You are on page 1of 1353

NESH

( ) Aklm- sittenin ok kullanlan bir eidi. Szlkte hkmn ortadan kaldrmak, bir eseri istinsah etmek gibi anlamlara gelen nesh kelimesi, hat sanatnda zellikle kitap istinsahnda ve basma eserlerde yaygn biimde kullanlan bir yaz eididir. Ayn kkten gelen nessh kelimesinin nesshn- hatttn (nesih yazanlar) eklinde kaynaklarda yer ald grlmektedir (l, s. 24). Mushaf yazmnda kf hattnn geerliliini ortadan kaldrd iin bu yazya nesih adnn verildii kanaatini tayanlar bulunmakla beraber (Yazr, I, 92) buna tarihen imkn yoktur. nceleri nesh adyla daha basit bir yaz olarak kullanlan ve V. (XI.) yzyldan itibaren gelime gsteren nesih hattnn mushaf kitbetinde bu devirler iin reyhnye ve muhakkaka gre daha geri planda kald anlalmaktadr. slmn douunda Hicaz blgesinde geometrik, dik ve yatay izgilerin hkim olduu yaz ile gnlk ilerde, mektup ve ticar yazmalarda tercih edilen yuvarlak karakterli iki deiik yaz kullanlmaktayd. Yuvarlak yaz Emev ve Abbsler dneminde kullanm alan daha da genileyerek ilendi; nce mevzun, sonra da mensb vasflarn kazand. Yazld kam kalemin az genilii 1 mm. civarnda olan bu yaz, verraklarn mesleklerinden kinaye olarak verrk adyla anld gibi istinsah vastas oluundan dolay nesh ismiyle de tannd. Irakta doduu iin rak, ayrca bnyesindeki dzlklerden dolay muhakkak da denilen bu yaz aklm- sittenin ksmen kayna olmutur. Batl aratrmaclar, o devirde slm leminde kf dnda kullanlan kk ve byk ebattaki her yazya nesh veya nesih adn vermilerdir. Ksa zaman iinde nesh yazdaki dz karakterler reyhnnin, yuvarlak karakterler ise nesih hattnn domasna zemin hazrlamtr. V. (XI.) yzyln hattatlar arasnda mhim mevkii olan bnl-Bevvbdan nesih hattyla herhangi bir eser zamanmza kadar gelmi deildir; bnl-Bevvbn reyhn hattyla mushaf vardr (Chester Beatty Library, nr. 1431). Onun nesih slbunu temsil eden Muhammed b. Altuntaa ait 582 (1186) tarihli mushaf Topkap Saray Mzesindedir (Yeni Yazlar, nr. 742). Hat sanatnda r aan Ykt el-Mstasm hem nesih hem reyhn yazlaryla birka mushaf brakmtr ( Ktp., AY, nr. 6680). Yine Ykt zamannda uygulamas artan ve cesamet bakmndan farkl hat nevileriyle yazlan mushaflarda da nesih hatt, buna gre daha kaln kalemle yazlan sls veya muhakkak gibi hat nevileriyle birlikte mnvebeli olarak kullanlm, bu durum X. (XVI.) yzyla kadar azalarak srmtr. O devre kadar iki nevi hattn bir sayfa dzenine gre birlikte kullanlmasnn yan sra muhakkak veya reyhn hatlar da mushaf yazlmasnda ska tercih edilmitir. Memlkler devrinde Kahirede kullanlan nesih hattnn harf aralar tabii kaidesine gre daha ak, irice yazlan eidine neshl-vazzh, mil satrlar halinde daha ince yazlanna hav (nesh-i haf), en ince yazlanna da gubr denildii zamanmza ulaan rneklerinden anlalmaktadr. Nesih hattnn tabii kalem kalnl 1 mm. civarnda kabul edilir. Daha geni azl kalemle yazlanna eskiden cel nesih denildiine, Menkb- Hnerveranda Cellzde Muhyiddin Ams hakknda yer alan methiyedeki, Cell olu ki hattt- cihandr / Nazri gelmedi nesh-i celde beyti delil

olarak gsterilebilir. Buna karlk Tuhfede byle cel yazan hattatlar iin, Sls kalemiyle nesih yazard denmektedir. Esasen nesih hatt genellikle kitaplarda kullanldndan onun cel llerinde yazlmasna gerek duyulmamtr. Cel nesih yazlara cmi boyu denilen en byk ebattaki mushaflarda rastlanabilir. XIX. yzylda ykseklii 2 metreyi bulan byklkteki hilye levhalarnda nesih hattnn en iri ekline rastlanr ki bunlarn kalem az 3 milimetreye kadar kar. Vakflar stanbul Trk Hat Sanatlar Mzesindeki (nr. 2827), Hasan Rz Efendinin 1305 (1888) tarihli hilyesi, Mustafa Halim zyazcnn Topkap Saray Mzesi Ktphanesindeki yetl-krs levhasnda grlen nesih hatt byledir (Derman, Trk Hat Sanatnn heserleri, rs. 58). Nesih hatt, kalemin ince olarak dikine ve kaln olarak ufk istikamette kullanl srasnda mnhan hareketlerle sola hafif meyilli yazlr; bunun nisbeti yazld kaleme gre bir nokta boyudur. Uzun metinlerde harflerin kaidelere uygun ve dzgn bir ekilde satra oturtulmas iin mstar denilen satr aletinin kullanlmas arttr. Mstar, satr izgilerinin balama ve bitirme snrlaryla beraber bir mukavva zerinde ibriimle gerilerek kabart halinde tesbit edilmesiyle hazrlanr. Nesih hatt istifli olarak yazlmaz, daima satr halindedir. Harflerin kelime tekili iin yanyana sralanmasna bir hareketlilik getirmek zere kf- mebstann (boru kefi) satrlara serpitirilmesi veya anakl harflerin kendisinden sonraki birka harfi iine alr ekilde uzatlmas hattatlarn sanat kudretlerini gsterdii bir sahadr. Muhakkakla reyhn ve tevk ile rik arasndaki ekil benzerlii sls hattyla nesih arasnda ok daha azdr. Matbaann Osmanl Devletine giriinden nce yazma kitap istinsahnda en fazla kullanlan yaz nevi nesih olmutur. Harekeli yazlabildii gibi Trke iin harekesiz yazlmas da mmkn olduundan din ve ilm her konuda nesih tercih edilmitir. Nesih yaznn kullanm sahas sadece kitap yazlmasyla snrl deildir. Yalnz olarak veya bir sls satrnn altnda be satr nesih bulunmak zere ktalar ve bunlarn bir araya getiriliiyle oluan murakkaa ve hilye-i nebev levhalarnda da genellikle nesih hatt kullanlmtr. Uzun metinlerde kalem aznn ypranp yeniden almas, bunda da ayn kalnln tutturulamamas yznden doan kusuru nlemek iin hattatlar XIX. yzyldan gnmze kadar cava kalemi kullanmlardr. Nesih hatt Osmanllarda eyh Hamdullah Efendiden itibaren yeni bir tarz kazanmtr. II. Bayezidin tevikiyle gerekleen bu yenilik hareketleri aklm- sittenin btnnde grlmekle beraber eyh Hamdullah slbunda daha ok nesih yaz estetik deer kazanmtr. Ahmed Karahisr, aklm- sittenin dier nevilerinde olduu gibi nesih hattnda da eyh Hamdullah slbuna kar Ykt el-Mstasm tavrn ihya etmeye almsa da bu aba ancak bir hattat nesli mddetince devam ettirilebilmitir. Nesih hatt stanbulda tekmln srdrrken dier slm lkelerinde de Osmanl slbu benimsenmi ve yaylmtr. Ancak ran sahasnda yer alan slm devletleri Ykt el-Mstasm yolunu tutmularsa da XVI. yzyldan sonraki hattatlar Ykt slbundan da uzaklaarak farkl bir tavrla yazmaya devam etmilerdir. eyh Hamdullahtan balayarak mushaf Osmanllarda nesih hattyla yazlmtr. Bu sebeple Mstakimzde nesih hattn hdim-i kitb- kerm olarak vasflandrmaktadr (Tuhfe, s. 28). Osmanl tarihi boyunca mrn nesih hattyla mushaf yazmaya adam binlerce hattat yetimi, sanat deeri tayan mushaf yazanlar arasnda Ramazan b. smil 400, emr Hfz 454 adet mushaf yazarak n sray almlardr.

