduunu, daha yeni gelien teknolojik entclijansiyamnsa (mhendisler ve bilim insanlar) yem ortaya kan snat ii snf im ko lektif bir vizyon sunabileceini savunur. i snf ile entelektelleri arasndaki organik" iliki diyalektik olacaktr: Entelekteller, ii simlinin kendi entelek tellerini dourmasn salayacak formasyonu tevik edecek, bu entelekteller de daha fazla gelimesi iin ii snf zerinde etkili olacaklardr. 34 En azndan teoride byledir. Bourdie'nn entelektellere dair alan analizi nin katklarndan biri de, kendi entelektel alan konumlarnn tikel karlar n destekledikleri ezilen gruplarn karlarna yanstarak bu iki kar kmesini birletiren solcu entelektellerin kt niyet"ini gstermesidir. (*) Trickle-tlown tjjccl: Aaya da damlar" eklinde de ifade edilebilecek ekono mi gr. Buna gre sl tabakalardaki zenginleme loplumun alt tabakalar na da (istihdam vs. gibi mknlarla) olumlu y a n sr-.n .

361

selesidir, nk , Bourdieu'nn dnce zincirini takip eder sek, ezilen gruplarn nesnel karlarnn neler olduunun be lirlenmesi de bizatihi bir m cadele nesnesidir. Bourdieu, kendi savunduu trde evrensel bilim sel karn, ezilen gruplarn karlaryla atabilecei durumlar dikkate almaz. Oysa bu kar mak ve nem li bir m eseledir ve zerinde daha fazla durulm a s gerekir. Bourdieunn bilim sel entelektel m odeli, entelektellerin uramas gereken m eseleler balamnda da dier grlerden ayrlr. Bourdieu, Jean -P au l Sarren cisim letirdigi btnsel entelektel (Bourdie 1980d ) modeline kar kar. Em ile Zola'nn oluturduu rnein izinden giden Sartre, Fransz ente lektel dnyasnda bir gelenek halini alan ve bu dnyaya giren herkese norm atif bir model olarak kendini dayatan paradigmatik bir peygambervari ilham biim ini yerletirm itir (Bourdieu 1991d: 3 6 ).35 Btnsel entelektel olm ak, dnemin btn so runlar hakknda eletirel konuabilm ek dem ektir. Bourdieu, bir sosyolog olarak gnn btn meseleleri hakknda konuma roln alayc bir dille reddeder (Bourdieu ve W acquant 1992: 1 8 5 -1 8 6 ). Ona gre, bir bilim insan olarak sosyologa byle bir grevin uygun dm em esinin nedeni vardr: (1 ) so syo lo gun, tikel yetkinliinin snrlarn ihlal etmesi anlam na gelir; (2 ) sosyologa, karizm atik nderlik tarzyla iktidar ilikilerinin zerini daha da rten bir toplum sal peygamber imgesi kazan drr; (3 ) kam usal ihtiyalara cevap verme grnts altnda, gerek le en telekt el alan ierisindeki konum unu ykseltm e giriimiyle entelektelin karm a hizmet eder. Bourdieu, med ya poplerlii, siyaseten doruculuk vs. gibi bilim sel olmayan aralar kullanarak kendi konum unu ykseltmeye ynelik b tn entelektel stratejilere kar kar. Bourdieu gibi Foucault da Sartreda vcut bulan evrensel en telektel im gesini eletirir. Ama Bourdieu (1 9 8 9 a : 108) ken di tavrn, Foucaulnun (1 9 8 0 : 1 2 6 -1 3 3 ) siyas etkinliini uz m anlk alannn snrlar ierisinde tutan zgl entelektel
3S Bourdieu'nn rencilerinden ve atma arkadalarndan Anna Boschclii (1988). Bourdieu'nn Sartrea ynelik eletirisini daha da geniletir ve gelitirir

362

m odelinden ayrr. Bourdieu byk entelekt eller kolek tifi n in birka alanla snrl kalmasn istemez. Bu balamda Bour dieu ile Foucault arasndaki temel fark, Bourdieunn, entelek tellerin daha geni bir sorun yelpazesinde kolektif m dahale lerine im kn verecek toplumsal koullan yaratmay arzulam a sdr. O halde, W acquantin (Bourdieu ve W acquant 1992: 190) ne srd gibi, Bourdieunn tavr Sartre ile F ou cau lt arasn da bir tr sentezi temsil etmektedir. Bourdieu (1 9 9 0 c : 184) ayn ekilde, Kari M annheim 'la z deletirilen, serbest entelektel imgesini de reddeder.36 E nte lektellerin, snftan ve entelektel alan karlarndan bam szlarm asna idealize edilmesine kar kar.37 Bourdieunn entelekt el so syo lo jisi, entelekt ellerin tikel alan karlarna ne kadar bam l old u klarn vurgulam aktadr; ama eletirel entelektelin nasl olm as gerektiiyle ilgili grnde, Mannheim n, en telekt ellerin kendi ortak karlarn savunm ak la modern toplumlarda rehber rol oynayabilecekleri umudu nu p ay lar38 Son olarak, Bourdieu her ne kadar bilimsel entelektellerin ncelikle bilim in davasn savunma ynndeki karlarn g zetm eleri gerektiini iddia etse de, G ouldnerm (1 9 7 9 ) Yeni S n f tasarsn benim sem ez. Bourdieu (1 9 8 5 c: 9 4 ) siyas ve eko
36 Gencide serbest entelektel imgesiyle zdeletirilse de. MannhcinVn (1956) kendisi entelektellerin kendi snflarnn karlarndan sadece grece" zerk olabileceklerini dnr - deoloji ve topycya ynelik eletirilere cevaben zellikle vurgulad bir noktadr bu. Mannheim, toplumsal btn kavrama ya ve byleee genel karlar daha iyi temsil edebilmeye yetecek kadar siyasi bamszl olan, cknokraik olmakla birlikle zelerel bir entelektel rol savunmutur. Mannheim u veya bu biimde bir teknokrat rolne scak bakar ken, Bourdieu buna kesinlikle kardr. Bourdieu. kendi siyas pratiinde bile devletin hizmet entelekteli" olma eilimini pek gstermemitir - 1981-1984 yllan arasndaki sosyalist Fransz devleti de dahil olmak zere. Ancak, Bour dieu ile Mannheim arasnda ortak bir nokta da vardr: Sosyal bilimcinin, b tne dair bir bak gelitirebilecei fikri. Alan analizi, tam da, tikel bir atma arenasndaki btnsel tabloyu kavrama abasdr. 37 Bu eletirisi. Heidegger zerine yazd eseri ile (Bourdieu 1988d) ada felse feyi konu alan eserinde (Bourdieu 1983b) yer alr. 38 Bourdieu gibi, Mannheim da (1956: 170) entelektellerin ii snfna ynelik bir hizmet snf konumu benimsememeleri, kendi entelektel ugralanna ba l kalmalar gerekliini savunur.

363

nom ik iktidarlara d ncelerini ve tavsiyelerini su n ab ilecek veya bunlar dayatabilecek bir sanat ve bilim insanlar enter nasyonali oluturm ann acil bir gereklilik olduunu dnr. G elgelelim , Bourdieunn bilim sel pratiin dsal arptm alar karsndaki zerkliini geniletm e konusundaki grleri, s nf bilincine, rgtlenm esine ve seferberliine benzer bir eye gtrmez. Bourdieu esasen entelektel m eslek zerine odakla nrken, G ouldner entelektellerin daha geni apl toplum sal dnmdeki rolleriyle ilgilenm ektedir.

Bourdieu'nn siyas pratii


Bourdieunn siyas faaliyetleri, bilim sel enleleklel konusun daki grleriyle koutluk iindedir. Burada tip siyas etkin likten sz etm ek m m kn: kamuda hayli grnr olm u az sa ydaki siyas etkinlik; aratrm a konularnn seim i; entelekt el pratiklerin eletirisi. Bourdieunn yol arkada ve btnsel entelektel rnekleri ile dier zgl entelektel rollerine ynelik eletirileri dikkate alndnda, Fransz entelektelleri arasnda ok sk rastlanan, kamuda yksek dzeyde grnrlk kazanan siyas ifade tar zndan kanm as artc deildir. Bourdieu siyas imza kam panyalarna, gsterilere veya siyas yrylere nadiren katlr; sol bir siyas partiyle veya ii rgtyle aktan almaz veya yaknlk kurmaz. Bourdieunn entelektel hretine ve C olle ge de Francetaki konum una ram en, Fransz sosyologlar ara snda Alain Touraine ve Edgar M orin, siyas konularda F ran sz basnnda ok daha n planda olm ulardr.39 Foucaultnun akl hastalklar ve hapishaneler konusunda nde gelen bir sz c olmasna karlk, Bourdieu ne tikel sosyal gruplarn ne de ekoloji, feminizm, rk veya bar gibi davalarn savunucusu ola rak tannm tr. 1 9 50lerde (Em m anuel Le Roy Ladurie gibi) sk birer kom n ist veya 1960larda (Andre G lucksm an gibi) ar solcu olup,
39 rnein Touraine, sk sk Le Mode'da muhtelif konulardaki ufrlerini yaz makladr. 364

19 7 0 lerde ve 1 9 8 0 lerde ateli birer an ti-k o m n is olan baz Fransz entelekt ellerind en farkl olarak, Bourdieu daima si yas solda yer ald ve 1 9 8 1 e kadar Fransada egemen olan mu hafazakr partileri iddetle eletirdi. Uzun yllar, yaygn olarak Fransz Sosyalist Partisindeki Rocardc akm a ve Fransz Sos yalist send ikasna (C F D T ) yakn olduu dnld. Ancak, 1 9 8 1 de bir Sosyalist -F ra n o is M iteran d - cum hurbakan ol duu zam an bile, yol arkada rolne brnm eyi tutarllkla reddetti. Hatta, pek ok solcuyu dehete drerek, Fransz ko m edyeni C olucheun 1981 deki cum hurbakanl seim lerin de M iteranda kar adayln koyma hakkn savunan bir im za kampanyasna katld.40 Aralk 1981de, Fou cau ltyla tema sa geerek, Polonyada Jaruzelskinin dayanma hareketini s kynetim le bastrmas konusunda Sosyalist Parti hkm etinin benim sedii m dahalesizlik politikasn protesto etm ek zere bir kampanya balatt.41 Nihayet, 1993te, toplumsal dlanma ve ac zerine yazd L a m is ire du m on de, Fransa'daki sosyal refah gereksinim leri karsnda Fransz Sosyalist Partisi yele rinin sergiledii kaytszla ynelik ar bir eletiriydi. Entelektellerin iktidara hizm et eden uzman rollerini ele tirmesine ramen, Bourdieu de birka meselede M itterand h km etine yardm etm itir. M itterandn College de Francetan talebi zerine, 1 9 8 5 te eitim de reform un anahatlar zerine bir alm a kaleme alr. M ichel Rocard 1988de babakan olun ca, m fredat alm as iin g revlend irilen bir kom isyonun bakanln stlenm eyi kabul eder ve m fredat deiiklikleri iin bir dizi tavsiye yaynlar (Report o f the College de France on Lhe Future of Education [ 1 9 9 0 ]). 1 9 8 0 lerin sonu ile 1 9 9 0 larn banda, Bourdieu siyas faa liyetlerini artrm aya ve basnda daha fazla grnm eye balar. Bourdieu bu dnem de de basna ynelen entelektelleri ele tirm eye devam eder (bkz. Bourdieu 1 9 9 6 ), te yandan ken disi de sylei taleplerini kabul etm eye, televizyona kmaya,
40 Bordicu'yle sylei (Paris, Kasm 1993). 41 Bourdieu ile Fourault'nun bu ortak giriimiyle ilgili bir deerlendirme iin bkz. Eribon (1991: 298-308). 365

Fransz basnnda k anaatlerin i bildirm eye b alam tr.42 Ay rca, eitli ilerici davalara kamusal destek verir. 1991 rak Savanda Amerikan giriim ine kar baz Arap entelektelleriy le birlik olur. Cezayirli entelektellere uygulanan basky pro testo eden gsterilere katlr. Form el olarak herhangi b ir gru ba katlmasa da, Fransadaki rklk kart m cadelelerde et kin olarak yer alr. Bourdieunn en nem li kamusal angajman sahas, hi ku kusuz aratrmalarnda ve yazlarnda yansmasn bulur. Ara trm a k on u larn , bir durum un bilim sel olarak in celen m esi nin ne lde siyas etki yaratacan dnerek seer.43 Ceza yir'deki kyl kltrlerini konu alan ilk aratrm as, hem s m rgeci savan dehetini hem de bam szlk savann ar dndan meydana gelecek am alanm am toplumsal ve kltrel kopular ele alr. Les H eitiers [1964] (Bourdieu ve Passero 1 9 7 9 ), Fransz yksek renim inde uzun yllara yaylan ei timde yaygnlamaya ramen devam eden toplumsal eitsizlik leri belgeler. Fransz renci kltrne ilikin bu alm a, ay n zamanda renci kltrnn isel olarak farkllam snf sal karakterinden tr Fransz niversite rencileri arasnda seferberlik salamann zorluuna iaret etm ektedir.44 Daha ya kn tarihle kalem e ald L a mis^re du m im de (1 9 9 3 ), gnmz Fransasnda ekonom ik dnm n neden olduu toplum sal dlanma ve ac deneyim ini syleiler yoluyla ortaya koyar.45 Bu ve renci kltr zerine kaleme ald daha erken tarihli
42 Lc .Vfodcun saylarna bakldnda, Bourdicun bu nemli Fransz gazete sinde 1987-1992 yllan arasnda giderek daha fazla yer ald grlmektedir Ancak. Lc Monde'da grnme skl, Alain Touramc'inkyle eil deildir. Toraine, ok eitli gncel konularda kamusal tavr gsteren, medyada ok sk grnen Srtre tarz entelektel tipine daha yakndr. 43 Bourdieu, kuramsal problemlerinin seiminde, dnemin acil siyasi sorunlaryla kiisel yzlemelerinin etkili olduunu kabul eder. 44 Kitabn, Fransz renci liderleri (rnein 1-indcnberg 1975) arasnda yaygn olarak Fransz niversitelerine ynelik eletirel baklarna bir katk olarak de erlendirilmesine ramen. Lcs ff'ntin sd ck i bu temel tezin 1968'deki byk renci seferberliiyle elimesi iroiktir

45 Bourdieu (1992: 201-202) La m isere du mimde iin, toplumsal acy" toplum sal gerekliin leknokraik bir temsiline kar mcadele etme yolu olarak ince lemek istediini syler.

366

alm as, Bourdieunn siyas bir mesajla daha geni bir kitleye ulama giriim leri arasnda en baarl olanlardr. A ncak, Bourdieu'nn btn aratrm a tasarlarnn nem li b ir siyas etki yaratt sylenem ez. G ran des ec o le lere ynelik eletirel alm as (L a n ob lesse d e la l [1 9 8 9 c ]), bu elit burum larn toplumsal adan dlayc karakterinin deim esinde pek etkili olam am tr. College de France iin hazrlad eitim re formuyla ilgili alm a da, beklediinin aksine, Fransz ilk ve ortaretim iyle ilgili geni tabanl bir tartmaya ve reforma yol am amtr. Ama genel olarak Bourdieunn siyas angajm anlar, en te lekt el alanlarn d siyas ve ekon om ik k arlar karsn d a ki zerkliini geniletm e abalar biim ini alm tr. abalar nn byk ounluu entelektel dnyann gizli gnahlar n hedef alr (Bourdieu ve W acquant 1992: 5 6 ). Kendi sosyo loji pratiini, sosyal bilim alanndaki arpklklar dzeltmeye ynelik bir m dahale tarz olarak grr. Bu m dahale byk lde, Bourdieunn sosyal bilim lerde kendi bilim sel haysi y etlerini gzden karan pratiklere ynelik sert eletirilerin den olum aktadr. Bourdieunn tercih ettii siyas angajm an tarzn Homo Academicusa (1 9 8 8 b ) fark edebiliriz. Bu analiz, Fransz niversitelerindeki retim yelerinin, kendi ilerinde, Fransadaki hkim toplum sal snfn yapsn bir lde yan stan birbirine kart iktidar biim leriyle farkllatklarn gs term ekle, m evcut bilim pratiklerindeki arptm alarn kaynak larna dair farkndalg ykseltmeyi ve bilim sel alann d ar ptmalardan zerkliini geniletmeyi am alam aktadr (W acqu ant 1990: 6 8 1 ). Bilim cam iasndaki dier mdahale tarzlar da kayda deer dir. Kendi kurduu aratrma m erkezinin ve profesyonel dergi nin (Actes d e la rech erch e en sciences societies) yan sra, Avrupa odakl bir tr kitap eletirisi forumu olan L ibcr de, dil ve ulu sal gelenek gibi etkenlerin bilim sel iletiim in nnde olutur duu engelleri kaldrm aya alarak bilim sel alann zerklii ni geniletm e abasnn rndr. Ayrca Bourdieu, disipliner uzm anlklar, m etodolojik okullar, kuramsal ereveler ve ulu
367

sal kltrel gelenekler arasnda iletiini hatlar tesis etm e frsa t grd sosyal bilim konferanslarnda faal olarak yer alm tr.46 O halde diyebiliriz ki, genel olarak, Bourdieunn tercih ettii siyas pratik biim i, entelektellerin m odem toplumlarda siyasi faaliyetlere nasl yaklamalar gerektii konusundaki g rleriyle tutarldr. Bourdieu, iyi sosyal bilim yaparak, ayn za manda ilerici siyaset yaplabileceini savunur. te onun bir bi limsel entelektel olma idealinin temeli budur.

46 Bunun bir rnei, 1988'de Chicago'da, Bordieuyle hem sosyolojik kuram ve yntem hem de siyasi yaknlk asndan arpc farkllklar olan mteveffa Ja mes S. Colcman'la dzenledii konferanstr (bkz. Bourdieu ve Coleman 1991) Bourdieu, Colemann savunduu aklc aktr modelini iddetle eletirir. Ayr ca kendisi siyas solla zdeletirilirken, Coleman ABD'dcki yeni muhafazakr Ulusal Bilim insanlar Demeiyle ilikilidir. Ancak, Bourdieu (1989b: 374) bu konferansn, ulusal geleneklere ve sosyal bilimin ampirik alt uzmanlklar, ku ramsal paradigmalar ve metodolojik yntemler arasnda paralanmasna bal olan pek ok ayrm arasnda kpr oluturacak bilimsel iletiimi ve tartmay tevik etme amac tayan bir bilimsel politique'le -yani politika ve siyasetle-" tutarl olduunu dnr. te yandan Bourdieu (1989b : 3 7 3 -3 7 4 ), Fransz Sosyoloji Dernei ve ya Uluslararas Sosyoloji Kongresi gibi, sosyoloji alannda dzenli olarak ger ekletirilen ulusal veya uluslararas profesyonel toplantlarn kendi deyiiyle anarik alverilerine katlmaz. 368

11
NESN ELLK M C A D E L E S : BO U R D IEU 'N N D N M SEL SO SYO LO J ARISI

Bourdieu, simgesel iktidar ve iddet kuramnn btn simgesel temsiller iin geerli olduunu iddia ettiinden, simgesel iktida rn gizli biim lerini tehir etmeyi amalayan bir sosyoloji pratii gelitirmede ciddi bir amazla kar karya kalr: Kendisi de sim gesel bir i olan bir sosyal bilim pratii hayata geirilirken, Bourdieunn iddetle eletirdii sosyal temayz etkilerini yeniden retmekten nasl kanlacaktr? Bilim de dahil btn simgesel sistem ler iktidar ilikilerini somtlairyorsa, entelektel pratik ler de dahil btn pratikler kartysa, nihayetinde simgesel id detin bir baka biimi olmayacak bir sosyal bilim nasl ina edi lebilir? Bourdieunn, entelektel almann ister istemez bak asyla snrl olduu ve tannma ile meruiyet mcadelesi alan larnda strateji ilevi grd iddias kabul edilecek olursa, nasl bir nesnel pratik biimi mmkn olabilir? Entelektel roller ko nusundaki keskin ithamlar dnldnde, Bourdieu bir ente lektel olarak kendi varln nasl merulatrmaktadr? Bourdieu, bu amaza cevaben, diinmsel bir sosyoloji pratii arsnda bulunur (19901; Bourdieu ve W acquant 1992). Her sosyolojik incelem enin, ayn zamanda o incelemeyi olanakl k lan entelektel ve toplumsal koullar zerine eletirel dnsemeyi gerektirdiini savunur. Sosyoloji, insan pratiklerini belir369

leyen toplumsal koullarn bilimiyse, sosyoloji de dahil entelek tel pratikleri belirleyen toplumsal koullarn da bilimi olm al dr. Bourdieunn entelektel alanlara dair analizi, sosyal bilim cilerin toplumsal fenomenlere ilikin aklam alarna farknda olmadan likel epistem olojik varsaymlar ve entelektel alan karlarn dahil ettiklerini ortaya koyar. Ancak sosyoloji sosyo lojisi yaplarak, sosyolojik yntem ler bizatihi sosyolojiye uygu lanarak, entelektel pratiin toplum sal belirlenim lerinden bir nebze de olsa bamsz olm ak umulabilir. Bourdieuye gre, bu dnmsel dn belirli bir ihtiyaca cevap verecektir, n k sosyoloji pratiinin toplumsal belirlenim lerinin sosyolojisi, bu belirlenimlerden bamsz olma im knn salayacak yegne olanakl zem indir (W acquant 1989). Bourdieunn, sosyolojinin dnmsel bir ynelim i gerek tirdiini savunurken kurduu mantkta iki hedef ne km akla dr. ncelikle, dnm sellik iyi bilim y a p m a k iin arttr. Radi kal inacla kart biim de (rnein Ashmore 1989, W oolgar 19 88), Boudieu dnmsellii bilime ynelik bir saldr ola rak deil, bizatihi bilim pratiini gelitirecek hakiki bir bilimsel ara olarak grr. Sosyoloji sosyolojisi ona gre arttr nk:
S o sy o lo ji alan n d a k en d in i g steren tah ak k m n sosyal te m elli e tk ileri k o n u su n d a k i fark n d al m z artrarak ve bu etk iler ile onlar reten m ekanizm alar d en etim altna alm a y am alayan m cadeleleri tevik ederek sosyoloji dnyasnn birleik bir bilim sel alanna doru ilerlem em ize yardm c ola bilir (Bourdieu 1989b : 3 8 5 ).

kinci hedef, engellenmemi eletirel incelemenin ve b a k a la n y la iletiim in im kn larn g en iletm ey n n d e a h la k b ir y k m lle iaret eder. Eletirel bir dnm sellik evrenseli bul ma abas ile, evrenseli bulm a abasn olanakl klan ayrcalk l koullan evrenselletirm ek iin yrtlen srekli mcadele yi ilikilendirecektir (Bourdieu 1989a: 110). Bourdieu her ne kadar kendi bilim idealini Habermasnkinden ayrsa da, bura da yine de Habermasn ideal sz topluluunu andran bir bo yut vardr.
370

Bu blm de, Bourdieunn dnmsel bir sosyoloji prati iyle tam olarak ne kastettii zerinde duracam . n ce, d nm sel sosyoloji iin nerdii temel adm ele alacam. Sonra kendi eserlerinde dnmsellii nasl uyguladna ba kacam . Belki de dnm sel alm ann en ilgin rn ek le rinden birini verdii, Fransz niversitelerindeki retim ye lerine ynelik analizi Homo Academicus zerinde bilhassa du racam.

