You are on page 1of 1472

SAKAL

Sakaln Arapa karl lihyedir. Tarih boyunca eitli toplumlarda sakal brakma, sakal tamamen kesme veya farkl ekillerde ksmen tra etme uygulamalarna din, mill ve rf anlam ve deerler yklenmitir. Tevratta sakal tra yasaklanm olmakla birlikte (Levililer, 19/27) Yahudilikte yaygn kabule gre yasak saylan eylem sakal usturayla tra etme olup ksaltma veya baka bir yolla tamamen kesmeye izin verilmitir. Bat hristiyanlarnda ve Budistlerde tral yz makbulken Dou hristiyanlarnda, Hindu ve Sihlerde sakaln olduu gibi braklmas gerekli grlr. Kurn- Kermde sakal kelimesi bir yerde geer (Th 20/94), fakat sakal brakma veya kesmenin hkmnden sz edilmez. Hadislerde ise bu konuda baz emir ve tavsiye ifadeleri yer almtr. Hz. Peygamber sakal brakmay yaratla uygun davranlar arasnda saym (Buhr, Libs, 62; Mslim, ahret, 56), bazan mriklere veya Mecslere muhalefet etme gerekesine balayarak, bazan da gereke belirtmeden sakaln braklp byklarn ksaltlmasn (Buhr, Libs, 63; Mslim, ahret, 52-55), sa ve sakaln boyanarak yahudi ve hristiyanlardan farkl olunmasn (Buhr, Libs, 67; Mslim, Libs, 80) istemi ve sa sakal siyaha boyamay yasaklamtr (Mslim, Libs, 78-79; Eb Dvd, Tereccl, 20). Resl-i Ekremin sakalnn sk olduu (Mslim, Feil, 109), sakaln eninden ve boyundan ksaltt (Tirmiz, Edeb, 17) ve Peygamberin fiillerine uymada titizliiyle bilinen sahbeden Abdullah b. merin sakaln avucuyla tutup bundan fazla olan ksm tra ettii (Buhr, Libs, 64) bildirilmektedir. Ayrca Reslullahn sa sakal dank olanlar uyararak kendilerinden bu durumu dzeltmelerini istedii kaydedilmektedir (el-Muvaa, ar, 7). Hz. Peygamberin ve sahbenin konuya ilikin sz ve uygulamalarn deerlendiren fakihler sakal brakmann hkm hakknda farkl grler ortaya koymulardr. Fakihlerin ounluu sakal brakmay mslmanlarn iar ve din bir emir olarak grp sakal kesmeyi haram sayar; Haneflerde bu gibi durumlar iin tahrmen mekruh terimi kullanlr (bn bidn, II, 418; Cezr, II, 45, 46). Bu gruptaki limler, hadislerdeki emirlerle Resl-i Ekremin ve sahbenin uygulamasnn balayc nitelikte olduu yorumunu yapm, Kurn- Kermde Reslullaha uymay emreden yetlerin sakal brakma konusunda da onun yolunu izlemeyi gerekli kldn, sakal kesmenin kadnlara benzemek ve Allahn yaratt ekli bozmak anlamna geldiini ve bu yndeki yasan (enNis 4/119; Buhr, Libs, 62) sakal kesmeyi de kapsadn ifade etmilerdir. Bu emir ve uygulamalardan tavsiye anlamn karan Gazzl, bn Hacer el-Heytem, emseddin er-Reml ve Hatb e-irbn gibi limler sakal kesmenin haram deil mekruh (Haneflerin terimiyle tenzhen mekruh) olduunu sylemitir (Eb Bekir b. Muhammed ed-Dimyt, II, 340; Cezr, II, 44). Son devir limlerinin bir ksm sakal brakmay slmn geldii dnemde yaygn olan rf ve detle aklam, Hz. Peygambere uyma amacyla yapldnda bunun snnet veya mstehap saylabileceini, ancak esas itibariyle sakal brakmann din / er bir konu olmadn belirtmitir (M. Eb Zehre, s. 35; Mahmd eltt, s. 227-229). Onlara gre Resl-i Ekremin sa, sakal ve byk konusundaki sz ve uygulamalar, d grnn dier unsurlarnda olduu gibi o gnn rf ve deti erevesinde temiz ve dzenli olma yannda estetik grnmn nemine yaplan bir vurgu anlam tar. Reslullahn sa ve sakalna ya ve koku srerek dzenli ve bakml olmaya zen gsterdiine dair rivayetler yannda (Nes, ac, 42) onun byklar tra etme, sa ve sakal boyama vb. hususlarda gayri mslimlerden farkl davranmakla ilgili emir ifadelerinin (Eb Dvd, alt, 88) fakihlerin gr

birliiyle vcb anlamna gelmemesi bu yaklam destekler niteliktedir. te yandan haram hkmne ak ve kesin naslarla ulalabilecei ve slm limlerinin haram kelimesini bazan mekruhu da kapsayacak ekilde kullandklarn gz nnde bulundurarak sakal kesmenin haram diye nitelendirilmesini ihtiyatla karlamak gerekir. Nitekim fi mezhebinde sakal kesmenin mekruh sayld gr yaygn olup Hattb de limlerin ounluunun ftrat snnet diye yorumladklarn, aralarnda sakal kesmenin de bulunduu on eyin ftrattan olduuna dair hadiste zikredilen fiillerin snnet, dolaysyla sakal kesmenin mekruh olduunu ifade etmektedir (Melims-snen, I, 31). Sa boyamann hkm konusundaki deliller ve grler sakaln boyanmas hakknda da geerlidir (bk. SA). Sakal braklmas emrinin benzeri dier emirlerden farkl alglanmasnda sakaln slm corafyasndaki toplumsal anlamnn katks olmaldr. Nitekim teden beri birok toplumda mtat ekilde uzatlm sakal bilgelik, saygnlk, heybet ve vakar gibi olumlu niteliklerin iareti gibi dnlmtr (Gazzl, I, 144). Hz. Peygamberin sz ve uygulamalarna btncl bir bak yapldnda sa sakal vb. konulardaki tavrnn temizlik, estetik grnm ve cinsiyet farklarnn gzetilmesi yannda mslmanlarn kendine has kimliklerinin olumsuz etkilere kar korunmasna zel bir nem atfetmesiyle ilgili olduu, onun yeni oluturduu toplumda eski detlerden slm inan ve ilkelerine ters dmeyenleri olduu gibi veya baz deiikliklerle koruduu, bu erevede sakal brakma geleneini de ekidzen vererek devam ettirdii anlalmaktadr. Tarih boyunca toplumlarn etkileim iinde bulunduu, baskn kltrlerin dierlerini etkiledii ve iletiimin yaygnlamas ile bu etkileimin younlat, ayrca gnmzde gayri mslimler arasnda sakal konusunda ortak bir tutum bulunmayp her toplumda sakaln uzatan ve kesenlere rastland dikkate alndnda bunun daha ok toplumsal beeni ve ahs tercih meselesi haline geldii sylenebilir.

BBLYOGRAFYA

Wensinck, el-Mucem, hdb, ly md.leri; Miftu knzis-snne, liye md.; el-Muvaa, Cmi, 52-55; bn Mce, ahret, 8; Eb Dvd, ahret, 29-33, Tereccl, 16, Libs, 88; Nes, ahret, 10-11, 15, Znet, 1-2; Hattb, Melims-snen (nr. M. Rgb et-Tabbh), Halep 1351/1932, I, 31; Gazzl, y, I, 144; bn Hacer, Fetul-br (Sad), XXII, 119; evkn, Neyll-evr, I, 129-133; bn bidn, Reddl-mutr (Kahire), II, 418; VI, 405; Eb Bekir b. Muhammed ed-Dimyt, iyet neti-libn, Kahire 1356/1938, II, 340; M. Eb Zehre, Ull-fh, Kahire, ts. (Drl-fikril-Arab), s. 35; Mbrekfr, Tufetl-ave (nr. Abdurrahman M. Osman), Kahire 1384/1964, V, 433; Enver Baytan, Sa, Sakal ve Byk Hakknda Dini ve Shhi Tavsiyeler, stanbul 1968; Cezr, el-Mehibl-erbaa, II, 44-46; Mahmd eltt, elFetv, Kahire 1403/1983, s. 227-229; Ahmed e-erebs, Yeselneke fid-dn vel-ayt, Beyrut 1980, III, 23-25; M. Zekeriyy Kandehlev, Vcb ifil-liye (nr. Ferd b. Emn Hindv), Beyrut 1988; Ysuf el-Kardv, el-ell vel-arm fil-slm, Kahire 1988, s. 92-94; Muhammed b. Ahmed smil, Edillet tarmi alil-liye, Kahire 1989; Abdlkerm Zeydn, el-Libs vez-zne fil-slm, Beyrut 1425/2004, s. 67; Muhittin Uysal, Peygamber Gnlerinde Giyim Kuam ve Sslenme, Konya 2004, s. 220; Sa Kitab (ed. Emine Grsoy Naskali), stanbul 2004, s. 25; Zeev

Yeivin, Beard and Shaving, EJd., II, 356-358; Menderes Grkan, Sa-Sakal-Byk, slmda nan, badet ve Gnlk Yaay Ansiklopedisi, stanbul 1997, IV, 1709-1711. smail Yaln

SAKAL- ERF
Hz. Peygambere ait sa ve sakal telleri. Resl-i Ekremin sa ve sakalndan gnmze ulaan teller stanbul Topkap Saray Mzesi Mukaddes Emanetler Dairesi ile dnyann eitli yerlerindeki cami ve evlerde lihye-i sadet, lihye-i erif, sakal- erif ad altnda muhafaza edilmektedir. Her ne kadar bunlara genelde sakal (lihye) deniliyorsa da byk blm sa telidir. Hz. Peygamberin tra srasnda kesilen sa ve sakal tellerini baz sahbler alarak saklamtr. Hudeybiye Antlamasnda mriklerin temsilcileri arasnda yer alan Urve b. Mesd es-Sekaf, Mekkeye dndkten sonra arkadalarna, kendisinin kisrya, kaysere ve necye eli gittiini, onlara halklarndan hi kimsenin ashabnn Hz. Muhammede gsterdii sevgi ve ball gstermediini, Hudeybiyede sahblerin Resl-i Ekremin sandan den bir tek teli dahi muhafaza ettiklerini sylemitir (Msned, IV, 324). Reslullah tra olurken insanlar onun evresini sarar, berberin kestii sa tellerini daha yere dmeden almaya alrlard (Mslim, Feil, 75). Ved hacc srasnda Resl-i Ekremi Mamer b. Nadle el-Adev tra etmi (bn Hacer, II, 269) ve kestii salar bir ksmn sahblere, bir ksmn da kendi ailesine datmas iin Eb Talha el-Ensrye vermitir (Msned, III, 256; Mslim, ac, 323-326). Eb Talhann ahsna ayrd salar daha sonra vey olu Enes b. Mlike, ondan da ocuklarna ve torunlarna intikal etmitir. Ashaptan, tbinden ve mezhep imamlarndan sakal- erife sahip olanlarn ondan bereket umduklar bilinmektedir. Enes b. Mlik, vefat srasnda talebesi Sbit el-Bnnden ldnde bu sa tellerinden birinin dilinin altna konulmasn istemitir (bn Sad, VII, 25; bn Hacer, I, 127). Savalarda da bu sa tellerinin zafer kazanmada etkili olduuna inananlar vard. Hlid b. Veld, Yermk Sava srasnda drd serpuunun (kalensve) srarla bulunmasn istemi, bulunduunda ok sevinerek Resl-i Ekremle birlikte yapt bir umrede insanlarn onun sandan bir tele sahip olmak iin birbiriyle yartklarn, kendisinin de o srada alabildii birka teli serpuunun iinde tadn ve o serpula girdii her sava kazandn sylemitir (Eb Yal, XIII, 106; Tabern, IV, 104-105; Hkim, III, 338). Muhtemelen bu rivayetten hareketle Hindistanda, Bbrl ordusunun sefer srasnda en nnde giden ve hkmdarn sancan tayan filin arkasndan ikinci bir filin zerinde kk bir sandk iinde sakal- erif tanrd (ERE, X, 662). Beyatrrdvna katlanlardan Eb Zema el-Belevnin Hlid b. Veld gibi serpuunda tel sakal- erif bulunduu, vefatnda bunlardan ikisinin gzleri, ncsnn dili zerine konulduu sylenmektedir (Ahmed Teymur Paa, s. 84-85). Ayn ekilde Muviye b. Eb Sfyn, mer b. Abdlazz ve Ahmed b. Hanbelin de vefatlarnda sahip olduklar sakal- eriflerle beraber gmldkleri bilinmektedir (bn Sad, V, 406; bnl-Cevz, II, 357). Enes b. Mlikin zatlsnn olu olan tbin limi bn Srn kendisinde Hz. Peygambere ait birka sa teli bulunduunu sylediinde Reslullahn salnda mslman olan, fakat onu gremeyen Kfeli fakih Abde esSelmn, onun bir tek sana sahip olmay yeryznn btn altn ve gmlerine tercih edeceini belirtmitir (Buhr, Vu, 33). Evliya elebi, Memlk Hkmdar Kansu Gavrinin Osmanllarn karsnda yenilmeleri halinde gemilere yklenerek karlmasn istedii mukaddes emanetler arasnda bir tutam lihye-i sadetin yer aldn syler (DA, XXXI, 109). Ahmed Teymur Paa da yaad dnemde varl bilinen sakal-

eriflerin slm dnyasnn hangi ehirlerinde ve bu ehirlerin nerelerinde bulunduunu bir liste halinde kaydetmitir (el-rn-nebeviyye, s. 83 vd.). Ahmed Teymur Paa, Sultan Mehmed Read dneminde Topkap Sarayndaki mukaddes emanetler arasnda krk adet sakal- erif olduunu ve padiahn bunlardan yirmi drdn baz Osmanl beldelerine gnderdiini, birini de stanbula yapt ziyaret srasnda Sultan Cihan Begme hediye ettiini bildirmektedir (a.g.e., s. 91, 95). Topkap Saray Mzesi Mukaddes Emanetler Dairesinde deerli sandklar ve bohalar ierisinde altn, gm, kristal ve porselen mahfazalarda korunan sakal- eriflerden bazlar sergilenmektedir (Envanter nr. 21/35, 48, 389, 391, 402, 457, 462). Abdlaziz Bey, stanbulda byk konaklarda muhafaza edilen ok sayda sakal- erif olduunu, bu konaklarda en st katta yer alan kk bir odann mescid gibi dzenlenerek bu odaya lihye-i sadet odas denildiini yazar ve sakal- eriflerin nasl ziyarete aldn anlatr (Osmanl det, Merasim ve Tabirleri, s. 248-250). Diyanet leri Bakanlndan verilen bilgiye gre 422 tanesi stanbulda olmak zere Trkiyede 1818 adet sakal- erif bulunmaktadr. Ramazan aynn on beinden sonraki gecelerde ve dier mbarek gecelerde sakal- erif bohalar ziyaretilerin hep birlikte okuduu tekbir ve salt- mmiyye eliinde alr, mahfazalar cemaatin younluk derecesine gre ya nnden geerken salavat getirilerek ya da plerek tzim edilir. Sakal- eriflerin ramazan gecelerinde camiler arasnda dolatrlmas da dettir. Mnev yceli ve kurtulua erime, hak dine balanmaya, iyi davranlarda bulunmaya, kusurlarn telafisi ve eksiklerin tamamlanmas azminde bulunmaya baldr. Bu husus Kuranda Allaha ve resulne itaat, Allah ve resuln sevme eklinde ifade edilmitir. Hz. Peygamberin hrkas, sakal vb. eyler, asl kurtulu yolunu hatrlatc birer uyarc olup bunlar sayesinde mminin gnlnde tazelenen duygular onun davranlarn olumlu yne evirdii takdirde makbul saylr. Aslnda Kbenin de icra ettii fonksiyon buna benzemektedir. Bu tr varlklara izfe edilen kudsiyet kudds olan Allaha ynlendirmesi mnasna alnmaldr.

BBLYOGRAFYA

Msned, III, 256; IV, 324; bn Sad, e-abat, III, 505-506; V, 406; VII, 25; Eb Yal el-Mevsl, Msned (nr. Hseyin Selm Esed), Dmak-Beyrut 1409/1988, XIII, 106; Taber, Cmiul-beyn (nr. Sdk Ceml el-Attr), Beyrut 1415/1995, X, 253-255, 260-262; Tabern, el-Muceml-kebr (nr. Hamd Abdlmecd es-Selef), Beyrut, ts. (Dru ihyit-trsil-Arab), IV, 104-105; Hkim, elMstedrek (At), III, 338; bnl-Cevz, fat-afve, II, 357; bn Hacer, el-be (Bicv), I, 127; II, 269; Ebl-Fid bn Kesr, el-Bidye ven-nihye (nr. Ahmed Eb Mslim v.dr.), Beyrut 1405/1985, IV, 171; Tecrid Tercemesi, VI, 158, 159, 160, 161; Abdlhay el-Kettn, et-Tertblidriyye (zel), II, 326; Ahmed Teymur Paa, el-rn-nebeviyye, Kahire 1971, s. 81, 82, 83, 8485, 86, 87, 88, 89 vd., 92, 93, 94, 95, 96; Abdlaziz Bey, Osmanl det, Merasim ve Tabirleri (haz. Kazm Arsan - Duygu Arsan Gnay), stanbul 2002, s. 248-250; Hilmi Aydn, Pavilion of the

Sacred Relics Topkapi Palace Museum, Istanbul, The Sacred Trusts (trc. Ali Kse v.dr.), stanbul 2004, s. 102 vd.; Vincent A. Smith, Relic (Muhammadanism), ERE, X, 662; Nurhan Atasoy, Liya-yi Sherif, EI (ng.), V, 761; Nebi Bozkurt, Mukaddes Emanetler, DA, XXXI, 108, 109. Nebi Bozkurt

SAKLBE
() Ortaa slm kaynaklarnda Slavlarla Slav kkenli klelere verilen isim. Sakleb kelimesinin oulu olan saklibe (Saklebler), Avrupann dousu ve gneyi ile Asyann kuzeyinde yaayan insanlar tanmlamak iin kullanlan Greke s(k)lbos (Slav, Sloven) isminin Arapalatrlm eklidir. S(k)lbos, Ortaada Avrupaya g eden kalabalk Slav kitlelerinin kleletirilmesi sebebiyle zaman ierisinde s(k)lave eklinde kle anlamn da kazanmtr. Bata Endls olmak zere Ortaa slm dnyasna ok sayda Avrupa meneli klenin getirilmesi sonucunda saklibe ismi genelde Slavlar, zellikle de orduda ve dier hizmetlerde kullanlan Slav kkenli kleler iin kullanlmtr. Bu klelerin bir ksm haremlerde grevlendirilmek zere henz slm lkelerine gnderilmeden nce tccarlar tarafndan hadm edildiklerinden saklibe terimi beyaz hadm anlamn da kazanmtr. Ortaa slm melliflerinden Ykt el-Hamev, Sakleb rknn Konstantiniye ile Bulgar (dil-Ural blgesi) arasnda yaadn ifade ederken (Muceml-bldn, III, 416) Mesd, Hazar blgesinde oturduklarn ve bir ksmnn putperest, bir ksmnn hristiyan olduunu sylemekte ve onlar daima Ruslarla birlikte anmaktadr (Mrc-eheb, I, 201-202, 444; II, 3-5). Saklibenin vatan, hayat tarz ve detleri hakknda ayrntl bilgiler veren Bekrye gre onlarn oturduu yerler Bulgar, Breslau (Wroclaw), Prag, Bohemya, Krakow ve Polonyadr (el-Meslik, I, 330-333). slm kaynaklarnda birbirleriyle srekli mcadele iinde yaadklar belirtilen saklibenin topraklar souk, karanlk, usuz bucaksz ormanlar ve meralarla kapl, kendileri de soluk beyaz ve gnete kaldnda krmzya alan tenli ve sar sal eklinde tanmlanmaktadr. Bunlar hakknda daha ok kle ve krk ticareti mnasebetiyle bilgi verilmektedir. slm ve Bizans kaynaklarnda Bizans topraklarnda yaayan saklibenin mslmanlara kar snrlar korumakla grevlendirildii, bir ksmnn onlarn tarafna getii ve Kuzey Suriyeye yerletirildii kaydedilmektedir (Theophanes, s. 48; Mesd, III, 472). Theophanes ayrca, Bizans ordusunun sekin birliklerinde grev yapan 20.000 Slavn Halife Abdlmelik b. Mervn tarafna geerek Emev ordusunda yer aldn sylemektedir (The Chronicle, s. 64-65). III. (IX.) yzyl balarndan itibaren Abbs ordularnda kle kkenli yabanc askerlerin (gulm / memlk) istihdamnn yaygnlamasyla birlikte saklibenin de orduya alnd grlmektedir. Son Aleb emri III. Ziydetullahn 1000 saklibe hadm vard; Ftmler de Aleblerin saklibe birliklerinin bakiyelerini istihdam etmilerdi. Ftmler adna Msr ele geiren ve Slav kkenli kumandanlarn en mehuru olan Cevher es-Skllnin ordusunda bir saklibe birlii mevcuttu. IV. (X.) yzyl corafyaclarndan bn Havkal, Sicilyada Palermo ehrinde drt mahalle bulunduunu ve bunlardan birinde daha ok saklibenin oturduunu kaydeder (retl-ar, s. 119). Saklibenin Endlste II. (VIII.) yzyl ortalarndan itibaren hizmete alnd bilinmektedir. Criyeler, harem aalar ve hizmetkrlarn yan sra zellikle sultanlarn saraylarndan sorumlu muhafzlar saklibe arasndan seilmekteydi. Emev Emri I. Hakemin muhafz birliinde ok miktarda saklibe bulunuyordu. Endlste saklibeye asl nem veren hkmdar, Abbslerin kle

kkenli yabanc askerlerden oluan ordularn rnek alan III. Abdurrahmandr. Saklibenin cesaret ve sadakatini takdir eden III. Abdurrahman ordudaki Berber birliklerini dengelemek amacyla muhafz birliini onlardan kurmu ve bu askerlerin says ksa zamanda 4000i bulmutu. III. Abdurrahmann 327 (939) ylnda Nec adnda bir saklebi Lon Krallna yaplacak sefere bakumandan tayin ettii bilinmektedir. II. Hakem dneminde saklibeden vezirlik gibi nemli mevkilere ulaanlara rastlanmaktadr. II. Hakemin lmnn (366/976) ardndan kendi istedikleri hnedan mensubunu tahta karacak kadar glenmelerine ramen Endlste saklibe says hibir zaman 15.000i amamtr. Endlsn mlkt-tavif devrinde saklibe birliklerinin kumandanlarndan bazlarnn beylik kurduu grlmektedir. Bunlardan Hayrn el-mir es-Sakleb Meriyede (Almeria), Mchid elmir el-Muvaffak Dniyede (Denia) ve Sbr es-Sakleb Batalyevste (Badajoz) hkm srmtr. Turte (Tortosa) ve Belensiye (Valencia) beyliklerinin kurucular da saklibe kkenlidir. Bu dnemde Endlste temayz eden saklibe liderlerinin en nde geleni Dniye hkimi Mchid elmirdir. Kurtubadaki (Cordoba) isyann ardndan 405te (1014) mstakil bir devlet kuran ve Belensiye hkimi Lebb es-Sakleb ile i birlii yaparak Balear adalarna kadar hkimiyetini yayan Mchid, Dniyeyi bir kltr merkezi haline getirmitir. Endlste saklibenin varl, VI. (XII.) yzylda yeni Slav klelerin getirilmemesi ve mevcut saklibenin Endls halkyla karmas sonucu ortadan kalkmtr.

BBLYOGRAFYA

Theophanes, The Chronicle of Theophanes (trc. H. Turtledove), Philadelphia 1982, s. 48, 64-65; Belzr, Fth (Fayda), s. 213-214, 237, 297; Mesd, Mrc-eheb (nr. Ysuf Esad Dgr), Beyrut 1984, I, 50, 102, 201-202, 226, 303, 444; II, 3-5, 11, 222; ayrca bk. ndeks; bn Havkal, retl-ar, s. 110, 119; Bekr, el-Meslik, I, 330-340; ayrca bk. ndeks; Ykt, Mucemlbldn, III, 416; D. Wasserstein, The Rise and Fall of the Party-Kings: Politics and Society in Islamic Spain 1002-1086, Princeton 1985, s. 24-25, 41-42, 55-56, 58-59, 61, 68, 73-75, 100, 103, 116, 147; P. C. Scales, The Fall of the Caliphate of Crdoba, Leiden 1994, s. 132-141; B. J. Beshir, Fatimid Military Society, Isl., LV (1978), s. 37-56; D. Ayalon, On the Eunuchs in Islam, Jerusalem Studies in Arabic and Islam, I, Jerusalem 1979, s. 67-124; Muhammed el-Menn, efets-alibe bilEndels, Evr, V-VI, Madrid 1982-83, s. 21-29; Y. Lev, Army, Regime and Society in Fatimid Egypt, 358-487/968-1094, IJMES, XIX (1987), s. 337-365; Sihm Mustafa Eb Zeyd, Trusalibe f Mril-slmiyye min sene 358-544 h./968-1149 m., Mecellet klliyyetid-dirstilinsniyye, sy. 9, Kahire 1991, s. 143-216; E. Lvi-Provenal, Sakalibe, A, X, 89-90; P. B. Golden - C. E. Bosworth - P. Guichard - M. Meouak, al-aliba, EI (ng.), VIII, 872-881. Ahmet Taal

SAKARYA
Merkezi Adapazar olan ve adn ayn ismi tayan akarsudan alan il (bk. ADAPAZARI).

SKIB DEDE
(. 1148/1735) Mevlev eyhi, air. 1062de (1652) zmirde dodu. Asl ad Mustafa, babasnn ad smil, annesinin ad Halimedir. Muhyiddin bnl-Arabnin mridlerinden, Endlsten zmire g eden bir mutasavvfn soyundan geldii rivayet edilir. lk renimini zmirde yapt. On be-on alt yalarnda stanbula giderek Mustafa Fzl Paann himayesinde tahsiline Ftih Medresesinde devam etti. Bu srada 1678de paann maiyetinde ehrin Seferine katld. Bu sefer esnasnda bir Mevlev derviinin etkisinde kalarak Mevlevlie ilgi duymaya balad. renimini tamamladktan sonra Bursaya gidip shak Hocas Ahmed Efendiden Farsa rendi, ardndan Konyada Kse Ahmed Dededen Fulikem okudu. Bir sre sonra stanbula dnp Ftih Camiin-de alt ay kadar dersimlk yapt. Edirneye giderek Edirne Mevlevhnesi eyhi Netnin yetitirmesi Seyyid Mehmed Dedenin yannda ile karp dede unvann ald. stanbula dnnde Galata Mevlevhnesi eyhi Gavs Ahmed Dedeye intisap etti, ondan bir yl kadar Menev okudu. Ardndan Nesb Dede, Hasb Dede, Lebb Dede, Vehbi Dede ve Mneccimba Ahmed Dede ile birlikte Msra gidip ay kadar Siyh Dedenin hizmetinde bulundu. Msrdan dnnce Galata Mevlevhnesinde eyhi Gavs Dedeye hizmet etmeyi srdrd. Beikta Mevlevhnesindeki mukabelelerde bulunan ve zaman zaman buradaki mukabelelere katlan IV. Mehmed ile sohbet etme imknna kavuan Skb Dedenin bu sohbetlerde padiahla kurduu yaknlk Mneccimba Ahmed Dedenin onu kskanmasna yol at. Bu dnemde stanbuldan ayrlp Edirneye gitti. Serez, Filibe, Selnik ve Bosna bata olmak zere btn Rumeliyi dolat. Mevlevlik tarihinde nemli bir yere sahip olan Sefne-i Nefse-i Mevleviyn adl eserini bu srada yazmaya balad. Dnte Sucu Mehmed Dede ile birlikte Konyaya gitti. Burada Mevlev sitnesi postniini II. Bostan elebi tarafndan Ktahya Mevlevhnesi eyhliine tayin edildi (1102/1690). Ktahya Mevlevhnesinde krk alt yl eyhlik yapan Skb Dedenin vefatnda mevlevhnenin hazresine defnedildii kaydedilmekteyse de hazrede kabrine dair bir iaret bulunmamakta, sandukas bugn cami olarak kullanlan mevlevhnenin cameknla ayrlan ksmnda yer almaktadr. Vefatna eyh Galib, Mtemin g eyleyip Glib grh- kn / Dediler trh-i fevtin hay hatm-i Mevlev beytini tarih drmtr. Skb Dede, uzun yllar sren eyhlik dneminde aralarnda nemli ahsiyetlerin de bulunduu ok sayda dervi yetitirmi, bunlar Esrar Dede tarafndan hnedn- Skbiyye diye anlmtr. Osmanl modernlemesinde byk pay olan eyh ailelerinden en nemlisinin bandaki Seyyid Ebbekir Dede onun derviidir. Skb Dededen Seyyid Ebbekir Dedenin olu Ali Nutk Dedeye ve eyh Galibe uzanan mnev ve fikr bir kpr kurmak mmkndr. eyh Galib ve Esrar Dedenin vg dolu ifadelerle and Skb Dede, dzenli bir medrese tahsili grdkten sonra bilinli bir ekilde Mevlevlii kendine tarikat olarak semitir. Bu bakmdan onun Mevlevlii dier Mevlev airlerinden farkl bir durum arzeder. Onlarda genellikle bir neve, bir etki, bir kaynak olan Mevlevlik Skb Dedede bir amatr. Sanat bir vasta olarak gren ve btn gcyle Mevlevlii

ilemeye alan Skb Dede bu sebeple ok uzun iirler sylemi, iirlerinin byk ounluunu Mevlevlik ve Mevlevlerden bahisle bitirmitir. 164 beyte ulaan kasideleri ve ortalama on dokuz beyitlik gazelleri (en uzunu elli bir beyit) onun iirlerinin vurgulanmas gereken nemli bir zelliidir. Skb Dede, divan iirinde Nbnin temsilciliini yapt hikem tarza uyan iirleriyle de dikkat eker. Tamam nasihat ve hikmetli syleyie ayrlm iirleri bulunduu gibi deiik konular ele ald iirlerinin pek ounda da t vermekten kendini alamaz. Bu dorultuda sylemi olduu hizmet redifli kasidesi devrinde ok beenilmi ve ondan bahseden kaynaklarn hemen hepsinde yer almtr. iirleri ounlukla didaktik zellikler tamakla birlikte zaman zaman fikirlerini duygu planna ykseltmeyi baarmtr. Skb Dedenin edeb ahsiyetiyle ilgili zelliklerden biri de kimseye methiye sylemeyii ve iir sunmaydr. Hibir devlet grevi almayan Skb Dede, bu tr ilikilerden elde edilecek menfaatin el etek pmeye dayal olduunu iirlerinde vurgulam, her ne olursa olsun bir eserin hak ettii deeri sonunda bulacan sylemitir. Eserleri. 1. Divan. Mevlevliin divan edebiyat ierisindeki en nemli temsilcilerinden biri olan Skb Dede 5689 beyitlik hacimli bir divana sahiptir. Be yazma nshas bulunan eserin tenkitli neri Ahmet Ar tarafndan doktora tezi olarak hazrlanmtr. Bu neirde otuz yedi kaside, iki msemmen, be mseddes, iki tahmis, 165 gazel, bir mstezad, yirmi iki tarih ktas, krk sekiz rub, altm bir kta, elli bir nazm, bir mlemma bulunmaktadr. 2. Sefne-i Nefse-i Mevleviyn (I-III, Msr 1283). Skb Dede, Mevlevlik tarihine dair eserinin ilk cildinde Menbl-rifnin bittii tarihten kendi zamanna kadar Konya Mevlev sitnesinde postniin olan elebilerin biyografilerine yer vermitir. Karahisar (Afyon) ve Ktahya mevlevhnelerinin kurucular olan, anne tarafndan Mevln Celleddn-i Rmnin soyuna mensup elebilerin biyografileriyle balayan cildin sonunda Mevlnnn soyundan ileri gelen kadnlarn biyografileri yer almaktadr. Eserin II. cildi eitli mevlevhnelerde eyhlik yapanlara ayrlmtr. III. cilt yetmi sekiz nl Mevlevnin biyografisini ierir. Skb Dede, bu konuda kendisinden nce yazlan eserlerden faydalanarak meydana getirdii almasnda ifah kaynaklara da yer vermi, bu durum eseri zenginletirmekle beraber baz yanllk ve tutarszlklara yol amtr. Abdlbaki Glpnarl, Sefnenin bu ynne dikkat ekerek sk bir tarih tenkide tbi tutulmadan eserden faydalanmaya imkn olmadn belirtir. Son derece ar ve adal bir slpla yazlan kitap bu iki kusuruna ramen Mevlevlik tarihinin nemli kaynaklarndan biridir.

BBLYOGRAFYA

Safy, Tezkire, Sleymaniye Ktp., Esad Efendi, nr. 2549, vr. 51a; Slim, Tezkire, stanbul 1315, s. 197; Esrr Dede, Tezkire, Mevln Mzesi htisas Ktp., nr. 1502, vr. 23b-25a; Hlis Ahmed Dede, Tufeyl Menkbil-kibrilMevlev f Menkabeti Hazreti eyh Skb el-Manev, Sleymaniye Ktp., Nfiz Paa, nr. 1186; Sahih Ahmed Dede, Mecmatt-tevrihil-Mevleviyye, Mevln Mzesi htisas Ktp., nr. 5446, vr. 27a; Fatn, Tezkire, s. 38, 39; Ali Enver, Semhne-i Edeb, stanbul 1309, s. 26; Osmanl Mellifleri, I, 50; Mehmed Ziy, Bursadan Konyaya Seyahat, stanbul 1328, s. 236238; a.mlf., Yenikap Mevlevhnesi (haz. Murat A. Karaveliolu), stanbul 2005, s. 143, 158;

Abdlbki Glpnarl, Mevlndan Sonra Mevlevlik, stanbul 1983, s. 15-16, 111-114; Ahmet Ar, Mevlevlikte Bir Hanedanlk Kurucusu: Skb Dede ve Dvn, Ankara 2003; Kadir Atlansoy, Ktahyal Mevlev airler stne, Ktahyal airler Sempozyumu-I (4-5 Haziran 1998), Ktahya 2000, s. 371-387; a.mlf., Bursadan Konyaya Seyahatte Ktahya, Yedi klim, X/68, stanbul 1995, s. 71-77; Bilal Kemikli, Ktahya Mevlevilii: Mevleviliin nemli Merkezlerinden Biri Olarak Ktahya, STEM: slm, Sanat, Tarih, Edebiyat ve Msiksi Dergisi, I/1, Konya 2003, s. 109. Ahmet Ar

SKIT
() Rvinin cerhini yahut sened ve metinden kelime dmesini ifade eden bir hadis terimi. Szlkte dk; deersiz, itibarsz mnalarna gelen skt kelimesi, hadis terimi olarak farkl anlamlar bulunmakla birlikte daha ok sikalk (gvenilirlik) vasfn kaybetmi rvi karlnda cerh lafz olarak kullanlmaktadr. Terim ilk defa II. (VIII.) yzylda Yahy b. Sad el-Kattn tarafndan, Abdurrahman b. Ziyd el-Mefirnin (.161/778) zayf bir rvi olduunu, fakat rivayetleri atlacak derecede zayf olmadn gstermek maksadyla l yskat hadsh (hadisi atlmaz) eklinde bir ifade ile zikredilmitir (bn Ad, IV, 1590). Daha sonra skt ve sktul-hads ifadeleriyle yaygnlaan terimi, IV. (X.) yzyln balarndan itibaren rvilerin cerh sralamasnda birinci mertebede bulunan kezzb, deccl ve yedaul-hads gibi en iddetli cerhe dellet eden szlerden biri anlamnda kullanld grlmektedir. Mteahhirn dneminde cerh ve tadl lafzlarn daha ayrntl biimde yeniden tasnif eden Zeheb ve Sehvye gre skt ve sktul-hads cerhin nc, Zeynddin el-Irkye gre ikinci, bn Hacer el-Askalnnin Tarbt-Tehbdeki sralamasna gre onuncu mertebede bulunan lafzlar arasnda yer alr (Leknev, s. 141, 152, 176). Bu lafzlarla cerhedilen rvi sikalk vasfn kaybetmi saylr ve hadisi yazlmad gibi baka yollardan rivayet edilip edilmedii bile aratrlmaz. Terim, zaman zaman uydurma ve ok zayf olan hadisin deersiz olduuna iaret etmek zere de kullanlmaktadr. Bir hadisin senedinde atlanan rvi veya metninde bir sebepten dolay den yahut atlanan bir ksm olursa buna da skt denir. Senedinde skt rvi bulunan hadis atlanan rvilerin saysna ve ekline gre farkl isimler alr. Senedden den rvi veya rviler tbin ile Hz. Peygamber arasnda ise hadis mrsel, sahb rviden sonra bir rvi veya pepee olmayarak birka rvi dmse mnkat, pepee iki veya daha fazla rvi dmse mudal, senedin mellif tarafndaki ksmndan bir veya birka rvi dmse muallak, bir rvisi atland halde atlanmadn zannettirecek ekilde rivayet edilmise mdelles olarak adlandrlr. Hadisin metninde bulunduu halde yazarken sehven atlanan kelime veya cmle iin de skt yahut sakt terimleri kullanlmaktadr. Bu tr atlama veya dmeler, satr aralarnda atland yerin hemen nne ilve edilecei yeri gsteren bir iaret konarak sayfa kenarna yazlr (bk. LAHAK).

BBLYOGRAFYA

bn Eb Htim, el-Cer vet-tadl, II, 37; bn Ad, el-Kmil, IV, 1590; Hatb el-Badd, el-Cmi li-alr-rv ve dbis-smi (nr. Mahmd et-Tahhn), Riyad 1403/1983, I, 279; a.mlf., elKifye (nr. Eb Abdullah es-Sevrak-brhim Hamd elMeden), Medine, ts. (el-Mektebetlilmiyye), s. 22, 23, 104, 370, 390; Kd yz, el-lm (nr. Seyyid Ahmed Sakr), Kahire 1389/ 1970, s.162-163; bns-Salh, Ulml-ad, s. 126, 193-195; Irk, Fetul-mu, s. 176; bn Hacer el-Askaln, Tarbt-Tehb (nr. Muhammed Avvme), Halep 1411/1991, s. 74; Syt,

Tedrbr-rv (nr. Abdlvehhb Abdllatf), Beyrut 1409/ 1989, II, 79-81; Ali el-Kr, eru Nubetil-fiker, stanbul 1327, s. 234, 236; Leknev, er-Ref vet-tekml, s. 141, 152, 176; Emr esSann, Tavul-efkr (nr. Salh b. Muhammed Uveyza), Beyrut 1417/1997, I, 224, 225; II, 166167, 219-220. Abdullah Aydnl

SAKIZ ADASI
Ege denizinde eme aklarnda Yunanistana ait ada. 841 kmlik yzlmyle Ege denizinin beinci byk adas (Girit, Eriboz, Midilli ve Rodostan sonra) durumundadr. Ad Chios Khios, Chio Scio, Khio ekillerinde geer. Koyun adalar, Sisam, psara, Antiipsara, Karyot, Hurid, Fornoz, Kalari ile (Venedik kayalklar) birlikte Saruhan adalar olarak adlandrlan grup ierisinde yer alr. Anadolu yarmadasndan en dar yeri 4 deniz mili olan bir boazla ayrlr. Antik dnemden itibaren ynetim merkezi Rumlarn Castro (kale) dedikleri Sakz ehri olan adann en yksek yeri 1297 m. ile Pelenen (lyas) dadr. Sakz ayn zamanda en iyi cinsi burada yetitirilen, ispirtolu iki ve tatl imalinde kullanlan, tpta ve ho kokusu sebebiyle zellikle yerli halkn azda inedii maddenin addr ve buna mastaki / mastika denilir. Baz eski kaynaklarda adann bu rnden dolay isimlendirildii grlr. Sakzn yerleim tarihi Bronz ana kadar iner. Klasik dnemde ada, ticareti ve esir pazar ile n yapmt. Milttan nce 1400-1200 yllarnda Egede nemli bir g haline gelen Akalarn Sakz istil ettiini gsteren gl deliller bulunmaktadr. Ada bir ara Perslerin hkimiyetine girdiyse de Sakzllar, milttan nce 377de Rodos ile birlikte Pers istilsna kar Attika-Delos Deniz Birliine katldlar. Daha sonra ada mparator Vespasien zamannda Roma hkimiyetine girdi, ardndan da Bizansn idaresine geti. Sakz dier adalar gibi Arap ordularnn saldrsna urad ve 670te mslmanlarn eline geti. Bizans mparatorluunun gerileme devrine tekabl eden XI. yzylda Anadolu sahillerini ele geiren Seluklularn aknlarna sahne oldu. 1072de adaya ilk Trk akn gerekleti; zmir ve civarnn hkimi aka Bey aday ele geirdi (1089-1091). akann tarih sahnesinden ekilmesiyle Sakzda tekrar Bizans hkimiyeti kuruldu. 1124-1145 ve 1171-1172 yllarnda Venedik istils yaand. 1204te IV. Hal Seferine katlan Latinlerin stanbulu zaptndan sonra yaplan taksimatta Sakz, stanbul Latin mparatorluunun payna dt. Adadaki Latin hkimiyeti fazla uzun srmedi ve mparator III. Ioannes Vatatzes aday 1247de tekrar Bizans topraklarna katt. Daha sonra Mikail Palaiologos iktidarnda Bizansta Cenovallar stn duruma gelince 1261 tarihli Nif Antlamas ile Sakzda Ceneviz tebaasna konsolos tayin etme, pazar yeri ama gibi imtiyazlar verildi; evlerle bir kilise tahsis edildi. 1292de Sicilyal Ruggero di Loriann, 1303te Katalanl Ruggero de Florun saldrsna urad. mparator, bilhassa Aydnoullar Beyliinin tehdidi karsnda 1304te yeni Foa hkimi Cenevizli Benedetto Zaccariadan yardm istedi ve Sakz bir oldubitti ile bu kiinin kontrolne geti. 1306da Mentee Beyliine ait otuz gemilik bir Trk filosu aday yamalad ve ald esirlerle zmire dnd. Sakz bir sre bu beyliin idaresinde kaldysa da Benedettonun halefi olan Martino Zaccaria 1314 ylndan itibaren adada hkimiyeti salad. 1319da Sakza ynelik bir Trk saldrs baarsz oldu. mparator III. Andronikos 1329da Cenevizli Benedettoyu adadan uzaklatrd, yerine vali sfatyla III. Benedettoyu getirerek tekrar Bizansa balad. Ancak 1346da Cenoval Simone Vignosi, kendi gayretiyle oluturduu donanmasyla blgedeki en byk rakibi Venediklilerin Sakza yerleme ihtimaline kar buray igal etti (15-21 Haziran). Zayf durumda olan Cenova hkmeti, armatr Simone Vignosi ile anlap Ceneviz topra olarak kabul edilen Sakzda Maona (Mahona / Mahonesi) adyla anlan irketin tasarruf hakkn tand. irket zellikle sakz rnne dayal paylaml ortaklk tekelini esas alan, cumhuriyet sistemini andran bir idare

kurdu. Sakz ehri, ynetici saraynn bulunduu bir ana yerleim hatt ile bunun etrafndaki caddelerden oluan iki blgeye ayrld. Latinlerle Rumlarn ve ok az saydaki yahudinin yaayaca blgelerle yaam kurallar ayrca belirlendi. Sakz kle ticaretinde bir merkez haline geldi (Argenti, I, 531-625). Maona idaresi, ticar rakipleri Venedikin basksna kar Akdenizin bu stratejik adasn ellerinde tutabilmek iin Bat Anadolu Trkmen beylerine vergi verdiler (mesel Aydnoullarna ve Saruhan beylerine 500er duka veriyorlard). Yldrm Bayezid beylikleri Osmanl topraklarna katnca Sakza buday gnderilmesini yasaklad gibi altm gemilik bir filo yollad. 1402 Ankara Savandan sonra Timur Anadoluya hkim olup zmiri alnca Maonalar ona vergi vermeye balad. 1412 ylnda Sakza ynelik Osmanl hcumu Cenova ve Rodostan gelen yardmlarla engellenebildi. elebi Sultan Mehmedin zmir kuatmas esnasnda yaplan bir anlama ile yllk vergileri 4000 altn dukaya karld (1418). II. Murad zamannda ilikiler daha da ilerledi ve 1431de aday kuatan Venediklilere kar Osmanl donanmasndan yardm istendi (a.g.e., I, 175200). Ftih Sultan Mehmedin stanbulu fethinden sonra Sakz-Osmanl ilikilerinin seyri deiti. Maona idaresi stanbula eliler gnderip yllk vergiyi 6000 dukaya karmak suretiyle bar salamay baard. Ftih 1455te bir alacak meselesini bahane ederek adaya nce Hamza Bey, ardndan Ynus Bey kumandasnda iki filo yolladysa da bir sonu elde edemedi. 1456da Sakz zerine yeni bir hazrlk yaplrken verginin 10.000 dukaya karlmasyla bundan vazgeildi. Hac yolu zerinde bulunmas, buradaki idarenin zayflamas, halkn honutsuzluu, zaman zaman korsan yata haline gelmesi, bilhassa Malta valyelerine Osmanl donanmas hakknda bilgi verildiinin renilmesi, verginin dzenli biimde denmemesi gibi sebeplerle Sakz adas Kaptandery Piyle Paa tarafndan atma olmakszn zaptedildi. Cenevizliler stanbula gnderildi (24 Ramazan 973 / 14 Nisan 1566). Bu fetihle Sakzda 220 yl sren Maona hkimiyeti son buldu. Piyle Paann arz zerine mstakil bir sancak haline getirilip Kaptanpaa eyaletine baland, sancak beyliine de 50.000 ake bedelle Krehir Beyi Gazanfer Bey gnderildi. Ayn zamanda adaya bir kad, imam, hatip ve mezzin tayin edildi. Reynn mahkemedeki muamelerinin kolaylatrlmas iin Sakz tercmanl vazifesi ihdas edildi. Fethin ardndan Sakzn tahriri yapld. Bunun sonularn yanstan iki defterden 973 (1566) tarihli ilkinde adann sekiz nahiye, otuz bir mahalle, elli iki karye ve elli sekiz manastrdaki Ortodoks Rum ve Katolik Latinlerin (Frenk) gayri menkulleri sayld (BA, TD, nr. 366). 974teki (1567) ikincisinde hne ve cizye miktar belirlendi (BA, TD, nr. 363). Fetihten bir sre sonra stanbuldaki Fransz elisinin ricas zerine bir fermanla, adadan srlen Katoliklerden isteyenlerin dnmelerine ve kendi kiliselerine sahip olmalarna izin verildi. Trk fethinin ardndan Sakzllarn bir ksm Galataya yerleti ve burada Aya Yani adyla bir kiliseye sahip oldu. Sakz adas, 1694 ylnda meydana gelen ksa sreli Venedik igaline kadar Kaptanpaa eyaletindeki idar durumunu korudu. Slyneli statdeki Sakz deryabeyi gerektiinde emrindeki gemiyle savaa katlmak veya destek vermekle ykmlyd. Ada donanmann sefere knda nemli bir urak yeri haline geldi. Ayrca Ceneviz dneminden itibaren Sakz ile ticar mnasebetleri fazla olan eme kasabas idar olarak buraya baland (BA, Cevdet-Dahiliye, nr. 3285). 1599 yl nisannda Braccioa Dukas Vinginio Orsini, be Toskana kadrgas ile Sakz Kalesine saldrdysa da byk bir bozguna urad ve Karaya kard 400 askerini kaybetti. Kuatma esnasnda yahudiler mslmanlara destek

verdi. Adada yeni tedbirler alnd, muhafz says arttrld. Garp ocaklar mensuplarnn Fransa kylarna ve gemilerine saldrlarndan ikyeti olan Kral XIV. Louisnin grevlendirdii denizci Duquesne 24 Temmuz 1681de Sakz nlerine geldi. Buradaki Trablus gemileriyle ehri drt buuk saat sreyle topa tutarak byk tahribata ve mslman-hristiyan can kaybna sebep oldu. Bunun ardndan Venedikliler 1694te papalk, Floransa ve Malta donanmalarnn da yardmlaryla Sakz kuatt (8 Eyll). Kaleyi 1370 askerle koruyan Silhdar Hasan Paa, Kaptandery Helvac Ysuf Paadan yardm alamad. Nihayet 21 Eyllde ada vire ile Antonio Zenoya teslim edildi (Silhdar, II, 787-792). Adadaki mslman nfus Venedik gemileriyle gn ierisinde boaltlarak Anadolu sahiline nakledildi. Ancak Osmanl filosunun kar harekt sonucu 22 ubat 1695te adaya asker karld ve kale kolayca alnd. Venedikliler kaarken kiliseler dahil Rum mallarn yamaladlar. Yerli Rum halk Katoliklerin Venediklilere yardm ettiini syleyerek ikyette bulundu. Bunun zerine Katoliklerin imtiyazlar kaldrld ve Fransz Konsolosluu iindeki hari Katolik kiliseleri Rumlara verildi; adada ok az Katolik kald. Kale varoundaki kiliselerden biri vlide sultan, bir dieri Serasker brhim Paa adna camiye evrildi. Sakzn yeniden tahriri yapld. XVIII. yzyl sonlarnda Sakza ve blgeye ynelik en ciddi saldr 1770te Rus donanmasnn Akdenize ulamasyla gerekleti. 1821 Rum isyan Sakz da etkiledi ve byk hasara sebep oldu. Adada Eterya Cemiyetinin bir ubesi bulunuyordu. syan baladnda Sakzda eli silh tutacak mslmanlarn says ancak 1000 kadard. Ada Rumlarnn ilk isyan hareketi ayn yln ortalarnda grld. 8 Maysta dardan gelen siler Sakzllar isyana tevik ettiler. Ada halknn destek vermedii ilk saldrlar alnan tedbirlerle fazla bymeden nlendi (BA, HH, nr. 40614; CevdetDahiliye, nr. 16624). 22 Mart 1822de Sisaml Rum bir isyanc nderliinde Sisam, psara ve amlca adalarndan irili ufakl 130 gemiyle 6000e yakn isyanc kaleyi kuatt. Yerli Rumlar silere destek verdi. Adal mslmanlarn tamam kaleye ekildi. 23 Mart - 11 Nisan arasnda on dokuz gn sren bu ilk Sakz muhasaras esnasnda zaman zaman iddetli muharebeler oldu. siler ehri yamalayp manastrlara varncaya kadar kymetli eyalar Sisama tadlar. Kaptandery Nasuhzde Ali Paa kumandasndaki Osmanl donanmasnn ve takviye askerlerin yardmyla isyan bastrld. Ada metropoliti ve si elebalarndan bazlar idam edildi, birok esir alnd. Ancak adann yksek kesimlerinde isyanclarla kk apl atmalar srd (BA, HH, nr. 40417). Sakz aklarndaki Kaptandery Nasuhzde Ali Paann gemisi isyanclarn bir gece yars baskn ile batrld ve paa hayatn kaybetti. Rum isyanclarn Sakza 1823 ve 1824 yllarndaki saldrlar da nlendi (BA, HH, nr. 37795, 39048). Fakat Sakzdaki huzur ortam sadece drt yl srebildi. 1827 sonlarnda Fransz albay Favier kumandasnda doksan akn gemi aday kuatt. Bu byk saldr esnasnda ada savunmasnda 300 muntazam silhl, 300 gnll toplam 600 kadar mslman bulunuyordu. Muhafz Ysuf Paa kaleye ekildi. Kuatma boyunca ktlk ba gsterdi, birok ev yand, ahali evsiz barksz kald. Ysuf Paa yallar ve ocuklar eme yakasna nakletti. Ada muhafznn srarl yardm talepleri zerine engelolu Thir Paa kumandasndaki Osmanl donanmas 14 Mart 1828de ada nlerine geldi. Donanmann gelii silerin ekilmesini salad. emeden adaya asker nakledilerek aralklarla yaklak bir buuk yl sren Sakzn ikinci byk muhasaras da kaldrld. Yakalanan isyanclar iddetle cezalandrld (BA, HH, nr. 38101-A-E, 40187). Sakz isyannn bastrlmas Avrupa ve Amerikada byk yank uyandrd.

Sakzda isyana itirakten veya firardan mallarna el konulan halka 1832 ve 1834 senelerinde geri dnme ve belirli artlarla mallarna sahip olma hakk tannd. stanbul Rum patriinin de aracl ile birounun mallar iade edildi. Adaya dnmeyenlerin mallar ise mzayede usulyle yerli Rumlara satld (BA, MAD, nr. 12278, s. 190-191). Adada benzer bir uygulama, 1798de Fransann Msr igali esnasnda buradaki Katolik tebaann mallarna el konulmasyla yaplmt. Tanzimat srecinde Abdlmecid 1850 ylndaki Ege adalar seyahatinde Sakza da urad ve kendi adna yaplm cami ile dier nemli yerleri ziyaret ederek buradan emeye geti (BA, A.AMD, 20/8; A.MKT.MHM, 35/40). Trablusgarp Sava esnasnda 7 Nisan 1912de bombalanan adaya 25 Kasmda Yunanllar karma yapt ve burada iddetli arpmalar meydana geldi. 3 Ocak 1913te Osmanl garnizonu teslim oldu. Esir alnan 300 Osmanl memuru Yunanistana gnderildi. Yunan igalinin ardndan ilgili devletlerin adalarn geleceine dair yapt grmelerde (30 Mays 1913 tarihli Londra ve 14 Kasm 1913 tarihli Atina antlamalar) Sakzn Osmanl tarafnda kalmas iin Yunan Babakan Venizelos ile yaplan mzakereler I. Dnya Savann k ile neticesiz kald. Yunan igali sonrasnda Sakz er Mahkemesinin kaytlar tahrip edildii iin bilhassa vakf mallarnn tasarrufu hususunda sorunlar yaand. Osmanl Devleti, 1920 tarihli Sevr tasarsnn ardndan idar olarak Sakza bal igal altndaki Sporat adalar grubundan Batnoz, Leryoz, Karyot ve Kelemez adalarnn eskiden olduu gibi tekrar Rodosa balanmas kararn ald. 24 Temmuz 1923 tarihli Lozan Antlamasnn ilgili 12 ve 13. maddeleri hkmnce askerden arndrlmas artyla Sakz Yunanistana brakld. Ancak bu antlamada zikredilmeyen etraftaki ada ve kayalklar hakknda kesin bir hkm verilmedi ve bu adalarn aidiyet meselesi gnmze kadar devam etti. II. Dnya Savanda Ege adalarn ele geiren Alman birlikleri 5 Mays 1941de Sakza asker kararak direni gsteren blgeleri bombalad. Baz Sakzllar emeye snd. Ada sava sonras tekrar Yunanistana brakld. Sakz XIX. yzyl ortalarna kadar sancak olma zelliini srdrd. Yzyln banda Kaptanpaa denetiminde olmak zere bir muhassl eliyle idare ediliyordu. Tanzimat reformlaryla birlikte dier Ege adalarnda olduu gibi Sakzda da ok kapsaml idar dzenlemelere gidildi. 1849da Rodos adas merkez olmak zere Cezyir-i Bahr-i Sefd eyaleti yeniden yaplandrld. Eyalet bnyesinde Sakz sancak / liv statsnde idareye, psara, stanky ve Sisam da Sakza baland. Eyaletin yaps 1862de tekrar deiiklie urayp merkez Midilliye tannca Sakz kaymakaml Mastaki ve psara kazalarndan olutu (Devleti Aliyye-i Osmniyye Salnmesi, Sene 1283, s. 160; Sene 1284, s. 71). Osmanl vilyet idaresinde 1864 ve 1867 dzenlemelerinin ardndan Cezyir-i Bahr-i Sefd vilyeti tekil edilince sancak olarak buraya dahil edildi. Bir yl sonra Kbrs snrlar iine alnd. Sakz sancanda psara, Antiipsara, Koyun adalar (iki adet), Taiftlii (Paa) adas ile bitiiindeki iki ada yer ald. Bu dnemde Sakzda belediye idaresi oluturuldu ve 1880de Cezyiri Bahr-i Sefd vilyetinin merkezi haline geldi. Sakz sanca Mastaki, stanky, psara, Karyot, Leryoz, ncirli, stanbulya ve Batnoz kazalaryla Kelemez nahiyesinden meydana geliyordu. 1883te yaplan bir dzenleme ile Sakz sancann kazalarn stanky, Kalimnos, Karpot ve psara adalar oluturdu. ncirli ve Astropalya ile Sakzn gneyinde bulunan Kalamoti ve kuzeyindeki Kardamila nahiye haline getirildi. Sakzn vilyet merkezi oluundan ksa bir sre sonra 3 Nisan 1881de adada ok iddetli bir

deprem oldu. Sakzda 5000 kii ld, 20.000 kii yaral olarak kurtulabildi, 30.000den fazla insan evsiz kald. Yeni bir hkmet kona, adliye dairesi, zabtiye binasyla hapishane, hastahane, cami, iki tekke, on drt kilise, bir havra, yirmi dokuz eme, 719 ev, 169 dkkn, 1851 tahta baraka ve 6000 m. ose yol yapld. ehir dndaki varolarda ve bahelerde otuz yedi kilise, 638 tahta baraka, 883 ev, altm dkkn; dalk kylerde elli kilise, 486 tahta baraka, 1140 ev ve 107 dkkn; Verondotos karyesinde sekiz kilise, 253 tahta baraka, 209 ev, yirmi drt dkkn; Mastaki kylerinde on bir kilise, 562 tahta baraka, 1490 ev, otuz iki dkkn tamir edildi veya yeniden yapld. Sakzn vilyet merkezi olma durumu fazla uzun srmedi. 20 Kasm 1887 tarihli bir kararla vilyetin merkezi tekrar Rodosa tand. Osmanl hkmeti, Sakzn idar durumunda 1912deki Yunanistan igaline kadar nemli bir deiiklie gitmedi. Ticar gzerghtaki nemli konumu ve Anadoluya yaknl tarih boyunca Sakzda nfus hareketliliini canl tuttu. Antik dnemde kleler hari ada nfusunun 60-80.000 arasnda olduu kaydedilir. Ceneviz idaresinde adada Katolik, Rum ve az sayda yahudi bulunuyordu. Sakz, Osmanl idaresine girdikten sonra nemli bir Trk isknna sahne oldu. Bu iskn hareketi neticesinde pek ok Trkn adaya yerletii ve mal mlk sahibi olduu tesbit edilir. Fethin ardndan yaplan 1566 tarihli birinci tahrirde sekiz nahiye, otuz bir mahalle, elli iki karyede 5305 hne kaytlara geti. 1567 tahririnde ise 8775 hne yazld. Bu son veriden hareketle adada 35-45.000 arasnda bu nfusun bulunduu tahmin edilebilir. Fetihten sonra nfuslar hzla art gsteren bir dier unsur da adann eski sakinleri olan Katoliklerdi. Fetihten on iki yl sonra adada Katolik piskoposluu oluturuldu ve bu oluum devlete resmen tannd. Evliya elebi, 1671deki ziyaretinde Sakz Kalesinin deniz kenarnda bir burun zerine kurulu ve evresinin 2700 adm olduuna ve etrafndaki elli admlk bir hendee iaret etmektedir. Kalenin altm burcunun ve biri limana alan iki kapsnn bulunduunu, kale dnda ve varolarda ticarethanelerle din yaplarn ve mezarlklarn olduunu, kale iinde yalnz mslmanlarn ve 1200 kale neferinin ikamet edebildiini, ok katl, kgir ve damlar ince ta levhalarla rtl 2300 evin, kale dnda ise kiremit rtl evlerin yer aldn haber verir. Sakz ehrinin toplam elli mahallesinin ikisinde mslmanlar, krknda Rumlar, nde yahudiler ve beinde Frenkler oturuyordu (Seyahatnme, IX, 115-127). 1821 Rum isyan boyunca ada nfusuna dair kaynaklarda tahmin veya abartl saylara rastlanmaktadr. Bu dneme ait bir kaynakta nfus 22.000 olarak gsterilmektedir. Burada vergi mkellefi erkek nfus sz konusu olmaldr. syan mteakip Osmanl Devletinde yine sadece mkellef erkek nfusun belirlendii 1831 saymnda adada 791i mslman, 8558i rey (on alt Kpt, altm dokuz yahudi), toplam 9434 nfus mevcuttu. 1867 ylnda ngiliz Konsolosluunun kaytlarna gre adada 70.000 gayri mslim ve 15.000 mslman yayordu. 1881 depremi sonrasnda adada 18.789 gayri mslim, cizye yerine alnan bedel-i asker vergisi dyordu (Bahr-i Sefd Gazetesi, sy. 28, 4 evval 1300). 1884 yl resm verilerinde 11.377 olan ehir nfusunun 1421i mslman, 128i yahudi, on yedisi Kpt, kalan hristiyand. Adann gneyindeki sekiz ova kynn nfusu 5021, kuzeydeki Kardamila nahiyesinin otuz da kynn toplam nfusu 8332 idi. Kardamilaya bal Koyun adalarnda 600 civarnda, gneydeki Kalamoti nahiyesinde yirmi bir, Mastaki kylerinde 11.425 nfus barnyordu. Adann toplam nfusu 36.532 idi. 1888de adada 1500 Trk yayordu. Vital Cuinet adann toplam nfusunu 59.600 olarak vermektedir (I, 407). emseddin Smi ehrin nfusunu 25.000 (3000 mslman), ada genelini ise 70.000 olarak kaydeder (Kmsl-alm, IV, 2485-2486). 1893 yl resm verilerinde adada 16.870 hne mevcuttu ve erkek nfus toplam 25.856 kiiydi (BA, YEE, nr. 33/66). Trablusgarp Sava esnasnda talyann harekt sonrasnda adadaki mslmanlardan bir ksm

ayrld (BA, DH.SYS, nr. 75-11/1-10). 1911-1912 saymnda adadaki Trk nfusu 850ye dt. Yunan igalinin ardndan 1920 tarihi itibariyle Sakzdaki Trk nfusu 100e kadar geriledi. Sakzl Trkler Ayvalk, Bergama ve zmir taraflarna g etti. Adada daha ziyade kk esnaf grubunu oluturan yahudi nfusu 1888de 250, 1928-1931de otuz dokuz, 1951de kii kalmt (Kolodny, s. 217-220, 285, 463, 468-471). Mill Mcadele dneminde Anadoludan kaan Rumlardan 13.900 Sakza yerleti. 1923 Lozan Antlamasna gre Sakzda kalan Trkler ile Anadoludaki Rumlar mbadele edildi. Yunanistan hkimiyeti sonras 1930-1940 kriz dnemlerinde adadan youn bir g yaand. 1961 saymnda Sakz idar blmnn nfusu 62.090 olarak belirlendi. Bunlarn 24.360 ehirde yaamaktayd (A, X, 97). 1978 yl itibariyle ada nfusu 53.948 kiiydi. Gnmz Sakznda bu sayya yakn bir nfus mevcuttur. Sakz arazisinin az bir ksm ziraata elveriliydi. Tarih boyunca adann en nemli rnlerini sakz, turun, limon ve portakal aalar oluturdu. Taze limon, limon suyu, turun, aa kavunu gibi narenciye stanbula saray helvahanesine gnderiliyordu. Adaya has en nemli rn sakzd. Osmanl Devleti sakz iin zel bir mal nite meydana getirmiti. Yirmi bir kyden oluan Mastaki muktaas birimi kylleri sakz retimiyle mkellef tutulmutu. gal sonras Yunanistan hkimiyeti boyunca da sakz retimindeki tekel devam etti. 1978 yl verilerine gre adada 1 milyon aatan 213,5 ton sakz elde ediliyordu. Osmanl fethinin ardndan Sakzda yaayan mslman ve gayri mslim unsurlarn sosyal ihtiyalarna cevap vermek zere cami, mescid, eme, sebil, hamam, tekke, zviye, kilise, manastr ve havra gibi birok hayr eseri meydana getirildi. Piyle Paa, fetihten sonra buradaki en byk kiliseyi Kann Sultan Sleyman adna camiye evirdi. Venedik muharebesinde hasar gren cami 1699da Kaptandery Mezemorta Hseyin Paa tarafndan tamir edildi. Sultan Abdlmecid zamannda iskele banda inasna balanan cami 1847de tamamland. Bu iki padiah vakfndan baka adada vakf kuran devlet adamlar ile vakflar unlardr: Piyle Paaya ait cami, han, hamam, eme ve su yolu vakf, Msrzde brhim Paann camisi ve mektep vakf (Evkf Nezretine bal), kz Mehmed Paann camisi, Slih Paann camisi ve medresesi (Evkf- Hmyuna bal), Tunus Valisi Mustafa Paann gelirini evldna art eyledii iftlii (Haremeyn evkafna bal), Vezrizam Ali Paann camisi, Cfer Paann eme ve su yolu, Sadrazam Kara brhim Paa Kethds Mehmed Kethdnn camisi, Sleyman Paann camisi, Murad Beyin camisi, Sadrazam Melek Mehmed Paann emesi, Mehmed Paann camisi, il Ahmed Beyin bahe ve arazisi, Halil Paann camisi, Kl Ali Paann camisi, Cigalazde Sinan Paann camisi, Tunus Beylerbeyi Abdurrahman Paann hamam, muallimhne ve zviyesi, Karaelebizde Abdlaziz Efendinin camisi, Hayreddin Paa Vakf ve Halime Hatun Vakf (Evkaf Nezretine bal). Sultan II. Mustafann annesi Gln Emetullah Sultan da Sakzda bulunan harap bir kiliseyi cami olarak yeniden ina ettirdi. III. Mustafa, 1760-1764 yllar arasnda Lleli Camii ve Klliyesini yaptrdnda Sakz adasnda mengenehnenin yaknnda bulunan krk drt dkkn ve mahzeni Lleli Vakfna tahsis etti. ehzadebanda bir klliye ina eden Nevehirli Damad brhim Paa ve ei Fatma Sultann Sakzda bulunan emlki bu vakfa balanmt. Haremeyn evkaf iin dier adalar gibi Sakzdan da gelir tahsisi yaplmt. Sultan III. Ahmed dnemi kaptan- derylarndan Moral Hac brhim Paann stanbuldaki vakf iin Sakzdan gelir tahsis edildi. XVIII. yzyla kadar geen srede Sakzdaki vakflar on iki cami, on drt eme, bir mescid, drt tekke, iki hamam, bir muallimhne ve bir zviye olarak tesbit edilmitir. 1894 yl devlet kaytlarna gre adada dokuz cami, iki medrese, tekke, doksan sekiz kilise, bir manastr, iki havra, iki hamam ve on sekiz eme

bulunuyordu. Gnmzde Sakzda Osmanl eseri olarak sekiz cami, bir mescid, bir tekke, hamam, bir sebil ve bir han varln srdrmektedir.

BBLYOGRAFYA

Devleti Aliyye-i Osmniyye Salnmesi, Sene 1263, s. 75-76; Sene 1266, s. 69-70; Sene 1272, s. 6465; Sene 1283, s. 160; Sene 1284, s. 71; Sene 1295, s. 350-351; Sene 1296, s. 182-183; Sene 1298, s. 65-66; Sene 1299, s. 298; Sene 1300, s. 284-285; Sene 1306, s. 218-236; Sene 1309, s. 712-721; Cezyir-i Bahr-i Sefd Salnmesi, Sene 1301, s. 48-96; Sene 1302, s. 59-228; Sene 1310, s. 240-243; Sene 1311, s. 186-188; Sene 1312, s. 270-276; Sene 1313, s. 70, 136-162, 269-286; Sene 1318, s. 70; Bahr-i Sefd Gazetesi, sy. 1, 2 Knunusni 1298 / 24 Reblevvel 1300; sy. 18, 19 Mays 1299 / 24 Receb 1300; sy. 24, 30 Haziran 1299 7 Ramazan 1300; sy. 28, 27 Temmuz 1299 4 evval 1300; sy. 29, 3 Austos 1299 / 11 evval 1300; sy. 30, 10 Austos 1299 / 18 evval 1300; sy. 44, 16 Ternisni 1299 / 27 Muharrem 1301; Pr Reis, Kitb- Bahriye, stanbul 1935, s. 164-170; Evliya elebi, Seyahatnme, IX, 114-225; Silhdar, Trih, II, 789-792; Mehmed Emin Vahd Paa, Trihe-i Vaka-i Sakz, stanbul Belediyesi Atatrk Kitapl, Muallim Cevdet, nr. 55; Mehmed, Rum Fetretine Dair Trih, stanbul 1288, s. 1-62; L. E. Sandwich, A Voyage Round the Mediterranean in the Years 1738-1739, London 1799, s. 308-319; M. Michaud - M. Poujoulat, Correspondance dorient (18301831), Paris 1834, IV, 434-439; C. T. Newton, Travels & Discoveries in the Levant, London 1865, s. 214-218; H. M. Field, The Greek Island and Turkey After the War, London 1885, tr.yer.; Cuinet, I, 407, 418-448; Cevdet, Trih, XII, 36-42; N. G. L. Hammond, A History of Greece to 322 B.C, Oxford 1959, s. 17, 86-87, 152, 252, 400, 453, 505, 606-608; W. Miller, The Latins in the Levant: A History of Frankish Greece: 1204-1566, London 1908, s. 1-26, 245, 248, 603, 605; a.mlf., The Ottoman Empire and its Successors: 1801-1927, Cambridge 1934, s. 71-106; Alexander M. Vlasto, A History of the Island of Chios, London 1913, tr.yer.; A. Galent, Histoire des Juifs de Rhodes, Chio, Cos Etc., Istanbul 1935, s. 145-161; Philip P. Argenti, Occupation of Chios by the Genoese and their Administration of the Island 1246-1566, Cambridge 1958, I, tr.yer.; Lozan Bar Konferans: Tutanaklar, Belgeler (trc. Seha L. Meray), Ankara 1969, I/1, s. 84-110; Emile Y. Kolodny, La population des les de la Grce, Aix-en-Provence 1974, s. 217-220, 247, 285, 463, 467, 468-471; Srr Erin - Tlip Ycel, Ege Denizi: Trkiye ile Komu Ege Adalar, Ankara 1978, s. 55-105; C. A. Frazee, Catholics and Sultans: The Church and the Ottoman Empire (1453-1923), London-New York 1983, s. 8, 11, 36, 39-40, 44, 78, 80-82, 85, 90, 93-94, 102, 117-119, 127, 168, 171-175, 223, 229, 250-251; Ali hsan Gencer, Trk Denizcilik Tarihi Aratrmalar, stanbul 1986, s. 71-85; B. Randolph, Ege Takmadalar: Aripelago (trc. mit Koer), stanbul 1998, s. 44-50; Ege Adalarnn Egemenlik Devri Tarihesi (ed. Cevdet Kk), Ankara 2001, tr.yer.; Ege Adalarnn dar, Mal ve Sosyal Yaps (ed. dris Bostan), Ankara 2003, tr.yer.; Alaeddin Yalnkaya, Ege Adalarnn En nemli Ticaret Merkezi Olan Sakz Adasnn ktisadi ve Sosyal Hayatndan Bir Kesit: 1790-1810, Cipo Osmanl ncesi ve Osmanl Aratrmalar Uluslararas Komitesi XIV. Sempozyumu Bildirileri (haz. Tuncer Baykara), Ankara 2004, s. 773-797; Filiz Yaar, Yunan Bamszlk Savanda Sakz Adas, Ankara 2006, tr.yer.; Haim Karpuz, Sakz Adasndaki Kaptan- Derya Melek Mehmet Paa emesi, Anadolu Aratrmalar, XVI, stanbul 2002, s. 321-335; Sabri Can Sannav, 1881

Sakz Depremi ve Adann Yeniden mar, TD, XXXIX (2004), s. 125-137; Kmsl-alm, IV, 2485-2486; J. H. Mordtmann - [Besim Darkot], Sakz Adas, A, X, 94-97; S. Soucek, aiz, EI (ng.), VIII, 889-892. Ali Fuat ren

SAKIZ MEHMED SDIK


(bk. SDIK MEHMED EFEND, Sakz).

SK
(bk. SKNME; RB).

SAKF (Ben Sakf)


() Adnnlere mensup bir Arap kabilesi. Adn Sakf lakabyla bilinen ve kaynaklarda Kays Aylna veya yda balanan Kas b. Mnebbihten alr. yda mensup olan Kasnin, III. yzyln balarnda meydana gelen yd-Mudar mcadelesinden ok sonra kabilesiyle birlikte Vec vadisine gelerek Kays Aylndan Hevzine katld rivayet edilir. Semdun bakiyesi olduuna dair kaytlar da bulunan Sakfin mehur kollar arasnda lc, Mlik ve Ahlf olarak bilinen Cehm ile Avf saylabilir. Hayvanclk ve tarmla uraan Sakfliler nceleri Tif ve evresinde yaarken zamanla nfuslarnn artmas zerine ehirde stnl ele geirdiler (Bekr, I, 78). Tif, slm ncesi Arap toplumunda byk sayg gren, drt ke beyaz bir kaya parasnn sembolize ettii Ltn kutsal mekn idi. Sakfliler, Kureyliler ile aralarndaki rekabet ve dmanlk yznden bu beyaz ta Mekkedeki siyah tan (Hacerlesved) karl sayyor ve Kbe gibi zerinde rt bulunan Beytrrabbe adl bir binada koruyup tapyorlard; bu sebeple Tif de bir tr hac mekn olmutu. Kbeyi ykmak iin gelen Ebrehe, Tife ulatnda Ben Sakf ileri gelenlerinin onu karlayp Lt Mbedine dokunmad takdirde kendisine yardmc olacaklarn syledikleri ve onun bu teklifi kabul etmesi zerine emrine Eb Rigl adl bir rehber verdikleri bilinmektedir. Ben Sakf, tarm ve hayvanclk kadar eitli el sanatlar ve ticaret alannda da ilerlemiti. Kuru zm, arap, zeytinya ve bal retiminde, zellikle deri ilemeciliinde btn Arabistanda tannyordu. Bu sayede Sakfliler, Ssnler ve Bizansn yannda Yemenden Msra kadar geni bir corafyada ticar ilikiler kurmutu. Kendileri gibi tarmla uraan Yesriblilerle balantlar bulunan Sakfliler ile Kureyliler arasnda da ekonomik ilikiler kurulmu ve Tifte retilen mallarn nemli bir ksmnn Suriyeden Horasana kadar pazarlanmas Mekkeli tccarlar tarafndan stlenilmiti. Kurey ile Sakf arasnda ayrca karlkl evlilikler yoluyla akrabalklar kurulmutu. Kurey zenginlerinden pek ounun sayfiye ehri olarak kulland Tifte ba ve baheleri vard. Ancak ekonomik balar ve akrabalklarna ramen Hz. Peygamberin dedesi Abdlmuttalib ile mcadeleye girien Sakfliler, Drdnc Ficr Savanda Kurey-Kinne ittifakna kar mttefikleri Kays Aylnn yannda yer almlar ve Kureyten pek ok kiinin lmne sebep olmulard (bn Him, I, 209-210). Resl-i Ekrem risletle grevlendirildiinde ilk tepkileri olumsuz olan Sakflilerin arasnda nl air meyye b. Ebs-Salt gibi resul olarak kendisinin grevlendirileceini umduunu syleyenler vard. Kurey liderlerinden Veld b. Mugrenin, kendisi yahut Ben Sakfin ileri gelenlerinden Eb Mesd Amr b. Umeyr veya Ahnes b. erk varken Hz. Muhammede vahiy gelmesini yadrgamasyla ilgili szlerine Kurn- Kermde atf vardr (ez-Zuhruf 43/31). Tif erafndan Mekkede oturan Ahnes b. erk, Kureyli mriklerle birlikte Hz. Peygambere eziyet ederdi. Nbvvetin 8. ylnda (618) meyye b. Ebs-Saltn Resl-i Ekremi mnazaraya davet ettii, bu mnazaradan umduklarn elde edemeyen Sakflilerin Hz. Peygambere ve mslmanlara olan kinlerinin daha da

artt rivayet edilir. Ben Sakf, Reslullaha hayatnn en zor gnlerinden birini yaatmasyla slm tarihine gemitir. Resl-i Ekrem, mriklerin kendisine ve ilk mslmanlara kar tavrlarn gittike sertletirmeleri zerine davetini Mekke dndaki bir merkeze gtrmeyi dnm ve yanna Zeyd b. Hriseyi alarak Amr b. Umeyr ile olu gibi Ben Sakfin baz nemli kiilerini slma davet etmek amacyla Tife gitmiti. Ancak bunlar, davetini benimsemedikleri gibi kendisiyle alay edip ehrin alt tabaka insanlarn ve ocuklar peine takarak onu talattlar. Resl-i Ekrem bu saldrlardan ancak ehrin dndaki, Mekkeli Utbe b. Reba ile kardei eybeye ait bir zm bana snarak kurtulabildi ve orada Tifte grd bu eziyete kar beddua etmeyerek Sakfliler iin u nl duasn yapt: Allahm! Sakfi hidayete erdir ve hepsini doru yola ileterek emrin ve itaatin altna al! (Msned, III, 343; bn Him, IV, 127). Hicretten sonra balayan Medine-Mekke arasndaki mcadelede Ben Sakf mrikleri destekledi ve mttefikleriyle birlikte onlarn safnda bata Uhud ve Hendek gazveleri olmak zere her mcadeleye katld. Ancak ayn yllardan itibaren baz Sakflilerin slmiyete girdii grlmektedir. Hudeybiye Antlamasndan bir sre nce Medineye gelerek ihtid eden ve bar grmeleri srasnda Hz. Peygamberin koruyuculuunu yapan Mugre b. ube bunlardan biridir. Resl-i Ekrem, Hudeybiyenin ardndan Ben Sakften slmiyeti kabul ederek Medineye hicret eden Eb Basr ve Utbe adl kiileri anlama hkmlerini inememek iin iade etmek zorunda kalmt. Hz. Peygamberin Mekkenin fethinden sonra evredeki baz putlar yktrmas, kendi putlar Ltn da tahrip edileceinden endieye den Sakflileri tellandrd. Bu srada mslmanlarla bir lm kalm savana hazrlanan Hevzin lideri Mlik b. Avfn ordusuna katldlar ve savan iddetlenmesinde nemli rol oynadklar Huneyn Gazvesinde aralarnda kabilenin ileri gelenlerinden Osman b. Abdullahn da bulunduu yetmi kayp verdiler (a.g.e., IV, 93). Yenilginin ardndan kaan Sakfliler ve Hevzinlilerin byk bir ksm kumandanlar Mlik b. Avf ile birlikte Tife snd. Resl-i Ekrem ehri kuattysa da Sakflilerin bir yllk erzak depolamalar ve haram aylarn yaklamas sebebiyle bir ay kadar sonra kuatmay kaldrd. Ashaptan bazlarnn Tif halkna bedduada bulunmasn istemeleri zerine daha nce yapt gibi yine, Allahm, Sakfoullarna hidayet nasip eyle; onlar mslman olarak bize gnder! diye dua etti. Huneyn Savanda esir den Hevzinlilerin serbest braklmasndan sonra Hz. Peygamberin huzuruna kp mslman olan ve kendi kabilesiyle civar kabilelere mil tayin edilen Mlik b. Avf blgedeki mrik kabilelere kar bask politikas uygulamaya balad. Bu arada Sakf ileri gelenlerinden Urve b. Mesd da Medineye gelip slmiyeti kabul etti ve Tife giderek kabilesinin ileri gelenlerini slma davet etmek iin Resl-i Ekremden izin istedi, fakat Tife gittiinde davet almas yaparken ldrld. Hatta Sakfin kollarndan Mlik ve Ahlf gerekletirmi olduklar bu fiilden dolay birbirleriyle vnme yarna girdiler. Mlik b. Avfn basklarndan bunalan, Urvenin haksz yere ldrlmesinin ardndan Mekke pazarn kaybeden ve slmiyete giren komu kabileler tarafndan epeevre kuatlan Sakfliler mslmanlarla savaarak baa kamayacaklarn anlaynca 9 (630) ylnda Medineye bir heyet

gndermeye karar verdiler. Abdyll b. Amr bakanlndaki alt kiilik heyet mslman olmak iin namazdan ve zekttan muaf tutulmalar, Lta dokunulmamas, Tifin kutsal blge iln edilmesi, iki ve faize izin verilmesi gibi artlar ileri srd. Tebk Seferinden dndkten sonra Sakf heyetiyle gren Hz. Peygamber, onlar sadece bir sreliine zekttan ve cihada katlmaktan muaf tutmay kabul ettikten sonra heyetin en gen yesi Osman b. Ebl-s Tife vali tayin etti ve Mugre b. ube ile Sakfle akrabal olan Eb Sfyn Lt Mbedini ykmakla grevlendirdi. Ksa sre iinde slmiyeti benimseyerek zekt ve cihadla ilgili ykmllklerini de yerine getirmeye balayan Sakfliler ridde olaylar srasnda slmiyete ballklarn srdrdler ve Arap kabileleri ierisinde bir btn halinde slmiyete bal kalan iki kabileden biri (dieri Kurey) oldular (Taber, III, 242). Tif valisi tarafndan gnderilen ve ounluu Sakflilerden oluan birlikler nce Ezd, Becle ve Hasam kabilelerinden irtidad edenlerle, ardndan Yemen ve dier blgelerdeki isyanclarla savatlar. Sakfliler, Hulef-yi Ridn dneminden itibaren gerek askerlik gerekse brokrasi alanlarnda nemli grevlere getirildiler. Hz. mer, Irak cephesine yollad 1000 kiilik gnll birliinin kumandanlna Eb Ubeyd es-Sekafyi getirdi. Ridde savalarnda Nceyr zerine gnderilen birliin kumandan Mugre b. ube, Kdisiye ve Nihvend savalar ncesinde elilik heyetlerinde grevlendirildi; ardndan Basra ve Kfe valilii yapt. Yine Hz. merin Bahreyn ve Uman valiliine getirdii Osman b. Ebl-s, Hz. Osman dneminde ele geirdii Rey, Erder ve Sbr ehirlerinin bulunduu blgenin valiliine tayin edildi. Hz. Ali de Tifin Sakfli valisini azletmekle birlikte baz Sakflileri brokraside grevlendirdi. Hz. Ali-Muviye mcadelesine dorudan katlmayan Sakfliler halifenin Hricler tarafndan ldrlmesinden sonra meyyeoullarna daha da yaklatlar ve Hz. Hasan hilfetten ekilmeye ikna etmeye altlar (Yakb, II, 215). slm ncesinde Mekke ile Tif arasndaki sosyal yaknlamada Ben Sakfle Ben meyye arasndaki ilikilerin younluu Emevlerin iktidar ele geirmesi zerine yeniden eski heyecanna kavutu. Ben Sakften seilen Haccc b. Ysuf, Mugre b. ube, Ziyd b. Ebh, olu Ubeydullah ve Ysuf b. mer gibi yneticiler Emev iktidarnn srdrlmesinde nemli rol oynadlar. Bunlardan bazlar, douda bata Horasan olmak zere Iraka bal ya da mstakil olarak ynetilen blgelerde uzun sre yneticilik yaptlar. Sleyman b. Abdlmelik dnemi dnda Yemen, Sakfli valiler tarafndan ynetildi. Sakf kabilesi, Emevlerin yklma srecinde (744-750) brokrasideki etkinliini byk lde kaybetti. Ben Sakften siyas ve asker alanlar yannda eitli ilim dallarnda da ok sayda kii yetiti. Bunlar arasnda air sahb Gayln b. Seleme ile Chiliye ve slm dnemlerinde yaayan Arap hekimi Hris b. Kelede saylabilir. Tif anayurtlar olarak kalmakla birlikte Sakfliler, slm fetihleri srasnda Arabistann eitli blgeleri yannda Irak, Hindistan, Sind, Kuzey Afrika ve Endls gibi fetihlerine itirak ettikleri blgelere yerletiler. Bu arada Hz. merin Basray kurmasnda etkin rol oynarken daha sonra Endls Emev Devletinin ortaya kmasna, Zeydlerin Yemen ve evresinde hkimiyet kurmalarna nemli katk saladlar. 1814 ylnda hac yolculuuna kan J. Ludwig Burckhardt, Tif ve evresinde yaayan halkn ekseriyetini Sakflilerin oluturduunu, bir ksm gebe ise de ounun ehir hayat yaadn ve Tifi Vehhblere kar koruduklarn kaydetmektedir (Travels in Arabia, s. 84-85; A, X, 98). 1916 ylnda Osmanl Devletine kar ayaklanan Abdullah b. Hseyinin saflarnda yer alan Sakfliler,

Abdlazz b. Sudun 1924te Tifi ni bir basknla ele geirmesinden sonra Suudi Arabistan Krallnn idaresi altna girdiler. Gnmzde yedi alt kola ayrlan Sakfliler, Tifteki younluklarn srdrmektedir. Kabile mensuplarndan bir ksm bata Medine olmak zere evredeki merkezlerde ba ve bahe ilerinde almaktadr.

BBLYOGRAFYA

Msned, III, 341, 343; Vkd, el-Mez, I, 201-203; III, 955; bn Sad, e-abat (nr. M. Abdlkdir At), Beyrut 1410/1990, I, 164-165, 237-238; VI, 465-466; bn Him, es-Sre (nr. mer Abdsselm Tedmr), Kahire 1987, I, 209-210; IV, 93, 127, 130-131, 182; Belzr, Ensb (Zekkr), I, 273-274, 427; II, 189-192; Yakb, Tr, I, 249; II, 215; Taber, et-Tr (Ebl-Fazl), III, 242, 322, 441-446, 455, 457; Ebl-Ferec el-sfahn, el-En, IV, 121-122; Bekr, Mucem, I, 78; Kalkaend, Nihyetl-ereb, Beyrut 1405/ 1984, s. 186; J. L. Burckhardt, Travels in Arabia, London 1829, s. 84-88; Cevd Ali, el-Mufaal, IV, 142-157; Hamdullah, slm Peygamberi, I, 498499; tik b. Gays el-Bild, Mucem abilil-icz, Mekke 1403/1983, s. 68-69; M. Sleyman et-Tayyib, Mevsatl-abilil-Arabiyye, Kahire 1421/2001, V, 922-967; tf Abbas Hammd el-Kays, af ve devrh fit-tril-arbiyyil-slm att eviril-aril-mev, Beyrut 1424/2003; rfan Aycan, Sakf Kabilesi ve Tif ehrine slm Tarihi Asndan Bir Bak, AFD, XXXIV (1993), s. 209-235; a.mlf., Emev ktidarnn Devmnda Sakf Kablesinin Rol, a.e., XXXVI (1997), s. 119-141; H. Lammens, Sakif, A, X, 97-98; M. Lecker, Thaf, EI (ng.), X, 432. Mustafa Sabri Kkac

SAKFET BEN SDE


() Medinede Hz. Eb Bekirin halife seildii yer. Szlkte glgelik, ardak anlamna gelen sakfe kelimesi, Medinede slm ncesinden beri kabile mensuplarnn hurma kurutmak gibi ilerde ortaklaa kullandklar ve toplantlar iin bir araya geldikleri meknlar ifade eder. Sakfet Ben Side, Hazrec kabilesinin kollarndan Sideoullarna ait Biribuda yaknlarndaki glgeliktir ve slm tarihinde Hz. Eb Bekirin halife seildii yer olmas dolaysyla nem tamaktadr. Hz. Peygamberin de zaman zaman buraya urayarak bir sre dinlendii rivayet edilir (bn ebbe, I, 72). Resl-i Ekremin vefat ettii gn ensarn ileri gelenlerinden bazlar, Sakfet Ben Sidede toplanarak Medinenin yerlileri olduklar ve muhacirlere kucak ap slma ev sahiplii yaptklar iin bakanl kendilerinin hak ettii dncesiyle ilerinden birini devlet bakanlna getirmek istediler. Seilen ve zerinde tartlan aday, Hazrec kabilesinin reisi Sad b. Ubde idi. Olay haber alan Hz. mer ile Eb Bekir ve yolda rastladklar Eb Ubeyde b. Cerrh birlikte oraya gidip toplantya katldlar. Ensarla muhacirler arasndaki ilk ihtilf olarak nitelendirilen ve etkileri tarih boyunca devam eden tartmalarda ensar slmiyete verdii hizmetleri, Hz. mer ve arkadalar ise Kureyin Araplar arasndaki nfuz ve otoritesini, muhacirlerin slma giriteki nceliklerini ve slma hizmetlerini gereke gstererek hilfete daha lyk olduklarn ileri srdler. Yaplan tartmalardan sonra Sad b. Ubde hari toplantda bulunanlarn tamam Hz. Eb Bekire biat edilmesi konusunda anlamaya vard (Taber, III, 206). slm tarihi ve medeniyetinin ekillenmesini etkileyen olaylarn banda yer alan, hilfet kurumunun ortaya kn salayan Sakfet Ben Side toplantsna ensar ve muhacirlerin byk bir ksm katlamad ve Hz. Eb Bekire sadece belli sayda kii biat ettii iin buna el-beyatl-hssa denilmitir. Sakfet Ben Sidenin sonraki dnemlerde geirdii deiiklikler ve yeri konusunda farkl grlerin ileri srlm olmas burann zamanla gelien ehir hayat ierisinde ilevini kaybettiini gstermektedir. Abdlkudds el-Ensr, Biribuda denilen bir su kuyusu ile yaknnda Sakfet Ben Side denilen bir bina bulunduunu ve bunlarn etrafnn 1030 (1621) ylnda ta ve kerpiten rlm bir duvarla evrildiini Semhdde yer alan bir kayda (Vefl-vef, III, 858-860) dayanarak tesbit etmitir (rl-Medne, s. 152). Mescidi Nebevnin 500 m. kuzeybatsndaki Sultniye geni ierisinde yer alan bu bina Shaym caddesindeki geniletme srasnda yklm ve yeri bugn Hadkatl-beya adyla anlan bir park haline getirilmitir.

BBLYOGRAFYA

bn ebbe, Trul-Mednetil-mnevvere, I, 72; Belzr, Ensb (Zekkr), II, 259-265; Taber, Tr (Ebl-Fazl), III, 206; Nveyr, Nihyetl-ereb, XIX, 29-38; Cemleddin el-Matar, et-Tarf bim ensetil-hicre min melimi Dril-hicre (nr. Sad Abdlfetth), Mekke 1997, s. 206; Zeynddin el-Merg, Taun-nura bi-teli melimi Dril-hicre (nr. Sad Abdlfetth), Mekke 1417/1997, s. 184-185; Frzbd, el-Meniml-mbe f melimi be (nr. Hamed elCsir), Riyad 1389/1969, s. 181-182; Semhd, Vefl-vef bi-abri dril-Muaf (nr. M. Muhyiddin Abdlhamd), Beyrut 1404/1984, III, 858-860; IV, 1235; Ali Hfz, Ful min trilMednetil-mnevvere, Cidde 1984, s. 197-200; Abdlkudds el-Ensr, rl-Mednetilmnevvere, Medine 1406/1985, s. 151-153; Ysuf Ragd el-mil, Melim Mekke vel-Medne beynel-m vel-r, Beyrut 1418/1997, s. 413-414; Ethem Ruhi Flal, Sakfe Olay veya Hz. Eb Bekirin Halfe Seimi, slm Medeniyeti Mecmuas, V/3, stanbul 1982, s. 7-27; G. Lecomte, al-Safe, EI (ng.), VIII, 887-888. Mustafa Sabri Kkac

SAKL
() Trk msikisi usullerinden. Arapada ar anlamndaki sakl kelimesi Trk msikisinde byk usullerden birini ifade eder. Krk sekiz zamanl olan bu usul bata bir drt zaman, sonra bir alt zaman, daha sonra yine bir drt zaman, ardndan adet alt zaman ve nihayet drt adet drt zamann veya dier bir ifadeyle bir sofyan, bir yrk semi, yine bir sofyan, ardndan adet yrk semi ve nihayet drt adet sofyandan meydana gelmitir denilebilir. Sakl usulnn 48/8 1., 48/4 2. ve 48/2 3. mertebeleri kullanlm, 48/2 mertebesine ar sakl ad verilmitir. Bu usul ile perev, kr, beste gibi byk formlardaki eserler llmtr. Beste formundaki eserlerde zeminhne ve miyanhne birer usuldr. Terennmler ise usuln son drt zaman iinde yer alr ve ok ksadr. Msra sonundan alnm herhangi bir para bu ksa terennmde bulunmaz. Bu zellie gre sakl usul ile bestelenmi murabba bir bestede bir, iki ve drdnc msralar ayn, miyanhne ise ayr namelerle besteli olacana gre murabba beste formundaki bir eserin tamam iki adet usulle bestelenmi olur. Yine bu usulle bestelenmi perevlerde, daha ok 48/2lik yani ar mertebe tercih edilmitir. Bu ar mertebe ile bestelenen perevlerde her hne genellikle bir usuldr ve bu perevlerde yine genellikle birinci hne ayn zamanda mlzimedir. Baz perevlerde ise birinci hnenin son bir blm -bu blm ilk otuz ikinci zamandan sonra geri kalan on alt zamandr-mlzimedir. Fakat farkl ekilde olanlara da rastlamak mmkndr. Eski devirlerde dier byk usullerin ounda olduu gibi sakl usul de sonraki zamanlara gre daha sade ve uzun darblar ihtiva ederken zamann ilerleyii ve name fikir ve yapsnda meydana gelen deiimlerin de tesiriyle bu vurularn bazlar paralara ayrlarak velvelelendirilmitir (bunlar ekil zerinde belirtilmitir). Nman Aann evkefz, Benli Hasan Aann rast, Sdk Aann arazbar perevleri; Ebbekir Aann, em-i siyehin fet-i mekkreliinden msrayla balayan yegh kr; Hfz Postun, Dil verdim ol perye nihn grdm gibi msrayla balayan nev, Zeki Dedenin, Peymn- dilberna inanmam kefl ile msrayla balayan uak, Hamparsum Limonciyann, Zlfn peran etmi serv-i revnm geliyor msrayla balayan rast besteleri bu usulle llm eserlerden bazlardr.

BBLYOGRAFYA

Tanbur Cemil Bey, Rehberi Msik, stanbul 1321, s. 103-104; Suphi Ezgi, Nazar-Amel Trk Musikisi, stanbul 1935, II, 145-153; smail Hakk zkan, Trk Msiksi Nazariyat ve Uslleri Kudm Velveleleri, stanbul 2006, s. 779-785; Sadettin Heper, Trk Musikisinde Usuller, MM, sy.

347 (1978), s. 14. smail Hakk zkan

SKNME
() Dou edebiyatlarnda ikili sohbet meclislerini ve bunlarla ilgili unsurlar gerek ve mecazi mnasyla anlatan manzume. Arapa sk ile (iki sunan) Farsa nme (yazl ey, mektup) kelimelerinden oluan sknme divan edebiyatnda iret meclislerinin db ile bunlarn unsurlar olan msiki aletleri, sofra malzemeleri, yemekler vb.ni anlatr. Sknmeler konuyla ilgili folklorik malzemeyi, devrin ahlk telakkilerini, deer yarglarn, zevklerini, sanatkrlarn hayat yorumlay biimini aksettirdikleri gibi airlerin hayat tarz hakknda da bilgi verir. Sknmelerden skliin ok eski bir meslek olduu, bezm meclisinde iki sunma, meclisin dbn dzenleme gibi grevleri ierdii, ayrca bu meslein giderek zarafet kazand ve sklerde zel yetenekler yannda iir ve msiki bilgisinin arand anlalmaktadr. ran ve Trk edebiyatlarnda sknmeler genellikle aruz vezninin mtekrib bahrinde feln feln feln fel veya feln feln feln feln kalbyla yazlmtr. arab ve arap meclislerini rindne ifadelerle anlatan sknmelerin yannda bu konular tasavvuf olarak ileyenler de vardr. Bunlarda arap ilh ak, sarholuk vecd halini temsil eder. ki ve ikiye bal haller evresinde lm hatrlama, t, hikmet gibi konularn da ilendii bu eserlerde rindne bir eda ile varlk meselesi zerinde durulur. Meyhne ihtiraslardan uzak ak ve evk dolu bir yer olup ak arabn sunan pr-i mugan meyhnenin mrid-i kmilidir. Burada arap (mey), insanolunu madd lemin skntlarndan kurtaran ve onu ebed varlk makamna ulatran aktr. Tasavvuf sknmelerde meyhne, sarho, sk, eng, def, ney gibi kelimeler yannda airlerin kulland dier kavram ve motiflerin hemen hepsi grnen anlamlar dnda tasavvuf bir mnaya brnr. Sknmeler mstakil olarak yazld gibi mesnevi trndeki eserlerin bir blm veya divanlar iinde terkibibend, terciibend ve kaside gibi manzumeler eklinde de bulunabilir. slm ncesi Arap edebiyatnda hamriyyt adyla anlan ve arab konu alan iirlerin nemli bir yeri varsa da sknmelerin mstakil bir tr olarak ortaya k ok sonradan randa gereklemitir. Arap edebiyatnda slmiyetin arab yasaklayc hkmleri dolaysyla bu tr iirlerin yazlmasna uzun sre ara verilmitir. Fakat Emevler ve Abbsler dneminde bu manzumelerin yeniden art gsterdii bilinmektedir. Arap edebiyatnda bu konuda yazlm en nemli eser, emseddin Muhammed en-Nevcnin (. 859/1455) ran ve Trk edebiyatlarnda bu sahada birok esere kaynak tekil eden albatl-kmeyt adl kitabdr (bk. NEVC). Fars edebiyatnda da ok eskiden beri arabn ve arap meclislerinin iirin nemli konularndan olduu grlmektedir. Ancak burada da din endielerle bir sre arapla ilgili manzumeler yazlmamtr. Acemler, Gazne saraynda yaayan airlerin de katksyla ak ve arab ileyen gazel nazm eklini kendi mill zevklerine uydurarak gelitirmilerdir. Trk edebiyatnda sknme trnn ilk rneine Anadolu sahas dnda Hrizmnin

Muhabbetnmesinde rastlanr. Eserde blm sonlarnda ikier beyitle skye seslenilir. Ayn dnemde Anadolu sahasnda Ahmed-i Dnin Emr Sleyman iin yazd, yedier beyitlik yedi bentten oluan terciibendi, ikiyle ilgili kavram ve motifleri bir araya toplamas bakmndan bir sknme kabul edilebilir. Bu manzumenin dili ve konunun ileni biimi Trk edebiyatnda daha nce bu trde eserler yazld izlenimi vermektedir. XV. yzylda aatay airi Ali r Nevnin 458 beyitlik Sknmesi trn gei dnemi eserleri arasnda saylr. Sknme trnn Anadoludaki yeni bir hviyete brnm, mstakil bir eser halini alm ilk baarl rnei Edirneli Revnnin (. 930/1524) retnmesidir. Yavuz Sultan Selime sunulan 694 beyitlik bu eserde tevhid, mnct, nat, sebeb-i telif ve Sultan Selime dair iki kasideden sonra asl konuya geilir. arabn bulunuu, nitelikleri, iki meclislerinin baz unsurlar, yemekler ve bu meclislerdeki sohbet dbndan bahsedilir. XVI. yzylda kaleme alnan sknmeler arasnda Hayretnin Sknmesi (102 beyit), Fuzlnin Snme (Heftcm, 327 beyit, Farsa) iinde yer alan sknme tarz beyitlerle Beng Bde (doksan yedi beyit) ve Leyl v Mecnnu (krk dokuz beyit), ret Mustafann terciibendi (elli iki beyit), Fevrnin divanndaki Sahbnmesi (elli be beyit), Talcal Yahynn krk sekiz beyitlik mesnevisi, Bursal Cinnnin Cill-kulb, Rusuklu eyh Mustafa Beynnin Sknmesi, l Mustafa Efendinin terkibibendi ve Kalkandelenli Fakrnin tasavvuf mahiyetteki 101 beyitlik Sknmesi ( Ktp., TY, nr. 4097; Kprl Ktp., Fzl Ahmed Paa, nr. 912) saylabilir. Baz aratrmaclar ise Fuzlnin bir sknme airi olduunu ve kendisinden sonraki airleri etkilediini sylemektedir. XVII. yzylda bu trde yazlm eserlerin saysnda bir art grlmektedir. Kafzde Fiznin Sknmesi (Sleymaniye Ktp., Esad Efendi, nr. 3468), Azmzde Mustafa Hlet ( Ktp., TY, nr. 4097), Selnikli Esad ve eyh Mehmed Allme Efendinin eserleri, Nefnin her ikisi de terkibibend tarznda Farsa ve Trke iki sknmesi, Nevzde Atnin lemnm adyla da bilinen (Sleymaniye Ktp., Ftih, nr. 3746) hacimli sknmesi trn en dikkate deer rnekleri arasndadr. eyhlislm Yahy (TSMK, Badat Kk, nr. 168), Riyz (Atatrk niversitesi Ktp., M. Seyfettin zege, Agh Srr Levent Yazmalar, nr. 312), Sabh (Millet Ktp., Ali Emr Efendi, nr. 249), eyhlislm Bah Mehmed Efendi, Rd, Cem Mehmed (Atatrk niversitesi Ktp., M. Seyfettin zege, Agh Srr Levent Yazmalar, nr. 498), Tfl Ahmed elebi (Sleymaniye Ktp., Hac Mahmud Efendi, nr. 3518), Nzk ve Tb Efendinin ( Ktp., TY, nr. 2877) mesnevi tarzndaki sknmeleri, Fehm-i Kadmin kasidesi (Beyazt Devlet Ktp., Veliyyddin Efendi, nr. 2673/3), Edirneli lnin ve Kelm Eyybnin terkibibendleri (TSMK, Badat Kk, nr. 161) yzyln bu trdeki dier rnekleridir. XVIII. yzylda sknme saysnda nemli lde azalma olmutur. eyh Mehmed Efendinin mesnevisi yannda (Atatrk niversitesi Ktp., M. Seyfettin zege, Agh Srr Levent Yazmalar, nr. 12) Subhzde Feyznin sknme tarznda dzenlenmi Mirt- lemnm, Safnme ve Iknme adl eserleri (TSMK, Revan Kk, nr. 101), Nevres-i Kadm ve Ayntabl Aynnin sknmeleri, Yeniehirli Bel ile (Sleymaniye Ktp., Hsrev Paa, nr. 520) eyh Galibin ( Ktp., TY, nr. 1431) terciibend eklindeki manzumeleri trn bu asrdaki belli bal rnekleridir. XIX. yzylda kaleme alnan sknmeler mstakil birer eser olmaktan ziyade genellikle terkibibend veya terciibend tarznda kk manzumelerdir. Hoca Neet (Atatrk niversitesi Ktp., M. Seyfettin

zege, Agh Srr Levent Yazmalar, nr. 381), Mehmed Dni Bey, Hemdem Mehmed Said elebi, Kzm Paa ve Tayyar Mahmud Paann sknmeleri bunlardandr. Benlizde zzet (Atatrk niversitesi Ktp., M. Seyfettin zege, Agh Srr Levent Yazmalar, nr. 357), Hzn ve Sleyman Celleddin Molla Beyin (stanbul 1305) sknmeleri ise mesnevi tarzndadr. Hanyal Nr (Kastamonu 1325), Selnikli Hm, Zver Paa, Trb ve Ziy Paann terkibibendleri; Dilsz Mehmed Emin Tebrz, Keecizde zzet Molla, Nmk Kemal ve Bayburtlu Zihnnin kasideleri ve Nigrnin tasavvuf mahiyetteki sknmesi yzyln bu trde kayda deer eserleri arasnda saylabilir. XX. yzyln tek sknmesi Mehmed Memduh Paaya ait olup terkibibend eklindedir.

BBLYOGRAFYA

Gibb, HOP, I, 317-346; Browne, LHP, I, 465; Celleddn-i Hmy, Tr-i Edebiyyt- rn, Tahran 1340, s. 319 vd.; A. Bombaci, Histoire de la litterature turque (trc. I. Melikoff), Paris 1968, s. 283; Nihad M. etin, Eski Arap iiri, stanbul 1973, s. 86, 91; Abdlkadir Karahan, Eski Trk Edebiyat ncelemeleri, stanbul 1980, s. 117-123; Tunca Kortantamer, Nevzde Aty ve Hamsesi, zmir 1997, s. 154-175; a.mlf., Sknmelerin Ortaya k ve Geliimine Genel Bir Bak, TDEAD, sy. 2 (1983), s. 81-90; Rdvan Canm, Trk Edebiyatnda Sknmeler ve Edirneli Revnnin retnmesi, Ankara 1998; Adnan Karaismailolu, ran Edebiyatnda Sknmeler, S Sosyal Bilimler Enstits Dergisi, sy. 1, Konya 1992, s. 1-9; Ali Osman Cokun, Sknmeler ve Kafzde Fiznin Sknmesi, Ondokuz Mays niversitesi Eitim Fakltesi Dergisi, sy. 9, Samsun 1994, s. 52-64; Erdoan Uluda, Divan Edebiyat Trlerinden Sknmeler ve eyhlislm Bahynin Sknmesi, Atatrk niversitesi Trkiyat Aratrmalar Enstits Dergisi, sy. 9, Erzurum 1998, s. 49-64; Bekir nar, Tfl Ahmed elebi ve Sknmesi, Trklk Bilimi Aratrmalar Dergisi, sy. 12, Nide 2002, s. 111-153; J. E. Bencheikh, Khamriyya, EI (ng.), IV, 998-1009. Rdvan Canm FARS EDEBYATI. Hamriyyt diye adlandrlan arap konulu Arapa ve Farsa iirlerin sknme trne kaynaklk ettii kabul edilmektedir. Ancak sknmeler hamriyyelerden anlam ve nitelik bakmndan ayrlr. Daha ok ak konularn ileyen hamriyyelere ramen sknmeler felsef, ahlk ve irfan tler iermektedir. slmiyetin ran blgesine yaylmasndan sonra ekillenen yeni Farsa ile iir yazan ilk airlerin rnek ald Arapa manzumelerde nemli bir yer tutan arap konulu iirler Farsa iirde de belirli bir yere sahip olmutur. ran edebiyatnn ilk byk airi saylan Rdek ile (. 329/941) Gazneliler dneminin nde gelen airlerinden Menihr bu alanda isim yapm kiilerdir. Sknmelerin muhtevasna uygun yazlm ilk Farsa beyitler Nizm-i Gencevye (. 611/1214 [?]) aittir. Ancak Nizmnin bu beyitleri Fahreddin Esad-i Grgnnin (. 446/1054ten sonra) sadece iki beyti elde kalan bir mesnevisini rnek alarak yazd dnlmektedir. lk mstakil sknme yazarnn Selmn- Svec (. 778/1376) olduu gr ise doru deildir. Hfz- rznin (. 792/1390 [?]) mstakil sknme diye kabul edilen mesnevisi de bu adla anlmam olmaldr. X.

(XVI.) yzyln balarndan itibaren sknme tr olgunlam ekliyle daha ok mstakil manzumeler olarak yazlmaya balanmtr. Bu sebeple md-i Rz (. 925/ 1519) ilk mstakil sknmenin sahibi kabul edilmelidir. rf-i rznin divannda bazlarna gre mstakil bir eser saylan sknme vardr. Terciibend veya terkibibend eklinde olmalarna karlk ayn muhtevay tadklarndan sknme kabul edilen manzumelerin ilki Fahreddn-i Irkye (. 688/1289) ait olup Vah-i Bfknin Sknme balkl terciibendi eyh Abdsselm Peym-i Kirmn ve birok air tarafndan rnek alnmtr. Peym-i Kirmnnin terciibendinin vasta beyti, Rh-i Baddnin sknme zellii tayan terkibibendinde ikinci vasta beyti olarak yer almaktadr. Farsa sknmelerle ilgili ayrntl bir alma yapan ve Meyne isimli bir tezkire hazrlayan (telifi: 1028/1619) Molla Abdnneb Fahrzzamn, Nizm-i Gencevnin mstakil sknme sylemediini, kendisinin skendernmedeki her hikyenin sonunda yer alan sknme muhtevasna uygun iki beyti ve baka birka beyti alarak bir derleme yapp eserine koyduunu belirtmektedir. Ayn eyi Emr Hsrev-i Dihlev iin de syleyen ve skendernmesinden (yne-i Skender) derledii beyitleri eserine alan Fahrzzamn, Hc-yi Kirmnnin Hm v Hmyn isimli mesnevisinden bir sknme oluturduunu kaydeder. Fahreddn-i Irknin manzumesini naklederken o ilh meyhane sarhounun sknme tarznda yazd terciibendini eref kazandrmas iin eserine aldn belirtir, Hfz- rznin mesnevisine yer verirken kendi zamanna kadar Hfzn divannn dnda hibir divanda mstakil sknme grmediini kaydeder ve genellikle onun dneminde mstakil sknme yazlmadn, Nizm ve Hsrev-i Dihlev gibi davranldn anlatr. Ayrca mstakil sknme sylemenin kendi dneminde yaygn olduunu ve herkesin sknme sylediini ilve eder. Fahrzzamna gre Pertev-i rz (. 928/ 1522) en gzel sknmeyi kaleme alan airdir. En hacimli sknme yazar olarak anlan Zuhr-i Trznin (. 1025/1616) eseri 4500 beyittir. Tesbit ve derleme faaliyetlerini baka airlerin mesnevilerinde de gerekletiren Fahrzzamn bu tavr ile deta sknmeler iin ller belirlemitir. Onun Meynesinde elli dokuz sknme bulunmaktadr. Sknme mecmuas oluturma geleneini gnmz aratrmaclarndan Ahmed-i Gln-i Men devam ettirmitir. Mennin Tekire-i Peymne adl eserinde farkl airlere ait altm iki sknme yer almaktadr. ran edebiyatnda tesbit edilen 200 civarndaki sknmeden nazm ekli bilinenlerin yzde doksan mesnevi tarznda olup mtekrib bahrinde ve feln feln feln fel veznindedir. Geri kalann byk ounluu ise terciibend ve terkibibend eklinde olup hezec bahrindedir. Sk, arap, kadeh ve ilgili kelimelerle ilendii iin sknmelerde elence meclislerinin, tabiat manzaralarnn tasvirleri grlr. Gerekte rezm (sava) ve bezm (elence) sahnelerinin bir arada sunulduu tarih, hams mesnevilerin vezni ayn zamanda sknmelerin veznidir. lk sknmelerin derlendii mesneviler esasen bu zellikteki eserlerdir. Sknmelerde ayrca vg amal blmler yer almtr, hatta sknmelerin bir ksm yalnz vg amacyla kaleme alnm gibidir. Bunlarda bazan din bykleri anlm, nitelikleri vlmtr. Pertev-i rz, Destgayb- rz, Muhammed Bkr gibi airlerin eserleri bu zellie sahiptir. Hfz- rz, eref-i Cihn, Ksm- Gunbd ve dier birounun sknmesinde sultan, emr gibi kiiler vlmektedir. Baz sknmelerde her iki ynde de vg ifadeleri bulunmaktadr. ada Fars iirinde de birka sknme yazlmtr. Hengi btihc, Rad-i zerha ve Nevzer Pereng sknme yazan airlerdendir.

BBLYOGRAFYA

Abdnneb Fahrzzamn- Kazvn, Meyne (nr. Ahmed Gln-i Men), Tahran 1340 h.; Mnzev, Fihrist, IV, 2857-2891; Saf, Edebiyyt, III/1, s. 334-335; Zeynelbidn Mtemen, ir u Edeb-i Frs, Tahran 1364 h., s. 235-242; g Bzrg-i Tahrn, e-era il tenfi-a, Tahran 1357 h., XII, 102-119; Ahmed Gln-i Men, Tekire-i Peymne, Tahran 1368 h., s. 1-17; Adnan Karaismailolu, ran Edebiyatnda Sknmeler (yksek lisans tezi, 1991), Atatrk niversitesi Sosyal Bilimler Enstits; a.mlf., ran Edebiyatnda Sknmeler, S Sosyal Bilimler Enstits Dergisi, sy. 1, Konya 1992, s. 1-9; a.mlf., Sknme Yazma Geleneinin ncs Genceli Nizm, Yedi klim, V/41, stanbul 1993, s. 19-21; Ali Nak Mnzev, Snmeh-yi a, Neriyye-yi Kitbne-i Merkez-i Dnigh- Tahran, I, Tahran 1339 h., s. 18-50; Mjdeh, Snme, Ferhengnme-i Edeb-i Frs (nr. Hasan Ene), Tahran 1381 h., II, 777-778; Dihhud, Luatnme (Mun), VIII, 11742. Adnan Karaismailolu

SAL
() Trk din msikisinde bir form. Arapada dua ve namaz anlamlarna gelen sal (salt) Hz. Peygambere Allahtan rahmet ve selm temenni eden, onu metheden, onun efaatini dileyen, aile fertlerine ve yaknlarna dua ifadeleri ieren, eitli ekillerde tertiplenmi hrmet ve dua cmlelerini ihtiva eden, belirli bestesiyle veya serbest ekilde okunan gftelerin genel addr. Kurn- Kermde (el-Ahzb 33/56) ve hadislerde Hz. Peygamberin ad anldnda ona salt selm getirilmesi tavsiye edilmi, bundan dolay zellikle Osmanl kltrnde salavat getirmek, salavat ekmek, sal vermek gibi adlarla pek ok sal metni ortaya kmtr. Szleri Arapa olup bir ksm besteyle okunan sallar okunduklar yere ve zamana gre sabah sals, cuma ve bayram sals, cenaze sals, salt- mmiyye, salt selm gibi adlarla anlmtr. 700 (1300-1301) ylnda Memlk Sultan el-Melikn-Nsr Muhammed b. Kalavunun iradesiyle cuma ezanndan nce, 791 (1389) ylnda el-Meliks-Slih b. Eref Zeynddin II. Hcc dneminde akam ezan dnda btn ezanlarn ardndan sal verme usul konulmutur. Sallar, Trk msikisi literatrnde daha ok din msikinin cami msikisi formlar arasnda yer almsa da tekkelerde ve eitli din-tasavvuf toplantlarda bazan bir kii tarafndan, bazan toplu olarak bir ksm besteyle, bir ksm irticlen okunan sallar da epey yekn tutar. Sallar minarede sabahleyin ezandan nce, le, ikindi ve yatsda ezandan sonra mezzinler tarafndan okunur. Dilkehvern makamnda ve belli bestesiyle okunan sabah sals dndakiler vakit ezannn makamnda irticl olarak icra edilirdi. Bu salnn metni yledir: es-Salt ves-selm aleyk / Aleyke y seyyiden y Reslellah // es-Salt ves-selm aleyk / Aleyke y seyyiden y habbellah // es-Salt ves-selm aleyk / Aleyke y seyyidel-evvelne vel-hirn (vel-hamd lillhi rabbil-lemn). Bu sal her beytin ilk msranda makamn ilk perdelerini gstermek, ikinci msralarda karar namelerini kullanmak suretiyle okunurdu. Sallar da ezanlar gibi iki veya daha fazla mezzin tarafndan verilebilir. ki mezzinin karlkl okuduu salya ifte sal ad verilir; bu durumda ses cinsi, nefes miktar ve az birlii nem tar. Camilerde farz namazlarda selm verildikten sonra tesbihlere gemeden nce bazan imamn tek bana, bazan da cemaatin itirakiyle okunan ve, Allhmme salli al seyyidin Muhammedin salten tncn bih min cemil-ahvli vel-ft diye balayan salt-i mnciye ile ekseriya teravih namazlarnn sonundaki duaya gemeden nce mezzinlerin birlikte okuduu, Allhmme salli alelMustaf / Bedil-cemli ve bahril-vef // Ve salli aleyhi kem yenba / es-Sdk Muhammed aleyhisselm // Salten tedm ve teblu ileyh / Mrrl-leyli ve devriz-zamn // Ve salli aleyhi kem yenba / es-Sdk Muhammed aleyhisselm szlerinden ibaret olan salt selmdan da sz etmek gerekir. Mhur makamnda okunan bu sal her msran birer defa tekrar edilmesiyle icra edilir. Tekkelerde birbirinden farkl, deiik adlarla anlan pek ok sal okunmaktadr. Bunlar arasnda yaygn biimde okunmas sebebiyle tasavvuf evrelerinde rabet gren ve zellikle Kdir zikri esnasnda icra edilen salt- kemliyyenin ayr bir yeri vardr. Adn metnin ierisinde yer alan ...

adede kemlillhi ve kem yelku bi-kemlih ifadesinden alan bu sal, Ahmet Hatipolu tarafndan yaplan bir dzenleme ile hseyn makamnda notaya alnmtr (salnn metni iin bk. Seyyid Nri el-skdr, s. 2). Sal tekkelerde arma, davet etme anlamnda da kullanlmtr. Mevlev derghnda yemek vakti geldiinde somatlk hizmetini yapan can mevlevhnenin orta yerinde lokmaya sal! diye barr, mukabele vakti geldiinde d meydanc her hcrenin kapsn vurup destr, tennreye sal y h! diyerek mukabeleyi haber verirdi. Gnmzde sal daha ziyade cuma, pazartesi ve kandil geceleriyle cenazelerde verilir.

BBLYOGRAFYA

Seyyid Nri el-skdr, Salt- Kemliyye erhi, stanbul 1328; Suphi Ezgi, Nazar-Amel Trk Musikisi, stanbul, ts., III, 63; Nuri zcan, On Sekizinci Asrda Osmanllarda Dn Msik (doktora tezi, 1982), M Sosyal Bilimler Enstits, s. 15-16; Thirlmevlev, Ramaznl-mbrek, Mahfel, sy. 11, stanbul 1339, s. 186; Halil Can, Din Trk Musikisi Lgat, MM, sy. 222 (1966), s. 198; a.mlf., Dn Musiki, a.e., sy. 291 (1974), s. 15; Pakaln, III, 100. Nuri zcan

SALACIOLU MUSTAFA CELVET


(XIX. yzyl) Mutasavvf air. Giritin Hanya ehrinde dnyaya geldi. iirlerinde Salacolu, Salaczde, Ferzend-i Salac, Salacdedeolu ve Salac mahlaslarn kullanr. Doum tarihi belli olmamakla birlikte babas eyh Ahmed Efendinin vefatnda (. 1170/1756) henz ocuk yata olduu belirtilir (Salaczde eyh Mustafa Efendi, ntibh, nr. 1, 5 Safer 1298, s. 3). Salacolunun eitli iirlerinde fakirlikten, oluk ocua muhta olmaktan, byklerde mrvvetin, kklerde vefann kalmadndan, kendisini anlamayan zhir ehlini kastederek hayvan ok bir ormana dtnden bahsetmesi (Dvn, Millet Ktp., Ali Emr Efendi, nr. 251, vr. 8a, 37b) onun Giritte skntl gnler geirdiini gsterir. Harabeye dnen derghnn tamiri amacyla Seyyid Mustafa Paaya yazd kasideye bakarak nktedan bir mizaca sahip olduu sylenebilir (a.g.e., vr. 7a). Celvetliin Himiyye koluna mensup olan Salacolu bir mddet Girit dnda seyahat ettikten sonra stanbulda skdarl eyh Him Babadan (. 1197/1783) hilfet alp Giritte tekke eyhi oldu (a.g.e., vr. 6a, 31b). Vezir Hasb Seyyid Mustafa Paaya takdim ettii Kasde-i Beeden Giritte bir hankahnn olduu anlalmaktadr (a.g.e., vr. 7a). Bursal Mehmed Thir (Osmanl Mellifleri, I, 131) ve ondan naklen Abdlbaki Glpnarl (Trkiyede Mezhepler ve Tarikatler, s. 237) Salacolunun 1220de (1805) vefat ettiini kaydeder. Ancak divannda 1240 (1824-25) yln gsteren tarihler bulunduuna gre lmnn en azndan bu tarihten sonra olmas gerekir. Nitekim Osmanl Melliflerinin verdii bilgi Nail Tuman tarafndan tashih edilmitir (Tuhfe-i Nil, II, 964). Mezar Girittedir. Vahdeti vcd ve devir grn benimseyen melmet ehli bir mutasavvf olan Salacolu birok iirinde melmeti verken kalender, abdal ve harbt olduunu da belirtir. Ona gre insan bu leme devir srrn anlamak, devrini tamamlayp kt ulv leme dnmek iin gelmitir. Devir insann kendinden kendine yapt bir seferdir, yani bu lemde alp satan varlk ayndr. Bu seyrsefer Hakkn bir hikmetidir. Ancak bunun srrn anlamak ve anlatmak mmkn deildir. Ehl-i beyte ar muhabbeti olan Salacolu Hz. Hseyin iin bir mersiye yazmtr. Salacolunun 205 iirden oluan mrettep divannn bilinen nshalar iinde Sleymaniye (Hac Mahmud Efendi, nr. 3456; Him Paa, nr. 73/3; Mikrofilm Arivi, nr. A. 4264), Millet (Ali Emr Efendi, nr. 251; Mikrofilm Arivi, nr. A. 4125), Hac Selim Aa (Aziz Mahmud Hdy, nr. 1259) ve stanbul niversitesi (nr. 2807; AY, nr. 4771) ktphaneleriyle Mill Ktphanede (Yaz A. 3225, nr. 235, 15735) ve Divan Edebiyat Mzesinde (nr. 115) bulunanlar saylabilir. Divan nshalarnn hemen arkasna kaydedilen iki mesneviden biri Der Beyn- ehdet-i Nak Mustafa adn tar ve 1170 (1756-57) ylnda ehid edilen, krk eyh diye mehur Kandiyeli eyh Mustafa Efendinin tasavvuf kimliiyle hazin lmn anlatr. Olu yerine koyduu Nm adndaki bir dervii iin yazd Nmnme diye bilinen ikinci eserinde eriat, seyr slk, tecerrd, mahviyet, insann yaratlnn balangc ve nihayeti gibi konular ele alnmaktadr. Salacolunun divannda Giritle ilgili belge deerinde iirler, tarih ktalar, kasideler bulunmakta olup Giritin XVIII. yzyldaki ehresini, airin evresindeki kiileri, eme ve okul gibi yaplarn tanma imkn verir.

BBLYOGRAFYA

Salacolu Mustafa Celvet, Dvn, Millet Ktp., Ali Emr, nr. 251, vr. 6a, 7a, 8a, 31b, 37b; Bandrmalzde, Mirtt-turuk, stanbul 1306, s. 43-47; Osmanl Mellifleri, I, 131; Abdlbki Glpnarl, Trkiyede Mezhepler ve Tarikatler, stanbul, ts., s. 237; a.mlf., Celvetiyye, A, III, 6769; H. Kmil Ylmaz, Azz Mahmd Hdy ve Celvetiyye Tarkati, stanbul, ts., s. 242-245; Azmi Bilgin, Him Baba, Sahabeden Gnmze Allah Dostlar, stanbul 1995, VIII, 416-420; Mehmet Nail Tuman, Tuhfe-i Nil (haz. Ceml Kurnaz - Mustafa Tatc), Ankara 2001, II, 964; Ahmet Sevgi, Giritli airler, S Fen-Edebiyat Fakltesi Dergisi, sy. 7-8, Konya 1994, s. 33-35; M. Baha Tanman, Bandrmalzde Tekkesi, DA, V, 54-55. Cemal Kurnaz - Mustafa Tatc

SALADIN, Henri Jules


(1851-1923) Fransz mimar ve sanat tarihisi. Bolbecte (Seine-Maritime) dodu. Ecole des Beaux-Artsdan 1872de mezun oldu ve bu alanda eitimini srdrd. Fransz Eitim Bakanl adna 1882-1883 yllarnda Tunusa giderek baz slm eserler zerinde incelemeler yapt. Kendisinden ksa bir sre nce arkeolojik aratrmalar iin buraya gelmi olan Rene Cagnat ile birlikte izlenimlerini nce Tour du monde adl dergide yaymlad, ardndan kitap haline getirdi. 1883te Gney talyada Ortaa mimarisine dair almalar yapt. izimleriyle 1884te dzenlenen salonda onur derecesi ald gibi 1888de Brkselde dzenlenen bir mimarlk yarmasnda bir yl sonraki sergi iin hazrlad Tunus Saray projesiyle gm madalya kazand. Bu projesini daha sonra hayata geirdi. 13 Temmuz 1889da Fransa hkmeti kendisine Lgion dHonneur nian verdi ve ayn yllarda Kamboya Krallnn bir eref nianyla onurlandrld. Baz slm lkelerindeki mimari eserlere dair yaynlar yannda, Balkan Sava ile Osmanl idaresinden kmak zere iken Selnikte bulunan Bizans eserlerine dair byk bir kitap hazrlamaya girien heyette yer ald. Aralk 1923te Pariste ld. Eserleri. 1. Manuel dart musulman: Larchitecture (Paris 1907). lk defa yabanc dilde btn slm dnyasnn mimarlk tarihini toplu ekilde ortaya koyan eserin birinci cildi 420 resimle birlikte alt blmden meydana gelmektedir: Giri niteliinde balca lkeler; Suriye-Msr ekol (Msr, Suriye, Arabistan); Marib ekol (Tunus, Cezayir, Fas, spanya, Sicilya), Fars ekol (ran, Mezopotamya, Trkistan); Osmanl ekol (Avrupa Trkiyesi, Anadolu); Hint ekol (Hindistan, in, Uzakdou). Kitabn II. cildi slm kk sanatlaryla ilgili olup Gaston Migeon tarafndan yazlmtr. I. Dnya Savann ardndan ayn yaynevi, slm sanatlar el kitabn yeni bilgiler nda daha geni lde derlemek dncesiyle yenilemeye girimi ve ilk olarak Kuzey Afrika ve Maribdeki mimari eserlere dair iki ciltlik bir eser Georges Marais tarafndan kaleme alnp yaymlanmtr (Manuel dart musulman, larchitecture, Tunusie, Algrie, Maroc, Espagne, Sicilo, Paris 1926-1927). Bu srada Migeon kendisine ait II. cildi gzden geirerek yeniden neretmi (1927), Saladinin kitabndaki slm mimarisinin dier lkelerdeki durumu ayn apta yeni batan yazlamamtr. 2. Les monuments chrtiens de Salonique (I-II, Paris 1918). Bir cildi metin, bir cildi levhalardan oluan bu byk eser, Bizans tarihisi Ch. Diehl ve M. le Tourneau ile birlikte Saladinin de imzasn tamaktadr. Eserden, Saladinin Selnikte hepsi camiye evrilmi olan eski Bizans kiliselerini mimari bakmdan inceledii ve onlarn rlvelerinin izilmesine katkda bulunduu anlalmakta, ayrca resimlerde bu yaplarn o srada henz cami hviyetini muhafaza ettii grlmektedir. 3. Description des antiquits de la rgence de Tunis [texte imprim]: Monuments antrieurs la conqute arabe (I-II, 1886-1893). 4. Congrs des architectes de 1887. Etude sur les monuments antiques de la rgence de Tunis (mission de 1882-1883) (Paris 1888). 5. Le voyage en Tunisie de Cagnat et Saladin (Paris 1894; ed. Franois Baratte, Paris 2005). 6. Confrence sur lart musulman, faite au sige social de lunion syndicale des architectes franais (Paris 1895). 7. La mosque de Sidi Okba Kairouan (Paris 1899). 8. Note sur des monuments de la cala des Beni-Hammd, commune mixte des Maadid, province de Constantine (Algrie) (Paris 1904). 9. Tunis et Kairouan (Paris 1908). 10. Les monuments dOudjda (Maroc), note sur une communication de M. de Beaulaincourt

(Paris 1911). 11. Le yali des Keupruli Anatoli-Hissar (Ren Mesguich ile birlikte, Paris 1915). 12. Lart ornemental hispano-mauresque: lAlhambra de Granada (Paris 1920; 2. bs. lAlhambra de Granada, Paris 1926). Saladin ayrca eitli ilm dergilerde makaleler ve Grande encyclopediede eitli sanat tarihi konularyla birlikte bilhassa slm mimarisine dair maddeler yazmtr. Encyclopaedia of Religion and Ethicsteki Architecture (Mohammadan) maddesini de Saladin kaleme almtr.

BBLYOGRAFYA

Necb el-Akk, el-Msterin, Kahire 1964, I, 220; K. A. C. Creswell, A Bibliography of the Architecture, Arts and Crafts of Islam, Cairo 1978, I, 11-12, 150, 230-231, 359, ayrca bk. ndeks; J. D. Pearson, a.e.: Second Supplement, Cairo 1984, s. 131, 216, 374; Zeynep elik, arkn Sergilenii: 19. Yzyl Dnya Fuarlarnda slam Mimarisi (trc. Nurettin Elhseyni), stanbul 2005, s. 140, 142, 143, 144, 145, 233. Semavi Eyice

SALH
(bk. ASLAH; SLH).

SALH EFEND
(. 1197/1783) Halvet-Uk eyhi, lim ve air. 1117de (1705) bugn Yunanistan snrlar iinde bulunan Kesriyede (Kastorya) dodu (Sdullah Enver, vr. 176b). Asl ad Abdullah Selhaddin, mahlas Salhdir; Salh Uk diye tannr. Baz son dnem kaynaklarda Uakliin yaygn olduu Balkesirde doduu ileri srlmekteyse de bu doru deildir. Salh hakknda Risle-i Salhiyye adyla mstakil bir eser yazan Hseyin Vassf, ktipler zmresinden olan babas Muhammed Abdlazzin Saraybosnada doduunu, daha sonra Kesriyeye hicret ettiini syler. Tahsil hayatna memleketinde balayan Salh, babasndan devrald ktiplik mesleini srdrmek ve renimini tamamlamak iin stanbula gitti. Bir sre Bblide Tahvil Kalemine devam ettikten sonra Hekimolu Ali Paann hizmetine girdi. Ali Paann grevi dolaysyla maiyetinde birok yere seyahat etti. lk seyahatini Ali Paann vali olarak tayin edildii Bosnaya gerekletirdi. Osmanl ordusunun Avusturya kuvvetlerine kar zafer kazand Banyaluka savana Hekimolu Ali Paa ile birlikte katld (1150/1737). Paann 1153te (1740) Msra vali olmas zerine Kahireye gitti. Burada Halvet eyhi emseddin Muhammed elHifn ile tant. Nakibend eyhi Hasan Demenhrden cifr, vefk ve ilm-i hurf gibi havas ilimlerini rendi. Salhnin devlet hizmetindeki grevi Hekimolu Ali Paann Msrdan Anadoluya gnderilmesiyle sona erdi (1154/1741). stanbula dndnde paa ile kt bir Edirne seyahati srasnda tant Halvet-Uk tarikatnn Cemliyye kolunun pri ve Edirnekap Savaklardaki Hrm Ahmed Paa Tekkesi eyhi Cemleddin Ukye intisap etti. eyhin kzyla 1157de (1744) evlendiine gre ona bu tarihten nce intisap etmi olmaldr. Salhnin bu evlilikten, Muhyiddin bnl-Arabye ballndan dolay Muhyiddin adn verdii olu ile Mehmed Ziyeddin adl olu oldu. Salh Efendi, Fatih k Paa mahallesinde bulunan Thir Aa Tekkesinin eyhi Mehmed Sbir Efendinin lmnn ardndan tekkenin bnisi Thir Aann teklifi ve eyhlislm Drrzde Mustafa Efendinin onay ile bu tekkenin postniinliine getirildi. Hseyin Vassf, onun Naklii Bursada yayan Kerkkl Seyyid Mehmed Emin Efendiye de intisab bulunduunu ve vakfiye artnn gerei olarak tekkede Ukliin yannda Nak usuln de icra ettiini kaydeder (Sefne-i Evliy, IV, 432). Thir Aa Tekkesi 12 Ramazan 1196da (21 Austos 1782) kan Tfekhne yangnnda yannca Erikapdaki tekkeye tanan Salh Uk 29 Muharrem 1197de (4 Ocak 1783) burada vefat etti. Cenazesi Erikap Tekkesinden alnarak uzun yllar eyhlik yapt Thir Aa Tekkesinin hazresine defnedildi. Hseyin Vassf, tekkenin en son eyhi Ali Behcet Efendiden naklen Salhnin, mezarnn stnn ak braklmasn ve ba ucundaki mezar tann hcegn tac eklinde yaplmasn istediini syler. Trbesi Hseyin Vassf tarafndan 1921 ylnda tamir ettirilerek bugnk haline getirilmitir. Salhden sonra olu ve halifesi Mehmed Ziyeddin Efendi, Thir Aa Tekkesinin postniini olmu, onun vefatnn ardndan yerine olu Mehmed Tevfik Efendi gemi, ancak yerine halife brakmamtr. Halvet-Ukliin gnmze intikalini salayan en nemli halkalardan biri olan Salh Efendi

tarikatn Salhiyye kolunun pri kabul edilir. Tuhfetl-Ukyye adl eserinde Uk tarikatnn db ve erknn ayrntlaryla anlatm, hatm-i hcegndan tesbit edilebildii kadaryla zhr- Esrr Nihn ez Envr- Hatm-i Hcegn adl eserinde ilk defa o bahsetmitir. Bu durum onun Nak geleneinde nemli bir konumda olmasn gerektirir. Salhnin en mehur halifesi bir ara Nazilli mftl yapan Mehmed Zhd Efendidir. Dier bir halifesi kabri Balk Baba Tekkesinde bulunan Mehmed Sdk Efendidir. Salh, Ukliin yan sra Osmanl toplumunda yaygnlk kazanan belli bal tarikatlardan nasip alm ve bu sebeple kendisine cmiut-turuk ve cmiul-kelimt unvanlar verilmitir. Divanndaki, Celvet, Bekt, Bayrm ve Sad, Kdir / Nakibend, Mevlev ve Glen, Ukyiz beytiyle buna iarette bulunur. Tuhfetl-Ukyyesine baz ilveler yapan son dnem Uk eyhlerinden Abdurrahman Smi Efendi ona zeliyye, Bedeviyye, Rifiyye, Snbliyye ve bniyye tarikatlarn da nisbet eder. eyhi Cemleddin Uknin Halvetiyyenin Gleniyye, Snbliyye, bniyye kollaryla Nakibendiyye tarikatna mensup olmas sebebiyle bu tarikatlarn da ona intikal etmi olduu sylenebilir. te yandan kaynaklarda Salh Efendinin sz konusu tarikatlara bilfiil intisap ettii ileri srlmektedir. Harrzdeye gre Naklie intisab Msr seyahati esnasnda Hasan Demenhr, Enverye gre Kerkkl Seyyid Mehmed Emin Efendi vastasyladr. Hseyin Vassf onun Mevlevlie Galata Mevlevhnesi eyhi Ny Osman Dede, Celvet ve Bayrmlie skdar Bandrmal Tekkesi eyhi Him Baba, Glenlie eyh Hasan Sez, bnlie skdar Nash Tekkesi eyhi Seyyid Aleddin Efendi veya Msrda tant bn-Bekriyyeden Hifn vastasyla intisap ettiini belirtir (a.g.e., IV, 431-432). ok sayda eseri bulunan Salhnin dncelerinin temel kayna Ful-ikem ve FttlMekkiyye bata olmak zere bnl-Arabnin kitaplardr. Mrifete dair meselelerde karlat zorluklar ncelikle bnl-Arabnin ruhaniyetine dayanarak zme kavuturduunu syleyen Salh, Mkilin kimseye zhirde Salh sormaz / Hce-i btna sordu soracak esrr beytiyle, bnlArabnin anlalmasn sadece onun yazl metinlerini okumakla deil bundan daha nemlisi btnndan istimdadla gerekleeceine iaret eder. Salh ile yalnz eserlerine dayanarak bnlArabyi inceleyenler arasndaki temel fark, tarih boyunca ruhan alanda yetkin olan kimselerin azndan nakledilmek suretiyle gelen ifah gelenek olgusudur. Salh, bnl-Arabnin remiz ve muammalarla dolu olan Mevun-ncm adl eserini okuduunda bunlarn akl ve kyasla anlalmasnn mmkn olmad kanaatine vararak eyhin ruhaniyetinden yardm dilediini, bunun zerine kendisine onun nurundan bir katre ulatn, onun nuruyla aydnlanp srlarna vkf olduktan sonra esere erh yazabilir hale geldiini syler. Ayn durum, bnl-Arab dncesi zerine yazd Mifthul-vcdil-eher f tevchi kelmi-eyhil-ekber ile bunun zeyli olan Zeyll-kitb biahsenil-hitb adl eserlerinin telifinde de sz konusudur (Ceyhan, s. 116). bnl-Arabnin yan sra Eb Sad-i Ebl-Hayr, ebster, Muhammed Prs, mam Gazzl, bnl-Frz, Mevln Celleddn-i Rm ve Ynus Emre gibi tasavvuf tarihinin nemli simalarnn metinlerine dair erh ve tercme tr almalar bulunan Salh Uk Erefolu Rm, Niyz-i Msr, smil Hakk Bursev, Mehmed Nash Efendi gibi Osmanl tasavvufunun mehur ahsiyetlerinin eserleri zerinde yapt almalarla da Osmanl tasavvuf dncesi tarihine nemli katklarda bulunmutur. Divan sahibi bir air olan Salhnin birok manzum eseri bulunmaktadr. Trk edebiyatnda regibiyye trnn ilk rnei ona aittir (bk. REGBYYE). Eserleri. A) Telif Eserleri. 1. Gl-i Sadberg-i Evrd Ber-y Tuhfe-i Ubbd (Esm-i Hsn

Muamms Rislesi, Tevessl b esmin-neb, Mnct- Esm-i Hsn). Allahn ve Hz. Peygamberin gzel isimlerine dair olup Trke ve Arapa kark yazlmtr (DTCF Ktp., Muzaffer Ozak, nr. II/7, vr. 74b-107b). 2. Mirtl-alm ve miktl-ahlm. Fth-i Salh diye de bilinen eser abdile konusunun ebced deerleriyle tasavvuf aklamalarn, ebced harflerinin btn mnalarn ihtiva eder ( Ktp., TY, nr. 3983). 3. Mirt- Esm. Esm-i sebaya dair bir risledir (DTCF Ktp., Muzaffer Ozak, nr. II/7, vr. 173b-180b). 4. Cevhir-i Tc- Hilfet. Tarikat db ve erknyla ilgili bu rislede sf kyafetlerinin mnalar ve mutasavvflarn insanlarla mnasebetinin nasl olmas gerektii zerinde durulmaktadr (Sleymaniye Ktp., Pertev Paa, nr. 433, vr. 169a180b). 5. Usl-i Evrd- Ukyye (DTCF Ktp., Muzaffer Ozak, nr. II/7, vr. 21b-25a). 6. Medr- Mebde ve Med. lmek-lmemek, bilmek-bilmemek, bulmak-bulmamak, olmak-olmamak eklindeki kart ifadelerin ierdii anlamlar hakkndadr ( Ktp., TY, nr. 6423). 7. Mecma-i Fenn-i Zerfet (Meftihud-deriyye, Kavid-i Fris, Emsile-i Fris) (Sleymaniye Ktp., Hac Mahmud Efendi, nr. 6135). 8. zhr- Esrr- Nihn ez Envr- Hatm-i Hcegn. Hatm-i hcegna dair bilinen ilk Trke eserdir (Sleymaniye Ktp., Pertev Paa, nr. 633, vr. 1b-12b). 9. Tuhfetl-Ukyye. Halvet-Uk db hakkndaki bu risleyi mellif nce Arapa, daha sonra Trke telif etmi, Abdurrahman Smi eseri ilvelerle birlikte tekrar kaleme almtr. Risle Mahmut Erol Kl tarafndan Uk Sliklerinin db adyla neredilmitir (stanbul 1998). 10. Hilye-i Haseneynil-ahseneyn. 415 beyitlik eser mesnevi tarznda yazlmtr (Konstantiniye 1327). 11. Atvr- Seba. Yedi nefis mertebesinin anlatld altm beyitlik bir risledir (Sleymaniye Ktp., Thir Aa, nr. 503/2, vr. 10a-13a). 12. Divan. Salh Efendinin iki divan bulunmaktadr. Dvn- Nut-i Salhde Arapa, Farsa ve Trke 211 nat yer almaktadr (Sleymaniye Ktp., Esad Efendi, nr. 2650/1, vr. 1b-57a). Dier divan ise gazel, kaside ve mfredlerden olumaktadr (Sleymaniye Ktp., Uk Tekkesi, nr. 84). Salh Efendinin dier baz eserleri de unlardr: Matlaul-fecr (Risle-i Regibiyye) (DTCF, Muzaffer Ozak, nr. II/7); Mevlid ve Mirciyye (Cerde-i Sfiyye, XVIII/6 [29 Cemziyelhir 1330], s. 3-4); Zabt- Vekyi-i Yevmiye-i ehriyr ( Ktp., TY, nr. 2518); Tebrk-i Gaz-y Sultan Mahmd (Sleymaniye Ktp., Hac Mahmud Efendi, nr. 4211/3, vr. 51-56). B) erhleri. 1. Riyl-avid iyl-fevid. Hamd diye bilinen mer b. Mahmd elBelhnin Farsa Mamt- amdsinin erhidir (Sleymaniye Ktp., Pertev Paa, nr. 432-433). 2. avliu menfiul-ulm min melil-mevin-ncm. bnl-Arabnin Mevun-ncm adl kitabnn erhi olup ( Ktp., AY, nr. 3344) Giritli Ahmed Muhtar Efendi tarafndan Trkeye evrilmitir. 3. Miftul-vcdil-eher f tevchi kelmi-eyil-ekber. Eyann mahiyeti ve zuhuruna dair Arapa bir eser olup (Sleymaniye Ktp., Hac Mahmud Efendi, nr. 2698) Thir Aa Tekkesinin son eyhi Ali Behcet Efendinin talebiyle bnlemin Mahmud Kemal tarafndan Trkeye evrilmitir. 4. eyll-kitb bi-asenil-ib. Miftul-vcdun zeyli olup hakkat-i Muhammediyye konusunu iler (Sleymaniye Ktp., Hac Mahmud Efendi, nr. 2698/ 2). 5. erh-i Risle-i Kudsiyye. Muhammed Prsnn Baheddin Nakibendin sohbetlerinden derledii eserin tercme ve erhi olan eseri (stanbul 1323) Ahmet Ouz ve M. Sadk Aydn sadeletirerek neretmitir (Konya 1969). 6. Muhtasarl-Menr erhi. Ebl-Berekt en-Nesefnin fkh usulne dair Menrl-envr adl rislesinin tercme ve erhidir (Sleymaniye Ktp., Pertev Paa, nr. 443, vr. 690a-745a). 7. Elli Drt Farz erhi (stanbul 1260, 1264, 1276, 1302). 8. erh-i fiye. bnlHcibin Arapa gramer kaidelerine dair eserinin tercme ve erhidir (Rgb Paa Ktp., Yahy Tevfik, nr. 1701/401). 9. Muzhr- Kavid-i rb erhi. Mellif, bn Himn bu eserini erhettikten

sonra risleye erhin muhtasarn da eklemitir (TSMK, Emanet Hazinesi, nr. 1908/1). 10. Tercme-i Ak. bnl-Frzn el-adetl-amriyyesinin erhidir (Sleymaniye Ktp., Nfiz Paa, nr. 553, 31 varak). 11. erh-i Kasid-i rf (Tercman Ktp., nr. 42). 12. erhus-Salh bi-imddil-feyzililh (Sleymaniye Ktp., Hac Mahmud Efendi, nr. 3917). Salh Efendi bunlarn dnda Hz. Ali, Eb Sad-i Ebl-Hayr, Muhyiddin bnl-Arab, Mevln Celleddn-i Rm, Ynus Emre, Erefolu Rm, Niyz-i Msr, k mer, Mehmed Nash Efendi, Nak-i Akkirmn, smil Hakk Bursev, Emr Hsrev-i Dihlev, Cemleddn-i Uk, Hoca Nasreddin Zarfe, evket Buhr, Enver ve Hknye ait baz beyitleri erhetmitir (Resul Arc, Salhnin Tasavvuf iir erhleri [yksek lisans tezi, 2006], M Sosyal Bilimler Enstits). C) Tercmeleri. 1. Mirtl-men li-idrki lemil-insn. bnl-Arabye ait olduu ileri srlen avl-aytn tercmesidir (Sleymaniye Ktp., Hac Mahmud Efendi, nr. 3214). 2. Tercme-i Risle-i Gavsiyye (Mill Ktp. [A], nr. 392). 3. Tercme-i Risle-i Ahadiyye. Evhadddn-i Balynye ait rislenin evirisidir ( Ktp., TY, nr. 2309). 4. Tercme-i Risle-i Vcd (Risle-i Kefiyye). Muhammed Prsnn kelime-i tevhide ve kelime-i tevhid zikrinin tasavvuf mnasna dair bir rislesinin tercmesidir (Sleymaniye Ktp., Pertev Paa, nr. 633). 5. Tercme-i Usl-i Hads. Sytnin en-Nihye adl eserini temel alp Sytnin bu risleye yazd tmm- Dirye adl erhten ve bn Hacer el-Askalnnin Nubetl-fiker f mualai ehlil-eer isimli eserine yaplan bir erhten faydalanlarak yaplm bir tercmedir (Sleymaniye Ktp., Pertev Paa, nr. 433, vr. 745a757a). 6. Tercme-i Arz- Tebrz. Vahd-i Tebrznin lm-i Ar ve fiye adl eserinin evirisidir (Sleymaniye Ktp., Hac Mahmud Efendi, nr. 6201). 7. Merikul-envril-metlib ve metliu esrril-mevhib. Hz. Aliye nisbet edilen divann tercmesidir (Sleymaniye Ktp., Uk Tekkesi, nr. 333). 8. Tercme-i Mirtl-muhakkkn. ebsternin eserinin evirisidir (stanbul 1281). Salh Efendi ayrca Bsrnin adetl-Brdesini (Sleymaniye Ktp., Esad Efendi, nr. 2650), Hassn b. Sbitin Hz. Peygamberi vd kasidelerinden birini (Sleymaniye Ktp., Esad Efendi, nr. 2650) ve bnn-Nahvnin el-adetl-Mnfericesini (Sleymaniye Ktp., Esad Efendi, nr. 2650) Trkeye evirmitir.

BBLYOGRAFYA

Abdullah Salh Uk, Risle-i Kudsiyye Tercmesi, stanbul 1323, s. 92-95; a.mlf. - Abdurrahman Sm Uk, Uk Sliklerinin db (Tuhfetl-ukyye) (haz. Mahmud Erol Kl), stanbul 1998; Sdullah Enver, Trih, Millet Ktp., Ali Emr, Tarih, nr. 67, vr. 176b; Harrzde, Tibyn, I, vr. 225a vd.; Hseyin Vassf, Sefne-i Evliy (haz. Mehmet Akku - Ali Ylmaz), stanbul 2006, IV, 429-502; Sdk Vicdn, Tarikatler ve Silsileleri: Tomar- Turuk-i Aliyye (haz. rfan Gndz), stanbul 1995, s. 245-246; Bursal Mehmed Thir, Kibr- Meyih ve Ulemdan On ki Ztn Tercim-i Ahvli, stanbul 1316, s. 43; Zkir kr, Mecma-i Teky (Tayi), s. 11; Mehmet Akku, Abdullah Salhaddn-i Uknin (Salh) Hayat ve Eserleri, Ankara 1998; Semih Ceyhan, Abdullah Salh Uknin Vcd Risleleri (yksek lisans tezi, 1998), M Sosyal Bilimler Enstits; Mahmud Erol Kl, The Ibn al-Arab of the Ottomans, Abdullah Salhaddn al-Ushshq (1705-82): Life, Works and Thoughts of an Ottoman Akbar, Journal of the Muhyiddin Ibn Arabi Society, XXVI, Oxford 1999, s. 110-120; a.mlf., Cemleddin Uk, DA, VII, 314-

315; a.mlf., bnl-Arab, Muhyiddin, a.e., XX, 513. Semih Ceyhan

SALHYYE
() Halvet-Ukyye tarikatnn Abdullah Salh Efendiye (. 1197/1783) nisbet edilen bir kolu (bk. SALH EFEND).

SLR CENG
() (1829-1883) Haydarbd Nizamlnn bavezirlerinden. 2 Ocak 1829da Haydarbdda (Dekken) dodu. Asl ad Mr Trb Alidir. cddevle, Muhtrlmlk gibi unvanlarla tannr. Behmenlerden itibaren Dekken siyasetinde nemli rol oynayan, dilhler, Bbrller ve Haydarbd Nizamlnda idar grevlerde bulunan ran asll bir seyyid ailesine mensuptur. Kk yata iken babas vefat ettii iin Haydarbd nzr olan amcas Nevvb Sirclmlk tarafndan yetitirildi. Arapa, Farsa ve ngilizce rendi. 1848de vergi tahsildar olarak devlet hizmetine girdi. 1853te amcasnn vefat zerine onun yerine devlet nzrlna (bavezir) getirildi. Ertesi yl Arapa, Farsa, Urduca Maratha ve ngilizce eitim veren Drlulmu kurdu. Byk Hint ayaklanmasna kadar (1857) idar reformlarla urat. Bu ayaklanma srasnda yaanan belirsizlikler Haydarbd Nizam Nsrddevlenin lmyle iyice derinleti. ngilizler bu dnemde kendilerine bal kalarak Haydarbdda gvenlii ve dzeni koruyan Slr Cenge destek verip onun grevden alnmas iin balatlan giriimleri engellediler. Slr Ceng 1869da Nizam Efdalddevlenin vefat zerine yerine geen olu Mr Mahbb Ali Hann henz yanda olmas sebebiyle Emr-i Kebr Bahdr ile birlikte saltanat nibi olarak tayin edildi. 1876da ngiltereyi ziyareti srasnda kralie Victoria tarafndan kabul edildi. Oxford niversitesi tarafndan kendisine Diplme de Comptence en Langue (D. C. L.) unvan ve Londrann hemerilik pyesi verildi. Emr-i Kebr Bahdr 1877de vefat edince yerine niblie Slr Cengin vey kardei Nevvb Vikrlumre getirildi. Vikrlumrenin lmnn ardndan Slr Ceng btn idar yetkileri eline ald. 8 ubat 1883te koleradan ld. Yerine olu II. Slr Ceng (Mr Laik Ali Han) geti ve yl sreyle grevde kald. Torunu III. Slr Ceng de (Mr Ysuf Ali Han) 1912den itibaren bu grevi iki yl mddetle yrtt ve salk sorunlar sebebiyle istifa etti. Aile bu grevi 1948 ylna kadar srdrd. Grevde bulunduu otuz yl ierisinde mal, hukuk, idar ve kltrel reformlar gerekletiren Slr Ceng modern Hindistan tarihinin en nemli devlet adamlarndan biridir. Kltr varlklar ve slm yazmalara merakl olan Slr Cengin ailesi dneminden kalma eserler, zellikle III. Slr Ceng adna 1951de alan ok zengin mzede (Salar Jung Museum) muhafaza edilmektedir. III. Slr Ceng babasndan naklen, ngilizlerin 1857 olaylar srasnda Osmanl halifesinden Hint mslmanlarnn ngilizlere ka savamamasn isteyen bir mektup temin ederek camilerde okuttuklarn, bu mektubun olaylarn bastrlmasnda byk etkisi olduunu syler.

BBLYOGRAFYA

Syed Hossain Bilgrami, Memoirs of Sir Salar Jung, Shuja ud-Davla, Muhtar ul-Mulk, Bombay 1883;

M. A. Nayeem, The Salar Jungs, Mir Turab Ali Khan, Mir Laiq Ali Khan, Mir Yousuf Ali Khan, Hyderabad 1986; R. Bharati, Hyderabad and British Paramountcy: 1858-1883, New Delhi 1988; H. R. Lynton, My Dear Nawab Saheb, New Delhi 1991; V. K. Bawa, Hyderabad under Salar Jang, New Delhi 1996; K. Leonard, The Hyderabad Political System and its Participants, JAS, XXX/3 (1971), s. 569-582; T. W. Haig, Slr-Ceng, A, X, 111; a.mlf., Slr Djang, EI (ng.), VIII, 924-925; Azmi zcan, Haydarbd Nizaml, DA, XVII, 32-34; Salar Jung, Encyclopaedia of Muslim Biography: India, Pakistan, Bangladesh (ed. N. Kr. Singh), New Delhi 2001, V, 61-68. Azmi zcan

SLR MESUD GAZ


(bk. GAZ MYN).

SALT
(bk. NAMAZ).

SALT
(bk. SALT SELM).

SALT- MMYYE
( ) Trk din msikisinde sal formunun bir eidi. Hz. Peygambere, aile fertlerine ve yaknlarna dua ifadelerinden ibaret olup mevlid merasimleri, tarikat zikirleri icras, sakal- erif ve hrka-i sadet ziyareti, teravih namazlarnda her drt rekattan sonra (ilhi okunmad zamanlarda) olmak zere eitli din trenlerde belirli beste ve gftesiyle toplu olarak okunan bir din msiki formudur. Dier sallar gibi Arapa olan salt- mmiyye camilerde cumhur mezzinlii erevesinde icra edilir. Salt- mmiyyenin metni yledir: Allhmme salli al seyyidin Muhammedinin-nebiyyil-mmiyyi ve al lih ve sahbih ve sellim. Bu salnn adnn metinde geen nebiyyil-mmiyyi ifadesindeki mm kelimesinden kaynaklanm olmas muhtemeldir. Kimin tarafndan tertip edildii bilinmeyen salt- mmiyyenin notasn gftesiyle birlikte NazarAmel Trk Musikisi adl eserinde nereden Mehmet Suphi Ezgi, bu eserin Hatb Zkir Hasan Efendi tarafndan segh makamnda ve semi usulyle bestelendiini kaydetmekteyse de bu gr msiki evrelerinde ilgi grmemitir. Pek oklar gibi Halil Can ve M. Ekrem Karadeniz de Buhrzde Mustafa Itr Efendi tarafndan segh makamnda bestelenen salt- mmiyyenin, aksak semi evferi, nm evsat ve iki aksak semiden oluan krk zamanl, kendi iinde bir ritmik yapsnn bulunduunu ifade etmitir. Salt- mmiyye, Sleyman elebinin mevlidinin okunuu srasnda bahirler arasnda ve zellikle veldet bahri sonunda Hz. Peygamberin doumu mnasebetiyle ona hrmeten ayaa kalkld srada okunur. Ayrca mirac bahrinin ortasndaki, Y ilh hazretinden hcetim / Budurur kim ola makbl mmetim beytiyle bu bahrin sonundaki, mmetin olduumuz devlet yeter / Hizmetin kldmz izzet yeter msralarndan sonra iki defa tekrar edilen bu sal nc defasnda, Allhmme salli al seyyidin Muhammedinillez ce bil-hakkl-mbn ve erselteh rahmeten lil-lemn eklinde deiik bir gfte ile sona erer.

BBLYOGRAFYA

Suphi Ezgi, Nazar-Amel Trk Musikisi, stanbul 1935, II, 5-6; a.mlf., Trk Musikisi Klasiklerinden Temcit-Nat-Salt-Durak, stanbul 1945, s. 14; M. Ekrem Karadeniz, Trk Msiksinin Nazariye ve Esaslar, Ankara, ts. (Trkiye Bankas Kltr Yaynlar), s. 165, 709; Halil Can, Din Trk Musikisi Lgat, MM, sy. 218 (1966), s. 56; Bekir Sdk Sezgin, Salt- mmiye, Sanat ve Kltrde Kk, sy. 20-22, stanbul 1982, s. 19 (maddenin yazmnda Bekir Sdk Sezginden alnan ifah bilgilerden de yararlanlmtr). Nuri zcan

SALT- VUST
() En hayrl namaz veya orta namaz anlamnda Kuranda geen bir tabir. Szlkte namaz mnasndaki salt ile vust (orta) kelimelerinden oluan salt- vust terkibi orta namaz anlamna gelmekle birlikte Bakara sresinde (2/143) Muhammed mmeti vlrken ayn kkten gelen vasat kelimesinin ar ulara sapmayp itidali koruyan, dolaysyla en hayrl olan eklindeki anlamna bakarak (Taber, II, 10-12) bunun en hayrl namaz mnasna geldiini de sylemek mmkndr. Bu tabir Kuranda bir yette gemekte olup (el-Bakara 2/238), Namazlara ve orta namaza devam edin ifadesinde namazlarla (salavat) be vakit namazn tamam kastedildii halde salt- vust ayrca zikredilmitir. limlerin ou salt- vustnn ikindi namaz olabileceini sylemekle birlikte vust kelimesinin orta ve en hayrl anlamlarna bal olarak deiik yorumlar da yaplmtr. Bu konuda ashaptan gelen farkl rivayetler, salt- vustnn ne anlama geldii hususunda onlarn da gr birliine varamadn gstermektedir. Salt- vustnn ikindi namaz olduu eklindeki yorum Hz. Ali, Eb Hreyre, Abdullah b. mer, Abdullah b. Abbas ve Hz. ie gibi sahblerle baz tbin limleri ve mfessirlerden nakledilmitir (a.g.e., II, 750-755). Bu anlay, Hendek Gazvesinin kritik bir gnnde ikindi namazn klamayan Hz. Peygamberin mriklere bedduada bulunurken, Bizi salt- vustdan alkoydular ifadesini kullanm olmasna dayanmaktadr (Buhr, Cihd, 98, Mez, 39; Mslim, Mescid, 202; ayrca bk. a.g.e., II, 755-760). Bunun yannda ikindi namaznn faziletine dair baz hadislerle Hafsann mushafnda sz konusu yetteki ves-saltil-vustdan sonra ve saltil-asri ibaresinin yer ald rivayeti de gz nnde bulundurulmaktadr (a.g.e., II, 762-764). Taber, salt- vusty ikindi namaz olarak aklayan grn doruya en yakn olduunu syler (a.g.e., II, 767-769). kindinin orta namaz kabul edilii kendisinden nce sabah ve lenin gndze, daha sonra akam ve yatsnn geceye ait namazlar oluu dncesine dayanr. te yandan salt- vust baz rivayetlere dayanlarak le, akam ve sabah namazlar eklinde yorumlanm (a.g.e., II, 760-767), hatta bazlar bunun yats namaz olduunu ileri srmtr (Elmall, I, 811). Bunun dnda yl iinde Kadir gecesinin kesin biimde bilinmeyii ve her gecenin kadir olabilecei dnlerek ihya edilmesinin gerekli saylmas gibi btn namazlarn salt- vust konumunda olduunu syleyenler de vardr (Taber, II, 767; Elmall, I, 811-812). Mtrd de yetin ves-saltil-vust ksmnn atf deil Namaz dinin orta derecesinde bulunur anlamna gelen mstakil bir cmle olarak deerlendirilebileceini, dolaysyla salt- vust ile btn namazlarn kastedilmi olabileceini belirtir. Mtrd bu anlayn imann yetmi ksur derecesinin bulunduunu, en st dereceyi kelime-i tevhdin, en alt dereceyi yolu eziyet veren eylerden temizlemenin oluturduunu belirten hadise dayandrr (Buhr, mn, 3; Mslim, mn, 57-58; Tevltl-urn, I, 120). nceki kavimlerle ilgili u rivayet de, yette zel vurgu ile anlan orta namazn ikindi namaz olabilecei yorumunu destekler niteliktedir: Reslullah, ikindi namazn kldktan sonra bu namazn nceki kavimlere de farz klndn, fakat onlarn bunu ihmal ettiini ve ikindi namaznn iki kat sevab olduunu sylemitir (Taber, II, 767). Bbil Talmudunda da, Kii ikindi namazna her zaman zen gstermelidir eklinde bir ifade yer almaktadr (Berakoth, 6b).