Osmanllarda nesih retimi mnferit olarak yrtlmekle beraber yaygn grlen ekli sls-nesih nevilerinin birlikte mekedilmesidir. Drt satr zerine tertiplenen yatay dikdrtgen biimli bu slsnesih meklerinin ilk ve son satrlar sls, ortadaki iki satr -daha ksa olarak-nesih yazlarna tahsis edilmitir. XVII. asrn son eyreinde Hfz Osman aklm- sittede yeni bir slp ortaya koymu, zellikle sls ve nesih yazlar yeni estetik deerler kazanm, bu slp ksa zamanda benimsenmi, Osmanl topraklarnda yaylmtr. XVIII. yzyldan itibaren Hfz Osmann nesihteki slbu Yedikuleli Seyyid Abdullah, ekerzde Seyyid Mehmed, Erikapl Mehmed Rsim, smil Zhd, Abdlkadir kr, Mahmud Celleddin Efendi gibi statlar elinde geliimini srdrm, XIX. yzylda Kazasker Mustafa zzet ve Mehmed evki efendilerle yeni bir slp kazanarak XX. yzyla ulamtr. evki Efendinin nesih hattna getirdii harf mkemmellii bu konuda niha nokta saylmaktadr. Osmanllarda ilk baslan kitaplarda en ok nesih hatt tercih edilmi, Sultan Abdlaziz devrinde 1866da Kazasker Mustafa zzet Efendiye yazdrlan ve bunlardan hakkedilmi kalplarndan dkm yaplan eitli puntolardaki nesih hurufat harf inklbna kadar matbaalarda kullanlmtr. Aslndan baslan ve nesih hattyla yazlm olan mushaflarn iki unutulmayacak ismi ise Hasan Rz ve Kayzde Hfz Osman Nri efendilerdir.

BBLYOGRAFYA

l, Menkb- Hnervern, s. 24; Mstakimzde, Tuhfe, s. 28; Salhaddin el-Mneccid, Cmiu mesini kitbetil-kttb, Beyrut 1962, s. 25, 29, 63, 89; A. Grohmann, Arabische Palographie, Wien 1967, II, 233-238; Yazr, Kalem Gzeli, I, 92-93; III, 326-328; M. Uur Derman, Trk Hat Sanatnn heserleri, stanbul 1982, rs. 58; a.mlf., Hat Sanatnda Osmanl Devri, slm Kltr Mirsnda Hat Sanat (haz. M. Uur Derman), stanbul 1992, s. 33-43, ayrca bk. Katalog, s. 179232; Nihad M. etin, slm Hat Sanatnn Douu ve Gelimesi, a.e., s. 14-30. M. Uur Derman

NESKE
() ocuun doumunun ilk gnlerinde Allaha bir kr ifadesi olarak kesilen kurban (bk. AKKA; KURBAN).

NESM
( ) (. 820/1417 [?]) Hurflii ile tannan mutasavvf air. Kaynaklarda doum yeri ve tarihi hakknda yeterli bilgi bulunmad gibi son dnem almalarnda da elikili bilgiler vardr. ran kaynaklar raz ya da irvanda, XVI. yzyl Osmanl tezkirecilerinden k elebi Diyarbekirde, Latf ise Badatta (Nesm nahiyesi) dnyaya geldiini sylemektedir. Nesm ile ayn dnemde yaayan bn Hacer el-Askaln onu Tebrizli gsterir (nbl-umr, VII, 269-270). bnl-md da ayn bilgiyi tekrarlar (eert, VII, 144). Trke divanndaki bir beytine (Ayan, Nesm, II, 578) ve k elebinin Meir-uarsna (vr. 133a) gre Trkmen aslldr. Bunun yannda Arap olduunu syleyenler bulunsa da Trklemi bir soydan geldii ve ana dilinin Trke olduu anlalmaktadr (Seyyid Nesm Divanndan Semeler, s. VII). bn Hacer el-Askalnnin Nesmddin (nbl-umr, VII, 269), Sbt bnl-Acemnin Ali olarak verdii adyla ilgili Celleddin, mer vb. isimler de zikredilmitir; ancak mdddin lakab isim yerine geecek kadar kabul grmtr (Knz-eheb, II, 125). Knyesi Ebl-Fazldr. Hemen btn kaynaklarda ismiyle birlikte Seyyid unvan da kullanlmaktadr. yi bir eitim grm, gen yata tasavvuf yoluna girerek Fazlullh- Hurf ile Bak ve irvanda bir sre beraber yaam, Hurflik anlaynn en sadk temsilcilerinden biri olmutur. Nesmnin nce Bedreddin e-iblye baland belirtilse de (Latf, s. 524) asl hretini, Fazlullh- Hurfye intisap ederek halifesi olduktan ve onun Timur tarafndan idam edilmesinin ardndan kazanmtr. Fazlullahn ldrlmesi zerine Azerbaycandan ayrlp Trke iirleriyle tannd Anadoluya gelen Nesmnin I. Murad devrinde Bursaya ulat ve burada iyi karlanmad anlalmaktadr. Ayrca Hac Bayrm- Vel ile grmek iin Ankaraya gitmi, Hurflikle ilgili fikirleri sebebiyle huzura kabul edilmemitir (A, IX, 207). Ancak Ali r Nevnin Nesm hakknda vg dolu szler sylemesi (Nesyiml-mahabbe, s. 437) onun Orta Asya Trk dnyasnda nemli bir kiilik olduunu gstermektedir. Anadoluda fikirlerini yayacak ortam bulamayan Nesm o tarihte Hurflerin Suriyedeki en nemli merkezi olan Halepe gitti. bn Hacer el-Askaln, onun burada Hurf eyhi olarak faaliyette bulunduunu ve ballarnn oaldn belirtir (nbl-umr, VII, 270). Ahmet Yaar Ocak, eyh Bedreddin Simvnin ayn tarihlerde Halepe uramasnn muhtemelen Nesm ile grmek amacn tadn ileri srmektedir (Osmanl Toplumunda Zndklar ve Mlhidler, s. 184). Halkn yan sra Dulkadrolu Ali Beyle kardei Nsrddin ve Karaylk Osman (M. Rgb et-Tabbh, III, 16), Karakoyunlu Hkmdar Cihan ah gibi devlet adamlar da fikirlerinden etkilendiler (Deirmenay, s. 40 vd.). Nesm airlik gcn fikirlerini yaymak iin kulland. Tanrnn insan yznde tecelli etmesi ve vcudun btn organlarn harflerle izah gibi fikirleri Snn evrelerde tepkiyle karland. Halep ulems onun ulhiyyet iddia ettiini, grlerinin slma aykr olduunu ileri srerek ldrlmesi iin fetva verdi. Bu fetva, Memlk Sultan el-Melikl-Meyyed eyh el-

Mahmdnin onayn alan saltanat nibi Emr Yebek tarafndan boynu vurulup derisi yzlmek suretiyle uyguland (bn Hacer, VII, 270; Latf, s. 526-527; Knalzde, II, 986). bn Hacer, olaylar kronolojik srayla ele ald eserinde 820 (1417) ylna ait hadiseleri anlatrken onun bu ylda (nbl-umr, VII, 269), ayn eserinin bir baka yerinde ise 821de (1418) (a.g.e., V, 47) ldrldn belirtir. Sbt bnl-Acem (Knz-eheb, II, 125-126) ve bnl-md el-Hanbel de (eert, VII, 144) Nesmnin 820de (1417) katledildiini syler. Onun lm tarihini 807 (1404), 824 (1421) ve 837 (1433) olarak veren kaynaklar da vardr. Abdlbaki Glpnarl ise Refnin Beretnmesinde Nesmyi ehd-i ak- fazl- zl-cell diye andn belirterek onun bu eserin telif tarihi olan 811den (1408) nce ldrldn kaydeder (A, IX, 207). Kabri Halepte kendi adyla anlan bir tekkede bulunmaktadr. raz yaknlarnda Zerkan dnda bir mezarnn bulunduu kaydedilse de (Rz Kul Han Hidyet, s. 236) buras bir makam mezar olmaldr. Nesm ilh sfatlara sahip olan insann kutsallnn, saygnlnn ve zgrlnn korunmas gerektiini sylemi, inandklarn ve gerekletirmek istediklerini Hurflikte bulmutur. Ona gre insan varlk gzelliinin aynasdr. Onu korumak, ona sayg gstermek bu gzelliin korunmas demektir. nk Tanr insan yznde grlr. Nesmye gre insan ceset ve ruhtan ibaret olmasna ramen aslnda daha yce bir varlktr. Kalenderler tarafndan takdis edilen airin baz iirleri bu zmrelerin yinlerinde okunmutur. Nesmnin seyyid olmas ve Alev-Bektalerin yedi byk airinden biri kabul edilmesi kendisine eitli yerlerde mezar izfe edilmesine yol amtr. Ayrca Nesm bu evrelerde ehid ve mazlum bir vel olarak ok byk kabul grm, hakknda eitli menkbeler olumutur. Dilinde zer Trkesi zellikleri arlkl olsa da Nesm, Ouz Trkesiyle teekkl etmeye balayan klasik iir dilinin kuruluunda ak, sade ve henkli diliyle nemli rol oynayan lirik, samimi ve cokun airlerin banda gelir. Tasavvuf ve Hurflik terimleri bir tarafa braklrsa dili halk diline ok yaklar. Nesm inan ve heyecanlarn olduu gibi iire dkmekten kendini alamam, ateli ve takn szler sylemi, hayranln ifade ettii Hallc- Mansr gibi cann feda etmekten kanmamtr. Ayn zamanda divan edebiyatnn mazmunlarn klieletirmeyi gerekletiren ilk airlerdendir. Ayrca zer Trkesinin Fuzlden nceki en byk airi olarak kabul edilir. Trk edebiyatnda nemli etkisi olan Nesmnin en ok tesirinde kalanlar mutasavvf ve zellikle Hurf airlerdir. iirlerine kendi dneminde ve lmnden sonra birok nazre yazlmtr. Onun etkisinde kalan Trk airlerinden XV. yzylda zer air Habb, Diyarbekirli Hall, Karakoyunlu hkmdarlarndan Cihan ah (Hakk), Hurf airlerinden Ref ve Penh; XVI. yzylda Ar ve Usl saylabilir. ah smil de (Hat) Hurflii yeniden canlandran bir hkmdar olarak Nesmye nazreler yazan ve onu taklit eden airlerdendir (ayrca bk. Ayan, Nesm, I, 89-104). Nesm, Azerbaycanda doumunun 600. yl itibar edilerek 1973te UNESCOnun kararyla anlmtr. Bu vesileyle onunla ilgili ortaya konan eitli eserlerden bazlar unlardr: mamverdiyev Gabil, Nesimi (Bak 1974, manzum hikye); Fikret Emirov, Nesimi Dastan (1977, koreografik poema); sa Hseynov, Maher (Bak 1982, roman). Ressam Mikayl Abdullayev Nesmnin portresini yapm, ayrca baz iirleri bestelenmi, hakknda bir film evrilmi, Azerbaycan Mill limler Akademisi Dilcilik Enstitsne ad verilmitir. Azerbaycan dnda ran ve Trkiyede Nesm hakknda yaplm eitli almalar bulunmaktadr: Hseyin Sddk (Nesm, Tahran 1353 h.

