You are on page 1of 7

ANG PILIPINAS NOONG PANAHON NI RIZAL

Kaharian ng Espanyol sa Pilipinas:


MAGULO ang katapusan ng panahon ng Espaol, sinimulan ng aklasan ng mga taga-Ilocos dahil sinarili ng pamahalaan sa Manila ang paggawa at kalakal ng kanilang giliw na inumin, basi, at natapos sa pagpasok ng mga Amerkano. Sa ohol! tumagal pa ng 27 taon ang himagsikang sinimulan ni "agoho# nuon pang 1744. Nuong 1841, naghimagsik ang mga $agalog sa Laguna at $a#abas dahil sa pagsupil sa matimtimang %a Pul& Apolinario '&la (ru). Napuksa ang malaking himagsikan su alit pahiwatig ito ng lumalawak na pag-alsa ng uong %atagalugan, lalong lumawak nang bita#in ang ! pari nuong 1872, sina Mariano Go*&), +os& urgos at +acinto Za*ora. "igit ang gulong naganap sa #spa$a% Sinakop ng mga taga-&ran'e, nalagas ang mga sakop ng kaharian sa uong Ameri'a, marami sa madugong himagsikan, hanggang uma ot sa digmaan ng #spa$ol la an sa #spa$ol sa #spa$a mismo. Ang gulo, intriga at agawan sa kapang(arihan at katungkulan a( dinala ng mga da(ong #spa$ol sa Pilipinas at naipit sa kalupitan ng magka ilang panig ang mga Pilipino na, walang na alingan, napilitang naghi*agsik nuong 18)*. Sa isang taginting na saglit, nagkaisa ang mga $agalog sa pagpala(as sa mga #spa$ol su alit nasupil ang hi*agsikannang na igo silang dama(an ng mga taga-Ilocos, icol at ,isa#a. Sila-silang mga $agalog mismo nagpata(an din, ga(a ng mga #spa$ol. a(

Ibat ibang katawagan naninirahan sa Pilipinas:


PENINSULARES + mga ,astilang pinanganak sa #span(a- su alit naninirahan sa .ilipinas MES$IZO + magkahalong ,astila at .ilipino SANGLE. + mga /ntsik at /ndio 0mga taong nagging ,risti(ano1 PILIPINO + itinawag na /ndio

Pagbabagong naganap sa Pilipinas sa panahon ng mga Kastila:


/0 %aunlaran ng %o*&rs#o at Agrikultura 1)th 'entur( + inig(ang karapatan + da(uhan pangangalakal at paninirahan sa 2anila nakadagdag ang pag u ukas ng porto ng Sual + .angasinan, /loilo, 3am oanga at 4e u + para + panla as, pangangalakal /to + nakapagpalago + ka uha(an + .ilipinas 5munlad + Agrikultura at da(uhang mangangalakal kasama sa pag-unlad + agrikultura 6pamil(a 2er'ado o 7i8al sa 4alam a

10 Pagbabago sa E'ukas#on 9atas ng #duk. 18*! + pagtatatag ng paaralan para sa mga guro sa 2a(nila at itinaas + sahod + guro Ang Ateneo 2uni'ipal + dati( nasa ilalim ng pamamahala ng A(untamiento + inilipat sa pangangasiwa ng paring "eswita :ito nag-aral + atang + 7i8al

Su alit lahat a( nawalan ng katuturan ang hi*agsikan, ang aga-an, pati na mismo ang panahon ng Espaol - nang dumating ang mga Amerikano nuong 18)8 at dinaig silang lahat.

20 S&kularisas#on ng *ga Pari .ro lema% panahon - panunungkulan ni ; ispo Sta. <usta at =o . "en. Anda :umami + parok(a + dapat + magdag-dag + pari>kura paroko /nilaga( + paring se'ular na .ilipino 2inasama ng mga paring regular + kastila /pinagla an + .. <ose 9urgos ang sekularisas(on ng mga parok(a Ngunit walang uting i inunga dahil ipinagkait + pamahalaan -- kahilingan 30 Lib&ralis*o ni (arlos Ma0 "&la $orr& 18*8 + nakamit + paring li eral + kapang(arihan pagkatapos + re olus(on 4arlos 2a. :ela ?orre + go ernador at kapitan heneral + .ilipino 0ipinadala ni Serrano1 :ala + diwang li eralismo at demokras(ang pinagtagumpa(an sa 7e ulos(ong 18*8 Sa pamamagitan nito + nagkaroon + pagkakataon + .ilipino + ipinakita + kanilang kaka(ahan sa pagpapaganap sa sariling pamahalaan 1871 + pina alik si dela ?orre + #span(a at ipinalit si 7a@ael de /8Auierdo 40 Si IZ5UIER"O at ang Pag6aalsa sa (a7it& #nero 1872 + nag-alsa + sundalong .ilipino + 4aBite :i mina uti + muling pag a a(ad ng uwis .ag-aalsa% kinasangkapan ng agong pamahalaan 5pang hulihin + .ilipino kaawa( + kastila upang parusahan /pinadakip din + tagapamuno + pag-aalsa ,a ilang sa mga nagiging iktima sina .adre =ome8, 9urgos at 3amora - ipinapata( sa pamamagitan - =A7;?# i a + ipinatapon + pulo + 2A7/ANAS