BBLYOGRAFYA

Taber, Cmiul-beyn (nr. Sdk Ceml el-Attr), Beyrut 1415/1995, II, 10-12, 750-769; Mtrd, Tevltl-urn (nr. Ahmet Vanlolu), stanbul 2005, I, 120-124; ls, Rul-men (nr. M. Ahmed el-Emed - Abdsselm es-Selm), Beyrut 1420/1999, II, 747-749; Elmall, Hak Dini, I, 810-814; Aryeh Botwinick, The Quran as a Negative Theological Text: The Evidence of Sura II, Telos, sy. 138, New York 2007, s. 69-95. Mehmet Paac

SALTl-HAVF
() Korku ve tehlike hallerinde farz namazlarn tek imama uyarak nbetlee klnmas anlamnda fkh terimi. Szlkte korku namaz anlamna gelen saltl-havf tabiri fkhta dman, ekya, hayvan saldrs yahut yangn, sel tehlikesi gibi tehditler karsnda farz namazlarn tek imama uyarak nbetlee klnmasn ifade eder. Deprem, yldrm, kasrga gibi doa olaylar ya da dman istils, salgn hastalk gibi felketler karsnda Allaha snmak amacyla klnmas fakihlerin ounluunca mendup saylan saltl-feza ise bir nfile namaz eididir. slmn be artndan biri olan namazn belirlenmi vakitleri iinde eda edilmesi zel bir neme sahip olduundan (en-Nis 4/103) bu ibadetin vakti geirilmeden yerine getirilmesi iin baz durumlarda zel kolaylklar tannmtr. Ayrca sava, tabii fetler gibi fevkalde durumlarda bile namazn cemaatle klnmasnn nemine vurgu anlam tayan tek imama uyarak nbetlee namaz klma biimine Kuran ve Snnette yer verilmitir. Eer -bir eyden-korkarsanz namaz yaya olarak veya binek zerinde klabilirsiniz. Gvenlie kavutuunuz zaman Allah daha nce bilmediinizi size rettii gibi ann melindeki yet (el-Bakara 2/239) bata olmak zere ilgili delillerden hareketle fakihler dmandan kamak zorunda kalan mslmann farz namazlar rk, secde ve kbleye dnme gibi artlar yerine getirmeksizin ayakta veya binek zerinde oturarak tek bana klabilecei hususunda fikir birlii etmilerdir; Hanefler dndaki mezhebe ve Haneflerden Muhammed b. Hasana gre bu ekildeki namaz cemaatle de klnabilir. Hayvan, hrsz, ekya saldrsndan endie eden veya yangn, sel gibi bir tehlikeden kaan kimse bakmndan da kyas yoluyla ayn sonuca ulalmtr. Ayrca fakihlerin ounluunca, fiilen dmanla atma iinde olma veya dman basksnn arlamas gibi durumlarda namaz vecbesinin ima yoluyla yerine getirilebilecei belirtilmitir. Caferlere gre ima ile de klnamazsa her rekat iin Allah yceltme anlam ieren bir dua okunur. Haneflere gre ise sava devam ettii iin vakit ierisinde namaz klmaya frsat bulamayan kiinin namazn tehir etmesinde bir saknca yoktur. Zira Hz. Peygamber, Hendek Gazvesinde atma gn boyunca devam ettii iin baz namazlar tehir etmi ve geceleyin sava durunca kldrmt (baz Haneflerin bu gr amel-i kesr ve kann namaz bozmasyla temellendirmesi hakknda bk. Tahv, I, 229-230; bnl-Hmm, II, 101). Yine Haneflere gre binekten inmenin tehlikeli ve imknsz olduu durumlarda namazn binek zerinde ima ile klnmas ciz ise de yerde hareket halindeyken (yryerek) ima ile klnmas ciz deildir. Belirtilen durumlarda klnan namaz da korku gerekesiyle balantl olduu iin fkh eserlerinde saltl-havf bal altnda incelenmekle birlikte dar anlamyla saltl-havf terimi sava esnasnda farz namazlarn tek bir imama uyarak nbetlee kln biimini ifade eder. Namazn bu ekilde klnmasnn delillerini Nis sresinin 102. yetiyle Hz. Peygamberin bu yete aklk getiren uygulamalar tekil eder. Fakihlerin ounluuna gre saltl-havf Hz. Peygambere mahsus bir uygulama olmayp btn mslmanlar iin geerli bir ruhsat hkmdr (Mlik mezhebindeki snnet mi ruhsat m olduu

tartmas iin bk. Hattb, II, 561; Ali b. Ahmed el-Adev, I, 338-339). Eb Ysuf, Hasan b. Ziyd ve smil b. Uleyye, Nis sresinin 102. yetinde Resl-i Ekremin namaz kldrmasndan sz edildiinden hareketle bu hkmn gerekesinin Reslullahn immetine uyma arzusu olduunu ve onun vefatyla bu gerekenin, dolaysyla saltl-havf hkmnn sona erdiini, artk duruma gre ayracak her bir grubun ayr imamlarla namazlarn klabileceklerini ileri srmtr. fi fakihi Mzen ise Hz. Peygamberin Hendek Gazvesinde namazlar tehir etmesiyle daha nce ter klnm olan saltl-havfn neshedildii kanaatindedir. Cumhurun en gl delili, saltl-havf uygulamasnn Resl-i Ekremin vefatndan sonra da devam etmesi ve bu konuda sahbe icmnn olumasdr. Nitekim Eb Ms el-Earnin sfahann fethi, Hz. Alinin Sffn Sava ve Huzeyfe b. Yemnn Taberistann fethi srasnda bu ekilde namaz kldrdklar bilinmekte, baka sahbler tarafndan bu uygulamann srdrldne dair rivayetler bulunmaktadr. Cumhurun yaklamna gre bu ruhsat hkmnn konulu amac, zor artlarda namazn cemaatle klnmas sayesinde mslman askerlerin birbirine kenetlenmesini salamak ve birlik beraberlik ruhunu pekitirmektir (bn Kayyim el-Cevziyye, lml-muvan, III, 145; Bedreddin ez-Zerke, III, 170). Hz. Peygamberin saltl-havf uygulamalarnn says ve ekilleri hakknda farkl rivayetler bulunmaktadr (ilgili hadisler iin bk. bibl.). Bu rivayetlerin hepsinde gazvenin adndan sz edilmedii veya ayn gazve iin farkl isimler kullanld, daha da nemlisi bunlarn kronolojik sras hakknda farkl grler bulunduu iin saltl-havf uygulamasnn ilk defa ne zaman ter klndn ve bu namazlarn hangi artlar altnda eda edildiini belirlemek gtr. Konuya ilikin rivayetler incelendiinde Resl-i Ekremin Usfn, Ztrrik, Zkared (Gbe) ve Tif gazvelerinde saltl-havf kldrd konusunda kesin bir kanaate ulalabilmektedir. Nis sresinin 102. yetinin Usfn Gazvesinde nzil olduu belirtilmekle birlikte ilk saltl-havf uygulamasnn Usfnda m yoksa Ztrrik Gazvesinde mi yapld tartmaldr. Hkim kanaat Reslullahn saltl-havf uygulamalarnn alt ekil altnda toplanabilecei ynnde olup (bn Kayyim el-Cevziyye, Zdlmed, I, 529-532; Bedreddin el-Ayn, VI, 256-257; evkn, III, 316-322) bu farkllklar izah edilirken daha ziyade Hz. Peygamberin savalarda karlalan deiik tehlike hallerine en uygun ve en gvenli biimde namaz kldrm olduu yorumu yaplmtr (irbn, I, 301; evkn, III, 317). Resl-i Ekremin sava dnda bir gerekeyle saltl-havf kldrmad bilinmekle birlikte (bn Abdlber enNemer, XV, 275) fakihler, Bakara sresinin 239. yetinde genel olarak korku halinden sz edilmi olduunu dikkate alp hayvan, hrsz, ekya saldrs, yangn, sel gibi can veya mal kaybna sebep olabilecek korku ve tehlike hallerinde saltl-havfn klnabileceine hkmetmilerdir. Drt mezhep imamnn dahil olduu ounlua gre korku dolaysyla namazn rekatlarnda bir eksilme sz konusu olmaz; drt rekatl namazlarn iki rekat klnmas seferlik haliyle ilgilidir. Cafer mezhebinde tercih edilen gre gre ise mukim de olsalar cemaatle klnan saltl-havfta drt rekatl namazlarn iki rekat klnmas gerekir. Kaynaklarda bn Abbastan nakledilen ve saltl-havfn bir rekat olarak klnacan ifade eden bir rivayet de vardr. Fakihler Reslullahn sahih rivayetlerle aktarlan farkl ekillerdeki saltl-havf uygulamalarndan herhangi birine uyulabileceini birlikte farkl ltleri esas alarak bunlardan bir veya birkan tercih etmilerdir. bn mer yoluyla gelen rivayeti esas alan Haneflerin tercihine gre saltl-havfn kln ekli yledir: mam cemaati iki gruba ayrr; birinci grup imamla beraber namaza balar, dier grup dman karsnda nbet tutar. lk grup birinci rekat kldktan sonra selm vermeden

nbet mahalline yryerek gider ve ikinci grup gelir. Namazn ikinci rekatnda imama uyan bu grup secdelerden sonra tahiyyata oturmadan kalkp nbet mahalline dner ve imam tek bana tahiyyata oturup selm verir. Bu arada ilk grup gelip ikinci rekat kendi bana ve kraatsiz ekilde tamamlar, nk lhi hkmndedir. Ardndan ikinci grup gelerek ikinci rekat kendi bana ve kraatli olarak tamamlar; nk mesbk hkmndedir. Eer drt rekatl bir namaz klnyorsa ilk grubun ayrlp ikinci grubun gelmesi ikinci rekatn tamamlanmasndan sonra olur. Bu ekil Evznin yan sra baz Mlik ve fi limleri tarafndan da benimsenmitir. Fakihler, sava vb. durumlarda iki ayr cemaate ayrlarak ve ayr imamlara uyarak normal zamanlardaki ekilde namaz klnabilecei hususunda ittifak etmilerdir. Hatta saltl-havfn usulne uygun biimde klnamamas ihtimalini dikkate alan Hanefler, belirli bir imama uyma hususunda ihtilf kmayacaksa iki ayr imamla iki grup halinde klmann efdal olacan belirtmilerdir.

BBLYOGRAFYA

el-Muvaa, altl-avf, 440-443; Msned, I, 232, 265, 357, 375; V, 183, 385; Drim, alt, 185; Buhr, altl-avf, 1-3, Mez, 31, Tefsr, 44; Mslim, altl-msfirn, 305312; bn Mce, mets-alt, 73, 151; Eb Dvd, alts-sefer, 12-20; Tirmiz, Sefer, 398; Nes, Tars-alt fis-sefer, 15, mmet, 41, altl-avf, 18; Vkd, el-Mez, II, 746; Tahv, Akml-urn (nr. Sadettin nal), stanbul 1416/1995, I, 229-230; Cesss, Akml-urn (Kamhv), II, 162-164; III, 236-247; Ahmed b. Hseyin el-Beyhak, Delilnnbvve (nr. Abdlmut Kalac), Beyrut 1405/1985, III, 364-380; Eb Cafer et-Ts, el-Mebs f fhil-mmiyye (nr. M. Tak el-Kef), Tahran 1387, I, 163-168; bn Abdlber enNemer, etTemhd (nr. Sad Ahmed Arb), Ttvn 1406/1985 XV, 261-264, 271, 275; Ksn, Bedi, I, 93, 242-256, 282; bn Rd, Bidyetl-mctehid (nr. Abdlmecd Tume el-Haleb), Beyrut 1418/1997, I, 246-249; Muvaffakuddin bn Kudme, el-Mun (nr. Abdullah b. Abdlmuhsin etTrk - Abdlfetth M. el-Hulv), Riyad 1419/1999, III, 296-320; Muhammed b. Ahmed el-Kurtub, el-Cmi li-akmil-urn, Beyrut 1408/1988, III, 146-148; V, 233-234, 238; Nevev, elMecm (nr. M. Necb el-Mut), Riyad 1423/ 2003, IV, 201-224; bnl-Mutahhar el-Hill, Mntehel-malab f tail-meheb, Mehed 1419, VI, 406-448; bn Kayyim el-Cevziyye, Zdlmed (nr. uayb el-Arnat - Abdlkdir el-Arnat), Beyrut 1990, I, 529-532; III, 250-254, 276; a.mlf., lml-muvan (nr. Th Abdrraf Sad), Beyrut 1973, III, 145; Ebl-Fid bn Kesr, elFul f sretir-resl (nr. Muhammed el-dl-Hatrv - Muhyiddin Mst), Beyrut 1413/1992, s. 158-162, 177, 184-188; Bedreddin ez-Zerke, el-Menr fil-avid (nr. Teysr Fik Ahmed Mahmd), Kveyt 1402/1982, III, 170; bn Hacer el-Askaln, Fetul-br, Beyrut 1379/1959, VII, 423-424, 484; Bedreddin el-Ayn, Umdetl-r, Kahire 1348 Beyrut, ts. (Dru ihyit-trsilArab), VI, 256-257, 263; XVIII, 127; bnl-Hmm, Fetul-adr, Beyrut, ts. (Drl-fikr), II, 96102; Hattb, Mevhibl-cell, Beyrut 1423/2003, II, 561-567; irbn, Munil-mutc, I, 301-305; emseddin er-Reml, Nihyetl-mutc, Beyrut 1404/1984, II, 358-372; Ali b. Ahmed el-Adev, iye al Kifyeti-libir-rabbn, Beyrut, ts. (Drl-fikr), I, 338-342; evkn, Neyll-evr, III, 316-324; bn bidn, Reddl-mutr, Beyrut 2000, II, 186-189; Hayreddin Karaman v.dr.,

Kuran Yolu, Ankara 2006, I, 376-378; II, 128-133; Yahy smil Habl, Merviyyt altil-avf beyne ehlir-rivye ved-dirye, avliyyet Klliyyeti Ulid-dn, sy. 10, Kahire 1413/ 1993, s. 227-276; altl-avf, Mv.F, XXVII, 214-221; G. Monnot, alat al-Khawf, EI (ng.), VIII, 934-935. Mehmet Erdem

SALT SELM
() Hz. Peygamberin mnev ahsiyetini selmlama anlamnda bir tabir. Szlkte dua, tzim, rahmet gibi anlamlara gelen salt ile (oulu salavt) esenlik mnasndaki selm kelimelerinden oluan salt selm, aleyhis-salt ves-selm veya sallallhu aleyhi ve sellem eklindeki dua cmlelerinin yerine daha ok Osmanl Trkesinde kullanlmtr. Byle dua etmeye salavat getirme, Arapada ise tasliye denir; bu duadan sz edilirken salvele ksaltmas kullanlr (Rgb el-sfahn, el-Mfredt, lv md.; bn Kayyim el-Cevziyye, s. 155-156; Frzbd, s. 6-7). Kgarl Mahmud salavat karl olarak alk (vg) kelimesine yer vermektedir (DA, II, 470). Bir yette, Allah ve melekleri peygambere salt ediyorlar. Ey iman edenler! Siz de ona salt edin ve onu tam bir teslimiyetle selmlayn buyurulur (el-Ahzb 33/ 56; ayrca bk. el-Bakara 2/157; etTevbe 9/ 99, 103; el-Ahzb 33/43). Mfessirler, bu yette Allahn peygambere saltnn ona rahmet etmesi ve onu melekleri katnda vmesi, meleklerin saltnn peygamber iin istifarda bulunmalar ve mminlerin saltnn Allahtan peygamberin kendi katndaki makamn yceltmesi iin dua etmeleri anlamna geldiini ifade ederler. yetin ikinci ksmnda geen tam bir teslimiyetle selmlama ifadesi ise ya -namazlarn son kadesinde okunan Tahiyyat duasnda olduu gibi-belli selm kelimelerini kullanarak Hz. Peygamberin mnev ahsiyetini selmlama ya da onun emirlerine tam anlamyla boyun eme eklinde anlalmtr. yetteki emrin gereklilik mi (vcb) yoksa tavsiye mi (nedb) ifade ettii tartlm, vcb ifade etmekle birlikte hayatta bir defa yerine getirilmesinin yeterli ve dierlerinin mendup hkmnde olaca (Kd yz, II, 64), bir mecliste Resl-i Ekremin ad ilk anldnda veya bir metinde ilk yazldnda salt selmda bulunmann yetteki emri yerine getirmek iin yeterli saylaca kabul edilmitir. Hz. Peygambere salt selm getirmekle ilgili hadislerden birinin meli yledir: Kyamet gn insanlarn bana en yakn bana en ok salavat okuyandr (Tirmiz, Vitir, 21; baka rnekler iin bk. Wensinck, el-Mucem, lv md.). Resl-i Ekrem, kendisine nasl salt okuyacaklarn soran baz sahblere namazlarda okunan Salli ve Brik dualar, salt- tmme ya da iinde Hz. brhimin ad getiinden salt- brhmiyye diye bilinen duay okumalarn tavsiye etmitir. eitli lafz farkllklar ile rivayet edilen bu duann Kb b. Ucre tarafndan nakledilen ekli yledir: Allhmme salli al Muhammedin ve al li Muhammedin kem salleyte al li brhme inneke hamdn mecd. Allhmme brik al Muhammedin ve al li Muhammedin kem brekte al li brhme inneke hamdn mecd (Buhr, Daavt, 33; Mslim, alt, 66). Haneflere gre bu duann namazlarn son kadesi ile mekked snnet olmayan nfile namazlarn ilk kadesinde, Mliklere gre sadece namazlarn son kadesinde okunmas snnettir. fi ve Hanbellere gre ise namazn son kadesinde Hz. Peygambere saltta bulunmak farzdr. filer ayrca salavat hutbenin rknleri arasnda sayar. Konuyla ilgili rivayetlerde Resl-i Ekreme salavat getirmenin baka ekillerinden de sz edilmitir (Frzbd, s. 140-159). Namazlarn dnda Reslullahn ad anlnca, yazlnca, ezan dinlerken, cuma gn, mescide girince, cenaze namaznda vb. vesilelerle, ayrca yazmalarda ve kitap htimelerinde Hz. Peygambere salt selmda bulunmak mstehap

saylmtr (Kd yz, II, 67-70). Baz yet ve hadislerden hareketle Hz. Muhammedden baka dier peygamberlere de salt selmda bulunulmas tavsiye edilmitir. Ehl-i beyte veya sahbeye Resl-i Ekreme salt selmn devamnda ve ona tbi olarak saltta bulunmak ciz olmakla birlikte onlar iin mstakil ekilde salt ifadesi kullanlmas genellikle uygun grlmemitir. Hz. Peygamberin ismi yazldnda salavat getirilmesini tevik eden hadislerin de etkisiyle yazl metinlerde bu tr dua cmlelerine ve bu cmlelere ait ksaltmalara yer verilmektedir. Goldziher, yazl metinlerde salavatn ya da , gibi ksaltmalarla gsterilmesinin ge dnemlerde ortaya ktn, bununla birlikte 253 (867) tarihli bir papirste salt selmn ikinci ksm olan aleyhi ve sellemin eklinde bir ksaltmasna rastlandn ve ilk defa Hrnrredin, o zamana kadar sadece besmeleye yer verilen resm yazma usulne tasliyenin eklenmesi emrini verdiini, III. (IX.) yzyldan itibaren edebiyat rnlerinde grlmeye balanan tasliyenin V. (XI.) yzyldan sonra kitap balanglarnn ayrlmaz bir paras haline geldiini ileri srmtr (Gesammelte Schriften, IV, 44-45). Salavat iin Trkede s.a.v. ve a.s. gibi ksaltmalar kullanlmaktadr. eyh Muhammed b. Sleyman el-Cezlnin (. 870/1465) Delill-ayrt adl salavat mecmuas Osmanl dneminde Trkler arasnda rabet grm ve sevap kazanma, Hz. Peygamberin efaatine nil olma, kt huylar terkedip gzel huylarla bezenme, madd skntlardan ve gnahlardan kurtulma gibi amalarla oka okunmutur (bk. DELLl-HAYRT). Bilhassa Trkiyede salavat dualarnn cuma, bayram ya da sabah namaz vaktinin yaklamas gibi nemli bir zaman ya da vefat gibi bir olay duyurmak zere minarelerden yksek sesle okunmas deti yaygndr. Sal vermek eklinde ifade edilen bu salavatlarn eitli makamlarda bestelenmi formlar da vardr. Bunlar okunu vesilelerine gre cuma sals, bayram sals, cenaze sals gibi adlarla anlr (bk. SAL). Trk kltrnde ayrca damat donatlrken, hac uurlanrken ve bir balk tr olan arakyyenin eyh tarafndan tarikata intisap eden dervie trenle giydirilmesini ifade eden arakiyye tekbirlemesinde salavat getirilmesi yaygn bir uygulamadr (DA, III, 266). Salt selmla ilgili olarak erken dnemlerden itibaren eitli eserler kaleme alnmtr. Abdullah b. Muhammed el-Habe bu konuda 180 civarnda eser tesbit etmitir (Muceml-mevtilmara fit-telfil-slm, II, 750-757). Sadece Marib ve Endls limlerinin bu konuda altmtan ok eser kaleme ald belirtilmektedir (Menn, II, 826-847). Konuya dair ilk telif 104 rivayet ieren Cehdamnin (. 282/896) Fal-alt alenneb adl eseridir (nr. Nsrddin el-Elbn, Dmak 1383/1963; Beyrut 1389, 1397). Alican Tatl, bu eserle ilgili olarak Eb s sml el-Ezd ve Kitb Fali-al ti alen-neb Adl Hadis Cz ismiyle yksek lisans tezi hazrlam (1989, M Sosyal Bilimler Enstits), Esad Slim Teyyim de Beyn evhmil-Elbn f taih li-Kitbi Fali-alt alen-neb lil- sml b. s el-Ezd adl bir alma gerekletirmitir (Amman 1420/1999). bn Eb smn doksan bir rivayetten oluan Kitb-alt alen-neb adl cz Hamd Abdlmecd es-Selef tarafndan yaymlanmtr (Dmak 1415/1995). Salt selm konusundaki eserlerden bazlar unlardr: Ebl-Abbas el-Ukl, Envrl-r elmutea bi-fali-alti alen-nebiyyil-mutr (Rabat, el-Hiznetl-mme, nr. 242); Abdlkdiri Geyln, Beirl-ayrt ve blul-meserrt fi-alti al ibil-mucizt (Kahire 1957);

bn Bekvl, Kitbl-urbe il Rabbil-lemn bi-alti al Muammedin seyyidil-mrseln (nr. Cristina de la Puente, Madrid 1995); bnl-Kayyim el-Cevziyye, Cel(Cil)l-efhm fialt ves-selm al (Muammedin) ayril-enm (nr. uayb el-Arnat - Abdlkdir el-Arnat, Kveyt 1407/1987; nr. Muhyiddin Db Mest, Medine 1408/1988; nr. Muhammed Beyym, Mansre 1415/ 1995; Mekke 1417/1996; eser, brhim b. Abdullah el-Hzim tarafndan ihtisar edilmi ve el-Fevid ve-emert el-la bi-alti alen-neb ismiyle yaymlanmtr, Riyad 1414); bn Eb Hacele, Defun-nme fi-alt al nebiyyir-rame (Escurial Library, nr. 1772); Frzbd, e-lt vel-ber fi-alt al ayril-beer (nr. M. Nreddin Adnn el-Cezir v.dr., Dmak 1385/1966; nr. Eb Esm brhim b. smil l Asr, Beyrut 1405/ 1985; eser Mustafa Demirkan ve smail Tavman tarafndan Reslllah zerine Salvat- erfe Getirmek adyla Trkeye evrilmitir, Konya 1998); Sehv, el-avll-bed fi-alt alel-abbi-ef (Medine 1397/1977; Beyrut 1407/1987); Ahmed b. Muhammed el-Kastalln, Meslikl-unef il merii-alt alen-nebiyyil-Muaf (nr. Bessm Muhammed Brd, Ebzab 2000); bn Hacer el-Heytem, ed-Drrl-mend fi-alt ves-selm al ibil-mamil-mamd (nr. Haseneyn Muhammed Mahlf, Kahire 1380/1961; nr. B Cuma Abdlkdir Mekr - Muhammed d Mustafa, Beyrut 1426/2005); Muhammed b. Muhammed el-Azb, Tufetl-muibbn bi-alti ves-selm al seyyidil-mrseln (Kahire 1282); Ysuf b. smil en-Nebhn, Efal-alavt al seyyidis-sdt (Beyrut 1309) ve Sadetd-dreyn fi-alti al seyyidil-kevneyn (Beyrut 1316). Gnmzde bu konuda yaplan pek ok almaya Abdnneb Glib Ahmed snn Terb fi-alti alen-nebiyyi aleyhi-alt ves-selm (Hartum 1987), Muhammed b. Ahmed eukayrnin es-Snen vel-mbtedit el-mteallia bil-ekr ve-alavt (Kahire 1381), Muhammed ekr b. Mahmd el-Meydinnin Cemul-edil-erban fi-alti ves-selm alen-nebiyyil-emn (Zerk 1407) ve Amadou Makhtar Sambn A altou ala Nabi ou De la prire sur le Prophte (Dakar 1990) adl eserleri rnek olarak zikredilebilir. Ayrca M. Namrrahmnn (Naimur-Rehman) The Word Salat as Used in the Coran (Allahabad University Studies, sy. 2 [1926], s. 291-312), Hidayet Ikn Hz. Peygamber (S.A.S)e Salat ve Selam Getirme ile lgili Bir Aratrma (Diyanet Dergisi, XXV/4 [1989], s. 263-286); Cristina de la Puentenin The Prayer upon the Prophet Muhammad (Tasliya): a Manifestation of Islamic Religosity (Medieval Encounters, sy. 5 [1999], s. 121-129) ve Ahmed Nedim Serinsunun Ahzb Sresi 56. yeti erevesinde Hz. Peygambere Salt ve Selm Getirmenin Anlam (Din Aratrmalar, IV/ 10 [2001], s. 121-139) balkl makaleleri bulunmaktadr.

BBLYOGRAFYA

Lisnl-Arab, lv, slm md.leri; Hatb el-Badd, el-Cmi li-alir-rv ve dbis-smi (nr. Mahmd et-Tahhn), Riyad 1403/1983, II, 103-107; Kd yz, e-if (nr. Hseyin Abdlhamd Nl), Beyrut, ts. (Drl-Erkam), II, 64, 67-70; bn Kayyim el-Cevziyye, Cell-efhm fi-alt ves-selm al ayril-enm (nr. uayb el-Arnat - Abdlkdir el-Arnat), Kveyt 1407/ 1987, tr.yer.; Frzbd, e-lt vel-ber fi-alt al ayril-beer (nr. M. Nreddin Adnn el-Cezir v.dr.), Dmak 1385/1966, tr.yer.; Kalkaend, ubul-a (emseddin), VI, 218-220, 256-258; emseddin es-Sehv, el-avll-bed fi-alt alel-abbi-ef, Beyrut 1407/1987, tr.yer.; I. Goldziher, Gesammelte Schriften (nr. J. de Somogyi), Hildesheim 1970, IV,

37-68; Ms M. Ali, aatt-tevessl vel-vesle al avil-Kitb ves-Snne, Beyrut 1405/1985, s. 529 vd.; Menn, abes min ail-mail-Marib, Beyrut 1999, II, 826-847; Abdullah b. Muhammed el-Habe, Muceml-mevtil-mara fit-telfil-slm ve beyni m llife fh, Ebzab 1420/2000, II, 750-757; F. Meier, Die Segenssprechung ber Mohammed im bittgebet und in der bitte, ZDMG, CXXXVI/2 (1986), s. 364-401; A. Rippin, Tasliya, EI (ng.), X, 358-359; Abdlkadir zcan, Alk, DA, II, 470; M. Baha Tanman, Arakyye, a.e., III, 266; Nebi Bozkurt, Salvele, slmda nan, badet ve Gnlk Yaay Ansiklopedisi (ed. brahim Kfi Dnmez), stanbul 2006, IV, 1725-1726. Mehmet Suat Mertolu

SALAVAT
(bk. SALT SELM).

SALE, George
(1697-1736) Kurn- Kermin ilk tam ngilizce tercmesini hazrlayan ngiliz arkiyats. Kentte dodu. Babas Londra tcirlerinden Samuel Saledir. Canterburydeki Kings Schoolda eitim grd. Hukuk tahsilinin ardndan ksa bir sre avukatlk yapt. 1720de Society for the Promoting Christian Knowledgea (SPCK) bal Inner Temple adl enstitye girdi. lk Arapa renimini, Zebrun ve ncilin Arapa evirisinin hazrlanmas iin Antakya patrii tarafndan Londraya gnderilen papaz Sleyman es-Sdden (Salamo Negri) ald. ngiltere kralnn mtercimi Suriyeli hristiyan Dadichi ile Arapann leheleri zerine incelemeler yapt. Volter, Felsefe Szln-de Salein Araplar arasnda yirmi yl kaldn sylemekteyse de bunun doru olmad belirtilmitir (Sale, The Koran Translated into the English, Rossun girii, s. ix). Kitaplarna dt notlardan ve yapt almalardan Salein brnceyi bildii anlalmaktadr. Sale, 1726-1734 yllar arasnda Society for the Promoting Christian Knowledgen hazrlatt ncilin Arapaya evrilmesi iine katld ve bu cemiyetin hukuk ilerini yrtt. Bu arada Kurann ngilizceye tercmesi almalarn srdrd. Arapa, Farsa ve Trke yazmalardan oluan bir ktphane kurdu. 13 Kasm 1736da eini ve be ocuunu byk bir mal sknt iinde brakarak Londrada ld. Kitaplar Oxford niversitesi hocalarndan rahip Thomas Hunt tarafndan Radcliffe Ktphanesi iin satn alnd. Bu kitaplar daha sonra Oxford niversitesin-deki Bodleian Librarye intikal etti (Holt, s. 57). 1734 ylndan sonra din konularda Society for the Promoting Christian Knowledgen izgisinden uzaklaan Salein baz hususlarda adalarndan, nceki arkiyatlardan ve hristiyan ilhiyatlardan farkl dnd anlalmaktadr. Kuran tercmesinin 1825 basksna bir tantm yazs yazan Richard Alfred Davenant bu hususa dikkat ekmekte, onun slm ve Hz. Peygamberle ilgili grleri sebebiyle eletirildiini ifade etmektedir (Sale, The Koran, Davenantin tantm yazs). Michael Djaha, Batdaki Kuran aratrmalar iin nemli bir aama olduunu syledii Kuran tercmesini vmekte, Salein Araplar ve Hz. Muhammed hakknda ak bir fikrin olumasnda, XVII. yzyln sonlar ile XVIII. yzyln balarnda slm ve slm peygamberine dair yeni bir bak asnn ortaya kmasnda nemli rol oynadn belirtmektedir (ed-Dirstl-Arabiyye, s. 33-34). slm, Kuran ve Hz. Peygamber hakknda kendisinden nceki arkiyatlar ve din adamlarndan baz noktalarda ayrlp lml ve tarafsz bir yol izlese de Sale, Kurann ve slmn Hz. Muhammedin eseri olduunu (Male fil-slm, s. 112, 121), onun inan ve mumeltla ilgili hkmler yannda kssalarn ounu Yahudilik, Hristiyanlk ve Mecslik gibi dinlerin kitaplarndan veya mensuplarndan aldn (a.g.e., s. 73-74, 110), hrikulde bir insan gibi kabul grmek iin Allahn elisi olduunu ileri srdn (a.g.e., s. 72), mirac hadisesinin toplum katnda hret ve mevkiini yceltmek iin bavurduu bir hile olduunu (a.g.e., s. 82-83) sylemektedir. Eserleri. Salein bilinen en nemli almas, The Koran Commonly Called the Alcoran of Mohammed adl Kuran tercmesiyle bu tercmeye giri mahiyetinde yazd A Preliminary

Discourse adl eseridir. Bazlar onun tercmede atfta bulunduu Arapa tefsirlerden dorudan yararlandn dnrken yeni almalarda bunun aksi ileri srlmektedir. Saleden intikal eden kitaplarn da bulunduu Bodleian Library zerinde aratrma yapan Edward Denison Ross, Salein koleksiyonunda Kd Beyzv tefsiri dnda herhangi bir tefsir kitabnn bulunmamasndan hareketle onun tefsir atflarn ikinci derecede kaynaklardan ald sonucuna varmtr (The Koran Translated into the English, Rossun girii, s. viii). Salein yararland kaynaklarn banda rahip Lodovico Marraccinin Alcorani Textus Universus ex Correctioribus Arabum Exemplaribus summa fide ... adl Kuran tercmesiyle (I-IV, Pdaoua 1698) bu tercmeye giri niteliinde yazd Prodromus ad Refutationem Alcorani adl notlar olup hatalarna ramen Sale bu tercmeyi hazrlayana teekkr borlu olduunu sylemektedir (The Koran Commonly, Salein girii, s. viii). Sale A Preliminary Discourse adl mukaddimesinde Arap tarihi, Hz. Muhammedin hayat ve kiilii, Kuran tarihi, Kurann muhtevas, slm dini ve slm frkalar hakknda bilgi vermi, onun bu eseri, XVIII. yzylda zirveye kan misyonerlik almalarn yrtenlerin slm ve Kuran hakkndaki temel kaynaklarndan biri olmutur. A Preliminary Discourse, almada kullanlan kaynaklar tahkik edilerek baz eklemelerle birlikte Him el-Arab tarafndan Male fil-slm adyla Arapaya tercme edilmitir (Kahire 1909). Salein Kuran tercmesi ilk defa Lord Carterete ithafen baslm (London 1734), 1764 ylnda yeni basks gerekletirilmitir. Tercmenin 1986 ylna kadar mstakil olarak ve A Preliminary Discourse ile birlikte 125ten ok basks yaplm, baka dillere de evrilmitir (World Bibliography, s. 115-137; Mofakhar Hussain Khan, XXX/2 [1986], s. 84-85). Rahip Elwood Morris Wherry, 1881 ylnda Hindistanda hazrlad A Comprehensive Commentary on the Quran Comprising Sales Translation and Preliminary Discourse adl eserini (London 1896) byk lde Salein Kuran tercmesine ve mukaddimesine dayandrm, tefsirinde Salein giriini aynen kullanmtr (I, 3-283). Theodor Arnold, Salein evirisinden yararlanarak Der Koran oder insgemein so genannte Alcoran des Mohammeds adyla bir Almanca Kuran evirisi hazrlamtr (Lemgo 1746). Sir William Muir (The Coran: Its Composition and Teaching, s. 48.), A. J. Arberry (British Orientalists, s. 16), William Montgomery Watt (Bells Introduction to the Quran, s. 174) gibi yazarlar, misyonerlerin ve din adamlarnn bu tercme ile mukaddimeden halen yararlandklarn ve Kuranla ilgili en temel kaynaklarnn Salein bu almalar olduunu ifade etmektedir. Sale, baz ortak almalara da katlmtr. The General Dictionary adl on ciltlik szln hazrlanmasnda en fazla emei geenlerden biri olmu, Universal History ismiyle bir heyet tarafndan hazrlanan geni almada evrenin yaratlyla ilgili blm onun tarafndan yazlmtr (Sale, The Koran, Davenantin tantm yazs).

BBLYOGRAFYA

George Sale, The Koran, London 1825, Richard Alfred Davenantin tantm yazs; a.mlf., The Koran Translated into English from the Original Arabic, London, ts. (Frederick Warne and Co. Ltd.), Sir Edward Denison Rossun girii, s. viii, ix; a.mlf., The Koran Commonly Called the Alkoran of Mohammed, London, ts. (Frederick Warne and Co. Ltd.), Salein girii, s. viii; a.mlf., Male filslm (trc. Him el-Arab), Kahire 1909, tr.yer.; W. Muir, The Coran: Its Composition and Teaching, London 1878, s. 48; A. J. Arberry, British Orientalists, Glasgow 1943, s. 16; B. Lewis - P. M. Holt, Historians of the Middle East, London 1962, s. 298-302; W. M. Watt, Bells Introduction to

the Quran, Edinburgh 1970, s. 174; P. M. Holt, Studies in the History of the Near East, London 1973, s. 57; Ml Ch, ed-Dirstl-Arabiyye vel-slmiyye f rbb, Beyrut 1982, s. 33-34; Abdurrahman Bedev, Mevsatl-msterin, Beyrut 1984, s. 250-252; World Bibliography of Translations of the Meanings of the Holy Quran (haz. Halit Eren - smet Binark), stanbul 1406/1986, s. 115-137; Avrill A. Powell, Muslims and Missionaries in Pre-Mutiny India, Richmond-Surrey 1993, s. 150-151; Muhammed Muhammed Eb Leyle, el-urnl-Kerm minel-manrilistir: Dirse nadiyye talliyye, Kahire 1423/2002, s. 385-387; The Cambridge Companion to the Quran (ed. J. D. McAuliffe), Cambridge 2006, s. 16-17; W. G. Shellabear, Is Sales Koran Reliable?, MW, XXI (1931), s. 126-142; Mofakhar Hussain Khan, English Translations of the Holy Quran: A Bio-Bibliographic Study, IQ, XXX/2 (1986), s. 84-85. Abdlhamit Birk

SALEB
() Ebl-Abbs Ahmed b. Yahy b. Zeyd b. Yesr (Seyyr) e-eybn (. 291/904) Kfe dil mektebi ileri gelenlerinden, lugat, nahiv, iir, edebiyat, Kuran ve hadis limi. 200 (815) ylnda Badatta dodu ve burada yetiti. eybnlerin (Man b. Zide) zatls olup Saleb lakabyla anlmasnn sebebiyle ilgili olarak kaynaklarda herhangi bir kayt mevcut deildir. lk reniminden sonra Arap dili ve lugat ilmiyle iir ve iirlerdeki garb kelimeler zerine ders ald. On sekiz yanda iken Yahy b. Ziyd el-Ferrnn uddn-navini okumaya balad; yirmi be yana geldiinde Ferrnn btn eserlerini ezberlemi bulunuyordu (Eb Bekir ez-Zbeyd, s. 147). Eb Abdullah bnl-Arbden on yl boyunca lugat ilmiyle garb ve nevdir, Seleme b. smdan nahiv ve kraat dersleri grd. Uzun yllar brhim el-Harbnin nahiv ve lugatla ilgili dzenledii ders halkalarna katld. Riy, Zbeyr b. Bekkr, Muhammed b. Habb (Muhammed b. Abdullah) b. Kdim, bn Sellm el-Cumah ve bns-Sikkt onun hocalar arasnda yer alr. bn Necdeden Eb Zeyd el-Ensrnin, Ali b. Mugre el-Esremden Mamer b. Msennnn ve Eb Amr b. Alnn olu Amrdan babasnn kitaplarn okuyup rivayet etti. Bylece derin bir kltre sahip oldu ve henz yirmi be yanda iken Kfe dil mektebinin nahiv ve lugat alannda lideri konumuna ykseldi. Gl hfzas sayesinde nahiv, irab, garb ve ndir kelimelerle eski Arap iirinde geni birikim elde etti; birok meselede bnl-Arb, Riy gibi hocalarnn bavurduu bir kii haline geldi (Ykt, V, 119). Hatta 230 (845) ylnda Badata gelen Basra mektebine mensup Riynin Saleb karsnda ciz kalarak nahiv dersi vermeyi brakt kaydedilir (a.g.e., V, 109111, 132). Nahiv meselelerinde Basra mektebinin ileri gelen limlerinden Eb Osman el-Mzin ile yapt tartmalarda da stnln gsterip Mzinnin takdirini kazand (a.g.e., V, 112-113). Dil ve edebiyat ilimlerinde younlam olmakla birlikte Kavrrden 100.000 hadis dinlediini syleyen Saleb (bnl-Kft, I, 148) mrn dil ve edebiyat ilimleriyle geirdiine hayflanr ve din ilimlere kar duyduu zlemi dile getirirdi (bununla ilgili bir anekdot iin bk. a.g.e., I, 178179). Saleb geimini daha ziyade retmenlikle salyordu. 1000 dirhem maala on yl boyunca Muhammed b. Abdullah b. Thirin, Ahmed b. Sad b. Selmin ve Abbas b. Bkerdnn ocuklarna hocalk yapt (a.g.e., I, 181-182). Hayatnn ounu Arap dili ve edebiyat dersleri vererek geirdi. rencileri arasnda Gulmu Saleb, bn Keysn, bn Mchid, Eb Ms el-Hmz, Ahfe el-Asgar, Eb Bekir bnl-Enbr, Eb Bekir bnl-Hayyt, Niftaveyh, Muhammed b. Abbas el-Yezd, bn Velld, bn Nsh el-sfahn ve Mberredle yapt mnazaralaryla tannan yahudi asll dilci Hrn bnl-Hik saylabilir. Sbeveyhinin el-Kitbn okuyarak Basra mektebinin grlerine de vkf olan Saleb, Mberredle eitli dil meselelerine dair tartmalar yapt (Eb Bekir ez-Zbeyd, s. 145-146; Hatb, V, 208-209; Ykt, V, 111-112, 114). Gl hfzasna ve zengin birikimine ramen dil meselelerinde tall ve kyasa yer vermemesi, ayrca ifadelerinde zl anlatm diye tanmlanabilecek retim metodunun hkim olmas gibi sebeplerle fesahat ve belgat sahibi, tall ve kyasn inceliklerine vkf gl

rakibi Mberred karsnda zayf kald sylenirse de bizzat Mberredin, Kfelilerin en limi Salebdir, Ferr onun onda biri bile olamaz dedii nakledilir (bnl-Kft, I, 177). Ayrca onun iirde, iir erhiyle ndir lugatlarda Mberrede kar stnl kabul edilmitir. Hlid b. Abdurrahman el-Acem, Saleb ile Mberred arasndaki tartmal nahiv meselelerine dair bir yksek lisans almas yapmtr (bk. bibl.). Bir asra yaklaan mr boyunca Memndan Mktef-Billha kadar on bir Abbs halifesi dnemini idrak eden Saleb yneticilerle iyi ilikiler iindeydi. zellikle Vezir smil b. Blbl ile MuvaffakBillhn iltifatlarna mazhar oldu, el-Muvaffa (f mutaarin-nav) adl eserini halife iin kaleme ald. Bata bnl-Mutez ve bnl-Allf olmak zere birok air tarafndan ilmi, ahlk ve takvs ile vlen Saleb zenginliine ramen cimri bir insan grnm ortaya koyuyordu. 291 yl Cemziyelevvelinde (Nisan 904) Badatta bir atlnn arpmas neticesinde ld ve ehrin Bbam tarafndaki kabristana defnedildi. Salebin l (ben) kelimesinin eitli anlamlarn aklad eladetl-liyye adl didaktik manzumesiyle hikemiyat ve zhde dair baz paralar dnda iirinin mevcudiyeti bilinmemektedir. Ancak o birok airin divann derleyip erhetmitir. Eserleri. Salebin kaynaklarda krk akn eserinden sz edilmekle birlikte bunlarn ok az zamanmza ulamtr. 1. Kitbl-Fa (tiyru fail-kelm). Salebin hretini salayan en nemli eseri olup III. (IX.) yzylda Badat ve civarnda yaayan halkn dilinde yanl olarak kullanlan kelime ve ifadelerin doru (fasih) ekillerinin akland eser otuz blm iinde zengin bir muhtevaya sahiptir. Saleb bu kitabnda yaygn biimde kullanlan her kelimeyi fasih kabul eder. Ayn konuda birden ok fasih kelime varsa en fasih olann, eit derecede iki fasihin ikisini de almtr. Eserde terkip ve deyimlere de yer verilmi, ataszleri iin zel bir blm ayrlmtr. Kitabn son blmnde insanlarla hayvanlar arasnda ortak veya benzer olan organlarn farklarndan sz edilmi olmas halkn bunlar birbirinin yerine kullandn gsterir. Konular (bablar) halinde dzenlenmesinden tr kullanm zorluu bulunan eseri Ahmed Hasan es-Sitt alfabetik hale getirmitir (Sezgin, VIII, 144). Mektep taassubu ve mellifine kar duyulan husumet gibi sebeplerle eserin Salebe ait olmad, onun Ferrnn Kitbl-Behiyy (Kitbl-Beh), Hasan b. Dd erRakknin Kitbl-aliyy veya bns-Sikktin Ilul-man adl eserlerinin farkl bir tertibi olduunu iddia edenler olmutur. Kitbl-Fae Zeccc (Muat alel-Fa / er-Red al aleb fil-Fa), Ali b. Hamza el-Basr (et-Tenbh al m fil-Fa minel-ala, Brockelmann, GAL, I, 122) ve bn Drsteveyh (Taul-Fa) baz eletiriler yneltmise de bn Hleveyh (elntir li-aleb), bn Fris (el-ntir li-aleb) ve Mevhb b. Ahmed el-Cevlk yazdklar eserlerde bunlara cevap vermitir (a.g.e., I, 118; Suppl., I, 182; Sezgin, VIII, 99). lk defa Von Barth tarafndan Almanca bir mukaddimeyle birlikte yaymlanan eser (Leipzig 1876) daha sonra Kahirede baslm (1325), Muhammed Abdlmnim el-Hafc (Kahire 1949) ve tf Medkr (Kahire, ts.) ilm neirlerini gerekletirmitir. Kitap zerinde erh, zeyil ve nazma ekme eklinde birok alma yaplmtr (el-Fa, neredenin girii, s. 7-258; Brockelmann, GAL, I, 121-122; Suppl., I, 181-182; Sezgin, VIII, 141-147;). Otuz bei akn erhinden bn Him el-Lahm ile (nr. Mehd Ubeyd Csim, Badat 1409/1988) Eb Sehl Muhammed b. Ali el-Herevnin (Kahire 1285, 1289) erhleri baslanlar arasnda yer alr. Abdllatf el-Baddnin eyll-Fai de baslmtr (e-urafledebiyye adl risleler mecmuas iinde, Kahire 1285, s. 99-128). Eb Amr e-eybnye de (. 206/821) bir erhin nisbet edilmesi (bnn-Nedm, s. 74) bir zhul eseri olmaldr. Muhammed Abdlmnim el-Hafc, Fau aleb ve-rullet aleyh adl bir monografi yazmtr (Kahire 1949). 2. avid-ir. iir tenkidine dair ilk eserlerden olup duygusallktan uzak,

yansz, zl, ak ve yaln anlatmyla el-Fae benzer. Kelm anlama gre deil biim ve sgaya gre emir, nehiy, haber ve istihbar blmlerine ayrmas mellifin eitimci niteliini hatrlatr. Bu drt nevi medih, hic, ris, itizr, tebb, tebh ve hikyet-i ahbr ksmlarna ayrldktan sonra iirlerdeki doru ve yanl tabirler rneklerle incelenmitir. Mellif cezlet-i lafz, ittisk- nazm, ifrat ve tefritten uzak tebih, vasf, ifrat, irak, letfet-i man (tariz), istiare, hsn-i hurc, mcveret-i azdd ve mutbk adlarn verdii edeb sanatlarla sind, ikv, ikf, t ve cevzt gibi iirlerde grlen kusurlar yine misallerle aklamtr. Merzbn eseri bakasndan dinlemek suretiyle rivayet etmitir. Bu sebeple kitabn Merzbnye ait olabileceini syleyenler varsa da Merzbnnin el-Mvea ile Salebin avid-irinde geen terimlerin farkll bu ihtimali zayflatmaktadr. lk defa C. Schiaparellinin yaymlad eseri (Leiden 1890) erh ve notlarla birlikte Muhammed Abdlmnim el-Hafc (Kahire 1948) ve Ramazan Abdttevvb (Kahire 1966) neretmitir. 3. Meclis aleb (el-Meclis, Mclest aleb, Eml aleb). Salebin derslerde rencilerine tutturduu notlarla kendisine sorulan sorulara verdii cevaplardan oluan eser Kfe mektebinin dil meselelerine, Kuran ve iir mnalar ile ahbra dair eitli meseleleri ihtiva eder. Saleb, ele ald konularla ilgili deiik grleri tartrken kendi grlerine olduu kadar Basra mektebinin grlerine de yer vermitir. Eb Bekir bnl-Enbr, Gulmu Saleb, bn Drsteveyh, bn Miksem ve Eb Abdullah el-Yezdnin rivayet ettii eser Ali b. Hamza el-Kis ve Ferrnn dil kurallarna ilikin grlerinin ve Kfe nahvinin belirlenmesinde zengin bir malzeme oluturur. Eserde genellikle metin ve rnekten kurala geilerek modern dil retiminde benimsenen bir yntem izlenmitir. Kitab Meclis aleb adyla Abdsselm Muhammed Hrn - Ahmed Muhammed kir yaymlam (I-II, Kahire 1945, 1956, 1960), Ahmed Abdllatf Mahmd el-Leys, en-Nav f Meclisi aleb (Kahire 1991) ve e-arf f Meclisi aleb (Kahire 1991) adyla iki alma gerekletirmitir. 4. Men ve fevid. On yedi varaklk bir yazma nshas bulunan eser (Sezgin, VIII, 147) Salebin Arap lugat ve nahvine dair baz meseleleri ele ald KitblMesilinden bir blm olmaldr. 5. el-adetl-liyye. Eb Hill el-Askernin enateyni ile (Kahire 1971, s. 438-439) bn Manzrun Lisnl-Arabnda (yl md.) yer alr. Salebin rivayet ettii veya zerine erh yazd eski iir ve divanlardan balcalar unlardr: eru Dvni Zheyr b. Eb Slm (Kahire 1363/1944; nr. Hann Nasr el-Htt, Beyrut 1412/1992, 1414/1994; eru iri Zheyr b. Eb Slm, nr. Fahreddin Kabve, Beyrut 1402/1982); (eru) Dvnl-A (nr. Rudolf Gayer, Yana 1927); (eru) Dvn bnid-Dmeyne (nr. Ahmed Rtib en-Neffh, Kahire 1959); eru Dvnil-an (nr. Enver Eb Sleym, Amman 1998); (eru) Dvn iri Ad b. er-Ri el-mil an Ebil-Abbs Amed b. Yay aleb e-eybn (nr. Nr Hammd el-Kays - Htim Slih ed-Dmin, Badat 1407/1987); (eru) Dvn Urve b. zm (Drl-ktbil-Msriyye, nr. 5077); eru Lmiyyeti-enfer (Sleymaniye Ktp., Ayasofya, nr. 52); eru adeti Umre b. Al b. Cerr (Hlid b. Yezd e-eybnnin methine dair, Drl-ktbil-Msriyye, Mecmi, nr. 166). Salebin bunlarn dnda kaynaklarda eitli eserlerinin ad zikredilmektedir (Sezgin, VIII, 141-147).

BBLYOGRAFYA

Saleb, el-Fa (nr. tf Medkr), Kahire, ts. (Drl-marif), tr.yer., ayrca bk. neredenin girii, s. 7-258; Ebt-Tayyib el-Lugav, Mertibn-naviyyn (nr. M. Ebl-Fazl brhim), Kahire 1375/1955, s. 95-96; Eb Bekir ez-Zbeyd, abatn-naviyyn vel-luaviyyn (nr. M. EblFazl brhim), Kahire 1392/1973, s. 141-150; bnn-Nedm, el-Fihrist (Flgel), s. 74; Eb Hill elAsker, e-nateyn (nr. M. Ebl-Fazl - Ali M. el-Bicv), Kahire 1971, s. 438-439; Hatb, Tru Badd, V, 204-212; Kemleddin el-Enbr, Nzhetl-elibb (nr. brhim es-Smerr), Zerk (rdn) 1405/1985, s. 173-177; Ykt, Muceml-deb, V, 102-146; bnl-Kft, nbhr-rvt, I, 148, 173-186; bn Hallikn, Vefeyt, I, 151-153; Brockelmann, GAL, I, 118-122; Suppl., I, 181-182; Sezgin, GAS, VIII, 99, 141-147; mer Ferruh, Trul-edeb, III, 370-372; hsan Abbas, Trun-nadil-edeb indel-Arab, Beyrut 1404/1983, s. 82-86; Hlid b. Abdurrahman el-Acem, Mesill-ilfil-mere anil-Mberred ve aleb (yksek lisans tezi, 1404), Cmiatl-mam Muhammed b. Sud el-slmiyye, el-Lugatl-Arabiyye, en-nahv ves-sarf, tr.yer.; Muhy Hill es-Serhn, Fihris mabti Vizretil-evf, Badad 1986, s. 71-72; Abdlhamd Seyyid Tlib, arbl-urn, riclh ve menhichm min bn Abbs il Eb ayyn, Kveyt 1986, s. 203-207; Ahmed Abdllatf Mahmd el-Leys, en-Nav f Meclisi aleb, Kahire 1991, tr.yer.; a.mlf., e-arf f Meclisi aleb, Kahire 1991, tr.yer.; Abdlvehhb Hammde, Eml aleb, ME, XXIV (1952), s. 821-827; M. Cebbr el-Muaybid, Dvnl-ans bi-eri EbilAbbs aleb leyse leh, MMLAr., XX/50 (1416/ 1996), s. 225-234. smail Durmu

SALEBE (Ben Salebe)


() Adnnler ve Kahtnlere mensup baz kabilelerin ad. Ben Salebe adna ilk defa Yemende bulunan Sebe meliklerine ait kitbelerde rastlanr (Cevd Ali, II, 590). Kalkaend, Adnnlerin on, Kahtnlerin on alt kolunun Salebe adyla anldn kaydeder (Nihyetl-ereb, s. 181-185). Ben Salebe adyla tannan balca kabileler unlardr: Ben Salebe b. Sad. Adnnlere mensup Gatafnoullarnn nemli kollarndan biridir. Bunlar youn olarak Orta Arabistanda Gayga, Surrd ve Hubede yayordu. Gatafn kabilesinin dier kollar gibi Ben Salebe b. Sad da uzunca bir sre mslmanlara dmanlk yapmt. Hicretin 3. ylnda (624) Ben Salebe b. Sadn Necid blgesinde Zemerde Ben Muhrib ile birlikte Medineye baskn hazrl ierisinde olduu haber alnnca onlara kar Zemer (Gatafn) Gazvesi dzenlendi (Vkd, I, 193-194). Ertesi yl meydana gelen Ztrrik Gazvesinin asl sebebi de Ben Salebenin Ben Enmr ile birleerek Medineye ynelik saldr hazrlklar yapmasyd. Herhangi bir atmann olmad Zemer ve Ztrrik gazveleri Ben Salebenin Medineye ynelik tehditlerini geici bir sre durdurdu. Hz. Peygamber, 6. yln Reblhirinde (Austos-Eyll 627) Muhammed b. Meslemeyi keif ve bilgi toplamak amacyla on arkadayla birlikte Medineden 24 mil uzaklktaki Zlkassada yaayan Ben Salebe b. Sadn yurduna gnderdi. Mslmanlarn yurtlarna geldiini farkeden Ben Salebeden silhl 100 kii onlar kuatp yaral olarak Medineye dnen Muhammed b. Mesleme dndakileri ldrd. Bunun zerine Resl-i Ekrem, Eb Ubeyde b. Cerrh kumandasnda krk kiiden oluan bir kuvveti olay yerine gnderdi. Dman kuvvetlerine rastlamayan Eb Ubeyde ele geirdii hayvan srleriyle Medineye dnd (a.g.e., II, 551). Eb Ubeyde aralarnda ittifak oluturarak Medineyi ve meralarn tehdit eden Ben Salebe, Ben Muhrib ve Ben Enmra kar reblhir aynn sonlarnda (eyll ortalar) ikinci bir sefere kt. Ayn yln cemziyelhir (ekim-kasm) aynda Zeyd b. Hrise kumandasndaki on kiilik bir kuvvet Ben Salebenin bir dier konak yeri olan Tarfe sevkedildi. Birlik Tarfe ulatnda Salebeoullar, gelenlerin Hz. Peygamber kumandasndaki bir ordunun nc birlii olduunu sanarak yurtlarn terkettiler. Zeyd ve beraberindekiler yirmi deveyle bir miktar davar ganimet alarak Medineye dndler. Bu seferlerden zellikle ekonomik anlamda ciddi zarar gren Ben Salebe ve mttefikleri Medineye ynelik tehditlerinden vazgetiler. Resl-i Ekrem, Cirneden dndkten sonra (8/630) Ben Salebeden drt kiilik bir heyet Medineye gelerek kabilelerinin slmiyeti kabul ettiini bildirdi. Remle bint Hrisin konanda arlanan Ben Salebe heyeti Medinede birka gn kaldktan sonra ayrld (bn Sad, I, 227). bn Hacer el-Askaln, Hz. Peygamberin bu srada Ben Salebe b. Sadn lideri Abdullah b. Amr es-Salebyi kabilesine mil olarak tayin ettiini kaydeder (el-be, IV, 164). Ancak Abdullaha bu grev heyetin Medineden ayrlmasndan sonra verilmi olmaldr. Kfeye yerleen ve kendisinden hadis rivayet edilen Usme b. ureyk de bu kabileye mensuptur. Yine Kfeye yerleen Katbe b. Mlik de zellikle hadis konusunda kendisine bavurulan sahblerdendi (Semn, III, 128). Ben Salebe b. Sad ile Ben Salebe b. Yerb irtidad hareketleri ierisinde etkin biimde yer ald (Taber, III, 244, 248, 278).

Gatafnn Salebe, Eca, Fezre gibi kollarnn ad Abbsler dneminde daha ok duyulmaya baland. Salebe, Gatafnn baz kollaryla birlikte 230daki (844-45) bedev isyanna katld. Boa el-Kebr tarafndan bastrlan bu isyandan sonra kabilenin nemli bir ksm Gatafnn dier kollaryla birlikte Arabistan terketti. Ben Salebe b. Kb. Kahtnlerin Kehln koluna mensup olan Gassnlerin alt koludur. 200-636 yllar arasnda hkm srdkleri Suriye ve evresinde Lahmlere ve Ssnlere kar Bizans saflarnda mcadele eden Gassnlerin nemli bir ksmn Ben Salebe b. Kb b. Mzeyky oluturuyordu. Bundan dolay Gassnlere Salebiyyn (l-i Salebe) ad verilmitir (Cevd Ali, III, 349, 391). Hlid b. Veldin Hre halk ile antlama yaparken huzuruna kanlar arasnda Ben Salebe de zikredilir (bn Sad, VII, 278). Ben Salebe b. Amr. Evs ve Hazrecin kollarndan bazlar bu ismi tar. Bu kollar arasnda Ben Salebe b. Amr b. Avf, Ben Salebe b. Abdavf b. Ganm, Ben Salebe b. Ubeyd ve Ben Salebe b. Mzin zellikle zikredilmelidir. bn Hacer, Hz. Peygamberin Ben Salebe b. Amrn liderlerinden Sayf b. miri kabilelerine mil tayin ettiini kaydeder (el-be, III, 367). kinci Akabe Biatnda bulunan Sayf, Medinenin mslmanlamasnda nemli rol oynamtr. Hz. Eb Bekirin halife seilmesinden sonra genellikle siyasetten uzak duran ve Medinede yaamay srdren Ben Salebe, Emevler dneminde meydana gelen Harre Savanda kayplar vermitir (Halfe b. Hayyt, s. 188). Ben Salebe b. Selmn. Kahtnlerden Tay kabilesinin kolu olan Ben Salebe b. Selmn youn olarak Cev ile Necidde yayordu. Ben Salebe b. Selmn zaman ierisinde Arabistan terkederek ama ve Msra g etti. Kabilenin slmiyet ncesinde olduu gibi bedev hayat srd baz faaliyetlerinden anlalmaktadr. 577de (1181-82) Selhaddn-i Eyyb, Franklara erzak karan Ben Salebenin iktlarn ellerinden alarak onlar Buhayreye srd (een, s. 240). Selhaddin, Franklara stnlk salaynca Ben Salebe Msra gitti. Kalkaend bunlarn Msr ve Suriyede youn olarak yaadn ve mslman ordusu ierisinde yer aldn kaydeder (Nihyetl-ereb, s. 183). Tay kabilesinin Salebe b. Amr kolu Gazze ve evresinde yerleik hayata gemitir. Ben Salebe b. Fityevn. Salebe ad Arabistanda yahudiler tarafndan da kullanlmtr. Ben Salebe b. Fityevn, Medinede yaayan yahudi kabilelerinden Ben Kaynukn nemli kollarndandr. Medine vesikasnda Ben Salebe ve onun bir kolu olan Cefne ile Salebenin mevllarnn bizzat Salebeler gibi kabul edilecei kayt altna alnmt. Yahudi Ben Salebeden olan limler Resl-i Ekreme dmanlk besleyenlerin banda geliyordu. Bunlardan Muhayrk adl biri sonradan slmiyeti kabul etmitir (bn Him, II, 156). Kaynaklarda Salebe adn tayan dier baz kabilelere ait rivayetler ylece zetlenebilir: Chiliye devrinde ve slmiyetin ilk zamanlarnda Arap kabileleri arasnda meydana gelen savalarda (eyyml-Arab) Salebe adn tayan kabilelerin nemli rol oynad grlmektedir. Ben Salebe b. Bekir ile Ben Yerb arasnda Yevm ereb, Ben Sleymin kolu Ben Salebe ile Ben Yerb arasnda Yevml-liv ve Adnnlerden Ben Salebe b. Yerb ile Ben Kilb arasnda Yevmrrigm adyla bilinen mcadeleler bunlarn en mehurlardr. Mekkeye ve ticaret iin panayrlara gelenleri slmiyete davet eden Hz. Peygamberin ulaabildii kabileler arasnda Bekir b. Vilin kollarndan Ben Salebe b. Ukbe de bulunuyordu (Ebl-Fid bn Kesr, III, 144). Mte Savanda Ben Hadesin kolu olan Ben Salebe savan mslmanlarn aleyhine gelimesinde nemli rol oynamtr (bn Him, IV, 22; Taber, III, 42). Hz. Aliye kar muhalefet hareketlerine katlanlar

arasnda Salebe adn tayan kabilelere mensup kiiler de vard (Ebl-Fid bn Kesr, VII, 321). Ezd kabilesinin Ben Salebe kolu Sffn Savanda Muviye b. Eb Sfyn tarafnda yer almtr (Taber, V, 27). Hriclerin kollarndan biri olan Selibe, Salebe b. Mikn veya Salebe b. mire nisbet edilmektedir (bk. SELBE). Muviye, Ben Salebe b. eybndan Maskale b. Hbeyreyi Taberistana vali tayin etmi (Belzr, Fth, s. 481), Irak Valisi Ziyd b. Ebh de Basradaki urta grevine Ben Salebe b. Yerbdan Abdullah b. Hsn getirmitir (Halfe b. Hayyt, s. 159). Adnnlerden Esed kabilesinin Ben Salebe b. Ddn kolu Kfe ile Mekke arasnda yer alan konak yerine adlarn vermilerdi (bn Hazm, s. 192; Cevd Ali, III, 364). airlii kadar cengverliiyle nl olan sahbeden Drr b. Ezver ile air olan kz kardei Havle bint Ezver bu kabiledendir. iru Ehlil-beyt unvanyla tannan Kmeyt el-Esed de bu kabileye mensuptur. Adnnlerden Ben Sleymin alt kollarndan Ben Salebe b. Behteye mensup olan Amr b. Anbesenin Hz. Peygamberin biset ncesi arkadalarndan olduu rivayet edilir (Kalkaend, s. 182).

BBLYOGRAFYA

Vkd, el-Mez, I, 160-161, 170, 193-194, 395-396; II, 551-552, 555; bn Him, es-Sre (nr. mer Abdsselm Tedmr), Kahire 1987, II, 156, 159; IV, 22; bn Sad, e-abat (nr. M. Abdlkdir At), Beyrut 1410/1990, I, 227; II, 47, 65-67; III, 362-364; IV, 281; VII, 278; Halfe b. Hayyt, et-Tr (Zekkr), s. 40, 159, 188; Belzr, Ensb (Zekkr), I, 483-484; a.mlf., Fth (Fayda), s. 481; Taber, Tr (Ebl-Fazl), III, 42, 244, 248, 278; V, 27; bn Hazm, Cemhere, s. 192; Semn, el-Ensb, III, 127-130; bnl-Esr, sdl-be (nr. Hall Memn h), Beyrut 1418/ 1997, II, 464; Ebl-Fid bn Kesr, el-Bidye ven-nihye (nr. Ali Abdsstir v.dr.), Kahire 1408/1988, III, 144, 239, 326; VII, 321; Kalkaend, Nihyetl-ereb, Beyrut 1405/1984, s. 181-185; bn Hacer el-Askaln, el-be (nr. dil Ahmed Abdlmevcd v.dr.), Beyrut 1418/ 1997, III, 367; IV, 164; V, 340; Cevd Ali, el-Mufaal, II, 590; III, 216, 278, 330, 349, 364, 391; VI, 522; IX, 433; Hamdullah, slm Peygamberi, I, 209, 509; Ramazan een, Salhaddn Eyyb ve Devlet, stanbul 1987, s. 240; Kehhle, Mucem abilil-Arab, Beyrut 1412/1991, I, 142-147; H. H. Bru, Thalaba, EI (ng.), X, 433-434. Mustafa Sabri Kkac

SALEBE b. MKN
() (II./VIII. yzyl) Hric frkalarndan Acridenin kolu Selibenin kurucusu (bk. SELBE).

SALEB
() Eb shk Ahmed b. Muhammed b. brhm es-Saleb en-Nsbr (. 427/1035) Arap dili limi ve mfessir. snad zincirinde yer alan hocalarndan hareketle III. (IX.) yzyln ortalarnda domu olabilecei ileri srlmtr. Saleb (baz kaynaklarda Selib) onun nisbesi deil lakabdr. Hocalar arasnda bn Habb en-Nsbr, Eb Thir Muhammed b. Fazl b. Huzeyme, bn Mihrn en-Nsbr, Ali b. Muhammed et-Tarz, Eb Muhammed Hasan b. Ahmed el-Mahled ve aiut-tefsr sahibi Muhammed b. Hseyin es-Slemnin adlar zikredilebilir. Kaynaklarda talebelerinden sadece EblHasan el-Vhidnin ad belirtilir. el-Kef vel-beyn adl tefsirini kendisinden rivayet eden Eb Maer et-Taber de (Sbk, V, 152) talebeleri iinde saylabilir. Saleb, dnemin nde gelen mfessir ve dilcilerinden biri olarak kabul edildii gibi hocas bn Habb ve talebesi Vhid ile birlikte Nbur tefsir ekolnn en nemli temsilcileri arasnda gsterilmektedir (Walid A. Saleh, s. 49). Gerek mfessir, mukr ve hfz gibi sfatlarla anlmas gerekse tefsiri onun Kuran ilimlerine olan vukufunu gsterir. Dindar kiiliine iaret edilen Saleb Muharrem 427de (Kasm 1035) vefat etti. Eserleri. 1. el-Kef vel-beyn an tefsril-urn (et-Tefsrl-kebr, Tefsr-aleb). Eserin mukaddimesinde Saleb kulland kaynaklarn melliflerinden kendisine kadar ulaan isnad zincirlerini zikreder. Kuran Kuranla, sahbe ve tbinden gelen rivayetlerle tefsir eden Saleb srelerin yet, kelime ve harf saylarn verir. Srelerin faziletiyle ilgili rivayetler, kraat vecihleri, fkha ve nahve dair izahlar zerinde durur ve zellikle Kuran kssalar hakknda sriliyat meneli eitli rivayetleri kaydeder. Eser birok mellif tarafndan mkemmel ve sahih bir tefsir olarak nitelendirildii halde (Goldfeld, Isl., LVIII/1 [1981], s. 134) zellikle srelerin faziletine dair mevz hadislere, a kaynakl baz aslsz rivayetlere ve sriliyat tr kssa ve haberlere yer vermesi asndan eletirilmitir. el-Kef vel-beyn, aslnda bir rivayet tefsiri olmakla birlikte eserde Salebnin hocas Slemnin etkisiyle tasavvuf yorumlara yer verildiinden ir tefsirler arasnda saylmakta ve Necmeddn-i Dye gibi baz melliflerin Salebden yararland ifade edilmektedir (DA, XXIII, 427). Hatta baz aratrmaclar, Necmeddn-i Dyenin Barl-ai vel-men adl ir tefsirinin asl kaynann el-Kef vel-beyn olduunu ileri srmektedir (a.g.e., IV, 515). Begavnin Melimt-tenzli el-Kefin muhtasar olduu gibi eseri ayrca bn Eb Rendeka etTurt ve Eb Muhammed Behzd b. Ali de ihtisar etmi, Abdlkdir b. Ebl-Ksm el-Irk kitaba bir hiye yazmtr (el-Fihris-mil, I, 152-153). Mecdddin bnl-Esr, Salebnin el-Kefi ile Zemahernin el-Kefn cemettii eserine el-nf fil-cem beynel-Kef li-aleb velKef adn vermitir (Kef-unn, I, 182; DA, XXI, 29). Tefsir zerine Veld A. Slih (Walid A. Saleh) bir doktora tezi hazrlamtr (bk. bibl.). el-Kef vel-beyn, Eb Muhammed bn r tarafndan on cilt (Beyrut 2002), Seyyid Kesrev Hasan tarafndan alt cilt (Beyrut 1425/2004) halinde neredilmi, tefsirin mukaddimesini Goldfeld de yaymlamtr (bk. bibl.). 2. Arislmeclis (aal-enbiy, Nefisl-aris). Esas itibariyle el-Kefin kssalarla ilgili

blmlerinden yaplan semelerin geniletilmesiyle meydana getirilen eser Salebnin tefsirinden daha fazla hret bulmutur. yet ve hadislerin yan sra iirlerle desteklenen eserde el-Kefte olduu gibi mevz hadislerle sriliyata dayal rivayetlere yer verilmitir. eitli basklar bulunan kitap (Kahire 1297, 1303, 1306; Bombay 1306) Mehmed b. erkez tarafndan Osmanl Trkesine (stanbul 1282), Muhammed Emr b. Abdullah el-Yakb tarafndan Kazan Trkesine (Kazan 1903), William M. Brinner tarafndan ngilizceye (Leiden 2002) evrilmitir. Eser zerine yaplm doktora tezleri arasnda, eseri sriliyat tr rivayetler asndan ele alan Brian Michael Hauglidin almas ile (Al-Thalabs Qisas al-anbiy: Analysis of the Text, Jewish and Christian Elements, Islamization, and Prefiguration of the Prophethood of Muhammad, The University of Utah, 1998) XIV. yzyla ait Trke tercmesini dil asndan inceleyen Meri ktenin (Salebnin Ksaslenbiysnn XIV. Yzylda Trke Tercmesi: Metin-Szlk, Yeni Trk Dili, 2000) ve erife zerin (Die nominale Wortbildung im Altosmanischen anhand von Qisas al-Anbiya: anonymes Manuskript, Ankara TDK 145, Hamburg niversitesi Felsefe Fakltesi, 2006) almalar zikredilebilir. 3. atl el-urn. Kuran okuduklar veya dinledikleri iin ldrlen kiilerden sz edilen eser zerinde Beate Wiesmller bir yksek lisans tezi hazrlam, daha sonra bu almasn eserin stanbul ve Leidendeki nshalarn incelemek suretiyle genileterek Die vom Koran Getteten: At-Talabs Qatl l-Qurn nach der Istanbuler und den Leidener Handschriften, Edition und Kommentar adyla neretmitir (Wrzburg 2002). 4. Dvn-aleb. Bir nshas rif Hikmet Ktphanesindedir (Nuaym, VII, 228). 5. Rebul-mekkirn. 6. el-Kmil fil-urn. rencisi Vhidnin Salebden okuduu kitaplar arasnda sayd bu eserle (Ykt, XII, 268) bir nceki eserin gnmze ulap ulamad bilinmemektedir.

BBLYOGRAFYA

Saleb, el-Kef vel-beyn f tefsril-urn (nr. Seyyid Kesrev Hasan), Beyrut 1425/2004, I-VI, tr.yer.; Abdlgfir el-Fris, Tru Nsbr: el-Mnteab mines-Siy, Kum 1403/1983, s. 109; Ykt, Muceml-deb, V, 36-38; XII, 268; Takyyddin bn Teymiyye, Muaddime f ulittefsr, Beyrut 1408/1988, s. 97-99; Sbk, abat (Tanh), V, 152; bnl-Cezer, yetn-Nihye, I, 100; bn Hacer el-Askaln, el-Muceml-mfehres (nr. M. ekkr el-Meydn), Beyrut 1418/1998, I, 112; Kef-unn, I, 182; I. Goldfeld, Mfessir aril-lemil-slm f erbaatil-urnil-hicriyyetil-l, Akk 1984, tr.yer.; a.mlf., The Tafsr or Abdallah b. Abbs, Isl., LVIII/1 (1981), s. 134; el-Fihris-mil: Ulml-urn, matt-tefsr (nr. elMecmaul-melek), Amman 1987, I, 135-153; Hseyin b. Ksm b. M. en-Nuaym - Hamza b. Hseyin b. Ksm en-Nuaym, stidrkt al Trit-tril-Arab, Cidde 1422, VII, 228; Walid A. Saleh, The Formation of the Classical Tafsr Tradition: The Qurn Commentary of al-Thalab, Leiden-Boston 2004, tr.yer.; Hamid Algar, Bahrl-hakik vel-men, DA, IV, 515; Ali Osman Kokuzu, bnl-Esr, Mecdddin, a.e., XXI, 29; Sleyman Uluda, r Tefsir, a.e., XXIII, 427. Mehmet Suat Mertolu

SALEBYYE
(bk. SELBE).

SALGURLULAR
rann Fars blgesinde hkm sren Trk-slm hnedan (1148-1286). Hnedan adn yirmi drt Ouz boyundan biri olan Salgurdan (Salur) alr. Seluklularn Fars meliki Melikah b. Mahmdun blgede yaayan Salgurlularn reisi olan, atabegi Muzafferddin Sungur b. Mevddun kardeini susuz yere ldrmesi zerine Atabeg Sungur isyan etti. Melikah yenilgiye uratp raz ele geirerek Salgurlular veya Fars Atabegleri adyla bilinen hnedann temellerini att (543/1148). Sungur, kendi lkesiyle yetinmesine ve komularnn topraklarna gz dikmemesine ramen zaman zaman Irak Seluklu Devletindeki taht mcadelelerine mdahale etmek zorunda kald. dil, dindar ve hayr sever bir hkmdar olan Atabeg Sungur 556da (1161) lnce razda kendi adyla anlan Sunguriyye Medresesine defnedildi. Sungurun lmnn ardndan olu Turul kk yata olduundan yerine kardei Muzafferddin Zeng geti. Bir ara Irak Seluklu Sultan Arslanah b. Turulun yerine ehzade Mahmd b. Melikah b. Mahmd adna hutbe okutan Zeng (556/ 1161) daha sonra Arslanah ve Atabeg ldenizin huzuruna giderek itaatini bildirdi. Bylece Salgurlu hnedan resmen Irak Seluklu Devletine tbi oldu (560/1165). Zengnin Fars halkna kt davranmaya balamas zerine halktan bir grup Hzistan hkimi Afar mleyi (Aydodu) blgeye davet etti. Farsa hkim olan mle de halka kt davrannca Zeng Fars tekrar ele geirdi (564/1169). Zengnin 574 (1178-79) ylnda stahr yaknlarndaki Ekenvarda lmnn ardndan hnedann bana be olundan Tekle (Tekele) geti. Teklenin iktidarnn ilk yllarnda ldenizlilerden Atabeg Pehlivan (Muhammed Cihan) Farsa saldrarak birok kiiyi ldrd. Pehlivann saldrlar daha sonraki dnemde devam etti. Amcasnn olu Turul, Tekleye kar taht mcadelesine giritiyse de baarl olamad ve Atabeg Tekle, Turulu esir alarak ldrtt (577/1181-82). Hrizmahlardan Sultanahn Merv ve Serahs ele geirmesinin ardndan blgede bulunan Ouzlardan 5000 kiilik bir grup Farsa gidip muhtemelen buradaki Salgurlular ile kaynat. Bu yllarda Lr- Bzrg sllesinden Hezresb b. Eb Thir, listan blgesini istil etti. Tekle onunla mcadelede baarl olamayp anlama yapmak zorunda kald. 594 (1198) ylnda Fesnn Bdek kynde vefat eden Teklenin cenazesi kardei Sad tarafndan raza getirilerek Sungurun yanna defnedildi. Sad b. Zeng dnemi (1198-1226) Salgurlular iin parlak bir dnem oldu. Berdesri igal eden Ouzlar, Atabeg Saddan ekinerek ehri Salgurlu ordusuna teslim ettiler. Bylece Kirmanda Salgurlu hkimiyetinin temelleri atlm oldu (600/1204). Atabeg Sad ayn yl bir mukavemetle karlamadan sfahan ele geirdi. Bu olay Salgurlular ldenizlilerle kar karya getirdi. Sad ardndan Kirmann baehri Berdesre gidip Kavurdun tahtna oturdu (1 Receb 605 / 9 Ocak 1209). Be aya yakn bir sre kald Kirman dzene soktu ve blgenin byk ksmn itaat altna ald. Ancak blge daha sonra ihmal edilince Hrizmahlarn eline geti (610/1213). Hrizmahlar bu dnemde Fars blgesine de aknlar yapp raza kadar ilerlediler. Hrizmahlarn idaresindeki Irk- Aceme hkim olmak iin harekete geen Sad b. Zeng, Hrizmah Aleddin Muhammed b. Teki ile Rey civarnda yapt savata esir dt (614/ 1217). Ancak Aleddin Muhammed onu affetti ve kendisiyle bir antlama yapt. Buna gre Sad, Farsn mstahkem iki kalesi Ekenvan ile stahr Hrizmahlara verecek, lke gelirinin te birini hara olarak Hrizmahlarn hazinesine deyecek, ayrca btn lkede hutbe Aleddin adna okutulacakt. Atabeg Sad beraberinde Hrizmli

kuvvetlerle raza dndnde (614/1218) olu Eb Bekir onu ehre sokmadysa da olunu malp edip ehre girdi. Sonraki yllarda Hrizmahlardan Gyseddin Prah, raza kadar uzanan aknlar yaparak Fars blgesinin byk bir ksmna hkim oldu. Fakat Moollarn lkesini tahrip ettiklerini renince Hzistana gitmek zorunda kald. Atabeg Sad b. Zengnin 623te (1226) lmnn ardndan Salgurlu tahtna olu Eb Bekir geti. Eb Bekir yaklaan Mool tehlikesi karsnda tedbir ald, kardeini gedey Hana eli olarak gnderip itaatini bildirdi. gedey Han onun bu davranndan memnun oldu ve Farsn idaresini kendisine brakt. Moollara kar sorumluluklarn yerine getiren ve dostane mnasebetlerini srdren Eb Bekir daha sonra Kays adasna bir ordu sevkederek buray ele geirdi (627/1230) ve Basra krfezi hkimiyetini Arabistan sahillerine kadar geniletti. Sultnl-ber vel-bahr, muzafferd-dny ved-dn, dil-i cihan unvanlaryla anlan Eb Bekir 658de (1260) vefat etti. Yerine geen olu II. Sad on iki gn sonra lnce henz ocuk yata olan olu Adudddin Muhammed hkmdar iln edildi, nibliini annesi Terken Hatun stlendi. Muhammed iki yl yedi ay hkm srd; vefatnda yerine devlet erkn ve ordunun isteiyle Muhammed ah b. Salgur ah getirildi. Muhammed ah tahta geer gemez duruma hkim oldu; hazineyi ve askerleri kontrol altna ald. Terken Hatun, sekiz ay sonra emrlerle birleerek Muhammed ah atabeglikten uzaklatrp lhanl Hkmdar Hlgnun yanna gnderdi. Muhammed ahn ardndan atabeglik tahtna oturtulan (661/1262-63) kardei Seluk ah lke iin zararl grd emrleri hemen ortadan kaldrd. Terken Hatun ile evlendi ve ok gemeden onu da ldrtt. Moollarla sava tercih eden Seluk ah, Hlgnun emriyle Kzern ehrinde yakalanarak ldrld (662/1263-64). Seluk ahn lmnden sonra II. Sadn kz bi Hatun atabeg iln edilerek Salgurlu tahtna geirildi ve Hlgnun olu Meng Timur ile evlendirildi (670/1271-72). Fars bu dnemde Atabeg bi Hatunun hkimiyetinde grnmekle beraber resmen Mool lkeleri arasnda saylmaktayd. Blgede tam bir Mool egemenlii srmekte, lke lhanl hkmdarnn yollad ahneler tarafndan ynetilmekteydi. Moollarn Fars idare etmek iin gnderdii Seyyid mdddinin ldrlmesi zerine Atabeg bi Hatun Tebrizde yargland. Hnedann gelini olmas sebebiyle kendisine bir ceza verilmedi, ancak raza dnmesine de msaade edilmedi. bi Hatunun Tebriz yaknlarndaki erendbda 11 Zilkade 685te (29 Aralk 1286) lmyle Salgurlu hkimiyeti sona erdi ve blge tamamen Mool idaresi altna girdi. Salgurlular dneminde imar ve kltr faaliyetlerine nem verilmi, raz ba ve bahelerle sslenmi, btn lkede mescid, ribt, hastahane, kervansaray ve arlar ina edilmitir. Atabeg Sungurun razda yaptrd eserlerin banda Sunguriyye Medresesi gelir. Mescidi Sungur ve ribt da onun tarafndan ina ettirilmitir. Zengnin yaptrd su yolu Kant- Zengbd, Teklenin yaptrd Hn- Bzrgnn, Atabeg Sad b. Zengnin razda yaptrd Cmi-i Cedd-i raz (Mescidi Nev, Mescidi Atabeg), Ribt- ehrullah ve Esvk- Murabba- Atabek, Teklenin yaptrd ok sayda ribt, air ve edipleri himaye eden Eb Bekir b. Sadn yaptrd Drif, Mescidi Seng-i Danbcird, Terken Hatunun, olu Atabeg Muhammed iin yaptrd Adudiyye Medresesi ve bi Hatunun yaptrd kendi adyla anlan ribt Salgurlu dnemine ait eserler arasnda saylabilir. Bu dnemde din ilimler yannda Fars edebiyat asndan da byk gelimeler olmutur. Atabeglerin ihsan ve himayesine mazhar olan sf, edip, lim ve airlerden bazlar unlardr:

Sirceddin Mahmd b. Halfe, Ebl-Mbrek Abdlazz b. Muhammed, Zeynddin Muzaffer b. Rzbihn, Rzbihn- Bakl, Ebl-Feth en-Neyrz, Ebl-Ksm Abdrrahm b. Muhammed, Kad Sirceddin Ebl-z, Mkerrem el-Fl, fakih ehbeddin Fazlullah, Aslddin Abdullah b. Ali, zzeddin Mevdd, Sinddin Hseyin, Kd Beyzv, Kutbddn-i rz, Senddin, zzeddin Ked, Glistn Eb Bekir b. Sad adna kaleme alan Sad-i rz, ems-i Kays, Kemleddn-i sfahn, Hmm- Tebrz.

BBLYOGRAFYA

Rvend, Rhats-sudr (Ate), s. 222, 225, 227-229, 232-233, 239, 273, 277, 310-311; Ahbrddevletis-Selckyye (Lugal), s. 28-29, 71, 73, 76-83, 102-103, 108-110, 115-116, 118-121; bnlEsr, el-Kmil, IX, 361, 365-366, 384-386, 401, 408-409, 415; X, 37, 48-49, 163, 192, 218, 291292, 325, 361-365, 483; XI, 39, 46, 51-52, 76, 78, 84-88, 156-157, 166, 173-174, 177-178, 229230, 238; XII, 170, 191, 198, 206, 208, 272, 276, 310-311; Bndr, Zbdetn-Nusra (Burslan), s. 30, 46-47, 118, 120-121, 153, 169-174, 181-185, 193-194, 196, 199-202, 265-266, 268; Muhammed b. brhim, Tr-i Kirmn, Selcyn ve uz der Kirmn (nr. Bstn-yi Prz), Tahran 1343 h., s. 28, 47, 51-53, 56, 58-61, 65-67, 69-71, 89, 90-95, 98-101, 107-108, 116-121, 127-130, 135-136, 141, 152-155, 201-203, 210-219, 221; Abdlmuhammed yet, Tarr-i Tr-i Vaf, Tahran 1346 h., s. 85-95, 98-100, 103-131, 252-253, 359; brahim Kafesolu, Harezmahlar Devleti Tarihi, Ankara 1956, s. 197-198, 201-202, 204-206, 258-259; Spuler, ran Moollar, s. 60, 77, 88, 92, 158-160, 163-164, 172; Osman Turan, Seluklular Tarihi ve Trk-slm Medeniyeti, Ankara 1965, s. 65, 67, 80, 107, 134, 185-186; kbl-i tiyn, Tr-i Mufaal- rn (nr. M. Debr-i Siyk), Tahran 1346 h., s. 314-315, 376, 383, 389-390, 392-394, 532-533, 537, 543-544; Faruk Smer, Ouzlar (Trkmenler) Tarihleri, Boy Tekilt, Destanlar, Ankara 1967, s. 58, 121-123, 139, 200, 256-258, 327-330; Erdoan Meril, Fars Atabegleri, Salgurlular, Ankara 1975; a.mlf., Tarih Kaynaklara Gre Salgurlu Atabeyliinde mar Faaliyetleri, STY, VIII (1978), s. 129-138; Cl. Huart, Eb Bekir, A, IV, 14; Seyyid Ali l-i Dvd, Atabekn- Fars, DMB, VI, 490-500; T. W. Haig - [C. E. Bosworth], Sad b. Zang, EI (ng.), VIII, 701; C. E. Bosworth, Salurids, a.e., VIII, 978-979. Erdoan Meril

SLH
() Dine ve dnyaya ynelik faydal ilerle bu ileri yapan kimseler iin kullanlan bir kavram. Szlkte (bir ey) iyi, doru, yararl ve uygun olmak; doruluk, drstlk anlamlarndaki salh (sulh) kknden treyen slih kelimesi faydal, iyi, doru ve gzel olan, ie yarar, her trl bozukluk ve yanllktan arnm; bar, uyumlu gibi mnalara gelmekte olup fsid (bozuk, dzensiz) ve s (kt, irkin) kelimelerinin kartdr. Ayn kkten gelen sulh nefret ve dmanla son verme, slh dzeltme, daha iyi ve faydal hale getirme; insanlar arasndaki atmay ortadan kaldrma, muslih bozukluu dzeltip iyiletiren, bartan yana olan mnalarnda kullanlmaktadr (el-Mfredt, l md.; et-Tarft, li md.; Lisnl-Arab, l md; Tcl-ars, l md; Ahmed b. Muhammed el-Feyym, s. 157-258; Dozy, I, 841-842). Rgb el-sfahn, salh kelimesini ksaca fesadn zdd diye tarif ettikten sonra her iki kelimenin genellikle insan fiilleri iin kullanldn, Kurn- Kermde salhn bazan fesat, bazan seyyie mukabilinde getiini ifade etmektedir. eitli yet ve hadislerde slih ve ayn kkten kelimeler bata iman olmak zere takv, affetme, tvbe, hidayet gibi kelimelerle birlikte ve onlarla anlam yaknl iinde, baz yetlerde ise kfr, zulm, fesat, seyyie gibi kelimelerle beraber ve onlarn kart olarak kullanlmtr (M. F. Abdlbk, el-Mucem, l md.; Wensinck, el-Mucem, l md.). Kurn- Kermde slih kavram biri iyi, hayrl i ve davran, dieri din ve ahlk bakmdan iyi davranlara sahip kii olmak zere iki mnada kullanlmtr. lk mnasyla doksan , ikinci mnasyla otuz iki yerde gemektedir (M. F. Abdlbk, el-Mucem, l md.). Birok yette slih / sliht kelimesinin amelle birlikte ve ounlukla iman kavramnn hemen arkasndan zikredilmesi, esas itibariyle fiillerin ahlk mkemmelliini ifade etmekle birlikte imanla da yakndan ilgili olduunu gstermektedir. zellikle Nhun hak dine daveti karsnda olunun taknd inkrc tutumun gayri slih amel diye anlmas (Hd 11/46) imann da bir tr slih amel olduuna iaret eder. Nitekim tefsirlerde bu ifade Nhun getirdii dine olunun iman etmeyip inkrclkta direnmesi eklinde aklanmtr (mesel bk. evkn, II, 502). Ankebt sresinin 9. yetinde iman edip slih iler yapanlarn slih kiiler arasna alnacann belirtilmesi slihlerden olmann iman artn da ierdiini gstermektedir. Dier bir yette (l-i mrn 3/ 114) slihlerin nitelikleri Allaha ve hiret gnne iman, iyilii emredip ktle kar kma ve hayrlarda yarma diye sralanmtr. Dnyada Allaha ve Onun peygamberine itaat edenlerin Allahn kendilerine bir lutfu olarak hirette beraber olacaklar gzel arkadalar arasnda nebler, sddklar ve ehidlerle birlikte slihler de anlmtr (en-Nis 4/69). Fahreddin er-Rz bu yeti aklarken itikad doru, Allahn emirlere itaat eden ve gnahlardan korunan her insann slih olduunu belirtir (Meftul-ayb, X, 174). Allah slihlerin dostu ve gzeticisidir (el-Arf 7/ 196). Bu sebeple baz peygamberler, Beni slihlerden eyle diyerek Allaha dua etmitir (Ynus 12/101; e-uar 26/83; en-Neml 27/19). Slih kavram hadislerde de iyi, hayrl, erdemli, doru, din ve dnya iin faydal, hell, huzur verici gibi anlamlarda ska gemektedir. Kurn- Kermde olduu gibi hadislerde de en ok din ve dnya iin faydal i mnasnda slih amel eklinde gemektedir. Yine hadislerde iyi, hayrl, erdemli mnasnda slih peygamber, slih kul, slih adam, slih mslman, sliha kadn, slih

karde, slih evlt, slih e, slih aile, slih lke, slih gn; geree uygun, doru, iyi anlamnda slih din, slih rya, slih snnet; hayrl, huzur verici anlamnda slih mal, slih elbise, slih binek, slih yiyecekten sz edilmitir (Wensinck, el-Mucem, l md.). Bir hadiste slih zalimin kart olarak gemektedir (el-Muvaa, Ceniz, 32). Dier bir hadiste gzel ahlk iin slihulahlk tabiri kullanlmtr (Msned, II, 381). Kurandaki el-bkyts-sliht (kalc iyilikler) terkibi (el-Kehf 18/46; Meryem 19/76) hadislerde de gemektedir (Msned, III, 75; IV, 268; elMuvaa, urn, 23). Slih erkeklerin sliha kadnlarla evlendirilmesinin tavsiye edildii hadis (Msned, IV, 14) slih kavramnn ailede sevgi ve saygnn hkim olmasna, huzur ve mutluluun salanmasna katkda bulunan ahlk erdemleri kapsadna iaret eder. Bir hadiste kiinin dnya mutluluunun en nemli unsurlar sliha (uyumlu, iyi) bir e, slih (ferah) bir ev ve slih (iyi) binek eklinde sralanm (Msned, I, 168), dier bir hadiste ise btn dnya nimetlerinin en deerlisinin sliha bir e olduu bildirilmitir (Msned, II, 168; Mslim, Ra, 64; bn Mce, Nik, 5). Hz. Peygamber, insann lmnden sonra amel defterine sevap yazlmasn devam ettirecek iyilii srekli hayr (sadaka-i criye), insanlara yarar dokunan ilim, lenin arkasndan iyilik yapacak ve hayr duada bulunacak slih evlt eklinde belirtmitir (Msned, II, 372; Mslim, Vayyet, 14; Eb Dvd, Vey, 14). zellikle tasavvuf dncesinde ok nem verilen bir kuts hadiste, Ben slih kullarma gzlerin grmedii, kulaklarn iitmedii, hibir insann aklna gelmeyecek nimetler hazrladm buyurulmutur (Msned, II, 313; Buhr, Tevd, 35; Mslim, Cennet, 2-5). Slih kii iin slih (hell) mal ne gzeldir melindeki hadis (Msned, IV, 197, 202), ekonomiyle ahlk arasndaki ilikiye ve bu ilikinin doru kurulmas halinde ekonomik faaliyetin nemine iaret etmesi bakmndan dikkat ekicidir. Yeryzne Allahn slih kullarnn hkim olacan (el-Enbiy 21/105), erkek olsun, kadn olsun inanm olarak slih iler yapanlara Allahn gzel bir hayat yaatacan ve onlara hirette ok deerli dller vereceini bildiren yetlerle (en-Nahl 16/ 97) slih kavramnn getii dier yet ve hadisler birlikte deerlendirildiinde bu kavramn hem bireylerin hem toplumlarn din ve dnyalar iin hayrl ve faydal olan, ahlk ve meslek llere uygun mkemmellikte yaplan btn ileri kapsadn; yine bu ileri hakkn vererek liyakatle yapan, bylece hem dnyada hem hirette baarl ve mutlu olmay hak eden insan ifade ettiini sylemek mmkndr. Nitekim Zecccn slih kelimesini Allahn haklarn da kullarn haklarn da gzeten eklindeki aklamas da (bn Teymiyye, VII, 5758) kelimenin bu kapsam geniliini ifade etmektedir. Bu sebeple Kurn- Kermde bata peygamberler olmak zere inanc, tutum ve davranlaryla mkemmel bir insanlk rnei sergileyenler slihler arasnda zikredilmitir (mesel bk. el-Enm 6/83-87; el-Enbiy 21/ 69-86). Slih kelimesinin erdemli insanlar ifade etmesinden dolay dindarl ve gzel ahlkyla tannan ilk mslman nesiller selef-i slihn eklinde anlm, bu isim baz kitap balklarna da yansmtr. Kvmssnne et-Teymnin Siyers-selefi-lin (nr. Kerm b. Hilm b. Ferhat b. Ahmed, Riyad 1420/1999), bn Teymiyyenin eertl-beln min ayyibti kelimti selefne-lin (Beyrut, ts.) ve Mustafa Vahy Efendinin Tuhfets-slihn ve sbhatz-zkirn (stanbul 1284) adl kitaplar bu tr eserlerdendir. Slih, sliha ve sliht kelimeleri iyi, doru, din ve dnya hayat iin faydal ileri ifade etmek zere din ve ahlk kaynaklarda oka kullanlmtr. Bu balamda Nevevnin Riy-lin, Eb Muhammed zzeddin Abdlazz b. Abdsselmn eceretl-marif velavl ve liul-avl vel-aml (nr. yd Hlid et-Tabb, Dmak 1989), bn Kayyim el-

Cevziyyenin el-Kelim-ayyib vel-amel-li (nr. smil b. Muhammed el-Ensr, Riyad 1399/1979) isimli eserlerini de zikretmek gerekir.

BBLYOGRAFYA

Msned, I, 168; II, 168, 313, 372, 381; III, 75; IV, 14, 197, 202, 268; bn Hazm, el-Al ves-siyer, Beyrut 1405/1985, s. 14; Fahreddin er-Rz, Meftul-ayb, X, 174; bn Teymiyye, Mecmu fetv, VII, 57-58; Ahmed b. Muhammed el-Feyym, el-Mibul-mnr, Bulak 1316, s. 157-258; evkn, Fetul-adr, II, 502; R. Dozy, Supplment aux dictionnaires arabes, Beyrouth 1968, I, 841842. Mustafa arc

SLH
() Sahih veya hasen olup din meselelerde delil saylabilecek nitelikteki hadisleri ifade etmek ve bir rvinin gvenirliini belirtmek zere kullanlan hadis terimi. Szlkte iyi, yararl, dzgn anlamna gelen slih kelimesi hadis terimi olarak ceyyid, mstakm, sbit, nebl ve mahfz gibi terimlerle birlikte sahih veya hasen olan ve iddetli zayfl bulunmayan hadis demektir. Bir hadisin sahih ve hasen gibi din meselelerde delil saylmaya elverili olduuna iaret etmek iin kullanlan slih lil-ihticc ile, terkedilecek derecede dk seviyede olmayp kendisinden daha zayf bir hadisi kuvvetlendirmeye veya kendisinin kuvvetlenmesine yarayacak hadisi ifade etmek iin kullanlan slih lil-itibr tabirleri sonradan ortaya kmtr. Slih terimi II (VIII) ve III. (IX.) yzyl muhaddislerinden Abdullah b. Mbrek, Yahy b. Man, Ahmed b. Hanbel, Eb Zra er-Rz ve Eb Dvd es-Sicistn tarafndan sahih ve hasen anlamnda kullanlmtr. Abdullah b. Mbrekin Dmakl rvileri deerlendirmesi srasnda, Rivayetlerinin ou mrsel ve maktdur, sika rvilerin muttasl senedle rivayet ettikleri ise slihtir derken (Hatb el-Badd, el-Cmi, II, 287) sahih hadisi kastetmektedir. Eb Dvd es-Sicistn, es-Snenindeki hadislerden sz ederken eserine sahih hadislerle sahihe benzeyen ve ona yakn olan hadisleri de aldn, kusuru bulunanlara iaret ettiini, hakknda hibir ey sylemedii hadislerin ise slih olduunu belirtmitir (Rislet Eb Dvd, s. 27-28). Onun bu aklamasn deerlendiren bns-Salh mellifin buradaki slih tabirini hasen anlamnda kullandn sylemektedir (Ulml-ad, s. 36). emseddin es-Sehv de Eb Dvdun zikrettii slih teriminin hasen mnasnda anlalmasnn ihtiyata daha uygun olduu grndedir (Fetul-mu, I, 80-81). Slih olduu belirtilen hadis sahih ve hasenle edeerde kabul edildii iin din konularda delil olarak kullanlmtr. Slih terimi slihul-hads ve suveylih eklinde rvinin vasf olarak da kullanlmtr. II. (VIII.) yzyln sonlarnda Abdurrahman b. Mehd slihul-hads terimine zayf rvileri nitelendirmek iin yer vermitir (Hatb el-Badd, el-Kifye, s. 39). III. (IX.) yzyl mnekkitleri de bunu rivayetleri delil olarak alnamayan, fakat itibar iin yazlabilen zayf rviler hakknda kullanmlardr. Yahy b. Manin Muviye b. Ammr iin, Slihtir dedikten sonra metrk olmadn ayrca belirtmesi ve Eb Htime Ziyd b. Kleyb et-Teym hakknda, Sika mdr? diye sorulduunda, Slihtir eklinde cevap vermesi (bn Eb Htim, III, 542) bu terimin sika ile ayn seviyede kabul edilmediini, hadisleri terkedilmeyen zayf rviler iin kullanldn gstermektedir. Sadk ve cizl-hads gibi terimlerle birlikte yaygn ekilde bu anlamda geen terim zaman zaman sika lafz ile birlikte sikatn slihul-hads ve slihul-hads sikatn diye ifade edilmi, bu durumda rvinin gvenilirlii ve hadisiyle ihticac edilebilecei belirtilmitir. Suveylih de genellikle leyse bil-kav terimiyle birlikte kullanlmaktadr (Ycel, s. 131-132). Gerek slihul-hads gerekse suveylih, daha ok adlet ynnden kusursuz olduu halde zabt itibariyle hatas sika rvilerden ok olan rvileri ifade eden terimlerdir. bn Eb Htim ve ona tbi olarak Hatb el-Badd ile bnsSalhn makbul rvileri snflandrdklar drtl taksimde slihul-hads ve suveylih tadlin en alt mertebesi olan drdnc grup lafzlar arasnda yer almtr. bn Hacer el-Askaln, emseddin es-

Sehv ve Sytnin altl taksiminde ise bunlar, tadlin en alt kademesi olan ve cerh lafzlarnn en yaknnda bulunan altnc mertebedeki lafzlar arasnda gemektedir. Slihul-hads ve suveylih lafzlaryla deerlendirilen rvinin hadisleri din konularda delil olarak kullanlmamakla birlikte terk de edilmez, dier rivayetlerle karlatrlarak baka hadisleri desteklemek veya kendisi destek grmek zere yazlr ve incelenir.

BBLYOGRAFYA

Lisnl-Arab, l md.; Ahmed b. Hanbel, el-lel (Koyiit), I, 114, 161, 173, 262; II, 306; Eb Dvd es-Sicistn, Rislet Eb Dvd il ehli Mekke f vafi Snenih (nr. Muhammed b. Lutf esSabb), Beyrut 1405, s. 27-28; bn Eb Htim, el-Cer vet-tadl, II, 37-38, 253, 432; III, 291, 296, 542; IV, 87, 228, 323, 356; V, 329; VI, 22, 108, 182; Hatb el-Badd, el-Kifye (nr. Ahmed mer Him), Beyrut 1406/1986, s. 39; a.mlf., el-Cmi li-alr-rv ve dbis-smi (nr. Mahmd et-Tahhn), Riyad 1403/1983, II, 287; bns-Salh, Ulml-ad, s. 36, 124-125; emseddin es-Sehv, Fetul-mu, Beyrut 1403/1983, I, 80-81, 361-368; Syt, Tedrbr-rv (nr. Abdlvehhb Abdllatf), Beyrut 1409/1989, I, 168-169, 177-178, 341-345; Leknev, er-Ref vet-tekml, s. 138-139, 149-150, 163-164; Ahmet Ycel, Hadis Istlahlarnn Douu ve Geliimi, stanbul 1996, s. 123, 131-132, 163; G. H. A. Juynboll, li, EI (ng.), VIII, 982-984. Mehmet Efendiolu

SLH
() Kuranda Semd kavmine gnderildii bildirilen peygamber. Kurn- Kermde Semd kabilesine peygamber olarak gnderildii bildirilen Hz. Slihin (el-Arf 7/73; en-Neml 27/45), kavminin en itibarl ailesine mensup olduu rivayet edilir. eceresi slm kaynaklarnda Nh olu Sm olu rem olu mir (bir) olu Semd olu Hzir olu Ubeyd olu Mih (Msih) olu Esif (sif) olu Ubeyd olu Slih eklinde Hz. Nha balanr. Slih peygamber kendi milleti arasnda gvenilir, hastalar ziyaret eden, zayflar ve yoksullar gzeten, hayr ileriyle uraan bir kii olarak tannr; ayrca gelecee dair kendisinden mit beklenen bir kimse olarak tanmlanr (Hd 11/62). Semd kabilesinin kkenine ilikin eitli grler vardr. Baz arkiyatlar Semdun bir yahudi kabilesi olduunu ileri srmtr (Abdlvehhb en-Neccr, s. 79). slm kaynaklarnda Semd, Hz. smilden nceki dneme ait olup Arabl-ribe (halis Arap) diye isimlendirilen, soyu kesilmi eski Arap kabilelerinden biri olarak yer alr. d kavmiyle ayn soydan olan kabile mensuplar Smn olu remde birleirler ve d kavminin bakiyesi olduklarndan ikinci d (d- uhr) olarak da bilinirler. Suriye ile Hicaz arasndaki Hicrde yaadklar iin (el-Arf 7/73-79) Kuranda ashbl-Hicr diye de anlrlar (el-Hicr 15/ 80). Hicr, Arap yarmadasnn kuzeybatsnda MedineTebk yolu zerinde Teymnn yaklak 110 km. gneybatsnda, iinden Hicaz demiryolunun getii sarp kayalklarla evrili vadinin ve bu vadideki ehrin addr. Bugnk Al adl yerleim biriminin 15 km. kuzeyine dmektedir. Slih peygamberle ilgisi dolaysyla buraya Medinslih de denilmitir. Bu ehirden gnmze kadar gelen kalntlar ve dalarda yontulmu evler burann eskiden bir uygarlk merkezi olduunu gsterir. Semd kavmi Vdilkurda kayalar oyarak evler (elFecr 89/9), dz arazide saraylar yapmtr. Onlarn zamannda Vdilkur evresi bir medeniyet merkezi, dalar iinde oyduklar meskenler ince birer sanat eseriydi (Ykt, II, 220-221; Tecrid Tercemesi, IX, 134-139; ayrca bk. SEMD). d kavminden sonra geliip glenen Semd kavmi balangta tevhid inancna sahipti; Allahn birliine, peygambere ve hiret gnne inanyordu. Ancak zamanla d kavmi gibi putlara tapmaya ve peygamberleri yalanlamaya balad (e-uar 26/141). Bunun zerine Allah tevhid inancn retmesi iin aralarndan Slihi peygamber olarak grevlendirdi. Hz. Slih kavmine kendilerine gnderilmi gvenilir bir peygamber olduunu, Allaha kulluk etmeleri gerektiini, Ondan baka bir ilhn bulunmadn, Allaha kar gelmekten saknmalarn ve kendisine itaat etmelerini, buna karlk kendilerinden herhangi bir cret talep etmediini syledi (e-uar 26/142-145). Ayrca kavmine Allahn verdii nimetleri hatrlatarak bu nimetlere kredip Allaha kar gelmekten saknmalar, Onun emir ve yasaklarna uymalar, haddi ap yeryznde fesat karanlarn peinden gitmemeleri gerektiine ve bu nimetlerle birlikte dnyann ebed olmadna dikkat ekti (el-Arf 7/74; e-uar 26/146-149). nceki peygamberlerde grld gibi kavminden kk bir topluluk Slih peygambere iman

ederken bata ileri gelenler olmak zere ounluk onun peygamberliini inkr etti. Bunlar Slihi bylenmi ve uursuz olmakla, ayrca marklk ve yalanclkla suladlar (en-Neml 27/47; elKamer 54/23-25). Slih peygamberin tebliinde srar etmesi zerine ondan peygamberliini dorulayc bir mcize getirmesini istediler ve ancak o zaman iman edeceklerini sylediler. Slih de onlara apak bir mcize olarak dii bir deveyi getirdi. Bu devenin mcize olma yn slm kaynaklarnda sert bir kayadan canl bir hayvan olarak karlmas, btn kavmin tkettii miktarda su imesi ve itii su kadar st vermesi eklinde aklanmtr (M. Ali Sbn, s. 306). Slih peygamber kavminden bir gn deveye, bir gn kendilerine tahsis etmek zere su ime konusunda belli bir sraya uymalarn istedi (e-uar 26/155-156). Ayrca kendilerine gnderilen bu deveye zarar vermemeleri, aksi takdirde ilh azabn zerlerine inecei hususunda onlar uyard (el-Arf 7/73; Hd 11/64). Fakat devenin varlndan rahatszlk duyan bir grup inkrc deveyi ldrme planlar yapmaya balad. Kuranda bozguncu diye nitelendirilen ve dokuz kiiden olutuu belirtilen (enNeml 27/48) bu grup iinden rivayete gre Kudr b. Salif adl bir kii deveyi yakalayp ayaklarn kesti, dierleri de kllaryla onu paraladlar. Ardndan kendilerini korkuttuu azab getirmesi iin Slih peygambere meydan okudular (el-Arf 7/77). Slih peygamberin onlara gnn sonunda istedikleri azabn geleceini bildirmesi zerine (Hd 11/65) kendisini ve ailesini ldrmek istediler (en-Neml 27/49). Fakat Allah, drdnc gnn sabahnda korkun bir grlt ve yldrmlarn ardndan gelen, iddetli bir sarsnt ile onlar helk etti (el-Arf 7/78; Fusslet 41/17; el-Kamer 54/31). Helkin ertelenmesiyle ilgili gnlk sre iinde birinci gn inkrclarn yzlerinin sarard, ikinci gn kzard, nc gn karard ve bu ekilde ieriden bir bozulmann ortaya kt, gn tamamlandnda si kavmin tamamen yok olduu belirtilmitir (bnl-Arab, s. 125). Bir rivayete gre Slih peygamberle birlikte ona tbi olan 120 kii helkten kurtulurken geri kalan 5000 kii helk olmutur (M. Ali Sbn, s. 310). Bunun zerine Slihin kendisine inanan toplulukla birlikte Mekkeye g ettii nakledilir. Bir dier rivayete gre ise Hz. Slih vefat edinceye kadar Filistinde Remle yaknlarnda yaamtr. Resl-i Ekrem, Tebk Gazvesi srasnda askerleriyle birlikte Semd kalntlarnn bulunduu Hicre gelmi, askerler Semd halknn itii kuyulardan su imi, hamur yourup ekmek yapm ve yemek hazrlamtr. Fakat Reslullah yemei dkmelerini ve ekmekleri develere yedirmelerini emretmitir. Daha sonra onlar konakladklar yerden kaldrarak Slihin devesinin su itii kuyunun bana gtrm, bu davrannn sebebini aklarken de, Onlarn yaad felketin sizin banza gelmesinden korktum demitir (Msned, II, 117). Baka bir rivayette Resl-i Ekremin, Hicrde bulunduu bir srada Hicr halknn bana gelenlerden duyduu znty dile getiren ve yanndakileri bu olaydan ibret almaya tevik eden szler syledii belirtilmektedir (Msned, II, 58, 72; Buhr, Mez, 80; Mslim, Zhd, 38).

BBLYOGRAFYA

Msned, II, 58, 72, 117; Ezrak, Abru Mekke (Melhas), I, 68, 72, 73, 84; Fahreddin er-Rz, Meftul-ayb, Kahire, ts. (el-Matbaatl-behiyye el-Msriyye), XIV, 161-167; XVIII, 16-22; XIX, 205; XXIII, 96-99; XXIV, 158-160, 201-203; XXIX, 52-56; XXXI, 196-197; Ykt, Mucemlbldn, II, 220-221; bnl-Arab, Fsusul-hikem (trc. ve erh Ekrem Demirli), stanbul 2006, s.

125; Nveyr, Nihyetl-ereb, Kahire, ts. (Vizrets-sekfe vel-ird), XIII, 73-85; Ebl-Fid bn Kesr, Tefsrl-urnil-am, Kahire, ts. (Dru ihyil-ktbil-Arabiyye), II, 227-230, 450451, 557; III, 366-368; Tecrid Tercemesi, IX, 134-139; XI, 218-219; Elmall, Hak Dini, IV, 2796; V, 3071-3072; Red Rz, Tefsrl-menr, VIII, 501-508; XII, 120-126; Mustafa Murd ed-Debb, el-abill-Arabiyye ve selilh f bildin Filisn, Beyrut 1986, s. 20-24; Abdlvehhb enNeccr, aal-enbiy, Kahire, ts. (Mektebet drit-trs), s. 79; M. Ali Sbn, Peygamberlik ve Peygamberler (trc. Suat Cebeci - Bilal Delice), stanbul, ts. (Kltr Basn Yayn Birlii), s. 302310; Sleyman Ate, Kurn Ansiklopedisi, stanbul, ts. (Kurn Aratrmalar Messesesi), XVIII, 330-348; smail L. akan - N. Mehmed Solmaz, Kurn- Kerme Gre Peygamberler ve Tevhid Mcadelesi, stanbul 2006, s. 67-75; Hayreddin Karaman v.dr., Kuran Yolu: Trke Mel ve Tefsir, Ankara 2006, II, 548-550; III, 182-183, 363-365; IV, 165-166, 196-197; Fr. Buhl, Slih, A, X, 127; A. Rippin, li, EI (ng.), VIII, 984; mer Faruk Harman, Hicr, DA, XVII, 454-455; P. R. John, li (Prophet), Encyclopaedia of the Holy Qurn (ed. N. K. Singh - A. R. Agwan), Delhi 2000, IV, 1317-1319. Ahmet G

SLH, Muhammed
( ) (. 916/1510dan sonra) aatay airi, tarihi ve devlet adam. Hrizmde dnyaya geldi. rminius Vmbry 1451-1455 yllar arasnda domu olabileceini syler. Ad Muhammed, Slih ise lakab ve iirlerinde kulland mahlasdr. Timur ve torunlarnn hizmetinde bulunan, zellikle Hrizmin kltr ve siyaset hayatnda etkili olmu, air ve edip emrlerin yetitii sekin bir aileye mensuptur. Timurlu Hkmdar Eb Said Mirza Han dneminde Hrizm valisi olan babas Nr Said Beg ayn zamanda byk bir airdi (Ali r Nev, s. 77). lk eitimini ocukluk yllarn geirdii Hrizmde alan Muhammed Slih daha sonra Herata giderek Molla Abdurrahman- Cmnin rencisi oldu. Bu arada Ali r Nev gibi birok ilim ve edebiyat adamnn sohbetine katld. Huysuzluu ve geimsizliiyle tannan babasnn 1469da ldrlmesi zerine zor durumda kald; ilk genlik gnleri Horasan ve Semerkantta perianlk iinde geti. Bu dnemde ektii skntlar baz gazellerinde dile getirdii gibi eybnnme adl eserinde de anlatmaktadr. Kendini gelitirdikten sonra Timurlu ehzadelerin saraynda kald; ardndan Hseyin Baykarann sarayndaki airler arasnda yer ald. Ancak 1499da Timurlulara gcenerek saraydan ayrld ve onlarn en tehlikeli rakibi olan zbek Hkmdar eybn Hann (ibn Han) hizmetine girdi. Muhammed Slihin kendisine balanmasna ok sevinen ve bunu bir tuyuunda dile getiren eybn Han (iban Han Dvn, s. 307) ona emrl-ulem ve melik-uar unvanlarn verdi. eybn Hann en yakn adamlar arasnda yer alarak onunla beraber seferlere katlp asker ve idar tecrbelerini arttrd. 905 (1500) ylnda yeni fethedilen Buharann valiliine tayin edildi. Drt yl sonra hkmdardan izin isteyip Buharada annesinin kyne yerletiyse de 1505te rcy, 1508de Nes valiliine getirildi. eybn Hann Mervde Safev Hkmdar ah smile yenilerek ldrlmesi zerine (916/1510) Buharaya dnp kendini eser yazmaya verdi ve hayatnn sonuna kadar burada kald. Slihin lm tarihi hakknda kesin bilgi yoktur. Ancak Merv savanda (1510) eybn Hann yardmna kotuu yolundaki bilgi onun bu tarihte hayatta olduunu gstermektedir. Abdurrahman- Cm gibi Nakibend bir airin rencisi olmas ve Bbrn 901 (1495-96) yl olaylarn anlatrken onu Hce Yahynn (Hce Ubeydullah Ahrrn kk olu) hizmetinde grdn yazmas (Vekyi, I, 39) Slihin Nakibend tarikatna mensup olabileceini ve mezarnn Buharada Baheddin Nakibend Trbesinin hazresinde bulunabileceini dndrmektedir. hreti gen yalarndan itibaren yaylan Muhammed Slih hakknda bilgi veren Ali r Nev onun ahsiyetini ve airliini verek babasnn aksine kendisinin mlyim bir gen olduunu, ok ince ve nefis bir iir yeteneine sahip bulunduunu syler ve Farsa iirlerinden bir beyti rnek verir (Meclisn-nefis, s. 110, 174-175). Bbr de htratnda iirlerini deerlendirirken latif gazeller ve Trke iirler yazdn sylemekte, ancak eybnnmesinin yavan bir eser olduunu ve onu okuyann yazarnn airliine inanmayacan ifade etmektedir (Vekyi, I, 39; II, 198-199). Bbrn

eser hakkndaki deerlendirmesi genellikle doru ise de okuyucunun mellifinin airliine inanmayaca ynndeki ifadesi biraz abartldr. Bunda Bbr ile eybn Han arasndaki dmanln ve Muhammed Slihin eserinde onu ar biimde eletirip zalim diye nitelemesinin etkisi olabilir. Bbr, Slihin ikisi Farsa, biri Trke beytini kaydetmitir (a.g.e., I, 79; II, 199, 286). Muhammed Slihin halen mevcut Trke iirleri dnda gnmze ulaabilen dier iirleri daha ok beyit erevesinde ve Farsa olanlardr. Bunlarn bandan geen hadiselerle balants yannda tasavvuf bir renk tad da grlr. Bu tr iirlerinden ve eybnnmedeki baz ifadelerinden hareketle tasavvufa yabanc kalmad sylenebilir. Muhammed Slihin hat sanatnda baar gsterdii Nevnin onun bu ynn vmesinden anlalmaktadr (Meclisn-nefis, s. 175). Onun tarih drmede de yetenekli olduu kabul edilmektedir. Janos Eckmannn klasik airler, M. Fuad Kprlnn klasik iiri devam ettiren airler arasnda sayd Muhammed Slih air olarak nemli bir varlk gsterememi, asl hretini eybn Han iin yazd eybnnme (ibnnme) adl manzum tarihiyle salamtr. Dnemin nemli kaynaklarndan olan eser yetmi alt blm halinde dzenlenmi olup 4500 beyitte eybn Hann 905-911 (1499-1506) yllar arasndaki hayatn ve savalarn anlatmaktadr. Bu mesnevinin nisbeten kuru ve tarafgir bir ifadeyle kaleme alnmas gvenilirliini azaltt gibi edeb deerini de drmektedir. Bununla birlikte Trkenin kaba ve yetersiz kabul edilerek eserlerini bu dille yazanlarn hor grld bir devirde Muhammed Slihin eybn Hann houna gitmek amacyla da olsa Trke eser yazmas onun bir dil uuruna sahip bulunduunu gstermektedir. Halk azndan, zbek-Kpak lehesinden ve Altn Orda dilinden baz unsurlarn yer ald eybnnme sade bir anlatma sahiptir ve bu zellikleriyle aatay Trkesi iin zengin bir malzeme oluturmaktadr. Kitabn XVI. yzyldan sonra gerekletirilen edeb dilin sadeletirilmesine nderlik ettii ve daha sonraki eserlere bu bakmdan rnek olduu sylenebilir. eybnnme, eybn Hann faaliyetlerine k tutmas ve devriyle ilgili verdii geni bilgiler bakmndan tarih belge niteliindedir. Muhammed Slih eserinde sadece eybn Hann savalarn anlatmakla kalmam, ahit olduu tarih olaylar, dnemin sosyokltrel yapsn, siyas ve asker kltrn, ordu dzenini, hkmdarlarn, devlet tekilt ve ynetimiyle halkn ektii skntlar tasvir etmitir. Eserin tevhid ierikli giriinin ardndan mnct ve nat, eybn Hann madd ve mnev zelliklerine dair vgler, daha sonra da sebeb-i telif blmleri gelmektedir. Kitapta bir htimenin olmamas ve eserin tamamland tarihin belirtilmemesi onun tamamlanamad izlenimini vermektedir. eybnnmenin 916 (1510) ylnda istinsah edilmi, bilinen tek nshas Viyanada Mill Ktphanededir (Flgel, II, 323-324). Zeki Velidi Togan, kitabn bu nshasndan baz farkllklar gsteren dier bir yazmasnn Fahri Bilgenin zel ktphanesinde bulunduunu sylerse de (TED, II/1 [1956-57], s. 75, 86) bu zatn lmnden sonra kitaplar satldndan nshann bugn nerede olduu bilinmemektedir. H. F. Hofman da biri XVIII. yzylda istinsah edilmi iki Leningrad (Sankt Petersburg) nshasndan bahsetmekte, fakat verdii bilginin kesin olmadn da sylemektedir (Turkish Literature, I/5, s. 296, 299). lk defa rminius Vmbry tarafndan yaymlanan eserin (eybnnme: Die Schebaniade. Ein zbegisches Heldengedicht in 76 Gesngen von Prinz Mohammed Salih aus Charezm, Almanca tercmesiyle birlikte, Wien 1885) bugne kadar pek ok neri gerekletirilmi, tpkbasm yaymlanm ve hakknda eitli aratrmalar yaplmtr. Eser zerinde Sevgi Ylmaz ile Ayegl Erantepli Canku stanbul niversitesinde (1988) ve Turgut Yeniay ile Ik Emel Yengin Marmara niversitesinde (2000) yksek lisans tezleri yaparak tenkitli metnini hazrlamlardr.

Muhammed Slihin XV-XVI. yzyl Orta Asya halklarnn tarihiyle ilgili Trke kaynaklardan mellifi bilinmeyen Tevrh-i Gzde Nusretnme adl eserin yazar ve yine mellifi bilinmeyen mensur bir eybnnmenin bu eserin zeti olduu ileri srlmekteyse de bu pek mmkn grnmemektedir (Karasoy - Toker, s. 101, 170-171). Ayn ekilde onun Mecnn u Leyl ve Nz Niyz adl iki eserinden, Farsa bir mnetndan ve bir divanndan bahsedilmektedir, ancak bunlarn da ona aidiyeti kantlanamamtr (Hofman, I/5, s. 296-299).

BBLYOGRAFYA

Muhammed Slih, eybnnme (nr. Nasrullo Davron), Takent 1961, neredenin girii, s. 3-15; a.e. (nr. Ergaali odiev), Takent 1989, neredenin girii, s. 5-10; Ali r Nev, Meclisn-nefis (trc. M. Fahr-yi Hert - Hakm ah Kazvn, nr. Ali Asgar-i Hikmet), Tahran 1323 h., s. 52, 110, 225, 283; a.e. (nr. Suyima Ganiyeva), Takent 1961, s. 77, 174-175; Bbr, Vekyi (Arat), I, 39, 79, 80; II, 198, 199, 286; iban Han Dvn (haz. Yakup Karasoy), Ankara 1998, s. 25-27, 307; Flgel, Handschriften, II, 323-324; Rieu, Catalogue, s. 274, 277, 280; Zeki Velidi Togan, Horezmliler ve Medeniyetleri, Horezmce Tercmeli Muqaddimat al-Adab (haz. Zeki Velidi Togan), stanbul 1951, s. 35, 36, 37, 41; a.mlf., Umumi Trk Tarihine Giri, stanbul 1970, I, 82, 366; a.mlf., Byk Trk Hkmdar ahruh, TDED, III/3-4 (1949), s. 522, 523; a.mlf., Trkiye Ktphanelerindeki Baz Yazmalar, TED, II/ 1 (1956-57), s. 75, 86; a.mlf., Hrizm, A, V/1, s. 250, 251, 253; zbek Adabiti (nr. Rahmat Majidiy - Porso amsiev), Takent 1959, s. 99-137; H. F. Hofman, Turkish Literature, Utrecht 1969, I/5, s. 294-301; N. M. Mallaev, zbek Adabiti Tarihi, Takent 1976, I, 609-633; . Vmbry, History of Bokhara, Nendeln 1979, s. 238; Abdlkadir nan, aatay Edebiyat, TDEK, s. 495, 496, 497; a.mlf., Eblgazi Bahadr Han ve Trkesi, TDAY Belleten (1957), s. 36, 37, 38; Kemal Eraslan, XVI. Yzyl aatay Edebiyat, Byk Trk Klsikleri, stanbul 1986, IV, 343, 352-354; a.mlf., aatay iiri, TDl. (Trk iiri zel says II), LII/415-417 (1986), s. 693-697; J. Eckmann, aatayca El Kitab (trc. Gnay Karaaa), stanbul 1988, mellifin girii, s. IX, XIV; Kprl, Edebiyat Aratrmalar II, s. 170-171; a.mlf., aatay Edebiyat, A, III, 312-313; W. Barthold, Ulu Beg ve Zaman (trc. smail Aka), Ankara 1990, tr.yer.; Abdurauf Ftrat, Tanlangan Asarlar (nr. Hamidulla Boltaboev), Takent 2000, II, 37, 56, 7282; Tahir Kahhar, Muhammed Salih, Balangcndan Gnmze Kadar Trkiye Dndaki Trk Edebiyatlar Antolojisi: zbek Edebiyat II, Ankara 2000, XV, 54-58; Yakup Karasoy - Mustafa Toker, Trklerde ecere Gelenei ve Anonim ibannme, Konya 2005, s. 28-29, 56, 101, 170-171; A. K. Borovkov, zbek Yaz Dilinin Kurucusu Ali ir Neva (trc. Rasime Uygun), TDAY Belleten (1954), s. 84, 94-95; Abdlhamd Mevlev, Mescidi h y Makbere-i Emr Gyseddn Melikh, Hner u Merdm, sy. 74-75, Tahran 1347 h., s. 75-92; Muhammad Solih, Uzbek Sovet Eniklopediyas, Takent 1976, VII, 479. Zaur krov

SLH b. ABDLKUDDS
) ( Ebl-Fazl Slih b. Abdilkudds b. Abdillh b. Abdilkudds el-Basr (. 167/783 [?]) Zndkl ile tannan bir Arap airi. Aslen ranl olup Esed veya Ezd kabilesinin mevlsyd. Basrada doup byd. Hayatnn ilk yllarnda ve yetime anda vizlerin, kelmclarn ve bilhassa Mutezilenin kurucusu Vsl b. Atnn meclislerine katld. Din gruplamalarn yaand ortamda bulundu, eitli mezhep ve akmlarn tartmalarna ve elien fikirlerine muttali oldu. Bunun sonucunda kendince areyi atalarnn dini olan Maniheizmin dalizmine sarlmakta buldu (evk Dayf, III, 394). Ykt elHamev onun Basra mescidinde vaaz verdiini ve cemaate hikyeler anlattn belirtir (Mucemldeb, XII, 7). eitli rivayetler, Slihin zhiren mslman gibi davranmakla birlikte slm dininden ayrlp hayattan ve fni nimetlerden uzaklamay ve zhde sarlmay esas alan Mani inancna dndn, bu konuda zellikle Ebl-Hzeyl el-Allf ile tartmalara girdiini gstermektedir (Hatb, IX, 203). Ona nisbet edilen, Bildiim nice sr var, eer bunlar insanlara aklayacak olsam kesinlikle hapsedilirim tarzndaki bir iir onun din inancn gizlediinin bir iareti olarak grlmektedir (erf el-Murtaz, I, 100). Abbs devrimiyle birlikte ortaya kan nisb zgrlk ortamndan Slihin de yararland, Basrada ran Mani mezhebinin erdemlerini anlatan dersler verdii, bu mezhebi savunmak iin arkadalar tarafndan hep onun ileri srld, daha sonra pheciliinin Mani mezhebini iine alacak ekilde geniledii, muhtemelen Yunan Sfestiyye filozoflarnn fikirlerinden etkilenerek bu konuda Kitb-kk adyla bir eser yazd nakledilmektedir. Halife Mehd-Billh, 166 (782) ylnda slm kartlarn takibe aldrp yargladklarn lmle cezalandrmaya balaynca Slih b. Abdlkudds Dmaka katysa da yakalanp hapsedildi, ardndan Badata getirilip Mehdnin huzuruna karld (167/783). Slih, hakkndaki iddialar reddetti, halifeden af diledi ve gzel konumasyla onu etkiledi. Fakat tam serbest brakaca srada halife onun ikiyzllnn kant olabilecek Sniyye kasidesini hatrlad ve kendisinden kasideyi okumasn istedi. Kasidedeki, Yal adam mezara girinceye kadar huyunu terketmez beytini okuduktan sonra halife, Slihin lm korkusuyla iddialar reddettii kanaatine vararak onu kendi klcyla ldrd (Hatb, IX, 203-204). bnl-Mutez, Slihi yarglayp ldren Abbs halifesinin Hrnrred olduuna ilikin rivayetin daha doru olduunu belirtmektedir (abat-uar, s. 35). Bu durumda 170 (786) ylnda veya daha sonraki bir tarihte ldrlm olmaldr. Slih b. Abdlkuddsn hreti, iirlerinde bizzat kendisi tarafndan sylenen veya nceden bilinen hikmetli szlere ska yer vermi olmasndan gelmektedir. Bununla birlikte Chiz onun kasidelerinin batan sona hikmetli szlerden meydana gelmesini eletirir. Chize gre Slihin zl deyileri iirleri arasna serpitirilmi olsayd bu szler muhatabnda daha ok etki brakr ve iirleri nevdir mertebesine ykselirdi (el-Beyn vet-tebyn, I, 201). Divannn Arap ve Fars ataszlerinden 2000 kadarn ierdii rivayet edilir. Slih b. Abdlkuddsn gnmze ulaan iirleri zndklk veya dalist dnce izleri tamaz. Buna gre shibl-felsife unvan veya mtekellim vasf geree daha yakn grnr. Onun iirlerinden, kabul grm inanlara kar kan ve pheci olarak lm

olduunu gsteren bir izlenim de edinilmemektedir. iirlerinin ou dnyadan ve fni nimetlerden uzaklatrmaya, lm ve fnilii hatrlatmaya, gzel ahlka ve Tanrya (belki de kastettii nur ilh) ibadete dairdir. bnl-Mutez de onun iirlerinden hareketle dnya nimetlerinden elini ekmi, Allaha itaati zendiren, gzel ahlk tavsiye eden, lm ve kabri ska anan byle bir kiinin zndk olamayacan syler (abat-uar, s. 35-36). Ancak baz eletirmenler ondaki zhd anlaynn slmdan deil Maniheizm inancndan kaynaklandn belirtir. Nitekim pek ok kaynakta Slih b. Abdlkuddsn zndk olduu ve bu yzden ldrld ifade edilmektedir. Slihin iirleri arasnda Kasde-i Kfiyesi ok beenilmi olup Kasde-i Biyesi de nldr. Onun ad hadis rivayetiyle ilgili olarak anlsa da bu alanda kayda deer bir katks olmad ve Nesnin onu gvenilir bulmad kaydedilir (Bedrn, VI, 373). Slih b. Abdlkuddsn hayat, iirleri ve dnceleri hakknda gnmze ulaan dokmanlarn byk bir blm Abdullah Hatb tarafndan derlenip li b. Abdiludds el-Bar adyla yaymlanmtr (Basra 1967).

BBLYOGRAFYA

Chiz, el-Beyn vet-tebyn (nr. Hasan es-Sendb), Beyrut 1993, I, 125, 201; bnl-Mutez, abat-uar (nr. Abbas kbl), London 1939, s. 34-36; bnn-Nedm, el-Fihrist, Kahire 1348, s. 473; erf el-Murtaz, el-Eml, Kahire 1325/ 1907, I, 100-101; Hatb, Tru Badd, IX, 203-205; Ykt, Muceml-deb (nr. D. S. Margoliouth), London 1913, XII, 6-9; bn Hallikn, Vefeyt, II, 492-493; Safed, Nektl-himyn (nr. Ahmed Zek Bek), Kahire 1329/1911, s. 171-172; Ktb, Fevtl-Vefeyt, II, 116-117; I. Goldziher, li b. Abd al-Kudds und das Zindthum wahrend der Regierung des Chaliphen al-Mahdi, Transactions of the 9th International Congress of Orientalists, London 1892, II, 104-129; Bedrn, Tehb Tri Dma, VI, 371-376; Ahmed Ferd Rif, Arl-Memn, Kahire 1346/1928, II, 403-406; Brockelmann, GAL (Ar.), II, 17-18; evk Dayf, Trul-edeb, III, 393-399; J. van Ess, Die Hinrichtung des li b. Abdalquds, Studien zur Geschichte und Kultur des Vorderen Orients: Festschrift fr Bertold Spuler zum siebzigsten Geburstag (ed. H. R. Roemer - A. Noth), Leiden 1981, s. 53-66; Mohsen Zakeri, li b. Abd aludds, EI (ng.), VIII, 984-985. Rahmi Er

SLH b. AD
(bk. UKRN).

SLH b. AHMED b. HANBEL


() Ebl-Fazl Slih b. Ahmed b. Muhammed b. Hanbel e-eybn (. 266/880) Ahmed b. Hanbelin olu ve nde gelen talebesi. 203 (818) ylnda Badatta dodu. Bata babas Ahmed b. Hanbel olmak zere Ali b. Medn, EblVeld et-Taylis ve brhim b. Fazl ez-Zri gibi limlerden ders ald. Hadiste hfz olmas yannda zellikle babasndan pek ok fkh meselenin hkmlerini rendi. nk insanlar ona birtakm fkh meselelerini yazyor, o da bunlar babasna soruyordu. Tarsus ve sfahan kadlklarnda bulunan Slih buralarda babasnn gr ve rivayetlerini yayd. Ancak hayat boyunca yneticilere kar mesafeli duran Ahmed b. Hanbelin olunun idarecilerle iyi ilikiler ierisinde olmasn ho karlamad, Halife Mtevekkil-Alellahn ihsanlarn kabul etmesi sebebiyle onun evinde piirilen ekmei yemedii sylenir (bn Kesr, X, 355). Kaynaklarda, Slihin sfahan kadln borlar ve ailesinin kalabalk olmas gibi sebeplerle kabul ettiini syledii nakledilmektedir (Zeheb, Almnnbel, XII, 530). Badatta uzun sre fkh dersleri veren Slihten olu Zheyr, Eb Bekir b. Eb sm, Ebl-Ksm el-Begav, Muhammed b. Cafer el-Harit, Yahy b. Sad, bn Eb Htim erRz, Ahmed b. Muhammed b. Yahy el-Kassr ve Eb Bekir el-Halll gibi limler ders ald. Kendisinden sfahanda baz hadisler yazan bn Eb Htim er-Rz onun doru szl ve gvenilir bir kii olduunu sylemitir (el-Cer vet-tadl, IV, 394). Slih b. Ahmed kad olarak bulunduu sfahanda 266da (880) vefat etti. Baz kaynaklarda 265te (879) ld kaydedilmekle birlikte (Eb Nuaym el-sfahn, I, 348-349) altm yanda vefat ettii dikkate alndnda 266 (880) tarihinin daha isabetli olduu sylenebilir. Slih hem Ahmed b. Hanbelin akaid, hadis ve fkh alanndaki grlerinin gnmze ulamas hem de bu grlerin kelm ve hukuk birer doktrin halini almas hususunda en etkili role sahip kiilerden biridir. Bu bakmndan Hanbel fkh literatrnde kendilerine cemaat ad verilen limler arasnda yer almtr. Hanbel kaynaklarnda geen cemaatin rivayeti szyle bata Slih olmak zere Eb Tlib b. Humeyd, Hanbel b. shak b. Hanbel, Abdlmelik b. Abdlhamd b. Meymn, Harb b. smil, brhim b. shak el-Harb ve Abdullah b. Ahmed b. Hanbel kastedilmektedir. Eserleri. 1. Mesill-mm Amed b. anbel. Ahmed b. Hanbele sorulan eitli sorulara onun verdii cevaplar bir araya getirmek suretiyle telif etmitir. Toplam 1756 meselenin bulunduu eser nir tarafndan baz balklar ilvesiyle tertip ve tasnif edilmitir (I-III, nr. Fazlurrahman Din Muhammed, Delhi 1408/1988). 2. Sretl-mm Amed b. anbel. Ahmed b. Hanbelin hayatna dair yazlan ilk eserdir (nr. Fud b. Abdlmnim Ahmed, skenderiye 1401/1981; Riyad 1404/1983, 1415/1995). 3. Minet Amed b. anbel. Ahmed b. Hanbelin halkul-Kurn meselesindeki grleri sebebiyle mruz kald sknt ve eziyetlerin anlatld bu eserin bir nshas Tunustaki Drl-ktbil-vataniyyededir (Hasan Hsn Abdlvehhb, nr. 18503; ayrca bk. Sezgin, I, 510).

BBLYOGRAFYA

Ahmed b. Hanbel, el-lel (nr. Talt Koyiit - smail Cerraholu), Ankara 1963, s. 90, 399; bn Eb Htim, el-Cer vet-tadl, IV, 394; bnn-Nedm, el-Fihrist, s. 320; Eb Nuaym el-sfahn, ikru abri bahn (nr. S. Dedering), Leiden 1931, I, 348-349; Hatb el-Badd, Tru Badd, IX, 317-319; bn Eb Yal, abatl-anbile, I, 173-176; bnl-Cevz, el-Muntaam, V, 51; bn Hallikn, Vefeyt, I, 65; Zeheb, Almn-nbel, XI, 178-179, 184-185, 205-208, 241-243, 246247, 251-253, 278-279, 288-289, 291-292, 341-342; XII, 181-182, 529-530; a.mlf., Tekiretluff, II, 629; a.mlf., el-ber, II, 30; a.mlf., Trul-slm: sene 261-270, s. 107-108; bn Manzr, Mutaaru Tri Dma, XI, 24; bn Kesr, el-Bidye, X, 355; XI, 42; Burhneddin bn Mflih, elMaadl-ered (nr. Abdurrahman b. Sleyman el-Useymn), Riyad 1410/1990, I, 444; bnlmd, eert (Arnat), III, 281; Sezgin, GAS, I, 510; Zirikl, el-Alm (Fethullah), III, 188; Necm Abdurrahman Halef, stidrkt al Trit-tril-Arab, Cidde 1422, IV, 192; Ferhat Koca, slam Hukuk Tarihinde Selef Sylem: Hanbel Mezhebi, stanbul 2002, s. 53-54, 219, 267; a.mlf., Hanbel Mezhebi, DA, XV, 526, 540, 543; Selhaddin Polat, Abdullah b. Ahmed b. Hanbel, a.e., I, 81; M. Yaar Kandemir, Ahmed b. Hanbel, a.e., II, 76-77. Ferhat Koca

SLH b. AHMED el-HEMEDN


(bk. EBl-FAZL el-HEMEDN).

SLH BABA
(1847-1907) Mutasavvf air. Erzincanda dnyaya geldi. Babas Mustafa Efendi, annesi Atke Hanmdr. Doutan bir kolu olak, bir aya ksa olan Slih ilk din bilgileri imam olan babasndan ald. Ailesi ilingirlikle urat ve ilingir dkknnda tfek de tamir edildii iin Tfekizde lakabyla anld. ki defa evlendi ve olu oldu. kisi sakat olan ocuklar genlik yllarnda kendisinden nce ld. Bir iirinde (mmyem bir zerre denli ilme yoktur tkatim / Gh olur ilm ile bpyn oluram kime ne) mm olduunu sylemekle beraber kardei Abdurrahmann soyundan gelen yaknlar onun okuma yazma bildiini belirtir. Pr-i Sm diye tannan Nakibend-Hlid eyhi Mehmed Smi Efendiye intisap eden Slih Babann, eyhinin irad faaliyetlerini srdrd Krtlolu Tekkesindeki bir sohbet srasnda kendisinden bir iir okumasn istemesi zerine o gne kadar iirle bir ilgisi olmad halde hemen orada irticlen iir sylemeye balad rivayet edilmektedir. iirleri Mehmed Smi Efendinin mridlerinden Adnan Efendi tarafndan Rbta-i Nak-i Hayl adyla yazya geirilmitir. Slih Baba Erzincanda vefat etti ve Akmezarlk denen yere gmld. Zamanla mezar kaybolduundan bugn yeri bilinmemektedir. Gnmzde Hava ehitleri Mezarl diye anlan bu mezarlkta eyhi Mehmed Smi Efendinin ve dier baz eyhlerin kabirleri bulunmaktadr. Birok iirinde yet ve hadislere yer veren Slih Babann aruz vezniyle yazd manzumelerinde dili ar, hece lsyle yazdklarnda olduka sadedir. airin Rbta-i Nak-i Hayl adl divan dnda iki eserinin daha olduu, ancak bunlarn 1939 Erzincan depreminde kaybolduu sylenmektedir. Rbta-i Nak-i Haylde hem divan edebiyat hem halk edebiyat nazm ekilleri yer almaktadr. Fen fi-eyh makamnn hallerinden ibaret olan divan tarikat dbn, mridlik hallerini ve mridlerin rnek davranlarn anlatr. Eserde seksen drt gazel, on be kaside, dokuz murabba, on alt muhammes, iki mseddes, bir mstezad, mesnevi kafiye dzeniyle yazlm drt manzume, yirmi alt koma, be dizeden oluan bentler ve hece vezniyle alt manzume bulunmaktadr. Slih Babann iirleri gnmzde Erzincan, Gmhane, Bayburt ve Erzurum yrelerinde makam eliinde ilhi eklinde okunmaktadr. Rbta-i Nak-i Haylnin Mehmed Smi Efendinin olu Selhattin Krtlolunun zel kitaplnda bulunan 1899 tarihli yazma nshas Fehmi Kuyumcu tarafndan yaymlanmtr (Ankara 1979).

BBLYOGRAFYA

Erzincanl Salih Baba: Hayat ve Divan (haz. Orhan Aktepe), Nurettin Albayrak zel ktphanesi; Salih Baba Divan: Rabta-i Naki Hayal (haz. Fehmi Kuyumcu), Ankara 1979, s. 3-40; Ahmet Doan, Salih Baba: Hayat, Edeb ahsiyeti ve iirleri, Ankara 2001; Nurettin Albayrak, Bir

Tasavvuf airi Tfekizade Salih Baba, Mavera, sy. 109, stanbul 1986, s. 8-10; Salih Baba, TDEA, VII, 440. Ahmet Doan

SLH CEZERE
() Eb Al Slih b. Muhammed b. Amr el-Badd el-Buhr (. 293/906) Hadis hfz. 205 (820) ylnda Badatta, olu Eb Hasan Aliden nakledilen rivayete gre ise 210da (825) Kfede dodu. Byk dedesi Ammr, Esed b. Huzeyme oullarnn mevls olduundan Esed nisbesiyle tannr. Hocas Zhlnin veya bakalarnn huzurunda, bir hadiste geen hareze kelimesini cezere diye okumas zerine bu lakapla anldn syleyenler olduu gibi bu lakabn ona ok daha nce verildiini ileri srenler de vardr. Slih Cezere kendi memleketindeki limlerden faydalandktan sonra Mekke, Medine, Suriye, Msr, Nbur, Rey ve Herat gibi ilim merkezlerinde renimini srdrd. Hadis, tefsir ve tarih alanndaki bilgileriyle tannan Eb Bekir b. Eb eybe, Osman b. Eb eybe, Ksm b. Eb eybe, Ali b. Medn, Ahmed b. Hanbel, Yahy b. Man, Muhammed b. smil el-Buhr, Eb Zra er-Rz ve Ali b. Cad gibi limlerden faydaland. Kendisinden Eb Ahmed Ali b. Muhammed el-Mervez el-Habb, Heysem b. Kleyb e-, Muhammed b. Ysuf b. Bir el-Herev ve Eb Slih Halef b. Muhammed b. smil el-Hayym gibi muhaddisler rivayette bulundu. Mslim b. Haccc ondan rivayet ettii hadislere el-Cmiu-a dndaki eserlerinde yer verdi. 253te (867) Nbura giderek bir mddet orada kald. Ardndan Merve ve Horasan blgesinin dier ehirlerine gitti. 266 (879-80) ylnda davet edildii Buharada ehrin emrinden byk ilgi grd. Orada yerleerek hayatnn sonuna kadar hadis okutmaya devam etti. Slih Cezere, olu Ebl-Hasann verdii bilgiye gre 21 veya 22 Zilhicce 293te (13 veya 14 Ekim 906) vefat etti. Hadis hfz olan, hccet lakab ve dounun muhaddisi unvanyla anlan Slih Cezere gl bir hfzaya sahip olup ok uzun metinleri dahi bir defa dinleyince ezberlerdi. Rivayete gre hibir kitaba bakmadan veya yannda tad bir metne gz atmadan hatasz olarak hadis naklederdi. Bu ekilde uzun yllar Buharada hadis meclisleri dzenledi. Ezberindeki hadis bilgisi asndan Irak ve Horasanda onun dengi baka bir kiinin bulunmad belirtilir. Akran olan Kecc, hakknda sadk ve sebt gibi deerlendirmeler yaplan Slihten seyyidl-mslimn diye sz ederdi. Slih Cezere, diryetl-hads ilimleri asndan da nemli bir ahsiyet olup rvi ve rivayet konusunda grlerine itibar edilirdi. Rviler hakknda yapt deerlendirmeler bu alann nemli isimlerinin grleriyle genellikle uyumaktadr. Zeheb ve bn Hacer el-Askaln gibi bu konuda nemli almalar yapm olan limler, eserlerinde pek ok kii hakknda tek bana onun grlerine dayanarak kanaat belirtmitir. ok zeki ve nktedan bir kiilie sahip olan Slih Cezere sohbetlerinde mizah ifadeler kullanmaktan holanrd. Bununla birlikte ok sayg uyandran bir kiilie sahipti. Kaynaklarda onun Tefsrl-urn, el-Cer vettadl, Kitbn-Nevdir adl eserlerinden sz edilmekle birlikte bunlarn gnmze ulap ulamad bilinmemektedir.

BBLYOGRAFYA

Hkim, el-Mstedrek (At), III, 396; Hatb, Tru Badd, IX, 322-328; a.mlf., el-Cmi lialr-rv ve dbis-smi (nr. Mahmd et-Tahhn), Riyad 1403/1983, I, 294-295; bn Mkl, el-kml, Beyrut 1411/1990, II, 461-462; bn Askir, Tru Dma (Amr), XXIII, 385-401; Zeheb, Almn-nbel, XIV, 23-33; a.mlf., Tekiretl-uff, II, 617, 621, 641-642; Kays l-i Kays, el-rniyyn, II/1, s. 354-357; Hasan Mezy, Cezere, Eb Ali li b. Muammed, Mv.AU, V, 248-252. Salih Karacabey

SLH ELEB
(bk. CELLZDE SLH ELEB).

SLH DEDE EFEND


(. 1888 [?]) Neyzen ve bestekr. stanbulda dnyaya geldi. Mehmet Suphi Ezginin Ahmet Irsoydan naklen yetmi yalarna kadar yaadn kaydetmesi dikkate alndnda (Nazar-Amel Trk Musikisi, I, 139) onun XIX. yzyln ilk eyrei ierisinde domu olduu sylenebilir. Bu konuda eitli eserlerde rastlanan tarihler arasnda 1818 yl daha kuvvetli bir ihtimal olarak grlmektedir. Neyzen Ysuf Paann vey amcas olan Slih Dede, Mevleviyye tarikatna bal bir ailede yetiti ve bu tarikatta ile karp dede unvann ald. Msikide ilk bilgileri ve ney flemesini mevlevhnede aabeyi Said Dededen rendi. stanbul mevlevhneleri Slih Dede Efendinin hayatnda nemli rol oynad. Beikta Mevlevhnesi, bu mevlevhne Makaya nakledilince Maka Mevlevhnesi, oradan Eypte Bahariyeye nakledilince Bahariye Mevlevhnesi ve bu arada Kasmpaa Mevlevhnesi neyzenbalklarn yapt. Gl bir ney icracs diye tannan Slih Dede, Trk msikisi blm sonradan kurulan Muzka-i Hmyuna neyzen olarak girdi (1840) ve burada ney hocal ve icracl grevlerinde bulunarak kaymakam (yarbay) rtbesine kadar ykseldi. Kaymakam olduu iin Slih Bey diye tannd. Abdlmecid dneminde fasl heyetinde almasnn ardndan Abdlazizin tahta kmasndan az nce kadro kstlamas sebebiyle emekliye ayrld. Kaynaklar, vefatyla ilgili olarak Suphi Ezginin tahmini olan 1888 yln vermekteyse de M. Nazmi zalp herhangi bir kaynak gstermeden onun 17 Eyll 1887 tarihinde ldn sylemektedir (Trk Msiksi Tarihi, I, 585). Slih Dede Efendi Kasmpaa Mevlevhnesinin mezarlna defnedildi (a.g.e., a.y.). Muzka-i Hmyun hocalarndan olduu iin babas ve aabeyi gibi eyh olamamtr. zellikle perev ve saz semileriyle tannan Slih Dede, XIX. yzyln en gl saz msikisi bestekrlarndan olan Tanbr Byk Osman Beyden sonra bu sahada en baarl sanatkrlardan kabul edilmitir. Slih Dede ayrca iyi bir ney hocas idi; dnemin mehur ney virtozlarndan olan eyh Hseyin Fahreddin Dedenin ilk ney hocasdr. Nota yazs gayet okunakl olup iyi bir notist idi. El sanatlaryla da megul olduu anlalan Slih Dede, bnlemin Mahmud Kemalin verdii bilgiye gre ok gzel karagz tasvirleri yapard (Ho Sad, s. 285). Trk msikisinin birleik makamlarndan gldeste makamn terkip etmi, ismini koymad bu makamn ad sonradan Hseyin Sadettin Arel tarafndan konulmutur (Nazar-Amel Trk Musikisi, IV, 245). Slih Dedenin bu makamdaki muhammes pereviyle saz semisi bugne ulamtr. Devr-i kebr perevlerinin bir ksm din olan ve Nak Mustafa Dededen sonra edd-i araban Mevlev yini besteleyen Slih Dede daha ok din d eserler vermitir (a.g.e., I, 139). Zamanmza ka eserinin ulat konusunda farkl bilgilere rastlanmaktadr. Ylmaz ztuna onun bir Mevlev yini, on be perev, sekiz saz semisi, bir oyun havas ve ark olmak zere yirmi sekiz bestesinin listesini vermektedir (BTMA, II, 258). Sab ve uak saz semisi, gldeste perevi ve saz semisiyle hicazkr perevinin notalarna Suphi Ezgi eserinde yer vermitir (Nazar-Amel Trk Musikisi, I, 138-139, 172-173; III, 22-24, 46; IV, 246). Slih Dede Efendiyi XIX. yzyln sonlarnda yetimi neyzenba ve semzen Yozgatl Deli Slih Dede Efendi ile kartrmamak gerekir.

BBLYOGRAFYA

Suphi Ezgi, Nazar-Amel Trk Musikisi, stanbul 1933-40, I, 138-139, 172-173; III, 22-24, 46-47; IV, 245-246; Sadettin Nzhet Ergun, Trk Musikisi Antolojisi, stanbul 1943, II, 500, 510; bnlemin, Ho Sad, s. 199-200, 259, 285; Sadun Kemali Akst, 500 Yllk Trk Musikisi Antolojisi, stanbul 1967, s. 29-30; a.mlf., Trk Musiksinin 100 Bestekr, stanbul 1993, s. 135, 176, 178-179; zalp, Trk Msiksi Tarihi, I, 550, 551, 583, 585-586, 587; Slih Dede Efendi, TA, XXVIII, 78; Slih Dede, Yeni Trk Ansiklopedisi, stanbul 1985, IX, 3368; ztuna, BTMA, I, 279, 311; II, 252, 257258, 503. Zaur krov

SLH EFEND, emr Hfz


(. 1236/1820-21) Osmanl hattat. Mehmed Slih Efendi, kalemindeki g ve salamlk sebebiyle yazdaki metaneti sert ve dayankl imir aacna benzetilerek emr Hfz veya Hfz emr diye tannd. Medrese renimiyle beraber Neyzen Ak Molla mer Efendiden sls ve nesih yazlarn renip iczet ald. stanbulun Sultanahmet, Salacak ve Erenky gibi semtlerinde oturdu. Yazya olan yetenei ve gayretiyle zamannn hattatlar arasnda ne kt ve kendine has gzel bir ive ortaya koydu. Bu baars sebebiyle Endern- Hmyuna hat hocas olarak tayin edildi, burada birok talebe yetitirdi. Saysz kta, murakka ve cz yazd. Slih Efendinin, nesih hatla 366 mushaf yazd bilinmekte ise de Muhsinzde Abdullah Bey 454. mushafn grdn sylemitir (Habb, s. 164). Bunlardan Topkap Saray Mzesinde korunan mushafla (Yeniler, nr. 5691) Ekrem Hakk Ayverdi hat koleksiyonunda mevcut, 1817 ylnda yazd mushaf dnda gnmze ulaan mushafna rastlanmamtr. evket Rado zel bir koleksiyonda bir mushafn grdn kaydeder. Ayrca mze ve zel koleksiyonlarda kta ve yaz albm bulunmaktadr. Yenibahe ve Atmeydannda iki emenin kitbe yazlar da ona aittir. Slih Efendi 1236da (1820-21) mushaf yazarken vefat etti.

BBLYOGRAFYA

Mstakimzde, Tuhfe, s. 346; Habb, Hat ve Hatttn, stanbul 1305, s. 164; bnlemin, Son Hattatlar, s. 352; evket Rado, Trk Hattatlar, stanbul, ts. (Yayn Matbaaclk), s. 195; Muhittin Serin, Ekrem Hakk Ayverdi Hat Koleksiyonu, Ekrem Hakk Ayverdi Htra Kitab (ayr basm), stanbul 1995, s. 31, 34, 36, 48; M. Uur Derman, Sabanc niversitesi Sakp Sabanc Mzesi Hat Koleksiyonundan Semeler, stanbul 2002, s. 22. Muhittin Serin

SLH EFEND, Suyolcuzde


(1807-1862) Trk msikisi bestekr, hnende. 15 Reblevvel 1222 (23 Mays 1807) tarihinde stanbulda Edirnekap civarndaki ukurbostanda dodu. Asl ad Slih Vasfi Mehmeddir. Suyolcular Kethds Hac Hasan Efendinin olu olduundan Suyolcuzde diye tannd. Yedi sekiz yalarnda iken babasn kaybetti. lk mektep renimi srasnda sesinin gzelliiyle dikkati ekerek ilhici oldu. 12 Reblevvel 1230da (22 ubat 1815) mevlid kandili mnasebetiyle Topkap Saray Akaalar Camiinde okuduu, Hazreti Hakkn habbi sevgili bir dnesi msrayla balayan ilhisinin dinleyicilerce ok beenilip durumun padiaha bildirilmesi zerine Enderun Seferli Kouuna alnd. 1820de II. Mahmudun mushiblerinden Hlet Efendiye mushib olmasnn ardndan tekrar saraya hnende olarak geri dnen Slih Efendi 1824te avulua ykseldi, iki yl sonra mushib-i ehriyr ve hnkr mezzinleri arasna alnd. 1829da Beiktata Klalipaa mahallesindeki evine ekildi ve iki yl kadar yemeni damgaclyla megul oldu. 1839dan sonra mlkiye rtbesiyle baz kazalarda kaymakamlk grevinde bulundu. lki 1842de olmak zere ksa aralklarla iki defa tayin edildii slimye kaymakaml grevinin ardndan tekrar stanbula dnd. Bu arada Mevleviyye tarikatna intisap etti. Hayatnn bundan sonraki ksmn msiki meki ve tekkelere devam ederek geiren Slih Efendi veremden 1862de vefat etti. lm zerine yazlm u tarih beytinin airi bilinmemektedir: Ne zaman eylese taksm Suyolcu Slih / S-be-s aktr lle misli emim (1279). Makada eyh Mezarlndaki kabri ve mezar ta Spor caddesinin geniletilmesi almalar srasnda (1958) kaybolmutur. Slih Efendi parlak sesi ve besteledii eserlerle dneminin nl msikiinaslar arasnda yer almtr. Enderundaki msiki eitimi esnasnda kendisinden faydaland hocalar arasnda Hammzde smil Dede Efendinin ayr bir yeri vardr. Hzr lyas Aann, Enderunda geirdii dneme ait htralarn naklettii Vekyi-i Letif-i Enderun (Trh-i Enderun) adl eserinde 18181828 yllar arasnda cereyan eden hadiseler anlatlrken zaman zaman hkmdarn huzurunda okuduu nat, ilhi, kaside ve arklarndan bahsedilen Slih Efendinin ayrca derghlarda okuduu ilhi ve duraklarn yan sra bilhassa gazelleriyle tannd zikredilir. Dneminde yeni gelimekte olan ark formunun baarl bestekrlar arasnda saylan Slih Efendinin bestelerinde geleneksel anlaya ballk n plandadr. Salam melodik bir yap erevesinde henkli ses rgsyle iledii, zarif bir ifade gcnn arpc rnekleri olan eserlerinden gnmze ancak yirmiye yakn ulaabilmitir. Ylmaz ztunann verdii iki beste ve on sekiz arkdan ibaret liste (BTMA, II, 259) Sadun Akstn eserinde aynen tekrarlanm (Trk Musiksinin 100 Bestekr, s. 138) ayrca Trkiye Radyo Televizyon Kurumu repertuvarnda on alt arksnn kaydna rastlanmtr. Bunlar arasnda, Neyleyim nicedeyim olamam bir an msrayla balayan bayat-araban, Ey h-i cihan sevdi seni can msrayla balayan evi (ferahnk), Ey h- melek sen gibi irfan bulunur mu? msrayla balayan mhur (zvil), Hemdemin olsun ehinha saflarla tarab msrayla balayan evkefz arklar eserlerinden bazlardr.

BBLYOGRAFYA

Hzr lyas, Trh-i Endern, stanbul 1276, s. 88, 162, 196, 260, 279, 307, 442, 457; Sicill-i Osmn, III, 216-217; Sadettin Nzhet Ergun, Trk Musikisi Antolojisi, stanbul 1943, II, 400; bnlemin, Ho Sad, s. 266-277; Sadun Akst, Trk Musiksinin 100 Bestekr, stanbul 1993, s. 136-138; TRT Szl Eserler, s. 14, 52, 123, 134, 142, 143, 164, 205, 211, 258, 263, 265, 331, 336, 389, 396; zalp, Trk Msiksi Tarihi, I, 561-562; ztuna, BTMA, II, 258-259. Nuri zcan

SLH HULS PAA


(1864-1939) Osmanl sadrazam. stanbulda dodu. stanbul liman bakan Dilver Paann oludur. Kuleli ddsini, Harbiye Mektebini ve Harp Akademisini bitirerek (1888) kurmay yzba oldu. Asker eitimini tamamlamak zere Almanyaya gnderildi (1891). Dndkten sonra (1894) Harp Akademisine retmen olarak tayin edildi. 1897 Osmanl-Yunan harbine katld. Mir Deli Fuad Paann kzyla evlendi (1901). Kaynpederinin rtbeleri alnp ama gnderilince o da Diyarbekire srld (1903). II. Merutiyetin ilnnn (1908) ardndan Erkn- Harbiyye-i Ummiyye ikinci bakanlna getirildi. Rtbesi feriklie terfi ettirilerek Edirnedeki kinci Ordu kumandanlna atand. Otuzbir Mart Vakasn bastrmak iin Selnikten yola kan Hareket Ordusunu destekledi. Ahmed Tevfik Paa ve Hseyin Hilmi Paa hkmetlerinde Harbiye, Hakk Paa hkmetinde Bahriye nzrl yapt. Nzrlktan ayrldktan sonra yan Meclisi yeliine tayin edildi (1911). Gazi Ahmed Muhtar Paa hkmetinde Nfia ve Kbrsl Kmil Paa kabinesinde vekleten Bahriye nzr oldu. Balkan bar iin toplanan Londra Konferansna delege olarak katld. Fakat Mahmud evket Paa hkmeti kurulunca geri arld. I. Dnya Sava sonuna kadar yan Meclisi yelii dnda hibir grev almad. Karsn tedavi ettirmek zere gittii svirede iken Mondros Mtarekesi imzaland (30 Ekim 1918). Mtareke artlar yznden bir sre stanbula gelemedi. Paris Konferansna giderken svireye urayan Sadrazam Damad Ferid Paadan stanbula dnmesi konusunda yardm istedi. Sadrazam yaknda kabinede deiiklik yapacan, kendisine hkmette grev vermek istediini ve bu ekilde stanbula dnnn kolay olacan syledi. Paristen eli bo dnen ve Kuv-yi Milliyeye kar tutumu yznden eletirilen Damad Ferid Paa istifa etti ve ertesi gn tekrar grevlendirildi (21 Temmuz 1919). nc hkmetini hibir partiye mensup olmayan tarafsz kimselerden oluturan Damad Ferid Paa, Mill Mcadeleye sempati duyan Ali Rz, Ahmed zzet ve Slih paalar kabineye ald. Bu paann ortak zellii, yal olular yannda ttihatla fazla bulamam olmalarna ramen mektepli asker olmalarndan dolay asker ve sivil brokrasi tarafndan sevilmeleriydi. Bu sebeple bunlar eski dzenden yeni dzene geite bir nevi hakemlik rol oynayabilirlerdi. Bahriye nzrlna getirilen Slih Paa, svireden dnnceye kadar Ali Rz Paa kendisine veklet etti. Damad Ferid Paann olumsuz tutumu yznden Anadolu ile stanbulun irtibat kesilince hkmet istifa ettirilerek (30 Eyll 1919) Ali Rz Paa hkmeti kuruldu (2 Ekim 1919). Bahriye nzrl grevini yeni hkmette de koruyan Slih Paa, Kuv-yi Milliye ile olan anlamazlklar gidermek iin Anadoluya bir temsilci gnderilmesini teklif etti. Hkmet de teklif sahibi olarak kendisini grevlendirdi. Amasyada Mustafa Kemal Paa, Hseyin Rauf (Orbay) ve Bekir Sami beylerle gece (20-22 Ekim 1919) boyunca mzakerelerde bulundu ve anlama salanan konularla ilgili be protokol imzalad. Bylece Erzurum ve Sivas kongrelerinde alnan kararlar stanbul hkmeti tarafndan kabul edilmi oldu. Varlan anlama gereince seimler yaplarak Meclisi Mebsan stanbulda topland (12 Ocak 1920). Fakat stanbul ile Anadolunun barmasndan rahatsz olan tilf devletlerinin youn basklar yznden Ali Rz Paa hkmeti istifa etmek zorunda kald (3 Mart 1920).