[tarih dram], Feridun Auroftan eviri); Seyyid Ali Slih (ans der eb-i kister, Tahran 1368 h.); Reha amurolu (Sabah Rzgr: Enel-Hakk Demiti Nesm, stanbul 1992). Eserleri. 1. Divan (Trke). Nesmnin eitli ktphanelerde yazma nshalar bulunan divan yannda mecmualarda da iirlerine ska rastlanr. Biri Azerbaycanda, dierleri stanbulda (1260, 1286) olmak zere be defa baslan divann Azerbaycanda yaplan ilk basksndan sonra (nr. Selman Mmtaz, Bak 1926) Cihangir Gehramanov eserin szln yaymlam (Nesimi Divan Leksikas, Bak 1970), ilk tenkitli nerini de Arap harfleriyle gerekletirmitir (madeddin Nesimi, Eserleri, I-III, Bak 1973). Hseyin Ayan, zerinde doktora almas yapt divan (1970, A DTCF) nce tek cilt (Nesm Divan, Ankara 1990), ardndan iki cilt (Ankara 2002) halinde yaymlamtr. Bu yayma gre divanda mesnevi, 457 gazel, drt mstezad, bir murabba, terciibend, 315 tuyu, drt beyit bulunmaktadr. Fatih Kksal Trkiyede baslan Nesm divanlarnda yer almayan otuz alt, mer Zlfe de on alt yeni tuyu tesbit etmitir (bk. bibl). Kemal Edip Krkolunun aklamalarla Nesm divanndan yapt semeler, hem airin iirlerinin daha iyi anlalmasnda hem de iir erhi alannda dikkate deer bir almadr (bk. bibl.). 2. Dvn (Farsa). Nesmnin baslm olan (stanbul 1260) bu divan yannda iir mecmualarnda da eitli iirlerine rastlanr (Karatay, s. 313, 318). Nesm Farsa iirlerinde Fazlullh- Hurfyi ska anm, Hurflikle ilgili konulara yer vermi, on iki imam ve Hz. Aliyi ven iirler yazmtr. Hamid Mehmedzde (Dvn- Frs-yi Nesm, Bak 1972), Pervz Abbs-yi Dkn (Dvn- Seyyid mdddn Nesm, Tahran 1369 h.) ve Yedullh-i Cell-i Pender (Zindeg ve Er- mdddn Nesm, Tahran 1371 h., 1382 h.) tarafndan neirleri yaplan divann Trke evirisini Veyis Deirmenay gerekletirmitir (mdddin Nesm ve Farsa Divannn Trke evirisi, Erzurum 2005). Buna gre Farsa divanda 290 gazel, yedi kaside, be mesnevi, bir terciibend, bir mstezad, bir muhammes terkibibend, bir musammat, seksen be rub, yirmi kta, Arapa, iki Arapa-Farsa mlemma gazel bulunmaktadr. Divan, ayrca randa hattat smil Nejad Ferd-i Luristnye talik hatla yazdrlarak yaymlanmtr (Tahran 1370 h.). Kathleen Burrill, Nesmnin 158 Trke tuyu ve on drt Farsa rubsi zerine bir doktora almas yapm (1964, Columbia University), bu alma daha sonra The Quatrains of Nesim Fourteenth-Century Turcic Hurufi adyla yaymlanmtr (The Hague-Paris 1972). 3. Mukaddimetl-hakik. Fazlullh- Hurfnin Cvidnnmesi esas alnarak yazlan bu Trke mensur eserde din meseleler, itikada ait konular harflerle aklanmaktadr. Kitapta Kurandaki hurf-i mukattaa ve abdest, ezan, ikmet, zekt, savm, hac, ana babaya iyilik, mn- yakn gibi konularla ilgili, harflerle rakamlar arasnda balantlar kurularak yorumlar yaplmaktadr. Nesmye aidiyeti kesinlik kazanmayan eserin eitli nshalar bulunmaktadr (Ayan, Nesm, I, 140-141; ayrca bk. Yap ve Kredi Bankas Sermet ifter Aratrma Ktp., nr. 185; Adana l Halk Ktp., nr. 1711; Sleymaniye Ktp., Tarlan, nr. 162/1; Hac Selim Aa Ktp., Kemanke Emr Hoca, nr. 249/1). Latf, Lisn- selsenin her birinde bir divan vardr diyerek (Tezkiret-uar, s. 524) Nesmye Arapa bir divan nisbet etmekteyse de esere henz rastlanmamtr.

BBLYOGRAFYA

Seyyid Nesm Divanndan Semeler (haz. Kemal Edip Krkolu), Ankara 1985, s. I-XXXII; Sbt bnl-Acem, Knz-eheb f tri aleb (nr. evk aas - Flih el-Bekkr), Halep 1417/ 1996, II, 125-126; bn Hacer, nbl-umr, V, 47; VII, 269-270; Ali r Nev, Nesyiml-mahabbe min emyimil-ftvve (haz. Kemal Eraslan), stanbul 1979, s. 437; k elebi, Meir-uar, vr. 133a; Latf, Tezkiret-uar ve tabsratn-nuzam (haz. Rdvan Canm), Ankara 2000, s. 523527; Knalzde, Tezkire, II, 986; Kef-unn, I, 817; bnl-md, eert, VII, 144; Rza Kul Han Hidyet, Tekire-i Riyl-rifn, Tahran 1305, s. 236-237; Osmanl Mellifleri, II, 432-434; M. Rgb et-Tabbh, lmn-nbel bi-tri alebi-ehb, Halep 1343/ 1925, III, 15-16; TYDK, I, 13-17; Abdlbki Glpnarl, Nesimi-Usuli-Ruhi, stanbul 1953, s. 3-10; a.mlf., Nesm, A, IX, 206-207; Karatay, Farsa Yazmalar, s. 313, 318; Ali Alparslan, Cvidnnmenin Nesmye Tesiri (doentlik tezi, 1967), Ed. Fak. Genel Ktp., nr. THT 9, s. 50-60; Ahmet Yaar Ocak, Osmanl mparatorluunda Marjinal Sflik: Kalenderler (XIV-XVII. Yzyllar), Ankara 1992, s. 155; a.mlf., Osmanl Toplumunda Zndklar ve Mlhidler (15-17. Yzyllar), stanbul 1998, s. 181184; Yedullah-i Cell-i Pender, Zindeg ve Er- mdddn Nesm, Tahran 1382 h., s. 153; Hseyin Ayan, Nesm: Hayat, Edeb Kiilii, Eserleri ve Trke Divannn Tenkitli Metni, Ankara 2002, I-II; a.mlf., Kul Nesmye Ait Olduu Sanlan iirler, EFAD, sy. 6 (1974), s. 21-33; Veyis Deirmenay, Karakoyunlu Hkmdar Cihnh ve Farsa iirleri (Dvn- Hakk), Erzurum 2004, s. 40 vd.; brahim Olgun, Seyyit Nesm zerine Notlar, TDAY Belleten (1970), s. 47-68; a.mlf., Nesm zerine Notlar, a.e. (1971), s. 195-207; smil Hkim, Nesm-i Badd, Mecelle-i Dnikede-i Edebiyyt ve Ulm-i nsn, XXIII, Tahran 1977, s. 222-228; Abdlfetth Revvs Kalac, Llet zerbaycn ve irl-insn, ed-Dirstl-slmiyye, XXXII/1, slmbd 1416/1996, s. 61-91; Hemid Memmedzade, Nesiminin Farsa Divan (trc. Turgut Karabey), TDEAD, IX (1998), s. 135-147; Fatih Kksal, Seyyid Nesimnin Bilinmeyen Tuyular, TUBA, XXIV/1 (2000), s. 187-197; M. R. Hess, Zum Stammbaum Einiger Trkischer NesmHandschriften, Ar.Ott., XXI (2003), s. 245-257; mer Zlfe, Nesmnin Tuyularna Ek, Modern Trklk Aratrmalar Dergisi, II/4, Ankara 2005 (http://mtad.humanity.ankara.edu.tr); F. Babinger, Nesm, EI (ng.), VIII, 8; Nesimi, Azerbaycan Sovet Ensiklopediyas, Bak 1983, VII, 229-231. A. Azmi Bilgin Grleri. Edeb kiilii yannda dnceleri asndan da dikkate deer bir ahsiyet olan Nesmnin bu yn, klasik slm ilimler ve btn dnce alanndaki birikimiyle vahdet-i vcd ve hurf anlayna duyduu ilgiden kaynaklanr. Trkenin yan sra Arapa ve Farsa da bilen air tamamen semeci nitelikteki dncelerini stn bir edeb kudretle ifade etmi, benzer anlaylara sahip btn-sf evreleri etkilemitir. airin fikr bakmdan en nemli zellii hurf dncesidir. Daha Bedreddin e-iblye bal bir dervi iken Hurfliin kurucusu Fazlullh- Hrfye intisap etmesi ve onun nde gelen halifesi konumuna gelmesi kendisini koyu bir hurf airi yapmtr. Bu sebeple iirlerinde Hurfliin temel kitab saylan Cvidnnmeye ok sayda atf yapt gibi Hurflik ilkelerine ve sembollerine de bolca yer vermitir. Allahn ilkin demde, daha sonra genel olarak insanda, zel olarak da Fazlullahta tecelli ettii dncesi, insan sretinin ve organlarnn kutsal ve srl olarak kabul