Nesnellie doru dnmsel admlar


B ourdieu, gerek anlam da dnm sel b ir tutum a ulam ak iin herhangi bir m eto d o lo jik reete sunm asa da, eserlerin de, arzu ettii dnm sel sosyolojiyi hayata geirm enin te mel boyuLann tarif ettii birka nem li yer vardr (Bourdieu 1987b : 1 1 2 -1 1 6 ; 1988b : 1-35: W acquant 1989: 18-1 9 , 3 3 -3 4 ). Bourdieunn temel d e rd i-v e hep zihnini megul eden m esele s i - aratrm acnn inceledii nesneyle ilikisini denetim altnda tutma, bylece aratrm acnn konum unun farknda olmadan aratrlan nesneye yanstlm asn engelleme ihtiyacdr. 3. Blm de belirttiim gibi, bu Bourdieunn k atlm c nesneletirm e adn verdii sretir (Bourdieu ve W acquant 1992: 6 8; W acquant 1989: 33 ). Daha Cezayir zerine olan ilk alm asnda bile (Bourdieu 1972, 1977c. 1 9 9 0 h ), aratrmac ile aratrma nesnesi arasn daki iliki problem inin Bourdieu iin kilit bir m esele olduu grlm ektedir. Bourdieu, dnmsel bak as eksikliinin bu ilikinin nesneye yanstlm asyla sonulanacan savunur (W acquant 1989: 3 3 ). Sosyolojik soruturmay daha nesnel ve bilim sel klm ak iin byle bir yanstmann denetim altna aln mas gereken kayna vardr. ncelikle, aratrm acnn kendi sosyal kkenlerinden tayp aratrma nesnesine katl deerleri, yatknlklar, tutum lar ve alglar (yani habitusu) denetim altnda tutulmaldr. Bu, belir li bir tarihsel balam iindeki aratrm acnn sosyal konum u na (snfsal kkenine, rkna veya toplumsal cinsiyetine) ve bu
371

kkenin aratrmay nasl ekillendirip etkileyebileceine dair eletirel bir bilin gelitirm ek anlam na gelir. Bourdieu (1 9 8 8 b : 15) aratrm acnn, kavram larna, aratrm a konularyla ilgili seim lerine ve yntem lerine nfuz eden kiisel yatknlklar ve karlar bilince karmay baard lde aratrma konusu na nesnel yaklamay baaracan ne srer. Sosyal kkenin etkisi, m uhtem elen, sosyal bilim sel alm a larda arplm aya yol aan nyargl yaklam n en ok kabul gren biim idir. Hatla D urkheim , M arx ve W eberden M annheim a uzanan klasik bilgi sosyolojisi gelenei, sosyolojik fikir ler de dahil btn fikirlerin toplumsal olarak konum lanm o l duu iddias zerine kuruludur. Ancak Bourdieu aratrm ac larn bu nem li sosyolojik sezgiyi ok sk gz ard ettiklerini ve aratrma nesnelerine sorgulanm am husum et veya b ylenm e yatknlklarn yansttklarn ileri srer. Bata pop ler kltr kuram clar olm ak zere, siyas adan tbi gruplarn davasn hem inceleyen hem de eletirel olmayan biim de sa vunan aratrm aclar bilhassa eletirir. Bourdieuye gre dnm sellik her eyden nce insann toplumsal dnyaya bakt sn f merceine dair eletirel farkndalk gelitirm esi dem ektir. Ama Bourdieu eserinin bu alldk snf nyargs iddiasnn tesine getiini dnr. Hatta 9. Blm de ne srdm gi bi, aratrm acnn toplumsal sn f kkeninin ve konum unun bi limsel alma zerindeki etkileri ona gre hibir zaman doru dan deildir; daima aratrm acnn kltrel retim alanndaki konum unun dolaym ndan geer. Sosyologun yzlem esi ge reken ikinci nyarg kayna, alan konum udur. O halde dnm sellik Bourdieu iin ayn zamanda alan analizi bak asn bizatihi sosyal bilim pratiine uygulamak demektir. Sosyoloji de, bilim alan ile siyaset alan arasnda skm , uzm anlam bir sim gesel retim aland r (Bourdieu 1 9 8 9 b : 3 7 6 ). Sosyolojiyi tanmlama iktidar iin, farkl yol ve aralar la birbiriyle mcadele eden, birbirinden kkten farkl strateji leri barndrr - tamamen bilim sel veya tamamen siyas strate jile r arasnda uzanr bu yelpaze. Bourdieu'ye gre dnm sellik, entelektel konum un ve entelektel alm ann da bu bi
372

limsel tannm a m cadalesindeki stratejilere dahil olduu ko nusunda farknd alk g elitirm ektir. Sosyologlar aratrm aya sevk eden etkenin, entelektel ideallerin yan sra, bilim sel ta nnm a iin yrtlen m cadelenin pratik karlar da oldu unu grm ektir. O halde dnm sellik, sosyologun entelek tel m cadele iindeki bir konum u aratrm a nesnesine yan stm a ihtim alini azaltm ak iin, sosyolounkiler de dahil btn rakip karlar ve mcadele konum larn kapsayan entelektel alan ina etmeyi gerektirir (Bourdieu 1987b: 1 0 9 -1 1 0 ). Burada odan bireysel balamdan kurumsal balama kayd n gryoruz - Bourdieuye gre hem hkim dnce katego rilerini hem de bireysel stratejileri ekillendiren kariyer frsatla rn ve engelleri salayan balamdr bu. Bourdieu dnm selliin bir tr entelektel ie bak olduunu dnm ez; sosyal bilim pratiinde kullanlan kategorilerin srekli analiz edilip denetlenm esidir d nm sellik. zne olarak bireysel sosyo loga deil, sosyologun almasn ekillendiren rgtsel ve bi lisel yaplara odaklanr. Bu ynelim Bourdieuy bilim in alan analizini (Bou rd ieu 1 9 7 5 b ), Fransz y ksek e ilim in in alan analizini (Bourdieu 19 8 8 b , 19 8 9 c) ve ada Fransz en telek tel alannn analizini yapmaya sevk eder. Ama B o u rd ieu iin d n m sellik en telek t el dnyann alan analiziyle snrl deildir. Onun en asl" olduunu dn d nyargy da masaya yatrmas gerekir: Yani, bilim sel ba ka ve bizatihi entelektel durua ikin olan entelekt alist veya teorisist nyargy. Bourdieu'nn dnm sel progra mndaki nc -v e en z o r - adm, sosyal bilim de nesnellik id dialarn olanakl klan ep isem olojik ve toplum sal koullarn incelenm esidir. Bourdieu (1 9 9 0 i: 3 8 2 ) yle yazar: Bizim bilim sel dn me tarzmz ile pratik denen bu tuhaf eyin neligi arasnda bir tr badam azlk olduunu dnyorum .1 D ardan veya skolastik bak as, pratiklerin dnyasndan hem toplumsal
1 Bu bizi. Bourdieu'nn pratikleri kavramsallatrma konusundaki eletirel dnmne geri getiriyor; bu, daha Cezayir saha aratrmasndaki analizinden itibaren gndeme getirdii temel bir meseledir. 373

hem de epistem olojik olarak kopmay gerektirir. Bir kuramsal bak ina etm enin zorunlu koulu, pratii gzlem lem ek iin insann kendisini pratikten soyutlam asdr. Bourdieu toplum sal dnyaya ilikin bu "dardan bak iin, almaya ayrl m bir bo zaman halinin yerleiklik kazanm as (3 8 1 ) gerek tiini dnr. Dardan bak, toplum u incelem ek iin top lum sal ykm llkten uzaklam ay, byle bir uzaklam a da bo zaman gerektirir - yani, ekon om ik zorunluluktan azade olm ak gibi ok Lemel bir art. Bu nedenle Bourdieu (1 9 9 0 h : 5 3 ) toplum sal dnya hakknda nesnel bir baka sahip olma im knn, ayrcalkl ekonom ik statyle zdeletirir. Skolastik bak ayn zamanda pratik bilgiden epistem olojik kopuu da gerektirir. Biim sel m odellerin, izelgelerin ve ista tistik tablolarnn sosyal dnya hakknda sunduu bilim sel ba k, eksik malumata sahip olarak, amalarn net biim de ifade etm eden, sonular net olarak ngrm eden pratie dahil olan aktrlerin bak deildir. Sosyal dnyay anlam ann bu skolas tik tarz, pratik bilgiyi, bilinli, sistem li ve zamand olan ku ramsal bilgiye dntrr. Pratik bilgi ile kuramsal bilgi arasn daki epistem olojik fark zerine dnmsel bir bak as gelitirilm ezse, sosyal bilim ciler kuramsal bilgi ile pratik eylemi rtrr ve Bourdieu'nn enelektalist yanlg dedii ha taya derler. Bylece, sradan etkinliklere kuramsal pratikle rin epistem olojik varsaym larn yasiLarak, pratiklerin pratik ve yatknla dayal niteliini yanl tem sil ederler. Bourdieu (1 9 9 0 i: .382) yle yazar:
Bir bilim insan veya aratrm ac olm ann ne dem ek olduunu analiz etm eyen, sko lastik bir baka sahip olm ann ne dem ek olduunu analiz etm eyen ve bunu doal bulan bilim insanlar veya aratrm aclar, faillerin zihinlerin e kendi skolastik bak larn yerletirirler.

Bourdieu. bilim sel bakta, bir aratrm acnn pratiklere da ir yaklam a b u latrab ileceg i en asl nyarg kaynan bu lur. Bu "sosyal bilim lerdeki en ciddi epistem olojik hatadr ve Bourdieunn m etinlerinin byk ksm bu yanl konu edi
374

nir (zellikle bkz. Bourdieu 1990h : 14). C hom skynin d ilbili mini, Levi-Straussu n akrabalk ile m ille ilgili yapsalc analizini ve aklc eylem kuram n, dnmsel olmayan bak alarnn ba rnekleri arasnda sayar ve her birinin kendi tarznda fail likle ilgili praik bir kavraytan yoksun olduunu savunur.2 Bunlar, insan eylem ini ya yaplarn bir yansm asna ya da birey lerin doguan getirdikleri ussal yetilere indirgeyerek, failligi entelektel pratiin ayna imgesine dntrrler. Oysa Bourdieuye gre faillik pratik ve yatknlklara dayaldr; pratiklere dair tam anlam yla dnm sel bir sosyoloji de hem kuram sal pratiklerin hem de sradan pratiklerin kuram n sunmaldr. Bourdieu, neden entelektellerin, toplumsal dnyaya yne lik yaklam larnda ok farkl bilisel ve sosyal tutum lara sahip olmalarna ragm en, model ile gereklii rtrm e eiliminde olduklarn dnm ektedir? nk Bourdieuye gre entelek tellerin gzleri, evrensellii, tarafszl ve nesnellii vurgula yan m eslek ideolojileriyle balanmtr. Bu idealler aslnda en telektel tannm a m cadelesindeki karlar ve silahlar tem sil etm ektedir. Sosyal bilim ciler arasnda, nesnellik iddias veya toplumsal dnya hakkndaki en iyi aklam a olma iddias, di er btn bak alarn greliletirm e abasn ifade eder. Sos yal bilim ciler, dier entelekteller gibi, "m utlak bak asna sahip olm ak, dier grler karsnda st nlk elde etm ek iin m cadele ederler (Bourdieu 1987b : 4 4 -4 5 ). Bu nedenle, entelektel pratiklerinin kendi kltrel alanlarndaki rekabet i m antkla ne lde ekillenm i olduunu idrak edem eyerek, pratiklerinin karl niteliini yanl tanrlar. Bu dnm sel sre sonucunda Bourdieu bilim sel bakn epistem olojik hkm ranl benimsedii sonucuna varr. Sko lastik bak lem elde siyasidir, nk kendisi de bir iktidar ara yn ierir. Bu bilm e istencinin altnda, diye yazar Bourdieu (1 9 8 8 b : xiii) zel bir tr g isten ci bu lu nm aktadr. N es nellik iddias incelem e nesnesine ynelik mutlak bak as n sahiplenm ekten
2

entelektel dnya zerinde bir tr en

Bordieu i 1990i: 382) Chomsky'nin sradan konumaclara dilbilgisi uzman lan gibi muamele elliini yazar. 375

telektel iktidar stlenm ekten oluur (Bourdieu ve W acquant 1992: 11; W acquant 1989: 32). Bourdieu'ye gre bu, sos yologun duruuna ikin bir gddr. Ayrca bunun niversi te dnyasnn "derin hakikati olduunu iddia eder ve kendiy le ilgili itiraflarda bulunduu ender anlardan birinde kendisi nin de byle bir saikle davranm olduunu syler (W acquant 1989: 3). Tam anlamyla dnmsel bir pratik, ona gre, ara trm acnn neseletirm edeki niyetini nesneletirm esii, ta m am en nesnel, nyargsz bir baka ulama ynndeki en te lektel gayretin kendisini eletirel sorgulamaya tbi tutmasn gerektirir, zellikle de byle bir bak baka bak alar ze rinde tahakkm kurmann silah olduunda. Dolaysyla Bour dieu, bugn hakikatin hkim ifadesi olarak ortaya kan, ama gerekle istisnasz biim de zgl karlar barndran ep iste m olojik hkmranlk iddiasn greliletirm ek ister (Bourdieu 1987b: 43 -4 4 ). zetle, Bourdieu'nn bilim sel akl yrtm eye dnm sel olarak odaklanm as, kuram latrm a veya entelektelletirm e eilim inin toplumsal tem ellerinin iki dzeyi olduuna iaret eder: lki, pratik hakknda dardan ve stn bir bak asna ulamak iin praikLen ayrlma gerei: kincisi, nesnel bir ba ka ulama arzularnn gerekte ne olduunu, yani baka ba k alarnn gvenilirliini azaltarak simgesel sermaye birik tirme gds olduunu kabul etmeyen entelektellerin yan l bilinci veya kt niyei. D nm sellik, sosyologun, sos yoloji pratiini ekillendiren bu iki etkene kar eletirel mesa fe almasn salar. Bir arada ele alndnda, bu dnmsel adm, daha nes nel bir sosyal bilim retm ek iin zeletirel sorgulam ay sa layacak iddial bir programn ana hatlarn ortaya koyar. Ama Bourdieu ( 1 9 9 0 0 tam amen dnm sel bir baka ulalabi leceini, eletirel kuram clarn bilim sel pratiklerinin k arl doasn ve bunun muhtemel etkilerini tamamen kavrayabile ceklerini dnmez. M cadele alanlar dnda hibir m utlak" hareket noktas mevcut deildir. Bourdieu (1 9 8 8 b : 6 ), insa nn bak asn ortadan kaldrma niyetiyle ortaya konm u bir
376

nesne bile olsa, bir bak asn ima etmeyen hibir nesne yok tur diye yazar. D nm sellik ancak dereceler halinde haya ta g eirileb ilir.3 T oplum sal belirlen im lerd en ka Bourdieu iin daima ksm dir, nk dnmsel pratiin kendisi top lumsal olarak belirlenm i koullarda gerekletirilir. E n telek tel pratikler de dahil btn pratiklerimiz toplum sal olarak be lirlenm i olduundan, Bourdieunn sosyoloji sosyolojisi neri si, entelektel pratiin altndaki toplumsal koullar ortaya kararak ideolojiden bir nebze de olsa kurtulmay ve pratik sos yal hayata dair daha nesnel bir kavraya ulamay vaat eder. O halde, Bourdieu'nn dnmselligi her eyden nce bi lim pratiinin bir alan analizidir. Bireysel aratrm acnn kiili i zerine odaklanm az.4 Bourdieunn vurgusu, b ilim sel ta nnm a m cadelesi alannda sosyologun konumu zerindedir. Bourdieuye gre dnm sellik, gzlem cinin konum unu, sos yolojik incelem e nesnesine uygulanan eletirel analizin ayns na tbi tutmak dem ektir. Bourdieu dnm selligi, birinci a hs diliyle ifade edilebilen kiisel nyargy tehir etm e ileviy le kavram sallatrm az.5 Yine de Bourdieu, davrann toplumsal belirlenim lerine da
3 Bu nedenle Bourdieu, aratrmacnn, dncesinin temellerini tarif etmek iin giri niteliinde bir aklama sunarak bu problemi zme giriimini eletirir. Ona gre bu teknikle ilgili sorun, nyarg probleminin ele alnm olduu ve izleyen analizin bu drstlk sorgulanmaksam ilerleyebilecei izlenimini ver mesidir. Ama Bourdieu, dsnmselligin bir kez uyguland m problemin zleceim dnmez; bu bir derece meselesidir. Aratrmacnn kendi gr n nesnel gr olarak ne srme eilimi her zaman mevcuttur; o nedenle, bi lim alanndaki rekabeti profesyonel kar mantnn, baka bir alandaki m cadelenin analizini ekillendirmesine izin vermemek iin devaml teyakkuz halinde olunmaldr. Bu adan Bourdieu'nn perspektifi Gouldner nkinde (1970) farkldr. Gouldnern dnmselligi, gnahyla sevabyla, bir kii olarak bilim insannn ba k asn konumlandrmaya alr. Bourdieu nev'i ahsna mnhasr kiisel zellikleri analizin dnda tutar. Bu adan Bourdieu dahil olduu Fransz geleneini yanstmakladr. Belki de Amerikan sosyal bilim geleneinde sosyal psikolojinin ve psikanalizin etkisi Fransz gelenegindekinc kyasla daha gl olduundan, entelektel slupta kiisel" ifadelere daha fazla arlk verilir. ABDde kiisel olan politiktir" sz sosyal dncede belirli bir eletirel gelenein ifadesiyse, Bourdieu'y bu gele nekle karlatrmak iin (ar basitletirme pahasna) "kiisel olan konumsal dr" diyebiliriz.

377

ir farkndal artrm ak bilinm eyenden bamsz olma im kn n artrdndan, sosyolojide dnm selliin saaltc bir ile vi olabileceine in an r.6 D nm sel bir sosyoloji araynda Bourdieunn st-kuram sal ve epistem olojik kayglarnn, ok kritik bir tarzda, aratrm a alanlarnn ieriine dair seim leriy le kesitiini grrz. Am pirik alm alarnn byk ounlu unun, kendi kariyerinin de gelitii ortam olan Fransz eitim sistem ine ve entelektel dnyaya ayrlm olm as anlam ldr. Bu aratrma ieriklerinin, entelektel kltrn doxasm i, yani entelektel pratikleri ekillendiren sorgusuz sualsiz kabul edil mi temel kategorileri derinlem esine incelem ek asndan ba kalarna kyasla ok daha elverili olduunu dnm ekledir.
Eitim sistem in in ve entelek t el dnyann sosyo lo jisi benim am dan ilksel olm usa, bilin ebilir olan ile bilin ebilir olm aya nn snrlarm izen ve b u n lan nceden belirleyen d n m sel olm ayan d n ce k ate g o rile rin i, d ier tm d n m sel analizlerden daha dolaysz biim d e ortaya koym ak suretiyle, bilginin znesinin anlalm asna da katkda bulunduklar iin dir (Bourdieu 198 2 : 10).

O halde, daha derin bir dzeyde, Bourdieun n zeletirel bir nesnel sosyal bilim araynn, Fransz entelektel dnyasnda m eslek gelime ynndeki kiisel ve konumsal karyla kei liini grrz.7 D nm sellik Bourdieu asndan bir en te lektel alan stratejisidir.