Ano ang kahalagahan pang(a(aring itoC

ng

naganap

na

NA25DA? +./D/./N; + 5.AN= 2A=-ADSAEEE .A=SASAN/9 N= S/29A"AN A? N= .A2A"ADAAN #S.ANFA + 7elihi(on at .amahalaan + iisa "A7/ + isang karapatan nasa + pagtatagu(od ng .apa 07o(al .atronage1 ipinatupad din + .ilipino Ano ang nagiging malaking kontro ersi(a ukol sa pagsasarili ng sim ahan at pamahalaanC "indi naging malinaw sinasaklaw ng mga pinuno ang kapang(arihang

.ra(le + nagkaroon ng malaking impluwens(a maging sa la as ng sim ahan

Mga kasamaan Espanyol:

ng

administrasyong

1. "indi matatag na administras(ong kolon(al 0/nsta ilit( o@ 4olonial Administration1 2. ,orupt na ,olon(al na ;pis(ales 04orrupt 4olonial ;@@i'ials1 !. .agkakaroon ng 7epresentas(on sa .ilipinas sa Spanish 4ortes 0.hilippine representation in the Spanish 4ortes1 4. Nawalan ng mga ,arapatan ang mga .ilipino 0"uman rights denied to &ilipinos1 G. Halang .anta(-panta( sa "arap ng 9atas 0No eAualit( e@ore the law1 ,orte

*. Halang "ustis(a sa mga 02aladministration o@ Iusti'e1 7. :iskriminas(on 07a'ial :is'rimination1 8. J&railo'ra'iaK o &railo'ra'( ). .ilit na pagtatra aho 0&or'ed la or1

1L. .ra(le ang mga ma(-ari ng mga "a'ienda 0"a'iendas owned ( the @riars1 11. Ang =uardia 4iBil 0?he =uardia 'iBil1

12. /0 "i6*atatag na A'*inistras#ong %olon#al Naging magulo ang pulitika ng mga ,astila mula pa sa maligalig na paghahari ni ,ing &erdinand M// 018L8-18!!1 Sumailalim sa madalas na pag a ago ang kanilang pamahalaan dahil sa patulo( na pakikipagla an sa pagitan ng JdespotismJ 0isang taong namumuno, malakas ang kapang(arihan sa pamumuno1 at Jli eralismJ 0 ini ig(ang-diin ang karapatan ng isang indi idwal1 at sa 4arlist Hars 0pinag-aagawan ang trono ng #span(a1 Sa loo ng 28 na taon, nagkaroon ng apat na konstitus(on, 28 na parlamento atG2) na ministro, kasama na rin ang i aNt i ang mga re olus(on. Apektado ang .ilipinas dahil papalit-palit ng mga nanunungkulang mga go ernador heneral at pa ago- ago ang mga kailangang sundan na patakaran. "alim awa% 18!G-18)7-pinamunuan ang .ilipinas ng GL na go ernador heneral :ahil dito hindi na tulu(ang umunlad ang pulitika at ekonomi(a ng .ilipinas. ,ung ma(roon mang gagawin na pangako o agong patakaran ang isang go ernador heneral, hindi ito matutulo( dahil si(a a( mapapalitan na naman ng agong go ernador heneral.

ang ginagawang mahistrado ng distrito at komandante ng garison. 2ga halim awa% 1. H&n0 Ra8a&l '& I)9ui&r'o 01871187!1 + pina ita( ang mga inosenteng paring sina 2ariano =ome8, <ose 9urgos, <a'into 3amora 2. Al*irant& +os& Malca*po 0187418771 + walang alam sa pamamahala. !. H&n0 :&rnan'o Pri*o '& Ri7&ra ; a( nagpa(aman lamang 0188L188!,18)7-18)81 4. H&n0 ,al&riano <&#l&r 01888-18)11 + mahirap na tao umalik sa #span(a na isang mil(onar(o. ?inawag si(ang tirano ng mga .ilipino dahil sa kan(ang rutal na pang-uusig sa mga magsasaka ng 4alam a, lalo na sa mag-anak ni :r. 7i8al. 1. H&n0 (a*ilo '& Pola7i&=a 018)*18)71 +nagpa ita( ka( 7i8al.