edilmesi, hat ve nokta motifleri, saylarn kutsall airde en sk rastlanan grlerdir (nver, Huruflik ve Kuran, s. 154-158). Ancak onun Hurflik asndan asl nemli taraf, bata Fazlullh- Hurf olmak zere akmn nde gelenlerinin eserlerini Farsa yazmalarna karlk onun dncelerini Trke ifade etmesi, Hurfliin bilhassa Anadoluda yaylmasnda merkez bir rol oynamas, bu dnceyi ranl Hurflere gre daha sistemli ve daha edeb bir dille anlatmasndan ileri gelir. Nesmnin bir baka yn de vahdet-i vcdcu grleridir. Muhyiddin bnl-Arab tarafndan sistemletirilen bu telakkiyi Nesm hurf dncelerle yourarak zengin bir ierikle ortaya koymutur. Daha ilk mesnevisinde kla mukun, secde edenle edilenin bir olduunu, Kll yer ile gk Hak oldu mutlak / Syler def ceng ney enelhak beytiyle ifade etmi (Divan, s. 53), Ey Nesm, Hak Tel sendedir / Hem sft dilde zt candadr beytiyle de (a.g.e., s. 66) ilh ztn kendi varlyla birletiini ileri srmtr. Ayrca yaratan, hayat veren, her eye sahip olan gibi Allaha ait sfatlarla kendini nitelemitir (a.g.e., s. 88). Nesmnin Hallc- Mansra ve enelhak motifine ska gnderme yapmas ve Hallc- Mansr gibi dramatik biimde ldrlmesi baz melliflerce ikinci Mansr diye anlmasna yol amtr. Dinin emirlerine aldrmayan bir btn-ibh gibi grnen Nesmnin mensup olduu Hurflik, Btnliin alt kollarndan birini oluturur. Nesm, slmn baz inanlarn ve temel ibadetlerini hibir dil ve yorum kuraln dikkate almakszn tevil etmitir. Mesel Kurn- Kerm, onun iirlerinde insanlara doru yolu gsteren bir hidayet kitab olmaktan kp Hurflik anlayn temellendiren ifrelere dayal bir kitap haline gelmitir. Kurann nazmna hkim olduu grlen, iirlerinin byk ounluunda yetlere yer veren ve bu sebeple btn Kuran airi olarak da anlan Nesmnin btn yorumlar yetleri dil, mantk ve tefsir metodolojisinden ayr Hurflik istikametine evirmesinden ibarettir (nver, Huruflik ve Kuran, s. 171 vd., 264 vd., 288 vd.). Temel ibadetleri de ayn bakla deerlendiren Nesm namaz, oru, hac ve zekt gibi ibadetlerin gerek mahiyetlerinin medresede okutulan ilimlerle renilemeyeceini, bunlarn btn hedefler amaladn sylemitir (Divan, s. 138). Birok iirinde bata Hz. Ali olmak zere imamlar ven Nesm, bazan vahdet-i vcd anlaynn bir yansmas olarak Hz. Aliye ulhiyyet atfeden deyilere de yer vermi, bir iirinde onu rahmn, rahm, evvel, hir, ahad, samed gibi Allaha ait sfatlarla nitelemitir (zm, sy. 11 [2004], s. 82). te yandan on iki imam ven iirlerinde (Divan, s. 69, 73-74, 75-76, 99-100, 107) inan ve ibadet anlaylarna hi temas etmemitir. Kaynaklarda Nesmnin Cafer mezhebine mensubiyetine dair bilgi yoktur. Arlkl anlaya gre Nesmnin Trkmen olmas, grlerinin btn ve semeci karakter tamas, hurf retileri Snn olmayan evrelerde yaymaya almas ve limlerin verdii fetva ile ldrlmesi zellikle Alev ve Bekta evrelerinde youn ilgi grmesine yol amtr. Kzlba Alevlerinin erkn kitabnda mridlerin Nesmnin iirlerini okumas istenmi (Buyruk, s. 49), ayrca canlarn duru biimlerini ifade eden drlardan birinin Nesm dr olduu, tlibin bu drda durmas ve kendisini Nesm ile ilikilendirip derisinin Hak yolunda yzldn hatrlamas gerektii ifade edilmitir (a.g.e., s. 115). Nesm, Alev ve Bekta evreleri tarafndan yedi byk airden biri olarak sevilip saylmakla birlikte Kzlba Alevleri, hurf retilerinden

ziyade inanc urunda ldrlmesini merkeze alp onu sembolletirmilerdir. Mesel Pr Sultan Abdal, deyilerinde Nesmye ok sayda atfta bulunmakla beraber (Pir Sultan Abdal Divan, s. 35, 80, 82, 112, 161, 410) bunlarn hibirinde airin hurf anlayna yer vermeyip dramatik biimde ldrlmesini anlatmtr. Bektalik asndan ise eitli dnemlerdeki birok air onu hurf grlerini onaylama erevesinde anmtr. Nesm, yaygn slm anlaya mensup evreler tarafndan da farkl biimlerde deerlendirilmitir. Vahdet-i vcd anlayn benimseyen baz tasavvuf evreleri onu bu grleri dolaysyla verken hurf ve btn yn dolaysyla da eletirmitir. Mesel Sofyal Bl Efendi, Nesmyi Iklar grubuna mensup zndk bir kii diye nitelemi, vahdet-i vcdcu dncelere sahip Bursal eyh ftde kendisini geree ulaan, ancak gizlenmesi gereken eyleri aa vuran bir kimse diye anm (Mehmed Ali Ayn, s. 109), Olanlar eyhi brhim Efendi de Nesmnin Hallc- Mansr gibi tevhid ehlinin ileri gelenlerinden olduunu belirtmitir (Sunullah Gayb, s. 121).

BBLYOGRAFYA

Nesm, Divan (nr. Hseyin Ayan), Ankara 1990, s. 53, 66, 69, 73-74, 75-76, 88, 99-100, 107, 138; Buyruk: mam Cafer-i Sadk Buyruu (nr. Fuat Bozkurt), stanbul 1982, s. 49, 115; Sunullah Gayb, Sohbetnme (Abdurrahman Doan, Ktahyal Sunullah Gayb iinde), stanbul 2001, s. 121, 125; Pir Sultan Abdal Divan (nr. Esat Korkmaz), stanbul 1994, s. 35, 80, 82, 112, 161, 410; Mehmet Ali Ayn, Trk Azizleri I: smail Hakk, stanbul 1944, s. 109; Ali Alparslan, Cvidnnmenin Nesmye Tesiri (doentlik tezi, 1967), Ed. Fak. Genel Ktp., nr. THT 9, s. 60 vd.; Abdlbki Glpnarl, Hurflik Metinleri Katalou, Ankara 1973, s. 28-30; Mustafa nver, Huruflik ve Kuran: Nesm rnei, Ankara 2003, s. 154-158, 171 vd., 264 vd., 288 vd.; a.mlf., slmn Solunda Bir Kuran iri: Nesm ve Hac Motifleri, Ondokuz Mays niversitesi lhiyat Fakltesi Dergisi, sy. 14, Samsun 2003, s. 221-244; lyas zm, Kltrel Alev Kaynaklarna Gre Hz. Ali Tasavvuru, slm Aratrmalar Dergisi, sy. 11, stanbul 2004, s. 82, 87, 92, 95; Hsamettin Aksu, Hurflik, DA, XVIII, 410-411. lyas zm