Bourdieu'nn eserlerinin bu yn baz eletirmenlerin gznden kamamtr. Hoffmann (1986) Disrinrtion bir bilimsel eser kadar Bourdieu iin bir tr ki isel kmharsis eylemi olarak da grr. Bu, ilgin bir soruyu gndeme getiriyor: Bourdieu'nn dnmsel sosyoloji pratiinin, belirli aratrma ierikleriyle, zellikle profesyonel ve siyasi bakm dan byk ilgi gsterdii sahalarla ne kadar sk ba vardr? Fransa balamn da, Cezayir'in smrgecilikten kurtulmas veya eitim frsalannn geniletil mesi kadar ciddi siyasi anlam olmayan konulara odaklanm olsa, bu perspek tifin, inceledii konularla daha az ilikisi olabilir miydi? Sosyologun konusu na hatr saylr derecede mesafeli olduu, profesyonel karn vc siyasi ilginin daha az youn olduu aratrna ieriklerinde dnmsel bir perspektif h iyacm kendini daha az hissettirecei dnnlebilir.

378

Bourdieu'nn eserlerinde dnmsellik


Bourdieu, dnm sel bir sosyal bilim pratiinin btn ara trma sahalarn kapsamas gerektiini dnm ektedir. Kendi eserlerine baktm zda, gerek yntem gerekse ierik bakm n dan, ilk alm alarndan son dnem de yazd eserlere kadar bunun izlerine rastlam ak m m kndr. Bourdieu her zaman sosyal bilim pratiine eletirel yaklam olsa da, bir dnm sel dnn neleri gerektirecei konusundaki anlay zaman la gelim itir. erik asndan bakldnda. 1960larn banda aratrm alarnn odan Cezayirden, kendi kariyerinin geli tii ortam olan Fransz niversitelerine ve entelektel dnya ya kaydrm tr. Kavramsal adansa, dnm sellik perspekti fi 1 9 7 0 lerin banda alan kavramyla billurlam , daha ge ta rihlerdeyse sosyolojik baka ynelik ilgisinin artmasnda ken dini gsterm itir. 1 9 8 0 lerle 1 9 9 0 larda, dnm sel boyutun Bourdieunn sosyolojisinin tanmlayc zellii olduunu da ha ak biim de ifade eden m etinler yaynlanm tr (zellikle bkz. Bourdieu 1982 ve Bourdieu ve W acquant 1992). Daha C ezayir k yl leri zerine olan ilk alm asnd a, Lcvi-Straussun yapsalclna ynelttii eletiride dnm sel bir perspektifin olum aya baladn grrz. Bourdieu'nn (1 9 8 6 b ) k uraldan stratejiye gem e ars, ak a, biim sel yapsalc m odellerin pratikleri aklam aktaki snrl baar sn vurgulamaktadr. Kyl davranlar, bir rntye ve bel li bir dzene uymalarna ramen, yapsalc modellerin iaret et tii gibi kurala -v e y a n o rm a- uymuyordu. Yapsalc m odeller ile kyl pratiklerinin gereklii arasnda kayda deer oynam a lar mevcuttu. Bu eletirel gzlem sonucunda Bourdieu, davra n strateji olarak kavramsallatrma fikrini gelitirdi ve pratik lerin kavramsal modelleri ile fiil pratikler arasndaki fark ze rine kuram oluturdu. Bylece, skolastik yam lgya dair kes kin eletirilerinin zem ini olutu. Dolaysyla, Bourdieunn d nm sellik anlaynn kkleri, bir pratikler kuram na dair ilk form lasyonunda yatmaktadr. Akademik bilgiye ynelik d nm sel eletirisinde yararland habitus kavram da zaten
379

pratik bilgi ile biim sel bilgi arasndaki keskin kartla dayan maktadr. Uzun zaman sonra Bourdieu bu yaklam n ve ara trma asndan dourduu sonular yle deerlendirmitir:
Kuramsal bak as, pratik bak as ve ikisi arasndaki de rin farkllk zerine kuram sal d nm n pratikler ku ram n da tctiklcdigi deiiklik, sadece sp ek latif bir deiiklik deil dir: Bu ayn zam anda pratik aratrm a ilem lerinde m uazzam bir deiim i ve son d erece som ut bilim sel kazannd an da bera berinde getirir. rnein, bu durum da aratrm ac, ritel prati inde yapsalc m an tkln bir kenara atm a veya m itsel arit m etiin anlam sz teklem eleri m uam elesi etm e eilim inde ola ca zelliklere d ikkat g sterecek tir - bilhassa, yeterince be lirlenm em i veya belirsiz okaldand gerekliklere ve tabii ki ksm i elikilere ve btn sistem e dam gasn vuran b u lan k l a d ikkat gsterecek; sistem in esnekliine, akln a, ksaca s onu p ratik" klan ve bylece sradan hayaln ve pratiin ye ni ihtiyalarna (bilh assa m antksal aray erevesind e) en az kaypla cevap vermeye hazr hale getiren her eye ilikin ak lam alar gelitirecek tir (Bourdieu 199 0 i: 38 4 ):

Bourdieu'nn pratikler hakktndaki yapsalc m odellere y nelik bu kukuculuu, m em leketi Gneybat Fransada kyl ler arasndaki evlilik stratejilerini incelerken (Bourdieu 1 9 77b ) daha da artar. Bourdieu, sonradan, Fransz kylleri arasndaki evlilik olgusunu incelemeye bir tr epistem olojik deney ola rak bilinli biim de baladn syler; Cezayir kylleri ara sndaki akrabalk ilikilerini incelerken kulland yntem leri, kendi ocukluunun sosyal dnyasna uygulamtr (Bourdieu ve W acquant L992: 6 7 ). Kendi deyiiyle, doduum dnyay n esneletim enin benim zerim de yarataca etkileri gzlem lem ek lisliyordum 1 (1 6 3 ). Fransz kyllerinin evlilik rntlerinin, madd ve simgesel dei tokula ilgili karm ak stra tejiler olduunu ortaya koyan bu aratrm a deneyim i, B our dieu'nn sosyal pratikleri aklam ak iin biim sel yapsal m o delleri kullanmak konusundaki kukuculuunu daha da artr mtr.
380

Ama B ourd ieu 'n n d nm sellik vurgusunun aratrm a konularndaki odan lam anlam yla kavrayabildiim iz eser leri, 1960larn ortalarnda Fransz niversiteleriyle ilgilenm e ye baladnda yazd eserlerdir. Fransz eitim sistem ini ve entelektelleri konu alan eserlerinde dnm sellik. ilk antro polojik alm asnda eletirip reddettii karl ve karsz kar tlnn, artk entelektel pratiklere ilikin analizinde daha da m erkez hale gelm i olduunun altn izer. D nm sellik, entelektel pratiklere sadece nesnel fikirlerin veya deerlerin yn verdii pratiklerden ziyade, kar ynelim li pratikler ola rak bakm ak dem ektir. Entelektel alan kavram, Bourdieunn analizindeki bu kar boyutunu vurgular. Fransz akademi dnyas Bourdieu iin (1 9 8 8 b : x ii-x iii) ba ka bir epistem olojik deneyi temsil eder, nk bilim pratiinin m erkezi olm asnn yan sra Bourdieunn kendi kariyerinin de m erkezidir. Bourdieu, akadem ik alann yapsn ve d inam ik lerini, onun ierisinde tarafl bir konum almadan ve ona kar entelektalist bir duru benim sem eden aratrabilecegine inan maktadr. Peki Fransz akademi dnyasn nesnel biim de be tim leyebilm ek iin , kendini bilim ve entelektel hret alann daki rekabeti mcadeleden soyutlam akta ne derece baarl ol mutur? H om o A au iem icu s 'ta (1 9 8 8 b ) karmza kan, Fransz niversite alanna dair en dnmsel incelem esini ele alalm. Bourdieu H om o A cadem icus'un ilk blm nde, dn vermez eletirelliini yanstacak biim de, problem i ortaya koyarken, aina olunan bir sosyal dnyaya dair bilim sel olarak ina edil mi b ir aklam ann dnm sel olmayan bir tarzda okunm a ihtim aline ve dedikodu, hakaret ve iftira, anekdot, sezgi ve kii lie saldr gibi ierden pratikler olarak yorum lanm a ihLimaline kar okurlar uyarr (2 ). Bourdieu'nn konuya dair formlasyonunun olum suz bir etkisi vardr: Yazarn bu konudaki m uh temel sorum luluunu h i kabul etm eksizin, bu tarz arptc yorum larn faturasn okura ykler. Bu durum Bourdieunn aleyhinedir, nk giri satrlarnda sz konusu engeli nasl a tn aklam olsa okura gven kazandracakken, o okurlar gvensizlie ve savunmaya ekilm eye sevk etm ekledir.
381

Ama Bourdieu, dnm sel bir sosyal bilim retim inin ya n sra dnm sel b ir oku m a da talep ederek zerinde durmaya deer bir meseleyi gndem e getirir. Sosyologlar, kltrel reti min yan sra, kltrel tketim alanlarnda da yaamakta ve a lmaktadrlar. Bir eseri nasl okuduum uz, entelektel alanda ki konum larm zla ekillenir. Bourdieu eserinin bilim sel olarak okunm asn ister: A nalitik inalarn tek tek bireylere, tart m a etiketlerine veya siyas tavrlara indirgemeyecek bir okuma. H om o A cadem icu s, akadem ik dedikodulardan, kiilie sald rlardan, anekdotlardan, kiisel izlenimlerden veya otobiyogra fik ayrntlardan etkileyici lde muaftr. O kurlara bunun sis temli biim de ina edilm i bir analiz olduunu, Fransz aka dem ilerinin izlenim ci bir portresi olmadn hatrlatan Bour dieu bu konuda byk lde baarl olmutur, incelem e, ai na olunan bir m eslek dnyann yapsal haritasn sunar; birey sel sosyal kim likler, alan konum larnn ilikisel analizi iinde eritilir. Bourdieu, okurun d ikkatin in yapsal savdan baka bir yere kaymamas iin, rnek olarak akadem isyenlerin isim lerini verm ekte bile tem kinli davranr.8 Buna ramen, Fransz akadem isini yakndan tanyan okurlar, Bourdieunn ina etti i entelektel profillerle belirli kiileri zdeleirebilirler. r nein, hatr saylr m iktarda akadem ik sermayesi olup dk m iktarda entelektel sermaye sahibi olan ideal tip retim ye sini anlatrken, Bourdieu (1 9 8 8 b : 8 4 -8 4 ) b ir m lakattan par alara yer verir; m lakatta kendisinden ie yaramaz, syle yecek hibir eyi olm ayan, acnas eserler yazan biri olarak bahsedilen tannm bir Yunan ve Latin dilleri profesr hak knda, m eslektalar tarafndan kim olduunun anlalm asna yetecek kadar biyografik ayrnt bulunm aktadr. Bourdieunn, Raymond Boudon gibi rakiplerine ve acm asz eletirm enleri ne kar keskin saldrlarda bulunm aktan kendini alamad za manlar da olur, ama bunlar ok istisnadir (bkz. a.g.c. s. 1 6 -1 7 ). Bourdieu, entelektel dnyay dnm sellik olmadan nesneletirm enin sim gesel ikLidar ve iddet stratejilerine yol aa
8 ngilizce eviride bir alan tablosunda tm isimler yer alrken, zgn Franszca metinde sadece ba larller yer almakladr.

382

can, aratrm acnn bilim adna kendini yarglarn yarg c konum una getirm eye giritiini syler (1 5 ). A ncak, daha birka sayfa ncesinde, G ouldnern ( 1 9 5 7 ), C larkn (1 9 6 3 a , 1 9 63b ) ve G ustadn (1 9 6 6 ) ideal tip inalarnn yar akade m ik snflandrm alar ve yar bilim sel simgesel iddet biim leri o ld u klarn ileri srer. Bourdieuye gre (1 9 8 8 b : 12) bu ideal tipler, dikkatleri belirli bireylerin belirli faaliyetlerine e kip bu nlarn g erek so sy o lo jik anlam haiz olacaklar ilik i ler alanm es geerek hakaret olarak kavram ilevi grrler. G ndelik pratiklerin kabul grm bilgisinden yeterince uzak deildirler. Baz ideal tip inalarnn, rtm ece hakaretler olarak ilev g rebilecei, sosyolojik analizden ziyade David Lodge rom anla rna yakaca konusunda Bourdieuye hak verm ek m m kn dr - mesela, derslikten ok konferanslarda vakit geirenlere atfen kullanlan je t sosyologu kavram gibi. A ncak, rakiple rinin az bilim sel olduunu ne srerek itibarlarn zedeleyen Bourdieunn de, ki bu hi kukusuz bir sim gesel iddet bii midir, bilim alannda kendi konumunu ykseltm e yarna ka tld sylenebilir.9 Dahas, Bourdieunn h om o acad em icu su da deerden bam sz bir etiket deildir, kendi gznde yeni bilgiler reten aratrm acnm ki kadar meru olm ayan bir en telektel faaliyet biim ini temsil etm ekledir. Dolaysyla, Bour dieunn kendisi de akadem ik temayzn rekabete dayal man tndan ancak ksmen uzak durabilir. Bourdieun n , dnm selligin her eyden n ce aratrm a cnn kendisine yneltm esi gereken bir teknik olduu, entelek tel alm asn ekillendiren toplumsal kuvvetlere ynelik farkndalgm artrm ak iin bu teknii kullanm as gerektii iddia s, sosyoloji eserlerinin ouna ynelik keskin eletirel tavryla badam am aktadr.10 Kendisinin entelektel alan iindeki ko
9 Aynca. Bourdie'nn Fransz akademisine dair analizi ile Gouldner'm akade mik yereller" ve "kozmopolitler" biimindeki klasik topolojisi arasnda fark llklar kadar benzerlikler de mevcuttur, fakat Bourdieu bu benzerlikleri kabul etmez.

10 Bourdieu (28-29) baka sosyologlara ynelik eletirilerini, "bilimsel bilginin sosyolojisi"ni onaya koyma niyetine dayandklann ne srerek merula38 3

numunu veya bak asn ekillendirm e, halta snrlandrm a ihtimali olan etkenleri tanmlamakla pek uramaz.11 Eletirel grleri, bir btn olarak entelektel alana veya o alan iinde ki belirli konumlara yneliktir. Analizlerinin banda, kendi ti kel konumunun ve perspektifinin snrlarn aklad bir n sze yer verdii ok nadirdir. Bourdieu, bakalarnn grleri nin rekabeti alanlar ierisindeki karl konum lara dayand n gstererek bu grlere saldrm akla, kendi eserlerini ekil lendiren belirlenim ler alanndan bir nebze bamszlk kazan dn dnr gibidir. Bence bu sadece ksmen dorudur. Bir birine kart konumlara ynelik amansz eletirelligi ve kendi eserlerini bakalarm nkinden ayrmak ve baz zelliklerini ne kararak farklln vurgulamak konusundaki srar, son tah lilde, temelde -n e g a tif anlamda da o lsa - 2. Blm'de zetledi im iz Fransz entelektelleri ve entelektel gelenekleriyle e killenm i bir klliyat ortaya karm aktadr. Bu, Bordieunn dnm sel analizinin kendi m etodolo jik reetesiyle elitiini gsterm ez mi? Bourdieu, son tahlilde, analiz etmeye alt Fransz akadem ik sistem inin deerleri nin ve geleneklerinin dna km ay baaramam m dr (Jen kins 1989: 6 4 3 )? Bence bu eletiri Bordieunn eserlerindeki snrlara iaret ediyor, ama nerdii giriim i geersizletirm iyor. Bordieunn eserlerinde yer alan, biraz daha netletiril mesi gereken temel bir gerilim e iaret ediyor. Tam am en m antksal bir adan bakldnda, Bourdieunn btn entelektel pratiklerin karl niteliinden bir nebze de olsa bamsz olma im kn bulma iddias elikili grnm ekte dir. Btn eylemlerin karl olduu daha batan kabul edildii iin, Bourdieunn buradan bir k yolu bulmaya girimesi bi le ilgintir. Eserlerinin baz yerlerinde sylediklerinden yle bir
nr: sz konusu eletiri, ancak "kendi reilme koullarnn snrlar hakknda daha gl bir bilimsel bilgi adna" yneltildii srece merudr. Burada Bour dieu kendi eserlerini ve eletirel slubunu, bilimsel almadaki tek gdleyici elken olmas gereken ideal bilgi karlaryla zdeletirir. 11 Hana, dnmselligi eserin giri ksmyla snrlandrdklar ve narsisizme meyleden giriimler olmaktan teye gidemedikleri gerekesiyle bu tr abala r eletirir. 384

anlam km aktadr ki, sanki ideal nesnellik sadece her trl kardan kanm aktan ibarettir. G elgelelim . baz yerlerde de bu nun m m kn olm adn syler; hatta, byle bir gr, kendi sinin kesin bir dille eletirdii nesnelci yanlsamay temsil eder. Bourdieu, btn entelektel karlardan uzak durmak yerine, dnm sel bir pratiin, aratrm acy, bilim sel bilginin ideal karlarn gzetm ekten alkoyacak belirli ekonom ik, kltrel ve sosyal karlardan azade klmaya yardmc olacana inanr. Bourdieun dnm sel analizi bu adan daha baarldr. Bourdieunn sosyoloji sosyolojisi, getiimiz krk yla dam gasn vuran baz Fransz eletirel dnrlerinin kurumsal ze m inine de k tutar. Bourdieunn Fransz akadem isine dair alan analizi, Fransa dndaki okurlarn, son dnem de dnya apnda tannan A lthusser, Barthes, Deleuze, Derrida ve Fouca ult gibi pek ok Fransz entelektelinin, aslnda Fransz akade mik iktidarnn zirvesinde yer alm adklarn grm elerini salar. Bu isimler Fransa iinde ve dnda hatr saylr bir simgesel ve entelektel haleyle evrili olsalar da, ulusal kurumsal kaynak lar asndan bakldnda son derece m arjinal olduklar ortaya kar (Bourdieu 1988b: xviii). Dahas, Bourdieuye gre kendi alan analizi, bu nde gelen ada Fransz dnrlerinin eser lerinde kendini gsteren kurum kart yatknln, Fransz akadem isinin kurum sal iktidar karsndaki m arjinal statle rinden kaynaklandn gsterir (Bourdieu ve W acquan l 1989: 1 3 -1 4 ). Ayn ey, m uhtem elen, akademik alan haritasnda b en zer bir konum a sahip olan Bourdieu iin de gecrlidir. B o u rd ieu nn F ran sz akadem i dnyasna dair d n m sel analizi, entelektel stratejisini daha iyi anlamam za da yar dm c olur. D nm sellik zerindeki vurgusu, ksm en, Pa risin egem en entelekt el dnyasnn dnda olm asna n e den olan coraf, sosyal ve kltrel kkenlerine dayanr. Bour dieu bu dnyaya bir kltrel vris olarak deil, sn f atlam bir kltr birikim cisi olarak dahil olur. Bunun sonucu olarak, mi ras almad, yeni katld bu dnyann varsaymlarn b ilin li biim de sorgulamaya m ecbur olmutur. G ndelik varsaym lardan kopm a ve bilim sel sylem i sem antik ieriini srekli
B85

denetleyerek ina etme gerei zerindeki vurgusu, bir kltrel vristen ziyade bir kltrel yabancnn deneyim ine uyar. Bourdieunn dnm selliginin bir kayna da, bir bilim sel entelektel olarak, Fransz akadem ik felsefesinde grd en telektel kibire ynelik olumsuz tepkisidir. Bu, Paris entelek tellerinin evrensel iddialarda bulunm alarnda, veri toplama ve analiz gibi baya ilere kar takndklar alayc tavrda kendini gsteren bir kibirdir.12 G elgelelim , Ecole Normalein aktard bu ayrks eletirel slubu kendisi de iselletirm itir. Nitekim , gerek Fransz yksek kltr geleneine gerekse pozitivist sos yal bilim e kar bu slubu etkili biim de kullanr. Dnmsellik, Bourdieunn Fransz entelektel alannda kendisine ay r bir konum belirlem ek ve kendine zg bir entelektel sorgu lama modelini savunmak iin kulland bir strateji olarak d nlebilir. Dnm sellik Bourdieu iin, tam da tesine ge meye alt alan iinde kulland bir mcadele arac olm u tur. Dolaysyla, Bourdieunn dnnsellii, kendi kariyeri nin seyriyle kesimektedir.

12 Bourdieu (1988b: xxvl) Fransz niversitelerindeki deneyimini tarif ederken yle yazar: Eserlerimde, niversite kuruntunun benzersiz denebilecek bir sosyolojisinin zel bir yere sahip olmas, kukusuz, hayatn adad, alnna ya zlm hakikatlerin ve deerlerin yok olmas karsnda hayal krklna kap lan bir mez'in, kendi ykmna gtrecek hn duygularnda tescili bulmak yerine, bu hayal krklna aklyla hkim olmas gerektiini byk bir kuvvet le hisselmi olmamla aklanabilir." 386

12
So n u

Bourdieunn sosyolojik aratrmasnn m erkezinde, toplumsal eitsizlik biim lerinin neden gl bir direni olm akszn de vam edebildii sorusu yer alr. Bunun cevab, Bourdieuye g re, kltrel kaynaklarn, pratiklerin ve kurum larn eitsiz top lumsal ilikileri idame ettirm e ilevi grm eleridir. Kltrn ik tidarla ilikisi, Bourdieunn entelektel tasarsnn m erkezin de yer alr. Kltrn sn f iktidarnn zerini rtm esine ve top lumsal ayrmlarn arac ilevi grmesine ilikin analizi, ada kltr sosyolojisine ok nem li bir katky temsil eder. Bilhas sa ideoloji ve yanl bilin problemini yeniden form le etme bi im i, Bourdieunn modern toplumlardaki sn f ve iktidar ince lem elerine en nem li katklarndan biridir. G elim i toplum larda eitim ve kltr piyasalarnn muaz zam lde b y m esi, kapitalizm in gelim e aam alarna k yasla ok daha incelikli ve fark edilmeyen kltrel tahakkm m ekan izm alarn n devreye so ku lm asn a yol am tr. Bourdieu, sim gesel iktidarn siyasal iktisadn ortaya koyarak, ta hakkm tarzlarndaki bu deiimi ele alr. Bourdieunn eser leri, fizik zordan daha yumuak toplumsal denetim biim leri ne doru genel deiim in, her eye ramen eitliksiz toplumsal ilikilerin yeniden retim ini ve m erulatrlm asn tevik et387

tigini gsterir. Bourdieunn ortaya koyduu sim gesel iktida rn siyasal iktisad, sim gesel dnyann incelenm esinde belki de Talcott Parsonsn (1 9 5 1 ) tasarsndan bu yana gelitirilm i en iddial ve etkili tasan olmutur. Halta, diyebiliriz ki Bourdieu, M arxin ekonom i dnyas iin yapmaya giritiini kltr dn yas iin yapmaya alr: kltrel hayatta iktidarn temel yap larn ve dinam iklerini anlamak. Bourdieunn kavramsal dilin deki, toplumsal ve kltrel yeniden retim , kltrel sermaye, habitus, alan, simgesel iddet gibi kilit unsurlar, oktandr pek ok sosyal bilim cinin alm alarnn paras haline gelm itir.