Padiah, Ali Rz Paa hkmeti izgisinde bir hkmetin zorunlu olduuna kanaat getirerek Slih Paay saraya davet etti. arl sebebini renince alamaya balayan paa kesinlikle grevi kabul etmeyeceini bildirdi. Damad Feridin tekrar sadrete geleceini ve bunun douraca kt sonular anlatan Mbeyin baktibi Ali Fuat Bey (Trkgeldi) tarafndan deta zorla padiahn huzuruna sokuldu. Huzurda da bir sre tereddt gsteren Slih Paa vezirlik ve mirlik rtbesine ykseltilerek hkmeti kurmakla grevlendirildi. Padiah, kabineye mebuslardan ye almamasn ve alaca kimseleri nceden saraya danmasn istedi. Meclis dndan adam bulmakta zorland iin nezretlerin ounu vekleten dolduran Slih Paa, Bahriye nzrln kendisi yklendi. Tamamen tarafsz kiilerden oluan Slih Paa hkmeti padiah tarafndan onaylanarak grevine balad (8 Mart 1920). Ali Fuat Bey, Slih Paa hkmetinin alelacele kurulduu, derme atma olduu, i ve d ilikilerin gerginletii bir zamanda byle bir hkmetin devam edemeyeceinin Slih Paa tarafndan da bilindiini yazmaktadr (Grp ittiklerim, s. 258). Hkmetin kuruluunu Mustafa Kemale bildiren Hseyin Rauf Bey, Slih Paa iyi niyetli olsa dahi bu hkmetin Damad Feride zaman kazandrmak amacyla sarayn bir tertibi olduunu ileri sryor ve gvenoyu vermeyeceklerini sylyordu. ngiliz istihbarat kaynaklar, milliyetiler kendilerinden bir hkmet istedikleri halde padiahn tarafsz bir hkmet kurmay baardn ve mttefiklerin destei olmadan Damad Feridi grevlendirmeyeceini yazyordu. Baz gazeteler ise Damad Feridin saraya arldn, kendisine teklif yapldn ve paann dostlaryla konanda grmeler yaptn haber veriyordu. Ksacas Damad Ferid tehlikesinin devam ettii ve Slih Paa hkmetinin uzun srmeyecei anlalyordu. tilf devletleri Rum ve Ermenilerin mslmanlar tarafndan katledilecei yiasn yaydlar. Hkmet haberleri yalanlayarak bu tr haber yayanlarn dvnharbe verileceini duyurdu. stanbulu igale balayan Mttefikler (15/16 Mart gecesi) ehirde skynetim iln ederek nemli yerleri ve resm kurumlar igal ettiler. Milliyeti mebuslar ve devlet adamlarn tutuklayp Malta adasna srdler. ngiliz Elilii batercman Ryan sabahleyin Slih Paann evine gelerek igali resmen tebli etti. Eski igal ile yenisi arasndaki fark nce kavrayamayan Slih Paa, Ryann sunduu nota ile bildiriyi okuyunca bunun stanbulda hkmetin sonu olduunu syledi. Ryan ise bunun arzu edilmediini, mlk ynetime karmak ve mer hkmeti zayflatmak niyetlerinin bulunmadn, fakat bir sredir var olan gayri mer hkmeti zayflatmak istediklerini belirtti. galin, konferans kararlarna kar direnildii ve Bbli nezdindeki giriimlerden bir sonu alnamad iin yapldn syledi. Sadrazama verilen notada Mustafa Kemal Paa ile dier milliyeti nderlerin Bbli tarafndan derhal reddedilmesi isteniyordu. Aksi halde bar artlarnn sertletirilecei ve igalin bar antlamas imzalanp uygulanncaya kadar srecei bildiriliyordu. Nota ile birlikte verilen ve gazetelerde yaymlanan bildiride padiaha aka destek verilirken Mill Mcadele liderleri ttihatlkla ve padiahn emirlerine uymamakla sulanyor ve hkmetten bunlarn aka knanmas isteniyordu. Hemen kabineyi toplayan Slih Paa durumu deerlendirdikten sonra saraya gidip bilgi verdi. leden sonraki toplantda istifann gerekli olduunu syleyen sadrazam, Dahiliye Nzr Hzm Bey ve baz nzrlarn bunun mcadeleden kamak olacan sylemeleri zerine istifadan vazgeti. Mttefiklerin ortak notasna 18 Mart akam cevap verilerek igal iin hakl bir gerekenin bulunmad, Anadoludaki hareketin Yunan igalinden ve zulmnden kaynakland, Ermenistan ve Pontus devletlerinin kurulaca sylentilerinin bu etkiyi daha da iddetlendirdii bildirildi. Slih Paa istifa etmedike mttefiklerin istedii Damad Feridin tayini mmkn deildi. Bu yzden tilf devletleri hkmete kar bir sinir harbi balattlar. Slih Paa kabinenin sallandn ve Damad Feridin mutlaka geleceini sylyor, kalabildii kadar grevde kalmay memleket iin

faydal gryor ve istifa etmemekte direniyordu. Bu arada Mustafa Kemal Paa, Temsil Heyeti adna btn lke ynetimine el koyarak stanbul ile haberlemeyi kesti ve Ankarada yeni bir meclisin toplanmas almalarna balad. Anadolu ile birlikte hareket etmek isteyen Slih Paa mebuslardan oluturduu bir heyeti Ankaraya gnderdi. Ancak igalcilerin mill hareketin derhal durdurulmasn ve Kuv-yi Milliyenin aka knanp reddedilmesini, aksi takdirde zora bavuracaklarn bildirmeleri zerine istifa etti (2 Nisan 1920). Bylece yirmi be gnlk Slih Paa hkmetiyle birlikte alt ay nce kurulan Anadolu-stanbul yaknlamas da sona erdi. Damad Ferid Paa hkmeti tarafndan hakknda tahkikat balatlarak mirlik rtbesi feriklie indirilen Slih Paa (18 Temmuz 1920), Ahmed Tevfik Paa hkmetinin kurulmasyla (21 Ekim 1920) yarglanmaktan kurtuldu ve eski rtbesi iade edildi. Slih Paa, Ahmed Tevfik Paa kabinesinde Bahriye nzrlna getirildi. Dahiliye Nzr Ahmed zzet Paann bakanlndaki heyetle birlikte Kuv-yi Milliye liderleriyle grmek ve anlamazlklar halletmek zere Anadoluya gnderildi (2 Aralk 1920). Heyetle Bilecikte gren Mustafa Kemal Paa, stanbul hkmetini tanmadn aklayarak heyet yelerini Ankaraya gtrp ay burada alkoydu. Slih ve Ahmed zzet paalar mill hareketi her bakmdan destekleyeceklerini, fakat saltanat hukukuna aykr hibir adm atmayacaklarn kesin bir dille ifade ettikleri iin stanbul ile Ankara arasnda uzlama salanamad. ki Osmanl miri, stanbula dndkten sonra resm bir grev almayacaklarna dair yazl taahhtte bulunmalarndan sonra salverildiler (7 Mart 1921). stanbula dnnce verdikleri sz gereince grevlerinden istifa eden paalar (23 Nisan 1921), Sakarya savann balangcnda tekrar kabineye alndlar (12 Haziran 1921). Slih Paa daha nce kaybettii karsnn naan nakletmek zere svireye gittiinde (7 Austos - 20 Ekim 1921) Mill Mcadelenin desteklenmesi konusunda Fransa ve talya ile gizli temaslarda bulundu. Saltanatn kaldrlmas zerine dier hkmet yeleriyle birlikte istifa eden (4 Kasm 1922) Slih Paa, milliyeti olmakla birlikte kendisinden on yedi ya kk ve bir sonraki nesle mensup bir asker olan Atatrkle hibir zaman tam olarak anlaamad. Atatrk ona ne grev verdi ne de zel hayatna kart. ok czi bir maala emekli edilen ve 1934te Kezrak soyadn alan paa yoksul bir ekilde yaad stanbul Gztepedeki evinde vefat etti (25 Ekim 1939). Mareallere mahsus cenaze treniyle Eype defnedildi. Askerlikten ok politik grevlerde kullanlan Slih Paa drst ve samimi bir merutiyeti ve szne gvenilir bir kiiydi.

BBLYOGRAFYA

Gazi Mustafa Kemal, Nutuk, Ankara 1927, s. 145-283; bnlemin, Son Sadrazamlar, s. 2118-2131; Danimend, Kronoloji, IV, 463-564; Ali Fuat Trkgeldi, Grp ittiklerim (Ankara 1949), Ankara 1984, s. 38, 42-43, 258-260; Salhi R. Sonyel, Trk Kurtulu Sava ve D Politika, Ankara 1973, I, 148, 151, 153-155, 205-210; Sina Akin, stanbul Hkmetleri ve Mill Mcadele, Ankara 1998, II, 10, 38, 46-48, 98-100, 157-159, 286-287, 381-487; Salih Paa, Hulsi, TA, XXVIII, 79. Cevdet Kk

SLH b. SHAK
(bk. CERM).

SLH b. MRDS
() Eb Al Esedd-devle Slih b. Mirds b. drs el-Kilb (. 420/1029) Mirdslerin kurucusu ve ilk emri (1024-1029). el-Cezrede yaayan Kilb b. Reba kabilesine mensup bir bedev reisidir. Rahbeyi ele geiren ne hkimi bn Mhknn blgedeki dmanlarna kar kendisinden yardm istemesi zerine Rahbeye gitti ve bir sre sonra Rahbeyi onun elinden almaya karar verip ehri tehdit etmeye balad. Ancak aralarndaki ihtilf bn Mhknn kzyla evlenmesi zerine son buldu. ne halk bn Mhkna kar ayaklandnda kaynpederiyle birlikte ne zerine yryp isyan bastrd. Ardndan onu ldrtp Rahbeye hkim oldu ve ehirde hutbeyi Ftmler adna okuttu (399/1008-1009). Bu srada Halep, Hamdnlerin zatllarndan Lln olu Eb Nasr Mansrun idaresi altndayd. Ftmlere ballndan dolay Halife Hkim-Biemrillh kendisine Murtaz (Mrtezaddevle) lakab vermiti. Bir mddet sonra Mansr ile Ftmler arasndaki ilikiler bozuldu. Bu srada Mansr, Hamdnlerden Seyfddevlenin torunu Ebl-Heyc tarafndan bozguna uratld. Slih bu durumu frsat bilerek Halepe gz dikti. nce Ebl-Heycnn hizmetine girdi, ardndan kendisine geni topraklar vaad eden Mansrun tarafna geti. Fakat Kilboullarnn ele geirdikleri her yeri yamalayp istil ettiini gren Mansr, bir ziyafet vesilesiyle Halepe gelen Slihi ve Kilboullarnn ileri gelenlerini hapsetti, 200 kiiyi de ldrtt (2 Zilkade 402 / 26 Mays 1012), Slihin gzelliiyle mehur karsn zorla boatp onunla evlendi. ki yldan fazla hapis yattktan sonra kamay baaran Slih, Kilboullarndan toplad 2000 kiilik svari birliiyle Halepe yrd ve ehri kuatt. Bir hurc hareketi yaparak Slihe hcum eden Mansr yenilip esir dnce (12 Safer 405 / 12 Austos 1014) kardei Ebl-Cey, Halepe dnerek ehri savundu. Slih, Mansru bir sre hapsettikten sonra baz artlarla serbest brakt. Buna gre Mansr 50.000 dinar, 120 rtl gm, 500 para elbise ve Halep gelirlerinin yarsn Slihe verecekti. Ancak Mansr Halepe dnnce anlama artlarn yerine getirmedi. Bunun zerine Kilboullar Halepi tekrar muhasara etti. Bu arada Mansrun Feth adl gulm Ftm halifesi ve Slih ile i birlii yaparak birtakm hilelerle Halep Kalesine hkim oldu ve hutbeyi Ftmler adna okutmaya balad. Ftm halifesi yardmlarndan dolay Slihe Esedddevle lakabn verdi (406/1016). Ardndan Slih Halepten ayrld. Halife Hkim-Biemrillhn nibleri gelip ehri teslim aldlar. Emrlmer Azzddevle (Azzlmlk) Ftik, Halep valisi tayin edildi. Hkimiyet sahalarn geniletmek isteyen Slih, bu maksatla Ben Tay Emri Hassn b. Mferric b. Dafel ve Ben Kelb Emri Sinn b. Ulyn ile ittifak yapt. Buna gre Halepten neye kadar uzanan topraklar Slihe, Remleden Msra kadar olan blge Hassna, Dmak da Sinna braklacakt (414/1023). Slih, bu srada Seddlmlk Ebl-Hris Sbn b. Muhammedin idaresi altnda olan Halepe yrd (415/1024). Ftm idaresinden memnun olmayan halk ehri Slih b. Mirdsa teslim etti. Seddlmlk kaleye kapandysa da Slih oray da ele geirdi (13 Zilkade 415 / 16 Ocak 1025). Ksa bir sre sonra Balebekten neye kadar uzanan topraklar igal etti. Diyarbekir Mervn Emri Nasrddevle b. Mervnn Nmeyrlerin elindeki Urfay ele geirmeye teebbs etmesi zerine Nmeyrlerden Utayr, Slih b. Mirdsa bavurarak arac olmasn istedi. Slih de onun ricasn

yerine getirip Urfann yarsnn Nmeyrlerin elinde kalmasn salad (416/1025). Slih ve mttefiki Hassn b. Mferricin yaylmac politikalarna son vermek ve blgeyi kendi hkimiyeti altna almak iin harekete geen Ftm Halifesi Zhir-Liizzidnillh, Anu Tegin edDizber kumandasndaki byk bir orduyu onlara kar sevketti. Taraflar Taberiye gl yaknlarndaki Ukhuvinede karlatlar (25 Reblhir 420 / 13 Mays 1029 veya 18 Cemziyelevvel 420 / 4 Haziran 1029). Slih ile kk olu savata ldrld. Daha sonra oullarndan ibhddevle Eb Kmil Nasr Halepe, Muizzddevle Siml ehrin kalesine hkim oldu. Kilboullarn el-Cezreden Halepe getirip yerletiren ve Mirdsler hnedann kuran Slih b. Mirds, Arap dahilerinden (dht- Arab) saylr. Onun cesur ve kararl bir emr olduu, maiyeti tarafndan ok sevildii kaydedilir.

BBLYOGRAFYA

bnl-Kalnis, Tru Dma (Zekkr), s. 119-120; bnl-Esr, el-Kmil, IX, 210-211, 227-228, 230-231, 347-348, 369, 392, 413; XI, 219; bnl-Adm, Zbdetl-aleb (nr. Hall el-Mansr), Beyrut 1417/1996, s. 129-131; bn Hallikn, Vefeyt, II, 487-488; Ebl-Fid, el-Yevt ve-arab f tri aleb (nr. Muhammed Keml - Flih el-Bekr), Halep 1410/1989, s. 151-154; Suhayl Zakkar, The Emirate of Aleppo (1004-1094), Beyrut 1391/1971, bk. ndeks; M. Ahmed Abdlmevl, Ben Mirds el-Kilbiyyn f aleb ve imli-m, skenderiye 1405/1985, s. 11-65; M. Sobernheim, Slih, A, X, 129; M. Canard, amdnids, EI (ng.), III, 130; l-i Mirds, DMB, II, 137-139. Abdlkerim zaydn

SLH b. NASRULLAH
() Slih b. Nasrillh b. Sellm el-Haleb (. 1080/1669) Osmanl tp limi, hekimba. Halepte dodu. Dedesine nisbetle bn Sellm ve Trke literatrde daha ok Haleb Slih Efendi diye tannr. Hayatnn ilk dnemi hakknda fazla bilgi yoktur; zellikle yeni almalarda mhtedi olduu ve Katolik bir aileden geldii sylenmektedir. Tp tahsilini Halepte Bmristnl-Argn elKmilde yapt ve hekimbala kadar ykseldi. Sadrazamla getirilen Vali pir Mustafa Paa ile birlikte stanbula gitti (1064/1654). Tayin edildii Ftih Klliyesi Drifasndaki bahekimlii srasnda hasta tedavisinde gsterdii baarlar duyan IV. Mehmedin takdirini kazanarak ihsanlarna nil oldu ve etbb-i hssa arasna alnd. ki yl sonra hekimbala getirildi; kendisine Tekfurda (Tekirda) arpal, ardndan Mekke kadl, stanbul kadl ve Anadolu kazaskerlii pyeleri verildi. Osmanl Devletinde on drt yldan fazla bir sre hekimbalk grevini yrten yedi kiiden biridir. iirle ilgilenen ve dnemin baz airleri tarafndan hakknda methiyeler yazlan Slih Efendi sesinin gzellii ve msikiye olan ilgisiyle de tannmt. Onun, bir ara Mneccimba dervi Ahmed Dedenin rencisi olduu eyhlislm Minkrzde Yahy Efendinin Beyzv Tefsiri derslerine katld ve yaplan ilm tartmalarda takdir grd bilinmektedir. 3 Reblhir 1080 (31 Austos 1669) tarihinde IV. Mehmedin maiyetinde bulunduu bir srada Teselya Yeniehrinde (Lrissa) ld ve orada defnedildi. Latinceyi iyi bildii anlalan Slih Efendi, XVII. yzyla kadar gelen klasik slm tp ve eczaclk uygulamalarnn gnmze ulamasna katkda bulunmu, 600 yl boyunca Dou ve Bat tbbna hkmeden bn Sn modelinin Doudaki son temsilcisi olmutur. Bat tbbndan geleneksel tp teorilerini reddeden, inorganik birleikleri dahilen kullanp kimyasal tedavinin ncs olan, birok yeni sentetik ve bitkisel maddenin bulunarak tedavi alanna sokulmasn salayan Paracelsusun (. 1541) ekol oluturan grlerini benimsemi ve e-bbl-cedd el-kimy adl eserinde onun teorilerinin yan sra takipileri Oswald Crollius, Daniel Sennert ve Johann Jacob Wecher gibi hekimlerin grlerini ele alp yorumlayarak Osmanl tbbnn modernlemesine nclk etmitir. Eserleri. 1. Gyetl-beyn f tedbri bedenil-insn. 1075te (1664-65) IV. Mehmede sunulan bu Trke eser bir mukaddime ile drt blm (makale) ve bir htimeden meydana gelmitir. Mukaddimede tp ilminin konusu, kapsam ve tanm, insan vcudunun deeri, tp ilminin saygnl ve insan salnn korunmasndaki nemi ele alnm, zellikle koruyucu hekimlik ve salkl hayat kavramlarna iaret edilmitir. Birinci blmde salkl yaayabilmenin artlar ve bunu etkileyen balca faktrler, ikinci blmde mfret ve mrekkep illarn insan salnn korunmasnda ve tedavideki yeri anlatlmtr. nc blmde baz organlarda grlen balca hastalklar, bunlarn sebepleri ve tedavilerinde kullanlacak illar, drdnc blmde btn vcudu etkileyen genel hastalklar ve tedavileri ele alnr. rnek gsterilen illarn etkileri ve ham maddesi olan bitki ve

kimyasallarn Trke ve Latince isimlerinin kaydedildii eserde baz formlasyonlarn kaynann verilmesi nemli bir zelliktir. Kprl Ktphanesindeki (nr. 975) mellif hatt olmas muhtemel nshasndan baka pek ok nshas bulunan eser Abdi zkk tarafndan gnmz Trkesine evrilmi (Gayetlbeyan Fi Tedbiri Bedenil nsan-nsan Saln Koruma Yntemleri, I-II, Ankara 1992), ayrca eitli aratrmalara konu olmutur. 2. yetl-itn f tedbri bedenil-insn. Mellifin lm zerine msvedde halinde kalan bu Arapa eser (orijinal nshas Kuds Rum Ortodoks Patrikhnesi Kitaplndadr; bk. ehsuvarolu, s. 295; dier yazmalar iin bk. Brockelmann, GAL, II, 595; Suppl., II, 666-667; een, s. 44-45) bir mukaddime ile patoloji, farmakoloji, akrbzn ve biyokimyaya ait drt blmden ibarettir. Birinci blmn beyaz humma (klorotik anemi, chlorosis), iskorbt ve plica polonicaya dair (salarn birbirine yapmasna sebep olan bir deri hastal) fasl Ernst Seidel tarafndan Almancaya (Europaische Krankheiten als literarische Gaste im vorderen Orient, Archiv fr die Geschichte der Naturwissenschaften und der Technik, VI [Leipzig 1913], s. 372-386), ayn fasllarla frengiden bahseden fasl Max Meyerhof ve M. Monnerot-Dumaine tarafndan Franszcaya (Quelques maladies dEurope dans une encyclopdie mdicale arabe du XVIIe sicle, Bulletin institut Egypte, XXIV [Caire 1941-1942], s. 36-42) evrilmi, ayrca eser hakknda eitli aratrmalar yaplmtr. ki fasldan oluan ve ayr bir kitap olarak da kabul edilen son blmn ilk fasl, Latince kaynaklardan yararlanlarak kaleme alnan ve Paracelsusun fikir ve teorilerine geni yer veren e-bbl-cedd el-kimy adn tamaktadr. Makale ve fasl adlarn Almancaya evirerek eserle ilgili aklamalarda bulunan Paul Richter ilk defa, bu fasln sadece Paracelsustan tercme olmayp dier Alman hekimlerinin eserlerine de yer verilmesine dayanarak bn Sellmun ayn zamanda Paracelsusun grlerini erhettiini ileri srm ve hangi ksmlar Paracelsustan veya dier Alman hekimlerinin eserlerinden aldn gstermeye almtr (bk. bibl.). Daha nce defa Trkeye evrilen e-bbl-cedd el-kimy ile onu ileyen, Slih Efendinin adn el-Kimyl-melekiyye eklinde verdii son fasl (asl Alman hekimi Oswald Crolliusa ait Chymica Basilica, Frankfurt 1608) Keml ehde tarafndan tahkik ve tahlil edilerek yaymlanmtr (Halep 1417/1997). 3. Akrbzn. Eczaclk hakknda Trke kaleme alnm ilk mstakil eser olan bu kitabnda mellif eczac anlamnda ispeniyar tabirini kullanmakta, eczacnn tanmn, niteliklerini ve uymas gereken kurallar verdikten sonra tp bilimi iindeki yerinin hekim gibi bamsz olduunu belirtmektedir (Millet Ktp., Ali Emr Efendi, TY, nr. 28; Sleymaniye Ktp., tf Efendi, nr. 2819/4). 4. Brs-sa (Sleymaniye Ktp., Hac Mahmud Efendi, nr. 5524/2, vr. 53-55). Brockelmann, Slih Efendinin Mrekkebt adl bir baka eserinden de sz etmektedir (GAL Suppl., II, 667).

BBLYOGRAFYA

Slih b. Nasrullah, e-bbl-cedd el-kimy (nr. Keml ehde), Halep 1417/1997, neredenin girii, s. 9-32; Muhibb, ulatl-eer, II, 240-242; eyh, Vekyiul-fuzal, I, 358; Rid, Trih, I, 164; Sicill-i Osmn, III, 203; IV, 35, 638; Osmanl Mellifleri, III, 224; Rgb et-Tabbh, lmnnbel bi-tri alebi-ehb, Halep 1344/1926, VI, 344-345; Brockelmann, GAL, II, 595; Suppl., II, 666-667; Abdlhak Adnan Advar, Osmanl Trklerinde lim, stanbul 1943, s. 102, 109111, 112; Hediyyetl-rifn, I, 423-424; A. Sheyl nver, Tp Tarihimiz Yll I, stanbul 1966, s. 19-20; M. Ullmann, Die Medizin im Islam, Leiden 1970, s. 182-184; Bedi N. ehsuvarolu, Eczaclk

Tarihi Dersleri, stanbul 1970, s. 293-298; a.mlf. v.dr., Trk Tp Tarihi, Bursa 1984, s. 95-100; Kemal Sabri Kolta, Hekimba Slih Bin Nasrullah Bin Sallmun Grne Gre Paracelsus (trc. Arslan Terziolu), Trk-Alman Tbb likileri Simpozyum Bildirileri: 18 ve 19 Ekim 1976 (haz. Arslan Terziolu), stanbul 1981, s. 93-100; Ahmed s, Muceml-ebb, Beyrut 1402/1982, s. 222-223; een, Fihris mati-bbil-slm, s. 44-52; Turhan Baytop, Trk Eczaclk Tarihi, stanbul 1985, s. 92-94; H. Hofman, Gyetl-Beyn F Tedbir Bedenil-nsn II (bn Sellm ve bn Sn), Beinci Milletler Aras Trkoloji Kongresi stanbul, 23-28 Eyll 1985, Tebliler III. Trk Tarihi, stanbul 1985, I, 289-294; Osman evki (Uluda), Bebuuk Asrlk Trk Tabbeti Tarihi (s.nr. lter Uzel), Ankara 1991, s. 195-196, 217; Glbin zelikay - Eri Asil, Nasrullah Olu Salihin Gayetlbeyan fi Tedbiri Bedenil nsan Adl Eseri zerinde Bir nceleme, IV. Trk Eczaclk Tarihi Toplants Bildirileri: 4-5 Haziran 1998 (ed. Emre Dlen), stanbul 2000, s. 249-260; P. Richter, Paracelsus im Lichte des Orients, Archiv fr die Geschichte der Naturwissenschaften und der Technik, VI, Leipzig 1913, s. 294-304; Ali Haydar Bayat, Osmanl Devletinde Hekimbalk Kurumu ve Hekimbalar, KAM, XI/4 (1982), s. 51, 56; Ayegl Demirhan Erdemir, Hekimba Salih Bin Nasrullah (?-1669), TDA, sy. 100 (1996), s. 195-202. Kasm Krbyk

SLH ZEK
(1864-1921) Bilim tarihisi, matematik ve astronomi bilgini. stanbulda dodu. 1882de Drafaka Lisesini bitirdikten sonra Posta ve Telgraf Nezreti Fen Kaleminde greve balad. Ertesi yl arkadayla birlikte Pariste elektrik mhendislii alannda retim veren bir yksek okula gnderildi. Ayrca Ecole des Ponts et Chausses ile Collge de Francea da devam ederek buradan mezun oldu (1887). Trkiyeye dnp yine Posta ve Telgraf Nezretinde almaya, bu arada bilim tarihiyle ilgilenmeye balad. 1889da bir Trk bilim adamnn yurt dnda yaymlad ilk bilim tarihi almas olan Mmoire sur les chiffres indiens adl makalesi kt. 1889-1890 retim ylnda Mektebi Mlkiyyede fizik ve kimya dersleri verdi. 1890da Rasathne-i mirede grevlendirildi. 1892de Resimli Gazetede sr- Eslf genel bal altnda yazd makalelerle Ali b. Vel b. Hamza el-Maribnin Tufetl-add li-evirrdi ves-seddn, Nasrddn-i Tsnin Kitb eklil-un, Gyseddin Cemd el-Knin Miftul-isb ile er-Risletl-muiyyesini ve Mhted Osman Efendinin Hediyyetlmhtedsini tantt. 1895te rasathnenin mdrlne tayin edildi. 1897de Resimli Gazetenin yneticisi oldu. 1908de Tevfik Fikret ile Hseyin Cahitin (Yaln) banda bulunduu Tanin gazetesinde bilimsel makaleler yazmaya balad. Ayn yl Meclisi Marif yeliine getirildi. Bu srada Drlfnn- hnenin Ulm-i Riyziyye ve Tabiyye ubesinde analitik geometri, matematiksel fizik, astronomi ve ihtimaller hesab derslerini verdi. 1910da Tevfik Fikretin yerine Mektebi Sultnnin mdrlne tayin edildi. 1912de Maarif Nezreti mstearlna, 1913te Drlfnun umum mdrlne (rektrlk) getirildi. 1917de yneticilikten istifa ettiyse de fen ubesindeki retim yelii grevini srdrd. 1919, 1920 yllarnda ad Fen Fakltesi olan bu ubenin dekanln yapt. 1920de geirdii ruh bunalmn ardndan 2 Temmuz 1921de ld. Piyanist Vecihe, Halide Edip (Advar) ve retmen Mnevver hanmlarla evlenmi, bu evliliklerinden be olu olmutur. Slih Zekinin alma alanlar drt balk altnda deerlendirilebilir. Astronomi. Astronomiye ilikin ilk bilgilerini Drafaka Lisesindeki hocas Telgraf Nezret-i liyesi fen maviri ve Rasathne-i mire mdr yardmcs Emile Lacoinedan almtr. Rasathnede grevli olduu yllarda tek bana ve Lacoine ile birlikte takvim almalar yapm, ayn dnemde, Ortaa slm dnyasnda yazlan astronomi ve matematikle ilgili baz eserleri Avrupadan temin ederek bunlarn zerinde aratrmalar gerekletirmitir. Resimli Gazetede saat reformu ve meteorolojik olaylar konusunda yazlar yazm, yine bu dergide felekiyyt balkl bir dizi makale yaymlamtr. 1913te Pariste saatlerin birletirilmesi meselesini grmek zere toplanan milletleraras kongreye Osmanl delegesi olarak katlm, bylece Trkiyede Greenwich saatine gei almalar balamtr. Ayrca astronomiye ilikin eitli ders kitaplar kaleme almtr. Matematik. Slih Zekiye gre matematik btn bilimlerin temeli olan en mkemmel bilimdir. Matematik deta evrende grlemeyecek kadar kk gerekleri gsteren bir mikroskoptur. Doa yasalarnn kefi de evrenin matematik dncesiyle incelenmesinden kaynaklanmaktadr. Mesel Newtonun ekim kanunu matematii temel aldndan en basit, en mkemmel, en genel ve en ak

kanundur (Kz, s. 75). Slih Zekinin, Bahoca shak Efendi ve Vidinli Hseyin Tevfik Paadan sonra ada matematiin Trkiyeye giriinde nemli hizmetleri olmutur. Drlfnunda verdii konferanslarla ve eitli eserleriyle saylar kuram, sanal saylar, klid d geometriler ve ihtimaller hesab gibi Trk matematikilerinin o gnlerde yabancs olduu birok alan Trkiyede tantmtr. Ayn zamanda ilk, orta ve yksek retimde matematik eitiminin yaygnlamasnda byk rol oynamtr. Mantk. Trkiyeye cebirsel mantn giriinde Slih Zekinin almalar nemlidir. Drlfnunda verdii manta dair ders notlarn Mzn- Tefekkr adyla yaymlam ve burada ngiliz matematikilerinden George Boolen gelitirmi olduu cebirsel mant ayrntl biimde tantmtr. Slih Zekiye gre mantkta bak as bulunmaktadr: Mantk- sr (formel mantk), mantk- musavver (niceleme mant), mantk- ir (cebirsel mantk). Bunlardan cebirsel mant benimsemi (merustaolu, I/1 [1996], s. 111-112) ve onu aklarken tamamen Boolen sistemine bal kalmtr. Bilim Tarihi. Trk bilim tarihi yazcl, XIX. yzyln ilk yars ile XX. yzyln ilk yars arasndaki uyan srecinde Batdan aktarlan dnsel etkinliklerden biri olarak gelimitir. Slih Zeki, slm toplumunda sregelen bilimsel almalar gnmz bilim tarihi yntemleriyle yeni batan deerlendirmitir; dolaysyla o, Trkiyede bilim tarihi yazclnn babas saylabilir. Onun bu konudaki en nemli eseri sr- Bkyedir. Bilim tarihinin yannda bilim felsefesiyle de ilgilenen Slih Zeki, Fransz matematikisi ve bilim felsefecisi Jules-Henri Poincar'nin bu konudaki eserlerini yaymlanmalarndan ksa bir sre sonra Trkeye evirmi, bylece hem bu dnrn hem de onun bilim anlaynn Trkiyede tannmasn salamtr. Eserleri. 1. Hikmeti Tabiyye Dersleri (Ahmed Fahri ile birlikte, I-II, stanbul 1309). 2. Kms- Riyziyyt. Matematik ve astronomide kullanlan terimleri aklamak ve matematikilerle astronomlarn biyografilerini verip eserlerini tantmak amacyla hazrlanm olup bu zelliiyle Trkiyede yaplan ilk almadr; ayrca Trkede yazlan ilk matematik ve astronomi tarihi ansiklopedisidir. Eserin ilk cildi Vidinli Hseyin Tevfik Paa tarafndan tashih edilerek yaymlanm (stanbul 1315), Slih Zekinin lmnden sonra dier ciltlerin basmna giriilmi, ancak sadece II. cildi baslabilmitir (stanbul 1342). Kalan ksmn 4000 sayfa tutarndaki msveddeleri on cilt halinde stanbul niversitesi Ktphanesindedir (TY, nr. 910-919). 3. sr- Bkye*. Trk ve slm bilim tarihi asndan byk nem tayan eserde slm ncesi ve zellikle eski Yunan ve Hint muhitindeki almalar ortaya konulmutur. Drt cilt olarak planlanan kitabn ilk cildinin birinci ve ikinci ksmlar baslm olup (stanbul 1329) dier ciltler msvedde halinde kalmtr ( Ktp., TY, nr. 903, 904, 905). sr- Bkyenin baslan ksm gnmz Trkesiyle yeniden yaymlanmtr (Slih Zeki, Asr- Bkiye: Ortaa slm Dnyasnda Trigonometri [haz. Remzi Demir - Yavuz Unat], Ankara 2003, I, a.e.: Ortaa slm Dnyasnda Hesap ve Cebir [haz. Melek Dosay Gkdoan], Ankara 2003, II; a.e.: Bilginlerin Yaamlar ve Yaptklar [haz. Melek Dosay Gkdoan v.dr.], Ankara 2004, III). 4. lmin Kymeti. Jules-Henri Poincar'nin bilim felsefesiyle ilgili La valeur de la science adl eserinin tercmesidir (stanbul 1330). 5. Drlfnn Konferanslar (I-II, stanbul 1331). Eserde, XIX. yzyl

matematiinin en nemli konular arasnda bulunan klid d geometrilerle sanal nicelikler zerine kurulmu eitli alanlar ayrntl biimde tantlmtr. 6. Mzn- Tefekkr (stanbul 1332). Eserde ngiliz matematikilerinden George Boolen gelitirmi olduu cebirsel mantk savunulmaktadr. 7. Mebhis-i Elektrik (stanbul 1338). Slih Zekinin Drlfnunda 1905-1909 yllar arasnda verdii derslerin zetinden oluan kuramsal elektrikle ilgili bir eserdir. Bir giri ve iki ksmdan meydana gelen kitap Batda elektrik konusunda yaplan almalarn lkemize aktarlmas bakmndan nemlidir. 8. lm-i Tabaktl-arz (stanbul 1923). Jeoloji meselelerini konu alr ve bu arada KantLaplace kuramna da yer verir. 9. lim ve Faraziye. Jules-Henri Poincar'nin La science et lhypothse adl eserinin evirisidir (stanbul 1927). 10. lim ve Usul. Ayn bilginin Science et mthode adl eserinin tercmesidir (stanbul 1928). Slih Zekinin dier eserleri de unlardr: 1308 Sene-i Mliyyesine Mahsus Takvim (stanbul 1309); Takvm-i Cedd: 1310 Sene-i Mliyyesine Mahsus (Emile Lacoine ile birlikte, stanbul 1311); Muhtasar Hikmeti Tabiyye (stanbul 1312); Hulsa-i Hisb-i htiml (stanbul 1314); Hikmeti Tabiyye-i Ummiyyeden Mebhas- Elektrik (stanbul 1318); Nazar ve Amel Hendese (I-III, stanbul 1322, 1326, 1328); Mebd-i Hendese (stanbul 1325); Muhtasar Hendese (stanbul 1325); Hikmeti Tabiyye-i Ummiyyeden Mebhas- Harret-i Harekiyye (stanbul 1326); Hikmeti Tabiyye-i Ummiyyeden Mebhas- Savt (stanbul 1326); Hikmeti Tabiyye-i Ummiyyeden Mebhas- Czibe-i Ummiyye (stanbul 1327); Hikmeti Tabiyye-i Ummiyyeden Mebhas- Elastikiyyet ve ariyyet (stanbul 1327); Yeni ve Musahhah Muhtasar Hikmeti Tabiyye (stanbul 1327); Cebir Dersleri (stanbul 1328); Hisb- htimlt (stanbul 1328); Mcmel Cebir (stanbul 1329); Mcmel Hendese (stanbul 1329); Nazar ve Amel Mcmel Hendese (stanbul 1329); Msellest- Msteviyye (stanbul 1329); Yeni ve Musahhah Hikmeti Tabiyye (stanbul 1330); Yeni Tertip Hikmeti Tabiyye (stanbul 1331); Yeni Kozmorafya (stanbul 1331); lk Hendese Dersleri: Devr-i Mutavassta Birinci Sene (stanbul 1332); lk Hendese Dersleri: Devr-i Mutavassta kinci Sene (stanbul 1332); Muhtasar Kozmorafya (stanbul 1332); Yeni Usul Resimli Hesap Dersleri (alt kitap, Hamazasb Hakiyan ile birlikte, stanbul 1332); Mebd-i Felsefe-i lmiyye (I-II, stanbul 1332); Mukaddimt- Ulm-i Tabiyyeden Yeni Hikmet ve Kimya (stanbul 1333); Usl-i Cebir (I-II, stanbul 1338); Hesap Dersleri (stanbul 1927). Slih Zekinin yerli ve yabanc dergi ve gazetelerde birok ilm makalesi yaymlanmtr.

BBLYOGRAFYA

Kerim Erim, Riyaziye, Tanzimat I, stanbul 1940, s. 477-483; smail Kz, Slih Zekinin Mantk Anlay (yksek lisans tezi, 1992), A Sosyal Bilimler Enstits; Cell Sara, Slih Zeki Bey: Hayat ve Eserleri (haz. Yeim Il lman), stanbul 2001; Remzi Demir, Trkiyede Bilim Tarihi Aratrmalarnn Geliimine Genel Bir Bak (1532-1993), Trkiyede Bilim Tarihi Aratrmalarnn Dn ve Bugn (haz. Esin Khya v.dr.), Ankara 2003, s. 1-92; a.mlf., Slih Zeki Beyin Journal Asiatiquede Yaymlanan Notation Algbrique Chez Les Orientaux Adl Makalesi, Ortaa slm Dnyasnda Bilim ve Teknik (ed. Yavuz Unat), Ankara 2008, s. 85-102; a.mlf. - Ali Rza Tosun, Slih Zeki Beyin slmda Matematiksel Bilimler Tarihi Adl Makalesi, a.e., s. 1541; a.mlf. - Yavuz Unat, Doumunun 140. Yldnmnde Slih Zeki Bey, Ankara 2004; a.mlf. - nan

Kalaycoullar, Byk Bir Matematik Tarihisi ve Felsefecisi: Salih Zeki Bey (1864-1921), Kutadgubilig, sy. 6, stanbul 2004, s. 195-211; Yavuz Unat, Asr- Bkiye ve Yazl Yntemi, Osmanl Bilimi Aratrmalar (Salih Zeki zel says), VII/1, stanbul 2005, s. 23-31; Melek Dosay Gkdoan, Slih Zekide Hint Rakamlarnn Kkeni Meselesi, Ortaa slm Dnyasnda Bilim ve Teknik (ed. Yavuz Unat), Ankara 2008, s. 116-125; Adnan Advar, Athr-i-Bqiya: A History of Arabic Mathematics by Slih Zeki, ISIS, XIX/3 (1933), s. 506-515; Adnan merustaolu, Salih Zeki Beyin Mantk Gr, Akademik Aratrmalar, I/1, Erzurum 1996, s. 111-118; Erdal nn, Salih Zeki ve Asr- Bkiye, Osmanl Bilimi Aratrmalar, VII/1 (2005), s. 1-21; Hlya enkon, Salih Zeki ve Asr- Bkiyenin 1960larda Yaplm Bir evirisi, a.e., s. 33-44; Atilla Bir Mustafa Kaar, Salih Zekinin Teslis-i Zviye Konusundaki Bir Hendese Meselesi Adl Yaz Dizisi, a.e., s. 45-66; Meltem Akba, Salih Zeki ve Zaman Balkl Konferans, a.e., s. 79-96; Feza Gnergun, Salih Zeki ve Astronomi: Rasathane-i Amire Mdrlnden 1914 Tam Gne Tutulmasna, a.e., s. 97-122; a.mlf., Asr- Bkiye ve Salih Zeki zerine Ek Bilgiler, a.e., s. 187191; Emre Dlen, Salih Zeki ve Darlfnun, a.e., s. 123-135; eref Etker, Salih Zeki- Boyutlu Bir Biyografi in, a.e., s. 137-154; Tanju Demir, Salih Zeki ve Ecnebi Postahanelerinin Kaldrlmas Konusundaki Grleri, a.e., s. 169-185; Slim Aydz, Slih Zeki, Yaamlar ve Yaptlaryla Osmanllar Ansiklopedisi, stanbul 1999, II, 496-497. Yavuz Unat

SLHA SULTAN
(. 1152/1739) I. Mahmudun annesi, vlide sultan. II. Mustafann kadn ve daha sonra I. Mahmud adyla tahta geecek olan ehzade Mahmudun annesidir. 1680 ylnda doduu ve Rum asll olduu ileri srlr. 3 Muharrem 1108 (2 Austos 1696) tarihinde Edirne Saraynda ehzade Mahmudu dnyaya getirdi. 10 Reblhir 1115te (23 Austos 1703) II. Mustafann tahttan indirilmesi zerine maiyetiyle birlikte Eski Saraya gnderildi ve yaklak yirmi yedi yl burada yaamak zorunda kald. III. Ahmedin Patrona syan neticesinde tahttan indirilmesi ve olu ehzade Mahmudun 1 Ekim 1730 tarihinde tahta gemesiyle birlikte vlide sultan olarak tekrar Topkap Sarayna tand. Haremeyn muhasebecisi Osman Efendi vlide sultan kethdlna tayin edildi. I. Mahmudun, dolaysyla vlide sultann saltanatlarnn birinci yl Patrona Halil ve yandalarnn vesyeti altnda geti; her ikisi de iktidarlarn silerle paylamak zorunda kald. Sliha Sultann Patrona Halile ikinci olum diye hitap etmesi ve saraya geldiinde ona ihsanlarda bulunmas bu vesyetin zorunlu bir yansmasyd. Sliha Sultan, Topkap Saraynda yaklak dokuz yl vlide sultan olarak yaad. Uzun sredir mustarip olduu hastalna iyi gelir midiyle Trnak Yalsna gitti ve 17 Cemziyelhir 1152 (21 Eyll 1739) tarihinde burada vefat etti. I. Mahmudun emri zerine yal kasrna nakledilen naa, cenaze namaz klndktan sonra Yenicamiye gtrlerek caminin arkasndaki Cedd Havtn Trbesinde defnedildi. Sliha Sultann kendisinden nceki saray kadnlar gibi devlet ilerine mdahale etme iradesinin, byle bir hretinin ve ihtirasnn olmad grlr; ancak yine de bu ynde baz mdahalelerinin bulunduuna dair kaytlar mevcuttur. Sliha Sultann Alibeykyde bir iftlii vard. Olu I. Mahmudun 1 Reblhir 1147de (31 Austos 1734) Bahriye Sahilsarayna giderken bu iftlie urayp birka gn kald bilinmektedir. Eypte de bir yals olan vlide sultan oluyla birlikte zaman zaman evkbd Kasrna gidip kalrd. Sliha Sultan kendisinden nceki pek ok saray kadn gibi baz hayr eserleri yaptrmtr. 1137de (1725) ina ettirdii Silivrikap civarnda Sitti Hatun Mescidinin karsndaki eme, 1735te Eyp Defterdarda Yvedd Camiinin yannda klasik Trk mimari slbunda yaptrd eme, 1731de Tophane civarnda Kdirhne Derghnn cmle kapsnn yannda ina ettirdii eme ile 1145te (1732-33) Hac m mahallesinde yaptrd Azapkap emesi, Sebili ve Sbyan Mektebi (bk. AZAPKAPI EMES ve SEBL) bunlar arasnda saylabilir. eme ve sebille birlikte bir btnlk oluturan ve Kurn- Kerm retmek amacyla alan Azapkapdaki Vlide Sultan Mektebi 1957de yktrlmtr. I. Mahmud, Galata ve Beyolu taraflarna su getirmek amacyla 1732de Baheky civarnda yaptrd su kemerine annesinin adn vermitir. Sliha Sultan, bu hayr eserlerinin yannda baz binalar onartmtr. 1731 Galata yangn yznden harap olan Arap Camiini tamir ettirip geniletmi ve cami iin yeni bir adrvan yaptrmtr (bk. ARAP CAM). engelkydeki Hac mer Mescidini tamir ettirerek minber koydurduu gibi camiye bir tula minare yaptrmtr. Kskldaki Selm Efendi Mescidini 1123te (1711) onartm, skdardaki Alaca Minare (Murad Kaptan) Mescidinin minaresini yeniletmitir.

BBLYOGRAFYA

Subh Tarihi: Sami ve akir Tarihleriyle Birlikte (haz. Mesut Aydner), stanbul 2007, s. 50, 58, 165167, 224, 236, 819; Terft- Kadme, s. 117-119; brahim Hilmi Tank, stanbul emeleri, stanbul 1943, I, 130-132, 148-150; II, 63-66, 73, 75; P. G. nciciyan, XVIII. Asrda stanbul (nr. H. D. Andreasyan), stanbul 1956, s. 40, 84, 97; M. Mnir Aktepe, Patrona syan 1730, stanbul 1958, s. 161; a.mlf., Mahmud I, A, VII, 158; M. aatay Uluay, Padiahlarn Kadnlar ve Kzlar, Ankara 1980, s. 73; Tahsin z, stanbul Camileri, Ankara 1987, II, 8, 17, 58; H. rcn Barta, stanbul emeleri-Azapkap Saliha Sultan emesi, Ankara 1995. Ali Akyldz

SLHYYE
() Zeydiyyeden Hasan b. Slihin (. 168/784-85) grlerini benimseyen ve Kesrnnev el-Ebtere (. 169/785-86) nisbetle Btriyye diye de anlan frka (bk. ZEYDYYE).

SLHYYE
() Mrcieden Slih b. merin grlerini benimseyen tli bir frka (bk. MRCE).

SLHZDE AHMED ESAD EFEND


(bk. ESAD EFEND, Slihzde).

SLK
(bk. SLK).

SLM
() (. 1156/1743) Tezkire yazar, divan airi ve hattat. Cemziyelhir 1099da (Nisan 1688) stanbulda dodu. Asl ad Mehmed olup eyhlislm Mirza Mustafa Efendinin oludur. lk eitimini Yenibaheli elebi Efendiden ald. Babas ilmiye snfna mensup olduundan 1104te (1692-93) eyhlislm Eb Saidzde Feyzullah Efendiden mlzm oldu. Babasndan ve dier limlerden ilim tahsiline devam etti. Muhammed b. Selm elskendernden hadis iczeti ald. 1116da (1704) ibtid-i hric rtbesiyle Siyavu Paa Medresesinde balad mderrislik grevine stanbulun eitli medreselerinde devam etti. ban 1125te (Eyll 1713) Sleymaniye Drlhadisi mderrisliine ykseldi. Ayn yln zilhicce aynda (aralk-ocak) Selnik kads oldu. Grevini ktye kulland, zevku safaya dkn olduu yolundaki ikyetler zerine bir fermanla Cemziyelevvel 1126da (Mays 1714) azledilerek Serezde ikamete memur edildi (Ahmed Refik, s. 47-50). Burada iki ay kaldktan sonra stanbula geldi. Babasnn eyhlislm olmasyla Zilhicce 1126da (Aralk 1714) Galata kadlna tayin edildi. Muharrem 1127de (Ocak 1715) Mekke pyesine nil oldu. Yine hakkndaki baz ikyetler yznden Sadrazam ehid Ali Paa tarafndan Cemziyelhir 1127de (Haziran 1715) Galata kadlndan azledildi. Bu srada babas da eyhlislmlktan uzaklatrlnca her ikisi Trabzonda ikamete memur edildi. evval 1128de (Eyll-Ekim 1716) Boluya, iki ay sonra da stanbula dnmelerine msaade edildi. Ardndan Kean kazas arpalk olarak verildi. Reblevvel 1132de (Ocak 1720) stanbul pyesi tevcih edilip arpalna Balya kazas da eklendi. Bu arada Emr Buhr Tekkesi eyhi Fazlullah Efendiden inbet ald. 1134te (1722) tamamlad tezkiresini Sadrazam Nevehirli Damad brhim Paaya sundu. Eserin beenilmesi zerine ayn yln zilkade aynda (austos) stanbul kadlna tayin edildi. Sresini tamamlaynca Ramazan 1135te (Haziran 1723) grevinden alnd. Mzul bulunduu srada Damad brhim Paann emriyle Ayn Tarihini (dl-cmn f tri ehlizzamn) Trkeye evirmek iin kurulan, aralarnda Nedm, Seyyid Vehb ve elebizde sm Efendi gibi air ve limlerin bulunduu heyette grevlendirildi. Cemziyelevvel 1143te (Kasm 1730) Anadolu kazaskerliine getirildi, bir yl sonra azledildi. Rumeli kazaskerliine tayin edilip grev sresini tamamlaynca 1149da (1736-37) grevinden alnd. Slim 1156da (1743) Rumeli kazaskerliinden mzul olarak ehzadeba Bozdoan Kemeri civarndaki evinde vefat etti. Aratrmalar sonucunda mezarnn babasnn mezar ile birlikte ehzadebanda Kalenderhne Camii yaknndaki Arpaemini Mustafa Efendi Mektebi hazresinde olduu tesbit edildiinden hac yolunda (Bursal Mehmed Thir, s. 21) vefat ettii rivayeti doru olmamaldr. Mezar tanda, Sbkan Rumeli kazaskeri merhum ve mafrnleh Mehmed Slim Efendinin ruhuna el-Ftiha, sene 1156 kayd vardr. nce Rmi Mehmed Paann kz ile evlenmi, daha sonra eyhlislm Feyzullah Efendiye damat olmutur. Ancak ocuu olduuna dair kaynaklarda bilgi mevcut deildir. Tezkire yazarlar Slimin nesrinden ve iirinden temiz, kusursuz ve akc gibi vasflarla bahsetmitir.

Slim divan iirinin btn nazm ekillerinde rnek vermitir. Bunlarn ou kane ve rindne, bir ksm hakmne gazelleridir. Mesnevi nazm ekliyle yazlm kasideleri, manzum mektuplar ve manzum tarihleri dikkat ekmektedir. Lle Devrini yaam olan Slimin iirlerinde o dnem stanbulunun tabii gzellikleri, semtleri, imar faaliyetleri, gnlk hayat, gzelleri, gezinti ve elence yerleri yer almtr. Slim en ok Nbye sayg gstermi, tezkiresinde ve divannda ondan stat diye bahsetmitir. Yanyal Esad Efendi, Ebishakzde shak Efendi, Ref-i Kly, Slim-i Trabzon, Edirneli Ens ve Nb gibi airler Slimin iirlerine nazre yazmlardr. En ok nazre yazlan iiri Allah akna redifli gazelidir. Mstakimzdeye gre Slim devrin tannm hattatlarndan biridir (Tuhfe, s. 454). Tezkiresinde belirttiine gre, on yalarnda iken babasnn ikinci Rumeli kazaskerlii grevi dolaysyla Edirnede bulunduklar yllarda sls, cel ve tura ekmede tannm bir hattat olan Bahr mahlasl Mehmed Efendiden hat renmi, Amcazde Hseyin Paadan iczet alarak birok beratn yazmnda ona yardm etmitir (Tezkiret-uar, s. 236). Tezkiresinin Sleymaniye (Esad Efendi, nr. 3872, msvedde) ve stanbul niversitesi (TY, nr. 2407) ktphanelerindeki nshalarn kendisi yazmtr. Ayrca iirlerinde hat sanatnn terimlerine yer verdii grlmektedir. Eserleri. 1. Tezkire-i Slim (stanbul 1315). 1099-1134 (1688-1722) yllar arasnda len veya o srada yaamakta olan 423 airi kapsamaktadr. Bir mukaddime ile iki blmden meydana gelen, ok ssl ve ar bir dille kaleme alnan eserin ilk blmnde II. Mustafa (kbl) ve III. Ahmede (Necb) yer verilmi, ikinci blmde alfabe srasyla airlerin hal tercmeleri yazlmtr. eyh Mehmed Efendinin Vekayiul-fuzals ile Safy Tezkiresinden faydalanlarak hazrlanan tezkirenin birok nshas vardr (Sleymaniye Ktp., Esad Efendi, nr. 3872, Hamidiye, nr. 1063, Lala smil, nr. 317; Ktp., TY, nr. 206, 1637, 2407, 6202; TSMK, Hazine, nr. 1271, 1272, Revan Kk, nr. 1452; Millet Ktp., Ali Emr Efendi, Tarih, nr. 766; Trabzon l Halk Ktp., nr. 505; Kayseri Rid Efendi Ktp., nr. 979; Berlin Devlet Ktp., Or. 4, nr. 1357; Viyana Mill Ktp., nr. 1242; Drl-ktbilMsriyye, nr. 183). Adnan nce tarafndan yksek lisans tezi olarak hazrlanan tezkire baslmtr (bk. bibl.). 2. Divan. Mevln Mzesi nshasnda mevcut bir kayda gre ilk defa Kalaylkoz Ahmed Paann sadrazaml dneminde tertip edilmitir (1116/1704). Ayn kaydn mer Faruk Aknn zel kitaplndaki nshada da yer ald bildirilmektedir (A, X, 132). 5868 beyitten meydana gelen ve rub eklinde manzum bir mukaddime ile balayan divanda otuz alt kaside, mesnevi, on yedi musammat, on tezkire ve mektup, alt lugaz, 309 gazel, krk manzum tarih, yirmi kta, on bir rub, yedi nazm, 175 matla ve mfred bulunmaktadr. Divannn be nshas bilinmektedir (TSMK, Hazine, nr. 888, 915; Ktp., TY, nr. 184; Konya Mevln Mzesi Ktp., nr. 2405; Oxford Bodleian Ktp., MS, Turk, nr. 107). Eserin tenkitli basks -Oxford Bodleian Library nshas hari- Adnan nce tarafndan yaplm (Mirzzde Mehmed Slim Divan, Ankara 1994), ayrca be nshas esas alnarak Hseyin Gfta tarafndan zerinde bir doktora tezi hazrlanmtr (bk. bibl.). 3. Neylrred f emril-cihd (stanbul 1294). On yedi blmden meydana gelen bir eser olup I. Mahmud adna 1145te (1732) yazlmtr. Slimin bizzat kaydettii veya dier kaynaklarda adlar anlan eserleri de unlardr: kdlcmn f trhi ehliz-zamn Tercmesi (Ayn Tarihinin heyet ve corafya ile ilgili on bir cznn tercmesidir); Selmetl-insn f mufaatil-lisn (sarf ve nahve dair Arapa bir eserdir); Mhiyyetl-k (tasavvuf, tabakat, siyer ve tarihe dair drt ciltlik bir eserdir); Lugat-i Vassf (Nazmzde Murtaza ve Hseyin efendilerin Vassf Tarihinde anlalmas

g kelimeler iin tertip ettikleri lugatn Trke bakmndan yeniletirilmi ve tekrar dzenlenmi eklidir); Trke-Arapa-Farsa Lugat; Akid-i mm Tahv Tercmesi.

BBLYOGRAFYA

Slim, Tezkiret-uar (haz. Adnan nce), Ankara 2005; Safy, Tezkire, Sleymaniye Ktp., Esad Efendi, nr. 2549, vr. 131a; smil Bel, Nuhbetl-sr, Ktp., TY, nr. 1182, vr. 32b; Rmiz, Tezkire, Sleymaniye Ktp., Esad Efendi, nr. 3873, vr. 52a-b; Ayvansary, Hadkatl-cevmi, I, 166; II, 136; Mstakimzde, Tuhfe, s. 454; a.mlf., Mecelletn-nib, Sleymaniye Ktp., Hlet Efendi, nr. 628, vr. 247a; Sahaflar eyhizde Esad Efendi, Bae-i Saf-endz, Ktp., TY, nr. 2095, s. 151; Fatn, Tezkire, s. 177-178; Mehmed Tevfk [Mesnevihan], Mecmatt-tercim, Ktp., TY, nr. 192, vr. 94b; Devhatl-meyih, s. 84; Mehmed em, lveli Esmrt-tevrih, stanbul 1295, s. 199; Muallim Nci, Esm, stanbul 1333, s. 160; Sicill-i Osmn, III, 3; Osmanl Mellifleri, II, 355-356; Bursal Mehmed Thir, Menkb- Harb, stanbul 1333, s. 21; Gibb, HOP, III, 202; Ahmed Refik, Hicr On kinci Asrda stanbul Hayat (1100-1200), stanbul 1930, s. 47-50; bnlemin, Son Asr Trk airleri, s. 6; TCYK, s. 609-610; TYDK, III, 731; Mehmet Nil Tuman, Tuhfe-i Nil (haz. Ceml Kurnaz - Mustafa Tatc), Ankara 2001, s. 405; Karatay, Trke Yazmalar, II, 192; Vasfi Mahir Kocatrk, Trk Edebiyat Tarihi, Ankara 1970, s. 571-572; Agh Srr Levend, Trk Edebiyat Tarihi, Ankara 1973, s. 331-332; Nihad Smi Banarl, Resimli Trk Edebiyt Trihi, stanbul 1976, II, 788-789; Babinger (ok), s. 285-286, 298-299; Slim, Byk Trk Klsikleri, stanbul 1987, VI, 341-342; Yusuf Altnk, Mirzazde Mehmed Slim Efendi Divnndan Semeler ve Tahlil Denemesi (yksek lisans tezi, 1995), Harran niversitesi Sosyal Bilimler Enstits, s. 911; Hseyin Gfta, Slim (Mirzzde): Hayat, Edeb Kiilii, Eserleri ve Divannn Karlatrmal Metni (doktora tezi, 1995), Atatrk niversitesi Sosyal Bilimler Enstits; Kmsl-alm, IV, 2494; mer Faruk Akn, Slim, A, X, 130-133; Slim Mehmed Emin Efendi, TDEA, VII, 443; Mehmet pirli, Mirza Mustafa Efendi, DA, XXX, 167-168. Hseyin Gfta

SLM b. ABDULLAH b. MER


() Eb mer Slim b. Abdillh b. mer b. el-Hattb el-Kure el-Adev elMeden (. 106/725) Medineli tbi fakihi. Hz. Osmann hilfet yllarnda (644-656) doduu rivayet edilir. Babas Hz. merin olu Abdullah, annesi Fars kkenli asilzade bir criye olup baz rivayetlere gre Kisr Yezdicerdin kzdr. Kendisine Eb Umeyr, Eb Abdullah ve Eb Mnzir gibi knyeler de izfe edilir. Slim b. Abdullahn, babasnn ilm almalarn ve hayat tarzn devam ettirdii iin onun takdirini kazand bilinmektedir. ok hadis rivayet eden Slim bata babas bn mer, Eb Eyyb el-Ensr, Hz. ie, Rfi b. Hadc, Eb Hreyre, amcas Zeyd b. Hattb, Eb Lbbe el-Ensr ve Sad b. Mseyyeb olmak zere birok sahbe ve tbinden rivayette bulunmutur. Slimin Hz. ieden hadis almadna dair Buhrye nisbet edilen bir gr bulunmakla beraber bu bilgi Buhrnin eserlerinden teyit edilememitir. Baz hadis limleri, Eb Lbbe ve Zeyd b. Hattb gibi sahblerden rivayetlerinin de mnkat olmas gerektiini ne srmektedir. Kendisinden olu Eb Bekir, bn ihb ez-Zhr, babasnn zatls Nfi, Slih b. Keysn, Hanzale b. Eb Sfyn, Humeyd et-Tavl, bn shak, bn brme, Reba b. Eb Abdurrahman, Amr b. Dnr el-Mekk bata olmak zere birok kii hadis rivayet etmitir. Slimin sika bir rvi olduu ittifakla kabul edilmektedir. Ahmed b. Hanbel ve shak b. Rhye gibi limlere gre en sahih sened Zhr - Slim b. Abdullah Abdullah b. merden oluan silsiledir. Slim b. Abdullah, hadis rivayetlerinin yan sra bata Hz. merin idar uygulamalar ve babas Abdullahn eitli gr ve davranlar olmak zere sahbenin hayatna dair rivayetleriyle de dikkat ekmektedir. Yaad dnemde zhdn ndir ve hatta baz limlere gre tek temsilcisi olan Slimin, giyim tarzndan siyas ilikilerine kadar bu ilkeyi titizlikle uyguladn gsteren birok olay zikredilmektedir. Babasna ok benzedii sylenen Slim siyasetle ilgisi asndan da onun yolunu takip etti. Dnemindeki siyas hareketlerden uzak durmaya alt. Emev halifeleri ve idarecileriyle yakn iliki kurmakla birlikte onlara biat etmekten de kanmad. Abdlmelik b. Mervndan itibaren baa geen halifelere nceleri babas adna, sonraki yllarda kendi adna biat etmek zere Dmaka yapt yolculuklarn dnda Medineden hi ayrlmad. Hac iin gelen Emev halifeleri ve idarecilerin yardm ve ihsanlarn geri evirdi. Buna karlk onlar Hz. Peygamberin snneti ve Hulef-yi Ridnin uygulamalar hakknda bilgilendirmekten geri durmad. mer b. Abdlazzle ilikisi siyaset konusundaki tavrnn bir istisnas olup onun Medine valilii srasnda danma kurulunda grev yapmay kabul etti ve halife seildikten sonra kendisiyle eitli konularda yazmay srdrd. Babas hayatta iken fetva vermeye balayan Slim, Medinenin bu sahada en nde gelen simalarndan biri oldu ve dikkat ekici grleri fkh literatrnde yer ald. Dneminde ortaya kan kelm tartmalarna kar duruu ve diryet tefsiri yapmamas ile de babasnn yolundan gitti. Medinenin en nemli fakihlerinden biri olduu noktasnda kaynaklar ittifak etmekle birlikte fukah-i sebaya dahil olup olmad hususunda ihtilf vardr.

Abdullah b. Mbrek gibi baz erken dnem limleri Slimi fukah-i sebann yedinci kiisi kabul etmekle beraber bu konu hakknda ilk eseri kaleme alan Abdurrahman b. Ebz-Zind bata olmak zere birok hadis, fkh ve tarih limi yedinci kii olarak Eb Bekir b. Abdurrahman zikreder. Slimin vefat tarihi hakknda farkl rivayetler bulunmaktadr. Ancak Halife Him b. Abdilmelikin hilfeti boyunca yapt tek hac yolculuu srasnda onu ziyaret ettii ve hac dnnde Medinede cenaze namazn kldrd dikkate alndnda Slimin 106 ylnn Zilhicce aynda (Mays 725) ld sylenebilir. Slim b. Abdullahn hayat ve slm ilimlerinin deiik dallarna ait literatrde yer alan grleri, Hseyin b. Muhammed b. Matar el-Bell tarafndan mmlkur niversitesinde gerekletirilen el-mm Slim b. Abdillh b. mer b. el-ab ve fhuh (1993) balkl doktora almasnda incelenmitir.

BBLYOGRAFYA

Muhammed b. Hasan e-eybn, el-cce al ehlil-Medne (nr. Seyyid Mehd Hasan el-Kln), Beyrut 1964, I, 103, 119, 283; II, 161, 165; IV, 171; fi, el-m, I-VII, tr.yer.; bn Sad, eabatl-kbr (nr. Ali M. mer), Kahire 1421/ 2001, VII, 194-199; Yahy b. Man, et-Tr, II, 187; Musab b. Abdullah ez-Zbeyr, Neseb urey (nr. E. Lvi-Provenal), Kahire 1982, s. 351; Ahmed b. Hanbel, el-lel (Vasiyyullah), II, 172, 463; III, 470, 482; Buhr, et-Trul-kebr, IV, 115; a.mlf., et-Trul-evsa (nr. Muhammed b. brhim el-Lahdn), Riyad 1418/1998, I, 357, 388, 390; Fesev, el-Marife vet-tr (nr. Ekrem Ziya el-mer), Medine 1410, I, 359, 389, 424, 469, 471, 554-556, 645, 646; II, 226; Eb Zra ed-Dmak, Tr (nr. krullah b. Nimetullah Kcn), Dmak 1980, I, 237, 244, 290; II, 714; Taber, Tr, Beyrut 1407/1987, IV, 114; Dlb, el-Kn vel-esm (nr. Zekeriyy Umeyrt - Ahmed emseddin), Beyrut 1420/1999, II, 49; bn Eb Htim, el-Mersl (nr. Ahmed sm el-Ktib), Beyrut 1403/1983, s. 71; bn Hibbn, e-it, IV, 305; Eb Nuaym, ilye, I, 193-198; bn Hazm, el-Fal (Umeyre), IV, 174; Muvaffakuddin bn Kudme, et-Tebyn f ensbil-ureiyyn (nr. M. Nyif ed-Dleym), Beyrut 1408/1988, s. 408409; Mizz, Tehbl-Keml, III, 145-154; Zeheb, Almn-nbel, IV, 457-467; bn Hacer elAskaln, Tehbt-Tehb, Beyrut 1991, II, 255-256. Eyyp Said Kaya

SLM b. AVF (Ben Slim b. Avf)


() Hazrec kabilesinin bir kolu. Hazrecin kollarndan biri olup adn Slim b. Avf b. Amr b. Avf b. Hazrec el-Kahtnden alr. Ben Slimin tarihi Hazrec ile i iedir (bk. HAZREC). Ben Slimin slm tarihi sahnesine k Akabe biatlaryla birliktedir; Mslmanl burada kabul etmi ve Medinede gelimesine nemli katklarda bulunmutur. Hicret srasnda Kubda Mekkeden gelecek olan Hz. Aliyi ve beraberindekileri beklemek zere birka gn kalan ve onlarla bulutuktan sonra 24 Eyll 622 Cuma gn yola kan Hz. Peygamber le vakti girince Rnn vadisinde Slim b. Avf kabilesine misafir oldu ve bu vadideki namazghta ilk cuma namazn kldrd. Hicret kafilesi tekrar hareket ettiinde Ben Slimden tbn b. Mlik ve Abbas b. Ubde (veya Nevfel b. Abdullah), Resl-i Ekremin devesi Kasvnn nne geip kendisini ve muhacirleri koruyacak gte olduklarn syleyerek onlar yurtlarnda misafir etmek istediler (bn Sad, I, 183; Semhd, I, 256). Hz. Peygamber, Medineye yerletikten sonra Kubya gidip gelilerinde Ben Slim yurduna urar ve tbn b. Mlik gibi ileri gelenlere misafir olurdu. Slimoullar hicretten sonra Resl-i Ekremin en byk destekileri arasnda yer aldlar ve katldklar gazve ve seriyyelerde nemli grevler stlendiler. Hz. Peygamberin mnafklarn yaptrd Mescidi Drrn yklmas iin emir verdii iki kiiden biri Ben Slimden Mlik b. Duhm idi. Daha ziyade Medinede yaayan Slimoullar zellikle Hulef-yi Ridn devrinde kabilelerinin adndan ok ensar ya da Hazrec adlaryla anlmtr. Hulef-yi Ridn dnemindeki btn savalara da katlan Slimoullar, birok ehid vermitir. Harre Savanda lenler arasnda da bu kola mensup kiiler bulunuyordu (Halfe b. Hayyt, s. 191). Ben Slim yurdunda klnan ilk cuma namaznn htrasn yaatmak iin mer b. Abdlazz, Medine valilii srasnda namazghn yanna Mescidi Cuma, Mescidi Ben Slim, Mescidi tike ve Mescidi Vd adlaryla mehur olan bir mescid yaptrd. Tarih boyunca aralarnda Osmanl Padiah II. Bayezidin de bulunduu birok ynetici tarafndan tamir ve yeniden ina ettirilen (son defa 1992de) bu mescid Mescidi Nebevye yaklak 2,5 km, Mescidi Kubya ise 350 m. uzaklkta yer almaktadr.

BBLYOGRAFYA

bn ebbe, Trul-Mednetil-mnevvere, I, 68; bn Sad, e-abat (nr. M. Abdlkdir At), Beyrut 1410/1990, I, 169, 182-183; ayrca bk. ndeks; Halfe b. Hayyt, et-Tr (Zekkr), s. 29, 75, 191; Kalkaend, Nihyetl-ereb, Beyrut 1405/ 1984, s. 259; Frzbd, el-Meniml-mbe f melimi be (nr. Hamed el-Csir), Riyad 1389/1969, s. 13, 220, 381; Semhd, Vefl-vef bi-abri dril-Muaf (nr. M. Muhyiddin Abdlhamd), Beyrut 1404/1984, I, 256; Ysuf Ragd el-mil, Melim Mekke vel-Medne beynel-m vel-r, Beyrut 1418/1997, s. 367-368;

Ahmed b. Ysn el-Hyr, Tru melimil-Mednetil-mnevvere admen ve aden, Riyad 1419/1999, s. 162-164. Mustafa Sabri Kkac

SLM BEY, skdarl


(. 1885) Son dnem Trk msikisi bestekrlarndan, neyzen ve air. 1829 veya 1830da stanbul skdarda dodu. Zamannn mehur ney fleyenlerinden olduu iin Neyzen ve skdarda doup hret bulduu iin skdarl lakaplaryla anlr. Bestekr Hac Fik Beyin aabeyidir. yi bir tahsil grd ve Ticaret Nezretinde mdrlk yapt bildirilmektedir. Neyi Beikta Mevlevhnesi eyhi Neyzen Slih Dede Efendinin vey kardei neyzen ve giriftzen Mehmed Said Dededen rendi. Baz kaynaklar ney hocasnn neyzen ve tanbur Oskiyan Efendi olduunu belirtmektedir (bnlemin, s. 260). Msiki konusunda ayrca Him Beyden faydaland. Gen yata tasavvufa meylederek Sadiyye tarikatna girdi. skdar Ahmediyede Kefe Dede mahallesi Karacaahmet caddesinde bulunan Sal (eyh Cemal Efendi) Tekkesinin ikinci eyhi Fethi Efendinin kz Drriye Hanmla evlendi ve bu evlilikten tek ocuklar olan kz Sdiye dnyaya geldi. Daha sonra Fethi Efendiye intisap ederek ondan hilfet ald. Mevlevlik ve Riflikle de irtibat vard. Uzun sre skdar Mevlevhnesinde neyzenbalk yapmasnn yannda Cemal Efendi Tekkesinin son dnem zkirbalarndand. Ney almadaki n yaylnca msiki evrelerince aranan bir neyzen oldu. Bilhassa mansur ney flemede ok baarl idi. Genellikle yakn dostu giriftzen Rz Beyle tekkelere devam edip buralarda ney flerdi. Son yllarda piyanonun Trk msikisi icrasna katlmas sebebiyle piyano ile eser icrasnda boyu biraz ksaltlarak akordu tizletirilmi neyler fledii sylenir. Slim Bey, 22 Ramazan 1302 (5 Temmuz 1885) Pazar gn Sandk eyh Ethem Efendi Rif Derghnda yaplan yinde ney ile uak taksim yaptktan sonra ism-i cell zikri esnasnda fenalaarak Zkirba Delll Osman Efendiye Kerm Allah, rahm Allah ilhisini okumasn syledi ve bu srada vefat etti (a.g.e., s. 260; zalp, I, 583; ztuna, II, 259). Ertesi gn skdar Yeni Vlide Camiinde klnan cenaze namaznn ardndan Sal Tekkesi tevhidhnesi altndaki trbeye kaynpederinin kabri yanna defnedildi. Vefatna skdarl Osman ems Efendi, ald neyzen mr Slim mrnn son fasln (1302) ve skdarl Talat, Demin tekml kld h neyzen mr Slim h msralarn tarih drmtr. Mezar tanda Osman emsin drt msradan oluan tarihi yer almaktadr. Tekke ile trbe daha sonra harap olmu, iki tarafna nar resmi ilenmi kabir ta ile mezar da kaybolmutur. Slim Bey ok sayda renci yetitirmitir. Bunlar arasnda en tannmlar Neyzen Aziz Dede ile Giriftzen sm Beydir. Ayn zamanda air olan Slim Beyin iirleri iinde terciibendi mehurdur. zellikle besteledii saz eserleriyle tannan Slim Beyden gnmze bir ilhi, iki ark ile dokuz perev ve saz semisi ulamtr (listesi iin bk. ztuna, II, 260). Msiki leminde ok yaygn olarak bilinen hicaz perevinin yan sra muhayyer perevi Tanbr Cemil Beyin ayn makamdaki perevinden sonra en mehur perev kabul edilir.

BBLYOGRAFYA

Sadettin Nzhet Ergun, Trk Musikisi Antolojisi, stanbul 1943, II, 498, 500, 502-503, 568; bnlemin, Ho Sad, s. 259-260; Kip, TSM Saz Eserleri, s. 11, 15, 21, 40, 41, 51; Sadun Akst, Trk Musiksinin 100 Bestekr, stanbul 1993, s. 175; zalp, Trk Msiksi Tarihi, I, 582-584; Mehmet Nermi Haskan, Yzyllar Boyunca skdar, stanbul 2001, I, 260, 456-457; Beir Ayvazolu, Neyin Srr Hl Hasret, stanbul 2002, s. 37-38; ztuna, BTMA, II, 259-260. Hasan Aksoy

SLM MEVL EB HUZEYFE


() Mevl Eb Huzeyfe Slim b. Ubeyd (Makl) b. Reba (. 12/633) Sahb. Aslen rann stahr ehrinden olup daha sonra blleye yerleerek ticaret ve ziraatla uraan soylu bir aileye mensuptur. ocukken Bizansllarn Araplarla birlikte blleye dzenledii bir basknda esir alnd ve Ben Kelb kabilesinden birine kle olarak satld. Ardndan Ben Kureyza yahudilerinden Sellm b. Cbeyr tarafndan satn alnarak Medineye getirildi. Slimi Medinede Sbeyte bint Ensriyye satn ald ve onu kendi ocuu gibi yetitirdi. kt ticaret seyahatinden dnerken Medineye urayan Eb Huzeyfe burada Sbeyte ile evlendi ve eiyle birlikte Slimi de Mekkeye gtrd. Mekkede slm davetinin ilk yllarnda Eb Huzeyfe ve Sbeyte ile birlikte mslman olan Slimi efendileri zat edip evlt edindi. Evltlklarn gerek babalarna nisbet edilmesini emreden yet (el-Ahzb 33/5) nzil olunca Eb Huzeyfenin mevls olarak anlmaya baland. Daha sonra Eb Huzeyfenin dier hanm Sehle bint Sheyl, Hz. Peygambere gelerek Slimin ergenlik ana ulatn, yeni nzil olan yet gereince tek odadan ibaret evlerine girip kmasnn sknt dourduunu syledi. Reslullah da kendisine Slimi be defa emzirmesini tavsiye etti, bylece onun stannesi olaca iin mahremi haline geleceini belirtti. Sehle de yle yapt ve onun stannesi oldu (bn Sad, III, 86-87). Slimin o srada ya byk olduu iin Sehlenin stn her gn bir kaba sad, Slimin de bunu itii kaydedilmektedir (a.g.e., VIII, 270-271; bn Hacer, IV, 337). Hz. ie, Resl-i Ekremin bu tavsiyesine dayanarak byk yatakilerin emmesiyle de st evltlnn sabit olacana dair fetva vermise de bata mm Seleme olmak zere Resl-i Ekremin dier hanmlar bunun sadece Slim ile Sehleye mahsus bir ruhsat olduunu ileri srmlerdir (el-Muvaa, Ra, 12; Mslim, Ra, 26; bn Sad, VIII, 271), Nitekim ulemnn ounluu st hsmlnn oluabilmesi iin ocuun iki yandan kk olmasn art komu, bir ksm da iki yla en fazla alt ay veya bir yl eklemitir. Kuvvetli hfzasyla dikkat eken Slim, Kuran en iyi bilen ve en gzel okuyan sahblerden biriydi. Bu meziyeti dolaysyla Hz. Peygamberin Kurann kendilerinden renilmesini tavsiye ettii drt kurrdan biri olarak sayd Slim (Buhr, Feill-ab, 26, 27; Feillurn, 8), hicret yolculuu srasnda Reslullah henz gelmeden nce Kubda aralarnda Hz. mer ve Eb Seleme el-Mahzm gibi sahblerin de bulunduu toplulua namaz kldrd, bu sebeple muhacirlerin imam diye tannd. Hz. ienin bir gn mescidde duyduu gzel bir Kuran tilvetini dinlemeye dalarak eve ge geldii, gecikme sebebini renen Reslullahn gidip Slimin Kuran okuduunu grnce, mmetim iinde bunun gibileri var eden Allaha hamdolsun! dedii rivayet edilmitir (Msned, VI, 165; bn Mce, me, 176). Hz. Peygamber, Eb Huzeyfeden dolay muhacir, Sbeyteden dolay ensar arasnda saylan Slim ile Eb Ubeyde b. Cerrh veya Muz b. Misi karde iln etti. Eb Huzeyfenin, yeeni Ftma bint Veld ile evlendirdii Slim, Eb Abdullah knyesini aldysa da ocuu olmad (bn Kuteybe, s. 156).

Slim, Hz. Peygamberle birlikte btn savalara katld ve Uhud Gazvesinin en iddetli annda Resl-i Ekremin yannda bulunarak onun yznden akan kanlar temizlemeye alt. Amr b. s, Medinede korkunun hkm srd gnlerden birinde Slimin klcna smsk sarlm olarak beklediini grnce kendisi de hemen ayn vaziyeti alm, bunun zerine Hz. Peygamber, insanlarn korkusunun Allaha ve resulne kar olmas gerektiini hatrlatarak o ikisini rnek gstermi (Msned, IV, 203), benzer bir olayn Tebk Gazvesi srasnda da yaand kaydedilmitir. Hz. Eb Bekirin halifelii dneminde Yemmede Mseylimetlkezzba kar yaplan savata Slim muhacirlerin bayraktarln yapt. Onun mslmanlarn dalmaya balad bir srada Biz Reslullah zamannda byle yapmazdk diyerek bulunduu yeri terketmedii, Bayra brakp kaarsam ben ne kt bir Kuran hmili olurum diyerek direndii, sa eli kopunca bayra sol eline ald, o da kesilince boynuyla kaldrmaya alarak ehid oluncaya kadar savat kaydedilmitir. Son anlarnda Eb Huzeyfenin de ehid olduunu renen Slim kendisini onun yanna tamalarn istedi ve son nefesini onun yannda verdi (Reblevvel 12 / Mays-Haziran 633). Slim ehid olunca insanlarn, Kurann drtte biri gitti dedii rivayet edilmitir (Hkim, III, 226). Slim malnn e blnmesini, birinin Allah yolunda harcanmasn, ikincisinin kle zadna sarfedilmesini, kalan te birinin de kendisini hrriyetine kavuturan efendilerine verilmesini vasiyet etmiti. ehdetinden sonra kalan mirastan 200 dirhemlik pay nce Hz. Eb Bekir, ardndan Hz. mer Sbeyteye gnderdiler. Ancak Sbeyte, Slimi zat ettiklerini, dolaysyla onda bir haklar kalmadn belirterek miras geri evirdi. Bunun zerine para beytlmle brakld. Hz. merin, Slimin Allaha kar ok gl bir muhabbeti vardr, o kadar ki Allahtan korkmam olsayd bile Ona isyan etmezdi dedii zikredilmi (Ali el-Kr, s. 253-255), baz rivayetlerde merin bu sz Resl-i Ekremden naklettii grlmtr (Eb Nuaym, I, 232-233; rye b. ehredr ed-Deylem, I, 234). Ayrca Hz. merin vefat etmeden nce yerine bir halife tayin etmesi istendiinde Slim hayatta olsayd hi ekinmeden onu tavsiye edeceini syledii belirtilmitir (Msned, I, 20; bn Sad, III, 343). bn Eb Htim, Slimden rivayet edilen herhangi bir hadis bilmediini sylerken bn Hacer el-Askaln ondan nakledilen iki hadis tesbit etmi, ancak bunlarn senedinde inkt ve zaaf bulunduunu belirterek bn Eb Htimin deerlendirmesini Slimden gelen sahih bir rivayet bulunmad biiminde anlamak gerektiini ifade etmitir (el-be, II, 6-7).

BBLYOGRAFYA

Msned, I, 20; II, 163, 189, 190, 191, 195; IV, 203; VI, 39, 165, 201, 249, 269, 271, 356; Vkd, elMez, I, 245; III, 1021; bn Sad, e-abat, I, 226; II, 45, 352; III, 85-88, 343, 377, 410, 595; VIII, 270-271; bn Kuteybe, el-Marif, Beyrut 1987, s. 155-156; Taber, Tr (Ebl-Fazl), III, 288, 291-292; IV, 227; bn Eb Htim, el-Cer vet-tadl, IV, 189; Hkim, el-Mstedrek, III, 225-227; Eb Nuaym, ilyetl-evliy (nr. Mustafa Abdlkdir At), Beyrut 2002, I, 232-234, 454; bn Abdlber, el-stb (Bicv), II, 567-569; rye b. ehredr ed-Deylem, el-Firdevs bi-meril-

ib (nr. Eb Hcer M. Sad b. Besyn Zall), Beyrut 1406/1986, I, 234; bnl-Esr, sdlbe (Benn), II, 307-309; Zeheb, Almn-nbel, I, 167-170; a.mlf., Trul-slm: Ahdlulefir-ridn, s. 54-57; bn Hacer, el-be, II, 6-8; IV, 336-337; Ali el-Kr, el-Mevtlkbr: el-Esrrl-merfa fil-abril-meva (nr. M. Sad b. Besyn Zall), Karai, ts. (Kadm Ktbhne), s. 253-255; Ebl-Hasan en-Nedv, Mutrt min edebil-Arab, Beyrut 1965, s. 202-210; Rafi Ahmad Fidai, Companions of the Holy Prophet, New Delhi 1986, II, 77-82; M. Zekeriyy Kandehlev, Evcezl-meslik il Muvaai Mlik, Beyrut 1410/1989, X, 307-314; Wensinck, el-Mucem, VIII, 94. Mehmet zenel

SLM
() Eb Muhammed Nruddn Abdullh b. Hamd (Humeyd) b. Sellm es-Slim (1869-1914) Umanl tarihi ve bz limi. Umanda Rustk ehri yaknlarndaki Havkayn adl beldede dodu. Kurn- Kermi ezberledikten sonra Rustka giderek Rid b. Seyf el-Melekden eitim ald. On iki yanda geirdii bir rahatszlk yznden gzlerini kaybetmesine ramen ilim meclislerine devam ederek gl hfzas ve gayreti sayesinde Rustkta parlak bir renci olarak tannd. Bu srada blgedeki bz ynetiminin merkezi, B Sad hnedannn Kays kolunun elinde bulunan Rustktan eyh Slih b. Ali el-Hrisnin idaresindeki arkyeye intikal edince Slim de 1890larda ilmine ve din hassasiyetine gven duyduu Hrisden ders almak iin arkyedeki Kbil ehrine yerleti. Hocasnn ld 1896 ylna kadar ondan faydaland. Dier iki nemli hocas Sad b. Halefn el-Hars ve Muhammed b. Selm el-Gribdir. Daha sonra arkye Hinvlerinin ynetimini stlenen hocas Slih b. Alinin olu Emr s b. Slihle ilgisini devam ettirdi. Ancak 1905 ylndan sonra Cebeliahdardaki Gfir ailesinden Ben Riyma mensup Himyer b. Nsr en-Nebhn ile anlap onun liderliini destekledi. Ben Riymla anlamal olan Ben Hars eyhlerinden, eski rencisi Slim b. Ridin 1913te Tenfta immete seilmesini salayp arkyeye dnd. Slimnin hayatnn son devresinde stlendii en nemli grev, 1913ten 1955 ylna kadar Uman dahilinde immetin yeniden tesis edilmesinden sorumlu olan Nehda adl hareketin bakanln ksa bir sre iin de olsa stlenmesi ve immet makamnn ilerlik kazanmas iin nemli katklarda bulunmasdr. Bu dnemde hareketin baz vakf gelirleriyle desteklenmesi konusunda bata hocas Mcid b. Hams el-Abr olmak zere baz kimselerle gr ayrlna dt. likilerini dzeltmek amacyla Hamrda bulunan Abryi ziyarete giderken yolda muhalifleri tarafndan ldrld, cenazesi Tenfta defnedildi. Resl-ulem unvanyla anlan Slimnin takv sahibi, szn esirgemeyen, cesur, toplumun problemleriyle ilgilenen bir kimse olduu kaydedilmektedir. Eserleri. 1. Meriu Envril-ul. Envrl-ul adl eserinin erhidir. slm inan esaslar, slm frkalar ve bunlarn dncelerinin mukayeseli olarak ele alnp incelendii bir alma olup Ahmed b. Hamed el-Hall ve Abdlmnim el-n tarafndan neredilmitir (Dmak 1410/ 1989, 1416/1995). 2. Behcetl-Envr. Envrl-uln ksa bir erhidir (eru alati-emsin kenarnda, Kahire 1317). 3. Tufetl-ayn bi-sreti ehli Umn. Eserde Umann coraf konumu, Uman halk, Araplarn lkeyi ranllardan almasndan itibaren kurulan devletler, ulemnn biyografisi, Uman ziyaret eden seyyahlar ve eserin tamamland 1910 ylna kadar Umandaki siyas olaylar ele alnmaktadr. Kitap Eb shak brhim Ettafeyyiin tashih ve dipnotlaryla yaymlanmtr (I-II, Kahire 1332-1347, 1380/1961). 4. el-cecl-munia f akmi altilcuma (eru alati-emsin kenarnda, Kahire 1317). 5. Cevhern-nim f ilmeyil-edyn vel-akm. Kolayca ezberlenebilmesi iin her msra kendi iinde bamsz olan urcze eklinde, zellikle kadlar iin yazlm dinler ve din hkmlerle ilgili bir eserdir. 6. yetl-murd. nan esaslar konusunda yine urcze tarznda kaleme alnan bu eser Sleyman b. Muhammed el-Kind tarafndan erhedilmitir. 7. erul-Cmii-a (iye alel-Cmii-a). Reb b.

Habbin el-Cmiu-a diye de bilinen msnedi zerine yaplan geni bir almadr (I-II, Kahire 1326). 8. Medricl-keml. Fkha dair 2000 beyti akn bir eser olup brhim b. Kaysn Mutaarl-l adl eserinin nazma ekilmi eklidir. Mellifin buna yazd Mericl-ml adl erhi Sad b. Hamed el-Hris Neticl-avl min Mericil-ml adyla nesre evirmitir (Uman 1420/2000). 9. eru Blil-emel fil-mfredt vel-cmel. 10. el-Menhel-f. Aruz ve kafiyeye dair bir almadr. 11. Teln-byn. Umandaki bzlerin ocuklar iin yazlm ve birok defa baslm bir din bilgisi kitabdr. 12. alat-ems. Mellifin emsl-ul adl fkh usulne dair elfiyyesinin erhidir (Kahire 1317). 13. el-Lmatl-mue min eiatil-byye (Kahire 1326).

BBLYOGRAFYA

Slim, Tufetl-ayn bi-sreti ehli Umn (nr. Eb shak brhim Ettafeyyi), Kahire 1380/ 1961, s. 290, 295, 296, 300, 313-314; a.mlf., Meriu Envril-ul (nr. Ahmed b. Hamed elHall - Abdlmnim el-n), Dmak 1416/1995, bk. Tercemetl-mellif, s. 7-8; Serks, Mucem, I, 997; Brockelmann, GAL Suppl., I, 691, 692; II, 823; M. Sad Nsr el-Vheyb, Dirse an merriil-Umn Abdullh b. amd es-Slim, Ebl-alatir-rbia lil-merkiz velbtil-mutemme bi-dirsetil-alcil-Arab vel-Cezretil-Arabiyye, Ebzab 1979, s. 282292; Sad M. Bedev v.dr., Dell almi Umn, Beyrut 1412/1991, s. 112-113; Ceml Zekeriyy Ksm, el-Ult-triyye li-ayyeti Umn, el-Mecellett-triyyetl-Mriyye, sy. 12, Kahire 1964-65, s. 178-179; Mustafa Bilge, Uman Tarihi Kaynaklar, TED, IX (1995), s. 293; J. C. Wilkinson, al-Slim, EI (ng.), VIII, 993. Mustafa z

SLMYYE
() bn Slim el-Basr (. 297/909) tarafndan kurulan ve tasavvuf eilimler tayan bir kelm frkas. Eb Abdullah Muhammed b. Ahmed b. Slim el-Basr, devrin tannm mutasavvf ve limlerinden Sehl et-Tsternin nde gelen rencilerindendir. Hocasna uzun yllar hizmet etmi, derslerine katlarak gr ve dncelerini renmi ve kendisine tbi olmutur. Olu Ebl-Hasan Ahmed de Tsterye yetiip derslerini izlemi, bylece baba-oul hocalarndan rivayette bulunarak onun fikirlerinin devamn salamtr. bn Slimin kelm ilmiyle yakndan ilgilendii, bu alanda eserler telif ettii, ayrca hocas Tsterden ald tasavvuf terbiyeyi hayatna yanstt, bu sebeple evresinde mntesiplerinin olutuu anlalmaktadr. Slimiyye diye anlan taraftarlar hakknda Muhammed b. Ahmed el-Makdis nemli bilgiler verir. Buna gre Basrada yaylan Slimiyye dindar kimseler arasnda ilgi grmtr. Bunlar kelm ilmini bildiklerini ve zhid olduklarn iddia ediyorlard. Mzekkirn diye anlan vizlerin ou bunlardand ve bir dereceye kadar Mlik fkhyla ilgileniyorlard. bn Slim ise Eb Hanfe fkhn benimsemiti. Mntesipleri drst insan grnm veriyor, fakat reislerini vmekte meru snrlar ayorlard. Sosyal seviyeleri yksek, konumalar nazikti, telifleri de bulunuyordu. Btn bunlarn yannda fikir ayrlklar olduka derindi (Asent-tesm, s. 126). Abdlkhir el-Badd, baz Slimiyye mensuplarnn Hallc- Mansrun grlerini benimsediini ve onu gerek sf saydn belirtir (el-Far, s. 261). bn Slim ile olu Ebl-Hasan Ahmed, Tsterye sorduklar birok soru ile bunlarn cevaplarn herhangi bir tasarrufta bulunmadan bakalarna aktarmtr, bu rivayetler Basrada kurulup kendilerine nisbet edilen bu mezhebin belli bir sre devam etmesini salamtr. bn Slimin lmnden sonra EblHasan Ahmed mezhebin esaslarn kaleme alm, bir sf olarak Tsternin gsterdii yolda yrm ve 360 (970-71) ylnda doksan yanda vefatna kadar Basradaki cemaatin liderliini yapmtr. Slimiyyenin kelmla ilgili dncelerini ihtiva eden kitaplarndan hibiri gnmze ulamam, bununla birlikte baz grleri muhalifleri olan Hanbeller tarafndan reddedilmek gayesiyle tesbit edilmitir. Hanbel limlerinden Eb Yal el-Ferr, el-Mutemed f ulid-dn adl eserinde Slimiyyenin on sekiz grne yer vermi, Abdlkdir-i Geyln el-unyesinde bunlar on madde halinde zikretmitir. Eb Yal, Slimiyyenin kelma dair grlerini yle sralamtr: 1. Allah ezelde kinatn varln da yokluunu da ztnda mahede etmitir. 2. Allah bir sfatnn idrak alanna giren eyleri dier sfatlaryla da idrak eder. 3. Allah kyamet gnnde Muhammed bir beer sretinde grlecektir. 4. Allah cinler, insanlar, melekler, hayvanlar ve dier mahlkata her birinin kendi kavrayna gre tecelli eder. 5. Allahn, aklad takdirde ilh tedbirin (kinat nizam) bozulaca, peygamberlerin aklad takdirde nbvvetin btl olaca, limlerin de aklad takdirde ilmin yok olaca srlar vardr. 6. Kfirler hirette Allah grecek ve Allah onlar hesaba ekecektir. 7. bls, deme ikinci teklifte secde etmitir. 8. bls, demi vesveseye drmek iin cennete girmemitir. 9. Cebril, Hz. Peygambere kendi yerini ve makamn brakmadan gelmitir. 10. Allah ezelden beri yaratandr. 11. Fiil mahlk, tefil (yaptrma) mahlk deildir. 12. Allah, Ms ile konutuu zaman Ms kendini beenmi, Allah ona, Ey Ms, nefsinin houna m gitti, gzlerini a! diye vahyedince Ms gzlerini aar amaz 100 adet Tr da ve her dan zerinde bir Ms

grmtr. 13. rade meetin feri, meet iradenin asldr. Meet kadm, irade hdistir. 14. Allah kullarndan isyan deil itaati murat eder. 15. Hz. Peygamber nbvvetten nce de Kuran ezberlemiti. 16. Bir kimse Kuran okurken onun lisanyla Allah da okur; insanlar Kuran okuyandan dinlediklerinde Allahtan dinlemi olurlar. 17. Allahn ilmi bir olduu gibi meeti de birdir. Her istediinde sadece bir iradesi vardr. rade kadm olan zt sfatlardandr. 18. Allah her yerde mevcuttur, Onun iin ar ile dier yerler arasnda fark yoktur. Bu grleri ele alan Eb Yala el-Ferr hepsini eletirip reddetmi, Abdlkdir-i Geyln de eletirilerde bulunmutur (elMutemed, s. 217-221; el-unye, I, 451-455). bn Slimin, Allah ezelde her eyi ztnda mahede etmitir eklindeki szn sfiyyeden bn Haff eletirmi ve bu szden lemin kadm olu sonucunun kacan belirtmitir. Ancak Hanbelsf Hce Abdullah- Ensr, bn Haffin bu yorumunun insafl olmadn, zira bn Slimin muradnn ilmen mahede olduunu ileri srmtr (Lmi, s. 172). Kstendilli Sleyman eyh de Ensrnin grn desteklemitir (Barl-velye, Sleymaniye Ktp., Hasan Hsn Paa, nr. 579, vr. 22a). bn Slim kelmla ilgili grleri yannda tasavvuf konusundaki fikirleriyle de tannr. Ona gre ihls kalpten riynn karanlklarn, sdk ve doruluk nuru yalann karanlklarn giderir. Nefsinin arzularna kar kp sabreden kimseyi Allah dostluk makamna (nsiyet) ykseltir. Tevekkl Hz. Peygamberin halidir, kesb ise snnetidir. Tevekkle gc yetmeyen iin kesb snnet olmutur. Kiinin kesbi sonunda elde ettii kazancn bir ksm temiz olur, bir ksm ise temiz olmayabilir; halbuki tevekkl yoluyla varlan sonu tamamyla temizdir. Kaynaklarda bn Slimden nakledilen tler, onun tasavvuf erbabnn benimsedii hal ve ameller iinde yaad ve grlerinin belli bir sre mensuplar arasnda devam ettirildii izlenimini vermektedir. Nitekim bn Askir kraat, hadis ve kelm limi Hasan b. Ali el-Ahvzyi Slimiyye mensuplar arasnda sayar (DA, II, 194). Ancak bu frka varln sonraki dnemlerde devam ettirememitir.

BBLYOGRAFYA

Makdis, Asent-tesm, s. 126; Slem, abat, s. 414-416; Badd, el-Far (Abdlhamd), s. 261; Eb Nuaym, ilye, X, 378-379; Eb Yal el-Ferr, el-Mutemed f ulid-dn (nr. Ved Zeydn Haddd), Beyrut 1974, s. 217-221; Herev, abat, s. 312; Abdlkdir-i Geyln, el-unye li-lib aril-a (nr. Ferec Tevfk Veld), Badad, ts. (Mektebet-arkil-cedd), I, 451-455; Lmi, Nefeht Tercmesi, s. 172; arn, e-abatl-kbr, Kahire 1952, I, 99-100; Cihat Tun, Sahl b. Abdallh at-Tustar und die Slimya bersetzung und Erluterung des Kitb al-Murada (doktora tezi, 1970), Universitt Bonn; a.mlf., Slimiyye Mektebi, AFD, XXVI (1983), s. 427436; A. Schimmel, Mystical Dimensions of Islam, North Carolina 1975, s. 56; Louis Massignon, Slimiye, A, X, 133-134; Yusuf evki Yavuz, Ahvz, Hasan b. Ali, DA, II, 194. Cihat Tun

SALP
(bk. HA).

SALLALLAH ALEYH ve SELLEM


(bk. SALT SELM).

SALNME
() Osmanllarda resm ve zel kurumlar tarafndan yaymlanan yllklar. Osmanl Devletinde merkez ynetimin, nezretlerin, asker kurumlarn, vilyetlerin, baz zel kurum ve kiilerin yllk olarak kardklar bilgilendirme amal neriyata salnme ad verilmitir. Kelime Farsa sl (yl) ile nme (yazl ey, mektup) kelimelerinden meydana gelmi olup bu eserlere nev-sl de denilmitir. Kabaca resm ve zel olarak ikiye ayrlan salnmelerin resmleri devlet, nezret ve vilyetlere ait olanlar eklinde balkta ele alnabilir. 1. Resm Salnmeler. Devlet Salnmeleri. lk salnme 1263 (1847) ylnda Mustafa Reid Paann nclnde karlmtr. Bu i iin tarihi Hayrullah Efendi grevlendirilmise de salnme Ahmed Vefik Paa tarafndan hazrlanmtr. Batda byk ilgi uyandran salnme, Bianchi tarafndan ayn yl ierisinde Franszcaya tercme edilerek Journal asiatiquete blmler halinde yaymlanmtr (bu tercme, Le premier annuaire imprial de lEmpire ottoman ou tableau de ltat politique, civil, militaire, juridiciaire et administratif de la Turquie, depuis lintroduction des rformes opres dans ce pays par les sultans Mahmoud II et Abdul-Medjid, actuellement regnant adyla kitap olarak da baslmtr [Paris 1848]). lkine gre muhtevas daha zengin olan 1264 ve 1265 (1849) salnmelerini yine Ahmed Vefik Paa hazrlamtr. Daha sonraki yllara ait salnmelerin hazrlanmasnda Ahmed Cevdet Paa, Meclisi Marif baktibi Behcet Bey ve meclis yelerinden Rd Bey grev almtr. 1872 ylnn sonunda karlan bir irde-i seniyye ile Maarif Nezreti Mektb Kalemi tarafndan hazrlanmaya balanan devlet salnmeleri, 1306 (1888) ylndan itibaren dzenli biimde Sicill-i Ahvl Komisyon- Ummsi Tedkkat Kalemin-ce yayma hazrlanmtr. Sicill-i Ahvl Komisyonu her yl nezret ve vilyetlerden, gemi yla ait bilgilerin gncellenmesi iin nceki senenin salnme formalarn gerekli yerlere gndererek bunlar zerinde dzeltmelerin yaplmasn talep ederdi. Ancak istenilen bilgilerin zamannda ulamamas sebebiyle salnmelerde yer alan biyografik bilgiler ve tekilt emalar hatalarla doludur. 1263ten 1326ya kadar (1847-1908) altm drd hicr tarihlere gre, bundan sonraki drd (1326-1334/1910-1918) mal tarihlere gre olmak zere toplam altm sekiz adet neredilen devlet salnmeleri sadece 1263-1327 (1847-1912) yllar arasnda dzenli biimde baslabilmi, 1328-1332 (1912-1916) arasnda sava yznden yaymlanamamtr. Sonuncusu 1334 r. (1918) tarihini tayan devlet salnmelerinin Cumhuriyet dneminde yaymna devam edilmi, ilk ikisi Trkiye Cumhuriyeti Devlet Salnmesi ismiyle 1925-1926 ve 1927-1928 yllarnda Arap harfleriyle, ncs Trkiye Cumhuriyeti Devlet Yll adyla 1928-1929 yllarnda Latin harfleriyle baslmtr. Alt say neredilen bu yllklarn sonuncusu 1941 tarihlidir. 1263-1297 (1847-1880) yllarna ait devlet salnmeleri ta basks olarak yaymlanmtr. 175 sayfa ve 13,5 8 cm. ebadnda olan ilk salnme dierlerine gre hacmi ve yayn teknii bakmndan olduka mtevazi zellikler tar. Sonraki yllarda daha mkemmel salnmeler neredilmitir. Nitekim altn yaldzl ve lks baskl olarak yaymlanan II. Abdlhamid dnemi salnmeleri, Osmanl matbaaclnn ve devlet yaynclnn ulam olduu seviyeyi gsteren dikkate deer rneklerdir.

1889 ve 1890 salnmeleri 1500, 1891 salnmesi 2000, 1313 salnmesi r-y Devlet ve Meclisi l-i Vkel karar gereince 7000 adet baslmtr. Devlet baz grevlilerine salnme almay zorunlu tutunca Sicill-i Ahvl Dairesi maalar 1000 kuru ve zerinde olan devlet memurlarnn listesini karm, Dvn- Muhsebt reisi 1895 ylnda bu tanma uyan 6538 memur tesbit etmitir. Salnmenin basmnda bu rakam dikkate alnm, ayrca satlmas iin 500 adet baslmtr. Salnme hazrlama grevinin Sicill-i Ahvl Komisyonuna verilmesinden sonra 1306 (1888) yl salnmesi 1800 adet baslm, 1888de Mehmed Bey Matbaasnda, sonraki yllar Matbaa-i mirede tabedilen salnmelerin datm cretsiz olarak postahane tarafndan yaplmtr. 6 kurua satlan ilk salnmenin ardndan 1266 (1849-50) ylna ait ncsnn fiyat 5 kurua drlm, 1281 (1864-65) salnmesi 10 kurutan sata karlmtr. 1310 (1892-93) ylna ait salnmenin fiyat bir mecidiyeye (19-20 kuru) kadar ykselmi, 1319 (1901) salnmesi 19 kurutan satlmtr. Osmanl Devletinin idar tekiltnn mlkiye, askeriye ve ilmiye blmlemesiyle verildii ilk salnme, bu tekiltta grev yapan makam ve memuriyet sahiplerinin isimlerini bir tablo halinde verir. Ayrca Osmanl lkesindeki panayrlardan din gnlere kadar sosyal hayat ilgilendiren nemli gnlerin yer ald bir takvimin yan sra kara ve deniz postalarna ait tarifeler, Trk parasnn yabanc lke paralar karsndaki deerini gsteren bir liste, yabanc devletlerin elilikleri, bazlarnn hkmdarlar, idare ekilleri, kabineleri, bunlarn nfusu, yzlm, paras ve asker durumu hakknda bilgiler bulunmaktadr. 1264 ve 1265 (1849) yllarna ait salnmelere imparatorluun btn kazalaryla birlikte gsterildii eyaletlerin mlk taksimatna ait tablolar, gayri mslimlerin her vilyet ve kazadaki ruhan temsilcilerini gsteren cetveller ve namaz vakitlerini bildiren takvim eklenmitir. Zamanla muhteva bakmndan daha da zenginleip gelien salnmelerde Mbeyn-i Hmyun tekilt, Bb- Serasker, Heyet-i Vkel, Meclisi Ayn, r-y Devlet, sadret, eyhlislmlk ve Bblideki nezretler, bunlara bal kurum ve kurulular yneticileriyle beraber tantlmtr. Ayrca Ticaret, Adliye ve Maarif nezretlerine bal okul, matbaa ve ktphaneler hakknda bilgi verilmitir. stanbulda kan gazetelerin listesini devlet salnmelerinde bulmak mmkndr. Baz salnmelerde ihsiyyt bal altnda nfus, bte, okullar, hastahanelerle ilgili bilgiler yer almaktadr. Devlet salnmeleri, merkez idarenin yan sra vilyetlerdeki idar tekilt birimleri ve bunlarn yneticileri, tarih camiler, nfus, bina istatistikleri, vilyetin idar taksimatna dair mlmat da ihtiva eder. 1300 (1883) ylndan sonraki salnmeler, genellikle resm devlet grevlilerinin ve yabanc temsilciliklerin uzun listelerinden ibaret bir muhteva ile neredilmeye balanm, bu dnemde istatistik bilgileri olarak sadece vilyetlerdeki sancak, kaza, nahiye ve ky saylaryla yetinilmitir. Osmanl Devletinin idar taksimatnn verildii salnmelerde zaman zaman sancak, kaza ve nahiyelerin alfabetik listeleri de yer almtr. Nezret Salnmeleri. Devlet salnmeleri kadar dzenli olmasa da yaymlandklar dnem iin nemli bilgi kayna tekil eden resm salnmelerin bir blm nezretler ve asker kurumlar tarafndan hazrlanarak 1282-1326 (1865-1908) yllar arasnda elli bir adet olarak baslmtr. Bunlarn iinde seraskerlik ve Harbiye Nezreti tarafndan Salnme-i Asker adyla 1282-1326 (1865-1908) yllarnda on drt defa neredilen salnme, dier resm salnmelere gre olduka erken bir tarihte yaymlanmas bakmndan dikkat ekicidir. lki Keecizde Fuad Paann seraskerlii dneminde neredilen bu salnmeler devrin Osmanl kara ve deniz ordularnn tekilt yapsn, personel ve asker saysn vermekte olup asker tarih almalar bakmndan nemli bir kaynaktr. Asker nitelikteki ikinci salnme, nezret tarafndan 1307 (1890) ylnda neredilmeye balanan Bahriye Salnmesi olup bu grubun en dzenli yayndr. Yirmi drt defa neredilen bu salnmenin sonuncusu

1341-1342 (1925-1926) mal ylna aittir. Nezretin Sicill-i Ahvl Mdriyeti tarafndan 1302-1320 (1885-1902) yllar arasnda Salnme-i Nezret-i Hriciyye adyla yaymlanan drt salnme nezretin tarihesi, tekilt, hariciye nzrlar, reslkttblar, eliler, muahedeler vb. hususlar hakknda bilgi ierir. Bu salnme Ahmet Nezih Galitekin tarafndan yeniden neredilmitir (Slnme-i Nezret-i Hriciyye: Osmanl Dileri Bakanl Yll, I-IV, stanbul 2003). Marif-i Ummiyye Nezretinin 1316-1321 (1898-1903) yllarnda alt defa nerettii Maarif Nezreti Salnmesi de muhtevas bakmndan olduka zengindir. Nezretin tarihesi, maarif nzrlar, memurlar, okullar ve ktphaneler, imtihanlar ve mkfat cetvelleri hakknda bilgilerin yer ald yllk 1316daki ilk nerinde 1257 sayfa iken ncsnde (1318/1900) 1677 sayfaya kmtr. Meihat makam tarafndan 1334 (1916) ylnda bir defaya mahsus olmak zere yaymlanan lmiyye Salnmesi, salnmeler arasnda muhtevas ve bask kalitesi bakmndan ayr bir yere ve neme sahiptir. Mektb-i Mehat tarafndan Cerde-i lmiyyenin ilvesi olarak hazrlanan salnmenin tarihle ilgili blmlerini Ali Emr Efendi, Ahmed Refik (Altnay), Muallim Emin Bey gibi dnemin tannm mellifleri kaleme almtr. Meihatn tarihesi, eyhlislmlarn hayat, verdikleri fetvalardan rneklerin yer ald salnmede merkez ve tara tekilt tablolar halinde gsterilmitir (bk. LMYYE SALNMES). Bunlarn dndaki nezretler veya bu nezretlere bal kurumlar tarafndan neredilen salnmeler de vardr. Ticaret ve Nfia Nezretine bal rasathne idaresince yaymlanan Rasadhne-i mire Salnmesi ile (1288/1871) Maliye Nezretine bal rsmt emaneti tarafndan neredilen Rsmt Salnmesi (1332/1914) bunlarn nemli rneklerindendir. Dorudan devlet kurumu olmasa da yar resm nitelii dolaysyla Osmanl Hill-i Ahmer Cemiyetinin mal 1329-1331 yllar iin 1329 r. (1913) ylnda nerettii salnme ile Cemiyyet-i Tedrsiyye-i slmiyyenin 1332de (1914) yaymlad iki salnme de burada zikredilebilir. Vilyet Salnmeleri. Bunlarn hazrlanmasnda Halep mektupusu brhim Hlet Beyin yaymlad Fihristi Vilyet-i Haleb adl salnme rnek alnmtr. indeki iktisad bilgiler ve istatistiklerle Bblinin dikkatini eken bu eserden her vilyete birer nsha gnderilerek bu tarzda salnmeler hazrlanmas istenmitir. lk eyalet salnmesi Saraybosnada Salnme-i Vilyet-i Bosna adyla 1283 (1866) ylnda neredilmi, bunu Halep (1284), Konya (1285), Suriye (1285) ve Tuna (1285) eyaletlerine ait salnmeler izlemitir. Osmanl eyaletlerinde yaymlanan son salnmeler, Beyrut vilyeti tarafndan 1333-1335 (1915-1917) yllarnda ve Bolu livs tarafndan mal 1337-1338 (1921-1922) ylnda karlm olanlardr. Toplam vilyet salnmesi olarak 504 adet knye tesbit edilmitir (Duman, Osmanl Salnmeleri, I, 77-136). Vilyet salnmeleri yaymlama gelenei, Cumhuriyet dneminde 1967 ve 1973 yllarnda toplu halde yaymlanan il yllklar ile srdrlmtr. Eyalet salnmelerini vilyet mektupular yayma hazrlard. Trkenin yan sra Arapa, Rumca ve Bonaka neredilen salnmeler de vardr. Baz vilyetler yalnzca bir salnme yaymlamken bazlarnda bu say otuz bei bulmutur. Vilyet salnmeleri arasnda muhteva ve bask kalitesi bakmndan ok iyi nitelikte olanlar mevcut olup bir ksm eitli resim, fotoraf ve istatistikler ihtiva etmektedir. Vilyet salnmeleri muhteva bakmndan yaymlandklar vilyetlere gre farkllklar gstermekle beraber bunlarda genellikle vilyetin idar tekilt, memurlar, mahallin tarihi, eski eserleri, corafyas, idar taksimat, kazalar, nahiyeleri, kasaba ve kyleri, retim faaliyetleri, ticaret ve nfusu hakknda bilgiler, fotoraf ve haritalar yer alr. Vilyet salnmeleri, neredildikleri dnem ierisinde vilyet idar tekiltnda meydana gelen gelimelerin takip edilmesi bakmndan nemli

birer kaynaktr. Bunlarda vilyete bal sancak ve kazalardaki mslman ve gayri mslim okullar, idarecileriyle retmen ve renci saylar hakknda bilgilerin yan sra baz okullarn resimlerine de yer verilmitir. Diyarbekir, Konya, Bolu, Hudvendigr (Bursa), Manastr ve Selnik salnmeleri tarih ve coraf bilgiler bakmndan zengin bir muhtevaya sahiptir. Uzun sre nerine devam edilmi vilyet salnmelerinde vilyetlerdeki su, gaz, demiryolu ve tramvay irketleri, vilyet dahilindeki cami, medrese, tekke, imaret, kahvehane, hamam, han, hastahane, bedesten gibi yaplar, ticar messeseler, fuarlar, zira retim ve hayvanclk, tarm arazileri, postahaneler ve telgraf merkezleri gibi vilyetin iktisad ve ticar durumuna dair nemli bilgiler ve istatistikler bulunur. Nfusun sancak ve kazalara gre dalmnn yan sra cinsiyet ve milletlere gre taksimi de gsterilmitir. Erken tarihli vilyet salnmelerinde takvimlere dair aklamalarla o yln takvimi ve baz corafya bilgilerine yer verilmi, bunu padiahlarn doum, tahta k ve lm gnlerinin bulunduu bir saltanat kronolojisi takip etmitir. Yazmalarda kullanlacak resm hitaplar ve terifat sralamasnn da yer ald baz rneklerde vilyette grev yapm valilerle kumandanlarn adlarn ve grev srelerini gsteren listeleri bulmak mmkndr. 2. zel Salnmeler. Osmanl Devletin-de baz zel kurumlar ve kiiler daha ok almanak diye nitelendirilebilecek trde salnmeler yaymlamtr. Bunlarn ilki Ali Suvi tarafndan Trkiye F Sene 1288 adyla Pariste karlmtr (1871). kincisi 1289 (1872), ncs 1290 (1873) tarihini tayan ve bu tarihten sonra kp kmad bilinmeyen bu salnmelerden ikincisi ele gememitir. Ali Suvi bunlarda Osmanl Devletinin coraf durumu, nfusu, zira ve sna retimi, kara ve deniz yollar, ticaret gemileri ve limanlar, para ve l birimleri ve irketler hakknda bilgi vermitir. zel salnmeler ierisinde Ebzziya Mehmed Tevfikin yaymladklar ok baarl olmu ve geni halk kitlelerinin ilgisini ekmitir. Bunlardan ilki Salnme-i Hadka adyla 1290da (1873) baslmtr. Daha sonra kanlar Salnme-i Ebzziy, Reb-i Marifet ve Nevsl-i Marifet gibi isimler tar. 1294 (1877) tarihli Salnme-i Ebzziynn ilk basks padiahn emriyle matbaada iken imha edilmitir. Ebzziya Mehmed Tevfikin nerettii salnmeler, gerek muhteva gerekse yayn teknii bakmndan Osmanl yaynclnn en sekin rnekleri arasnda yer alr. Bunlarda Avrupada olduu gibi gazete ve dergilerde kan nemli yazlardan derlemelerin yan sra sanat, meslekler ve salk gibi konulara dair yazlara yer verilmitir. zel salnmelerden bir ksm nevsal ad altnda baz gazete ve dergi yaynclar tarafndan neredilmitir. 1311 r. (1895) tarihinden itibaren Ahmed hsann (Tokgz) kard Musavver Nevsl-i Serveti Fnn trn en nemli rneklerinden biri olup bu adla be yl boyunca yaymlanm, daha sonra nerine uzunca bir mddet ara verilmi, 1326 r. (1910) ve 1327 r. (1911) yllarnda Salnme-i Serveti Fnn adyla iki defa daha yaymlanmtr. Dikkat ekici bir muhtevaya sahip olan Mill Nevsal ise mal 1338-1341 (1922-1925) yllarnda Kanaat Ktphanesi tarafndan yaymlanmtr. Siyas olaylara en ok yer verilen salnmelerden biri olan Mill Nevsalde edebiyat, tarih ve sanat konusunda yazlar da bulunmaktadr. Nevsl-i fiyet ve Salnme-i Tbb adlaryla Besim mer Paann (Akaln) mal 1315-1322 (1899-1906) yllarnda drt defa kard salnmeler Trk tp tarihi ve salk kurumlar iin nemli bir kaynaktr. Nevsaller arasnda muhtevas ve yayn kalitesi bakmndan anlmaya deer olan dier nevsaller de ylece sralanabilir: Mehmed rif, el-Mnakkah (1292); Hseyin Vassf, Nevsl-i Asr (1313-1315, adet); Nevsl-i Malmt (1315-1317, iki adet); Selnikli Tevfik, Nevsl-i Asker (1316); Osman Ferid ve Ekrem Read, Nevsl-i Osmn (1325-1327, adet); Nevsl-i Mill: 1330 (1332); Akuraolu Ysuf, Trk Yl (1928); Musavver Nevsl-i Mehr (1314); Nevsl-i At (1321); Nevsl-i Rgb (1324); Nevsl-i Bahr (1325);

Musavver Eczac Salnmesi (1328); irket-i Hayriyye Salnmesi (1330); Nevsl-i Edeb (1340); Byk Salnme (1923-1926).

BBLYOGRAFYA

Midhat Sertolu, Resimli Osmanl Tarihi Ansiklopedisi, stanbul 1958, s. 280-282; Hasan Duman, Osmanl Yllklar (Salnameler ve Nevsaller), stanbul 1982; a.mlf., Osmanl Salnmeleri ve Nevslleri Bibliyografyas ve Toplu Katalou, Ankara 2000, I-II; Glden Saryldz, Sicill-i Ahvl Komisyonunun Kuruluu ve levi (1879-1909), stanbul 2004, s. 21, 54, 80-83; Selim Nzhet Gerek, Vilyet ve Nezaret Salnmeleri, Kitap Belleten, I/25, stanbul 1963, s. 7-9; H. Refik Ertu, Osmanl Devrinde Salnmeler, Hayat Tarih Mecmuas, II/7, stanbul 1973, s. 15-22; a.mlf., Salnme-i Devleti Aliyye-i Osmaniyye-1321, a.e., II/8 (1973), s. 20-25; a.mlf., Nezaret ve Eyalet Salnmeleri, a.e., I/2 (1974), s. 10-16; a.mlf., Eski Harflerle zel Yllklar, a.e., I/4 (1974), s. 19-24; J. McCarthy - J. D. Hyde, Ottoman Imperial and Provincial Salnmes, MESA Bulletin, XIII/2 (1979), s. 10-13; Pakaln, II, 104-106; Salnme, TA, XXVIII, 85-86; Slnme, A, X, 134136; K. Kreiser, Slnme, EI (ng.), VIII, 898; mer Faruk Akn, Ahmed Vefik Paa, DA, II, 151. Bilgin Aydn

SALTANAT
(bk. ANAYASA; DEVLET; HLFET; MMET; PADAH; SULTAN).

SALTYYE
() Hric frkalarndan Acrideye mensup Osman b. Ebs-Saltn grlerini benimseyen tli bir frka (bk. ACRDE).

SALTUK BEY
(bk. SALTUKLULAR).

SALTUKLULAR
Merkezi Erzurum olmak zere Dou Anadoluda hkm sren Trk-slm hnedan (1071-1202). Anadoluda kurulan ilk Trk beyliklerinden biri olup hnedann kurucusu Ebl-Ksm zzeddin Saltuk Beyin Malazgirt zaferinden nceki hayat hakknda bilgi yoktur. Anadolunun fethinde byk hizmetlerde bulunduu iin Kars, Pasinler, Oltu, Erzurum, Tortum, Tercan, spir, Bayburt, ebinkarahisar ve yreleri veraset yoluyla ocuklarna intikal etmek zere kendisine ikt edilmitir (464/1071). Beyliin 472de (1080) kurulduu da ileri srlr (A, IV, 349). Erzurum ve evresinin Emr Saltuk Beye ikt edilmesi onun dier beylerden daha nemli konumda olduunu gstermektedir. Emr Saltuk Beyin lmyle yerine olu Ali geti. bnl-Esr, 496 (1102-1103) yl olaylarn anlatrken Alinin sz konusu tarihte beyliin banda bulunduunu sylediine gre Saltuk Bey bu tarihten nce vefat etmi olmaldr. Byk Seluklu Sultan Berkyaruk ile kardei Gence Meliki Muhammed Tapar arasnda 8 Cemziyelhir 496 (19 Mart 1103) tarihinde Hoy kapsnda cereyan eden ve Muhammed Taparn yenilgisiyle sonulanan savan ardndan Muhammed Tapar Ercie, oradan da Skmen el-Kutbnin hkimiyetindeki Ahlata ekildiinde yannda Skmen el-Kutb, Muhammed b. Yasyan ve Kzlarslan gibi emrler vard. Erzenrrm Emri Ali b. Saltuk da bu srada Ahlatta Muhammed Tapara katld. Berkyaruk ile Muhammed Tapar arasnda 497de (1104) yaplan anlamann ardndan Muhammed Tapar Meyyfrikne giderken ona refakat eden emrler iinde Ali b. Saltuk da bulunuyordu. Grc Kral II. Davidin 1115te Rostofu aldktan sonra ertesi yl Emr Alinin hkimiyetindeki topraklara girip Pasinlere kadar gelmesi ve 1118de Azerbaycan taraflarna hcuma gemesi zerine Artukolu Necmeddin lgazi, Grclerle cihada memur edildi. 515 (1121) ylnda Erzen Beyi Togan Arslan ile Erzuruma geldi, Emr Ali de burada onlara katld; bunlar birlikte Tiflise hareket ettiler. Ancak Kral David onlar malp ederek Tiflisi ele geirdi. Bu arada edddlerden Menihrin olu Ebl-Esvr II. vur, Aniyi Grclere kar mdafaa edemeyeceini anlaynca ehri 60.000 dinar karlnda Emr Aliye satt. Fakat ehirdeki hristiyan halk daha nce davranp Kral Davide haber gnderdi ve ehri ona teslim etti. Bylece Sultan Alparslann 1064te ald Ani hristiyanlarn eline gemi oldu (517/1123). Anideki cami kiliseye evrildi, daha nce Ahlattan getirilerek kubbeye konulmu olan hillin yerine ha dikildi. Saltuklu hnedan 516 (1122) ylndan itibaren Saltukoullar (Ben Saltuk) adyla tannmtr. Abbs Halifesi Msterid-Billhn Hille Arap Emri Dbeys b. Sadakaya kar yardm istemesi zerine Zeng b. Aksungur ve Togan Arslan ile beraber Emr Alinin kardei Ziyeddin Gazinin (Ebl-Muzaffer Gazi), emrindeki Saltukolu askerleriyle Badata gittii kaydedilmektedir. Emr Alinin muhtemelen 517de (1123) lmnden sonra yerine Ebl-Muzaffer Ziyeddin Gazi geti. 1126da spir ve Pasinleri geerek Oltuya kadar gelen Grclere kar dzenlenen sefere katlan Ziyeddin Gazi 1131de Kral vaniyi bozguna uratt. Artuklu Hsmeddin Timurta, Ziyeddin Gazinin kzyla evlendi, bylece iki hnedan arasnda akrabalk kuruldu. 526 (1132) ylnda vefat eden Ziyeddin Gazinin ardndan beyliin bana yeeni II. zzeddin Saltuk geti. Ahlatahlar ve Erzen beyleriyle ittifak yapan zzeddin Saltuk kzlarndan ahbnyu Ahlat ah II.

Skmen ile, dier kzn da Erzen Beyi Togan Arslann olu Kurt veya Ykub Arslan ile evlendirip bu ittifaklar glendirmeye alt. bnl-Esr, ahbnnun Saltukun kz kardei olduunu, Ermeni tarihisi Vardan ise II. Skmenin kzn Saltuka verdiini syler. II. zzeddin Saltukun kzlarndan birine talip olan, ancak reddedilen Ani Emri Fahreddin eddd ondan intikam almaya karar verdi. 548 (1153-54) ylnda Saltuka eli gnderip Grclere kar Aniyi savunacak gc olmadn, ehri kendisine teslim ederek hizmetine girmek istediini bildirdi. te yandan ona kar Kral Dimitri ile anlat. Anide baskna urayan Saltuklular malp oldu. zzeddin Saltuk ve ok sayda asker esir dt. Ahlat ah Skmen ile Artuklu Hkmdar Necmeddin Alp krala 100.000 dinar fidye gnderip Saltuku kurtardlar. Bu parann toplanmasnda Saltukun kz ahbn nemli rol oynad. lkesine dnen zzeddin Saltuk dier esirleri kurtarmak iin byk meblalar demek zorunda kald. Grcler bu baarya ramen Aniyi igal edemediler. 550de (1155) Fahreddini yakalayp ehri kardei Fazlna verdiler. III. Giorgi 1161 ylnda Fazlnu bozguna uratarak Aniyi ele geirdi. Bu srada birok mslman kltan geirildi. Bu olayn ardndan Ahlat ah II. Skmen, II. zzeddin Saltuk, Erzen ve Bitlis Beyi Fahrddevle Devletah ve dier baz Trk emrleri birleerek Aniyi kuattlar (ban 556 / Austos 1161). Kral Giorgi bunu haber alnca sratle Aniye gitti. Sava balamak zereyken zzeddin Saltuk dier beylere haber vermeden gizlice ordughtan ayrld. Onun Grclere esir dt zaman bir daha Kral Dimitriye ve ocuklarna saldrmayacana dair yemin ettii iin ordudan ayrld rivayet edilir. Saltukun bu hareketi yznden mslmanlar malp oldu; pek ok mslman ldrld, 9000 kii esir dt. Ahlat ah Skmen 400 atl askeriyle geri dnebildi. Bu srada henz Malazgirtte bulunan Necmeddin Alp yenilgiden haberdar olunca Meyyfrikne hareket etti. Daha sonra devrin mehur limlerinden Cemleddin el-sfahnyi Grc kralna gndererek Skmenin esir den kumandan ve askerlerini kurtard; fakir esirler iin 5000 dinar fidye dedi. 557de (1162) Kars alp Duvni (Duveyn, Dvin) istil eden Grcler ok sayda mslman ldrp camileri ve evleri yaktktan sonra Tiflise dndler; ardndan Genceyi kuatarak mslmanlar kltan geirdiler, 30.000 kiiyi esir aldlar. Bu olay slm dnyasnda byk yank uyandrd. Azerbaycan, Cibl ve sfahana hkim olan Atabeg emseddin ldeniz, Ahlat ah Skmen, II. zzeddin Saltuk, Merga Emri bn Aksungur ve Irak Seluklu Sultan Arslanah b. Turul ile dier Dou Anadolu beyleri Gencede bir araya geldiler. Bir aydan fazla sren savan sonunda mslmanlar galip geldi, kraln ordugh ve arlklar yamaland (558/1163). Bayburt, Micingerd, Avnik, spir ve Oltu gibi ehir ve kasabalar zzeddin Saltuk devrinde Saltuklu hkimiyeti altna girdi, Kars da bir mddet Saltuklu egemenlii altnda kald. zzeddin Saltuka ait tarihsiz bir sikkeden onun Irak Seluklu Sultan Mesd b. Muhammed Tapar metb tand anlalmaktadr. 563te (1168) len zzeddin Saltuktan sonra yerine olu Nsrddin Muhammed geti. Nsrddin Muhammed devrinde de Grcler, Saltuklu lkesine saldrmaya devam ettiler. Kral David Kars, Srmeli ve spirden sonra Erzurum zerine yrd. ki oluyla beraber Grclerle savaa giren Nsrddin yenilgiye urad ve ehre kapanmak zorunda kald. Ertesi gn btn ehir halk Erzurumu savunmak iin seferber oldu. Trk halknn cesaret, azim ve kararlln gren David evreyi yamaladktan sonra geri ekildi (580/1184-85). Nsrddin Muhammed muhtemelen 587 (1191)

ylndan nce ld. 585 (1189) tarihli bir sikkede onun Atabeg ldenizin olu Kzlarslan ile Irak Seluklu Sultan II. Turulu metb tand grlmektedir. Nsrddin Muhammedin olu Muzafferddinin Grc Kraliesi Tamaraya k olduu, onunla evlenebilmek iin asker, kle ve hizmetilerinden meydana gelen maiyetiyle birlikte deerli hediyelerle Erzurumdan Grcistana gittii ve burada muhteem bir trenle karlanarak sarayda misafir edildii, sarayda bir sre Kralie Tamara ile ak hayat yaadktan sonra lkesine uurland, sk sk koca deitiren Tamarann David ile evlendikten sonra Muzafferddini criyelerinden biriyle evlendirdii rivayet edilmektedir. Nsrddinin ardndan Saltuklu tahtna kz kardei Mama Hatunun getii ve 597 (1200-1201) ylna kadar Erzurumu ynettii anlalmaktadr. Gl ve ihtirasl bir kadn olan Mama Hatun, Tercanda bir kervansaray ve trbe yaptrmtr. Mama Hatunun Saltuklu tahtndan uzaklatrlmas zerine yerine yeeni Aleddin Melikah geti. Anadolunun fethinde, Rumlar ve Grclerle yaplan savalarda, Azerbaycan ve Trkistandan gelen g ve ticaret yollarnn ak tutulmasnda nemli rol oynayan Saltuklu hnedan son zamanlarnda Grc saldrlarna kar koyamaz oldu. Grcler, Azerbaycan Atabegi Kzlarslan ve Ahlat ah Seyfeddin Begtimurun lmnn ardndan Kafkaslardan inerek Trk topraklarn igal ve yama etmeye, msum halk ldrmeye baladlar. 598de (1202) Grcistan seferine kan Anadolu Seluklu Sultan II. Sleyman ah, Dou Anadoludaki tbi hkmdar ve beylere haber gnderip kendisine katlmalarn istedi. Bu arada Aleddin Melikah da huzuruna ard. Ancak Melikah sultan karlamada ge kald ve kusurlu davrand iin hapsedildi (bn Bb, s. 73). Sleyman ah, beyliin topraklarn kardei ve Elbistan Meliki Mugsddin Turul aha teslim ederek Saltuklu hnedanna son verdi (598/1202). Saltuklu topraklar 1225 ylna kadar Turul ahn elinde kald. Onun lmnden sonra yerine Rkneddin Cihanah geti (1225-1230). Erzurumun Aa Micingerd kynde bulunan, muhtemelen 630 (123233) tarihli bir kitbeden Eb Mansr Argn ah adl bir Saltuklu beyinin bu tarihlerde Pasinleri hkimiyeti altnda tutmaya devam ettii anlalmaktadr. Son Saltuklu hkmdar Melikahn torunlarnn Yavuz Sultan Selim devrine kadar emikezekte hkm srdkleri rivayet edilmektedir. Saltuklu hnedan balangta Byk Seluklu sultanlarna, daha sonra srasyla Azerbaycan Atabeglerine, Irak Seluklularna ve Anadolu Seluklularna tbi olmutur. Saltuklular zamannda Erzurum iktisad ve ticar bakmdan olduka gelimiti. Akdeniz limanlarndan ve Suriyeden hareket edip Konya, Kayseri, Sivas ve Erzincan yoluyla Azerbaycana, rana giden yahut Trkistandan Erzuruma gelip ayn yoldan Akdeniz veya Trabzon limanlarna ulaan byk bir kervan yolunun zerinde bulunduu iin ticar hayat ok canlyd. Ayrca sahip olduu geni otlaklaryla zengin bir hayvanclk potansiyeline sahipti. Kale Camii, Tepsi Minare, Ulucami, Saltuklulardan zamanmza intikal eden balca mimari eserlerdir. Bunlardan ilk ikisi Ziyeddin (Ebl-Muzaffer) Gazi, Ulucami ise 575 (1179) ylnda Nsrddin Muhammed tarafndan yaptrlmtr. Kmbetler denilen trbelerden birinin Saltuklulara ait olduu anlalmaktadr (Smer, III [Ankara 1971], s. 431). Trbenin yannda bir de zviye vardr. Tercanda Mama Hatun tarafndan yaptrlan kervansaray, hamam, cami ve trbe ile 630 (1232-33) ylnda Eb Mansr (Argn ah) tarafndan ina ettirilen Micingerd Kalesi de Saltuklular dnemine ait nemli eserlerdir.

BBLYOGRAFYA

bnl-Kalnis, Tru Dma (Amedroz), s. 267, 328, 361-362; bnl-Cevz, el-Muntaam, IX, 134; Rvend, Rhats-sudr (Ate), II, 274-275; Ahbrd-devletis-Selckyye (Lugal), s. 54, 110-114; bnl-Esr, el-Kmil (trc. Abdlkerim zaydn), stanbul 1987, XI, 228-229, 234, 235, 257-258; XII, 146-147; Sbt bnl-Cevz, Mirtz-zamn, s. 8 vd.; bn Bb, el-EvmirlAliyye, s. 73; Ebl-Ferec, Trih, II, 474; Redddin Fazlullh- Hemedn, Cmiut-tevr (nr. Ahmed Ate), Ankara 1960, s. 38-39; Aksary, Msmeretl-abr, s. 32; Ebl-Fid, Tr, II, 226-227, 386-387; Mstevf, Tr-i Gzde (Nev), s. 443-444; Urfal Mateos Vekayinmesi (952-1136) ve Papaz Grigorun Zeyli (1136-1162) (nr. ve trc. H. D. Andreasyan), Ankara 1987, s. 331-332; Gaffr, Cihnr (nr. Mcteb Mnov), Tahran 1343 h., s. 134; Mneccimba, Cmiud-dvel: Seluklular Tarihi (nr. ve trc. Ali ngl), zmir 2001, II, 207-210; Ahmed Tevhid, Meskkt- Kadme-i slmiyye Katalou, stanbul 1321, s. 70-73; Abdrrahim erif Beygu, Erzurum: Tarihi, Antlar, Kitabeleri, stanbul 1936, s. 38, 87; M. Halil Yinan, Trkiye Tarihi, Seluklular Devri I: Anadolunun Fethi, stanbul 1944, s. 110, 134, 190; a.mlf., Erzurum, A, IV, 348-349; M. Fahrettin Krzolu, Kars Tarihi, stanbul 1953, s. 356, 373, 392, 394; brahim Hakk Konyal, bideleri ve Kitabeleri ile Erzurum Tarihi, stanbul 1960, s. 421-432, 495; Osman Turan, Seluklular Tarihi ve Trk-slm Medeniyeti, stanbul 1969, s. 78, 82-85; a.mlf., Dou Anadolu Trk Devletleri Tarihi, stanbul 1973, s. 3-52; Erdoan Meril, Mslman-Trk Devletleri Tarihi, stanbul 1985, s. 125, 281-284; Faruk Smer, Seluklular Devrinde Dou Anadoluda Trk Beylikleri, Ankara 1990, s. 15-45; a.mlf., Saltuklular, Seluklu Aratrmalar Dergisi, III, Ankara 1971, s. 391-433; Abdlkerim zaydn, Saltuklular, Siyas-Din-Kltrel-Sosyal slm Tarihi, stanbul 1994, VIII, 21-34; Ali ngl, Saltuklular, Trkler (nr. Hasan Celal Gzel v.dr.), Ankara 2002, VI, 461-476; M. F. Brosset, Grcistan Tarihi (trc. H. D. Andreasyan, haz. Erdoan Meril), Ankara 2003, bk. ndeks; Vardan, Trk Ftuhat Tarihi (trc. H. D. Andreasyan), Tarih Semineri Dergisi, I/2, stanbul 1937, s. 195, 205, 206; Burhaneddin Anev, Enisul-Kulb (nr. Fuad Kprl), TTK Belleten, VII/27 (1943), s. 466; Cokun Alptekin, Saltuklu Sikkeleri, EFAD, XIII/1 (1985), s. 293296; G. Leiser, Saltu Oullari, EI (ng.), VIII, 1001. Abdlkerim zaydn MMAR. Saltuklular, Dou Anadolu blgesinde hkm srdkleri sre ierisinde mevcut kaleleri onararak kullanmlar ve cami, trbe, hamam, kervansaray gibi nemli yaplar ina etmilerdir. Bizans ve daha nceki dnemlere ait olan Erzurum, Hasankale, Tortum, spir, Oltu, Avnik, Micingerd, Zivin, Tercan, Kars ve Bayburt kalelerinde birtakm deiiklikler yapmlardr. Bunlardan nkaya (Micingerd) kynde bulunan ve Becen Kalesi olarak da bilinen Micingerd Kalesi nemlidir. Kalenin Saltuklular tarafndan kullanldn gsteren iki kitbesi vardr. lki 577 (1181-82) tarihli olup Saltuklulara ait en eski kitbedir ve fethi mteakip kalenin yenilendiini belirtir. 630 (1232-33) tarihli olan ikincisinde Saltuk olu Eb Mansr Argn ahn kaledeki imar faaliyetleri anlatlmaktadr. Erzurum kalede bulunan Kale Mescidi gneyden yar silindirik bir burca dayal olup kareye yakn

bir dikdrtgen plan zerine mihrap n kubbeli ve mihraba dik tonozlu blmden meydana gelmektedir. Yapnn gneydeki bur iinde yer alan mukarnas nili derin mihrab dikkat ekicidir. Mescidin yaknnda kalenin gneybat kesinde yerden silindirik gvdeli tula minaredeki kitbede emsl-melik vel-mer unvan ile nan Beygu (Yabgu) Alp Turulberk EblMuzaffer Gz b. Ebl-Ksm ad okunmaktadr (bk. KALE MESCD). Saltuklular devrinin en nemli yaps Erzurum Ulucamii olup 575 (1179) ylnda zzeddin Saltukun olu Melik Nsrddin Muhammed tarafndan Ebl-Feth Mehmede yaptrlmtr. Yapnn Nasuh Paazde Hseyin Paa adna en eski tamir kitbesi 1049 (1639) tarihlidir. Dzgn kesme ta malzeme ile ina edilen cami mihrap duvarna dik uzanan yedi nefli, kareye yakn dikdrtgen planl, byk bir yapdr. Avlusuz olarak yapld anlalan caminin st dz toprak damla rtl olup kuzeybat kesinde minare yer alr (bk. ULUCAM). Saltuklulara ait dier bir yap Erzincan Tercanda yer alan Mama Hatun Klliyesidir. 587de (1191) II. zzeddin Saltukun kz Mama Hatun tarafndan ina ettirilen bu klliye kmbet, kervansaray, hamam ve camiden olumaktadr. Klliyenin yklm olan camisinin yerine bugn yeni bir cami yaplmtr (bk. MAMA HATUN KLLYES). Erzurumda ifte Minareli Medresenin gneyinde zzeddin Saltuka ait olduu kabul edilen Emr Saltuk Kmbetinin 1189-1190 yllarnda yapld dnlmektedir. ki renkli dzgn kesme ta malzeme ile ina edilen yap dikdrtgen planl ve tonoz rtl cenazelik blm zerinde sekizgen gvde, silmeler ve gen alnlklarla iki katl bir grne sahiptir. ten kubbe, dtan konik klhla rtl kmbetin cephelerinde yuvarlak kemerli ifte pencere formunda niler yer alr. Yap, cephe tasarmnn yan sra stte kasnak blmnde yuvarlak kemerli nilerde on iki hayvanl Trk takvimine balanan figrl kabartmalaryla dikkat ekmektedir (bk. KMBETLER). zerlerinde kitbe bulunmayan, ancak Saltuklulara mal edilen spir Kale Mescidi ve Micingert Kmbeti XII. yzyl Saltuklu eserleriyle slp birlii gstermektedir. spir Kale Mescidi kalenin en yksek yerinde bulunmaktadr. 10,80 m. 9,50 m. boyutlarnda kareye yakn plana sahiptir ve st rts blmldr. Kuzeydou kesindeki kare alan kubbeli olup kasnanda drt yne alan pencereler yer almaktadr; bats ve gneydousu sivri kemerli bir tonozla rtldr. Yapnn d duvar dolgusundan mihrabnn sonradan yapld anlalmaktadr. Mescidin gneybat kesinde kale burcu zerinde minaresi bulunmaktadr ve dardan drt farkl duvar rgsyle dikkati ekmektedir. erefeye kadar kesme tatan rlm olup erefe altnda tuladan drt sra kirpi saak yer almaktadr. erefe korkuluklar ve klh ksm yklmtr. Micingerd Kmbeti, Micingerd Kalesinin kuzeydousunda iki renkli dzgn kesme tala ina edilmitir. Dtan okgen, iten silindirik gvdeye sahip kmbetin yklm st rtsne ramen iten kubbe, dtan konik klhla rtl olduu anlalmaktadr. Yap sivri kemerli ve mukarnasl pencere alnlklarna sahiptir.

BBLYOGRAFYA

Abdrrahim erif Beygu, Erzurum: Tarihi, Antlar, Kitabeleri, stanbul 1936, s. 93-98; brahim Hakk Konyal, bideleri ve Kitabeleri ile Erzurum Tarihi, stanbul 1960, s. 219-221; Ara Altun, Ortaa Trk Mimarisinin Ana Hatlar in Bir zet, stanbul 1988, s. 44-45; Faruk Smer, Seluklular Devrinde Dou Anadoluda Trk Beylikleri, Ankara 1990, s. 43-44; Oktay Aslanapa, Anadoluda lk Trk Mimarsi: Balangc ve Gelimesi, Ankara 1991, s. 19-23; a.mlf., Anadolu Seluklular Mimari Sanat-Anadoluda Trk Sanat, Balangcndan Bugne Trk Sanat, Ankara 1993, s. 119-120, 146, 147-148; a.mlf., Trk Sanat, stanbul 1997, s. 110-111; Zeki Snmez, Balangcndan 16. Yzyla Kadar Anadolu Trk-slm Mimarisinde Sanatlar, Ankara 1995, s. 173-176; Mustafa Kemal ahin, Tercan Mama Hatun Klliyesindeki Ta aretleri, Prof. Dr. Zafer Bayburtluolu Armaan Sanat Yazlar, Kayseri 2001, s. 501-509; Seluklu anda Anadolu Sanat (nr. Doan Kuban), stanbul 2002, s. 107-108; Haldun zkan, Saltuklu Mimarisi, Trkler (nr. Hasan Celal Gzel v.dr.), Ankara 2002, VIII, 72-83; Rhan Ark, Erzurumda ki Cami, VD, VIII (1969), s. 149-156; Hakk nkal, Anadolu Seluklu Trbeleri, TK, XXIII (1985), s. 29-34. N. iek Akl

SALTUKNME
Eblhayr Rmnin (IX./XV. yzyl) Cem Sultann isteiyle derledii Sar Saltuk menkbnmesi (bk. EBLHAYR RM).

SALUR
Ouz boylarndan biri. Boyun ad Kgarl Mahmudun Dvn lugtit-Trknde (XI. yzyl) Salgur diye yazlm, XII ve XIII. yzyl kaynaklarnda ayn iml ile, bazan da algur eklinde belirtilmi, XIV. yzyldan itibaren bu ad Salur biimini almtr. Redddinde Salur kelimesinin, Nerede olsa kl ve topuzu i grr anlamna geldii, Eymr (> Eymir), Alayuntlu ve Yregir boylar ile ortak olan llerinin ucayla (koyunun kala ksm), yine ortak olan onkunlarnn uc kuu olduu bildirilir. Bu ucun karaku yani bir kartal tr olmas muhtemeldir. Kgarldaki Salur damgas Yazcolu Alinin eserindekiyle ayndr. Bu damga, Gaziantep yresindeki Trkmenlerin a topra ile evlerinin duvarlarna yaptklar sslemeler arasnda ve dier baz yerlerde grlmtr. Tarih rivayetlere gre Salurlar, Ouzelinin slmiyetten nceki tarihlerinde baz boylar gibi bir hnedan karamamtr. Ouz hkmdarlarndan Dip Yarkunun byk beylerinden Ula ve olu Ulat, Salurlardan olduu gibi nal Hann veziri ve nibi de bu boya mensuptu. Salurlarn slmiyetten sonraki rolleri daha nemli olmutur. Bu boy, byk kollar halinde Seyhun kylarndan Adalar denizine kadar uzanan geni sahada varln hissettirmitir. Dede Korkut destanlarndaki Ouzelin-de hkim boy Salurlardr. Salurlarn beyi olan Kazan Bey ayn zamanda Ouzelinin gl ve saygn babuudur; yani Salur Kazan Bey sadece ok ( Ouz) beylerinin deil Bozoklarn (Ta Ouz > D Ouz) beylerinin de metbuudur. Salur Kazan Beyin banda olduu Ouzelinin XI. yzylda veya XII. yzyln ilk yarsnda Seyhun kylarndaki Karauk dalarnn bulunduu yrede yaad anlalmaktadr. Baka bir destan htrada Karm Bayn kz, Mama Beyin kars Salur Barn beylik sren yedi kadndan biri idi. Ayn htrada Barn Hatunun mezarnn Sir (Seyhun) suyunun kysnda bulunduu ve zbeklerin ona Barnn kk kne dedii, bunun inili gzel bir kmbet olduu bildirilir. Anlaldna gre Barn Hatun XII. yzylda Seyhun kysnda bir ehir kurmu, Barnlkent adn alan bu ehir uzun zaman varln srdrmtr. Halk tarafndan Kk Kesene denilen Barn Hatunun trbesinden bugne herhangi bir iz kalmamtr. Bat randa Hemedann batsnda ehrizor, Kirmanah, Dnever ehir ve yrelerinden meydana gelen Krdistan blgesinde Salur beylerinden Karabelli (?) adl veya lakapl bir Salur beyinin Annzoullarndan Srhb b. Bedr b. Mhelhili yenerek bu yrenin nemli bir ksmn eline geirdii bilinmektedir (495/1101). Karabelli hakknda daha fazla bilgi yoktur; ancak oul ve torunlar uzun bir mddet ad geen blgenin bir ksmn ellerinde tutmulardr. Bu aileden emseddin adl bir bey, Zengler Devletinin byk kumandanlarndan Esedddin rkh el-Mansrun 1169 ylndaki nc Msr seferine katlmtr. emseddin el-Karabelli, Msrdan Yemenin fethine gnderilen emrler arasnda bulunmu ve orada vuku bulan olaylarda nemli rol oynamtr. emseddin Bey kaynaklarda Yemendeki Eyyb ordusunda yer alan Trklerin ba eklinde zikredilir. Karabelli hnedannn yurdundan geen, Dnever-Merga arasndaki ana yol zerinde bulunan nemli bir geit de Mool devrine kadar Derbendi Karabelli adyla anlmtr.

XII. yzylda Seyhun boylarndan gelen yeni bir Ouz kmesi arasnda kalabalk sayda Avar ve Salurlar vard. Bunlardan Avarlar, Hzistan kasabasnda yurt tutarken Salurlar Kendman yazsndan Khglye dzlne uzanan yrede yerlemiti (1132-1138). Salurlarn banda bulunan Mevdd Bey, Fars hkimi si Emr Bozabann hizmetine girmiti. Bozabann Hemedan civarnda yaplan bir savata Seluklu Sultan Mesud tarafndan yenilgiye uratlp ldrlmesi zerine (1147) Fars, Mesudun yeeni Melikahn eline geti. Bu srada Mevddun lmyle olu Sungur, Melikahn atabegi oldu. Atabeg Sungur 543 (1148) ylnda raz ele geirerek rann Fars blgesinde 685 (1286) ylna kadar hkm srecek Salgurlular (Fars Atabegleri) ad verilen bir hnedann temellerini att. Salurlar ayrca Anadoludaki Trk yerlemesinde nemli rol oynamtr. XIII. yzylda Divriiden Msra giderek Memlk sultanlar katnda byk itibara sahip olan Salur boyundan Mustafa olu Muhammed fkh limi olup ayn zamanda dilde iir yazyordu. Yine ayn yzylda Denizli kesimindeki u beyleri iinde Salur Bey adl bir kii vard. Salur Beyin, adn tad boya mensup bulunmas kuvvetle muhtemeldir. Amasya, Sivas, Tokat kesiminde mstakil bir idare kuran Kad Burhneddinin de bu boydan olduu bilinmektedir. XVI. yzylda Anadoluda Salur adn tayan elli bir yer ad tesbit edilmitir. Bunlardan dokuzu Sivas, sekizi Konya, drd Saruhan, Hamd-ili sancanda bulunmaktayd. Bu elli bir Salur yer adndan ancak yirmi ikisi bugne ulaabilmitir. Salur oymaklar Trablusam, Tarsus, Uluyrk ve dier baz yrelerde yaamaktadr. Suriyedeki Trablusam sancanda yaayan Salurlar kaynaklarda Sallriyye eklinde anlmtr. Bunlar, ounlu (Couniyye) adl dier bir Trk oyma ile birlikte Trablus dalarnda yaylamakta ve Tedmr vahasnda klamaktayd. Kann Sultan Sleyman devrinde (1520-1566) Trablus Salurlarnn yirmi be obadan meydana geldii grlmektedir. II. Selim dneminde Salurlarn nfuslar artmtr. Bu Salurlara ait son bilgiler, onlarn XVII. yzyl sonlarnda Hama-Humus arasndaki topraklarda yerletirilen Trkmen oymaklar arasnda bulunduu ynndedir. Gnmzde Trablusamda mevcut Trklerin ou Salur ve ounlulara mensuptur. XVI. yzylda Tarsus yresinde yaayan byk oymaklardan Ula boyu kalabalk bir teekkl olup 925 (1519) ylnda Bayndr (krk bir oba), Salur (on oba) Orhanbeyli gibi obalara ayrlmt. Ula boyuna bal Salur oyma boyun dier obalar gibi iftilik yapmakta ve yazn yaylalara gitmekteydi. Yine ayn tarihte Adana yresindeki Karaisal boyu arasnda Salur (yirmi sekiz vergi evli), Hacl yresinde eyh Salur (krk sekiz vergi nfuslu) ve Kars (Kadirli) yresinde bir ad rmk olan Salur oyma grlr. XVI. yzylda Konya Erelisinin kuzeyindeki da yresinde Gneli ile Salur oymaklarnn bulunduuna dair kaytlar mevcuttur. II. Bayezid devrinde bu oymaklarn vergi nfusu 428 idi ve balarnda sipahizdelerden olan Keremoullar vard. Karacadaa yakn Yava Karahisarnda (imdi Yeilhisar) Salurlardan bir oymak mevcuttu. XVI. yzylda Salur kynn yer ald Hamd-ilinde 130 vergi nfuslu bir baka oymak daha yayordu. Byk bir kesimini bugnk Yozgat vilyetinin meydana getirdii Bozok sancandaki Sevglen boyu arasnda da kk bir Salur oymann varl dikkati eker. Fakat Sivas-Krehir arasnda geni blgede yaayan Uluyrk iindeki Salur oyma en kalabalk gruptu. Bu Salurlar, Ak Salur adn tayordu. Ak Salurlar, Amasyann gneyindeki Uluyrkn Orta Pre koluna mensuptu. Yavuz Sultan Selim devrinde (1512-1520) Mehmed Kethd (doksan be vergi nfuslu), Hac Kaya (yirmi yedi vergi nfuslu), Ala Bozlu yahut l Degin (?) Kethd (otuz vergi nfuslu) kollarna ayrlmt. 982de (1574) Ak Salurlarn vergi nfusu 803 hne idi.

Anadolu dnda Hazar tesi (Trkmenistan) Trkmenlerinin nemli bir ksmnn Salur boyundan geldii bilinmektedir. Salurlar eski zamanlardan beri Manglakta oturmaktayd. Buraya ah Melikin bozguna uramas ve Ouzlarn dal zerine Eymr, Der, avuldur ve Karkn boylarna mensup byk kollarla geldikleri rivayet edilir. Fakat Salurlarn ve dierlerinin X. yzyln balarnda Ouzeli iinde kan bir i ekime sonucunda bu yarmadaya gelmi olmalar ihtimali daha gldr. XVI. yzylda Salurlar, Manglakta kalabalk bir halde yaamaktayd. Bu Salurlar ki () Salur ve Tak (D) Salur olmak zere iki kola ayrlmt. Salurlar ayn yzyln sonlarna doru Mangtlar (Nogaylar) tarafndan buradan karld. Bunun sonucunda Salurlarn bir ksm Etrek ve Grgen aylar blgesinde, ana kol da Horasanda yurt tuttu. Etrek ve Grgen aylar arasna gelen Salur kolu Ohlu (< Oklu) ve Eymrler ile birlikte yayordu. Bunlar 1007de (1598-99) ah Abbasn Esterbd yresine yapt bir sefer sonucunda Sayn Hanlunun (Yaka Trkmenleri) dier oymaklar gibi ah Abbasn katna gelerek ballklarn bildirmilerdi. ecere-i Terkimeye gre Sakar, Azlar, Olam, rgenli oyma, Yayc, Cab, Ersar, Yomut, Kaltak, Terkime-i Salur, Yemir-ili, Burkas-ili, Teke ve Sarklar, Salurdan gelmitir. A. Vmbrynin listesinde (1863) Ersar 50.000, Sark 10.000, Yomut 40.000, Teke 60.000 adr olarak belirtilir. Bunlar meydana getirmi olan Salur adn tayan oymak ise ayn mellife gre 8000 adrd. Bu Salurlar, Serahs yresinde yayordu. Salurlar 1834te ziyaret eden A. Burnes nfuslarnn 2000 aile olduunu yazar ve Trkmenlerin en asili sayldklarn syler. Vmbryye gre Salurlar u obalardan meydana gelmiti: Yalava (kollar: Yaz, Tizi, Sakar, Ordu Hoca), Karaman (Alam, Grcikli, Bey Blei), Ana Blei (Yad, Buhara, Baka, Tre, Timur).

BBLYOGRAFYA

Dvn lugtit-Trk, I, 56; Dvn lugtit-Trk Tercmesi, I, 56; Fahreddin Mbrek ah, Tr (nr. E. D. Ross), London 1927, s. 47; Abrd-devletis-Selcyye, s. 145-146, 153, 154-156, 170, 171; bnl-Esr, el-Kmil, X, 346-347; Redddin Fazlullh- Hemedn, Cmiut-tevr, Tr-i Ouz ve Trkn ve ikyt- Cihngr-i , TSMK, Hazine, nr. 1653, vr. 385b (Trke trc. Zeki Velid Togan, Ouz Destan: Reideddin Ouznamesi, Tercme ve Tahlili, stanbul 1972, s. 5455); Eb Hmid Efdalddin Ahmed el-Kirmn, Tr-i Efl y Bediul-ezmn f veyii Kirmn (nr. Mehd Beyn), Tahran 1326 h., bk. ndeks; a.mlf., el-Muf il Bediil-ezmn (nr. Abbas kbl), Tahran 1331 h., s. 29, 30, 32, 33, 44-48; Aksary, Msmeretl-abr, s. 71; Vassf, Tr (nr. Muhammed Mehd), Tahran 1338 h., s. 146-190; bn Tarberd, el-Menhelf, Nuruosmaniye Ktp., nr. 3429, vr. 385a; skender Bey Mn, Tr, I, 580, 583, 588; Eblgazi Bahadr Han, ecere-i Trk (nr. L. Baron Desmaisons), Amsterdam 1940, s. 208, 209, 210; a.mlf., ecere-i Terkime (nr. A. N. Kononov), Moskva-Leningrad 1952, s. 69-72; A. Vmbry, Travels in Central Asia, London 1864, s. 304, 347-355; Ch. Marvin, Merv, The Queen of the World, London 1881, s. 49-57, 65-86; A. Burnes, Travels into Bukhara: Together with a Narrative of a Voyage on the Indus, London-New York 1973, s. 51-52; Faruk Smer, Ouzlar (Trkmenler), Tarihleri, Boy Tekilt, Destanlar, stanbul 1980, s. 336-344; a.mlf., Osmanl Devrinde Anadoluda Yaayan

oklu Ouz Boylarna Mensup Teekkller, FM, XI/1-4 (1950), s. 453, 454-455, 486-487, 488. Faruk Smer

SALVELE
(bk. SALT SELM).