NESR
() iirin dnda kalan sz dizimi kurallarna uygun anlatm biimi. Szlkte nesr (nisr) datmak, samak, sz oaltmak anlamnda masdar ve nazm dnda dzenlenmi sz anlamnda isimdir. Kart nazmdr. Nazmda mcevher taneleri konumundaki kelimeler belirli kural ve llere gre ipe dizilmi bir gerdanl sembolize ederken nesirde kelimeler byle bir dizim kuralna tbi olmadan dank haldeki mcevher tanelerini temsil eder. Nesir ayrca belli kurallara bal bulunan nazma gre daha ok olmas sebebiyle muhtevasndaki oaltmak mnasyla da ilikilendirilmitir. Bununla birlikte nesirde de edeb gzellii salayan dizim kurallar geerlidir. Bu sebeple gnlk hayatta kullanlan zensiz sz ve yazlarla eitli bilim dallarnda kullanlan dil edeb deer ifade eden nesir trnden saylmaz. Akln pay snrl olan iir daha ok hayal ve duygusal etkilenme rndr. Nesir ise ncelikle akla dayanr, onda dierlerinin pay dktr. iir abart, tasvir, hsn-i tall, hayaller ve simgelerle gerek d edeb bir atmosferi tasvir ederken nesirde nesne ve olaylarn gerek ynleriyle anlatlmas esastr. Baz arkyatlarla Th Hseyin gibi yazarlar edeb nesri akl ve dnce rn grdkleri, slm ncesi Araplarnda ise ie dou eklinde (bedhe, irticl) sz syleme gelenei hkim olduundan bu dnemde edeb nesrin bulunmad, o devreye nisbet edilen rnlerin erken slm ve Emevler zamannda baz mill ve siyas millerle uydurulmu olduu, dil ve slp zelliklerinin de bunu kantlad, gerek anlamda edeb nesrin bnl-Mukaffa ile balad eklinde kanaat belirtmilerdir. Th Hseyinin, Kurann slbunun iire de nesre de benzemeyip kendine zg bir konuma sahip olduunu sylemesine ramen gerekte Kuran Arap edebiyatnda yazya geirilmi ilk edeb nesir rn olup slm ncesi dnemin dil ve slp zelliklerini yanstmasyla bu devrede edeb nesrin bulunduunun kant saylmtr. Ayrca Hz. Peygambere eli olarak gelen heyet bakanlarnn hitabeleri de bunun kantlarndan birini tekil eder (Sdk brhim Urcn, VIII/8 [1937], s. 557-560). Modern iir tecrbeleri iirde vezin ve kafiyeyi ayrt edici ve estetik unsur olmaktan karm, i hengi ve iir dilini l kabul etmi, bu sebeple bunlar esas alan mensur iirle serbest iir gibi trler ortaya kmtr. Aslnda bir iir parasn vezin ve kafiye kaytlarndan kurtararak nesirle ifade etme ve bir nesir parasn nazmla dile getirme meselesi IV. (X.) yzyldan itibaren tartlagelmitir. Nesrin mi yoksa iirin mi stn olduu meselesi teden beri gndeme getirilmi, edeb olmaktan ok sosyolojik dncelerle ilenen konunun nemi, nsir ile nzmn grevi, eserin din ve ahlk deerlere uygunluu gibi llere gre hkmler verilmitir. nsanlk tarihinde zaruri, kaytsz ve kullanm kolay olduu iin di nesir iirden nce mevcut olmutur (bk. R). evk Dayf, Arap edebiyat nesir rnlerinde birbirini izleyen sanat, tasn ve tasannu eklinde temel slbun grldn belirtir (el-Fen, s. 7-11, 393-395). Bunlardan birincisi, sz sanatlarnn mnaya bal olarak tabii ekilde ve gerei kadar kullanld slp olup Chiliye devrinden itibaren III. (IX.) yzyln ortalarna kadar devam etmitir. Emevler dneminde ktip Ebl-Al Slim b. Abdullah ile rencisi Abdlhamd el-Ktib, Abbsler zamannda bnl-Mukaffa, Sehl b. Hrn, Chiz ve bn Kuteybe bu slbun balca temsilcileridir. Secnin ve sz sslerinin youn ekilde kullanld tasn slbu, zellikle IV. (X.) yzyl divan ktiplerinin genellikle ksa olan resm

mektup ve yazmalarnda grlr. Bu slp Abbs Halifesi Muktedir-Billh zamanndan (908-932) sonra yaygnlk kazanmasyla dier edeb nesir rnlerine de yansm ve IV. (X.) yzyln sonuna kadar srmtr. Balca temsilcileri Bveyh vezir ve ktipleri olan Ebl-Fazl bnl-Amd, Shib b. Abbd, Eb shak es-Sb, Eb Bekir el-Hrizm ve Bedzzaman el-Hemedndir. Mnann sec ve dier sz sslerine feda edildii, sz sslerinin temel gaye haline getirildii, sanat iin sanat anlay erevesinde nesir rnlerinin verildii tasannu slbu ise Bedzzaman el-Hemednnin Mamt ve risleleri, ayrca Hrizmnin mektuplar ile balam, ardndan Kbs b. Vemgr, Ebl-Al el-Maarr, Harr ve Yahy b. Selme el-Haskefnin edeb nesir rnleriyle devam etmi, modern zamanlara kadar hkimiyetini srdrmtr. Msr ve Endlste de Douya ait bu nesir slbu erevesinde rnler verilmitir. Modern Msr nesrinde XIX. yzylda Bat lkelerine gnderilen renci gruplarnn Avrupa edebiyatndan etkilenmeleri yoluyla byk deiiklikler olmu, asrn sonunda drt farkl akm temsil eden drt nesir grubu olumutur. Bunlar muhafazakrlar, mutedil yenilikiler, ar yenilikiler ve Suriyeden gelen gmenlerdir. Drl-ulm ile Ezher mezunlar mesc nesir ekol diye isimlendirilen eski ssl slbu muhafaza etmilerdir. Muhammed Abduh, Hfn Nsf ve Hfz brhimin zel mektuplarnda (ihvniyt), Ahmed evk, Muhammed Mveylih, Abdlaziz v, Mustafa Sdk er-Rfi makale ve kitaplarnda bu slbun balca temsilcileridir (Abdlhakm Belba, s. 39; Ahmed Hasan ez-Zeyyt, s. 431). Mutedil yenilikiler adal seci ve sz sslerinden uzak sade nesir slbunu benimsemilerdir. Ar yenilikiler ise fasih dili brakp halk dilini kullanma arsnda bulunmu ve eserlerinde bunu uygulamaya almlardr. Siyas sebeplerle Suriyeden g edenler ise daha ok Bat edebiyatnn tesirinde kalm, bir sre sonra gittikleri Amerikada mehcer edebiyatn hazrlamlardr. Halk dili uygulamalar ksa zamanda mizah konusu olarak ilgisini yitirmi, gelien sade basn slbunun ssl slbu glgede brakmasyla mutedil yeniliki slp hkimiyetini kurmutur. Yabanc edebiyatlarn etkisindeki gnmz yeniliki slbunda hitap kitlesinin halk olmas zensizlie gtrmtr (evk Dayf, elFen, s. 395). Mehcer edebiyatnn nesir slbunda fikir zenginlii ve derinlii bulunmakla birlikte rekket hkimdir. Bunlardan baka Mustafa Lutf el-Menfelt, Th Hseyin ve Akkd gibi yazarlar Dou ve Bat nesrinin gzelliklerini birletiren eklektik bir slbu yanstmaya almlardr. slm ncesi dneminden intikal eden nesir trlerinin banda hutbe ve hitabeler gelir. Bunlar vnme, cesaretlendirme, savaa tevik, bar, evlilik gibi sosyal mnasebetler, doruya irad, vasiyet vb. vesilelerle sylenmi hitabeler ile eli hitabelerinden oluur. slp zellii olarak irticlen sylenmi, ksa fkral seciler, seilmi kelimeler, ksa ve irtibatsz cmleler topluluu biimindedir. Eksem b. Sayf, mir b. Zarib ve Kus b. Side gibi bilgelerin dilinden baz zdeyilerle meseller ve khinlerin secilerle rl hitabeleri Chiliye devri nesir trlerindendir. Bu dnemde edeb olmaktan ok ticar ve siyas amalarla yazlm veya gvenilir kiilerin ezberleyip ifah olarak aktard az miktarda mektup rnekleri de mevcuttur. Erken slm dnemiyle Emevler devrinde siyas alkantlar ve din sebeplerle hutbe / hitabe tr iirin mevkiini sarsan bir nem kazanarak byk gelime gstermitir. Hitabeler nceki slp gzelliklerini koruduu gibi irtibatsz cmleler topluluu olmaktan kurtularak mantk bir rg kazanm, yeni din ve toplumun sorun ve konularyla alan genileyip zenginlemitir. Arap edebiyatnn ilk mdevven edeb metni kabul edilen Kurann Mekke dnemi srelerinde his ve