Karlatrmal bak asyla Bourdieu'nn sosyolojisi


Bou rd ieu nn iddial p ro g ram , pek o k ad an , W u lh n o w vd.nin (1 9 8 4 ) kltr in celem elerin d ek i ada yaklam lar nemli lde ekillendirdiini ne srd drt ana gelenek ten ve bunlarn baat kuram clarndan izler tar. Bourdieu, Pe ter Berger (1 9 6 7 ; Berger ve Luckm ann 1966) gibi fenom eriolojide; Mary Douglas (1 9 6 6 , 1970, 19 8 2 ) gibi - z e llik le Durkheim etk isin d ek i- kltrel antropolojiden; M ichel Foucault (1 9 7 2 , 1978a, 1980) gibi Fransz yeni yapsalclndan ve J r gen Habermas (1 9 7 0 , 1 971, 1 9 7 3 ) gibi eletirel kuramdan ya rarlanr. Bourd ieunn bu nlar arasnda sentez olu tu rd u u nu ne srm ek abartl olacaktr ama, onun yaklam ylesine karmak ve zengindir ki btn bu geleneklerin kilit unsurlar n barndrd sylenebilir. Foucault gibi, kltr ve toplum ha yatnn iktidarla balantl derin yaplarnn izini srer; iktidar dinam ii, ona gre kltr hayatnn btn veheleriyle k esi ir. Douglas gibi, klir toplumsal snflandrm a kategorileri erevesinde ele alr; kltrel ayrmlar temelde yatan toplum sal ayrmlarn zerini rtm ektedir. Habermas gibi, kabul gren kltrel kategorileri eletirel bakla masaya yatrr ve bir k l tr bilim inin nasl bir epistem olojik stats olacan dert edi nir. Berger gibi, makro yaplarn ayn zamanda aktrlerin sos yal inalarnn nesnesi olduunu gsterir.
38 8

Daha genel olarak bakldnda, gnm zde kltr in cele m esinde kurum sal dzeye arlk verilm esi yn nd eki dei im de (W u th no w L987) Bourdieunn pay olduu grlr. Bourdieu insan davrannn -b iri dncelerle, inanlarla ve fikirlerle ilgili olan znel dnya, teki som ut olarak gzlem le nebilir davranlara yol aan nesnel dnya olm ak z ere - birbi rinden ayr iki dnya arasnda blnm esine kar olsa da, ge nelde alm alarnn kltr incelem esinde znelcilikten ziyade kurumsal yaklam lara yakn olduu grlr. Bourdieu, fenom enolojik gelenekteki gibi davranlarn ayrntl biim de be tim lenm esini veya aktrlerin duygu ve niyetlerinin em patik bi im de anlalm asn vurgulamak yerine, snflandrm a katego rilerine ve pratiklere odaklanr. Kurum lar zerindeki vurgu su, aktrlerin, rgtlerin, kaynaklarn konum larna ve klt rn retim i, aktarm ve tketimi konusundaki m cadelelerine dikkat eken alan kavramnda bilhassa belirgindir. nde gelen ada kltr kuram clar arasnda sadece Bour dieu, kta felsefesinden ald miras yanstan soyu t kuram , am pirik aratrm ayla ve yntem zerine ak b ir d n m le birletirm eyi baarabilmitir. Bourdieu, hibir ada sosyal bilim cide rastlanmayan bir biim de, iki yne birden uzanm tr - hem soyuta hem som uta. Bata sosyoloji olm ak zere sos yal bilim lerin, yntem , kuram ve aratrma konulan bakm n dan rakip uzm anlklara blnp giderek farkllat ve para land bir dnem de (Swartz 1988), bir sosyolog olarak bunu baarmak arpcdr. Bourdieu, sosyal bilim ler alannda alanlar iin bir ilham kaynadr, nk sosyal kuram ina etm enin am pirik aratr ma yrtmeyi dlamadn gsterir. V erilere gm lm ek, mu hakkak kuramsal zem inin kaybolmasyla sonulanm ak zorun da deildir; bilakis, o zemini daha da salam latrabilir. Bour dieunn sm rge Cezayirindeki kyl haneleri zerine yapt , Outline o f a T heory o f P ractice (1 9 7 7 c ) ve T he L og ic o f P rac tice (1 9 9 0 h ) adl eserlerinde sunulan etnografik aratrm a; Distinctioda (1 9 8 4 a ) yer alan, ada Fransadaki tketim ve ha yat tarz rntlerine dair incelem esi; Fransz edebiyatn konu
38 9

alan Les regies de lcrt (1 9 9 2 ) adl incelem esi; Fransz yksek renim sistem inde kuru m lan kendi iinde ve birbirleri ara snda tabakalam an eitli mekanizmalara ilikin. R eproduction (Bourdieu ve Passeron. 1977), H om o A cadem icus (1 9 8 8 b ) ve La N oblesse d'Etat (1 9 8 9 c ) adl eserlerinde yer alan aratrm alar - k i bunlar en kapsaml ve dikkate deer eserlerinden sadece bir k ad r- hep, gl bir sosyal kuram inasna massedilmi am pirik alm alarn rndr. Bu eserlerin her biri, kukusuz, bu alanlarda yaplacak almalar iin nirengi noktas olacaktr.

ktidar olarak kltr


Piyasa toplum larnda k lt rel olanaklarn iktidar boyutuna dikkat eken k lt rel serm a y e kavram , Bourdieunn btn kavram lar arasnda, hi phesiz bugne dek en geni kabul gren kavramdr. Bu, eitim , kltr ve tabakalama sosyoloji sinde ok sayda aratrmay tevik etm i, ok etkili bir kavram dr. Dilin, bilginin ve kltrel tarzn ilikileri nasl inceden in ceye ve kalc olarak ekillendirdiini gsteren bu kavram, sos yal kkene dayanan etkilerin okulda gsterilen baarda ve bu nun sonucu olarak kariyer frsatlarnda eitsizliklere dnt sreleri anlam am z salar. Eitim sosyolojisinde bu kav ram. ocu klarn ailelerinden getirip d ersliklere tadklar ve akadem ik baarlarn etkileyen kltrel olanaklarn ayrntl biim de incelenm esini tevik etm itir (DiMaggio 1 982; Lareau 1 9 8 9 ). Keza sanat sosyolojisinde, ailelerde ve okullarda yaa nan kltrel sosyallem enin sanata ynelik tutum ve davran lar nasl ekillendirdiini gsterm ek iin bu kavramdan yarar lanlm tr (DiM aggio 1977; DiMaggio ve Useem 1978, 1 982; Zolberg 1989). K ltrel serm aye kavram , Ban dncesinde birbirine te melden kart olan iki entelektel gelenein ortasnda yer alr. Kltr bir serm aye biim i olarak tanm layan Bourdieu, bir yandan, kltrn bal bana bir iktidar kayna olduunu sa vunarak M arksist gelenekten ayrlr; bu erevede kltr, te melde yatan ekonom ik etkenlerin syapsai bir trevine indir
390

genemez. te yandan. Bourdieu, klasik kanona evrensel deer atfeden hm anist gelenekten de ayrlr; fikirlerin ve estetik de erlerin. onlar retenlerin ve benim seyenlerin pratik karlar n som utlatrdn savunur. Byicce Bourdieu, bir iktidar bi im i olarak kltr kuramyla, birbirinden kklen farkl bu iki entelektel gelenek arasnda kpr oluturur. Bourdieu. kltr el serm aye ile ekonom ik serm aye kartl nn, modern toplum larda iktidarn farkllam asndaki temel bir ilke olduu ynnde ikna edici bir tez ileri srer. Bu kart lk. iktidar iddialarn kltrel kaymaklara dayandran elitler ile ekonom ik kaynaklara daha fazla bal olanlar birbirinden ay rr. zellikle D istinction da, Bourdieu farkl snflar ve s nf gruplarn sahip olduklar farkl sermaye tipleri ve bunlara karlk gelen hayal tarzlar erevesinde kavramsallatrma ve am pirik olarak gsterm e abas, tabakalama incelem esinde z gn ve cesur bir yaklam temsil eder. Toplum sal snflar, sa hip olduklar sermaye bileimleri ile hacim lerine ve alanlar ie risinde izledikleri sosyal yrngeye gre kavram sallatrm ak, sn f hiyerarilerine ilikin olarak, ana-akm stat edinme ara trmalarnda ulalamayan okboyulu ve dinam ik bir bak a s salamaktadr. Kapitalizmin son aamasnda hem saylar hem de nem leri artan bilgi ve hizmet sektrlerine dikkat ynelten Bourdieu, ge limi sanayi toplum larna dair bir kuram olarak M arksizm in cazibesini yitirdii bir dnemde cazip bir ahernatii nerir. An cak, Daniel Bell (1 9 7 3 , 1988) gibi sanayi sonras toplum ku ram clarndan farkl olarak, Bourdieu bu yeni kltrel pratik lerin yeni tahakkm ve sosyal kar biim lerini som utlatrd n gsterir. Dahas, BourdieuTn kltrel sermayeyle ve bu sermayenin eitim yoluyla kuaklar arasnda aktarlm asyla il gili kuram ve am pirik aratrm as, m odern toplum larda elit ler arasndaki farkllamaya da k tutar: Eitimde m eriokrasinin yaygnlamasndan en ok fayda salayanlar, kapitalist s nf mensuplar deil, kltrel sermayesi olan m eslek sahibi ai lelere m ensup ocuklar olm utur. Bourdieu, kltrel olanaklarn, zellikle beeni ve hayat tar
391

z alanlarnda sn f farkllklarn nasl dolaym ladn gster m ek iin adeta kl krk yarar; bu adan, sanayi sonras loplumlardaki tketici rntlerinde sn f farkllklarnn giderek kaybolduunu ne sren postm odern tketici kltr kuram laryla (Baudrillard 19 8 1 ) ciddi kartlk iindedir. Bourdieu, kitlesel tketici piyasalarnn gelim esine ramen, Fransada kltrel pratiklerin temelde yalan sn f ayrm larnn gsterge leri olmaya devam ettiini savunur. Fransaya ilikin analizinin, ABD gibi baka lkelerle karlatrlm as gerekir, nk bura da tketici seim lerindeki farkllklar, Bourdieunn iddia etti i gibi sosyal itibara dayanan stat ayrmlarnn rtl biim le rini ifade etm ekten ziyade, gelir farkllklarnn sonucu olarak okunabilir. Ayrca, Bourdieunn zerinde durduu sn f kllr ayrmlar, kitlesel piyasalardaki standartlam ann Lketici seim lerini daha dorudan etkiledii orta snflardan ziyade, stsm flar ile altsnflara zg olabilir. Kltr bir sermaye biimi olarak kavramsallatrmak, piya sa m ekanizm alarnn hayatn her alanna nfuz ettii gelimi toplumlarda tabakalama srelerini analiz etm ek iin faydal dr. Piyasa m ekanizm alarnn daha az gelimi olduu loplum larda ise bu kadar kullanl olm ayabilir. Egem en bir yksek kltr geleneinin daha az hissedilir olduu, Fransadakine k yasla daha fazla kltrel eitliliin olduu toplumlarda da bu kavramn kullanm aibeli olacaktr. Ayrca bu kavram , aktr leri, tabakalama dzenindeki konum lar ne olursa olsun yat rm frsatlarn artrm ak zere stratejiler gelitiren yatrm clara indirgeyen bir faillik anlayna iaret eder. Sermaye olarak kl tr metaforunun en iyi iledii yer, bireylerin deerli kaynak larn ekonom ik kazanca tahvil etmeye altklar basn, sanal ve akademi alanlarndaki baz m eslekler ve ocuklarnn deer verilen eitim tiplerinden yararlanmas iin uraan ailelerdir. ktidar kaynaklan az olan gruplann analizinde bu kavram da ha az kullanldr. Bourdieu, kltrel pratiklerin nasl simgesel deer kazand n ve toplumsal eitsizlii m erulatrm adaki rollerinin zeri ni nasl rttn analiz ederken, W eber'in merulatrm a fik
39 2

rini ve M arx [M arxian] ideoloji kavram n genileterek de rinlem esine bir bakla yeniden formle eder. Ancak, iktidarn m erulatrc ynleri, zellikle de dolayl ve gizli etkileri ze rindeki vurgusu, modern toplum larda salt ekonom ik iktidar dan veya fizik zordan yeterince bahsedem em esiyle sonulanr. Yanl tanmaya atfettii nem , gruplarn ezilen konum larnn idamesinde yanl bilincin roln abartyor olabilir. Bireyler ve gruplar ounlukla iktidar ilikilerinin keyf niteliini aka grrler, ama onlar deitirecek imkn ve aralardan yoksun durlar. E ntelektellerin, toplumu dzenleyen bilisel snflan drmalar salamadaki nem li katklarna dair derinlikli anali zi de, baz modern toplumlarda entelektellerin ynetici elitler nezdindeki nem ini abartyor olabilir.

Toplumsal deiim
Bourdieu, byk etki uyandran toplumsal yeniden retim ku ram nn ilk ve en nem li m im arlarm dandr. A ncak, kltrn toplum sal yeniden retim deki rolne odaklanm as, toplum sal deiim gibi nem li bir sorunu yeterince gelitirem em esi ne yol aar. Bourdieu her ne kadar, baz eletirm enlerin iddia ettii gibi kat bir belirlenim cilii benim sem ese de, kavramsal erevesinin deiimden ziyade sreklilik rntlerini akla d aikrdr. H abitus, kltrel serm aye, alan kavram lar da gem iten devralnan yaplar idame ettirm e eilim ini vurgu lar. Habitus yeni durumlara allm yollarla tepki verilm esi ne iaret eder; serm aye biriktirm ek iin m evcut serm ayeye ih tiya vardr; alan da, toplumsal konum larn ve zaman iinde ki srekliliklerinin etkileyici bir haritasn sunar. Bourdieu'nn erevesi, aratrm aclar deiim biim lerin in izini srm eye tevik etmez. 8. Blm'de belirttiim gibi, Bourdieunn eser lerinde deiimin sebeplerine blk prk biim de iaret edi lir, ama bunlarn dinam iine dair ikna edici b ir tantlam a or taya konm az. B ourdieu nn kavram sal erevesin d e direni ve deiim iin ngrd olaslklardan biri, habituslan kay naklanan b ek len tiler ile alanlarda sunulan frsatlar arasnda
39 3

ki uyumsuzlua dayanr. A ncak, karlanmayan beklentilerin hangi koullar altnda etkili birer deiim itkisine dnebile cei net deildir.

H abitus Bourdieunn temel katklarndan biri, ada toplum k ura mnda fail/yap sorununu ele alacak bir ereve nerm i olm a sdr. Bourdieu, yaplarn engelleri yeniden rettii ve engel i levi grd fikrinin, aktrlerin yaplar yarattklar fikriyle e lim ediini gstererek, yapsal tabakalam a m od ellerine a k trleri geri getiren ilk post-yapsalc sosyologlardandr. B our dieunn aktrleri birer stratejisttir. ama o stratejiyi bilinli bir seim olarak deil, rtk bir k ar hesab ve temayz aray olarak dnr. Habitus kavram hem fail/yap sorununu ele aluak iin programl bir aratrma gndemi sunar, hem de ide al tip bir eylem rntsnc iaret eder. Aratrma gndemi, ey lemin. frsatlar veya engeller arasndaki karlamadan dodu unu ne sren kuramna dayanr; bu frsatlar v.e engeller, du rum lara ve bireylerin bu durum lara tad gem i deneyim lere. geleneklere ve alkanlklara dayal sosyallem eyi yans tan kalc yatknlklara baldr. nsan davrann tm ynle riyle deerlendirmek iin, insan davrannda gzlem lenen d zenliliklerin bireylerin ve gruplarn temsilleriyle birletirilm e si gerekir. Bourdieunn programl gndemi, m ikro ile makro. nesnel ile znel analiz dzeylerinin, kuramsal veya m etodolo jik uzmanlama biim leriyle birbirinden ayrlmamas gerektii ni ne srerek, akademik sosyolojiyi ciddi bir snavla kar kar ya brakr. Bourdieu, gnm zde sklkla yapld gibi d ik kati tek bir veri tipiyle veya analiz dzeyiyle snrlam ak yerine, kuramn ve am pirik aratrm ann ayn anda iki dzeyde birden ilerlem esi gerektiini savunur. Ampirik adan netletirilm esi zor olsa da, habitus ayn za m anda alk an lk ed in ilm i, pratik, rt k, y atk n lk o lu tu ran ve yaplanm bir ideal tip eyleme iare eder. Kltr, eyle min bilisel, bedensel ve ayn zamanda davransal boyutlarn
394

kapsayan, ortak byk rnleri izleyen pratikler olarak kav ram sallatrlr. Bourdieu'nn en zgn analizlerinden bazla r, bu tr ortak yatknlklara iaret eder - spor, beslenm e, e lence ve bedensel bakm gibi konularda kltrle kazanlm bir arballk sergileyen Fransz retim yeleri arasnda yaygn olan aristokratik ilecilik rnei gibi. 5. Blm de, bu boyut lardan birinin hangi koullarda tekine ar bastn netleirmedigi iin Bourdicuy eletirm itim : yine de bireysel eylem le ilgili anlaynn, insan davrann tm karmaklyla kav ramsallatrma noktasnda, eylemi ya hesapl seim e ya da d engellere dayandran basitletirilm i aklc aktr m od ellerin den veya yapsalc modellerden daha baarl olduuna inan yorum . Ama Bourdieu, yorum layc veya fen o m en o lojik m o delleri de, eylemi daha geni yapsal engeller erevesinde ko num landrm adklar iin eletirir. Eylem in, durum larn sundu u frsatlar ve engeller ile aktr yatknlklarnn -g e m i dene yim ler, gelenekler ve alkanlklar b irik im in in - etkileiminden doduu fikri, bu alternatif grler karsnda hatr saylr bir stnle sahiptir. Habitus, rekabete dayanan toplum sal srelerd e bireylerin kendi kendilerini eleme dinam iklerine dikkat eker ama nesnel olaslklarn iselletirilip beklentilere dnm esi ve hedefle rin gerek frsatlara uyarlanmas, genelde bu kavram n dn drdnden daha karmak ve elikili sreleri ierir. Daha s, d engellere uyarlanma ve rakip aktrlerden kendini farkl latrma, Bourdieunn kavramnda aralarndaki iliki ak lk la ortaya konm akszn bir araya getirilen iki ayr faillik tipidir. Bourdieu, ele ald konuya bal olarak bu dinam iklerden ya birine ya da tekine arlk verir ve hangisinin hangi koullar almda ncelik kazandn netletirmez.