SLYNE
() Osmanl mal tekiltnda baz grevlilere yllk yaplan demeler ve tara tekiltnda gelirleri yllk olarak hazineye aktarlan eyaletler hakknda kullanlan terim. Osmanl maliyesinde ve tara tekiltnda yllk maa demelerini, vergileri toplu bir rakam zerinden tesbit edilen ve buna gre toplanan eyaletleri ifade eder. Uygulamann ilk rnekleri Ftih Kanunnmesinde yer alan vezir slynesiyle ilgilidir ve XV. yzylda bu miktar 240-350.000 ake arasnda deimektedir (Knnnme-i l-i Osmn, s. 20). Slyneli eyalet, timar sistemi uygulanmayan idar blgelerde eyalet vergilerinin dorudan doruya merkez iin topland, mahall harcamalar iin gerekli para ayrldktan sonra kalann merkez btesine aktarld bir sistemdi. Mal bakmdan slyne ile idare edilen eyaletlerdeki beylerbeyi, sancak beyi ve dier grevlilerin maa, banda bulunduklar eyaletin hazinesinden kanunnmelerde belirtildii miktarda nakit olarak slyne ad altnda denir, kalan miktar irsliye olarak hazineye gnderilirdi. Bu eyaletler Cezayir, Tunus, Trablusgarp, Msr, Yemen, Habe, Basra, Lahs ile baz sancaklar hari Badat, Cezyir-i Bahr-i Sefd ve Halep idi. XVI. yzyln balarnda Rumeli eyaletinde zvornik, Karl-ili ve Karada gibi sancak beyleri de slyne alyordu (Barkan, XV [1955], s. 299). Slyneli eyaletlerden Yemen, Basra, Lahs, Badat ve Budin gibi serhad eyaletleri kendi gelirlerinin karlayamayaca lde asker kuvvet bulundurduklarndan bazan vridt daha bol eyaletlerden destek grrlerdi. Osmanl Devletinde ilk slyneli statdeki eyalet Msr olmutur. XVI. yzyln ortalarna doru beylerbeyi, sancak beyi ve dier devlet grevlileriyle birlikte slyneleri 5 milyon ake idi. XVII. yzyl sonunda sadece Msr valisinin slynesi 6,5 milyon akeyi geiyordu (Tabakolu, s. 59, 63). Yemende XVI. yzyln sonunda Beylerbeyi Hasan Paa ile birlikte otuz sekiz yneticiye toplam 67.000 sikke slyne denmiti ve bu miktar giderlerin yaklak % 8,4n tekil ediyordu (Sahilliolu, s. 287, 310). Cezyir-i Bahr-i Sefd eyaletinin ilk beylerbeyi olan (1534) Barbaros Hayreddin Paa 4 milyon ake slyne ile bu greve getirilmiti. Bu eyaletin slyneli sancaklar arasnda skenderiye, Dimyat yannda Kbrsn fethinden (1570-1571) sonra Lefkoe, Baf, Girne, Magosa ve XVII. yzylda Tunusun Mehdiye sancaklar bulunuyordu. Kaptandery Gzelce Ali Paa (. 1030/1621) zamannda Sakz, Naka, Andre sancaklar Cezyir-i Bahr-i Sefd eyaletine katld. Yine onun istei zerine ayrca derya beyleri iin slyne tahsis edildi ve bu maksatla 9 Cemziyelhir 1027de (3 Haziran 1618) Mora muktaa gelirleri derya beylerine ocaklk olarak ayrld. Girit savann balamasyla birlikte 1056da (1646) drt derya beyi kendilerine slyne tahsis edilerek deniz muhafazas ile grevlendirildi. Moradaki baz cizye ve muktaalarn gelirlerinden kendilerine yaklak 3,6 milyon akelik slyne tahsis edildi. Bunlara 1060ta (1650) ilerinde sancak beylerinin de bulunduu alt derya beyi daha eklendi. Bir sancak tasarruf eden derya beylerinin slyneleri 300-400.000 ake arasnda deiirken sancak sahibi olmad halde daha nce Cezyir-i Bahr-i Sefd eyaletindeki sancak beylii srasnda kazand tecrbe sayesinde deniz muhafazas ile grevlendirildiklerinde slyneleri 1.200.000 akeye kadar ykseliyordu. Nitekim

1107de (1696) derya beyi olan Defterdar Ahmed Efendi 12 yk (1.200.000) ake slyne ile bu greve getirilmiti. 1064te (1654) dokuz derya beyine toplam 6.260.000 ake slyne dendi. Bu slyneler Mora muktaa ve cizye gelirlerinden salanyordu. Girit savann uzamas ile Venedikin Adriyatik kylarna zarar vermesi zerine denizlerde koruma tedbirleri arttrlarak 1064 (1654) ylndan itibaren sekiz firkate nebaht ssne gnderildi ve reislerine slyne tahsis edildi. XVII. yzyln ikinci yarsnda derya beylerinin says be mlzmla beraber on yedi, Akdeniz firkatecileri ise on be idi. Derya beyleri 1.500.000, firkateciler 300.000-700.000 ake slyne alyordu. Derya beylerinin slyneleri eitli avrz, gmrk ve cizye gelirlerinden deniyordu. XVII. yzyln ikinci yarsnda bu gelirler arasnda Anadoludan toplanan avrz vergileri, zmir ve civar gmrk resimleri, Eriboz, Mora, Grds, Karl-ili, stefe, Livadya ve Rodostan tahsil edilen cizye nemli bir yer tutmaktayd. XVII. yzyln sonlarnda stanbul Duhan (ttn) Gmrne ait gelirlerden de pay ayrld. Ayrca baz kreki bedelleriyle Sla, Aydn, Saruhan, Mentee, Karasi gibi sancaklarn gelirleri derya beyleri iin slyne olarak tahsis edildi (Bostan, Osmanl Bahriye Tekilt, s. 224). XVII. yzyln sonlarna doru slyne demeleri mal yl esasna gre mart itibariyle yaplmaya baland. Koi Beyin Sultan brhime verdii tekilt bilgilerine gre Tersane eminleri, XVII. yzyln ilk yarsnda Cezyir-i Bahr-i Sefd eyaletinin slyneli sancak beylerine senede 3-4 yk, sanca olmayan kadrga sahibi derya beylerine de senede bir maa dyordu (Risle, s. 135). Derya beyleri zaman zaman maalarnn yetersiz olduunu ileri srerek terakk verilmesi iin kaptanpaa veya badefterdar araclyla istekte bulunuyorlard. XVII. yzyln ortalarnda derya beylerinin maalarnn kaydedildii Slyne Kaleminin sorumluluunda slyne defterleri tutulmaya baland. Bu defterlerde derya beylerinden baka yine donanmada grevli firkate kaptanlar ile Krm hanlar da yer almaktayd. 1079-1080de (1669-1670) derya beyleri ve firkatecilere denen slynenin miktar 37,5 milyon akeye, Krm hanlar, sultan ve erkez beylerine verilen slyne 4,2 milyon akeye yaklamt. Bu ylda donanmada otuz yedi derya beyi ve on firkateci bulunuyordu (Barkan, XVII [1956], s. 290-294). Devletin merkez giderleri arasnda slyne demeleri 1099da (1688) yaklak 51 milyon ake ile % 5,6 orannda idi. Bu miktar, 1108de (1696-97) kalyon saysnn devaml artmas ve yeni firkatecilerin ortaya kmas sebebiyle 91 milyon akeye, yani % 8 dzeyine ulat. Bu kalemden denen maalarn toplam XVIII. yzylda merkez btedeki giderlerin % 4-8ine tekabl ediyordu (Tabakolu, s. 196). XVIII. yzyl balarnda Akdeniz donanmasnda yirmi derya beyi ve otuz firkateci bulunuyordu; bu say yzyl sonlarnda pek fazla deimedi. Osmanl Devleti btesinden slyne alan Krm hanlar arasnda Sadet Giray Hana XVI. yzyln balarnda 300.000 ake tahsis edilmiti (Cellzde, vr. 238b). XVII. yzyln ikinci yarsnda Krm hanlarna Kefe skelesi gmrk gelirlerinden 15 yk ake, Gzleve ve Balklava iskeleleri gmrklerinden kalgay sultana 10 yk ve nreddine 5 yk ake slyne ayrlmt (Eyyb Efendi Knnnmesi, s. 54). XVI. yzyln sonlarnda erkez beylerinin de slyneleri vard ve bunlar Kefe Muktaasn-dan deniyordu (BA, MD, nr. 51, s. 8/h. 24). XVI. yzyln ortalarnda hazineden slyne alanlar arasnda kazaskerler, divan ktipleri ve dier baz grevliler de yer alyordu. Bunlarn 954-955 (1547-1548) ve 974 (1566-67) yllarndaki slyneleri 550-600.000 ake

civarndayd (Barkan, XV [1955], s. 263; a.e., s. 309). Slyne uygulamas Tanzimata kadar devam etti.

BBLYOGRAFYA

BA, KK, nr. 5597, 5606, 5614, 5618; Fatih Sultan Mehmed, Knnnme-i l-i Osman (nr. Abdlkadir zcan), stanbul 2003, s. 20; Cellzde, Tabaktl-memlik, vr. 238b; Ayn Ali, Kavnn-i l-i Osmn, s. 20-22, 49-50; Koi Bey, Risle (haz. Zuhuri Danman), Ankara 1972, s. 135; Eyyb Efendi Knnnmesi (nr. Abdlkadir zcan), stanbul 1994, s. 54; Halil Sahilliolu, Yemenin 1599-1600 Yl Btesi, Ord. Prof. Yusuf Hikmet Bayura Armaan, Ankara 1985, s. 287, 310; Ahmet Tabakolu, Gerileme Dnemine Girerken Osmanl Mliyesi, stanbul 1985, s. 59, 63, 196; dris Bostan, Osmanl Bahriye Tekilt: XVII. Yzylda Tersne-i mire, Ankara 1992, s. 224; a.mlf., Ali Paa, Gzelce, DA, II, 425; a.mlf., Derya Beyi, a.e., IX, 201; mer Ltfi Barkan, H. 933-934 Tarihli Bte Cetveli ve Ekleri, FM, XV (1955), s. 299; a.mlf., 954-955 (1547-1548) Ml Ylna it Bir Osmanl Btesi, a.e., XV (1955), s. 263; a.mlf., H. 974-975 (M. 1567-1568) Ml Ylna it Bir Osmanl Btesi, a.e., XV (1955), s. 309; a.mlf., 1079-1080 (1669-1670) Ml Ylna it Bir Osmanl Btesi ve Ekleri, a.e., XVII (1956), s. 290-294; A. H. de Groot, Sliyne, EI (ng.), VIII, 994. dris Bostan

SM
( ) Hz. Nhun olu. Kelimenin menei bilinmemekte, brncede (em) isim, hret, Akkadcada (umu) isim, oul anlamlarna gelmektedir (Gesenius, s. 1028; EJd., XIV, 1368). Tevratta genellikle Hm ve Yfesten nce zikredilmesinden hareketle (Tekvn, 5/ 32; 6/10; 10/1; kr. 10/21) Sm Nhun en byk olu kabul edenler olmusa da yahudi geleneinde kardeleri arasnda hikmet sahibi ve en drst olmakla beraber yaa en kkleri olduu gr yaygndr (Sanhedrin, 69b; Genesis Rabbah, 26/ 3; 37/7). Hz. Nhun 500 yan gemesinden sonra doan Sm (Tekvn, 5/32) tfanda dier kardeleri gibi eiyle birlikte gemiye binmi (Tekvn, 7/13) ve Tanrnn Nh ile gerekletirdii ahde kardeleriyle katlmtr (Tekvn, 9/8). Tevratn bir yerinde tfandan iki yl sonra Sm 100 yanda iken Arpakad (Erfahed) adnda bir olunun doduu, sonraki be yzyllk hayatnda baka oul ve kzlarnn da olduu belirtilmekte (Tekvn, 11/10-11), bir baka yerde oullar Elm, Aur, Arpakad, Lud ve Aram (rem) eklinde sralanmaktadr (Tekvn, 10/ 22). Ahd-i Atkin I. Tarihler kitabnda ise (1/17) oullarnn isimleri Elm, Aur, Arpakad, Lud, Aram, Us, Hul, Geter ve Meek olarak verilmektedir. Tevratta Nhun oullarnn eceresi zikredilirken Eberin btn ocuklarnn atas nitelemesiyle Smnki sona braklm (Tekvn, 10/21), Tekvn kitabnn 11. babnda ise Eber ve Hz. brhimi de kapsayan eceresinde onun brnler dahil Smlerin atas olduu vurgulanmtr (bk. SMLER). Tevrattaki bilgilere gre tfandan sonra zm yetitiren ve arap imal eden Nh bir gn sarho olup adrnda plak vaziyette kalm, babasn o halde gren Hm stn rtmek yerine babasn o durumdayken kardelerine de gstermi, bunun zerine Sm ile Yfes bir elbise getirerek babalarna giydirmilerdir. Sarholuun etkisinden kurtulan Nh, Hmn tavrndan dolay Kenn lnetlemi, Sm ile Yfesi kutsam ve Kenn halknn onlara kul / kle olmasn dilemitir (Tekvn, 9/20-27; bk. HM). Ahd-i Atkte Tevrat dnda sadece I. Tarihler kitabnda (1/4, 17) zikredilen Sm, Ahd-i Ceddin Luka ncilinde (3/ 36) Hz. snn atas eklinde takdim edilmitir. Rabbinik literatrde snnetli domas (Genesis Rabbah, 26/3) ve sriloullarnn atas olmas sebebiyle Sma nem verilmi, Nhun onu kutsamas sriloullarnn kutsanmas olarak grlmtr. Nhun Kenn lnetlemesi, Klenin sahip olduu eyler efendisine aittir prensibinden hareketle (Sanhedrin, 91a) sriloullarnn Kenn topraklarn istilsna gereke diye gsterilmitir (EJd., XIV, 1369). Nh tfandan sonra dnyay oullar arasnda taksim etmi, vaad edilen topraklarn da dahil olduu ksm Sma vermitir (Genesis Rabbah, 1/2). Babasnn stn rtmekte nce davranm olmas sebebiyle Tanrnn tecellisinin (ekina) sadece Smn adrna gerekletii belirtilmi ve zrriyetinden erkeklerin sabah duasnda tallit isimli bir rt kullanmas da sz konusu fiiliyle alkalandrlmtr (Yoma, 10a; Genesis Rabbah, 36/6; 26/3; JE, XI, 261). Kurn- Kermde Smdan bahsedilmez. Bir hadiste Sm Araplarn, Hm Habelerin, Yfes de Rumlarn atas olarak gemekte (Tirmiz, Tefsr, 37/3, 4; Menb, 69; Heysem, I, 93; Mttak el-Hind, XI, 512-513), dier bir rivayette Acem ve Araplar Smn zrriyeti arasnda zikredilmektedir (Taber, XIX, 560). Kahtn ve Amlika da Smn soyundan kabul edilmitir. slm kaynaklarnda yer alan Smla ilgili bilgiler genelde yahudi geleneindekilere benzemektedir. Taber

hem onun hem de Yfesin Nhun byk olu olduunu belirten farkl rivayetler aktarmaktadr (Cmiul-beyn, XII, 411-412). Kis, Nhun Sma Hicaz, Yemen, am ve el-Cezreyi (Yukar Mezopotamya) verdiini kaydetmekte, Nhun vcudunun plakln sarholukla deil uyku halinde iken esen rzgrla izah etmekte ve onun bu duruma glen Hma kzdn, zerini rten Sma da Allahn dnyada irkinlik ve kusurlarn rtmesi, hirette gnahlarn balamas iin dua ettiini, ayrca zrriyetinden peygamberler gelmesini dilediini nakletmektedir (al-enbiy, s. 98-101). Salebye gre Sm tfandan yetmi sekiz yl nce domu, geminin inasnda babasna yardm etmi ve tfanda gemiye binmitir. Nh vefat etmek zere iken onu arm, irk ve kibirden uzak durmasn ve Allah zikretmesini vasiyet etmi, kendisine halef tayin etmitir. Saleb, Hz. snn havrilerin talebiyle mcizev bir ekilde Sm dirilterek tfan hakknda bilgi aldn anlatan bir rivayet aktarmaktadr (Arisl-meclis, s. 56-60). Herev de Havran (Suriye), Sana (Yemen) ve el-Hall (Filistin) ehirlerinde Sma nisbet edilen trbelerin bulunduunu, Harran ve Sana ehirlerinin de Sm tarafndan kurulduunu kaydetmektedir (Guide des lieux de pelerinage, s. 41, 142, 220; A, X, 139).

BBLYOGRAFYA

Ali b. Hamza el-Kis, al-enbiy (nr. I. Eisenberg), Leiden 1922, s. 98-102; Taber, Cmiul-beyn (nr. Abdullah b. Abdlmuhsin et-Trk), Riyad 1424/2003, XII, 411-412; XIX, 560; Saleb, Arisl-meclis, Beyrut 1405/1985, s. 56-60; Ali b. Eb Bekir el-Herev, Guide des lieux de pelerinage (trc. J. Sourdel-Thomine), Damas 1957, s. 41, 142, 220; Heysem, Mecmauz-zevid, I, 93; Mttak el-Hind, Kenzlumml, XI, 512-513; Genesis Rabbah (ed. J. Neusner), Atlanta 1985, I, 8, 279-280; II, 31-32, 4142; W. Gesenius, A Hebrew and English Lexicon of the Old Testament (trc. E. Robinson, ed. Fr. Brown v.dr.), Oxford, ts. (Clarendon Press), s. 1028; W. Bacher - M. Seligsohn, Shem, JE, XI, 261; B. Joel, Sm, A, X, 139; A. Rippin, Sm, EI (ng.), VIII, 1007; L. Hicks, Shem, IDB, IV, 321; Nahum M. Sarna, Shem, EJd., XIV, 1368; Moses Aberbach, Shem, a.e., XIV, 1369. smail Tapnar

SM MRZA
() (. 974/1566-67) air ve tezkire sahibi ranl ehzade. 923te (1517) Mergada dodu. ah smilin nc oludur. Be yandan itibaren ocukluk ve genlik yllarnn byk bir ksmn lala olarak refakatine verilen kzlba emrlerinin vesayetinde Heratta Horasan valiliinde geirdi. 1544te aabeyi ah Tahmasba ba kaldrd ve kard karklk ancak on drt ay sonra ahn bizzat Herata gitmesiyle bastrlabildi. Onu affeden Tahmasb kendisini yannda gtrerek sarayda grevlendirdiyse de yeniden baz tertiplere karmas zerine 969 (1561-62) ylnda 974 (1566-67) depreminde lecei Kahkaha Kalesinde zindana attrd. iirlerinde Sm mahlasn kullanan Sm Mirza, Tufe-yi Sm adn tayan tezkiresiyle nldr. Kuvvetli bir ihtimalle 957-968 (1550-1561) yllar arasnda yazlan eser, X. (XVI.) yzyln ilk yarsnda yaam Farsa ve Trke iir syleyen 714 airin hayat hikyesini ve iirlerinden baz rnekleri ihtiva eder. Tufe-yi Sm, bir mukaddime ile yedi blmden oluur. Birinci blm ah smil ile dnemin dier nemli han ve sultanlarna ayrlmtr; burada hnedann dmanlarna da yer verildii grlr. Ancak zbek ve Osmanl hnedanlarna mensup airler hakknda bazan tarafgir ifadelerin kullanlm olduu dikkat eker. kinci blm seyyidler ve limlerle nde gelen i ahsiyetlere, nc blm vezirlerle dier devlet adamlarna, drdnc blm limlerle bazan iir syleyen nl kiilere, beinci blm mahlaslaryla tannm airlere, altnc blm Trke yazan airlere ve yedinci blm daha ok ak iirleri syleyen halk airlerine ayrlmtr. Kitap Hz. Ali iin sylenmi bir methiye ile sona erer. Tufe-i Sm, o dnem Trk airleri hakknda bilgi ieren tek kaynak saylabilir. Trk airlerine ayrlm olan altnc blmn dndaki blmlerde de baz airlerin Trke iir syledii belirtilerek iirlerinden rnekler verilmitir. Sm Mirza kitabn Ali r Nevnin Meclisn-nefisinden etkilenerek telif etmi, ancak onun Horasanl airler zerinde younlamasna karlk kendisi Safev dnemine ait daha geni bir corafyay esas almtr. Ayrca Ali r Nevden farkl olarak airler hakkndaki bilgileri kiisel ilikilerine dayal kaynaklardan salamtr. Bu bakmdan Devletahn Tekiret-uar adl eserinin bir zeyli mahiyetindedir. Eserde kiiler nemlerine gre farkl hacimlerde yer almtr. Tezkirenin ifade tarz genelde mecaz arlkldr; bilhassa lm zerine yapt hayal gcne dayal benzetmeler dikkat eker. Kendisinden nceki Timurlu dnemi tezkire yazarlarnda grlen muamma oyunlar onda yoktur. Kitabn tamamnda ve zellikle yedinci blmde edeb tenkitler bulunmakla birlikte biyografileri verilen airler hakknda kesin hkmlerden kanld ve yorumun okuyucuya brakld sylenebilir. Tezkirenin en nemli yan, adlarna baka kaynaklarda rastlanmayan airlerin ve eserlerinin unutulmaktan kurtarlm olmasdr. Dnya ktphanelerinde ok sayda nshas bulunan Tufe-i Smnin ilk defa yalnz beinci blm drt yazmas esas alnp Mevlev kbal Hasan tarafndan yaymlanm (The Tuhfe-i Sam [section v] of Sam Mirza Safawi, Patna 1312/1934), daha sonra Vahd Destgird bu neirden habersiz olarak

sadece tek yazmaya dayanp tamamn yaymlamtr (Tufe-i Sm, Tahran 1314 h.). Rkneddin Hmyun Ferruh eserin tamamn tenkitli metin eklinde geni bir girile birlikte neretmitir (Tekire-i Tufe-i Sm, Tahran 1345 h.). Bu yaynda Farsa beyitler nesir halinde tercme edilmi, Trkeler ise alt alta sralanarak ve mstensihlerin Trke bilmemesinden kaynaklanan yazm yanllklaryla verilmitir. Tezkirenin Trke yazan airlere ayrlm altnc blm Adnan Karaismailolu tarafndan tercme edilerek yaymlanmtr (bk. bibl.). Sm Mirzann tezkiresi dnda yaklak 6000 beyitlik bir divan bulunduu sylenmekte (M. Ali Terbiyet, s. 172), baz iirleri kaynaklarda zikredilmektedir.

BBLYOGRAFYA

Sm Mirza, Tufe-i Sm (nr. Vahd Destgird), Tahran 1314 h.; Hndmr, abbs-siyer, IV, 83, 100, 104; Lutf Ali Beg, tekede-i er (nr. Cafer ehd), Tahran 1337 h., s. 15; Rz Kul Han Hidyet, Mecmaul-fua (nr. Mzhir Musaff), Tahran 1382 h., I/1, s. 127; Browne, Persian Literature, s. 459, 507, 514; Storey, Persian Literature, s. 797-800; M. Ali Terbiyet, Dnimendn- erbycn, Tahran 1314 h., s. 172-174; Rypka, HIL, s. 293, 453; Ahmed Gln-i Men, Tr-i Tekireh-y Frs, Tahran 1348 h., I, 155-157; Saf, Edebiyyt, V/3, s. 1659-1663; S. de Sacy, Le prsent sublime ou histoire des potes de Smmirza, Notices et extraits, IV, Paris 1798, s. 273-308; M. Fuat Kprl, Sm Mrz ve Tezkiresi, HM, II (1927), s. 2-3; M. Shaf, Iqtisbt Tuhfah-i Sm Rji Bah Hunarwarn, Oriental College Magazine, X/2, Lahore 1934, s. 73-128; M. I. Kazi, Sm Mirza and his Tuhfa-i Sm, Indo-Iranica, XIII/2, Calcutta 1960, s. 69-89; Adnan Karaismailolu, Trk Edebiyat Kaynaklarndan Tufe-i Sm ve Altnc Blmn Tercmesi, TDA, sy. 57 (1988), s. 178-186; Ssen Ferheng, Tufe-i Sm, Dninme-i Cihn- slm, VI, Tahran 1380/2002, s. 671; Tahsin Yazc, Sm Mirza, A, X, 139; B. Reinert, Sm Mrz, EI (ng.), VIII, 1012-1014. Glen Seyhan Alk

SAMAKOV
Bulgaristanda tarih bir ehir. Samakov (Bulgarcada Samokov), Rila dalarnn kuzeyindeki bir ovada skar nehrinin doduu yere yakn bir yerde kurulmutur. Sofyann 50 km. gneydousunda olup denizden 950 m. yksektedir. Bugn 25.000 kiilik nfusuyla kk bir tara kasabas zellii tamaktadr. XVII-XIX. yzyllarda tekstil endstrisi, demir yataklar ve demir retimi, ileri seviyede aa oymacl, yap endstrisi, Ortodoks hristiyanlar iin duvar resimleriyle (fresk) mehur, Osmanl Bulgaristannn en zengin ve en verimli kasabalarndan biriydi. Ayrca nfusunun yars ya da te biri oranndaki Trke konuan mslman ahalisi, bir dzine camisi, pek ok tekkesi, din okullar ve lkenin en zengin ktphanelerinden biriyle slm yaamn merkezi durumundayd. Osmanl ncesinde Samakov kasabasyla ilgili fazla bilgi yoktur. lk defa son Bulgar Kral van imana ait 1378 tarihli belgede bir kale ve idar bir merkez olarak ad geer. Kalenin kalntlar XIX. yzylda kasabann en eski blmnde imanov Kalesi eklinde hatrlanrd. Samokov, Bulgarcada yeni eritilmi demiri dvmeye yarayan bir alete iaret etme anlamnda demirdven demektir. Buradaki demir madencilii ve retimi Osmanl dneminden nce balamtr. Tarihilerin ou Samakovun Osmanl devrinde ortaya kan bir kasaba olduunda hemfikirdir. lk Osmanl tarihileri Oru, kpaazde ve Ner, Samakovun fethini zikretmez. Hoca Sdeddin ve Mneccimba, dier kaynaklara dayanarak htiman ve Samakovun Lala hin Paa tarafndan 772de (1370-71) alndn belirtir. htiman Kalesindekiler kendi istekleriyle teslim olduklarndan buraya zarar verilmemitir. Samakov ise bir Srp gc tarafndan korunduu iin ar bir savan ardndan teslim alnabilmitir. yzyl sonra Evliya elebi farkl yerlerde kalenin harabelerine rastlar, ona gre kale Lala hin tarafndan tekrar kullanlmamas iin yklmtr. Ancak Osmanl tarihilerinin ileri srd bu fetih tarihi ar van imann 21 Eyll 1378 tarihli belgesiyle eliir. Bu kayt 1378de Samakovun onun elinde bulunduunu gsterir. Samakov kazasnn pek ok ky hakknda bilgi veren en eski Osmanl kayna, Sofya Mill Ktphanesinde muhafaza edilen 857-858 (1453-1454) tarihli tahrir defteri parasdr. Bu belge blgenin meskn olduunu, daha sonralar ise ok nemli demir yataklarnn mevcudiyetini ve demir retiminin ok ileri derecede gelitiini, birka Samakov kynn belirli sayda demir dvcye (samakov) ve eritme frnlarna (vigne) sahip olduunu gstermektedir. Blgedeki baz kylerin ad ilk madenleri aan kiilere dayanr (mesel Srf Samakov, Radiko Samakov, Bonak veya Sasi gibi). Bu adlar, XIV. yzylda Srp krallar tarafndan getirtilen ve oradan Bulgar arlarnca Bat Bulgaristana yerletirilen Saksonyal madencilere iaret eder. Madenlerin dzenlenmesi ve bunlarn hak ve imtiyazlaryla ilgili belgeler dorudan eski Almanca asllarndan evrilmitir. Osmanllar da madencilik faaliyetini devam ettirirken bu imtiyazlar korumutur. 857-858 tarihli defterde Radiko Samakovda be demir dvme makinesiyle (samakov) sekiz nal-kre, Srf Samakovda be samokov ve iki nal-kre bulunduu yolunda kaytlara yer verilmitir. XVI. yzylda Osmanllar, Erdelden getirtilen Macar madenci gruplarn Samakov blgesine yerletirdiler. Bonak, Macarky ya da Srfky gibi adlar 1934 ylna kadar bu gmen misafir iileri hatrlatmtr. 1934te lkenin hemen hemen btn yabanc ky isimleri Bulgarlatrlnca yer adlarnn artk tarihle irtibat kalmamtr.

XV. yzylda Samakov harabe haline gelen kalenin etrafnda kk bir yer olarak kald. Kk mslman Trk gruplar kale etrafna yerletiler ve 1413te I. Mehmed ile Ms elebi arasnda cereyan eden savaa sahne olan amurlu kyn kurdular. Trkler ayrca, Banya-i Has (Gorna Banya) ve Banya-i Kstence ya da Banya-i Mslim (Donla Banya) gibi lcalar bugn hl ayakta olan kubbeli kaplcalarla kapatarak civarlarna yakn yerlere yerletiler. Samakov kazasnda olduka youn bir hristiyan Bulgar nfusu kalmt. Samakovun, 1481den nce II. Bayezid ile Amasyada ikamet eden ve bu tarihten sonra onunla birlikte stanbula giden kapaalarndan Akaa Hseyin Aann faaliyetleri neticesinde gelime gstererek kasaba haline geldii grlmektedir. Hseyin Aa, memleketi olan Samakovda slmiyeti gelitirme ve ilerletme amacyla hareket etmi, bir cuma camisi, bir hamam ve yirmi iki dkkn yaptrmtr. Samakovdaki vakf, bir miktar nakit parann nems ve zengin stanbul vakfnn destei yannda hamamdan, bir samakovdan, dkknlardan elde edilen gelirle desteklenmiti. Kasabadan sz eden mevcut en eski tahrir 932 (1525-26) tarihlidir (BA, TD, nr. 130). Buna gre Samakov ikisi mslmanlara, drd hristiyanlara ait alt mahalleli kk bir kasaba grnm arzetmekteydi. Mslman mahallelerinden biri Hseyin Aann Cuma Camii (otuz alt hne), dieri Hac Sinan Mescidi (on dokuz hne) adn tayordu. Drt hristiyan mahallesinde 111 hne bulunuyordu. Kk bir ingene grubu da vard (alt hne). Kasabann toplam 850-900 kiilik nfusunun % 33n mslmanlar tekil ediyordu. 951 (1544) tarihli Tahrir Defterine gre (BA, TD, nr. 236) Samakov mslmanlar saylarn ikiye katlayp 101 hneye ulat, mahalle says drde kt. Bunlarn ou Rumelinin dousundan gelen insanlar olup bir blmn (1/10) slmiyete yeni girenler oluturuyordu. Hristiyanlar ise 153 hneye ulamt. 977 (1569-70) ylnda Samakov 216 hneye sahip on mslman mahallesi ve 160 hnelik yedi hristiyan mahallesine sahipti (BA, TD, nr. 492). Bu rakamlar 2000 civarnda olan bir nfusu ifade etmektedir. 931 (1525) ve 978 (1570) yllar arasnda cami ve mescidlerin says artt. 1525te bir cami ve bir mescidden, 1544te bir cami ve mescide, 1570te cami ve alt mescide ykseldi. Bu yaplarn dnda 1570te iki zviye, muallimhne, Hoca Sefer Kervansaray ve Hseyin Aa Hamam bulunmaktayd. Yarm yzyldan daha ksa bir srede Samakov, % 33 mslman olan 800 kiilik bir yerleim birimi olmaktan % 57si mslman olan ve yaklak 2000 civarnda ahalisi bulunan, gelimi bir slm hayata sahip bir kasaba haline gelmiti. Samakovun demir retiminin nemi rettiklerinden elde edilen gelirden anlalabilir. 951de (1544) kasabann tahsil edilen toplam vergisi 166.629 akeydi. Bunun 29.157 akesi pazar vergisi olup kantar vergisinden gelen gelir 72.364 akeydi. Bu sonuncusu kasabada ve komu kylerde retilen demirin tartlmasndan alnyordu. Samakovda retilen demirin byk bir ksm Varna Limanna tanarak oradan gemilerle stanbula gtrlm ve zellikle Tersne-i mirede kullanlmtr. Sleymaniye Camii ve Klliyesinin inasnda kullanlan btn demirler Samakovdan gelmitir. XVII. yzyl Samakovunun 1072de (1661-62) kasabay ziyaret eden Evliya elebi tarafndan tasviri yaplmtr. Ona gre kasabada 1700 ev, drt cami, sekiz mescid, iki medrese, mektep, alt han, hamam ve bir tekkesi (Malko Bey) bulunan on bir mslman mahallesi vard. arnn banda yeni ina edilmi olup bugn hl ayakta olan, matbah- mire emini Mahmud Efendinin emesi

bulunmaktadr. Evliya elebi, Samakovu tantrken ncelikle camilerden sz eder (ar Meydanndaki Hnkr Camii, Malko Beyin Yenicamii, eyh Efendi Camii ve Ynus Voyvoda Camii). Bunlarn iinde Ynus Voyvoda Mescidi 951 (1544) tahririnde ilk defa zikredilmitir. Evliya elebi tarafndan sz edilen Malko Bey Camii ve Halvetiye Zviyesi onun yazd gibi Malkooullarna ait deildir. 978 (570) ve 1004te (1595-96) buralar Malko avuun eseri olarak geer. XVIII. yzyln banda Kont Marsigli, Samakovun tersaneye yllk 1.395 kantar (78.120 kg.) demir gnderdiini ifade eder. 1869 ylnda Hochstetter, Samakovun toplam demir retiminin 36.000 Trk kantar (2.775.000 kg.) olduunu syler. Bilhassa XVIII. yzylda ve daha sonralar Samakov birka ktphanesi, zengin yazma koleksiyonlar ve birka mehur mstensihiyle (bunlardan biri Kef Efendi el-Samakovdir) slm edebiyatn da faal bir merkezi olmutur. Samakov, XIX. yzylda Rumeli ekyasnn ve zellikle Krcalnn faaliyetlerine kar korunmak amacyla III. Selim zamannda surla evrildi. Bylece kasaba blgedeki baka yerlerde grlen yaygn ykmlardan korundu. 1845 yl civarnda Kef Efendi Ktphanesi, Mir Mehmed Paann yeni halk ktphanesiyle birleti. Bu kii ayn zamanda Samakovun en eski camilerinden birini geniletti (Yukar Cami) ve zengin duvar boyalaryla ssletti. Kasabann hkmet konan da tekrar ina ettirdi. Ayn yl temettt defterleri Samakovu 1599 hneli (680 mslman, 874 hristiyan, 45 yahudi), toplam nfusu 7400 civarnda bir kasaba diye gsterir. Tarihi Constantin Jireek (1878 ylndan sonra Bulgaristan Eitim bakan) Samakovu byk evleri, geni ve iyi denmi yollar ile Sofya veya Kstendilden daha gelimi, Bulgaristann ilk Batl ehri olarak tasvir etmitir. Samakov ayrca bir Ortodoks piskoposluk yeri, idar bir merkez, on iki camisi, be kilisesi, bir rahibe manastr ve Amerikan Metodist Okulu ile kilisesi bulunan bir kasaba durumundayd. 1878den nce Samakov demir eritme frnlar, mehur tabaklanm deri imalt (1869da toplam 24.000 balya ile Rumelide en byk retim yeri), ayrca gittike ilerleyen tekstil retimi (ayak ve aba) bulunan ekonomisi ok canl bir ehirdi. Hristiyan tccarlarn Saint Petersburg, Leipzig ve zmir ile irtibatlar vard. XVIII. yzylda Samakov seksen iki demir eritme frnna sahipti (bu say 1525te on sekiz, 1545te yirmi iki idi). 1878den sonra her ey de geti. Trkler ehrin nfusunun te birini olutururken bu nfus 1887de 187 kii kald. XIX. yzyldaki seyyahlarn notlar Jireekin tasvirini onaylar. Birok seyyah Samakov demirini btn Osmanl Devletindeki en kaliteli rn diye anar. Ayrca Jireek de Samakovun Trk ynetiminde bulunan hristiyan kltrnn bir merkezi olduunu sylemi, blgede tatan yaplan pek ok kk kilisenin ve din el yazmalarnn bulunduuna iaret etmitir. XIX. yzylda Samakov aa oymacl ve duvar resimleri (fresk) retim merkeziydi. Burada retilen eserler hl Bulgaristann pek ok ehir ve manastrnda muhafaza edilmektedir. Kasabann en nl sanats Zahari Zograph idi. Ayn yzylda varlkl yahudi cemaati kendi sinagoglarn (Osmanl Balkan stilinde) tekrar ina ettiler. Osmanl dneminin son yllarna ait Tuna Vilyeti Salnmesine gre Samakovda 2200 ev, on cami, drt kilise, bir sinagog, 666 dkkn ve on alt han bulunmaktadr. 1290 (1873) tarihli Tuna Salnmesinde (s. 218-221) ehirde 738 mslman ve 1482 gayri mslim evi olduu belirtilir. Evler hesaplandnda mslmanlarn 1845teki gibi nfusun te birini tekil ettii grlr. Nfus hesaplandnda mslmanlarn orannn daha da dt, nk sradan bir mslman evinin nfus ortalamas 3,9 iken, hristiyan evinin 5,4 olduu dikkati eker. 1876da Aubaret, kasabann nfusunu en azndan 2500 mslman olan 11.000 kii olarak tahmin eder. Bu rakamlar salnmedeki

rakamlara ok yakndr. Kasabadaki mslmanlarn yzdesi, Bat Bulgaristandaki genel eilimi izlercesine 1570te % 57den 1845te % 40 civarna ve 1873te % 26 civarna gerilemitir. 1873te Samakov kazas krk kye sahipti. Ancak sadece bunlarn drdnde (Banya-i Has, Banya-i Kstence, amurlu ve Ms Bey) mslmanlar yayordu. Saylar 1845 tarihli temettt kaytlarndakinden farkedilecek derecede daha azdr. 1877den sonra Samakovun Trk nfusu geride kalan Osmanl vilyetlerine gitmek zere buradan ayrld. Hsrev Paa Ktphanesi, Rus ordusu sayesinde imha edilmekten kurtuldu. Daha sonra orada bulunan el yazmalar Sofyadaki Sofya Mill Ktphanesine aktarld. 1960 ve 1970lerde Samakov nihayet biraz geniledi ve tekrar yapland. Kasaba merkezi tekrar ina edilerek yenilendi, ayakta kalan iki Osmanl eseri, Bayrakl (Yukar) Cami 1845 ylnda yapld gibi 1660tan kalma Emin Mahmud Efendi emesi de itinal bir ekilde onarlarak asl haline benzetildi. 1970li yllarda olduka gzel bir ekilde dekore edilen sinagog bir fanatik tarafndan yakld. Gorna ve Dolna Banya kylerindeki XVI. yzyl Osmanl kaplcalar hl ayakta olup ksmen hizmet vermektedir. 1970lerde mimar Nikola Mushanov tarafndan restorasyonu gerekletirilen Bayrakl Caminin yaknlarnda 1845te Samakovda len Hsrev Paann ei Saide Hanmn mermerden yaplm mezar ta durmaktadr. Mahmud Efendi emesiyle birlikte bu mezar ta kasabann Trkslm gemiiyle ilgili grlebilir en son eserleri oluturur.

BBLYOGRAFYA

stanbul Vakflar Tahrir Defteri 953 (1546), s. 71; Evliya elebi, Seyahatnme, IV, 126-127; a.e. (Dal), IX, 66-68; C. Jireek, Das Frstenthum Bulgarien, Wien 1891, s. 502-504; eo ankov, Geografski Renik na Balgarija, Sofia 1939, s. 382-383; Hr. Samardziev, Samokov i okolnostata mu, prinos kam minaloto im ot Turskoto zavoevanie do osvobozdenieto, Sofia 1913; Vasil Zahariev, Zahari Hristovi zograf, Blgarski Hudonik, Sofia 1957; Anna Roschkowska, Die BajrakliMoschee, Samokow 1977; Mihaila Stajnova, Osmanskite Biblioteki v Balgarskite zemi, Sofia 1977, s. 150-154; Christo Temelski, Samokov prez Vazrazdaneto, Sofia 2000; Stoyanka Kenderova, Ahmed el-Kefi Efendi ot Samokov-Edin mesten tvorets i daritel ot kraya na XVII-prvata polovina na XVIII vek, Istoriya na Mjusulmanskata Kultura po Blgarija (ed. R. Gradeva), Sofia 2001, s. 7299; St. Kenderova, Knigi i bibliotekinositeli na Mjusjulmanskata kultura po Blgarskite zem (Samokov prez XVIII-parvata polovina na XIX vek), Sofia 2001, tr.yer.; R. Kovaev, Samokov i Samokovskata Kaza prez XVI vek spored opis ot Istanbulskija Osmanski Arhiv, Sofia 2001; B. Kolev, The Wall Paintings in the Houses and Public Buildings of Samokov from the Time of the National Revival, Izvestiya na Instituta za Izobrazitelni Iskustva, I, Sofia 1958, s. 45-63; N. Muschanow, The Bayrakli Mosque-Representative Monument of the Bulgarian Baroque, Arhitektura, VII, Sofia 1965, s. 6-14. Machel Kel

SMNLER
() Mvernnehir ve Horasanda hkm sren bir slm hnedan (819-1005). Hnedan adn, Belh ehrinin hkimi iken dmanlarnn basksndan kaarak Emevlerin Horasan valisi Esed b. Abdullah el-Kasrye snan ve onun yardmlar sayesinde Belhi yeniden ele geiren Smnhudttan alr. Smnlerin kkeni hakknda iki gr vardr. ran meneli olduklarn savunan grn en nemli dayanan, Behram ubine ve ranllarn efsanev hkmdar Keymerse kadar uzanan soy ktkleri oluturmaktadr. Buna kar kanlar, ecerelerde Guzek (bn Hurdzbih, s. 39), Tamga (Dvn lugtit-Trk Tercmesi, I, 454) gibi Trk isimlerinin de getiini, Behram ubinin ran kisrsna kar baarsz bir isyan giriiminin ardndan Gktrk hakannn yanna giderek onun kzyla evlendiini, kaynaklarda birbirinden farkl ekilde Smnlerin ortaya kt yer adlar olarak geen Semerkant, Belh ve Enas ehirlerinin Akhunlar dneminden beri Trklerin hkimiyetinde bulunduunu, ailenin atas Smnn unvan olan hudt kelimesinin Farsada sahip, eski Uygur Trkesinde unvan ve rtbe anlamnda kullanldn belirterek Trk kkenli olduklarn ileri srerler (Caferolu, s. 83; Usta, s. 59-76). Ailenin ran kkenine dayandn syleyenlerin dier bir delili de ran dili ve edebiyatnn bu hnedan devrinde zirveye km olmasdr. Ancak bu gelimeyi sadece Smnler dnemine balamak doru deildir. nk Smnler, Farsa yazan air ve edipler kadar Arapa yazanlar da himaye etmiler, divanlarnda resm dil olarak Arapay kullanmlardr. Smnlerin Trk kkenli olduunu syleyen Redddin Fazlullh- Hemedn onlarn Ouzlardan (Trkmen) geldiklerini ileri srm, ancak bu gr kendisinin Smnlerden birka yzyl sonra yaam olmas ve kaynak belirtmemesinden tr pheyle karlanmtr. Yukarda verilen bilgiler yannda baz kaynaklarda Smn Trkleri tabirinin getii (Makdis, s. 358; bn Miskeveyh, II, 140-141) dikkate alnarak Smnlerin Trk asll olmalar ihtimalinin ok daha yksek olduu sylenebilir. Smnhudtn 724-727 yllar arasnda Horasan valilii yapan Esed b. Abdullahn tevikiyle Mslmanl kabul ettii ve oluna onun adn verdii bilinmektedir. Bu tarihten 204 (819) ylna kadar kaynaklarda Smnlere yer verilmemitir. Rfi b. Leysin Abbslere kar Mvernnehirde balatt isyann bastrlmasndaki hizmetlerinden tr Abbs halifesi Memnun emriyle Esed b. Smnhudtn oullarndan Nh Semerkanta, Ahmed Ferganaya, Yahy a, Ebl-Fazl lyas Herata vali tayin edildi; bu tayinlerle Smnler hnedannn temelleri atld (204/819) ve aile drt kola ayrld. Ailenin Herat kolu, lyasn olu brhimin Thirler adna 253te (867) Saffrlere kar yapt sava kaybedip Yakb b. Leys es-Saffra esir dmesiyle birlikte ortadan kalkt. Ailenin reisi durumundaki Semerkant valisi Nh, Thirler ve Abbslerle iyi geinerek Smnlerin Mvernnehirdeki hkimiyetini salamlatrd. Bu srada gzden dm olan Abbs kumandan Afinin (Haydar b. Kvs) olu Hasann yakalanmasnda Abbslere yardm eden Nh, sfcb civarndaki Trklere kar baarl bir sefer dzenledi. ehir ve etrafndaki balar Nhun emriyle Trk aknlarna kar bir surla evrildi. Onun lmnn (227/84142) ardndan aile reislii kardei Ahmede geti. Yirmi yl akn bir sre valilik yapmasna ramen faaliyetleri hakknda yeterli bilgi bulunmayan Ahmedin lmnden (250/864) sonra yerini olu Nasr ald. Halife Mutemid-Alellah, 261 (874-75) ylnda Mvernnehirin idaresini bir fermanla Nasr b.

Ahmede verdi. Smnlerin blgedeki hkimiyetlerinin halife tarafndan onayland bu tarih baz aratrmaclarca devletin kurulu tarihi olarak kabul edilmektedir. Nasr, ayn yl Buhara halknn istei zerine kardei smil b. Ahmedi bu ehre vali tayin etti. Buharada asayii salayan ve Hseyin b. Ali et-T ynetimindeki Hrizmlilerin saldrsn bertaraf eden smil, daha sonra Thirlerin Horasan valisi Rfi b. Hersemenin desteiyle aabeyine kar isyan etti. Fakat hareketi baarsz oldu ve Nasrn ileri srd artlar kabul etmeye, yllk 500.000 dirhem hara vermeye mecbur oldu. smil aabeyine bir defa daha isyan etti. 275 (888) ylnda Semerkant yaknlarnda Nasr yenilgiye uratp esir ald, ancak ona ok iyi davrand ve makamnda brakp Semerkanta gnderdi. Nasrn lmyle (279/892) hkimiyet smil b. Ahmedin eline geti ve Buhara baehir yapld. smil b. Ahmed, ertesi yl Mvernnehir topraklarn gayri mslim Trklerin aknlarndan korumak zere douya Taraza (Talas) kadar uzanan bir sefer dzenleyerek ehri ele geirdi. Smnler bu dnemde doudaki en geni snrlarna ulat. Fetihlerin istikametini batya eviren smil, Saffr Emri Amr b. Leysi Belh savanda yenerek esir ald ve onu Badata gnderdi (287/900). Bu baarsndan dolay kendisine halife tarafndan Horasan, Taberistan ve Deylemin hkimiyet menurlar verildi. Ancak smil, Taberistan ve Deyleme hkim olmak iin burann hkimi konumundaki Ali evld ile mcadele etmek zorunda kald. Taberistan ve Deylem 287 (900) ve 291 (904) yllarnda yaplan iki seferle Smnlere baland. 295te (907) vefat eden smil b. Ahmedin yerine olu Ahmed geti. Yeni hkmdar, halifenin onayn alp Amr b. Leysin lmnn ardndan karklklar iine dm olan Sstana Hseyin b. Ali el-Merverrz kumandasnda bir ordu gnderdi (298/911). Baehir Zerence giren Smn ordusu btn eyalete hkim oldu. Ertesi yl kan isyan zerine bir ordu yollayarak Sstan tekrar Smn hkimiyetine ald. Bu arada Taberistanda balayan Seyyid Nsr- Kebr liderliindeki isyan btn eyalete yayld. Ahmed b. smil buna kar sefer hazrlndayken Sstan valiliine tayin edilmedii iin kendisine krgn olan Hseyin b. Ali el-Merverrz ve devletin bana gemek isteyen Mansr b. shak tarafndan tevik edilen kendi gulmlarnca ldrld (301/914). Yerine henz ocuk yataki Nasr b. Ahmed hkmdar oldu. II. Nasrn ilk yllar taht ele geirmek amacyla karlan i isyanlar bastrmakla geti. Bu arada Sstan bir isyan neticesinde elden kt. Taberistanda babasnn dneminde balayan isyan daha da byd; Zeydlerden Hasan b. Ksmn emriyle harekete geen Leyl b. Numn kumandasndaki ordu 308de (921) Nburu ele geirdi. Bununla birlikte ayn yl Smn kumandan Hmye b. Ali, Leyl b. Numn malp ederek Horasandaki durumu yeniden Smnlerin lehine evirdi. 314te (926) Rey zerine yryen II. Nasr saltanatnn ilk yllarnda elinden km olan bu nemli ehri tekrar ele geirdi. Bu arada Taberistanda yeniden Smn hkimiyeti saland. 323te (935) Mkn b. Kknin dzenledii seferle Kirman bir sreliine de olsa Smnlere baland. Smnler, Bveyhlerle ittifak yaparak Ziyrlere byk bir darbe vurdular (329/ 940-41). Saltanatnn sonlarna doru devleti batdaki en geni snrlarna ulatran II. Nasr dneminin bir dier nemli olay Horasan ve Mvernnehirde gelien Btn-smil hareketidir. II. Nasrn ad geen blgelerde kendisine birok taraftar bulan bu mezhebe girdii rivayet edilirse de (bnn-Nedm, s. 234; Nizmlmlk, s. 285-300) bu doru deildir. II. Nasrn lmnn (331/943) ardndan yerine geen olu I. Nh, Btnlere kar harekete geip onlar bertaraf etti ve Hrizmde kan bir isyan bastrd. I. Nhun saltanatnn bundan sonraki

yllar arlkl olarak eski Horasan valisi Eb Ali b. Muhtcn kard isyanlar ve Bveyhlere kar mcadele ile geti. Bu arada Muhtcoullarnn devlet iinde giderek artan nfuzunu krma abasnn sonucunda balayan ve 337 (948-49) ylna kadar sren mcadelenin ardndan Eb Alinin isyann glkle bastran Nh tekrar Bveyhlerle mcadeleye giriti. Smnler adna bu mcadeleyi yrten Horasan Valisi Mansr b. Kara Tegin bu grevden affedilmesini isteyince Eb Ali b. Muhtc yeniden Horasan valiliine getirildi (341/952). Bveyhlerin zerine sefere kan Eb Ali, Smn ordusuyla karlamaya cesaret edemeyen Bveyh Emri Rknddevlenin yapt yllk 200.000 dinar vergi deme teklifini kabul etti. Ancak Smn ordusu blgeden ayrlr ayrlmaz Rknddevle, Taberistan ve Crcn geri ald (342/ 953). Eb Ali, Bveyhlerle yapt antlamadan memnun olmayan I. Nh tarafndan grevinden azledilince ikinci defa isyan etti ve Rknddevleye snd. Bu arada I. Nh ld, yerine olu I. Abdlmelik geti (25 Reblhir 343 / 28 Austos 954). I. Abdlmelik, Bveyhlerin nfuzu altndaki Halife Mut-Lillhtan ald menurla bamszln iln eden Eb Alinin zerine yeni Horasan valisi Bekir b. Mliki gnderdi. Bekir isyan bastrd ve Bveyhlerle yeni bir antlama yapt. I. Abdlmelik b. Nh dnemi, devlet iinde Alp Tegin gibi Trk kumandanlarnn nfuzunun ve idar ilere mdahalelerinin balad bir devir oldu. Alp Teginin nfuzundan kurtulmak iin onu Horasana vali tayin eden I. Abdlmelik 350 (961) ylnda lnce yerine Alp Teginin tavsiyesiyle olu Nasr geirildi. Henz ok kk olan Nasrn yerini birka gn sonra amcas I. Mansr b. Nh ald. Alp Tegin, Nasr yeniden baa geirmek iin Buhara zerine yrdyse de daha sonra bana geleceklerden korkarak emrindeki kuvvetlerle Gazneye ekildi. I. Mansr devrinde Smnler Devleti toparlanma srecine girdi. Alp Teginin nfuzunun bertaraf edilmesinin ardndan Horasan Valisi Eb Mansr Muhammed b. Abdrrezzkn kard isyan bastrld. Mansr, Halef es-Sffrn demekte olduu vergileri gndermeyince Saffrlere kar yedi yl sren eitli seferler dzenledi ve sonunda Halef, Smnler adna hutbe okutmay kabul etti (361/972). bnl-Esr, Halefin isyann Smnlerde ortaya kan ilk zaaf almeti diye gsterir ve bu olayn ardndan evredeki emrlerin Smn topraklarna gz dikmeye baladn syler (el-Kmil, VIII, 564). Batdaki mcadele, dnemin gl kumandanlarndan Ebl-Hasan Muhammed b. brhim es-Simcrnin gayretleri sayesinde Bveyh Emri Adudddevle ile yaplan bir antlamayla sona erdirildi (361/972). I. Mansr 365te (976) ld. Halefi ve olu II. Nhun iktidarnn ilk yllar annesiyle Vezir Eb Abdullah el-Ceyhn ve Ebl-Hseyin (Ebl-Hasan) Abdullah (Ubeydullah) b. Ahmed el-Utbnin tahakkm altnda geti. Bu arada kumandanlar arasndaki nfuz mcadelesi daha da iddetlendi. Sstanda Smnlerin aleyhine yeni gelimeler oldu. Ebl-Hasan es-Simcr kumandasnda buraya gnderilen bir ordu geici olarak durumu kontrol altna almay baard. Taberistan ve Crcn ele geiren Bveyhlere kar Horasan Valisi Ebl-Abbas Hsmddevle Ta kumandasnda yaplan sefer Crcn nlerinde baarszla urad (372/982-83). Bu durumu frsat bilen Eb Ali es-Simcr, babas Ebl-Hasan ve Hcib Fik el-Hssay yanna alp kendisine rakip olarak grd Horasan valisine kar harekete getiyse de taraflar herhangi bir mcadele olmadan anlatlar. Ancak bir sre sonra Smnlerle aras tekrar bozulan Eb Ali es-Simcr ve Fik el-Hssa bu defa Karahanl Hkmdar Hrun Bura Han ile Smn topraklarnn paylam konusunda gizli bir anlama yaparak onu Mvernnehir zerine yrmeye tevik ettiler. Hrun Bura Han harekete geip Buharay ele geirdi (Reblevvel 382 / Mays 992). Bura Hann ksa bir sre sonra hastalanarak vefat etmesinin ardndan II. Nh Seluklu Trkmenlerinin de yardmyla tekrar Buharaya hkim oldu (15 Cemziyelhir 382 / 18 Austos 992). Karahanl tehlikesinin son bulmasnn ardndan II. Nh si kumandanlarna kar Gazne Hkmdar Sebk Teginin yardmna bavurdu. Bu sayede onlarn isyann bastrmay baard. Sebk Teginden salanan bu yardm Smnleri Gaznelilerin nfuzu

altna soktu. Ancak Gazneliler eklen de olsa Smnlere tbi olmay srdrdler. Sebk Tegin, 386da (996) yeniden Mvernnehire yryen Karahanllarla Smnler adna Katvn l snr olmak zere bir anlama yapt. II. Nh 387de (997) ld. Yerine geen olu II. Mansr, Gazne Hkmdar Mahmudun elinde bulunan Horasan valilii grevini Hcib Begtzne verdi. Bu durum Gaznelilerle Smnler arasndaki dostluun bozulmasna yol at. Taraflar savamak iin harekete getikleri srada II. Mansr, Begtzn ve Fik el-Hssa tarafndan dzenlenen bir komplo ile tahttan indirildi ve gzleri kr edilerek Buharaya gnderildi. Yerine kardei II. Abdlmelik getirildi. Bu olayn ardndan Gazne ordusuyla yaplan sava Smnlerin yenilgisiyle sonuland (389/999). Bu yenilgi sonrasnda Smnler, Horasan topraklarn kaybettiler. II. Abdlmelikin Fik el-Hssa ve Begtznn denetimindeki ksa saltanat Karahanllarn Buharay igaliyle son buldu (Zilkade 389 / Ekim 999). ehirde bulunan Smn ailesi mensuplar zkente gtrlp hapsedildi. Bunlardan II. Abdlmelikin kardei Eb brhim smil b. Nh, ertesi yl hapisten kaarak Hcib Arslan Balu ve Smnlerin tarafn tutan halkn yardmyla Buharay yeniden ele geirdi. Mntasr lakabyla Smn tahtna kan smil b. Nhun Smnler Devletini yeniden toparlamak iin Mvernnehirde Karahanllarla, Horasanda Gaznelilerle yapt mcadeleler neticesiz kald. zellikle kendisine yardmc olan Ziyr Hkmdar Kbusun, Reyi ele geirmesi hususunda yapt teklifi fazla ciddiye almamas onun iin byk bir hatayd. Son olarak gittii Mvernnehirde kendisini malp eden Karahanl kuvvetlerinin takibinden kurtulmak zere Ceyhun nehrini getikten sonra Merv civarnda girdii lde snd bir Arap kabilesi tarafndan ldrld (395/1005). Onun lmyle Smnler Devleti tarihe karm oldu. dar ve Asker Tekilt. Smn emrleri I. Nhtan itibaren melik lakabn alm, II. Nh b. Mansr ise hnh unvann kullanmtr (Nizmlmlk, s. 218). Smn hkmdarlar para basmak, hutbe okutmak, lakap, menur, sancak ve hilat vermek gibi hkmdarln btn yetkilerine sahipti. Smnler, Abbs halifeleriyle iyi ilikilerine ramen onlarn Bveyhlerin nfuzunda bulunduklar dnemde halifeyi tanma konusunda gnn artlarna gre davranmlar, zaman zaman zaafa dmekle birlikte devletleraras ilikilerde baarl olmulardr. Bu durumu Bveyhler ve Gaznelilerle yaptklar antlamalarda ak bir ekilde grmek mmkndr. 389 (999) ylna kadar baslan Gazneli paralarnda metb olarak Smn hkmdarlarnn isimlerinin bulunmas onlarn bu alandaki baarlarnn bir gstergesidir. D siyasetteki bu olumlu havaya ramen i siyasette hkmdarlarn kumandan ve devlet adamlarnn tahakkm altnda kaldklar ve buna kar herhangi bir nlem alamadklar grlmektedir. Smnlerin hkm srd topraklar Mvernnehir ve Horasan olmak zere iki blgeden olumaktayd. Horasan, II. Nasr dneminde ihdas edilen Horasan valisi unvanna sahip kumandanlar tarafndan ynetiliyordu ve merkezi Nbur ehriydi. Mvernnehir ise hkmdarlarn tasarrufundayd. Horasan valilii grevi genelde Muhtcoullar ve Simcrler gibi nl kumandan ailelerinin elinde kalmtr. Bunlar hkmdar adna sefere kmak, eyaletin vergilerini toplayp idar ve asker ileri dzenlemekle grevliydiler. Smnlerin bat komularyla olan asker mcadeleleri Horasan valilerince idare ediliyordu. Devletin snrlar ierisinde yer alan ve Ceyhunun her iki yakasnda topraklar bulunan Hrizm eyaleti Smnlere bal Afrigoullar (Fergnler) tarafndan ynetilmekteydi. Burada hkimiyet son dnemlerde Memnlerin eline gemiti. Eyaletin merkezi Kat (Ks) ehriydi. Bal bir dier eyalet de srene idi. Burann hkimleri Smnlere sembolik olarak yllk 4 ake gnderirlerdi. Smn vezirleri genellikle ilim ehlinden seilirdi. Belamler,

Ceyhnler ve Utbler bu grevde bulunmu nl vezir aileleridir. zellikle devletin son dnemlerinde vezirler kumandanlarla birlikte nfuz mcadelesine girmitir. Nitekim II. Nhun veziri Ebl-Hseyin el-Utbnin dnemin en gl kumandan Ebl-Hasan es-Simcr ile giritii mcadele Smnleri ykla gtren olaylarn balangc olmutur. Hkmdarla dier saray grevlileri ve halk arasndaki balanty salayan hcibler Alp Tegin rneinde olduu gibi zaman zaman vezirin de stne kmlar, II. Mansr b. Nh, Hcib Begtzn ve Fik el-Hssann komplosu sonucu tahttan indirilmitir. Hcibl-hccblar (bahcib) Alp Tegin ve Ebl-Abbas Hsmddevle Tata grld zere bir st grev olarak Horasan valiliine tayin edilebilirdi. Smn divanlar II. Nasr dneminde Vezir Ceyhnnin abalaryla tekiltlandrlmtr. Abbs rneine gre dzenlenen divan tekilt balca u divanlardan oluuyordu: Dvn- Vezret, Dvn- stf, Dvn- Resil, Dvn- urta, Dvn- Muhtesib, Dvn rf, Dvn- Evkf, Dvn- Kaz, Dvn- Emlk-i Hssa, Dvn- Berd, Dvn arzl-cey. Divanlarda resm dil Arapayd. Abbslerden farkl olarak su kanallarnda ve nehirlerdeki suyun kullanmn dzenlemek zere Dvnl-ma oluturulmutu. Vezirin bakanlnda toplanan Dvn- Vezret dier btn divanlarn zerinde bir konuma sahipti. Balca unsurunu Trklerin oluturduu Smn ordusunun mevcudu 40-60.000 arasnda deimekteydi. Ordunun nemli bir ksmn svariler tekil ediyordu. Svarilerin dnda Horasan vilyeti snrlar dahilinde iktl askerler ve gulmlar ordunun dier unsurlaryd. kt dzeni, askerin maalarnn denmesi iin ikt olarak verilen topran vergisinin askerlere iltizam edilmesi eklindeydi ve vergi toplanmas srasnda oluabilecek eitli suistimallere akt. Seferlerde gerektiinde komu ve bal devletlerin gnderdii yardmc kuvvetlerden ve gayri nizm gnlllerden faydalanlrd. II. Nasr dneminde Taberistandaki mcadelelerde Karahanl, Bveyhlerle yaplan mcadelelerde Ziyr kuvvetlerinden faydalanlm, gnlller ise daha ok douya yaplan seferlerde kullanlmtr. Batdaki seferlerde orduya Horasan valileri kumanda eder, hkmdarlar ndiren sefere katlrd. Sosyal ve Kltrel Hayat. Buhara, Nbur ve Semerkant dnemin en nemli kltr merkezleriydi. pek yolunun getirdii zenginliin yannda Buhara ve Nbur idar merkez olmann avantajlarna sahipti. Bu sebeple Buhara halk ile Mvernnehirin eski merkezi Semerkantn halk arasnda gizli bir ekime vard. Klasik slm ehircilik tarzn yanstan bu ehirlerin olduka gelimi bir su kanal a bulunuyordu. Kanallarn salad verimlilik zellikle Semerkant ve Buharay yeil bir rtyle kaplamt. Buharada doal gzellikleriyle mehur Cyimliynda hkmdarlara ait saraylar ve baheler mevcuttu. Buharada Smnlerden gnmze kalan tek yap smil b. Ahmedin trbesidir. Trbede smilin sandukasnn yannda iki sanduka daha olup bunlardan biri torunu II. Nasra aittir. II. Nasrn Rgistan Meydannda yaptrd saray bir yangnda harap olmu ve I. Mansr tarafndan yeniden ina ettirilmitir. Semerkanttaki sfzar mahallesinde Smnlere ait baka bir sarayn varlndan bahsedilmektedir. Douya yaplacak seferlere katlan gnlllerin ikametine tahsis edilen ribtlar panayrlarn dnda sosyal etkileimin ve ticar faaliyetlerin en youn merkezleriydi. bn Havkale gre sadece Mvernnehirde 10.000in zerinde ribt bulunmaktayd. Smn topraklarnda mslman halkn yan sra Mecs, Budist, Maniheist, yahudi ve hristiyanlar

da yaamaktayd. Mslman nfusun ounluunu Hanef ve filerle iliin eitli kollarnn mensuplar oluturuyordu. II. Nasr devrinde Smn topraklarnda ok sayda taraftar bulan Btnler, I. Nh dneminde takibata uram, liderleri Muhammed b. Ahmed en-Nesef idam edilmitir. Kadlar genellikle Hanef ve filerden seilirdi. i ve Snnler arasnda zaman zaman atmalar yaand gibi zellikle Nburda Haneflerle filer arasnda siyasete yansyan ekimeler oluyordu. Sstan arlkta olmak zere baehir Buhara ve evresinde yaayan Hricler dier bir mslman grubu meydana getiriyordu. zellikle Buharada ikamet eden Mecsler eski det ve geleneklerini srdrmlerdir. Semerkant Mecsleri, ehirdeki su kanallarnn bakm ve muhafazas karlnda cizyeden muaf tutulmutur. Dnemin nl airlerinden Dakknin Mecs olduuna dair rivayetler mevcuttur. Nestr hristiyanlar Semerkant ve sfcba bal yerlerde yayor, Hrizmde de bir hristiyan topluluu bulunuyordu. 244 (858-59) ylnda darbedilen ilk fls Ahmed b. Esede aittir. smil b. Ahmed tarafndan bastrlan ilk dirhem onun adna nisbetle smiliyye diye bilinirdi. lk dinar da ayn hkmdar tarafndan darbedilmitir. Gm ve altn paralar Nbur, Semerkant, Mergnn, Buhara, , ml ve Madindeki darphanelerde baslrd. Bu dnemde eitli madenlerin kartrlmasndan elde edilen gtrf, mseyyeb dirhemler gibi eski mahall paralar da kullanlmtr. pek yolu Smn topraklarna ticar bir canllk getiriyordu. Ayrca Trk lkelerinden ve Hindistandan yaplan kle ticareti, bunlardan salanan vergiler nemli bir gelir kaynayd. Devletin tebaas olan Hrizmli tccarlar eitli yerlere ticaret kervanlar gnderiyordu. Bunlarn dnda Buharann Zendec, Semerkantn Veyzriyye kumalar, Hrizmin pamuklular, Buharada dokunan hal, kilim ve seccadeler slm dnyasnn her tarafnda rabet gryordu. Yine Trk lkelerinden gelen byk ve kk ba hayvanlar, krk ve deri rnleri Smn topraklar zerinden slm dnyasna gnderilmekteydi. Geni bir sulama kanal ann salad verimlilik sayesinde zira faaliyetler ve hayvanclk da gelimiti. Semerkant ile Buhara arasndaki Zerefn vadisi dnyann drt cennetinden biri kabul ediliyordu. Mvernnehir ve Horasanda hububat ve pirin tarm yaplyordu. Yetitirilen eitli meyvelerin yannda Kubdiynda karlan kk boyas ile mn ve Vecirdden karlan safran nemli ihra rnleriydi. Huttelde yetitirilen atlar slm dnyasnda byk ne sahipti. Smn topraklar zellikle gm ve niadr (amonyak tuzu) madenleri asndan ok zengindi. Niadr Mvernnehirdeki Buttem dalarnda, lak ve Fergana eyaletlerinde karlyordu. Bunlarn dnda altn, demir, bakr, kurun, civa, ta kmr madenleri vard. Smnlerin Mvernnehir ve Horasanda salad siyas istikrar ve youn ticar faaliyetler neticesinde refah dzeyi ykselmi, bu durum kltrel hayata canllk kazandrmtr. Hkmdarlarn lim, air ve ediplere kar cmerte davran Buharay bir cazibe merkezi yapmt. Nbur ve Semerkantta da ayn kltrel canllk hkimdi. Buharadaki Smn saray slm dnyasnn en byk ktphanelerinden birine sahipti. bn Snnn Smnlere saray hekimlii yapt srada ok faydaland bu ktphane II. Nh devrinde kan bir yangnda tamamen yanmtr. Dnemin kad ve limlerinden bn Hibbn el-Bst de memleketinde zel bir ktphane kurmutu. Medreselerin henz teekkl etmedii dnemde dersler camilerde, limlerin evlerinde ve hankahlarda yaplyordu. lk medreseler Belh, Nbur, Merv, Buhara, Semerkant gibi Mvernnehir ve Horasann nemli ehirlerinde almaya balamtr.

Bu devirde din ve akl ilimler sahasnda pek ok lim yetimitir. Tefsirde bn Habb en-Nsbr, Muhammed b. Ali el-Kaffl el-Kebr e-; hadiste bn Huzeyme, bn Hibbn, Hkim el-Kebr, Hkim en-Nsbr; fkhta Muhammed b. Nasr el-Mervez, I. Nhun veziri Hkim e-ehd, EblLeys es-Semerkand, Abdullah b. Ahmed el-Kaffl es-Sagr; kelmda bn Huzeyme, Kb, Mtrd, Hakm es-Semerkand, bn Frek; tasavvufta Hakm et-Tirmiz, Kelbz ve Muhammed b. Hseyin es-Slem bunlar arasnda saylabilir. Smn ailesinden Ahmed b. Esed ve olu shak hadis rivayet etmitir. bn Sn Buharal olup Smn saraynda yetimi, Male fin-nefsi II. Nh iin kaleme alm ve onun hekimliini yapmtr. Ebl-Hasan el-mir ve bn Snnn hocas Eb Abdullah Hseyin b. brhim en-Ntil dnemin dier nemli felsefecilerindendir. Tp alannda Eb Bekir erRz, Smnlerden Rey Valisi Mansr b. shak adna e-bbl-Manr diye bilinen nl eserini kaleme almtr. II. Nhun hekimi, bn Snnn hocas Eb Mansr Hasan b. Nh el-Kumr ve Eb Sehl el-Mesh tp konusunda dnemin dier nl simalardr. IV. (X.) yzyln matematik ve astronomi alanndaki en nemli isimlerinden Eb Cafer el-Hzin uzun sre Smnlerin hizmetinde bulunmutur. Khistann merkezi Kyinde gzlemler yapan bn Bmd, Smnler devrinde yetimi nemli bir astronomi limi ve matematikisidir. Smnler dneminde tarih ilmi konusunda yaplan en nemli alma, Vezir Eb Ali el-Belamnin emriyle gerekletirilen Tr-i abernin Farsa tercmesidir. Tru Burnn mellifi Nerah, Tr-i Yemn mellifi Eb Nasr Muhammed b. Abdlcebbr el-Utb, eseri gnmze ulamayan, ancak Gerdz ve zzeddin bnlEsrin kaynaklar arasnda yer alan Sellm dnemin nl tarihileridir. Corafya ile ilgilenen limler arasnda kendi adyla anlan bir ekol kuran Eb Zeyd el-Belh ve nl vezir Ceyhn saylabilir. I. Mansr b. Nhun emriyle oluturulan bir heyet, Kurann tamamn Muhammed b. Cerr etTabernin Cmiul-beyn adl tefsirinin zetiyle birlikte Farsaya evirmitir. Gnmze ulaan en eski Kuran tercmesi olan eser, ayn zamanda satr aras ilk Kuran evirisidir. Hint edebiyatnn en gzel rneklerinden Kelle ve Dimne Smnler devrinde yeni Farsaya tercme edilmi, Firdevs, Gazneli Mahmuda sunduu hnmesini bu dnemde kaleme alm, ran iirinin nde gelen isimleri Rdek, Kis-yi Mervez ve Dakk, Arapa yazan Eb Ahmed el-Ktib, Ebt-Tayyib et-Thir, Ebl-Hasan Ali b. Hasan el-Lahhm, Ebl-Hasan b. Ali b. Matran el-Matran ve Eb Bekir el-Hrizm gibi airler bu dnemde yetimitir. hnme yazar Mesd-i Mervez, Nh b. Nasr adna yazlan fernnme sahibi Eb ekr-i Belh ve Arap seyyah ve air Misar b. Mhelhil de devrin nemli isimleri arasndadr. SMN HKMDARLARI I. Ahmed b. Esed b. Smn (204/819) I. Nasr b. Ahmed (250/864) I. smil b. Ahmed (279/892) II. Ahmed b. smil (295/907) II. Nasr b. Ahmed (301/914)

I. Nh b. Nasr (331/943) I. Abdlmelik b. Nh b. Nasr (343/954) I. Mansr b. Nh b. Nasr (350/961) II. Nh b. Mansr (365/976) II. Mansr b. Nh b. Mansr (387/997) II. Abdlmelik b. Nh b. Mansr (389/999) II. smil b. Nh el-Mntasr (390-395/1000-1005)

BBLYOGRAFYA

Dvn lugtit-Trk Tercmesi, I, 454; Ahmet Caferolu, Eski Uygur Trkesi Szl, stanbul 1968, s. 83; bn Hurdzbih, el-Meslik vel-memlik, s. 39; bn Fadln, Seyahatname (trc. Ramazan een), stanbul 1995, tr.yer.; Nerah, Tru Bur (trc. ve nr. Emn Abdlmecd Bedev Nasrullah Mbeir et-Trz), Kahire 1993; bn Havkal, retl-ar, tr.yer.; Eb shak es-Sb, elMnteze min Kitbit-Tc (nr. M. Hseyin ez-Zebd), Badad 1397/1977, tr.yer.; bnnNedm, el-Fihrist (nr. brhim Ramazan), Beyrut 1987, s. 234; Muhammed b. Ahmed el-Hrizm, Meftul-ulm, Kahire 1342/1923, tr.yer.; Makdis, Asent-tesm, tr.yer.; bn Miskeveyh, Tecribl-mem, I-III, tr.yer.; Selib, Yetmetd-dehr, IV, tr.yer.; Tr-i Sstn (nr. Bahr), Tahran 1314 h., tr.yer.; Nizmlmlk, Siysetnme (Bayburtlugil), s. 218, 285-300; bn sfendiyar, Tr-i aberistn: An Abridged Translation of the Tarikhi Tabaristn (trc. E. G. Browne), LeidenLondon 1905, tr.yer.; bnl-Esr, el-Kmil, III-IX, bk. ndeks; Redddin Fazlullh- Hemedn, Cmiut-tevr (nr. Ahmed Ate), Ankara 1957, II/4, tr.yer.; Nveyr, Nihyetl-ereb, XXV, 331-370; Zahrddn-i Mara, Tr-i aberistn ve Ryn ve Mzendern (nr. M. Hseyin Tesbh), Tahran 1345 h./ 1966, tr.yer.; Hndmr, Dstrl-vzer (trc. Harb Emn Sleyman), Kahire 1980, s. 212-218; W. Madelung, The Minor Dynasties of Northern Iran, CHIr., IV, 198-250; R. N. Frye, The Samanids, a.e., IV, 136-161; a.mlf., Development of Persian Literature under the Samanids an Qarakhanids, Islamic Iran and Central Asia (7th-12th Centuries), London 1979, s. 6974; Artuk, slm Sikkeler Katalou, I; T. Lewicki, Le commerce des smnides avec lEurope orientale et centrale des trsors de monnaies coufiques, Near Eastern Numismatics, Iconography, Epigraphy and History-Studies in Honor of George C. Miles (ed. O. K. Kouymjian), Beyrut 1974, s. 219-233; V. V. Barthold, Mool stilsna Kadar Trkistan (haz. Hakk Dursun Yldz), Ankara 1990; a.mlf., Ahmed (Eb Ali), A, I, 169; a.mlf., Alp Tegin, a.e., I, 386; a.mlf., smail b. Ahmed, a.e., V, 1111; W. L. Treadwell, The Political History of the Samanid State (doktora tezi, 1991), University of Oxford; a.mlf., Shhnshh and al-Malik al-Muayyad: The Legitimation of Power in Smnid and Byid Iran, Culture and Memory in Medieval Islam: Essays in Honour of Wilferd

Madelung (ed. Farhad Daftary - J. W. Meri), London-New York 2003, s. 318-337; C. E. Bosworth, The History of Saffarids of Sistan and Maliks of Nimruz (247/861 to 949/1542-43), New York 1994; a.mlf., The Rulers of Chaghaniyan in Early Islamic Times, Iran, XIX, London 1981, s. 1-20; a.mlf., Smnids, EI (ng.), VIII, 1025-1029; a.mlf., l-e Afrg, EIr., I, 743-745; Erdoan Meril, Muhtacoullar, Prof. Dr. Fikret Iltana 80. Doum Yl Armaan, stanbul 1995, s. 67-93; a.mlf., Simcrler, TD, sy. 32 (1979), s. 71-88; sy. 33 (1982), s. 115-132; a.mlf., Simcrler IV, TTK Belleten, sy. 195 (1985), s. 547-567; a.mlf., Bncrler, DA, V, 59; hsan Znn es-Smir, elaytl-ilmiyye zemenes-Smniyyn: et-Tru-ef li-orsn ve Mverinnehr filarneyni-li ver-rbi lil-hicre, Beyrut 2001; Ramazan een, slm Corafyaclarna Gre Trkler ve Trk lkeleri, Ankara 2001; a.mlf., Buhara, DA, VI, 364; Aydn Usta, amanizmden Mslmanla Trklerin slmlama Serveni, Smnler Devleti 874-1005, stanbul 2007; Nazmiye Togan, Peygamber Zamannda arki ve Garbi Trkistan Ziyaret Eden inli Budist Hen-angn Bu lkelerin Siyas ve Din Hayatna Dair Kaytlar, TED, IV/1-2 (1964), s. 21-64; Azzullah Bayt, Evd- dr-yi Smniyn, Berresh-yi Tr, IX/5, Tahran 1353, s. 139-158; Abdlhalk Bakr, Ortaa slam Dnyasnda Madenler ve Maden Sanayi, TTK Belleten, LXI/232 (1997), s. 519-595; a.mlf., Ortaa slam Dnyasnda Dokuma Sanayi, a.e., LXIV/ 241 (2000), s. 749-826; A. Atakhodiaeu, Notes de numismatique Samanide, SIr., XXXI/2 (2002), s. 257-266; Hasan Kurt, Devlet Kurma Srecinde Smnoullar, AFD, XLIV/2 (2003), s. 109-129; Mirza Bala, Buhara, A, II, 761-766; V. F. Buchner, Smnler, a.e., X, 140-143; Sadi Kucur, smil b. Ahmed, DA, XXIII, 84-85; a.mlf., smil b. Nh, a.e., XXIII, 115-116; A. Sh. Shahbazi, Bahrm VI obn, EIr., III, 520-522. Aydn Usta

SAMED
() Allahn isimlerinden (esm-i hsn) biri. Szlkte bir eye ynelmek anlamndaki samd (sumd) kknden treyen samed ihtiyalarn giderilmesi iin kendisine bavurulan kimse demektir. Samed ayrca ii bo olmayan ktle halindeki eyler iin kullanlr. Allaha nisbet edildiinde ihtiyalarn gidermesi iin herkesin bavurduu, yaratlmlara zg acz ve ihtiyatan mnezzeh ebed ve bk yce varlk mnasna gelir (Rgb elsfahn, md md.; bnl-Esr, III, 52). Samed Kuranda hls sresinde (112/ 2), Allahn birlii ilkesinin anlatlmas srasnda Onun yaratlmlk zellii tamayp herkesin snaca yegne varlk olduu ifade edilirken gemektedir. Samd kavram ynelmek eklindeki anlamyla hadislerde kullanlm (Msned, VI, 4; Eb Dvd, alt, 104), samed ismi bn Mce ve Tirmiznin esm-i hsn listesinde yer almtr (Du, 10, Daavt, 82). Bir kuts hadiste Cenb- Hak insanolunun hireti inkr etmek suretiyle kendi ztn yalanladn, ocuk sahibi olduunu syleyerek kendisine dil uzattn ifade ettikten sonra, Halbuki ben bir ve tekim, samedim, ne evlt sahibiyim ne de herhangi bir ebeveynden dodum, kimse benim dengim ve benzerim deildir buyurmaktadr (Buhr, Tefsr, 112/1-2). Samed baka hadislerde de Allaha izfe edilmitir (Msned, IV, 538; V, 154; Eb Dvd, Vitir, 23; Nes, Sehiv, 58, Ceniz, 117). limler samedin iki temel mnasna vurgu yapar. Bunlardan biri ihtiyalarn giderilmesi iin herkesin bavurduu ulu ve yce varlk eklinde olup Mamer b. Msenn ve Zecccdan itibaren mfessir ve lugatlarca bu mna ne karlmtr. Mtrd yaratlmlarn Allaha olan ihtiyalarn varlk lemine gelme, varln esenlik iinde srdrebilme, ldkten sonra ikinci ve ebed hayata dn yapma noktasnda zetlemitir (yt ve sver, s. 107). Samed ismine verilen bu anlam, putlarn insana hibir zarar ve fayda salamadn belirten yetlerle paralellik gstermektedir. kinci mna, canllarn i organlarn ihtiva eden karn ve gs gibi bir i boluu bulunmayan biiminde tesbit edilmitir. Bununla anlatlmak istenen ey, Allahn younlatrlm ve sktrlm cevherlerden oluan ktlesel bir varlk nitelii tad deil genelde puta tapanlarn, mbudlarn karn ve i organlar bulunan nesneler eklinde tahayyl etmeleri, Allahn ise byle bir nitelie sahip olmaddr. Nitekim hls sresinin devamnda Allahn evld ve ebeveyni olmad belirtilmektedir. Esasen baz limlere gre samedin mnas srenin nc ve drdnc yetlerinde zikredilen hususlardan ibarettir (a.g.e., s. 108). Samedin bu iki anlam Allahn yetkin sfatlara sahip bulunduu ve yaratlmlardaki cizlik ve eksiklik ieren niteliklerden mnezzeh olduu noktasnda birleir. Fahreddin er-Rz bu iki anlamdan otuzu akn tli mna karmaktadr (Levmiulbeyyint, s. 318-321). Samed isminden kulun alabilecei nasip, Cenb- Hakkn onu din ve dnya ilerinde kendisine bavurulan bir konuma getirmesidir. Allah, kullarnn eitli sorunlarnn zmn kimin eline bal klmsa onu samed isminden nasiplendirmi demektir (Gazzl, s. 144).

Samed yaratlmlk zelliklerinden mnezzeh mnasna alnd takdirde zt-selb, herkesin, ihtiyalarnn giderilmesi iin yneldii varlk anlamnda yorumlanmas halinde fiil isim ve sfatlar grubuna girer. Samedin al, bk, melik, kudds, selm, gan ve mun isimleriyle muhteva yaknl vardr.

BBLYOGRAFYA

bnl-Esr, en-Nihye, III, 52; Msned, IV, 538; V, 154; VI, 4; bn Eb sm, Kitbs-Snne (nr. M. Nsrddin el-Elbn), Beyrut 1400/1980, I, 297-304; Mamer b. Msenn, Meczl-urn (nr. Fuat Sezgin), Beyrut 1401/1981, II, 316; Taber, Cmiul-beyn (nr. Sdk Ceml el-Attr), Beyrut 1415/1995, XXX, 448-452; Zeccc, Tefsr esmillhil-sn (nr. Ahmed Ysuf edDekkk), Beyrut 1395/1975, s. 58-59; Mtrd, yt ve sver min Tevltil-urn (nr. Ahmet Vanlolu - Bekir Topalolu), stanbul 2003, s. 107-110; Ebl-Ksm ez-Zeccc, tiu esmillh (nr. Abdlhseyin el-Mbrek), Beyrut 1406/1986, s. 252-253; Hattb, end-du (nr. Ahmed Ysuf ed-Dekkk), Dmak 1404/ 1984, s. 85; bn Frek, Mcerredl-Malt, s. 55; Kd Abdlcebbr, el-Mun (nr. Mahmd M. el-Hudayr), Kahire, ts. (el-Messesetl-Msriyye), V, 210; Abdlkhir el-Badd, el-Esm ve-ft, Kayseri Rid Efendi Ktp., nr. 497, vr. 127b128a; Beyhak, el-Esm ve-ft (mdddin), I, 107-110; Gazzl, el-Maadl-esn (Fazluh), s. 144; Eb Bekir bnl-Arab, el-Emedl-a, Hac Selim Aa Ktp., nr. 499, vr. 43b-44b; Fahreddin er-Rz, Levmiul-beyyint (nr. Th Abdrraf Sad), Beyrut 1396/1976, s. 317-321; bn Teymiyye, Mecmu fetv, XVII, 214-234; U. Rubin, Al-Samad and the High God an Interpretation of Sura CXII, Isl., LXI/2 (1984), s. 200-201; A. A. Ambros, Die Analyse von Sure 112, a.e., LXIII (1986), s. 228-244. Bekir Topalolu

SAMED VURGUN
(1906-1956) Azerbaycan airi ve tiyatro yazar. 21 Mart 1906da Azerbaycanda Kazak kasabasnn Yukar Salahl kynde dodu. Vekilovlar diye bilinen bir aileye mensup olup Vurgun lakabn sonradan almtr. lk reniminden sonra Kazak Tatar retmen Okulunda okudu (1918-1924). Bu okulun mdr ve zer edebiyat tarihisi Feridun Bey Kerlinin etkisinde kald. Mezun olunca bir sre Kazak, Kuba ve Gencede retmenlik yapt. Moskova Devlet niversitesi Edebiyat Fakltesinde (1929-1931) ve Azerbaycan Devlet Pedagoji Enstitsnde (1931-1934) yksek renimini tamamlad. Azerbaycan Yazarlar Birliinin sekreteri (1934-1937), ardndan bakan (1941-1948) oldu. Azerbaycann D lkelerle likiler Kurumunun bakanl ve Azerbaycan Cumhuriyeti limler Akademisinin bakan yardmcl grevlerinde bulundu (1945-1956). Bak Devlet niversitesi filoloji ilimleri fahr doktoru ve Azerbaycan Cumhuriyeti devlet sanats olan, Sovyet Sosyalist Cumhuriyetleri Birlii devlet dln iki defa alan Samed (1941, 1942) gen yata Komnist Partisi Genlik Koluna girerek kyleri dolat. 1936da Sovyet Azerbaycannn 15. kurulu yl dnm mnasebetiyle Kremline giden heyette yer alarak Lenin ve ihtilli hakknda yazd Rehbere Selm adl iiriyle Lenin nian ald. 1940ta Komnist Partisine ye oldu. Sovyetler Birlii ile Azerbaycan Parlamentosunda bir sre milletvekillii yapt. Sovyet Temsil Heyeti iinde Bulgaristan, Polonya, Almanya, Fransa, ngiltere ve ine seyahatlerde bulundu. 27 Mays 1956da akcier kanserinden Bakde ld ve bir devlet mezarl olan Bak Fahr Hybnna defnedildi. Samed Vurgunun adna sokak, kolhoz, mektep ve Yukar Salahlda iir evi bulunmaktadr. Bakde yaad ev mze haline getirilmitir. Ayrca her yl Samed Vurgun iir gnleri yaplmaktadr. Kk yalarndan itibaren bulunduu Kazak evresinin zengin folkloruna, halk masallarna ve trklere ilgi gsteren Samed Vurgunun ak konusunda ilk genlik iirlerinden ele geenler lmnden sonra iek adyla yaymlanmtr (1957). 1924-1928 yllarnda yazd iirlerde lirizm, i aclar ve tabiat temleri yer alrken 1929dan itibaren Komnist Partisinin istekleri dorultusunda sosyal gerekilik akmn benimseyerek o ynde eserler vermitir. lk iir kitaplar olan airin And (1930), Fener (1932) ve zellikle Gnl Defterinde (1934) Sovyet toplumlarnda iilerin roln, etkinliklerini, problemlerini, kadn haklarn ve devrimci dnceleri dile getirmitir. Azerbaycan airi Molla Penahn hayatn konu edinen Vkf (1937) adl manzum dram 1938de sahneye konmu ve byk ilgi grm, Stalinin aydnlar zerindeki bask harektnn en youn olduu bu dnemde Stalin dlne deer bulunmutur. Daha sonra Ferhd ve rn (1941) dramyla halklarn istiklli ve vatan sevgisi konularn ileyen Samed Vurgun bu eseriyle ikinci defa Stalin dln almtr. 1941de Ayn Efsanesi, 1940-1945 yllar arasnda Baknn Destan ve nsan adl romantik-felsef eserleri yaymlanmtr. Gazelleri de bulunan Samed Vurgunun aruzla yazdklarnda Edebiyt- Cedde etkisi grlr. Heceyle yazd iirlerin bir ksmnda halk iirinin nazm ekillerini kullanmtr. Samed Vurgunun Nizm-i Gencev, Pukin, Molla Penah, Ahundzde, Mayakovski gibi air ve yazarlar hakknda yorum ve deerlendirmelerde bulunan makaleleri vardr.

Samed Vurgun, eserlerinde yalnz kendi halkn deil btn insanl dnen hmanist karakterde bir air olup sadakatle bal olduu Komnist Partisini ve Lenin, Stalin gibi liderlerini ven iirler yazmtr. eitli nian ve mkfatlarla dllendirilmesine ramen eserlerinde Azerbaycan idealini de yanstmas sebebiyle daima phe ve takip korkusuyla tedirgin bir hayat srmtr. Eserleri 1940 ylndan sonra Rus, Ukrayna, Grc, zbek ve Trkmen dillerine evrilmitir. Tercme ile de uram olan Samed Vurgunun zer Trkesine evirdii balca eserler unlardr: Maksim Gorkiden Kz ve lm, Pukinden Yevgeni negin adl manzum roman (1935-1936), Grc yazar ato Rustavelliden Pelenk Derisi Giymi Pehlivan (1935-1937), Nizm-i Gencevden Leyl v Mecnn (Bak 1947). Samed Vurgunun salnda baslan kitaplar ile bunlarn dnda kalan dier iir ve yazlar lmnden sonra birka defa klliyat halinde yaymlanmtr: Eserleri (I-VI, Bak 1960-1972); Seilmi Eserleri (I-II, Bak 1976; I-III, Bak 1986-1989); Seilmi Dram Eserleri ve Poemalar (Bak 1974); El Bilir ki Sen Menimsen (Bak 1970).

BBLYOGRAFYA

Azerbaycan Edebiyat Tarihi, Bak 1957, I, 337-383; Halk airi Samed Vurgun, Bak 1958, s. 337383; Mehmed Arif, Samed Vurgun Dramaturciyas, Bak 1964, s. 175-184; Ahundov Nazm, Samed Vurgun Bibliyografya, Bak 1965; Mehmed Cafer, Samed Vurgun: Hayat ve Yaradcl, Bak 1966, s. 337-383; Mehdi Famil Alovlu, Publisist Samed Vurgun, Bak 1967, s. 118-129; Azerbaycan Sovyet Edebiyat Tarihi, Bak 1967, II, 118-129; R. Vekilov, Samed Vurgunun EdebiTenkidi Grleri, Bak 1982, s. 337-383; Bahtiyar Vahapzade, Samed Vurgun, Bak 1984, s. 9-29, 118-129; Zeynelbidn Makas, Azerbaycan Tiyatro Eserleri Antolojisi: Azerbaycan Dramalar, Ankara 1990, s. 360; Yaar Vahidolu Karayev, Samed Vurgun, Balangcndan Gnmze Kadar Trkiye Dndaki Trk Edebiyatlar Antolojisi: Azerbaycan Trk Edebiyat IV, Ankara 1993, s. 397-398; Ahmet Bozdoan, Samed Vurgunun Bak Asyla On Bir Trk airi, Bilig: Trk Dnyas Sosyal Bilimler Dergisi, sy. 34, Ankara 2005, s. 91-115; Yavuz Akpnar, Samed Vurgun, TDEA, VII, 448-450. Bahtiyar Vahapzade

SMERR
) ( Bir dnemin Abbs baehri. Halife Mutasm-Billh tarafndan 221de (836) Badatn yaklak 100 km. kuzeyinde ve Diclenin sol kysnda kurulmu, 221-279 (836-892) yllar arasnda baehir olarak kullanlmtr. slm tarihilerinin ou, Smerr adnn greni sevindiren anlamndaki srremen re ifadesinden kaynaklandn ileri srmekteyse de 1910-1913 yllarnda yaplan arkeolojik kazlar, ehrin olduu yerde kuruluu tarih ncesi zamanlara kadar giden bir yerleim merkezinin bulunduunu ve ismin muhtemelen Asurlularn Sur-Marrati, Greklerin Souma, Romallarn Sumere, Srynlerin umasra ve Ssnlerin Smurra dedikleri bu tarih ehrin adndan geldiini gstermektedir. Kaynaklarda kurulu sebebi olarak Mutasmn Trklerden tekil ettii, ehir hayatna uyum salayamayan asker birliklerin zorba tavrlaryla taknlk yapmalar ve Badat sokaklarnda at koturarak insanlarn yaralanmasna ve hatta lmne yol amalar yznden halk ile aralarnda balayan gerginliin tehlikeli boyutlara ulamas gsterilmektedir. Mutasm zm onlar iin yeni bir ehir kurmakta bulmu ve inaat Trk kumandanlarndan Ens bakanlndaki bir heyetin tesbit ettii, iinde bir hristiyan manastr ile Ssnlerden kalma harabelerin yer ald alanda balatlmtr. Bu i iin Badat, Basra, Antakya, am ve Msr blgelerinden mhendisler, ustalar, iiler ve eitli malzeme getirildi. ehrin merkezinde ulucami (mescidl-cmi), etrafnda eitli mesleklere ait arlar yer ald. Mahallelerin tanziminde ise nceki slm ehirlerinde uygulanan kabilev temelin aksine Trk kumandanlar ve onlarn birlikleri esas alnarak merkezin 4 km. gneyindeki Matre ky (Cbeyriye) bu tarihlerde cephede olan Afin (Haydar b. Kvs), 10 km. batsndaki Ssn harabeleri (Kerh) civar Ens ve kuzeydeki l taraflar Hkn Urtc birliklerine tahsis edildi. Mahalleler geni caddeler ve bo alanlarla birbirinden ayrlyordu. Her semtin kendi iinde camisi, hamam, ars ve pazar yerleri bulunuyordu. Bu blgelere daha sonra Vezriye, stablt, Belkvr, Merrefe ve Mtevekkiliye semtleri de eklenince ehir sekiz ana blmden oluur hale geldi. Balangta bir hilfet saray planlanmad; Mutasm orada oturmaya karar verince Hkn Urtcun yaptrd ve ok beendii Hkn Sarayn (el-Cevsakul-Hkn) kullanmaya balad (DA, I, 51-52). Smerr alt byk ana cadde zerine kurulmutu. En byk caddesi, zerinde Hkn Saraynn, Dvnl-harc gibi kamu binalarnn, st dzey sivil brokrat evlerinin, ulucami ve merkez arnn bulunduu, Badattaki ana caddeden en az be kat daha byk olan 54 m. geniliindeki riu azamd. ehir temelde ordugh mahiyetinde olduundan Askerl-Mutasm (Askerismerr) diye de isimlendirilmekteydi. Mutasmn lmnden sonra yerine geen Vsi-Billh dneminde (842-847) Smerr ekonomik gelimeler sonucu asker bir kamptan gerek bir ehre dnt. Mimarisiyle ok yakndan ilgilenen Mtevekkil-Alellah zamannda (847-861) byk apta imar faaliyetlerine giriildi. Mtevekkil, Mutasm-Billh tarafndan yaptrlan, ancak nfusun artmas sebebiyle yetersiz hale gelen ulucamiyi yeniden ina ettirdi ve yirminin zerinde saray ve kk yaptrd. Onun zamannda yeni arlar kuruldu, bo alanlar doldu ve nfus ok hzl bir ekilde artt; hatta Creswelle gre 1 milyonu buldu. Ancak Mtevekkil, halifeliinin son yllarnda aralarnda iddetli ihtilf bulunan Trk

kumandanlarnn basksndan kurtulmak iin Smerrnn 15 km. kuzeyinde Caferiye (Mtevekkiliye) adnda yeni bir merkez tekil edip btn devlet kurumlarn oraya tad (246/860). Smerr ile Caferiyenin arasndaki bo alan bir sre sonra dolunca iki ehir birleti. Mtevekkil, Caferiyeye yerletikten dokuz ay sonra ldrld. Onun ardndan Trk kumandanlarnn mdahaleleriyle Mutemid-Alellaha kadar drt halife (Mntasr-Billh, Mstan-Billh, Mutez-Billh, MhtedBillh) ksa srelerle halifelik yapt. Mutemid zamannda da (870-892) gerek g Trk kumandanlarnn elindeydi. Mutemid, 279 (892) ylnda onlarn nfuzundan kurtulmak iin hilfet ynetimini tekrar Badata tad. Bylece Trk kumandanlarnn nfuz mcadelesi, Bbek ve Zenc isyanlar ve ekonomik skntlarla geen, sekiz halifenin grevde kald elli alt yllk Smerr dnemi sona ermi oldu. Smerrnn mkemmel plan, cami ve saraylarnn mimari zellikleri Ortaa slm medeniyetinin ihtiamn, o dnemde dnyann en gl devleti olan Abbslerin zenginliini ve sanata verdikleri deeri yanstr. Mtevekkil-Alellah tarafndan yeniden yaptrlan ulucami, d avlusuyla birlikte 150.000 m olan alanyla o devirde dnyann en byk camisi idi. Abbs saray mimarisinin en nemli rnekleri de Smerr kazlarnda ortaya kmtr. Mutasmn el-Cevsakul-Hkn ve Mtevekkilin Belkvr adl saraylar bidev kalntlaryla bunlarn banda gelir. Dier halifelere, kumandanlara ve devlet adamlarna ait ok saydaki saray dolaysyla Smerr deta bir saraylar ve kkler ehriydi. Sadece Mutasm-Billh sekiz, Mtevekkil-Alellah yirmi iki saray ve kk yaptrmt. ehirde at yarlar iin 10 km. parkurlu hipodrom ve iki hayvanat bahesi bulunuyordu (bk. ABBSLER [Sanat]). Smerr ksa zamanda bir ilim merkezi haline gelmi ve burada dnemin birok limi yetimitir. lim vezirlerden Muhammed b. Abdlmelik bnz-Zeyyt ve air devlet adam Feth b. Hkn el-Fris, Smerrda zengin birer ktphane kurmutur. Ancak ehir, Badatn tekrar merkez olmasndan sonra hzla gerileyerek ksa zamanda kk bir ky haline geldi. X. yzyln ortalarnda Smerrya urayan Makdis burasnn ok az insann yaad, herhangi bir bayndrl olmayan harap bir ky olduunu syler (Asent-tesm, s. 122-123). 1300 yllarnda byk blm yklan ehir, bugn 57 kmlik bir sahaya yaylan kalntlaryla slm dneminin en geni ve en nemli arkeolojik alanlarndan biridir (Ernst Emil Herzfeld tarafndan gerekletirilen kazlarn sonular Die Ausgrabungen von Samarra adyla 1923-1948 arasnda Berlinde alt cilt olarak yaymlanmtr). Smerr ayrca, mmiyye iliinin onuncu imam Ali elHd ile on birinci imam Hasan el-Askernin trbelerinin bulunmas dolaysyla iler iin Iraktaki drt atebttan biridir. ilere gre on ikinci imam Mehd el-Muntazar, trbelerin yanndaki caminin altnda Serdbl-Mehd (Gaybetl-Mehd) adyla bilinen yerde kaybolmutur. XVIII. yzylda nfusu 2000 kadar olan Smerr, 1867de 400 aile ve 1000 civarnda grevlinin yaamaya balamas zerine Osmanl ynetimince kaymakamlk haline getirilmi ve ngiliz mandas dnemine kadar bu ekilde kalmtr. 1950de Dicle nehrine yaplan barajn ardndan ehrin nfusu daha da artm ve eski ehrin yaknnda bugnk Smerr kurulmutur. 2000 ylnda nfusu 200.000e ulaan ve nemli bir ticaret ve endstri merkezi zellii kazanan yeni Smerr, Amerika Birleik Devletleri igalinden sonra dier Irak ehirleri gibi gerek bombardmanla gerekse atmalar srasnda tahribata uram, XIX. yzylda Osmanllarn tamir ettii imamlara ait trbeler de byk hasar grmtr.

BBLYOGRAFYA

Yakb, Kitbl-Bldn, s. 255-269; Taber, Tr (Ebl-Fazl), IX, tr.yer.; Mesd, Mrceheb (Abdlhamd), IV, 54-55; bn Havkal, retl-ar, s. 243-244; Makdis, Asent-tesm, s. 85-86, 122-133; Ykt, Muceml-bldn (Cnd), III, 195-200; afriyyt Smerr: 1936-1939, Badad 1940; K. A. C. Creswell, Early Muslim Architecture, Oxford 1940, II, tr.yer.; E. Herzfeld, Geschichte der Studt Samarra, Hamburg 1948; Ynus brhim es-Smerr, Merdl-eimme velevliy f Smerr, Badad 1967; a.mlf., Tru medneti Smerr, Badad 1968-71, I-II; Thir Muzaffer el-Amd, el-mretl-Abbsiyye f Smerr f ahdeyil-Mutam vel-Mtevekkil, [bask yeri yok] 1976 (Vizretl-ilm); J. R. Strayer, Dictionary of the Middle Ages, New York 1989, X, 641-644; A. Northedge, Samarra, Tbingen 1990; a.mlf., Smarr, EI (ng.), VIII, 10391041; A Medieval Islamic City Reconsidered (ed. C. F. Robinson), Oxford 2001; M. S. Gordon, The Breaking of a Thousand Swords: A History of the Turkish Military of Smarr, New York 2001, s. 47-74; a.mlf., The Turkish Officers of Smarr, JESHO, XLII/4 (1999), s. 466-493; H. Kbra Ergun, Abbs Baehri Smerr (yksek lisans tezi, 2002), S Sosyal Bilimler Enstits; Osman S. A. Ismail, The Founding of a New Capital: Smarr, BSOAS, XXXI (1968), s. 1-13; Nc Marf, Tau medneti Smerr, el-Bal-ilmiyye, XXVII/101, Rabat 1977, s. 101-118; Z. Sdk A. Samkar, Bibliyorafy an Smerr, Sumer, XXXIX, Badad 1983, s. 322-330; md Abdsselm, Smerr f urnil-mteaire, el-Mevrid, XXV/1, Badad 1997, s. 51-56; Bahaettin Kk, Smerrnn Kuruluu, EAFD, sy. 19 (2003), s. 7-48; Mlik brhim Slih, Smerr: Aletl-imre ve izne lit-tr ve-efe, fu-efe vet-tr, XI/ 44, Dbey 2003, s. 80-99; H. Viollet, Smerr, A, X, 144-146; Oktay Aslanapa, Smerr, a.e., X, 146-147; Hseyin Kermn, Smerr, DMT, IX, 33-35; erare Yetkin, Abbsler, DA, I, 5052. Mustafa Demirci

SM BEY, Arpaeminizde
(bk. MUSTAFA SM BEY).

SM ed-DEHHN
() Muhammed Sm b. brhm ed-Dehhn el-Haleb (1912-1971) Suriyeli edip ve lim. 9 Nisan 1912de ticaretle uraan bir ailenin ocuu olarak Halepte dodu. lkrenimini Halepte el-Medresetl-Frkyyede, liseyi Dmakta el-Medresets-Sneviyye es-Sultniyyede tamamlad. 1936da yksek tahsil ve doktora yapmak zere Sorbon niversitesine gnderildi. Sorbon niversitesinde edebiyat sahasnda lisans, tarih ve ilm aratrma yntemleri konusunda yksek lisans yapt. Ayrca Dou Dilleri Okulunun Sm Dilleri Blmnden mezun oldu. 1946da Eb Firs el-Hamdnnin hayat ve iirlerine dair hazrlad devlet doktorasn stn baaryla tamamlad. 1947 ylnda lkesine dnd. Dmaktaki el-Mahedl-Fransye (Institut Franais de Damas) ye seildi. Suriye niversitesi Eitim Fakltesinde (Dmak) ders ve konferanslar vermeye balad. Muhammed Krd Alinin bakan olduu dnemde Dmaktaki el-Mecmaul-ilmiyylArabye (Mecmaul-lugatil-Arabiyye) ye seildi (Aralk 1953). 1960ta Badattaki el-Mecmaulilmiyyl-Irkye muhabir ye tayin edildi. 1958de Suriyedeki el-Meclisl-l li-riyetil-fnn vel-db vel-ulml-ictimiyyeye ye seildi. 1963-1965 yllarnda Rabatta retim yelii yapt. 1965-1969 yllar arasnda Ammn niversitesinde ders verdi. Douda ve Batdaki pek ok lkeyi gezdi. Hem ilm aratrmalarda bulundu hem Doulu limlerle ve arkiyatlarla tanma imkn buldu. Brksel, Cambridge, Paris ve Mnihte msterikler tarafndan dzenlenen kongrelere katld. 20 Temmuz 1971de Dmakta vefat etti. Cenazesi doum yeri Halepe gtrlp orada topraa verildi. Arapa ve Franszca yannda ngilizce ve Trke bilen Sm ed-Dehhn zellikle Arap dili ve edebiyat sahasnda uzman olup Douda ve Batda ilm evrelerde hakl bir hrete kavumutu. Eserleri. A) Telif Eserleri. Ult-tedrsil-ade: el-Luatl-Arabiyye-Terceme ve itibs (Halep 1934); el-Kitbe: Nu vel-avid (Halep 1936); ayt bnil-Adm ve ruh (Dmak 1370/ 1951); Nel-Mecmail-ilmiyyil-Arab (Dmak 1951); ir-ab f brhm (Kahire 1953); el-azel min fnnil-edeb (I-II, Kahire 1954); Muammed Krd Al: ayth ve ruh (Dmak 1955); el-Hec (Kahire 1957); Muaart anil-Emr ekb Arslan (Kahire 1958); Abdurramn el-Kevkib (Kahire 1958); el-Emr ekb Arslan: ayth ve ruh (Kahire 1379/1959, 1976, 1986); all Merdem Bek (Dmak 1959); e-irl-ad fil-ilmisSr (Kahire 1960); udem ve murn (Kahire 1961); el-Merci f tedrsil-luatilArabiyye (Dmak 1963); e-uarl-alm f Sriye (Beyrut 1968); Derb-evk (kendi hayat hakkndadr, Beyrut 1969). B) Neirleri. Dvn Eb Firs el-amdn (I-III, Beyrut 1363/1944); Vezr el-Marib, Kitb fisSiyse (Dmak 1367/ 1948); Dvnl-Veved-Dma (Dmak 1950); bn Receb, Kitbeyl al abatil-anbile (Dmak 1370/ 1951; Henri Laoust ile birlikte); bnl-Adm, Zbdetl-aleb min Tri aleb (I-III, Dmak 1951-1968); Hlidiyyn, et-Tuaf vel-hedy

(Kahire 1956); zzeddin bn eddd, el-Alul-are f ulemi-m vel-Cezre (Dmak 1956, Dmak ksm; Dmak 1963, Lbnan, rdn, Filistin ile ilgili blmleri); Rislet bn Faln (Dmak 1959; Beyrut 1987); Dvnl-lidiyyeyn (derleme ve tahkik, Kahire 1956; Beyrut 1412/1992).

BBLYOGRAFYA

Zirikl, el-Alm, III, 74; r ve enb: Veft uvil-Mecmail-mil ed-Duktr Muammed Sm ed-Dehhn, MMLADm., XLVI (1971), s. 815-818; ed-Dehhn es-Sm, el-MevsatlArabiyye, Dmak 2004, IX, 384-385; Sm b. brhm ed-Dehhn, Mv.AU, IX, 341-344. Abdlkerim zaydn

SM EFEND, Hfz
(bk. HFIZ SM).

SM EFEND, smil Hakk


(1838-1912) Osmanl cel talik ve cel sls hattnn son byk stad. 16 Zilhicce 1253 (13 Mart 1838) tarihinde stanbulda Fatihin Haydarhne mahallesinde dodu. Babas Yorganclar kethds Hac Mahmud Efendi, annesi Nefise Hanmdr. Kurban bayram sonrasnda doduundan kendisine smil Hakk ad verildi. Mahallesindeki sbyan mektebine devam etti. Aksarayda Pertevniyal Vlide Sultan Camiinin yerinde bulunan Ktib Mustafa Efendi Camii Mektebinin hat hocas Bonak Osman Efendiden sls-nesih yazlarn meke balad, iczet ald. Bu iki nevi yazda baka hocas olmamtr. Ksa bir sre Arapa ve Farsa dersleri aldktan sonra 14 Temmuz 1853te 10 kuru maala Maliye Kalemine girdi. Burada kendisine Mehmed ismi ve Smi mahlas verildi. Eserlerinde asl adn hi kullanmam, genlik yazlarnda bazan Yorganzde lakabna yer vermitir. Bu sralarda Mmtaz Efendiden Bbli tarz rika, Dvn- Hmyunun hat muallimi Nsh Efendiden divan, cel divan yazmasn ve tura ekmesini rendi. Sls celsini de Mustafa Rkmn talebelerinden Mehmed kir Reci Efendiden ilerletti. Ayrca Kazasker Mustafa zzet Efendinin meclislerine katlarak kendisinden faydaland. Talik hattn Kbrszde smil Hakk Efendiden mekedip 1857de iczet ald. Hocasnn 1862de vefatnn ardndan Melekpaazde Ali Haydar Beye cel talik hatt iin devam etti. Ancak ftr istidad eski statlarn yazlarna bakarak feyiz almasn salad. Bu arada kt terbiyesini rendi. Ebru kd imalini zbekler Tekkesi eyhi Edhem Efendiden (bir rivayete gre talik hocas Kbrszdeden) renerek eserler verdi. Kalemtra yapmnda ve mhr hakkinde ok baar gsterdi. Msiki tahsiline baladnda Kapal ar mmeli Handaki Hac Efendiden ney mekettiyse de sonradan brakt. Resm vazifesinde terfi ederek Dvn- Hmyun Mhimme Kalemine nmenvis olarak tayin edilen Smi Efendi, 18 Nisan 1878de Nsh Efendiden boalan Dvn- Hmyun Dairesi hutt- mtenevvia muallimliine getirildi. Daha sonra Nin- Hmyun Kalemi hulefalndan ayn kalemin mmeyyizliine kadar ykseldi. Sadrazam Cevad Paann Dvn- Hmyunda almasn istedii talm-i hat ubesinin muallimliine ilve maala tayin edildi (1894). Fakat XX. asrn balarnda bu ube kapatld. Uzun mddet Topkap Sarayndaki Endern- Hmyunda ve arkapdaki Mustafa Paa Medresesinde merakllara hsn-i hat retti. Merutiyetin ilnndan sonra emekliye ayrld. Son bir yln felli geirip 1 Temmuz 1912de Horhordaki evinde vefat eden Smi Efendinin cenazesi ertesi gn Ftih Camii hazresine defnedildi. Kabrinin kitbesini talebelerinden Hac Kmil Efendi (Akdik) cel slsle yazd; tan tezyinat Turake smil Hakk Beyindir. Sls-nesih hatlar ile fazla uramayan ve az sayda kta brakan Smi Efendi bu hat nevilerinde ok beendii Mehmed evki Efendi ile onun days ve hocas Mehmed Hulsi Efendiden teberrken iczet ald (1281/1864). Sanat ahsiyetini hattn en ge ve g kemale ermi ekli olan celde ortaya koydu. Genellikle siyah kda sar renkli zrnk mrekkebiyle yazlan cel yazlar inelenip kalp yaplr ve bunlar mzehhipler tarafndan altnla ilenir. Zamannn en iyi mzehhipleri olan Hsn, Nreddin ve

Baheddin efendilerin kalptan tebeir tozuyla koyu renkli zemine silkip geirerek zerendd olarak iledikleri Smi Efendinin bu levhalar pek beenilirdi. Bu sebeple kendisinin is mrekkebiyle yazlm hatt ok azdr. Smi Efendi, bir yazy yazdktan sonra eklinin hfzadan silinip kusurlarnn gzkmesi iin uzun bir mddet ona bakmaz ve aradan zaman geince yazsn kartp tekrar elden geirirdi. Sanatnda onun kadar titiz hattat azdr. nceden zerendd olarak hazrlanm yazlarn da bir daha sipari edildiinde kalb zerinde tekrar tashih ederdi. Zaman iindeki tekml ve mutlak gzeli aray gayreti bylece eserlerinde de grnr. Bir yaz ile aylarca, hatta yllarca urat olurdu. Bir yazsn alt ayda bitirdiinin sylenmesi zerine, Alt ayda yazld demezler, Smi yazd derler, zaman mhim deil demitir. Smi Efendi sls celsi ve turada Mustafa Rkm, talik celsinde Yesrzde Mustafa zzet vadisinde yazmay tercih etmi, deta onlarda kalan noksanlklar tamamlamtr. 1893 Nisannda dostlarndan Tevfik Paa tarafndan di kiras olarak kendisine verilen smil Zhd murakkandan ald ilhamla, Zhd Efendinin sls ivesinden zevkine uygun gelen harfleri seip Rkm Efendinin cel vadisine tatbik ederek Smi Efendi ivesini ortaya karmtr. Cel hattna hkimiyeti o derecededir ki baz yazlarn cel kalemiyle yazmayp tek kurun kalemle resmederek bitirirdi (Yazr, II, rs. 199). Cel yazmadan es-rr- hatta vkf olunmaz ve, Cel benim hem elimde hem kafamda mevcuttur szleriyle kendisi de bu kalem hkimiyetine iaret etmi; Rkm getiniz diyenlere de, Rkm geilmez, onu getim diyen geri dner cevab ile bu dahi hattatn hakkn teslim etmitir. Cel sls hattnn okunmasna olduu kadar bezenmesine de yardm bulunan hareke, tezyin ve mhmel iaretleri ile eserin yazld yl gsteren rakamlar Smi Efendi en mkemmel ekline koymu, kendisine gelinceye kadar hibir hattat bu iaretleri bylesine gzel ve muntazam yapamamtr (a.g.e., III, rs. 259). Ancak cel divan yazyla fazla uram olmas sebebiyle eski hattatlara gre iaretleri daha sk kullanmtr. Zira cel divan yazsnda zemin tamamen iaretlerle doldurulur. Smi Efendi sanat hayat boyunca birok talebe yetitirmitir. Kz Saadet Hanmn 20 Ocak 1903te bir yetim brakarak vefat etmesi zerine zntsnden yaz meketmeye son vermitir. skdar zbekler Tekkesi eyhi Edhem Efendinin tavassutu ile mrnn son yllarnda yeniden birka talebe yetitirmitir. Kn Fatihin Horhor semtinde, yazn engelkyde oturur ve talebesine sal sabahlar evinde ders gsterirdi. O gn devrin btn yaz statlar ziyaretine gelir ve evi deta bir medresetlhatttn olurdu. Smi Efendi hem salnda hem lmnden sonra kymeti bilinen ndir sanatkrlardandr. Sultan Abdlaziz, II. Abdlhamid ve Sultan Readn turalarn da en mkemmel ekilde eken Smi Efendi bilhassa Sultan Abdlhamidin ahs tevecchne nil olmu, Bblideki resm vazifesi esnasnda mhim ahslara verilen menurlar cel divan ile yazmtr. Hat sanatna kazandrd hattatlar arasnda en fazla tannanlar unlardr: Hac Kmil Efendi (Akdik): Sls, nesih, divan, cel divan, tura, talik ve cel sls; Hulsi Efendi (Yazgan): Talik ve cel talik; Turake Hakk Bey (Altunbezer): Divan, cel divan, cel sls, tura; Hac Mehmed Nazif Bey: Cel sls ve cel talik; Ferid Bey: Divan, cel divan, tura; Hasan Rz Efendi: Talik; Rif Aziz Efendi: Cel sls, cel talik, tura; Mfessir Elmall Hamdi Efendi (Yazr): Talik;

mer Vasfi Efendi: Talik, cel talik, cel sls, tura; Refet Efendi: Cel sls; Neyzen Emin Efendi (Yazc): Cel sls; Sofu Mehmed Hamdi Efendi: Sls ve celsi; Mehmed Necmeddin Efendi (Okyay): Talik, cel talik, cel sls; Enderunlu Ahmed Rkm Efendi (Boren): Talik; Suud Bey (Yavs): Cel divan; Ahmed Ziy Bey (Akbulut): Cel sls, talik. Bu hattatlarn bir ksm 20 Mays 1915te alan Medresetl-hatttnde muallim olarak vazife alm ve Cumhuriyetin ilk yllarnda hat sanatnn devamna katkda bulunmutur. Eserlerinden zerendd olarak veya yaptrma altnla hazrlanan cel sls ve cel talik levhalarna Altunzde, Aksaray Pertevniyal Vlide Sultan, Rmi, Edirnekap Mihrimah Sultan, Erenky Zihni Paa ve Galib Paa camilerinde, ayrca Topkap Saray, Trk ve slm Eserleri, Trk Vakf Hat Sanatlar mzelerinde ve hususi koleksiyonlarda rastlanr. Cihangir Camiindeki levhalar birka yl nce Trk Vakf Hat Sanatlar Mzesine nakledilmitir. Kendisine kitbe sipari edildiinde ancak Edirnekapdaki Ssl Ali Ustaya yaptrlmas artyla bunu kabul eden Smi Efendinin kitbelerinden bazlar unlardr: Kapal arnn Fesiler Kaps stnde, alp kazanan Allah sever melindeki cel talik hads-i erif (1320); Nuruosmaniye Kapsnda II. Abdlhamidin tamir kitbesi, byk kap stndeki tura (1314); Erenkyde Zihni Paa (1320) ve Galib Paa (1316) camilerinin cel talik kitbeleri; Bblideki Nall Mescidin bat kaps stnde cel slsle, Namaz dinin direidir melindeki hads-i erif; Kantarclar (1313), Rami (1313), ehzade (1314) ve emberlita Atik Ali Paa (1314) camilerinin kaplarnda cel slsle namaz hakkndaki yet-i kerme (en-Nis 4/103); 1956da Tophaneden Makaya nakledilen Hamidiye emesinin cel talik kitbesi (1319); ili Etfal Hastahanesinin cel sls ve cel talik kitbeleri; Yldz Saray bahesindeki Hamidiye emesinin turas, cel muhakkak ve cel sls kitbesi (1321); Yenicami arkasnda Bahekapda bulunan Yeni Vlide eme ve Sebili cel sls istifli kitbesi (altnda 1074 tarihi bulunmakla beraber 1325te yazlan bu kitbenin on iki satrlk kalb yazlndan bugne kadar cel slsle uraan hattatlara hocalk etmektedir); amda Muhyiddin bnl-Arab trbesinin cel talik tamir kitbesi (1294); Medinede II. Abdlhamidin ina ettirdii misafirhanenin kitbesi (bina ile birlikte yok edilmitir). Ayrca Eyp, Sleymaniye ve Snbl Efendi camilerinin hazrelerinde, Karaca Ahmed (a.g.e., III, rs. 298), Yahy Efendi Dergh hazresinde hocas Ali Haydar Beyin mezar kitbesi (1287) ve Sahrycedid Kabristannda yazd birok kabir kitbesi vardr.

BBLYOGRAFYA

bnlemin, Son Hattatlar, s. 355-365; Yazr, Kalem Gzeli, II, rs. 199, 230-232, 259, 276; III, rs. 295, 298, 307-308, 310, 316-317, 337-339; evket Rado, Trk Hattatlar, stanbul, ts. (Yayn Matbaaclk), s. 239-241; M. Uur Derman, Trk Hat Sanatnn heserleri, stanbul 1982, lv. 32, 33, 36, 37; a.mlf., Letters in Gold, New York 1998, s. 142-149; a.mlf., Sabanc niversitesi Sakp Sabanc Mzesi Hat Koleksiyonundan Semeler, stanbul 2002, s. 192-201; a.mlf., Hattat Smi Efendinin Di Kiras, Hayat Tarih Mecmuas, sy. 12, stanbul 1969, s. 20-22; a.mlf., Byk Bir Hat Sanatkrmz: Smi Efendi, a.e., sy. 5 (1969), s. 4-10; a.mlf., Yeni Cmi Seblinin Kitbesi,

Lle, sy. 4, stanbul 1986, s. 14-17; a.mlf., Hat Sanatnn Byk simlerinden: Smi Efendi, Akademik Aratrmalar Dergisi, sy. 4-5, stanbul 2000, s. 473-484; slm Kltr Mirsnda Hat Sanat (haz. M. Uur Derman), stanbul 1992, s. 217, 218, 220, 221, 223; Ali Alparslan, Osmanl Hat Sanat Tarihi, stanbul 1999, s. 122-125; Muhittin Serin, Hat Sanat ve Mehur Hattatlar, stanbul 2003, s. 187-194; A. Sheyl nver, Zt- Smlerini Ziyret, Sanat ve Kltrde Kk, sy. 12, stanbul 1982, s. 14-15; sy. 13 (1982), s. 16-18; sy. 14 (1982), s. 41-43; sy. 15 (1982), s. 42-43; Necmeddin Okyayn Htra Defteri, M. Uur Derman zel kitapl, Yeniehr-i Fenr Hseyin Him Beyin Notlar (Trkpetrol Vakf Arivi); Nurullah Pertev Beyin notlar, M. Uur Derman zel kitapl. M. Uur Derman

SAM EFEND, Mahmut


(bk. RAMAZANOLU, Mahmut Sami).

SM NECMEDDN
(1911-1933) Trk tezhip, ebru ve cilt sanatkr. 23 Ocak 1911de skdarda dodu. Babas hattat Mehmed Necmeddin Okyay, annesi Seniye Hanmdr. lm soyad kanunundan nce olduu iin ailenin Okyay soyadn kullanamamtr. lk, orta ve lise renimini skdarda tamamladktan sonra Sultanahmetteki Yksek ktisat ve Ticaret Mektebinden mezun oldu. ocukluk yllarnda babasndan ve onun geni sanat evresinden ebru, cilt ve tezhip dersleri almaya balad. Ksa zamanda stn yeteneiyle bu sanatlarda ne kt ve klasik tarzda baarl eserler ortaya koydu. Cilt sanatnda deri oygu adn verdii mebbek emse tarzn yeniden canlandrd. Ayn zamanda klasik gmme kitap kaplar hazrlad. Mcellit ve mzehhip Bahaeddin Efendiden (Tokatlolu) ders alarak tezhip ve rugan cilt yapmn ilerletti. 1931 ylnda cilt ve tezhip sanatnda hocasndan iczet ald. Bahaeddin Efendi, Topkap Saray Mzesi Ktphanesinde bulunan baz kitaplarn tamiri iin grevlendirildiinde Smi Necmeddin hocasna yardmc oldu. Bu almalar srasnda ve ders ald yllarda hocasnn kitap sanatlaryla ilgili gr ve bilgilerini, zellikle tezhip ve cilt sanatnda kullanlan terim ve tabirleri kaydederek bunlarn doru bir ekilde gnmze ulamasnda nemli rol oynad. 12 Haziran 1933 tarihinde vefat eden Smi Necmeddin, skdar Yeni Vlide Camiinde babasnn kldrd cenaze namaznn ardndan Karacaahmet Mezarlna defnedildi. Cilt ve tezhip sahasnda yapt pek ok eser arasnda bilinenler unlardr: Esad Fuad (Tugay) Bey iin Kmil Akdikin 1931de yazd enm- erifin bezemesi (TTK Ktp., nr. Y 298); Neyzen Emin Efendinin 1933te yazd sls, nesih kta bezemesi ve iki takm deri oygu kab (Trk Petrol Vakf Ktp., nr. 57, 114, 115); eyh Hamdullah tarafndan yazlm mushaf- erifin htime sayfas tezhibi (TSMK, Yeniler, nr. 913).

BBLYOGRAFYA

Smi Necmeddin metrkt, M. Uur Derman zel kitapl; Necmeddin Okyayn Htra Defteri, M. Uur Derman zel kitapl, M. Uur Derman, Trk Sanatnda Ebr, stanbul 1977, s. 48; a.mlf., Hezrfen Hattat skdarl Necmeddin Okyay, skdar Sempozyumu I: 23-25 Mays 2003: Bildiriler (haz. Zekeriya Kurun v.dr.), stanbul 2004, II, 182-194; a.mlf., Toygartepesindeki Ev, Trk Edebiyat, XXXIII/ 389, stanbul 2006, s. 24-32; Hasibe Mazolu, Ahmet Remzi Akyrek ve iirleri, Ankara 1987, s. 263-264. F. iek Derman

SMH RFAT
(1874-1932) II. Merutiyet ve Cumhuriyet devri airi, yazar ve dil limi. Mustafa Smih Rifat stanbulda dodu. Babas asker kaymakamlardan Hasan Rifat Bey, annesi Aye Hanmdr. Bestekr Ali Rifat aatay ve Yahudilik tarihine dair eserleriyle tannan Cevat Rifat Atilhann kardeidir. Garip akm temsilcilerinden Oktay Rifat ise (Horozcu) oludur. nce babasndan zel dersler ald; daha sonra Kocamustafapaa Asker Rdiyesi ile Drttedrse devam etti, ancak sal elvermedii iin bu okullar bitiremedi. Bir sre Denizlili mderris kir Efendiden Arapa, Camczde Rz Efendiden Farsa okudu, ayrca kendi abasyla Franszca rendi. 1892de Kantar daresinde memur olarak almaya balad, 1894te ehremneti Muhasebesinde grev ald. 1897de evlendi; bir sre sonra einin vefat etmesi zerine Enver Celleddin Paann kz Mnevver Hanmla ikinci evliliini yapt. 1899da Dahiliye Nezreti Matbuat Kalemine girdi. 1905te Tesr-i Mumelt mmeyyizi tayin edildi. 1908de Dahiliye Mektb Kalemi mmeyyizliine getirildi, ayn zamanda Mercan ddsinde edebiyat dersleri vermeye balad. II. Merutiyetin ardndan Biga mutasarrflna gnderildi. Daha sonra Konya (1912), Trabzon (1913), Erzurum (1914) valiliine getirildi; bu sonuncu grevine gitmeyince bir yl bota kald. 1915te ikinci defa Konya valiliine tayin edildi. Talat Paann nzrl srasnda Dahiliye Nezretine mstear oldu. Mill Mcadelenin balamas zerine Hareket Ordusu kumandan Hseyin Hsn Paa ile birlikte Anadoluya geerek eitli cephelerde dolat ve yapt konumalarla askere moral verdi. Bu arada Ankarada kmakta olan Hkimiyeti Milliye ve Yenign gazetelerinde mill meseleler hakknda makaleler yaymlad. 1921de Garp cephesini ziyaret edip nn mevkiinde savaan askerlere bir konuma yapt ve yapt dier konumalarla Mill Mcadelenin tannm hatipleri arasnda yer ald. Ayn yl Maarif Vekleti Telif ve Tercme Heyetine ye ve ardndan bakan tayin edildi; daha sonra da veklet mstear oldu. II (1923-1927) ve III. (1927-1931) dnem anakkale milletvekili olarak Trkiye Byk Millet Meclisine girdi. Daha ok Trk tarihi ve Trk diliyle megul oldu. Atatrkn arzusuna ramen, 1931de kurulan Trk Tarihi Tedkik Cemiyetinin almalarna katlamad. 2-11 Temmuz 1932de stanbulda toplanan I. Trk Tarih Kongresinde bakan vekili oldu ve ar hasta olmasna ramen burada bir bildiri sundu. Temmuz 1932de kurulan Trk Dili Tedkik Cemiyetinin bakanlna getirildi. 29 Eyll - 6 Ekim 1932 tarihlerinde stanbulda Dolmabahe Saraynda toplanan I. Trk Dili Kurultayna ancak sedye zerinde katlabildi. 3 Aralk 1932de Ankarada ld, kabri Cebeci Mezarlndadr. Babasnn da air olmas dolaysyla kk yatan itibaren divan iirine ilgi duyan Smih Rifat 1890l yllardan itibaren eski iir anlayn srdren Eref Paa, skdarl Hakk Bey, Muallim Nci ve Yeniehirli Avni Beyin tesiri altnda klasik tarzda iirler yazmaya balamtr. Fuzlye nazre olarak kaleme ald ilk iirleri Hazne-i Fnnda yaymlanm (1893), kdam gazetesinde sekreterlik yaparken edebiyat dnyasndan yeni arkadalar edinmitir. 1896da smil Safnn

brakmas zerine haftalk Marif dergisinin yaymn 27. saydan itibaren stlenmitir. 1897den sonra zellikle Recizde Ekrem ve Abdlhak Hmid gibi yeni tarz iir anlayn savunanlarn etkisi altnda yeni iire ynelen Smih Rifat bu tarihten sonra manzum ve mensur eserlerini Mekteb, Marif ve Terakk dergilerinde yaymlamay srdrmtr. Ayrca Resimli Gazete, Sabah, kdam ve rtik gibi yayn organlarnda yazlar kyordu. Bir ara Sabah gazetesinin bayazarln yapm, burada Rauf Yekt Bey ile klasik Trk msikisi zerine bir tartmaya girimi, Serveti Fnnculara yneltilen mehur dekadanlk tartmasna katlmtr. II. Merutiyetin iln zerine ttifak adl bir gazete karmtr. 1918den itibaren Cell Nurinin (leri) yaymlamakta olduu t gazetesiyle Muhibbn ve Edebiyyt- Ummiyye Mecmuasnda yazlar yazm, burada Sleyman Nazif ve Rza Tevfikle tarih ve fikr meselelerle ilgili uzun tartmalara girimitir. II. Merutiyetten nce klasik tarzda olduka etkili Bekta nefesleri yazan Smih Rifat, Mtareke yllarnda Akdeniz Kylarnda (Yasl gittim en geldim), 1919da Aydnn Yunan ordusu tarafndan igali zerine Gzel Aydn, Ya stikll ya lm!, Asker Komas ve nn Kaplarnda gibi mill duygular terennm eden sade dille iirler kaleme almtr. lm zerine Sadettin Nzhet Ergun tarafndan hakknda yazlan eserde basma hazr durumda Ndim adl bir roman denemesiyle Selm Nedir, Trk Parklar, Osmanllarda Din Telakkileri, Tarihten Evvelki Devirlerin Tedkikinde Mracaat Olunacak Menbalar, Milliyet Dsturlar, Dvn lugtit-Trk Tercmesi (I. cilt) ve Trk Lugat gibi almalarndan bahsedilmekle beraber bugne kadar bunlarn hibiri yaymlanmamtr. Sadettin Nzhetin eserine alnan iirleri ise Divan Edebiyat, Bekta Edebiyat, Teceddt Edebiyat, Mill Edebiyat ve Vatan iirler balklar altnda toplanmtr. Smih Rifatn iirleri arasnda zellikle Yahya Kemalin (Beyatl) thaf iirine ilham kayna olan, Hezran per ap reng ziydan msrayla balayan, yaymland zaman byk ilgi gren, Ahmet Hamdi Tanpnarn Alev ilhamn son aheserlerinden dedii nefesi, airin kendisi tarafndan devri hind usulnde ve hzzam makamnda bestelenmitir. yi bir tambur olan Smih Rifatn ayrca gftesi kendisine ait, Nedir sende ey dil bu d- elem? msrayla balayan rast, Ezelden km ben Muhammed Mustafya msrayla balayan uak nefesleri de bestekrlktaki yeteneinin gstergelerindendir. Yaymlanm eserleri unlardr: Nefyisl-enfs (stanbul 1904, ok az saydaki nefesini bir araya getirdii, sadece sekiz adet baslan iir kitap); Trkede Tasrf-i Hurf Kanunlar ve Tekellmn Menei (Ankara 1926, bir rapor eklinde hazrlanm olup yaymland zaman olduka ar eletirilere uramtr); Halkiyat (stanbul 1927, ancak iki formas baslabilmitir); arkn Masal Analar (Ankara 1927).

BBLYOGRAFYA

bnlemin, Son Asr Trk airleri, s. 1673-1676; smail Habip [Sevk], Edeb Yeniliimiz, stanbul

1932, II, 447-449; Trk Musikisi Klasiklerinden Bekta Nefesleri (stanbul Konservatuvar neriyat), stanbul 1933, IV, 150-151, 160-161; Sadettin Nzhet Ergun, Smih Rifat: Hayat ve Eserleri, stanbul 1934; a.mlf., Trk Musikisi Antolojisi, stanbul 1943, II, 639, 684-686; Meserret Diriz, Smih Rifat zerinde Hac Bekta- Vel Tesiri, Hac Bekta Vel Anma Treni: 16-18 Austos 1984, Hacbekta 1986, s. 52-61; Veled elebi zbudak, Smih Rifat, Vakit, stanbul 1113 Knunuevvel 1932; Abdullah Uman, Sekiz Adet Baslan Bir iir Kitap: Nefyisl-enfs, TT, sy. 63 (1989), s. 57-58; a.mlf., Smih Rifatn Nefesleri: Nefyisl-enfs, MTAD, sy. 8 (1997), s. 535-554; a.mlf., Zerdt Mnakaas zerine, TDED, XXVIII (1998), s. 511-524; Adnan Akgn, Edebiyatlarmzn Resm Hal Tercmeleri: Mustafa Smih Rifat, lm Aratrmalar, sy. 2, stanbul 1996, s. 229-246; ztuna, BTMA, II, 261; Smih Rifat, TDEA, VII, 455-456; Smih Rifat, Tanzimattan Bugne Edebiyatlar Ansiklopedisi, stanbul 2001, II, 716717. Ayegl Celepolu

SMLER
() Hz. Nhun byk olu Sma nisbet edilen kavimler. Sm (Semitic) terimi bata Arabistan, Suriye, Irak ve Afrikann baz blgeleri olmak zere geni bir corafyada benzer zelliklere sahip diller konuan Akkadlar, Bbilliler, Asurler, Amurler (Amurrular), rmler, Srynler, Kennler, Nabatler, Fenikeliler, brnler, Araplar ve Habeler gibi kavimleri kapsar. Gnmzde dnyadaki en kalabalk Sm kavmi Araplardr. Tevrata dayandrlan terim (Tekvn, 10/1, 21) Batda ilk defa Semitic eklinde 1781de Avusturyal bilim adam August Ludwig Schlzer tarafndan kullanlmtr. Hz. Peygamber de bir hadisinde Araplarn babasnn Sm olduunu syler (Msned, V, 9-11; Tirmiz, Tefsr, 37; Menb, 69). Smlik kavram esasen kltrel evreyi ifade eder. Bu sebeple Sm topluluklar arasndaki yaknlk, daha ok konutuklar diller ve kltrleri arasndaki benzerliklerle aklanmaya allmtr. Smler arasndaki akrabalk, ancak XIX. yzylda baz yazl belgelerin zlmesi ve Sm kabul edilen kavimlerin dilleri arasnda karlatrmal almalar yaplmasyla anlalmaya balanmtr. Smlerin anavatannn neresi olduu hususunda farkl grler bulunmaktadr. Bunlarn bir ksm Tevratta yer alan beeriyetin meneiyle ilgili ifadelere, bir ksm ise Sm dilleriyle ilgili almalara dayanmaktadr ve balcalar sz konusu anavatann Arap yarmadas, Irak, Suriye, Afrika, rmniye, Avrupa, Kafkasya veya Akdenizde batm baz adalar olduu yolundadr. leri srlen tezlerden Arap yarmadasn savunanlar ounluktadr. Ancak bunlar arasnda da yarmadann hangi blgesinden ktklar hususunda Necid, Arz, zellikle Bahreyn ve karsndaki sahiller yahut Gney Arabistan gibi grler vardr. Anayurdun Arabistan olduunu kabul edenler, Smlerin buradan Bereketli Hille g ederek oraya kendi damgalarn vurduklarn, oradan da baka blgelere gittiklerini savunur. Aralarndan bazlar kesin deliller bulunmamakla birlikte burasnn milttan nce X. binyla, bir ksmna gre V. binyla kadar ok verimli bir yer olduunu sylerler. Onlara gre Tevratta tasvir edilen Aden cenneti Arap yarmadasndadr. klimin deimesiyle birlikte topraklarn yaps deimi ve baheler llere dnmtr (Cevd Ali, I, 243-244). Sm glerinin Arap yarmadasndan kuzeye doru yapldna dair ileri srlen grlerin yannda baz Sm topluluklarnn kuzeyden gneye gittikleri, mesel brnlerin Iraktan Suriyeye, oradan Msra ve sonra tekrar Suriyeye, Adnnlerin atas kabul edilen Hz. smilin Filistinden Hicaza ve yine baz yahudilerin de Filistinden Hicaza g ettikleri bilinmektedir. Dolaysyla Sm glerinin yalnz Arap yarmadasndan darya ynelik olmad, ayrca bunun kabileler arasnda ortaya kan savalar sebebiyle ya da din, siyas ve ekonomik sebeplerle gidi geliler eklinde meydana geldii dnlmektedir. Sm dilleri arasndaki benzerlikler bu dillerin bir ana dilden (proto-Semitic) trediini gstermektedir. Mevcut belgelere gre bu ana dilden treyen en eski dil milttan nce III. binyln ortalarnda Mezopotamyada (Irak) ivi yazsyla kil tabletler zerine yazmna balanan Akkadcadr. Akkad mparatorluunun yklmasndan sonra siyas gelimelere bal olarak bu dil II.

binyln balarnda kuzeyde Asurca ve gneyde Bbilce adlaryla iki ana leheye ayrlmtr. 1975 ylnda Halep yaknlarnda Ebla (Tel Mardih) kazlarnda 15.000 tabletlik bir ariv bulunmu ve bu keif Kuzey Suriyede Akkadca ile ada Ebla dili denilen eski bir Sm dilinin daha varln ortaya karmtr. Bugn kabul edilen son tasnife gre Sm dilleri ailesi l dillerle birlikte u grup ve dallara arlmaktadr: A) Bat Sm Dilleri Grubu 1. Kuzeybat Dal a) Ebla dili b) Ugarite c) brnce d) Amurce e) Fenikece f) rmce-Srynce g) Moabca h) Edomca 2. Gneybat Dal a) Kuzey Arapas b) Gney Arapas c) Habee (Tigre dili, Tigrinya [Tigrina] dili, Amhara dili) B) Dou Sm Dilleri Grubu Akkadca (Asurca + Bbilce). Arap limleri Hz. demin, Hz. Nhun ve olu Smn konutuklar dilin hangi dil olduu konusuyla ilgilenmiler, bazlar bunun Srynce, bazlar Arapa (Dnever, s. 2-3) olduunu ileri srmlerdir (balca Sm dilleri iin bk. RMCE; ARAP [Dil]; BRNCE; SRYNCE). Sm topluluklarnn sosyal yapsnda temel eyi ortak kar sahibi kan bana dayal akrabalarn

oluturduu kabileler tekil eder. Kabileler ataerkil aile yapsna sahiptir. Miras genelde erkeklerin hakkdr; ok kadnla evlilik gelenei vardr. Kabilenin banda eit dzeydeki ileri gelenlerin kendi aralarndan setikleri bir lider bulunur. Mutlak bir otorite yoktur; lider snrl yetkilere sahiptir. Ekonomik durum hayvanclk, tarm ya da ticarete baldr (bk. KABLE). Baz arkiyatlar, Avrupada Bat aklnn Dou aklndan stn olduu tezinin ileri srlmesinden sonra Sm akln zellikleriyle ilgili tasvirler ortaya koymulardr; balcalar unlardr: Smler g etmeyi severler; savaa ve intikam almaya meyillidirler; duygusalln hayatlar zerindeki etkisi byktr; abuk kzar ve kzgnlklarnda ar giderler, ancak fkeleri abuk geer; sevgilerinde de arya kaarlar; ferdiyetidirler ve bu sebeple kabileler halinde yaarlar; hukuk mantklar kabilev esaslara ve ksas fikrine dayanr. Uzun bir dnem gebe hayat yaadklar iin dnceleri yzeyseldir; mesel Yunanllar gibi eyay derinlemesine incelemeye, knhne ve zne ulamaya ynelmezler. Karmak ileri anlama yetenekleri yoktur; dncelerinin basitliinden dolay kararlar da basittir. Bu anlaylar dolaysyla birden ok ilha inanmay ieren r dinlerden farkl olarak tek tanr inancna sahiptirler (Cevd Ali, I, 256-259).

BBLYOGRAFYA

Msned, V, 9-11; Dnever, el-Abr-vl, s. 2-3; Taber, Tr (Ebl-Fazl), I, 201; Cevd Ali, el-Mufaal, I, 222-260; evk Dayf, Trul-edeb, I, 22-29; Ali Abdlvhid Vf, Fhl-lua, Kahire 1973, s. 6-24; Mustafa Murd ed-Debb, Bildn Filisn, Amman 1393/1973, I, 378-381; Hitti, slm Tarihi, I, 23-30; S. Moscati, An Introduction to the Comparative Grammar of the Semitic Languages: Phonology and Morphology, Wiesbaden 1980, tr.yer.; Neet aatay, slm ncesi Arap Tarihi ve Cahiliye a, Ankara 1982, s. 2-4; Osman Sad, Urbetl-Cezir abret-tr, Cezayir 1982, s. 12-17; emseddin Gnaltay, Trk Tarihinin lk Devirlerinden Yakn ark: Elm ve Mezopotamya, Ankara 1987, s. 282-292; a.mlf., Yakn ark III: Suriye ve Filistin, Ankara 1987, s. 52-62, 134-141; Tevfk Burr, Trul-Arabil-adme, Dmak 1988, s. 38-48; Faruk Bozgz, Dil-Toplum likisi ve Ari-Sami Polemiinde Dil ve Sami Dilleri, EKEV Akademi Dergisi, VIII/20, Erzurum 2004, s. 277-294; A. Rippin - W. P. Heinrichs - J. Huehnergard, Sm, EI (ng.), VIII, 1007-1011; G. B. Gragg, Semitic Languages, The Oxford Encyclopedia of Archaeology in the Near East, New York 1997, IV, 516-527. Adnan Demircan

SMPAAZDE SEZ
(1859-1936) Tanzimat sonras Trk edebiyatnn ikinci nesline mensup hikye ve roman yazar. Sultan III. Ahmed devrinde ordu ile Moraya gitmi ve orada Tripoliede tekke kurmu bir aileye mensuptur. Byk babas Halvet eyhlerinden Ahmed Necib Efendi, babas Abdurrahman Smi Paadr. Annesi Glryi Hanm, Kafkasyadan karlm bir erkez kzdr. Kardei Hazne-i Evrk mecmuasnn kurucularndan Smipaazde Abdlbkidir. Mora isyan srasnda isyann bastrlmasnda grev alan babas adada rehin kalan ailesini kurtardktan sonra Msra iltica eder ve Kavalal Mehmed Ali Paann hizmetine girer. Bu isyann sebeplerini ve gelimesini anlatt eserini beenen Mehmed Ali Paa onu Bulak Matbaas mdrlne ve bambeyincilie getirir (1831). Mehmed Ali Paann olu brhim Paann lmnden sonra hidiv olan Abbas Paa ile anlaamaynca 1849da Msrdan ayrlmak zorunda kalan Smi Paa kalabalk ailesiyle birlikte stanbula gider ve Osmanl Devletinin hizmetine girerek Rumeli mfettilii, Trabzon, Vidin, Edirne ve Girit valilikleriyle Maarif nzrl, Meclisi Vl, Meclisi Aliyye ve Meclisi Ayn yelikleri gibi nemli grevlerde bulunur. Smipaazde Sezi babasnn stanbul Aksarayda Takasaptaki konanda dodu. Bir mahalleyi andran konak Ziy Paa, Ahmed Vefik Paa, Ali Suvi, Osman Nevres, Yeniehirli Avni Bey ve skdarl Hakk Bey gibi devrin nemli fikir adam ve edebiyatlarnn devam ettii bir kltr merkezi hviyetindedir. Tahsilini bu konakta zel olarak yapan Sezinin hocalar arasnda ankrl Him, Mehmed Galib, Resul Mest ve Muallim Feyz bulunmaktadr. Seziye burada devrin airlerinden Osman Nevres, skdarl Hakk ve Yeniehirli Avni iir ve edebiyat zevki verirken Msy Fabre adl bir Fransz hoca Franszca dersleriyle birlikte 1789 Fransz htilli vesilesiyle onda hr dnce fikrini uyandrd. Sezi henz ocuk yata, babasnn amlcadaki yazlk kkne komu kklerde oturan ve mr boyu dostluklar devam edecek Abdlhak Hmid ve Recizde Ekremle tant. 1879da Evkf- Hmyun Mektb Kalemine giren Sezi, bir yl sonra Londra Sefreti ikinci ktipliine tayin edildiyse de babas izin vermediinden bu greve ancak babasnn lmnden sonra gidebildi. 1885te izinli olarak geldii stanbulda grevinden azledildi. 1885 kn Pariste geirdi, orada Tunuslu Mahmd b. Ayatn kz Latife Hanmla ksa sren bir evlilik yapt. 1886da teklif edilen Viyana Sefreti ikinci ktipliini kabul etmedi; 1901e kadar Hariciye Nezreti stiare Odas muavinliinde alt. 1888de Sergzeti yaymlamas ve bu romanda esaret konusuyla birlikte hrriyet kavramn ilemesinden dolay sk bir takibe alnd. Bunun zerine yakn akrabalarndan yetullah ve Bki beylerin aracl ile stanbuldaki Jn Trk mensuplaryla tant ve yurt dna kama areleri aramaya balad. Maceral bir yolculuktan sonra Jn Trklerin lider kadrosunun yanna Parise kamay baard (1901). Pariste II. Merutiyetin ilnna kadar Ahmed Rz Beyin ynetiminde kan ttihat ve Terakknin yayn organ r-y mmet gazetesinde Osmanl Devletinin i ve d politikas ile mevcut rejimi ar bir dille eletiren yazlar yaymlad.

II. Merutiyetin iln zerine stanbula dnd ve 1909-1921 yllar arasnda Madrid sefiri olarak grev yapt. Ancak 1914te hastalannca uzun sreli izinlerle sk sk grevinden ayrlmak zorunda kald; 1916-1918 yllarn tedavi amacyla svirede geirdi. 1921de grevinden azledildi; stanbula dndkten sonra hayatn eitli gazete ve dergilere yazd yazlarla g artlar altnda srdrd. 1927de Trkiye Byk Millet Meclisi tarafndan kendisine hidemt- vataniyye tertibinden czi bir maa baland ve lmne kadar stanbul Belediyesince Kadky Mhrdarda kiralanan bir evde yaad. 26 Nisan 1936da vefat etti, kabri Kksu Mezarlndadr. Bir yandan kk yatan itibaren eserlerini okuduu Nmk Kemalin, dier yandan aile fertleri arasndaki Jn Trklerin etkisiyle ikinci Tanzimat nesli iinde politikayla en ok uraan Sezi hikye, roman, tiyatro ve edeb tenkitle ok sayda siyas ve sosyal muhteval makale yazm olmasna ramen edebiyat tarihinde daha ok Sergzet yazar olarak tannm, bu romann getirdii hret onun dier eserlerini glgede brakmtr. Henz on drt yanda iken edebiyata ve edebiyatla heves eden Sezinin ilk yazs Kamer dergisinde yaymlanmtr. Resm grevle henz Avrupaya gitmeden nce Victor Hugo, Alphonse de Lamartine ve Musset gibi Fransz romantiklerini okumu, onlardan belli lde etkilenmi, Londra yllarnda ngiliz edebiyatn ve zellikle Shakespearei tanma imkn bulmutur. Pariste Jn Trklere katldktan sonra Sezinin r-y mmet gazetesindeki yazlarnda nemli d meselelere ilgi duyduu grlmektedir. Uzakdouda Japonyann Rus ordusunu ve donanmasn yenilgiye uratmas Jn Trkleri heyecanlandrm, Sezi, Rus-Japon sava ve bu savan byk kahraman Amiral Togo ile ilgili yazlar kaleme almtr. ran ahnn meclisi feshetmesi zerine kan ayaklanmalar frsat bilen ngilizlerle Ruslarn ticar menfaatlerini koruma bahanesiyle rana ordu sevketmeleri, ayrca Azerbaycandaki Rus tehlikesi onun dikkatinden kamamtr. Ancak II. Abdlhamid ve rejimini Batl politikaclarn grleri dorultusunda deerlendiren Sezinin bu konudaki eletirilerinde tarafsz ve ileri grl olduu sylenemez. Balangta Hazne-i Evrkta yazlar kan Sezinin yazar kadrosunda yer ald yaynlar arasnda kdam, leri, Edebiyyt- Ummiyye Mecmuas da vardr. Trablusgarp, Balkan, I. Dnya savalar ve Mill Mcadele yllarn Avrupada geiren Smipaazde Sezinin, vatannn urad haksz hcum ve igaller karsnda o zamana kadar savunduu ve rnek ald Bat medeniyeti hakkndaki dnce ve kanaatlerini deitirdii grlr. Smipaazde Sezi, Trk edebiyat tarihinde Halit Ziyadan (Uaklgil) nce yetien ilk byk slpu olmakla birlikte cmleleri onun cmleleri kadar salam deildir. Hayat boyunca Tanzimattan sonra ortaya kan yeni edebiyat savunmu, bu edebiyata yaplan hcumlar karsnda daima yeninin ve yeniliin yannda yer almtr. Mill Edebiyat akm baladktan sonra Trk dilinin sadelemesi fikrini desteklemi, eitli yazlaryla Mehmet Emini (Yurdakul) ve onun at r savunmu, bunu Trkln mnev varln gsterecek tek yol olarak grmtr. Eserleri. 1. Sergzet (stanbul 1305). Esas olarak Tom Amcann Kulbesi adl romanla XIX. yzylda btn dnyada aktel bir tem haline gelen esaret konusunun ilendii eserde daha ok romantik bakla toplumdaki sosyal bir yara gndeme getirilir. Amac esaret kurumunun insanlk d yn zerinde okuyucuyu dndrmektir. Romanda yazar olaylara, konaklarnda bir arada yetitii criyeler dolaysyla hayatn ve straplarn ok yakndan bildii gsz kahraman Dilberin

gzyle bakar. Bu suretle ezen-ezilen, kuvvetli-zayf tezadn arpc ekilde dile getirdii gibi Dilberin bandan geen olaylar vastasyla toplumun merhamet duygularn harekete geirmek ister. Romann eletirilecek bir yn esaret meselesini sadece Douya aitmi gibi gstermesi, Avrupadaki serf sistemini ve Amerikadaki klelii deta grmezlikten gelmesidir. 2. Kk eyler (stanbul 1308). eitli hikye, deneme ve tercmelerden meydana gelen bu eserinde Sezi, mukaddimede belirttii gibi Nmk Kemal ve Abdlhak Hmid izgisinden ksmen uzaklamakla birlikte yine de tasvirlerine ahs duygularn katmak suretiyle romantizmden tamamen kopamadn gstermektedir. zellikle realist tasvirleri dolaysyla devrinde bir r aan eser Serveti Fnuncular zerinde byk lde etkili olmu, gerek devrinde gerekse daha sonraki yllarda takdirle karlanmtr. 3. r (stanbul 1296). Yazarn yirmi yalarnda iken kaleme ald bu olduka zayf ve acemice eser perdelik bir trajedi olup devrinde bir yank uyandrmamtr. 4. Rumzl-edeb (stanbul 1316). Hikye, htra, gezi notlar ve sohbet yazlarndan meydana gelmitir. 5. cll (stanbul 1924). Tek bir hikye ile htra, gezi notlar ve denemelerden olumutur. 6. Konak. Yazarn 1934-1935 yllarnda yazmaya balayp tamamlayamad bir roman msveddesi olup Gler Gven tarafndan yaymlanmtr (TDED, XXI [1973], s. 97-113). Sezinin eserlerinin byk ksmn Zeynep Kerman Smipaazde Sezinin Hikye-Hatra-Mektup ve Edeb Makaleleri (stanbul 1981) ve Sami Paazde Sezai-Btn Eserleri (I-III, Ankara 2003) adyla neretmitir.

BBLYOGRAFYA

A. Ferhan Ouzkan, Samipaazde Sezai: Hayat, Sanat, Eserleri, stanbul 1954; Gler Gven, Sami Paazde Sezai ve Eserleri (doktora tezi, 1970), Ed. Fak.; Mehmet Kaplan, Trk Edebiyat zerinde Aratrmalar, stanbul 1976, I, 369-383; R. P. Finn, The Early Turkish Novel: 1872-1900, Istanbul 1984, s. 37-50; Zeynep Kerman, Sami Paazde Sezai, Ankara 1986; a.mlf., Sami Paazde Sezai, Tanzimat Edebiyat (haz. smail Parlatr v.dr.), Ankara 2006, s. 557-584; a.mlf., Sezi (Samipaazde), TDEA, VII, 562-563; Ahmet . Evin, Trk Romannn Kkenleri ve Geliimi (trc. Osman Aknhay), stanbul 2004, s. 197-215; Kh. Kyamilev, Sami Pashazade Sezai v isterii turetzkoy prozvi, Kratkie Soobenija Instituta Naradov Azii, LXV, Moskva 1864, s. 98-104; Mehmed Murad (Mizanc), debmzn Numne-i mtisalleri: Sergzet, Mzan, sy. 64, stanbul 1888, s. 625-626; sy. 66 (1889), s. 50, sy. 68 (1889), s. 672; Gzin Dino, Samipaazde Sezai Beyin Sergzet simli Romannda Gerekiliin Pay, DTCFD, XII/1-2 (1954), s. 139-152; Fevziye Abdullah Tansel, Sami Paazde Sezai, TM, XIII (1958), s. 1-30; Talat Sait Halman, Sez, EI (ng.), IX, 150. Zeynep Kerman

SMR
() Hz. Ms Tra ktnda sriloullarn altndan yapt buzaya tapmaya sevkeden kii. Smir ad, Kurn- Kermde Hz. Msnn nderliinde sriloullarnn Msrdan kndan sonra yaanan olaylar anlatlrken Th sresinde birka yerde gemektedir. Allahn, Msya kavminin Smir tarafndan saptrldn haber vermesi zerine (20/85) Ms halknn yanna gelerek verdikleri szden neden dnp altn buzay ilh edindiklerini sormu, onlar da bu iin sorumlusu olarak Smiryi gstermitir (20/87-88). lgili yetlerde, Ms Tra Allah ile konumaya gittiinde (el-Arf 7/142-143) Smirnin, sriloullarn Msrllardan alm olduklar ziynet eyalarndan buza eklinde bir put yapmaya ve buna tapnmaya ikna ettii belirtilmektedir. Ayrca Msnn Smirye amacnn ne olduunu sorduu (Th 20/95), Smirnin de u cevab verdii bildirilmektedir: Ben onlarn grmediklerini grdm, bu yzden elinin (Ms) retilerinden bir tutam alp frlattm. Nefsim beni byle yapmaya sevketti (Th 20/96). Bunun zerine Hz. Ms Smirye, Defol git!, artk hayatn boyunca Bana dokunmayn! diyeceksin; ayrca seni kap kurtulamayacan bir ceza gn beklemektedir diyerek bedduada bulunmutur (Th 20/97). sriloullarnn buzaya tapmalarna Smirden bahsetmeksizin Kurn- Kermin baka yerlerinde de atf yaplmakta (el-Bakara 2/51, 54, 92, 93; en-Nis 4/153; el-Arf 7/148, 152) ve sriloullar bu davranlarndan dolay knanmaktadr. Zemaher, Smirnin adn Ms b. Zafer olarak kaydetmektedir (el-Kef, II, 549). Fahreddin erRz, bn Abbastan onun Kirmanl olduu rivayetini aktarr. bn Abbastan Zeccc ve Atnn rivayet ettii dier bir anlaya gre Smir, Hz. Msnn komusu bir Kpt olup ona iman etmi ve kendisiyle birlikte Msrdan kmt. limlerin ou onun Smira kabilesinden ve sriloullarnn ileri gelenlerinden olduu grndedir (Meftul-ayb, XXII, 87). eceresi hakknda ayn bilgiyi veren Taberye gre Smir, sriloullar ile denizi getikten sonra mnafk olan bir Allah dmandr (Cmiul-beyn, IX, 206). Zemaher ayrca Smirnin aslen inee tapan bir topluluktan geldiini ve bir mnafk olduunu sylemektedir (el-Kef, II, 549). Bu bilgiler nda Rippinin, Smirnin yahudi ve hristiyan gelenekleri tarafndan bilindii ekliyle Smirlerden olduu konusunda slm geleneinin hibir phesi yoktur eklindeki yargsnn (EI2 [ng.], VIII, 1046) onun mensubiyeti hakkndaki gerei tam yanstmad grlmektedir. Th sresindeki kssann bir benzeri Tevratta (k, 32) Smir ismi gemeden yer almaktadr. Her iki kssada sriloullarnn Hz. Msnn yokluunda ziynet eyalarndan yaplan buza eklindeki bir ilha tapmaya balad aktarlmaktadr. Ancak Kuran ile Tevrat arasnda iki temel farkllk mevcuttur. ncelikle Kuranda buzann ses karma (uvr) zelliinden bahsedilirken Tevrat kssasnda byle bir zellik sz konusu edilmemektedir. kinci olarak Kurandaki kssada buza heykelinin Smir tarafndan yapld belirtilirken Tevrata gre heykeli Hz. Msnn kardei Hrn yapmtr. Kurana gre Hrn altn buzann yapmnda rol almad gibi bunun bir imtihan olduunu belirterek sriloullarnn ona tapmasna engel olmaya almtr (Th 20/90-94).

Batl aratrmaclar, Tevratn asl gibi Kurann da ilh kaynaktan geldii gereini gz ard edip kssann Kuran ve Tevratta yer alan anlatm arasndaki benzerliklerden yola km ve Kurann bu kssay yahudi geleneinden aktardn ileri srmtr. Hatta bazlar, Hz. Peygamberin bu kssay yahudilerden renip ilgi ekici hale getirerek Kurana eklediini iddia etmitir. Reformist Yahudiliin nclerinden Abraham Geiger, Arf sresinin 150. yetiyle Talmudda zikredilen Hur hikyesi arasnda iliki kurarak hikyenin yahudi kaynaklarndan alnm olduunu sylemitir (Judaism and Islam, s. 130). Bbil Talmuduna gre Hurun cesedini gren Hrn onlarn isteklerini yerine getirmedii takdirde kendisinin de ldrleceini dnr ve sriloullarna itaat eder (Sanhedrin, 7a). Arf sresinin 150. yetine gre, Benden sonra arkamdan ne kt iler yapmsnz! diyerek kardeini sriloullarnn buzaya tapmasna engel olmamakla sulayan Msya kar Hrnun, Kavmim beni gsz buldu; az kalsn beni ldryordu diyerek kendisini savunmasn Geiger, Kurann da Tevrat gibi buza heykelini yapann Hrn olduuna iaret ettii eklinde yorumlamaktadr. Halbuki Kuranda altn buzann sz konusu edildii yetlerin hibirinden heykeli Hrnun yapt sonucunu karmak mmkn deildir. Geiger, iki kssa arasndaki temel ayrl oluturan buzann Smir tarafndan yaplmasn ve ses karmas olayn Pirke Rabbi Eliezer isimli bir Midra kitabnda yer alan rivayetlere dayandrmaktadr. Ancak Emev hnedan hakknda bilgiler ieren bu tamamlanmam eserin IX. yzyl banda Filistinde yazlm olduu bilinmektedir (Strack, s. 226). Nitekim Jeffery de Kurandaki Smir kssasnn Pirke Rabbi Eliezere dayanmasnn ok uzak bir ihtimal olduunu belirtmektedir (The Foreign Vocabulary, s. 158). Rippin de bu hikyeleri ieren yahudi kaynaklarnn slmn douundan sonra ortaya km olduuna dikkat ekmekte, dolaysyla Kurann anlatmnn bu kssalarn en eski kaydn oluturduunu ifade etmektedir (EI2 [ng.], VIII, 1046). Smir kssas Trk-slm edebiyatnda ksas- enbiy, Hz. Ms hakknda kaleme alnm mesneviler, Envrl-kn ve Mrifetnme gibi eserlerle din-destan metinlerde sriloullarn tevhid inancndan saptrmas bakmndan yer alm, ayrca divan airlerinin eitli beyitlerinde de ondan bahsedilmitir. Bu bakmdan Smiryi klasik Trk iirinde Krn, Firavun gibi ksas- enbiy kaynakl olumsuz tiplerin dahil olduu grup erevesinde ele almak mmkndr.

BBLYOGRAFYA

Taber, Cmiul-beyn, IX, 206; Zemaher, el-Kef, Beyrut 1403/1983, II, 549; Fahreddin erRz, Meftul-ayb, Beyrut 1411/1990, XXII, 87; A. Geiger, Judaism and Islam (trc. F. M. Young), Madras 1898, s. 130; A. Jeffery, The Foreign Vocabulary of the Qurn, Baroda 1938, s. 158; H. L. Strack, Introduction to the Talmud and Midrash, Philadelphia 1959, s. 226; Moshe David Herr, Pirke De-Rabbi Eliezer, EJd., XIII, 559; B. Heller - [A. Rippin], al-Smir, EI (ng.), VIII, 1046.