heyecanlara hitap eden iir slbu hkimdir. nk bu srelerde insann Allahtan bakasna kulluk etmeme ilkesini amalayan tevhid inanc ile Onun huzurunda hesap verme bilincini gnllere yerletirme amac bulunmakta ve bunun duyguyu etkilemesi gerekmekteydi. Medine dnemi srelerinde ise genellikle akla hitap eden skin bir slp hkimdir. nk konular ibadet, ahlk ve insanlar aras ilikilere yneliktir. Arap iir ve nesrinin en gzel niteliklerini kendinde toplayan, ancak bilinmekte olan iir ve nesir kurallarn aan Kuran, Arap nesrini slp ve muhteva ynlerinden etkilemi, edeb mektuplarla edeb eserler ve hutbeler ondan ustaca yaplan iktibaslarla zenginletirilip sslenmitir. brhim b. Muhammed e-eybn (. 298/911) Kurandan iktibas yapma usulne dair er-Risletl-arsn (nr. Zek Mbrek, Kahire 1931), Eb Mansr esSelib el-tibs minel-urnn yazm, Ziyeddin bnl-Esr el-Meels-sir f edebil-ktib ve-irinde, ehbeddin Mahmd el-Haleb snt-tevessl il natit-teressl adl eserinde edeb nesrin ustalar olan ktiplerin Kurandan iktibas yapma usullerini renmelerini meslek eitimlerinin bir paras olarak grmtr. K. Zakharia, Les rfrences coraniques dans les Maqamat dal-Hariri balkl makalesinde (Arabica, XXXIV [1987], s. 275-286), Harrnin elMamtnda Kurandan yapt iktibaslar incelemitir. Hz. Peygamberin ksa nesir paralar halindeki hadisleri ve zellikle dualar ile onun ve halifelerinin mektuplar erken dnem slm nesrinin nemli rnlerindendir. Resl-i Ekremin slbu sahbenin hutbe ve mektuplarnda etkisini gstermitir. Bu etki, zellikle kendisiyle yakn alkas bulunan Hz. Ali ile Eb Hreyre gibi sahblerde daha belirgin biimde gze arpmaktadr. Emevlerin alkantl dnemi hitabetin gelimesini hzlandrm, Chiz el-Beyn vet-tebyninde iir meseleleri yannda hitabet meselelerini, eitlerini, onun ayrt edici zellii olarak secie ilikin konular, hutbelerdeki paralel ifade ve klieleri ele almtr. Bu devirde Him b. Abdlmelikin ktibi Ebl-Al Slim b. Abdullah ile resm mektuplarn telif esaslar belirginlemeye balamtr. Yunanca bilen Slimin mektup yazm usul konusunda halifeye gelen Greke mektuplardan esinlendii iddia edilmitir. rencisi Abdlhamd el-Ktib de resm mektup yazma esaslarnda Slim vastasyla Grek resm mektup geleneinden, Fars kkenli olmasyla da Ssn yazm geleneinden yararland ileri srlr. Abdlhamd el-Ktib ve bnl-Mukaffan mektuplaryla edeb mektup tr klasik eklini alm, Chizin rislelerinde doruk noktasna ulam, Abbs ynetimine nfuz eden Fars asll Bermekler ve Trk kkenli olup Sller diye anlan ktipler vastasyla edeb mektubun gelimesi devam etmitir. Bu mektuplarla balayan ssl nesir slbu bata makmt tr olmak zere edeb teliflere de yansmtr. Hatta Abdlcebbr el-Utbnin Kitbl-Yemnsi ve Selhaddn-i Eyybnin ktibi mdddin el-sfahnnin eserleri gibi baz tarih telifler de bu slpla kaleme alnmtr. Chizin el-Beyn vet-tebyni, bn Kuteybenin Edebl-ktibi, Mberredin el-Kmili, bn Vehb el-Ktibin el-Burhn f vchil-beyn (Nadn-ner), Eb Hill el-Askernin Kitb-nateyni, brhim el-Husrnin Zehrldb, Ziyeddn bnl-Esrin el-Meels-siri ve Nevcnin Muaddime f natin-nam ven-neri gibi eserlerde Arap edebiyat nesri, nesir trleri ve nesirle ilgili teorik bilgilere yer verilmitir.

BBLYOGRAFYA

Chiz, el-Beyn vet-tebyn, I, 52-53, 117, 289-290, 308, 351; Ebl-Ferec el-sfahn, el-En, Beyrut 1983, III, 94-95; XI, 53-54; XVI, 383 vd.; XXIII, 545; Selib, Yetmetd-dehr, I, 274 vd., 280; III, 260; IV, 215; VI, 111-117; VII, 89-90; bn Sinn el-Hafc, Srrl-fea, Beyrut 1402/1982, s. 286-291; Kalkaend, ubul-a (emseddin), I, 35-45, 58-61, 89-92, ayrca bk. tr.yer.; Th Hseyin, Fil-Edebil-Chil, Kahire, ts. (Drl-marif bi-Msr), s. 362-371; Zek Mbrek, en-Nerl-fenn fil-arnir-rbi, Beyrut 1352/ 1934, s. 17-23, 38-51, ayrca bk. tr.yer.; Abdlhakm Belba, en-Nerl-fenn ve eerl-Ci fh, Kahire 1969, s. 14-180, ayrca bk. tr.yer.; Ahmed Zek Safvet, Cemheret resilil-Arab f uril-Arabiyyetiz-zhire, Kahire 1391/1971, I, 9-30; evk Dayf, Trul-edeb, I, 398-423; II, 405-480; III, 441-565; IV, 513-640; a.mlf., el-Fen ve mehibh fin-neril-Arab, Kahire 1977, s. 7-11, 389-395; Ens el-Makdis, Teavvrl-eslbin-neriyye fil-edebil-Arab, Beyrut 1982, s. 6, 42-43, 85-93, 112-160, ayrca bk. tr.yer.; J. D. Latham, The Beginnings of Arabic Prose Literature, Cambridge 1983, s. 154-164; Blachre, Trul-edeb, s. 22-23, 858-866; Hilm Muhammed el-Kd, Medresetl-beyn finneril-ad, Riyad, ts. (Drl-kfile), tr.yer.; Mustafa ez-Zebbh, Fnnn-neril-edeb bil-Endels f llil-Murbn, Beyrut-Drlbeyz 1987, s. 252-262; Ali elak, Meril teavvrin-neril-Arab, Beyrut 1991-94, I-III, tr.yer.; Him Slih Menn, enNer fil-aril-Chil, Beyrut 1993, s. 39-41, ayrca bk. tr.yer.; M. Ynus Abdll, Fin-NerilArab: ay ve fnn ve nu, Kahire 1996, s. 4-14, 21-23, 31, 37-38, tr.yer.; Ahmed Hasan ez-Zeyyt, Trul-edebil-Arab, Beyrut 1423/2002, s. 18-27, 86-98, 176, 203, 215-220, 293294, 398-399, 431-432; W. Marais, Les origines de la prose littraire arabe, RAfr., LXVIII (1927), s. 15-28; Sdk brhim Urcn, en-Nerl-fenn, el-Ezher, VIII/8, Kahire 1937, s. 557560; a.mlf., en-Nerl-fenn badel-slm, a.e., VIII/9 (1937), s. 622-625; Ch. Pellat, La prose arabe Bagdad, Arabica, IX, Leiden 1962, s. 407-418; Sb, Risle fil-far beynel-mteressil ve-ir (nr. Ziyd ez-Zub), Eb Yermk, XI (1993), s. 129-165; S. Leder, Prose, Encyclopedia of Arabic Literature (ed. J. S. Meisami - P. Starken), London 1998, V, 615-618. smail Durmu FARS EDEBYATI. Fars edebiyatnda nesir genel olarak sade nesir ve sanatl nesir olmak zere iki blmde ele alnr. Sade nesir de konuma nesri, hitabet nesri, mrsel nesir gibi kollara ayrlr. Konuma nesrinde verilecek mesajn muhataba dorudan doruya iletilmesi amalanr; seci ve mzikal henkten yararlanlmad gibi yabanc ve karmak kelimelere de yer verilmez, dil bilgisi kurallarna zen gsterilmez. Hitabet nesrinde muhatabn kavray gc gz nnde bulundurularak ele alnan konu en fasih ve henkli ekilde dile getirilir. ran edebiyatnda en ok kullanlan nesir tr olan mrsel nesirde bu tr kavramlar ve mnalar kelime oyunlarndan, aprak ifadelerden uzak bir dil ve mantkl bir henk iinde ele alnr. Dil bilgisi kurallarna tam anlamyla uyulur, okuyucu dilden ok metnin ieriine ynlendirilir. Lafz mna ile tam bir uyum halindedir. cz veya tnb denilen sz sanatlarna ihtiya duyulmaz. Mrsel nesir sanatl nesirle konuma nesri arasnda bir yerde olup ierie gre sanatl nesre veya konuma nesrine ynelir. Sanatl nesre yneldiinde yksek mrsel nesir, konuma nesrine yneldiinde sade mrsel nesir adn alr. Sanatl nesirde sze ve ifadenin