Alan
Habitus kavramnn, failler ile yaplar arasndaki ilikileri ara trm ak ve kavram sallatrm ak iin iyi bir klavuz olmas gibi, alan kavram da kltrn daha kurumsal dzeyde incelenm e
39 5

sinde yararldr. Bourdieu'nn alan analizi erevesi, kltrn daha kurumsal bir dzeyde snf ilikilerini dolaymlama yollar n kavramamz salar. eitli kltrel sermaye biim lerinin re tim, tketim ve aktarm sahalarn tanmlayarak kltrn siyasal iktisadn sunar. Alan kavram bugne kadar Bourdieunn en az anlalm kavramdr, ama ilerde yaplacak sosyolojik almalar iin en zengin kayna da bu kavram oluturur. Bourdieunn alan kavram , toplum sal birim lerin k im likle rini Lekilerle kartlklar zerinden gelitirdikleri ve bunlarn sosyolojik karakterini tm ynleriyle kavramak iin bu kart kuvvetler arenas ierisinde konum landrlm alar gerektii g rne dayanm aktadr. Kavram, deer verilen belirli kaynak larn ortaya km asyla gelien atm a ve mcadele arenalar na iaret eder ve sosyal kapanma biim lerinin, alanlar zerk lik kazandka bireyleri ve gruplan deer verilen kltrel kay naklar iin rekabete sokan yaplarn ve srelerin sonucu oldu unu gsterir. Bourdieunn alan kavram, aratrm acy belir li bir alandaki atm ann sebeplerine bakmaya, o atm ay da ha geni sn f ve iktidar arenalaryla ilikilendirm eye, kart ta raflarda gerekte ortak olan ama ortakl onlar tarafndan fark edilmeyen unsurlar ortaya kannaya yneltir. Bourdieunn, alanlarn baz yapsal zelliklerini tanmlama abas, kltrn analizinde bu kavramn piyasa kavramna k yasla daha kullanl olm asn salar. Alanlar, piyasann g rnmez elinden ok daha fazlasna iaret eder. Her eyden n ce, iktidar ilikilerini ve hiyerariyi netletirirler. Yapsal k u tuplamalar, hiyerarik konum lar, kt kaynaklar iin rekabet, sapknlk ile ortodoksi arasndaki m cadele, rakipler arasnda ki ortak doxa gibi fikirler, alanlar douran ve zerklik kazanp ilem elerine yardm eden isel yaplanma mekanizm alarna ia ret eder. Bu fikirler, piyasa im gesinin elverdiinden o k daha zengin bir retici-tketici ilikileri analizi yaplmasn salar. Kltrel alanlarn greli zerklii fikri, modern toplumlarda toplumsal snflarn, piyasalann ve devletin, eilim bata olmak zere kltr hayatn nasl ekillendirdii konusundaki arasalc grleri de yapsalc grleri de aar. Uzman gruplarnn kendi
396

tikel stat kltrlerini gelitirmesi, aktarmas ve denetlemesiyle ortaya kan isel yaplanma mekanizmalarna dikkat eken g reli zerklik fikri, tikel kurumsal ve mesleki karlarn dsal ta leplerle nasl ortaya kabildiini ve bunlarla nasl eliebildiini vurgulamas asndan yararldr. Bourdieunn dncesi bu noktada devletin greli zerklii konusundaki tartmada gn deme gelen meselelerle kesimektedir (bkz. Block 1977; Skocpol 1979; 24 -3 2 ). Bourdieu, devlet veya eitim gibi m erkez kuram lara kapitalist snf karlarndan bir nebze zerklik kazandran yapsal karlarn yan sra kltrel ve meslek karlara da dik kat ekm esiyle bu tartmaya katkda bulunur. G reli zerk lik fik ri, Bourdieuy k ltrel alan larn isel analizine ncelik vermeye sevk eder. Bu yzden Bourdieu, ola s bir kriz ve deiim sebebi olarak alanlar aras elikiler gibi nem li bir mesele zerinde yeterince duramaz. Sanat eserleri nin veya okullardaki mfredatn, geni apl toplum sal, ekono mik veya siyas karlar kadar, sanatlar ve eitim ciler arasn daki hiyerari ve atm a rntlerini de yanstt fikri, snfsal indirgem eceligi reddetmesi asndan yararldr. A ncak, Bourd iefn n kavram alanlarn isel yaplanm a m ekanizm alarna odaklandndan, kltrel alanlar arasndaki olas atm a se beplerini ve dsal talepleri yeterince dikkate almaz. Bourdieu, entelektellere dair alan analizinde, entelektelle rin, kendilerine zg yaplar ve dinam ikleri olan ve hem en telektel hem siyas tutum larn ekillendiren rekabeti alan larda kon u m lan d k larn gstererek, erev esin i so m u tlat rr. Alan analizi, entelektel davran zerindeki etkiler konu sunda, sosyal kken veya konum un, Z eitgeistm , veya bir rgt iindeki yerin tam olarak kapsamad boyutlara iaret etm e si bakm ndan yararldr. Alan analizi, entelekteller iin nem arz eden kt kaynaklar ve simgesel tannma iin yrtlen m cadelenin m ekanizm alarn aratrrken btn bu dzeylere ba klm asn gerektirir. Entelektel ve kltrel hayatn incelenm e sindeki bu nem li odak deiimi, Fritz Ringerm (1 9 9 2 ) Alman ve Fransz entelektel tarihlerine ilikin karlatrm al anali zinde kendini gsterm ektedir.
39 7

Kltrel alan fikri, enelekel hayat toplumsal zem inle ilikilendiren, ama snf indirgem eciliinden de uzak duran bir or ta kavram sunarak kadim idealizm-materyalizm LarLimasnn ama dm ekten kurtulur. Entelektellerin alan analizi. Yeni Sn f kuram larnn, yksek dzeyde eilim alm kesim leri si yas olarak byk lde snfsal konum larna gre deerlen dirm e hatasna dtne iaret eder. Alan analizi, entelekt ellerin siyas davrann anlam ak iin, onlar meslek ortam la r ierisinde konum landrm ann daha yararl olacan gster m ektedir. Fakat indirgem ecilik sorunu bertaraf edilm i deil dir; bu sefer, bireysel fikirlerin ve sanatsal sluplarn alan ko num larna indirgenm esinden doan bir tr alan indirgem eceligi ortaya kar, iin asl, Bourdieun in kltr reticilerinin kendi alan karlarn ama ihtim alleri yok gibidir. Alan analizi, iktidar ve ayrcalk iin farkl sermaye tipleri et rafnda sren m cadelenin arenalarnn yapsal haritasn sun mas bakm ndan caziptir. M odem hayatn siyaset dnyasn da seferber edilebilecek ekonom ik olanaklarn yan sra klt rel olanaklar da ortaya koymak iin derinlikli bir yntem slar. Bourdieu alan analizini k ullanarak, kltrel ad an zen gin entelekt eller ile ek on om ik adan tbi gruplar arasnda ki siyas ilikiler hakknda derinlem esine gzlemlerde bulm r. Hem entelektellerin hem de iilerin (farkl mcadele alanla rnda olsalar da) kapitalistlere gre lbi konumlar igal etlik lerini gsterir ve bunun, zayf da olsa bir siyas ittifak zem ini oluturduunu ne srer. Fakat bu gl analiz teknii, by le bir iLtifakn oluabilecei toplumsal sreleri incelem ez. So run, ok sayda grubun, her biri kendi alannda benzer konum lan igal eLmesine ramen birbiriyle ittifak kurmam asdr, ili kiler arasndaki ben zerlikler gzlem lenebilir, ama bu benzer liklerin ittifak oluum unun sebebi olduunu ne srm ek, 6. Blnfde yapsalc gizem letirm e olarak tanmladm hata ya dm e riski tar. Bourdieunn alan analizinin, gerek si yas eylem ve seferberlik srelerini inceleyen bir siyaset sos yolojisine ihtiyac vardr.

398

Dnmsellik, bilim, siyaset


Grdm z gibi Bourdieu, bilim sel pozitivizm i reddederek dnm sel bir sosyo lo ji pratiini savunur. Bourdieuye g re, am pirik verilerin dzenlenmesi ve analizi, hem ortak duyu ya dayanan hem de bilim sel kategorilerin kullanm , meslek k arlar ve sosyal bilim cin in aratrm a k on u su n a yaklam , hep, sz konusu dnyann tam amen nesnel biim de kavran masn engelleyen temel deer ynelim leri ierir. Hatla Bour dieu, sosyologun bu tr arptc etkilerden bir nebze de olsa kurtulm ak iin, aratrma ilem lerinin tam amn ve tm m es lek karlarn eletirel sorgulamaya tbi tutm asnn art oldu unu savunur. Bourdieu, bir sosyoloji sosyolojisi ortaya koym akla, bir ara trm ac olarak k en d isin in akadem ik alan ierisin d ek i reka b etin etkilerin d en nem li lde kurtulduuna, bunlar ye niden retm ed iin e inanr. A ncak, bu d nm sel so syo lo j i pratii hayali ile, yeniden retim dngsne kar olas di reni kaynaklar hakkndaki analizi arasnda bir gerilim orta ya kar. Bourdieunn izdii erevede, direniin ve deii min kavramsal olana, dnmsel pratiin gcne deil, ha bitus ile alanlardaki frsat yaplar arasndaki uyumazla da yanr. Ama Bourdieunn tasarlad sosyoloji, statkoya dire niin toplumsal dayanaklar kadar kuramn gcn de vurgu layan bir nsan zgrlk kaynadr. Deiim in kayna ger ekten de habitus ile alan arasndaki yapsal bir kopuklua da yanyorsa, Bourdieu sosyal bilim lere veya kendisine ne tr bir eletirel rol atfedebilir? te yandan, bilim sel akl, karl olm a sna ramen, davranmz ekillendiren sosyal kuvvetler ze rinde biraz daha fazla denetim kazanm a um udunu barndryorsa, kltr bir serm aye biim i olarak dnm ek fazlasy la snrlaycdr. Bourdieu, akln gcn de, akln kendini bi lim olarak ifade etm ek iin baz madd koullarn karlanm a snn art olduunu da kabul eder. Ama bu iki kabul birbiriyle pek badamaz ve Bourdieunn eserlerinde bu gerilim zm e kavuturulm am m
399

Bourdieu sosyal bilimin eletirel itkisinin, elitlere kar m cadelelerinde ezilen gruplara katkda bulunacana inanr, ken di sosyolojisini de, btn tahakkm biim lerine ynelik bir si yasi mdahale biim i olarak grr. Fakat, ezilen gruplarn, sos yal bilim in eletirel bulgularn tahakkm e direnm ek iin et kin biim de devreye sokm a eilim ine ve gcne ne zaman sa hip olacaklar gibi tem el bir soruyu cevapsz brakr. Bu durum , Bourdieunn sosyologa idealletirilm i bir siyas rol atfettiini dndrm ekledir; bu roln, hakiki bir siyaset sosyolojisinde tem ellendirilm esi gerekm ektedir. Bourdieu, bilim sel alanda tannm a iin yrtlen rekabeti mcadeleden kendini tam anlamyla kurtarm am olabilir, ama alm alar, Fransz akademi dnyasna kar eletirel bir me safe alm asn ve bu dnyay derinlem esine kavramasn sala mtr. H om o A cadem icus, Barthes, Derrida, Foucault ve bizzat Bourdieu de dahil gnmz Fransasndaki pek ok entelekt el su perstar 'm keskin eletirel tavrlarnn kurumsal temelini ta nmlar; bu figrlerin hepsi, Fransz niversite sistem i ve ret m enlik meslei ierisindeki rgtsel iktidarn merkezinden k yya itilmilerdir. G ouldnerm yaklak yirmi yl nce yaynla nan T he C om ing C risis in W estern S ociology adl eserinden be ri, sosyologlar, kendi pratiklerini de bakalarna uyguladkla r eletirel sorgulamaya tbi tutm alar ynnde bu denli g l bir meydan okum ayla karlamadlar. Bourdieunn dnm sellik ars, analitik veya ahlaki am azlardan azade o l masa da, bugn sosyal bilim cileri bekleyen en acil grevlerden birine iaret etm ektedir: K endim izinki de dahil olm ak zere, toplumsal dnyaya dair -n e sn e lci d e il- daha nesnel bir kav ray gelitirmek.

400

Ka y n a k a

Accardo, Alain. 1983. Initial tun d fa sociologie ile l'illusi minisini: social. Bordeaux: Editions le Mascare. Accardo. Alain ve Philippe Corcuff. 1986. La sociologie de Bourdiet: Text*s choisis e t com m ands. Bordeaux: Editions lc Mascare. Alexander, Jeffrey C. Bernhard C.icsen, Richard Munch ve Neil J. Smclser, ed. 1987. The Micro-Macro Link. Berkeley and Los Angeles: University of Califor nia Press. Althusser. Louis. 1970. For Marx. New York: Vintage Books. Amiot, Michel. 1984. L'enseignement de la sociologic en France: Resume et con clusions d'une enquOte conclude a l'initiative de la Sociee famaisc de sociolo gic. Revtte Fran(aisc de Sociologie 25: 281-91. Ansarl, Pierre. 1990. Les sociologies contcmporaincs. Paris: Editions du Seuil. Apple. Michael, cd. 1982. Cultural and F.conamic Reproduction in Education: Essays on Class. Ideology and the State. Londra: Routledgc and Kcgan Paul. Apple. Michael W. vc Lois Weis. 1985. Ideology and schooling: The relationship between class and culture. Education and Society 3: 45-63. Aron, Raymond. 1965. Main Currents in Sociological Thought. New York: Basic Bo oks. . 1968. La revolution introuvable. Paris: Julliard. . 1983a. The Committed Observer. Chicago: Regnery Gateway. . 1983b. Memoires: Cinqiumle arts de reflexion politique. Paris: Julliard. Ashmore. Malcom. 1989. The Reflexive Thesis: Wri gluing Sociology o f Scientific Knowledge. Chicago: University of Chicago Press. Bachclard, Gaston. 1980. La form ation de I'csprit scienlifique: Contribution d tine psychanalyse de la connaissance objective, Paris: J. Vrin.

401

Baudelol, Christian vc Roger Establet. 1973. L'icole capitalistc cn France. Paris: Franois MaspSro. Baudelol, Christian, Roger Establet vc Jacques Malemort. 1973. La petite bour geoisie cn France. Paris: Franois Maspcro. Baudrillard. Jean. 1981. F o r a Critique o j the Political Economy o f (he Sign. ev. Char les Levin. St Louis: Telos Press. . 1988a. Fatal strategies. Jean Baudrillard: Selected Writings, ed. M. Poster. 185206. Stanford: Stanford University Press. . 1988b. The masses: The implosion of the social in the media. Jean Baudrillard. Selected Writings, ed. M. Poster, 207-19. Stanford: Stanford University Press. Bavcrez, Nicolas. 1993. Raymond Aron: Un moraliste au temps des ideologies. Paris: Flammarion. Becker, Gary. 196-1. Human Capital. New York: National Bureau of Economic Re search. . 1976. The Economic Approach to Human Behavior. Chicago: University of Chi cago Press. Bell, Daniel. 1973. The Coming o f Post-Industrial Society. New York: Basic Books. . 1976. The Cultural Contradictions oj Capitalism. New' York: Basic Books. . 1988. The End o j Ideology. Cambridge, Mass.: Harvard University Press. Benda, Julicn. 1927. La trahison dcs clcrcs. Paris: Grasscl. Beneton, Philippe. 1975. Discours sur la genese des inCgalitCs dans les societes occidentales contemporaines. Revue fra n faisc de science politique 25 (1): 107-22. Benzecri. J.-P . 1973. L'analvse des Donnies: leon s sur Ianaiyse fa c ta ricllc. . . du La boratoire de statistique dc TUniversilC de Paris VI. Rcdiges el publies sur la dire ction du professeur J.-P. Benzecri. Vol. 1: L. Beilier vd.. La taxinomie; vol. 2: J P. Benzecri vd.. Lanalyse dcs correspondanccs. Paris: Dunod. Berger, Bennett. 1986. Taste and domination. American Journal o f Sociology 91 (6 Mavis): 1445-53. Berger, Peter. 1967. The Sacred Canopy. Garden City, NY: Doubleday. Berger. Peter ve Thomas Luckmann. 1966. The Social Construction o f Reality. Gar den City, N.Y': Doubleday. Bernstein. Basil. 1971-75. Class, Codes and Control: Theoretical Studies towards a So ciology o f Miguage. 3 cilt. Londra: Routlcdgc and Kegan Paul. Bcsnard. Philippe. 1987. L'anomie: Ses usages et ses functions dans la discipline sociologique. Paris: Presses Univcrsttaircs dc France. Block. Fred. 1977. The ruling class docs not rule: Notes on the Marxist theory of state. Socialist Revolution 33: 6-28. Bloom, Allan David. 1987. The Closing o f the American Mind: How Higher Education has Failed Democracy and Improvishcd the Souls o f Todays Students. New York: Simon and Schuster. Bloor. David. 1976. Knowledge and Social Imagery. Londra: Routlcdge and Kegan Paul. Blumcr, Herbert. 1969. Symbolic Interactionism. Englewood Cliffs. N.J.: PrenticeHall.

402

Bollanski, Luc. 1987. T/c Making of a Class: Cadres in French Society. Camhridge: Cambridge University Press. Boschctti, Anna. 1988. The Intellectual Enterprise: Suit re and 'Les temps modernes.' Evanston: Northwestern University Press. Boudon, Raymond. 1969. las crise universilaire franaisc: Essai de diagnostic. Anna/cs 24 (Mayts-Haziran): 738-64. . 1970. Mai 68: Crisc ou conflit, alienation ou anomic? L'annte sociologique 19: 222-42. . 1971. Sources of student protest in France. The Annals o) the American Academy o f Political Science 395 (Mays): 139-49. . 1974. Education, Opportunity, and Social Inequality. New York: John Wiley and Sons. . 1979. La logiquc du social. Paris: Hachettc. . 1980. The Crisis in Sociology. Problems o f Sociological Epistcmology. New York: Columbia University Press. . 1986. L'idcologie: Ou Iotigme de s id ies recues. Paris: Fayard. Bourdieu, Pierre. 1962 a. The Algerians. Boston: Beacon Press. . 1962b. CSlibat et condition paysanne. Etudes ntrales 5/6 (April): 32-136. . 1963. Sociologues des mythologies el mythologies de sociologues. Les temps modernes 211 (Aralk): 998-1021. . 1965. The sentiment of honour in Kabyle society. Honour and Shame: The Va lues o f Mediterranean Society, cd. J. G. Peristinay, 191-241. Londra: Weidenfeld and Nicholson. . 1966. Condition de classc et position de classe. European Journal o f Sociology 7 .(2): 201-23. . 1967a. Postfacc. A rchitecturegothiquectpetisicscolastique.cd. E. Panofsky, 13667. Paris: Editions de Minuit. . 1967b. Systems of education and systems of thought. Social Science Informati on 14 (3): 338-58. . 1968. Structuralism and theory of sociological knowledge. Social Research 35 (4): 681-706. . 1970. The Berber house, or the world reversed. Social Science Information 9 (2): 151-70. . 1971a. Champ du pouvoir, champ intellcctuel et habitus de classc. Scot ics' 1: 7-26. . 1971b. Genese. cl structure du champ religicux. Revue Franaise de Sociologie 12 (3): 295-334. Bourdieu, Pierre. 1971c. Intellectual field and creative project. In Knowledge and Control: New Directions fo r the Sociology o f Education, ed. M. F .D . Young, 16188. Londra: Collicr-Macmillan. . 197 Id. Le marche des biens symholiques. L'Annte Sociologique 22: 49-126. . 1972. Esquisse d'une theorie de la pratique. Precedec de trois etudes d'cthnologie kabyle. Geneva: Droz. . 1973a. Cultural reproduction and social reproduction. Knowledge, Education, and Cultural Change, ed. R. Brown, 71-112. Londra: Tavistock. 403

1973b. The hrce forms of theoretical knowledge. Social Science In/o nutiot 1 2 (1 ): 53-80. . 1974a. Avenir de elasse et causalie du probable. Revue Franaise de Sociolo g y 1 5 (1 ): 3-42. . 1974b. s a sociology of action possible? Positivism and Sociology, cd. A. Giddens, 101-13. Londra: Hcinemann Educational Books. . 1974c. The school as a conservative force: Scholastic and cultural inequaliti es. Contemporary Research in the Sociology o f Education, ed. J . Eggleston, 3246. Londra: Methuen. . 1975a. La lecture dc Marx: Quelques rcmarques critiques propos de Quel ((ti es remarques critiques a propos de Lire Ic Capital" Actes de la recherche ett sci ences sociales 5/6: 65-79. . 1975b. The specificity of the scientific field and the social conditions of the progress of reason. Social Science Information 14 (6): 19-47. . 1977a. The economy o linguistic exchanges. Social Science Information 16 (6): 645-68. . 1977b. Marriage strategies as strategies of social reproduction. Family and Soci ety: Selections from the Annales. ed. R. Foster vcO . Ranum, 117-44. Baltimore. Johns Hopkins University Press. . 1977c. Outline o f a Theory o f Practice. Cambridge: Cambridge University Press. . 1977d. Symbolic power. Identity and Structure, ed. D. Glceson, 112-19. Driffi eld: N'afferlon Books. . 1979. Algeria 1960. Cambridge: Cambridge University Press. . 1980a Le sens pratique. Paris: Editions de Minuit. . 1980b. The production of belief: Contribution to an economy of symbolic go ods. Medio, Culture and Society 2 (Temmuz): 261-93.' 1980c. Questions de sociologie. Paris: Editions de Minuit, I980d. Sartre. London Review o f Books 2, no. 20 (Ekim 20): 11-12. 1981. La representation politique. Elements pour une theorie du champ poli tique. Actes dc la recherche en sciences sociales 37 (Subat-Mart): 3 24. . 1982. Lccon sut Itt lecon. Paris: Editions dc Minuit. . 1983 a. The field of cultural production, or the economic world reversed. Poe tics 12 (Kasim): 311-56. . 1983b. The philosophical establishment. Philosophy in France Today, ed. A. Montcfiore. 1-8. Cambridge: Cambridge University Press. . 1984a. Distinction: A Social C ritiqu eof Ihejudgcment o f Taste. Cambridge, Mass.: Harvard University Press. . 1984b. La delegation et le fetichisme politique. Actes de la recherche en sciences sociales 52-53 Qune): 49-55. . 1984c. Le champ litteraire: Irtalables critiques et principes de methode. Lendanains 36: 5-20. . 1985a. Delegation and political fetishism. Thesis Eleven 10/11: 56-70. . 1985b. The genesis of the concepts of habitus and field." Sociocriticism 2 (2): 11-24. 404