Mahmut Saliholu

SMRLER
() Yahudilerle benzer inan ve ibadetlere sahip olan, ancak ayr bir grup olarak varln srdren dinetnik topluluk. Arapada Smire veya Smiriyyn eklinde isimlendirilen Smirlerin gerek ad gerekse kkeni hususunda biri yahudi, dieri Smir kaynaklarna dayanan iki farkl gr mevcuttur. Yahudiler bu grubu, Filistin topraklarnn kuzeyindeki Smiriye ehri ve evresi iin kullanlan brnce omron kelimesine nisbetle omronim diye adlandrr. omronim ismi Eski Ahidde din ve etnik adan kark bir topluluu ifade etmek zere bir yerde geer (II. Krallar, 17/29). amerim (omerim) ismini benimseyen Smirler ise kendilerini olumsuz arm olan omronim ile ilikilendirmeyip sril (Ysuf ve Levi) soyundan gelen ve kohenlii devam ettiren bir topluluk diye kabul eder. brncede amerim gzetenler, koruyucular mnasna gelir. Tanr ile yaplan ahdin ve hakikatin muhafzlar anlamnda kullanlan kelime bu anlamyla dier sriloullarnn ahdi korumadaki geveklii imasn da ierir. Smir kaynaklarna gre sriloullar, Kenn topraklarna yerletikten sonra yzyl boyunca kuzeydeki ekem blgesinde (bugnk Nablusun dousu) bir yer olan Gerzm dan kutsal mekn kabul etmi ve takdimelerini burada sunmutur. Fakat bakohen Uzzi dneminde yaayan Eli isimli bir kohen sriloullarndan bir ksmn iloya gmeye ikna etmi ve burada yeni bir sunak kurmutur (M. Krd Ali, VI, 214; Mustafa Murd ed-Debb, II, 250-251). Bu anlaya gre sriloullarnn ana gvdesini Smirler temsil etmekte olup Asurlularn kuzeydeki sril Kralln ele geirmesinin ardndan buradaki varlklarn devam ettirmilerdir. Kohen Eliye uyup ayrlk karanlar daha sonra yahudi diye isimlendirilen topluluu oluturmutur. Smirlerin kkeniyle ilgili yahudi kaynaklarnda yer alan gr ise II. Krallar kitabndaki pasaja dayanr (17/24-41). Buna gre Asur Kral II. Sargon kuzeydeki sril Kralln ele geirince buradan srd sril kabileleri yerine Bbil, Kuta, Ava, Hamat ve Sefarvayimden getirdii gruplar Smiriye diye bilinen bu blgeye yerletirdi. sril Tanrsna tapnmadklar iin Tanr bu kark grup zerine aslanlar gndererek bazlarn yok etti. Ardndan Asur kralnn isteiyle srgn edilen kohenlerden biri gelip bu toplulua Tanrya nasl ibadet edeceklerini retti, bylece aslanlarn saldrsndan kurtuldular. Fakat eski politeist inanlarn gizlice uygulamay srdrdler. Yahudi telakkisinde Smirler bu topluluun devam saylm ve srgn sonrasnda mbedin tekrar inasn engellemeye alan Ezra kitabndaki (bab 4) ayrlk grupla zdeletirilmitir. Rabbn literatrde Smirler, Bbil tanrs Nergale tapnma merkezi olan Kutaya nisbetle Kutim diye isimlendirilmitir (Baba Kamma, 38b; Sanhedrin, 85b). Smirler ile yahudiler arasndaki ayrlk ve hiziplemenin ne zaman ortaya kt bilinmemekte, arkeolojik kazlar, Gerzm danda milttan nce IV. yzylda ina edilen ve milttan nce II. yzylda yklan bir Smir mbedinin varlna iaret etmektedir. slm kaynaklarndan Makdis, ehristn ve Kalkaend, Smirleri yahudilerin bir grubu olarak deerlendirir. Kalkaend Karlerin ve Rabbn yahudilerin Smirleri yahudi saymadklarn

kaydeder (ubul-a, XIII, 270-271). Makdis, Smirlerin yahudi eriatnn byk bir ksmn ve Yedan sonra gelen peygamberleri Tevratta yer almadklar gerekesiyle kabul etmediklerini belirtir (el-Bed vet-tr, IV, 34). ehristn, Smirlerin temizlenmeye (tahret) zel bir nem verdiini, kblelerinin Gerzm da olduunu syler. Onun kaydettiine gre Smirler, Allahn Dvda Nablus danda (Cebelinablus veya Tr) bir mbed (beytlmakdis) yapmasn emrettiine, Dvdun buna kar karak zalim olduuna inanmaktadr. Smirler dier sriloullarndan ayr olarak Allahn gsterdii bu kbleye ynelmektedir (elMilel ven-nial, s. 219-220). Belzr ise Eb Ubeyde b. Cerrhn, mslmanlara yardmlarndan dolay rdn ve Filistindeki Smirlerle cizye demeyeceklerine dair bir antlama yaptn kaydeder (Fth, s. 226). Daha sonraki dnemde belirlenen cizyeyi demede zorluk eken Nablustaki Smirlere den cizye miktarn devrin halifesinin (246/860) 5 dinardan 3 dinara indirdii nakledilmitir (a.g.e., s. 227). Ayn kutsal kitaba (Tevrat), ayn peygambere (Hz. Ms) ve ortak tarih gemie sahip olan Smirler ile yahudiler arasndaki ihtilfn kayna genellikle farkl kutsal meknlar, yani ekem ile Kuds arasndaki tarih rekabete atfla aklanmtr. te yandan Smir-yahudi ihtilfn her iki grubun kulland takvimlerdeki farklla, dolaysyla din bayramlarn farkl gnlerde kutlanmasna dayandranlar da vardr. Yahudiliin inantan ok pratie nem veren bir din olduunu vurgulayan P. R. Weis, en nemli din pratik konumundaki bayramlarn hesaplanmasyla ilgili farkl takvim uygulamalarnn yahudi gruplar arasndaki ihtilfn ana sebebi olduunu syler (Bulletin of the John Rylands University, XXX/1 [1946], s. 144). Smir nan ve Ritelleri. Smirlerin inan sistemi u prensipler zerine kuruludur: 1. Tek tanr: sril Tanrs (ema = sim); 2. Tek peygamber: Hz. Ms (Ms b. Amram); 3. Tek kutsal kitap: Smir Tevrat; 4. Tek kutsal mekn: Gerzm da. Kuds yerine Gerzm dan kutsal mekn kabul eden Smirler, ekemin Sleyman Mbedinin bulunduu Kudsten ok daha eskiye giden din neme sahip olduunu iddia ederler (Purvis, II, 594). Hz. Msdan ok nce Hz. brhim (Tekvn, 12/6-8) ve Hz. Yakb (Tekvn, 33/18-20) ekemde sunak ina etmitir. Ye peygamber orada sril ile Tanr arasndaki ahdi yenilemitir (Ye, 24/1). Rehoboam kral iln etmek iin btn sriloullar ekemde toplanmtr (I. Krallar, 12/1). Smir kaynaklarna gre buras ayn zamanda Hz. brhimin olu shak kurban etmek zere gtrd yerdir. Smirlerle yahudiler arasnda peygamberlik ve kutsal kitap konularnda da farkllk mevcuttur. Hz. Msdan sonra peygamberlik silsilesinin devam ettiini kabul eden yahudiler eitli peygamberlerin alm olduu vahiyleri Kitb- Mukaddese dahil ederler. Msnn ardndan peygamberliin son bulduuna inanan Smirler ise ilh vahiy olmad gerekesiyle Tevratn dndaki kitaplarn kutsalln kabul etmezler. Dolaysyla sadece kendi Tevrat nshalarn kutsal sayp Rabbn ve Kar geleneine mensup yahudilerin benimsedii ekliyle Kitb- Mukaddesin blmnden (Tora, Nevim ve Ketuvim) son ikisini reddederler. brnce yazlm olan Smir Tevrat ile yahudilerin kulland ve Masoretik metin diye bilinen Tevrat arasnda farkllk vardr. Gesenius 1815te yaymlad De Pentateuchi Samaritani Origine adl eserinde Smir Tevrat ile Masoretik metin arasnda 6000 noktada farkllk tesbit etmitir (Macdonald, s. 264). Ayrca Origen, Smir Tevratnn Samareitikon isimli bir Yunanca tercmesinden bahsetmektedir. Gnmzde Smir Tevratnn rmce tercmesi olan bir Targum

mevcuttur. Bunun IV. yzylda Markah tarafndan yapld kabul edilmektedir. Smir Tevratnn XIII. yzylda Eb Sad veya XIV. yzylda Ebl-Feth tarafndan gerekletirilen bir Arapa tercmesi olduu da bilinmektedir. Batl ilim adamlarna Smir Tevrat ilk defa 1616 ylnda Pietro Della Valle araclyla ulamtr (EJd., XIII, 268). Smirler ayrca Taheb diye bilinen bir meshin geleceine inanrlar. Yahudilerin Kudsteki mbedinin milttan sonra 70te yklmasndan sonra bir itikad prensibi olarak kabul edilen Tahebin gelii Smirler tarafndan Tesniyede (18/15-18) yer alan, Hz. Msnn ardndan onun gibi bir peygamber gelecei eklindeki mjdeye dayandrlr (Sassoni, s. 13). Yahudiler ile Smirler arasnda ldkten sonra dirilme hususunda da ihtilf bulunduu bilinmektedir. Rabbn gelenee ait bir risle olan Masseket Kutimin (Smirler rislesi) sonunda yer alan bir diyalogda Smirlerin ne zaman yahudilerin arasna geri alnaca eklindeki bir soruya, Onlar Gerzm dan reddedip Kuds ve llerin tekrar diriliini kabul ettiklerinde bundan sonra bir Smiryi soyan bir srailliyi soyan gibi olacaktr eklinde cevap verilmitir (Montgomery, s. 203). Her ne kadar Smirler, Gerzmi terkedip Kuds kutsal mekn kabul etmemi olsalar da XI. yzylda balayp XIV. yzylda tamamlanan bir srecin ardndan llerin tekrar diriliine inanmaya balamlardr, bu inan gnmz Smirlerinde de yaamaktadr (Pummer, s. 8070). Smirler tarafndan hazrlanan bir el kitabnda Smirler ile yahudiler arasnda mevcut olan temel farkllklar listelenmitir (Sassoni, s. 29-31). Bu listede kutsal mekn, kutsal kitap ve takvimle ilgili farklln yan sra ibadet, din otorite ve neseple ilgili baz farklara iaret edilmitir. Smirlere gre Tevratn otoritesi hahamlara (rabbi) deil kohenlere aittir; Mesh de Yahuda kabilesinden deil Ysuf veya Levi soyundan gelecektir; nesep de anne deil brn atalar (brhim, shak, Yakb) tarafndan uyguland zere baba yoluyla srmektedir. Ayrca Smirler Fsh (Pesah) kurban uygulamasn devam ettirme, Tevrata dayanmayan Purim ve Hanuka bayramlarn kutlamama, abat sresince kandil yakmama ve cinsel ilikiye girmeme, ibadet iin herhangi bir cemaat saysn art komama gibi uygulamalaryla yahudilerden ayrlr. Smirler, k kitabnda (bab 12) anlatld gibi Gerzm danda Fsh kuzusu kurban eder ve Tevratta emredildii gibi atete piirip yerler. Yahudiler ise Kudsteki mbedin milttan sonra 70te yklmasndan sonra kurban ve takdime ibadetinin askya alndn kabul ederler. Gnmzde Smirler. Tevrat merkezli bir din anlayn benimseyen Smirler, benzer inan esaslarna ve din ritellere sahip bulunmalarna ramen en azndan milttan nce IV. yzyldan beri yahudilerden ayr bir din gelenek olarak varlklarn srdrmlerdir. Tarih boyunca Filistinde Smir cemaati hep olagelmitir. Gemite Atina, stanbul, Halep, Beyrut, Trablusgarp, Kahire ve am gibi blgelerde varlk gsteren Smirler bugn sadece Filistin topraklarnda yaamaktadr. IVV. yzyllarda yaklak 1.200.000 kiilik bir cemaate sahip olan Smirlerin says 1917de 146ya kadar dmtr (Sassoni, s. 2). 2000li yllar itibariyle saylarnn 600 civarnda olduu tahmin edilen Smirler, Nablustaki Kiryat Luzada ve Tel Aviv yaknndaki Holonda ikamet etmektedir (bk. NABLUS). Konuma dili olarak Smir brncesi ve Arapasn benimseyen bu grup ibadet dili olarak Smir rmcesini devam ettirmektedir. sraildeki Rabbn otoriteler yahudilerle Smirler arasndaki evlilii onaylamamakla birlikte, nesebin baba yoluyla devam ettiini kabul eden Smirler, kadn nfusun azl sebebiyle Smir bir erkekle yahudi bir kadnn evliliini Smir geleneinin takip edilmesi artyla geerli saymaktadr. Smir cemaatinin liderliini bakohenler yapmaktadr. 2004te vefat eden bakohen alom b. Amram b. Yitzhakn yerine gnmzde bakohenlik grevini

Elazar b. Tsedaka b. Yitzhak yrtmektedir. Literatr. Smirler tarafndan oluturulup zamanmza kadar gelen nemli bir literatr mevcuttur. Yahudilerden farkllklarn tarihsel olarak ispat etmek iin yazlm tarih kitaplar ile kendi din ve hukuk uygulamalarn konu edinen halaha kitaplar Smir literatrnn temelini tekil eder. Tevratn eitli blmleri zerine yaplan tefsirler, ibadet esnasnda okunan dua kitaplar ve Smir brncesine ynelik gramer almalar da bu kapsamda deerlendirilebilir. Tarih kitaplar genellikle Smirlerin kulland ekliyle brnce, rmce ve Arapa kaleme alnmtr. Gnmze ulaan tefsirler ve din-hukuk kitaplar ise daha ok Smirlerin Arapay benimsedii dneme ait olduu iin Arapa yazlmtr. Smirler tarafndan eitli alanlarda meydana getirilmi kitaplardan bazlarn ylece sralamak mmkndr: A) Dua kitab. badet esnasnda okunan dua ve ilhilerin derlendii Defter isimli bir Smir dua kitab bugne kadar gelmitir. Defterin IV. yzylda derlendii ve daha sonra eitli vesilelerle geniletildii kabul edilmektedir. B) Tarih kitaplar. 1. Esr. rmce yazlm olan kitap X veya XI. yzylda derlenmitir. 2. ha-Tolidah. brnce olan bu kitap genel olarak Hz. demden itibaren nesep bilgileri iermekte ve Smir bakohenlerinin bir listesinin yan sra nemli Smir ailelerinin nesebini vermektedir. 3. Sefer Ya b. Nn. XIII. yzylda Arapa kaleme alnd kabul edilen kitap, Yenun Hz. Ms tarafndan grevlendirilmesinden itibaren Smir tarihini iermektedir. 4. Kitbt-Tr. Ebl-Feth tarafndan 1355te yazlmtr. C) Halaha kitaplar. 1. Kitbl-Kf. Ysuf el-Asker tarafndan 1042de telif edilmitir. 2. Kitb-abb. Ebl-Hasan es-Sr tarafndan XI. yzylda yazlmtr. 3. Kitblilf. Mnecc b. Sadaka tarafndan XII. yzylda kaleme alnm olup Smirlerle Rabbn yahudiler ve Karler arasndaki farklar konu edinir. 4. Kitbl-Feri. Smir hukuku zerine Ebl-Ferec b. shak tarafndan XIII-XIV. yzyllarda yazlm nemli bir kitaptr.

BBLYOGRAFYA

Belzr, Fth (Fayda), s. 226-227; Makdis, el-Bed vet-tr, IV, 31; ehristn, elMilel vennial (nr. Abdlazz M. el-Vekl), Beyrut, ts. (Drl-fikr), s. 219-220; Kalkaend, ubul-a (emseddin), XIII, 270-273; J. A. Montgomery, The Samaritans, The Earliest Jewish Sect: Their History, Theology and Literature, Philadelphia 1907; Mustafa Murd ed-Debb, Bildn Filisn, Amman 1975, II, 249-269; M. Krd Ali, a-m, Beyrut 1403/1983, VI, 213-219; L. Jacobs, The Jewish Religion: A Companion, Oxford 1995, s. 441-442; M. Jastrow, A Dictionary of the Targumim, the Talmud Babli and Yerushalmi and the Midrashic Literature, New York 1996; Shomron & Osher Sassoni, The Samaritan-Israelites and their Religion, Holon/Israel 2004; J. D. Purvis, The Samaritans, The Cambridge History of Judaism, Cambridge 2005, II, 591-613; A. S. Halkin, Samaritan Polemics Against the Jews, Proceedings of the American Academy for Jewish Research, VII, New York 1935-36, s. 13-59; P. R. Weis, Abul-Hasan al-Suris Discourse on the Calender in the Kitab al-Tabbakh, Rylands Samaritan Codex IX, Bulletin of the John Rylands University Library Manchester, XXX/1, Manchester 1946, s. 144-156; M. Gaster, Smirler, A, X, 148-167; John Macdonald, Pentateuch, Samaritan, EJd., XIII, 264-268; Ayala Loewenstamm, Samaritans, Language and Literature, a.e., XIV, 752-757; S. Noja Noseda, al-Smira, EI (ng.), VIII, 10441046; Reinhard Pummer, Samaritans, Encyclopedia of Religion (ed. L. Jones), Detroit 2005, XII,

8067-8071. Mahmut Saliholu

SMT
() Btn smillerin yedili sisteminde ntk ismi verilen peygamberden sonraki alt imamdan her birine verilen isim (bk. BTINYYE; SMLYYE).

SAMOR TURE
(1830-1900) Bat Afrikada devlet kurucusu (1861-1898). Bat Afrikada Mandinglerin (Mandingolar) yaad, Gine snrlar iinde kalan, putperestliin yaygn olduu bir evrede Konyana bal Manyambaladuguda dodu. Mandinglerin mslman Soninke kolundan olan babas ticaret, tarm ve hayvanclkla urayordu. Kankandan Miloya tanan aile burada ayn etnik gruptan putperest Kamara kabilesiyle birlikte yaamaya balad. On be yanda iken ticarete balayan Samori bu yllarda limlerle yaknlk kurarak kendilerinden etkilendi ve ticar faaliyetlerinde onlardan rendii din kurallara uydu. 1853te annesinin Sise (Cisse) kabilesinin lideri tarafndan esir alnmas zerine onu kurtarmak iin ticareti brakp bu liderin hizmetine girdi. Yedi yl yedi ay yedi gn sren hizmetinin ardndan annesinin serbest braklmasn salad. Bu sre ierisinde Kuran eitimine devam etti, baz limlerin derslerine katlarak din bilgilerini gelitirdi. Ayrca ateli silhlarn kullanlmasyla ilgilendi. Ardndan Berete Emirliinin ordusunda asker bilgilerini ilerletti ve iki yl sonra kendi yurduna dnd. Samori Ture, 1861de Kamara kabilesinden toplad gnlllerin banda din ve asker bir mcadele balatt. Komuta kademelerinde arkadalarn ve yaknlarn grevlendirdii bir asker g oluturdu ve drt yl iinde Milo blgesinin en kuvvetli lideri haline geldi. 1871de btn Toron blgesini hkimiyeti altna alarak Bissanduguyu ynetim merkezi yapt. 1875 ylna kadar Mandinglerin yaad blgelerin tamamn egemenlii altna almay baard. 1878de Yukar Nijer blgesini, 1881de Dyulann en nemli ticar merkezi Kankan ele geirdi. Bylece idaresindeki topraklarn snrlarn kuzeyde bugnk Mali ehirlerinden Sikassoya, douda el-Hc merin olu Ahmednn lkesine, batda Futa Calona ve gneyde ormanlk blgeye kadar geniletti. Hkim olduu topraklar 162 idar blgeye ayrd ve her birinin bana yakn akrabalarndan birini tayin etti. Din limlerini hkmet grevlilerine danman yapt. Kankan ele geirmesinin ardndan burann nde gelen din nderlerinden Kuran ve tefsir dersleri almaya devam eden Samoriye ilm bir pye olan fode unvan verilerek hayat boyunca banda tad sark giydirildi. 25 Temmuz 1884te almami (imam ve emrl-mminn) unvann alan Samori Ture yaklak 40.000 (baz kaytlara gre 60.000) kiilik bir ordu oluturdu. Askerlerinin byk ksmn piyade birlikleri tekil ediyordu. Bu arada ngiliz kolonisi Sierra Leoneden tfek ithal etti. ngiliz ve Fransz smrge birliklerinde bulunduktan sonra kendisine katlan yerli askerlerin yardmyla silh yapm iin atlyeler kurdurdu. Sierra Leone-Gine snrndaki altn madenlerinin olduu blgeyi ele geirmesi madd gcn arttrd. Mandinglerin ounluunu idaresine alan ve tarih Mali Sultanln yeniden kurmaya alan Samori Ture lkesinin snrlarna ulaan Fransz smrge ordularyla ilk sava 1881de yapt. 1882 ylnda onlara kar byk bir direni gsterdi. Sava teknii ve cesareti bakmndan Franszlar tarafndan Napolyona benzetildi. Bununla birlikte 1883te Bamakonun igali nlenemedi. 1885 ylnda Fransz birlikleri karsnda Burede byk kayp verdi. Bat Afrikay

igal etmeye kararl olan Franszlarla ilerleyen yllarda nfuz blgelerini belirleyen anlama yapt. Mart 1886daki ilk anlamayla Bure blgesini, bir yl sonra ikinci anlamada Nijerin bat yakasn Franszlara brakmay kabul etti. Anlamalardan faydalanarak Senufo kabilesinin idaresinde bulunan Sikassoyu kuatan (1887), ancak kuatmann uzamas zerine lkesinde isyanlar knca geri dnen Samori, Franszlarla son anlamasn 13 ubat 1889da yapt ve Tisinkodan Nijer nehrine kadar olan ksm onlara brakmak zorunda kald. Samori 1891de topraklarna saldran Franszlarla yeniden savaa tututu. Ancak baehri dahil lkesinin en nemli merkezlerinin Franszlar tarafndan igalini nleyemedi. Tehlikenin bykl karsnda Yukar Fildii Sahilinin dousuna ekilen Samori getii gzergh tamamyla tahrip etti. Franszlarla i birlii yapan mslmanlarn zerine saldrlar dzenlemekten ekinmedi. 1891-1898 yllar arasnda kendisine tbi olan halkyla birlikte devaml yer deitirdi. 1897den itibaren elinde kalan topraklar hzla kaybetmeye balad. Bu yllarda ngiltere de ona silh satmaktan vazgemiti. Son olarak Liberyaya ekilmek zere harekete geen Samori Fransz birliine esir dt (29 Eyll 1898) ve Gabonun Ndjole ehrine gtrld. 2 Haziran 1900 tarihinde srgnde vefat etti. Samorinin soyundan geldiini iddia eden Ginenin ilk devlet bakan Seku Ture onun kemiklerini getirterek lkesine defnettirdi. Hkimiyet alann Mali, Burkina Faso, Gine, Gana ve Fildii Sahilinin bir kesimini iine alacak ekilde genileten Samori Ture, Avrupa emperyalizmine kar Mande mill direniinin sembol olarak grlmektedir. 1886dan itibaren Kankan limlerinin tevikiyle lkesinin ynetiminde er kurallar uygulamaya balamas dolaysyla Samorinin kurduu devlet yeni bir dnemin balangc kabul edilmektedir. Dindarl ve gzel ahlkyla mehur olan Samori Ture din limlerine itibar eder, nemli meselelerde onlarn fikrini alrd. Geni topraklara sahip lkesinde nfusun byk bir kesimini tekil eden putperestlerin slma girmesini salamak iin byk gayret gstermi ve bunda baarl olmutur. Btn kylere maal Kuran reticileri gndermi, krsal kesimlerden binlerce ocuu Kuran okumay retmek ve temel din bilgileri vermek iin nemli merkezlerdeki medreselerde toplamtr. Ayrca kabile reislerine ve zenginlere ocuklarna slm eitim aldrmalarn mecbur klmtr. Kuran kurslarnda baarl olanlar bizzat kendisi imtihan eder ve mkfatlandrrd. Bu okullarda yetien genler, daha sonra Fransz smrgesi dneminde slmiyeti tebli faaliyetlerini devam ettirmitir. Bylece Ginenin tamamna yakn ile Fildii Sahili, Mali, Sierra Leone ve Liberyada slm yaylp byk bir g kazanm, animist kltr blgeden byk oranda silinmitir. Samori Ture, slm dininin renilmesini ve putperestler arasnda yaylmasn salad gibi ticar hayatla da yakndan ilgilenmi, bunun iin ticaret yollarnn gvenliine byk nem vermitir. Samori Turenin mcadelesi konusunda aratrmalar yaplm, Yves Person onun hakknda ciltlik bir tez hazrlamtr (Samori, une Rvolution Dyula, I-III, Dakar 1968-1975). Ayrca hayat Bat Afrika szl edebiyatnda nemli bir yer tutan destanlara konu olmu ve onunla ilgili destan XX. yzyln ikinci yarsndan itibaren yazya geirilmitir.

BBLYOGRAFYA

G. de Bosschre, Autopsie de la colonisation, Paris 1967, s. 215-217; J. S. Trimingham, A History of

Islam in West Africa, Oxford 1975, s. 189-192; J. Ki-Zerbo, Histoire de lAfrique noire, Paris 1978, s. 371-392; Y. Person, Samori and Islam, Studies in West African Islamic History (ed. J. R. Willis), London 1979, s. 259-277; a.mlf., Samori: construction et chute dun empire, Les africains (ed. Ch. A. Julien v.dr.), Paris 1990, I, 253-385; V. Monteil, lIslam noir, Paris 1980, s. 129-132; P. B. Clarke, West Africa and Islam, London 1982, s. 137-140; M. Hiskett, The Development of Islam in West Africa, London 1984, s. 238-241; Mamadi Koba, Ltat de Wassolon, Culture et civilisation islamiques: La Guine, Rabat 1408/1988, s. 48-54; a.mlf., Lalmami Samori Toure, a.e., s. 102-104; Charles Abdoulaye Danioke, Lalmamy Samori Toure, Culture et civilisation islamiques: Le Mali, Rabat 1988, s.177-181; M. R. Lipschutz - R. K. Rasmussen, Dictionary of African Historical Biography, London 1989, s. 203-204; H. Fisher, Bat ve Merkezi Sudan ile Dou Afrika (trc. Kemal Kahraman), slm Tarihi Kltr ve Medeniyeti, stanbul 1989, III, 266-268; E. MBokolo, Afrique noire, histoire et civilisations, Paris 1992, II, 62-68; L. Kesteloot - B. Dieng, Les popes dAfrique noire, Paris 1997, s. 192-200; J.-L. Triaud, Samori Ture, EI (Fr.), VIII, 10841085. Ahmet Kavas

SAMOYLOVI, Aleksandr Nikolaevi


(1880-1938) Rus arkiyats. Nijni-Novgorodda dodu. Petersburg niversitesinde Melioranskiy, Smirnov, Barthold, Jukovskiy ve Rozen gibi hocalardan arkiyat ve Dou dilleri okudu. Mezuniyetinin (1903) ardndan hocas Trkolog Melioranskiynin ynlendirmesi ve rencilik yllarnda Trkmenistanda bilimsel bir geziye katlm olmasnn etkisiyle Trkmen lehesi zerinde almaya balad ve Melioranskiynin lmnden sonra niversitede onun derslerini okuttu (1906). Ertesi yl doent olarak Tatar Edebiyat Krssne tayin edildi. 1908de Rus Arkeoloji Dernei, ardndan Rus Corafya Dernei yeliine seildi. Ayn dnemde Dou Mzesinde memurluk (konservatr) yapt. 1910da Petersburgda kurulan Dou Dilleri Akademisinde Trk dili hocalna getirildi. Ertesi yl, renciyken gittii Anadoluya tekrar giderek incelemelerde bulundu. 1912de Krmda retmenlere Tatarca grameri retti; bu lehe zerinde alp dil ve etnografya malzemesi toplad. Budapete, Viyana, Paris ve Berline bilimsel geziler yapt (1913). 1917 ylnda profesrle ykseltildi. 1917 Bolevik htillinden sonra Rusyada arkiyat retimi alannda yaplan reformlarda aktif rol ald. 1922de Petrograd Yaayan Dou Dilleri Enstits mdrlne seildi ve bu enstitde Trk leheleri zerine ders verdi. 1924 ylnda burada bir Trkoloji semineri kurulmasna nayak oldu. 1925te Sovyet Sosyalist Cumhuriyetleri Birlii Bilimler Akademisi muhabir yeliine, 1929da asl yelie seildi. 1926 ylnda Bakde toplanan I. Trkoloji Kongresinin tertip komitesinde yer ald. Trkiyede yaplan Trk dili kurultaylarna katld. Petersburg ve Berlin niversiteleri arasnda W. Radloff ile W. Bangn evresinde yllarca sren ilm tartmalarda derleme ve yayn yapt dnemin artlarn vurgulayarak Radloffu savundu. 1927de Radloffun szlnn dzeltilerek ilvelerle yeniden yaymlanmas dncesi dorultusunda Trkiyeye gnderildi, ancak yaplan i birlii grmelerinden sonu alnamaynca bu amala Rusya Bilimler Akademisinde kurulan komisyonda yer ald. 1934 ylnda Bilimler Akademisine bal Dou Bilimleri Enstits mdrlne tayin edildi. 13 ubat 1938de ld. Samoylovi Trklerin dili, edebiyat, folkloru, etnografyas ve tarihi zerine yapt almalarla Trkoloji alanna byk katklar salamtr. zellikle onun ses denkliklerini l alarak Trk lehelerini r grubu (Bulgar), d grubu (Uygur-Kuzeydou), Tav grubu (Kpak-Kuzeybat), Talk grubu (aatay, Gneydou), Tal grubu (Kpak-Trkmen, Orta), ol-grubu (TrkmenGneybat) adlaryla be ana dalda tasnif ettii Nekotorye dopolnenija k klassifikacii tureckix jazykov (Trk dillerinin snflandrlmas zerine baz ilveler; Petrograd 1922) balkl eseri Trkoloji alannda nemli bir yere sahiptir. Samoyloviin Opyt kratkoj krymsko-tatarkoj grammatiki (ksa bir Krm-Tatar grameri denemesi; Petrograd 1916); Rukovodstvo dlja praktieskogo izuenii osmansko-tureckogo jazyka (Osmanl dilini pratik olarak renme klavuzu; Petrograd 1916); Sobraine stixotvorenij imperatora Babura (mparator Bbrn iirleri; Petrograd 1917) adl eserleriyle Krgz ve Kazak dillerinde evli kadnlara yasak olan szler, Altay Trklerinde kadnlara zg kelimeler, Trkedeki asl saylar ve yorumlarnn zeti, Trk dillerindeki zengin ve fakir,

Trk halklarnda hafta gnlerinin adlandrlmas konularnda kaleme ald makaleleri, Trk dili ve edebiyatyla ilgili zgn almalar olmalar bakmndan ayr bir neme sahiptir. Samoyloviin Hoton Trkleri ve Dilleri (trc. Abdullaholu Hasan, AYB, sy. 33-34 [stanbul 1934], s. 321-324); Orta Asya Edebi Trkesinin Tarihine Dair (trc. Abdlkadir nan, A DTCF Yllk Aratrmalar Dergisi, I [stanbul 1944], s. 73-95); Trk Leheleri: Tasnif, Umumi Vasflar, Yazlar ve Edeb Leheleri Trk Olan ve Olmayan Diller Arasnda Karlkl Tesirler (trc. erif Hulusi, TD, sy. 6-7 [1946], s. 591-608); Kazak Kelimesi Hakknda (trc. Saadet aatay, TDAY Belleten [1957], s. 95-104); Krm-Trk Yaz Dilinin Tarihesi (trc. Rasime Uygun, TDAY Belleten [1960], s. 373-379); Altay Trklerinde Kadnlara zg Kelimeler (trc. Vahid Zahidolu - Selahaddin Bekki, TK, XXXIX/459 [2001], s. 388-396) gibi makaleleri Trkeye tercme edilmitir (eserlerinin bir listesi iin bk. Eren, Trklk Bilimi Szl, s. 295-296).

BBLYOGRAFYA

Reid Rahmeti Arat - Ahmet Temir, Trk ivelerinin Tasnifi, TDEK, s. 305-327; Ahmet Temir, Trkoloji Tarihinde Wilhelm Radloff Devri, Ankara 1991, s. 29, 53, 61, 62, 64, 65 vd.; Hasan Eren, Trklk Bilimi Szl I: Yabanc Trkologlar, Ankara 1998, s. 293-296; a.mlf., Samoylovi, Aleksandr Nikolaevi, TA, XXVIII, 99-101; Talat Tekin, Trk Dil ve Diyalektlerinin Yeni Bir Tasnifi, Erdem, V/13, Ankara 1989, s. 147-149; Vahid Zahidolu - Selahaddin Bekki, N. A. Samoylovi (1880-1938) ve almalar Hakknda, TK, XXXIX/459 (2001), s. 385-388; Ufuk Tavkul, Trk Lehelerinin Snflandrlmasnda Baz Kriterler, Krm Dergisi, XII/45, Ankara 2003, s. 23-32. Naciye Yldz

SAMSUN
Karadeniz blgesinin Orta Karadeniz blmnde ehir ve bu ehrin merkez olduu il. Kuzeybat rzgrlarna kar nisbeten korunmu deniz girintisinin kenarnda yer alr. Samsunun ortaya k milttan nce VI. yzylda Miletliler tarafndan kurulan Amisosa balanr. Ancak bu mevkide yerleme tarihinin ok daha eskilere gittii bilinmektedir. Samsun adnn Yunanca amisos kelimesinden geldii ileri srlr. Ayrca bu kelimenin kkeninin eski Yunan ncesi dneme dayanmas ve bu adn blgeye deniz yoluyla gelen Yunanllar tarafndan verilmeyip Amasia gibi Anadolu meneli bir kelime olduu ihtimali zerinde de durulur. Roma mparatoru Pompeius milttan nce 64 ylnda Amisosa geldii zaman ehrin ismini Pompeiopolise evirmekle birlikte bu isim kalc olmam ve Amisos ad bundan sonraki dnemlerde de varln korumutur. Bugnk Samsun adnn ortaya k Trklerin buraya hkim olmasndan sonradr. XII ve XIII. asrlardaki Trk kaynaklarnda Samsun ismi kullanlrken ayn yllardaki Bat kaynaklarnda Sampson ad geer. Samsunun Samn torunlar, Tevratta geen Samson adl kahraman, Trkede av kpei anlamndaki samson gibi kelimelerden geldii iddialar yaktrmadr. Hristiyanlarla meskn ksm Trk devrinde Kfir veya Kara Samsun diye yaamaya devam etmi, bu dnemde ehrin ad Samsun olarak anlmakla birlikte sancak ismi iin Canik kullanlmtr. Tarih, Sosyal ve Ekonomik Yap. Samsun ve evresindeki yerleim tarih ncesi devirlere kadar uzanr. Yrede Tekkeky, Dndartepe, Kaledoruu gibi eski yerleim yerleri tesbit edilmitir. Prehistorik ada Samsun ehri etrafnda on bir yerleim biriminin varl belirlenmitir. Eldeki bulgular ilk yerleenlerin Gaskalar (Kakalar) olduunu, buraya daha nce gelenlerle birleerek Mert rma aznda kk bir ehir kurduklarn gsterir. ehir daha sonra Hitit ve Friglerin hkimiyetine girdi. Baz eski Yunan kaynaklarnda Samsun ve civarnda Amazon ad verilen sava kadnlarn yaad ve kendi topraklarna yabanc erkek sokmadklar yazldr. Amazonlarn bugnk aramba ve Terme ovalarnda bulunduklar iddia edilir. Friglerin ardndan Dou Karadeniz ky eridinde Kimmerler hkim oldu. Lidyallarn Kimmerleri yenmesinden sonra Egenin denizci kavimlerinden Miletliler buraya gelip yerleti ve mevcut eski yerleim yerine Amisos adn vererek yeniden kurdu. Enet adl eski yerleim yeri Amisos adn ald (Strabon, s. 15, 20, 28). Anadolu hkimiyeti yznden Lidyallarla Persler arasnda meydana gelen savatan (m.. 546) sonra Pers hkimiyetine girdi. Amisosa gelen Pers mparatoru Darius ehrin yerini beenmeyerek 3 km. batsndaki Toramantepede yeniden kurdu ve buras daha sonra Kara Samsun adyla anlmaya baland. Bir ara Yunan Kral Periklesin ele geirdii Amisos tekrar Persler tarafndan alnd. Bu hkimiyet milttan nce 331 ylna kadar srd. Byk skenderin Persleri yenmesi zerine Makedonyallarn hkimiyetine girdi. skenderin lmnn ardndan Pers Kral Mitridates milttan nce 255te Amasya, Sinop ve Amisosu ele geirerek blgede Pont Krall adyla bir devlet kurdu. Milttan nce 64 ylnda Romallarn eline geince ticar nemi giderek artt. Ticar gelime ehrin zenginlemesini salad ve bir sre sonra Hristiyanlk yaylmaya balad. Roma mparatorluu ikiye blnnce Dou Roma (Bizans) mparatorluunun idaresi altna giren Amisos piskoposluk merkezi haline getirildi. Bizansllarla mslman Araplar arasnda balayan savalar ehri de etkiledi. Nitekim Malatya Emri mer b. Abdullah yenen Bizans ordusu Amisosu geri ald ve ehir Trkler tarafndan fethedilinceye kadar Bizans hkimiyetinde kald.

1150 veya 1155te Dnimendlilerin Sivas-Amasya Emri Yabasan Samsuna ynelik aknlarda bulundu. ehrin Trkler tarafndan aln II. Klcarslan devri (1155-1192) sonlarndadr. Ancak onun lkeyi oullar arasnda paylatrmas zerine kan karde kavgas dneminde ehir ve evresindeki dalk blgeler tekrar Komnenoslarn kontrolne girdi. II. Rkneddin Sleyman ah, Samsuna kadar Dou Karadeniz topraklarn tekrar ele geirdi (590/1194). mparator III. Aleksiosun 1200de ehri zaptetme giriimi baarsz kald ve Canik kesimi kontrol altna alnd. 1228 ylna kadar Sinoptan nyeye uzanan sahil boyunda hkimiyet kuruldu. Seluklular devrinde zellikle XIII. yzylda epniler, Sinoptan Trabzona uzanan blgede yerleti. epnilerin Samsun-Sinop yresindeki faaliyetleriyle n plana kmalar Munddin Sleyman Pervnenin lmnden (676/1277) sonradr. ehir bu dnemde Krm ile ticaret bakmndan nemli bir liman haline geldi. lhanllar devrinde Samsunda bir darphne bulunduu anlalmaktadr. II. Keykvusun torunu Tceddin Altunba Gazi elebinin kurduu Kubadoullar Samsun, Kavak ve Ldik yrelerinde hkm sryordu. Altunban lmn (1340-1350 aras) mteakip olu Keykubad Samsun, Kavak ve Ldikte otoritesini tesis etti. XIV. yzylda ehir iki ayr ksmdan olumaktayd: Mslman Samsun ve Cenevizlilere ait Simisso. Schiltberger, Samsunun surlar birbirinden yaklak bir ok atm uzaklkta birbiri karsnda iki ehir olduunu, birinde hristiyanlar ve Cenevizlilerin, dierinde evredeki topraklarn sahibi olan mslmanlarn yaadn ifade eder (Trkler ve Tatarlar Arasnda, s. 48-51). XIII. yzyln balarnda muhtemelen Rumlarn yerlemi olduu Amisos da ehrin nc ksmn tekil ediyordu. Ancak blgenin Trk kontrolne girmesiyle yalnzca XIII. yzylda ticar amalarla kurulan Simisso, Osmanllarn Samsunu niha fethine kadar zerkliini srdrd. Osmanllar ehri ilk defa, Akkoyunlularn 1398de Kad Burhneddini ldrmesinden sonra I. Bayezidin blgeye dzenledii sefer esnasnda ele geirdi. O srada Samsunun emri Kubadolu Cneyd idi. Cneyd, Yldrm Bayezid ile hi karlamakszn Samsundan kat. Simisso ise Cenevizlilerin elinde brakld ve blgenin valilii Bulgar Kral imann mslman olan olu Aleksandra verildi. Ankara Savanda Timurun Yldrm Bayezidi yenmesinden sonra Cneyd Bey Samsuna dnp beyliini yeniden ihya etti. 6 Nisan 1403te Samsundan geen Katalan elisi Clavijo burann Trklerin elinde, iki kaleden ibaret olup birinde Cenevizlilerin bulunduu bilgisini tekrarlar (Anadolu, Orta Asya ve Timur, s. 67). Blgedeki kk beylikler arasnda iktidar mcadelelerinin sonucunda muhtemelen 820-822de (1417-1419) Niksar ve aramba yresini ellerinde bulunduran Tceddinoullar, Cneydi ldrd. Bu olay zerine Candaroullar Samsuna hkim oldu ve sfendiyar Beyin olu Hzr Samsun valiliine getirildi. Ardndan o srada Amasyada sancak beyi olarak bulunan ehzade Muradn (II. Murad) lalas Bierolu Hamza Bey, Kfir Samsunun yandn ve iindekilerin gemilere binerek ehri terkettiklerini duyunca buray ele geirdi. Mslman Samsun ise sfendiyar olu Hzr Beyden savasz teslim alnd. Osmanl kroniklerinin ifadesinden, Cenevizlilerin ehirden ayrlnn mslman Samsunun Osmanllara teslim olmasndan daha nce vuku bulduu anlalmaktadr (kpaazde, s. 152; Ner, II, 541). Tarih takvimlerde bahsi geen 820 (1417) veya 821 (1418) tarihli Canik seferinde Canikin Kavak ve Havza gibi gney ksmlarnn Osmanl topraklarna katld, Samsunun iki yl sonra (823/1420) ele geirildii sylenebilir. Her ne kadar kaynaklarda Cenevizlilerin tamamen ehri terkettikleri belirtiliyorsa da talyan kaynaklar 1424te ehirde bir Ceneviz kolonisinin varlndan sz eder. 890

(1485) tarihli Tahrir Defteri (BA, TD, nr. 37) Samsunda Frenkpazar cemaati ad altnda bir grubun varlna tanklk eder ki bunlarn Ceneviz kolonisinin kalntlar olduu anlalr. Osmanl tahrir defterleri, Samsun ehrinin XV-XVII. yzyllardaki mahalleleri ve nfusu hakknda bilgiler ierir. Samsunda 1485te bulunan mahalleler unlardr: Hzr Bey Mescidi (Cmi-i Hzr Paa), Pazarkap Mescidi, Khne Mescid, Mede Kaps Mescidi, Yeni Cami (Haclar / Sadi Bey), eyh Hamza, Kethd Hseyin Mescidi, Has Bey / Hac Bey Mescidi, Yenice Mescidi (Mehmed Kirii) ve Debban. Ayrca seksen bir neferden (yetikin erkek nfus) oluan Rum ve seksen drt neferden oluan Ermeni cemaatleriyle Cenevizlilerin kalnts olan alt kiilik bir grup mevcuttu. Bunlarn dnda vergiden muaf Seyyid Kutbddin Zviyesi cemaatiyle kalede grev yapan mstahfzlar, psbn ve zenberekiler kaydedilmitir. ehrin nfusu 492 neferden (1500 kii) ibaretti, 1520de bu say 408e dt, 1576da 542 oldu (tahminen 1800 kii). XVI. yzylda Pazarkap Mescidi mahallesi ortadan kalkarken Hoca Hayreddin, Girdeciyan, Aslhan ve Haclar mahalleleri ortaya kt. Kasabadaki gayri mslim nfus giderek azald (1576da yirmi iki nefer Rum, otuz bir nefer Ermeni). XVII. yzyla gelindiinde 1052 (1642) tarihli avrz hneleri saymna gre kasaba yaknndaki Kadkyde olduka kalabalk bir gayri mslim nfus (doksan drt nefer) varln devam ettirirken artk byke bir ky durumuna den Samsunda gayri mslim cemaat kalmam, sadece bir mslman mahallesinde iki nefer zimm yazlmtr. 1642de nefs-i kasaba-i Samsun olarak kaydedilen kasaba merkezinin yannda Mede Kaps, kale iindeki Hatun Camii, eyh Hamza, Sdi Paa, Has Bey, Girdeciyan, Yenice ve Krba Ali mahalleleri vard. Kasabada yetmi alts asker ve ulem, elli alts rey hnesi ve ikisi mcerret toplam 134 yetikin erkek nfus kaydedilmitir. Bu dnemde Samsunun nfusundaki azalmann sebeplerinden biri Kazak saldrlar sonucu ehrin yaklm olmasdr (BA, MAD, nr. 3880, s. 7). te yandan gayri mslimler nceki dnemde de var olan, byk lde gayri mslimlerin oturduu Kadkye ekilmi olmaldr. XV-XVI. yzyllarda Samsun kasabasnn vergi gelirleri iinde en byk pay hi phesiz liman ve gmrk gelirlerine aitti (1520de 82.000, 1576da 160.000 ake; bu son rakama Terme ve nye liman gelirleri dahildir). Trabzon ve Sinop ile karlatrldnda mtevazi bir liman kasabas olan Samsunda limann, kle ticareti ve stanbulun iesi iin evreden salanan mallarn gemilere yklenmesi dnda uzun mesafe ticaretinden pek fazla pay alamad anlalmaktadr. Kazak saldrlar yznden klen kasabann liman geliri 1642 itibariyle ake kymetindeki d de dikkate alndnda ok azalarak 80.000 akeye geriledi (BA, MAD, nr. 3880, s. 7). Kasabada XV-XVI. yzyl kaytlarna gre boyahane, mumhane, salhane, kapan, ihtisab, pazar bac, meyhane, damga muktaalar da vard. 1485 ve 1520de grlen bozahane 1576da kaldrlmtr. Kasabada oturanlarn ksmen hububat yetitirdii ve baclkla urat anlalmaktadr. Nfus bakmndan olduu gibi vergi potansiyeli asndan da Samsun kk lde bir ehir yerleimiydi. Samsun XVII. yzyln ikinci yarsnda durumunu korudu. Ktib elebi buray dalar iinde havas kt, evlerinin bir blm bataklk arazide kurulu bir kasaba olarak anar. Evliya elebi ise limannn ak olduunu, fakat demir atlabilecek bir durumda bulunduunu, halknn tamamnn gemici ve kendirci olduunu belirtir. III. Mehmed devrinde kalesinin Urus (Kazaklar) tarafndan ykldn ve daha sonra tamir edildiini belirtir ki bu 1642 tarihli bir belgede, Rus- menhs cnibinden zarar tr olup iki defa ihrk bin-nr olmakla eklinde vurgulanmtr. Evliya elebi ayrca medrese, imaret ve drlhadis olmadn, yalnz sbyan mektebi bulunduunu syler. XVIII. yzyl balarnda Samsunu gren Tournefort buradan bir ky gibi sz eder. Bu yzylda

Samsunda tpk dier yerlerde olduu gibi yanlar nem kazand. Canikli Hac Ali Paa ve oullar sadece Canikte deil Trabzon, Amasya gibi komu yrelerde de yneticilik yapt. 1808de II. Mahmud baa geince Tayyar Mahmud Paa idam edildi ve Canikli Hac Ali Paa ailesinin nfuzu sona erdi. Bu slleden sonra Hac Ali Paann hazinedar olan Sleyman Paann ailesi baz kesintilere ramen XIX. yzyl ortalarna kadar yreyi ynetti. Sleyman Paa 1841de lnce kardei Abdullah Paa Canik muhassl ve ardndan Trabzon valisi oldu. Abdullah Paann 1846da azledilmesiyle bu ailenin dnemi sona erdi ve Canikte mutasarrf paalar dnemi balad. Samsun Liman, XVII ve XVIII. yzyllarda Sinop kadar olmasa da Krm ve Kafkaslara pamuklu ihracat yaplan bir k noktasyd. Sinop ve Trabzon limanlarnn glgesinde kaldndan Samsunun ticaret asndan asl nemi, Anadoludaki ticaret yollarn Karadenize balayan bir gei noktasnda bulunmasndan kaynaklanyordu. Kk Kaynarca Antlamas ile (1774) nce Rus gemilerine, ardndan Avusturya, ngiltere, Fransa ve dier Avrupa devletlerine Karadenizde serbest dolam hakk tannmasyla ticaret canland. Yzyl sonlarnda Samsun Limanndan mal alp gtren gemi reislerinin ounun mslman olup Samsun ve evresinden olduu anlalmaktadr. hra mallarnn banda Amasya ve Tokat pamuklular ile hayvan yalar, deri vb. gelirken ithal mallar arasnda ham demir, Leh uhas, sade ya ve don ya gibi rnler vard. 1813-1814te Anadoluyu gezen J. McDonald Kinneire gre Samsunda be adet minareli cami, bir hamam ve tccarlar iin bir han vard; nfusu 2000 kadard. 1817-1818de Bjkyan, Samsunda kale ve binalardan, liman geni olmakla birlikte emniyetli bir snak olmadndan bahseder. Ona gre kasabada deiik milletlere mensup tccarlar bulunmaktayd. 1836da J. Brunt ehir nfusunu 10.000 olarak tahmin eder. 1838de ehri ziyaret eden Henry Sutere gre kasabada 450 Trk, 150 Rum aile vard; Samsunun pazarlarnda bol mal bulunuyordu. Ancak bunlar mahall tketimden ziyade transit ticarete hizmet etmekteydi. Avusturya bandral buharl gemilerle ranl ve Avrupal tccarlar ehre uruyor ve Karadenizi geerek Rumeli ve Orta Avrupa ile ticaret yapyordu. Kaynaklarda, ehrin havas ar olduundan Rum ve Ermenilerin yarm saat mesafede yksekte bulunan Kadkyde oturduklar belirtilir. Bununla birlikte daha dk nfus tahminleri de vardr. Samsunu 1847de ziyaret eden Osmanl seyyah Ferruhan Beye gre kasabada 500 Trk, 240 Rum, 60 Ermeni ve birka Avrupal hnesi vard ve toplam nfus 6000 kadard. ehirde her etnik-din grubun ayr mahallelerde oturduu ve deniz kysndaki Trk mahallesinde bedesten, han, hamam, yedi cami ve drt trbe (Seyyid Kutbddin, s Baba, Seydi Bey ve Hseyin Gazi) bulunduu ifade edilir. XIX. yzyl sonlarnda emseddin Smi (1890larn banda) Samsun nfusunun 11.000 civarnda olduunu ve bunun te birinin mslman, kalannn Rum, Ermeni vb.nden olutuunu bildirir. Samsunun buharl gemi ulamna almasnn ve yksek vasfl ttn ekiminin Bafra evresinden balayarak yaylmasnn ehrin gelimesine yol amas sonucunda Trk nfusu artt gibi Trabzondan ve Ege kylarndan, Anadoludaki Trke konuan Rum ve Ermenilerden gelip yerleenler oldu. Hi phesiz nfus artnda bu gler birinci dereceden rol oynad. zellikle Rum nfusun artnda stanbul ve Bat Anadoludan glerin nemli katksnn olduu, Rumlarn ve Ermenilerin ttn ticareti denetimini ellerinde bulundurduklar anlalmaktadr. 1841 ylnn Temmuz-Aralk aylarnda Samsun Limanna elli dokuzu Trk, otuz drd Avusturya bayra tayan toplam doksan yedi gemi 133.379 sterlinlik mal getirmi, toplam 103 gemi ise 121.138 sterlinlik mal gtrmt. hra rnleri arasnda Samsunun yakn evresinde retildii anlalan belli bal kalemler ttn, salyangoz, eitli hububat ve baklagiller, bal mumu, keten, kendir vb. yer almaktadr. 1860lar itibariyle Samsunun stanbul-Badat yolunun ana liman olduu ve yre ttnnn

uluslararas pazarlarda mteri bulduu grlmektedir. te yandan Samsun Liman XIX. yzyln ikinci yarsnda Kafkaslardan genler iin byk bir nem kazand. Bu gmenler i kesimlere nakledilmekle birlikte bir ksm Samsun yresinde yerleiyordu. 1880 ylnda Samsunda 34.877 kii karaya km, bunlarn 1375i lm, 6538i Canik sancana yerleirken kalanlar Ankara ve Sivasa gnderilmitir (Karpat, s. 111). ehrin artan demografik ve ekonomik nemine paralel olarak 1865-1875 arasnda ngiltere, Sicilya, Rusya, Avusturya, Belika ve Amerika Birleik Devletleri gibi devletlerin konsoloslarna rastlanmaktadr. Limann, yeni yollarn, okullarn ve telgraf hatlarnn almas giriimleri ve alt yap almalar devam etse de Islahat Fermanndan sonra yapm tasarlanan Sivas-Samsun demiryolu projesi sonusuz kald. ehrin 1869da urad yangnn ardndan vilyet bamhendisi Briyo ve Hrsan Efendi tarafndan yaplan almalar erevesinde ehrin yeniden imar ve inasna giriildi. Mimar Briyo ehri birbirini dik kesen cadde ve sokaklardan oluacak ekilde planlamt. Bu faaliyet bugnk modern Samsunun fizik yaps zerinde kalc bir etki yapt. Samsun Limannn ihra ve ithal faaliyeti Mill Mcadelenin balang yllarnda biraz azalsa da nemli apta srd. Marsilya, Londra, talya, skenderiye, Liverpool, Amsterdam, New York vb. yerlere zellikle ttn ihra etme iinin srdrld; Hindistan, Amerika, Rusya, Yunanistan ve ngiltereden kanavie uval, un, tuzlu balk, arap, kundura boyas, lastik izme, benzin vb. ithal edildii grlmektedir. Samsun zellikle Mill Mcadele asndan nemli bir mevkiye sahiptir. Daha Balkan savalar srasnda sadakatlerinin Osmanl Devletine deil Yunanistana olduunu aka ortaya koyan ve Dou Karadeniz blgesinde bir Pontus devleti hayaliyle hareket eden birtakm Rum teekklleri (Pontus dman Kulb, Samsun Rum Gmenler Cemiyeti, Mukaddes Rum Anadolu Cemiyeti gibi) ve kiliseler Mondros Mtarekesinin ardndan faaliyetlerini hzlandrd. Mustafa Kemal Paann Dokuzuncu Ordu mfettii olarak gnderildii Samsuna geli sebebi zhiren buradaki Rum eteleriyle mslman eteleri arasndaki atmalard. zellikle Nebyan dan mesken tutan Rum etelerinin saldrlar yrenin mslman halkndan tepki grm ve Mdfaa-i Hukuk rgtlenmeleri erevesinde faaliyetler ortaya kmt. Anadolunun dier yerlerinde olduu gibi Samsunda da nce mahall cemiyetler (Cemiyyet-i Hayriyye-i slmiyye, Karadeniz Trkleri Mdfaa-i Hukuk Cemiyeti) kuruldu. Sivas Kongresinden sonra Anadolu ve Rumeli Mdfaa-i Hukuk Cemiyeti etrafnda birleince Samsunda da Bonakzde Sleyman Bey bakanlnda bir ube ald. Pontusuluk faaliyetlerine kar mill hkmet, asker ve adl tedbirlerin yannda sahil kesimindeki Rum halknn g ettirilmesi gibi idar tedbirlere de bavurdu. Mill Mcadelenin son ylnda Samsun, Yunan donanmas tarafndan bombaland (7 Haziran 1922), hkmet binas ve meskenler tahribata urad. Mustafa Kemal Paann maiyetiyle 19 Mays 1919da Mill Mcadeleyi balatmak zere Samsuna k Trk tarihi bakmndan mstesna bir nemi haiz olduu gibi Samsunun tarihinde de unutulmaz bir yere sahiptir. dar Yap. Eskialardan beri meskn bir yre olan Samsun havalisi Trklerin Anadoluyu fethi srecinde ksa zamanda Trklemi ve slmlamtr. Trkler bu yreye Canit veya Canik adn vermitir. Osmanl devrinde de Vezirkpr, Ldik ve Havza dnda bugnk Samsun ile Ordu havalisi Canik olarak adlandrlmtr. Klasik Osmanl dneminden Cumhuriyete kadar gnmzdeki Kavak, Yakakent, Alaam, Bafra, Samsun merkez, Tekkeky, Asarck, Ayvack, aramba, Salpazar, Terme gibi Samsunun ileleriyle birlikte nye, Korgan, Kumru, Fatsa, Tekkiraz, Akku

gibi Orduya bal yerler Canik sancana balyd. Osmanl devrinde timar sistemi erevesinde sancak-nahiye, adl-idar adan ise kaza rgtlenmesi esast. XV-XVI. yzyllarda Samsun, Bafra, Kavak, Arm (yaklak aramba yresi), Terme, nye ve Satlm (Fatsa, Korgan ve evresi) timar nahiyeleri, ayn zamanda birer kadlk blgesiydi (kaza). XVII. yzylda Canik sanca kazalar artt. Canik sancann Satlm (Satlm, Cevizderesi, Meydan, Kederesi, rei, Serkis), Terme (Terme, Akay, Fenaris, fraz), Arm (Arm, kse, Ayvack, Hisarck) kazalarnn snrlar iinde yeni kazalar ortaya karken Bafraya tbi Alaam nahiyesi de bu yzylda kaza stats kazand. XVIII. yzylda gl yan ailelerinin etki alanlarn Trabzona kadar uzatmalarnn bir sonucu olarak Canik livs Trabzon eyaletine baland. 1864 tarihli Vilyet Nizamnmesine gre yaplan dzenlemeler srasnda Canik sancann kaza says azald. 1855-1856da Trabzon vilyetinin be sancandan biri Canik livs, Samsun, Bafra, Alaam, Kavak, aramba, Akay, nye, Fenaris, Fatsa, Ayvack, kse, Nhiye-i Meydan ve Serketen olumaktayken salnmelere gre 1869da Canik sancanda drt kaza vard: Samsun kazas ve ona bal Maden-i Kbi ve Kavak nahiyeleri, merkez, Fatsa, Bolaman, Karaku ve Niksar nahiyelerinden oluan nye kazas, Alaam nahiyesini ieren Bafra kazas ve Terme nahiyesini ieren aramba kazas. Ky says 862 idi. XV-XVI. yzyllar Canik sancann krsal nfusu 1485te yaklak 60-75.000 arasnda iken 1576da toplam tahmin kyl nfusu 107-118.000 arasndayd. Kasabalarn ve asker kesimin hesaba dahil edilmesiyle yrenin tahmin nfusunun 1485te 81.000, 1576da 115-126.000 civarnda olduu sylenebilir. Bu nfusun yaklak % 95i mslman, % 5i gayri mslimdi (Rum ve Ermeni). Hatta tahrir kaytlarna itibar edilecek olursa 1576da gayri mslim oran % 3,5 dzeyine kadar gerilemitir. Avrza tbi nfusun ayrntl biimde yazld 1642 tarihli mufassal avrz defterine gre (BA, MAD, nr. 3880) Canik sancann kendir haslar blgesi (aramba-Terme-nye) dnda toplam kaytl nfusu 733 asker, 3719 rey hnesi, 364 mcerret ve 361 muaf olarak tesbit edilmitir (yaklak 20.000 kii). te yandan ayn tarihe ait icmal kaytlarna gre bu kesimde avrzla ykml gerek hne says 3897 olarak belirlenmi olup bunlar 351,5 avrz hnesi diye hesaplanmtr. Tersne-i mireye kendir ocakl olan aramba (Arm, kse, Ayvack, Hisarck kazalar), Terme (Akay, fraz, Fenaris) ve nye yresinde 5612 hne (tahminen 28.000 kii) tesbit edilmitir (BA, KK, nr. 2603, s. 6). XIX. yzylda idar bakmdan deiiklie urayan sancakta 1869da 8134 gayri mslim, 29.168 mslman ahali yayordu. 1298 (1881) tarihli Trabzon Vilyeti Salnmesine gre Canik sancann tamamnda mslman nfusu byk bir ounlua sahip olmakla birlikte (127. 795 erkek nfusunun 92.365i yani % 72si) Samsun kazasnn 19.399 erkek nfusunun 6460 mslman, 12.753 Rum, 187si Ermeni idi. te yandan 1881-1882 ve 1893 Osmanl Genel Nfus Saym verilerine gre (Karpat, s. 178) Canik merkez (Samsun) kazasnda mslmanlarn (15. 502 erkek, 17.917 kadn) ve Rumlarn (15. 297 erkek, 17.628 kadn) says hemen hemen ayndr. 1319 r. (1904) ylnda Canik sancann mslman nfusu 114.317si erkek ve 113.107si kadn olmak zere toplam 227.424 kiiden oluurken Rumlar 35.905i erkek ve 36.748i kadn olmak zere 72.653 kiilik bir nfusa, Ermeniler ise 10.047si erkek ve 9955i kadn olmak zere 20.002 kiilik bir nfusa sahipti. Sancakta yetmi drt Katolik (otuz drt erkek, krk kadn) ve 557 Protestan (286 erkek, 269 kadn) kaydedilmitir. Bu rakamlara gre 320.710 kiilik toplam nfusun % 71i mslman, % 22,7si Rum, % 6,2si Ermeni idi. XIX. yzyln ikinci yarsnda Kafkaslardan yaplan glerle I. Dnya Sava ve Mill Mcadele srasnda ve sonrasnda Balkanlardan ve Dou Karadenizden gelenler bu nfusta etkili olmutur. Yreden ayrlan Ermeni ve zellikle Rum nfusa karlk Canik vilyetine mbadele dneminde toplam 22.000 gmen yerletirilmi olup bunlar il nfusunun % 11 orannda artmasn salamtr.

ehirdeki belli bal tarih eserler unlardr: Byk Cami (Vlide Camii), Yal Camii, Hac Hatun Camii, Kale Camii (1314, lhanl Valisi Emr Timurta tarafndan yaptrlmtr), Pazar Camii (XIV. yzyl lhanl eseri, 1819da onarm geirmitir), Hanerli Camii, eyh Kutbddin Camii ve Trbesi, s Baba Trbesi. Atatrkn Samsuna k htrasna 1928-1931 yllar arasnda Avusturyal heykeltra Heinrich Krippel tarafndan yaplan Atatrk Ant ile mimar Sekin Viter tarafndan projesi izilen ve 1969da alan lkadm Ant ehrin nemli antlardr. Tarih kaytlara gre Pazar mahallesinde bulunan Tahan da nemli bir ticar yapdr. 1508 tarihli Arapa bir vakfiyede han saran mahzen ve dkknlarn Ah Ali Zviyesi vakf olduu belirtilir. ehirde Kale mahallesinde Canik muhassll yapan hazinedarzde Sleyman Paa tarafndan vakfedilen arasta vardr. Yap muhtemelen 1785ten nce ina edilmi, daha sonra Sleyman Paa tarafndan satn alnarak vakfedilmitir. Bugnk Samsun. Cumhuriyetin banda ayn isimle kurulan vilyetin (Samsun vilyeti) merkezi olan Samsun ehri ilk nfus saymnda (1927) 30.333 nfusa sahip bulunuyor ve bu nfus daha ok Kadky, Selhiye ve Ulugazi mahallelerinde toplanyordu. ehrin nfusu 1950li yllara kadar fazla bir art gstermemi, ilk defa 1955 saymnda 50.000i amtr (62.629). Bu tarihlerden itibaren nfus artna paralel biimde alan genileyen Samsun ehri Suba, Saathane ve Cumhuriyet Meydan semtlerine doru yaylm, daha sonra Ondokuzmays, Hrriyet ve iftlik mahalleleri ynnde genilemitir. Bu genilemelerden nce ehir dar bir ky eridinden ibaret iken ky eridinden taarak eridi kuatan yamalarda 100 metreyi aan yksekliklere kadar yaylmtr. Son on yldaki gelimeler ise genellikle Bafra istikametine yani batya doru olmaktadr. Mekn genilemesine paralel olarak nfus art da hzlanm, 1965te 100.000i aan nfus (107.510) 1980de 200.000e yaklam (198.749), 1990da 300.000i am (303.979), 2007 saymnda 423.859u bulmutur. Gerek meknsal gerekse ona paralel biimde giden saysal gelimelere yol aan faktrler olarak Samsun-Sivas demiryolunun tamamlanarak (1932) ehrin Anadolu demiryolu ana balanmas, 1960ta modern bir limana kavumas, un, sala, bitkisel ya, st rnleri, sigara (eskiden Samsun ehrinde iken imdi Ondokuzmays ilesinde), orman rnleri, imento, gbre, azot ve slfrik asit, bakr ve pirit filizlerini ileyen Karadeniz Bakr letmeleri (ehrin snrlar dnda, fakat gnmzde ehirle deta btnlemi durumda olan Tekkeky ilesi snrlar iindedir) gibi endstri kurulularnn devreye girmesi, 1963 ylnda Samsun Fuarnn kurulmas, 1970li yllardan sonra Ondokuz Mays niversitesi gibi eitim kurumuna kavumas ve 1993te bykehir stats kazanmas saylabilir. Samsun ehrinin merkez olduu Samsun ili Ordu, Tokat, Amasya, orum ve Sinop illeriyle, kuzeyden Karadenizle kuatlmtr. Merkez ile dnda Alaam, Asarck, Ayvack, Bafra, aramba, Havza, Kavak, Ladik, Ondokuzmays (Engiz / Ballca), Salpazar, Tekkeky, Terme, Vezirkpr ve Yakakent adl on drt ileye ayrlmtr. 9083 km geniliindeki Samsun ilinin 2007 saymna gre nfusu 1.228.959, nfus younluu ise 135 idi. Diyanet leri Bakanlna ait 2007 yl istatistiklerine gre Samsunda il ve ile merkezlerinde 485, kasabalarda 139 ve kylerde 1990 olmak zere toplam 2614 cami bulunmaktadr. l merkezindeki cami says 209dur.

BBLYOGRAFYA

Strabon, Antik Anadolu Corafyas (Geographika: XII-XIII-XIV) (trc. Adnan Pekman), stanbul 1993, s. 15, 20, 28; Clavijo, Anadolu, Orta Asya ve Timur (trc. mer Rza Dorul, s.nr. Kmil Doruk), stanbul 1993, s. 67; kpaazde, Trih (Atsz), s. 152; J. Schiltberger, Trkler ve Tatarlar Arasnda: 1394-1427 (trc. Turgut Akpnar), stanbul 1995, s. 48-51; Ner, Cihannm (Unat), II, 541-547, 593-603; Ordu Yresi Tarihinin Kaynaklar: 387 Numaral Defteri Karaman ve Rumun Canik Livsna it Blm (1520) (haz. Bahaeddin Yediyldz v.dr.), Ankara 2002; Ktib elebi, Cihannm, s. 623-624; Evliya elebi, Seyahatnme (Dal), II, 45-46; J. P. de Tournefort, Tournefort Seyahatnamesi (ed. Stefanos Yerasinos, trc. Teoman Tundoan), stanbul 2005, II, 116, 223; Ch. Texier, Kk Asya: Corafyas Tarihi ve Arkeolojisi (trc. Ali Suad, nr. Kzm Yaar Kopraman - Musa Yldz), Ankara 2002, III, 204-212; W. M. Ramsay, The Historical Geography of Asia Minor, London 1890, s. 27-28, 114, 262; R. Vadala, Samsoun: Pass-Prsent-Avenir, Paris 1934; Ali Tanolu, Samsun ehri, Drdnc niversite Haftas, stanbul 1943, s. 44-71; Ali Sarcan, Samsun Tarihi, Ankara 1966; Cumhuriyetin 50. Ylnda Samsun-1973 l Yll, Ankara 1974; P. Minas Bjkyan, Karadeniz Kylar Tarih ve Corafyas: 1817-1819 (trc. H. D. Andreasyan), stanbul 1979, s. 34; Ercan Tatldil, G ve Kentsel Gelime, Samsun rnei, Birinci Tarih Boyunca Karadeniz Kongresi Bildirileri (13-17 Ekim 1986), Samsun 1988, s. 351-373; Bayram Kodaman, XVIII. Yzylda Samsun Gmr, kinci Tarih Boyunca Karadeniz Kongresi Bildirileri: 1-3 Haziran 1988 (haz. Mehmet Salam v.dr.), Samsun 1990, s. 92-97; Musa adrc, Tanzimat Dneminde Osmanl Kentlerinin Sosyal ve Ekonomik Yaplar, Ankara 1991, s. 301, 309, 311, 359; dris Bostan, Osmanl Bahriye Tekilt: XVII. Yzylda Tersne-i mire, Ankara 1992, s. 116, 137-141; Suraiya Faroqhi, Osmanlda Kentler ve Kentliler (trc. Neyyir Kalaycolu), stanbul 1993, s. 111-112, 131-133; a.mlf., Samsun, EI (ng.), VIII, 1052-1054; Smer Atasoy, Amisos: Antik ada Bir Karadeniz Kenti, Samsun 1997; Mehmet Emin Yolalc, XIX. Yzylda Canik (Samsun) Sancann Sosyal ve Ekonomik Yaps, Ankara 1998, tr.yer.; Gemiten Gnmze Kltr Deerleriyle Samsun, Samsun 1999; Mehmet z, XV. ve XVI. Yzyllarda Canik Sanca, Ankara 1999, tr.yer.; 19 Mays ve Mill Mcadelede Samsun Sempozyumu: Bildiriler (20-22 Mays 1999), Samsun 2000; Nedim pek, Mbadele ve Samsun, Ankara 2000; Rza Karagz, Canikli Ali Paa, Ankara 2003, tr.yer.; Canay ahin, The Rise and Fall of an Ayn Family in the Eighteenth Century Anatolia: The Caniklizdes (1737-1808) (doktora tezi, 2003), Bilkent niversitesi Sosyal Bilimler Enstits; Kemal H. Karpat, Osmanl Nfusu (18301914): Demografik ve Sosyal zellikleri (trc. Bahar Trnak), stanbul 2003, s. 111, 178; Ylmaz Can, Samsun Yresinde Bulunan Ahap Camiler, stanbul 2004; Gemiten Gelecee Samsun: 1. Kitap (haz. Cevdet Ylmaz), Samsun 2006; Mehmet Okur, Mill Mcadelede Karadeniz Blgesine Ynelik ngiliz Faaliyetleri, Ankara 2006, s. 88-112, 136-139, 285-298, 323-344, 362-366; Gemiten Gelecee Samsun: 2. Kitap (haz. Cevdet Ylmaz), Samsun 2007, tr.yer.; M. Sami Bayraktar, Samsunda Osmanl Dnemine Ait Bir Grup Ticari Yap, Karadeniz Tarihi Sempozyumu: 25-26 Mays 2005 (haz. Kenan nan v.dr.), Trabzon 2007, I, 515-540; M. Yavuz Erler, Karadenizde Avrupai Bir Kent: Samsun, a.e., s. 541-569; A. A. M. Bryer, The Tourkokratia in the Pontos: Some Problems and Preliminary Conclusions, Neo-Helenika, I, Austin 1970, s. 30-54; a.mlf., Greeks and Trkmens: The Pontic Exception, Dumbarton Oaks Papers, XXIX, Washington 1975, s. 115-151; Ercment Kuran, Cumhuriyet Dneminde Samsunun Ekonomik Sosyal ve Kltrel Gelimesi, Ondokuz Mays niversitesi Eitim Fakltesi Dergisi, sy.

7, Samsun 1992, s. 121-125; Hamza Uzuneminolu, ehirlerin Alan Bakmndan Gelimesi ve Samsun rnei, a.e., sy. 8 (1993), s. 273-289; Kmsl-alm, III, 1762-1763; IV, 2931-2932; Besim Darkot, Samsun, A, X, 172-178. Mehmet z

SANA
() Yemen Cumhuriyetinin baehri. Arap yarmadasnn en eski yerleim merkezlerinden biridir. Kzldenizden 170 km. ieride ve 2200 m. ykseklikte kurulan ehrin ad muhtemelen Sebe dilinde iyi korunmu anlamna gelmekte, etrafnn Sert, Nukum, Ayban gibi dalarla ve Nahdeyn tepeleriyle evrilmi olmas da bu tanmlamay dorulamaktadr. slm kaynaklarnda eski adnn Ezl olduu sylenir ve kuruluu Hz. Nhun olu Sma dayandrlr. ehir Dmak yaknlarnda ayn ad tayan kyle (San-m) karmamas ve zellikle Sann nisbesiyle bilinen kiilerin ayrt edilmesi sz konusu olduunda Sanl-Yemen eklinde de kullanlr (Semn, VIII, 92; Ykt, III, 426, 430). Yemende kurulan Sebe, Himyer ve dier devletlerin balca ehirlerinden biri ve en nemli ticaret merkezi olan Sana, in ve Hindistandan gemilerle Adene getirilen mallarn kara yoluyla yarmadann kuzeyine ve oradan Avrupaya tanmasnda nemli rol oynamaktayd. ehir, Yahudilii benimseyen Himyer hkmdar Znvsn hristiyanlara acmasz ikenceler yapmas zerine yardma gelen Habe ordusu tarafndan ele geirildi (525) ve elli yl kadar sren Habe hkimiyeti dneminde Yemen valileri burada oturdu. Bu istil srasnda milttan nce I. yzyln son eyreinde yapld tahmin edilen, Arap iirinin nemli motiflerinden Gumdn mstahkem saray Habeler tarafndan tahrip edildi. Valilerden Ebrehe byk bir kilise (kals, kulleys) yaptrarak Sanay yarmadann din merkezi haline getirmeye alt; bu amala Mekke zerine yryp Kbeyi ykmak istedi fakat baaramad (bk. EBREHE). Himyerlerden Seyf b. Zyezen, Kisr Enirvnn (531579) Vehriz kumandasnda gnderdii ordunun desteiyle Habe hkimiyetine 570te son verdiyse de bir sre sonra ldrld (575 [?]). Bunun zerine kisr tarafndan ikinci defa Yemene gnderilen Vehriz, Seyf b. Zyezenin olu Madkeribi vasal hkmdar iln etti ve kendisi de Ssn valisi sfatyla Sanaya yerleti. Elli yl kadar Yemende kalan Ssnlerin son valisi Bzn, Medineye gnderdii iki elisinin Hz. Peygamberden getirdii mesaj dorultusunda slm kabul etti ve o srada Kisr II. Hsrev Pervzin de ldrlm olmas zerine Yemenin ilk mslman valisi oldu; konann bahesine de bugn Cmiul-kebr adyla bilinen caminin bulunduu yerde bir mescid yaptrd. Bznn lmnden (10/632) sonra Resl-i Ekrem yerine olu ehr b. Bzn grevlendirdi. Ancak peygamberlik iddiasyla ayaklanan Esved el-Ans onu ldrerek ynetimi ele geirdi. Reslullah, Yemendeki Ssn hkimiyeti dneminde ranllarn yerli kadnlarla evlenmeleri sonucunda ortaya kan ve Ebn denilen sosyal zmreye mensup sahblerden Vebr b. Yuhannis ile Frz ed-Deylemyi Yemenli liderlere gndererek Esved elAnsyi ortadan kaldrtt (11/632). Hemen ardndan Kays b. Mekh el-Murdnin balatt isyan da Hz. Eb Bekirin Sanaya vali tayin ettii Frz ed-Deylem bastrd. 233te (847) MtevekkilAlellahn Sana valisi Himyer b. Hris, blgede bir sredir Abbslere kar mcadele veren Yafur (Yufir) b. Abdurrahman el-Himyernin karsnda yenilince Sanada 387 (997) ylna kadar srecek olan Yafur hkimiyeti balad. 288de (901) Yemen Zeydlerinin kurucusu Hd-lelhak

Yahy b. Hseyin, 293te (906) Karmatlerden Ali b. Fazl, Sanay bir sre igal etti ve ehir bu srete birka defa el deitirdi. Son Yafur emri Abdullah b. Kahtn (955-997) hutbeleri Ftm halifesi adna okutmaya balad. 439da (1047) blgedeki Ftm davetinin etkisinde kalan Ali b. Muhammed es-Suleyh, Sanada Suleyhler hnedann kurdu; ehir 481 (1088) ylnda ynetim merkezinin Zcibleye tanmasna kadar baehir olarak kald. Suleyh Emri Sebe b. Ahmedin lmnden sonra Htim b. Gam el-Mugallis, Sana ve civarn ele geirip kendini sultan iln ederek Hemdnler hnedann kurdu (492/1098). Son Hemdn sultan Ali b. Htim dneminde Selhaddn-i Eyybnin kardei Turan ah, Sanaya girerek Hemdn saltanatna son verdi (570/ 1174). ehir 595 (1198) ve 611 (1214) yllarnda bir sre Zeyd imamlarndan Abdullah b. Hamza el-Mansr-Billhn eline geti. Yemen Eyyblerinin son hkmdar el-Melikl-Mesd Selhaddin Ysufun Mekkeye vali tayin ettii Nreddin mer b. Ali er-Reslnin onun lmnden sonra Tihme, Sana ve Taizi idaresi altna almas (626/1229) ve birka yl sonra bamszln iln etmesiyle (632/1235) Resl hkimiyeti balad. Sana, Resller (1229-1454) ve halefleri Thirler (1454-1517) dneminde birok defa Zeydlerle el deitirdi. Osmanl hkimiyeti ncesi ksa bir sre Memlklere bal Mekke erifi II. Berektn ynetiminde kalan Sana tekrar Zeyd imam Mtevekkil-Alellah Yahy erefeddinin eline geti (922/1516); Yavuz Sultan Selimin Msr almasyla da Osmanl hkimiyetine girmi sayld (1517). Ancak ehrin fiilen Osmanl topraklarna katlmas, Kann Sultan Sleyman zamannda Yemen Valisi Ferhad Paaya bal kumandanlardan zdemir Paa tarafndan gerekletirildi (953/1546). Sana, Osmanl Devletinin Yemen hkimiyeti sresince Yemen vilyetinin merkez sanca oldu. Ancak 973te (1565) Yemen, Sana ve Yemen adlaryla iki beylerbeylie ayrld. ki yl sonra blgede isyanlar kt ve mam Mutahhar, Sanay ele geirdi. Koca Sinan Paann Yemen Seferi srasnda 977de (1569) yeniden Osmanl ynetimine girdi (TSMA, Emanet Hazinesi, nr. 8931; BA, YEE, 94/ 2). Birinci dnem Osmanl hkimiyeti, 1038de (1629) Haydar Paann mam Muhammed b. Ksm el-Meyyed-Billha yenilmesiyle kesintiye urad; XIX. yzyln ortalarna kadar Sanay ve Kuzey Yemeni Zeyd imamlar kontrol ettiler. Yemen Valisi Gazi Ahmed Muhtar Paann 1872de Sanaya girmesiyle Osmanl Devletinin ikinci dnem hkimiyeti balad ve 1918 ylna kadar srd. Ksa aralklar hari 300 yldan fazla bir sre Osmanllara bal kalan Sana, 1962de Zeyd imamlarnn hkimiyetini sona erdiren Yemen Cumhuriyetinin, bu devletin ikiye ayrlmasndan sonra Yemen Arap Cumhuriyetinin ve tekrar birlemesinden (1990) sonra da yeni kurulan Yemen Cumhuriyetinin baehri oldu. XIX. yzyln ortalarnda surlarla evrili olan Sanada 5000 hne nfus (20.000 civar), elli cami, on hamam, byk bir ar, ok katl kgir kule-evler (DA, XI, 508-509), hanlar, bir asker hastahane ve sur dnda klalar bulunuyor, ayn zamanda ehir zellikle ticaretin yannda ipek ve pamuk dokuma tezghlar ile nemli bir sanayi merkezi saylyordu; demiryoluyla da komu ehirlere balanmt (BA, A. DVN.MKL, 58/60). Gnmzde ehrin sur iindeki ksm birbirinden farkl iki byk semt halindedir. Douda karmak yapl Arap ehri, batda baheler iinde gevek dokulu Trk ehri grnm hkimdir. Yahudi mahalleleri de Osmanl memurlar iin kurulan bat blmndedir. Hemen btn Arap ehirlerinde olduu gibi Sanann dou kesiminde de gnlk yaam ve ticar etkinlikler Cmiul-kebr evresinde gelimitir.

2004 yl saymnda nfusu 1.747.627 olan ehirde alan niversite ve dier modern kurulular nfusun hzl artna sebep olmaktadr. Sana doumlu veya bir sre burada yaam olup Sann nisbesiyle bilinen birok kii vardr (Semn, VIII, 92; Ykt, III, 428).

BBLYOGRAFYA

BA, A.DVN.NMH, dosya, nr. 5/9; BA, .DH, nr. 16424, 19119, 32566, 45277, 45341, 45350, 45397, 50087, 50186; Hemdn, fat Cezretil-Arab (nr. Muhammed b. Ali el-Ekva el-Hivl), Beyrut 1394/1974, s. 80-81; Ahmed b. Abdullah er-Rz, Tru medneti an (nr. Hseyin b. Abdullah el-mer), Sana 1401/1981; Semn, el-Ensb, VIII, 91-96; Ykt, Muceml-bldn, III, 425431; Himyer, er-Ravl-mir, s. 359-360; Nehrevl, el-Berul-Yemn fil-fetil-Omn (nr. Hamed el-Csir), Riyad 1387/1967, tr.yer.; Ahmed Rid, Trh-i Yemen ve Sana, stanbul 1291, II, 85-120, 147, 292; C. Niebuhr, Reisebeschreibung nach Arabien und andern umliegenden Lndern, Copenhagen 1774, I, 394-430; Hasan Sleyman Mahmd, Trul-Yemenis-siys filaril-slm, Badad 1969, tr.yer.; hsan Sreyya Srma, Osmanl Devletinin Yklnda Yemen syanlar, stanbul 1980, s. 58, 62-66; Hulsi Yavuz, Kbe ve Haremeyn in Yemende Osmanl Hkimiyeti: 1517-1571, stanbul 1982, s. 55-57, 75, 79, 101; Mustafa Fayda, slmiyetin Gney Arabistana Yayl, Ankara 1982, s. 66, 69-75; R. B. Serjeant - R. Lewcock, Sana: An Arabian Islamic City, London 1983, s. 310-390; Muhammed b. Ahmed el-Hacer, Mecmu bldnil-Yemen ve abilih (nr. smil b. Ali el-Ekva), Sana 1404/1984, III-IV, 483-547; R. Lewcock, The Old Walled City of an, Paris 1986, tr.yer.; Abd al-Muhsin Madaj M. al-Madaj, The Yemen in Early Islam 9-233/ 630-847: A Political History, London 1988; smil el-Ekva, Lema triyye an an, kll, I/5, Sana 1981, s. 9-13; Abbas Fzl es-Sad, Neet medneti an ve teavvrh, Mecelletl-bus ved-dirstil-Arabiyye, XIII-XIV, Kahire 1987, s. 245-267; R. Strothmann - [N. aatay], San, A, X, 179-183; O. Lfgren, Ghumdn, EI (ng.), II, 1096; G. R. Smith, an, a.e., IX, 1-3; Nur Akn, Ev, DA, XI, 508-509. Mustafa L. Bilge

SAN
(bk. EBDN).

SANN, Abdrrezzk b. Hemmm


(bk. ABDRREZZK es-SANN).

SANN, Emr
(bk. EMR es-SANN).

SANAT
() Arapada san (sun) yapmak, etmek, sana iinde mahir olmak, sanat ise yaplan i, meslek anlamna gelir. Terim olarak sanat madd veya zihn bir i ve abada izlenen dzenli ve zel yol, yntem diye tarif edilmitir. Yine Arapa fen kelimesi bir ite maharet kazanmak, sslemek mnasnda masdar; bir meslek veya sanatla ilgili zel kurallarn btn, ilm nazariyeleri el yatknl ve renimle elde edilen vastalarla uygulama, akla ve kalbe en yksek gzellik tadn verecek ekilde bir duygu ve dnceyi ifade abas anlamlarnda isim olarak kullanlmtr. Arapada sanat ve fen kelimelerinin anlamlar arasndaki bu benzerlik Trkeye de gemi, essaniul-cemle ve daha ok el-fnnl-cemle diye ifade edilen gzel sanatlar Osmanl Trkesinde sanyi-i nefse, fnn-i nefse gibi terkiplerle karlanmtr. Bat dillerindeki art kelimesinin asl Latince dzenlemek anlamndaki arstr. Literatrde sanat iin yaplan birok tanmdan bazlar unlardr: nsann el becerisiyle yapt eyler; gzlem, alma veya uygulama yoluyla elde edilen stn nitelikli renme yetenei; bir ii belli bir estetik duyguyu yanstacak biimde gerekletirme tarz; bir etkinliin gerekletirilmesi veya belli bir iin yaplmasyla ilgili yntem, bilgi ve kurallarn tamam. slm sanat btn tezahr ekillerinde slmn varlk ve hayat alglay ve anlamlandr biimini yanstr. Dier bir ifadeyle slm sanat eserleri onlar ortaya koyanlarn inan ve hayat tarzlarnn en somut gstergesidir. Bu sanat spanyadan Endonezyaya, Orta Asyadan Byk Sahrnn gney ularna kadar birbirinden ok uzak lkeleri birletiren bir kltrn ve medeniyetin ifadesidir. Bata mimari eserler olmak zere hat, msiki ve tezhipten giyim kuamla ilgili olanlarna kadar btn sanat eserleri bu geni alanda bir gelenein inan ve hassasiyetini, sosyal ve ekonomik yapsn, politik motivasyonunu ve grsel duyarlln gz kamatrc bir ekilde da vurur. slm sanat slm mneviyat ve dnya grnn biimler alanndaki bir almdr. slm sanat eserleri dnemden dneme ve blgeden blgeye eitlilik gsterse de bunlarn gerek mnev amalarndaki birlik gerekse sergiledikleri estetik zevk ve anlaytaki tutarllk slmn g ve soluunun ak bir kantdr. Kelm konularndan ticar hayata, savatan zel zevk ve beenilere kadar slmn hayat ve var olula ilgili kendine has duyu, duru, sezi, kavray ve yorumu bu eserlerde ok canl bir estetik ifadeye kavuur (Seyyid Hseyin Nasr, s. 7). Bu sanat anlaynda estetik zevk ahlk deerden bamsz olmad gibi sanatla onun fonksiyonel yn olan zanaat birbirinden ayr dnlmez ve bunlar sonunda hikmetle birleir. slm sanatnn balangtan beri deimeyen temel nitelii zgn slbu, motif zenginlii ve kendine has mimari sistemiyle ayn inan ve zihniyet dnyasnn estetik bir yansmas olmasdr. Sz konusu nitelik medeniyet tarihi bakmndan hemen gze arpacak ekilde belirgindir ve bu bak asndan slm sanat, Bizanstan Rnesansa birbirinden olduka farkl aamalardan gemi hristiyan sanatndan ayrlmaktadr. Mslman sanat, bir Rnesans ressam gibi eski slptan kopmay ifade eden kkl bir yenilik aray iinde olmaktan ziyade kendinden nceki slbu birtakm ince eitlemeler ve uyarlamalarla yenileyerek ihya etmek istemitir. Onun bal bulunduu gelenei yenileyerek gelecee tama kaygs, slm sanatndaki tarihsel srekliliin zihniyet dnyasyla ilgili sebeplerinden biridir. Fakat bu durum slm sanatnn tarih boyunca ayn kald, hibir deime ve

gelime gstermedii anlamna gelmez. Kltrel corafya ve tarihsel artlarla alkal belirli hususlarn slm sanat geleneini znden koparmayan birtakm farkllamalara sebep olduu da ikrdr. Nitekim hicretten sonra henz yirmi yl bile gemeden Suriye ve Msrn Bizans, Irak ve rann Ssn egemenliinden karak drlislma dahil olmas, mslman sanatlarn bu iki byk medeniyet havzasna ait teknik birikimlerden rahata yararlanmasn mmkn klmtr. Ancak bu trden d birikimlerin slm dininin doduu kltrel corafyaya has tecrbe dnyasnn yan sra slmn zellikle Kuran yazsnda kendini zgn biimleriyle gsteren stil anlayyla dengelendii ve sonuta slm inanlaryla uyumlu bir sanat geleneinin olutuu da aktr. Bilhassa ynetim merkezinin drt halife dneminde saf nebev inancn yaand Medineden, nce Emevlerce ama (Dmak), sonra da Abbslerce Badata tanmasnn ardndan slm denilebilecek bir sanatn slm medeniyetinin bir tezahr olarak gelimeye balad inkr edilemez. Bu geliimin erken safhalarnda zellikle mimari ve dekorasyon alanyla ilgili olarak Bizans, Ssn ve Mezopotamya kltrnde popler olan sanatsal elerden istifade edildii bir gerektir. Ancak slm medeniyeti kendine has kimliini gelitirdike Badat, Suriye, Msr, ran, Orta Asya, Hindistan, Anadolu, Balkanlar, Kuzey Afrika ve Endls kltr corafyasnda ortaya konan sanat rnleri zgn slbunu daha belirgin biimde kendini gsterecektir. Ksacas drlislmn bu geni corafyasnda mslmanlar yerel artlar, d birikimler, teknik imknlar ve sosyopolitik isteklere gre nisb farkllklar gsterse de temellerini slm mneviyatndan alan dnya grlerinin gl ynlendirmesiyle slm bir sanat slbu gelitirmeyi baarmlardr (Rice, s. 7-10). Bununla birlikte slm sanatnn slm nitelii ve doas hakknda modern aratrmaclarn farkl yorumlara sahip olduu grlmektedir. Sz konusu yorumlar iinde, slm sanat ve mneviyat arasnda bire bir ilgi kurarak mutlak ve deimez bir slmlik fikrinden hareket eden grler kayda deer bir yaygnlk kazanmtr. Seyyid Hseyin Nasrn yan sra Titus Burckhardt, Lale Bahtiyar gibi yazarlarn savunduu bu gr ayn zamanda slm sanatnn, znde tasavvuf mneviyatn bir tezahr olduu yaklamn ne karmaktadr. Bu yazarlara gre tasavvuf slmn kalbini temsil eder, dolaysyla slm sanat, fizik gerekliin sreksiz olduunu vurgulayan tasavvuf ilke merkeze alnarak aklanabilir. Ayn yaklamn baz srmlerinde, sanatsal formlarn merkezine harf ve say sembolizmini yerletiren ve Pisagorculardan beri bilinen bu tr sembolik yaklamlar slma zg sayan yorumlara da rastlanmaktadr. slm sanatnn tamamyla din olduu yahut kaynan tamamen dinden ald eklindeki yorumlar ise zaman zaman ar genelleyici bir tutumun ifadesi olabilmektedir. Bu tutum, slmda mutlak bir tasvir yasann bulunduu varsaymndan hareketle mslmanlarn resimleme ve sslemede dier kltrlerde rastlanmayan, tamamen kendine zg bir gelenek oluturduu dncesini telkin etmektedir. Ancak baz hadislerde canl hayvan ve insan tasvirleri konusunda getirilen snrlamalara ramen Hint-Mool resminde canllarla ilgili olduka gereki bir tutumun sergilenmi olmas bu yaklam tartlr klmaktadr. Nitekim yasak denilen figrlerin slm sanat tarihinde bilinen birok rneinde uygulanm olmas gelenekte tam bir uygulama standardnn bulunmadn gstermektedir. Bunlarn yan sra Gazzl gibi din otoritelerin, tpk felsefenin geliimini engelledikleri efsanesi gibi slm resminin geliimine de ket vurduklar iddias ayn erevede gndeme gelmektedir. Bu tartmalarda resme dair meseleler sadece tasvir yasayla ilgili deildir. Mesel slm resminin zellikle minyatrlerde ortaya konan mekn ve perspektif fikrinden, anatomi bilgisinden, renk kullanm tekniklerinden yoksun, zensiz ve naif tarzlaryla slmn byk sanat gelenekleri yannda kk ve nemsiz bir baary temsil ettii

eklindeki kanaatler de tartmaya aktr. Btn bunlardan daha ilgin olan, atomculuun slm kelm geleneinde belirleyici bir kozmolojik gr olmasndan hareketle slm medeniyetinde eserin kurucu esi olarak btnden ziyade tek tek paralarn grld ya da eserin bu paralara indirgendii, dolaysyla slm sanatnn atomcu bir nitelik tad iddiasdr. Atomculuun slm entelektel geleneinde nemli bir gr olduu dorudur, fakat bu gr slm sanatnn bir ilkesi gibi ortaya koymak, mslman sanatnn dikkatlere arzettii eyin eserinin bir paras deil btn olduu gereiyle eliir. slm sanat diye zgn bir gelenein varln kabule dayal bu tr fikirlere karlk slm estetik diye bir alg formunun olmadn ileri sren ve sanatta slm denilebilecek bir amacn mevcudiyetine ar bir ihtiyatla yaklaan Oleg Grabar gibi yazarlarn eletiriyi hak eden fikirleri de sz konusudur. Bu eletiriler, gerek mslman sanatnn gerekse dinda olan muhatabnn tasavvur ve tahayyl dnyasn ynlendiren genel birtakm slm ilkelerin var olduu gereinden hareket etmektedir (slm sanatnn doasyla ilgili sz konusu modern yorumlar ve eletirileri iin bk. Leaman, s. 7-35). Gerekte slm kelimesi sadece dine ve imana deil btn bir kltre iaret eder. Zira slm sz konusu olduunda din olan dnyev olandan ayrmak mmkn deildir. slm olgusu, yayld topraklarda mensuplarnn alglay ve kavray gcnde hzl ve arpc dnmlere sebep olmu, yepyeni bir sanat form ve slbu ortaya karmtr. yle ki, ilk dnem slm eserlerin yap ve tezyinatnda grlebilecek etkilenmeler ne olursa olsun bu eserlerin mslmanlar adna ve slmn gtt ama uruna retilmi olma zelliinde birletii aka grlr (Yetkin, s. 5-6; GrabarEttinghausen, s. 17; Seyyid Hseyin Nasr, s. 68; Lings, s. 13). slm sanatnn hem oluum hem olgunluk dneminde u hususlar ilham kayna olmutur: 1. Allahn birliini, Onun zaman ve mekndan bamsz olduunu vurgulayan tevhid ve tenzih ilkesi; 2. Camide klnan namaz; 3. Cami mimarisi iin bir ilk rnek tekil eden Mescidi Nebev; 4. Bilgi ve irfan asndan en deerli kaynak olan Kuran ve hadis. Bu kaynaklara sadakatle natralizm ve tasvirden, buna bal olarak perspektif ve gelimeden uzak duru, slplatrma, simetri, hareket dourucu ekilcilik ve sonsuzluk fikrine yaplan vurgu slm sanatnn ekil ve gaye birliini salayan hkim zellikleri olmutur (Grabar-Ettinghausen, s. 22; L. Lamya al-Faruqi, s. 193 vd.; al-Faruqi, XXXVII [1973], s. 81). Hat ve arabesk gibi eitli sanat dallarn da bnyesinde barndran mimarinin slm sanatnda en n srada yer ald sylenebilir. Mimarinin slm sanatlar iindeki bu nceliinden ve kutsal sanatn dindeki ayrcalkl yeri ve neminden dolay Titus Burckhardt, slm nedir? sorusuna ksaca Kurtuba Camiini veya Sleymaniye Camiini gstererek karlk vermenin mmkn olduunu syler (Art of Islam, s. 1). Farkl dnem ve blgelerde ortaya konmu sanat eserleri eitli merkez tezahrlerinde slmn ruhu ile daima uyum iinde olmutur. Bu bakmdan slm sanatn slm dini ya da medeniyetinin en derun ynnn kendi tarznda bir da vurumu diye tanmlamak mmkndr. Sanatn z olan gzellik slm dille ilh bir niteliktir. Zira, Allah gzeldir, gzellii sever (Mslim, mn, 147; bn Mce, Du, 10). Bu anlay slm estetik duyarllnn zn oluturan, slm sanatnn srekli gz nnde bulundurduu bir ilke olmutur. Buna gre gzellik olgu ve olaylar dnyasndaki grntr; gzel varlklar ve gzel eyleri deta bryen bir rtdr; ancak Tanrda veya bal bana ele alndnda btn bir gzelliktir. Ksaca gzellik, bu lemde tezahr eden btn ilh sfatlar iinde Allah en dolaysz biimde hatrlatan ilh bir niteliktir (a.g.e., a.y.). Belki de bu gzellik tutkusundan dolay slm sanatnda tezyinatn merkez bir yeri

vardr. Herhangi bir sanat nesnesiyle ilgili olarak bir tek tezyinat trnden sz etmek mmkn deilse de her yap ve her nesne belli bir yere kadar ayn ilkeleri bnyesinde barndrdndan slm sanatn bir btn olarak mlahaza etmek gerekir. slm sanat duygu yahut duyusalla ilgili olmaktan ok fikr yn ar basan, gerilimlerin giderildii bir skn ve henk sanatdr. Gerilimin giderilmesi arlkl olarak yzey tezyinatnn zarafetiyle elde edilir. yle ki bu tezyinatta kalp veya rntler, ok iyi tanmlanm alanlara inhisar ettirilmitir; fakat ayn zamanda bu kalplar snrsz imkn ve uzanmlara sahip bir sonsuzluk fikrini sergiler. Ana ilke tekrardr, yani motif ve desenlerin srekli ve dnml kullanlmasdr, bununla elde edilmek istenen sonu ise natralizmden kurtulmaktr. Minyatr sanatnda perspektiften uzak durulmasnn sebebi de tabiat taklitten syrlma anlaydr. Dolaysyla bilhassa baz erken dnem eserlerinde grlen canl varlk tasvirlerinin birer istisna, ana akm temsil etmekten uzak denemeler biiminde grlmesi gerekir. Bu sanatta canl varlk tasvirlerinin yer almam olmas kullanlan formlarn temsil mnalarnn bulunmad anlamna gelmez. slm sanat kendi tercih ettii formlar yepyeni bir sembolik anlamda kullanmtr. Fakat bu noktada semboln sembolize ettii asln yerine gememesine zel bir nem verilmitir. Bunun anlam slm sanatnn tasvirden kanmasnn bilinli bir seim olduu gereidir. slm duyarllk, tasvirle onun tasvir ettii eyi bir ekilde zdeletiren bir tutumun farknda olarak sembolden srekli uzak durmutur (Grabar, s. 91-93, 210). Bu sebeple tekrara ynelmitir; nk dal, yaprak ve ieklerin birbiri ardndan tekrar ve bunlarn tabiatta mmkn olmayacak biimde takdim ve tehirleri tabiatn btnyle silinmesi demektir. Tabiat bilinten silinince tabii olmayan ortaya kacaktr. Eer hl tabii olan bir eyin kald endiesi varsa bunun giderilmesi de geometrik dzenleme ile salanr. slm sanatnn her trl tezhip ve tezyinatnda bir desendeki bir birimden tekine, bir desenden dierine ve btn bir gr alanndan baka bir gr alanna gemeye deta zorlayan bir hareket vardr. Bu bakmdan arabesk vahdetin sonsuzca aranmasdr, ancak hibir eser sonuca ulaamaz. Bu hareket eseri seyredenin hayalinde sonsuza uzanma, bir tr ebedleme duygusuna dnr (Massignon, s. 25; Yetkin, s. 10; Jones, s. 162; al-Faruqi, XXXVII [1973], s. 100101). slm sanatnda ok eitli tezyin yol ve yntemle karlalmaktadr. Akla gelebilen hemen her trl teknik kullanlm, geometrik soyut birimlerden bitkisel kalplara, alabildiine farkl slplardaki zarif yazlardan hem din bir imaj (resim anlamnda deil) hem tezyinat grevi yapan muazzam boyutlardaki mstakil kelimelere varncaya kadar baka bir mimari ya da sanatta eine rastlanmas imknsz, ok zengin bir desen repertuvar oluturulmutur. zellikle i meknlara hasredilmi bu tezyinatn olaan st bir etkileyicilii vardr. Elhamra Saraynda en gzel rneiyle karlalan bu tezyinat anlaynn ruhu, bu eserleri meydana getiren slmn zndeki tevhid ve tenzih ilkesi, yani lemin metafiziksel olarak alglandr. Bu tezyinat tasavvurunun ve genel anlamda mimari anlayn hakkn verebilmek iin bunun kesinlikle slmn ruhunun eitli tezahrlerinden biri olarak okunmas gerekir. Ksaca slm sanat slm dnya gr iinde gelimi olan, bu dnya grnden beslenen hayat tarz ve duyarllnn bir ieklenmesidir. slm adn almaya hak kazanan hibir sanat eserinin bu dnya grnden bamsz biimde ortaya kmas mmkn deildir.

lk dnemlerden itibaren slm sanatnn tezyinatla ilgili olarak kendini hissettiren en belirgin zelliklerini yer ald btn yzeyi kapsayclk, formlar arasndaki iliki, geometrik motifler, sonsuz oaltlma imkn ve konu seimindeki zgrlk diye zetlemek mmkndr. Bu durum baz yazarlarca yanl yorumlanarak slm sanatnn boluktan korktuu eklinde deerlendirilmitir (Grabar, s. 198; A, I, 466). Dorusu, btn sre boyunca hkim olan ilke soyutlama ve bu yolla mcerrede alma anlaydr. Bu tezyinatta tezyin birimler doal kklerinden mmkn olduunca kopartlr; bylece doal formlar kendinden baka bir eyi ifade etmenin bir arac durumuna dntrlr ve soyut olan, somut nesneler araclyla deta gzle grlr bir hale getirilir (Grabar, s. 198, 209). slm tezyinat, bnyesinde gzle grlenden daha fazlasn barndrmas dolaysyla en sonunda bir tefekkr nesnesi olarak karmza kar. Bu, slm dnya gryle ilgili bir duruun gstergesidir. Bki olan Allahtr, dnyada olup biten eyler geicidir. Dzen ve gereklik bki olana aittir ve Ona benzer hibir ey yoktur (e-r 42/11). Tevhid ve tenzih fikrini temsil tarz slm sanatnda ilh olann ifade edilemezliinin ortaya konmas eklinde gerekleir. slmn bu konudaki zgn zm, tezyinatta deta her trl bireylemeyi inkr ederek sonsuz tekrar dzeni iinde natralizmi bilinten uzaklatrmak eklinde olmutur. Bu sanat, tabii olmayan bir eyin aynen tekrar ile tabii olmama durumunu anlatmann en iyi yollarndan birini bulmutur. yle ki, eer sanat bu yolla sonsuzluu ve ifade edilemezlii estetik biimde ifadeye kavuturabilirse sonucun l ilhe illallaha varmas mmkndr; nk artistik temsilin ne ald ve bir yerde muhtevas olan sonsuzluk ve dile getirilemezlik kendini tabii olmayann bir nitelii diye takdim edecektir (al-Faruqi, XXXVII [1973], s. 90-91). Allahn duyusal olarak ifade edilemez olduu gereini ayn yolla anlatmaya almak insann hayal gcn artacak boyutlarda olsa da byle bir ey imknsz deildir, slmn artistik dehasnn o muazzam baars da burada yatmaktadr. slm sanatnda tabiatn estetik temsili iinde natralizmin inkr ve slplatrmann tevik edilmesi aslnda tebih bir ulhiyyet anlayna iddetle kar duruu tamamlar. Bu anlayn ilhamn dorudan doruya Kurandan ald rahatlkla sylenebilir. Gerekten Kurn- Kerm Kitb- Mukaddesten farkl olarak-grsel formlara evrilemeyecek bir dil ve slba sahiptir. Kurann dil ve slbu anlan kutsal kitaplardaki gibi bir anlat dizisini izlemez. Yine Kuran dilinin duyusal algdan ok tefekkre ynelten ve zihn idrake arlk veren bir yapda olmasn da burada gz nnde bulundurmak gerekir (Grabar, s. 84). Kuran srekli tek yaratcnn Allah olduunu ve Onu grmenin, grsel bir biime dntrmenin imknszln vurgular. Aslnda msikiden giyim kuamla ilgili olanlarna kadar btn slm sanatlar bir ekilde dorudan doruya Kurandan etkilenmitir. Daha ak bir ifadeyle Kuran ve hadis hayatn her ynne sinmitir. slm toplumlarndaki iyilik ve gzellik anlaynn temelinde bu iki kaynak vardr. Kuran zellikle gzel okunduunda ses yle srkleyici olur ki insan pepee gelen yetlerle susuzluunu gidermeyi, sknete ermeyi bekler. Ardndan sre bu dalgalanlar iinde yeniden balar. Fakat kii asla kanmaz. Bu tecrbenin her bir yetle tekrar edilmesi bilinci kavrar ve ona sreklilik kazandracak bir hz ve hareket verir. yetlerin anlam ve biim btnl Allahn izzet ve azametini sezdirme yolunda tam bir birlik oluturur. yetlerin bu tekrarlanan dalgalan sonsuzlua doru bir hareket balatrken beraberinde gelen anlam dokusu da bu harekete bir istikamet verir. Ama bu asla Allahn bir bilgi nesnesi olduu anlamna gelmez. Allahn ifade edilemezliinin, sonsuzu taklidin mmkn olmadnn ve akn olan temsilin imknszlnn derinden hissedildii yer de burasdr. Bizim

Allah bilmemiz kesinlikle imkn ddr; ancak Onun sezilemezliini sezmemiz, bu suretle yine de Onun hakknda bir sezgiye ulamamz mmkndr (Burckhardt, s. 63; al-Faruqi, XXXVII [1973], s. 95-97). Kurann nemle vurgulad bu husus slm estetik ve sanat anlaynn zn oluturur. Esasen Kuran bir adan bakldnda ilh bir sanat eseridir ve onun ritim, henk ve belgatnn derinden sarsmad bir mslman yoktur. slm sanatlar iinde hat sanat denebilir ki slmn bir ibdsdr. Bilindii gibi slm kitap haline gelmi kelma dayanr ve Allahn iradesinin en dolaysz ifadesi olan kelmn Ona yaklamann en u noktas olarak telakki eder. Allah akn olduundan Onun iradesiyle ancak vahiy eseri olan Kuran araclyla ilikiye geilebilir; dolaysyla kelm en byk saygya lyktr ve gzelliinin anna yarar biimde gsterilmesi gerekir. Kurann kutsall ve ona gsterilen sayg btnyle slma zg olan hat sanatnn domasna vesile olmutur. Ama, sesli okunan yetlerin kulak iin dourduu iitsel tecrbe kadar gzel olan bir tecrbeyi gze yaatmaktr. Bu arada tezhip de mukaddes metnin yazya dnm gzelliinin yaataca tecrbeye dorudan bir katk salar. Yaz ve tezhip, insan grsel ve duyusal olandan ayrarak her yerde hzr ve nzr olan ilh aknlkla buluturmay hedef almtr (Seyyid Hseyin Nasr, s. 40; Lings, s. 14-122). Bu yazlar slmn sahip olduu mkemmellik anlaynn gz alc rneklerini oluturur. Antlarda ve camilerde eitli slp ve boyutlarda kullanlm olan yazlar hrikulde gzel yaz rnekleri olmasna ramen bunlarn salt tezyin bir unsur olmaktan ok daha nemli temsil ve tebli edici bir anlam vardr, yani bu yazlar ok ak ve anlalr bir fikr muhtevaya sahiptir. Hristiyan ve Budist sanatndaki temsilin ikonografik, sembolik ve pratik fonksiyonlarn slm yaz ile deitirmitir (Grabar, s. 136; a.mlf.Ettinghausen, s. 22). Denebilir ki yaz ve beraberinde tezhip sanatna bu kadar nem verilmesinin altnda yatan sebep, Allahn ifade ve temsil edilemezliini kelmn anna yarar biimde ortaya koymaktr. Yaz sanat olaan st bir ekilde incelmi olan eitli slplaryla hemen her trl sanat eserinde mer bir yer almsa da en ok arabeskle btnlemitir. Ancak mslmanlarn btn hayatna sinmi olan yaznn muhtevas da olduundan niden ve dolaysz biimde uyandrd estetik zevk her zaman daha ileride olmutur. Btn slm sanatlarnn gz nnde bulundurduu tekrar ilkesinin iir iin de sz konusu olduunu sylemek mmkndr. Bu iir her biri ayn l ve kalptan olumu, kendi kendine yeten, tam ve bamsz dizelerden oluur. Okurken veya dinlerken iirden alnacak zevk bir yerde bu kalplarn yakalanmasna baldr. phesiz kelimeler, kavramlar ve idrake bal in her dizede farkldr; bunlar, tpk deiik renklere boyanm arabesk birimlerinde olduu gibi bir bakma renk deiimini salayan eylerdir, ancak yapsal form btn iir boyunca hep ayn kalr. Bu yapya onun estetik yapsn bozmadan bandan veya sonundan herhangi bir ilvede bulunmak mmkndr. Msikide de iirdekine benzer zelliklerle kar karya gelinir. Msikiyi btn bilgilerin, btn felsefelerin stnde Allaha en ziyade yaklatran bir olgu olarak ifade eden yaklam da bu olmaldr. Ondaki, deta zamann tesine geii andran dalgalann znde yatan ey budur. Bu iki sanat hep mukaddesin emrinde olmutur; iir ve msikide arlkl olarak kendisini hissettiren ey belli bir karakter ya da duygu tarznn anlatlmasndan ok isimsiz bir sevgili, mphem bir temadr. Burada zaman, mekn ve eylem birlii oluturacak ekilde birbiriyle ilgili olaylarn dramatize edilmesine dayanan Bat edebiyatndan farkl bir durum sz konusudur. Bat edebiyatnda estetik adan gelime ne kar ve durum ister fikr ister hayal olsun tekrar darda brakr. Tekrar gelimenin zdd ve olumsuzlanmasdr. ki kltr arasndaki btn grsel sanatlar iin sz konusu olan farkllk slm iiriyle Bat dram iin de geerlidir. Esasen slm sanat sanat asndan bakldnda da belirgin

bir ekilde birey stdr. Bu farkn sebebi, slm iirinin ve genel olarak sanatnn arka plannda Kurann dil ve slbunun bulunmasdr (Massignon, s. 17 vd.; Cemil Meri, s. 63-64; al-Faruqi, XXXVII [1973], s. 99-101). Bat sanat arlkl biimde insan merkeze ald halde slm sanat merkeze ilh olan yerletirir. Bu sanat insann eitli durum, eliki ve atmalarn sergilemeye hemen hemen hi nem vermez. Bu bakmdan sanat da sanatn veya trajik olann ana dmez. Onun ilk ve son tutkusu ilh olandr. slm sanatnn en bata gelen zellii srekli ilh olanla temas halinde bulunduunun bilinciyle dolu olmasdr. Onun var oluunun ve asaletinin kayna da budur (ayrca bk. LMl-CEML).

BBLYOGRAFYA

L. Massignon, slm Sanatlarnn Felsefesi, Din ve Sanat (nr. ve trc. Burhan Toprak), stanbul 1937, s. 17-25; Suut Kemal Yetkin, slm Sanat Tarihi, Ankara 1954, s. 1-10; O. Grabar, The Formation of Islamic Art, New Haven 1973, s. 4-12, 84, 91-93, 136, 198, 209-210; a.mlf. - R. Ettinghausen, The Art and Architecture of Islam: 650-1250, New Haven-London 1994, s. 17-22; T. Burckhardt, Art of Islam: Language and Meaning (trc. J. P. Hobson), Westerham 1976, s. 1, 39-63; Cemil Meri, Maaradakiler, stanbul 1978, s. 63-64; L. Lamya al-Faruqi, Islam and Aesthetic Expression, Islam and Contemporary Society (ed. Salem Azzam), London 1982, s. 191-212; D. T. Rice, Islamic Art, Toledo 1986, s. 7-10; Seyyid Hseyin Nasr, slm Sanat ve Maneviyat (trc. Ahmet Demirhan), stanbul 1992, s. 7, 40, 68; E. J. Grube, Introduction: What is Islamic Architecture?, Architecture of Islamic World (ed. G. Michell), London 1996, s. 10-14; J. Dickie (Yaqub Zaki), Allah and Eternity: Mosques, Madrasas and Tombs, a.e., s. 15-47; D. Jones, Surface, Pattern and Light, a.e., s. 161-176; Gulamrz vn, Hikmet ve Sanat (trc. Mehmet Kanar), stanbul 1997, s. 191-233; Nasrullah Prcevd, Can Esintisi: slmda iir Metafizii (trc. Hicabi Krlang), stanbul 1998, s. 295 vd.; Seluk Mlayim, Deiimin Tanklar: Ortaa Trk Sanatnda Ssleme ve konografi, stanbul 1999; Osmanl Divan iiri zerine Metinler (haz. Mehmet Kalpakl), stanbul 1999; O. Leaman, Islamic Aesthetics: An Introduction, Notre Dame 2004, s. 7-35; M. Lings, Splendours of Quran Calligraphy and Illumination, Liechtenstein 2005, s. 13-122; Turgut Cansever, Mimar Sinan, stanbul 2005, s. 19-55; a.mlf., slmda ehir ve Mimari, stanbul 2006, s. 25-29, 58-63; Ismail R. al-Faruqi, Islam and Art, St.I, XXXVII (1973), s. 81-109; E. Herzfeld, Arabesk, A, I, 466, 467. Turan Ko

SANY-i NEFSE MEKTEB


1883te stanbulda alan gzel sanatlar retim kurumu. Mektebin kuruluunda Tanzimat devrinde eitim alannda gerekletirilen faaliyetlerin etkisi byktr. Bu dnemde alan pek ok modern retim kurumunun yannda gzel sanatlar alannda da baz gelimeler kaydedildi. Resim sanatnn gelitirilmesinde Doudan ziyade Batnn telkinlerine bir yneli olduu, birok sanatkrn tevik ve himaye grd dikkati ekmektedir. Avrupadan mehur ressam ve mimarlar davet edilerek istihdam edildii gibi ihtisas amacyla Avrupaya asker okullardan mezun ressamlar gnderilmiti. Bunlardan Sleyman Seyyid Bey ve eker Ahmed Paa, Sultan Abdlazizin himayesiyle Avrupaya giden ilk ressamlardandr. Anlald kadaryla o dnemlerde resim tahsili iin lkede Mhendishne ve Harbiye gibi okullardan baka bir retim kurumu bulunmamakta ve resm dairelerde altrlan ressamlarn ounu yabanclar oluturmaktayd. Sultan Abdlazizin resim sanat ile yakndan ilgilenmesi ve bizzat resim yapmas, bu sanatn bamsz bir eitim kurumu bnyesinde retilmesi ve gelitirilmesi iin nemli admlarn atlmasn salad. 1870lerden itibaren orta dereceli okullarn programlarna resim dersinin konulmas bu alanda retmen ihtiyac ve retmen yetitirilmesi meselesini gndeme getirdi. Dier taraftan Avrupada tahsilini tamamladktan sonra lkeye dnen sanatkrlarn faaliyetleri ve zellikle eker Ahmed Paa gibi baarl bir ressamn gayretleriyle 1873te dzenlenen resim sergisi byk yank uyandrd. Bu hususta gazetelerde yaymlanan haber ve deerlendirmeler kamuoyunun dikkatini ekti. Muhtelif cemiyetler tarafndan yerli ve yabanc sanatkrlarn eserlerinden oluan sergilerin dzenlenmesine devam edildi. Sultan Abdlaziz tarafndan daha nce stanbula getirtilen Fransz ressam Guillemet, resim ve mimarlk alannda retim yapacak bir mektebin kurulmas iin hkmet nezdinde teebbste bulunmasna ramen (1873) resm makamlardan bir cevap alamad. Bunun zerine stanbul Beyolunda Desen ve Resim Akademisi adyla zel bir eitim kurumu at (1874). Guillemet bu akademiyi kendisi gibi ressam olan hanmyla birlikte ynetmekteydi. ounluunu Ermeni ocuklarnn oluturduu rencilerin arasnda Trkler de vard. rencilerin iki yllk almasndan oluan bir sergi dzenleyen akademi (Haziran 1876) fazla uzun mrl olmad. Guillemetnin teklif ettii resm okul ama meselesi Maarif Nzr Mnif Mehmed Paa tarafndan 1877de ele alnd. Mnif Paann r-y Devlete gnderdii tezkirede resim tekniinin btn sanatlarn esas olduu, ancak bunun gelime imknna kavuturulamad, mimarlk tekniinin de usulne uygun biimde retilmedii ve ehliyetsiz kimselerin elinde kald belirtilmektedir. Mnif Paa balangta resim ve mimarlk tekniine mahsus bir gzel sanatlar okulu almasn, mdrl ile resim retmenliine Guillemetnin, mimarlk retmenliine Chinkiriann tayin edilmesini neriyordu. Kurulmas hususunda II. Abdlhamidin iradesi kan bu okulda derslerin Trke yaplmas art kouluyordu. Mektebi Sanyi-i Nefse-i hne (Mektebi Sanyi-i hne) adyla anlan, fakat binasnn nerede olduuna dair bilgi verilmeyen bu okula din ve cinsiyet fark gzetilmeden on yan dolduran talebelerin alnaca iln edilmekteydi. renci kaydna balanld halde Osmanl-Rus savann ok tehlikeli boyutlara ulat bir zamana rastlamas ve Guillemetnin bu esnada gmenlere yardm ederken tifo hastalna yakalanp lmesi yznden bu ilk teebbs sonusuz kald.

1880 ylnda Sanyi-i Hasene ve Fnn- liye Mektebi adyla daha geni kapsaml retim yapacak bir yksek okulun almasyla ilgili almalar balatld. 14 Mart 1881 tarihinde padiahn himayesinde olmak zere gzel sanatlar ve yksek fenlerin retimine mahsus bir okulun nizamnmesi ve ders program Bamimar Sarkis Beye hazrlatld. Bu programda mimarlk retimi daha arlkl biimde yer almaktayd. Hazrlanan nizamnme ve ders program tasarsyla ilgili gerekli dzeltmelerin yaplmas hususunda kan irade zerine tasar baz kk deiikliklerle kabul edildi. Mimarlk, madencilik, inaat mhendislii ve kimya dallarnda drt snftan ibaret olan okulda retim ilk iki yl idd ve drt yl drlfnun ksm olmak zere alt yld. ddye on -on alt ya arasndaki renciler alnacakt. dd ksm yatl rencileri 45, gndzl olanlar 25, drlfnun yatl rencileri 60, gndzl rencileri 40 Osmanl liras cret deyecekti. Fakat 4 Ocak 1881de Sadrazam (Kk) Said Paann tezkiresiyle padiahn onayna sunulan tasar bilinmeyen baz sebeplerle icraata konulamad. Daha sonra bu konu Mze-i Hmyun Mdr Ressam Osman Hamdi Bey tarafndan ele alnd. Onun hkmet nezdinde yapt teebbsler neticesinde padiahn iradesiyle ncekinden ok farkl yeni bir nizamnme ve ders program hazrlanarak yksek dereceli bir eitim kurumu ald (1 Ocak 1882). Resm ad Mektebi Sanyi-i Nefse-i hne olmakla birlikte daha ok Sanyi-i Nefse Mektebi lsi diye anlan bu okulda resim, heykel, mimarlk ve hakkklk olmak zere drt sanat dalnda retim yaplacakt. Hamdi Bey okulun mdrlne tayin edildi ve lmne kadar mze ile okulun idaresini bir arada yrtt. Mektebin ilk binas stanbul Arkeoloji Mzesi karsnda bulunan, gnmzde Eski ark Eserleri Mzesi ve idare ksm olarak kullanlan yapdr. 1882de balanp on ay iinde tamamlanan okul binas Ticaret Nzr Subhi Paa ile baz devlet erkn tarafndan 3 Mart 1883te resmen ald. Okul iin hazrlanan tlimatnmeye gre yalnz gndzl talebe kabul edilecek, kayt yaptrmak isteyenler on be-yirmi be ya arasnda olacakt. Ayrca bunlarn idd mezunu olmas veya bir heyet huzurunda bu derecedeki bir okul programndan imtihan vermesi gerekmekteydi. Okulda dersler teorik ve uygulamal olarak yaplacakt. Resim blmnn retim mddeti be, mimarlk ve heykeltralk blmlerinin drder, hakkklk blmnn yld. rencilerin ayrca bir yllk hazrlk snfna devam etmesi artt. Teorik derslerden tarih, sr- atka, fenn-i tezynat btn renciler iin mecburiydi. Ressam, heykeltra, mimar ve hakkklar arasndan seilen baz retim grevlilerinden oluan kurul retim ilerinin yrtlmesinden sorumlu idi. Bu kurulun almalar ile her yl gzel sanatlar sergisi dzenlenecekti. Okulun idare kadrosu mdr, mdr yardmcs, ktip, muhasebe memuru ve ktphane memurundan olumaktayd. Bu arada okul Said Paann teklifiyle Maarif Nezretine baland (15 Aralk 1886). stihdam edilecek uzmanlarn bulunamamas yznden hakkklk blm uzun sre alamad. Nihayet 1892de Fransadan hakkk S. Arthur Napier getirtilerek bu blm faaliyete geirildi. Napierin 1896da grevden ayrlmasndan sonra Leipzigden hakkk Dlger davet edildi ve ikinci retmen olarak Nesim Efendi tayin edildi. 1889dan itibaren her yl mektep rencileri arasndan baarl kiinin burslu olarak Avrupaya gnderilmeleri kararlatrld. Avrupada tahsilini tamamlayan rencilerin ou Sanyi-i Nefse Mektebi kadrosunda yer ald. 1908de II. Merutiyetin ilnndan sonra daha fazla sayda renci ihtisas iin Avrupaya yolland. Bunlardan Rh, brhim all ve Hikmet beyler devlet burslusu olarak, ressam Avni Lifij, Feyhaman Duran, Nmk smail, Smi Bey, Ali Smi Bey ve Nazmi Ziya Bey kendi imknlar ile Parise gittiler. Balangta yalnz erkek rencilerin kabul edildii mektebe

gayri mslim renciler de rabet etmekte ve renci mevcudunda her geen yl bir artn olduu grlmektedir. Yirmi renci ile retime balanan mektebin mevcudu iki yl sonra altma ulat. 1893-1894 retim ylnda bu say 120, 1894-1895 senesinde 195 civarnda idi. 1897-1898 ve 18981899 yllarnda talebe mevcudu yetmii gayri mslim olmak zere 177 idi. Mektebin ders programlarnn zamanla gelitirildii ve baz yeni blmlerin eklendii, bylece mimarlk ve resim alannda memleketin en nemli sanat merkezi haline geldii anlalmaktadr. Mesel 1895te okulun ders programlarnda bir dzenlemeye gidildi. Osmanl mimarisinin canlandrlmas amacyla mimarlk blmne Osmanl mimari tarz hakknda bir snf ilve edildi, bu alanda ihtisas yapmas iin iki renci Kahireye gnderildi. 1906da Hamdi Beyin teklifiyle msiki snf ald. Bu snfta nota usulleriyle henk dersleri, keman ve piyano retilmesi amalanmaktayd. Ancak mzik alet ve edevatnn temin edilmesi, dershanenin dzenlenmesi ve istihdam edilecek retmenlerinin maalarnn karlanmas gibi meselelere mal sknt yznden zm bulunamaynca bu blmn bir yl sonra faaliyete geirilmesi kararlatrld. Okulun geniletilmesi iin 1892de kgir binann inaatna baland. Hazrlk snflarna atlye, sergilere mahsus byk bir salon, biri hakkklk, dieri heykel blmleri iin iki atlye yapld (1895). Bir sre sonra bu ksmlar da ihtiyac karlamadndan okul binas ile yeni salon ksmnn arasnda kalan akla iki oda ilve edildi (1911). 1908de retim seviyesinin ykseltilmesi iin yeni bir tlimatnme ve ders program hazrland, baz dersler eklendi ve yeni retmenler tayin edildi. retmen ve personelin maalarnda iyiletirme yapld. Osman Hamdi Beyin lm zerine (24 ubat 1910) yerine 1892 ylndan beri sr- Atka Mzesi mdr muavini olan kardei Halil Ethem (Eldem) Bey tayin edildi. Halil Ethem Beyin mdrlnde (25 ubat 1910 - 25 Nisan 1917) okulun yapsnda, idare ve tekiltnda nemli deiiklikler oldu. 1911de okul iinde bir resim mzesinin oluturulmas amacyla yurt iinden ve yurt dndan baz deerli tablolarn asllar veya kopyalarnn satn alnmasna baland. Sonradan sr- Nakiyye Mzesi olarak anlan bu mze iin hazrlanan nizamnme yrrle girdi (25 Haziran 1917). Zamanla gerek satn alma gerekse hediye yoluyla zenginleen koleksiyon gnmzde Resim ve Heykel Mzesi diye bilinen mzenin temelini tekil etti. 1911de mektebin tekilt ve programyla ilgili yeni bir tlimatnme hazrland. Tlimatnmede retime 1 Ekimde balanaca ve 1 Maysta derslerin kesilecei, atlye almalarnda canl modellerin kullanlaca belirtilmektedir. Bu dnemde Maarif Nezretince okul binalarnn rencilerin gelimesinde etkisi zerinde duruldu ve lkenin her yerinde Avrupadaki okul binalar gibi binalar yaplmas iin harekete geildi. Sanyi-i Nefse Mektebinin Mimarlk Blm mezunlar arasndan en baarl kiiden birinin Avrupaya gnderilmesine ve dnnde Maarif Nezreti bnyesinde istihdam edilmesine karar verildi. 1911de birincilikle mezun olan Mukbil Kemal, Almanyaya gnderildi. Sanyi-i Nefse Mektebinin tekilt ve kadrosunda 1914ten sonra baz deiikliklere gidildi. Avrupada tahsilini tamamlayan tecrbeli mektep mezunlarndan birou retim kadrosuna alnd. II. Merutiyetin ilnndan sonra kzlarn da yksek tahsil grmesi ynnde fikirler ortaya atld. Alan kz liselerinde resim dersleri iin kadn retmenlere ihtiya duyulmaya baland. Bunun zerine ns Sanyi-i Nefse Mektebi adyla ayn binada kzlar ubesi ald ve ayr bir ynetmelii

hazrland (13 Ekim 1914). Ardndan heykel blm faaliyete geirildi. nc retim ylnda rencilerin says doksan civarnda idi. Bu say zamanla 100e ulat. ns Sanyi-i Nefse Mektebi ilk aldnda Beyaztta Drlfnun binasnn iki odasnda faaliyete balamt. kinci retim ylnda Bezmilem Vlide Sultan Mektebi diye bilinen binann bir ksmnda devam edildi. Birka yl sonra Gedikpaada Sbyan Mektebi olarak ina edilen binaya geildi. 1916 ylnda baz ressamlar, Sanyi-i Nefse Mektebi binasnn eskiliinden ve atlyeler iin n yeterli olmamasndan dolay Maarif Nezretine ikyette bulunarak yeni bina yaplmasn, ayrca okulun bal olduu mze idaresinden ayrlp mstakil olmasn talep etti. O dnemde I. Dnya Sava dolaysyla eski binay bile tamir etmek imknszd. Ardndan okul resim koleksiyonuyla birlikte Caalolunda bulunan ve nisbeten daha byk olan, Lisan Mektebi diye bilinen kgir binaya tand (Ekim 1916). Mze-i Hmyun Mdriyeti ile ortak idareye son verilerek mstakil mdriyete geildi ve mdrlne Ressam Halil Paa tayin edildi (Nisan 1917 - Aralk 1918). I. Dnya Savann ardndan okul ve resim koleksiyonu iin skntl bir dnem balad. nk sava srasnda baz okullarn cilen tahliyesi gerekiyordu. Bu yzden pek ok okula yer bulunamaz oldu. Bu srada Sanyi-i Nefse Mektebi de ehzadebanda okul iin elverili olmayan alt odal kk bir eve nakledildi (1919). Resim koleksiyonu ve al modeller Mze-i Hmyunda korumaya alnd. 1920-1926 yllar arasnda retim iin uygun olmayan yaplarda retim yapld. Bu nakiller srasnda retim malzemeleri zarar grd, kymetli resim koleksiyonlar st ste ylm halde depolarda kald, al modeller krld. Cumhuriyetin ilk yllarndan itibaren okul yeni bir izgide gelimeye balad. Mehmed Cemil Beyin mdrl zamannda (Eyll 1921 - Mart 1925) okulun kzlar ksm ile erkekler ksm birletirildi. Yabanc retmenlerin yerini Trk retmenleri ald ve arlkl olarak Trk sanat retilmeye baland. 1924te yeni bir ynetmelik hazrland. 1934 ylna kadar uygulanan bu ynetmelie gre okula tezyinatla resim retmenlii blmleri ilve edildi. Ynetmeliin 1. maddesinde yer alan, Sanyi-i Nefse Mektebi lsi mimarlk, resim, heykeltralk, resim drlmualliminlii ve tezyin sanatlar ubelerini hvi bir yksek mekteptir hkm yer almasna ramen mimarlk dnda resim, heykel ve tezyin sanatlar blmlerine girecek rencilerin lise mezunu olmas art yoktu; ortaokul mezunlarndan seme imtihann kazananlar renci kabul edilecekti. Tezyin sanatlar blmnde retim sresi be yld. Resim ve heykel blmleri snf usul olmayp aday rencilik, geici rencilik ve asl rencilik olmak zere kademeli idi. rencilerin bir kademeden dierine gemeleri iin her yl alan snavlar baarmalar gerekiyordu. 1926da gnmzdeki binas olan Fndklda eski Meclisi Mebsan binasna tanan okul snf ve atlyeleriyle, ktphane ve konferans salonlaryla rahat bir bir yapya kavutu. Sanat dallarnn programlar ve eitim sistemlerinde birtakm deiiklikler yapld. Ayrca asl renci olmayp devam etmek isteyenler iin akam kurslar eklinde serbest bir snf ald. 1927de Ressam Nmk smailin mdrlnde (1927-1935) yeni tekilta kavuturuldu ve okulun ad Sanyi-i Nefse Akademisine evrildi (1927). Zamanla Gzel Sanatlar Akademisi ad yerleti. Avrupadan yeni uzmanlar getirtildi. Resim, mimarlk ve heykeltralk blmlerinin yeniden dzenlenmesine ve gelitirilmesine alld. retim sresi be yl olan mimarlk blmnde tahsil iin stanbul

dndan geleceklere imkn tannd ve bunun iin akademi btesinden tahsisat ayrld. Bylece akademi btn lkeye hitap eden bir kurum haline gelmi oldu. Ayrca girite hibir renciden cret alnmayacakt. Bu arada diplomasz mimar ve mhendislerin faaliyetlerine engel olunmaya alld, 1928de diplomasz mimarlar iin imtihan yaplarak baarl olanlara diploma verildi. 1930da hkmet tarafndan svireden getirtilen mimar Ernst Arnold Egli dnceleriyle mimarlk retimine modern anlayn girmesini salad. 1933 niversite reformundan sonra akademide baz deiiklikler yapld. 1934te hazrlanan ynetmelie gre tezyin sanatlar blmnn renim sresi ilk yl hazrlk, yl ihtisas atlyeleri mesaisi olmak zere drt yl oldu. htisas atlyeleri umumi tezyinat, grafik, inicilik ve dhil tezyinat adlarn tamaktayd. Bu blme ortaokul ve sanat okullar mezunlarndan yetenek snavn kazananlar girebiliyordu. 1934 tarihli ynetmelikte mimarlkla ilgili esaslar mimarlk eitiminde bir dnm noktas oluturdu. Blm yksek mimarlk blm adn ald ve retim sresi bir yl artt. Programa yeni dersler konuldu, proje almalarna arlk verildi ve retim devrelere ayrld. Ynetmelie gre mimarlk blm mezunlarna yksek mimar unvan verildi. Ayrca baarl rencilere tahsilleri boyunca her yl hkmet tarafndan 300 liralk burs verilmeye baland. 1936-1937 yllar akademi iin bir reform dnemi oldu. Burhan Toprakn mdrlnde (19361948) ok sayda yabanc retim eleman altrld. 1937de heykel blm bakanlna Almanyadan heykeltra Rudolf Belling tayin edildi, resim blmnn bana Fransadan ressam Lopold-Lvy getirildi. Lvy 1937-1954 yllarnda hizmette bulundu ve blm canlandrd. Mimarlk blm bakanlna Bruno Taut tayin edildi. 1938de lm zerine yine bir Alman olan Robert Vorhzer getirildi (1939-1941). 1936da akademiye Trk tezyin sanatlar blm eklendi. Bu blme ortaokul mezunu renciler imtihanla alnacak, eitim sresi rencinin yeteneine bal olacakt. Blmn ihtiva ettii ksmlar tezhip, tezyin Arap yazs, ebru ve har, Trk ciltilii, Trk cilt kalplar, altn varak, Trk minyatr, Trk ini naklar, hal naklar idi. Bu blm 1950lerden sonra Trk dekoratif sanatlar blm iinde tezhip ve minyatr ve ini atlyesi eklinde yer ald. 1938-1939 retim ylnda vitrin ve tiyatro atlyesiyle fotoraf atlyesi ilve edilen akademide 1948de meydana gelen yangnda ktphanedeki kitaplar, renci kaytlarna ait dosyalar, birok deerli tablo, eya ve ders malzemesi yand. Bundan dolay mimarlk blm o ders yln Fndkldaki ilkokul binasnda tamamlad ve ikinci yldan itibaren Yldzda Sar ve Dilsizler Okuluna tand. Dier ksmlar ise akademinin bahesindeki salam binalara yerletirildi. Yanan binann tamiri retim mensuplarnn da katklaryla ancak 1953te tamamlanabildi. 1951de Trk Sanat Tarihi Enstits kuruldu. 1969da akademiye 1172 sayl Devlet Gzel Sanatlar Akademileri Kanununun kabul edilmesiyle yeni bir stat getirildi ve kurum bilimsel zerklie kavuturuldu. 4 Kasm 1981de kabul edilen 2547 sayl kanun ve 20 Temmuz 1982de karlan 41 sayl kanun hkmndeki kararnme ile niversiteye dnerek Mimar Sinan niversitesi adn ald. Mimarlk, gzel sanatlar, fen-edebiyat faklteleri, fen ve sosyal bilimler enstitleri, konservatuvar, sinema-televizyon birimiyle Resim ve Heykel Mzesi

gibi kurululardan oluan niversite 29 Ocak 2004 tarihinden itibaren Mimar Sinan Gzel Sanatlar niversitesi adyla hizmet vermektedir.

BBLYOGRAFYA

BA, rade-Dahiliye, nr. 65013, 67709; Nizamnme ve ders program iin bk. BA, Y.A.RES. nr. 9/27; Dstur, Birinci tertip, 2. cildin zeyli, stanbul 1299, s. 34-38; a.e., Birinci tertip, stanbul 1938, V, 937; Nezret-i Marif-i Ummiyye Salnmesi (1316), s. 99-106, 636; a.e. (1317), s. 101, 108, 702; a.e. (1319), s. 96-97; a.e. (1321), s. 101; Sanyi-i Nefse Mektebi Tlimatnme ve Ders Programlar, stanbul 1327; Said Paa, Htrat, stanbul 1328, I, 335-339, 393, 577; a.mlf., Anlar (haz. emsettin Kutlu), stanbul 1977, s. 65-66; Ahmed Rasim, Tarih ve Muharrir, stanbul 1329, s. 89; Mahmud Cevad, Marif-i Ummiyye Nezreti Trihe-i Teklt ve craat, stanbul 1338, s. 221, 224, 249, 336; Halil Edhem [Eldem], Elvh- Nakiyye Koleksiyonu, stanbul 1340/1924, s. 25-36; Gzel Sanatlar Akademisi Yksek Mimar ubesi Talimatnmesi, stanbul 1934; Gzel Sanatlar Akademisi Tezyinat ubesi Talimatnmesi, stanbul 1934; Nurullah Berk, Trkiyede Resim, stanbul 1943, s. 16-18; Cell Esad Arseven, Trk Sanat Tarihi, stanbul, ts. (Maarif Basmevi), III, 128, 131, 133, 139; Mustafa Cezar, Sanatta Batya Al ve Osman Hamdi, stanbul 1971, s. 95-96, 189-190, 321330, 354-355, 377-382, 393, 395, 398-399, 429, 431, 441, 442-456, 465-466; a.mlf., Gzel Sanatlar Akademisinden 100. Ylda Mimar Sinan niversitesine, Gzel Sanatlar Eitiminde 100 Yl, stanbul 1983, s. 5-47; a.mlf., Trkiyede lk Resim Sergisi, 1. Osman Hamdi Bey Kongresi, Bildiriler: 2-4 Ekim 1990, stanbul 1992, s. 46-47; Trkiye Maarif Tarihi, stanbul 1977, III, 11171130; A. Thalasso, Lart Ottoman: Les Peintres de Turquie (ed. Nezih Bagelen), stanbul 1988, s. 5, 11, 15; Taha Toros, lk Kadn Ressamlarmz, stanbul 1988, s. 10-15; Fatma rekli, Sanayii Nefse Mektebinin Kuruluu ve Trk Eitim Tarihindeki Yeri (doktora tezi, 1997), Sosyal Bilimler Enstits; a.mlf., Gzel Sanatlar Eitiminde Osmanl Hanmlarna Alan Bir Pencere: nas Sanayii Nefse Mektebi, TT, sy. 231 (2003), s. 50-60. Fatma rekli

SANCAA IKMA
Osmanllarda XVI. yzyl sonuna kadar hnedana mensup ehzadelerin idar tecrbe kazanmak zere taraya gnderilmesini ifade eden tabir (bk. EHZADE).

SANCAK
Bayrak, bunun temsil ettii asker birlik ve idar blge iin kullanlan bir terim. Trke sanmak fiilinden tredii belirtilen sancak kelimesi bayrak ve tu gibi zellikle topraa dikilen, bir antn veya geminin stnde devaml dalgalanan ve bir sembol bildiren flama, denizcilikte geminin sa taraf, Osmanl Devletinde bir blge veya gelir getiren has gibi anlamlara gelir. eitli Trk lehelerinde de sivri bir eyi bir yere saplamak, drterek batrmak; armak, acmak; ineyi kumaa batrmak; (hayvanlar iin) kuyruunu yukar kaldrmak, dikmek vb. mnalara rastlanr. Anadolu Trkesinde daha geni bir kullanm alanna sahip olan kelime sanmak sancmak (saplamak), sanc (sava), sancmak (snglemek), sanclmak (batmak), sancak zmek (sancak amak, bayrak ekmek) vb. ekillerde tesbit edilir. Baka dillere giren sancak kelimesi Farsada nian, alem, balk; kuaklar zerinde onlar tutturmak iin kullanlan ssl ine anlamna gelir. Modern Farsada toplu ine mnasn tar. Sancak btn bu mnalar iinde bayrak veya bunun temsil ettii asker birlik, bunlarn oluturduu idar blge anlamnda yaygn biimde kullanlmtr. Arapada liv ve rye kelimeleri hem sancak hem bayrak mnasn tar. slmdan nce Mekkedeki idar ve asker grevlerden biri ukb (kartal) ad verilen, veraset yoluyla intikal eden sancaktarlk veya bayraktarlkt. Bir sava durumunda ukb karlr ve onun muhafazasndan sorumlu olan kimse tarafndan tanrd. slmn ilk dneminden itibaren asker birliklerde sancak ve bayraklar kullanlm, Hz. Peygamber zamanndaki savalarda liv yahut rye adyla anlan sancak ve bayraklar bulundurulmutur. Bununla birlikte Hayberin fethine kadar (7/628) ounlukla livnn, Hayberin fethinden sonra hem liv hem ryelerin birlikte kullanld anlalmaktadr (geni bilgi iin bk. Muhammed Hamdullah, II, 1005-1014). Hulef-yi Ridn, Emevler, Abbsler ve dier slm devletlerinde sancak ve bayraklar ayn zamanda asker birlii sembolize etmitir (bk. BAYRAK). Sancak Seluklularda muhtemelen hkmdarln bir almeti olarak kullanlmtr. Bu balamda bn Bbnin Trke metninde sancak kelimesine sultanla birlikte rastlanr. Ayrca ele geirilen mstahkem yerlerin surlarnn zerine dikilen bir almet olarak da geer. Baz durumlarda, kuatma altna alnanlar yamaya kar korunmak iin surlara ekmek zere sancak gnderilmesini talep ederler. Hkmdarn bulunmad zamanlarda orduya kumanda edenler hkmdarn sanca ile sefere kabilirdi. Bununla birlikte Seluklulara bal veya komu olan beylikler kendilerine verilen imtiyaza hrmet ederek uzun sre sancak tamamlardr. Musul Atabegi Seyfeddin Gazi ba zerinde ilk defa sancak tatan kimse olmu, bundan sonra Eyybler de seleflerinin yolunu takip etmitir. Msr Eyyb Sultan el-Melikl-Azz, 1198de yeeni el-Melikl-Muazzamn Dmak hkimi olmasyla kendisine sancak / liv gndermi, Eyyb hnedanndan bir kzla evlenen ve Msr sultan iln edilen Trkmen Aybeg iin 1250 ylnda katld bir seferde hkmdar sancaklar almtr. Gelenee gre Anadoluda Seluklu hkimiyetinin sonlarna doru sancak zellikle ilk Osmanl hkmdarnn temlik almetlerinden biri olmutur. lk Osmanl tarihlerinde, Karacahisarn Osman Gazi tarafndan fethinden sonra Anadolu Seluklu Sultan III. Aleddin Keykubadn bu fethi kutlamak iin Osmann yeeni Ak Timur vastasyla ona bir sancakla takmn gnderdii bilgisi bulunur. kpaazdeye gre Osman bylece sancak beyi olmu

ve adna ilk hutbe okunmutur. Ancak bu dnemlerde temel idar birim olarak sancak teriminin kullanld sylenemez. Bunun en nemli sebebi Osmanllarn erken devirlerinde idar terim olarak sancaktan ziyade subalk ve vilyet gibi terimlerin bulunmasdr. Nitekim Bursann fethinden (1326) nce subalk diye nitelendirilebilecek iki idar nitenin mevcut olduu ve bunlarn altnda ikier vilyetin yer ald anlalmaktadr. 1386da Osmanl-Karaman ordusu kar karya geldiinde Osmanl ordusunun yerleme dzeni iinde yer alan subalarn sancak beylerine bal olmayp onlarla yan yana ve ayn derecede birer asker kumandan gibi grnd dikkati eker. Bu durumda sz konusu dnemlerde subaln Osmanl timar sistemi yani asker tekilt iinde idar bir ana birim zellii tad anlalr. Osmanl Beyliinin erken dnemlerini anlatan kroniklerde asker ve idar bir terim olarak Yeniehirin bey sanca eklinde anlmas ihtiyatla karlanmaldr. Zira bu tabirin ilk devirlerden ziyade beyliin glenip civardaki Trkmen beyliklerini ilhaka balad XIV. yzyl ortalarna doru kullanld aktr. Bunda Osmanllarn lhanllarla olan bann gevemesinin, beyliin daha mstakil bir hale gelmesinin ve gerekletirilen fetihlerle idar yapnn gelimesinin roln hesaba katmak gerekir. Sancak kelimesinin asker tekilt yannda idar mnada kullanld ve idar taksimatn ana birimi haline geldii sylenebilir (Emecen, s. 93). Bunun sonucu olarak sancak, XV. yzylda idare ve kumanda anlamlar yannda artk idar blge mnasnda da gemeye balam olmaldr. Bu balamda sancak teriminin ilk dnemlerde phesiz asker bir arl vard. Ancak zamanla eyaletlere bal sancak beyi idaresindeki idar bir blgeyi de ifade etmitir. Bylece Osmanl timar sistemi iinde hem bir gelir dilimini belirten dirlik ve asker birlik, hem de o sancaa bal timarl askerlerin bulunduu blgeyi tanmlamaya balam, bu sonuncusu bir idar birim tanm olarak da yaygnlamtr. Osmanllarn Rumeliye gemesi ve fetihlerin bu ynde younlamas sonunda blgede yeni sancaklar olutu ve 1361 ylndan sonra Balkanlardaki fetihlerin hzla artmas sancaklar zerinde bir kontrol mekanizmas kurulmasn zaruri hale getirdi. Bunun neticesinde I. Murad lalas hin Paay Rumelideki beylere kumandan olarak tayin etti. Bylece Osmanllarda beylerbeyi kavram ortaya kt ve Osmanl tara tekiltnda beylerbeyilik sancaklar zerinde bir kontrol mekanizmas oldu. Bu beylerbeyinin hkmdarn Anadolu tarafnda olduu zamanlarda Rumelideki beylerin miri durumunda olmas zamanla blgeyi Rumeli beylerbeyilii adyla anlan idar bir birim haline getirdi. Rumelide kurulan bu ilk beylerbeyilie bal sancaklar 1413te Amasya-Sivas blgesinde oluturulan Rum beylerbeyilii, muhtemelen 1416 ylndan sonra Bat Anadoluyu iine alacak ekilde kurulan Anadolu beylerbeyilii ve 1468de Karamanoullarnn Osmanl idaresine girmesinin ardndan tekil edilen Karaman beylerbeyiliine bal sancaklar meydana getirdi. Bu ekilde XVI. yzyl sonlarnda Osmanl Devletinin genilemesine paralel biimde veya siyas ve ekonomik dncelerle oluturulan otuzun zerinde beylerbeyiliin ve bunlara bal sancaklarn varl sancan Osmanl tara tekiltnda ana bir idar birim haline geldiinin iaretidir. Ayn dnemde beylerbeyiliklere bal sancaklarn says 500 civarndayd. XIX. yzyl balarnda mevcut beylerbeyilik says yirmi be civarnda iken bunlara bal sancaklarn says yaklak 300 idi. Eyaletlerin alt birimi olarak grlen sancaklarn kaza, nahiye ve kyler gibi belli coraf snr vard. Yalnz burada bir Osmanl eyaletinin gnmzde Trkiyede mevcut bir vilyetten ok daha geni bir snra sahip olduu grlr. Bir iki istisna ile bugnk bir ilin genilii ancak bir Osmanl sanca geniliinde idi. Osmanl devrinde zellikle Anadoludaki sancaklarn hemen hemen eski beylikler

dnemindeki snrlarn muhafaza ettii dikkati eker. Dier bir ifade ile Osmanllar, beylikleri kendi topraklarna kattklarnda o dnemdeki coraf snrlarn fazla bozmakszn sistemleri iine alma yoluna gitmilerdir. Bu durum beyliklerin Osmanllar ile daha kolay btnlemesi ve kaynamasnda rol oynam olmaldr. Nitekim Saruhan, Karesi, Mentee ve Aydnoullar gibi beylikler, Osmanl idaresine girdikten sonra Anadolu eyaleti iinde birer sancak halinde eski snrlarn, idar yaplarn ve adlarn muhafaza etmilerdir. Osmanllarn byle bir uygulamada bulunmasnn sebebini onlarla ayn kltr birliine sahip beyliklere kar uygulanan btnletirici politikada aramak gerekir (Emecen, s. 87-100). Osmanl eyaletleri dahilindeki sancaklar genellikle belli bir merkeze sahiptir, ancak sayca az da olsa baz idar birimlerin merkezleri yoktu. Bu durumda olan yerlerin ahalisinin tamamn veya nemli bir ksmn konar ger unsurlar tekil etmekteydi. Gebelerden sancaklarn tekil edilmesinin en nemli sebebi merkez idarenin onlar daha iyi kontrol altnda tutabilmesi, salkl vergi toplanabilmesi ve yava yava merkez idareye sndrlmas idi. Bu ekilde XVI. yzyln ikinci yarsnda Halep blgesinde yaayan Halep Trkmenleri ile Diyarbekir blgesinde yaayan Bozulus Trkmenlerinden birer sancak tekil edilmiti. Eyaletler, stat bakmndan hasl / timarl ve slyneli olmak zere iki ksma ayrldndan sancaklar da bal olduklar eyaletlerde sz konusu stat iindeydi. Coraf bakmdan Anadolu ve Rumeli blgelerinde yer alan hasl eyaletlerin en nemli zellii Osmanl toprak sisteminin esasn tekil eden timar sisteminin uygulanm olmasyd. Slyne ile idare edilen eyaletler ve bu eyaletlerdeki sancaklar genellikle Osmanl Devletinin gney u blgelerinde yer almaktayd. Bunlarn balcasn Msr, Habe, Yemen, Basra, Lahs, Badat, Trablusgarp, Cezyir-i Garb ve Tunus gibi eyaletler tekil etmekteydi. Slyneli eyaletlerdeki sancaklarn zellii gelirlerin timar eklinde datlmamas idi. Dier bir ifade ile timar sisteminin mevcut olmad bu eyaletlerdeki ve dolaysyla sancaklardaki gelirlerin tamam devlet adna toplanrd. Toplanan gelirlerden askerle eyaletteki idarecilerin maalar verildikten sonra kalan devlet hazinesine gnderilirdi. Bu eyaletlerde maalarn yllk olarak denmesinden dolay buna yllk anlamna gelen slyne denirdi. XV ve XVI. yzyllarda baz sancaklar ehzade sanca durumundayd. Hkmdarn erkek ocuklarnn idar tecrbe kazanmas iin sancak beyi olarak gnderildii bu sancaklarn balcalarn Saruhan (Manisa), Mentee, Germiyan (Ktahya), Konya, Amasya, Kastamonu, Trabzon ve Kefe oluturuyordu. Ancak bu sancaklarn her birinde dim ekilde ehzadeler bulunmayabilirdi. ehzade sancaklarnn isimlerine bakldnda bunlarn pek ounun baz eski beyliklerin adn tad ve Osmanl dneminden nce onlarn merkezi durumunda olduu grlr. ehzade sancaklarndan baka Anadoluda baz eski hnedanlarn sancak beyi olarak tayin edildii sancaklar da vard. Nitekim Kann Sultan Sleymann ilk yllarnda Adana sancann banda Ramazanolu Pr Bey bulunuyordu. Marata ise Dulkadroullarnn Osmanl hkimiyetine girmesiyle birlikte bey ailesinden ehsuvarolu Ali Bey grev yapmaktayd. Eyaletleri tekil eden sancaklarn en yksek idarecisi sancak beyi (mr-i liv) idi. Sancak beyleri sancan merkezindeki kazada ikamet ederdi. Sancak beyini sancaa bal dier kaza ve nahiyelerde zam, suba yahut voyvoda denen ve daha ok asayi ileriyle grevli olan bir kii temsil ederdi. Sancak beylerine ait vergiler bunlar tarafndan toplanrd. Sancak beyleri seyfiye veya ehl-i rf

ad verilen zmrenin iinde yer almaktayd. Genelde Enderunda yetitikten ve tarada eitli hizmetler grdkten sonra bu greve tayin edilirlerdi. XVI. yzylda beylerbeyi olabilmek iin daha nceden sancak beylii vazifesinde bulunmak hemen hemen art haline gelmiti. Bu durum, sz konusu dnemde sancak beyliinin byk bir neme sahip olduuna iaret eder. Ancak yzyln sonlarna doru sancak beyliinden beylerbeyilie ykselmenin olduka azalmaya balad ve daha ok saraydan gelenlerin, hatta dorudan doruya Enderundan kanlarn nemli bir sayya ulat grlr. Bu durum, bahis konusu dnemden itibaren beylerbeyilerin ynetimdeki yerlerinin gittike glenmesiyle balantldr. Sancandaki suba, alay beyi, dizdar ve sipahi gibi ehl-i rfn miri olan sancak beyinin balca grevi blgesinde asayii salamak ve sipahi-rey arasndaki mnasebetlerin kanuna uygun biimde yrtlmesini temin etmekti. Sipahi-rey arasndaki ilikiler, nemli bir ksm Kann Sultan Sleyman dneminde yeni batan derlenen ve tanzim edilen sancak kanunnmeleri tarafndan belirlenirdi. Bu kanunnmelerde reynn vergi ykmllkleriyle retim ve ticaretle ilgili konular yer alrd (bk. KANUNNME). Bunun yannda sancak beyi, herhangi bir sefer esnasnda sancann timarl sipahileriyle birlikte bal olduu eyaletteki beylerbeyinin kumandas altnda sefere katlrd. Ayrca sancayla ilgili olarak merkezden gnderilen fermanlardaki konularn halledilmesini salard. Bu arada snr boylarndaki sancaklarda grevli olan sancak beyleri komu lkelerle dorudan doruya temaslarda bulunur ve bu lkelerle ilikileri anlamalara uygun biimde yrtrd. Bu bakmdan snr boylarndaki sancak beylerinin daha yetenekli kimseler arasndan seildiini dnmek mmkndr. Buralarda grev yapan sancak beyleri tara ynetimi iinde daha kolay ykselebilmekte ve beylerbeyilik gibi makamlara getirilmekteydi. XVI. yzyl kaynaklarndan anlald kadaryla sancak beylerinin bir sancaktaki grev sresi bir ile yl arasnda deimekteydi. Bu uygulama, beylerbeyilerde olduu gibi sancak beylerinin bir blgede iyice yerlemesini ve ahali ile btnlemesini nleme amacn tayordu. te yandan tayinleri de genellikle birbirine yakn sancaklar arasnda olmaktayd. Bu ekildeki bir uygulamann grev yerine giderken fazla vakit kaybedilmemesi, sancaklarn uzun sre beysiz braklmamas ve blge hakknda kfi derecede tecrbe kazanlm olmasndan ileri geldii sylenebilir. Sancak beylerinin aileleri hakknda fazla bilgi mevcut deildir. Ancak XVI. yzyln balarnda Osmanl sancak beylerinin % 40a yaknnn mer olu ya da akrabas olduu dikkati eker. Bu durum, Ftih Sultan Mehmed dneminde devirme asll yneticilerin n plana kt eklindeki bir genellemenin gerei pek yanstmadna iaret eder. XVI. yzyl ortalarndaki kaytlara gre sancak beyleri daha ok tarada grevli olan alay beyi, zam, defter kethds ve timar defterdar gibi kimseler arasndan tayin ediliyordu. Ancak yzyln ikinci yarsndan itibaren saraydan kanlarn lehine bir deiim oldu. Bu deiim nemsiz gibi grnmekle beraber sarayn idareye yava yava arln koymaya baladnn bir gstergesi olarak kabul edilebilir. Nitekim bunun neticesinde XVII. yzylda saray kl kimselerin ara grevleri atlayp st derecelerdeki ynetime katlmalar daha ak biimde ortaya kacaktr. Osmanl tara ynetiminin en temel idar ve asker birimi olan sancaklar XVI. yzyln sonlarndan itibaren siyasal, sosyal ve ekonomik sebeplerin tesiriyle yava yava bir deiim srecine girdi. Bu deiim srecinde merkez idare giderek tara zerindeki denetimini arttrmaya ve eyaletleri sancaklardan daha n plana karmaya balad. Bu balamda tarada uygulanan iltizam sistemiyle yeni bir idareci zmre ortaya kt. Bunun bir sonucu olarak II. Mahmud dneminde sancaklar daha

basit birer idar blge haline geldi. 1864 Vilyetler Nizamnmesi ve 1871 kanunu ile idaresi ve taksimat muhafaza edilen sancak ve livlar 1921de Trkiye Byk Millet Meclisi tarafndan kaldrld ve idar taksimatta vilyet kelimesi kullanlmaya baland.

BBLYOGRAFYA

BA, MAD, nr. 563; BA, KK, Rus Defteri, nr. 262; TSMA, D. nr. 5246, 8303, 9578, 10057; bn Bb, el-Evmirl-Aliyye: Selukname (trc. Mrsel ztrk), Ankara 1996, I, 118, 159, 185, 205, ayrca bk. ndeks; Ayn Ali, Kavnn-i l-i Osmn, tr.yer.; Drevnetyurkskiy Slovar, Leningrad 1969, s. 483-484; . Metin Kunt, Sancaktan Eyalete: 1550-1650 Arasnda Osmanl meras ve l daresi, stanbul 1978, s. 15-20; a.mlf., The Sultans Servants: Transformation of Ottoman Provincial Government, 1550-1650, New York 1983, s. 14-16; Mustafa Zeki Terzi, Hz. Peygamber ve Hulef-i Ridn Dneminde Asker Tekilat, Samsun 1990, s. 7, 115-116; lhan ahin, XV ve XVI. Yzyllarda Osmanl Tara Tekiltnn zellikleri, XV ve XVI. Asrlar Trk Asr Yapan Deerler, stanbul 1997, s. 233-258; a.mlf. - Feridun M. Emecen, Osmanl Tara Tekiltnn Kaynaklarndan 957-958 (1550-1551) Tarihli Sancak Tevch Defteri, TTK Belgeler, XIX/23 (1999), s. 53-121; Feridun M. Emecen, lk Osmanllar ve Bat Anadolu Beylikler Dnyas, stanbul 2003, s. 87-100; Bakort Telenen Hzlege, Mskw 1993, II, 279-280; Muhammed Hamdullah, slm Peygamberi (trc. Salih Tu), stanbul 1424/2003, II, 1005-1014; mer Ltfi Barkan, H. 933934 (M.1527-1528) Mal Ylna Ait Bte rnei, FM, XV/1-4 (1955), s. 303-307; M. Tayyib Gkbilgin, Kanun Sultan Sleyman Devri Balarnda Rumeli Eyleti, Livalar, ehir ve Kasabalar, TTK Belleten, XX/78 (1956), s. 247-294; a.mlf., 15 ve 16. Asrlarda Eyaleti Rum, VD, VI (1965), s. 51-61; Nejat Gyn, Diyarbekir Beylerbeyliinin lk dar Taksimat, TD, sy. 23 (1969), s. 23-34; Salih zbaran, XVI. Yzylda Basra Krfezi Sahillerinde Osmanllar: Basra Beylerbeyliinin Kuruluu, a.e., sy. 25 (1971), s. 51-72; Jin Yonebayashi, Belerbeilik-System in the Early Period of the Ottoman Dynsty-On the Date When the Belerbei of Anatolia was founded (Japonca), JAAS, XXIV (1982), s. 133-180; Mustafa etin Varlk, XVI. Yzylda Osmanl dar Tekilatnda Ktahya, TAD, sy. 2 (1987), s. 201-239; a.mlf., Ktahyann ehzade Sanca Olarak daresi, a.e., sy. 5 (1990), s. 315-324; Halil Sahilliolu, Osmanl Dneminde Irakn dar Taksimat (trc. Mustafa ztrk), TTK Belleten, LIV/211 (1991), s. 1233-1257; J. Deny, Sancak, A, X, 186-189. lhan ahin

SANCAK
Gnmzde Srbistan ile Karada arasnda kalan, Osmanl dneminde teekkl etmi idar blge. Osmanl dneminin ardndan Yugoslavya Krallna (1918-1941) terkedilen, 1945ten sonra kurulan komnist Yugoslavyasndaki Srbistan ve Karada cumhuriyetleri arasnda paylalan Sancak blgesi gnmzde dou ve bat olmak zere ikiye ayrlr. Dou Sancak bugnk Srbistann gneybatsndaki araziyi tekil eder ve tamamen Srbistann idaresindedir. Bunun dndaki ksm ise Sancak blgesinin bats olup yeni kurulan (2006) Karada Cumhuriyeti snrlar iinde bulunmaktadr. Sancak blgesi bir btn halinde dnldnde yzlm 8687 kmdir ve gnmzde toplam nfusu 450.000i amaktadr. Mslman nfus 365.000 civarnda olup toplam nfusun % 81,1ini oluturur. Blgenin dou ksm Novi Pazar (Yenipazar), Tutin, Sjenica, Prijepolje, Nova Varo, Priboj gibi ehirlerden olumaktadr. Bat ksm ise Pljevlja (Talca), Bijelo Polje (Akova), Berane, Roaje ve Plav ehirlerinden ibarettir. Sancak oluturan blge Eskialardan beri meskn olup Roma mparatorluunun ikiye ayrlmasndan (395) sonra Dou Roma mparatorluunun snrlar iinde kald. Zaman zaman buralara Alanlar, Hunlar, Vizigotlar ve Bulgarlar hkim oldu. 547-548de blgeye ilk Slav aknlar balad. Gney tarafndan yava yava ilerleyen Slavlar, Balkanlarn kuzeybat kesimine gelen Avarlarn basksyla daldlar. VII. yzyl ortalarnda Slavlar, Raka blgesinden geerek Karadan snr blgelerinden Kuzey Arnavutluka kadar girmeyi baardlar. Bir yandan Bizans basks, te yandan Srp istils yznden Raka blgesi Bizans ve Srplar arasnda el deitirdi. Kaynaklardan Slavlarn bu blgeye gnn VII. yzylda balad ve Stevan Nemanja dnemine kadar Srp yerlemesinin gerekletii anlalmaktadr. Resm olarak 1168de bugnk Novi Pazarda bulunan Sv. Petar Kilisesinde Srp Kral Stevan Nemanja tarafndan Ortodoks Hristiyanl kabul edildi. Stevan Nemanjann lmnn (1200) ardndan ikinci olu olan Stefan, 1217de Srbistan Kralln iln ettikten sonra oullar Vladislav, Radoslav, I. Uro ve Uron olu Dragutinin hkmdarlklar dnemlerinde Raka blgesi Srp Krallnn bir paras olmay srdrd. Blgenin bu dnemdeki ana merkezleri Ras, Deevo, Jele ve Dugopolje idi. 1282de Kral Milutin, Ras ehrini terkedip merkezini Pritine yaknnda olan Pauna ve daha sonralar skpe tad. Osmanllarn geliine kadar (1382-1389) blge ihmal edilmi bir ekilde kald. 1389daki Kosova savandan sonra Raka blgesinin bir ksm Vuk Brankovie aitti. skpn fethinin ardndan (1392) Osmanl ordularnn Sancak (Raka) blgesine doru ilerlemesinin yolu alm oldu. 1396da Raka blgesindeki Jele, Zvean ve Gluhavicann Osmanllarn kontrolnde olduu tahmin edilmektedir. Gluhavica kadsna Dubrovnik tccarlarndan gnderilen mektupta onlarn Raka blgesinden gemek iin gereken gmrk parasn deyecekleri belirtilmektedir. 13961455 yllar arasnda Sancak blgesinde ikili bir iktidar grlmektedir. Blgedeki kalelerde Osmanl asker gc bulunuyordu, kalelerin dnda ise iktidar Srp feodal glerinin elindeydi. Jele, Zvean ve Ras kaleleri Osmanl ordusunun kuzeye doru ilerlemesi iin stratejik merkezlerdi. Sancak blgesinin tamamnn Osmanl idaresine Mays 1455te shak Beyin olu s Bey dneminde girdii tahmin edilmektedir (abanovi, s. 33).