sslenmesine nem verilir. Itnb ve seciden yararlanlarak ifade mmkn olduu kadar uzun tutulur, e anlaml kelimeler ska kullanlr. Bu da cmlenin anlalmasn gletirir. Genel bir gre gre ran edebiyatnda slm ncesi nesir tarih ve idar yazlar olarak iki grup altnda toplanmtr. Tarih yazlarn byk bir ounluunu oluturan kitbelerde sade ve ak bir dil kullanlm, idar yazlar olarak nitelenen din ve ilm yazlarda ise daha ok kutsal kitaplarda grlen slba bavurulmutur. Bu tarz nesirde belirli bir seviyede uyum ve henk salamak iin cmlelerin sonu birbirine benzetilir; kelime ve cmleler tekrarlanr. Cmle tekrarlar Ary ve Sm nesirlerinin ortak zelliidir. Ssn Pehlevsi nesrinin zellikleri az ok Avestann nesriyle ayndr. Cmlelerin ksal, kelimelerin anlamlarn tam olarak ifade etmesi, fiillerin cmle sonunda yer almas, seci bulunmamas ve szde uzatmaya gidilmemesi bu zelliklerin belli ballardr. slmiyetin randa yayld yllardan itibaren Pehlevce yerini yeni Farsaya brakrken Pehlev diliyle yazlm Vs Rmn, Zerdt dininin nemli retilerini ihtiva eden Dinkert ve Avestann baz blmlerinin tefsirleri Der Farsasna ve Arapaya evrilmitir. ki yzyldan fazla bir sre Arap hkimiyeti altnda kalan randa nsirler Thirler, Saffrler ve Smnler dneminde hkmdarlar tarafndan himaye grmtr. Arap hkimiyetine, Arap gelenek ve greneklerine kar ran geleneklerine ve tarihine bal kalnd Smnler devrinde yeni ran edebiyatnn temel eserleri saylabilecek kitaplar yazlmaya balanm, zellikle eski ran tarihi canlandrlmaya allmtr. Bu dnemde nazmda grlen ilerleme nesirde de kendini gstermitir. Ebl-Meyyed-i Belhnin ran blgeleri hakknda deerli bilgiler ieren Acibl-ber velbar (Acibl-bldn), Smn Hkmdar Mansr b. Nhun emriyle veziri Eb Ali Belam tarafndan Farsaya tercmesi yaplan Muhammed b. Cerr et-Tabernin Tr-i abersi, yine ayn mellifin Horasan ve Mvernnehir limleri tarafndan tercme edilen Tefsr-i Muammed b. Cerr ber urn bu dneme ait Farsa mensur eserler arasnda zikredilebilir. Ayrca asl kaynan Pehlevcenin veya bu dilden Arapaya nakledilmi eserlerin oluturduu kitaplar da vardr. Bunlarn en nemlileri slm ncesinden Arap hkimiyetine kadar sren dnemi iine alan hnme-i Eb Bel ile X. yzyln en iyi mensur ehnmesi saylan hnme-i Eb Manrdir. Dakk ve Firdevsnin yazd manzum ehnmelerin ilk kayna olan bu ikinci esere Smn Veziri Eb Mansr el-Muammer tarafndan devrin Farsa nesrinin zelliklerini hemen hemen tamamyla aksettiren bir mukaddime yazlm, btn bu eserlerde edeb sanatlardan olduka uzak sade bir nesir slbu kullanlmtr. Bu devirde ve bundan sonra gelen devirde yazlan eserlerde Arapa zor kelimelere, darbmesellere, ifadeyi sslemek iin Arapa iirlere yer verilmemi, halkn anlayaca ak ve ksa cmleler tercih edilmitir. X. yzyla kadar Arapann etkisinden nisbeten uzak kalan Farsaya XI. yzyldan itibaren Arapa kelimeler girmeye balam, XII. yzylda Farsadaki Arapa kelimelerin says byk art gstermitir. slmiyeti daha iyi tanyabilmek ve Kuran, hadisleri anlayabilmek iin Arapa renimine ihtiya duyulmas, slm ilimlerin okutulmas, Arap dilinde oluan terimler, Yunanca, Pehlevce, Srynce ve Hinteden yaplan eviriler sonucu Arap edebiyatnn zenginlemesi zorunlu olarak ran dili ve edebiyatn etkilemitir. Bu arada balangta Sstan, Horasan ve Mvernnehiri iine alan blgede meydana gelen Der edebiyat (saray edebiyat) ve dili yava yava rann dier blgelerine, daha sonra Gazneliler yoluyla Hindistana, Seluklular yoluyla Anadoluya yaylmtr. Hindistandan Anadoluya kadar uzanan geni bir sahada yaylma imkn bulan Farsa ile XI-XII. yzyllarda yazlm mensur eserlerde iki tr nesrin hkim olduu grlr.

Bunlarn ilki X. yzyldan beri devam eden sade nesir, ikincisi secili nesirdir. Brnnin et-Tefhmi, bn Snnn Dninme-i Alsi, Ebl-Fazl- Beyhaknin Tr-i Beyhasi, Nizmlmlkn Siysetnmesi ve Nsr- Hsrevin Sefernmesi ilk trn belli bal rnekleridir. XI. yzyln balarnda ortaya kp XII. yzylda gelien ve uzun bir sre varln koruyan ssl ve secili nesir iirde rastlanan btn edeb sanatlarla rlmtr. Arap nesrinin etkisiyle doan bu nesrin ilk ve en byk temsilcisi Hce Abdullah- Herevdir. Ebl-Mel Nasrullah- rz tarafndan Farsaya evrilen Kelle ve Dimnede e anlaml cmlelere, Arapa kelime, darbmesel ve iirlere oka yer verilmi, buna karlk seci sanat daha az kullanlmtr. XII. yzylda Nizm-i Arz ehr Malesinde secili nesirle sade nesri bir arada kullanmtr. Nizmnin her makalenin giri ksmnda mmkn olduu kadar bol seci yapt halde hikyelere getiinde sade nesre dnd grlmektedir. XIII-XIV. yzyllarda her iki nesir tryle eser yazlmtr. Din, siyas, edeb ve ilm bir merkez olan Badat, Cengiz ve Timur istillarnn devam ettii bu yzyllarda nemini yava yava yitirmeye, Arapa da yava yava terkedilerek Farsa edebiyat ve bilim dili olarak birinci sray almaya balamtr. Bu dnemde secili nesir yannda sade nesir de varln korumutur. Hatta ems-i Kays el-Muceminde olduu gibi her iki slbu da kullanmaktan ekinmemitir. Bu devirde secili nesirle yazlm eserler arasnda At Melik Cveynnin Tr-i Cihngs, Vassfn Tr-i Vaf, sade nesirle yazlan eserler arasnda Avfnin Cevmiul-ikyt, Redddin Fazlullahn Cmiut-tevri, Hamdullah el-Mstevfnin Tr-i Gzdesi, Sad-i rznin Glistn ve Ahmed Eflknin Menbl-rifni zikredilebilir. ran nesri, Timurun 1380-1381de Horasan ve Sstanda ayaklan ile balayp ah smile kadar geen dnemde ayn zelliklerini srdrmtr. Hkmdarlarn Trk olmas, idar ve asker tekiltta Trklerin bulunmas sebebiyle Farsaya Trke kelimelerin girdii, hatta Trke eserlerin kaleme alnd bu dnemde yazlan eserlerin dilinin genellikle sade ve akc olduu grlmektedir. Safevler devrinde Farsa nesir Timurlular dnemindeki izgisini srdrememi, Azerbaycann merkez blgelerinde Trke en ok konuulan dil zelliini kazanmaya balamtr. Safevler devri nesrinin bir baka zellii de Timurlular dnemine nazaran daha ok mensur halk hikyesi yazlm olmasdr. Dstn-i skender, nme, Rezmnme, Hint destan Ramayana ve Mahabaharat tercmeleri, a-i Hezr Gs, a-i lib-i Pdiahzde ve Malb, a-i Ered Rid, a-i Eref Frz-i Vezrzde, rnnme, a-i ehr Derv, Nfernnme gibi mensur hikyelerin dili sade ve akcdr. Afarlar, Zendler ve Kaarlar dneminde Farsa nesir ksmen XII, XIII ve XIV. yzyllarn nesrine dnmeye balamtr. XIX. yzylda tarihi brhim Vekyinigr XII. yzyl nesir slbunu kullanm, Bende mahlasyla Trke, Arapa ve Farsa iirler yazan Mirza Raz, tarihi Vassf ile Sad-i rznin slbu arasnda bir slp benimsemi, Abdrrezzak Bg-i Dnbl ayn slbu devam ettirmitir. yi bir devlet adam olduu kadar iyi bir nsir ve air olan Mirza Ebl-Ksm Kimmakm- Ferhn ise makale, mektup ve fermanlarnda Sad-i rznin Glistnndaki slbu izlemitir. Kimmakmn nesirlerinde eski nesirdeki uzun ve tumturakl cmlelerin yerini