. 1985c. Lcs inellectuels et les pouvoirs. Miclel Foucault, ime listoirc dc la vtrite. 93-94- Paris: Syros. . 1985d. The market of symbolic goods. Poetics 14 (Nisan): 13-44. . 1985e. Social space and the genesis of groups. T heory and Society 14 (6 ): 723-44. . 1986a. The forms of capital. In Handbook o f Theory ami Research fo r the Socio logy o f Education, ed. | . G. Richardson, 241-58. New York: Greenwood Press. . 1986b. From rules to strategies. Cultural Anthropology I (ubat): 110-20. . 1986c. Ta science el I'aclualilC. Actes dc la recherche ch sciences societies 61 (Mart): 2-3. . 1987a. The biographical illusion. Working Papers and Proceedings o f the Cen ter fo r Psychosocial Studies, no. 14. Chicago: Center for Psychosocial Studies. . 1987b. Chases Dites. Parts: Editions de Minttit. . 1987c. The force of law: T oward a sociology of the juridical field. Hastings Jou r nal o f Law 38: 209-48. . 1987d. Legitimation and structured interests in Weber's sociology of religion. Max Weber. Rationality and Irrationality, ed. S. Lash and S. Whimsler, 119-36. Boston: Allen and Unwin. . I987e. Revolt of the spirit. New Socialist 46 (ubat): 9-11. . 19871. What makes a social class? On the theoretical and practical existence of groups. Berkeley Journal oj Sociology 32: 1-18. . 1988a. Flauberts point of view. Critical Inquiry 14 (Bahar): 539-62. . 1988b. Homo Acadetnicus. Stanford: Stanford University Press. . 1988c. La vertu civile. Le Monde (16 Kasn): 1-2. . 1988d. L'ontologie politique dc Martin Heidegger: Paris: Editions de Minuit. . I988e. Pertser la politique. Actes de la recherche cn sciences sociales 71/72: 2-3. . 19881. Program for a sociology of sport. The Sociology o f Sport Journal 5 (2): 153-61. . 1988g. Vive la crise! For heterodoxy in social science. Theory and Society 17, no. 5 (Eyll): 773-88. Bourdieu, Pierre. 1989a. The corporatism of the universal: The role of intellectuals in the modern world. Telos 81 (Sonbahar): 99-110. . 1989b. On the possibility of a field of world sociology. The Russell Sage Con ference on Social Theory in a Changing Society, the University of Chicago, April. Tekrar bask iin bkz. Bourdieu ve Coleman 1991. . 1989c. Im noblesse d'Etat: Grands corps et grandes codes. Paris: Editions dc Mi nuit. . 1989d. Social space and symbolic power. Sociological Theory 7 (1): 14-25 . 1990a. Animadversioncs in Mertoncm. Robert K. Merton; Consensus and Contro versy, ed .J. Clark, C. Modgil ve S. Modgil, 297-30]. Londra: The Falmcr Press. . 1990b. Droit el passe-droit. Le champ des pouvoirs lerriloriaux el la misc en oeuvre des reglements. Actes dc la recherche en sciences sociales 81/82:86-96. . 1990c. In Orltcf Words: Essays toward a Reflexive Sociology. Stanford: Stanford University Press. 405

. 1990d. The intellectual field: A world apart. In Other Words: Essays toward a Reflexive Sociology. 140-49. Stanford: Stanford University Press. 1990e. La domination masculine. Actcs de hi recherche en sciences socialcs 84: 2-31. . 1990f. A lecture on the lecture. In Other Words: Essays toward a Reflexive Socio logy. 177-98. Stanford: Stanford University Press. . 1990g. Les conditions socialcs de la circulation des idces. Romanistische Zeitschrift fu r l.iteraturgeschichie 14(1/2): 1-10. . 1990. The Logic o f Practice. Stanford: Stanford University Press. . 1990j. The scholastic point of view. Cultural Anthropology 3 (4): 380-91. . 1991a. Aspirant philosophe. Un point de vue sur lc champ universitaire dans les annecs 50. Les enjettx philosophiques des annCcs 50, 15-24. Paris: Centre Ge orges Pompidou. . 1991b. Genesis and structure of the religious held. Comparative Social Resear ch 13: 1-43. . 1991c. Language and Symbolic Power, ev. Gino Raymond and Matthew Adam son. Cambridge, Mass.: Harvard University Press. , 199 id. Le champ litterairc. Aries de la recherche en sciences socialcs 89 (Ey ll): 4-46. . 1991e. The peculiar history of scientific reason. Sociological Eorum 5 (2): 3-26. . 1991 f. The Political Ontology o f Martin Heidegger. Stanford: Stanford Univer sity Press. 1992. Les regies de L'art: Cenise et structure du champ litterairc. Paris: Editions du Seuil. . 1993a. Esprits dEtat: Gentse et structure du champ bureaucratiquc. Actes de la recherche en sciences socialcs 96/97: 49-62. . 1993b The Field o f Cultural Production: Essays on Art and Literature. New York: Columbia University Press. . 1993c Haute couture and haute culture. Sociology in Question, 132-38. Thou sand Oaks. Calif.: Sage Publications. . 1993d. Sociology in Question, ev. Richard Nice. Thousand Oaks, Calif: Sage Publications. . 1994. Raisons pratiques: Sur la theoric de Paction. Paris: Editions du Seuil . 1995. La Cause de la Science: Comment I'histoirc sociale des sciences sociales peut servir lc progrcs de ces sciences. Actes de la recherche en sciences sociales 106-7 (Marl): 3-10. . 1996. S u rla television. Paris: Liber. Bourdieu, Pierre ve Luc Boltanski. 1975. Le titre et le poste: Rapports entre le systeme dc production el le sysleme de reproduction. Actes de la rechetche en sci ences sociales 2: 95-107. . 1977. Changes in social structure and changes in the demand for education. Contemporary Europe: Social Structures and Cultural Patterns, ed. S. Giner ve M. Scotford-Archer, 197-227. Londra: Routlcdge and Kegan Paul. . 1981. The educational system and the economy: Titles and jobs. French Socio logy: Rupture and Renewal Since 1968. ed C. C. Lenten, 141-51. New York: Co lumbia University Press 406

Bourdieu. Pierre, Luc Boltanski, Robert Casiel. Jean-CIaude Chamborcdon ve Do minique Schnapper. 1965. art moyat": Essai sur les usages de la photographic, Paris: Editions de Minuil. . 1990. Photography: A Middle-Brow Art, trans. Shaun Whiteside. Stanford: Stan ford University Press. Bourdieu, Pierre, Luc Boltanski ve Pascal Maldidier. 1971. 1ja Defense du Corps. Social Science Information 10 (41: 45-86. Bourdieu. Pierre, Salah Bouhedja. Rosine Christin ve Claire Givry. 1990. Un place ment de pere de famille. La maison individuelle: Spccifiritt1du produit et logique du champ de production. Actes de la recherche cn sciences sociales 81/82: 6-35. Bourdieu, Pierre, Salah Bouhedja ve Claire Givry. 1990. Un contrat sous contrainte. Actes de la recherche en sciences sociales 81/82: 34-51. Bourdieu, Pierre, A. Casanova ve M. Simon. 1975. Les intellcctuels dans le champ de la luttc des classes. La nouvcllc critique 87 (Ektm): 20-26. Bourdieu, Pierre, Jean-Claudc Chamborcdon ve Jean-CIaude Passeron. 1991. The Craft o f Sociology: Epistemological Preliminaries. 2. bask, New York: Walter de Gruyter. Bourdieu. Pierre ve James S. Coleman, ed. 1991. Social Theory fo r a Changing Soci ety. Boulder, Colo.: Wcstview Press. Bourdieu, Pierre, Alain Darbcl, Jean-Pierre Rivet ve Claude Scibcl. 1963 Travail cl Iravaiilcttrs cn Alger ie. The Hague: Moulon. Bourdieu, Pierre ve Monique de Saint Martin. 1974. Scholastic excellence and the values of the educational system. In Contemporary Research in the Sociology o f Education, ed .J. Eggleston, 338-71. Londra: Methuen. . 1978. Le patronat. Actes de la recherche en sciences sociales 20/21: 3-82. . 1982. La sainte famille. L'episcopal franais dans le champ du pouvoir. Actes de la recherche cn sciences sociales 44/45: 2-53. Bourdieu, Pierre ve Hans Haacke. 1994. Libre-Echange. Paris: Scuil/les presses du reel. Bourdieu, Pierre ve Otto Hahn. 1970. La thCorie. VH101 2 (Yaz): 12-21. Bourdieu. Pierre ve Jean-CIaude Passeron. 1967. Sociology and philosophy in France since 1945: Death and resurrection of a philosophy without subject. Social Research 34 (1): 162-212. . 1968. L'examin d'unc illusion. Revue Francaise de Sociologie 9 (zel sayt): 227-53. . 1977. Reproduction in Education. Society and Culture. Londra: Sage. . 1979. The Inheritors: French Students and their Relation to Culture. Chicago: Uni versity of Chicago Press. Bourdieu. Pierre. Jean-Claudc Passeron ve Monique de Saint Martin. 1965. Rapport pCdagogique et communication. The Hague: Moulon. . 1992. Academic Discourse: Linguistic Misunderstanding and Professional Power. Cambridge: Polity Press. Bourdieu. Pierre ve Abdelmalck Sayad. 1964. Lc dcracincment L a crise de I'agriculturc traditionnelle en AlgCrie. Paris: Editions de Minuil. Bourdieu. Pierre ve Loc J. D. Wacquant. 1989. For a socioanalysis of intellectuals: On Homo Academicus. Berkeley Journal of Sociology 34: 1-29. 407

Bourdieu, Pierre ve Loc J. 13. Wacquam. 1992. An Invitation to Reflexive Sociology. Chicago: Universiiy of Chicago Press. Bowles. Samuel ve Herbert Ginns. 1976. Schooling in Capitalist America: Eclutational Reform and the Contradictions o f Economic Life. New York: Basic Books. Brim, Steven. 1984. 'New Class' and cumulative trend explanations of the liberal political attitudes of professionals. American Journal o f Sociology 90 (1): 30-71 . 1991. The powers of the intellectuals. Sociology and the Public Agenda, ed. W.J. Wilson, 51-70. Newbury Park. Calif Sage Publications. . 1994. In an Age o f Experts: The Changing Role o f Professionals in Politics and Pub lic Life. Princeton: Princeton Universiiy Press. Brint, Steven ve Jerom e Karnbcl. 1989. The Diverted Dream: Community Colleges and the Promise o f Educational Opportunity in America. 1900-1980. New York: Oxford University Press. Brubaker, Rogers. 1985. Rethinking classical sociology: The sociological vision of Pierre Bordieu. Theory anti Society 14 (6): 745-75. . 1993. Social theory as habitus Bourdieu: Critical Perspectives, ed. C. Calhoun, E. LiPurna ve M. Postonc, 212-34. Chicago: Universiiy of Chicago Press. Brym, Robert J. 1987. The political sociology of intellectuals: A critique and a pro posal. Intellectuals In Liberal Democracies: Political Influence and Social Involve ment. cd. A. G. Gagnon, 199-209. New York: Praegcr. Caille, Alain. 1981. La sociologic de lin te rf t est-elle inlCressante? Sociologie tin Travail 23 (3): 257-74. . 1992. Esqulsse d'une critique de l'cconom ie generale dc la pratique. Cahiersdu LASA 12/13: 109-219. . 1993. l.u demission ties clercs: Ij i crise ties sciences sociales et I'oubli tin p oli tique. Paris: Editions la Dccouvcrte. Calhoun, Craig. 1993. Habitus, field, and capital: The question of historical spec ificity. Bourdieu: Critical Perspectives. 61-88. Chicago: University of Chicago Press. Calhoun, Craig, Edward LiPuma ve Moishe Postonc, ed. 1993. Bourdieu: Critical Perspectives. Chicago: University of Chicago Press. Camic. Charles. 1986. The matter of habit. American Journal o f Sociology 91 (5): 1039-87. Caute, David. 1964. Communism and the French Intellectuals. 1914-1960. Londra: Andre Deutsch. Centers, Richard. 1949. The Psychology o f Social Classes: A Study o f Class Conscious ness. Princeton: Princeton University Press. Charlc, Christophe. 1987. Les elites de la Republique. 1880-1900. Le sens commun. Paris: Editions dc Minuil. . 1990. Naissance dcs intellectucls." 1880-1900. Le sens commun. Paris: Editi ons de Minuit. Cherkaoui, Mohamed. 1981. Changement social et anomie: Essai de formalisa tion de la theoric durkhcunienne. European Journal o f Sociology 22 (1): 3-39. Chiari,Joseph. 1975. Twentieth-Century French Thought: From Bergson to L&vi-Strauss. New York: Gordian Press. 408

Chomsky. Noam. 1965. Aspects o f the Theory o f Syntax. Cambridge. Mass.: MIT Press. Cicourel. Aaron V. 1973. Cognitive Sociology. New York: Free Press. Clark. Burton R. 1962. Educating the Expert Society. San Francisco: Chandler. . 1963a. Faculty culture. The. Study o f Campus Culture, 39-54. Boulder. Colorado: Western Interstate Commission for Higher Education. . 1963b. Faculty organization and authority. In Tltc Study o f Academic Adminis tration. cd. T. F. Lunsford. 37-51. Boulder, Colo.: Western Interstate Commis sion for Higher Education. . 1973. The Wesleyan story: The importance of moral capital. Academic Transform alion: Seventeen Institutions under Pressure, cd. D. Riesman ve V. A. Stadtman, .367-81. New York: McGraw-Hill. Coleman, James S. 1990. Foundations o f Social Theory. Cambridge. Mass.: Harvard University Press. Collectif "Revokes logiques." 1984. I.'empirc du sirciologue. Paris: Editions La Decouverte. Collins, James. 1993. Determination and contradiction: An appreciation and cri tique of the work of Pierre Bourdieu on language and education. Bourdieu: Cri tical Perspectives, ed. C. Calhoun. E. LiPuma ve M. Postone. 116-38. Chicago: University of Chicago Press. Collins. Randall. 1971. Functional and conflict theories of educational stratifica tion. American Sociological Review 36: 1002-19. . 1975. Conflict S ociology: Toward an Explanatory Science. New York: Acade mic Press. . 1979. The Credential Society: An Historical Sociology o f Education and Stratifica tion. New York: Academic Press. . 1981a. Cultural capitalism and symbolic violence. Sociology Since Mid-Century: Essays in Thcoiy Cumulation, 173-82. New York: Academic Press. . 1981b. On the micro-foundations of macro-sociology. American Journal o f So ciology 86: 984-1014. . 1989. Review of Homo Acadcmicus. American Journal o f Sociology 95 (2): 460-63. Colquhoun, Robert. 1986. Raymond Aron: The Sociologist in Society 1955-1983. 2 cilt. Beverly Hills, Calif: Sage Publications. Connell, R W. 1983. The black box or habit on the wings of history: Reflections on the theory of reproduction. W/tirli Way is Up? Essays on Sex, Class, and Cultu re, 140-61. Londra: George Allen and Unwin. Cookson, Peter W ., Jr. ve Caroline Hodges Persell. 1985. Preparing/or Power: Ame ricas Elite Boarding School s. New York: Basic Books. Coser. Lewis A. 1965. Men o f Ideas: a Sociologist's View. New York: The Free Press. Crozier, Michel. 1969. La so eiilt bloqut'e. Paris: Editions du Seuil. Crozier. Michel ve Edouard Friedbcrg. 1977. L'actcurct lesystem e. Paris: Editions du Seuil. Current Research. 1972. Paris: Ecole Pratique dcs Hautes Etudes. Maison dcs Sci ences de L'Homme.

409

Dalton. George, ed. 1968. Primitive, Archaic and Modan Economics: Essays o f Karl Polanyi. Boston: Beacon Press. Debray, Regis. 1981. Teachers, Writers, Celebrities: The Intellectuals o f Modem Fran ce. Londra: Verso. DiMaggio, Paul. 1979. Review essay on Pietre Bourdieu. American Journal o f Soci ology 84 (6): 1460-74. . 1982. Cultural capital and school success: The impact of status culture parti cipation on the grades of U.S. high school students. American Sociological Re view 47 (2): 189-201. DiMaggio, Paul ve John Mohr. 1984. Cultural capital, educational attainment, and marital selection. American Journal o f Sociology 90 (6): 1231-61. DiMaggio. Paul ve Walter Powell. 1983. The iron cage revisited: Institutional iso morphism and collective rationality in organizational fields. American So ciological Review 48: 147-60. Domhoff, G. Willliam. 1983. Who Rules Am erica iVow? Englewood Cliffs, N.J.: Prentice-Hall. Dougherty, Kevin J. 1994. The Contradictory College: The Conflicting Origins, Im pacts, and Futures o f the Community College. Albany: Stale University of New York Press. Douglas. Mary. 1966. Purity and Danger: An Analysis o f the Concepts o f Pollution and Taboo. New York: Pantheon Books. . 1970. Natural Symbols: Explorations in Cosmology. New York: PanlheonBooks. . 1982. in the Active Voice. Londra: Roulledgc and Kegan Paul. Drouard, Alain. 1982. Reflexions sur une chronologic: Le dCvcloppemcni dcs sci ences sociales en France de 1945 la fin des annees soixame. Revue Franaise de Sociologie 23: 55-85. Dufay. Franois ve Picrrc-Bcrtrand Dufort. 1993. Lcs riormalicns: Dc Charles Peguy a Bentard-Henri Liivy: tin siecle d'histoire. Paris: Editions Jean-Claude Lattes. Durkheim, Emile. 1951. Suicide, cv. John A. Spaulding ve George Simpson. Glen coe: The Free Press. . 1966. The Rules o f Sociological Method, ev. Sarah A. Solovay vc John H. Muel ler. New York: The Free Press. . 1977. The Evolution of Educational Thought. Londra: Routledgeand Kegan Paul. . 1995. The Elementary Forms o f Religious Life, ev. Karen E. Fields. New York: The Free Press. Durkheim. Emile, ve Marcel Mauss. 1963. Primitive Classification, ev. ve yay. haz: Rodney Needham. Chicago: University of Chicago Press. Eisenstadt. S. N. 1973. Tradition, Change and Modernity. New York: John Wiley. . 1987. Intellectuals and political elites. In Intellectuals in Liberal D em ocraci es: Political Influence and Social Involvement, ed. A. G. Gagnon, 157-65. New York: Praeger. Elias, Norbert. 1978. What is Sociology? New York: Columbia University Press. Elster, Jon. 1979. Ulysees and the Sirens: Studies in Rationality and Irrationality. New York: Cambridge University Press.

410

. 1985. Making Sense o j Marx. New York: Cambridge University Press. Eribon. Didier. 1991. Michel Foucault, ev. Betsy Wing. Cambridge, Mass.: Har vard University Press. Eyerman, Ron. Lennart G. Svensson ve Thomas Sodcrqvist. cd 1987. Intellectuals, Universities, and the State in Western M odem Societies. Berkeley and Los Ange les: University of California Press. Fcathcrstone. Mike. 1987. Consumer culture, symbolic power and universalism. Mass Culture, Popular Culture and Social Life in the Middle East, ed. G. Stauth ve S. Zubaida. 17-46. Boulder, Colo.: Wesiview Press. Ferry, Luc, ve Alain Renault. 1990. French Marxism (Pierre Bourdieu). French Phi losophy o f the Sixties: An Essay on Anti-Humanism, 153-84. Amherst: University of Massachusetts Press. Fcyerabcnd. Paul. 1978. Science in a F ree Society. Londra: New Left Books. Foucault, Michel. 1972. The Archeology o f Knowledge. New Yotk: Random House. . 1978a. The History o f Sexuality. Vol. 1: An Introduction. New York: Random House. . 1978b. Introduction to Georges Canguilhem. On the Normal and the Pathologi cal. cd. R. S. Cohen, ix-xx. Dordrecht: Reidel. . 1980. Power/Knowledge: Selected Interviews and Other Writings. 1972-1077, ed. C. Gordon. New York: Pantheon Books. Gagnon. Alain G. 1987. The role of intellectuals in liberal democracies: Political influence and social involvement, intellectuals in Liberal Democracies: Political Influence and Social involvement, cd. A. G. Gagnon, 3-16. New Y'ork: Praegcr. Galbraith, John Kenneth. 1971. The New Industrial State. Boston: Houghton Miff lin. Garfinkel, Harold. 1967. Studies in Ethnomelhodology. Englewood Cliffs, N.J.: Prenticc-Hall. Gamham, Nicholas. 1986. Extended review: Bourdicus Distinction. The Sociologi cal Review 34 (2): 423-33. . 1993. Bourdieu. the cultural arbitrary, and television. Bourdieu: Critical Pers pectives, ed. G. Calhoun, E. LiPuma ve M. Postone, 178-92. Chicago: Univer sity of Chicago Press. Garnham, Nicholas ve Raymond Williams. 1980. Pierre Bourdieu and the soci ology of culture. Media, Culture, and Society 2 (3): 297-313. Garlman, David. 1991. Culture as class symbolization or mass reification: A cri tique of Bourdieus Distinction. American Journal o f Sociology 97 (2): 421-47. Gcertz. Clifford. 1974. The Interpretation o f Cultures. New Yotk: Basic Books. Gerth, H. H. ve C. Wright Mills. 1964. Character and Social Structure. New York: Harcourt Brace Jovanovich. . 1970. From Max Weber: Essays in Sociolog)'. Londra: Routlcdge and Kcgan Paul. Giddens. Anthony. 1973. The Class Structure o f the Advanced Societies. New York: Harper and Row. . 1979. Central Problems in Social Theory. Berkeley and Los Angeles: University of California Press.