1455 ylna ait tahrir kaytlarnda bu blgede Jele, Zvean, Ras ve Sjenicann ad zikredilir (BA, MAD, nr. 544). Zveanda Ysuf adnda bir suba ve bir kad bulunmaktadr. Jele ehrinin kalntlar Yenipazarn gneydousunda ve Joanica nehrinin kaynana yakn bir yerdedir. Gluhavicann da (Demircipazar) ayn vilyete bal olduu ve Mays 1396da burada bir kadnn bulunduu grlr. 1455te Jele vilyetinin alt ky olduu, yetmi alt hnenin 4498 ake vergi verdii dikkati eker (abanovi, s. 33). Ras vilyetinin merkezi eski Ras ehrinin yannda Trgovite (Eskipazar) adl bir yerleim merkezi bulunur. Osmanllarn eline getiinde Pazar veya Pazarite diye adlandrld. 1455-1461 yllarnda bu blgede shak Beyin olu s Bey tarafndan Yenice-i Pazar (Yenipazar, Novi Pazar) ehri kurulduunda Trgovite Eskipazar diye anlmaya baland. Yenipazarn temelleri atlrken nce yollarn kesitii Yenipazar ovasnda (Bosna, Zeta ve Dubrovnik yollar), Joanica nehrinin Raka nehrine dkld, gnmzde ehrin bulunduu yere bir asker garnizon binas ve elli alt dkknlk bir ar, halen kalntlar ehrin merkezinde grlen bir hamam ve bir cami ina edildi (A, XIII, 396). Raka blgesi Bosna ve Hersekin fethinin ardndan oluturulan Bosna sancana katld. Bosna sancan meydana getiren ilk blgeler arasnda eski Raka blgesindeki Jele, Zvean, Ras, Sjenica, Moravica ve Nikiin adlar zikredilmektedir (1464). 1455-1465 yllar arasnda btn Raka blgesi Osmanl idaresine girmiti. 1465te Priboj, Prijepolje, Pljevlja blgeleri fethedilerek bunlarn bir ksm Hersek sancana eklendi. 1584te Yenipazar sancak haline getirilip 1580de tekil edilen Bosna eyaletinin iinde yer ald. Bu tarihten itibaren XVI ve XVII. yzyllarda Sancak blgesine ait Eskipazar Priboj ve Bosna sancanda, Talca Hersek sancanda kadlk merkezleri olarak grlmektedir (abanovi, s. 184, 186, 194). XVIII. yzylda Bosna sancanda yeni dzenlemeler yapldnda Sancak blgesine ait Yenipazar, Eskipazar ve Stari Vlah kaza statsndeydi. Yenipazar kadl bu dnemde Jele, Yenipazar, Ras ve Vrae nahiyelerinden ibaretti. Eskipazar kadl mstakil bir nahiyeden olumaktayd. Stari Vlah kadl ise Sjenica, Bare (Nova Varo) ve Moravica nahiyelerinden meydana geliyordu. Sancak blgesinin Hersek sancanda kalan kesiminde Prijepolje ve Talca kadlklar mevcuttu. Prijepolje kadl Mileevo, Prijepolje, Ljubovida ve Mataruga nahiyelerinden, Talca kadl ise Talca, Kukanj, Vrane, Krika ve Poblae nahiyelerinden ibaretti (a.g.e., s. 229-230). 1817-1833 yllar arasnda Yenipazar, Klis ve zvornik (Zvornik) sancaklar ortadan kaldrld. Temmuz 1865te vilyet olarak adlandrlan Bosnada yaplan idar dzenlemeler sonucu buraya balanan yedi sancaktan birini Yenipazar sanca oluturdu. Burann merkezi Sjenica olup Yenipazar, Sjenica, Talca, Nova Varo, Prijepolje, Akova (Bijelo Polje), Mitrovica, Berane, Kolain ve Trgovite adl on kazadan mteekkildi (kr. Cevdet, III, 91-97; abanovi, s. 233-234). 1878de Berlin Antlamas ile Yenipazar sanca Bosna vilyetinden ayrlarak Kosova vilyetine baland. Bu dnemdeki Yenipazar sancanda on bir kaza vard (Yenipazar, Sjenica, Priboj, Prijepolje, Talca, Akova, Berane, Rozaje, Nova Varo, Mitrovica ve Kolain). Bylece Sancak blgesi yeni kurulan Srbistan ve Karada arasnda bir tampon blge haline geldi. Berlin Antlamasnn 25. maddesine gre Kosova vilyetinin Yenipazar sancann idaresi Osmanl Devletine braklmt. Fakat yeni idare usulnn uygulanp uygulanmadn denetlemek ve

gvenlii salamak amacyla Avusturya ad geen sancan her tarafnda asker bulundurma, asker ve ticar yollar yapma yetkisini ele geirmiti (Muhedt Mecmuas, V [1298], s. 126). Bununla birlikte Bosna-Herseki ilhak eden Avusturya sadece Bosna snrnda yeni kurulan Talcay igal edebilmiti. Bundan baka Gusinje ve Plav gibi yerlerin de ayn antlama gereince Karadaa terki blgede mahall direnilere yol at. 21 Nisan 1879 tarihli Yenipazar (stanbul) Antlamas ile Sancak uluslararas statye sahip oldu, bu durum 1912 ylna kadar devam etti. Srp, Bulgar ve Karada etelerinin Osmanl snrlarnda olaylar karmas, Bblinin Kosovada yaayan Arnavutlarn muhtariyet taleplerini kabul etmesi, 1911de Sultan Readn Rumeli seyahati blgeye istikrar getirmedi. Balkan Sava ktnda Srplar hibir direnile karlamadan Sancak ve Kosova blgesini igal ettiler. Bu igal srasnda blge kesin biimde Osmanl Devletinden ayrld. Sancak, Srplar ve Karadallar arasnda blndnde vilyette resm nfus saym olmamakla birlikte 1 milyon kadar nfusun bulunduu ve bunun drtte nn mslman olduu tahmin edilmektedir. Yenipazar sancandaki nfus Arnavut ve Bonaklar, Talcada ise tamamen Bonaklardan oluuyordu. Mslmanlardan baka blgeye byk apta Srp nfusu yerletirildi ve mslmanlarn byk bir ksm katliama mruz kalp Trkiyeye ve Bosna-Herseke g ettirildi. 1917de Sjenicada toplanan Sancakn siyas liderleri, Sancak blgesinin bamszlnn tannmas iin uluslararas kamuoyundan destek talep ettiler. 1918de sz konusu liderlerin hepsi tutukland. 1912-1941 yllar arasnda katliamlar tamamen sona ermemekle birlikte sava dolaysyla daha da artt. Srplarn idaresindeki Yugoslav Krallnn bir paras olarak Sancak blgesi politik kimliini kaybetti. 1938de Trkiye-Yugoslavya arasnda imzalanan antlamaya gre Sancaktan 40.000i akn mslman Trkiyeye g etti. 1945ten sonra kurulan Tito Yugoslavyas dneminde Sancak blgesi resmen Srbistan ile Karada arasnda paylald. Buna ramen blgenin tamam gnmze kadar Sancak adyla anlmaya devam etti. 1953te Splitte (Hrvatistan), Josip Broz Tito ile Trkiye Cumhuriyetinin o dnemdeki Dileri bakan M. Fuad Kprl arasnda imzalanan Yugoslavya-Trkiye Centilmen Antlamas, Sancaktan Trkiyeye mslmanlarn glerini hzlandrd. Blgede Srplatrma hareketi zellikle Aleksandar Rankovi dneminde gerekleti. 1980li yllarn sonundan itibaren ahslara, mlklere ve kltrel mirasa ynelik fizik saldrlarla basklar daha da iddetlendi. 1991de Slovenya, Hrvatistan, Bosna-Hersek ve Makedonya Yugoslavyadan ayrldnda Sancak blgesi Srbistan ve Karadadan oluan Savezna Republika Jugoslavije adndaki yeni federasyonun iinde kald. Sancak Mslmanlar Mill Meclisi tarafndan 25-27 Ekim 1991 tarihinde dzenlenen referandumda semenlerin % 98,9u sz konusu federasyon ierisinde Sancak blgesinin zerklii iin evet oyu kulland. Ancak bu referandum Belgrad rejimi tarafndan kabul edilmedi, blgede Bosna-Hersek ve Kosova savalar dneminde (1992-2000) byk skntlar yaand. 22 Nisan 2001 tarihinde Karadadaki seimleri kazanan devlet bakan M. Dukanovi, Yugoslavyadan bamszlk iin referanduma gideceini iln etti. 21 Mays 2006da Karadadaki referandumdan bamszlk oylar knca Karada Cumhuriyeti 3 Haziran 2006 tarihinde bamszln iln edip resmen Srbistan Cumhuriyetinden ayrld; bylece Sancak blgesi de resmen iki ksma ayrlm oldu. slm kltr zellikle ehirlerde, bugnk Sancak blgesinin dalk i kesiminde Osmanllarn kurduu yerleim yerlerinde younlamtr. Yenipazarda Mevln Muslihuddin tarafndan yaptrlan Altun Alem Camii (1550), Evliya elebinin de kaydettii Bor Camii, XVIII. yzylda ina edilen Leylk Camii ve 1836da ehrin kenarnda Mtesellim Eyb Paa Camii, Molla bi Camii, Arap

Camii (1528), onun karsndaki sokakta bulunan Trk Hamam (1489) ve Yenipazarn kuzeydousunda 4 km. uzaklkta Hfz Ahmed Paann yaptrd Yenipazar Kaplcas ve Kalesi bugne ulamtr (bk. YENPAZAR). Bundan baka zellikle Hersek sancann idare merkezi olan Talcada 1570 civarnda ina edilen Hseyin Paa Camii yer alr. Sjenicada Vlide Sultan Camii (XIX. yzyln banda), Akovada Ysuf Camii (1471), Eskipazarda Sultan Murad Camii (1450) ve Ku Camii (1830), Prijepoljede Byk Cami (Velika Dzamija) gibi tarihte eitli tahribata uram Osmanl eserleri mevcuttur. Bunlarn byk bir ksm Krallk Yugoslavyas ve Tito Yugoslavyas dneminde yktrlmtr (daha geni bilgi iin bk. Ayverdi, Avrupada Osmanl Mimr Eserleri II, III, 428430; a.e. III, III, 112, 149, 317-337; Muovi, Novi Pazar, s. 70-94). XVI. yzyl divan iirinin nde gelen temsilcilerinden Talcal Yahy Bey bu blgedendir. Nikili Salih Gaevi de Sleyman elebinin Mevlidini Bonakaya tercme etmitir. Bugn Sancakta mslmanlarn en youn olduu kesim Yenipazardr. Halen mslmanlarca desteklenen Sulejman Ugljanin ve Rasim Ljai liderliinde iki siyas parti mevcuttur. Bu siyas partiler arasndaki ihtilflar ve Srbistan Devletinin mdahalesi neticesinde Belgrad ile Sancak mftlkleri arasnda din tekilt konusunda anlamazlk meydana gelmi, 2007 ylnda birbirinden ayr Srbistan slm Birlii Bakanl (Meihat Islamske Zajednice u Srbiji [Novi Pazar] ve Islamska Zajednica Srbije [Beograd]) ortaya kmtr. Sancak Bamftlne ait s Bey Medresesi adnda bir mam-Hatip Lisesi, bir lhiyat Fakltesi ve Glas Islama adl bir dergi mevcuttur. Din literatrn ou Bosna-Hersekten temin edilmektedir. Ayrca Yenipazarda kurulan zel bir niversite faaliyetini srdrmektedir.

BBLYOGRAFYA

BA, TD, nr. 24, s. 115-118; nr. 56, s. 9-10; nr. 211, s. 659-670; BA, KK, nr. 262, s. 2, 34; Evliya elebi, Seyahatnme, V, 544-550; Kosova Vilyeti Salnmesi, (1296); a.e. (1304), s. 127, 128, 134, 137, 143, 224, 723, 856; Cevdet, Tezkir, III, 91-97; Kanuni i Kanunname za Bosanski, Hercegovaki, Zvorniki, Kliki, Crnogorski i Skadarski Sandak, Sarajevo 1957, s. 28, 29, 32, 4142, 65; Hazim abanovi, Bosanski Paaluk-Postanak i Upravna Podjela, Sarajevo 1959, s. 27-43, 50-54, 70-72, 77-81, 88-98, 101-105, 115-118, 144-146, 163-166, 184, 186, 194, 229-234; V. Vinaver, Period Turske Vladavine (XV-XVIII), Novi Pazar i Okolina, Novi Pazar 1969, s. 152194; Ejup Muovi, Islamski Spomenici Novog Pazara, a.e., s. 70-94; a.mlf., Etniki Procesi i Etnika Struktura Stanovnitva Novog Pazara, Beograd 1979, s. 7-125; A. Andrejevi, Altun-Alem Damija u Novom Pazaru, Zbornik Radova Svetozara Radojia, Beograd 1969, s. 1-10; a.mlf., Spomenici Islamske Umetnosti, Novi Pazar i Okolina, Novi Pazar 1969, s. 195-214; mer Bosnav, Bosna Tarihi, Ankara 1979, s. 25-26, 83-85, 95-98, 102-104, 109-110; Ayverdi, Avrupada Osmanl Mimr Eserleri II, III, 428-430; a.e. III, s. 112, 149, 317-337; a.mlf., Yugoslavyada Trk bideleri ve Vakflar, VD, sy. 3 (1956), s. 175-177; Ahmed Alii, Uredenje Bosanskog Ejaleta od 1789. do 1878. godine, Sarajevo 1983, tr.yer.; Enes Pelidija, Bosanski Ejalet od Karlovakog do Poarevakog Mira, Sarajevo 1989, s. 41-48; A. Popovic, Balkanlarda slm, stanbul 1995, s. 186-

187, 191, 194, 217-220, 223-225, 237, 242, 249; Hakija Avdovi, Poloaj Muslimana u Sandaku, Sarajevo 1991, tr.yer.; Hasan Ali Kasr, Peygamber iirleri, stanbul 1997, s. 360; Bajro Agovi, Damije u Crnoj Gori, Podgorica 2001, tr.yer.; Harun Crnovranin - Nuro Sadikovi, Sandak Porobljena Zemlja (Bosna, Sandak i Kosovo Kroz Historiju), Zagreb 2001, s. 22-24, 40-43, 46-71, 94-108, 152-312, 388-542, 642-652, 680-731, 755-766; Olga Zirojevi, Srbija Pod Turskom Vlau 1459-1804, Beograd 2007, tr.yer.; a.mlf., Novi Pazar u Turskim Izvorima do Kraja XVI vijeka, Novopazarski Zbornik, sy. 1, Novi Pazar 1977, s. 111-119; Muhedt Mecmuas, V, stanbul 1298, s. 126; M. Tayyib Gkbilgin, Kanun Sultan Sleyman Devri Balarnda Rumeli Eyleti, Livalar, ehir ve Kasabalar, TTK Belleten, XX/78 (1956), s. 247-251, 261, 284-285; Tayyib Oki, eitli Dillerde Mevlidler ve Sleyman elebi Mevlidinin Tercemeleri, FD, sy. 1 (1975), s. 36-55; Kmsl-alm, IV, 2986-2987; VI, 4803; M. Lut, Novi Pazar, Enciklopedija Jugoslavije, Zagreb 1965, VI, 309-310; Nazif Hoca, Yeni Pazar, A, XIII, 395-399; Feridun Emecen, Bosna Eyaleti, DA, VI, 296-297; Branislav Djurdjev, Bosna-Hersek, a.e., VI, 297-305; Mnir Aktepe, Kosova, a.e., XXVI, 218-219. Muhammed Arui

SANCAKTAR
(bk. MR-i ALEM; SANCAK).

SANDUKA
() Dzgn sandk yahut tabut eklinde genellikle ahap, mermer, ta veya ini kaplama mezar st. Arapada kutu, sandk anlamndaki sundk kelimesinden gelen sandka tabutla ayn mnay tamaktadr. Kuranda Tevrat levhalarnn muhafaza edildii (el-Bakara 2/248) ve Hz. Msnn, annesi tarafndan Nil nehrine braklrken iine konulduu (Th 20/39) sandklar iin tabut kelimesi kullanlmaktadr. ine cenaze konulan ahap veya ta lahit yahut tabut iin de sundk kullanlmtr. Rivayete gre Hz. Ysuf vefat ettiinde cesedi mermer bir sanda yerletirilip Nil kysnda bir yere defnedilmi, daha sonra Hz. Ms tarafndan bulunan kabri am blgesine nakledilmitir (Taber, I, 364, 386, 419; Kurtub, IX, 229). Kurtub, Ashb- Kehfin vefatnda hkmdarn onlar iin altn bir sandk yaptrmak istediinden sz eder (el-Cmi, X, 328). Eski Msr ve Yunan medeniyetlerindeki ta lahitlere bu anlamda sandk denilebilir. Eski Msrdan mumyalanm cesetlerin konulduu ahap rnekler gnmze ulamtr. Baz hristiyan mbedlerinin mahzenlerinde, ilerinde azizlere veya peygamberlere izfe edilen rliklerin (kutsal kalnt) muhafaza edildii sandklara rastlanyordu. Bu rliklerden bir blm eski peygamber ve azizlere nisbet edilen kemiklerdi. Emeviyye Camiinin yapm srasnda iinde Hz. Yahyya izfe edilen insan bann yer ald bir sandk bulunmutur (bn Askir, II, 241). Eski ran geleneinde hkmdarlara ait mezarlar (Kyrosun Psargddaki mezar gibi) basamakl dz bir platform stnde gnmzde kullanld ekliyle tam bir sandukay andrmaktadr. Trbe ve mezar zerine sanduka geleneinde mslman toplumlarn eski kltrleri etkili olmutur. Resl-i Ekremin, daha ok dirilerin ihtiya duyduu kire ve ahabn mezarda kullanlmasn ve mezar zerine bina yaplmasn, yaz yazlmasn ho grmemesine ramen (Mslim, Ceniz, 94, 95; Tirmiz, Ceniz, 58) htras yaatlmak istenen kimselerin kabirlerine sanatkrane kalc mezar stleri yaplmtr. slm tarihinde sanduka gelenei byk bir ihtimalle Irak blgesinde balamtr. Hilfetin Abbslere geiinin ardndan Hz. Alinin kabri olarak belirlenen yer zerine Dvd b. Ali el-Abbsnin bir sanduka koydurduu rivayet edilir (DA, XXXII, 486). Burada daha sonra Hrnrred bir trbe ina ettirmitir. Zamanla kabrin stne sedef kakma ahaptan kenarlar ahaba geen cam gibi ok deiik sandukalar yaplmtr. Sanduka gelenei daha ok Seluklu kltryle yaygn hale gelmitir; zamanmza ulaan en eski rnekler de bu kltre aittir. Sandukalar mezarlar ve mezar temsil eden meknlarda (makam), st ak mezar, kmbet ve trbelerde yer almaktadr. Vann Erci ilesine 10 km. mesafedeki eski Ercite gnmzde elebibanda bulunan tarih mezarlkta Seluklu dnemine ait ok sayda kire tandan sandukal mezar vardr. Bunlarn bir ksm hidesizdir ve mezar ukurunun birbirine kenetlenmi sal talaryla kapatlp zerine mezar boyuna gre hazrlanm drt dikme ta ve bunlarn zerinde yekpre prizmatik bir kapaktan olumaktadr. Sandukalarn ii bo braklmtr. Benzer tezyinatla sslenen Seluklu sandukalarnn yan yzlerinde kvrk dal ve rmler arasnda rgl kf hatla yazlm kitbeler bulunmaktadr. Baz mezarlarda prizma eklindeki kapak dikme ta stne

oturtulmu ve bat ynndeki ba ucu ta bir hide olarak dzenlenmi, baz mezarlarda ise dokuz kenarl prizmal yekpre blok ta -kapak yerine-dorudan sanduka eklinde deerlendirilmitir. Bunlardan nesih karakterli kitbelerle donatlm bir rnekte mezar sahibinin ad ve Kurandan yetler yer almaktadr. Ayrca dikdrtgen prizma biiminde blok tatan sanduka ve ba ucunda Ahlattakilere benzer hideleri olan mezarlar vardr. Bu tr mezarlar Karakoyunlular dneminde yaygn hale gelmitir (Uluam, s. 114 vd.). Ta sandukalarda Smerr slbu eri kesim teknii oymalar Orta Asya sanatnn devam niteliindedir. Bu dnemin ahap sandukalarnda ta sandukalara benzer zellikler grlr. Konya Akehirdeki Mahmd- Hayrn Trbesin-den alnm olan, gnmzde Trk ve slm Eserleri Mzesinde muhafaza edilen (Envanter nr. 191-195) Necmeddin Ahmede ait ceviz sanduka ayakl dikdrtgen prizma eklinde gvde ve zerine konulmu tabuttan olumakta olup bordrler, panolar ve tabut eri kesim, dz sathl derin ve iki kademeli rlyef tarznda ilenmi sls kitbeler, dal ve kvrmlar, stilize rm yaprakl spirallerden oluan arabesk bitkisel kompozisyonlarla bezenmitir. ki kademeli rlyef, randa gelien al iiliinin Byk Seluklular yoluyla Anadoluya gelen etkilerinin ahap zerindeki uygulamasdr. Ankara Etnografya Mzesinde saklanan Ah erafeddinin ahap oymal sandukas da benzer zellikler gsterir. Bu tr sandukalardan gnmze ulaan bir baka rnek de Abbs Halifesi Mstansr-Billh tarafndan 624 (1227) ylnda mam Ms el-Kzm Trbesi iin yaptrlandr. Muhtemelen 769da (1367) Celyirlilerden veys, Ms el-Kzm ve Muhammed el-Cevdn kabirleri iin birer mermer sanduka yaptrm, ahap olan eski sanduka Selmn- Fris Trbesine nakledilmitir. Daha sonra ah smil 926da (1520) bu kabirler iin yeniden ahap sandukalar yaptrmtr. Badatta Drlsril-Arabiyyede mevcut (Envanter nr. 623 )ve 5,5 cm. kalnlnda dut tahtasndan yaplm olan ilk sanduka 2,55 m. uzunluunda, 1,83 m. geniliinde ve 95 cm. yksekliindedir. Girift simetrik bitki motifleriyle ssl sanduka zerinde yer alan nesih hatla besmele ve Ehl-i beytle ilgili yetle (el-Ahzb 33/33) sandukay yaptran halifenin ad, byk boy kf hatla besmele ve Ms elKzmn knyesi yer almaktadr. Burada adyla birlikte Hz. Aliye kadar uzanan nesebi kaydedilmitir. Drl-sril-Arabiyyede bulunan benzer bir sanduka da (Envanter nr. 697 ) Mstansriyye Medresesi hocalarndan eyh Abdullah el-kl Trbesine aittir (Ber Firanss Nsr en-Nakibend, V/1 [1949], s. 55-57). nceleri Mevln Celleddn-i Rmnin kabri zerinde duran ve daha sonra babas Baheddin Veledin kabrine tanan sanduka da ahap iiliinin nemli rneklerindendir. Selim olu Abdlvhid ve Genak olu Hmmeddin Muhammed tarafndan yaplan sanduka 2,91 m. uzunluunda, 1,15 m. eninde ve ba tarafnda 2,65, ayak tarafnda 2,15 m. yksekliktedir. Ceviz aacndan olan sandukann ba ve ayak cephelerinin st ksmlar kasnak eklinde kemerli olup gvde tonoz biiminde kapatlmtr. Sandukada i ksmn hava almas iin ajur teknii uygulanmtr. Girift ve bol rmler, okgen ve yldzlar ve ou Menevden kitbelerle kuatlmtr. Beylikler dneminde sanduka gelenei devam etmitir. Sinopta Candaroullar Beylii devrinden kalan Candarolu ve Celleddin Bayezid sandukalar ince bir iilie sahiptir. Bilhassa Bayezidin ift hideli mermer sandukas zengin bezemeleri ve zerindeki yaz stiliyle dikkat eker. Karamanda brhim Bey Trbesin-de olduu gibi al kaplanm sandukalar da vardr (Halil Ethem, I [1932], s. 560). Uzun Osmanl dneminde ok farkl sandukalar yaplmtr. lk rneklerden biri, Bursada Yeil Trbe iindeki renkli sr tekniiyle yaplm inilerle kaplanm I. Mehmed sandukasdr. Dikdrtgen bir tabla zerine motif ve yaz ilenmi inilerle kapl tabut eklinde sandukann baucunda sultann balnn konulduu bir knt yer almaktadr. stanbuldaki Osmanl trbelerinde ok sayda

sanduka bulunur. Sultan trbelerinin zerleri ok deerli kumalarla (pde) rtl olup sandukalarn etraf fildii, sedef kakmal ahap veya maden parmaklklarla (kafes) evrilidir. Sandukalarn stne kabir sahibinin elbisesi veya nemine gre Kbe rtsnden paralar da rtlrd. Mermer olduu halde zeri kuma gibi boyanan veya kuma yahut Kbe rts motiflerinin oyma olarak mermer zerine ilendii sandukalar da mevcuttur. Kiinin mevkiinin byklne gre sandukalar byk yaplmaktadr. II. Mahmud hazresinde Ziya Gkalpin mezarnda grld gibi ak mezarlarda da sanduka tarz devam ettirilmitir. Oyma ahap sanduka geleneinin Osmanllar dnemine ait nemli bir rnei Ftih Sultan Mehmedin hocas Akemseddinin mezar iin yaplmtr. 50 cm. eninde, 250 cm. uzunluundaki sanduka prizma kapakldr. Sandukann ba ve ayak ucu aynalar ile uzun taraflarnda kvrml dal, rm, yaprak, rozet ve iek motifleriyle ssl olup lmle ilgili hadis ve hikmetli szlere yer verilmitir (Barta, s. 331). Trbelerdeki sandukalarn byk blm tezyinatsz ahap ve byk bir tabutu andrr biimdedir. Bunlarn zerine lm, hiret ve cennet hayatyla ilgili yetlerin, besmele, lafza-i cell ve kabir sahibinin adnn, knyesinin ilendii deerli kumalar rtlr. Genellikle hidesiz olanlarn ba ucuna dnya hayatnda mevkilerini gsteren kavuk, sikke veya ta gibi balklarn konulaca bir ahap yerletirilir. Kadnlara ait sandukalarda balk yerine yazma, ba rts vb. rt yer alr. Sanduka tr mezarlar slm dnyasnn baz blgelerinde yaygndr. Bbrller ve Timurlular da kabirlerine deerli mermerlerden sandukalar yapmlardr. Pakistanda Karai yaknlarndaki evkundi (Chau-kundi) Mezarlnda olduu gibi byk blm sanduka tarz kabirlerden oluan mezarlklara da rastlanr.

BBLYOGRAFYA

Taber, Tr (Ebl-Fazl), I, 364, 386, 419; bn Askir, Tru Dma, II, 241; Kurtub, el-Cmi, IX, 229; X, 328; Abdsselm Uluam, Erci elebiba Tarih Mezarlndaki Mezar ahideleri Hakknda, Gemiten Gnmze Mezarlklar Kltr ve nsan Hayatna Etkileri Sempozyumu: 1820 Aralk 1998, stanbul 1999, s. 114 vd.; Gnl Ylmazkurt, stanbul Eypsultanda Mihriah Valide Sultan Trbesi Sandukalarndaki Puideler, Eyp Sultan Sempozyumu III: Tebliler, stanbul 2000, s. 305 vd.; Mehmet zkarc, Sinopta Candaroullar Beylii Dnemi Sandukalar, Prof. Dr. Zafer Bayburtluolu Armaan: Sanat Yazlar (haz. Mustafa Denkta - Yldray zbek), Kayseri 2001, s. 435 vd.; Nazan ler v.dr., Trk ve slam Eserleri Mzesi, stanbul 2002, s. 142, 143; H. rcn Barta, stanbulda On Beinci Yzyla Tarihlenen Baz Kap ve Pencere Kanatlaryla Gynkten Akemseddin Sandukas zerine, stanbul niversitesi 550. Yl Uluslararas Bizans ve Osmanl Sempozyumu: XV. Yzyl (ed. Smer Atasoy), stanbul 2004, s. 331, 332; Selin pek, Osmanlda Sandukalara rt rtme Gelenei ve Eyp Sultan Haziresindeki Ta Lahit, Tarihi, Kltr ve Sanatyla Eypsultan Sempozyumu IX: Tebliler, stanbul 2005, s. 322 vd.; Halil Ethem [Eldem], Mzeler, TTK Bildiriler, I (1932), s. 560, lv. 44, 45; Ber Firanss - Nsr enNakibend, el-rl-aeb f Dril-ril-Arabiyye, Sumer, V/1, Badad 1949, s. 55-56, 57; Mehmet nder, Bir Seluklu aheseri Mevlnann Ahap Sandukas, VD, XVII (1983), s. 79 vd.;

SA, III, 1215; Mustafa z, Necef, DA, XXXII, 486. Nebi Bozkurt

SANEM
(bk. PUT).

SANEVBER
() Eb Bekr Muhammed b. Ahmed b. Hasen b. Merrr ed-Dabb el-Haleb es-Sanevber (. 334/94546) Tabiat tasvirleriyle nl air. sim zinciri Ebl-Ksm (Ebl-Fazl) Ahmed b. Muhammed b. Hseyin b. Merrr olarak da gemektedir. Sanevber bir tr am, sanevber de am kozala biiminde olan anlamna geldiinden baz yazarlar airin veya babasnn am ya da kozalak ticareti (yahut kesimi) yaptndan bu nisbeyi / lakab aldn belirtir (Mez, I, 430). Ancak bizzat air, dedesi Hasan b. Merrrn Memn tarafndan kurulan beytlhikmelerin birinde grevli olduunu, dzgn fizii ve ifade gzellii yannda Memnun huzurunda geen bilimsel bir tartmada gsterdii stn baar sonucu halife tarafndan kendisine bu lakabn verildiini belirtir (bn Askir, V, 239). Bir iirinde (Nveyr, XI, 98-99) bu nisbeyle vnmesinin de gsterdii gibi Sanevbernin Memnun, dedesi hakknda syledii sanevberiyy-ekl ifadesini hsn-i tevle tbi tutmas, muhtemelen dedesinin am kozala gibi bodur olmas sebebiyle bu lakab alm bulunmas daha mkul grnmektedir. Dier bir iirinde (Dvn, s. 249) altm yana bastn sylemesine baklarak 275 (888) ylndan nce (273/886) doduu ifade edilmitir. Sadece bnn-Nedmin beyanna dayanan Carl Brockelmann, Adam Mez ve Zirikl gibi ada yazarlar onun Antakyada dnyaya geldiini kaydederse de tabiata k bir air olarak doa gzellikleriyle tannan Antakya hakknda iirlerinde sadece bir yerde geen bir iaretin (a.g.e., s. 420) dnda tasvirlerinin yer almamas, bunun aksine Rakka hakknda tasvir ve zlemlerini terennm etmesi, oradaki akraba ve dostlarn and iirlerinin (a.g.e., s. 263) bulunmas ilk vatannn Rakka olduu, buradan kk yata Halepe gidip yerletii ve oraya nisbet edildii kanaatine gtrmtr (Abdurrahman Utbe, s. 62). Zrrummenin kasidesine yazd erhin de gsterdii gibi Sanevber, 300 (912-13) ylnda Halepe gelen hocas ve yakn dostu Ahfe el-Asgar ile Eb Bekir ed-Dkay gibi hocalardan garb lugatlar zerine ders ald. Halepte Seyfddevlenin saraynda hem air hem ktphane emini olarak bulunurken sarayn mutfak efi nl air Kcimin de yakn dostu oldu. Aralarnda iirle yaztklar birok mektup mevcuttur. Ayn ekilde henz saraya intisap etmeyen Mtenebb, tabiat airi Eb Bekir el-Muavvec e-m, Ebl-Abbas Abdullah b. Ubeydullah es-Sufr el-Haleb gibi edip ve airler de onun yakn dostlar arasnda yer alyordu. Kendisinden iirlerini rivayet edenler arasnda bn Cmey (Muhammed b. Ahmed), bn Hubey (Abdssamed b. Ahmed), Mtenebb ve Nasr b. Muhammed et-Ts grlr (bn Askir, V, 240, 243-245). Gezmeyi ok seven air Dmak, Rakka, Humus ve Reh ile civar ehirleri dolat, buralarla ilgili gzlemlerine dayanan birok tasvir iiri ortaya koydu. Sanevber Halepte vefat etti. Sanevbernin tasvir alanna ynelmesi onun Antakya-Halep ve Dmak arasnda yapt yolculuklara, Seyfddevle el-Hamdnnin trl iek ve tabiat gzelliklerine sahip baheler iinde yer alan saraynda bulunmasna veya bahvanlna balanmaktadr. Abbs dneminde Sanevberden nce Eb Nvs, bnr-Rm ve bnl-Mutezzin kasidelerinde de tabiat tasviriyle ilgili ksmlar yer

alr. Ancak Sanevber ilk defa tabiat, bahe, iek tasvirlerine dair mstakil kasideler yazan Arap airi olmutur. Nitekim bu tarz kasideleriyle tannan Endlsl bn Hafceye Batnn (Endls) Sanevbersi unvan verilmitir. Sanevber aalar, iekleri ve baheleri, genel olarak tabiat gzlemlemek suretiyle tasvir eden, iekleri kendi aralarnda konuturan bir airdir. iirinde kulland kelimeleri zenle semesi ve edeb sanatlar ustalkla kullanan bir slba sahip bulunmas asndan yeniliki air olarak kabul edilmitir. Sanevbernin zgn tabiat tasvirleri dnda vg, yergi, mersiye, hamriyyt, tardiyyt, ihvniyyt, itima tasvir temalarnda da geleneksel iirleri vardr. Baz iirlerinde Ehl-i beyti vmesi sebebiyle i olduu kanaatini uyandrm olsa da ciddi kaynaklar bunu teyit etmemitir. Onun bu tr iirleri i olan Hamdnlerin evresinde nazmedilmi olmasnn bir sonucu gibi grlmtr. Eserleri. 1. Dvn. Eb Bekir es-Slnin derleyip kafiyelerine gre dzenledii divann 200 varak olduu kaydedilmektedir (bnn-Nedm, s. 168). airin bahe ve iek tasvirleriyle ilgili iirlerini Rgb et-Tabbh Dvn-anevber er-ravyyt adyla yaymlam (Halep 1932), hsan Abbas, Kalkta yazmasna dayanarak rf arasndaki iirlerini Dvn-anevber ismiyle neretmi (Beyrut 1970), nir baka kaynaklardan derledii iirlerini Tekmilet Dvni-anevber adyla bu nerine ilve etmitir. Divanda elli para vg-yergi, seksen para gazel, krk para av, mersiye, tziye ve istek zerine yazlan iir, krk para da rebiyyt, zehriyyt ve selciyyt eklinde ksmlara ayrlan tabiat tasviri iirleri yer alr. Ayn nere Lutf es-Sakkl-Drriyye el-Hatb Tetimmet Dvni-anevber adyla bir ek yapm (Halep 1971), Hill Nc, bu nere ve Tetimmeye eyl ve stidrk ismiyle imtnin el-Envr ve mesinl-ernda rastlad iirleri ilve etmitir (elKitb, VIII/4 [Badat 1974], s. 3-8). hsan Abbas nerine Ziyeddin el-Haydar altm kta (elMevrid, IV/4 [Badat 1975], s. 255-268), Hill Nc yirmi alt kta (a.g.e., VI/1 [Badat 1977], s. 284-288) eklemi, ayrca el-Mstedrek al unnid-devvninde ilvelere yer vermitir (Badat 1991, s. 225-236). Groger Schoeler Dvn-anevberyi yeniden yaymlamtr (Beyrut 1974). Abdurrahman Utbe, e-anevber iru-aba adl eserinde (Libya-Tunus 1981) Sanevbernin iirlerini tabiat iirleri, geleneksel iirler ve itima iirleri eklinde kategoride incelemi, tabiat iirlerini ravzyyt, zehriyyt, miyyt, selciyyt, fasliyyt ve canl tabiat; geleneksel iirleri hiciv, mersiye, gazel; itima iirleri teeyy, hamriyyt, ihvniyyt ve itima tasvir ksmlarna ayrmtr. 2. eru Biyyeti irrumme (nr. Mahmd Mustafa Halv, Beyrut 1406/1986). Zrrummenin / ( Gzlerine ne oldu durmadan ya dkmede / Su szdran eski azk torbalar gibi) dizesiyle balayan seksen sekiz beyitlik mehur kasidesinin daha ok ndir ve garb kelimelerin izah ile ksmen mna ve irab glklerinin akland orta hacimde bir erhtir.

BBLYOGRAFYA

Sanevber, Dvn (nr. hsan Abbas), Beyrut 1970, tr.yer.; a.mlf., eru Biyyeti irrumme (nr. Mahmd Mustafa Halv), Beyrut 1406/1986, s. 53, ayrca bk. neredenin girii, s. 9-13; bnnNedm, el-Fihrist (Flgel), s. 168; bn Askir, Taru Dma (Amr), V, 239-246; bnl-Esr, elLbb, II, 248-249; bn Hallikn, Vefeytl-ayn (nr. Muhammed en-Neccr), Kahire 1299, I, 61; Nveyr, Nihyetl-ereb, XI, 98-99; Ktb, Fevtl-Vefeyt, I, 239-246; bn Kesr, el-Bidye, XI,

119-120; Brockelmann, GAL Suppl., I, 145; Mez, el-aretl-slmiyye, I, 430, 433-435, 463; Sezgin, GAS, II, 501-502; A. Hamori, On the Art of Medieval Arabic Literature, Princeton 1974, s. 78-87; G. Schoeler, Arabische Naturdichtung, Beirut 1974, s. 273-343; a.mlf., al-anawbar, Encyclopedia of Arabic Literature (ed. J. S. Meisami - P. Starkey), London 1998, II, 687-688; Abdurrahman Utbe, e-anevber: ir-aba, Libya-Tunus 1981, s. 57-66, ayrca bk. tr.yer.; Ayn-a, III, 142-143; Ysuf es-Sann, Nesemets-sir, Dmak Mektebetl-MedresetilHseyniyye, I, 41; C. E. Bosworth, Sanawbars Elegy, Arabica, XIX, Leiden 1972, s. 222-239; Sm el-Keyyl, e-anevberiyye, el-Kitb, VIII/ 4, Badad 1974, s. 3-8; IX/5-6-7 (1975), s. 782787; X/8-9-10 (1976), s. 303 vd.; Ziyeddin el-Haydar, Ziydt al Dvnis-anevber, elMevrid, IV/4, Badad 1975, s. 255-268; Hill Nc, Ziydt al Dvnis-anevber, a.e., VI/1 (1977), s. 284-288; J. E. Montgomery, al-anawbar, EI (Fr.), IX, 8-9. Nasuhi nal Karaarslan

SANHCE (Ben Sanhce)


( ) Berberlerin byk kollarndan biri. Berber tarihilerine gre Bernes b. Berrin soyundan gelen yedi byk kabileden biridir. Genellikle Berber olduu kabul edilmekle beraber baz mslman neseb limleri, Ktme ile Sanhcenin kkenlerinin Himyerlere dayandn ve Yemenden Afrikaya geldiklerini ileri srmtr. Bir ksm tarihiler, ounluu gebe hayat yaayan Sanhce boyuna bal kabilelerin Berberlerin te birini tekil ettiini, her dada ve ovada bulunduklarn syler. Sanhcenin saylar yetmie ulat sylenen kollar, slm fetihleri ncesinde Atlas Okyanusu kylarndan Libya-Sudan snrndaki Gadmis ehrine kadar Kuzey Afrikann her blgesine yaylm durumdayd. bn Haldn, Sanhceden Lemtnenin mslmanlarn blgeyi fethinden ok nce Sahrya ekildiini zikreder. Aratrmaclar bu ekilmenin Romallarn Kuzey Afrikay istils neticesinde gerekletiini syler. Zente boyu ile ekime halinde olan Sanhce en parlak dnemini IV-VI. (X-XII.) yzyllar arasnda yaam; bu boya bal kabilelerden Telkteler frkye, Cezayirin dou ksm ve Endlste, Lemtne ve Messfeler Marib-i Aks, Endls ve Balear adalarnda devletler kurmulardr. Sanhcenin nemli kollarndan olan Telkte X. yzylda Cezayirin Kosantne eyaletine tekabl eden ksmnda oturuyordu. Bunlar Mend b. Menk liderliinde Marib-i Evsatn bir ksmn ele geirdi ve frkyede hkm sren Aleblere destek verdi. Mendn olu, Zrler hnedannn kurucusu Zr ise Alebleri ortadan kaldran Ftmleri destekledi. Endls Emevlerine destek veren Zenteye kar mcadele etti. Ftm Halifesi Muiz-Lidnillh, Msra giderken frkyede Bulukkn b. Zryi vekil tayin etti (362/972). Ftmler adna Kayrevanda hkm sren ve Sebteye kadar btn Maribi ele geiren Zrler, Mansr b. Bds zamannda ikiye blnd. Hammd b. Bulukknin soyundan gelen ve Cezayirde Kalat Ben Hammd merkez edinen Hammdler 1067de merkezlerini Bicyeye tadlar. Bu iki kk devlet XII. yzyln ikinci yarsnda Muvahhidler tarafndan ortadan kaldrld. Hammdlerin kurulduu yllarda Endlse giderek Endls Emev Devleti ordusuna katlan, saylar birka binle ifade edilen bir Zr topluluu, bu devletin son yirmi yln kapsayan kriz dneminde en nemli g odaklarndan biri oldu. Devletin dalma srecinde Grnataya (Granada) ekilerek burada ehir devletlerinin (mlkt-tavif) en glleri arasnda yer alan Grnata Zrlerini kurdu. Sanhcenin en byk kolu olan Cdle (Cddle), Lemtne ve Messfe kabileleri, Byk Sahrnn gney ksmnda Bat Sudana kadar uzanan geni blgede yaylmt. Cdle, Evdegost (Awdaghost) zerinden Gne, Nijer ve Senegal nehri havzasndaki Sudan krallklarna gerekletirilen tuz ticaretini kontrol altna almt. Erkekleri yzlerine lism (pee / rt) rttkleri iin mlessimn diye adlandrlan Lemtne, V. (XI.) yzyl ortalarnda Bat Sahrdan Sudan ilerine geii salayan ve Sicilmse ile Gneyi, dolaysyla Sudan birbirine balayan Maribin en ilek ticaret yolunun kontroln elinde tutuyordu. Sanhceye bal kabilelerden Czle, Ss vadisiyle Dera arasnda, Lemta Nn vadisiyle Ss arasnda; Terga ise Dera vadisiyle esSkiyetl-Hamr arasnda yayordu.

Lemtnenin slmla tanmas, Emevler dneminde Ukbe b. Nfiin 60-64 (680-684) yllarnda Kuzey Afrikada gerekletirdii fetih hareketine kadar gtrlr. 127de (745) Bat Sahrya ulaan Abdurrahman b. Habb burada slmn yaylmas iin gayret gsterdi. Marib-i Aksda kurulan drsler de blgede slmiyetin yaylmasna katk salad. III. (IX.) yzylda Lemtne ve Sanhceye bal dier kabilelerin slm dinine girii tamamlanmt. Bununla birlikte slmlamann Mlik fakihi Abdullah b. Ysn el-Czlnin blgeye geliine kadar yzeysel kald bilinmektedir. Bat Sahrda yaayan bu kabileler, VIII. yzyln ikinci yarsnda Evdegostta Lemtnenin nclnde bir devlet kurdular. Bildssdan topraklarna seferler dzenleyen ve Nijer kylarna kadar Bat Sahrnn tamamn hkimiyeti altna alan bu devlet 300-420 (912-1029) yllar arasnda kark bir dnem yaad. V. (XI.) yzylda yeniden toparlanan Lemtneliler, Muhammed Tarena zamannda Cdle ve Messfe gibi kabileleri de iine alan bir kabileler federasyonu oluturdu. Tarenann ardndan ynetim Cdleden Yahy b. brhime, onun ardndan olu brhim b. Yahyya geti. brhim, V. (XI.) yzyln ilk yarsnda gerekletirdii hac yolculuu srasnda Hicazda din limleriyle yapt grmeler neticesinde halknn slm dini hakknda ok yzeysel bir bilgiye sahip olduunu farketti. Bu bilgi eksikliini gidermek iin halkna slmiyeti aslna uygun biimde retmek zere Abdullah b. Ysnin lkesine gelmesini salad. Blgeye giden ve halkn slm hakknda fazla bir ey bilmediini, baz kabilelerde putperestlik dneminin inan ve ibadetlerinin hl varln koruduunu gren Abdullah b. Ysn kurduu ribtta yetitirdii ounluu Lemtneli rencilerini bu kabilelere retmen olarak gnderdi. Bu ribtta balatt eitim retim faaliyetiyle Murbtlar Devletinin kuruluuna zemin hazrlayan ve almalarnda en byk destei Lemtneden gren Abdullah blgedeki Sanhce kabilelerinin liderlerini emirliin bu kabileye verilmesine raz etti. Yahy b. merin emirlie getirilmesiyle, blgede Sanhce kabilelerinin kurduu ikinci devlet olan Murbtlarn temeli atlm oldu. slm dnemde Lemtnenin nclnde Sanhcelilerin oluturduu en gl devlet olan Murbtlar, ksa srede Uzak ve Orta Marib ile Endls snrlar iine alan byk bir imparatorlua dnt. lk defa Kuzey Afrika ile Endlse hkim olan bu devlet, 541de (1147) Masmde Berberlerinin kurduu Muvahhidler tarafndan yklncaya kadar ayakta kald. Bunun yannda Murbtlarn k dneminde bamszln iln eden Muhammed b. Ali, Balear adalarnda Ben Gniye hnedann tesis etti. Murbtlar yeniden kurmak iin byk aba gsteren Ben Gniye, Muvahhidlerle mcadelede baarl oldu. Balear adalarndan sonra Orta ve Yakn Maribde Sanhce kabilesinin merkezi olan Bicyeyi, ardndan Cezayir, Miliyne, Kalat Ben Hammd ve Kafsa, daha sonra Tunus, Mehdiye ve frkyenin (Tunus) tamamn ele geirdi. Ancak 621de (1224) Muvahhidler nnde kesin bir yenilgiye urad, bylece Kuzey Afrikada Sanhcenin siyas hkimiyeti tamamen sona erdi. Gebe hayat sren Lemta ve Czle, yerleik hayat sren Heskre gibi az saydaki Sanhce kabilesi Marib-i Aks, Ss ve Atlaslarda yaamaya devam etmektedir. Gnmzde Fasn Atlantik kylarnda viye ve Dkklede, kuzeyde Rf yaknlarnda Bottuya ve Uryagul gibi Sanhceye mensup olduklar bilinen kabileler mevcuttur. Moritanyada Lemtne, Cezayirin gneydousunda Sanhce adyla varln srdren kabileler bulunmaktadr. Ancak bunlardan hibiri siyas bir gce sahip deildir.

BBLYOGRAFYA

Bekr, el-Murib, s. 163 vd.; bn zr, el-Beynl-murib, I, 228-229, 247-252, 267-314; bn Eb Zer, el-Ensl-murib, Rabat 1973, s. 108-171; bn Haldn, el-ber, VI, 116-128, 201-274; Selv, el-sti, II, 3-54; Hasan Ahmed Mahmd, ym devletil-Murbn, Kahire 1956; H. R. Idris, La Berbrie orientale sous les Zirides Xe-XIIe sicles, Paris 1962, I-II; a.e.: ed-Devlet-anhciyye (trc. Hammd es-Shil), Beyrut 1992, I-II; J. Cuoq, Histoire de lislamisation de lAfriqoue de lQuest, Paris 1984, s. 9-12, 54-56; Jamil M. Abun-Nasr, A History of the Maghrib in the Islamic Period, Cambridge 1987, s. 59-87; Hseyin Mnis, Trul-Marib ve areth, Beyrut 1412/1992, I, 559-614; The Cambridge History of Africa (ed. J. D. Fage), Cambridge 1999, II, 651 vd.; T. Lewicki, Les origines de lIslam dans les tribus berbres du Sahara occidental: Ms ibn Nuayr et Ubayd Allh ibn al-abb, St.I, XXXII (1970), s. 203-214; G. Yver - [Ch. Pellat], Berbers, EI (ng.), I, 1174-1178; H. T. Norris, al-Murbin, a.e., VII, 583-589; P. Chalmeta, al-Murbin, a.e., VII, 589-591; Chantal de la Veronne, anha, a.e., IX, 18; brhim Harekt, Gniye, DA, XIII, 354-355; Mehmet zdemir, Hammdler, a.e., XV, 489-490; a.mlf., Lemtne, a.e., XXVII, 137-138; M. Haroun, Sanhaja, Encyclopaedia of the World Muslims (ed. N. Kr. Singh - A. M. Khan), Delhi 2001, IV, 1269-1270; Sanhce, Malemetl-Marib, Rabat 1423/2002, XVI, 5563-5566. Mehmet zdemir

SANHCYYE
() Endlsl sf bnl-Arf es-Sanhcye (. 536/1141) nisbet edilen ve Arfiyye adyla da bilinen bir tarikat (bk. BNl-ARF).

SN
() Daha ok kelm limleri tarafndan Allah veya hlik ismi yerine kullanlan bir terim. Szlkte yapmak, ilemek, sanatkrane ve maharetle yapp meydana getirmek anlamndaki sun kknden treyen sni yapan, sanat ve maharet erevesinde ileyip meydana getiren demektir. Mutlak mnada i yapmak, eylem gerekletirmek anlamna gelen fil kelimesi uursuz varlklara da nisbet edildii halde belli bir amaca ynelik olarak dzenli bir ekilde i yapmak anlamn ieren sunun bu varlklara nisbeti mmkn deildir (Rgb el-sfahn, el-Mfredt, n md.; Ebl-Beka, el-Klliyyt, n md.). Kurn- Kermde evrendeki ileyiin belli bir dzen iinde seyrettii ifade edilirken bunun her eyi sapasalam kurup yrten Allahn sanatkrane ii (sun) olduu belirtilmek suretiyle kavramn kk kelimesi Ona izfe edilir (en-Neml 27/88). Yine Kuranda Firavunun erkek ocuk katliamndan Hz. Msnn kurtarlmas ve onun saraynda bytlp yetitirilmesinin etin artlar anlatlrken, Ben seni kendim iin seip yarattm melindeki yette (Th 20/41) sun kknden bir fiil (stanat) Allaha nisbet edilmitir. Mfessirler bu yetin tefsirinde, Hz. Msya deer verilip yceltilmesini onun Allahn elisi olarak seilmesi ve kendisine Onun adna insanlara hitap etme grevinin verilmesiyle izah ederler (Taber, XVI, 211; Fahreddin er-Rz, XXI, 56). Sun kavram eitli hadislerde yer almakla birlikte sni eklinde ilh bir sfata rastlanmamtr. Hz. Peygamberin yeni bir elbise edindiinde yapt u duada sun fiili dolayl ekilde Allaha izfe edilmitir: Allahm! vg ve sen ile anlmak sana mahsustur. Bu elbiseyi bana giydiren sensin. Yeni giysimin iyilik getirmesini ve onun iin mukadder olan (sun) hayr talep eder, ktlk getirmesinden ve onun iin mukadder olan erden sana snrm (Eb Dvd, Libs, 1; Tirmiz, Libs, 29). Sni III. (IX.) yzyldan itibaren Allahn isim ve sfatlar, sfatlarnn evrenle ilikisi konularna sistematik yaklam yapan kelm limleri ve mfessirler tarafndan kullanlmaya balanm, ileriki dnemlerde bu kullan daha yaygn hale gelmitir. Chiz, Ebl-Hasan el-Ear, Mtrd, Halm, Kd Abdlcebbr ve Eb Bekir bnl-Arab bu limler arasnda yer alr. Gazzl, Ebl-Mun en-Nesef ve Nreddin es-Sbn gibi mellifler sni kelimesini kitaplarnn i sisteminde balk olarak da kullanmlardr. Har sresinin son yetinde (59/24) fiil sfatlarn evrenle ilikisi konusunda -aralarnda fark bulunmakla birlikte-genel anlamlar yaratmak olan hlik, bri ve musavvir isimleri zikredilmitir. Eb Bekir bnl-Arabnin de belirttii gibi (el-Emedl-a, vr. 110b) Kuranda ayn mahiyette olmak zere ftr, cil, fil gibi baka isimler de geer. Ancak limler bu balamda sni ismini kullanmay tercih etmilerdir. Bu tercihte sunun, Allaha izfe edilmi olarak yer ald yetin ilh yaratmada hem sanat ve maharet hem de salamlk, dzen ve devamllk bulunduu eklinde bir ierik tamasnn etkili olduu sylenebilir.

BBLYOGRAFYA

Kmus Tercmesi, III, 326-329; Chiz, ed-Delil vel-itibr alel-al vet-tedbr, Kahire 1988, s. 11; Taber, Cmiul-beyn (nr. Sdk Ceml el-Attr), Beyrut 1415/1995, XVI, 211; EblHasan el-Ear, el-Lma (nr. R. J. McCarthy), Beyrut 1952-53, s. 6; Mtrd, Kitbt-Tevd (nr. Bekir Topalolu - Muhammed Arui), Ankara 1423/2003, s. 44, 135, 175, 404, ayrca bk. tr.yer.; a.mlf., Tevltl-urn, Sleymaniye Ktp., Mihriah Sultan, nr. 176, vr. 3a; Eb Abdullah el-Halm, el-Minhc f uabil-mn (nr. Hilm M. Fde), Beyrut 1399/1979, I, 194; Kd Abdlcebbr, el-Mun (nr. Abdlhalm Mahmd - Sleyman Dny), Kahire, ts. (ed-DrlMsriyye), XXII/2, s. 191; Gazzl, el-tid fil-itid (nr. brhim Agh ubuku - Hseyin Atay), Ankara 1962, s. 38-40; Nesef, Tebratl-edille (Salam), I, 81, 166, 384; Eb Bekir bnlArab, el-Emedl-a, Hac Selim Aa Ktp., nr. 499, vr. 110a-b; Nreddin es-Sbn, el-Bidye f ulid-dn (nr. Bekir Topalolu), Ankara 1416/1995, s. 19, 21, 23; Fahreddin er-Rz, Meftulayb, Beyrut 1411/1990, XXI, 56; Ebl-Bek, el-Klliyyt, s. 29, 544. Bekir Topalolu

SANNCETLARAB
(bk. A, Meymn b. Kays).

SANTUR
( ) ounlukla ark msikisinde kullanlan telli bir mzik aleti. Organolojinin vurmal kitaralar (kithara) arasnda inceledii msiki aletlerindendir. Farsa olan sentr kelimesinin kkeninin rmce psantria veya Akkadca pandura olduu ileri srlr. Kelimenin Farsaya eski Yunancadaki psalteriondan getiini kabul edenler de vardr. Benzer yapda sazlar Trkiye, Irak, ran ve Kemirde santur, Yunanistanda santouri, Hindistanda santoor, inde yangqin, Korede yanggum, Romanyada tambal, Macaristanda cimbalom adyla kullanlr. Mzrapl kitaralar kronolojik olarak vurmal kitaralardan ncedir. lk santurlarn, mzrap yerine vurma ubuklaryla alnan ve kanunun atas saylan antik Mezopotamya sazlar olduu sylenebilir. Muhtemelen tellerine ubuklarla vurularak alnan arplar vurmal kitaralardan nce kullanlmtr. Eski Bbil ve Yeni Asur dnemine ait ikonografik kalntlarda grlen, yatay olarak tutulup tellerine iki ubukla vurulan arplar santurun deilse bile santur fikrinin balangc kabul edilebilir. Tevratta Bbil Kral Buhtunnasrn orkestrasndaki sazlar arasnda santur da (psanterin) anlr. Baz Arapa kaynaklarda santurun Ssnler dneminde kullanld belirtilirse de Frb ve bn Snnn msiki eserlerinde santur ad gemez. Buna karlk XI. yzylda Endlste santur kullanldn gsteren belgeler vardr. spanyadan dier Bat Avrupa lkelerine geen ve byk rabet gren santur zamanla Avrupada piyanoya doru geliim kaydetmitir. bn Haldn XIV. yzylda Kuzey Afrika Araplarnn santur kullandn yazar. Abdlkdir-i Mergnin eserlerinde santur adna rastlanmad gibi bu dnem ran minyatrlerinde de bu saza yer verilmemitir. Buna karlk alg tarihileri arasnda santurun ran kkenli olduu inanc yaygn olup bu sazn Orta Asyaya, Hindistana ve Uzakdouya randan gittii kabul edilir. Santur Osmanl dneminde kullanlan sazlardandr. l Mustafa Efendinin Mevidn-nefis f kavidil-meclis adl eserinde santurdan sz etmesine ramen XVI. yzyl Osmanl minyatrlerinde santura rastlanmamas dikkat ekicidir. Evliya elebi Seyahatnmesinde pek ok saz arasnda santurdan da sz eder. Ayrca Osmanllarn XVII. yzylda santur kullandn kantlayan belgeler vardr. Bu bakmdan Ali Ufk Beyin kendini santur olarak nitelemesi nemlidir. Onun Mecma-i Sz Sze kaydettii veya bizzat yazd baz iirlerde santur ad getii gibi Santr brhim elebi adl msikiinasn bir semisini de bu eserde kaydetmitir. Levnnin Surnme-i Vehb iin yapt birok minyatrde santura rastlanr. Bu minyatrlerdeki santurla Hzr Aann Tefhml-makmtta resmini verdii santur hemen hemen ayn yapdadr. Bugn ounluu Avrupa ktphanelerinde bulunan, stanbulda kimlii bilinmeyen nakkalar tarafndan yaplm birok resimde de santur alan criyeler grlr. XVII. yzyln ikinci yars ile XVIII. yzyln ilk yarsnda santur, saray fasl heyetinin olduu kadar mehter-i brn denilen saz takmnn da nemli bir sazyd. III. Selim ve II. Mahmud dnemlerinin gzde sazlarndan olan santur, XIX. yzyln ikinci yarsnda Santr Hilmi Beyin benimsedii Rumen santurunun etkisiyle kromatik bir yap kazanm, virtoz Santr Edhem Efendiden sonra ise yava yava kullanmdan dmtr. nl santurler arasnda Ziya Santur, Hsn Tzner ve Zht Bardakolu da saylabilir. Ziya Santurun bu sazla ilgili notlar Cafer Ergin tarafndan yaymlanmtr (Musiki Mecmuas, stanbul 1969, sy. 244-246, 248-251).

Yap. Ortaadan itibaren kullanlan santur trnden btn sazlar -in santuru dnda-ikizkenar yamuk biimindedir (in santuru da aslnda ikizkenar yamuk biiminde olmasna ramen bu yamua alm bir kitap grnts verilmitir). Gnmzde santur trnden msiki aletlerinde teller l, drtl veya beli gruplar halinde akortlanr. Her santurda en az iki sra eik bulunur. Baz santur trlerinde her tel iin kk, hareketli bir eik vardr. cra srasnda farkl makamdan bir eser alnmas gerektiinde eiklerden bazlar saa veya sola kaydrlarak yeni makamn sesleri elde edilir. Baz santurlarda kanununkini andran birleik eik grlr. Bu tr santurlarda tel takmlarndan biri eiin stne basar. Bir nceki ve bir sonraki tel takmlar ise eikteki delikten geer; yani bunlar eiin stnden geen tel takmna gre aada kalr. Eikteki delikten geen bu tel takmlar kardaki eiin stnden geer; bu durumda her tel takm sadece bir eiin zerinden gemektedir. Dolaysyla teller hafife apraz iki dzlem oluturur. Bu dzen tokmaklarn rahata vurulabilmesi iindir. Santurda tellerin kanunda olduu gibi tek bir dzlem oluturmas halinde ya aralarndaki mesafenin arttrlmas -ki bu sazn ok bymesine sebep olur-ya da tokman komu tel takmlarna arpmasna rza gsterilmesi gerekirdi. Geleneksel saz takmnn nemli bir unsuru olan -tar ve setarla ayn repertuvarn alnd- ada ran santuru elence msikisi mutrebde de yer almasna ramen halk mziinde hi kullanlmaz. Santurun kasas genellikle ceviz aacndan yaplr. Uzun kenar yaklak 90 cm., ksa kenar 35 cm., derinlii yaklak 6 santimetredir. Eik kenarlar uzun kenarla 45lik a yapar. Teller drtl takmlar halinde akortlanr. Her takmn altnda hareketli bir eik bulunur. Bu eikler kasann eik kenarlarna paralel biimde yerletirilir. Eikleri sada yer alan teller pest perdelere tekabl eder; eikleri solda bulunan teller eiklerin her iki tarafnda alnabilir. Sada ve solda dokuzar (bazan on birer) tel takm bulunur. On sekiz tel takmndan yirmi yedi farkl ses elde edilir. Pest teller bronz, tiz teller eliktir. ada Irak santurunun kasas ceviz, ac portakal, ak kayn veya kays gibi sert aalardan yaplr. Geni kenar 80-90 cm., ksa kenar 31-41 cm., derinlii 7-12 santimetredir. Baz santurlar bir arkc iin zel olarak yapldndan boyutlar arkcnn ses alanna gre deiir. ada Irak santurunda yirmi takm tel vardr. Bu say son zamanlarda yirmi bee kmtr. Bunlar l, drtl, hatta beli olarak akortlanr. Her telin altnda hareketli bir eik bulunur. Gnmzde Irakta hl eski santur alan sanatkrlar mevcuttur. Eski santur daha derindir ve uzun birer kpry andran eikleri sabittir. Irak santurunun ses alan sekizliyi aar. Santur Irakta drt telli ayakl kemane coze, def ve dumbuk ile (darbuka) birlikte alg-i Badd adn tayan topluluu oluturur. algnn balca rol ayhanelerde, evlerde ve konser salonlarnda klasik arklara elik etmektir. Kafkasyada ve Yakndouda kullanlan baz santurlarda pest teller tektir. st blgedeki takmlar ise ikili veya l olabilir. Hemen hemen santur benzeri btn sazlarda teller teden beri metaldir, ancak pek ok lkede farkl kalnlkta teller kullanlr. Tizler elik, dierleri bronzdur. Gnmzde baz lkelerde bronz tellerin yerini naylon teller almaya balamtr. Santur Trkiyede tokmak veya zahme, randa mezrab adyla anlan ve her iki elin ilk parmayla tutulan, ekli lkeden lkeye deien ahap iki ubuun eie yakn blgede tellere vurulmas suretiyle alnr. Susturucusu olmayan santurlarda her tel sempatiyle dier telleri titretirir (Romanya ve Macaristanda kullanlan byk santurlara susturucu eklenmitir). Trk ve Hint santur tokmaklar ardr ve tel zerinde zplayarak kendiliinden bir tremolo oluturur. ok hafif olan ran

tokmaklar ise zplamaz. Dolaysyla tremolo ancak sa ve sol bilekler hzla birbiri ardnca hareket ettirilerek yaplabilir. Baz icraclar vuruu yumuatmak iin tokman ucuna kee sarar. Ayn sonu baz lkelerde tellerin zerine bir bez konarak elde edilir. Eski ran ve eski Osmanl santurunun yapsal zellikleri hakknda kaynaklarda yeterli bilgilere rastlanmamaktadr. nk gerek yazl kaynaklarda gerekse ikonografik belgelerde hakknda en az bilgi bulunan msiki aletlerinden biri de santurdur. konografik belgelerde nadiren yer alan tasvirler, sazn fiziksel yaps hakknda kesin bilgiler elde etmeye yetecek lde ayrntl ve gereki deildir. Bugnk ran santuru XIX. yzyl Osmanl santurundan bir hayli farkldr. Taban alar olduka dar olan modern ran santurunda sol taraftaki hareketli eiklerin stnden geen teller eliktir ve elik tellerin hepsi ayn kalnlktadr. Dnyann en dar taban al (45) santuru olan modern ran santurunun bu zellii, tellerin boyunun -ayn kalnlktaki telleri ayn derecede gererek yaklak iki oktavlk bir alann seslerini elde edebilmeyi salayan-pestten tize doru ksalma oranyla ilgilidir. XIX. yzyl Osmanl santurunun gnmze ulam hibir rnei bu santura benzememektedir. Bugne ulam az saydaki XIX. yzyl Osmanl santuru, boyutlar ve tel says bakmndan birbirine benzememesine ramen u ortak zellikleri gsterirler: 1. Sol tarafta elik teller vardr. Bunlarn eikleri kenara ok yakn deildir. Bu sayede eiin solunda kalan ksmlarndan tiz sesler elde edilir; ksacas her elik tel biri eiin solundan, dieri sandan olmak zere skalann iki sesini verir. 2. Sa tarafta bronz teller vardr. Bunlarn eikleri kenara ok yakndr. nk saz zerindeki en pest sesleri veren bronz tellerin boyunun olabildiince uzun olmas gerekir; ksacas her bronz tel skalann bir sesini verir. 3. Sazn paralel kenarlar olduka uzundur, yani sazda tel saysnn fazla olmasna deil tellerin boyunun uzun olmasna nem verilmitir. Rauf Yekt Beye gre bu santurlar, Santr Hilmi Beyin Trkiyeye getirdii Rumen santurunun stanbulda ald biimdir. Rauf Yekt Bey, alafranga santur dedii bu sazdan nce kullanlan santuru alaturka santur diye nitelemektedir. Ona gre alaturka santurun btn telleri bronzdu ve eiklerinin dzeni alafranga santurunkinden farklyd. Rauf Yekt Beyin tanmlad santur Hzr Aann kitabndaki olduka gereki santur resmine pek uymaz. Yekt Beyin szn ettii santur bugn Kemir, zbekistan ve Irakta kullanlan dar tabanl uzun santuru artrr. Halbuki Hzr Aann santuru geni bir santur rneidir. Rauf Yekt Beyin tarif ettii santuru grp grmedii bilinmemektedir. Eer grdyse bunun artk kullanlmayan, Hzr Aann santurundan nce kullanlm ok eski bir santur olduu sylenebilir. Rauf Yekt Beyin Trk santuru dedii alet muhtemelen en ge XVIII. yzyln balarnda terkedilmi olmaldr. Modern santurun terkedilmesinin sebebi Trk msikisine zg ara sesleri elde etmekte kard glktr. Perdeler konusundaki titizliin artt ve kanuna bu ara sesler iin bir mandal mekanizmasnn eklendii dnemde santurda slahat yapacak bir kiinin kmamas sazn gzden dmesine yol amtr.

BBLYOGRAFYA

l Mustafa Efendi, Mevidn-nefis f kavidil-meclis (nr. Mehmet eker), Ankara 1977, s. 225, 299; C. Sachs, The History of Musical Instruments, New York 1940, s. 219, 258-259, 292; J. During, La musique iranienne, Paris 1984, s. 59-66; Rauf Yekta, Trk Musikisi, s. 93-94; Bahaeddin

gel, Trk Kltr Tarihine Giri: Trk Halk Musikisi Aletleri, Ankara 1987, IX, 360-362, 365-371; The New Grove Dictionary of Musical Instruments (ed. Stanley Sadie), London 1995, III, 291-292; Habib Hassan Touma, La musique arabe, Paris 1996, s. 99-102; W. Feldman, Music of the Ottoman Court, Berlin 1996, s. 108, 160-163, 176; N. Caron-Safvate, Musique dIran, Paris 1997, s. 171-173; Blent Aksoy, Avrupal Gezginlerin Gzyle Osmanllarda Muski, stanbul 2003, s. 52, 68, 72, 177-178, 180, 182; Ersu Pekin, Surnamenin Mzii: 16. Yzylda stanbulda alglar, Dipnot, sy. 1, stanbul 2003, s. 52-90; J.-C. Chabrier, Sanr, EI (ng.), IX, 19-20. Fikret Karakaya

SANTR EDHEM EFEND


(bk. EDHEM EFEND, Santr).

SANTURN
Ege denizinde Yunanistana bal ada. Ege denizinin gneyinde Yunanistan yarmadasna yakn Kiklad (Cyclades) adalarnn en gneyindeki Therann ikinci addr (Santurin / Snturini / Sntorin). Volkanik pskrmeler ve depremler adann esas dairev eklini bozarak onu drt kk adaya blmtr. Antik dnemdeki ad daire anlamna gelen Strongyledr. Bu adalar Pr Reisin Kitb- Bahriyyesinde de getii zere Therasia (Firasia), Nea Kameni, Palia Kameni ve Aspronisidir. Adada yaplan arkeolojik kazlar Akdenizde grlen tarih ncesi dneme ait medeniyetlerden birine k tutmutur. Bizans dnemine (IV. yzyl balar-1207) ait bilgiler ise azdr. Bizans mparatoru VII. Konstantinos Porphyrogennetos (913-959) tarafndan yazlan De Thematibus adl esere gre Thera VI. yzyln ilk yarsndan itibaren Provincia Insularuma aitti ve X. yzyln ortalarna kadar Ege temasna bal kalmay srdrmtr. Ada, Girit ve Sicilyadaki Araplarn yannda IX ve XI. yzyllarda Batl korsanlarn saldrlarna mruz kald. IV. Hal Seferiyle birlikte (1203-1204) XVI. yzyln ortalarna kadar Crispi ve Pisani ile birlikte buray ynetecek olan Venedikli Barozzi ailesinin mlk oldu ve o tarihten itibaren Latin idaresine geti. 1269da Santurin, Bizans donanmas tarafndan tekrar ele geirildi ve 1296 ylna kadar Bizans idaresinde kald. Koruyucusu kabul edilen Saint reneden gelen adnn Latince Santurine dnmesi Batl feodal lordlarn adaya yerleimiyle dorudan ilikilidir. Santurin ad, Arap kaynaklarnda ilk defa 1154te buray Egede yerleimi olan adalar arasnda tasnif eden drsnin eserinde grlr. Batl feodal lordlarn oturmaya balamasyla birlikte Katoliklik yaylmaya balad, adada be byk kale veya mstahkem sler ina edildi: Skaros, Barozzi Saray mevkii, Epanomeria, Pirgos (San Salvatore), Emborio (Nebrio) ve Akrotiri (La Panta). Santurin, XIV. yzylda Mentee ve Aydn emirliklerine bal Trkler tarafndan saldrya urad. XV. yzylda adann nfusu, ahalinin korsan saldrlarna kar kendilerini koruyamamas ve baz ailelerin Girit adasna snmas yznden 300e geriledi. 1537de Barbaros Hayreddin Paann donanmayla kt Adalar seferi srasnda Osmanl kontrol altna girdi. 1540 Osmanl-Venedik anlamas da bu durumu teyit etti. Adann idaresi Latin asll Archipelagos dklerine brakld. Bu tarihten sonra ada halknn says kendilerini bir Osmanl vasal olarak gvende hissetmeleri sebebiyle art gsterdi. Kann Sultan Sleyman, son Archipelagos dk IV. Giacomo Crispoya (1565) haklarn teyit eden bir ferman gnderdi; ayn zamanda Para, Santurin (52.391 ake) ve Skyros (kiros), Melos (109.609 ake) adalarndan hara toplamasn art kotu. 1566da Archipelago dklerinin idaresine son verildi ve Joseph Nasi vali tayin edildi. Adann durumunu belirleyen ikinci ferman 1580de, ncs 1646 ylnda verildi. 1670 tarihli Tahrir Defterinde Santurin adas 473.080 ake vergi deyen, toplam 949 hnelik (yaklak 4500-5000 kii) mkellefi bulunan, be kastele ayrlm, on be kye sahip bir ada idi (BA, TD, nr. 800). 1670 tarihli hara kaydnda da ayn vergi mkellefi says kaydedilmitir (BA, MAD, nr. 4586). Bununla birlikte 1670e ait her iki defterdeki vergi mkellefleri mukayese edildiinde vergi veren nfusun % 30 daha fazla olduu grlr. 1731de de ayn vergiyi veren mkelleflerle ayn vergi miktarlar kayda

geirilmitir. Adann en iyi retimi Batya ihra edilen arapt (en ok bilineni vino santo). Pamuk dokuma da ok mehurdu. XVII. yzyln son eyreinde B. Randolph, adn Saint Erino / Torino yahut Santarini eklinde verdii adada pamuk dokumaclndan bahseder, ok iyi ilenen pamuklu dokumalarn Girite, Zantaya ve dier yerlere gnderildiini yazar. Adann depremler sebebiyle zaman zaman ykma uradn da bildirir (Ege Takmadalar, s. 29-30). Adann asl canl tasvirini ondan biraz nce 1670te Evliya elebi yapar ve ismini Santoronlar eklinde verdii adann adacktan olutuunu bildirir. Bir sarp kaya zerinde tatan bir kalesi vardr. evresi 700 admdr. inde elli hne mevcuttur. Kalede Osmanl muhafzlar ve kad nibi bulunur. ki gzel ky mevcuttur, fakat liman yoktur. Rzgrdan korunakl yerler fazla olduundan gemiler herhangi bir yerinde demir atabilir. Evliya elebi ayrca bu adalara yakn bir adann volkan patlamasyla sarslm olduunu bildirip bunun iddetini kendine has slbuyla uzun uzadya anlatr (Seyahatnme, IX, 573-575). Sebastiani adada 1667de 11.000 Rum ve 900 Katolik bulunduunu belirtir. 16 Ekim 1700de buraya gelen seyyah Tournefort adann nfusunu 10.000 olarak verir ve kalabalk be kynde Rumlarn yaadn, te birinin Katolik olduunu, Santurin kadsnn Pyrgosta oturduunu belirtir (Tournefort Seyahatnmesi, I, 191-196). XVIII. yzyl sonunda nfusu 700-800 Katolik olmak zere 8000 kiiydi. XVII ve XVIII. yzyllarda Santurin korsan saldrlarna mruz kald. 1768den 1774 ylna kadar Ruslar tarafndan igal edildi. 1790larda aday gren Olivier halknn ok alkan olduunu, zm retildiini, pamuklularnn, el dokumalarnn tanndn, nfusun 12.000 olduunu, Katolik saysnn ok azaldn belirtir (Trkiye Seyahatnmesi, s. 76-77). Santurin 1821de dier Kiklad adalaryla birlikte Yunan ihtilline katld ve 1832de Yunan Devletine dahil edildi. Adann manastrlarnda Osmanl dnemine ait saysz Trk ve Yunan belgesi muhafaza edilmitir. Bamsz bir ada olarak Santurinin harita zerinde gsterilmesi Cristoforo Buondelmonti ile (. 1420) balamtr. Santurin haritalar Bordone, Poracchi, Rosaccio ve dierleri gibi XVI. yzyl ada haritaclna eklenmitir. XVII. yzyl boyunca adaya olan ilgi nemli bir bilgi birikimi salamtr. Santurin adas bugn nemli bir turizm merkezi olup nfusu 13.600 (2001) dolayndadr.

BBLYOGRAFYA

Evliya elebi, Seyahatnme, IX, 573-575; B. Randolph, Ege Takmadalar: Aripelago (trc. mit Koer), stanbul 1998, s. 29-30; J. P. de Tournefort, Tournefort Seyahatnmesi (ed. Stefanos Yerasimos, trc. Ali Berktay), stanbul 2005, I, 191-196; Oliver, Trkiye Seyahatnmesi, II. Kitap (trc. Ouz Gkmen), stanbul 1991, s. 76-77; I. De-Kigallas, Geniki Statistiki tis nisou Thiras, Hermoupolis 1850; P. G. Zerlentis, Arhiepiskopoi tis Santorinis 1537-1814. O naos Panagias tis Gonias, to katholikon tis episkopis Thiras, Hermoupolis 1923; D. Denaxas, I iera mitropolis Thiras, oi sev. episkopoi kai pan. mitropolitai aftis, Piraeus 1933; B. A. Danezis, Santorini, Athens 1940; B. J. Slot, Archipelagus Turbatus. Les Cyclades entre colonisation latine et occupation

ottomane c. 1500-1718, stanbul 1982, I-II, tr.yer.; A. Tselikas, Martyries apo ti Santorini (15731819), Athens 1985; Ch. Frazee, The Island Princes of Greece: The Dukes of the Archipelago, Amsterdam 1988, tr.yer.; Evangelia Balta, Problmes et approches de lhistoire ottomane. Un itinraire scientifique de Kayseri Eriboz, stanbul 1997, s. 67-148; M. Mindrinos, Tourkika eggrafa tis Santorinis, Santorini, Tiera, Thirasia, Aspronisi, Ifaisteia (ed. I. M. Danezes), Athens 2001, s. 323-328; A. G. K. Savvides, Simeioseis gia ti Mesaioniki Thira-Santorini os ta teli tou 15ou aiona, Pariana, XV/53-54 (1994), s. 117-127, 205-211; a.mlf., Santurin Adasi, EI (ng.), IX, 20. Evangela Balta

SANUDO, Marino
(1466-1536) Venedik tarihisi. 22 Mays 1466 tarihinde Venedikte dodu. Kendisinden nce ve kendisinden sonra nl kiilerin yetitii soylu bir aileye mensuptur. Tannm bir siyaset adam ve diplomat olan babas Leonardo papalk nezdinde grevli iken 1476 ylnda Romada lmtr. lm eserlerde, dedelerinden adn tad seyyah-corafyac ve Trklere kar bir Hal seferi projesi hazrlayan Marino Sanudo ile (Torsello, Il Vecchio yal) kartrlmamas iin Il Giovane (gen) lakabyla anlr. Venedik Cumhuriyeti Senatosuna ye seildi ve eitli st dzey grevlerde bulundu. Dneminde mmtaz kiilii ve eserleri kadar el yazmalar, ndir basmalar, haritalar ve etnografik izimlerden oluan ktphanesiyle de tannmt. 4 Nisan 1536da Venedikte ld. On be yanda yazmaya balayan Sanudo devrindeki akmlara uygun olarak klasik devir melliflerini rnek alp eitli eserler kaleme aldysa da Trk ve slm lemini yakndan ilgilendiren tanesidir. Bunlardan ilk nemli eseri Venedik devlet bakanlar zerine kaleme ald Le Vite dei dogidir (Milano 1733, 1900-1911; nr. Angela Caracciolo Arico, I-II, Venezia 1989-2001). kinci eseri (La Spedizione di Carlo VIII in Italia, Venezia 1873), Osmanl tarihi iin ayr bir deeri bulunan, Fransa Kral VIII. Charlesn 1495te yanna Cem Sultan da alarak Napoliye gittii ve ehri (krall) ele geirdii talya seferi hakkndadr. Sanudonun duyduklarndan baka bizzat seferin yapld yere giderek mahedelerini kaydettii bu almadan daha sonraki aratrmalarda istifade edilmekle birlikte dzenli bir nerinin yaplmam olmas deerini biraz glgelemitir. Bu eser Franszcaya da evrilmitir. Onun en nemli eseri, 1 Ocak 1496 gn balayp 30 Eyll 1533e kadar otuz yedi ylda yazd I Diariidir (I-LVIII, Venezia 1879-1903; Bologna 1969, tpkbasm). Uzun zaman sk kaytlar altnda korunan ve uzmanlarn ancak zel izinle faydalanabildii eser XVIII. yzyln sonlarnda tarihi Francesco Donado tarafndan ayrca istinsah ettirilmi, bundan bir asr sonra da neredilmitir. Kk punto harflerle baslm 40.000 sayfadan oluan elli sekiz cilt hacmindeki eser I Diarii (gnlkler) adn tamakla birlikte aslnda Sanudonun gnlk htrat deil belgelerle zenginletirilmi gncel bir Venedik tarihidir. Sanudo ok istemesine ramen resm tarihi olamad iin kitabna tarih yerine bu ad vermitir. Mellif eserinde milletleraras muhaberelerden ele geirdii veya memurlarn kendisine ulatrd bilgileri, casuslarn ve tccarlarn bulunduklar mahallerden gnderdii haberleri, belgeleri, ahit olduu hadiseleri, siyas alkantlar, Venedik ehri ve evresinde meydana gelen gelimeleri, yabanc ziyaretileri ve bu arada Osmanl temsilcilerini ve onlarn ehir iinde meydana getirdikleri etki ve tepkileri titizlikle deerlendirmitir. Kitapta zellikle bata stanbul olmak zere Osmanl Devletinin eitli yerlerinden gnderilen belgelere, raporlara ve bu arada antlama metinlerine, padiahlarn ve idarecilerin mektuplarnn tercmelerine yer verdii grlr. II. Bayezidin son yllarn, Yavuz Sultan Selimin btn dnemini ve Kann Sultan Sleymann saltanatnn ilk on iki yln ilgilendiren, ayrca Venedik Cumhuriyetinin sk ekonomik ve siyas ilikiler iinde bulunduu Memlk Sultanl ile Safev hnedan hakknda deerli aklamalar ieren bu bilgi ve belgeler Osmanl tarihi iin ok byk nem tamaktadr ve onlardan geni apta istifade eden ilk Osmanl

tarihi uzman von Hammer-Purgstalln eserine katks byktr. Eserin Osmanl ve slm dnyasyla ilgili olarak verdii mlmattan Safevler hakkndaki kaytlar Franz Babinger ve Bianca Maria Scarcia-Amoretti, Memlklerin son devirleriyle ilgili kaytlar Maria Nallino, Trk diplomatlarn Venedik topraklarndaki faaliyetlerine dair haberler Walter Zele ve Maria Pia Pedani-Fabris gibi ilim adamlar tarafndan eitli makalelerde deerlendirilmitir. Osmanl tarihinin bu yllarn inceleyen Avrupal ve Amerikal tarihiler de Sanudonun eserini ihmal etmediler. Klasik talyanca ve dnemin Venedik lehesi konusundaki yetersizlik sebebiyle Trk tarihileri bu konuda alma yapmamlardr.

BBLYOGRAFYA

M. Sanudo, I Diarii, Venezia 1879-1903, Fulin tarafndan yazlan nsz; A. Pertusi, Gli inizi della storiografia umanistica del quattrocento, La Storiografia veneziana fino al secolo XVI. Aspetti e problemi, Firenze 1970, s. 269-332; G. Cozzi, Marino Sanudo il Giovane: dalla cronaca alla storia (nel V centenario della sua nascita), a.e., s. 333-358; M. M. Mazzaoui, Sah Tahmasb and the Diaries of Marino Sanuto (1524-1533), Die Islamische Welt Zwischen Mittelalter und Neuzeit: Festschrift fr Hans Robert Roemer zum 65. Geburtstag (ed. U. Haarmann - P. Bachmann), Beirut 1979, s. 416-423; P. Sebastian, Ottoman Government Officials and their Relations with the Republic of Venice in the Early Sixteenth Century, Studies in Ottoman History in Honour of Professor V. L. Mnage (ed. C. Heywood - C. Imber), stanbul 1994, s. 320-322; P. Margaroli, Marin Sanudo. I Diarii (1496-1533). Pagine scelte, Vicenza 1997; E. R. Dursteler, Venetians in Constantinople: Nation, Identity, and Coexistence in the Early Modern Mediterranean, Baltimore 2006, tr.yer.; C. Neerfeld, Historia per forma di Diaria: La cronachistica veneziana contemporanea a cavallo tra Quattro e il Cinquecento, Venezia 2006, s. 27-46, 208-221; M. Cortelazzo, Dizionario veneziano della lingua e della cultura popolare del XVI secolo, Limena 2007. Mahmut H. akirolu

SAPIKLIK
(bk. DALLET).

SARA, Mustafa Celal


(1906-1998) Cumhuriyet dneminin ilk fizik profesrlerinden, bilim tarihisi. Urfa ulemsndan olan babas mderris Abbas Vsk Efendinin grevli bulunduu Badatta dodu. Urfa retmen Okulundan mezun olduktan sonra (1922) bir yl matematik retmenlii yapt. Ardndan Adanada liseyi bitirerek stanbula gitti ve Yksek Mhendis Mektebine (bugnk stanbul Teknik niversitesi) girdi. 1927de Maarif Vekletinin am olduu snav kazanarak Fransaya gnderildi ve Dijon niversitesi Fen Fakltesinde matematik, fizik, kimya, Edebiyat Fakltesinde bilim tarihi ve felsefesi okudu. 1932de yurda dnp bir sre Adana Erkek ve Kz liselerinde fizik retmenlii yapt. 1933 niversite reformundan sonra stanbul niversitesi Fen Fakltesinde umum ve tecrb fizik doentliine, 1941de Ankarada Mill Eitim Bakanl Yksek renim ube mdrlne ve Gazi Eitim Enstits genel matematik ve fizik retmenliine tayin edildi. 1943te Ankara niversitesi Fen Fakltesinin kurulmasyla burada fizik profesrlne, ayrca Fizik Enstits mdrlne (1945-1962) getirildi. Bu arada faklte dekanl, senato yelii (1951-1958), Mill Eitim Bakanl Talim ve Terbiye Dairesi ve Klasik Eserler Tercme Brosu yelikleri (1946-1962), stanbul Yksek slm Enstits mdrl (1961-1962) yapt. 1 Ekim 1962de Ege niversitesi Fen Fakltesi Genel Fizik Krss profesrlne, 11 Aralk 1963te Ege niversitesi rektrlne seildi. 13 Temmuz 1976da ya haddinden emekli oldu. 22 Austos 1998de stanbulda vefat etti. Franszca, Almanca, Arapa ve Farsa bilen, ou tercme on bir kitapla eitli konularda elli yedi makalenin sahibi olan M. Celal Saran katld aratrma, inceleme ve kongreler unlardr: Heidelberg niversitesi (1931 ve 1969), Berlin niversitesi (1936), Fransada Dijon niversitesi (1938 ve 1939), Amsterdam Bilim Tarihi Kongresi (1950), Brksel Mekanik Kongresi (1956), Mnih Bilim ve Teknik Tarihi Ktphanesi (1956), Dijon Fen Fakltesi ve Paris ller ve Arlklar Enstits (1960 ve 1966), Avrupa niversite Rektrleri Toplants (1964), Montrealde Uluslararas niversiteler Birlii Toplants (1970). Eserleri: Fizik Problemleri (Ankara 1946, Besim Tanyelle birlikte), Tecrb Fizik (Ankara 1955), yonya Pozitif Bilimi (zmir 1971), Bilim Tarihi: Matematik-Astronomi (Ankara 1983), Termodinamik Prensipleri (zmir 1985), Termodinamik (Ch. Fabryden tercme, stanbul 1936), Fizik (Memento Laroussedan tercme, Ankara 1942, H. Dener ve N. Krkolu ile birlikte), Denel Fizik: Mekanik (Simon-Dognondan tercme, Ankara 1944, N. Krkolu ile birlikte), Denel Fizik: Optik (Simon-Dognondan tercme, Ankara 1946), Genel ve Denel Fizik: Titreim Hareketleri (Lemoin-Blaneden tercme, Ankara 1947), Henri Poincar (Volterre-Langevin-Boutrouxdan tercme, Ankara 1952), Salih Zeki Bey, Hayat ve Eserleri (Celal Saracn lmnden sonra rencisi Yeim Il lman tarafndan yaymlanmtr, stanbul 2001).

BBLYOGRAFYA

Kemal Tosun, Enstitmzn Kurucusu ve lk Mdr Hocamz Ord. Prof. Dr. Saraca Enstit Hakknda Ksa Bir Rapor, Ord. Prof. mer Celal Saraca Armaan, stanbul 1986, s. 15-48; Yeim Il lman - Osman Bahadr, Bilim Tarihinin Temel Sorunlar (Prof. Dr. Cell Sara ile sylei), Toplumsal Tarih, sy. 25, stanbul 1996, s. 7-14; Yeim Il lman, Prof. Dr. Celal Sara (19061998), Yeni Tp Tarihi Aratrmalar, sy. 4, stanbul 1998, s. 293-295. Yeim Il lman

SARAHANE
Eyer ve at takm yapan, ayrca deriden eya imal eden esnafn bulunduu ar. Arapada serc kknden treyen serrc eyer ve dier at takm yapp satan, mein ve sahtiyan zerine srma ve ipekle ileyerek eitli eyalar imal eden anlamna gelmekte olup sara-hne bu ile megul esnafn topluca bulunduu yeri ifade eder. Ancak kelime daha ok stanbulda bu tip esnafn bulunduu semtin ad olmutur. Ftih Sultan Mehmed, stanbulu fethedince saralkla uraan esnaf Bezzzistan civarnda yerletirdi. Ftih Camiinin inasndan sonra evresini enlendirmek amacyla imdiki Sarahane denen mevkiye stanbul sarahanesi yaptrld. 1475te biten sarahane Ayasofya-i Kebr evkafna baland. stanbulda ina edilen bu ilk sarahane 4 Muharrem 1105te (5 Eyll 1693) kan yangnda tamamen yand. Bunun zerine sarahane esnaf dalarak Sultan Ahmed ile Beyazt arasnda saralk yapmaya balad. Fakat ileri gelen esnaf, mahkemeye bavurarak yanan sarahaneyi kendi paralaryla kgir olarak yeniden yapmalar karlnda sara esnafnn tekrar Sarahane mevkiine nakledilmesini 17 Safer 1105te (18 Ekim 1693) istedi. Bir yl sonra dkknlarn byk bir ksm tamamland. kaps olan sarahanenin dkknlar kemerli olup kepenklerle kapatlyordu, ayrca tam ortada Sarahane Camii ile lonca yeri bulunuyordu. Burann iinde bir de sbyan mektebi vard. Bu mektepte sara esnafnn ocuklar ile raklar Kuran ve okuma yazma renmekteydi. Sbyan mektebinin hocas saralarca tesbit edilip hkmet tarafndan tayin edilirdi. Hocann creti ise sarahane vakfndan karlanyordu. Sarahanede Sandklar caddesi, Krbaclar caddesi, Camialt soka, Orta sokak, Karaman Kaps soka, Bakap soka gibi sokak ve caddeler mevcuttu. Burada 1191de (1777) 200den fazla, 1285te (1868) 290 dkkn ve yanmadan nce 320 dkkn bulunmaktayd. Her esnaf dkknnn tamirini kendi paras ile yaptryor, yalnz vakf mtevellisine kira dyordu. 1252 (1836) ylna kadar dkkn kiralar sabit kald. Ayasofya vakf mtevellisinin mracaat zerine 17 Cemziyelevvel 1252de (30 Austos 1836) kira bedelleri bir misli arttrld. Sara esnafnn eitli hizmetleri karlamak, esnafn yallarna ve isizlere yardm etmek maksad ile kurduu vakf sand mevcuttu. Bu sandklarn gelirini aidatlar, ba ve teberrular, para cezalar ile vakf dkkn kiralar oluturmaktayd. Paralar toplayan ve sarfeden mtevelliler esnafa her yln sonunda hesap vermek zorundayd. Bu paralarn byk bir ksm loncadaki ziyafetlere, esnaf fakirlerine, hastalara, tatl su tulumbas ve musluklarn onarlmasna, esnafn snnet ve evlenme dnlerinde alnan hediyelere, esnafn okuttuu mevlidlere, tamirlere, esnaf ilerine, okul inasna ve dardan gelen misafirlerin arlanmasna sarfedilirdi. Sarahanenin iinde ve dnda dkknlarn temizlenmesi ve derilere tav verilmesi iin musluklar ve tulumbalar vard. Sarahane iine emniyet grevlileri giremezdi, yalnzca gece bekisi bulunurdu. htisap aas dier esnaf denetledii gibi bunlar da denetler ve ilerine yabanc, kt ahlkl kimselerin karmamasna dikkat ederdi. 1242 (1826-27) tarihli hatt- hmyunda Sarahane Kapsnda gndzleri kolluk beklenerek kabahatli olanlarn yakalanmas nizama balanmt. Byk Sarahane ars 1908de kan Fatih yangnnda tamamen yand. Sara Esnafnn Kanun ve Nizamlar. Ftih Sultan Mehmedin koyduu nizama gre sara esnaf kendilerine ait olan eya ve malzemeyi yalnzca kendileri yapp satabilecekti. Ftihin stanbul saralarna tand bu imtiyaz daha sonraki padiahlar tarafndan srdrld ve beratlar yenilendi.

Ftihin verdii imtiyaza ramen bir ksm sara ustalarnn zaman zaman sarahane dna karak faaliyetlerini srdrme istekleri nizamn bozulmasna sebep olaca gerekesiyle kabul grmedi. Daha ok Sipahi ars, Bitpazar, Tavukpazar, Divanyolu ve Ayasofya-i Kebr civarndaki oda ve dkknlarda nizama aykr olarak retim ve alm satm yapan sara ustalar, Cemziyelevvel 1167 (Mart 1754) ve Reblhir 1173 (Aralk 1759) tarihinde sarahane iinde dkkn kiralayp alm satm yapmaya zorland. Sarahanedeki sara esnaf ile dier yerlerdeki saralar arasnda eski sara mal alm satm konusunda anlamazlklar meydana geliyordu. Reblhir 1119da (Temmuz 1707) sarahanedeki saralarla Sipahi ars esnaf arasnda saraciye malzemesi konusunda ortaya kan ihtilfla ilgili davada Sipahi ars esnafnn yalnzca eski mal alp satma hakkna sahip olduklarn ileri srmeleri sarahane esnafnn itirazyla karland ve eski olsun yeni olsun sara malzemesinin sarahanede satlaca karar alnd. Bu karar daha sonraki tarihlerde yenilendi. nhisarn kaldrlmasnn ardndan bile eski sara eyalarnn alm satm konusunda Bitpazar esnafyla olan anlamazlk yine sarahane esnaf lehine zmlendi (1250/1834-35). stanbulun fethinden beri ehre gelen inek derisinin sarahane iin ksele yaplmas nizam gerei idi. Bursa ve Edirnede de durum byleydi. Debb esnafnn gn yaplan kz derileri dnda inek derilerinin iyisini alarak ksele yerine gn ilemeleri yasakt. nk ksele sarahaneye lzm olduundan bunun temin edilmemesi halinde yapmakla mkellef olduklar sefer malzemesi aksyordu. 12 Cemziyelhir 1027de (6 Haziran 1618) bu ekilde davranan debblar yneticileri vastas ile uyarld. Debb esnafnn sarahane ierisinde cami altnda dkknlar bulunuyordu. Bu dkknlara hi kimse karamyordu. Debblar dkknlara sara esnafnn ihtiyac olan mein, ksele, gn ve sahtiyan koyarak sarahanede bulunan sara, krbac ve sandk gibi esnafa rayi fiyattan satarlard. Reblhir 1179 (Eyll 1765) tarihinde sara kethds ve esnafnn gereksiz mdahalesi zerine debblar sarahaneden karld ve yerlerine saralar oturtuldu. Ancak mahkemede saralar haksz bulundu ve mdahalenin n alnd. Ayn ekilde 2 Reblhir 1177de (10 Ekim 1763) sarahane kethds sarahane iinde drt be adet dkkn kurarak debblardan ald sahtiyan, mein ve kseleleri bu dkknlarda satmaya balad. Bu durum nizama aykr olduu iin esnaf tarafndan dava edildi. Bir ara saylar on bire kan dkknlar kanunsuz olduundan kaldrld. Sara esnaf iinde sepeti esnaf da faaliyet gsterirdi. Eskiden beri sara esnafna tbi olan sepetilerin kethd ve yiitba tayinleri sarahane ustalar nezretinde gerekletirilirdi. Sepeti esnaf dier ilerini de sarahane ustalarnn denetiminde yapard. Sefer mhimmat iin talep edilen malzemeleri ayn ekilde saralar vastasyla verirlerdi. evval 1192de (Kasm 1778) sepeti esnafnn saralardan ayrlma istei mahkeme tarafndan reddedildi. Sara esnafndan olan semercilere stanbul ve Galatadaki fc ve varilci esnaf bal idi. Sefer srasnda ordu hareket ettiinde fclarla varilciler semerci esnafna yamaklk yapard. 24 ban 1182de (3 Ocak 1769) yardmdan kanp yamaklk yapmak istememeleri zerine dava grld. Buna gre fc ve varilcilerin Tersne-i mire iin gerekli hizmeti yaptklar ve her sene donanma denize aldnda kazma, krek ve takm akesiyle dier vergilerini dedikleri gerekesiyle semerci esnafnn yamaklk talebinde bulunmamas kararlatrld. Sarahanede dkkn altranlar vefat edince dkkn iindeki eyay miraslar alp boalan

dkkna kethd uygun bir usta yerletirirdi. indeki eyay alan kii kethd ve dier ustalarn izni olmadan o dkkn kullanamazd. Bunun dndaki davranlar sara gedii nizamna aykr idi. 12 Zilkade 1183 (9 Mart 1770) tarihli bir gedik intikal davasndan sara dkknnda ne gibi aletlerin olduu renilmektedir. Buna gre dkknda bir somaki bilei, iki muta, iki celde mevcuttu. Daha sonraki tarihlere ait bir kaytta ise deri kesmek iin Fransadan getirilen teber, derileri tesviye etmek iin syrg ba, eyer aalarn ve kam ubuklarn delmek iin matkap, ivi kesmek iin keski gibi aletlerin ad geer. Sara esnafnn mr grev ve sorumluluklarndan biri de sefer ihtiyac iin orduya katlmakt. stanbul saralarn Esnf- Muazzez-i Sarrcn- Makbln bal altnda zikreden Evliya elebi 1084 dkknda alan esnafn saysn 5000 olarak verir ve prlerinin Ebn-Nsr Htim-i Badd olduunu yazarken onlarn ordu iindeki neminden dolay dier esnaftan nce geldiini belirtir. Esnafn gezintilerinde ve esnaf alaylarnda, Arabalar zre ve taht- revanlar ve seyishneler zre telatin izmeli czdanlar ve ilenmi sim rahtlar ve mutall mataralar ve mebrm kadife eyerler ve gnden gne kymetlenen sara ileriyle dkknlarn ssleyip ileyerek cmle sara civanlaryla pr-silh ubr ederler diyerek sara esnafnn geit resminin tasvirini yapar. Sara esnaf orduya ihtiya duyulan miktarda adrla birlikte usta yollard. 12 Cemziyelevvel 1203 (8 ubat 1789) tarihli bir davada sara esnafnn ilerinden ihra ettikleri orducu esnafna esnaf kethdsnn ne kadar cret dedii belirtilmektedir. Buna gre esnaf iinden grevlendirilen baba ve oul iki sara ustas ile birlikte drt adra 190 kuru denmitir. Ayn ekilde 5 Cemziyelhir 1204te (20 ubat 1790) yine bir sefer ihtiyac olarak sara esnafndan istenen bir adr ve iki sara ustas topu ba birliklerinde bulunmak zere grevlendirilmi, cret ve ihtiyalar iin 100 kuru denmiti. Sarahane dnda saray ahrnda grev yapan saralarn varl bilinmektedir. Bunlara sarrcn- hssa denmekteydi. Seferde padiahn yannda bulunan saray saralar byk ve kk mrhurlara bal olarak iki snf halinde hizmet verirdi. Hassa saralar has ahra ait eyer ve koumlar yapar ve tamir ederdi. Cuma selmlnda padiahn raht- hmyun ad verilen mcevherli koum takmlarna sara esnaf mirlerinden rahtvan aas ile rahtvn- sn bakard. Saray ahrnda vazife gren sara esnafna sarayda yaplan terifat trenlerinde padiah ve sadrazam huzurunda hilatler giydirilirdi. Padiah huzurunda bayram hediyesinin tesliminde, padiaha at ekilmesinde, sarabaya nevrziye teslimi srasnda yaplan merasimde ise saralar bahalifesine ve saralar ktibine hilat verilirdi. Ayn ekilde sadrazam huzurunda bayram hediyesinin gelmesi esnasnda gerekletirilen trende sarabaya, at hediyesinin gelmesi esnasndaki merasimde ise saralar halifesine ve saralar ktibine hilat giydirilirdi. Sara esnafnn yapt eyerlerin Batda hayranlkla karland bilinmektedir. XIX. yzylda Avrupal bir seyyah, Osmanl eyerlerinin eyerin n ve arkasna yerletirilmi tahtadan ve iki eyer kandan meydana geldiini, bunlarn nde uzanan n ka ve arkadan uzanan arka kan atsn tekil ettiini, n kan iki yanna doru birer simit yastkla uzatldn, bunlarn vazifesinin bacaklar tutmak olduunu, en mkemmel eyerlerin XV ve XVI. yzyllarda imal edildiini, Ortaada ve XVII. yzylda eyerlerin semerli olduunu, bunun da svarinin bacaklarn skca zaptetmeye yaradn, XVIII. yzylda kullanlan saltanat eyerlerinde sadece n ksmda semer bulunduunu, Trkler eyercilikte elli yl ncesine kadar ok usta olduklar halde yabanc rekabetin bu zenaat hemen hemen yok ettiini belirtir. Tanzimatn ilnn mteakip inhisarn kaldrlmas sara esnafnn dzenini bozdu ve saralar muhtelif yerlere dald. irket-i Debbyyenin kurulmas ile alnan

tedbirlere saralar da dahil edildi ve irket-i Sarrciyye tekil edildi. Bylece sara eyalar Avrupa kalitesini yakalayarak hayli ilerleme kaydetti. irket-i Debbyye dalnca saralarn durumu sarsld, bu esnada sarahane de yand ve saralar tamamen dald.

BBLYOGRAFYA

eriyye Sicilleri, stanbul Kadl Mahkemesi, nr. 17, vr. 29b; nr. 30, vr. 92b; nr. 32, vr. 66a; nr. 40, vr. 45b; nr. 41, vr. 12a; nr. 43, vr. 4a-b; nr. 57, vr. 13a, 44b; BA, HH, nr. 21370, 24051; BA, stanbul Ahkm Defteri, nr. 3, s. 277; nr. 5, s. 170-171; nr. 7, s. 244; BA, MD, nr. 115, s. 351, hk. 1507; BA, KK, nr. 71, s. 706; BA, Cevdet-Belediye, nr. 5186; BA, Cevdet-Dahiliye, nr. 2240, 6077, 12867, 12913, 12995, 16077; Evliya elebi, Seyahatnme (haz. Orhan aik Gkyay), stanbul 1996, I, 284; Silhdar, Trih, II, 732; Ahmed Refik [Altnay], Hicr On kinci Asrda stanbul Hayat (11001200), stanbul 1988, s. 41; P. Le Comte, XIX. Yzyl Sonu Trkiyede Sanatlar ve Zenatler (trc. Ayda Dz), stanbul 1975, s. 132; Tahsin zcan, Fetvalar Inda Osmanl Esnf, stanbul 2003, s. 133; Ali Rza Bey, XIII. Asr- Hicride stanbul Hayat, Peym-Sabah, stanbul 31 Ternievvel 1337-38, s. 3; M. aatay Uluay, stanbul Sarahnesi ve Saralarna Dair Bir Aratrma, TD, III/5-6 (1953), s. 148; Uur Gkta, Saralar, DBst.A, VI, 459. Zeki Tekin

SARAKUSTA
() spanyada tarih bir ehir. spanyann kuzeydousunda, Ebro nehrinin sa yakasnda olup Zaragoza idar blmnn ve Aragon zerk blgesinin merkezidir. Milttan nce 24 ylnda Roma mparatoru Augustus tarafndan berlere ait tarih Salduba kalntlar zerinde asker bir s olarak kurulmu ve kurucusuna izfetle verilen Caesarea Augusta ad zamanla Cesaragosta, slm hkimiyeti dneminde Sarakusta ve gnmzde Zaragoza ekline dnmtr. ehir, Romallardan kalma surlarnn ve evlerinin evrede bol bulunan kire tandan yaplmas, ayrca evlerin dnn badana edilmesi sebebiyle Mednetlbeyz (beyaz ehir) adyla da tannmtr. Kaynaklarda Sarakusta havas gzel, sular bol ve tatl, arazisi verimli, ba ve baheleriyle nl bir yer diye tanmlanmakta ve zellikle Sarakustiyye ad verilen samur krk ilemeciliinde ok ileri bir dzeyde olduu belirtilmektedir. Yine kaynaklarda Ebro nehri zerine kurulmu byk kpr ile byk camisinden bahsedilmekte, ayrca ehre zehirli srngenlerin giremedii ve burada yiyeceklerin yllarca bozulmadan kalabildii gibi bilgilere de yer verilmektedir (ikru bildil-Endels, I, 70-71; Himyer, s. 317; Makkar, I, 196-197). 95 (714) ylnda Ms b. Nusayrn fethettii Sarakusta, bu tarihten Aragon Kral I. Alfonso tarafndan ele geirildii 512 (1118) ylna kadar slm hkimiyetinde kalm ve fetih, valiler, emirlik, halifelik, mlkt-tavif, Murbtlar dnemlerini yaamtr. Bu sre boyunca ortasnda bulunduu es-Sarlal blgesinin merkezi olan Sarakusta nfusu, gl surlar ve stratejik konumu ile Endlsn en nemli ehirlerinden birini tekil etmitir. slm hkimiyeti dneminde kuzeydeki hristiyan krallklarna kar Endlsn en nemli savunma merkezlerinin banda gelen Sarakusta, Kurtuba (Cordoba) ynetimi srasnda giriilen birok isyana sahne oldu. 136 (753) ylnda Emev Valisi Sumeyl b. Htim el-Kilb, isyanc mir el-Abder ve Hubb b. Revha ez-Zhrnin basklar sonucu ehirden ayrlmak zorunda kald. Ancak bir yl ehri ellerinde tutan mir ve Hubb halk tarafndan yakalanarak ordusuyla gelen Emevlerin son genel valisi Ysuf b. Abdurrahman el-Fihrye teslim edildi. 157de (774) Sarakustada Hseyin b. Yahy el-Ensr, Berelne (Barselona) Valisi Sleyman b. Yakzn ile birlikte hareket ederek ayakland (Makkar, III, 48). Endls Emev Devletinin kurucusu ve ilk emri I. Abdurrahmann gnderdii Salebe b. Ubeyd ehri bir sre kuattktan sonra kendisine yaplan bar teklifini kabul etti, ancak teklifinde samimi olmayan Sleyman b. Yakzn tarafndan esir alnd. Bir sre sonra Frank Kral Charlemagne, Sarakusta nlerine geldiyse de yenilerek geri ekildi (161/778). Kazanlan bu baarnn ardndan Hseyin b. Yahy, Sleyman b. Yakzn ldrp ehre tek bana hkim oldu. Bunun zerine I. Abdurrahman ordusunun banda bizzat Sarakustay kuatt ve hkimiyetini kabul eden Hseyin b. Yahyy ehre vali tayin etti (165/781). Fakat ardndan Hseyin tekrar ayakland ve bu defa yine I. Abdurrahmann bizzat gelmesi zerine halk tarafndan yakalanarak hkmdara teslim edildi ve ortadan kaldrld (167/783). Sarakusta, 172de (788-89) I. Hima kar balatlan ayaklanmadan sonra bir asr sreyle, ounluunu taht mcadelesi veren hnedan mensuplarnn oluturduu eitli

isyanclar tarafndan ksa aralklarla ele geirildi; bir ara spanyol kkenli Ben Kas hnedannn elinde kald. Her ne kadar birok defa devlet gleri tarafndan geri alndysa da ehirde tam bir istikrar salanamad. 276 (889) ylnda Eb Yahy Muhammed et-Tcbnin vali tayin edilmesiyle Sarakustada Endls Emev Devletinin sonuna kadar srecek olan Tcbler dnemi balad. III. Abdurrahman, Sarakusta Valisi Muhammed b. Him et-Tcbnin, mcadele iinde olduu Leon ve Navarra (Neberre) krallklaryla ittifak kurup Leon Kral II. Ramironun hkimiyetini tanmas zerine 326da (937-38) Sarakusta nlerine gelerek ehri bir sre kuattktan sonra Tcbnin itaatini yeniden salad ve onu valilik grevinde brakt. Ardndan devletin ynetimini fiilen elinde tutan Bavezir Mansr, kendisine kar kan olu Abdullahla birlikte ayaklanarak Endls aralarnda paylama planlar yapan Sarakusta Valisi Abdurrahman b. Mutarrif et-Tcbyi yolsuzluk gerekesiyle grevinden alp yerine olu Yahyy getirdi; bir sre sonra da Abdurrahman idam ettirdi (379/989). Yahy b. Abdurrahmann ardndan yerine olu Mnzir geti (400/ 1010). Blgede g kazanmas zerine hkmdarln iln eden Mnzir b. Yahy, Kastilya, Barselona, Navarra ve Leon krallklaryla dostluk kurdu. Onun zamannda Sarakusta en sakin dnemlerinden birini yaad, nfusu artt ve refah seviyesi ykseldi. Mnzirin 414 (1023) ylnda lmnden sonra olu Yahy, ondan sonra da II. Mnzir b. Yahy tahta kt. II. Mnzirin ldrlmesi zerine ba gsteren siyas alkantlar sonucu Arap asll Ben Hd ailesine mensup Emev kumandanlarndan Sleyman b. Hd ehri zaptederek burada yetmi yla yakn bir sre hkimiyet srecek olan Hdler hnedann kurdu (431/1039). Sarakustada hkm sren son Hd emri Abdlmelik mdddevlenin spanyollarla iyi ilikiler iinde olmasna tepki gsteren halk onu ehirden karp ynetimi devralmalar iin Murbtlar davet etti. Belensiye Valisi Eb Abdullah Muhammed el-Lemtnnin gelmesiyle ehir Murbtlarn Endlste hkimiyet altna aldklar son merkez oldu (503/ 1110). Ancak ynetimleri uzun srmedi ve evredeki hristiyan krallklarnn oluturduu Aragon Kral I. Alfonso kumandasndaki mttefik ordunun yedi ay sren bir kuatmann ardndan ehri almasyla drt asrdan beri devam eden slm hkimiyeti sona erdi (4 Ramazan 512 / 19 Aralk 1118). slm hkimiyetinde kald 404 yl boyunca Endlsn en nemli merkezlerinden biri olan Sarakustada ilim, felsefe ve edebiyat alanlarnda Sbit b. Hazm, olu Ksm b. Sbit ve torunu Sbit b. Ksm, smil b. Halef, bn Bcce, Eterkn, Ebl-Hasan Ali b. brhim ve Eb Ali es-Sadef gibi nl kiiler yetimitir. Fakih, filozof ve siyaset tarihisi bn Eb Rendeka et-Turt ve air bn Derrc el-Kastall de hayatlarnn nemli bir blmn Sarakustada geirmilerdir. Ad Sarakusta ile birlikte anlan kiilerden biri de fethine katlan ve ardndan burada yaayarak ldnde yaptrd caminin yanna gmlen ve mezar ok sayda kii tarafndan ziyaret edilen tbinden Hane b. Abdullahtr (Makkar, I, 278). Sarakustada slm dnemine ait en nemli mimarlk eserlerinin banda Caferiyye Saray gelmektedir. Btn zellikleriyle mlkt-tavif mimarisini temsil eden ve gnmze ulam bulunan eser Hd Hkmdar Eb Cafer Ahmed el-MuktedirBillh tarafndan yaptrlm bir kale-saraydr (DA, XI, 227). Kaynaklarda el-Mescidl-cmi adyla kaydedilen byk caminin de Endlsteki balca camilerden biri olduu yaplan kazlardan anlalmaktadr. nemli bir karayolu ve demiryolu kavanda bulunan ve nfusu 2008de 655.000 olarak tahmin edilen ehirde makine, dokuma ve gda endstrisi gelimitir.

BBLYOGRAFYA

bn Hayyn, el-Mutebes f tril-Endels (nr. smil el-Arab), Marib 1411/1990, s. 40; erf eldrs, Nzhetl-mt, Beyrut 1409/ 1989, II, 554; Abr mecma, s. 102-105; Ykt, Muceml-bldn, III, 212-213; bnl-Esr, el-Kmil, VI, 117-118, 158; ikru bildil-Endels: Una Descriptin annima de al-Andalus (nr. ve trc. L. Molina), Madrid 1983, I, 70, 116; bn zr, el-Beynl-murib, II, 56-57, 69, 137-138, 282-283; III, 175-178, 221-224; bn Haldn, el-ber, IV, 124, 134, 140, 163-164; Himyer, er-Ravl-mir, s. 317; Makkar, Nefu-b, I, 150, 166, 196-197, 273, 278, 301, 441; III, 29, 41, 48; IV, 472; ayrca bk. ndeks; J. Bosch Vil, El Reino de Taifas en Zaragoza, Zaragoza 1960; B. Martinez, La Aljaferia, Zaragoza 1970; C. Lopez, Historia de Zaragoza, Zaragoza 1977; Hlid es-Sf, Trul-Arab fil-Endels, Bingazi 1980, I, 142-143, 292-301; II, 64-68, 151-152; Abdurrahman Ali el-Hacc, et-Trul-Endels, Dmak 1407/1987, s. 355-366; L. Fuentes, La Filosofia Islmica en Zaragoza, Zaragoza 1987; M. Abdullah nn, Devletl-slm fil-Endels: Minel-fet il bidyeti ahdin-Nr, Kahire 1408/1988, s. 187-188, 341; a.e.: Dvel-avif, Kahire 1408/ 1988, s. 264-296; Abdlmecd Nana, Trud-devletil-meviyye fil-Endels, Beyrut, ts. (Drn-nehdatil-Arabiyye), s. 439-440; L. de Miquel, La conquista de Zaragoza, alAndalus, XII, Madrid 1947, s. 65-96; J. A. Souto, El problamiento del termino de Zaragoza (siglos VIII-X), Anaquel de Estudios Arabes, III (1992), s. 113-152; E. Lvi-Provenal, Saragosa, A, X, 200-203; M. J. Viguera, Sarausa, EI (ng.), IX, 36-38; A. Engin Beksa, Endls, DA, XI, 227. Csim el-Ubd

SARAKUST, smil b. Halef


() Eb Thir sml b. Halef b. Sad es-Sarakust (. 455/1063) Endlsl kraat limi. Aslen Endlsn dousundaki Sarakustadan olup Endels ve Msr nisbeleriyle de anlr. Yktun onu Skll (Sicilyal) diye kaydetmesi, Sarakusta / Zaragoza ile Sicilyadaki Sarakse / Siracusay birbirine kartrmasnn sonucu olmaldr. lk eitim dnemi hakknda bilgi yoktur. Daha sonra Msra yerleip uzun yllar hadis rivayet etti, kraat ve hadis retimiyle megul oldu. Kaynaklar onun sadece iki hocasndan sz etmekte olup bunlar Ebl-Hasan Ali b. brhim el-Havf ile kraate dair el-Mcteb adl eserin mellifi eyhl-kurr Ebl-Ksm Abdlcebbr b. Ahmed etTarssdir. nde gelen talebeleri arasnda fakih Cmhir b. Abdurrahman, bnl-Hab EblHseyin Yahy b. Ali b. Ferec ve olu Caferin adlar zikredilmektedir. Sarakust kraat, dil ve edebiyat alannda dnemin nde gelen limleri arasnda yer ald, Msrda Amr b. s Camiinde uzun yllar kraat retimiyle megul oldu. Kraat vecihleriyle ilgili izah ve tercihleri bata adalar olmak zere bu alann ileri gelen isimleri tarafndan dikkate alnm ve eserlerine aktarlmtr. Mekk b. Eb Tlibin (. 437/1045) onun yedi kraatle ilgili tercihlerini eserinde kaydetmesi bunun nemli bir rneini oluturur. Uzun sre Arap dili ve edebiyat retimiyle de megul olan Sarakustnin bn Mugallis el-Kays olarak bilinen Eb Muhammed Abdlazz b. Ahmed ile iire ilikin tartmalara girdii ynndeki bilgiler onun bu alandaki birikimini ortaya koyacak niteliktedir (bn Hallikn, II, 366). Ykt, Sarakustnin dier kaynaklarda 1 Muharrem 455 (4 Ocak 1063) olarak kaydedilen lm tarihi iin 510 (1116) sonras ifadesini kullanmsa da Safednin belirttii gibi bu bir yanlg olmaldr. Zirikl onun Sarakustada vefat ettiini kaydetmektedir. Eserleri. 1. rbl-urn. Hocas Ali b. brhim el-Havfnin el-Burhn f tefsril-urn adl kitabn ihtisar ettii eserin dokuz cilt olduu belirtilmitir (Manisa l Halk Ktp., nr. 158; Berlin Devlet ve Tunus Mill ktphaneleriyle skenderiye Belediye Ktphanesinde bulunan baz ciltleri iin bk. el-Fihris-mil: Ulml-urn, matt-tefsr, I, 100). 2. el-ktif fil-rtisseb. Kraatle ilgili yeterli bilgileri ihtiva etmesinden dolay mellifin bu ekilde isimlendirdii eser iki blmden oluur. Birinci blmde kraat imamlarnn usulleri, ikinci blmde ise ihtilf ettikleri hususlar sre sre ele alnmtr. Eseri Htim Slih ed-Dmin neretmitir (Dmak 1426/2005). 3. Dvn. bn Hayrn Fehresede ve bnl-Cezernin yetn-Nihyede zikrettii eserin gnmze ulatna dair bilgi bulunmamaktadr. 4. el-Unvn fil-rtis-seb. Kolay renilmesi ve ezberlenmesi iin mellifin el-ktifdaki senedleri hazfederek kaleme ald kitap olduka ilgi grm, Kastallnnin belirttiine gre tbnin rzl-emnsine kadar Msrda daha ok bu eser ezberlenmitir. Abdzzhir b. Nevn el-Czmnin erul-Unvn adyla zerine erh yazd (nshalar iin bk. el-Fihris-mil: Ulml-urn, matl-rt, I, 201-202) ve Zheyr Gz Zhid ile Hall Atyyenin nerettii (bk. bibl.) kitap, bnl-Cezernin en-Neri ve Sirceddin en-Nern el-Bedrl-mnri ile el-Bdrz-zhiresinin kaynaklar arasnda yer alr.

bnl-Cezer, tbnin rzl-emnsi ile el-Unvn arasndaki ihtilflar Tufetl-ivn filulfi beyne-biyye vel-Unvnnda ele almtr. 5. Mutaaru Kitbil-cce. Eb Ali elFrisnin el-cce lil-urris-seba adl kitabnn zeti olup herhangi bir nshasna rastlanmamtr. Ykt, Sarakustye el-Uyn adyla bir eser daha nisbet ederse de el-Unvnn nirleri, baka kaynaklarda zikredilmeyen bu eserin mellifin el-Unvnnn tahrif edilerek yazlm ekli olabileceini ileri srmtr.

BBLYOGRAFYA

smil b. Halef es-Sarakust, el-Unvn fil-rtis-seb (nr. Zheyr Gz Zhid - Hall Atyye), Beyrut 1406/1986, s. 39, ayrca bk. neredenlerin girii, s. 5-13; Mekk b. Eb Tlib, el-Kef an vchil-rtis-seb (nr. Muhyiddin Ramazan), Beyrut 1407/1987, I, 32, 227, 228, 232, 240, 292, 396; II, 177; bn Hayr, Fehrese, s. 417; bn Bekvl, e-la, Kahire 1966, I, 105; Ykt, Muceml-deb, VI, 165-167; bn Hallikn, Vefeyt (Abdlhamd), I, 211; II, 366; Safed, elVf, IX, 116; Zeheb, Marifetl-urr (Altkula), II, 805; bnl-Cezer, yetn-Nihye, I, 64; a.mlf., en-Ner, I, 64-66; Ahmed b. Muhammed el-Kastalln, Leifl-irt (nr. mir Seyyid Osman - Abdssabr hin), Kahire 1392/1972, I, 89; Zirikl, el-Alm, I, 310; el-Fihris-mil: Ulml-urn, matl-rt (nr. el-Mecmaul-melek), Amman 1987, I, 81-82, 201-202; a.e.: Ulml-urn, matt-tefsr ve ulmh (nr. el-Mecmaul-melek), Amman 1989, I, 100. Mehmet Emin Maal

SARAKUST, Muhammed b. Ysuf


(bk. ETERKN).

SARAKUST, Sbit b. Hazm


(bk. SBT b. HAZM).

SARASNLER
Batllar tarafndan Araplar ve genel olarak mslmanlar tanmlamak amacyla kullanlan isim. Greke ve Latince kaynaklarda Araplar, slmn geliinden sonra da mslman Araplar tanmlamak iin kullanlan Arabioi, Taienos, Ismailitai ve Hagarenoi gibi kelimelerin en kapsamls ve yaygn olan Greke Sarakenos / Latince Saracenus (Sar[r]azin, Sar[r]acin, Sar[r]acene) kelimesinin etimolojisi ve anlam hakknda deiik fikirler ileri srlmtr. Bunlar arasnda en ok kabul greni, kkeni kesin biimde tesbit edilemeyen Greke kelimenin Sarakene veya Saraka yer adlarndan yahut Savrika Arap kabile adndan gelebilecei tezleridir (tartmalar iin bk. Shahd, Rome and the Arabs, s. 129-141). Sarasin kelimesine ilk defa, I. yzylda yaayan Anazarboslu (Anavarza) hekim Dioskorides Pedaniosun Hyles Iatrikes (il bilgisi) adl kitabnda Nabatlerin hkim olduu rdnn gneyindeki Petrada yetien bir aatan sarasin aac eklinde bahsetmesi suretiyle rastlanmaktadr (A, X, 203). Yal Pliniusun (. 79) Nabatlere komu kabileler arasnda sayd Araceni topluluunun da Sarasinler (Saraceni) olduu kabul edilmektedir (a.g.e., a.y.). Corafyac Batlamyus yine Petra blgesinde Sarakene adl bir yerleim birimini zikrederken daha ge bir dnemde yaamakla birlikte kendinden nceki melliflerden geni alntlar yapan Bizansl Stephanus da (VI. yzyl) Nabat topraklar civarnda bulunan Saraka blgesindeki Sarakenoi denilen bir halk anmaktadr (a.g.e., a.y.). Yal Pliniusun Arabistan halk iin kulland Scenitai (adr halk, gebeler) kelimesi de semantik adan Sarasin ismini artrmaktadr (Beckett, s. 84). slm ncesi dnemde bedev veya barbar mnasnda aalayc bir terim olan Scenitainin Bizans devrinde Palmyrada (Tedmr) yerleik dzende yaayan Araplar kapsamna ald bilinmekte ve Arap yarmadasnn dnda Roma snrlarnda yaayan Araplarn da bu adla anld sanlmaktadr (Shahd, Byzantium and the Arabs in the Fourth Century, s. 279). IV. yzyldan itibaren Sarasin kelimesinin Hz. brhimin ei Srenin adndan geldii iddiasnn ileri srld grlmektedir. ddiann sahibi muhtemelen 420de len Jeromedur (a.g.e., s. 280) ve Sn ile Suriyenin dousundaki llerde yaayan Araplar tantmak iin kulland kelimeyi muhtemelen ada kei Cassiandan almtr (Beckett, s. 92-93). IV. yzylda yaayan Ammianus Marcellinus ve Eusebius gibi baka Romal yazarlar da Jeromeu izleyerek Sarasin kelimesinin Hz. smilin soyundan gelenlerin kulland bir isim olduunu ve bunun, onlarn Hz. smilin annesi Hcerin criye gemii sebebiyle aalandklar iin soylarn Hz. brhimin ei Sreye balamak istemelerinden kaynaklandn ileri srmlerdir (Shahd, Byzantium and the Arabs in the Fifth Century, s. 156, 167). Sarasin isminin nceleri sadece Kuzey Arabistanda yaayan bedevlere verildii ve IV. yzyldan itibaren btn Araplar ierdii anlalmaktadr (a.g.e., s. 334). Prokopius ve Sozomenos gibi V. yzyl mellifleri de btn Araplara Sarasin demilerdir (A, X, 204). Sevillal Isidore (. 636) Romal yazarlarn grlerini tekrarlayarak Sarasin kelimesinin Sreden geldiini ve Hz. smilin soyuna mensup kiilere nceleri Ismaelitarum, daha sonra Sarasin denildiini sylemitir (Tolan, s. 10). 13 (634) ylnda mslmanlar tarafndan tehdit edilen Kudste cemaatine seslenen Patrik Sophronios, Tanrnn gnahlarndan dolay hristiyanlar cezalandrmak maksadyla gnderdii Sarasinleri Allahsz barbarlar olarak tavsif etmekteydi (a.g.e., s. 42). Onun gibi dnen dier din adamlarna gre de Sarasinler eytanlarn yardmclaryd ve hatta ondan daha ktyd (a.g.e., s. 43).

Kuzey Umbrial rahip Bedenin (. 735), Kuzey Afrikal Berberlerin slma girmesinin ve Endlsn mslmanlar tarafndan ele geirilmesinin ardndan Sarasin tehlikesine dikkat ekerken Sarasin tabiriyle artk sadece bedevleri deil Kuds ve Dmakn hkimi yerleik mslman Araplar da kastediyordu ve ondan sonra bu tabir hristiyan olmayan her topluluk iin kullanlmaya balanmtr (Daniel, The Arabs and Medieval Europe, s. 51). slma reddiye yazan ilk hristiyan teologlarndan Yuhann ed-Dmak (. 750 [?]), bir mslmanla bir hristiyan arasnda geen hayal tartmay konu ald eserine Disputatio Saraceni et Christiani adn vermitir. VII-VIII. yzyl Bizans tarihinin balca iki kaynan oluturan Theophanes ve Nikephorosun kitaplarnda dier isimlerle birlikte Sarakenoi hem mslman hem gayri mslim Araplar iin kullanlmaktadr (Avc, s. 20, 132). Avrupada kaleme alnan eserlerde Hal seferlerini hakl gstermek iin Sarasin imajndan yararlanlmtr. Clunyli Peterin XII. yzyln ortalarnda slma kar Hristiyanl savunmak iin yazd iki kitabn balklar Suma totius haeresis Saracenorum ve Contra sectam siue haeresim Saracenorum idi. Hallarn Sarasinler hakkndaki fikirleri o dnemde yazlan ve anson denilen manzum menkbnmelere de yansmtr. I. Hal Seferini anlatan Chanson dAntiochun ad bilinmeyen yazarna gre hristiyanlarn pagan Sarasinlere kar yapacaklar deniz ar seferlere daha nce Hz. s tarafndan iaret edilmiti. Charlemange ve valyelerini vmek amacyla kaleme alnan Fransz epik iirlerinden Chansons de Gestede ve Chanson de Rolandda da Sarasinlerin putperest olduu ifade edilmektedir (Tolan, s. 122-123). Sarasinler paganlkla zdeletirilmi ve hristiyan yazarlar anakronizme derek zaman ierisinde putperest anlam kazanan Sarasin adn slm ncesi dnemde yaam putperestler iin de kullanmtr. te yandan XV. yzyl balarna ait Latince-Franszca bir szlkte Saracenus ve paganus kelimelerinin birbirinin karl olarak yazld grlmektedir (a.g.e., s. 128). Osmanl Devletinin Bizans topraklarn fethetmesi ve Avrupada yaylmaya balamas ile birlikte XV. yzyldan itibaren Dou Avrupada mslmanlar iin Sarasin yerine Trk, Endlste de reconquestann (fethedilen topraklar geri alma) ardndan Moro tabiri yaygnlk kazanmtr (bk. MORSKOLAR). Bununla beraber Sarasin daha sonraki yllarda da kullanlmaya devam etmi, Thomas Newton A Notable Historie of the Saracens (London 1575), Johann Theodor de Bry Acta Mechmeti I Saracenorum Principis (Frankfurt 1595), Simon Ockley The History of the Saracens (I-II, Cambridge 1708-1718), Stanley Lane-Poole The Art of Saracens in Egypt (London 1886), E. W. Brooks On the Chronology of the Conquest of Egypt by the Saracens (BZ, IV [1895], s. 435-444), L. A. Mayer Saracenic Heraldry (Oxford 1933), J. D. Latham - W. F. Peterson (trc.) Saracen Archery (London 1970), Seyyid Emr Ali, A Short History of the Saracens (Kalkta 1898), Thomas S. Parker Romans and Saracens: A History of the Arabian Frontier (Philadelphia 1986) ve D. Nicole Saladin and the Saracens: Armies of the Middle East 1100-1300 (London 1986) adl almalarnda bu kelimeyi genel anlamda mslman yerine kullanmlardr.

BBLYOGRAFYA

Niketas Khoniatesin Historias (1180-1195): Komnenos Hanedannn Sonu ve II. Isaakios Angelos Devri (trc. In Demirkent), stanbul 2006, s. 33-36, 49, 54, 55, 117, 118, 123, 255, 258; Niketas Khoniatesin Historias (1195-1206): stanbulun Hallar Tarafndan Zapt ve Yamalanmas (trc. In Demirkent), stanbul 2004, s. 122-123; Mikhail Psellosun Khronographias (trc. In Demirkent), stanbul 2006, s. 33-36, ayrca bk. ndeks; A. Komnena, Alexiad: Malazgirtin Sonras (trc. Bilge Umar), stanbul 1996, s. 137, 162, 163, 303, 355, 403-404, 428, 446, 454; R. W. Southern, Western Views of Islam in the Middle Ages, Cambridge 1962, s. 16-18; N. Daniel, Heroes and Saracens, Edinburgh 1984; a.mlf., The Arabs and Medieval Europe, London-New York 1986, s. 4954, 244-246, 270, 306; Irfan Shahd, Rome and the Arabs, Washington 1984, s. 129-141; a.mlf., Byzantium and the Arabs in the Fourth Century, Washington 1984, s. 126-127, 279-281, 328, 332, 334, 366, 380, 469, 508, 562-563; a.mlf., Byzantium and the Arabs in the Fifth Century, Washington 1989, s. 80, 104, 155-156, 167, 208, 334, 463, 543; a.mlf. - C. E. Bosworth, Saracens, EI (ng.), IX, 27-28; The Arab Influence in Medieval Europe (ed. D. A. Agius - R. Hitchcock), Reading 1994, s. 87, ayrca bk. ndeks; J. V. Tolan, Saracens: Islam in the Medieval European Imagination, New York 2002; K. S. Beckett, Anglo-Saxon Perceptions of the Islamic World, Cambridge 2003, s. 19-20, 40-41, 45, 69, 80, 82, 84, 90, 92-95, 107-109, 119, 122-123, 126-129, 134-135, 181, 184-185, 192193, 195-207, 209, 212, 215, 223-243; Casim Avc, slm-Bizans likileri, stanbul 2003, s. 20, 132; J. H. Mordtmann, Sarasinler, A, X, 203-204. Cengiz Tomar

SARAY
Asl Eski Farsa srda (ev) olan sary kelimesi X. yzyldan beri Trkede de kullanlmaktadr. slm devletlerinde saray, hem hkmdarn ailesiyle birlikte yaad zel alan hem de devlet ilerinin grld yer olarak ana merkez konumundadr ve genellikle drt eyvanl bir avlu etrafnda ekillenmitir. Dier bir yaplanma zellii de kare veya dikdrtgen bir avlunun bir cephesini oluturan binalar topluluudur. Trenlerin gerekletirildii avludan baka bir kabul odas, hkmdarn yaad ksm btn saray dzenekleri iinde yer alr. Seluklular, Gazneliler, Safevler, Osmanllar gibi devletlerde saraylar yannda otalar da kullanlmtr. Bu otalarda zel yaam alanlar yannda resm ileri yrtebilmek iin taht odas veya kabul salonu da bulunur. Ek bir adr divan toplantlar iin kurulur. Btn bu saray yaplanmalarnn ortak zellii ayn zamanda devlet merkezi olmalardr. Bilhassa Osmanl saraynda ikinci avlu neredeyse tamamen devlet ilerine ayrlmtr. Gktrklerde hakanlar yazlk ve klk olmak zere iki saraya sahipti. Ayrca hakann saray ilevini gren byk adr / otalar vard. Bat Gktrk Hkmdar stemi Kaann Akdadaki adr-saraynda eli kabul ettii ve burada hakanlk ota bulunduu kaydedilmektedir. slm mimarisinde ilk saray rnei, Hz. Osman devrinde Suriye Valisi Muviye b. Eb Sfynn Dmakta Kubbetl-hadr adyla bilinen binay yaptrmasyla ortaya km, onun Emev dnemini balatmas zerine valilerin hilfet saray halini alan bu binann benzerlerini ina ettirmesiyle de yaygnlamtr. Valiler tarafndan yaptrlan ve drlimre veya kasrlimre denilen saraylar, Muviyenin Kubbetl-hadrs gibi ehrin merkezinde ve cuma camisinin yannda ina edilmiti. Emevlerin Suriye ve rdnde, byk ehir merkezlerinin uzanda bulunan mstahkem av ve sayfiye kasrlar ilk dnem slm saray mimarisi hakknda daha fazla fikir vermektedir. Ana hatlaryla kare planl olan bu binalar kelerde yuvarlak, yan kenarlarda yarm yuvarlak kuleleriyle yksek duvarl kk birer kale grnmndedir ve genellikle ortadaki avluyu evreleyen bir revakla odalarn yer ald iki kattan olumaktadr. Bunlarn gnmze ulaan en nemli rnekleri Kasrlhayr, Hrbetl-mefcer, Kasrl-Mett ve Kusayru Amredir. slm tarihinde ilk saraylarn Emevlerle birlikte ortaya kmas o dnemde bir saray tekiltnn da ortaya kmasna yol amtr. Bu tekiltn ba konumunda olan hcibler ziyaretileri halifenin huzuruna karmann yan sra trenlerin dzenlenmesinden de sorumluydu. Sarayda halifeyi koruyan bir blkle eitli hizmetlilerin bulunduu biliniyorsa da hcibin dndaki grevliler hakknda fazla bilgi yoktur. lk dnem Abbs saraylar Emev saraylarnn devam niteliindedir. Halife Mansr, Badat kurarken ehrin merkezine cuma camisini ve yanna Emev geleneine uygun biimde Kubbetlhadr adyla anlan sarayn yaptrmt. Bu saray ortadaki kubbeli bir mekna alan tonozlu drt eyvandan oluuyordu. Mansur, 156 (773) ylnda Dicle nehri kysna byk bir bahe iinde yer alan Huld Sarayn ina ettirmitir. Badatn 120 km. gneybatsnda ve Kerbelnn 48 km. batsnda yer alan Kasrl-haydr bykl, ihtiam ve kompleks yapsyla Abbs saray mimarisinin ilk nemli rnei ve daha sonra gelitirilen T planl yaplarn ilk temsilcisidir. Yksek bir surla korunan saray kubbe tonozlu nilerle evrili byk bir merasim avlusu, ona alan ana eyvan ve arkasnda kubbeli kare salonla en arkadaki kk odalardan mteekkil olup etraf avlu ve revaklarla geniletilmitir. Kfe ile haydr Saray arasnda yer alan Atan Saray ise kare planl mtevazi bir yapdr. mimarisi ve sslemeleri haydr Saray ile benzerlik gsterir. Smerrda Halife Mutasm-Billh tarafndan 221de (836) yaptrlan el-Cevsakul-Hkn, Abbs saraylarnn en

byklerindendir. Diclenin sol kenarnda ina edilen saray, halifenin ikametine ve devlet ilerine ayrlan eitli binalarla byk bahelerden meydana geliyordu. Kompleksin birbirine paralel beik tonozlu eyvandan oluan Bbl-mme adl blm gnmze ulamtr. Smerr yaknlarndaki Belkuvr Saray dikdrtgen planldr ve ortasnda merasim avlusu ile kabul eyvann ve taht odasn ihtiva eder. Diclenin batsnda el-Cezre yaylasnda yaptrlan Kasrl-k ise arka arkaya sralanm byk merasim salonu ve taht odas ile etrafndaki kk odalardan teekkl eden nisbeten kk bir saraydr. Abbs saraylar daha sonraki slm saraylarna ilham kayna olmutur (bk. ABBSLER [Sanat]). Abbsler dneminde vezretin ortaya kmas ve kurumlarn gelimesiyle birlikte saray tekilt da genilemi ve hciblerin says arttrlp saray tekiltnn ba olarak hcibl-hccblk ihdas edilmitir. ok aznn kalnts bugne ulaan Endls Emev saraylarnn en nls III. Abdurrahman tarafndan Kurtuba yaknlarnda yaptrlan Mednetzzehrdr. Kk bir ehir nitelii tayan saray Emev ve Abbs saraylar gibi kulelerle donatlm surlarla evrilidir ve arazinin topografyasna uygun biimde farkl seviyede taraal olarak ina edilmitir. Mlkt-tavif devrinin en nemli rnei, Hd Hkmdar Eb Cafer Ahmed el-Muktedir-Billhn Sarakustada (Zaragoza) yaptrd kareye yakn dikdrtgen planl, kulelerle donatlm bir surla evrili Caferiyye (Aljaferia) Saraydr. Endlste slm saray mimarisinin zirvesini Grnatadaki (Granada) Nasrler (Ben Ahmer) dnemine ait, yapm bir buuk asr sren Elhamra Saray tekil eder. Sarayn bugn ayakta olan ksm VIII. (XIV.) yzyl balarnda yaplmtr (bk. ELHAMRA SARAYI). Kastilya-Leon Kral I. Pedronun istei zerine Nasr Sultan V. Muhammedin gnderdii mimar ve ustalar tarafndan 1364-1366 yllar arasnda Sevillada (bliye) ina edilen Alkazar Saray da iinde herhangi bir mslman hkmdar oturmamasna ramen Endls slm saray mimarisinin en nemli rneklerinden biri saylr (bk. ALKAZAR). Kayrevann gneybatsnda kurulan Mansriyedeki Havernak Saray gnmze ulaan Ftm saray kalntlarnn balcasdr ve byk bir salonla ona alan eyvandan ibarettir. Libyadaki Ecdbiye ehrinin muhtemelen 361 (972) ylna tarihlenen saraynn kalntlar ile Sicilyann Palermo ehrindeki Ziza Saray, Ftm saraylar hakknda bilgi vermektedir. Eyyb sultan ve melikleri gerek Hal tehlikesi gerekse kendi aralarndaki srekli ekimeler sebebiyle Kahire, Dmak ve Halep gibi ehirlerin kalelerinde bulunan saraylarda oturmay tercih etmilerdir. ok mtevazi olan bu saraylarn gsterili takaps ve ortalama 50 mlik bir ana salonu bulunmaktayd. Saraylarn nnde gnde be defa nevbet alnmas detti. st dzeydeki saray grevlileri arasnda stdddr, hcib, silhdar, mrhur, devtdr, tatdr ve avu mevcuttu. Memlk sultanlar Kahirede Selhaddn-i Eyyb tarafndan yaptrlan Kalatlcebeli eitli ilvelerle geniletmilerdi ve kendi memlkleriyle birlikte orada oturuyorlard. Sultann saray kalenin gney ksmnda yer alyordu, en nemli blm vnl-kala veya kubbe denilen 1116 mlik dikdrtgen taht salonu idi. Memlk saraynda vezir ve hcibl-hccbn maiyetinde emr-i cndr, stdddr, hzindr, anigr, mihmandar, emr-i ikr, cmedar, bundukdr, zimmdr, nakbl-cey gibi grevliler bulunmaktayd. lk dnem Safev saraylarnn ayr blm halinde dzenlenmi birka salonla odadan ibaret kare ve dikdrtgen ekilli mtevazi binalar olduu grlmektedir. XVII. yzyldan itibaren ok salonlu ve avlulu komplekslere dnen Safev saraylarnn byk ksmnn ortasnda drt eyvanl geni bir salonla bu salonun kelerinde drt oda bulunmaktadr. Safev saraylarnn dikkat eken en nemli zelliklerinin banda sarayla ehir arasnda balant vazifesi gren baheler

gelir. Safevlerde sarayn btn ilerinden nzr- bytt (bytt- hssa-i erfe) sorumluydu. Trk-slm Devletlerinde. lk mslman Trk devletlerinden olan Karahanllarn saray tekilt, gerek sk terifat usul ve kurallar gerekse dorudan sarayn kurumlaryla olduka kark bir manzara arzeder. dar ve asker grevleri olan saray mensuplarnn banda ulu hcib (ulu hcib) gelir. Hcib, bata hkmdar olmak zere idarecilerle idare edilenler arasndaki ilikileri dzenlerdi. Ulu hcibden sonra en nemli kii kapcba olup saray hizmetlerinin usulnce yrtlmesini salamakla grevliydi. Hkmdar ve saray korumakla vazifeli olan saray mensubuna candar, hakann silhlarna bakmak ve silhhneyi idare etmekle grevli kiiye silhdar, bayrak ve sancaklar tayan ve koruyan zmrenin bana alemdar denilirdi. Dier saray grevlilerinden bazlar da ylece sralanabilir: Aba, idiiba, cmedr, doanc, okuyayclar. Tirmiz ehrinde yer alan Karahanl Saray (XI. yzyl) yaklak 7000 mlik bir alan kaplyordu. Drt eyvanl avlulu asl saray binas sivri kemerli bir takapya sahip olup bunun karsnda taht salonunun eyvan yer alyordu. Daha sonra Gazneli, Gurlu ve Byk Seluklular tarafndan kullanlm olan yapda zellikle 524 (1130) tarihli tamir kitbesiyle Gazneli izleri belli olmaktadr. Yap 1220de Moollar tarafndan yamalanm ve terkedilmitir. Gaznelilerde saray karlnda dergh, hargh, derbr, kk kelimeleri de kullanlrd. Gazneli saray tekiltndaki saray grevlileri yle sralanabilir: Hcib-i bzrg, hcibler, gc, perdedr, nib, vekil, emr-i hares, silhdar, candar, mrhur, kethd, vekl-i der, atabeg, serheng, resuldr, mertebedr, hazinedr, cmedr, ferr, arabdr, anigr, emr-i ikr (Palabyk, s. 183-230). Gazneli Sultan III. Mesud tarafndan 505 (1112) ylnda Gaznenin dousunda yaptrlan saray drt eyvanl bir avlu etrafnda ekillenmitir. Merasim avlusu olduu anlalan bu avlunun gneyinde eyvan arkasnda taht veya kabul odas mevcuttur. Sanata merakl olan Gazneli hkmdarlarndan Sultan Mesudun bu sarayn plann bizzat izip yapmna nezaret ettii belirtilmektedir. Bat Asya saraylar iinde en ok dikkati ekenlerden biri 1948 ylnda kefedilen Leker-i Bzrdr. Birok yapnn eklemlenmesiyle oluan saray Gazneli Hkmdar Sebk Tegin ve halefleri tarafndan kullanlmtr. Afganistann gneyinde Bst Kalesi civarnda yer alan, 164 m. uzunluunda, 92 m. geniliindeki yaplar topluluu tren meydan, kabul odas ve camisiyle pek ok blmden meydana geliyordu. Bu sebeple Leker-i Bzr saraylar ehri olarak da nitelendirilmitir. Gaznelilerde saray tekilt Trk-ran ve Hint unsurlar ile bir araya gelmektedir. Bunun yan sra Seluklu saray tekilt ile de benzerlik gstermektedir. Ancak Trk-slm devletlerinin halka ak politikalarna karlk hkmdar bu tekilt ve terifat iinde halkla dorudan gremezdi. Byk Seluklular zamannda lkenin baehri srasyla Nbur, Rey, sfahan ve Merv olup hkmdar saraylar da bu ehirlerde kurulmutu. Seluklular dneminde Nburda ina edildii sylenen ilk saraylarla ilgili bilinen en eski kaytlar bu saraylarn Ouz istilsnn ardndan yenilenmi olduuna dairdir. Daha sonra Sultan Alparslan burada olu ve gelini iin diye ad verilen bir saray yaptrmtr. Merv ehrinde Kasr- Sdegn, Sultanlk Saray ve Enderb Kk hkmdarn evi ve devlet merkezi olarak kullanlmtr. Bunlardan Sultanlk Saraynn elli odal byke bir yap dzenei olduu tesbit edilmitir. Seluklular zamannda pek ok saray ina edilmi olmaldr, kaynaklarn verdii ip ular henz tamamyla aklanamamtr. Irak Seluklularnn baehri Hemedan da saray ve kklerin yapld bir ehirdi. Hemedan Kk, Eski Kk, Yeni Kk, Mmur Kk, Kk-i Mesd, Kk-i Badd gibi binalarn byk bir saray dzeneinin

paralar olduu dnlmektedir. Byk Seluklu Devleti saray tekilt, slm ncesi Trk devlet yaps ve ilk slm devletleri olarak iki kaynaktan beslenmi ve kendisinden sonraki Trk-slm devletlerinin saray tekiltlarna tesir etmitir. Sarayda en st mevki Abbslerde de grlen hciblik olup hcibl-hccb, emr-i hcib, hcib-i bzrg (gc) eklinde anlmtr. Hkmdarn grmelerini ve saraydaki grevlilerin ilerini dzenleyen hcibl-hccb Seluklularda daha farkl ve geni vazifeler stlenmitir. Kendisine bal olan hcibler ise sarayn kaplarndan ve gvenliinden sorumluydu. Seluklu saray tekiltnda grev yapan her bir topluluun ba olan kimseye emr ad veriliyordu. stdddr sarayn gelir ve harcamalaryla ilgilenir, kendisine vekl-i hs da denirdi. Emr-i cndr sarayn korunmasndan sorumlu olan candarlarn badr. Emr-i silh hkmdarn silhlarndan sorumlu olup trenlerde yannda silhn tard. Bayraklar tayan alemdarlarn miri olarak mralem de (emr-i alem) saray tekilt iinde yer almaktadr. Cmedar hkmdarn elbiselerinden sorumludur. Seluklulardaki arbdr- hs erbet ve arap gibi iecekleri takdim eden grevlidir. Tatdr veya bdr ad verilen ibrikdar temizlik ihtiyac iin kullanlan suyu temin ederdi. Bunlardan baka yemek ve sofra ileri anigre, atlar ve ahrlar ise mrhura baldr. Serheng ve avular divan toplantlar ve saraydaki kabullerde terifatlk yapar, saray iinde ve dnda hkmdarn maiyeti olarak trenlere katlrlard. Hnslr ise mutfak malzemelerini salard. Hkmdara sohbet arkadal yapan hasekiler ve mushiblere inak (gvenilir kii) ad verilirdi. Yine hkmdarn en yaknnda bulunan hizmetlilere bendegn- hs denirdi. Kihteran saraydaki dier hizmetlilere verilen isimdi. Bu grev sahipleri idarecilikle ilgili nemli vazifelere tayin edilebilir veya saray iinde terfi edebilirlerdi. Mfred ad verilen yaklak 200 kii sultann muhafzln yapyordu. Seluklularda ehzadeler lkenin vilyetlerine vali tayin edildiklerinden saray iinde yaamazlard ve ok geni olmasa da kendi saraylar ve maiyetleri olurdu. Anadolu Seluklularnn baehri Konyadaki saraylar gnmze ulamamakla birlikte II. Klcarslan dneminde sarayn bir uzants olarak yaptrlan Aleddin Kknn kalntlar bu konuda fikir verebilir. ehir surlarnn zerine ina edilen bu yap kare eklinde iki katl olup balkonlarla evriliydi. Kkn duvarlar insan ve hayvan figrleri de bulunan ini ve al bezemelerle tezyin edilmiti. I. Aleddin Keykubad tarafndan Beyehir gl kysnda yaptrlan Kubdbd Klliyesi saray, kla, cami ve dier binalardan olumaktayd. Sarayn inileri ve duvarlar zerindeki minyatrler Trkiye Seluklu sanatnn en nemli rneklerindendir. Alanya (Aliye) Kalesindeki Seluklu saray da fresklerle bezenmi duvarlarla evrilen pek ok avludan mteekkildi. Anadolu Seluklu saray tekilt nemli lde Byk Seluklu Devleti tekiltna benziyordu. Hcibl-hccbn yan sra stdddr, emr-i anigr, emr-i silh, mrhur gibi grevlilerle ok miktarda avu ve serheng mevcuttu. Seluklularda hkmdarn hatun veya Terken Hatun denilen nikhl eleriyle criyelerin yaad hareminde kendine has bir tekilt vard (bk. HAREM). Osmanllarda. Osmanl tarihinde bilinen ilk saray Bursa Saraydr. Buras kale dibinde yaplm olup terkedildikten sonra uzun yllar asker ve idar iler iin kullanlmtr. lk saraylardan bir dieri Edirne Eski Saraydr. Edirnenin Bizansllardan alnmasndan sonra I. Murad tarafndan yaptrlan saray Selimiye Camii civarnda idi. I. Muraddan II. Murada kadar bu iki saray birlikte kullanlmtr. Bu gelenek daha sonra da srm, yeni bir saray yapldnda eski saray tamamyla terkedilmemitir. Edirnedeki ikinci saray ksa bir sre sonra Tunca kenarna II. Murad zamannda

ina edilmi, 861deki (1457) yangnn ardndan Ftih Sultan Mehmed ehri yeniden onartt zaman bu saraya da ilveler yaplmtr. Bu yllarda stanbul Eski Saray ina edilmi olduu halde Edirne Saray padiah tarafndan hl kullanlyordu. stanbulun alnmasndan sonra burada yaplan snnet dn de Edirne Saraynn bir sre daha kullanldnn iaretlerinden biridir (bk. SARY- CEDD). stanbul Eski Saray fethin ardndan ehrin merkezinde yaptrlmtr. Mimari olarak sade, fakat geni olan bu sarayla ilgili grsel ve yazl kaynaklardan etrafnn sur gibi duvarlarla evrili olduu, iinde yatay biimde genileyen birimler bulunduu anlalr. Btn saray yaplanmalarnda olduu gibi burada da zaman iinde ilveler ve onarmlar gerekletirilmitir. Topkap Saraynn inasndan sonra buras bir nevi hnedan evi olarak kullanlmtr. Saltanat sresi bitmi hkmdarlarn yaknlar bu sarayda yaam ve iktidardaki padiah da zaman zaman buray ziyaret etmitir (bk. SARY- ATK-i MRE). Topkap Saray (Sary- Cedd), en uzun sreli kullanlan devlet merkezi olarak bugnk Sarayburnu denilen mevkide Marmara denizine ve ehrin kar kylarna hkim bir tepede 70 dnmlk bir alana 1465te Ftih Sultan Mehmed tarafndan yaptrlmaya balanmtr. Sarayn surlar ve antsal kaplar ile birlikte ilk ina edilen ksmlarndan olan inili Kk hem mimari hem ssleme asndan Orta ve Bat Asya saraylar etkilerini yanstr. 883te (1478) ana yapsnn tamamland kabul edilen Topkap Sarayna XIX. yzyln bana kadar her dnemde eitli blmler eklenmitir. Devlet tekiltna ve kullanma gre ekillenen sarayda birok mimari ve ssleme zelliine rastlanr. Saray topografyaya uygun, yayvan ve birbirine eklemlenmi bir yaplanmaya sahiptir. Bu zellii karakteristik Trk eviyle de uyumludur. Balangtan XVII. yzyla kadar devlet merkezi olarak kullanlm, ynetimle ilgili her trl toplant ve eli kabul burada yaplmtr. XVII. yzylda divan toplantlar ve brokrasi birimlerinin yava yava sadrazamlk sarayna tanmas ile bu ilevi azalm olsa da buras hibir zaman sadece padiahn zel yaam alan olmamtr. XVI. yzyln sonuna kadar vilyetlerde ayn zamanda idar merkez olarak kullanlan ehzade saraylarnn varl bilinmektedir. Bunlarn iinde en geni olan Manisa Saraydr ve avlulu, ok birimli bir yaplanmaya sahiptir. ehzadelerin sancaa kma usulnn sona ermesinin ardndan Topkap Saraynn Harem Dairesinin genilemesi gndeme gelmi olmaldr. Ancak XIX. yzylda ehzadelere saray dnda yaama izni verilince byk ve gzel binalara tanmlarsa da bunlara saray denilmemitir. Hnedann kadn yeleri iin stanbulun eitli yerlerinde muhtelif tarihlerde pek ok sultan saray ina edilmitir. Sadrazam saraylarnn XV. yzyldan itibaren resm ilemler iin kullanld tesbit edilmitir. Padiah saraynda bitmeyen pek ok i burada (Bb- saf) yaplr, sadrazam haftada drt gn sabahtan leye kadar padiah sarayndaki toplantya katldktan sonra kendi saraynda ikindi divan adyla toplant dzenlerdi. Kann Sultan Sleyman zamannda ina ettirilen ve bugn brhim Paa Saray diye bilinen saray (Trk ve slm Eserleri Mzesi) en gzel sadrazam saray rneidir. XVII. yzyldan sonra padiah sarayndaki toplantlar sadrazamlarn sarayna kaydrlmtr. XIX. yzylda devletin bu ikinci merkezi Bbli adn alm ve sadrazam ayr bir konakta yaamaya balamtr. Osmanl saray tekilt genel olarak drt ana yaplanmaya sahiptir: zel yaam alan (Harem),

eitim yaplan blm (Enderun), idar merkez (Dvn- Hmyun), hizmet ve koruma (Brun). Saraydaki bidev ana kap olarak birinci kap (Bb- Hmyun), ikinci kap (Bbsselm) ve nc kap (Bbssade) nlerindeki meydanlarla yapy tekilta gre ekillendirir. Birinci kap ile ikinci kap arasndaki byk meydan Brun halknn alt yer olmas yannda halkn girip kabildii bir alan, zellikle byk trenler esnasnda halktan baka askerin de rabet ettii ve ksmen de olsa trene itirak edebildii yerdir. Saray iinde idar grevleri olan matbah- mire emini, stabl- mire emini, arpa emini gibi eminler, cerrahba, kehhlba gibi hekimlerle hnkr imam, padiah hocas gibi ulem snfndan gelenler de sabah gelip akam gittiklerinden Brun halk diye kabul edilirdi. Kurum olarak frnlar ve alanlar, hastahane, nakkahane, mimarlar oca, mehterhane, stabl- mire bu ksma ait saylrd. kinci kap ile nc kap arasndaki Alay Meydan iki bakmdan devletin en nemli idar merkezidir. Bunlardan birincisi divan toplantlarnn yapld Divanhanenin burada olmas, ikincisi, devlet iin en nemli trenlerin bu meydanda Bbssade nne taht kurularak yaplmasdr. kinci avluda meydann sanda yer alan matbah- mire temelde bu dnemde ina edilmise de sarayn bgnk silueti iindeki belirgin grnts daha sonraya aittir. Bbssadeden ieri girilince karda Arz Odas bulunup buradaki meydan Enderun odalarnn ald nc avludur (Enderun Meydan). Enderun Mektebi devirme yoluyla alnan ocuklarn eitim grd bir kurumdur. Bu renci adaylar nce Edirne Eski Sarayna alnr, buradan Edirne Yeni Sarayna veya Topkap Sarayna gnderilirdi. Daha sonraki dnemlerde Galata Saray veya brhim Paa Saray bunlarn yerini almtr. Edirne Yeni Saraynda bir Enderun mektebi olmakla birlikte padiahn burasn ikametgh olarak kullanmasndan dolay acemi yetitirilmesi iin uygun deildi. ncelikle devlet adam yetitiren bu okul snflar halindeydi. lk gelenler kk odaya alnr, buradan terfi edenler byk odaya verilirdi. Ardndan dier odalara gnderilirlerdi. Ayrca saraydaki kulardan sorumlu olan doanc kouu, padiahn sofrasndan sorumlu kilr kouu, hazineden sorumlu hazinedar kouu vard. Mektebin en st snf Has Oda olup buradaki drt byk aa silhdar, rikbdar, uhadar, dlbend aas veya ibrikdar padiahn en yaknnda grev yapard. Seferli Oca IV. Murad tarafndan eklenmitir. Harem ikinci ve nc avlularn sa tarafna yaslanan ayr bir meknd. Burada bata kurumun en itibarls olan vlide sultanla padiahn eleri, kz kardeleri ve kzlar yaard. Padiahn yakn olan bu kadnlarn maiyeti sonralar gittike kalabalklamtr. ehir hayatna katlmayan bu hanmlarn sarayda eitim, elence, giyim kuam, yeme ime gibi hususlarda baka insanlara da ihtiyalar vard. Ayrca Enderuna gelen devirmeler gibi Hareme de sava esirleri veya criye olarak satn alnan kzlar getiriliyordu, Bunlar Enderunda olduu gibi hem eitli hizmetlerde bulunuyor hem eitim alyorlard. Harem Dairesinin alanlar ve ihtiyalar ile Drssde aas ilgilenirdi. Sultan Abdlmecid, Avrupa saraylar tarznda bir btn olarak tasarlanm olan Dolmabahe Sarayn Boaziinin Avrupa sahiline, biraz daha ehrin iinde bir mevkiye ina ettirmitir. 110 dnmlk bir alana yaylm olan saray 1924 ylna kadar Yldz Saray ile mnvebeli olarak kullanlmtr. Bu sarayn yapld yzylda devlet ileri ve brokrasi byk lde Bblide yrtldnden daha nce sz konusu edilen saraylar gibi devletin yegne merkezi konumunda deildi. Sarayn ana binas Mbeyin, tren alan ve Harem olmak zere blm halinde tasarlanm, ayrca tiyatro, stabl- mire, hazine daireleri ana binaya ek

olarak yaplmtr. Topkap Saraynn terkedilip Dolmabahe Sarayna geilmesi saray tekiltnda baz grevlilerin ne kmas, bazlarnn artk sadece isim olarak kalmas sonucunu dourmutur. Bu ayn zamanda bir zihniyetin deiimini beraberinde getiriyordu ve VIII. yzyldan beri devam edegelen saray geleneklerinden baka bir yaplanmaya geiliyordu. Bu aray dneminin ikinci byk saray Yldz Saraydr. Buras, stanbulun Avrupa yakasnda Beikta ve Ortaky semtleri arasnda Boaziine hkim bir tepede yaklak 500.000 m2lik bir alan zerinde yer almaktadr. Sarayn ilk yaps III. Selimin annesi iin ina ettirdii Yldz Kk olup saray da ismini bu kkten almtr. Yldz Saraynn ilk nemli yaplarndan biri olan Byk Mbeyin katl mermer bir bina olarak Trk evi planna uygundur. Yine ayn dnemde sarayn nemli dier iki kk, adr ve Malta kkleri de benzer biimde ina edilmitir. Bu tarihlerde yaplanma genilemi, sarayn temel karakteri ortaya kmtr. II. Abdlhamidin 1877de Dolmabaheden Yldza tanmas ile birlikte buras tamamyla bir saray olmutur. Padiahn yerlemesinden sonra Kk Mbeyin, Harem binalar, Criyeler Dairesi, Kzlar Aas Kk, Cihannm Kk, ale Kk, Yldz-Hamidiye Camii, ehzade daireleri-kkleri ve dier yaplar ina edilerek bytlmtr. Sarayn en nemli binalar Byk Mbeyin ve ale Kk son dnem Osmanl mimarisinin en gzel rneklerindendir. Sarayn i bahe, d bahe ve Harem bahesi olmak zere dinlenme alan vardr. Sultan Vahdeddin de bu sarayda oturmay tercih etmi, bylece saray krk drt yl devletin merkez saray olarak kullanlmtr. Osmanl saray sisteminde Topkap ayr binalardan olumakla birlikte avlulu dzeneklerle birbirine bal bir btnlk olutururken Dolmabahe, Avrupa saraylar zelliinde ancak btn halinde tek bir ev gibidir. Yldz Saray ise Dolmabahe Sarayndaki keskin deiimin daha yumuatlm ve ehre uyum salam hali olarak dnlebilir.