20 R&pr&s&ntas#on ng Pilipinas sa Spanish (ort&s .ara makuha ang suporta ng kan(ang mga kolon(a noong panahon ng pananakop ni Napoleon, inig(an ng #span(a ang mga ito ng representas(on sa 4ortes o parlamento. 2ahalaga ang kinatawang .ilipino sa ,ortes ng #span(a upang maging matapat ang pamahalaang ,olon(al sa /nang #span(a. ,&ntura '& los R&#&s 0181L-181!1 unang delegatong .ilipino- pinaalis ang Kgalleon tradeO. Naalis ang representas(on ng mga kolon(a ng #span(a 0kasama ang .ilipinas1 sa Spanish 4ortes noong 18!7 + sumama lalo ang kondis(on ng .ilipinas

10 Mga ti-aling opis#al Di an sa iilan, karamihan sa mga opis(al ng kolon(a 0go ernador-heneral, huwes, ehekuti ong panlalawigan, at p.1 na ipinadala ng #span(a sa .ilipinas noong 1) na dantaon a( mga tiwali, malulupit, hindi makatarungan, madada(a at korupt. Noon pa mang 181L, pinuna na ni ?omas 4om(n ang mapait na katotohanang mga ignoranteng ar ero at mu'ha'ho ang niluluklok na go ernador ng lalawigan, at mga astos na magdaragat at sundalo

Graciano Lop&)6+a&na + isa sa mga nanguna sa pagprotesta sa mga ,astila na magkaroon muli ng .ilipinong delegato sa Spanish 4ortes

Ang %o'igo P&nal ng Espan#a, na ipinapatupad sa .ilipinas, a( nagpapataw ng mas ma igat na kaparusahan sa mga katutu ong .ilipino o mestiso, at magaang parusa naman sa mga puting #span(ol. Ang probisyon sa kodigo Penal na nagpapataw ng mas mabigat na parusa sa mga Indio o mestiso ay talagang ikinakainis ko dahil ipinapakita rito na sinumang ipinanganak nang hindi puti ang balat ay maituturing na kriminal. Ito ay napakalaking kawalan ng katarungan at di nararapat na maibatas. + .ropesor &erdinand 9lumentritt.

30Na-alan ng *ga karapatang pantao ang *ga Pilipino 2ula nang ipagti a( ang ,onstitus(on ng 1812 at i a pang konstitus(on noong mga sumunod na taon, tinamasa ng mga #span(ol ang kala(aan ng pananalita, kala(aan ng pamamaha(ag, kala(aan ng asosas(on, at i a pang karapatang pantao. 2asigasig na inanta(an ang mga ito ka(a walang monarki(ang nangahas na uwagin ang mga ito. Ngunit ipinagkait naman ang mga ito sa atin.

@0 $i-aling Pagpapatupa' Hustis#a

ng Sist&*a sa

Ang mga hukuman ng hustis(a sa .ilipinas noong panahon ni 7i8al a( napakatiwali. Ang mga huwes, piskal, at i a pang opis(al ng korte a( walang karapatan sa kanilang tungkulin dahil ignorante sa atas. Ang hustis(a a( na i ili. Halang hustis(ang nakukuha ang mga mahihirap na .ilipino dahil hindi nila ito ka(ang a(aran .arating nanalo sa korte ang mapuputi, popular at ma(a(aman na ,astila. mga

40 %a-alan ng pagkakapanta#6panta# sa *ata ng batas Ang mga mis(onerong #span(ol na nagdala ng ,risti(anismo sa .ilipinas noong ika-1* na dantaon ang nagturo ng pagkakapanta(-panta( ilang mga anak ng :i(os. :ahil dito, maraming.ilipino ang naging interesado sa pagiging ,risti(ano .agdating naman ng mga ,astilang awtoridad, hindi nila ipinalaganap ang itinuro ng mga ,astilang mis(onero% L&#&s '& In'ias >La-s o8 th& In'i&s? + prinoprotektahan ang mga karapatan ng mga tao sa mga kolon(al na ansa ng #span(a- hindi ito naisasagawa sa mga ansang kolon(al ng #span(a, pati ang .ilipinas Ang atas daw a( para sa mga puting #span(ol lamang.