411

. 1982. Durkhcim, Socialism and Marxism. Profiles and Critiques in Social The ory, 117-32. Berkeley and Los Angeles: University of California Press. Giroux, Henry A. 1983. Theories of reproduction and resistance in the new soci ology of education. Harvard Educational Review 53 (Austos): 257-93. Golfman, Erving. 1950-51. Symbols of class status. The British Journal o f Sociol ogy: 294-304. . 1961. Asylums. Garden City, N.Y.: Doubleday. . 1967. Interaction Ritual. New York: Doubleday. . 1969. Strategic Interaction. Philadelphia: University of Pennsylvania Press. . 1971. Relations in Public New York: Harper and Row. . 1974. Fram e Analysis. New York: Harper and Row. . 1981. Points of Talk. Philadelphia: University of Pennsylvania Press. Goldthorpe, John 11. 1980. Social Mobility and Class Stiucture in Modem Biitain. Oxford: Clarendon Press. Gouldner. Alvin W. 1954 Patterns o f Industrial Bureaucracy. Glencoe, 111.: The Tree Press. . 1957. Cosmopolitans and locals: Toward an analysis of latent social roles I. Administrative Science Quarterly 2 (3): 281-307. . 1970. The Coming Ciisis o f Western Sociology. New York: Basic Books. . 1973a. Anli-minataur: The myth of a value-free sociology. F or Sociology: Re newal and Critique in Sociology Today, 3-26. New York: Basic Books. . 1973b. The norm of reciprocity: A preliminary statement. Pot Sociology, 22659. New York: Basic Books. . 1973c. The politics of the mind. In For Sociology: Renewal and Critique in Soci ology Today, 82-127. New York: Basic Books. . 1979. The Future o f Intellectuals and the Rise o f the New Class. New York: Ox ford. . 1980. The Two Marxisms. New York: Seabury. . 1985. Against Fragmentation: The Origins o f Marxism and the Sociology o f Intel lectuals. New York: Oxford University Press. Gramsci. Antonio. 1971. Piison N otebooks, cev. ve ed. Quintin Hoare ve Gcoffry Smith. New York: International Publishers. Grcenacre, Michael J. 1984. Theory and Applications o f Correspondence Analysis. New York: Academic Press. Grignon, Claude ve Christiane Grignon. 1980. Style d'alitncnlation ct gouts popu lates. Revue Francaise tie Sociologie 21: 531-69. Grignon, Claude ve Jean-Claude Passcron. 1984. Sociologic de la culture cl sociolo gie dcs cultures populaires. 4. Paris: Documents du GIDES. . 1985. A propos des cultures populaires. Cahiers du CERCOM I (Nisan). Gurr, Ted Robert. 1970. Why Men Rebel. Princeton: Princeton University Press. Gustad, J. W. 1966. Community, consensus, and conflict. The Educational Record (Sonbahar): 439-51. Habermas, Jurgen. 1970. Toward a theory of communicative competence. Recent Sociology, ed. H. P. Dreilzel, 114-48. New York: Macmillan. 412

. 1971. Knowledge and Unman Interests. Boston: Beacon Press. . 1973. Theory and Practice. Boston: Beacon Press. . 1979. What is universal pragmatics? Communication and the Evolution o f Soci ety, 1-68. Cambridge: Polity Press. Halbwachs, Maurice. 1959. The Psycholog}' o f Social Class. Glencoe. III.: The Free Press. Halle. David. 1991. Bringing materialism back in; Art in the houses of the working and middle classes. Bringing Class Back In: Contemporary and Historical Pers pectives, cd. S. G. McNall, R. F. Levine ve R. Fantasia, 241-59. Boulder, Colo.: Wcstview Press. Hanks. William F. 1993. Notes on semantics in linguistic practice. In Bonrdicu: Cri tical Perspectives, ed. C. Calhoun. E. LiPuma ve M. Posione, 139-55. Chicago: University of Chicago Press. Marker, Richard. 1990. Bourtlieu: Education and reproduction. In An Introduction to the Warit o f Pit'ire Bourdieu, ed. R. Harker. C. Mahar ve C. Wilkes, 86-108. New York: St. Marlins Press. Harker. Richard, Cheleen Mahar ve Chris Wilkes, cd. 1990. An Introduction to the Work o f Pierre Bourdieu: The Practice o f Theory. New York: St. Martin's Press. Harker, Richard K. 1984. On reproduction, habitus and education. British Journal o f Sociology and Education 5 (2): 117-27. Heran, Francois. 1987. La seconde nature de Ihabilus. Tradition philosophique et sens commun dans Ic language sociologique. Revue Francaise de Sociologie 28 (31:385-416. Hoflman, Stanley. 1986. Monsieur Taste. New York Review o f Boohs 33 (6): 45-48. Hofstadter. Richard. 1963. Anti-lntcllcctualism in American Life. N ew York: Alfred A. Knopf. Hollander, Paul. 1981. Political Pilgrims. New York: Oxford University Press. . 1987. American intellectuals: Producers and consumers of social criticism. In Intellectuals In Liberal Democracies: Political Influence and Social Involvement, ed. A. G. Gagnon, 67-86. New York: Pracger. Honneth, Axel. 1986. The fragmented world of symbolic forms: Reflections on Pi erre Bourdieus sociology of culture. Theory, Culture, and Society 3 (3): 55-66. Honneth, Axel, Hermann Kocyba ve Bernd Schwibs. 1986. The struggle for sym bolic order: An interview with Pierre Bourdieu. Theory, Culture, and Society 3 (3): 35-51 Horn. Michael ve Maurice Gamier. 1979. Curriculum placement anti educational stratification in France. Sociology of Education 52: 146-56. Flout, Michael ve William R. Morgan. 1975. Race and sex variation in the causes of the expected attainments of high school seniors. American Journal o f Socio logy 81: 364-91. Huszar, George B. de, ed. 1960. The Intellectuals: A Controversial Portrait. Glencoe. HI.: The Free Press. Inglis, Roy. 1979. Good and bad habitus: Bourdieu, Habermas and the condition of England. The Sociological Review 27 (2): 353-69.

413

Isamberg-Jamaft, Vivane ve Monique Segre. 1971. Systemes scolaires et systemes socio-economiques. L'Annee sociologiquc 22: 527-51. Jacoby, Russell. 1987. The Las Intellectuals: American Culture in the Age cj Academe. New York: Basic Books. Jakobson. Roman ve Morris Halle. 1956. Fundamentals o f Language. The Hague: Mouton. Jenkins, Richard. 1982. Pierre Bourdicu and the reproduction of determinism. So ciology 1 6 (2 ): 270-81. Jenkins, Richard. 1989. Language, symbolic power and communication: Bourdieu's Homo Acadcmicus. Sociology 23 (4): 639-45. . 1992. Pierre Bourdicu. Londra: Routledge. Johnson, Paul. 1988. Intellectuals. New York: Harper and Row. Joppke, Christian. 1986. The cultural dimension of class formation and class stru ggle: On the social theory of Pierre Bourdicu. Berkeley Journal o f Sociology 31: 53-78. Judt, Tony. 1992. Past Imperfect: French Intellectuals, 1944-1956. Berkeley and Los Angeles: University of California Press. Kahl, Joseph. 1953. Educational and occupational aspirations of common man" boys. Harvard Educational Review 42: 521-62. Karabcl, Jerome. 1972. Community colleges and social stratification. Harvard Ed ucational Review 42 (Kasim): 521-62. . 1994. Marx and the question of intellectuals. Princeton: School of Social Scien ce, Institute for Advanced Study. Manuscript. Karabcl, Jerome ve A. H. Halsey, ed. 1977. Power and Ideology in Education. New York: Oxford University Press. Karady, Victor. 1981. The prehistory of present-day French sociology 1917-1957. French Sociology: Rupture and Renewal since 1968, ed. C. C. Lcmert, 33-47. New York: Columbia University Press. Karen, David. 1990. Access to higher education in the United States, 1900 to the present. Education and Society: A Reader, ed. K. J . Dougherty ve F. M. Hammack, 264-79. New York: Harcourt Brace Jovanovich. Kuhn, Thomas S. 1962. The Structure o f Scientific Revolutions. Chicago: University of Chicago Press. Lamont, Michele. 1989. Slipping the world back in: Bourdieu on Heidegger. Con temporary Sociology 18 (5): 781-83. Lamont, Michele ve Annette Lareau. 1988. Cultural capital: allusions, gaps and glissandos in recent theoretical developments. Sociological Theory 6 (2): 153-68. Lareau, Annette. 1989. Home Advantage: Social Class and Parental Intervention in Elementary Education. New York: The Falmer Press. Latour. Bruno. 1987. Science in Action. Milton Keynes: Open University Press. Latour, Bruno ve Steve Woolgar. 1979. Laboratory Life: The Social Construction o f Scientific Facts. Londra: Sage. Lebard, L., A. Morineau ve K. Warwick. 1984. Multivariate Descriptive Statistical Analysis: Correspondence Analysis and Related Techniques fo r Large Matrices New York: Wiley. 414

Lenski. Gerhard E. 1952, American social classes: Statistical strata or social groups? American Journal o f Sociology 58 (2): 139-44, . 1954. Status crystallization: A non-vertical dimension of social status. American Sociological Review 19 (4): 405-13. Lc Roy Ladurie, Emmanuel. 1982. Patis-Montpcllicr: P.C.-P.S.U. 1945-1963. Pa ris: Galliinard. LCvi-Strauss. Claude. 1966. The Savage Mind. Chicago; University of Chicago Press. . 1969. The Elementary Structures o f Kinship. Boston: Beacon Press. . 1973. Introduction loeuvre de Marcel Mauss. Sociologie et an thropolo gic, ed. M. Mauss, ix-lii. Paris: Presses Universitaires de France. Lewin, Kurt. 1951. Field Theory in Social Science. New York: Harper. Lindenberg, Daniel. 1975. Lc Marxism introuvablc. Pans: Calmann-Levy. Upset, Seymour Martin. 1991. No third way: A comparative perspective on the Left. The Crisis o f Leninism and the Decline o f (he Left: the Revolutions o f 1989, ed. D. Chiroi, 183-232. Seattle: University of Washington Press. MacLeod, Jay. 1987. Ainl No Maltin' It: Leveled Aspirations in a Low-lnc.ome Neigh borhood. Boulder, Colo.: Weslview Press. . 1995. Ain't No Maltin' It: Aspirations and Attainment in a Low-lncome Neighbor hood. Gzden geirilmi bask. Boulder, Colo.: Westvicw Press. Mann, Michael. 1970. The social cohesion of liberal democracy. American Socio logical Review 35 (Haziran): 423-39. Mann, Michael. 1973. Consciousness and Action Among the Western Working Class. Londra: Macmillan. Mannheim, Karl. 1955. Ideology and Utopia: An introduction to the sociology o f knowledge, ev. Louis Wirth ve Edward Shils. New York: Harcourl, Brace and World. . 1956. The problem of the intelligentsia: An enquiry into its past and present role. Essays on the Sociology o f Culture, 91-170. Londra: Routledgc and Kegan Paul. Marlin, Bill ve Ivan Szclcnyi. 1987. Beyond cultural capital: Toward a theory of symbolic domination. Intellectuals, Universities and the State, ed. R. Eyerman, T. Svensson ve T. Soderqvist, 16-49. Berkeley and Los Angeles: University of California Press. Marx. Karl, and Friedrich Engels. 1978. Manifesto of the Communist Party The Marx-Engcls Reader, ed. R. C.. Tucker. 469-500. New York: W. W. Norton. Mauss, Marcel. 1967. The Gift. New York: Norton. McCall, Leslie. 1992. Does gender fit? Bourdieu, feminism, and conceptions of so cial order. Theoty and Society 21 (6): 837-67. Merleau-Poniy. Maurice. 1962. Phenomenology of Perception. Atlantic Highlands, N.J.: Humanities Press. Merlon, Robert K. 1968. Social Theoiy and Social Stiuctuic. Geniletilmi bask. New York: The Free Press. . 1973. The Sociology o f Science: Theoretical and Empirical Investigations, ed. N. W. Storer. Chicago: University of Chicago Press

415

Meyer, John W. 1970. The charier: Conditions of diffuse socialization in schools. Social Processes am I Social Structures, ed. W. R. Scott, 564-78. New York: Holt, Rinehart and Winston. . 1977. The effects of education as an institution. American Journal o f Sociology 8 3 (1 ): 55-77. Michelson, Roslyn Arlin. 1990. The attitudc-achicvemenl paradox among black adolescents. Sociology o j Education 6.3 (1 ): 44-61. Miller, Don ve Jan Branson. 1987. Pierre Bourdieu: Culture and praxis. Creating Culture: Profiles in the Study o f Culture. cd. D. J. Austin-Broos. 210-69. Boston: Allen and Unwin. Miller, S. M. 1976. Breaking the Credentials Barrier. New York: Ford Foundation. Mills, C. Wright. 1959. The Sociological Imagination. New York: Oxford Univer sity Press. La niisi'rr du monde. 1993. A. Accardo vd., Pierre Bourdieu ynetiminde. Editi ons du Seuil. Mouriaux, R. 1980. Review of La distinction. Sociolog it* <ln Travail 2 2(4). 475-477. Murphy, Raymond. 1988. Social Closure: The Theory o f M onopolization and Exc lu sion. New York: Oxford University Press. Netll, J . P. 1969. Ideas, intellectuals and structures of dissent. On Intellectuals: Thcoietlcal Studies, C ase Studies, cd. P. Rieff. 53-122. New York: Doubleday Nisbci, Robert A. 1966. The Sociological Tradition. New York: Basic Books. Oakes, Jeannie. 1985. Keeping Track: How Schools Structure Inequality. New Haven: Yale University Press. Ogbu.John U. 1978. Minority Education and C.astc: The American System in CrossCultural Perspective. New York: Academic Press. . 1990. Social stratification and ihe socialization o f competence. Education and Society: A Reader, cd. K. J . Dougherty ve F. M. Hammack, 390-401. New York: Harcourt Brace Jovanovich. Ogburn. William Fielding, 1922. Social Change. New York: Viking Press. OGorman, Hubert. 1986. The discovery of pluralistic ignorance. Journal o f the His tory o f Behavioral Science 22 (Ekim): 333-47. Ory, Pascal, ve Sirinelli, Jcan-Franois. 1986. Les intellectuels en France, dr I'AJfatre Dreyfus a nos jours. Paris: Armand Colin. Parkin, Frank. 1971. Class Inequality an d Political O rder: Social Stratification in Capitalist and Communist Societies. New York: Holt, Rinehart and Winston. . 1979. Marxism and Class Theory: A Bourgeois Critique. New Y'ork: Columbia University Press. Parsons, Talcotl. 1947. Introduction. The T heory o f Social and Econom ic O rgani zation. 3-86. Glencoe. 111.: The Free Press. . 1951. The Social System. Londra: Routledgc and Kcgan Paul. . 1968. The Structure o f Social Action. 2 cilt. New York: The Free Press. Pels, Dick, 1995. Knowledge politics and anti-politics: Toward a critical appraisal of Bourdicus concept of intellectual autonomy. Theory and Society 24: 79-104. Peterson. Richard A. 1985. Six constraints on the production of literarv works. Po etics 14: 45-67. 416

Polanyi. Karl. 1944. The Great Transformation. Boston: Beacon Press. Poster. Mark. 1975. Existential Marxism in Postwar France. Princeton: Princeton University Press. Poulantzas. Nicos. 1975. C lasses in Contem porary Capitalism . Londra: New Left Books. .. 1977. The new petty bourgeoisie. Class and Class Stmcturc. ed. A. Hunt, 1 1324. Londra: Lawrence and Wishart. Powell. W aller W. ve Paul DiMaggio, ed. 1991. The New Institutionalism in Organi zational Analysis. Chicago: University of Chicago Press. Prosl, Antoine. 1970. Unc sociologie sterile: La reproduction Esprit 12:851-60. Przeworski, Adam. 1977. Proletariat into a class: The process of class formation from Karl Kautsky's The Class Struggle to recent controversies. Politics and So ciety 7: 343-401. Ringer, Fritz. 1992. Fields o f Knowledge: French Academic Culture in Comparative Perspective, 1890-1920. New York: Cambridge University Press. Rist, Gilbert. 1984. La notion medievalc d'habitus' dans la sociologie dc Pierre Bourdieu. Revue curopCcnnc des sciences socialcs 22(67): 201-12. Ritzcr. George. 1988. Sociological metalheory: A defense of a sublicld by a delinea tion of its parameters. Sociological Theory 6 (Sonbahar): 187-200. Robbins. Derek. 1991. The W ork o f Pierre Bourdieu: Recognizing Society. Boulder. Colo.: Weslview Press. Robinson. Robert V. ve Maurice A. Gamier. 1985. Class reproduction among men and women in France: Reproduction theory on its home ground. American Journal o f Sociology 91: 250-80. Roenbaun, James E. 1976. Malting Inequality: The Hidden Curriculum o f High Sc hool Tracking. New York: Wiley. Ross, George. 1987. The decline of the Left intellectual in modem France. Intellec tuals in Liberal Democracies: Political Influence and Social Involvement, ed. A. G. Gagnon, 43-65. New York: Praeger. . 1991. French imelleciuals from Sartre to soft ideology. Intellectuals and Politi cs: Social Theory in a Changing Wor ld, ed. C. C. Lcmert, 47-73. Newbury Park, Calif.: Sage. Sahlins. Marshall. 1981. Historical Metaphors and M ythical Realities. Ann Arbor: University of Michigan Press. Sartre, Jean-Paul. I9 6 0 Critique dc la raison dialectique. Paris: Gallimard. Saussure, Ferdinand de. 1974. Course in General Linguistics. Londra: Fontana. Schilz, M. 1982. Habitus and peasaniisaiion in Nigeria: A Yoruha case study. Man 1 7 (4 ): 728-46. Schcking, L. L. 1966. The Sociology o f Literary Taste, ev. B. Bailershaw. Lond ra: Routledge. Schumpeter, Joseph A. 1975. Capitalism, Socialism and Democracy. 3. bask. New York: Harper and Row. Schwartz, Barry. 1981. Vertical Classification: A Study in Structuralism and the Soci ology o f Knowledge. Chicago: University of Chicago Press.

417

Sewell, William, Robert Hauser ve Alexander Portes. 1969. The education and ear ly occupational attainment process. American Sociological Review 34: 82-92. Sewell, William H, Jr. 1992. A theory o( structure: Duality, agency, and trans formation. American Journal o j Sociology 98 (1): 1-29. Shils, Edward. 1972. The Intellectuals and the Powers and Ollter Essays. Chicago: University of Chicago Press. Sirinelli, Jean-Frangois. 1988. Generation intellectuelle. Paris: Fayard. Skocpol, Theda. 1979. States and Social Revolutions. New York: Cambridge Uni versity Press. . 1986. The dead end of mctatheory. Contemporary Sociology 16: 10-12. Smith, David N. 1974. Who Rules the Universities? Ait Essay in Class Analysis. New York: Monthly Review Press. Sulkunen. Pekka. 1982. Society made visible: On the cultural sociology of Pierre Bourdieu. Acta Socioltigica 25 (2 ): 103-15. Swartz, David. 1977. Pierre Bourdieu: The cultural transmission of social in equality. Harvard Educational Review 47 (Kasim): 545-54. . 1981. Classes, educational systems and labor markets. European Journal o f So ciology 22 (2): 325-53. . 1988. Introduction. Theory and Society 17: 615-25. Swidlcr. Ann. 1986. Culture in action: Symbols and strategics. American Sociologi cal Review 51: 273-86. Szclcnyi, Ivan ve Bill Martin. 1988/89. The three waves of New Class theories. The ory and Society 17 (5): 645-67. Thapan, Meenakshi. 1988. Some aspects of cultural reproduction and pedagogic communication. Economic and Political W eekly (19 Mart): 592-96. Thompson. E. P. 1963. The Making o f the English Working Class. Londra: V. Gollancz. Thompson, John B. 1991. Editor's Introduction. L a n g u a g e a n d Sym bolic Power, 1-31. Cambridge, Mass.: Harvard University Press. Tiles, Mary. 1984. Bachclard: Science and Objectivity. Londra: Cambridge linivcrsity Press. . 1987. Episiemological history: The legacy o f Bachelard and Canguilhcm. Con temporary Trench Philosophy, ed A. P. Griffiths, 141-56. Cambridge: Cambri dge University Press. Tilly, Charles. 1978. From Mobalization to Revolution. Reading, Mass.: AddisonWesley. Touraine, Alain. 1968. Lc Mouvemcnt de Mai ott le communisme utopitjue. Paris: Edi tions du Seuil. . 1973. Production de la Socittt. Paris: Editions du Seuil. Tucker, Robert C. 1978. The Marx-Engcls Readet. 2. bask. New York: W. W. Norton. Vchlen. Thorstein. 1979. The Theory o f the Leisure Class. Harmondswonh: Pen guin Books. Verdes-Lcroux. Jeannine. 1981. Une institution totalc attto-perpCluee: Le par ti eommuniste franais. Actes de la recherche en sciences sociales .36/37: 33-63. 418

Wacquani, Loic J . D. 1987. Symbolic violence and the making o f the French ag riculturalist: An enquiry into Pierre Bourdicu's sociology. The Australian and New Zealand Journal o f Sociology 23 (1): 65-88. . 1989. Toward a reflexive sociolog)': A workshop with Pierre Bourdieu. Sociolo gical Theory 7 (1): 26-63. . 1990. Sociology as socio-analysis: Talcs of Homo Acadcmicus. Sociological Fo rum 5 (4): 677-89. . 1992. Toward a social praxcology: The structure and logic of Bourdieu's soci ology. An Invitation to Reflexive Sociology, 2-59. Chicago: University of Chica go Press. . 1993a. Bourdieu in American: Notes on the transatlantic importation of social theory. Bourdieu: Critical Perspectives, ed. C. Calhoun. E. LiPuma ve M. Postonc, 235-62. Chicago: University of Chicago Press. . 1993b. From ruling class to field of power: An interview with Pierre Bourdieu on La noblesse d'Etat. Theory, Culture, and Society 10 (3): 19-44. . 1993c. Solidarity, morality and sociology: Durkheim and the crisis of European society. The Journal o f the Society fo r Social Research 1 (Sonbahar): 1-7. Warner, Loyd W. ve Paul S. Lunt. 1941. The Social Life o f a M odem Community. New Haven: Yale University Press. Warner, R. Stephen. 1993. Work in progress toward a new paradigm for the so ciological study of religion in the United States. American Journal o f Sociology 98: 1044-93. Weber, Max. 1978. Economy <md Society, cd. Guenther Roth ve Claus Winich. 2 cill. Berkeley and Los Angeles: University of California Press. Williams, Raymond. 1963. Culture and Society. Harmondsworth: Penguin Books. . 1965. The Long Revolution. Harmondsworth: Pelican Books. Williams, Rhys, ve N.J. Demeralh. 1991. Religion and political process in an Ame rican city. American Sociological Review 56: 417-31. Winch, Peter. 1958. The Idea o f a Social Science and Its Relation to Philosophy. Lond ra: Roulledge and Kegan Paul. Wolpert, Lewis. 1993. The Unnatural Nature o f Science. Cambridge, Mass.: Har vard University Press. Wood. Robert Coldwell. 1993. Whatever Possessed the President? Academ ic Ex perts and Presidential Policy, 1960-1988. Amherst: University o f Massachu setts Press. Woolgar. Steve. 1988. Science: The Very Idea. Londra: Tavistock. Wright. Erik Olin. 1985. Classes. Londra: Verso. Wuthnow, Robert. 1981. Two traditions in the study of religion. Journal fo r the Sci entific Study o f Religion 20 (March): 16-32. . 1987. Meaning and Moral Order. Berkeley and Los Angeles: University of Ca lifornia Press. Wuthnow, Robert, Jam es Davison Hunter, Albert Bergescn ve Edith Kurzweil. 1984. Cultural Analysis. Londra: Routledgc and Kegan Paul. Zolberg, Vera L. 1989. Le Musee des Beaux-Arts, cnlre la culture el le public: Barrierc ou facteur de nivellement? Sociologie el Sncietes. 21 (2): 75-90.