BBLYOGRAFYA

BA, BEO, Sadret Defterleri, nr. 349, 357, 359; BA, D.TF, nr. 3, 9, 14, 16; BA, KK, nr. 676, 676 m.; Fatihin Tekilt Kanunnmesi (nr. Abdlkadir zcan, TD, sy. 33 [1982] iinde), s. 7-56; Ali Seydi Bey, Terft ve Tekilt- Kadmemiz (haz. Niyazi Ahmet Banolu), stanbul, ts. (Tercman 1001 Temel Eser), s. 55; Uzunarl, Medhal, tr.yer.; a.mlf., Merkez-Bahriye, s. 20, 21; a.mlf., Saray Tekilt; smail H. Baykal, Enderun Mektebi Tarihi, stanbul 1953, tr.yer.; Rifat Osman, Edirne Saray (haz. A. Sheyl nver), Ankara 1957; Abdlmnim Mcid, Num devleti selnilMemlk ve rsmhm f Mr, Kahire 1967, II, 9-59; Bilge Aygen, Fatih Zamannda Topkap Saray Suyu, Trk Sanat Tarihi Aratrma ve ncelemeleri, stanbul 1969, II, 214; Nurhan Atasoy, brahim Paa Saray, stanbul 1972; Ayverdi, Osmanl Mimrsi III-IV, tr.yer.; Aydn Taneri, Osmanl Devletinin Kurulu Dneminde Hkmdarlk Kurumunun Gelimesi ve Saray HayatTekilat, Ankara 1978, tr.yer.; Fevvz Ahmed Tkn, el-ir: Ba fil-uril-meviyye filbdiye, Amman 1979, tr.yer.; Kemal , Ftih Topkap Sarayn Niin Yaptrd, Keml a Armaan, stanbul 1984, s. 17-35; lker Akkutay, Endern Mektebi, Ankara 1984; Oktay Aslanapa, Trk Sanat, stanbul 1984, s. 42, 51-52, 89, 187-192, 292-297; O. Grabar, slam Sanatnn Oluumu (trc. Nuran Yavuz), stanbul 1998, s. 137-168; a.mlf., The Architecture of Power: Palaces, Citadels and Fortifications, Architecture of the Islamic World (ed. G. Michell), London 1984, s. 48-79;

Mualla Anhegger-Eybolu, Topkap Saraynda Padiah Evi (Harem), stanbul 1986; Metin Szen, Devletin Evi Saray, stanbul 1990; Glru Necipolu, Architecture, Ceremonial and Power: The Topkapi Palace in the Fifteenth and Sixteenth Centuries, New York 1990; Blent Bilgin, Trk Saray Mimarisinin Gelimesi erevesinde Yldz Saray (doktora tezi, 1993), Sosyal Bilimler Enstits; Yldz Saray: ale Kasr- Hmyunu, stanbul 1993; Ratip Kazancgil, Edirne Saray ve Yerleim Plan, Edirne 1994; R. Hillenbrand, Islamic Architecture: Form, Function and Meaning, Edinburgh 1994, s. 377-457; Zeynep Tarm-Ertu, XVI. Yzyl Osmanl Devletinde Cls ve Cenaze Trenleri, Ankara 1999, s. 133-143; a.mlf., Saray Tekilat ve Terifat, Fatih ve Dnemi (ed. Necat Birinci), stanbul 2004, s. 212-220; a.mlf., Onsekizinci Yzyl Osmanl Saraynda Bayram Trenleri, Prof. Dr. Mbahat S. Ktkoluna Armaan (ed. Zeynep Tarm Ertu), stanbul 2006, s. 573-594; Abdlkerim zaydn, Sultan Berkyaruk Devri Seluklu Tarihi (485-498/10921104), stanbul 2001, tr.yer.; M. Hanefi Palabyk, Valilikten mparatorlua Gazneliler Devlet ve Saray Tekilat, Ankara 2002, s. 165-230; Reat Gen, Karahanl Devlet Tekilt, Ankara 2002, s. 130-156; Erdoan Meril, Seluklularda Hkmdarlk Almetleri, Ankara 2007, tr.yer.; slam Sanat ve Mimarisi (ed. M. Hattstein - P. Delius, trc. Nurettin Elhseyni), stanbul 2007, tr.yer.; Abdurrahman eref, Topkap Saray- Hmyunu, TOEM, sy. 5 (1328), s. 265-299; sy. 6 (1329), s. 329-364; sy. 7, s. 393-421; sy. 8, s. 457-483; sy. 9, s. 521-527; sy. 10, s. 585-594; sy. 11, s. 649-657; sy. 12 (1329), s. 713-730; lk Altnda, Has Oda Tekilat, TEt.D, sy. 14 (1974), s. 97-113; Ars Orientalis, XXIII, Michigan 1993 (zel say); Mbahat S. Ktkolu, Minyatrlerde Divn- Hmyn ve Arz Odas, TED, sy. 16 (1998), s. 47-69; Sheila S. Blair, Sary, EI (ng.), IX, 4447; C. E. Bosworth, Courth and Courtiers, EIr., VI, 361-364; Roger M. Savory, Courth and Courtiers, a.e., VI, 371-375; Afife Batur, Yldz Saray, TCTA, IV, 1048-1054. Zeynep Tarm Ertu

SARAY
() Altn Orda Hanlnn bakenti, tarih bir ehir. Cengiz Hann olu Batu Han tarafndan II. Kpak seferi dnnde dil (Volga) nehrinin sol kysndaki bir dzlkte kurulmutur. ehir Altn Orda Devletinin ortasnda ve byk ticaret yolu stnde bulunduundan ok ksa zaman ierisinde gelimi ve dil Bulgarlarnn baehri Bulgarn yerini alarak blgenin en nemli siyas merkezi olmu, ayn zamanda Trkistan, ran, Anadolu, Bizans, Rus knezlikleri, Ceneviz ve Orta Avrupadan gelen tccarlarn bulutuu bir yer olmas sebebiyle byk bir ticar merkez haline gelmitir. Dnemin kaynaklarnda Batu Hana atfen Sary- Batu diye zikredilen ehir ayrca Sary- Berke ve Sary- Cedd adlaryla da anlr. Bu husus Saray ehriyle ilgili farkl grlerin ortaya kmasna yol amtr. Sary- Batu ile Sary- Berkenin ayn ehir olduu, Sary- Ceddin ise yeni bir ehir olup zbek Han zamannda (1313-1340) kurulduu ileri srld gibi (Morgan, s. 142) Sary- Berkenin Sary- Cedd olduunu syleyenler de vardr (Fedorov-Davdov, s. 79; Muhamadiyev, s. 158-159; Yakubovskiy, s. 84). Bununla birlikte Sary- Batunun zamanla Sary- Berke adn alm olma ihtimali yksektir. Zira burann tam bir ehre dnmesi Berke Han zamanna (1256-1266) rastlar. Kesin bilinen nokta ise gerek Sary- Batunun gerekse Sary- Berke ve Sary- Ceddin Altn Ordann baehri olmasdr. Saray ehrinin adn ilk defa 1254te Fransisken rahibi William Rubruck zikreder. Ona gre buras Batu Han tarafndan yeni ina edilmi olup ad da buradaki saraya dayanr. Hanlarn oturduu bu saraya Altunta denmektedir. merye gre bu muhteem sarayn zerinde 2 Msr kantar arlnda bir altn hill bulunmaktayd. Saray ihata duvarlar ve baz binalarla evriliydi. Bu binalarda kn hanln ileri gelen emirleri oturur, yazn ise hanla birlikte Hanlk Ordasna geerlerdi (Tiesenhausen, s. 386-388). Berke Hann slmiyeti kabul etmesi ve slm lkeleriyle ilikiler gelitirmesi zerine ehirde cami, medrese, trbe, kervansaray, hamam vb. yaplar ina edilmeye balanmtr (Yegorov, s. 74). Hrizm mimarisinin etkisi altnda kalan Saray ayn zamanda ilim merkezi haline gelmitir. Saray ehrinde Rus Ortodoks kilise ve piskoposluu da vard (Gumilv, s. 485). bn Batttann nakline gre Sary- Berkenin arlar ve sokaklar mmur olup evlerin arasnda viran yerler yoktu. ehir o kadar geni sahaya yaylmt ki seyyah etrafn atla sabahtan akama kadar ancak dolaabilmiti. Etnik gruplar (Trk, Mool, As, erkez, Rum, Rus) ayr semtlerde yerlemiti; on cuma camisi, her semtin ar, pazar ve imalthaneleri mevcuttu. Sarayda bakr eya imal eden maden atlyeleri vard. 1922de Ballod ve Tereenkonun Sarayda yaptklar kazda kiremit ve kerpi sobalar bulunmutur. Bu da Sarayda seramik ve maden sanatnn bu devirde gelitiini gstermektedir Ayrca ehirde terzihane ve deri ileme atlyelerinin olduu ispatlanmtr (Tereenko, II [1854], s. 89-105). Yaplan kazlar sonucu ehrin 10 kmlik bir alan kaplad tesbit edilmitir.

Berke Han ile birlikte Altn Ordada balayan ehirciliin gelime sreci XIV. yzyln ilk yarsnda zbek ve Canbeg hanlar zamannda da srd. Baz kaynaklara gre Sary- Cedd 1330larda ina edildi ve Canbeg Han zamannda (1342-1357) en erken 1340l yllarda yeni baehir haline geldi. Buras 75.000 nfusu ve yayld alanla XIV. yzyln ortalarnda Avrupann en byk ehirlerinden biriydi (Yegorov, s. 74-75). 1360ta Altn Ordada balayan ve yirmi yl sren taht mcadeleleri ehirlerin gelimesini engelledi. 1395-1396da vuku bulan Timurun seferi Saray dahil olmak zere birok Altn Orda ehrinin sonunu getirdi (Nizmeddin m, s. 199). Altn Ordallar, Byk Mool mparatorluu ve dier vrisleri gibi ehirleri usuz bucaksz bozkrlarn ve svari birliklerinin koruduuna inandklarndan ehirlerin etraf surlarla evrili deildi. Timurun seferlerinden sonra Sary- Cedd harabeye dnerken Sary- Batu varln 1578 ylna kadar devam ettirdi. Bu tarihte Korkun vann olu Fedorun emriyle Saray ehri tamamen ykld (Yegorov, s. 75). Saray ehirlerinin kalnts olarak Volgadan ayrlan Aktbe (Aktepe) suyu kenarnda yer alan iki ehir harabesi kabul edilmektedir ki bunlar bugnk Tsarev ve Selitrennoyedr (A, X, 206-207). Bu kalntlardan ikincisinin Astarhandan yaklak 125 km. uzaklkta olup Eski Saraya (Batu-Saray) iaret ettii belirtilir. Sary- Cedd ise Eski Sarayn yaklak 125 km. kuzeyindedir.

BBLYOGRAFYA

W. von Rubruk, Moollarn Byk Hanna Seyahat: 1253-1255 (trc. Ergin Ayan), stanbul 2001, s. 62; bn Battta, Seyahatnme (trc. A. Sait Aykut), stanbul 2004, I, 517-518; Nizmeddin m, Zafernme (trc. Necati Lugal), Ankara 1987, s. 199; W. de Tiesenhausen, Altnordu Devleti Tarihine Ait Metinler (trc. smail Hakk zmirli), stanbul 1941, s. 386-388; F. Ballod, Stary i Novy Saray, Stolits Zolotoy Ord, Kazan 1923; G. A. Fedorov-Davdov, Obestvenny Stroy Zolotoy Ord, Moskva 1973, s. 79; D. Morgan, The Mongols, Oxford 1986, s. 142; A. G. Muhamadiyev, Zolotaya Orda, Material Po storiyi Tatarskoo Naroda, Kazan 1995, s. 136-185; A. Yu. Yakubovskiy, Altn Ordu ve k (trc. Hasan Eren), Ankara 2000, s. 84; L. N. Gumilv, Drvenyaya Rusy i Velikaya Stepy, St. Petersburg 2001, s. 485; A. Tereenko, Okonatelynoye ssledovaniya Mestnosti Saraya s Oerkom Sledov Detikpakskoo Tsarstva, Zapiski Akademiyi Nauk, II, Moskva 1854, s. 89-105; V. Yegorov, Saray, Sarayik, Bahisaray, Rodina, III-IV, Moskva 1997, s. 72-77; W. Barthold, Batu, A, II, 351-353; a.mlf., Saray, a.e., X, 206-207; T. T. Allsen, Saray, EI (ng.), IX, 41-44. lyas Kamalov

SARY- ATK-i MRE


() stanbulda ina edilen ilk Osmanl saray. Ftih Sultan Mehmed, stanbulun fethinden sonra bugn Beyazt Camii ile Sleymaniye Camii arazilerini de iine alan, stanbul niversitesi Rektrl ile niversitenin baz blmlerinin zerinde bulunduu alana ilk sarayn yaptrmtr. Eski Sarayn kuruluuyla ilgili ilk bilgiler dnemin tarihileri Kritovoulos, Dukas ve Tursun Beyin eserlerinde yer alr. Kritovoulos, stanbulun fethinin ardndan Ftihin baz imar faaliyetleriyle birlikte ehrin en gzel yerinde bir saray yaptrarak 1455te tamamlandn belirtir. Dukas ise padiahn 8, belki daha fazla stadionluk (1 stadion = 184,87 m.) yer ayrp iinde sarayn ina ettirdiini syler. eitli kaynaklar evre duvarlarnn uzunluunun 1 veya 2 mil tuttuunu ve drt kapsnn bulunduunu belirtir. Tursun Bey ise daha kapsaml bilgi verir. Padiahn iki denize ve iki karaya bakan bir yer seip burada drt keli, duvarlar salam bir saray yaptrdn, bir ksmn harem-i hs iin ayrp bir ksmn kendi istirahati ve i olanlarna tahsis ederek kasrlar, kkler ina ettirdiini, saray alannn baz yerlerinin divan ve taht iin ve bir tarafnn da av sahas olarak ayrlp eitli hayvanlarla doldurulduunu belirtir. Giovanni Maria Angiolello ve Giovantonio Menavino gibi i olan olarak bizzat sarayda hizmet grm olanlar da saray bahesindeki av hayvanlar ile ndide kularn varlna dikkat ekmilerdir. Sarayn yaplndan etraflca bahseden bn Kemal, padiahn stanbulu merkez yapmaya karar verdikten sonra sarayn ehrin iinde hem karaya hem denize bakan ok geni bir arazi zerinde, bir orta avlu etrafnda yksek atl binalar halinde ina edildiini ifade eder. Burada zikredilen orta mekndan kuruluundan beri sarayn bir avlu etrafnda gelitii dncesi ortaya kar. Ftihin bu saray belirli bir planda tasarlayp ikamet yeri ve devlet ilerinin yrtld birimleri ayr dzenler iinde ele ald anlalmaktadr. Saray eitli tarihlerde byk yangnlar geirmitir. 5 ubat 1540 gecesinde tamamen yanm ve eskisine oranla ok daha gzel bir ekilde yeniden yaplmtr. Ancak daha nceleri arsasna Beyazt Camii ina edilmi bulunan saray alan bu sefer biraz daha kltlm, bir ksm zerine Sleymaniye Klliyesi ina edilmitir. Ftihin bu sarayn varlna ramen yenisini yaptrmasnn sebebi her zaman merak konusu olmutur. XVI. yzyln baz tarihileri buna bir lde deinmitir. bn Kemal, Ftihin ynetim merkezinin ehir ortasnda olmasn uygun grmediini, Gelibolulu Mustafa l ise Galatada oturan ecnebilerin slm padiahnn dmandan korktuu iin ehrin ortasnda oturduu sylentisini yaydklarn, ayrca padiahn ehir iinde oturmasnn byk hkmdarlarn ehir dnda yerlemesi geleneine ters dt iddiasna yer verir. Eski Saraya ait en erken tarihli tasvir bugn aslnn Ftih dneminde izildii anlalan bir stanbul resminin Venedikli Giovanni Andrea Vavassore tarafndan 1520 tarihlerinde baslan gravrnde yer almaktadr. ie iki duvarla evrilen sarayda asl yaplar ikinci duvarn iinde toplanmtr. D surun iinde eitli yaplarla Teodosius Stunu grlr. Sarayn da iaretlendii ikinci resim Matrak Nasuhun 1537 tarihli stanbul tasviridir. Burada da asl yaplar ikinci duvarn iinde yer

almtr. XVI. yzyla ait dier bir tasvir 1584-1585 tarihli Hnernmenin I. cildindeki stanbul minyatrndedir. Viyana sterreichische Nationalbibliothekteki bir albmde (Codex Vindobonensis, nr. 8626) yer alan 1588 tarihli stanbul panoramasnda saray binalar nceki resimlerden farkldr. Sk aalarn izildii alanda kiremit atl binalar grlr. Yaplardan biri Beyazt Camii tarafnda kurun rtl, dieri Sleymaniye Camii tarafnda kiremit rtl, piramidal sivri atldr. Bu sivri atl yapnn Alay Kk olduu tahmin edilmektedir. 1559 tarihli Melchior Lorich panoramasyla bunun benzeri olan ve yaklak ayn tarihlere rastlayan Dilichin resminde yaplarn bir ksm grlmektedir. ki resimde de sarayn evre duvarlar Hali ynnde gen oluturmutur. Sarayda ana binalar i duvarn arkasnda toplanmtr. Yksek tasarlanan binalar dnda daha alak tutulan hizmet binalaryla kubbeli yaplar mevcuttur. Eski Sarayn XVII. yzyla ait resimlerine rastlanmamakla birlikte dnemin yazl kaynaklar gnmze ulamtr. Bu yzylda sarayla ilgili en ayrntl bilgiyi Evliya elebi verir. Evliya elebi sarayn 12.000 arn uzunluunda bir surla evrili olup bursuz kulesiz drt ke bir bina olduunu kaydeder. inde meydanlarn, harem dairelerinin, havuz ve adrvanlarn yer aldn, mutfaklar, zel kiler ve alanlar iin odalar yapldn, etrafnda muhtelif saraylarn bulunduunu, drt tarafnn umumi yollarla evrilerek kaps olduunu bildirir. Eski Sarayn XVIII. yzyldaki durumunu gren nciciyan sarayn etrafnn 1 mil uzunluunda, gayri muntazam, sekiz keli yksek bir surla evrilip drt kaps bulunduunu syler. Sarayn XVIII. yzyln baz stanbul panoramalarnda Hali tarafndan izilen resimleri mevcuttur. Eski Saray da iine alan 1710 tarihli Cornelius Loos ile Choiseul Gouffierin izdii 1776-1780 tarihli panoramalar belge nitelii tamasndan dolay dikkate deer. Her iki resimde de sarayn nemli blmlerinin Sleymaniye tarafnda olduu grlr. Saray 1786da Fr. Kauffer tarafndan dzenlenen ehir plannda da Sleymaniye ve Beyazt camilerine kadar uzanan geni bir alana yaylm olarak gsterilmitir. stanbulun bu ilk saraynn XV-XVI. yzyllardaki durumuna ilikin ariv belgelerine rastlanmamaktadr. te yandan XVII-XVIII. yzyllarla XIX. yzyln ilk dnemine ait belgeler genel durumu dnda binalarla ilgili bilgileri de kaydeder. Bunlar daha ziyade tamirat ve oluan masraflara dair bilgiler verir. Bu yeniden yapmlarn genelde yangnlar sonucu ortaya kt kaytlardan anlalmaktadr. Eski Saray 1540 yangnnn ardndan 11 Eyll 1687de tekrar byk bir yangn felketine uram, akamdan sonra Hareme yaylan ate be saatte birok yeri yakmtr. Trh-i Ridde saraydaki yangnlarn bazlarna ve sonrasnda yaplan onarmlara yer verilmektedir. 1127 yl Ramazan bayramnn ilk gnnde (30 Eyll 1715) yine Haremden kan yangn drt saat iinde Dire-i Hmyun, Sultan Murad Kasrndaki daire ve Horanda Hamam yaknndaki kilere kadar birok yerin yanmasna sebep olmutur. 1137 (1725) tarihli belgede sarayn teberdar odas, hamam, helvahne ile dier dairelerin tamir ve tefriatnn yapld belirtilmektedir. Ancak onarmdan ksa bir sre sonra yine 1138 yl Ramazan bayramnn ilk gn (2 Haziran 1726) saray karsndaki baltaclar kethds evinden kan yangnn saray duvarndan otlua, oradan Baltaclar Kouuna yaylarak kouun tamamen yanmasna yol amtr. Yanan yerler 1727de yenilenmi, ayrca baz yeni blmler ilve edilmitir. Buna gre teberdar koular geniletilerek bir hamam eklenmi, bu yaplanlarn dnda yazc efendilerin makamlar geniletilmi, zbitlerin kendi yerleri olmadndan bunlara bir yer ve geni bir mutfak yaplmtr. Eski Sarayda XVIII. yzylda youn bir tamirle beraber yeni yaplama da balamtr. 1144 (1731) tarihli belgede silhdar aa tarafndan I. Mahmud iin bir oda ina edilip dendii, 11 ban 1153

(1 Kasm 1740) tarihli belgede ise Kazanclar ynndeki ykk sur duvarnn hassa bamimar tarafndan rdrld kaytldr. 1167 (1754) tarihli belgede Drssade aas tarafndan Sary- Atkte Yal Kk denilen kasr- hmyunun yeniden ina edildii belirtilmektedir. XVIII. yzyl kaynaklarnda padiahlarn saray ziyaretleri srasnda kkn hem dinlenilen hem sazlar eliinde yemek yenilen yer olarak kullanld anlalmaktadr. Yal Kk sarayn ikinci suru iindeki yaplardandr; muhtemelen kk konumundan tr tercih edilmitir. Kkn, adndan dolay sarayn Halie bakan tarafnda olmas ihtimal dahilindedir. 28 Zilhicce 1172 (22 Austos 1759) tarihli belge Sary- Atkte Harem-i Hmyundaki zerdzan odalaryla atlarnda yaplan onarm gsterir. Giovantonio Menavino, yeni alnan gen kzlar eitmek zere Eski Saraya her sabah on nak hocasnn geldiini bildirir. Albertus Bobovius, Haremdeki kadnlarn ev ilerinde altrlmadklarnda uralarnn mendil, yemeni yaplan pamuklu kumaa altn ya da sim ipekle nak ilemek olduunu belirtir. Haremdeki kadnlara ait bu odalar kk birer atlye niteliinde olmaldr. 1791de Eski Sarayn yanan yerlerinin Manas Kalfa tarafndan tamiri ve bunun iin 5000 kuru verilmesi uygun grlmtr. 1792 yl Mays aynda sarayda baka bir yangn daha km, bunu haber alan III. Selim, Aa Odasna giderek yangn kontrol altna alnncaya kadar beklemitir. 7 Cemziyelevvel 1208de (11 Aralk 1793) helvahne ve Alar Ocandan kan yangn bymeden sndrlm ve buras eskisi gibi yaptrlmtr. 11 aban 1210 (20 ubat 1796) tarihli belgede kaydedildiine gre Harem-i Hmyundaki aalar dairesi yanm, yine ayn yl kan yangnda yanan helvahne ile dier yerler yeniden ina edilmitir. Eski Saraya II. Mahmud dneminde de gereken bakm gsterilmitir. 22 Receb 1229 (10 Temmuz 1814) tarihli belge Harem-i Hmyun aalar iin hastahane ve hamam yaptrldna, 19 Muharrem 1236 (27 Ekim 1820) tarihli belge ise Harem-i Hmyun ile i olan odalarna denecek hasr iin verilecek paraya iaret eder. XVIII. yzyla ait baz tarih kaynaklarda ve rznmelerde sarayn spor alanna Tepeba denilmektedir. Din bayramlarn nc gn padiahn saraya gelip buradaki sultanlarla bayramlamas detti. Bayramn ikinci gn Glhane resmi, nc gn sarayda cirit seyrinin detten olduuna ariv belgeleri iaret etmektedir. Baz rznmeciler din bayramlarn nc gn padiahlarn bu saraydaki gsterileri izlemesini Eski Saray gn olarak adlandrrlar. Taylesnzde Hfz Abdullah Efendi, 3 evval 1203te (27 Haziran 1789) ramazan bayram mnasebetiyle III. Selimin buraya geliini ve yaplan spor gsterilerini ayrntlaryla anlatarak gsterileri padiahn izniyle halkn da izlediini belirtmektedir. Bu spor gsterileri ylesine nem ve sreklilik arzetmitir ki bunlarn seyri iin ayr ayr kkler ina edilmitir. III. Ahmedin gsterileri Meydan Kknden, III. Selimin meydandaki Kasr- Cedd ve Cirit Kasrndan izledii kaynaklarda yer almaktadr. Souk ve yal havalarda gsteriler Topkap Sarayndaki Glhanede ya da Aa Bahesinde yaplrd. Atl cirit oyununun yan sra menzil ciridi de Eski Sarayda oynanan oyunlar arasndadr. Menzil ciridi atmada baarl olan padiahlardan IV. Muradn Eski Saraydan att ciridin Beyazt Camii minaresi dibine dt Trh-i Nimda ve Evliya elebide kaytldr. Eski Saraydaki Harem tekiltnn durumu hakknda ilk zamanlarla ilgili fazla bilgi bulunmamaktadr. Bir gre gre nceleri Topkap Saraynn harem dairesi yoktu, padiah burada yayor, zaman zaman Eski Saraydaki haremine gidiyordu. Kann Sultan Sleymann ei Hrrem Sultann daima padiahn yannda olmak istemesi sebebiyle haremin ancak XVI. yzyln ortasnda

Yeni Saraya nakledilmi olduu ileri srlm olmakla beraber yeni yorumlar Topkap Saraynda da balangtan beri haremin bulunduu dorultusundadr. Promontorie 1475te Haremdeki kadnlarn 150sinin Yeni Sarayda, 250sinin Eski Sarayda oturduunu syler. Ner, Yeni Saray bahsinde harem kelimesini iki defa iki ayr yer iin kullanmtr. Gelibolulu l Mustafa Efendi de Eski Sarayn hastalara, kadnlara ve hizmeti zmresindeki hizmetten alkasn kesenlere kaldn, bundan sonra Sary- Ceddin imarna balandn belirterek bu birimin kuruluundan itibaren Yeni Sarayda da mevcut olduunu dndrr. Evliya elebi ise ilk zamanlarda Yeni Sarayda harem bulunmayp padiahlarn haftada iki defa Eski Saraya giderek o gece orada kaldn yazar. Vefat eden veya iktidardan den padiahn maiyeti, kadnlar, kzlar, vlide sultanlar ve criyelerin Harem Dairesinden alnarak Eski Saraya gnderilmesi det olmutur. Buraya gnderilen kadnefendiler padiah olacak oullar yoksa hayatlarnn geri kalann burada tamamlar, kadnefendilerin oullarndan biri tahta karsa vlide sultan olarak Yeni Saraya dnerlerdi. Eski Saray, kadnlar iin Topkap Sarayndan sonra mrlerinin sonuna kadar yaayacaklar yer olarak belirlenmise de gen ve zengin kadnlarn derecelerine gre devlet riclinden baz kimselerle evlenmeleri sonucunda saraydan ayrlmalar mmkn klnmtr. Kann Sultan Sleyman devrinden sonra padiah kzlarnn dnleri byk bir ihtiamla burada yaplmtr. Zaman zaman padiah ailesi, hne halknn tamam dn treni iin Eski Saraya geerdi. enlikler srasnda nde gelen devlet adamlar, din erkn ve bunlarn haremleri resmen kabul edilerek arlanrd. 1586da brhim Paa ile III. Muradn kz Aye Sultan, 1593te Fatma Sultan ile Kaptandery Halil Paa burada evlenmitir. XVII. yzyln ortalarnda gelin sultanlarn hl Eski Saraydan karak damadn sarayna gittii grlr. Sonraki tarihlerde sultan dnleri babalarnn sa olup olmadna gre deimektedir. Sultan padiahn kz ise Yeni Saraydan alnarak damadn konana gtrlr, padiahn kardei ya da yeeni ise Eski Saraydan alayla damadn konak ya da sarayna gtrlrd. Bu durum muhtemelen XVII. yzyln sonlarnda deimitir. nk Nam, Sultan brhimin kz Fatma Sultann Fazl Paa ile nikhlandnda (14 Mart 1646) devlet byklerinden baka nianc paa ve btn vezirlerin gelin alaynda bulunup nahiller eliinde gelinin Eski Saraydan alndn, padiahn treni saray kknden izlediini belirtir. Padiah kzlarnn dnlerinin cokusu yannda ehzadelerin snnet dnleri iin daha byk bir heyecan yaanmtr. Eski Saraydaki ilk snnet dn Ftih Sultan Mehmedin ehzadesi Cem ve II. Bayezidin byk olu Abdullah iin 1472de yaplmtr. 1480de Ftihin torunlar Sultan ehinah, Ahmed, Korkut, Mahmud, Alem, Selim ve Ouz Han iin yaplan snnet dn bir ncekine gre daha gsterili kutlanm ve bir ay srmtr. 1582de III. Muradn ehzadesi III. Mehmedin snnet dn elenceleri Eski Sarayda balam, buna yalnz kadnlar katlmtr; elenceler brhim Paa Saraynda devam etmitir. 18 Eyll 1720de III. Ahmedin drt ehzade iin yaptrd ve btn ayrntlaryla anlatlan snnet dn, hem kltr tarihi hem de bu sarayn i dzeni hakknda baz bilgiler vermesi asndan nemlidir. 1826da seraskerlik makamna devrine kadar nemini koruyan Eski Saray ayn tarihte Yenieri Ocann kaldrlmasndan sonra seraskerlie tahsis edilmi, iindeki kadnlar Topkap Sarayna ve Eyp ifte Saraylara nakledilmitir. Serasker paalar tekiltyla birlikte bir sre sarayn kasr ve mtemiltnda oturmutur. 1866da Fransz mimar Bourgeoisya, Eski Saray yaplarnn

yklmasndan sonra onlarn yerine bugn stanbul niversitesi Rektrl tarafndan kullanlmakta olan bina yaptrlmtr.

BBLYOGRAFYA

BA, Cevdet-Saray, nr. 624, 908, 1581; Kritovulos, History of Mehmed the Conqueror (trc. Charles T. Riggs), Princeton 1954, s. 83, 93; Dukas, Bizans Tarihi (trc. Vl. Mirmirolu), stanbul 1956, s. 196; Tursun Bey, Trh-i Ebl-Feth (nr. A. Mertol Tulum), stanbul 1977, s. 66-67, 74; Ner, Cihannm (Unat), II, 711; P. Gyllius, stanbulun Tarihi Eserleri (trc. Erendiz zbayolu), stanbul 1997, s. 47; l Mustafa Efendi, Kitbt-Trh-i Knhl-Ahbr (haz. Ahmet Uur v.dr.), Kayseri 1997, s. 509-511; bn Keml, Tevrh-i l-i Osmn, VII. Defter, s. 99, 103, 297, 429-432, 521-522; Selnik, Trih (pirli), I, 168-171, 340-343; II, 436; ntizm, 1582 Surnme-i Hmyun: Dn Kitab (haz. Nurhan Atasoy), stanbul 1997, s. 22-28; Anonim Tevrh-i l-i Osmn (nr. F. Giese, haz. Nihat Azamat), stanbul 1992, s. 107-108; Evliya elebi, Seyahatnme, I, 117-119, 256; II, 119; Eremya elebi Kmrcyan, stanbul Tarihi: XVII. Asrda stanbul (haz. H. D. Andreasyan), stanbul 1952, s. 171-172; Nam, Trih, III, 420; IV, 218-219; Silhdar, Trih, II, 273; Rid, Trih, IV, 157, 374, 410-412; V, 214, 220, 226, 260-269; VI, 40, 124, 263, 374, 463-464, 559, 563, 594, 610; emdnzde, Mrit-tevrh (Aktepe), II, 85, 134; III, 43; Taylesnizde Hafz Abdullah Efendi Tarihi: stanbulun Uzun Drt Yl: 1785-1789 (haz. Feridun M. Emecen), stanbul 2003, s. 395; Hammer, Constantinopolis und der Bosporos, Pesth 1822, I, 322-324; III. Selimin Srktibi Ahmed Efendi Tarafndan Tutulan Rznme (haz. V. Sema Arkan), Ankara 1993, s. 17, 75-76, 126, 152, 165, 215, 300, 328, 346, 386; Uzunarl, Osmanl Tarihi, II, 105; a.mlf., Osmanl Devletinin Saray Tekilt, Ankara 1998, s. 64-65; P. G. nciciyan, XVIII. Asrda stanbul (trc. H. D. Andreasyan), stanbul 1956, s. 32; Halk ehsuvarolu, Asrlar Boyunca stanbul, stanbul, ts., s. 227; Sedad Hakk Eldem, Kkler ve Kasrlar, stanbul 1974, I, 125, 173; Hseyin Ayan, Cevr: Hayt, Edeb Kiilii, Eserleri ve Divannn Tenkidli Metni, Erzurum 1981, s. 284-285; Glru Necipolu, Architecture, Ceremonial and Power: The Topkapi Palace in the Fifteenth and Sixteenth Centuries, New York 1991, s. 4, 160; aatay Uluay, Harem, Ankara 1992, II, 43, 58-59; Atf Kahraman, Osmanl Devletinde Spor, Ankara 1995, s. 59-62, 509; R. Withers, Byk Efendinin Saray (trc. Cahit Kayra), stanbul 1996, s. 137-139; L. P. Peirce, Harem-i Hmayun: Osmanl mparatorluunda Hkmranlk ve Kadnlar (trc. Aye Berktay), stanbul 1996, s. 163-165, 189; Banu Bilgiciolu, Babakanlk Osmanl Arivinde Bulunan Belgelerin Sanat Tarihi Ynyle ncelenmesi (yksek lisans tezi, 1998), Sosyal Bilimler Enstits, s. 121-126, 147; Selma Deliba, Osmanl Saray lemeleri ve Deri Eserler, Topkap Saray, stanbul 2000, s. 312-314; Fatih ve Dnemi (ed. Necat Birinci), stanbul 2004, tr.yer.; Zeynep Tarm Ertu, Onsekizinci Yzyl Osmanl Saraynda Bayram Trenleri, Prof. Dr. Mbahat S. Ktkoluna Armaan, stanbul 2006, s. 573-594; Tlay Artan, Eski Saray, DBst.A, III, 204. Banu Bilgiciolu

SARAY CAM
XV. yzyln ikinci yarsnda Ktahyada yaptrlan cami. Germiyanolu II. Ykub Beyin subalarndan Hisar Beyin olu Mustafa Bey tarafndan zengin vakflar tahsis edilerek 893te (1488) ina edilmitir. Balangta kurucusunun adyla Hisar Bey Camii / Bey Camii diye anlrken Anadolu eyaleti beylerbeyilerinin ikamet ettii Paa Saraynn ok yaknnda bulunmasndan dolay zamanla Saray Camii diye anlmtr. Kann Sultan Sleymann vefat srasnda Ktahyada bulunan II. Selim cuma vaktinde yolda rastlad Saray Camii hatibi Feyzullah Fakihe, Merhum ve mafrunleh babam hudvendigr rahmeti rahmna gittikleri haberi geldi. Hutbe-i erifte bizim nammza dua eyleyip cemat-i mslimne bildiresiz demi, bylece cami II. Selimin sultanl ve halifelii adna ilk defa hutbe okunan bir ibadethane olmutur. Camide ilk kapsaml tamirat 1749-1752 yllar arasnda Yahy Paa tarafndan gerekletirilmi ve eski vakflarna ilveten yeni bir vakf daha tesis edilmitir. Ayrca 1194te (1780) Anadolu Beylerbeyi Yeen Mehmed Paa ile XIX. yzyln banda Anadolu Beylerbeyi Hac Abdullah Paa zamannda tamir grmtr. Cami, 1940l yllarda bakmszlk ve ilgisizlikten tamamen harap olup son cemaat yeri yklmsa da halkn gayretleriyle esasl bir tamirat geirerek 1957de tekrar ibadete almtr. Caminin duvarlarnda bir sra dzgn kesme ta arasna sra tula kullanlmtr. 1957de yeniden yaplan son cemaat yeri iki yanda pye, ortada iki stun zerine oturan hafif sivri kemerli aklkl olup kubbelidir. Ancak nnde vaktiyle ahap dikmelere oturan yuvarlak kemerli ve zeri kiremit rtl bir sundurma bulunduu bilinmektedir. Harime geii salayan bask kemerli kapnn stnde yer alan sls hatl ina kitbesinin etraf XVIII. yzylda inilerle kaplanmtr. Daha stte mozaik inili kf besmele yer almaktadr. ki blml olan harimde ilk blm kare planl olup zeri sivri tromplarla geii salanan, dtan on ikier kasnak zerine oturan bir kubbe ile rtlmtr. Mihrap blm bir sivri kemerle ndeki kubbeli blme almaktadr. Buras prizmatik genlerle geilen tonozumsu bir kubbe ile rtlmtr. Yanlarda ve son cemaat yerine alan sivri kemerli alnlkl dikdrtgen eklindeki alt sra pencerelerin dnda kubbeli blmde iki yanda birer ve kubbe kasnanda mihrap ekseninde iki kemerli pencere bulunmaktadr. Harimin kuzey ve dou ynnde yer alan ahap mahfile doudaki merdivenlerle ulalmaktadr. Doudaki mahfilin kble duvarnda 1163 (1750) tarihini ve Yahy Paann adn veren ini tamir kitbesi yer almaktadr. Bu tamirde yapnn duvarlarnn alt ksmna ahap lambriler, bunun zerine 1 m. ykseklikte iniler kaplatlm, inilerde benzer motiflerin etraf ince bordrlerle evrelenmitir. Pencere alnlklarndan yalnzca kuzeybatdakinde XVIII. yzyl inileri mevcut olup dierleri yok olmutur. Yapnn, zeri talandrlm mukarnas yamakl mermer mihrab orijinaldir. Etrafn eviren iri rmli ini bordrle yazl ve servili kandilli motifli paradan oluan dier iniler de ilk yapdan kalmadr. Orijinal ta minber de ini kaplamaldr. Bunlarn bir ksm XV. yzyla ait iniler olmakla birlikte aralarna XVIII. yzylda eklenenler de olmutur. Vaktiyle caminin yannda sbyan mektebi ve hazre bulunmasna ramen yalnzca bir kabir cami giriinin sol tarafnda gnmze ulamtr. Camiye akar olarak ina edilmi olan ve Kk Hamam adyla tannan hamam ise faaliyetini vakf mlkiyetinde srdrmektedir.

BBLYOGRAFYA

BA, A.DVN, nr. 123/39; BA, EV, nr. 11119, vr. 2a; VGMA, nr. 739, s. 208-223, 243; Tercmesi VGMA, nr. 1767, s. 345-356; Selnik, Trih (pirli), I, 40; smail Hakk Uzunarl, Ktahya ehri, stanbul 1932, s. 112; Hamza Gner, Ktahya Camileri, stanbul 1969, s. 27-29; Ara Altun, Ktahyann Trk Devri Mimarisi, Ktahya: Atatrkn Doumunun 100. Ylna Armaan, stanbul 1981-82, s. 242-247, 371-373; Mustafa etin Varlk, XVI. Yzylda Ktahya ehri ve Eserleri, MTAD, sy. 3 (1988), s. 198, 202; Mustafa Gler, Ktahya Hisarbeyolu (Saray) Camii Vakfiyeleri, Dumlupnar niversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, sy. 4, Ktahya 2000, s. 226. Mustafa Gler

SARY- CEDD
() Edirnede XV. yzyl ortalarnda inasna balanan ikinci saray. Edirnenin fethedilmesiyle birlikte ehirde Osmanllar tarafndan iki saray yaptrlmtr. lk saray daha ok devlet ilerinin grlmesi amacyla I. Murad, Eski Saray (Sary- Atk) adyla Kavak Meydan olarak da bilinen bugnk Selimiye Camiinin bulunduu alanda ina ettirmiti. kincisinin, Yeni Saray (Sary- Cedd) ismiyle II. Murad tarafndan 854 (1450) ylnda Sarayii denilen, Tunca nehrinin ikiye ayrd ada zerinde inasna balanm, Ftih Sultan Mehmed tarafndan bir yl sonra tamamlanmtr. Tunca Saray, Hnkr Bahesi Saray, Edirne Sary- Hmyunu, Edirne Sary- Cedd-i miresi gibi isimlerle de anlan sarayn erefeli Caminin mimar Muslihuddin tarafndan yaplm olduu dnlmektedir. Geni bir alan zerinde kasrlar, daireler ve hizmet binalarndan oluan yapnn etraf yaklak 3 m. yksekliindeki duvarlarla evriliydi. Gnmze ok az ulaan saray binalar hakknda eski fotoraf, gravr ve eitli kaynaklardan bilgi edinilmektedir. Buna gre 119 oda, yirmi bir divanhne, yirmi iki hamam, on cami, on alt byk kap, on kou, drt kiler, be mutfak, on drt kasrdan oluan saray 3.000.000 m alana sahipti. Saraya ait dier kasr ve blmler ok geni bir alana yaylm olup avlularn etrafna ve dier meydanlara dalm vaziyette ina edilmiti. Sarayda Alay (Kese) Meydan, Kum (Kumlu, Cihannm) Meydan, Divan Meydan, eme (Enderun) Meydan, Vlide Sultan Tal olarak adlandrlan be meydan bulunmaktayd. Batda Bb- Hmyundan birinci avlu olan Alay Meydanna girildiinde ahap sundurmal bir blm grlrd. Bb- Hmyunun karsnda Arz Odas ve ikinci avlu olan Kum Meydanna geii salayan Bbssade (Akaalar Kaps) yer alrd. Kum Meydannn orta ksmnda Cihannm Kasr ve dousunda Kum Kasr vard. Kum Kasr Meydannn kuzeydousunda Kum Meydannn devam niteliinde eme Meydan bulunmaktayd. Divan Meydan ise Alay Meydannn kuzeyinde idi. Buraya Alay Meydanndan Divan Kaps ile, dardan ise Baltaclar Kapsndan girilirdi. Vlide Sultan Tal diye isimlendirilen meydan bir ve iki katl binalarla evrili bir alandan meydana gelmekteydi. Asrlar boyunca birok ilve ile giderek byyen yap 1172 (1758), 1181 (1767) ve 1202 (1787) yllarnda tamir grmtr. Son olarak Vali Hac zzet Paa zamannda Sultan Abdlazizin Avrupaya seyahati sebebiyle Edirnedeki sarayda kalma ihtimali zerine 1867 ylnda balanan tamir 1873e kadar devam etmi, 1877 ylnda ise sarayn byk ksm yok olmutur. Edirne Saraynn en parlak devri IV. Mehmed zamanna rastlar. Bu dnemde saraya birok ilve yaptrlarak saray iinde ve bahelerde saysz havuz almtr. Gerek mimari gerekse sahip olduu alan bakmndan Edirne Saraynn en nemli zellii Osmanl saraylar arasnda en geni saray olmasdr. Saraya ait Cihannm Kasr duvar kalntlar, Kum Kasr ile tek kubbeli Kum Kasr Hamam, Bbssade ile dokuz kubbeli saray mutfaklarnn bir ksm ayaktadr. Bunlardan baka Saray Kprs olarak da bilinen Ftih Kprs ile kpr nnde Kann Sultan Sleyman tarafndan yaptrlan Adalet Kasr ve saray iine girii salayan Kann Kprs mevcuttur. Sarayn dier blmleri ancak kaynaklardan renilebilmektedir.

Has Oda Kk, Eyym- hire, Mbeyn-i Hmyun ve Kasr- Pdih gibi isimlerle anlan Cihannm Kasr, kitbesinin yer ald eski bir fotoraftan anlaldna gre Ftih Sultan Mehmed tarafndan 856da (1452) yaptrlmtr. Kesme tatan ina edilen yedi katl yapnn en st katnda sekiz keli, ortasnda bir havuzun yer ald Cihannm Odas bulunmaktayd. Kule biimindeki bu oda piramit at ile rtl olup zemini mermer deli idi ve evresinde sedirler yer almaktayd. Bu odann etrafn yaklak 3 m. geniliinde zeri rtl bir galeri evrelemekteydi. Birok defa tamir gren ve ilveler yaplan yapya Sultan Abdlaziz tarafndan 1873 ylnda birinci kata kmak iin merdivenlerin konulduu bilinmektedir. Bu bina taht- hmyun dairesiyle has odalar, yediler odas, sancak- erif mescidi, sancak- erif odas, sancak- erif eyhi dairesi ve ktphne-i hmyun gibi blmlerden olumaktayd. Kasrn duvarlar ini ve kalem ileriyle ssl olup odalar ve divanhnelerin zemini mermer levhalarla kaplanmt. Tahta zerine deri gerilerek stne fra ile desenler yaplm olan tavanlar ayr bir neme sahipti. Cihannm Kasrnn yannda Hrka-i Sadet Odas, Mbeynciler Dairesi, Hazne-i Hmyun, Silhdar Aa Dairesi, Kuhne Mutfa ve Harem-i Hmyunun II. Mustafa tarafndan yaptrlan Aynal Kasr vard. Aynal Kkn kuzeyinde uzanan geni saha ksma ayrlm olup burada IV. Mehmed, II. Mustafa ve III. Ahmed daireleri bulunuyordu. Bunlarn iki tarafnda ve aralarnda vlide sultan, birinci, ikinci, nc, drdnc kadnlarla ehzadeler ve criye daireleri, gedikli dairesi, hastalar kouu, Drssade aas ile dier aalara ait daireler mevcuttu. Bbssadenin solunda Arz Odas vard. Buras tek bir oda ve abdesthneden olumakta ve Bbssade Kaps ile birlemekteydi. Yap, yabanc elilerin kabul edilip bayram kutlamalarnn ve trenlerin gerekletirildii yer olmas bakmndan ok nemlidir. Mimari bakmdan Topkap Saray Arz Odas ile benzerlik gsteren yapda Bbssade ynndeki pencerelerden birinin mruzat penceresi olarak dzenlenmi olmas ilgi ekicidir. Odann kaps zerinde III. Ahmed hatt ile yazl besmele ve sandaki eme zerinde IV. Mehmedin turas bulunuyordu. Odann ii IV. Mehmed dnemine kadar ahap zeri kalem ileriyle ssl iken daha sonra ini kaplanmt. Cihannm Kasrnn bir tarafnda 856-858 (1452-1454) yllarnda ina edilen padiah hamam yer almaktayd. Cihannm Kasrnn sa tarafnda yer alan Kum Kasrnn Ftih Sultan Mehmed dneminde yapld tahmin edilmektedir. smi, iinde bulunduu avlunun Kum Meydan diye anlmasna dayanmaktadr. Birok defa tamir geiren yap XVII. yzyl mimari slp zelliine sahiptir. Yap, n cephesinde Cem cumbas, arkasnda bir sofa, arka ve yan tarafnda odalardan meydana gelmekteydi. Alt katta sedirlerle evrili bir divanhne, ortasnda bir havuz yer almaktayd. Duvarlar alt kgir, st ahap olan binada baheye bakan byk divanhne yazn kapal, kn ak duracak ekilde ve direkler zerine yaplmt. Cem cumbasnn sa tarafnda bulunan, tamamen inilerle kapl muhteem kgir salonun oca arkadaki odann oca ile birleik olup her ikisi salondaki ocan ateinden snmaktayd. Her iki ocak ok zengin bir ini dekor ile sslenmiti. Bu kasr, ehzadelerin yetitirilmesine tahsis edilmi olduundan bir nevi ehzadeler mektebi vazifesi gryordu. Ayrca bazan padiahlarn riyasetinde devlet ve ordu erknnn toplantlarnn gerekletii bu yapnn Cem Sultann doduu yer olduuna inanlmaktadr. Yapda dikkati eken en nemli zellik, Cem cumbasnn sonradan Edirne ve Anadoludaki dier birok evde tekrar edilerek Trk ev mimarisine nclk etmi olmasdr. Yapnn Kum Kasr Hamam olarak adlandrlan bir de hamam

bulunmaktadr. Yine Ftih Sultan Mehmed zamannda ina edildii dnlen bu hamamn ok gzel mermer kurnalar ve raflar ile baz yerlerinde kalem ii sslemelerin olduu bilinmektedir. Ayrca Harem Dairesinde Kann Sultan Sleymann emriyle Mimar Sinana Yatak Hamam denilen bir hamam yaptrlmt. On bir kurnal olan bu hamamn ortasnda bir havuz ve havuzun evresinde halvetler vard. IV. Mehmed Dairesi ve ehvar denilen byk havuz IV. Mehmed adna 1058-1099 (1648-1687) yllarnda annesi tarafndan yaptrlmtr. Zeminden yksek olan havuzun etraf kesme tatan kaln duvarlarla evrilmitir. Sonradan doldurulduu iin buraya Dolmabahe denmitir. Ortasna IV. Mehmed kendi adna 33 33 m. llerinde fskyesi bulunan byk bir havuz yaptrmtr. ehvar ismini alan bu havuz yeni yaplacak klalara ta salamak amacyla yktrlmtr. Cihannm Kasrnn karsnda nehir kysnda sarayn mutfaklar (matbah- mire) bulunuyordu ve helvahne, hassa frn, gllaphne, kiler, mumhne gibi blmlerden meydana gelmekteydi. Gnmzde ksmen mevcut olan matbah- mirenin batsnda mehterhne sundurmas, hcegn, dvn- hmyun dairesi, ktip aa dairesi, veznedarlar dairesi, baltaclar dairesi ve mcrimler zindan yer almaktayd. Adalet Kasr, 968 (1561) ylnda Kann Sultan Sleymann emriyle Mimar Sinan tarafndan ina edilmitir. katl yapnn ilk katnda erbethne, ikinci katta divanhne ve en st katta padiaha ait havuzlu bir kasr odas bulunmaktadr. Yap, havuzlu kasra su temin etmek iin duvarlarndan geen su yollar sebebiyle uzun sre su terazisi zannedilmitir. 1950lerde silh deposu olarak kullanlan yap gnmzde bo olup ziyarete kapaldr. nnde yer alan iki ta kaideden ilki halkn dilekelerinin brakld seng-i hrmet (sayg ta), dieri ise padiaha kar geldikleri iin bodurulan devlet adamlarnn balarnn sergilendii seng-i ibrettir (ibret ta). Adalet Kasrnn batsnda yer alan Bostancba Kasr, Sepetiler Kasr olarak da bilinir. Eski fotoraflarndan ortasnda mermer fskyeli bir havuz olup iki kenarnda alak sedirlerin yer ald barok zellikte bir sofann bulunduu anlalan binann Mimar Sinan tarafndan yaptrld tahmin edilmektedir. Kann Kprsnn dousunda Tunca nehri sahilinde Harem halkna ait Kafesli Kasr (ftar Kasr) mevcuttu. Kurun kapl bir at ile rtl olan kasrn pyeleri arasnda kafes zemininin mermer deli olduu bilinmektedir. Bu durumu ile yapnn XVII. yzyla ait olduu tahmin edilmektedir. Tunca kenarndaki kasrlardan biri de esas XVII. yzyl balarna tarihlenen Demirta Kasrdr. Ortada byk bir ahap kemer zerine oturan pencereli geni bir oda ile yanlarda ve ortada bulunan sofalardan olumaktayd. Yabanc eliler burada misafir edilirdi. Kann Kprsnden Tavuk Orman ismindeki adaya geince sada Terazi Kasr mevcuttu. Sarayn su ihtiyacn karlamak zere yaplan kasrn kenarlar 7 m., ykseklii 18 m. idi. 961 (1554) ylnda Kann Sultan Sleymann emriyle Hrrem Sultan adna Sinan tarafndan ina edilmitir. Kulenin zerinde, ortasnda bir havuz bulunan 8 mlik oda su terazisi vazifesi gryordu. Bu yap Sanayi Mektebi yaplrken dnemin valisi Abdurrahman Paa tarafndan yktrlm, talar mektep inaatnda kullanlmtr. k Ali Aann Sary- Cedd-i mire adl rislesinde yazdna gre Tavuk Ormannda, deirmenin bulunduu kynn karsnda ats kurun kapl iki oda ile bir sofadan meydana gelen ve nnde taraas bulunan Deirmen Kasr yer almaktayd. Buradaki merdivenlerden inilerek kaykla gezinti yaplabiliyordu. Etraf nar aalar ile dolu olan kasrn yan tarafnda iki gzl kgir bir kpr vard.

Bunlarn dnda Hasbahede Blbl Kasr, Harem Bahesinde ikr Kasr, Aynal Kk, Iydiyye Kasr, saray alan dnda Akpnar Saray, Hdrlk Kasr, Bayrbahe Kasr, Yldz Kasr, skdar Kasr olmak zere eitli kasr ve saraylar bulunmaktayd. Saray etrafnda bata Hasbahe olmak zere baheler yer alyordu. Ayrca su terazisinin 300 m. kuzeyinden balayarak Sarahane Kprsne kadar Tunca nehrinin iki sahiline Ftih Sultan Mehmed tarafndan rhtmlar ina ettirilmitir. 2 kilometreden fazla olan, zeminleri mermer deli bu rhtmlarn talar daha sonra sklerek inaatlarda kullanlmtr. Edirne Saray 1752-1753 yllarndaki depremler, yangnlar, su basknlar ve ilgisizliin yan sra 1826 ve 1875teki Rus igali yznden zaman iinde yok olmaya balamtr. zellikle 1877 Osmanl-Rus Savanda sarayn divanhne etrafndaki daireleriyle Cihannm Kasr giri kat silh ve cephane deposu yaplmtr. Rus ordularnn Edirneye yaklamas zerine Vali Cemil Paa ile kumandan Mir Ahmed Eyp Paa arasnda kan anlamazlk yznden cephane atee verilerek saray binalar gnde yok edilmitir. Birka yl sonra Vali Rauf Paann izniyle ngiliz konsolosu tarafndan saraya ait on yedi sandk ini ngiltere kraliesine hediye edilmek zere ngiltereye gnderilmitir. Bu iniler gnmzde Victoria-Albert Mzesinde sergilenmektedir. Saraya ait ilk bilimsel almalar Tahsin z bakanlnda 1956da gerekletirilmitir. 1999 ylndan beri srdrlmekte olan Edirne Yeni Saray kazsnda 2005te matbah- mirede kaz ve Bbssadede restorasyon almalar yaplm, bu almalar sonucu matbah- mirede eski dnemlere ait su kanallar, yapnn demesi, ocak kalntlar, Balkan savalarndan kalma mermi kovanlar, top glleleri bulunmutur. 2006 ylnda ise Arz Odas bat taraf temel kalntlar aa karlarak Cihannm Kasrnn restorasyon projesi hazrlanmtr.

BBLYOGRAFYA

Abdurrahman Hibr, Ensl-msmirn: Edirne Tarihi 1360-1650 (trc. Ratip Kazancgil), Edirne 1996, s. 17-19; Evliya elebi, Seyahatnme (Dal), III/2, s. 591-595; Ahmed Bd, Riyz- Belde-i Edirne: Edirne Baheleri (trc. Ratip Kazancgil), stanbul 2000, I, 36-39; Osman Nuri Peremeci, Edirne Tarihi, stanbul 1939, s. 43-52; Oktay Aslanapa, Edirnede Osmanl Devri bideleri, stanbul 1949, s. 143-177; Ekrem Hakk Ayverdi, Ftih Devri Mimrsi, stanbul 1953, s. 369-374; A. Sheyl nver, Edirnede Fatihin Cihannma Kasr, stanbul 1953; a.mlf., Edirne Saraynda Kum Kasr, Arkitekt, sy. 11-12, stanbul 1939; s. 253-257; Tahsin z, Edirne Yeni Saraynda Kaz ve Aratrmalar, Edirne: Edirnenin 600. Fetih Yldnm Armaan Kitab, Ankara 1965, s. 217-222; Sedad Hakk Eldem, Kkler ve Kasrlar, stanbul 1969-74, I, 3-59; II, 2-14, 18-23, 26-66, 95-99, 111-123; Dr. Rifat Osmana Gre Edirne Evleri ve Konaklar (haz. A. Sheyl nver), stanbul 1976, s. 7-9; Rifat Osman, Edirne Saray (nr. A. Sheyl nver), Ankara 1989; Ratip Kazancgil, Edirne Saray ve Yerleim Plan, Edirne 1994; nder Demir, Belgelerle Saray- Cedid-i Amire-i Edirne (yksek lisans tezi, 1999), Sosyal Bilimler Enstits; I. Edirne Saray Sempozyumu Bildirileri, 25-27 Kasm 1995, Edirne 1999; Azade Akar, Edirne Saray inilerine Dair Bir Aratrma, a.e., s. 26-27; Candan Nemliolu, Saray- Cedid Yaplarndaki Orjinal Kalemileri, a.e., s. 28-34; Mehtap

lkc, Edirne Saray Kalemileri, a.e., s. 35-38; Said ztrk, Sultan I. Ahmed Dneminde Edirne Saray Tamiri, a.e., s. 269-275; lk Varlk, Edirne Saraynda Yer Alan Adalet Kasrnn (Kasr- Adl) Osmanl Kamu Ynetimindeki Yeri ve nemi, 1. Edirne Kltr Aratrmalar Sempozyumu Bildirileri, 23-25 Ekim 2003, Edirne, ts., s. 15-25; Haluk ehsuvarolu, Edirnede Fatihin Saray, TTOK Belleteni, sy. 90 (1949), s. 12-13; Mithat Sertolu, Bursa, Edirne Saraylar ve Eski Saray, Resimli Tarih Mecmuas, V, stanbul 1954, s. 3465-3466; Rauf Tuncay, Edirne Sanat Eserlerindeki Sslemeler, TKA, I/2 (1964), s. 227; Necdet Sakaolu, Edirne Saray ve Tmir Keifnmesi, TT, XIII/78 (1990), s. 26-29. N. iek Akl

SARY- CEDD-i MRE


(bk. TOPKAPI SARAYI).

SARAYBOSNA
Bosna-Hersek Cumhuriyetinin baehri. Slav dillerinde, Bonakada ve Bat literatrnde Sarajevo, Osmanl Trkesin-de Saray, Saray ovas, Saray kasabas, Saray-Bosna veya Bosna Saray (Bosnasaray) adlaryla geer. Yugoslavyann dalmasndan sonra kurulan Bosna-Hersek Cumhuriyetinin ve Bosna-Hersek Federasyonunun (Bonak ve Hrvat Federasyonu), ayrca Saraybosna Kantonunun merkezi olan Saraybosna, BosnaHersek blgesinin tam ortasnda bulunan Bjelanica, Igman ve Trebevi dalar arasndaki Saraybosna ovasnda Bosna nehrinin Miljacka rma ile birletii kesimde yer alr. Trebevi (1629 m.), Ozren (1452 m.), Hrasnica (1550 m.), Crni Vrh (1502 m.), Bukovik (1532 m.) ve Crepoljsko (1526 m.) gibi tepelerle evrili olup denizden ykseklii 537-700 m. arasndadr. Bugnk Saraybosnann bulunduu mevkide Osmanl ncesinde Bendba blgesindeki Brodec ky ve onun ok yaknnda Vrhbosna adnda kk bir yerleim yeri mevcuttu. Bu kesimde Roma mparatorluu dnemine kadar inen bir kk iskn biriminin var olduu ve bir ksm Slavlarn daha sonra burada yerletii yaplan arkeolojik kazlardan anlalmaktadr. Ancak Saraybosna tamamyla Osmanllar devrinde kurulan bir ehirdir. Saraybosna blgesine ynelik Osmanl aknlar 818den (1415) itibaren sklat ve Osmanl nfuzu Bosnadaki yerli hnedanlar arasndaki ekimelerde etkili rol oynamaya balad. Osmanl hkimiyetini kabul etmek zorunda kalan Kral II. Tvrtkonun (1420-1443) tahta kndan sonra Bosna krallar, birok ehri ele geiren ve asker garnizonlar yerletiren Osmanllar tarafndan haraca baland (1428-1429). Osmanllar ilk olarak 1428-1435 yllar arasnda bugnk ehrin yaknndaki Hodidjed kasabasn ele geirdiler. Hodidjed vilyeti Saray ovas ile beraber 852de (1448) tamamen Osmanl idaresi altna girdi. Blgede Vrhbosna adl varola birlikte Hodidjed kasabas ve civar gl bir u sahas durumuna geldi. Buras voyvoda unvan tayan shak Bey olu skp beyi s Bey tarafndan idare ediliyordu. Civarda Osmanl vasal Bosna beyleri bulunduundan bu blge ift tarafl kontrol altna alnm durumdayd. Sz konusu idar kesimi gsteren 859 (1455) tarihli Tahrir Defterinde Saray ovas bir blge ad olarak zikredilmi, ancak bu isimde bir yerleme yerinden sz edilmemitir. 1462 ylndan nce burada Bosna sancak beyi shak Bey veya olu s Bey tarafndan ilk mslman yerleimi kuruldu. Bu mahalle 922 (1516) ylna kadar Hatip mahallesi, daha sonra Eski Mahalle ve ardndan Hnkr Mahallesi eklinde anld. Gazi shak Bey burada bir saray ve Ftih Sultan Mehmed adna Hnkr Camii ile (862/1458) yannda bir hamam yaptrd. Bunlarn 866 Cemziyelevvelinde (ubat 1462) dzenlenen vakfiyesinden ayrca zviye, mevlevhne, imaret, caminin karsndaki Miljacka rma zerinde bir kpr, rman kar tarafnda Kolobara Han, bedesten, kervansaray ve birka dkknn yaptrld anlalmaktadr (Mujezinovi, I, 17-18). 894 (1489) tarihli bir kayda gre Saraybosnann bulunduu yer Brodec adl kyn ekinlii olup s Bey tarafndan alnarak imar edilmitir (ahin, s. 22). Saraybosnann bir ehir halinde temellerini oluturacak eserlerin inasna balandnda Brodec kynde yaptrlan ilk Osmanl sarayndan dolay 859dan (1455) itibaren buraya Saray, Saray ovas veya Saray kasabas ad verildi (Kupusovi, s. 48, 51; EI [ng.], IX, 29). zellikle sarayn muhteem olduu ve bundan dolay ehre Saraybosna adnn verildii rivayet edilir. Evliya elebi de aa ehirde Hnkr Camiinin olduu yerde bir saray ina edilmek suretiyle ehrin ismine Saray dendiini, nehrin adnn ise Bosna olduunu, nehir isminin ehir ismine izfe

edilmesiyle Bosna-Saray tabirinin ortaya ktn belirtir (Seyahatnme, V, 428). Bosnann tamamen fethedilmesiyle (1463) bu blgede Bosna sanca kurulunca buray oluturan drt vilyetten biri vilyet-i Hodidjed yahut vilyet-i Saray ovas diye anld (abanovi, s. 40-41). Saraybosna ise 1468de be mslman, altm be hristiyan hnesine sahip kk bir yerleim birimiydi ve Trgovita pazar adyla anlyordu. 890da (1485) krk iki mslman, 103 hristiyan ve sekiz Dubrovnikli aile yayordu. Tahmin nfus 700-800 kii civarndayd. 1489da mslman nfusta art gzlendi ve hristiyan nfus derken mslman hne says seksen ikiye ykseldi. Bu tarihten sonra XVII. yzyln balarna kadar hristiyan nfustaki gerileme eilimi sreklilik kazand. 922de (1516) 884 hne, 366 mcerret (bekr erkek) mslman nfusa karlk hristiyanlar yetmi drt hne, on be bveden (dul kadn) ibaretti. Altm alt hne de Dubrovnikli vard. XVI. yzyln banda ehrin toplam nfusu 5000 dolayna erimiti. XVI. yzyln ilk yarsndan itibaren Saraybosnada baz yahudi aileleri de yerlemiti. Onlarn yaad mahallenin ad ifuthne, Dubrovnikli ailelerin yaad mahallenin ad Latinluk idi (EI2 [ng.], IX, 30). Saraybosna XVI ve XVII. yzyllarda nemli bir gelime gsterdi. Bosna sancak beyliine getirilen Gazi Hsrev Bey tarafndan burada ina edilen klliye ve kurulan vakflarla Saraybosna bir Trkslm ehri haline geldi. 1521-1541 yllar arasnda defa Bosna sancak beyi olan Gazi Hsrev Bey, Saraybosna ve evresinin slmlamasnda ok nemli rol oynayan din, ticar ve kltrel tesisler yaptrd. Bu sebeple Saraybosnann ilk kurucusu olarak s Bey, ikinci kurucusu olarak Gazi Hsrev Bey gsterilir. Onun ehrin ortasnda tesis ettii klliye bir sembol olmu (bk. GAZ HSREV BEY KLLYES), yzyllarca bu blgeye hizmet vermi, medresesinden pek ok kimse yetimitir. Bu klliyenin inasndan sonra ehre ait 1530 yl kaytlarnda Saraybosnada toplam 1112 hne, 572 mcerret nfusun varl dikkati eker. Bu nfus younluu iinde hristiyanlar on be hne, on alt bveden ibaretti. Bylece mslman nfus % 98i bularak ehrin tipik bir slm ehri haline gelmesini salam grnmektedir. 1542de bu oranlar deimedi. Hristiyanlar on drt hne, alt bve nfusa sahipken mslmanlar 1418 hne, 1094 mcerretle nemli bir sayya ulat. ehrin toplam nfusu tahminen 9000e yaklamt. 1570te aradan geen otuz yllk sre zarfnda nfus hacminin 20.000i bulmas dikkat ekicidir. Toplam seksen sekiz hne, drt bveden oluan hristiyan nfus yannda 3579 hne, 2079 mcerret nfusla mslmanlar % 97lik bir oran salamtr. Bu srada ehirde altm mslman mahallesi vard. 1604 kaytlar da bu durumu teyit eder, ancak art oran bir nceki kaytlara gre daha aa seviyededir (toplam 4035 hne, 140 hne hristiyan, 3895 hne mslman). Mahalle says doksan bire ykselmitir. Dubrovnik ve Makedonyadan Macaristana giden yollarn kavanda yer alan Saraybosna nemli bir ticaret merkezi zellii kazand. Sokullu Mehmed Paa, Mimar Sinana bir imaret yaptrd gibi eitli dnemlerde burada grevde olan valiler tarafndan cami, medrese ve imarethaneler ina edildi. XVII. yzyln ikinci yarsnda Saraybosnay ziyaret eden Evliya elebi, tepedeki kk kalesi dnda ve akar suyun iki tarafnda birok Trk mahallesi ile Srp, Bulgar ve Eflak reynn ikamet ettii on mahalle ve iki yahudi mahallesinde ekseriyeti ok katl, st kiremit ve bir ksm tahta rtl 17.000 kgir evle 1080 dkkn bulunduunu yazar. Sokaklarn temiz ve kaldrm deli olduunu, kgir binal bedestende Venedik ve Dubrovnikten gelen her trl ticar eyann satldn, arnn stnn kaln direklerle rtldn, ehirde yetmi yedisinde cuma namaz klnan 177 cami, 180 sbyan mektebi, sekiz drlkurr, on drlhadis, krk yedi tekke, 110un stnde eme, 700 adet su kuyusu, kervansaray, yirmi han, be hamam, yedi imaret, 176 su deirmeni ve Miljacka rma

zerinde yedi kprnn bulunduunu kaydeder. Etraf yaylalarla sarlm olan bu blgenin ahalisinin Bonaka, Trke, Srpa, Latince, Hrvata ve Bulgarca konutuunu belirtir (Seyahatnme, V, 427435). Saraybosna bu sralarda Bosna eyaletinin merkezi durumundayd. Ancak 959dan (1552) itibaren Bosna sancana tayin edilen beylerin asker maksatlarla Banyalukada (Banja Luka) oturmaya balamalar zerine sancan merkezi Saraybosnadan buraya tand. 1049da (1639) yeniden sancan merkezi Saraybosna oldu. Avusturya-Macaristan gleriyle Osmanl ordular arasndaki savalardan Saraybosna da etkilendi ve bunun ardndan sancan merkezi Saraybosnadan Travnike nakledildi, 1851e kadar Bosna valileri burada oturdular. Saraybosnann en ac gnlerinden biri, Zenta savandan sonra 24 Ekim 1697de 8500 kiilik Avusturya kuvvetlerinin acmasz hcumuna mruz kalmasdr. Bu hcum esnasnda Saraybosnada byk bir yangn kt, ehrin nemli bir blm ar derecede zarar grd. Saraybosna bu tarihten itibaren 1788, 1831, 1842, 1852 ve 1879 yllarnda birka defa daha yangna mruz kald. 9 Temmuz 1842 tarihindeki yangnda 957 dkkn ve 569 maazann yand tesbit edilmitir. Bu dnemde ehir bulac hastalklarn etkisinde kald (1690, 1731-1732, 1741, 1782). Avusturya ve komu lkelerle olan srekli savalarn bir sonucu olarak nfus kayplar yaand, ekonomik adan zayflama oldu. 1739 Belgrad Antlamasnn ardndan ehirde kark bir dnem balad ve sosyal tabakalamada baz deiiklikler oldu. Kaybedilen kalelerden gelen yenieriler ehirlere yerleerek nfuz kazandlar. Saraybosna imtiyazl bir merkez haline geldi. ehir yan, asker zmreler ve kapudan denilen sivil mahall reisler bu durumun daha da glenmesini salad, bunlar siyas otoritenin balca temsilcileri oldular. Bosna Valisi Ali Paa zamannda bunlarn oluturduu, valiyi denetleyecek ve baz gelirlerini belirleyecek yetkiye sahip bir yan meclisi dahi teekkl etmiti. Bu uygulamalar neticesinde XVIII. yzyln ortalarndan itibaren on yllk bir dnem boyunca fakir halkn ve mslman kyllerin bir dizi isyan patlak verdi. XIX. yzyln ilk yarsndan itibaren Saraybosnada halkla idareciler arasnda silhl direnie varan ciddi anlamazlklar meydana geldi. 1814teki karklklar sebebiyle 1820de Celleddin Paa dzeni zorla salayabildi. Yenieri Ocann tasfiyesi Abdurrahman Paa tarafndan bastrlan isyanlarn en nemli sebebi saylmaktadr. Reformlara kar genel honutsuzluk srerken 1831de baz yenilikleri uygulamaya koyma teebbsleri, Hseyin Kapudan Gradaeviin liderliinde buradaki mslman yann ban ektii bir ayaklanmaya dnt. syanclar baar kazandlarsa da aralarndaki rekabet ve anlamazlk sonucu kolayca datldlar (1832), isyan bastrldktan sonra kapudanlk messesesi kaldrld (1835) ve yerine msellimlikler kuruldu. Yine de srtme ve direni srerken Bosna valisi sfatyla mer Paa Latas (1850-1851) yann siyas nfuzunu krp reformlar uygulamaya balad. Bu dnemde Bosna alt, Hersek kaymakamla blnnce Saraybosna resm merkez oldu. Topal Osman Paann valilii srasnda (1861-1869) idar yapda nemli deiiklikler meydana geldi ve Temmuz 1865te vilyet olarak adlandrlan Bosna yedi sancaa ayrld. Saraybosna bir sancak merkezi olup yedi kazadan ibaretti (abanovi, s. 233-234). Burada vilyet meclisi kuruldu, ulam artlar iyiletirildi. Ayrca birok okul ald, vilyet matbaas kuruldu, ticaret ve pazarlama giderek geliti; fakat kk zanaat kollar kmeye balad. XIX. yzyln ikinci yars ortalarna kadar Osmanl hkimiyetinde kalan Saraybosna, etrafndaki bir

dizi kyl ayaklanmasndan zarar grd. 1875te kan isyan siyas bir zellik kazand ve bu ayaklanma byk glerin mdahalelerine yol at. 1878deki Berlin Kongresinde Bosna ve Hersek, Avusturya-Macaristann himayesine verilince Saraybosnann durumunda nemli deiiklikler oldu. Bosna mslmanlar Avusturya-Macaristann igaline kar koydularsa da 29 Temmuz 1878 tarihinde Bosnaya drt taraftan giren igalci gler 19 Austos 1878de Saraybosnaya girip byk direnie ramen ehri igal ettiler. Bylece Saraybosnada Osmanl hkimiyeti dnemi sona erdi. Ancak resm olarak Saraybosna ve Bosna-Hersekte Osmanl Devletinin haklar 1908deki kesin ilhaka kadar srd (Enciklopedija Jugoslavije, I, 114-115). Avusturya-Macaristan hkmeti Saraybosnaya modern bir idare sistemi getirip ticareti gelitirmeye alt, yollar ina etti; yeni stilde binalar, okullar, ilm kurulular yaptrd ve bununla mslmanlarn ileri gelenlerini kendi tarafna ekmeye alt. Bu dnemde ina edilen Devlet Mzesi, Halk Tiyatrosu, niversite rektrl, mahkeme binas, Babakanlk binas, Belediye binas, Demiryollar idare binas, Ekonomi Fakltesi, Hotel Central gibi yaplar tamamen Avusturya-Macaristan dnemi kltrn Saraybosnaya aktaran ve gnmze kadar devam eden eserlerdir. Modernlemeye balayan ehirde Ilcadaki Trk hamam restore edildi, ehre elektrik getirildi, su ihtiyacn gideren yeni su kanallar yaptrld. Ayrca mslmanlarn din ve hukuk ihtiyalar iin eriat Kadlk Okulu ald. Sz konusu okul hem din kadronun hem kadlarn yetitirilmesini amalam ve II. Dnya Savana kadar toplumda byk etkisi olmutur. Bu devirde Viyana ve Budapetede yetien baz mslman ilim adamlar (ukrija Alagi, Fehim Bajraktarevi, Safvetbeg Baagi, air Sikiri) Saraybosnann o dnemdeki slm ilimler ve arkiyat blmnn tesisinin ncln yaptlar. Mslman din kurumlar zerinde kontrol salamak iin Avusturya-Macaristan idaresi 1882de reslulem makamn oluturdu. 28 Haziran 1914 tarihinde Avusturya-Macaristan veliahd aridk Frans Ferdinand ve ei Sofia, Saraybosnay ziyaretleri esnasnda gizli bir Srp tekilt mensubu olan Gavrilo Princip tarafndan ldrld. Bu olay, Avusturya ile Srbistan arasnda bir savan kmasna ve hemen ardndan I. Dnya Savann balamasna yol at. Saraybosnann XIX. yzyldaki nfusu giderek art gsteren bir meyil izledi. 1851de burada 21.102 (15.224 mslman, 3575 Ortodoks, 239 Katolik, 1714 yahudi), 1895te 38.083 (17.787 mslman, 5858 Ortodoks, 10.672 Katolik, 4054 yahudi) kii yayordu. 1910da nfusunun 51.919a (18.460 mslman, 8450 Ortodoks, 17.922 Katolik, 6397 yahudi) ykseldii anlalmaktadr (EI2 [ng.], IX, 32). emseddin Smi, Saraybosnadaki halkn te ikisinin mslman ve ehirdeki toplam nfusun 50.000 olduunu, 120 kadar cami ve mescidin, birka medresenin, bir gureba hastahanesinin, bir rdiye, bir drlmuallimn, yirmi sbyan mektebinin bulunduunu yazmaktadr. Ayrca hristiyanlara ait bir mektebi idd ile birka mektebi ibtidnin olduuna ve Saraybosna ile Brod arasnda bir demiryolu hattnn varlna iaret etmektedir (Kmsl-alm, II, 1388). I. Dnya Savann ardndan 1918-1941 yllar arasnda Saraybosna blgede nemli bir merkez olmasna ramen Yugoslavya Krallndaki Belgrad, Zagreb ve Ljubljana gibi ehirlerin seviyesine ulaamad ve eski nemini kaybetti. 1929dan itibaren Drina Banlnn merkezi olarak zikredildi. 1921de 60.087 olan nfusu (21.465 mslman, 12.479 Ortodoks, 18.076 Katolik, 7427 yahudi) 1941de 80.000e ulat. Bu devirde Gazi Hsrev Bey Medresesindeki eitim devam ederken bir eriat Lisesi kuruldu. 1887de alan eriat / Kadlk Okulu kapatlarak yerine 1937de faklte seviyesinde Yksek slm eriat-Teoloji Okulu ald. Bu

dnemde mslmanlara ait gazete, dergi ve ilm aratrmalar mevcuttu. Ayrca mslmanlarn siyas partileri faaliyetlerini Saraybosnada srdrmekteydi. Krallk Yugoslavyas devrinde Saraybosnada Glasnik, Gajret, Narodna Uzdanica, Behar, Novi Behar gibi slm dergi ve gazeteler vard. II. Dnya Sava esnasnda (1941-1945) Saraybosna, Hitler Almanyas ile i birlii ierisinde bulunan Ante Paveli liderliindeki Bamsz Hrvatistan Devletinin bir parasyd. II. Dnya Savann ardndan kurulan Tito Yugoslavyas dneminde (1945-1990) Saraybosna, Yugoslavyay oluturan alt cumhuriyetten biri olan Bosna-Hersek Sosyalist Cumhuriyetinin baehri olarak iln edildi, bylece yeniden blgede nem kazanmaya balad. 1946da 100.000i geen Saraybosnann nfusu 1961de 213.092ye ulat, 1991den sonra 300.000i at. Bu arada Nisan 1946da Yksek slm eriat-Teoloji Okulu niha ekilde kapatld. Ancak bamsz lkeler liderliini stlenen Tito Yugoslavyas, Saraybosnadaki Gazi Hsrev Bey Medresesinin devamna izin verdi ve 1977de Islamski Teoloki Fakultet ad altnda bir ilhiyat fakltesinin eitime balamasna gz yumdu. Sz konusu faklte bugn slm limler Fakltesi adyla Saraybosna niversitesi iinde faaliyetini srdrmektedir. 1950de alan arkiyat Enstits de gnmzde mevcuttur. 1990daki demokratik seimlerden sonra Aliya zzetbegovi ynetiminde mslmanlarn sosyal hayat giderek daha da geliti. Preporod adl bir kltr cemiyeti, el-Kalem isminde slm eserler neriyat yapan bir kurulu ve Merhamet isminde bir sosyal yardm cemiyeti kuruldu. Saraybosnada 29 ubat 1992 - 1 Mart 1992 tarihlerinde yaplan bamszlk referandumunun hemen ardndan 1996ya kadar srecek olan sava balad. 5 Nisan 1992de Srp yanls Yugoslav ordusu tarafndan igal edilen Saraybosna Havaalan ile 2 Mays 1992de Srp gleri tarafndan resmen iln edilen 1425 gnlk Saraybosna Muhasaras 29 ubat 1996 tarihinde sona erdi. Bu sre ierisinde Saraybosna, Srp gleri tarafndan youn biimde roket saldrsna mruz kald. Stalingrad (St. Petersburg) muhasarasndan sonra dnya tarihinde en iddetli muhasara gnlerini yaayan Saraybosnann d dnya ile ilikisi 1993te Butmir blgesinde yaptrlan 800 metrelik bir tnelle saland. Resm bilgilere gre muhasara esnasnda 11.000 kii ldrlm, 50.000 kii yaralanm ve 35.000 bina tahrip edilmitir. Bunlar arasnda zellikle camiler, hastahaneler, ktphaneler, medya merkezleri, devlet binalar, asker klalar ve halkn yaad bir ksm binalar byk hasar grmtr. Vijenica adyla bilinen yap ve iindeki arkiyat Enstits 17 Mays 1992de top atlaryla yanm ve enstitnn zenginliklerinden sadece % 1i kurtarlabilmitir (kr. Riedlmayer, IX/3 [1995], s. 337-341). Dayton Antlamasnda (1995) muhasarann kaldrlmas karar alnd tarihten itibaren gnmze kadar Saraybosna hem yeni kurulan Bosna-Hersek Devletinin hem de Mslman-Hrvat Federasyonunun baehridir. Sava esnasnda meydana gelen tahribatn bir ksm gnmze kadar ancak giderilebilmitir. Saraybosna bir Osmanl ehri olarak gelitii iin blgenin nfusunun slmlamaya balamas halkn hayat tarznda ve kltrnde nemli etkiler yapmtr. Dou dillerinde iirler yazan Saraybosnann mslman airleri daha ziyade Trkeyi kullanmtr. Trke iir yazanlar arasnda Saraybosnada doan Nergis (. 1044/ 1635), hem Trke hem Bonaka iir yazan Hasan Kim (. 1102/1691), modern tarihilie geii ifade eden bir eseri bulunan eyh Seyfudin Kemura (. 1917), Osmanl idaresinin son dnemleriyle Avusturya igalini takip eden olaylarla ilgilenen Muhammed Enver Kadi (. 1931), ilk modern tarihi ve ayn zamanda air Saffet Bey Baagi (. 1934) zikredilebilir. Saraybosnada slm kltr zellikle ehirli karakteri ar basan bir nitelie sahiptir.

Gnmze kadar btn zorluklara ve savalara ramen Saraybosnada Hnkr Camii (862/1458), Gazi Hsrev Bey Camii (937/1530), Ferhad Bey Camii (969/1562), Ali Paa Camii (968/1561), ekreki Muslihuddin Camii (932/1525), Hac Osman Mescidi (1000/1591), Hoca Durak (Baar) Camii (1283/1866), oban Hasan Camii (1291/1874), Hnkr Kprs (862/1458), eher-ehajina uprija (1585), Kozja uprija (XVI. yzyl), Principov Most (1541); Hac Sinan Tekkesi (1188/1775) ve Gazi Hsrev Bey Hamam, Gazi Hsrev Bey Medresesi (Kurumliye) (944/1537), Gazi Hsrev Bey Bedesteni (1537), Brusa Bedesteni (958/1551), Gazi Hsrev Bey Camii yanndaki Saat Kulesi, Moria Han gibi eserler hl ayaktadr ve mimarinin muhteem rneklerini tekil etmektedir (daha geni bilgi iin bk. Mujezinovi, I, 7-533; Ayverdi, Avrupada Osmanl Mimr Eserleri II, III, 306-420; a.mlf., VD, sy. 3 [1956], s. 194-206). Bosna-Hersek Diyanet leri Bakanl bnyesinde faaliyet gsteren ve mam-Hatip Lisesi seviyesinde olan Gazi Hsrev Bey Medresesinin erkek ve kz olarak iki blm halen devam etmektedir. Gazi Hsrev Bey Ktphanesi, Gazi Hsrev Bey Camiine ok yakn bir yerde yaplan yeni binasna tanacaktr. Ktphanede 17.000i akn yazma eser, 20.000i akn matbu slm eserle 20.000i akn Bonaka ve Avrupa dillerinde yazlm matbu eser mevcuttur. Resm olarak 297.416 nfusa sahip olan Saraybosnann 1992-1996 savandan sonra nfusunun 500.000i at zikredilmektedir. Gnmzde Grad Sarajevo adndaki ehir Stari Grad, Centar, Novo Sarajevo ve Novi Grad isminde drt belediyeden olumaktadr. ehirde hisarn eteindeki kesimde tamamen Trk ehri grnm, onun evresinde 1878den sonra gerekletirilen dama planl Avusturya ehri grnm, onun evresinde geni caddeler etrafnda yaylan daha modern grnm hkimdir. Dayton Anlamasna gre ehrin byk bir ksm Bosna-Hersek Federasyonuna, dier bir ksm da Srp blgesi olarak Srp Cumhuriyetine aittir.

BBLYOGRAFYA

Tahrir Defteri, stanbul Belediyesi Atatrk Kitapl, Muallim Cevdet, nr. 0.76; BA, TD, nr. 18, 24, 56, 76, 157, 221, 379; TK, TD, nr. 474; Evliya elebi, Seyahatnme, V, 427-441; Kemura ejh Sejfudin, Sarajevske Damije, Sarajevo 1910, tr.yer.; a.mlf., Saraybosnada Ebniye-i Hayriyyenin Musavver Tarihi I: Hnkr Cmi-i erfi, TOEM, II/12 (1327), s. 774-776; Hazim abanovi, Bosanski Paaluk-Postanak i Upravna Podjela, Sarajevo 1959, s. 35-43, 70-72, 77-81, 88-98, 119, 146-147, 182-183, 229, 232-234; Hamdija Kreevljakovi, Sarajevo za Vrijeme Austro-Ugarske Uprave (1878-1918), Sarajevo 1969, tr.yer.; a.mlf., Sarajevska arija, Njeni Esnafi i Obrti za Vrijeme Osmanlijske Uprave, Narodna Starina, VI/14, Zagreb 1927, s. 15-58; Mehmed Mujezinovi, Islamska Epigrafika u Bosni i Hercegovini, Sarajevo 1974, I, 7-533; a.mlf. - Demal eli, Stari Mostovi u Bosni i Hercegovini, Sarajevo 1998, s. 23-29, 97-134; Demal eli, Sarajevo i Okolica, Zagreb 1979, s. 9-64; mer Bosnav, Bosna Tarihi, Ankara 1979, s. 95, 111117; Ayverdi, Avrupada Osmanl Mimr Eserleri II, III, 306-420; a.mlf., Yugoslavyada Trk bideleri ve Vakflar, VD, sy. 3 (1956), s. 194-206; Milan Gojkovi, Stari Kameni Mostovi,

Beograd 1989, s. 138-142; lhan ahin, Osmanl Dneminde Sarayova (Saraybosna)nn Kuruluu ve Ykselii (1455-1561), Bosna-Hersek, stanbul 1992, s. 22; Nijazija Kotovi, Sarajevo Izmedu Dobrotvorstva i Zla, Sarajevo 1995, tr.yer.; Enver Imamovi, Korijeni Sarajeva-Prethistorija i Antika, Prilozi Historiji Sarajeva, Sarajevo 1997, s. 11-17; Amina Kupusovi, Vakufnama Isabega Ishakovia, a.e., s. 47-51; Avdo Sueska, Sarajevo u Bunama Sedamnaestog i Osamnaestog Stoljea, a.e., s. 77-81; Hatida ar, Nemuslimansko Stanovnitvo Sarajeva u Sedamnaestom Stoljeu, a.e., s. 83-91; Muharem Omerdi, Dervii i Tekije u Sarajevu, a.e., s. 129-139; Lejla Gazi, Sarajevo u Ljetopisima Sedamnaestog i Osamnaestog Stoljea, a.e., s. 225-229; Behija Zlatar, Zlatni Period Sarajeva, a.e., s. 53-60; a.mlf., Popis Vakufa u Bosni iz Prve Polovine XVI Vijeka, POF, XX-XXI/1970-71 (1974), s. 113-114; Salih Sidki Hadihuseinovi (Muvekkit), Povijest Bosne, Sarajevo 1999, I, 111-130; air Sikiri, Sarajevske Tekije, Narodna Starina, VI/14, (1927), s. 77-79; Ibrahim Kemura, Pregled Sarajevskih Vakufa u Godini 1889. i 1913., POF, XXXIV (1971), s. 462-481; Ferhat eta, Islamska Vjerska Zajednica u Bosni i Hercegovini od 1878. do Imenovanja Prvog Reis-ul-Uleme, Islamska Misao, XI/128, Sarajevo 1989, s. 39-42; A. Riedlmayer, Maziyi Silmek: Bosna-Hersekteki Ktphanelerin ve Arivlerin Tahribi (trc. Yaar Tonta), Trk Ktphanecilii, IX/3, Ankara 1995, s. 337-341; Kmsl-alm, II, 1388; M. Filipovi - S. orovi, Sarajevo, Narodna Enciklopedija, Zagreb 1929, IV, 28-30; V. ., Aneksija Bosne i Hercegovine, Enciklopedija Jugoslavije, Zagreb 1955, I, 114-115; B. Kan, Sarajevski Atentat, a.e., Zagreb 1968, VII, 141-143; M. Jo, Sarajevsko Polje, a.e., VII, 143; a.mlf. - S. Ti., Sarajevo, a.e., VII, 136-141; Besim Darkot, Bosna-Saray, A, II, 735-736; A. Popovic, Sarajevo, EI (ng.), IX, 28-34; Abdrraf Ruhbn, Sarayevo, el-MevsatlArabiyye, Dmak 2004, X, 795-797. Muhammed Arui

SRBN AHMED
(. 952/1545) Bayram Melmliine mensup sf ve air. Hayraboluda dodu. Hayat hakknda bilinenler Nevzde Atnin verdii bilgilere dayanmaktadr. At, onun Kann Sultan Sleymann 940 (1533-34) ylnda kt Irakeyn Seferinde srbn (deveci) olarak padiahn hizmetinde bulunduunu, ordu Karamanda iken Bayram meyihinden Pr Ali Aksary ile grtn, bu srada ona intisap ettiini, Hayraboluya dnp irad faaliyetini srdrdn, 952 (1545) ylnda burada vefat ettiini, cezbe sahibi bir kii olarak tanndn, merebi dolaysyla zndklkla sulandn, bununla birlikte yksek mnev mertebelere ulam, keramet sahibi vellerden sayldn belirtir (Zeyl-i ekik, s. 70). Bayram Melmlerinden Sar Abdullah Efendi ise Srbn Ahmedin Irakeyn Seferine sersrbn sfatyla katldn, Pr Ali Aksarynin ondaki yetenei kefedip kendisine iltifat ettiini, sefer dn ordudan ayrlarak onun yannda kaldn, seyr slk dneminde Ahmed ve Kaygusuz mahlasyla syledii ok sayda iiri bulunduunu kaydederek, Varm ol dosta verdim hnmnm kalmad / Cmlesinden el yudum pes d cihnm kalmad beytiyle balayan iirini ve hanmyla ilgili bir menkbesini nakleder (Semertl-fud, s. 252-256). Yine Bayram Melmlerinden olan Lalzde Abdlbki Efendi bu bilgileri tekrarlar. Mstakimzde Sleyman Sdeddin Efendi, ayn bilgileri aktardktan sonra Srbn Ahmedin iki mektubuyla ona ait olduunu syledii baz iirleri kaydeder. Mehmed Ali Ayni, Sdk Vicdn, Bursal Mehmed Thir, Hseyin Vassf gibi mellifler Srbn Ahmed hakknda yukardaki bilgileri tekrarlamlardr. Pr Ali Aksarynin olu smil Maknin idamnn ardndan Bayram Melmlerinin kutbiyyet makamna Srbn Ahmed gemi, Bayram Melm silsilesi ondan sonra mridlerinden Hsmeddin Ankarav tarafndan srdrlmtr. Srbn Ahmed, tarikat mensuplar iin son derece kritik olan bu dnemde Atnin de belirttii gibi hakknda baz olumsuz sylentiler kmakla birlikte devletin takibatna uramadan faaliyetine devam etmi, ancak Hsmeddin Ankarav takibattan kurtulamamtr. Srbn Ahmedin dier bir mridi Kaygusuz mahlasyla iirleri olan Vizeli Aleddin Efendidir. Aleddin Efendinin yetitirdii Gazanfer Dede zndk ve mlhid olduuna dair bir ihbar zerine Vizeden stanbula getirilerek Dvn- Hmyunda muhakeme edilmitir. Srbn Ahmed ile prda olan ve kendisini yakndan tanmas gereken Mirtl-k mellifi Abdurrahman el-Askernin eserinde ondan hi bahsetmemesi dikkat ekicidir. Srbn Ahmedin kabri zerine sonralar bir trbe ina edilmi, eitli onarmlar geiren trbe son yllarda zelliksiz bir mimariyle yenilenmitir. Trbe bugn Hayrabolu Kuran Kursunun bahesi iinde kalmtr. Abdlbaki Glpnarl, Melmlik ve Melmler adl eserinde nce yukarda anlatlan kaynaklar erevesinde bir Srbn Ahmed portresi izmi (s. 54-70), kitabn sonuna koyduu ilve ksmnda Ahmed Srbna ait divan nshalarnn zerinde Dvn- Ahmed Srbn ( Ktp., TY, nr. 802), Dvn- Ahmed Srbn Dukakinzde ( Ktp., Hlis Efendi, nr. 7169 [yeni nr. TY, nr. 2830/1]), baka bir nshada ise Dvn- Ahmed (Millet Ktp., Ali Emr Efendi, Manzum, nr. 15) diye yazlm olduunu syleyerek Ali Emr Efendinin bu nshaya ekledii bilgileri aktarr. Ali

Emrnin Mevlev airi Fasih Ahmed Dedenin kendi hattyla bir mecmuada grd kaydna gre divann sahibi Ahmed Bey, Dukakinzde Ahmed Paann oludur. air Fasihin de babas Dukakinzde Ahmed Beydir. Abdlbaki Glpnarl bu bilgiye dair baz mlahazalardan ve tezkire melliflerinin, Dukakinzde Ahmed Beyin ar zemeti ve hayli evket ve riyset var iken inzivaya ekilmeyi tercih ettiine ve tasavvuf iirleri bulunduuna dair verdii bilgileri naklettikten sonra Srbn Ahmed ile Dukakinzde Ahmed Beyin ayn ahs olduunu kesin bir dille ifade etmitir. Glpnarl, Melmlik ve Melmlerden bir yl sonra yaymlad Melm Edebiyat Metinleri I Kaygusuz Vizeli Aleddin adl almasnda Srbn Ahmed veya Dukakinzde Ahmed adna kaytl baz divan nshalaryla iir mecmualarnda yer alan Kaygusuz mahlasl iirlerin Srbn Ahmede deil mridi Vizeli Aleddine ait olduunu tesbit etmitir. Bu eserde de Srbn Ahmedin Dukakinzde ile ayn kii olduu grn srdren Glpnarl, 1936 ylnda yaymlad Yunus Emre adl kitabnda Dukakinzdenin Ahmed Srbn olduuna dair daha nce kaydettii bilgilerin yanl olduunu sylemi (s. 298, 299), ancak ayrntl bilgi vermemitir. Trk airleri adl eserinin Ahmed (Dukakinzde) maddesinde kaynaklardaki bilgileri deerlendiren Sadettin Nzhet Ergun, Srbn Ahmed ile Dukakinzdenin ayr kiiler olduu sonucuna ulam ve yeni belgeler bulununcaya kadar eldeki divann Dukakinzde Ahmed Beye ait olduunun kabul edilmesi gerektiini syleyerek Abdlbaki Glpnarlya itiraz etmitir. Glpnarl ise daha sonra yaymlad bir almasnda, Dukakinzdenin mezar Eyptedir, mezar ta mevcuttur, vefat tarihi 964tr. Artk bu zat Ahmed Srbndan tamamen ayrlmtr demi (Yunus ile k Paa, s. 48), fakat iirlerin kime ait olduu konusunda bir ey sylememi, daha sonraki almalarnda da bu konu zerinde durmamtr. Nejat Seferciolu, Trkiye Diyanet Vakf slm Ansiklopedisinde yaymlanan Dukakinzde Ahmed maddesinde (IX, 549-550) bu ikisinin ayr kiiler olduu grnden hareketle divanda yer alan manzumelerin yanllkla Srbn Ahmed adna kaydedildiini, kesin bilgiler bulununcaya kadar bunlarn Dukakinzde Ahmed Beye ait olduunun kabul edilmesi gerektiini savunmutur. Ktphanelerde Ahmed Srbn veya Dukakinzde Ahmed Bey adna kaytl divan nshalar zerine Hseyin Szer tarafndan bir doktora tezi hazrlanmtr (Dukakinzde Ahmed Bey Divan, 1994, Sosyal Bilimler Enstits). Bu almada Srbn Ahmed ve Dukakinzde Ahmed Beyin ayr kiiler ve iirlerin Dukakinzdeye ait olduu grnden hareket edilmitir. Ancak hazrlayann, Knt kenzen gencine mlik olan sultan dede msrayla balayan dede redifli manzumenin tamamnda Olan eyh smil Makden bahsedildiini sylemesi, Pr olup ekl-i beerde rif-i rabbndir / Ana rahminden velyet gsteren Olan Dede beytinde Pr Ali Aksary ve olu smil Makye aka atfta bulunulmas divann Dukakinzdeye ait olduu gryle eliki arzetmektedir. te yandan tamamen melmet nevesi ve Ehl-i beyt muhabbetiyle dolu yaklak 3000 beyit ihtiva eden divann seyr slk grm sf bir aire ait olmas gerekir ki bu zellik Srbn Ahmede uymaktadr. Son zamanlarda yaplan bir almada Srbn Ahmedin asl adnn Dukakinzde Ahmed olduu belirtilmi, fakat ayrntl bilgi verilmemitir (Ocak, s. 307). Divann skdar Hac Selim Aa Ktphanesinde bulunan iki nshas zerine (nr. 74, 82) Ayfer Kayaba tarafndan bir yksek lisans tezi hazrlanmtr (Srban Ahmed ve Divan, 1995, nn niversitesi Sosyal Bilimler Enstits).

BBLYOGRAFYA

At, Zeyl-i ekik, s. 65, 70; Olanlar eyhi brahim Efendi, Dvan, Ktp., TY, nr. 333, s. 78; Sar Abdullah Efendi, Semertl-fud, stanbul 1288, s. 252-256; Sunullah Gayb, Sohbetnme, Sleymaniye Ktp., Hac Mahmud Efendi, nr. 3137, vr. 12a, 35a; Lalzde Abdlbaki, Sergzet, stanbul, ts., s. 30, 33; Mstakimzde Sleyman Sdeddin, Risle-i Melmiyye-i ttriyye, Ktp., bnlemin, nr. 3357, s. 15-29; Tomar-Melmlik, s. 52, 53; Mehmed Ali Ayni, Hac Bayram- Vel, stanbul 1343, s. 118-121; Hseyin Vassf, Sefne-i Evliy (haz. Mehmet Akku - Ali Ylmaz), stanbul 2006, II, 474-478; Osmanl Mellifleri, I, 20; Abdlbki [Glpnarl], Melmlik ve Melmler, stanbul 1931, s. 54-70, 340-351; a.mlf., Melm Edebiyat Metinleri I: Kaygusuz Vizeli Aleddin, stanbul 1932, s. 1-72; a.mlf., Yunus Emre, stanbul 1936, s. 298, 299; a.mlf., Yunus ile k Paa ve Yunusun Btnlii, stanbul 1941, s. 48-49; Sadettin Nzhet Ergun, Trk airleri, stanbul 1936, I, 277-280; TYDK, I, 114, 141-143; Ahmet Yaar Ocak, Osmanl Toplumunda Zndklar ve Mlhidler (15-17. Yzyllar), stanbul 1998, s. 307; Yavuz Tiryaki, Hayraboluda Trk ve slm Eserleri, STAD, sy. 12 (1993-94), s. 26-27; Nejat Seferciolu, Dukakinzde Ahmed Bey, DA, IX, 549-550. Nihat Azamat

SARDNYA
Akdenizde talyaya bal ada. talyanca ad Sardegnadr (Sardenya); Arap kaynaklarnda Sardinya, XIX. yzyl Osmanl kaynaklarnda Sardunya eklinde geer. talyann Sicilyadan sonra en byk adas olup zerk bir blgedir. Fransaya ait Korsika adasndan Bonifacio ad verilen dar bir boazla ayrlr, evresindeki kk adalarla birlikte yzlm 24.090 kmyi bulur. ok yeri dalk grnte olan adann en yksek yeri Gennargentu zirvesinde 1834 metreye ular. Adann merkezi Cagliaridir. Eskialardan beri kendine mahsus bir medeniyet gelitiren ve dier Akdeniz adalar gibi dardan gelen tesirlere ak kalan Sardinya baz dnemlerde bamszln aram, bir aralk oluan devlete adn vermitir. slm lemiyle eitli zamanlarda iliki iinde bulunmu, bunun etkilerini gnlk hayata, siyasete ve kltrne yanstmtr. Tarih kaynaklarda ad milttan nce XIII. yzyla kadar iner ve Msrllarn ada halkn Sardana diye andklar belirtilir. Adann milttan nce IX. yzylda Fenikelilerce iskn edildii bilinmektedir. Ardndan Roma mparatorluunun hkimiyeti altna girmitir (m.. 238-m.s. 456). Hristiyanln Avrupa ktasnda glenmeye balamas zerine din adamlar adada etkili teebbsler yapt ve Romada bulunan papalk idaresinin nfuzunu salad. Bizans mparatorluunun kuvvetli zamanlarnda Afrikann kuzey tarafndaki mahall idareye baland (534-1000). Merkez otoritenin zayflamasndan sonra Cenova Cumhuriyeti ve Pisa gibi kk devletlerin etkisine girdi. Napoli ehrine hkim olan Aragonlar (1323-1479) ve spanyollar (1479-1708) burada idarelerini kabul ettirdiler. XVIII. yzylda talyada dank olan kk ehir devletleri daha geni mstakil devletler haline geldii srada merkezi Torino olan Piemonte yresi de bunlara katld; etraftaki ehirlerin birlemesinin ardndan bu siyas teekkle Sardinya Krall ad verildi. talyan birlii kurulduu zaman (18 ubat 1861) burann son kral olan II. Vittorio Emanuele oluturulan meclis tarafndan 17 Mart 1861de yeni devletin ilk kral iln edildi. Ada bu tarihten sonra bir eyalet eklinde kald; hem kendi iinde hem talya merkez hkmeti tarafndan eitli zamanlarda kabul edilen kanunlara gre mahall bir idareye kavutu. Gnmzde de imtiyazl kanunlarla ynetilmektedir. Fakat belirli bir ekonomik gelime hibir zaman gereklemedi; tarm, hayvanclk, kk el sanatlarna dayal ekonomi yannda sanayi hi kurulamad. Tarihin en eski devirlerinden beri grlen susuzluk her bir aamada menfi ynde etkili oldu. 1968de balayan anari hareketleri Avrupa ktasnda tesirini gsterirken Sardinya iinde ok daha fazla haklar elde etme ve bamsz bir devlet kurma eilimi ortaya kt. Alnan sert tedbirler neticesinde merkez hkmet bunu bastrd. Bunun yannda tarihin en eski alarndan beri zengin bir kltr geleneine sahip bulunan adann bu zelliklerinin korunmas iin mzeler, aratrma merkezleri, kltr evleri kuruldu ve tevik edildi. 1980li yllarda turizm hareketinin gelimesi yeni bir i sahasnn almasna yol at, fakat ada halknn darya g hibir zaman durdurulamad. Bundan dolay bata Afrika lkeleri olmak zere ucuz emek gcn karlamak iin resm veya gayri resm yollardan adaya ynelik g hareketi oldu. slm lkelerinden ok sayda aile buraya geldi. Gnmzde 4 milyon nfus barndran adada her trl siyas akm mevcuttur. slm Dnyas ile likiler. Sardinya dier Bat Akdeniz adalar gibi slm denizcilerinin aknlarna

hedef olmutur. eitli zenginlikteki ziraat varl ekonomik gelimeleri de beraberinde getirmi, Akdenizin en hareketli esir ticareti burada younlamtr. Afrikann kuzey sahillerine sahip olan mslman idareciler ve denizciler Bizans egemenliini zayflatp 84 (703) ylndan itibaren adaya aknlar gerekletirdiler, ancak bu aknlar kalc olmad. Baz aratrmaclar bunu adallarn kendilerini ok iyi savunmasna ve ilh kuvvetlerin yardmna balar. Bu durumda sahilleri korumak iin kaleler, gzetleme ve haber verme kuleleri ina edildi, buralarn mal ve idar mesuliyetleri oralardaki ailelere verildi. Bunlar sonraki asrlarda byk topraklar elde ederek adann idaresinde sz sahibi oldular. 135te (752-53) adaya byk bir slm ordusunun gelip hkimiyet kurduu ve halk cizye demeye mecbur tuttuuna dair slm kaynaklarnda verilen bilgiler Batl kaynaklar tarafndan teyit edilmez. Dier byk bir harekt 1010-1025 yllar arasnda spanya yarmadasnda kurulmu slm emirliklerine bal Mchidlerin gerekletirdii zerinde durulur. Nitekim Mchid el-mir 406da (1015-16) 120 gemi ve 1000 svariyle adann byk bir ksmn fethetmiti. Buna karlk kta tarafnda kurulmu kk talyan devletlerinin bata papalk olmak zere bir mttefik ordusu gnderdikleri, bu gelime vesilesiyle Katolik kilisesinin adada ok kuvvetli bir tekilt tesis ettii belirtilir. slm denizcilerinin aknlar neticesinde bir asker ve siyas baar elde edilmese de adann coraf yaps ve zellikleri slm corafyaclarnca kaydedildi. Ticar ilikilerin mahiyeti hakknda arkeolojik kalntlar belirleyici oldu. zellikle bulunan paralar (700778 yllar arasna ait on bir sikke, yedisi bakr), mzelerdeki baz rnekler ve az saydaki mezar kitbeleri (1070 ve 1077 yllarna ait kf yazl kitbeler) sz konusu mnasebetleri aydnlatc bilgi salar. Ayrca adann toponimisinde Arapa adlara rastlanr. Adann Osmanllarla olan ilikisi, Afrikann kuzey taraflarna sahip olup XV. yzyl sonunda kuvvetlenen spanya Krall karsnda kendini mdafaa edemeyen mahall beylerin Osmanl himayesini istemeleriyle balar. Msrn ele geirilmesi ve Kuzey Afrika sahillerine doru hkimiyetin genilemesi Bat Akdenizdeki Osmanl gcn arttrnca ada bundan etkilendi. XVI. yzylda Sardinyay da hedefleyen aknlar (mesel 950de [1543] Barbaros Hayreddin Paann akn) siyas olduu kadar ticar, iktisad, kltrel alanda yeni gelimeleri beraberinde getirdi. XVI. yzyl balarnda Pr Reis ada ve evresi hakknda asker olduu kadar iktisad durumunu da gsteren ayrntl bilgiler verdi ve haritasn izdi. 1560ta siyas ilikiler hz kazand. 1029-1036 (1620-1627) yllar arasnda yaplan aknlar esnasnda byk miktarda mal, para ve kle elde edildi. XVIII. yzylda sren aknlar mahall idarecileri zor durumda brakt. Osmanl Devletine bal Garp ocaklarnn Bat kaynaklarnda Reggenze olarak geen Afrikal / Maribli denizcileri Osmanl himayesi altnda olmakla beraber Avrupa ktasndaki devletlerle bir dizi antlama yapt ve bunlar ada iin belirli bir bar zemini getirdiyse de aknlar hibir zaman durmad. Sardinya Krall adyla ortaya kan devlet ise 1816da Cezayir, Tunus ve Trablusgarp yneten beyler ve daylarla diplomatik ilikilere giriip konsolosluklar at. Esirler karlkl olarak serbest brakld. 24 Haziran 1803te adann merkezi Cagliaride dzenlenen byk bir yin esnasnda slm dinini terkedip Hristiyanla geenler takdis edildi. Osmanl Devleti ile Sardinya Krall arasnda XIX. yzyl balarnda ngilterenin arac olmas zerine diplomatik ilikiler balatld ve ksa zaman iinde ilerledi. Bu ilikinin esas temeli Cenova Cumhuriyetine dayanmaktayd. Zira kuvvetini kaybedip tarih sahnesinden silinen Cenova asrlarn birikiminin uzantsn Sardinya iinde devam ettiriyordu ve giriimler neticesinde 25 Ekim 1823 tarihinde tamamlanan antlama yeni bir devri haber veriyordu. Bylece Osmanl Devleti kendisine yeni bir mttefik edindi, devlet merkezi olan Torinoya dim eliler tayin edildi. Sardinya Krall,

stanbuldaki elilik yannda konsolosluklar aracl ile talyan geleneinin ark topraklarnda devamn salad. Osmanl baehrine gnderilen kymetli diplomatlar arasnda Ludovico Sauli dIgliano ile Romualdo Tecco kaleme aldklar eserler sayesinde ne ktlar. lki memleketine dndkten sonra Cenova Devlet Arivindeki arka dair kaytlar neretti, dieri de arkiyat almalarna eilip eserler toplad, ran dili ve edebiyat zerine almalar yapt. Adlarn kalc klanlar arasnda asker alandaki birikim ve deneyimini yeni ordu dzeninde uygulayan ve Rstem Bey adyla da hret yapan Giovanni Timoteo Calosso, stanbul ve Anadolu hakknda yazp resimledii eserlerle bilinen Antonio Baratta saylabilir. II. Mahmud zamannda getirtilen ve sonralar paa rtbesini alan Giuseppe Donisettinin besteleri, yetitirdii Trk bestekrlar ve Cumhurbakanl Senfoni Orkestras vastasyla varln srdrmektedir. Sardinya Krallnn arlnn duyurulmasn salayan gelime Krm harbine mttefik olarak katlm olmasyla ortaya kt. Sava srasnda veya hastalk sebebiyle lenler Feriky Mezarlnda zel hazrelere gmldler. Yeniky ve stinye semtlerinde kurulan hastahaneler bir gelenek meydana getirdi. Bu tarihten sonra talyanlarn varl stanbul ve liman ehirlerinde hep artt ve Sardinya Krall yapt bir dizi antlama sayesinde Osmanl Devletinin Avrupadaki etkinliini tantt. Bu devletin merkezine giden diplomatlar yeni bir anlayn hazrlaycs oldular. Bugn adada mevcut slm cemaatinin tam saysn vermek zor olsa da Fas ve Senegal asll olanlar oktur. Bir miktar Trk vatandann bulunduu 1990daki bir istatistikte grlr. Cagliari niversitesinde baz zamanlar arkiyat almalarna yer verilmitir.

BBLYOGRAFYA

P. Martini, Storia delle invasioni degli arabi in Sardegna, Cagliari 1861; A. Mori, Gli Italiani a Costantinopoli, Modena 1906, tr.yer.; S. Bono, I Corsari Barbareschi, Torino 1964, tr.yer.; a.mlf., Yenia talyasnda Mslman Kleler (trc. Betl Parlak), stanbul 2003, tr.yer.; L. VecciaVaglieri, Musulmani e Sardegna, Atti del I Congresso Internazionale di studi Nord-Africani (Cagliari 22-25 Gennaio 1965), Cagliari 1965, s. 233-240; E. de Leone, LImpero Ottomano nel primo periodo delle Riforme (Tanzmt) secondo fonti italiane, Milano 1967; B. Manca, Gli stati del Magreb e la politica estera del Regno Sardo (1773-1787), Milano 1971; M. G. Stasolla, Italia euromediterranea nel Medioevo: testimonianze di scrittori arabi, Bologna 1983, s. 295-303; A. Bausani, LItalia nel Kitab- Bahriyye di Piri Reis, Venezia 1990, s. 46-52; G. Bonaffini, La vita e la storia di Ariadeno Barbarossa, Palermo 1993, tr.yer.; F. C. Casula, La Storia di Sardegna, Cagliari 1993; S. Allievi - F. Dassetto, Il ritorno dellIslam. I musulmani in Italia, Roma 1993, s. 106; M. Pinna, Il Mediterraneo e la Sardegna nella cartografia musulmana, Nuoro 1996, II, 13-20, 50-91, 175-268; F. Russo, Guerra di Corsa. Raggualio storico sulle principali incursioni turco-barbaresche in Italia e sulla sorte dei deportati tra il XVI ed il XIX secolo, Roma 1997, I-II; Emre Arac, Donizetti Paa: Osmanl Saraynn talyan Maestrosu, stanbul 2006, s. 15-89; R. Sandri - Giachino e G. M. di Nomaglio, La legazione sarda presso la Sublime Porta dal 1815 al 1849, Gli Italiani di Istanbul. Figure, comunit e istituzioni dalle riforme alla Repubblica 1839-1923, Torino 2007, s. 297-323; Muhedt Mecmuas, I, stanbul 1294, s. 108-130; G. Quazza, La politica orientale sarda nei dispacci del Tecco (1850-1856), Rassegna Storica del Risorgimento, XLVIII/4, Roma 1961, s. 663-

680; G. dErme, Romualdo Tecco (1802-1867), diplomatico sardo Orientalista, Annali della Facolt di Lingue e Letterature Straniere di Ca Foscari, IX/3, (serie orientale 1), Milano 1970, s. 107-122; Mnir Aktepe, II. Mahmud Devrinde Osmanl-Sardunya Mnasebetlerine Dair Baz Belgeler, TTK Belgeler, XI/15 (1986), s. 89-144; XII/16 (1987), s. 101-112; XIII/17 (1988), s. 183-212; P. Ardizzone, Il Regno di Sardegna e le Reggenze Barbaresche: dalla difensiva all offensiva, Studi Magrebini, nuova serie: II, Napoli 2004, s. 1-69; M. Costanza, Antonio Baratta e Giovanni Timoteo Calosso: due sudditi Sardi nella Costantinopoli di Mahmud II, OM, XXIV, nuova serie: LXXXV/1 (2005), s. 37-55; M. Brondino, Ambizioni coloniali del Regno Sardo-Piemontese sulla Reggenza di Tunisi (1825-32), a.e., XXIV, nuova serie: LXXXV/2-3 (2005), s. 327-342; T. Crouther Gordon, Sardinya, A, X, 207-208; G. Oman, Sardniya, EI (Fr.), IX, 50-51; Giovanni Scognamillo, Donizetti Giuseppe, DBst.A, III, 99-100; Nuran Yldrm, talyan Hastanesi, a.e., IV, 303. Mahmut H. akirolu

SAREKAT ISLAM
Endonezyada din-siyas bir hareket. Hac Semenhd adl Caval bir tccarn nderliinde Sarekat Dagang Islam (slm Ticaret Birlii) adyla kurulan (1911) ve yerli mslman halkn ticar menfaatlerini Avrupal ve in asll tccarlara kar korumak amacn tayan tekilt, aristokrat bir aileden gelen Hac mer Said okroaminotonun 1912de ye olmasyla yeni bir hviyet kazand. 10 Eyll 1912de ad Sarekat Islama (slm Birlii) evrildi ve tznde amac mslmanlar arasnda kardelik, birlik ve karlkl yardmlama vastasyla toplumdaki madd ve mnev gelimilii salamak eklinde ifade edildi. 1934 ylnda lmne kadar tekiltn en etkili ve popler lideri olan okroaminoto kurulu dneminde smrge hkmetine kar sadakatli bir izgi izledi ve daima Sarekat Islamn siyas ve devrimci bir hareket olmadn syledi. Bununla birlikte bu sylem Hollandal yetkililer arasnda ihtiyatla karland ve Sarekat Islamn hkmet aleyhtar bir harekete dnebilecei endiesiyle lke genelinde faaliyet gstermesine ancak 1916 ylnda izin verildi. Bundan sonra tekilt hzl bir ekilde gelierek ye saysn 1917de 800.000e kard. Bylece sosyal adaletsizlie urayan kesimler ve umutsuz gruplar arasnda taraftar bularak lkenin ilk mill tekilt haline geldi. Sarekat Islam gelimesinin paralelinde siyas konulara eilmeye balad. 1916 ylndaki ilk mill kongrede okroaminoto, Endonezya toplumunun birliini ve Endonezyallarn bir millet olduunu vurgulayarak Hollanda ynetimi altnda ilk defa zerk bir ynetimin kurulmasn talep etti ve halkn siyas konularda daha fazla sesini duyurabilmesi iin bir halk temsilciler meclisi oluturulmasn savundu. nceleri kapitalizme ve smrge rejimine kar kan tekiltn lideri okroaminoto, 1924te yazd Islam dan Sosialisme adl eserinde ekonomik dncelerini sosyalizm temeline oturtmaya alrken din inanc ve Tanrnn varln kabul etmeyen Marksizmi iddetle eletirdi. okroaminoto, dier bir Sarekat Islam yesiyle birlikte 1918de hkmet tarafndan yeni kurulan Volksraad adl danma meclisine tayin edildi. Bunlar, muhalif bir tutum taknarak demokratik usulle seilmi bir parlamentonun oluturulmasn isteyen radikal gruba katldlar. I. Dnya Sava sonrasnda Sarekat Islam kendine ait gazetesi ve birok ubesi vastasyla geni bir yelik a kurmu ve hkmetin ekindii lkenin en byk mill hareketi haline gelmiti; artk smrge ynetimine kar yaygn halk protestolar ve yryler dzenlemekteydi. Fakat bu hzl ykseli devam etmedi; tekilt 1920li yllarda i ekimeler, dier tekiltlarla rekabet ve Hollanda basks sonucu zayflamaya balayarak biri solcu, dieri slmc olmak zere iki gruba ayrld. ekimelerin younlamaya balamas zerine tekiltn yelik orannda gerileme oldu ve zellikle iftilerin destei kaybedildi. 1921de yaplan altnc kongrede Marksist grup tekilttan uzaklatrld. Ayrca Sarekat Islam bu yldan itibaren smrge ynetimini daha fazla eletirmeye balad ve ardndan hkmetle i birlii yapmama karar alarak hicret politikas benimsedi. 1923 ve 1929 yllarnda iki aamada Partai Sarekat Islam Indonesia (Endonezya slm Birlii Partisi) adl milliyeti bir siyas partiye dnt. 1930lu yllarda Persatuan Islam ile gr ayrlklar neticesinde mslman toplum zerindeki liderliini kaybeden ve elinde eski ye saysnn yaklak % 1i kalan kurulu, Japon igali dneminde parti olarak yasaklanmasna ramen yelerinin II. Dnya Sava sonrasndaki bamszlk almalarnda ve

lkenin siyas hayatnda nemli roller oynamalar sebebiyle yeniden itibar kazand. 1947de, Japonlarn 1943te btn slm partilere ortaklaa kurdurduklar Majlis Syura Muslimin Indonesiadan (MASYUMI) ayrlarak tekrar mstakil bir parti haline geldi ve liderleri 1947-1957 yllar arasnda oluturulan alt koalisyon hkmetinde yer ald. Varln 1973e kadar devam ettiren Partai Sarekat Islam Indonesia, o yl Suharto ynetiminin btn slmc partileri Partai Persatuan Pembangunan (Birleik Kalknma Partisi) ad altnda birlemeye zorlamas zerine kendini feshederek bu partiye katld. Endonezyann ilk siyas ve mill uyan hareketi saylan Sarekat Islam lkedeki mslman halkn siyasal bilinlenmesine nemli katklar yapm, din alanda yeniliki bir izgi izleyerek zellikle eitim konularna ynelmitir. Sarekat slmn eitli zamanlarda kard Oetoesan Hindia, Sinar Djawa, Pantjaran Warta, Sarutomo gibi yayn organlar ve Sarekat Tani (ifti tekilt), Pergerakan Wanita (kadn kolu), Gabungan Sarekat Buruh (ii tekilt), Pemuda PSII (genlik kolu), Sarekat Mahasiswa (renci birlii) gibi yan kurulular da bulunmaktayd.

BBLYOGRAFYA

J. Th. P. Blumberger, De Nationalitische Beweging in Nederlands-Indi, Haarlem 1931, s. 55-89, 311-338; a.mlf., Sarekat Islam, Encyclopaedie van Nederlandsch Indi, s-Gravenhage 1917-39, III, 694-703; A. K. Pringgodigdo, Sedjarah Pergerakan Rakjat Indonesia, Djakarta 1950, s. 14-19, 46-57; R. van Niel, The Emergence of the Modern Indonesian Elite, The Hague 1960, s. 85-159; B. Dahm, Sukarno and the Struggle for Indonesian Independence, Ithaca 1969, s. 10-20; D. Noer, The Modernist Muslim Movement in Indonesia: 1900-1942, Singapore 1973, s. 101-152; S. Soebardi - C. P. Woodcroft-Lee, Islam in Indonesia, The Crescent in the East: Islam in Asia Major (ed. R. Israeli), London 1982, s. 196-202; Kuntowijoyo, Islam in Politics: The Local Sarekat Islam Movements in Madura: 1913-1920, Islam and Society in Southeast Asia (ed. Taufik Abdullah Sharon Siddique), Singapore 1986, s. 108-135; C. C. Berg, Sarekat Islam, A, X, 208-215; F. R. von der Mehden, Sarekat Islam, The Oxford Encyclopedia of the Modern Islamic World (ed. J. L. Esposito), Oxford 1995, III, 474-475; Ann Kumar, Sarekat Islam, EI (ng.), IX, 51-53; Sarekat Islam, Ensiklopedi Islam, Jakarta 1999, IV, 253-257. smail Hakk Gksoy

SARF
() Arapa gramerinin kelime yapsyla ilgili dal. Szlkte evirmek, dndrmek anlamndaki sarf kelimesi terim olarak biri amel, dieri nazar olmak zere iki ekilde kullanlr. Amel sarf, asl kabul edilen kelimeyi (masdar veya mzi) lafz veya anlamla ilgili bir maksat iin deiik fiil ve isim vezinlerine dntrmektir (tasrif). Nazar sarf ise irab ve bin dnda kelime durumlarnn kurallarn inceleyen ilim diye tanmlanr. Mteahhir dilciler sarf ilmiyle tasrif ilmini e anlaml kabul ederken Sbeveyhi gibi kadm dilciler tasrifi, nahiv ilminin bir blm olarak grdkleri sarf ilminin bir cz sayar. Sarf ilminde mebn isimler, cmid fiiller ve harfler dnda ekimli bir fiil kknden treyen fiillerle isimler erevesinde mcerred (asl) ve mezd kalplar, bunlara rz olan harf ve hareke deiiklikleri demek olan ibdl, ill, kalb, hazif, idgam ve imle durumlar ele alnr. Fiiller kk fiiller ve tremiler (mcerred-mezd) eklinde iki kategoriye ayrlr. l kk fiil ve tremileriyle drtl kk fiil ve tremileri kk harfleri iinde illet harfi bulunup bulunmamasna gre yedi kategoride incelenir ve her birine ait mzi, muzri, emir ve nehiy kiplerinin mlm ve mehule gre ekim ekilleri sz konusu edilir; illetli fiillerin eitli kalp ve kiplerinde grlen harf ve hareke deiiklikleri aklanr. Gerek kk gerekse tremi fiil kalplarna ait isimler olarak masdar eitleri, ism-i fil, ism-i mefl, sfat- mebbehe, mblaa sgalar, zaman, mekn ve alet isimleri, ism-i tafdl, mensub ve musaggar isimler, isimlerde mzekker-mennes, mfred-tesniye-cemi durumlar ele alnr. Gerek fiil gerekse isim kalplarnda asl ve ziyade harflerle bunlarn hareke ve sknlar bir lte gre belirlenir. Kadm dilcilerden beri kullanlan ve mzn- sarf ad verilen bu lt fealedir (). Kkn ilk harfi f, ikinci harfi ayn, ncs lma tekabl eder. Kelime drt kk harfli ise mzann sonuna bir lm (), be kk harfli ise bir lm daha ( = gibi) eklenir. Kelimede zit harf veya harfler varsa mzanda karlkl yerlerine konarak lt belirlemesi yaplr ( gibi). Mzana vezin (bin, sga), ona uygun den kelime kalbna da mevzun denilir. Kelimelerin kklerini belirlemede nem arzeden vezin bulma olgusu zerinde kadm dilcilerden beri nemle durulmu, mesilt-temrn, el-mesill-avsa, temsl ad verilen balklar altnda birou yapay olan g baz kelimelerin veznini karma altrmalar yaplmtr. Zamanmza ulaan ilk mstakil sarf kitab olan Eb Osman el-Mzinnin (. 249/ 863) etTarfinde isim ve fiil kalplar bunlar meydana getiren asl ve ziyade harfler temelinde kark ele alnm, ibdl, ill, kalb, tazf adyla anlan harf deiim ve dnmleri eserin ana konusunu tekil etmitir. Ancak modern zamanlarda yazlan sarf kitaplarnda fiil ve isim kalplar mstakil blmler halinde incelenmitir. Ayn eserlerde daha ok kraat ilmini ilgilendiren el-ibtid vel-vakf, idgam, imm, imle ve revm gibi konulara ise yer verilmemitir. Ali Kuu, Undz-zevhir adl sarf kitabnda farkl bir yntem izleyip bu ilmin temeli olarak grd vaz ilmiyle itikak bir giri mahiyetinde olmak zere ayrntl biimde ele almtr.

Sarf meseleleri nahiv ilminin kuruluundan itibaren bu ilmin konular arasnda kark bir ekilde incelenmitir. Sbeveyhi gibi kadm dilciler ve Radyyddin elEsterbd sarf nahvin bir cz diye grmlerdir. Nitekim zamanmza ulaan ilk gramer kitab olan Sbeveyhiye ait el-Kitbn ikinci yarsnn ounu sarfla ilgili bahisler tekil eder. Bu yntem daha sonra yazlan el-Muteab (Mberred), el-Ul (bns-Serrc), el-Mufaal (Zemaher), el-Ubb (Ukber), el-Muarrib (bn Usfr el-bl), el-Elfiyye (bn Mlik) gibi nahve dair kitaplarda yank bulmu, bunlarn son ksmlarnda sarf konularna yer verilmitir. Eb Hayyn el-Endelsnin rtif-arabnda, Sytnin Hemul-hevmiinde de nahiv ve sarf konular birlikte ele alnmtr. Mzin, elKitbda bulunan sarf bahislerinden yararlanarak Kitbt-Tarfini yazmtr. Eserin zamanmza ulaan en eski sarf kitab olmas sebebiyle Mzin sarf ilminin kurucusu kabul edilmitir. Ancak ondan nce Ali b. Hasan el-Ahmer (. 194/809), Yahy b. Ziyd el-Ferr ve Ahfe el-Evsata da ayn ad tayan, gnmze ulamam eserler nisbet edilmitir. Mzinden nce el-Vaf vel-ibtid, elCem vel-ifrd, et-Tar (Rus), el-Medir (Ali b. Hamza el-Kis), el-Medir (Nadr b. meyl), el-ti, el-Hemz, Feale ve efale (Kutrub), el-Medir fil-urn, el-Mar velmemdd, el-Mekker vel-menne, el-dm (Ferr) gibi monografiler kaleme alnmtr. Syt, kelime veznini tesbit altrmasna dair Muz b. Mslim el-Herrdan (. 187/803) yaplan bir rivayete dayanarak onu sarf ilminin kurucusu saym, eel-arf f fenni-arf sahibi Ahmed el-Hamelv de bu konuda ona uymutur (bk. bibl.). Ancak bu gr, temrin meselelerinin bir ilmin esaslarnn ortaya konulmasndan sonra ele alnabilecei gerekesiyle kabul grmemitir. II (VIII) ve III. (IX.) yzyllarda kaleme alnan bu eserlerden sonra IV. (X.) yzyldan itibaren sarf ilmine dair birok eser yazlm olup balcalar unlardr: Ksm b. Muhammed el-Meddib, Deiut-tarf (nr. Ahmed Nc v.dr., Badat 1407/ 1987); Eb Ali el-Fris, et-Tekmile; Rummn, et-Tarf; bn Cinn, et-Tarfl-mlk ve el-Mnf f erit-tarf lil-Mzin; Abdlkhir el-Crcn, el-Umde ve el-Mift; Ahmed b. Muhammed el-Meydn, Nzhet-arf; Nevn el-Himyer, Risle fit-tarf; Kemleddin el-Enbr, el-Vecz; Sekkk, Miftul-ulm (sarf ksm); bn Ya, erut-Tarfil-mlk; bnl-Hcib, e-fiye; Rad elEsterbd, erufiye; bn Usfr, el-Mmti; Eb Hayyn el-Endels, el-Mbdi; Mekkd, el-Bas vet-tarf f ilmit-tarf; smddin el-sferyn, Mznl-edeb. Modern zamanlarda kaleme alnan eserlerden bazlar da ylece sralanabilir: Ysuf Fris Eftimus - Sad ukayr, bl-arf (Beyrut 1888); Hrn Abdrrzk, Unvn-arf (Bulak 1306/1889); Ahmed el-Hamelv, eel-arf (Bulak 1312); Didkos Sinn, Menrl-elbb (Orelim 1903); Muhammed Muhyiddin Abdlhamd, Drst-tarf (Kahire 1958); Seyyid Emn Ali, F lmi-arf (I-II, Kahire 1975-1976); Feth edDecn, F lmi-arf (Kveyt 1979); Muhammed Ebl-Fth, lm-arf (Kahire 1986); Ebssud Haseneyn, lm-arf (Kahire 1987); Fahreddin Kabve, Tarfl-esm vel-efl (Beyrut 1408/1988); Abdlcebbr Alvn, e-arfl-v (Badat 1408/1988); Abdsselm b. mir, el-Mncid (Tunus 1990); Hzim Ali, Tarfl-esm (Kahire 1998); Fris M. s, lmarf (Amman 1421/2000); Eymen Emn Abdlgan, e-arfl-kf (Beyrut 1421/2000); Abdullah M. el-Hatb, el-Msta (I-II, Kveyt 1426/2005); M. Hayr el-Hulvn, el-Munil-cedd (Beyrut, ts.). Ayrca Red e-ertn Mebdil-Arabiyye (I-IV, Beyrut 1960-1963), Mustafa el-Galyn Cmiud-drsil-Arabiyye (I-III, Kahire 1382/1962, 8. bs.), Abbas Hasan en-Navl-vf (I-IV, Kahire 1973), Ali Rz el-Merci ve Muhammed el-Antk el-Mu adl eserlerinde nahivle sarf konularn birlikte ele almlardr.

slm dnyasnda zellikle Osmanl medreselerinde e-fiye (bnl-Hcib), el-Emile, Binlefl, el-Mad ( de anonim), el-zz (Zencn) ve Merul-erv (Ahmed b. Ali b. Mesd) adl muhtasar sarf kitaplar youn ilgi grm, bunlarla ilgili ok sayda erh ve hiye yazlm, yeni basklar ve Trke tercmeleri yaplmtr. Sarf retiminde gnmzde de nemini koruyan son be eser sarf cmlesi olarak tannmtr. Osmanl dneminde Molla Fenr Ess-arf f ilmittarf, Ali Kuu Undz-zevhir, Cemleddin shak Karamn et-Tevbi fi-arf, Birgiv Kifyetl-mbtedyi kaleme alm, Bedreddin el-Ayn, Ahmed Dinkz, Dede Cng ve Muslihuddin Mustafa Srr gibi limler de medreselerde okutulan sarf kitaplarna erh ve hiyeler yazmlardr. Anlatm dili Trke olan sarf kitaplarnn telifi skilibnin (. 1199/1785) Tuhfetl-ihvn ile balam ve Tanzimattan sonra younluk kazanm olup balcalar unlardr: Ali b. Hseyin Edirnev, Kavidl-ill vel-idgm (stanbul 1276); Mazlmzde Mustafa, Teshlt-tasrf (stanbul 1286); Hac brhim Efendi, Tafslt-telf (stanbul 1289); Abdlkerm b. Hseyin Amasyev (ngiliz Kerim Efendi), Zbde f ilmis-sarf (stanbul 1292); Mehmed Zihni, el-Mntehab (stanbul 1303); Abdssamed Ref, el-Muhtasar (stanbul 1307); Muhammed Lutf, Mcmels-sarf (stanbul 1308); Fevz Ndir, Trke Klliyyt- Kavid-i Arabiyyeden Sarf Ksm (stanbul 1308); E. Sery, Mufassal Sarf- Arab (stanbul 1314); Komisyon, Mlahhas Sarf- Arab (stanbul 1314); Manastrl Mehmed Rifat, lm-i Sarf- Arab; Hanbelzde Mehmed kir, Temrinli ve rbl Lisn- Arab (sarf ksm, stanbul 1327, 1329). Son dnemde mam-Hatip okullar ile Yksek slm enstitleri ve ardndan lhiyat fakltelerinde, Edebiyat fakltelerinin Arap dili ve edebiyat blmlerinde ders kitab ihtiyacn karlamak zere klasik eserlerin yeniden yaymlanmas, tercmesi, ayrca yeniden telif eklinde baz almalar gerekletirilmitir. Telif eser yazanlar arasnda Ahmet Ate - Tahsin Yazc - Nihad M. etin, Bekir Topalolu - Hayreddin Karaman, Hseyin Atay - brahim Atay - Yakup skender, M. Meral rt, M. Sadi enli ve Hulsi Kl yer alr.

BBLYOGRAFYA

Kmus Tercmesi, III, 640-641; Chiz, el-Beyn vet-tebyn, I, 72-73; II, 210-224; bn Kuteybe, Uynl-abr, II, 155-160; Ebl-Ferec el-sfahn, el-En (nr. Semr Cbir), Beyrut 1412/ 1992, VIII, 293-294; bn Cinn, el-Mnf (nr. brhim Mustafa - Abdullah Emn), Kahire 137379/1954-60, I, 4; ayrca bk. neredenlerin ilvesi, III, 233-270; Ahmed b. Muhammed el-Meydn, Nzhet-arf f ilmi-arf (nr. ve erh Ysriyye M. brhim Hasan), Kahire 1413/1993, I, 37-49; bn Him en-Nahv, Nzhet-arf f ilmi-arf (nr. Ahmed Abdlmecd Herd), Kahire 1410/1990, neredenin girii, s. 50-87; Syt, el-Mzhir (nr. M. Ahmed Cdelmevl v.dr.), Kahire, ts. (Dru ihyil-ktbil-Arabiyye), II, 395-417; J. Fck, el-Arabiyye (trc. Abdlhalm enNeccr), Kahire 1370/1951, s. 7-50; M. Muhyiddin Abdlhamd, Drst-tarf, Kahire 1378/ 1958, s. 4-9; M. Abdlkdir Udayme, el-Mun f tarfil-efl, Kahire 1382/1962, s. 7-31; Ahmed Emn, ual-slm, Kahire 1964, II, 277-292; Hseyin Nassr, el-Muceml-Arab: Neeth ve teavvrh, Kahire 1968, I, 15-36; mer Rz Kehhle, el-Luatl-Arabiyye ve ulmh, Dmak 1391/1971, s. 143-154; Abduh er-Rcih, Fhl-lua fil-ktbil-Arabiyye, Beyrut, ts. (Drn-

nehdatil-Arabiyye), s. 34-35, 144-150; Fahreddin Kabve, bn Ufr vet-tarf, Beyrut 1410/1981, s. 15-54; Ahmed Hasan el-Kehl, et-Tibyn f tarfil-esm, Kahire 1402/1982, s. 5-16; M. Slim Muhaysin, Tarfl-efl vel-esm f avi eslbil-urn, Beyrut 1407/1987, s. 922; sm Nreddin, Ebniyetl-fil f fiyeti bnil-cib, Beyrut 1418/1997, s. 111-133; Abdlhamd Anter, Tarfl-efl ve muaddimet-arf, Medine 1409, s. 9-38; Hasan Hindv, Menhic-arfiyyn ve mehibhm, Dmak 1409/1989, s. 5-73; Selami Bakrc - Kenan Demirayak, Arap Dili Grameri Tarihi, Erzurum 2001, s. 17-32, 183-204; Ahmed el-Hamelv, eel-arf f fenni-arf (nr. Aleddin Atyye), Beyrut 1422/2002, neredenin girii, s. 6-8; Hadce el-Hads, Ebniyet-arf f Kitbi Sbeveyhi, Beyrut 2003, s. 19-30; Abdllatf Muhammed el-Hatb, el-Msta f ilmi-arf, Kveyt 1424/2003, I, 11-38; smail Durmu, Nahiv, DA, XXXII, 300-306; C. H. M. Versteegh, Tarf, EI (Fr.), X, 386-387. Hulsi Kl

SARF
() Parann parayla deiimini konu edinen akid anlamnda fkh terimi. Szlkte savmak, evirmek, harcamak, deitirmek, nakletmek, altn parayla gm paray deitirmek, bir para dierine stn olmak gibi anlamlara gelen sarf kelimesi fkhta parann para ile deiimini konu edinen akdi ifade eder. Sarf iini meslek edinen kiiye sayraf veya sarrf denir. Bu akde sarf isminin verilmesi kelimenin kkndeki nakletme veya stnlk mnasyla aklanarak bedeller akid meclisinde karlkl ekilde el deitirdii veya bir parann dierine gre kalite ve deer ynnden bir stnle sahip olmasnn deiimin sebebini oluturduu iin sarfn bu ad ald, paralar arasndaki kalite farkn anlayan kiiye de bu sebeple sarraf dendii belirtilmitir (Zemaher, II, 295). Sarf kelimesine ait para deiimi mnasnn rmce etkisi altnda gelitii de sylenmitir (EI2 Suppl. [ng.], s. 703). Sarf kelimesinin eitli trevleri, Kurn- Kermde ve hadislerde szlk anlamnda yaygn biimde kullanlmtr (M. F. Abdlbk, el-Mucem, rf md.; Wensinck, elMucem, rf md.). Terim mnasyla sarf temel hadis eserlerinin by, ticrt vb. blmlerinde yer alan sahbe ve sonraki nesillere ait ifadelerde ska gemektedir (Buhr, By, 78, 80; bn Mce, Ticrt, 50). Sarf deiime konu edilen paralar arasndaki oran (parite / kur) anlamnda da kullanlmtr (bn Rd, VII, 23). slmn ilk dnemlerinde altn ve gmn kendi ilerinde ve apraz olarak deiimiyle snrl olan sarf daha sonra para ilevi gren dier metalleri de kapsamna almtr. Modern dnemde ise sarf altn, gm ve dier metalleri konu edinen deiimin tesine geerek arlkl biimde kt para erevesindeki dviz alm satm ilemlerine (kambiyo / exchange) kaym, bu tr ilemlerin yapld yer olan banka modern Arapada ayn kkten tretilen masrif kelimesiyle karlanmtr. slmn ana kaynaklarnda hell ve mer kazancn nemiyle haksz kazanca yol aan yntem ve uygulamalara kar alnacak tedbirler zerinde srarla durulmu, fakihler bunlarn ayrntlaryla ilgili neriler gelitirmitir. Bu tedbirler genellikle taraflarn yaptklar akid hakknda yeterli bilgiye sahip olmamas (cehalet), belirsizlik (garar), hile ve faiz (rib) gibi hususlarla ilgilidir. Karlkl bedellerin her ikisinin de paradan ibaret olduu sarf ribya bulamaya yatkn bir yapda olduundan bu yasaa bulamadan parann parayla deiiminin salanmas sarf akdiyle ilgili fkh doktrininin zn oluturur. Rib yasan dzenleyen hadislerde altn ve gm kendi cinsiyle mbadele edilecekse bedellerin pein denmesi ve eit miktarda olmas, deiimin farkl cinsler arasnda olmas halinde sadece bedellerin pein denmesi art koulmutur (Mslim, Mst, 75-85; rib yasann kapsam ve ayrntlaryla ilgili gr ayrlklar hakknda bilgi iin bk. FAZ). Fkh literatrnde sarf akdini ilk dnemlerden itibaren mstakil bir blm halinde (kitbs-sarf) ileyenler bulunsa da genel temayl konuyu bey / by blmnn bir alt bal halinde ve zellikle rib ile birlikte ileme ynnde olmutur. Fkh eserlerinde geni anlamyla bey iki bedelin karlkl deiimini konu edinir. Deiime konu olan bedellerin durumu beyin alt trlerini belirler. Karlkl bedellerden para niteliinde olanlar (dirhem ve dinar: nukd) srekli semen konumunda olup bunlarn birbiriyle deiimi genel anlamda bey akdi kapsamnda olmakla birlikte zel olarak

sarf adn alr (ayrca bk. MEB; SEMEN). Altn ve gm gibi farkl cinsten paralarn deiiminin fkhta sarf adn alacanda ihtilf yoktur; ancak bir parann kendi cinsiyle, mesel altnn altnla veya gmn gmle deiimine fakihlerin ounluu sarf adn verirken Mlikler bu tr deiim iin tart yoluyla gereklemise murtala, sayyla yaplmsa mbdele terimlerini kullanmlardr. Fkh doktrinindeki sarf hkmleri bu iki metalden mmul mallarn yan sra para ilevi gren baka metallere de temil edilmitir. Modern dnemde metal para sistemi terkedilip kt para sistemine geildiinden klasik sarf modeli bu yeni yapya uyarlanmaya allmaktadr (bu konuda baz deerlendirmeler iin bk. Durmu, bibl.). Sarf Akdinin Rkn ve artlar. Sarf akdinin rknleri Haneflere gre icap ve kabulden ibaret olup taraflar, ehliyet ve akdin konusu gibi hususlar kurulu (inikad) ya da shhat art saylrken dier mezhepler bunlarn tamamn rkn kapsamnda deerlendirmitir (bk. AKD; BEY; RADE BEYANI). te yandan bu akde zg ileri srlen artlar, tamamen karlkl bedeller arasnda faize geit vermeyecek biimde bir deiimin gereklemesini salamaya yneliktir. Fkh doktrininde sarf akdinin artlaryla ilgili olarak ele alnan meseleler u ekilde zetlenebilir: 1. Bedellerin Para veya Para Hkmnde Olmas. Sarf akdine konu olan karlkl bedellerin para veya para hkmnde varlklar olmas gerekir. Para denildiinde literatrde ilk akla gelen altn ve gmten mmul sikkeler, yani dinar ve dirhemdir. Bu metallerin kle, kalba dklm veya ilenmi halde olmas onlarn para olma zelliini ortadan kaldrmaz. Hatta baka bir menkul eyann iine yedirilmi ve onun ayrlmaz paras haline getirilmi olan altn ve gm paralar da para hkmnde saylmtr. te yandan baka madenlerle kartrlm altn ve gm paralarla (ma dirhem ve dinar) altn ve gm dnda demir, bakr gibi metallerden baslm paralarn (fels, oulu fls) piyasada tedavlde olmas halinde sarf hkmlerine tbi olaca genel kabul grmtr. Bedellerden birine veya ikisine para dnda bir maln eklenmesi durumunda eklenen maln riby gizleme arac olarak kullanlp kullanlmad nem tamaktadr. Bu tr ilemlerde eklenen maln deeri kar bedeldeki fazlala paha ynyle tekabl edebilecek durumdaysa bu ilem iyi niyetle yaplm saylr; fakat eklenen mal ile onun payna den kar bedel arasnda makul saylmayacak bir fazlalk varsa bunun rib yasan amaya ynelik bir hile olduu kabul edilir. Fkh eserlerinde, genel kabul grmesi halinde altn ve gm dndaki metallerin de para gibi ilem grecei ve bunlara da sarf hkmlerinin uygulanaca kabul edildii gibi gnmzde baskn gr piyasaya hkim olmas sebebiyle kt paraya da sarf hkmlerinin uygulanmas gerektii ynndedir. slm Konferans Tekiltna bal slm Fkh Akademisi, 11-16 Ekim 1986 tarihlerinde yaplan nc dnem toplantsndaki 21 sayl kararyla bu kanaati desteklemitir. Altn ve gmn Hz. Peygamber dneminde birtakm hkmlere tbi tutulmas ncelikle bunlardaki parasal zellie bal olduundan para zellii tayan her trl varln ayn hkm tamas riin amacna uygun grnmektedir. Bu bakmdan sarf ilemiyle ilgili olarak getirilen kural ve kstlamalar, yabanc lke paras ile yerli parann alm satm demek olan gnmzdeki dviz ticaretini dorudan ilgilendirmekte olup vadenin sz konusu edilmedii durumlarda dviz deiim (kambiyo) ilemlerinin ciz olduu gnmz fakihlerince benimsenmi, slm Konferans Tekiltna bal slm Fkh Akademisinin 14-19 Kasm 1998 tarihlerinde yaplan on birinci dnem toplantsndaki 102 sayl karar da bu ynde olmutur (bk. NAKT; PARA). 2. Ayn Cinsten Bedellerin Eit Miktarda Olmas (Mmselet). Bu art Resl-i Ekremin, bedellerin tamamen eit miktarda olmasn art koan mislen bi-mislin ve seven bi-sevin ifadelerine (Mslim, Mst, 82, 88) ve bir sahbnin altn ilemeli bir gerdanl altn para ile almak

istemesi zerine Hz. Peygamberin gerdanlktaki altnn karlmasn ve altnn ayn miktar altn para ile deiimini, geri kalan ksmna da deer konarak satn alnmasn emretmesi (Mslim, Mst, 89-92) gibi uygulamalara dayanr. Fkh doktrininde sahbenin de uygulamalar esas alnarak ayn cins erevesindeki sarf ilemlerinde ayar ve iilik fark dikkate alnmakszn eit arlk artna uymann gereklilii vurgulanmtr. Ahmed b. Hanbelden, iiliin bal bana art bir deeri bulunmas sebebiyle salamla krklar arasnda deiim yaplmasnn ciz olmad ynnde bir rivayet de nakledilmitir (bn Kudme, IV, 10-11; bnl-Hmm, V, 369; gnmz kuyumculuk uygulamasnda iiliklerin altn zerinden hesaplanp kar bedeli oluturan altna eklendii, mesel ayn ayar hurda altnla mmul altn birbiriyle deitirilirken iiliin arlk olarak takdir edilip ilgili bedele yanstld hakknda geni bilgi iin bk. Cengiz, s. 10-12). Bu art gerei, taraflarn miktar lm yapmadan gz kararyla veya tahmine dayal (czf) yapacaklar ilem fsid saylmtr. Karlkl bedeller eit de olsa taraflarn bundan habersiz olularnn akdi yine de etkileyecei kabul edilmekle birlikte Hanefler, akid meclisi dalmadan yaplacak miktar belirleme ileminde bedellerin denk olduunun anlalmas halinde ilemin geerlilik kazanacan savunmutur; zira akid meclisi farkl eyleri bir araya getiren bir btn saylr (bnl-Hmm, V, 369). Mbdele adn verdikleri ayn cins erevesinde sayyla yaplan snrl miktardaki deiimlerde bedeller arasnda kk bir miktar farknn olabileceini kabul eden Mlikler, bunu btnyle ticar amal deil taraflara kolaylk salama amac gzeten bir ilem olarak grmlerdir. Tartyla eitlii tesbit etme artn aramadklar mbdele ilemini Mlikler u artlar eliinde kabul etmilerdir: leme konu edilen paralarn sayyla deiilebilen trden olmas, saynn yediden fazla olmamas, aralarnda oluacak farkn say bakmndan deil arlk hususunda olmas ve bu fazlaln da 1/6y amamas (Muhammed b. Abdullah el-Hara, V, 49). te yandan farkl cinsten metal paralarn deiiminde bedellerin eit arlkta olmas artnn aranmamasnda gr birlii bulunmaktadr. Bu tr deiimlere konu edilecek bedellerin czf yoluyla belirlenmesinde de bir saknca grlmemitir. Karlkl bedellerden her birinin altn ve gm karmasndan olumas halinde Zfer hari Hanefler bu tr sarf geerli sayarken dier fakihler bunu ciz grmemitir. Farkl izahlar getirmekle birlikte kar kanlar temelde, karlkl bedellerdeki ayn cins madenin miktarlar arasndaki eitlii tesbit etmenin mmkn olmadn ve bu durumun faiz phesi ierdiini belirtmilerdir. Hanefler ise her iki bedelde yer alan farkl cinsten madenler arasnda apraz bir iliki kurarak bu durumda eitlik artnn aranmayacan ileri srmlerdir. 3. Taraflarn Birbirinden Ayrlmadan Karlkl Bedelleri Kabzetmesi. Ayr cinsten iki para arasndaki deer farknn her an deiime ak olmas sebebiyle veresiye faizine (riben-nese) dmemek ve taraflar arasnda ihtilfa sebebiyet vermemek iin sarfta karlkl bedellerin akid meclisinde kabz art koulmutur. Bu art ilgili hadislerin yeden bi-yedin, he ve he (pein olarak) eklindeki ak ifadesine dayanr (yk. bk.). Bir cinsin kendi iinde veya baka cinsle deiimini konu edinen her iki sarf trnde de bu art gerekli grlm ve bu hususta icm olutuu belirtilmitir (bnl-Hmm, V, 369; Buht, III, 266). Sarfta iki bedelden birinin muayyen hale getirilmesi deynin deyn ile sat yasandan saknma dncesine dayanrken dier bedelin muayyen hale getirilmesi faiz yasandan saknma amacn tamaktadr (bnl-Hmm, V, 380). Bu balamda fkh eserlerinde kabz ve ayrlma (teferruk) terimleri hakknda geni aklamalar yaplmtr. Taraflarn ayrlmas yorumlanrken akid meclisini sona erdiren davranlardan ziyade taraflarn birbirinden bedenen ayrlmalar l alnmtr. yle ki: Taraflarn akid meclisini terketmeden bir

baka ile ilgilenmeleri, hatta uyuyakalmalar, baylmalar veya akdin yapld yeri birlikte terkedip ayn istikamete birlikte gitmeleri bu artn ihlli olarak deerlendirilmemitir (Serahs, XIV, 3; Nevev, IX, 180; Buht, III, 266). Karlkl bedellerin ksm kabz durumunda fukahann ounluu kabz gerekleen ksm itibariyle akdin geerlilik kazand, geri kalan ksm itibariyle ise akdin geersiz olduu grndedir. Mlik ve Hanbel mezheplerinde ksm kabz halinde akdin btnyle geersiz olduu ynnde bir gr vardr. Taraflarn yanlarnda para bulunmad halde sarf akdi yapp henz birbirlerinden ayrlmadan borlandklar edimi bir ekilde temin edip mesel nc ahslardan dn alarak borlarn ifa etmeleri Eb Hanfe ve fi tarafndan ciz saylrken Zfer ve bnl-Ksm bunun sadece tek tarafl yaplmasn ciz grmtr (bn Rd, Bidyetl-mctehid, II, 167). te yandan kabz artnn gerei olarak sarfta art muhayyerlii Eb Sevr dndaki fakihler tarafndan ciz grlmemitir. Zira bedellerin akid meclisinde kabzedilmesi artn etkisiz hale getirme sonucunu douracak bu muhayyerlie imkn vermek tutarszlk olarak deerlendirilmitir. Dier taraftan para borcunun sarfa konu edilmesinin cevaz ve yaplan ilemin sarf m yoksa istibdl mi olaca tartlmtr. Para borcunun farkl cins para zerinden denmesi hususundaki anlama literatrde daha ok istibdl diye bilinir. Fakat istibdlin bu adan genel, sarfn ise zel bir terim olduu sylenebilir. yle ki: Deyn niteliindeki borcun konusu sadece paradan ibaret olmayp para dndaki bir bor da ifa yerine edim anlamasna konu olabilir. Dolaysyla hem para hem de para d bir borcun ifa srasnda taraflarn anlamasyla deitirilmesi, yani farkl bir cinsten denmesi genellikle istibdl adn alr. Bu erevede yaplan ilem eer para ile para aras yaplmsa sarftan ibaret bir istibdl ilemi sz konusu olur. Vadesi dolan alacan ifa srasnda sarfa konu edilmesi meselesinde iki farkl gr bulunmaktadr. Hkim kanaate gre taraflar ayrlmadan nce kabzn gereklemesi artyla byle bir ilem geerlidir (bnl-Cellb, II, 154-155). Bu grn delili u hadistir: Vadeli olarak altn parayla deve satp alacan gm para zerinden tahsil ettiini, bazan da bunun aksini yaptn Reslullaha aktaran bn mer, gnn fiyatyla tahsilt yapmadan ayrlmamak artyla bunda saknca olmad ynnde cevap almtr (Eb Dvd, By, 14). Bu grupta yer alan Eb Hanfe vadesi gelmemi alacan bile sarfa konu edilebilecei kanaatindedir. bn Abbas ve bn Mesd gibi sahblerin kavline dayanan dier gre gre ise vadesi gelmi olsun olmasn alacak sarfa konu edilemez. Bu grn gerekesi altn ve gmn mbdelesinde bedellerden birinin pein, dierinin veresiye olmasn yasaklayan hadisin umumi ifadesidir (Buhr, By, 78; bn Rd, Bidyetl-mctehid, II, 167). bn Kudme, hadiste yasakland belirtilen veresiye-pein satmnn bedellerden birinin pein, dierinin vadeli oluu veya bedellerden birinin akid meclisinde kabzedilmesine karlk dierinin kabzedilmemesi olarak anlalmas gerektiini belirtmitir (el-Mun, IV, 51). Esasen para borcunun sarf akdine konu olup olmayaca meselesi borcun kaynana gre farkllk arzeder. Bu ynyle fkh literatrnde eitli akidlerden doan para borlar ayr ayr deerlendirmeye tbi tutulmutur. Mesel karz akdinden doan para borcu sarfa elverili saylarak bu tr borcun taraflarn anlamas halinde ifa srasnda bir baka para cinsi zerinden denmesi ciz grlmtr. Karzn yan sra bey akdinde semen konumundaki edim de ifa srasnda istibdle, dolaysyla sarfa konu olabilirken sarf bedeliyle selemdeki reslml istibdle elverili saylmamtr. Veda olarak bakasna braklm para da akid meclisinde mevcut deilse sarfa elverili saylmayp kar bedelin mecliste hazr bulunmas ve kabza konu olmas sarf iin yeterli grlmemitir; zira veda konusu para emanet hkmlerine tbi iken

sarfa konu edildiinde emanet olmaktan kp damn hkmlerine tbi olur. Sorumluluk asndan stats deien bu parann akid meclisinde bulunmayp kabza konu olmamas ihtilfa sebebiyet verme potansiyeline sahiptir. Farkl para trlerinden oluan karlkl alacaklar arasnda sarf ilemi konusunda Eb Hanfe, alacan vadesinin gelmi olup olmamasna baklmakszn her hlkrda bunun yaplabilecei grn benimserken Mlik, deynin deyn ile satndan kanmak amacyla ancak muaccel olan karlkl alacaklar arasnda sarfa imkn tanmtr. fi ve Hanbeller ise alacaklar arasnda hibir ekilde sarf ilemi yaplamayaca grndedir (bn Rd, Bidyetlmctehid, II, 166-167). Bu balamda, pein kabz artnn ihllinden dolay klasik doktrinin fsid sayd pek ok sarf ilem eidinin, zellikle de eitli vadeli sarf ilemlerinin, gnmz dnyasnda geni uygulama alan bulduu ve bu ilemlerin eitli ynlerden incelenip zel aratrmalara konu edilmesi gereken fkh problemleri arasnda bulunduu sylenebilir (kabzn ekilleri ve zellikle gnmz uygulamalar nda kabz artnn deerlendirilmesi ve konuyla ilgili slm Fkh Akademisinin karar hakknda bk. Mecellet Mecmail-fhil-slm, VI/1 [1990], s. 771-772; ayrca bk. KABZ). Sarf Akdinde Ayp Muhayyerlii. Sarf akdinde art muhayyerliinin kabul grmemesine mukabil ayp muhayyerlii ciz grlmtr. Hanef ve Mliklere gre aypl bedel, altn veya gmten mmul eya gibi ferden muayyen ise taraflarn birbirlerinden ayrlm olup olmadklarna baklmakszn akid son bulur; zira bu tr bir bedelin telfisi mmkn deildir. Fakat bedel para gibi ferden muayyen deilse taraflar bir arada bulunduklar srece akid sona ermez; nk borlu aypsz bir bedel temin ederek akdin geerliliini devam ettirebilir. Taraflar birbirinden ayrldktan sonra aypl bedel geri verilmise Eb Hanfe ve Zfere gre akid geersiz olurken Eb Ysuf ve Muhammede gre iadenin yapld mecliste aypsz bedel temin edilirse akid geerliliini srdrr. fi ve Hanbeller ise aypl bedelin, akidde ferden muayyen hale getirilmi olup olmamasna bakarak tayin edilmi bedelin tamam aypl kmsa akdin geersiz olacan, bir ksm aypl kmsa onunla snrl bir geersizlik sz konusu olup alacaklya akdi feshetme imkn doacan, aypl bedel tayin edilmemi olup bedeldeki kusur taraflar bir arada bulunduklar srada fark edilmise aypsz bedel teminiyle akdin geerliliini srdrmenin mmkn olduunu, taraflar ayrldktan sonra ayp farkedilmise bu durumda karlkl kabz vuku bulmadan ayrlk meydana gelmi olduu iin akdin geersiz saylacan ifade etmilerdir.