.ara sa mga .ilipino, kalamidad lang ang kanilang makukuha sa isang kahit maliit na kaso sa korte. 2atagal na proseso ang mga kaso para sa mga .ilipino at madalas nang(a(ari ang pagtatakas o pagtatago ng mga suspek o pagkawala ng mga opis(al na dokumento. 2ga halim awa% 1. kaso ni <uan de la 4ru8 noong 188*-18)8ma( dalawang lalaki na pinata( noong ga i ng "un(o 7,188*- tinawag na suspek si <uan de la 4ru8- walang trial at tamang im estigas(on ang isinagawa ngunit naipadala pa rin si <uan de la 4ru8 sa prisinto sa loo ng 12 taon. Nang dumating

ang mga Amerikano sa 4aBite pagkatapos ng la anan sa 2anila 9a( 02a( 1, 18)81, nakita nila si de la 4ru8 sa prisinto. "inihinta( ni(a pa rin na maisagawa ang kan(ang trial. 2. :on(a ?eodora 0ina ni 7i8al1 + inaresto at ikinulong, inosente !. <ose 7i8al + ipinadala sa :apitan kahit walang tamang trial 4. .a'iano 7i8al 2er'ado + ePiled- wala ring tamang pag-im estiga A(on ka( <ohn &oreman% Mahirap makamit ang hustisya dahil mahirap ngang maipanalo ang isang kaso. Kahit na dapat ay maisaayos na ang isyu, isang depekto ng sentensiya ay maaring gawin para mabuksan muli ang kaso. Kapag ang kaso ay nilitis at binigyan ng sentensiya sa ilalim ng Kodigo Kriminal, isang pagkakamali ay matutuklasan sa ilalim ng mga batas ng Indies, o Siete Partidas, o Batas omano, o !o"isima e#opila#ion, o Antiguos $ueros, mga Atas, mga kautusan ng %ari, &rdenan'a del Buen (obierno, at iba pa, na magiging dahilan para mabuksang muli ang kaso.

:ahil sa pilosopi(ang politi'al ng #span(a hinggil sa un(on ng Sim ahan at #stado, sumi ol ang natatanging an(o ng #span(ol na pamahalaan sa .ilipinas na kung tawagin a( frailocracia. ?inawag sa ganitong ngalan dahil ito a( Kpamahalaan ng mga pra(leO.

Ang mga pra(le ang si(a ring super isor sa mga eleks(ong lokal /nspektor ng mga paaralan at uwis ?agapangasiwa moral,sensura ng komed(a ng mga mga aklat at

?agapangasiwa ng mga gawaing pampu liko ?agapagtagu(od ng kapa(apaan at kaa(usan

?inuligsa nina 7i8al, del .ilar, Dope8-<aena at i ang .ilipinong repormista ang @railo'ra'ia. ?inuligsa ni 7i8al ang mga pra(le at tinawag silang kaawa( ng mga repormang li eral at kaunlaran sa .ilipinas. Si =. Dope8-<aena naman ginawa silang kakatwang karikatura sa kan(ang Fray Botod Ang mga masasamang pra(le na ito a( dinungisan ang marangal na ngalan ng #span(a, dinumihan ang reputas(on ng daang-daang ma uting pra(le. /kinukumpara sa 7oman god na si <anus ang Frailocracia dahil ma( dalawa itong mukha% Q masamang mukha a(ipinakita nila 7i8al sa paraan ng pag a awi sa mga pra(le na umapi sa kanila Q ipinapakita naman ang ma uting mukha para sa katotohanan nito sa kasa(sa(an

A0 "iskri*inas#on /pinalalaganap at naniniwala ang mga ,astilang awtoridad sa pananampalata(ang ,risti(ano, ngunit hindi naman nila ito ginagawa. A(aw nilang isipin na kapatid nila ang mga .ilipino, at para sa kanila a( mas matataas sila ke(sa sa mga .ilipino. ?inatawag ng mga ,astila ang mga .ilipino na J/ndioJ 0/ndians1, at umawi naman ang mga .ilipino sa pamamagitan ng pagtawag sa mga ,astila na mga J9angusJ 0milk@ish1 dahil sa kanilang mapuputing alat. Ang isang tao, kahit wala namang alam o masama ang kan(ang ugali, asta ,astila at mesti8o, a( ma( mataas na le el sa komunidad.