419

DZ N

1968 4 0 -4 3 .4 6 , 59, 60, 70, 7 3 .9 1 .9 2 , 130, 146, 163, 187, 272, 295-298, 3 3 0 ,3 3 6 , 337, 3 4 3 ,3 6 6 Akl yrtme 51. 53, 5 4 .8 4 . 9 2 ,1 5 4 , 169, 324, 343, 346, 356, 376 Al kltr 95, 162. 273, 323, 325 Alhusser 1 2 .3 1 .3 5 , 3 6 ,5 0 , 5 2 .6 2 . 6 3 .7 9 ,8 8 , 97, 98, 101. 141. 145, 1 7 2 .1 7 9 ,1 8 2 ,1 9 0 .2 0 5 .3 5 6 .3 8 5 Aristokrasi 2 4 3 ,2 8 1 ,3 3 6 Armaan 9. 1 0 8 .1 3 1 . 1 4 2 ,3 5 8 Aron, Raymond 1 1 ,1 2 .1 4 ,2 9 ,3 2 .3 7 4 3 ,4 5 ,7 0 ,2 7 3 ,3 0 5 .3 2 5 Bachelard, Gason 2 4 ,4 9 Bolanski, Luc 40 Boudon, Raymond 12, 1 4 ,3 2 ,4 3 ,4 7 , 1 0 2 ,1 4 0 , 154, 254, 3 3 5 .3 8 2 Chomsky, Noam 1 4 6 ,1 4 7 . 345, 375 Cinsiyet 6 1 ,6 6 .9 1 . 128, 149. 206, 2 1 5 -2 2 1 ,2 3 9 , 371 Deilim Kuram 2 9 1 ,2 9 2 , 299 Derrida 12, 32, 33, 36, 345, 346, 385, 400 Devlet 44, 50, 1 14-116.119, 140, 161, 172, 180, 194, 210, 222, 258, 261,

265, 267-271, 278, 283-288, 291, 2 9 8 .3 0 4 , 306, 325, 330. 3 5 1 ,3 5 3 , 3 5 4 ,3 5 9 , 363, 3 9 6 ,3 9 7 DiMaggio. Paul 8 .1 4 ,1 8 .6 1 . 7 3 ,1 1 9 . 138, 172, 173, 186, 215, 227. 275, 2 9 2 ,2 9 3 . 390 Din 2 ,1 1 ,1 3 , 18, 33, 3 4 .6 2 -6 8 .7 2 . 7 3 ,8 1 ,9 7 ,9 9 . 1 0 3 ,1 1 5 ,1 2 1 .1 2 7 , 132, 13 4 ,1 5 3 . 164, 168. 169, 171, 1 7 4 ,1 7 6 .1 7 8 ,1 8 0 ,1 9 3 .1 9 5 ,2 8 3 , 312, 346. 348. 351 Dini Sermaye 6 5 ,6 6 ,1 7 4 Direni 2 3 .2 4 . 3 5 ,1 2 8 , 172.239, 264, 286, 3 8 7 ,3 9 3 . 399 Doxa 177, 1 7 9 ,1 9 0 ,2 9 9 ,3 1 9 ,3 2 0 , 378, 396 Durkheim 12, 18, 2 0 .2 1 ,3 0 , 3 2 ,3 7 , 4 3 ,4 4 ,4 7 ,6 0 ,6 1 ,6 3 ,7 0 - 7 7 .8 1 , 8 4 ,8 5 ,9 2 ,9 7 , 104, 121,123-126, 1 4 5,153, 164, 177, 181. 215, 280283, 285, 319, 343, 3 4 8 ,3 7 2 , 388 Dnmsel Sosyoloji 5. 369, 371, 3 7 8 ,3 9 9 Eitim 2. 5. 12-14, 18. 22, 2 3 ,2 6 . 27, 3 0 ,3 1 , 33. 34, 37. 39, 40-42, 45, 4 7 .4 9 ,5 9 .6 1 ,6 6 ,7 2 . 74, 7 7 ,7 9 , 90, 105, 109-114, 116, 117, 120,

421

124. 132. 149, 153.1 5 5. 156, 160. 162, 168, 1 7 1 .1 7 2 .1 7 9 -1 8 1 .1 8 3 , 186, 1 9 2 ,1 9 6 . 206. 220. 223-225, 2 2 7 .2 3 6 ,2 4 1 ,2 5 0 -2 5 2 . 254-256, 2 5 8 .2 6 0 , 263-270, 272-283, 285291. 295-298. 304. 3 0 6 .3 0 9 , 312, 314, 316, 317, 319, 320, 3 2 2 ,3 2 4 . 329. 330, 332, 333, 336. 347, 350, 365-367, 373, 378, 381, 387, 39039 2 ,3 9 6 -3 9 8 Ekonomik Sermaye 68, 109, 113, 116118. 130-135. 174. 180,191-197, 212, 216, 223, 224, 231, 247, 248. 251, 266, 267, 270, 272, 281, 290. 2 9 1 .3 0 8 -3 1 1 ,3 1 4 .3 1 5 , 3 2 3 ,3 2 4 , 328. 329, 3 3 1 ,3 5 4 .3 9 1 ENS (Ecolc Normale Superiurc) 3133, 35, 36 Entelekteller 5, 11. 12, 15, 18, 23. 26. 2 9 -3 1 ,4 4 ,4 6 .4 9 , 57, 68, 100, 106108. 113, 124, 134, 135, 155, 173, 176, 189, 191. 199,210, 23 8 ,2 4 4 , 2 5 9 ,2 6 3 ,2 9 2 ,3 0 1 -3 3 1 , 339-342. 347, 349-353, 358-366, 368, 375. 37 6 ,3 8 1 , 384, 386, 393, 397, 398 Episiemolojik Kopu 5 2 -5 4 ,8 6 ,8 7 . 374 Eitsizlik 5 ,4 2 ,6 1 , 112, 204. 213, 26.3-265, 281, 303, 324, 366, 387, 390 Etnograf 13,47, 76, 112 .133, 201, 2 2 1 ,2 7 7 ,3 8 9 Foucault 12. 28, 31-33, 35. 36, 3 9 .4 8 . 50, 116, 126, 1 7 0 .1 7 2 ,3 0 5 .3 4 5 . 346, 362-365, 385, 388, 400 Frankfurt Okulu 26, 212 Fransz Komnist Partisi 35, 57, 326. 327. 360 Gouldner. Alvin 45, 104, 113, 120, 142. 209. 309, 319, 333, 334. 347. 349. 350, 352. 353, 361. 363. 364. 377, 383, 400 Habermas, Jrgen 345, 346, 350, 370, 388 422

Habitus 5. 15, 22. 23. 30. a6. 7 6 ,8 6 , 88.1 0 2 , 104, 125, 137-139. 144165. 167. 168, 172. 175, 179. 188190. 197-199.202, 203. 205. 215. 221.2 2 6 -2 3 2 , 234, 236-238.242, 2 4 5 -2 5 0 ,2 6 6 ,2 7 3 -2 7 5 . 284.292296, 298, 310, 321. 326-328, 335, 361, 371, 379, 388, 393-395, 399 Hkim snf 23. 37, 41, 183, 186, 192 222-225, 230-233. 235-245, 247. 249. 252, 254, 255. 263, 267. 269272, 276-278, 285. 289, 290, 294. 307. 308, 315, 319. 320. 326, 332, 335, 354, 357, 358 Homo Acadcmicus 13, 43, 45, 266. 267. 270, 295, 330-333, 339, 340, 367, 371, 381-383, 390. 400 Honnetl. Axel 30. 34. 38. 50, 59. 61. 74. 75, 84, 100,14 0 Kaitlmct Nesnelctirme 371 Kocyba. Hermnaa 30, 34, 38. 50. 59, 75. 84. 140 Kozmopolitler 333, 383 Kk Burjuvazi 222, 224, 22 5 .2 4 2 . 2 4 5 .2 4 7 ,2 5 0 .3 2 2 Kltr Kltr reticileri 63, 113. 135. 184, 189, 303. 305. 306. 310. 3 1 2 .3 1 4 ,3 1 6 .3 1 7 .3 2 8 .3 9 8 Kltrel Mal 110,111. 133, 188 Kltrel Sermaye 15, 22, 65, 66. 101. 109-114. 116-120, 133, 160, 168. 172, 174, 178. 183. 184, 191-197, 1 9 9 ,2 1 6 ,2 1 8 . 2 2 1 -2 2 5 .2 2 7 .2 3 7 ,2 3 8 . 243. 2 4 7 -2 5 1 .2 6 3 ,2 6 5 -2 6 7 , 269. 2 7 0 .2 7 3 -2 8 1 ,2 9 0 ,2 9 1 ,2 9 6 , 3 0 1 ,3 0 7 -3 1 1 ,3 1 4 , 321,3233 2 6,328, 329, 3 3 1 .3 5 4 ,3 8 8 , 3 9 0 ,3 9 1 , 393, 396 Ladurie. Emmanuel Le Roy 29. 32, 35, 36, 37, 364 Lareau, Anette 95. 111. 119. 390 Svi-Strauss I I , 12, 31, 34. 39.4547, 49, 57-59. 76, 8 1 .8 8 . 89, 121.

122. 1 2 6 .1 4 1 . 14 5 , 1 4 7 .1 7 0 , 5 0 5 . 375, 379

Maddi Sermaye 1 3 0 ,1 3 3 . 134 Mannheim, Karl 7 0 .1 6 3 . 1 7 7 ,2 2 3 .


3 2 2 .3 6 3 . 3 7 2 M arx 2 0 . 3 0 , 3 6 . 4 7 .6 0 - 6 3 , 7 0 . 74, 8 1 . 8 3 . 9 2 , 109. 1 1 0 , 1 2 3 . 128. 2 0 6 . 2 0 9 . 2 1 5 ,2 6 6 , 3 2 1 . 3 2 2 . 3 7 2 . 3 8 8 .3 9 3 M ateryalizm 2 0 , 6 1 -6 4 . 8 1 , 1 0 3 ,1 0 7 , 145, 170, 2 4 0 . 3 2 8 . 3 9 8 Medya 4 4 , 4 5 , 4 6 , 1 2 0 . 2 7 3 . 3 0 5 , 3 1 7 . 3 1 8 , 3 5 1 ,3 6 2 , 3 6 6 Orta S n f 3 1 , 4 5 , 4 9 , 105, 120. 124. 153. 1 5 5 , 158, 159, 2 1 3 , 2 2 2 , 2 2 3 , 225, 230. 240, 244, 246. 247. 249, 250. 2 5 2 . 2 6 8 -2 7 0 , 2 7 4 -2 7 7 , 2 7 9 , 28 9 . 291. 29 4 . 2 9 6, 3 36 . 392 Parsons, T a lco tl 17, 4 3 , 7 3 ,8 3 . 190, 334, 356, 388 P asseto n .Jea n -C la u d c 12, 1 3 ,3 0 . 36 . 4 0 - 4 2 ,4 8 . 5 0 . 5 5 . 5 7 . 6 0 . 74. 8 4 . 9 2 . 9 5 . 1 2 1 ,1 2 2 , 125, 128. 1 2 9 .1 4 6 .1 4 8 . 1 6 0 . 1 8 1 .1 8 3 . 2 0 2 . 2 3 7 . 2 4 3 , 2 4 4 , 2 5 4 .2 5 5 , 2 6 4 . 2 6 5 .2 7 6 - 2 7 8 . 2 8 2 , 2 8 5 , 294. 3 4 3 .3 6 6 . 390 Piyasa 2 8 . 3 8 . 4 6 , 6 6 . 7 5 , 9 9 . 1 0 9 . 1111 1 4 ,1 1 6 ,1 1 8 .1 1 9 ,1 3 1 .1 3 5 .1 4 0 . 1 5 9 , 1 6 0 , 16 8 . 1 7 0 , 180. 18 4 , 185, 2 1 0 . 2 1 3 -2 1 5 , 2 3 9 . 2 5 0 - 2 5 2 ,2 5 6 , 2 6 0 , 261, 265. 2 6 6 .2 7 5 , 276, 285. 287. 289, 29 1 . 296. 297. 307, 310312, 3 1 4 .3 1 5 .3 1 8 ,3 2 1 . 324. 325. 3 2 7 -3 3 0 , 3 3 2 . 3 3 7 . 3 4 0 , 3 4 4 . 3 5 0 . 3 5 3 , 3 5 4 . 3 8 7 , 3 9 0 , 3 9 2 ,3 9 6 P op ler K lt r 9 3 . 9 4 , 1 1 1 . 2 3 7 . 2 3 8 . 326. 372 Pozitivizm 1 6 . 2 4 , 3 7 , 5 4 . 5 6 . 7 4 . 7 9 , 8 1 , 8 7 , 9 1 . 9 2 . 1 6 9 , 1 7 0 ,2 0 7 , 3 4 3 . 399 R inger. F ritz 17 5 . 3 1 1 . 3 1 6 . 3 1 9 . 3 4 8 . 397

Saint Marlin. Monique de , 12,40. 113, 132. 168, 189. 196. 197, 269. 277. 278. 291 Sanat 1 1 .4 5 , 54, 57, 72. 73, 111, 112. 120. 121. 132, 169. 172. 181.185, 194-196, 223. 224. 233, 236. 238, 240. 246. 247. 269-2 7 1 .2 8 7 , 297, 314. 3 1 5 .3 1 8 .3 2 6 ,3 3 0 , 332, 337. 3 5 4 .3 5 6 , 390. 3 9 2 ,3 9 7 Sartre 1 2 .3 2 ,3 5 ,4 5 ,4 7 .4 9 .5 0 , 575 9 ,8 1 ,8 5 , 145, 169, 273, 302. 310, 326, 3 4 1 ,3 5 8 , 360, 362. 363. 366 Saussure 70. 81. 121. 122,126. 146, 170, 175 Schwibs. Bernd 30, 34, 38, 50. 59, 75, 84, 140 Simgesel kar 9, 20. 6 4 ,6 5 ,9 7 -9 9 , 135 Simgesel lkidar 5. 15, 18, 20, 66-68, 7 2 ,8 0 ,9 0 .9 7 , 121. 122, 126-130, 132, 134-136, 1 8 0 ,1 8 8 , 208, 235. 244, 258. 259. 263. 264, 3 0 1 ,3 0 3 . 304. 344, 350. 358. 359. 369. 382. 3 8 7 .3 8 8 Simgesel Emek 6 8 .1 3 0 , 134, 135, 258 Siyasal ktisat 6 4 .2 9 8 Sosyoloji 2, 5. 7 ,8 . 11-18,20-30. 32-35. 37-48. 53-56. 60. 6 1 .6 3 . 6 4 .6 8 . 70-72. 7 4 .7 9 -8 5 .8 7 . 8 9 .9 0 ,9 2 ,9 4 .9 7 ,9 9 ,1 0 4 , 106. 108-110. 120-122, 134-136,139, 140, 165, 167-171. 173-176. 178-180. 196. 197. 199.2012 0 3 ,2 1 4 ,2 1 5 , 220. 2 2 7 .2 5 5 . 2 5 7 ,2 5 9 . 264. 2 6 8 .2 7 1 , 272, 2 8 3 .2 8 5 , 3 0 1 .3 0 2 .3 0 5 -3 0 7 . 316. 321-323, 333. 3 3 5 .3 4 0 , 342-346, 3 4 8 -3 5 0 ,3 5 2 . 353, 355-357. 363. 367-372. 375-379. 383. 385-390, 394, 396. 398-400
Stat 1 9 .2 1 .3 1 . 3 9 ,4 3 ,6 1 , 6 9 .8 2 .8 3 .

9 2 .1 0 5 . 1 1 2 .1 1 9 .1 4 8 ,1 5 8 .1 5 9 . 162. 1 6 7 ,1 7 7 .1 7 9 . 180. 184. 191. 1 9 8 .2 0 2 . 204. 210-213. 2 2 3 .2 2 6 228. 230-233, 252, 2 5 4 .2 5 6 .2 5 8 , 260, 263, 2 6 4 .2 6 8 . 273-275. 283, 2 8 5 .2 9 1 ,3 0 6 . 320. 323, 325, 328.

423

3 2 9 ,3 3 4 ,3 3 6 . 337. 3 4 5 ,3 5 7 . 374. 3 8 5 .3 8 8 .3 9 1 ,3 9 2 ,3 9 7 ,3 9 9 Tabakalama 2, 1 7 ,1 9 , 24, 50, 68, 113, 1 1 6 ,1 19 , 1 2 0 ,1 2 2 ,1 3 3 , 192. 197, 1 9 9 .2 0 1 -2 0 7 ,2 1 6 -2 1 8 .2 2 2 . 2 2 3 .2 2 7 ,2 5 0 -2 5 7 .2 6 1 ,2 6 3 ,2 6 6 , 272, 2 7 9 ,2 8 2 ,2 8 9 , 301, 3 0 3 .3 0 7 , 309. 314, 318-320, 390-392. 394 Toplumsal Snf 5 ,1 3 ,1 5 . 1 8 ,2 2 , 26. 42, 69. 72, 7 3 .8 9 ,9 0 .9 4 . 111-114. 12 5 ,12 6, 1 4 8 ,1 5 3 . 168, 183, 18418 9 .1 9 2 . 193, 195. 197, 199, 201207, 209, 210, 2 12-221. 223. 225, 228-230. 243, 252. 253, 256. 257, 2 5 9 .2 6 0 .2 6 5 .2 6 8 . 2 7 3 ,2 7 5 .2 7 8 . 280-283. 2 8 5 .2 8 9 . 291. 30 1 .3 0 9 . 310. 3 1 4 ,3 1 7 .3 2 0 . 321. 330. 345, 3 5 6 ,3 6 7 .3 7 2 .3 8 8 .3 9 1 ,3 9 6 Tourainc. Alan 1 2 ,2 9 , 32, 3 9 ,4 0 ,4 2 4 5 ,4 7 ,2 2 2 , 2 9 7 ,3 0 3 , 335 Tketici pratikleri 230 Varoluuluk 3 7 ,4 9 ,8 1 Wacquant, Loie 14-16, 25, 28, 35, 46. 8 7 ,9 1 -9 4 , 101, 106-108, 111, 115.

129. 138. 145. 167. 169,171-173, 177, 1 8 1 .1 83. 186, 187, 190. 1921 9 4 ,1 9 9 . 252. 292, 293. 299. 303. 305. 339, 342-345.347-352. 356, 357. 3 6 2 .3 6 3 . 3 6 7 .3 6 9 -3 7 1 .3 7 6 , 379, 380, 385 Weber 20. 30, 4 0 ,4 7 . 50, 60. 61. 6370, 8 0 .8 1 . 9 7 ,9 9 . 103, 107, 134. 149, 164. 169. 176,179. 180, 202, 205. 206, 210-212. 214. 215, 221. 232, 259. 283, 291. 312. 325. 334, 3 4 9 .3 7 2 . 392 Williams. Raymond 6 1 ,9 8 , 114 Yapsalclk 16. 2 1 .7 0 ,8 1 .8 7 . 146, 1 6 3 ,1 6 8 .1 8 2 Yatknlk 11. 19, 30. 3 3 .6 2 .7 4 .7 5 , 1 0 2 .1 0 5 .1 1 1 .1 1 2 . 114.118. 1 2 5,137, 143-145. 147-156. 160, 162. 1 6 3.189, 197,215, 216, 220. 228. 229.2 3 1 -2 3 3 . 2 3 5 .2 3 6 . 245. 2 4 7 .2 4 9 , 273, 280, 292. 2 9 4 ,3 2 1 .3 2 8 . 337, 343. 371, 372. 375, 394. 395 Yeniden retim Stratejileri 155, 251, 2 5 2 ,2 5 5 , 2 8 9 ,2 9 9 .3 1 4 Yereller 333, 383

424

iLETiiM POLiTiKA 93