BBLYOGRAFYA

Zemaher, el-Fi, II, 295; Lisnl-Arab, rf md.; fi, el-m (nr. Rifat Fevz Abdlmuttalib), Mansre 1422/2001, IV, 53-66; Sahnn, el-Mdevvene, III, 393-447; Tahv, elMutaar (nr. Ebl-Vef el-Efgn), Kahire 1370/1950, s. 75-77; bnl-Cellb, et-Tefr (nr. Hseyin b. Slim ed-Dehmn), Beyrut 1408/1988, II, 153-159; Serahs, el-Mebs, XIV, 2-90; bn Rd, el-Beyn vet-tal (nr. Sad Arb), Beyrut 1404/1984, VII, 7-65; Eb Bekir bnl-Arab, el-abes f eri Muvaai Mlik b. Enes (nr. M. Abdullah Vlid Kerm), Beyrut 1992, II, 820-825; bn Rd, Bidyetl-mctehid, stanbul 1985, II, 162-167; bn Kudme, el-Mun (Herrs), IV, 3-65; Nevev, el-Mecm, IX, 180, 390-404; bnl-Hmm, Fetul-adr (Bulak), V, 367-388; irbn,

Munil-mutc, II, 21-29; Buht, Kefl-n, III, 251-273; Muhammed b. Abdullah el-Hara, eru Mutaar all, Beyrut, ts. (Dru Sdr), V, 36-56; Refk Ynus el-Msr, el-Cmi f ulirrib, Dmak 1991, s. 145-161; Abdullah Saeed, Islamic Banking and Interest: A Study of Prohibition of Riba and its Contemporary Interpretation, Leiden 1996, s. 17-40; Abbas Ahmed Muhammed elBz, Akm arfin-nud vel-umlt fil-fhil-slm ve tabthl-mura, Amman 1419/1999, s. 39-78; Abdullah Durmu, Fkh Adan Gnmz Para Mbadelesi lemleri (doktora tezi, 2008), M Sosyal Bilimler Enstits; Haydar Cengiz, slma Gre Alveri ve Kuyumculuk, s. 10-12 (rapor maddenin dokman poetindedir); Mecellet Mecmail-fhil-slm, VI/1, Cidde 1990, s. 771-772; IX/1 (1996), s. 6-367; XI/1 (1998), s. 431-614; arf, Mv.F, XXVI, 348-374; A. Zysow, arf, EI Suppl. (ng.), s. 703-706. Bilal Aybakan

SARFE
() Kurn- Kermin eriilmez stnln kantlamay amalayan bir iczl-Kurn teorisi. Szlkte geri evirmek, engel olmak anlamndaki sarf kknden treyen sarfe, belgat ynnden Kurann benzerini meydana getirme gcnn bulunduu, fakat inkrclarn bu gc kullanmasnn Allah tarafndan engellendii tezine dayanan iczl-Kurn teorisini ifade eder. Baz mellifler, sarfe teorisinin ilk temsilcisi olarak Vsl b. At veya s b. Sabh el-Murdr gsterirse de kaynaklarn ounluu bu teorinin ilk defa Nazzm tarafndan ortaya konulduunu kaydeder. Bu telakkiye gre Kuran, ierdii edeb zellikler bakmndan Hz. Peygamberin nbvvetini kantlayan bir mcize olmayp gemi ilh kitaplar gibi Allahn insanlara bildirdii emirleri ve gayba dair haberleri ihtiva eder. Fesahat ve belgat itibariyle Kurann benzerini, hatta ondan daha stn olan bir kitab Arap ediplerinin meydana getirmesi aklen mmkndr. Ancak Allah, inkrclardan Kuranla yarma cesaret ve bilgisini onlardan alarak bu ii gerekletirmelerini engellemitir. Bu sebeple Kurann mcize oluu, Allahn aslnda yapma gcne sahip olduklar bu iten inkrclar geri evirmesi (sarf) fiiliyle irtibatldr ve teori adn bu fiilden almtr. Sarfe teorisinin dayand ana fikir ylece zetlenebilir: Baz srelerde de akland zere Kurann Arapa bir kitap olduu ve Arap ediplerinin o dnemde edebiyatn stn rnlerini ortaya koyduu bilinmektedir. Bu durum, Arap ediplerinin Kuranda bulunan metinlerin en azndan bir ksmnn benzerini retebileceklerini gsterir. Aslnda Kuranda insanlar tarafndan sylenmi baz szler nakledildii gibi belgat stnl tamayan beyanlar da mevcuttur. Buna ramen inkrc Araplarn Kurann bir sresinin benzerini yapmak iin teebbse girimemeleri kendi iradelerine bal bir olay olarak aklanamaz; nk onlar dinlerini terketmeyi istemedikleri gibi Hz. Muhammedin nbvvet davasnda baarl olup kendilerini malp etmesini de hi arzu etmiyorlard. u halde inkrc Araplarn glerinin bulunmasna ramen Kurana nazre getirmeye girimemeleri farkna varamadklar gizli bir mdahalenin sonucu olmaldr. Bu ynyle sarfe bir tr hiss mcize kabul edilebilir. Sarfeyi yle bir rnekle de aklamak mmkndr: Eer Allah nbvvetle grevlendirdii peygamberine elini saa sola hareket ettirmeyi veya ayan uzatmay mcize olarak verse, peygamber de bu hareketleri kimsenin yapamayacan sylemesine ramen insanlar bunlar yapmaktan ciz kalsalard bu hareketler o peygamber iin hiss bir mcize olurdu (Hattb, s. 20). Sarfe teorisinin mahiyeti konusunda iki farkl gr ileri srlmtr. Bir gre gre sarfe, inkrc Arap ediplerinin aslnda Kurann benzeri bir eser ortaya koymaya gleri bulunduu halde amalarn gerekletirecek iradeyi Cenb- Hakkn yok etmesidir. Nazzm ve Rummn bu grtedir. kincisine gre sarfe, Arap ediplerinin Kurana benzer bir metin retmeyi dndkleri ve bunu gerekletirmeye altklar halde amalarna ulamalarn salayacak bilgi ve birikimi kendilerinde bulamadklarn hayretle grmeleridir. i limlerinden bn Sinn el-Hafc bu grtedir (Salh Abdlfetth el-Hlid, s. 82-83). Sarfe teorisi bata Vsl b. At ve Nazzm olmak zere s b. Sabh el-Murdr, Him b. Amr el-Fuvat, Abbd b. Sleyman es-Saymer, Chiz ve

Rummn gibi umumiyetle Mutezileye mensup kelmclar tarafndan benimsenmekle birlikte Eb Mansr el-Eyyb, bn Hazm, mml-Haremeyn el-Cveyn, Gazzl, Fahreddin er-Rz gibi Snn ve bn Sinn el-Hafc, erf el-Murtaz, Yahy b. Hamza el-Alev gibi i limlerince de kabul grmtr. Kurann dorudan deil dolayl ve izf bir mcize olmas sonucunu dourduu gerekesiyle sarfe teorisi Ehl-i snnet limlerince zayf grlm ve Kurann tezine aykr bulunmutur. V. (XI.) yzyldan itibaren bu teori bata Eb Bekir el-Bklln olmak zere limlerin ounluu tarafndan eletirilmi ve bu sebeple fazla taraftar bulmamtr. Yaplan eletiriler u noktalarda toplanmaktadr: 1. Kurann Allah kelm deil insan sz olduunu ileri sren inkrc Araplar tehadd yetlerinde Kurann bir benzerini yapmaya aka davet edilmitir. Bu ise iradelerinin kendilerinden alnmadn gsterir. Aksi takdirde, glerinden yoksun braklm insanlarn Kuranla yarmak zere bir araya gelmeye, birbirlerine yardm etmeye davet edilmesi tehaddnin mant asndan anlamsz olur. 2. Mslmanlar Kurann icz zellii tad konusunda icm etmitir. Eer onun benzerinin meydana getirilememesi Allahn engellemesine bal ise bu Kuranda biztihi icz zellii bulunmad mnasna gelir (Kd Abdlcebbr, s. 232-233; Zerke, II, 94). 3. Sarfe bir icz tarz ve teorisi deil Kurann icz etrafnda ileri srlm zayf bir delil olabilir. nk bu telakki, Kurann gerek dil zellikleri gerekse ierdii bilgiler asndan beer szlerinden stn bir tarafnn bulunmad tezini ileri srmektedir, bu ise inkrclarn temel iddiasdr (M. Hasan Heyto, s. 79). Halbuki insanlarn belgat ve fesahat zellikleri yannda ierdii bilgiler asndan Kurana denk bir eser meydana getirmeleri mmkn deildir. 4. Kurann benzeri ve dengi olmasa da Mseylimetlkezzb, bnl-Mukaffa ve Ebl-Al el-Maarr gibi ahslarn ona nazre yazdklarna ilikin rivayetler mevcuttur. Bunlar da sarfe teorisinin geersizliini gsterir. nk sz konusu rivayetler, en azndan baz kimselerin Kurana denk bir edeb eser yazma giriiminde bulunduunu kantlayc niteliktedir (Zerke, II, 95). 5. Hz. Peygamberin nbvveti Kurann, benzeri meydana getirilemeyecek bir kitap olduu tezinden hareketle temellendirilir. ayet edeb yn ve muhtevas itibariyle Kurann benzerinin ortaya konabilecei ileri srlrse Reslullahn nbvveti temel dayanandan yoksun braklm olur ve yalnz sarfe nazariyesi onun tek kant haline gelirdi. Halbuki Kuranda sarfe kelimesi gemedii gibi iaret yoluyla da olsa ona atfta bulunulmaz, ayrca bu hususa dair herhangi bir hadis mevcut deildir (Fethi Ahmed mir, s. 276). 6. Resl-i Ekrem dneminde Arap edebiyatnn zirvesinde bulunan baz air ve ediplerin fesahat ve belgat ynnden Kurann kendi rnleriyle karlatrlamayacak bir stnlk tadn itiraf ettikleri, baz inkrclarn da cazibesine kaplarak okunan Kuran gizlice dinledikleri nakledilir. Bu rivayetler de sarfe teorisinin yanlln kantlar (Ahmed Ceml el-mer, s. 258). Sarfe Kurann mciz oluunu sadece fesahat ve belgat noktasna indirgeyen bir teoridir. Bu teorinin asln oluturan, Allahn insan iradesi ve bilgisine mdahale ettii tezini savunmak olduka zordur, nk iman ve itaatle ykml tutulmak dnce ve irade hrriyetini gerekli klar. Ayrca Hz. Peygamberin gnderiliiyle birlikte nbvveti kantlama arac olarak hiss mcize devrinin kapand (el-sr 17/59) ve Kurann fesahat ve belgat dnda da icz ynlerinin bulunduu dikkate alnrsa sarfenin insanlarn ounluuna hitap etmekten uzak, zayf bir teori olduu grlr. Her ne kadar bn Hazm gibi baz sarfe taraftarlar Kurann sarfe dnda da icz ynlerinin bulunduunu sylemise de bunlara gre iczn merkezinde sarfe yer almaktadr.

BBLYOGRAFYA

Rummn, en-Nket f iczil-urn (el Resil f iczil-urn iinde, nr. M. Halefullah - M. Zall Sellm), Kahire, ts. (Drl-marif), s. 101-104; Hattb, Beyn iczil-urn (a.e. iinde), s. 20; Bklln, czl-urn, Kahire 1349, s. 36-45; bn Frek, el-udd fil-ul (nr. M. A. S. Abdlhalm, BSOAS, LIV/1 [1991] iinde), s. 10; Kd Abdlcebbr, Tenzhl-urn anil-mein, Beyrut, ts. (Drn-nehdatil-hadse), s. 232-233; bn Hazm, el-Fal (Umeyre), III, 25-31; Fahreddin er-Rz, en-Nbvvt (nr. Ahmed Hicz es-Sekk), Kahire-Beyrut 1406/1986, s. 177-182; mid, Ebkrl-efkr (nr. Ahmed M. el-Mehd), Kahire 1423/2002, IV, 73, 102-108; Safed, el-Vf, XVII, 505; Zerke, el-Burhn, II, 94-95; Mustafa Sdk er-Rfi, czl-urn, Kahire 1381/1961, s. 162-165; Ahmed Ceml el-mer, Mefhml-iczil-urn attelarnis-sdisil-hicr, Kahire 1984, s. 254-258; Ahmed Muhtr el-Bezre, F iczil-urn, Beyrut 1408/ 1988, s. 9; Salh Abdlfetth el-Hlid, el-Beyn f iczil-urn, Amman 1989, s. 81, 8283, 108; Feth Ahmed mir, Fikretn-nam beyne vchil-icz fil-urn, skenderiye 1991, s. 29, 276; Ali Mehd Zeytn, czl-urn ve eerh f teavvrin-nadil-edeb, Beyrut 1992, s. 49; M. Hasan Heyto, el-Mucizetl-urniyye, Beyrut 1994, s. 79; M. mer Bhzk, eru risleti Beyni iczil-urn lil-mm el-ab, Dmak-Beyrut 1416/1995, s. 31-33. Yusuf evki Yavuz

SARHOLUK
Sarholuk, kiinin iki veya uyuturucu madde almas neticesinde ayldktan sonra o esnadaki sz ve fiillerini bilemeyecek derecede akl melekelerinin zaafa uramasn ifade eder. Arapada sarho (F. serh) sekrn, sarho olma sekr ve sarholuk / sarho olma hali skr kelimeleriyle karlanr. Kurn- Kermde sekrnn oulu skr olmak zere (en-Nis 4/43; el-Hac 22/2) yedi yerde sekr kknden treyen kelimeler geer (el-Hicr 15/ 15, 72; en-Nahl 16/67; Kf 50/19). Hadislerde sekrn ve skr yannda ayn kkten treyen kelimelerin kullanmna ska rastlanr (Wensinck, elMucem, skr md.). Birey ve toplum iin nemli zararlar bulunduundan slmiyette sarho edici iecekler kesin biimde yasaklanmtr. Resl-i Ekremin ilk muhataplarn oluturan toplumda iki alkanl olduka yaygn bulunduundan bu konuda tedrc bir yntem uygulanm, nce ikinin baz yararlar bulunsa da zarar ve gnahnn daha byk olduunu (el-Bakara 2/219), ardndan namaza sarhoken yaklalmamas gerektiini (en-Nis 4/43) bildiren yetler ve nihayet bunlar kesin biimde yasaklayan Mide sresinin 90-91. yetleri nzil olmutur. Hz. Peygamber de birok hadisinde sarho edici ieceklerin haram olduunu belirterek bu yasa teyit etmi ve ilgili hkmleri aklamtr (bk. K). Tbb anlamyla sarholuk, alkol veya alkoll maddenin alnmasyla sinir sisteminde depresyon yahut ksm feller meydana gelmesini ifade eder. Dokularn hayat zellikleri ve organizmann ilevleriyle ilgili gleri zerinde etki yapan eroin, esrar, morfin, kokain gibi uyuturucu maddeler de bir eit sarholuk meydana getirir (bk. UYUTURUCU). Kiinin fiil ehliyetine etkisi sebebiyle hukukun deiik dallarnda ele alnan sarholuk ceza hukuku incelemelerinde daha zel bir yere sahiptir. Az, burun veya enjeksiyon yoluyla alnan alkol dndaki maddelerin, hatta az dnda bir yolla alnan alkoll maddelerin sebep olduu fizyopsiik hali sarholuk sayabilmek iin kanunda bu konuda aklk bulunmas gerektiini ileri sren ceza hukuku yazarlar bulunmakla birlikte hkim kanaat, alnan maddenin mahiyeti veya vcuda giri biimi deil kiinin akl melekelerinde meydana getirdii olumsuz etkinin dikkate alnmas ve ayn sonucu verdii takdirde bu durumlarn da sarholuk kavram iinde mtalaa edilmesi gerektii ynndedir. Alkol kullanm ile uyuturucu madde kullanmnn yol at fizyolojik ve psiik sonular arasndaki farklara dikkat ekerek uyuturucu maddeden ve alkolden kaynaklanan sarholuk hallerinde ilenen sular hakkndaki rejimin birbirinden farkl esaslara dayandrlmas gerektiini savunan yazarlar da vardr (Alacakaptan, s. 7, 22-23, 34-35, 175-177). Sarholuk, sarho edici maddelerin bir defa veya birbirine yakn aralklarla kullanlmas sonucunda meydana gelirse had (geici) sarholuk, bunlar kullanmann alkanlk ve hastalk meydana getirecek derecede tekrarlanmasndan kaynaklanrsa kronik sarholuk diye anlr. Birinci ekil de salkl bir kimse sz konusu olduunda basit sarholuk, fizyolojik-psiik bozukluklar tayan bir kimse sz konusu olduunda patolojik sarholuk adn alr. Basit sarholuk, vcuttan atlmalarndan sonra baz haller mstesna gerek organizmada gerekse ruh mekanizmada kayda deer bir deiiklik meydana getirmeyen sarho edici maddelerin salkl bir insanda yol at zehirlenmedir. Kii, bu maddelerin belirli seyir takip eden etkisinden kurtulduktan sonra psikolojik olarak normal kiiliini yeniden

kazanr. Genellikle sarholuk denince bu tr kastedilir. Patolojik sarholuk yaratl zellikleri, ruh hastalklar, damar sertlii gibi devaml veya alk, kadnlarda det hali gibi rz sebeplerle sarholuun normal eklinden uzaklap patolojik bir mahiyet kazanmasn, insann sarho edici maddelere kar anormal ve iddetli reaksiyonlar gstermesini ifade eder. Bu reaksiyonlar, ya kiinin ok nemsiz alkol dozlarndan bile etkilenip alnan alkol miktaryla mtenasip olmayan ruh deiikliklere mruz kalmas (kantitatif tahammlszlk) yahut anormal ruh deiikliklerin ortaya kmas (kalitatif tahammlszlk) eklinde tezahr eder. Kronik sarholuk ise (alkolizm) alkoll ikilerin devaml surette kullanm sonucunda ortaya kan srekli fizyolojik ve psiik bozukluklar btnn ifade eder. Alkoll maddelerin uzun sre kullanm kaltsal veya bu nitelikte saylmayan baka bir faktrn etkisi olmasa bile baz mzmin psiik ve fizyolojik bozukluklar meydana getirerek yaratl itibariyle normal, aktif, kltrl, erefine dkn bir insan ahlk hissi snm, her trl ktl yapabilen, hiddetli, tembel, evresine duyarsz bir canl haline getirir. Kronik alkolizm kiinin alkol kullanmad zamanlarda da etkisini gsteren bir akl hastaldr. Alkoll maddelerin srekli kullanm mutlaka kronik alkolizme gtrmez; alkol almay itiyat haline getirip bunu senelerce srdrenler arasnda psikopatik hibir raz tamayan, uuru normal insanlarnki kadar berrak kalan kimseler vardr. Fakat alkoll maddeleri uzun yllar byk bir tahammlle kullanan bu tip kimselerin bir hadden sonra bir kadehe dahi dayanamadklar grlmtr (a.g.e., s. 7-8, 27-32). Ceza hukuku incelemelerinde sarhoun isnat kabiliyetini belirleme amacyla sarholuu sebebine gre eitlere ayrma eiliminin hkim olduu grlr. Sarholuun meydana gelmesinde file en hafif bir kusurun dahi izfe edilemedii durumlar rz sarholuk, bunun dndaki durumlar ihtiyar sarholuk diye anlr ve ikincisi basit ihtiyar sarholuk, tasarlanm sarholuk ve itiyad sarholuk ksmlarna ayrlr. Baz yazarlarca kasd veya taksirli diye de adlandrlan basit ihtiyar sarholuk, gerek alnan maddenin nitelik ve miktar gerekse vcut yapsndaki zellikler dolaysyla alkol kullanmnn sarholuk sonucuna gtreceini bilen veya bilmesi gereken kimsenin bu tr maddeleri isteyerek kullanmasyla oluan sarholuk trdr. Tasarlanm sarholuk, kiinin su ileme kararn pekitirme veya bu hususta cesaretini arttrma ya da cezay kaldran yahut azaltan hkmlerden yararlanma dncesiyle sarho olmas demektir. tiyad sarholuk, sk sk sarho olmay yerleik bir alkanlk haline getirme ve alkoll ikilere mptel olmay ifade eder. Yine sarholuk iddeti ve etkisi eitli faktrlere bal olarak deien bir durum olduu ve isnat kabiliyeti asndan suun ilendii an nem tad iin iddetine gre sarholuk tam ve tam olmayan eklinde bir ayrma tbi tutulur. Filin anlama ve isteme kabiliyetini tamamyla yok edecek derecede ileri safhaya ulam olan sarholuk tam, bu kabiliyeti tamamyla yok etmeyip nemli surette azaltan sarholuk ise tam olmayan, ksm, yarm gibi isimlerle anlr. Ancak gerek yasal dzenlemelerde gerekse doktrinde bu kavramlarn benimsenmesi, snrlarnn belirlenmesi ve benzer kavramlarla mukayesesi konusunda ortak bir yaklam bulunmamaktadr (a.g.e., s. 35-61). 26 Eyll 2004 tarih ve 5237 sayl Trk Ceza Kanununun 34. maddesinin ilk fkrasnda, rade d alnan alkol veya uyuturucu madde etkisiyle, iledii fiilin hukuk anlam ve sonularn alglayamayan veya bu fiille ilgili olarak davranlarn ynlendirme yetenei nemli derecede azalm olan kiiye ceza verilmez denerek kiinin kasten veya taksirle sebebiyet vermeksizin sarho olmas neticesinde isnat yeteneini yitirdiinde o esnada iledii sulardan dolay cezalandrlmayaca hkme balanrken ikinci fkrasnda, rad olarak alnan alkol veya uyuturucu madde etkisinde su ileyen kii hakknda birinci fkra hkm uygulanmaz denerek tasarlanm sarholuk, kasten sarholuk ve taksirle sarholuk hallerinde isnat kabiliyetinin var kabul edilecei ve sutaki kusurluluuna gre cezalandrlaca esas benimsenmitir (Hakeri, s. 41, 181-184).

Meden hukuk incelemelerinde sarholuun hukuk ilem ve eylemlerin geerliliine etkisi konusunda esas alnan kriter bu durumun temyiz gcn ortadan kaldrm olup olmaddr. Alnan alkoln miktar, iilen ikinin sertlik derecesine gre eidi ve kiinin dtan grnen tutum ve davranlar bu hususta kesin bir l olmayp her olayn zellikleri ve kiinin durumu deerlendirilerek temyiz gcnn kalkp kalkmad belirlenmelidir. Zira herkesin alkole dayankllk derecesi ayn deildir. Hatta alkolikler bakmndan alkol almaktan ok almamann iradeyi etkiledii, dolaysyla srekli alkol aldklar halde baz alkoliklerin mmeyyiz olduklar sylenebilir. Sarholukla ilgili belirlemelerde kiinin deerlendirme konusu olan ilem veya eylemi yapt sradaki durumu nemli olup temyiz gcn ortadan kaldracak derecede sarho olduu esnadaki ilem ve eylemleri bakmndan fiil ehliyetinden yoksun saylr; buna karlk kiinin bir ilem veya eylemi yaparken bu lde sarho olmad halde daha nce veya sonra sarho olmas o ilem veya eylemin geerliliini etkilemez (Zevkliler, s. 198-199). Temyiz gcnden yoksun kiinin fiil ehliyetinin bulunmadnn kabul ilkesine drstlk kuralna ve hakkaniyete aykr sonularn doduu baz durumlarda istisnalar getirilmi olup bunlarn bir ksm sarholuk halini de ilgilendirmektedir. Mesel sarholuk sebebiyle mkul surette hareket etme iktidarn geici olarak kaybetmi bir kimse bu durumun kendi kusuru olmakszn meydana geldiini ispat edemezse o esnada haksz bir fiiliyle bakasna verdii zarar tazmin etmekle ykml olur (Borlar Kanunu, md. 54/II). Fkh literatrnde sarholuk usul eserlerinin ehliyeti ortadan kaldran veya daraltan sebepler (avrzul-ehliyye) bal altnda ve irad yolla meydana gelen (mktesebe) rzalar arasnda; fr eserlerinin ise iki ime ve sarho olmann cezasn inceleyen hadd-rb, el-eribe ve haddlmskir gibi blmleriyle ehliyet durumunun sz konusu olduu mumeltla ilgili deiik yerlerinde ele alnr. Mezhep imamlarndan nakledilen tanmlara gre sarholuk kiinin szlerinde karklk, dzensizlik ve samalamann hkim hale gelmesi, kendi srlarn aa karr biimde konumaya balamasdr. Eb Hanfe had gerektiren sarholuk konusunda farkl eyleri birbirine kartrma, mesel yeri gkten, erkei kadndan ayrt edememe ltn eklemi, sarholuun bu dereceye ulamamasnn had uygulanmasn engelleyecek bir phe saylacana hkmetmitir. Bunlarn sarholuun mahiyetinden ok belirtilerini aklayan anlatmlar olduunu dikkate alan usul limlerince sarholuk iin, akl izle etmeyen, fakat mkul hareket etmeyi nleyen etkiye sahip baz maddelerin vcuda alnmasyla akl melekelere baskn gelen srur ve organlarda gevemeyle birlikte oluan gaflet hali, diman arap vb. maddelerin buharlaan zerrecikleriyle dolmas sebebiyle insana rz olan ve aklnn tl hale gelmesine yol aan durum gibi tanmlar yaplmtr. Akl izle edici nesnelerin alnmas neticesinde akln zil olmas eklindeki tarif ise sarholuun bir tr akl hastal (cnn) saylmasn gerektirdii iin eletirilmitir (Abdlzz el-Buhr, IV, 352; bn Emru Hc, II, 194). Fkhta genel kabul gren, akl ve temyiz gcn din ve hukuk ykmllk ve sorumluluun n art sayma ilkesi temyiz kudretine sahip bulunmayan sarhoun ed ehliyetinden yoksun olduuna hkmetmeyi gerektirmekle birlikte fakihlerin byk ounluu, slmda ak biimde yasaklanm bir eylemi kendisini mzur klan artlar altnda olmakszn ileyerek sarho olan mslman kiiye bu ilkenin mutlak biimde uygulanmasnn ykmllk ve sorumluluun nn kesen bir istismar arac olarak kullanlabileceini ve ilkenin temelindeki dnceyle badamayan sonulara yol aabileceini dikkate alarak sarhoun ehliyet durumunu belirlerken mubah yolla ve mubah olmayan

yolla sarholuk arasnda ayrm yapma noktasnda birlemitir. Zor kullanlarak veya ar tehdit altnda braklarak iki veya uyuturucu madde almas salanan, alktan / susuzluktan lecek duruma gelip hell bir nesne bulamad iin yahut sarho edici zelliini bilmeden bu tr maddeleri alanlar vb. sarholuu mubah yolla sarholuk diye nitelenmi, bu durumdakilerin baygn veya uyuyan kii gibi kabul edilerek gnahkr saylmamas ve iki ime veya sarho olma cezasna arptrlmamas gerektii hususunda ittifak edilmitir. Buna gre mubah yolla sarho olan kiinin hukuk ilemleri geerli olmad gibi ceza sorumluluu da yoktur; ancak kusur sorumluluunun aranmad durumlarda bakalarnn canna ve malna verdii zararlar tazminle ykmldr. Genel kural bu durumdaki kiinin ibadetle ykml saylmamas ynnde olmakla birlikte baz fakihler kazsnda glk bulunmayan ibadetleri kaz etmesi gerektii kanaatindedir (bu konuda esas alnan ltler iin bk. CNN); ayrca baz kaynaklarda Hanef mezhebinde mubah yolla sarho olann namazn kazs hususunda baygn kiiden farkl deerlendirildii belirtilmektedir (bn Nceym, s. 370). Bu durumda abdestin bozulaca hususunda ise ittifaka yakn bir gr birlii vardr (kar gr iin bk. bn Hazm, I, 221-222). Buna karlk baz fakihler, sarholuun nasl meydana geldiine baklmakszn sarhoa cnn hkmlerinin uygulanmas gerektiini savunur (Tahv, s. 281; bn Hazm, X, 210-211; XI, 39). Bu yaklama gre haram yolla sarho olan da mubah yolla sarho olan hakkndaki hkmlere tbidir; ancak bu kimse iki imesi sebebiyle gnahkr saylr ve sadece bu fiilinden dolay cezalandrlr. Mubah yolla ve mubah olmayan yolla sarholuk arasnda ayrm yapma ilkesini benimseyen fakihler, haram yolla sarho olan kiiden din ykmlln skt olmayaca noktasnda birleirken hukuk ilemlerinin geerlilii ve ceza sorumluluu konularnda farkl grler ileri srmlerdir. Fkh ve usl-i fkh eserlerinde sarhoun hkmleri incelenirken kural olarak bu ekilde sarho olan kiiler kastedilir; aada sz konusu edilecek hkmler de bu gruba giren sarholarla ilgilidir. Trkeye arap olarak evrilen hamr kelimesinin kapsamyla ilgili gr ayrlklar bir yana, sarho olmasa da az veya ok hamr itii sabit kiiye bu cezann verileceinde fikir birlii edilmi olmasna karlk arap dndaki sarho edici iecekleri (mskirat) almann cezas hususunda Haneflerle ounluk arasnda temel bir yaklam farkll vardr. Cumhur az miktarda da alnsa bu tr iecekleri imenin cezasnn ayn olaca kanaatindedir. Hanefler ise arap imenin cezasn hadd-rb ve haddl-hamr diye isimlendirirken arap dndaki ikileri iene had cezas verilebilmesi iin sarho olmay art koarlar ve bu durumda uygulanacak cezay hadds-skr diye adlandrrlar. Ayrca arap dndaki ikilerin sarholuk meydana getirmeyecek dzeyde iilmesinden dolay tazr cezas verilebileceini kabul ederler. arap ime ve sarho olma cezalarnn dayanaklaryla ilgili yorum farkllklar sebebiyle baz ada aratrmaclar bu cezalarn had deil tazr olarak nitelendirilmesi gerektiini savunmaktadr (el-Avv, s. 136-150; ayrca bk. HAD; K). Fakihler, iledii msiyet sebebiyle geici olarak din hitab anlayamayacak duruma dse de akl melekesini yitirmi olmad iin sarhoun haram fiilleri ilemekten dolay gnahkr saylacana ve ibadetler konusunda ykmllnn devam edeceine, dolaysyla o durumda eda etmesi geerli olmamakla birlikte kazs mmkn ibadetleri kaz ile mkellef olduuna hkmetmilerdir. Akln mevcudiyetini korumasndan sz edilmekle beraber anlama yeteneinin bulunmad ak olduundan -zellikle Nis sresinin 43. yeti delil gsterilerek-ya bu durumun hitabn ynelmesini engellemedii ynnde izahlar yaplmakta veya gerekte bu hkmn caydrma ve cezalandrma dncesine dayand, dolaysyla anlama yeteneinin hkmen var kabul edildii belirtilmektedir. Fkh eserlerinde sarholuun baz ibadet hkmlerine ve hell-haram deerlendirmelerine etkisiyle

ilgili meseleler zerinde de durulmutur. Bunlar arasnda ne kan hususlardan biri sarhoun kestii hayvann etinin hell olup olmaddr. Kesen kiinin mmeyyiz olmasn art koan ounluk bu soruya olumsuz cevap verirken fi mezhebinde bu art tamayan eti yemenin mekruh olaca gr tercih edilmitir. Mubah yolla sarholukta abdestin bozulduu hatrlanrsa bu durumda abdestin bozulmas evleviyet gereidir. Sarholuun itikf bozup bozmayaca veya hangi artlarda bozaca hususunda ise mezheplerin farkl deerlendirmeleri vardr (baka baz meseleler iin bk. Syt, s. 383-384). Sarhoun szl tasarruflarnn geerlilii konusunda farkl eilimler vardr. Baz fakihler ayrm yaplmakszn btn hukuk ilemlerinin geersiz saylmas gerektiini savunur. Osman el-Bett, Leys b. Sad, Haneflerden Tahv ile Caferler ve Zhirler bu grtedir. Hanef mezhebinde szl tasarruflarnn geerli saylmas kural benimsenmi, ancak irtidad ve rc edilebilir nitelikteki ikrar gibi baz tasarruflar bu kuraln dnda tutulmutur (dier istisnalar iin bk. bn Nceym, s. 369-370; bn bidn, XII, 137-138). Mlik mezhebinde benimsenen eilim akidlerini ve mal varl haklaryla ilgili ikrarlarn geersiz sayma, talk ve kle zad ile malla ilgili olmayan ikrarlarn geerli kabul etme ynndedir. Ancak baz tasarruflar hakknda farkl grler vardr; bu erevede temyiz gcn tamamen yitirmi olmas halinde sarhoun talknn geerli saylmayaca da sylenmitir (Derdr, II, 543; III, 17, 525-526; IV, 140, 512-513). fi mezhebi kaynaklarnda bu konunun daha ok talk ekseninde ele alnd grlr. Mezhepte benimsenen grn sarhoun talknn geerli olduu, ancak Mzen ve Eb Sevrin aksi yndeki kavli tercih ettii belirtilir; ayrca mezhepte tek gr bulunduu, Mzennin rivayet ettii kavlin ise fi tarafndan bakalarna ait bir gr olarak nakledilmi olabilecei iddiasna yer verilir. Dier hukuk ilemler incelenirken genellikle talk konusundaki gr ayrlna atfta bulunulur (bk. Eb shak e-rz, IV, 278-279, 478; V, 206, 674). Hanbel kaynaklarnda Ahmed b. Hanbelden sarhoun talknn geerli ve geersiz olduu ynnde iki rivayet geldii, Eb Bekir el-Halllin birincisini, Gulml-Halll diye tannan rencisi Eb Bekir Abdlazzin ikincisini tercih ettii belirtilir; dier hukuk ilemler konusunda da talktakine benzer rivayet ve tercih farkllklarndan sz edilir (bn Kudme, X, 346-348; XII, 295296). bn Kayyim, Ahmed b. Hanbelin nceleri sarhoun talkn geerli sayma ynnde fetva verirken sahbenin bu konudaki tavrn dikkate alarak bu grten vazgetiini belirtmektedir. Aile bireyleri, zellikle boanan kadn ve ocuklar zerinde nemli etkileri ve sosyal sonular bulunduu iin sarhoun talk meselesi fkh tarihi boyunca ciddi tartmalara yol am, son dnem kanunlatrma almalarnda bu konuya ayr bir alka gsterilmitir. Kaynaklarda tbin limleri, mctehid imamlar ve mezhep fakihleri arasnda sarhoun talknn geerli olup olmayaca konusunda her iki ynde gr belirten pek ok isim zikredilir (bn Hazm, X, 209-211; bn Kudme, X, 346347). Baz eserlerde Hz. Ali, Muviye ve bn Abbas geerli sayanlar arasnda anlrsa da (bn Kudme, X, 346-347) bn Kayyim, Hz. Osman ve bn Abbasn sarhoun talkn geerli saymadklarn ve bu hususta sahbe arasnda gr ayrl bilinmediini belirtir. Ona gre esasen sarhoun szl tasarruflarndan hibirinin geerli saylmamas gerektii ok sayda delille desteklenebilmektedir (lml-muvan, IV, 47-49). Osmanl Hukk- ile Kararnmesinin Esbb- Mcibe Lyihasnda da (s. 19-20) sarho kocann geici cinnet halinde yapt bir fiile fkh sonu balanarak bir ailenin mahvna yol almas ve bunun haram yolla sarho olma temeline dayandrlmas eletirilmi, Hz. Osmandan sarhoun talkn geerli saymadnn rivayet edildii, finin iki grnden birinin bu olduu, Haneflerden de Muhammed b. Sellmn (bilgi iin bk. Leknev, s. 168) bu kanaatte olduu ve Tahv ile Kerhnin bu gr tercih ettii belirtilerek anlan

kararnmede, Serhoun talk muteber deildir hkmne yer verilmi (md. 104), bunu takiben 1929 tarihli Msr Meden Kanunu ile birok slm lkesinin ilgili kanunlarnda bu ynde hkm konmutur. Sarho, su tekil eden fiillerinden dolay fakihlerin ounluuna gre dier kiiler gibi sorumludur (Eb shak e-rz, V, 10, 379, 420; Pezdev, IV, 355; bn Kudme, X, 347; XI, 482-483; Derdr, III, 17-18; IV, 439, 512-513). Osman el-Bett ve Zhirler ise sarhoa sadece iki ime cezas uygulanaca ve sarhoken iledii sulardan dolay beden cezaya arptrlmayaca grndedir. Hz. Osmana dayandrlan ve fiden nakledilen iki kavilden biri olduu belirtilen bu gr az sayda da olsa drt mezhebin her birinde benimseyen fakihler bulunmaktadr (Abdlkadir deh, I, 582-583). Cafer mezhebinde de hkim kanaat ounluun gr istikametindedir; hatta baz i fakihleri bu hususta icm bulunduunu belirtirler (Him Marf el-Hasen, el-Mesliyyetlceziyye, s. 238-239). Sarhoun bakalarnn canna veya malna zarar veren fiillerinden dolay tazmin sorumluluunun bulunduu hususunda ittifaka yakn gr birlii vardr (kar gr iin bk. bn Hazm, X, 344-345). Sarhoun btn szl tasarruflarnn geersiz saylmas ve iki ime cezas dnda beden cezaya da arptrlmamas gerektiini savunanlarn dayandklar gerekeler ylece zetlenebilir: Ey iman edenler! Siz sarho iken ne sylediinizi bilinceye kadar namaza yaklamayn melindeki yetten (en-Nis 4/43) anlald zere sarho ne dediini bilemeyecek durumdaki kimse demektir. Byle birinin din hkmlere muhatap kabul edilmesi mmkn olmayp akl hastas hkmndedir. rade beyanlarnda kastn veya kast yerine geecek bir durumun (maznne) bulunmas asgari art olduuna, sarhota ise bunlardan hibiri bulunmadna gre hukuk ilemlerinin btnyle geersiz saylmas gerekir; yine mkellefiyetin temelini anlama yetenei oluturduuna, sarhota ise bu yetenek bulunmadna gre ceza fiillerinden sorumlu olmamal, iki imesinden dolay verilen er ceza dnda bir cezaya arptrlmamaldr. Bu hususta mubah yolla sarho olanla haram yolla sarho olan arasnda bir ayrm yaplmas doru olmaz, zira her ikisi de akl muhkeme ve temyiz gcnden mahrumdur; aralarndaki gerek fark sarho olu biimidir, u halde hkm bakmndan da yegne fark mubah yolla sarho olan kiinin bundan dolay cezalandrlmamas, dierinin cezalandrlmas olmaldr. Kural olarak sarhoun szl tasarruflarnn geerli saylmas ve ceza fiillerinden sorumlu tutulmas gerektii kanaatini tayan fakihlerin temel delili udur: Sarho kendi iradesi ve fiiliyle yasak nesneyi alp akl melekesini geici olarak ortadan kaldran kimse demektir. u halde birok fkh meselede olduu gibi hakikaten varlk art aranmayp takdiren akl melekelerinin salam olduu kabul edilmelidir. Zira msiyet / su onu ileyen kiiye zel msamaha tanma sebebi olamaz, aksine byle bir fiili ilemek btn sonularn kabullenmek anlamna gelir. Ancak bu gruptaki fakihlerden Hanefler irtidad ve rc edilebilir nitelikteki ikrar geersiz saymalarna yle bir aklama getirirler: rtidad inantaki deiiklik demektir ve bu deiiklik ancak o yndeki kastn bulunmas veya kasta dellet eden objektif bir irade aklamasyla gerekleebilir; oysa sarho byle bir aklama yapmaya elverili durumda deildir. Yine sarhoun ayldnda o esnadaki beyanlarn geri almas muhtemel olduu iin ikrarlarndan vazgeecei kabul edilmeli ve rc edilebilir nitelikteki ikrarlar geersiz saylmaldr. Mlikler de sarhoun szlemelerini geersiz sayarken akidlerin geerlilii iin temyiz kudretinin art olduuna, sarhoun ise bundan mahrum bulunduuna

dikkat ekerler. krar konusunda ise malla ilgili olup olmayna gre izahlar yaparlar. Sarhoun szl tasarruflarnn geersiz saylmas, fakat ceza fiillerinden sorumlu tutulmas gerektiini savunanlar daha ok bunlarn sonularnn bakalarna verdii zarar ltn esas alrlar. Onlara gre szl tasarruflarnn tamamen geersiz saylmas bakalarna zarar vermez, halbuki ceza fiillerinden sorumlu tutulmamas topluma ynelmi bir zarardr. Bu fiillerin karlksz braklmas su ileme eilimindekileri sua tevik anlam tar ve bu yolla toplumsal huzur, bakalarnn can ve mal gvenlii tehdit altna girer; ayn zamanda msiyet / su nitelii tayan bir fiil baka bir suun sorumluluunu ortadan kaldrma arac klnm olur (Abdlkerm Zeydn, s. 104-107). Esasen temyiz kudretinden yoksunluk halinde hukuk ilem ehliyetinin yitirilecei ve isnat kabiliyetinin, dolaysyla ceza sorumluluun ortadan kalkaca hususunda slm hukukuyla Bat hukuk doktrinlerindeki temel kabul arasnda kkl bir fark bulunmamaktadr. Nitekim mubah yoldan sarho olan kiinin bu sre iinde dinen ykml saylmayaca, ceza sorumluluunun bulunmayaca ve hukuk tasarruflarnn geerli olmayaca fkhta benimsenen genel bir ilkedir. Ayn ekilde kiinin hukuk ve ceza sorumluluktan kurtulma amacyla geici olarak temyiz kudretini ortadan kaldrmaya sebebiyet verecek bir yntem uygulamas durumunda bu ilkenin mutlak biimde iletilmesinin bakalarnn haklarn ihlle ve dil olmayan sonulara yol aaca dikkate alnarak belirtilen durumun zel hkmlere balanmas gerekecei fakihlerin byk ounluunca kabul edilmektedir. Ancak Bat hukuk doktrinlerinde ceza sorumluluk iin kiinin kusurluluunun, yani kendi ihtiyaryla sarho olduunun belirlenmesi art aranrken fkhta mslman hakknda iki yasa esasndan hareket edilerek haram yolla iki alma kusurluluun karnesi saylm, bylece mubah yoldan sarholuk ve haram yoldan sarholuk eklinde bir ayrm yaplmtr. Bat hukukunda sarho olmada kusurluluun belirlenmesi ceza sorumlulukla ilgili sorunlar zmeye yetse de akd sorumluluk ve haksz fiil sorumluluu konularnda baka ilkelerden yardm alnmas ihtiyac ile karlalmtr. Mesel srf akd sorumluluktan kurtulmak iin akid ncesinde kendi fiiliyle sarho olup temyiz gcn geici olarak yitiren kiinin o esnadaki tasarruflarnn geersizliine hkmetmek hsnniyet kural ve hakkaniyet ilkesi ile atmaktadr. Yine haksz fiil sorumluluundan kurtulmak iin kendi fiiliyle sarho olup temyiz gcn geici olarak yitiren kiinin verdii zararlar konusunda kusur sorumluluunun esas alnmas hakkaniyete aykr sonular ortaya karmaktadr.

BBLYOGRAFYA

fi, el-m, III, 208-209; Sahnn, el-Mdevvene, XV, 261-264; Tahv, el-Mutaar (nr. EblVef el-Efgn), Kahire 1370/1950, s. 259-260, 277-281; Mverd, Kitbl-udd (nr. brhim b. Ali Sandk), [bask yeri yok] 1415/1995, II, 839-996; bn Hazm, el-Muall, I, 221-222; II, 234237; V, 228; VI, 228; VII, 457, 478-522; IX, 19-20, 205-206; X, 208-211, 344-345, 388-401; XI, 39, 51-56, 63-64, 293-295, 373-375; Eb Cafer et-Ts, Tehbl-akm (nr. Seyyid Hasan el-Msev el-Harsn), Beyrut 1401/1981, X, 89-99; Eb shak e-rz, el-Mheeb (nr. Muhammed ezZhayl), Dmak-Beyrut 1416-17/ 1996, I, 97; II, 648; IV, 278-279, 478; V, 10, 206, 379, 420, 674; Pezdev, Kenzl-vl, IV, 351-356; Serahs, el-Mebs, IX, 70-71, 105; XXIV, 2-35; Ksn, Bedi, VII, 39-40; Muvaffakuddin bn Kudme, el-Mun (nr. Abdullah b. Abdlmuhsin et-Trk

- Abdlfetth M. el-Hulv), Riyad 1419/1999, X, 346-348; XI, 482-483; XII, 295-296, 493-518; Muhakkk el-Hill, el-Mutaarn-nfi f fhil-mmiyye, Beyrut 1405/1985, s. 221, 300-301; Abdlazz el-Buhr, Kefl-esrr, stanbul 1307, IV, 352-356; bn Kayyim el-Cevziyye, lmlmuvan (nr. Th Abdrraf Sad), Beyrut 1973, IV, 47-49; a.mlf., Zdl-med, Kahire 1379, IV, 40-41; Teftzn, et-Telv (nr. M. Adnn Dervi), Beyrut 1419/1998, II, 398-400; Molla Fenr, Full-bedyi, stanbul 1289, I, 281, 293, 294, 314-315; bnl-Murtaz, el-Barzzer, Sana 1409/1988, V, 191-196; bnl-Hmm, Fetul-adr, V, 301-315; a.mlf., et-Tarr (bn Emru Hc, et-Tarr vet-tabr iinde), II, 192-194; bn Emru Hc, et-Tarr vet-tabr, Bulak 1316 Beyrut 1403/1983, II, 192-194; Syt, el-Ebh ven-neir (nr. Muhammed elMutasm-Billh el-Badd), Beyrut 1407/1987, s. 381-387; Zekeriyy el-Ensr, Esnel-melib (nr. M. M. Tmir), Beyrut 1422/ 2001, VIII, 316; Hattb, Mevhibl-cell, Riyad 1423/2003, VIII, 433-434; bn Nceym, el-Ebh ven-neir (nr. M. Mut el-Hfz), Dmak 1403/1983, s. 369370; Buht, Kefl-n (nr. brhim Ahmed Abdlhamd), Riyad 1423/ 2003, IX, 3022-3026; Ahmed b. Muhammed el-Hamev, amz uynil-beir, Beyrut 1405/ 1985, III, 331-334; Derdr, e-eru-ar (nr. Mustafa Keml Vasf), [bask yeri yok] 1410/1989 (el-Matbaatl-asriyye ve mektebeth), I, 142, 234; II, 543; III, 17-18, 525-526; IV, 140, 439, 499-504, 512-513; Ahmed b. Muhammed es-Sv, iyets-Sv ale-eri-ar (a.e. iinde), IV, 512-513; bn bidn, Reddl-mutr (nr. Hsmeddin b. M. Slih el-Ferfr), Dmak 1421/2000, XII, 122-142; Leknev, el-Fevidl-behiyye, s. 168; Nikh- Meden ve Talk Hakknda Hukk- ile Kararnmesi, stanbul 1336, s. 22; Mnkeht ve Mufrekt Kararnmesi Esbb- Mcibe Lyihas, a.e., s. 1920; Subh Mahmesn, en-Naariyyetl-mme lil-mcebt vel-ud, Beyrut 1948, II, 155-158; Bilmen, Kamus, II, 195-201; III, 250-260; Uur Alacakaptan, Sarholuk Halinde lenen Sularda Cezai Mesuliyet, Ankara 1961; M. Eb Zehre, el-Cerme, Kahire, ts. (Drl-fikril-Arab), s. 475482; a.mlf., el-Ube, Kahire, ts. (Drl-fikril-Arab), s. 162-172; Abdlkerm Zeydn, el-Vecz f ulil-fh, Badad 1973 stanbul 1979, s. 103-109; M. Selm el-Avv, F Ulin-nimilciniyyil-slm, Kahire 1983, s. 134-150; M. Cevd Maniyye, Fhl-mm Cafer e-d, Beyrut 1404/1984, IV, 66-67; V, 93; VI, 290-294; Abdlkdir deh, et-Terul-ciniyyl-slm, Beyrut 1405/1985, I, 581-584; Aydn Zevkliler, Meden Hukuk, Diyarbakr 1986, s. 198-199; Sulhi Dnmezer - Sahir Erman, Nazari ve Tatbiki Ceza Hukuku, stanbul 1986, II, 189-190, 201-209; Him Marf el-Hasen, el-Mesliyyetl-ceziyye fil-fhil-Cafer, Beyrut 1407/1987, s. 238-239, 244; a.mlf., Naariyyetl-ad fil-fhil-Cafer, Beyrut, ts. (Mektebet Him), s. 67; Hseyin Halef el-Cbr, Avrl-ehliyye indel-uliyyn, Mekke 1408/1988, s. 351-369; Zekiyyddin abn, el-Akm-eriyye lil-avli-aiyye, Bingazi 1989, s. 405-407; Hseyin Tevfk Rz, Ehliyyetl-ube fi-eratil-slmiyye vel-nnil-muren, Kahire 1421/2000, s. 124-137; Hakan Hakeri, Ceza Hukuku Genel Hkmler, Ankara 2007, s. 41, 181-184; Muhsin Koak, Ehliyete Tesiri Asndan Sarholuk, Ondokuz Mays niversitesi lhiyat Fakltesi Dergisi, sy. 5, Samsun 1991, s. 91-119; Skr, Mv.F, XXV, 90-104. brahim Kfi Dnmez

SARI ABDULLAH EFEND


(. 1071/1660) Reslkttb, Mesnev rihi, lim ve sf. 29 Safer 992de (12 Mart 1584) stanbulda dodu. Babas, stanbula g edip devlet hizmetine alnan Seyyid Muhammed adl bir Marib ehzadesi, annesi Kaptandery ve Sadrazam Kayserili Halil Paann aabeyi Vezir Mehmed Paann kzdr. Sar Abdullah babasn kk yata kaybedince tahsiliyle vey babas Hac Hseyin Aa ilgilendi. Dnemin Bayram-Melm kutbu drs-i Muhtefnin mensuplarndan olduu anlalan Hac Hseyin Aann, on be-on alt yalarndayken kendisini Bayram-Melm esnafnn faaliyet gsterdii Krkemedeki Petemalclar Hanna gtrerek bir kalbe bakcya kalbine baktrdn, bu srada kalbini bir nurun kapladn anlatan Sar Abdullah Efendi bylece ilk tarikat telkinini alm oldu. Bir sre sonra yine vey babas vastasyla bir cuma namaz knda Ayasofya Camii avlusunda drs-i Muhtef ile karlat. Bu yllarda annesinin amcas Halil Paann himayesinde renimini srdrd. Arapay, Farsay, din ve edeb ilimleri rendi. Hlid Efendi adl bir hattattan hsn-i hat dersleri ald. Yirmi be yalarnda Halil Paann divitdar olarak memuriyet hayatna balad ve eitli ehirlerde onunla birlikte bulundu. drs-i Muhtefnin vefatndan (1024/1615) sonra Hac Kaby Efendiye intisap etti. Halil Paann Osmanl-Safev mcadelelerinin devam ettii ilk sadrazamlk dneminde 1617-1618 yllarn onun yannda ran snrndaki ehirlerde geirdi. 1619 yl balarnda Halil Paa ile birlikte stanbula dnd. Bu tarihten Halil Paann ikinci defa sadrazamlk makamna getirildii 1036 (1626) ylna kadar muhtemelen paann hizmetinde bulunmay srdrd; bu arada eser telif etmeye balad. Tannm eserlerinden Semertl-fud 1033te (1624) iki ay ierisinde tamamlad. ki yl sonra Cevhir-i Bevhir-i Mesnev adl eserini yazmaya giriti. Halil Paann IV. Murad tarafndan ikinci defa sadrete getirilip isyan halinde olan Abaza Paay itaat altna almak ve ranla srmekte olan sava barla sonulandrmakla grevlendirildii dnemde Dvn- Hmyun tezkirecisi oldu, onunla birlikte ark seferine kt. Sefer srasnda len Mehmed Efendinin yerine reslkttb tayin edildi. Abaza Paa ile yaplan mzakerelerden bir sonu alnamamas ve Ahskann Safevlerin eline gemesi zerine ban 1037de (Nisan 1628) grevinden azledildi. Halil Paa ve Sar Abdullah yeni sadrazam Hsrev Paann kendilerine bir zarar verecei endiesiyle tebdilikyafet ederek gizlice stanbula dndler. Halil Paa, daha nceden irtibat halinde olduu ve muhtemelen drs-i Muhtefnin vefatndan sonra teberrken intisap ettii Aziz Mahmud Hdynin yanna snd. Sar Abdullah Efendi evinde gizlendi. Mridi Hac Kaby Efendinin vefatn azil olayndan sonra Erzurumda sndklar bir evin hanmndan rendiini, stanbula dndnde uzunca bir sre Hac Kaby Efendinin yerine geen zat aramakla megul olduunu, dostlarnn onu kendisine bildirmediklerini syleyen Sar Abdullah Efendi, nihayet mridinin kabrini ziyaret ettii bir gn St Beir Aa ile karlat. Halil Paann lm zerine (1038/1629) hmisini kaybeden Sar Abdullah Efendi on yl srecek uzlet hayatna ekildi. Bu srada eser telifiyle megul oldu, Menev erhini tamamlad. evval 1047de (ubat-Mart 1638) rikb- hmyun reslkttb kaymakamlna getirildi ve IV. Muradn maiyetinde Badat Seferine katld. Badatn fethi srasnda ehid olan smil Efendinin yerine reslkttb tayin edildi. Dnte Diyarbekirde

grevinden azledildiyse de (Zilhicce 1048 / Nisan 1639) daha sonra tekrar reslkttb kaymakamlna getirildi (ban 1049 / Aralk 1639). Cevheretl-bidye adl eserini bu grevi srasnda tamamlayp IV. Murada sundu. Ertesi yl Anadolu muhasebeciliine, bir ay sonra cizye muhasebeciliine tayin edildi. 1053 (1643) ylnda Dstrl-in adl eserini tertip etti. 1059da (1649) Nashatl-mlk yazp IV. Mehmede sundu. 1060 yl sonlarnda (Aralk 1650) piyade mukabeleciliine, 1065 Muharreminde (Kasm 1654) mensuh muktaaclna getirildi. Ahmed Resm onun bu tarihte mensuh muktaaclndan azledildiini, Mstakimzde ise 1069da (1658-59) bu greve getirildiini kaydeder. Mensuh muktaacl onun son grevi oldu. Son yllarn Kocamustafapaada Snbl Efendi Dergh yaknndaki evinde ilim, ibadet ve iek yetitirmekle geiren Sar Abdullah Efendi 23 Safer 1071 (28 Ekim 1660) tarihinde vefat etti. Vefatna, Gl-i nesrn-i adn ola ilh Sar Abdullah msra tarih drlmtr. Kabri, Topkapdan Maltepeye giden yolun sol tarafndaki mezarlkta eyhler Makberesi diye tannan sofadadr. Sar Abdullah Efendi kendini aslen Bayram, tarikaten Celvet, terbiyeten Mevlev olarak tantr (Nashatl-mlk, Ktp., TY, nr. 9625, vr. 263b). Onun Hamza Blden sonra Hamzaviyye diye anlan Bayram-Melmlii ile ilgisi daha ocuk yalarnda balam, Bayram-Melm kutublar drs-i Muhtef, Hac Kaby Efendi ve St Beir Aa dnemlerini idrak etmitir. Ancak Hac Kaby Efendinin vefatndan sonra kutbun kendisine bildirilmemesi bu evreyle baz sorunlar olduu izlenimini vermektedir. te yandan Safynin, Sar Abdullahn Beir Aa ile ayn semtte oturduunu ve kendisiyle sk sk grtn, bu durumun onun Hamzav zannedilmesine sebep olduunu, ancak Hamzavlikle ilikisi bulunmadn sylemesi dikkat ekicidir (Tezkire, s. 376). drs-i Muhtefnin en iddetli hasmlarndan Abdlmecid Sivsnin halifesi Mehmed Nazmi Efendinin kendisinden takdirkr ifadelerle bahsetmesinin (Osmanllarda Tasavvuf Hayat, s. 455) izah olduka gtr. Ayrca Nazmi Efendinin anlattna gre Abdlahad Nri, Sar Abdullah Efendi, Bayram Melmliinin ileri gelenlerinden Olanlar eyhi brhim Efendi ve kendisinin bulunduu bir mecliste brhim Efendinin Sar Abdullaha ynelttii ar ifade bu balamda deerlendirilmelidir. Abdlbaki Glpnarl onun drs-i Muhtef tarafndan kalbe bakc tayin edildiini syler. Ancak yukarda anlatlanlar dikkate alndnda bunun doru olmad sylenebilir. Sar Abdullah Efendi, Celvetiyye tarikatnn pri Aziz Mahmud Hdyden feyiz aldn eserlerinde eitli mnasebetlerle kaydeder. Mstakimzdenin onun ilk olarak Aziz Mahmud Hdyye intisap ettiini sylemesi (Tuhfe, s. 281) doru deildir. Sar Abdullah Efendi, Halil Paann himayesine girdikten sonra ve muhtemelen ilk sadrazaml dneminde Aziz Mahmud Hdyye intisap etmi olmaldr. Onun Mevlevlikle ilgisi ise Mevlnya ruhan ballndan kaynaklanmaktadr. Esrar Dede kendisini sekin bir Mevln muhibbi diye tanmlar (Tezkire, s. 212). Semertl-fuddaki ifadelerden dier bir Menev rihi smil Rush Ankarav ile tant anlalmaktadr. XVII. yzyl airlerinden, Edirne Mevlevhnesi eyhi Net Ahmed Dedenin reslkttbl srasnda Sar Abdullah Efendinin onun kesedarl hizmetinde bulunduu, bu srada ondan melmet nevesi ald kaydedilir. Mevlevlerden dier bir yakn da air ve hattat Cevr brhim elebidir. Sar Abdullahn birok eserinin Cevr tarafndan istinsah edildii grlmektedir. Bayram Melmliine dair Sergzet adl eserin mellifi Lalzde Abdlbki Efendi, Sar Abdullah Efendinin kz kardeinin torunudur. Mstakimzde, Sar Abdullahn cebeciler ktibi iken 1066da (1655-56) vefat eden Mustafa Resm adl divan sahibi air

oluyla Lalzde Abdlbki Efendi ve babas Lal Mehmed Efendiyi ondan feyiz alanlar arasnda zikreder. Sar Abdullah Efendi, Abd mahlasyla tasavvuf manzumeler kaleme almtr. ou didaktik olan bu manzumelerin fazla edeb deeri bulunmamaktadr. Bunlarn en tannm seyr slke dair 105 beyitlik Meslekl-uk adl kasidedir. Lalzde Abdlbki Efendi buna krk yedi beyitlik bir zeyil yazmtr (metinleri iin bk. Tomar-Melmlik, s. 72-82). Sar Abdullah Efendi tasavvuf kiiliinin yan sra hattatl, zellikle aa, iek yetitiricilii ve bahe dzenlemesiyle tannmtr. Yedi yeni zerrin lle eidi yetitirdii, bunlarn nn kendi ismiyle tannd, en mehurunun yamal kabak adl zerrin eidi olduu kaydedilir. Kendisine Sar lakabnn yetitirdii zerrinlerin renginden dolay verildii rivayet edilmektedir. Sar Abdullah Efendiye bu konudaki ustal sebebiyle Sultan brhim tarafndan kfe-pervern zerine reis ve mmeyyiz tayin edilmi ve kendisine bir berat verilmitir (beratn metni iin bk. Mstakimzde, Risle, vr. 57a-58b). Eserleri. 1. Cevhir-i Bevhir-i Mesnev. Sar Abdullah Efendinin rih-i Mesnev unvanyla anlmasn salayan eser Menevnin I. cildinin erhidir. Mellifin IV. Murada takdim ettii eserin ad telife balama, hitam ise bitirme tarihini vermektedir. Kitabn Cevr tarafndan istinsah edilmi tezhipli bir nshas Kprl Ktphanesindedir. Yirmiyi akn yazma nshas bulunan eser be cilt (2600 sayfa) halinde baslmtr (stanbul 1287-1288). I. cildin banda Sar Abdullahn Ahmed Resmnin Halkatr-ressndaki biyografisi yer almaktadr. Menevnin bir cildi zerine yazlm en geni erh olma zelliini tayan eserde tasavvufun hemen btn konular derinlemesine ele alnmtr. Cevhir-i Bevhir-i Mesnev ile ilgili henz yeterli bir alma yaplmamtr. 2. Semertl-fud fil-mebde vel-med. Mellifin smil Ankarv ile yapt bir sohbetin ardndan kaleme almaya karar verdii eser onun en tannm kitabdr. Sar Abdullah Efendi, Mevln Celleddn-i Rm ve Hac Bayrm- Velden istimdad ederek yazmaya baladn syledii eseri 1033 (1624) ylnda ksa srede tamamlamtr. Be blmden meydana gelen eserde Hz. demin hilfeti, insan, kutub, cezbe, ak, seyr slk, tarikat, hakka ynelme gibi konular ilendikten sonra tarikat silsilelerine ve mehur sflerin biyografilerine yer verilmitir. Birok yazma nshas bulunan Semertl-fud stanbulda baslmtr (1288). Eserin zensizce yaplan sadeletirilmi bir yaym bulunmaktadr (Gnl Meyveleri, haz. Kenan Necefzde, stanbul 1967). 3. Cevheretl-bidye ve drretn-nihye. Badatn fethini tebrik iin 1049 (1639) ylnda IV. Murad adna kaleme alnan eser padiah metheden ve fethi anlatan bir blmle balamaktadr. Zt- ilh, ruh, insann hakikati, kader gibi konular zerinde durulduktan sonra drt halife ile on iki imamn biyografileri verilmi; Nakibendiyye, Halvetiyye ve Celvetiyye silsilelerinin ardndan Bayram-Melm kutublarndan bahsedilmitir. 304 varaklk bu hacimli eserin mellif nshas stanbul niversitesi Ktphanesinde kaytldr (TY, nr. 3792). 4. Dstrl-in. II. Bayezid devrinden kendi dnemine kadar 170 civarnda siyas belgeyi ihtiva eden eser 1053 (1643) ylnda tertip edilmitir. Sar Abdullah Efendi belgelerin bir ksmn reslkttbl srasnda bizzat kendisi kaleme alm, bir ksmn Cevrye yazdrmtr. Feridun Beyin Mnets-seltninin zeyli kabul edilen eserin muhtevasn Adnan Erzi kendi ktphanesindeki nshaya dayanarak tantmtr (bk. bibl.). Eserin nshalarnda belge says farkllklar gstermektedir. 5. Nashatl-mlk tergben li-hsnis-slk. IV. Mehmede ithaf edilen eser iki blmden meydana gelmektedir. Birinci blm tam bir siyasetnmedir, ikinci blmde din-tasavvuf meselelere temas edilmitir. Sar Abdullah Efendi, devlet adamlarn zulm ve hatalardan korumak amacyla kaleme aldn syledii eseri Menev beyitleriyle sslemitir. Mellif nshas Sleymaniye Ktphanesindedir (Hekimolu Ali Paa, nr. 679). Eseri Osmanzde

Ahmed Tib Efendi Telhsn-Nesyih adyla zetleyip III. Ahmede takdim etmitir (stanbul 1283). 6. Mirtl-afiy f ftil-Melmetiyyetil-afiy. Muhyiddin bnl-Arabnin el-FttlMekkiyyesindeki melmet, Melmetlik, kutub ve Mehd ile ilgili metinlerin derlenmesiyle meydana gelen Arapa eserin sonunda bnl-Arabnin faziletleri ve menkbelerine yer verilmitir. Sar Abdullah Efendinin vefatndan ksa bir sre nce tamamlad eserin mellif nshas Sleymaniye Ktphanesindedir (ehid Ali Paa, nr. 461). eitli kaynaklarda Sar Abdullah Efendiye nisbet edilen Rislet riclil-gayb, Tedbrn-neeteyn, Glen-i Rz, Metliul-envr, Tercme-i Maksdl-ayniyye, Risle f mertibil-vcd gibi eserler ona ait deildir.

BBLYOGRAFYA

Mehmed Nazmi Efendi, Osmanllarda Tasavvuf Hayat-Halvetlik rnei-Hediyyetl-hvn (haz. Osman Trer), stanbul 2005, s. 455; Mustafa Safy Efendi, Tezkire (haz. Pervin apan), Ankara 2005, s. 204, 374, 376; eyh, Vekyiul-fuzal, s. 280-281; Lalzde Abdlbki, Sergzet, stanbul, ts., s. 43-49; Ahmed Resm, Halfetr-res, stanbul 1269, s. 31-33; Mehmed Tevfik, Mecmatt-tercim, Ktp., TY, nr. 192, vr. 47a-b; Ayvansary, Hadkatl-cevmi, II, 202-203; Mstakimzde, Tuhfe, s. 280, 281; a.mlf., Risle-i Melmiyye-i ttriyye, Ktp., bnlemin, nr. 3357, vr. 51a-72b; Esrar Dede, Tezkire-i uar-y Mevleviyye (haz. lhan Gen), Ankara 2000, s. 212; Sahih Ahmed Dede, Mevlevlerin Tarihi (haz. Cem Zorlu), stanbul 2003, s. 275, 312; TomarMelmlik, s. 71-83; Hseyin Vassf, Sefne-i Evliy (haz. Mehmet Akku - Ali Ylmaz), stanbul 2006, II, 521-527; Osmanl Mellifleri, I, 100-102; Abdlbki [Glpnarl], Melmlik ve Melmler, stanbul 1931, s. 137-142; Uzunarl, Osmanl Tarihi, III/2, s. 545-546; lker Aytekin, Sar Abdullah Efendi ve Mesnev-i erif erhi (doktora tezi, 2002), M Sosyal Bilimler Enstits; Adnan Erzi, Trkiye Ktphanelerinden Notlar ve Vesikalar II, TTK Belleten, XIV/56 (1950), s. 631-647; mer Faruk Akn, Sar Abdullah, A, X, 216-218; Cl. Huart - [Kathleen Burrill], Sari Abd Allh Efend, EI (ng.), IX, 59; A. H. de Groot, Halil Paa, Kayserili, DA, XV, 324-326. Nihat Azamat

SARI SALTUK
(. 697/1297-98) Anadolu ve Balkanlarn Trkleip mslmanlamasndaki etkisiyle ad etrafnda menkbeler olumu bir alperen. Kaynaklarda mcahid-gazi, gazi-dervi, alperen, mbarek zat, ermi gibi sfatlarla anlan Sar Saltuk Snn, Alev ve Bekta evrelerince farkl ynleriyle benimsenmi nemli bir isimdir. Anadolu ve Rumelinin Trkleip slmlamasnda etkin rol oynamasna ramen bu yn mitolojik kimliinin glgesinde kalmtr. Hayatndan daha ok menkbnme trndeki eserlerde bahsedildiinden tarih kimliini tesbit etmek gtr. Hakknda kaleme alnm mstakil eserlerin en nemlisi Cem Sultann, onun trbesini ziyaret edip menkbn dinledikten sonra Eblhayr Rmye yazdrd Saltuknmedir. Hayatnn 697ye (129798) kadar olan dnemi tarih bilgilerle ksmen irtibatlandrlabilmektedir; 661den (1263) ncesine ait bilgiler mulaktr. Yakn zamana kadar Sar Saltuktan bahseden en eski kaynak bn Batttann Seyahatnmesi olarak bilinmekteydi. bn Battta, 732 (1331-32) ylnda Bizansa gidi ve geliinde urad Baba Saltuk kasabasnda -bugnk Romanyada Babada olmaldr-Sar Saltuk hakknda dinledii menkbev hikyelerden bahseder. Baz aratrmaclar, Baba Saltuk kasabasnn Gney Rusya stepleri taraflarnda bulunduunu sylerse de onlarn bu grn destekleyen fazlaca delil yoktur. Dier taraftan Kuzey Dobrucadaki Babada kasabasnn en azndan XV. yzyln ikinci yarsndan beri Sar Saltuk kltnn merkezi olduu bilinmektedir. 1913te Jean Deny, Babadann Sar Saltuk ile zdeletiini ve burann onun kasabas olduunu sylemitir. Arap corafyacs Ebl-Fidnn 721de (1321) tamamlad Tavml-bldna gre Kuzey Dobrucada Babadann kuzeybatsndaki sakada halkn ou mslmand. saka o srada bamsz mslman bir ynetici olarak kendi adna para bastran Nogay Hann baehriydi. Bu bilgiler, Sar Saltukun Trkmslman kltrnn hkim olduu bir evrede yetitiini gstermesi bakmndan nemlidir. Yazcolu Alinin Ouznmesine gre 660ta (1261-62) Seluklu Sultan II. zzeddin Keykvus, Moollarca desteklenen kardei Rkneddin Klcarslana yenilip beraberindeki Trkmenlerle birlikte stanbula mparator VIII. Mikhail Palaiologosa snm, imparator kendisine Dobrucada yer gsterince beraberindeki Trkmenlerle Rumeliye geerek buraya yerlemitir. Yazcolu, hristiyan-Trk hkmdar Dobrotiten sonra (1354-1386) bu yeri Dobruca olarak anan ilk tarihidir. Dobrucada iki kasabada otuz krk obalk bir nfus oluturan bu Trk gruplarna Sar Saltuk liderlik yapm, ancak Bulgar beylerinin blgede g kazanmasyla birlikte (1304) bunlar Bat Anadoluya geerek Karesiye yerlemitir. Bir dier rivayete gre zzeddin Keykvus bir ara Enezde hapse dm, Krm Han Berke tarafndan kurtarlarak beraberindeki Trkmenlerle Krma gtrlm ve bir mddet Kefede yaamtr. Sar Saltukun da iinde bulunduu bu Trkmen topluluu zzeddin Keykvusun 677de (1278-79) vefat ve hmileri Berke Hann lmnden sonra tekrar Dobrucaya dnmtr. Sar Saltuk burada 1293 ylna kadar yaam ve lmnn ardndan Babadandaki zviyeye gmlmtr. Yazcoluna gre Dobruca halk Sar

Saltukun vefatndan sonra dinleri dahil btn kimliklerini kaybetmitir. Bunlar kendilerini Dobrucaya yollayan zzeddin Keykvusun isminden dolay Gagavuz adn alan topluluk olup halen bir ksm Dobrucada, Varnann kuzeyindeki baz kylerde ve daha ok Moldova Cumhuriyetinde yaamaktadr. Sar Saltuk hakknda bilgi veren bir dier kaynak yakn zamanlara kadar ihmal edilmi olan Ysuf b. smil en-Nebhnnin (. 1932) Cmiu kermtil-evliy adl eseridir. Nebhn kitabnda Sar Saltuk (Saltuk et-Trk) hakknda bilgi verirken buna Kemleddin Muhammad Serrc er-Rifnin 715te (1315) yazlm olan Tfful-erv adl eserini kaynak olarak gsterir. Serrcn verdii bilgilere gre (Berlin Staatsbibliothek, nr. 8734, vr. 110b) Sar Saltuk eski ad saka olan Dobrucada yaam ve 697de (1297-98) vefat ettiinde zaman zaman inzivaya ekildii dan yaknlarna gmlmtr. Mensuplarnn onun adna yaptrd zviye sebebiyle buras Babada olarak adlandrlmtr. Serrc eserinde sonralar popler bir hikye haline gelecek olan yedi lahit hikyesine abartlardan arndrlm basit bir kurguya sahip olarak yer vermitir. Buna gre Sar Saltukun cesedi mezarndan alnp bilinmeyen farkl mezarlara konulmutur. Bunun sebebi, o dnemde hkm sren bir hristiyan kraln cesedi alp kendi siyas emelleri dorultusunda kullanmasna engel olmaktr. Nebhn ve Serrcn eserleri karlatrldnda Nebhnnin kaynandaki bilgileri olduu gibi aktard grlr. Nebhn, Serrcn Sar Saltuk hakkndaki bilgileri, o zamanlar slm dnyasnda ok yaygn olan Haydariyye tarikatnn mensubu olmas ihtimali yksek bulunan Seyyid Behram ah el-Haydarden aldn kaydetmitir. Serrc, Sar Saltukun Dobrucada yaadn ve yetmi yalarnda iken 700 (1300-1301) ylndan yl kadar nce ldn syler. Sar Saltukun vefat ettii 697 ile Serrcn eserini yazd 715 (1315) arasnda on sekiz yl vardr. Bu durumda Tfful-erv 715 (1315) ylnda yazlm oluyor ki bu da onun imdilik bn Batttann Seyahatnmesinden nce Babada hakknda bilgi veren tek kaynak olduunu gstermektedir. Sar Saltukun tasavvuf kimliine ait bilgiler de ieren bu kaynaa gre mridi eyh Mahmud adnda bir zat olup eyh Ahmed er-Rifnin Irak mmubeydedeki tekkesinden feyiz almtr. eyh Mahmudun himmetiyle Sar Saltuk kfir topraklarn dolaarak oradakileri mslman yapmtr. Sonraki yzyllara ait kaynaklarda Sar Saltuk tamamen menkbev ynyle anlr. 1480de tamamlanan Eblhayr Rmnin Saltuknmesi dier kaynaklara nisbetle gerek tarih hikyelerle dolu olduundan akademik evrelerde kabul grmektedir. 1481-1500l yllarda kaleme alnan Hac Bekt- Vel Vilyetnmesine ve ayn yllarda yazlm olan Vilyetnme-i Kutbl-aktb Sultan Otman Baba adl esere gre Sar Saltuk, Hzrn himmetiyle Karadenizi seccadesiyle geip Rumeliye gelmitir. Ayrca Battal Gazinin torunu olarak ortaya kan Sar Saltuk zaman zaman bir ahin ekline girerek kerametler gstermi, insan yiyen yedi bal devi tahta klcyla ldrmtr. Kfirlerin konutuu dilleri ve dinlerini iyi bildiinden kendini gizleyen bir kei ve rahip olarak onlarn kilise ve saraylarn gezmi, baz yneticilerini ldrm, bazlarn slma dndrmtr. Hac Bekta, mridi olduu zaman Sar Saltuka bir kl, bir seccade ile yanna Ulu Abdal ve Kii Abdal adnda iki arkada vermitir. birlikte seccadeyle Sinoptan Ermenistana kadar giderek kraln mslman yaptktan sonra Varnann kuzeyindeki Kalliakra Kalesine ulam, orada bulunan yedi bal bir ejderi ldrp kale kumandannn mslman olmasn salamtr. Ardndan Sar Saltuk arkadalaryla beraber bir sre nce vefat etmi olan Hac Bektan kabrini ziyaret iin Anadoluya dnmtr.

Tarih kaynaklara gre Sar Saltuk, Dobrucaya yerlemesinden vefatna kadar irad faaliyetlerini srdrmek amacyla eitli tekke ve zviyeler amtr. Dobrucadaki Sar Saltuk, Kaligradaki Sultan (Ylan) Tekkesi, kendisinin bizzat at ve faaliyette bulunduu tekkeler olarak bilinmektedir. Sar Saltukun adna lmnden sonra alan tekkeler Babaeskideki Eski Baba Tekkesi ile Ktahya eyhldeki Sar Selck Tekkesidir. Sar Saltuk urad yerlerde nemli hizmetlerde bulunduundan adna makam-trbeler oluturulmutur. Saltuknmeye gre balcalar Kalliakra (Bulgaristan), Babada (Romanya), Blagay (Hersek), Ohri (Makedonya), Kruya (Akahisar / Arnavutluk), Rumelifeneri (stanbul), Babaeski (Edirne), Bor (Nide), Diyarbakr, Tunceli ve znik gibi merkezlerde olmak zere Sar Saltukun pek ok trbesi bulunmaktadr. Babadandaki zviye 1484te II. Bayezidin emriyle klliyeye dntrlm ve etrafnda yeni bir ehir olarak Babada kurulmutur. Buradaki zviye XVIII ve XIX. yzyllardaki Rus istillarnda yok olmu, 1828den sonra yaptrlan tek kubbeli basit trbe binas zaman zaman onarlarak korunmu, son olarak Trk i adamlar tarafndan restore ettirilip 26 Ekim 2007de ziyarete almtr. nceleri hristiyanlarn da ziyaret ettii trbe halen hem ziyaretgh hem nemli tarih bir mekn olarak korunmaktadr. Kalliakrada Sar Saltuka ait bir zviyenin varl, XVI ve XVII. yzyl kaynaklarnda temellkt ve dervilerinin isimleri zikredilmek suretiyle belirtilmektedir. Kaynaklar o dnemde Sar Saltukun htrasnn yaadn gsterse de zviye bugn mevcut deildir. Kruya, Ohri ve Blagayda bulunan trbeleri yan balarndaki yaplarla hl birer ziyaretghtr. Arnavutlukun Kruya kasabasndaki (Akahisar) Sarsaltuk tepesinde bir maarann iinde basamaklarla inilen tekkedeki trbe 975te (1567-68) veya daha ge yaplm olmaldr. Ohride Sveti (Aziz) Naum Manastrndaki apelde yer alan trbe hristiyanlarn Slav asll hristiyan bir azize, mslmanlarn ise Sar Saltuka ait kabul ettikleri bir yerdir. Kosovada Dragaa yakn Plava kynde, Jur kynde, Virmica-Draga kavann sanda, Patrik dann tepesinde, Yakova - pek arasndaki Pirlepe kynde Sar Saltuk makamlar vardr. Bunlardan pekte bulunan ve her yl 2 Austosta byk kutlamalar yaplan trbe sarlk hastalna yakalananlarn ziyaret ettii bir mekndr. Trkiye snrlar iinde de birok yerde Sar Saltuk trbeleri vardr. Bunlardan Tunceli Hozatta ayn adla anlan tepedeki trbe Alevler iin nemli bir ziyaretghtr. Diyarbakrda ehrin merkezinde Glenler Tekkesi diye bilinen tarih yaplar arasnda ona ait bir trbe mevcuttur. Nide Bordaki trbe edeb kaynaklarda adndan bahsedilen bir ziyaretghtr (Kudds Divn, s. 660). Bekta kaynaklarna gre bu trbe Sar Saltukun Anadoluyu dolamaya gnderdii olu brhim Saltuka aittir (Saltk, sy. 34 [2005], s. 16). Babaeskideki Sar Saltuk Tekkesi, Bulgar savanda veya Cumhuriyetten sonra yok olmutur. znikte ehir dndaki zel bir arazide drt stun zerine kurulu etraf ak bir baka trbe daha bulunmaktadr ki hacca gidenler tarafndan yolculuk ncesi ziyaret edilmektedir. Manisa Alaehirde eyh Sinan Camii yaknnda da Sar Saltuk adna bir trbe vardr. stanbulda Rumelifeneri binas iindeki sanduka ve kitbeli kabrin de Sar Saltuka ait olduuna inanlmaktadr.

BBLYOGRAFYA

Gographie dAboulfd, II/2, s. 316, 318; Kemleddin Muhammed es-Serrc er-Rif, Tffulerv, Berlin Staatsbibliothek Preussischer Kulturbesita (Kat. W. Ahlwardt nr. 8734, vr. 109a-110b); Eblhayr Rm, Saltuknme (nr. kr Halk Akaln), Ankara 1987-90, I-III; Kudds Divn (haz. Fehmi Kuyumcu), Ankara 1982, s. 660; I. Bogdan, Vlad Xepej si naratiunile Germane si Rusest, Bucuresti 1896, s. 81; J. Deny, Sar Saltuq et le nom de la ville de Babadagh, Mlanges Emile Picot, Paris 1913, s. 1-15; Zeki Velid Togan, Umumi Trk Tarihine Giri, stanbul 1946, s. 256-325; Nebhn, Kermtl-evliy, II, 100-102; Hasan Kaleshi, Albanische Legenden um Sar Saltuk, Actes du premier congrs international des tudes balkaniques et sudest europennes, Sofia 1971, s. 815-828; A. Kuzev - V. Gjuzelev, Bulgarski Srednovekovni Gradovi i Kreposti, Varna 1971, I, 211216; R. Florescu - R. McNally, Dracula: A Biography of Vlad the Impaler, 1431-1476, London 1974, s. 92-94; E. Oberlnder-Trnoveanu, Un atelier montaire inconnue de la horde dor sur le Danube: Saky-Isaccea (XIIIe-XIVe sicles), Actes du XIe congrs international du numismatique, Louvainla-Neuve 1993, s. 291-304; a.mlf., Numismatical contributions to the History of Eastern Europe at the end of the 13th Century, Revue roumaine dhistoire, XXVI, Bucarest 1987, s. 245-258; I. Mlikoff, Qui tait Sar Saltuk? Quelques remarques sur les manuscrits du Saltukname, Studies in Ottoman History in Honour of Professor V. L. Mnage (ed. C. Heywood - C. Imber), Istanbul 1994, s. 231-238; Ahmet T. Karamustafa, Gods Unruly Friends: Dervish Groups in the Islamic Later Middle Period, 1200-1500, Salt Lake City 1994, s. 44-46, 67-70; Maria Batca, Romanya-Dobrudja Trk Topluluunun Toplumsal Hafzasnda Sar Saltk Baba, Babada ehrinin Kurulu Efsanesi, I. Uluslararas Trk Dnyas Eren ve Evliyalar Kongresi Bildirileri, Ankara 1998, s. 75-84; kr Halk Akaln, Sar Saltukun Trbe ve Makamlar zerine, a.e., s. 10-24; a.mlf., Sledite na Sar Saltuk b Rumelija i Svetata obitel na Sveti Naum / Sar Saltuk v Ohrid, Islam i Kultura: Izsledvanija (ed. G. Lozanova - L. Mikov), Sofia 1999, s. 26-51 (English summary: The Thraces of Sar Saltuk in Roumelia and the Holy Cloister of Saint Naum/Sar Saltuk in Ohrid); M. Kiel, Sar Saltuk: Pionier des Islams auf dem Balkan, im 13. Jahrhundert, mit Materialien von Berndt Radtke, Alevler: Alewiten (haz. Erhard Franz - smail Engin), Hamburg 2000, s. 253-286; a.mlf., Ottoman Urban Development and the Cult of a Heterodox Sufi Saint: Sar Saltuk Dede and Towns of Isake and Babadag in the Northern Dobrudja, Syncretismes et hrsies dans l'orient seldjokide et ottoman (XIVe-XVIIIe sicle) (ed. Gilles Veinstein), Paris 2005, s. 283-298; a.mlf., Sar Saltuk ve Erken Bektailik zerine Notlar (trc. Fikret Elpe), TDA, II (1980), s. 25-36; Mehmet Z. brahimgil, Balkanlarda Sar Saltuk Trbeleri, Balkanlarda Kltrel Etkileim ve Trk Mimarisi Uluslararas Sempozyumu Bildirileri, Ankara 2001, s. 375-390; a.mlf., Arnavutluk Kruyadaki Sar Saltuk Klliyesi, Balkanlarda slm Medeniyeti Milletleraras Sempozyumu Teblileri, stanbul 2002, s. 87-96; Theodor Seif, Der Abschnitt ber die Osman in krllahs persische UniversalGeschichte, MOG, II (1926), s. 111; P. Mutafev, Dobroti-Dobrotica, et la Dobruda, Revue des tudes slaves, VII, Paris 1927, s. 27-41; a.mlf., Izvestieto na Abulfed za grad Isaka, Izbrani Proizvedenija, II, Sofia 1973, s. 683-684; Fuad Kprl, Anadolu Seluklular Tarihinin Yerli Kaynaklar, TTK Belleten, VII/27 (1943), s. 379-458; C. Brockelmann, Das Altosmanische Volksbuch Menqib-i Gazavt-i Sultan Sari Saltiq Gazi, Miscellanea Academica Berolinensia, II/2, Berlin 1950, s. 168-193; M. Tayyib Oki, Sar Saltuka Ait Bir Fetva, AFD, I (1952), s. 48-58; a.mlf., Bir Tenkidin Tenkidi, a.e., II (1953), s. 219-290; N. Beldiceanu, La conqute des cits marchandes de Kilia et Cetatea Alba (Akkirman) par Bayezid II, Sdost-Forschungen, XXIII, Mnchen 1964, s. 36-90; Ahmet Yaar Ocak, Sar Saltuk ve Saltuknme, TK, XVII/197 (1979), s.

10-19; Veli Saltk, Sar Saltuk ve Saltuklular, Hac Bekta Veli Aratrma Dergisi, sy. 34, Ankara 2005, s. 11-31; G. Leiser, Sari aluk Dede, EI (ng.), IX, 61-62. Machel Kel

SARICA KEMAL
(. 894/1489dan sonra) Divan airi. Keml-i Zerd ve Mevln Kemal olarak da anlr. Hayatna dair ok az bilgi mevcut olup Saruhan vilyetine bal Bergamadandr. Latf, Edirneli olduunu syleyenlerin bulunduunu, ancak, Her diyrn bir met- hss var lbd Keml / Hk b- Bergama mahbb ile ir kopar beytinin de gsterdii gibi Bergamal olduunu syler (Tezkire, s. 466). Seh Beye gre Ftih Sultan Mehmedin sadrazam Mahmud Paann mushibi ve glman saraynn hocas idi. Paann lmnden (878/1474) sonra onun iftlii ve bal kylerinin bulunduu Hasky (Bulgaristan) kasabasna yerlemi ve burada ziraatla uramtr. Latf ve Knalzde Hasan elebiye gre ise lnceye kadar Mahmud Paann Haskyde yaptrm olduu medresede retimle megul olmutur. Dnemin kaynaklarnda Sarca Kemalin lm tarihiyle ilgili bilgi yoktur. Belgatnme adl eserini 894te (1489) tamamladna gre bu tarihten sonra lm olacandan Sicill-i Osmnnin verdii 880 (1475) yl yanltr. Kaynaklarda bir tarikata ballndan bahsedilmese de divanesindeki baz beyitler Mevlevlikle irtibatn dndrmektedir (Walsh, III [1979], s. 404). Baz nazre mecmualarnda iirlerinin Keml-i Derv ve eyh Kemal bal altnda verilmesi de bu ihtimali kuvvetlendirmektedir (Anhegger, bk. bibl.). Sarca Kemalin divan tertip edip etmedii bilinmemektedir. Latf dndaki tezkire yazarlar bir divan olduundan sz etmez. Seh, Sarca Kemalin airliinden bahsederken gazelde ve meselde esiz olduunu syler. Latf de onun iirlerini mbalaal bir ekilde ver. l Mustafa Efendi ise devrin airlerince beenildiini belirtir. Eserleri. 1. Divane. ki nshas mevcuttur (John Rylands Library, Manchester, Turkish Manuscripts, nr. 62, vr. 406a-436b; Ktp., TY, nr. 759, s. 60-90). Kann Sultan Sleyman dneminde derlenen Pervne Bey mecmuasnda Sarca Kemalin ok sayda gazelinin bulunmas eldeki divanelerin onun btn gazellerini kapsamadn gstermektedir. k elebi, Mahmud Paa hakknda mersiyeleri vardr ve ekser-i nazmnda Mahmud Paa hakknda izhr- sr- terbiyetleri vardr dediine gre Sarca Kemalin kasideleri ve divanede yer almayan baka iirleri de mevcuttur. Bilinen iki nsha esas alnarak John R. Walsh tarafndan neredilen divanede (bk. bibl.) 146 gazel, bir murabba ve Bergama iin yazd manzum bir mektup yer almaktadr. Robert Anhegger, J. R. Walsh nerini Cmiun-nezir, Mecmatn-nezir gibi nazre mecmualar ve baz iir mecmualaryla karlatrm ve nsha farklarn gstermitir. smail Uluta eser zerine gramer bakmndan bir yksek lisans almas yapmtr (Sarca Kemal Divanesinin Gramatikal ndeksi, 1992, Dokuz Eyll niversitesi Sosyal Bilimler Enstits). 2. Belgatnme. Fazlullah el-Hseyn el-Kazvnnin XIV. yzyl balarnda yazd el-Mucem f ri mlkil-Acem adl eserinin Trke evirisi olup iki nshas bilinmektedir (TSMK, Revan Kk, nr. 1465; Pertsch, s. 254). k elebi her ne kadar bu tercmeyi beenmiyorsa da Latf eserden uzunca bahsedip in alannda ok baarl sayldn ve adal nesrinin herkese anlalamayacan ifade eder. Belgatnme, Sarca Kemalin nesri kullanmada iirden daha baarl olduunu gsterir (Walsh, III [1979], s. 405). Baz aratrmalarda Sarca Kemal, II. Bayezid dneminde yaayan Seltnnme mellifi Kemal ile kartrlm ve Seltnnme Sarca

Kemale ait gibi gsterilmitir. Bu konuya ilk defa dikkat eken R. Anhegger, Seltnnmenin Sarca Kemale ait olamayacan delilleriyle ortaya koymasna ramen bu yanl daha sonra da tekrarlanmtr (TDEA, V, 270; ztrk, Prof. Dr. Fikret Iltana 80. Doum Yl Armaan, s. 222). ok basit bir slpla yazlm olan Seltnnme ile Sarca Kemalin Belgatnmesinin ve gazellerinin kartrlmas bu eserin Sarca Kemale ait olamayacan ortaya koymaktadr (Walsh, III [1979], s. 405). Seltnnmenin nerinde de eserin mellifi Kemal olarak gsterilmitir (XV. Yzyl Tarihilerinden Kemal: Seltnnme, haz. Necdet ztrk, Ankara 2001). Knalzde Hasan elebiden naklen Sarca Kemalin Nazar- Kimy adl bir eseri olduundan bahsedilirse de (TDEA, V, 270) byle bir eser mevcut deildir.

BBLYOGRAFYA

Seh, Tezkire (Kut), s. 217-218; Latf, Tezkiret-uar ve tabsratn-nuzam (haz. Rdvan Canm), Ankara 2000, s. 466-469; Filiz Kl, Meir-uar. nceleme, Tenkitli Metin (doktora tezi, 1994), Gazi niversitesi Sosyal Bilimler Enstits, s. 366-367; Knalzde, Tezkire, II, 820822; Knhl-Ahbrn Tezkire Ksm (haz. Mustafa sen), Ankara 1994, s. 142; W. Pertsch, Verzeichniss der Trkischen Handschriften der Kniglichen Bibliothek zu Berlin, Berlin 1889, s. 254; Sicill-i Osmn, IV, 78; Osmanl Mellifleri, II, 277; TYDK, I, 31-32; Fahir z - Gnay Kut, Sarca Kemal, Byk Trk Klsikleri, stanbul 1985, II, 176-177; Gnl Tekin, Fatih Devri Edebiyat, stanbul Armaan: Fetih ve Fatih (haz. Mustafa Armaan), stanbul 1995, I, 202-203; Necdet ztrk, II. Bayezid Devri Tarihilerinden Sarca Keml, Prof. Dr. Fikret Iltana 80. Doum Yl Armaan, stanbul 1995, s. 221-223; a.mlf., Osmanl Tarih Kayna Olarak Seltinnme, Uluslararas Kuruluunun 700. Yl Dnmnde Btn Ynleriyle Osmanl Devleti Kongresi, Bildiriler (haz. Aladdin Akz v.dr.), Konya 2000, s. 61-67; Robert Anhegger, Seltinnme Mellifi Kemal, TDED, IV/4 (1952), s. 447-449; a.mlf., Weiteres zu Kemal-i Zerd, TUBA, VI (1982), s. 15-43; J. R. Walsh, The Dvne-i Keml-i Zerd (Sarca Keml), a.e., III (1979), s. 403-442; Nuri Akbayar, Keml, TDEA, V, 270. smail E. Ernsal

SARICA PAA
(bk. SARUCA PAA).

SARIGREZ NREDDN EFEND


(. 928/1522) Osmanl limi. Aslen Karesi sancandan olup babasnn ad Ysuftur. Sarn ve ksa boylu olmas sebebiyle Sargrez lakabyla tannmtr. Fetvalarndaki imzasna gre asl ad Hamzadr. Nreddinin ise sfat olduu anlalmaktadr. Dnemin mehur limleri Hocazde Muslihuddin Efendi, Hatibzde Muhyiddin Efendi ve Sinan Paann derslerine devam edip hizmetlerinde bulunarak kendini yetitirdi. Sinan Paa, Ftih Sultan Mehmedin saltanat sonlarnda 882-886 (1477-1481) yllar arasnda mevki ve itibarn kaybederek stanbuldan uzaklatrldnda vefakr talebesi Molla Lutfi gibi Sargrez de onun yannda bulundu. II. Bayezid zamannda Sinan Paann ikbali yeniden parlayp Sivrihisar kadlndan Edirne Drlhadis Medresesine mderris tayin edilince onun mudi oldu ve mlzemet ald. Molla Yegnn daha sonra Hzr Bey ile olu Sinan Paann srdrd Fenr mektebine intisap etti. Tahsilini tamamlamasnn ardndan mderris olarak baz kk dereceli medreselerde grev yapt. Bursada Bayezid Medresesi, Edirnede Drlhadis Medresesi ve stanbulda Sahn- Semn Akdeniz Bakurunlu Medresesi mderrisliklerinde bulunarak birok talebe yetitirdi. Son mderrislii srasnda 913 ve 914te (1507 ve 1508) padiah inam ile dllendirildi; II. Bayezidin itimat ve takdirini kazand. II. Bayezid onu, o srada taht iin kardeleriyle rekabet halinde olan ve ehzade Ahmedin tercih edileceini anlaynca Trabzondan Kefeye geip kendisini ziyaret etmek zere stanbula gelmek isteyen ehzade Selime nasihat iin gnderdi (917/ 1511). Burada Selim ile grp Trabzona sancana geri dnmesi yolunda nasihatte bulundu; ayrca baz kaynaklara gre babasn stanbulda ziyaret etmesinin fitneye yol ama ihtimalinin yksek olmas sebebiyle kendisine izin verilmediini bildirdi. Baz kaynaklarda, ehzadenin ona on-on be yldan beri babasn grmediini syleyip bu durumda sla-i rahime engel olunup olunmayaca konusunda fetva istedii, Sargrezin de, er bakmdan kimse engel olamaz cevabn verdii belirtilir. Sargrezin Selim ile yapt temaslardan onun ehzade Ahmede verilen miktarda dirlik istedii, aksi takdirde erkeskirman ve Mankirman hisarlarn ele geirerek burada bir mstakil beylik kurma arzusunda olduu ortaya kmt. Nreddin Efendi, bu hassas grevi yerine getirip dndkten sonra mderrislikten emekli oldu ve hemen ardndan stanbul kadlna tayin edildi. Bu grevde iken stanbula ait baz vakfiyeleri onaylad dikkati eker (stanbul Vakflar Tahrir Defteri, nr. 2107, 2117). Bir sre sonra Anadolu kazaskerliine, ardndan Rumeli kazaskerliine getirildi. Bu srada 920de (1514) Safevlere ve kzlbalara kar verdii sert fetvas byk yank uyandrd. ah smilin din-siyas hareketi karsnda Osmanl tarafnn dnce ve yaklamn yanstan, ekil ve muhteva bakmndan bir fetvadan ziyade beyannme niteliinde olan bu din-hukuk metinde Sargrez, kzlbalarn ve reisleri olan smilin Hz. Peygamberin snnetini ve Kuran istihfaf ettiklerini, haram klnan baz hususlar hell kabul ettiklerini, ulemya ihanet edip mescidleri yaktklarn, ilk iki halifeye ok ar hakaretlerde bulunduklarn, Hz. ieye de iftira ettiklerini, Resl-i Ekremin tebli ettii dini kaldrmak istediklerini delilleriyle sralam, cevap veya hkm olarak ise bu taifenin dinden

uzaklatn, bunlarla mcadelenin, cemaatlerini datmann ve katillerinin farz olduunu, mallarnn gaziler arasnda datlmas gerektiini bildirmitir (Tekinda, XVII/22 [1968], s. 54). Kazaskerlikte bulunduu srada askerin er ve hukuk ileriyle yakndan ilgilendii, yapt tayinlerde liyakati ve ilm seviyeyi daima gzettii ifade edilir (Mecd, s. 315). Yavuz Sultan Selim ile aralarnda geen bir olay zerine Rumeli kazaskerliinden ayrlmak zorunda kald. retim hayatna dnerek Sahn- Semna yevm 120 ake ile mderris olduysa da bir mddet sonra tekrar stanbul kads olup bir sre bu makamda kald, ardndan yevm 120 ake cretle stanbul kadlndan mzul oldu. Bu grevinden ayrlmasnn sebebi muhtemelen Semendire Beyi Bl Bey davasnda rvet ald yolundaki iddialardr. Yapt zulm dolaysyla halk tarafndan padiaha ikyet edilen Bl Beyin davasn grmekle vazifelendirilen Sargrez soruturma srasnda Bl Beyden 50.000 ake alarak ikyetilerini haksz karmt (TSMA, nr. E. 6304). Bu olayn doru olup olmad konusunda baka bir bilgiye rastlanmamakla birlikte rvet iddiasnn grevden alnmasna yol at sylenebilir. Bundan sonra bir sre daha yaad ve 928de (1522) vefat etti. stanbul Kztanda krk Kemleddinin ina ettirdii mescid civarnda Sargrez Nreddin Efendinin evi bulunduundan mescid ve ar onun adyla tannmtr. Nreddin Efendi ve ailesinin baz fertleri bu mescidin hazresine defnedilmitir. stanbulda Sargzel Camii ve semtinin ad Sargrezden gelmektedir. Baz aratrmalarda Sargrez ad yanl olarak Sar Grz / Sar Krz, Sar Kerez, Sar Kez, Sar Gez eklinde okunmutur. Kazasker Muha Sinan Efendi, Nreddin Efendinin damad idi. Kaynaklarda hadis ve fkh ilminde mtehasss olup baz almalar bulunduu belirtilmektedir. Fkha dair kaleme ald el-Murta adl eseri mevcuttur (TSMK, III. Ahmed, nr. 1104). Ayrca Hamdli Kara Seyyidnin sorularna cevap niteliinde bir risle yazd belirtilir (Mecd, s. 315).

BBLYOGRAFYA

TSMA, nr. E. 6304; Trh-i Silsile-i Ulem, Sleymaniye Ktp., Esad Efendi, nr. 2142, vr. 213a; Hadd, Tevrh-i l-i Osmn (nr. Necdet ztrk), stanbul 1991, s. 364; stanbul Vakflar Tahrir Defteri 953 (1546), tr.yer.; Cellzde Mustafa elebi, Selimnme (nr. Ahmet Uur - Mustafa uhadar), Ankara 1990, s. 258, 295; Anonim Tevrh-i l-i Osmn (nr. F. Giese, haz. Nihat Azamat), stanbul 1992, s. 133; Hoca Sdeddin, Tct-tevrh, stanbul 1280, II, 558; Mecd, ekik Tercmesi, s. 314-315; Hseyin Ayvansary, Hadkatl-cevmi: stanbul Cmileri ve Dier DnSivil Mimr Yaplar (haz. Ahmed Nezih Galitekin), stanbul 2001, s. 191, 295, 519; Sicill-i Osmn, IV, 581; Selhattin Tansel, Yavuz Sultan Selim, Ankara 1969, s. 21-22, 34-36; R. C. Repp, The Mfti of Istanbul: A Study in the Development of the Ottoman Learned Hierarcy, London 1986, s. 218-220; Cahid Baltac, XV-XVI. Asrlarda Osmanl Medreseleri, stanbul 2005, II, 615-616; Semavi Eyice, stanbulda Yayla Camileri ve ehrin Tarihi Topografyasnn Yanl zah Edilen Bir Meselesi, TD, VII/10 (1954), s. 34-35; M. C. ehabeddin Tekinda, Yeni Kaynak ve Vesikalarn I Altnda Yavuz Sultan Selimin ran Seferi, a.e., XVII/22 (1968), s. 53-54, 78; Kmusl-alm, IV, 2816 vd.; Franz Babinger, Sar Krz, A, X, 220; C. Imber, ari Krz, EI (ng.), IX, 59-60.

Mehmet pirli

SARIK
Kavuk, klh, takke ve fes gibi bir balkla zerine sarlm ince uzun tlbent, abani veya aldan meydana gelir. Arapada daha ok imme, Farsada destr denir. Ba ar scaklktan koruma ve vcut ssn muhafaza etme zellii sebebiyle gndzleri scak, geceleri souk olan karasal iklimin hkm srd l lkeleriyle Hindistanda yaygndr. Sarn Arapada pek ok ad bulunmakta, bunlar arasndan daha ziyade imme (Farsa ve Trkede amme) kelimesi kullanlmaktadr. Hz. Peygamber Mekkenin fethi srasnda siyah sark (imme sevd) giymitir (Mslim, ac, 451, 452). Dola az olan immeye isbe, etraf kymetli talarla ssl isbe gibi eylere ikll denilir. Bir hadis rivayetinde Enes b. Mlik, Resl-i Ekremin duasyla Medine civarna yaan yamurun oluturduu manzaray iklle benzetir (Buhr, stis, 13). Reslullahn mest ve hmr zerine meshettiine dair rivayetteki (Mslim, ahret, 84; Tabern, II, 129) hmr kelimesi sark diye aklanmtr (Nevev, III, 174). Dolanma, sarlma zelliinden dolay sara mikver de denilmi ve Kuranda gecenin gndz sarp sarmalamas kevr kelimesiyle ifade edilmitir. zellikle Endlste sarkl memur ve fakihler iin kullanlan mkevvir kelimesi mteammim ile ayn anlamdadr. Suriye, Msr, Arap yarmadas ve randa kelimesi de sark mnasnda kullanlmtr; Kalkaend, Eyybler dneminde kadlarn ve ulemnn giydii byk sarklardan t ve serbest braktklar ucundan (taylasan) zbe adyla sz eder (ubul-a, IV, 43-44). Bat dnyasnda sara verilen trban adnn Farsa tlbendden geldii sanlmaktadr (A, X, 227). Sarn kullanm ok eskilere kadar gider. Vehb b. Mnebbihe gre sar ilk defa Zlkarneyn giymitir (Syt, V, 436). Tevratta Hz. Hrn iin yapld sylenen mukaddes esvabn bir unsuru da sarktr (k, 28/2-4, 37, 39; 29/6; 39/28; Levililer, 8/9; 16/4). Daha sonra Beytlmakdis bekilerinin de giymesi emredilen sark (Hezekiel, 44/18) yahudi geleneinde kutsal elbisenin bir paras olarak devam eder (Zekarya, 3/5). Yavuz Sultan Selimin Msrdan getirdii mukaddes emanetler arasnda zaman zaman giydii, Hz. Ysufa ait olduu sylenen bir sark da bulunmaktadr. Bbillilerin balarna trban sardklarndan sz eden Herodotun anlattna gre Persler de sark kullanr ve din trenlerde etrafna mersin yapraklar dizerlerdi. Anadoluda gelimi eski medeniyetlerden kalan heykel ve tasvirler en az drt binyldan bu yana hem erkek hem kadnlarn giyim kuamnda baz sark tr balklarn yer aldn gstermektedir (Trkolu, s. 19). Sark Araplarda Chiliye devrinden beri bilinen bir balk eididir. Hz. Peygamber genellikle beyaz elbise giyer ve beyaz sark kullanrd; Medineye hicretinde sarnn beyaz olduu rivayet edilir (Taber, IV, 436). Abbs halifeleriyle aristokratlar ve onlara zenen orta snf, balarna Badatn Rusfiye semtinde imal edildii iin bu adla anlan siyah sark takarlard. Badat ekol minyatrlerinde deiik sark tiplerine rastlanr. Ulem snf mensuplar tepesi yuvarlak bir klh zerine ksa ve hafif bir sark sararlard; bunlarn arkasnda veya bir yannda taylasanlar bulunurdu. Daha sonra Abbs ordusunda memlk (gulm) kkenli askerler tarafndan kullanlan ift taylasanl bir tr daha ortaya km ve kt yere gre Baddiyye adyla anlmtr. Baddiyyelerin zerine bazan tarha denilen simle ilenmi siyah bir rt atlr ve ular yanlardan salnr yahut ene altndan balanrd. Ftm saraynda bu tarz sark kullanan yksek rtbeli grevlilere muhannekn deniliyordu (Kalkaend, III, 551 vd.). Sarklar altn ilemeli, yn veya pamukla kark ipek, saf pamuk, saf yn ve ince keten kumalardan olabilmekteydi. Abbs halifeleri sohbet meclislerinde altnla ilenmi ipekli sark takarlard. Devlet dairelerinde alanlar grev ve

rtbelerine gre deiik tarzda sark sararlard. Kadlarn sarklar ok bykt. Nizmiye Medresesi mderrisleri siyah cbbe ve sark giyerdi (DA, XXXIII, 189). Abbs halifelerinin gnderdikleri veya Seluklu Sultan Turul Beye olduu gibi Badatta giydirdikleri hilfet iar hilatlarn yannda siyah sark da vard (Kalkaend, III, 293, 294). Abbsler devrinde Hz. Peygamberin soyundan gelenler yeil sark giymeye balam, fakat yeil sark yaygnlanca istismar nlemek iin bundan vazgeilmitir. Belli dnemlerde zimmlerin mslmanlarla ayn renkte ve tarzda sark kullanmalar yasaklanm, hristiyanlarn mavi, yahudilerin sar ve Smirlerin krmz sark giymesi emredilmitir. Gayri mslimlerin nceleri 5, daha sonra 7 zirdan (yaklak 3,5 m.) uzun sark sarmalar yasakt (a.g.e., XIII, 363, 383; Mayer, s. 119). Osmanllarda sarn yan sra destar ad da yaygn biimde kullanlmtr. Sarklk yapanlara destr, sark takanlara destrbendn denilirdi. Sarklarn dadaan, silme, burma, rf, ysuf, selm, dzka gibi eitleri vard. Genellikle padiahlar beyaz kumatan burma sark, ulem rf tabir edilen beyaz sark, tarikat mensuplar beyaz, krmz, siyah, yeil abani sark sarar, ulemdan rtbeliler resm gnlerde taylasan brakrlard. Osmanllarn giydii en eski balklardan birini tekil eden mcevveze 30 santimetreyi aan silindirik mukavva zerine beyaz tlbent sarlarak yaplrd. Adn Yavuz Sultan Selimden alan selm mcevvezeden daha yksek (yaklak 60 cm.) ve tepesi dz bir sark tipiydi. Yenieri Ocann ilgasna kadar padiahlar baz kk deiikliklerle bu bal tercih etmilerdir. XVII. yzyldan sonra vezirler ve dier devlet erkn da baz merasimlerde selm sark giyerlerdi (Pakaln, III, 161). Hollandal ressam Van Mourun yapt resimler arasnda ve J. Goodwinin albmnde ok eitli sark tipleri yer almakta, bunlardan zellikle kad ve mftlerin giydikleri byklkleriyle dikkat ekmektedir (Eski Trk Kyafetleri, lv. 6, 12, 20; On Sekizinci Yzyln Banda Osmanl Kyafetleri, lv. 20, 21). Tasavvuf ehlinin sarklar da klhn zerindeki dilimlerin saysna, sargnn uzun veya ksa oluuna, rengine ve sarl biimine gre farkl anlamlar tamakta (Yahy gh b. Slih el-stanbul, s. 32 vd.) ve tarikat adlarna gre Kdir, Glen, Rif gibi yahut balama zelliine gre Cneyd, Hseyn, pyeli, rf gibi isimlerle anlmaktayd. Osmanl saraynda muteber mansplardan biri de sarkbalkt. Emri altnda bulunan on be kadar yama ile birlikte nceleri Revan Odas, sonralar Sark Odas denilen yerde hizmet veren sarkbann dier bir ad tlbent aas idi ve yamaklarna da sark yamann yan sra tlbent gulm denirdi. Sark ve pdelerden eskiyenler hazine bakullukusu ve kaftan mrifetiyle yenilenirdi. Sarklar altn kaplama imir sarklklar zerinde dururdu (Uzunarl, s. 326, 351, 352; Pakaln, III, 129). Sarklk ve kavukuluk II. Mahmud dnemine kadar nemini korumutur. Lokman b. Hseyin, Kann Sultan Sleyman devrinde stanbulda birok sark dkkn aldndan, buralarda eitli tiplerde sark ve bunlar iin tlbent satldndan sz eder (Kyfetl-insniyye, vr. 51b). Nakka Osmann 990 (1582) tarihli Surnme-i Hmyununda da bu esnafn geit alayna katld ve baz sark rnekleri sergiledii grlmektedir (TSMK, Hazine, nr. 1344, vr. 353a). Baz dnemlerde sarn bykl onu tayan kiinin makamnn byklne iaret saylm ve sanduka balarna yerletirilen, insann tayamayaca byklkteki sarklarla bu anlam vurgulanmtr. Ayrca kiilerin hayattaki grev ve makamnn gstergesi olarak mezar talarna sarklar ilenmitir. Toplumun her kesimi tarafndan giyilmi olmakla birlikte genellikle sark

ulemnn simgesi diye grlmtr. Zaman zaman sark sarmak erkeklie geiin gstergesi saylm ve ergenlie ulaan olan ocuklar iin salavatlar eliinde sark sarma trenleri dzenlenmitir. Bugn de eitli slm lkelerinde ve Hindistan alt ktasnda, geen asrlarda olduu kadar yaygn deilse de sark kullanma gelenei devam etmektedir. Hindistanda destar ve serpuun yannda pagli ve safa gibi adlarla anlan sark zellikle Sihler iin eskiden beri byk nem arzeden din bir zorunluluktur. Baka lkelere g eden ve resm grevlerde alan Sihler de sarklarn balarndan karmazlar. Hindistanda hkm sren Bbrllerin ve dier mslman hnedanlarn sark kltrnn devamnda ve eitlilik kazanmasnda ayr bir yeri bulunmaktadr. Saray nakkalarnn yapt minyatrlerde hkmdarlarn zel dokunmu ok deerli kumalardan sark taktklar ve bunlarn deerli talarla ve incilerle sslenmi olduklar grlmektedir. Ulem, molla, eyh ve derviler genelde beyaz sarkla resmedilmitir (Okada, lv. 37, 42, 205, 207, 213, 222, 234). Kalkaend, Hint kyafetlerinden sz ederken vzer ve kttbn 5-6 zir (yaklak 2,5-3 m.) uzunluunda sark sardklarn ve nde hafif bir taylasan braktklarn syler (ubul-a, V, 89). Sark sadece erkeklere ait bir balk deildir. Baz Trk toplumlarnda zellikle Krgzlarda kadnlar da eleek denilen bir tr sark giyerler. Evli kadnlarn sarnn yksekliine ve arka tarafndaki naklara baklarak hangi boydan olduu tesbit edilebilmektedir. Baz blgelerde ene altndan balanan sarn stne yine blgesine, kadnn yana ve zenginliine gre ilve ssler eklendii grlmektedir (Klavdia - Aydarbek, bk. bibl.). Memlk (Mayer, s. 127, 128) ve Osmanl (Grtuna, s. 12, lv. 23, 85) kadn giysileri iinde de sara rastlanmaktadr. Trkiyede, 25 Kasm 1925 tarih ve 671 sayl apka ktiss Hakknda Kanun ve 13 Aralk 1934 tarih ve 2596 sayl Baz Kisvelerin Giyilmeyeceine Dair Kanunla yasaklanm olan sark, yalnz cami imam-hatipleriyle mft ve vizlere grevlerini yaparken ve Diyanet leri bakanna sokakta da -cbbeyle birlikte-mnhasr klnmtr.

BBLYOGRAFYA

bnl-Esr, en-Nihye, III, 482; Buhr, Libs, 14, Menb, 22, Feils-abe, 41; Herodot, Tarih (trc. Perihan Kuturman), stanbul 1973, s. 53, 69; Taber, Tr, Beyrut 1407/1987, IV, 436; Tabern, el-Muceml-evsa (nr. Trk b. Avazullah - Abdlmuhsin el-Hseyn), Kahire 1415, II, 129; Nevev, eru Mslim, III, 174; Kalkaend, ubul-a (emseddin), III, 293, 294, 551 vd.; IV, 4, 5, 43-44; V, 89; XIII, 363, 383; Syt, ed-Drrl-menr, Beyrut 1403/1983, V, 436; Lokman b. Hseyin, Kyfetl-insniyye f emilil-Osmniyye, stanbul 1998, vr. 21a, 26b, 39a, 42a, 43a, 51b, 56b; Yahy gh b. Slih el-stanbul, Mecmatz-Zarif Sandkatl-Marif: Tarikat Kyafetlerinde Sembolizm (haz. M. Serhan Tayi - lker Aytekin), stanbul 2002, s. 32 vd.; J. Goodwin, Eski Trk Kyafetleri ve Gzel Giyim Tarzlar: Picturesque Representations of the Dress and Manners of the Turks (trc. Muharrem Feyzi), stanbul 1932-33, lv. 6, 12, 20; Uzunarl, Saray Tekilt, s. 326, 351, 352; L. A. Mayer, el-Melbisl-Memlkiyye (trc. Slih e-t), Kahire 1972, s. 25-26, 29, 30, 31, 51, 52, 53, 54, 55, 57, 89, 90, 93, 94, 98, 99, 116, 118, 119, 127, 128; Salh Hseyin el-Ubeyd, el-Melbisl-Arabiyyetl-slmiyye fil-aril-Abbs, Badad 1980, s.

97, 98, 113, 114, 115, 116, 118, 119, 120, 121, 122, 130; On Sekizinci Yzyln Banda Osmanl Kyafetleri (trc. Cenap Yazansoy), stanbul 1980, s. 15, lv. 14, 18, 20, 21, 22, 23, 24, 28, 33, 34, 36, 37, 40, 42, 51, 56, 57, 58; S. N. Dar, Costumes of India and Pakistan, Bombay 1982, s. 20, 22, 44, 47, 51, 76, 97, 98, lv. V, VI, X, XI, XX, XXXII; Muhammed Abdlhakm el-Kd, el-Libs vez-zne minessnnetil-muahhara, Kahire 1409/1989, s. 124 vd.; Amina Okada, Imperial Mughal Painters (trc. D. Dusinberre), Paris 1992, s. 36, 37, 42, 176, 177, lv. 37, 42, 205, 207, 213, 222, 234; 1873 Ylnda Trkiyede Halk Giysileri: Elbise-i Osmaniyye (trc. Erol yepazarc), stanbul 1999, 1. bl., lv. 2, 3, 23; 2. bl., lv. 4; 3. bl., lv. 1, 3, 5, 7, 8, 11, 12, 14, 21, 28, 29, 32, 34, 35, 36, 39, 41; Sevgi Grtuna, Osmanl Kadn Giysisi, Ankara 1999, s. 12, 98, lv. 23, 85; Sabahattin Trkolu, Tarih Boyunca Anadoluda Giyim Kuam, stanbul 2002, s. 19, 90, 102, 119, 137, 142, 144, 147, 156, 158, 159; Antipina Klavdia - Kknov Aydarbek, Krgzlarn Mill Giysileri, Ankara 2004, s. 12, 13, lv. 1, 13, 16, 23, 27, 34, 37, 47, 76, 87-91; Muhittin Uysal, Peygamber Gnlerinde Giyim Kuam ve Sslenme, Konya 2004, s. 102 vd., 155 vd.; Pakaln, I, 432; II, 152, 476; III, 60, 129, 161; W. Bjrkman, Sark, A, X, 221 vd.; Nebi Bozkurt, Kavuk, DA, XXV, 71, 72; a.mlf., Mukaddes Emanetler, a.e., XXXI, 108-111; Abdlkerim zaydn, Nizmiye Medresesi, a.e., XXXIII, 189. Nebi Bozkurt FIKIH. Kurn- Kermde sarkla ilgili bir ifade yer almamakla birlikte Bedir Gazvesinde mslmanlara 5000 melein yardm edecei bildirilirken meleklerin sfat olarak geen msevvim (belli almet konmu, nianl) kelimesinin (l-i mrn 3/125) sarkl anlamnda kullanldna dair rivayetler bulunmaktadr (Taber, IV, 83; Syt, ed-Drrl-menr, II, 309-310). Hadis kaynaklarnda ise dorudan ve dolayl biimde sarktan sz eden birok rivayet yer almaktadr. Mesel yer scak olduunda sark zerine secde edilebilmesi, ihraml iken sark giyilmemesi, abdestte sark zerine meshedilmesi balamnda sark kelimesi kullanld gibi Hz. Peygamberin bir defasnda minberde hutbe irat ederken siyah sarnn ucunu omuzlar arasna sarktt, Mekke fethi gn banda siyah sark bulunduu ve Dmetlcendele yaplan bir seferde Abdurrahman b. Avfn bana kendi elleriyle sark sarp ucunu sarktt rivayet edilmektedir (Buhr, alt, 23, ac, 21; Mslim, ahret, 81-83, ac, 451, 453; Eb Dvd, Libs, 25). Bizimle mrikler arasndaki fark balklar zerindeki sarklardr anlamndaki rivayet ise (Tirmiz, Libs, 41) hadis limlerince zayf grlmektedir (Tirmiz, a.y.; Mbrekfr, V, 393, 394). kinci derecede hadis kaynaklarnda yer alan Cebrilin sarkl olarak vahiy getirdii, sarkla klnan namazn sarksz klnandan yetmi kat daha faziletli sayld, sark sarmann kiinin sabrn arttraca, sarn meleklerin simas ve peygamberlerin snneti olduu yolundaki rivayetlerin hemen hepsi hakknda zayf, metrk veya mevz gibi deerlendirmeler yer almtr (Heysem, V, 120; Mbrekfr, V, 411-414). Resl-i Ekremin ve sahbenin sark sard bilinmekle beraber sarn din hkm ve sarkla namaz klmann fazileti konusunda farkl yaklam bulunmaktadr. Bir ksmnn zayf veya uydurma kabul edildii ynnde grler olsa da rivayetlerin birbirini desteklemesinden ve mslmanlarn bu yndeki uygulamasndan hareket eden gre gre namazda ve namaz dnda sark sarmak snnet

olup tarih boyunca mslmanlarn belirgin simgelerinden saylmtr. kinci yaklama gre, Hz. Peygamberin gnlk hayatnda sark sarmas gelenee uymasyla ilgili bulunsa da sarkl iken namaz klmann faziletini belirten rivayetler namazda sark sarmann dinen tevik edildiini yani snnet olduunu gstermektedir. nc yaklam ise sar rf, det ve iklim artlarndan ortaya km bir kyafet ekli olarak grr; bunun slm ncesinde de kullanldn ve sark sarmay tevik eden hadislerin zayfln gz nnde bulundurarak namazda veya namaz dnda sark takmaya din bir deer yklemenin bir esasa dayanmadn kabul eder. slmn geni alanlara yaylmas ve evresindeki medeniyetlerle yakn temas sonucunda klk kyafette ve bu arada balk kullanmnda deimeler grlm, ancak Ortadou toplumlarnda sark yaygn bir balk olarak varln korumutur. Bu konuda dikkat ekici gelimelerden biri sarn toplumsal stat belirten zelliine gre ekil farkllklarnn ortaya kmas, bir dieri de sara din ve mill bir anlam yklendii iin gayri mslimlerin sarklarna zaman zaman renk veya biim ynnden mdahale eden dzenlemelerin yaplmasdr (Shoshan, XXII [1988], s. 45; EIr., I, 920; ayrca bk. GIYR; GAYR MSLM).

BBLYOGRAFYA

Wensinck, el-Mucem, imme md.; Taber, Cmiul-beyn, IV, 83; Ebl-Ferec bnl-Cevz, elMevt (nr. Abdurrahman M. Osman), [bask yeri yok] 1403/1983 (Drl-fikr), s. 45; Heysem, Mecmauz-zevid, V, 119-120; bn Hacer el-Askaln, Lisnl-Mzn (nr. M. Abdurrahman elMaral), Beyrut 1416/1996, III, 224; Syt, el-Lelil-mana fil-edil-meva, Kahire, ts. (el-Mektebett-ticriyyetl-kbr), II, 260; a.mlf., el-v lil-fetv, Beyrut, ts. (Drlkitbil-Arab), I, 102; a.mlf., ed-Drrl-menr, Beyrut 1993, II, 309-310; bn Hacer el-Heytem, el-Fetval-kbral-fhiyye, Kahire 1357/1938, I, 170; Mbrekfr, Tufetl-ave, Kahire 1384/ 1964, V, 393, 394, 410-415; Ali Mazaher, Ortaada Mslmanlarn Yaaylar (trc. Bahriye ok), stanbul 1972, s. 84-85; M. Abdlazz Amr, el-Libs vez-zne fi-eratil-slmiyye, Beyrut 1405/1985, s. 259-262; slmda Klk Kyafet ve rtnme (nr. slm limler Aratrma Vakf), stanbul 1991, s. 163-168; Muhittin Uysal, Peygamber Gnlerinde Giyim Kuam ve Sslenme, stanbul 2004, s. 102; B. Shoshan, On Costume and Social History in Medieval Islam, AAS, XXII (1988), s. 35-51; Habb Ziyd, el-mme fil-slm, el-Meri, XLIII/1, Beyrut 1949, s. 217; W. Bjrkman, Sark, A, X, 221-233; Y. K. Stillman, Libs, EI (ng.), V, 732; H. Algar, Amma, EIr., I, 919-921. smail Yaln

SARISZEN, Muzaffer
(1900-1963) Mzik folklorcusu, Trkiye Radyo ve Televizyon Kurumu Yurttan Sesler Korosunun kurucusu, eitimci, yazar. Rm 1315 (1900) ylnda Sivasta dnyaya geldi (baz belgelerde doum yl mahkeme tashihiyle 1319 [1904] olarak gemektedir). Sarhatipzdeler, Sarhatipszenzdeler, eyhzdeler, Sal Efendiler diye anlan, yetitirdii lim, air ve msikiinaslarla tannan bir aileye mensuptur. Asl ad Muzaffereddin Mazhar olup soyad kanunundan nce Muzaffereddin, Muzaffer Szen gibi isimleri kullanmtr. Babas Nakibend eyhi Hseyin Hsn Efendi, annesi Zeliha Hanmdr. Mektebi ibtidyi bitirmesinin ardndan Sivas Sultnsine kaydoldu. Sekizinci snfta iken anakkale Savana gitmek iin okuldan ayrld. Dndkten sonra 7 Aralk 1922de mezun oldu. Bu arada Mektib-i ibtidiyye muallim muavinlii imtihann vererek Sivas Sanyi Mektebine muallim yardmclna getirildi (18 Kasm 1918). 31 Austos 1920de ikinci defa askerlik yapmak iin bu grevinden ayrld. Dnnde Sivas Muallim Mektebine Trke retmeni oldu (2 Mart 1921). 1 Mays 1923te Sivas Lisesinde msiki muallimi olarak grevlendirildi. 31 Austos 1927 tarihinde stanbul Konservatuvar Mdr Yusuf Ziya Beyin (Demirci) isteiyle keman eitimi almak zere stanbul Konservatuvarna gnderildi. 14 Mart 1929da konservatuvardan mezun oldu ve Sivas Lisesindeki grevine dnd. Ahmet Kutsi Tecerin 1930 yl Eyllnde Sivas Lisesine tayin edilmesi Sarszenin hayat iin yeni bir dnemin balangc oldu. Sivasta maarif mdrl de yapan Tecerle 1931de Halk airleri Koruma Derneini kurdular. Sarszenin umumi ktiplik grevini stlendii bu dernek ats altnda Trkiyede ilk defa dzenlenen halk airleri bayram (5-8 Kasm 1931) aralarnda k Veyselin de bulunduu on be n tannmasna imkn salad. Sivasta grev yapt okullarda Trke ve msiki dersleri yannda tarih, corafya, tabiat bilgisi ve Franszca dersleri de veren Muzaffer Sarszen 19 Ekim 1933 tarihinden itibaren Sivas Lisesinde mdr yardmcl yapt. Sarszen, 1936 ylnda Ankaraya arlarak Ankara Devlet Konservatuvarnn kurulu gnlerinde planlanan derleme gezilerini gerekletirecek heyet yeleri arasnda yer ald. Atatrkn emriyle Msiki Muallim Mektebinden iki snf alnp Ankara Devlet Konservatuvarnn kuruluu gerekletirildi. Konservatuvarn bnyesindeki mzik arivinin bana getirildii halde tayini hemen yaplmayan Sarszen, Sivastan balatlan ilk derleme gezilerini gerekletirecek heyete derleyici sfatyla dahil edildi. Trk msiki tarihinde Ankara Devlet Konservatuvar Derleme Gezileri olarak anlan ve 1937-1953 yllar arasnda srdrlen bu faaliyet, Drlelhandan sonra Cumhuriyet dneminde yaplan ikinci ve en byk organizasyondur. Muzaffer Sarszen, 1 Kasm 1938de Ankara Msiki Muallim Mektebinden salanan an retmenlii kadrosuyla mzik arivi efliine tayin edildi. Bu srada yaym hayatna yeni balayan Ankara Radyosunda halk mzii programlarn hazrlayp sunan Sadi Yaver Atamann 1940ta ikinci defa askere alnmas zerine yaymdan kaldrlan program Sarszenin ynetiminde yeniden balatld. Muzaffer Sarszen tarafndan kurulan, adn bir radyo programndan alan ve gnmzde Yurttan Sesler Korosu olarak bilinen Trk

halk mzii sanat kadrolarnn ilk ekirdei bu srete ortaya kt. Muzaffer Sarszen, Ankara Radyosu bnyesindeki bu kadrolarn benzerlerini 1953te zmirde, 1954te stanbulda oluturdu. Bylece Trkiye Radyo Kurumu bnyesinde derleme gezilerinde tesbit edilen trkleri geleneksel seslendirme prensipleriyle seslendiren sanat kadrolar Muzaffer Sarszenin gayretleriyle kurulmu oldu. mrnn son gnne kadar Ankara Devlet Konservatuvar kadrosunda grev yapan Sarszen burada folklor arivi eflii yannda eitli dersler verdi. 4 Ocak 1963 tarihinde Ankarada ld ve Cebeci Asr Mezarlna defnedildi. Muzaffer Sarszen, Trkiye Cumhuriyetinin kltr-sanat politikas dorultusunda dneminde bilgilerinden yararlanlan bavuru kaynaklarnn banda gelmektedir. Ka trk derledii ya da derlenmesine n ayak olduu kesin olarak bilinmemekle beraber bu rakamn ortak derlemelerle birlikte 10.000 civarnda bulunduu sylenebilir. Ayrca Ankara Devlet Konservatuvar Folklor Arivi / Mzik Arivi eflii adna kaynak kiilerden 1970li yllarn bana kadar zel derlemeler yapld bilinmektedir. Sarszen, resm derleme gezileri dnda zel derleme gezileri de gerekletirmi, kendisini ziyarete gelen mahall sanatlardan trkler kaydetmi, zel yre ve meknlarda derlemeler yapmtr. Radyo sanatlarna retmek amacyla Ankara Devlet Konservatuvar arivinden 1000i akn usull ve serbest ritimli ezgi bata olmak zere kendi zel derlemeleri ve baz piyasa plaklarndan yazdklaryla birlikte 2000e yakn halk msikisi eserini notaya alan Sarszen onlarn profesyonel mzisyenlerce seslendirilmelerine imkn tanm, bu notalar zaman zaman kitap ve makalelerinde yaymlamtr. Notaya ald trklerin byk ounluu 1970 ylndan itibaren neredilmitir. Sarszen, konserlerle halk mziinin yaygnlamas iin byk aba gstermi, baz sinema film mziklerinde halk mziini grsel olarak da geni kitlelere sevdirmi, rencilerinin doldurduu plaklarda onlara yardm etmitir. Sarszen halk oyunlar konusunda da nemli hizmetlerde bulunmutur. Figratif / stilistik zenginlie, trel eitlilie ve klk kyafet renkliliine sahip Trk halk oyunlarnn ve bu erevede oyun mziklerinin yaatld yrelerden derlenip arivlenmesi, yrelerinde koruma altna alnmas ve yaygnlatrlmas konularnda deerli katklarda bulunmutur. Yap ve Kredi Bankasnn finansrlnde 1950de kurulan Halk Oyunlarn Yaatma ve Yayma Tesisi / Vakf adna stanbulda Ak Hava Tiyatrosunda 1970li yllarn bana kadar dzenlenen halk oyunlar bayramlarnn genel organizasyonlarnda da katklar olan Sarszen, ayrca oyun ekiplerinin alp rdklar oyun havalarndan krk kadarn notaya almtr. Eserleri. 1. Seme Ky Trkleri (stanbul 1941). Birinci blmde yetmi paralk kk hacimli solfej notalarnn, ikinci blmde lke genelinden seilmi trk notalarnn yer ald eserin halk mzii geleneinden yararlanlarak hazrlanm bol notal ilk solfej eitim kitab olduu sylenebilir. 2. Yurttan Sesler (Ankara 1952). Eserde yetmi bir tanesi vokal ve vokal-enstrmantal, on be tanesi enstrmantal toplam seksen alt nota vardr. Sarszen bilhassa mzikal yapnn kolayca alglanabilmesine imkn verecek bir yazm biimini tercih etmitir. 3. Trk Halk Musikisi Usulleri (Ankara 1962). Trk halk mzii bavuru kaynaklarnn en banda gelen kitap byk bir ksm ilk defa yaymlanan orijinal mzik rnekleri, snflandrma yntemleri, analitik dnce younluu ve yine ilk defa ortaya konulan bilgiler bakmndan byk bir emek rndr. Eserde vokal, vokalenstrmantal ve enstrmantal tarzda 142 mzik rneine yer verilmitir. Sarszenin ayrca 1935 ylnda Seme Halaylar adl bir denemesinden bahsedilmektedir (Ylmaz, s. 17).

Muzaffer Sarszenin Altay Trkleri Halk Musikisi (Altay Halk Trkleri) adl henz yaymlanmam nemli bir eseri daha vardr. 1955 ylnda Dou Trkistan ve Altaylardan Trkiyeye g eden Trkistan / Kazak Trkleri ile ikamet ettikleri Sirkeci ve Zeytinburnu gmen misafirhanelerinde grerek derlemeler yapan Sarszen, onlardan derledii materyalleri 26 Haziran 1961 tarihinde Ankara Devlet Konservatuvar Kitaplna teslim etmitir. Sarszen bu derlemede toplam krk esere yer vermitir. Eserin bir kopyas, Kltr ve Turizm Bakanl Eitim ve Aratrma Genel Mdrl Halk Kltrlerini Aratrma ve Gelitirme ube Mdrl Arivinde bulunmaktadr. Eser hakknda Sleyman enel tarafndan bir tantm yazs yaymlanmtr (Trk Halk Musikisi Konusunda Yaymlanmam Be Kitap, Mteferrika, sy. 4 [stanbul 1994], s. 59-69). Sarszenin bunun dnda Toplu Halk Oyunlarndan Sivas Halaylar adl baslmam bir eseri de vardr. Makaleler-Tebliler. Muzaffer Sarszenin kaleme ald aratrma yazlar Duygu ve Dnce (Sivas), orumlu, lk, Gzel Sanatlar, Ky Postas gibi dergilerde; Ahmet Kutsi (Tecer) imzal Sivas Halk airleri Bayram brornde (1932) ve Ulus gazetesinde yaymlanm, derledii / notaya ald trklerin notalar Sivas Halk airleri Bayram broryle (1932) Radyo ve Musiki Ansiklopedisi adl dergilerde neredilmitir. Hayatta iken yaymlanmam baz makaleleri ile daha nce yaymlanm bir ksm yazlar Yakutiye, Sivas Folkloru ve Trk Folklor Aratrmalar gibi dergilerde ve erif Baykurtun Trkiyede lk Halk Oyunlar Semineri adl kitabnda neredilmitir (1996). Muzaffer Sarszen hakknda kitap yaymlanmtr: Alparslan Ayral, Muzaffer Sarszen (Sivas 1995); Niyazi Ylmaz, Trk Halk Mziinin Kurucu Hocas Muzaffer Sarszen (Ankara 1996); Armaan Cokun Eli, Muzaffer Sarszen: Hayat, Eserleri ve almalar (Ankara 1997). Ayrca F. Reyhan Altnay, Muzaffer Sarszenin Hayat ve Trk Halk Mziine Katklar balkl bir yksek lisans tezi hazrlamtr (1993, Ege niversitesi Sosyal Bilimler Enstits).

BBLYOGRAFYA

Yusuf Ziya Demirci, Ky Halk Trkleri, stanbul 1938, s. 101, 328-329; a.mlf., Dnyada lk Musiki Folklor Hareketleri, Musiki Ansiklopedisi, sy. 1, stanbul 1947, s. 13-14; M. akir lktar, Cumhuriyetle Birlikte Trkiyede Folklor ve Etnografya almalar, Ankara 1973, s. 3036, 78-83; Niyazi Ylmaz, Trk Halk Mziinin Kurucu Hocas Muzaffer Sarszen, Ankara 1996; Muzafer (Sar)Szen, ok Sesli Mzik ve Balamalar, Gzel Sanatlar, sy. 2, Ankara 1940, s. 117124; Rza Yetien, Gezilerden Notlar: Anadolu Folklor Gezileri, Folklor Postas, sy. 12, stanbul 1946, s. 9-10; sy. 13, s. 7; sy. 14, s. 7; sy. 15, s. 10-11; sy. 16, s. 11-13; Vehbi Cem Akun, Halk Musikisi Dnyamzn Kayb: Muzaffer Sarszen, TFA, sy. 163 (1963), s. 2978-2979; Halil Bedi Ynetken, Ac Bir lm: Sarszeni Kaybettik, a.e., sy. 163 (1963), s. 2979-2981; a.mlf., Sarszenin Eserleri Vesilesiyle: Trk Halk Musikisinde Oktav Blm, a.e., sy. 165 (1963), s. 3029-3031; a.mlf., Kitaplar Arasnda: Sarszenin Son Kitab Hakknda, a.e., sy. 170 (1963), s. 3169-3172; Sadi Yaver Ataman, Byk Acmz zerine: Sarszenin Arkasndan, a.e., sy. 163

(1963), s. 2981-2982; Safa Tangr, Konservatuvar ve Yurddan Seslerin Kayb: Muzaffer Sarszen (1899-1963), a.e., sy. 163 (1963), s. 2982-2983; Ahmet Kutsi Tecer, Yeri Bo Kalan Deer: Sarszen in, a.e., sy. 165 (1963), s. 3034-3036; Nail Tan, Muzaffer Sarszen ve Trk Folklorundaki Yeri, Sivas Folkloru, sy. 61, Sivas 1978, s. 3-6; Osman Attil, lmnn 15. Yldnmnde Sivasl Folklor stad Muzaffer Sarszen in ..., a.e., sy. 61 (1978), s. 6-7; Mansur Kaymak, Folklorumuza Gnl Verenler: Muzaffer Sarszen (1899-4 Ocak 1963), Trk Halk Mzii ve Oyunlar, sy. 1, Ankara 1982, s. 6-7; Halk ada, Trklerden Bir Vatan ve Rahmetli Sarszen, TF, sy. 46 (1983), s. 20-22; Nida Tfeki, Muzaffer Sarszen (1898-1963), Folklor Halkbilim Dergisi, sy. 34, stanbul 1984, s. 3-8; a.mlf., Trk Halk Mzii, CDTA, VI, 1482-1488; Sleyman enel, M. R. Gazimihalin Tuttuu Notlardan: Ankara Devlet Konservatuvarnn Kuruluu Aamasnda Mzik Adamlarnn Grleri, Orkestra Dergisi, sy. 282, stanbul 1997, s. 3245; a.mlf., Cumhuriyet Dneminde Trk Halk Mzii Aratrmalar, Folklor / Edebiyat, sy. 17, Ankara 1999, s. 109-110, 115-118; a.mlf., Halk Msikisi, DA, XV, 354-358. Sleyman enel

SR
() Grmedii bir rviden grm gibi hadis rivayet eden kimse (bk. MESRK).

SARULGAVN
() Ebl-Veld Mslim b. el-Veld el-Ensr (. 208/823) Abbs dnemi Arap airi. 140 (757) yl dolaylarnda Kfede dodu. Muhtemelen ran asll bir dokumac olan babas, ashaptan Esad b. Zrre el-Hazrecnin zatl klesi idi. Mslim bir yandan Kfe Mescidinde Kuran, hadis, fkh, dil, edebiyat ve iir derslerine devam ederken dier yandan din kitaplar okuyarak kendini yetitirdi. Gen yata iire ilgi duydu, eski Arap iirini gerek ekil gerekse ierik ynnden taklit etti. Babas ve kendisi gibi air olan aabeyi m Sleyman ile birlikte Basraya yerleip Ber b. Brdn iir sanatyla ilgili bilgisinden ve tecrbesinden yararland. Bern ra ve rvisi olan Sleyman ustas gibi zndklkla itham edilmesine karlk Mslim byle bir ithama mruz kalmad. le yakn olan Basrada bedevlerle irtibat halinde oldu, onlarn ahlk ve detlerinden etkilendi, dil selikas bedev fesahati ile geliti. Bu sebeple iirlerinde bedev fesahatiyle hazar (ehirli) anlam inceliini mezcetti. Ayrca Basrada kelmclarn derslerini takip ettii iirlerinde ortaya koyduu fikirlerden anlalmaktadr. Mslim tasvir, ak, arap, at, yergi ve vg gibi kendinden nceki Arap airlerinin ilgilendii her konuda iirler sylemekle birlikte daha ok vg iirlerinde n yapmtr. Kendisi bed (yeni tarz iir) adn verdii ekoln ncs kabul edilir. Aslnda onun bu konuda yapt cinas, tbk, istiare gibi bed sanatlara younluk vermesidir. bnl-Mutez ne onun ne de Ber ve emsalinin bu alanda ilk olmadn, bu sanatlarn Kuranda ve kadm iirde rneklerinin bulunduunu kantlamak zere el-Bed adl eserini kaleme almtr. Baz eletirmenlere gre Mslim ve takipileri olan Eb Temmm, Buhtr ve bnl-Mutez gibi airler, edeb sanatlarn icrasn kendi doal mecrasndan karmak ve tekellf yolunu amak suretiyle iirin tabii akn bozmutur. andaki lim, edip, ktip ve airlerin geleneine uymak zere Badata giden Mslim ncelikle soydalar olan Bermekler ve bilhassa Vezir Fazl b. Yahy ile iliki kurdu; onlara yazd methiyelerden (Veld b. s et-Tabh, s. 146, 249-252, 260-267, 276) kazand paralar arkadalaryla elence meclislerinde harcad. sraf derecesinde cmertliiyle tannan Mslim bu davrann lmnden yedi sekiz yl ncesine kadar srdrd. Daha sonra Abbs kumandan Yezd b. Mezyede methiyeler sundu ve 185 (801) ylnda vefat edince ona mersiyeler yazd (a.g.e., s. 1-23, 61-68, 97-98, 141-145, 268, 271, 310, 324). Halifenin days Mansr b. Yezd el-Himyer vastasyla Hrnrred ile tant ve huzurunda bir methiye okudu. Halife iirin bir dizesinden etkilenerek onun hakknda sarul-gavn (gzellerin kurban) ifadesini kulland. Sz konusu lakap bu olayla ilikilendirildii gibi iirlerinde bu tr anlatmlarn ok gemesinden dolay bununla anlm olabilecei de ifade edilir. Bu lakab ilk alan air Kutm olmakla birlikte bununla daha ok tannan Mslim olmutur. Mslim, Badatta bata Hrnrred ile (a.g.e., s. 69-79, 253-254, 279-280, 324, 331) Halife Emn

olmak zere Muhammed b. Mansr b. Ziyd el-Himyer (a.g.e., s. 230-237, 240-244, 275, 283, 319, 323, 344), Zeyd b. Mslim el-Hanef, Dvd b. Yezd el-Mhelleb, Mesleme b. Yahy, Hammd b. Seyyr gibi ileri gelen devlet adamlarna methiyeler yazd. Ayn ekilde veziri Fazl b. Sehl vastasyla Halife Memn ile tanarak her ikisi iin vg iirleri kaleme ald (a.g.e., s. 150, 304, 307, 343-344, 346). Ensar taraftar olan Mslim ile ensar yerip Kureyi ven Hakem b. Kanber birbirine hiciv yazd (a.g.e., s. 130-140, 309, 322, 339, 343). Mslim, Abbas b. Ahnef ile (a.g.e., s. 258-259, 306) Sad b. Selm (a.g.e., s. 270, 271) ve Ms b. Hzim (a.g.e., s. 239) iin de yergi iirleri kaleme ald. Vezir Fazl b. Sehl, Mslimi yalandn grerek 200 (816) ylnda Crcn eyaletine posta veya mezlim tekilt yneticisi olarak gnderdi, sfahanda onun iin geni bir arazi tahsis etti. Son derece msrif olduunu bildiinden mal ilerini ynetmek zere yanna bir grevli verdi. Bu ilginin ve yalln etkisiyle eski derbeder hayatn brakan Mslim vefat edinceye kadar burada zhidne bir hayat srd, ciddi bir devlet adam kimlii ortaya koydu. Eski lakabyla anlmaktan holanmad; bata yakn dostu ve sadk rencisi Dibil olmak zere eski iret arkadalarnn ziyaretlerini kabul etmedi. Hatta iir bile yazmay brakt ve eski iirlerini Crcn nehrine att rivayet edilir. Sarulgavnnin tek eseri divandr. Eb Bekir es-Slnin derleyip kafiyelerine gre sralad ve 6000 beyit ierdii rivayet edilen divanla Mberredin derledii divan zamanmza ulamamtr. Veld b. s et-Tabhnin erh ve rivayetiyle gelen divann yegne nshas Leiden niversitesi Ktphanesinde bulunmaktadr (nr. 8880 r.). Michael Jean de Goeje eseri airin Latince hal tercmesi ve beyitlerin erhiyle birlikte neretmitir (Dwn Poeta Abul-Wald Moslim bno-lWald al-Anr Cognomine aro-l-ghawn, Leiden 1875). Divan alfabetik olmayp yetmi be para ihtiva eder. Bu neirle ilgili olarak Theodor Nldeke, Casimir Adrien Barbier de Meynard ve Osman Reer tarafndan eletiri yazlar kaleme alnmtr. Mirza Ali Muhammed el-Hseyn bu neri Latince giriiyle Latince notlarn ve indeksini kararak yeniden bastrmtr (Bombay 1303/1885; Kahire 1325, 1330, 1376). Sm ed-Dehhn, eserin nshasna dayanarak mevcut yetmi be paraya eitli kaynaklardan derledii 130 beyit ve ktay notlarla birlikte ilve etmek, airin hayat, haber ve iirleriyle ilgili krk be eski kaynan muhtevasn vermek ve eitli indeksler eklemek suretiyle eseri yeniden yaymlamtr (eru Dvni aril-avn Mslim b. el-Veld el-Enr, Kahire 1957, 1958, 1970, 1985). Mslim b. Veldin hayat ve iirleri zerine Fud Hann Terz, Muhammed Ceml Sultan, Abdlkdir er-Rub, Hasan (b.) Alvn, Abdlmecd el-Hur, Abdllatf Abdnneb Hanf (Mslim b. el-Veld: ayth ve irh, doktora tezi, 1960, Ezher niversitesi Arap Dili Fakltesi) tarafndan monografiler yazlmtr.

BBLYOGRAFYA

Chiz, el-Beyn vet-tebyn (nr. Abdsselm M. Hrn), Kahire 1948, I, 31, 32, 44, 51, 342; bn Kuteybe, e-ir ve-uar (nr. Ahmed M. kir), Kahire 1366, s. 781, 808, 827; bnlMutez, abat-uar (nr. Abbas kbl), London 1939, s. 5, 26, 33, 109, 119, 134; bn Abdrabbih, el-dl-ferd (nr. Ahmed Emn v.dr.), Kahire 1940, I-VI, tr.yer.; Eb Bekir esSl, Abru Eb Temmm (nr. Hall Mahmd Askir v.dr.), Kahire 1356/1937, s. 15, 25, 55, 102,

173; Veld b. s et-Tabh, eru Dvni aril-avn (nr. Sm ed-Dehhn), Kahire 1985, neredenin girii, s. 9-72, ayrca bk. tr.yer.; Ebl-Ferec el-sfahn, el-En, XVII, 38-62; mid, el-Muvzene, stanbul 1287, s. 2, 6, 7, 28, 29, 31, 33, 39; Merzbn, Mucem-uar (nr. F. Krenkow), Kahire 1354, s. 37; a.mlf., el-Mvea, Kahire 1343, s. 259, 271, 285, 289; bnnNedm, el-Fihrist (nr. Mustafa Muhammed), Kahire 1348, s. 228; Eb Hill el-Asker, enateyn, stanbul 1320, s. 17, 235; Ebl-Al el-Maarr, Saz-zend (nr. brhim el-Ebyr v.dr.), Kahire 1945, III, 1142; IV, 1490-1491; Eb shak el-Husr, Zehrl-db, Kahire 1931, II, 261; IV, 132, 136; bn Re el-Kayrevn, el-Umde (nr. M. Muhyiddin Abdlhamd), Kahire 1353/1934, I-II, tr.yer.; Hatb, Tru Badd, XIII, 96-98; Safed, el-ayl-mseccem, Kahire 1305, I, 143; II, 6-7, 187; bn Hallikn, Vefeytl-ayn, Kahire 1310, I, 179, 386, 414; II, 191, 284-288; Abdrrahm b. Ahmed el-Abbs, Mehidt-ten, Kahire 1274, s. 40-41, 267, 359-365; Ahmed Ferd Rif, Arl-Memn, Kahire 1346/1928, II, 374-392; M. Ceml Sultn, arulavn, dirset abrih ve erih, Dmak 1351/1932; Fud Hann Terz, Mslim b. el-Veld, arul-avn, Beyrut 1961; Mustafa e-eka, e-ir ve-uar fil-aril-Abbs, Beyrut 1986, s. 229-267; I. Kratschkowsky, Muslim b. al-Wald, EI (Fr.), VII, 694-695. smail Durmu - Nasuhi nal Karaarslan

SRYE b. ZNEYM
( ) Sriye b. Zneym b. Abdillh ed-Del (. 30/650-51) Hz. merin kumandanlarndan. Kinneoullarnn Dil koluna mensup olduu iin Dl (Dl, Del) nisbesiyle anlr. Chiliye dneminde kabilesinden bir sre uzaklatrlan Sriyenin baka kabilelere baskn dzenleyerek ve hrszlk yaparak hayatn srdrd belirtilir. ok cesur ve evik olduu kadar iyi bir binici olduu, bir atly geecek kadar sratli kotuu rivayet edilir (bn Hacer, III, 5; Bedrn, VI, 45). Ayn zamanda air olan ve kasideleri dillerde dolaan Sriyenin slma girmeden nce Hz. Peygamberi hicveden baz iirlerinin bulunduu kaydedilmektedir. Sriyenin ne zaman mslman olduu konusunda kaynaklarda ak bilgi bulunmamaktadr. Ancak onun senetl-vfdda (9/630-31) kabilesiyle birlikte slmiyeti benimsedii kabul edilebilir. nk bu yl onun kabilesinden bir heyet Resl-i Ekreme gelerek mslman oldu ve Medineden ayrlmadan nce kendileri ve kabilelerinin dier mensuplar iin Reslullahtan eman talebinde bulundu. Hz. Peygamber, Sriyenin yeeni olup Bedirde ldrlen mrikler iin mersiyeler dzenleyen Enes b. Eb ns b. Zneym (veya kardei Esd b. Eb ns) hari herkese eman verdi. Enesin durumuna zlen Sriye onunla grp Reslullaha giderek af dilemesini istedi, Enes de Resl-i Ekremin huzuruna karak af dileyince Resl-i Ekrem onu affetti. Ancak Enesin Hz. Peygamberin huzuruna amcas Sriye ile birlikte gittii rivayeti (Bedrn, VI, 45) kaynaklarn byk bir ksm tarafndan teyit edilmemektedir. Ayrca Sriyenin Resl-i Ekremi grp grmedii hususu ihtilfldr. Bata bn Sad olmak zere baz tabakat kitaplarnda Sriyenin ismi yer almaz. bnlEsr, bn Hacer el-Askaln ve bn Dreyd Sriyeyi sahb kabul eder. bn Hibbn onu tbinden sayarken Merzbn, Sriyeyi Resl-i Ekrem ile ayn dnemde yaad halde kendisini bizzat gremeyen muhadramn grubuna dahil eder (farkl grler iin bk. bn Hacer, III, 4-5). Sriye b. Zneymin Reslullahtan sonraki dnemde ad Hz. mer zamannda katlm olduu ran fetihleri dolaysyla geer. Hz. mer, Sriyeye Eb Ms el-Ear, Sheyl b. Ad, Ahnef b. Kays, Mc b. Mesd ve Osman b. Ebl-s ile birlikte sancak vererek ran cephesine gnderdi. Nihvend zaferinden sonra Fes ve Darabcirdin fethiyle grevlendirilen Sriye 23 (643-44) ylnda byk bir dman ordusuyla karlat. arpmalar esnasnda yenilgiye uramak zere iken, Y Sriye, el-cebel, el-cebel! (Sriye, daa ekil daa) diye bir ses duyunca askerlerini vadiden daa ekti. Bu olayn Nihvendde meydana geldiine dair rivayetler de vardr (nkal, III/6 [2005], s. 14). Bylece Sriye ve beraberindekiler srtlarn daa vermek suretiyle yaptklar arpmada dman malp ederek ok miktarda ganimet elde ettiler. Savatan yaklak bir ay sonra Sriyenin gnderdii mjdecinin Medineye ulat ve sava esnasnda Hz. merin Sriye, daa ekil daa szn duyup daa ekilerek yenilgiden kurtulduklarn bildirdii, Medine halknn Hz. merin hutbedeki sznn mnasn bu aklama zerine anlad nakledilmektedir (Taber, IV, 179; bnlEsr, II, 381). Klasik kaynaklarda yer alan bu rivayet birok aratrmac tarafndan eitli alardan tartlmtr (Abbas Mahmd el-Akkd, s. 31-32; nkal, III/6 [2005], s. 39-49). Sriyenin zaferin

ardndan ganimetler arasndan ayrd bir mcevher sandn Hz. mere bir mjdeciyle birlikte gnderdii (Taber, IV, 178-179) veya zafer haberini bizzat kendisinin gtrd (bn Kesr, VII, 131) rivayet edilmektedir. Fes ve Darabcirdin fethini gerekletiren Sriyenin sfahan da ele geirdiine dair rivayetler baz kaynaklarda yer alrsa da (Zeheb, II, 326; bn Hacer, III, 6; Bedrn, VI, 48) sfahann fethinin Eb Ms el-Ear kumandasndaki ordular tarafndan gerekletirildii bilinmektedir (Belzr, s. 436-437).

BBLYOGRAFYA

Vkd, el-Mez, II, 616, 781-788; Belzr, Ft (nr. Abdullah Ens et-Tabb - mer Ens etTabb), Beyrut 1407/1987, s. 436-437; Taber, Tr (Ebl-Fazl), IV, 94, 178-179; bn Dreyd, elti, s. 175; Ykt, Muceml-bldn, IV, 503; bnl-Esr, sdl-be (Benn), I, 108, 147; II, 306, 381; bn Seyyidnns, Mineul-mida (nr. ffet Visl Hamza), Dmak 1407/1987, s. 118-119; Zeheb, Trul-slm: Ahdl-ulefir-ridn, s. 249, 326; bn Kesr, el-Bidye, VII, 131; bn Hacer, el-be (nr. dil Ahmed Abdlmevcd v.dr.), Beyrut 1415/1995, I, 230, 271; III, 4-6; Bedrn, Tehb Tri Dma, VI, 45-48; Abbas Mahmd el-Akkd, Abariyyet mer, Kahire 1367/1948, s. 31-32; Ahmet nkal, Sriye Olay zerine Bir Rivayet Aratrmas, STEM: slm, Sanat, Tarih, Edebiyat ve Msiksi Dergisi, III/6, Konya 2005, s. 9-49. Adem Apak

SARNI
Yamur suyunu biriktirmek veya temiz su saklamak iin kullanlan depo. Sarn kelimesi, su depolamak zere yaplm st kapal veya ak havuz anlamndaki Arapa shrcden (oulu sahrc) gelmektedir. randa st kubbe rtl ve havalandrma bacal sarnlara b-anbr denilmektedir. Yazlarn kurak getii Ortadouda Frat, Dicle ve Nil gibi suyu bol nehirlerin kenarnda kurulmu olsa da hemen her yerleim biriminde dinlenmi temiz su saklamak iin sarnlara ihtiya duyulmutur. Daha ok yksek yerlere yaplan kalelerde ve bir ksm llerden geen kervan yollarnda su depolamann hayat nemi bulunmaktadr. ehir ve kalelerde nfusa gre bazan ok sayda, bazan sayca az fakat hacmi byk sarnlar yaplmtr. Eski Ortadou ehirlerinin sarnlar sayesinde varlklarn srdrdkleri sylenebilir. Devaml gne altnda kalmas suyun abuk bozulmasna yol at iin genellikle sarnlarn zeri kapaldr veya yer altna yaplmtr. Eski Ahidde llerde (II. Tarihler, 26/10) ve ehirlerde (Nehemya, 9/25) mevcut sarnlardan ve bunlarn temizliiyle ilgili hkmlerden (Levililer, 11/36) sz edilir. Ayrca sriloullarnn Rabbin yolundan sapmas diri sularn kaynan brakp su tutmayan sarnlar kazmaya benzetilir (Yeremya, 2/13); yine ayn blmn 38. babnda suyu ekilmi, dibi amurlu sarnca atlan Peygamber Yeremyann Ebed-Melek tarafndan nasl kurtarld anlatlr (6-13). Sarnlar genellikle su depolamak zere kazlan ukurun duvarlar ta veya tulayla rlerek ve Horasan harc gibi su geirmez bir svayla yaltlarak yahut tamam kayalara oyularak yaplrd. Milttan nce I. binyldan itibaren bu ikinci tip sarnlar yaygn hale gelmitir. En eski rneklerden biri olan ve Karata-Semayk kazlarnda ortaya karlan milttan nce III. binyla ait 7 m. derinliinde, 4 m. apndaki sarncn dibi kille yaltlm, duvarlar talarla rlmtr. Nabatlerin baehri Petrann karmak bir sulama sistemi vard ve etrafndaki kayalk dalara oyulan ok sayda sarncn yeri gizli tutulmutu. Su mimarisinin en muhteem yaplarn ina eden Romallar kemerlerle tadklar suyu toplama havuzlarnda biriktiriyor, oradan kanal ve knklerle ehre datyordu. Bizansllar bu sistemi daha da gelitirmiler ve kemerlerle dardan su getirerek -sk sk gerekleen kuatmalar srasnda susuz kalmamas iin- stanbulu says 100 geen sarnlarla donatmlardr. slmda suyla ilgili yaplarn zel bir yeri vardr. Hz. Peygamber, annesinin vefat ettiini syleyen ve onun iin yapaca hayrlarn kendisine fayda edip etmeyeceini soran Sad b. Ubdeye, adna yapaca hayr ilerinin annesine fayda edecei ve bunlarn en faziletlisinin de insanlarn su ihtiyacn gidermek olduu cevabn vermitir. Bunun zerine Sadn Medineye iki sarn yaptrd bilinmektedir (Sad b. Mansr, I, 124). Kuyu ve sarnlarn zellikle kutsal ehirlerde byk deer tad grlmektedir. Bunlardan Kudste Harem dahilinde be sebille ok sayda kuyu ve sarn bulunmaktadr (DA, XXIX, 271). Ykt el-Hamev, Kuds hakknda bilgi verirken hemen her evin bir sarn olduundan sz eder (Muceml-bldn, V, 168-169). Mslmanlar yeni kurduklar ehirlerin su ihtiyacn kanallar ve sarnlarla karlyordu. Belzrnin verdii bilgilere gre Basraya Dicle nehrinden kanallarla su getirilmi ve Haccc b. Ysuf es-Sekaf, bn mir, Ziyd b. Ebh ve Abbd b. Ziyd gibi kiiler tarafndan eitli sarnlar yaptrlmt. Muhammed b. Sleyman b. Ali de burada atrd kuyularn dolaplar, onlar dndren develer, bakmlar vb. masraflar iin

bir iftlik vakfetmiti (Fth, s. 536). slm corafyasnda sularn kuyulardan veya rmaklardan yukar karlmas ve tevzii ile ilgili bir kltr gelimitir. Cezer nl eserinin bir blmn dolap sistemlerine ayrmtr (el-Cmi, s. 441 vd., lv. 135, 136, 137, 138). Sarnlarn hepsinin st kapal olmayp bir ksm byk havuzlar eklindeydi. Bu tipteki sarnlarn en byklerinden biri Aleblerce Kayrevan yaknlarnda kurulan Rakkdede yaplmt ve uzunluu 500, eni 400 zir (yaklak 250 200 m.) olan bu sarnca byklnden dolay bahr (deniz) deniliyordu (bnlEbbr, I, 176). Deniz kenarna kurulan ehirlerde ime sular tuzlu olabiliyor ve tatl yamur sularn toplamak iin sarnlara ihtiya duyuluyordu. Bu sebeple skenderiyede hem Nilin suyu yer alt kanallaryla ehre datlm hem de sarnlar yaplmtr (Kalkaend, III, 334). Kahirenin yksek bir tepesine kurulan, Memlk sultanlarnn oturduu Kalatlcebelde ok sayda sarn bulunuyordu. Sultan Berkukun ina ettirdii byk sarn Nilin takn zamannda doldurulurdu (a.g.e., III, 427). Daha nceleri de Msrda devlet kuran Trkler burada ok sayda sarn yaptrmlard. Bunlardan Tinnsteki Ahmed b. Tolunun sarnlar sahrcl-emr diye biliniyordu (Ykt, II, 52). Evliya elebi, Tantada Memlk Sultan Kaytbayn ina ettirdii Seyyid Ahmed Bedev Klliyesinde caminin sol minaresinin altndaki 15.000 deve krbas su alan bir sebilhne sarncndan sz etmektedir (Seyahatnme, X, 605). Geni slm corafyasnda ihtiya duyulan her yerde, zellikle ticaret ve hac kervan yollar zerinde belli aralklarla sarnlar bulunurdu. Kfe ile Mekke arasnda Hrnrredin ei Zbeydenin adn tayan Derbizbeyde kervan yolu boyunca doksan kadar konaklama yeri ve sarn ina edilmiti. Bunlarn iinde Medinenin 200 km. dousunda Rebezede yaplan tesisler ilk dnem slm mimarisi asndan byk nem tar (DA, IX, 166). Burada gerekletirilen arkeolojik almalar evlerde de zel su depolarnn olduunu gstermitir (Sad b. Abdlazz er-Rid, er-Rebeze: al-Rabadhah, s. 41 vd.). randaki sarnlarn (b-anbr) bir ksm zengin evlerine aittir. Suyu daha ok kanallarla salanan, merdivenlerle inilen ve genelde kubbeli olan bu tr sarnlarda suyu souk tutmak ve bozulmasn nlemek iin hava akn salayan, bd-gr denilen karlkl bacalar yaplm, bazlarnn duvarlar srl tula veya inilerle kaplanmtr. ehir ve kasabalarda yamur sularnn birikmesi iin yaplan, halkn kullanmna ak sarnlarn bakm ou kere bir vakf tarafndan stlenilirdi. zellikle l gzerghlarnn b-anbrlar kervanlarn yollarn bulmalarnda kolaylk salard. slm fkhnda sarnlar kuyularla bir tutularak mlkiyet, suyun tasarrufu, temizlik vb. ynlerinden ele alnmtr. inde belli miktarda su bulunan sarnca den hayvann lp tylerinin dalmas (bnsSalh, I, 224), bir kimsenin komusunun sarncna yakn bir yere incir gibi kkleri duvarnn yarlmasna ve su karmasna yol aabilecek aalar dikip dikemeyecei (bn Kudme, VI, 202) gibi meseleler fkhlar tarafndan konu edilmitir (bk. KUYULAR; SU).

BBLYOGRAFYA

Sad b. Mansr, es-Snen (nr. Habbrrahman el-Azam), Beyrut 1405/1985, I, 124; Belzr, Fth (Fayda), s. 536, 537; Muvaffakuddin bn Kudme, el-Mun, Beyrut 1405, VI, 202; smil b. Rezzz el-Cezer, el-Cmi beynel-ilm vel-amelin-nfi f natil-iyel (nr. Ahmed Ysuf el-Hasan v.dr.), Halep 1979, s. 441 vd., lv. 135, 136, 137, 138; Ykt, Muceml-bldn, II, 52, 283, 510; III, 47, 69; IV, 329, 362, 422, 470; V, 168-169; bns-Salh, Fetv ve mesil (nr. Abdlmut Emn Kalac), Beyrut 1406/1986, I, 224; bnl-Ebbr, el-ullets-siyer (nr. Hseyin Mnis), Kahire 1985, I, 176; Ka