B0 Paghahari ng *ga Pra#l&

C0 Sapilitang Pagga-a

,ilala sa tawag na polo pinipilit at kailangang magtra aho ang mga .ilipinong lalaki sa konstruks(on ng mga sim ahan, paaralan,ospital, pag-aa(os ng mga daan at tula( at i a pang tra ahong pampu liko ,alalakihang .ilipinong edad 1*-*L ang pinag-uutusang gumawa sa loo ng 4L araw sa isang taon. R POLIS$AS + tawag sa mga lalaking nagtatra aho Hul#o /1! /BB2 6 Ro#al "&cr&&% ginawang 18 to *L (ears old at ginawang 1G da(s a (ear na lamanghindi lang.ilipino ang magtatra aho ngunit pati rin ang mga ,astila Ang ma(a(aman a( nakaligtas sa ganitong paggawa sa pamamagitan ng pag a a(ad ng )alla * halagang i ina a(ad sa pamahalaan para makaiwas sa polo. :apat ma( GL 'entaBos na makukuha ang mga polistas pagkatapos magtra aho ngunit madalas a( parte lang. 7i8al % Sa bayan ng +os Banos, isang ospital ang tinatayo ng mga manggawa na pinipilit ng mga awtoridad ay binayaran ng walong #uartos ,limang sentimos- araw.araw, ang karaniwang arawang sahod bilang dalawang pesetas o apat na peales )uertes. /agdag pa rito, ang mga mapagkawanggawa at pamilihang basar ay idinaraos para mabayaran ang halaga ng konstruksyon ng mga gusali. Ang arkitekto ay isang Pransiskano. Ang ospital ay napatayo, ang palasyo ng kapitan.heneral ay naipatayo, naisakripisyo ang agrikultura at maraming bayan ang nagdusa dahil sa kanilang konstruksyon0 0Bakit may mga taong nagbabayad ng buwis ngunit pinagtrabaho nang walang bayad1 Bakit sila pinagbabayad ng buwis kung hindi naman nila makakapiling ang kanilang mga pamilya1 !agbabayad ba sila ng buwis para magpaalipin1 Ang buwis bang ibinabayad ay gagamiting upa sa mga tirano at hindi para makatugon sa mga pangangailangan ng lipunan1 Ano1 Ang bandila ba ng 2spanya ay bandila ng kalakalan ng mga alipin1 /D0 Mga As#&n'ang Pag6aari ng *ga Pra#l& Noong panahon ni 7i8al , ang mga pra(le mula sa i at i ang relihi(osong orden a( ma(a(amang ma( lupa. ma( ari ng pinakamagaganda at pinakamalalaking ha'ienda Naging dahilan ito ng mga pag-aalsang agrar(o dahil itinuturing ng mga .ilipinong kasamang magsasaka ang pra(leng ma(lupa na si(ang nagnakaw sa lupa ng kanilang mga ninuno. /sa sa mga madugong pag-aalsang agrar(o a( naganap noong 174G-174* Noong 17*8 + =o . Anda-irinekomenda na i enta na lamang ang mga estadong pinagmama(ari ng mga pra(le- hindi na naman pinansin ang kan(ang rekomendas(on A(on ka( 7i8al, ang pag-aari ng mga pra(le sa mga lupa a( lalo lamang nagpalala sa di pagunlad ng ekonomi(a ng .ilipinas noong panahon ng #span(ol.

//0 Ang *ga Guar'ia (i7&l&s J'onsta ular(K Ang pinakamumuhiang sim olo ng pagmamalupit ng mga #span(ol a( ang =uardias 4iBiles na nilikha ng Atas ng "ari noong .e rero 12, 18G2. ginawa para mapanatili ang kapa(apaan at kaa(usan sa.ilipinas na-kontrol nga ang mga andido sa mga pro ins(a, ngunit ito rin a( naging mapang-a usonaa uso ang mga inosenteng tao, maraming inosenteng a ae ang nagahasa at maraming mga kagamitan at mga ha(op napagmama(-ari ng mga .ilipino ang nanakawhindi disiplinado ang mga natiBe at mga ,astilang opis(ales sa =uardia 4iBil sa .ilipinas, hindi kaga(a ng =uardia 4iBil sa #span(a kung saan disiplinado, maa(os, matino at na i ig(an ng respeto ang mga tao