ksa, tam ve nisbeten sade cmlelerin ald, mektuplarnda eski nesir tarzna uyarak Farsa ve Arapa iirlere yer verdii, idar yazlarnda ise halk dilini kulland grlr. Bedyinigr adyla tannan Mirza Muhammed Nevvb- Tahrn, Mecdlmlk lakabyla mehur Hac Mirza Muhammedi Snek gibi XIX. yzyl tarihi ve mnleri klasik nesir slbuna ve tarih yazcl geleneine bal kalmlardr. Buna karlk gerek merutiyet dncesinin ortaya kmas ve bu konuda halk aydnlatma ihtiyacnn belirmesi gerekse Batdan yaplan tercmelerin de etkisiyle eyh Ahmed-i Rh, Mirza g Hn- Kirmn, Mirza Melkum Han ve Tlibof gibi yazarlarla ran nesrinde sadeleme yolunda nemli admlar atlmtr. XX. yzylda Cemalzde, Sdk Hidyet, Bzrg-i Alev, Muhammedi Hicz, Sdk- bek, Ali Muhammedi Efgn, Sad-i Nefs, Seyyid Cell l-i Ahmed, Gulmhseyn-i Sad gibi hikye, roman ve tiyatro yazarlarnn eserleriyle salam zemin zerine oturan Farsa nesir ayn izgide geliimini srdrmektedir.

BBLYOGRAFYA

Gr.IPh., I-II; Browne, LHP, IV; Eth, Tr-i Edebiyyt; Rypka, ILG; Bozorg Alavi, Geschichte und Entwicklung der Modernen Persischen Literatur, Berlin 1964; Nefs, Tr-i Nam u Ner, I-II; Bahr, Sebkins, Tahran 1349 h., I-III; Yahy ryanpr, Ez ab t Nm, Tahran 1350 h./1971, I-II; a.mlf., Ez Nm t Rzgr-i M, Tahran 1374 h.; Rzzde-i afak, Tr-i Edebiyyt- rn, raz 1352/1973; Zebhullah Saf, Mutaar der Tr-i Taavvl-i Nam u Ner-i Prs, Tahran 1353/1974; Muhammed stilm, Berres-yi Edebiyyt- mrz-i rn, Tahran 2535 .; Mahmd Keyn, Berres-yi ir u Ner-i Frs-i Mur, Tahran 2535 .; Hseyin Rezmc, Env- Edeb ve r- n der Zebn- Frs, Mehed 1372 h., s. 153-267; Abbaspr, Ner, Ferhengnme-i Edeb-i Frs (nr. Hasan Ene), Tahran 1376 h., II, 1337-1338; Mehmet Kanar, ada ran Edebiyatnn Douu ve Gelimesi, stanbul 1999; a.mlf., ran, DA, XXII, 424-427; E. Berthels - [Ahmed Ate], ran, A, V/2, s. 1041-1053; A. Naci Tokmak, ran, DA, XXII, 416424; Dihhud, Luatnme (Mun), XIII, 19746. Mehmet Kanar TRK EDEBYATI. Trk nesrinin tarihi Trk edebiyat tarihi gibi dnemde ele alnmaktadr. Trklerin slmiyeti kabulnden nceki dneme ait en eski Trke metin olan Orhun bideleri ayn zamanda Trk nesir sanatnn da ilk rnekleridir. zentisiz, ak ve anlalr bir dille yazlm olan yaztlar ataszleri ve halk tabirleriyle zenginletirilmi, yer yer lirik ve romantik ifadeler tayan metinlerdir. Orhun bideleri, daha nceki yzyllarda ilenerek gelitirilmi bir nesir dilinin varln dndrmektedir. Maniheizmi ve Budizmi benimseyen Uygur Trklerinden kalma nesir yazlarnn ou bu dinlerin kutsal metinlerinin tercmesidir. Bunlarn Mani ve Budist dncesine bal dil zellikleri yannda simetrik cmleler, ses unsurlar ve tekrarlarla Orhon yaztlarndan farkl bir anlatm zellii tad grlmekte, ayrca pek ok Budist kavramnn Trkede karlklarnn arand dikkati ekmektedir. rnekleri olduka bol olan bu eserlerin en nlleri arasnda Maytrsimit, Kalyanamkara Papamkara, Sekiz Ykmek ve Altun Yaruk bulunmaktadr.

Elde en ok metin bulunan dnem ise Trklerin slmiyeti kabulnden XIX. yzyl ortalarna kadar devam eden slm devirdir. Bu dnemin ilk nesir metinleri Orta Asya corafyasnda kaleme alnmtr. Bunlarn banda Dvn lugtit-Trkteki rneklerle Kutadgu Biligin sonradan ilve edildii anlalan mukaddimesi saylabilir. Bu eserleri Rabgznin, i ie gemi kssalar halinde ve yer yer tasvirlerin de bulunduu Ksasl-enbiys (1311), Mahmd b. Ali Kerdernin sade bir dille yazlm olan Nehcl-ferdsi ile (1358) yine XIV. yzyla ait, yazarlar bilinmeyen Bahtiyarnme ve Tezkiretl-evliy gibi eserler takip eder. Bu arada Kuran tercmeleriyle tefsirler ve Farsadan yaplan evirilerle Trkede Arapa ve Farsann etkilerinin artt grlmektedir. slm dnem Trk nesir edebiyatnn en zengin rneklerini Anadoluda gelien Bat Trkesiyle yazlm eserler oluturur. Trklerin Anadoluya geliinden sonra Anadoluda yeni bir yaz dili teekkl etmitir. Anadolunun fethinden XIV. yzyla kadar zellikle nesir alannda kayda deer eserler bulunmamaktadr. Hikyelerle desteklenmi din ve ahlk tler ieren Behcetl-hadik f mevizatil-halik XIII. yzyln tek nemli nesir eseridir. Bir ksmn Arapa ve Farsadan evirilerin oluturduu XIV. yzyl nesir edebiyatnn balca eserleri Kul Mesudun Kelle ve Dimnesi, eyholu Sadreddin Mustafann Merzbannmesi, Darrin sade bir slpla yazlm Sretn-nebsi, Hamzavnin yine sade ve srkleyici slbuyla yzyllar boyu halk arasnda okunan Hamzanmesi saylabilir. XV. yzylda Dede Korkut Kitab, Battalnme, Dnimendnme gibi halk tarafndan okunan eserlerin yannda resm yazmalar ve mektuplar iine alan klasik Osmanl insnn da teekkl ettii grlr. XV. yzyldan itibaren in tarznn gelimesi dikkate alnarak Tanzimata kadar Osmanl dnemi nesri kategoride incelenmitir (z, s. V-XVII): a) Sade nesir. Halk diline dayanan, yer yer indan baz kelime, deyim ve klielemi ibarelerin girdii bu nesirle tefsir, hadis, fkh, akaid, ilmihal ve tasavvuf kitaplar yannda baz slm tarihleriyle ftvvetnme, menkbnme gibi din karakterli eserler, halk hikye ve masallar, cenknmeler, gazavatnmeler, ahlk kitaplar gibi eserler yazlmtr. Bu nesirde devrik cmleler de kullanlm, Farsa tamlamalara ise nisbeten az yer verilmitir. b) Ssl nesir. Sz varl arlkl biimde Arapa ve Farsa kelime ve terkiplerden oluan, ayrca bu dillerin kurallarnn uyguland ssl nesirde cmleler sfat-fiil ve zarf-fiillerle bazan sayfalarca uzatlyor, simetrik terkipler ve cmleler tekrar ediliyordu. ok defa e anlaml ve secili kelimelerin kullanlmasna da zen gsteriliyordu. iirdeki belgat kurallar bu nesir iin de geerliydi. Sade nesre gre daha dar bir evrede itibar gren ssl nesir kelime kadrosu ve gramer kurallaryla gittike halktan uzaklaarak yksek zmrenin rabet ettii tarz haline gelmitir. Dursun Beyin tarihinden balayarak Kemalpaazde, Hoca Sdeddin, Karaelebizde Abdlaziz, Rid Mehmed Efendi gibi tarihilerle Seh Bey, Latf, k elebi gibi tezkire ve mneat mecmualar kaleme alanlarn ou bu nesri kullanmtr. Ssl nesrin ilk rnei saylan Sinan Paann Tazarrunmesi secileri ve simetrik cmleleriyle bu kategoriye girse de ksa ve ak cmleleriyle bu nesirden ayr dnlmelidir. c) Orta nesir. Osmanl yaz tarz iinde en ok rabet gren bu nesir de halkn dilinden olduka uzaklam, hner gsterme zentisiyle lafz sanatlarna bavurularak secili ibareler kullanlmtr. Arapa ve Farsa kelime ve terkiplere yer verilmekle birlikte asl maksat bilgilerin ve dncelerin aktarlmas olduundan ssl nesre oranla anlalmas daha kolay olan bir slba yer verilmitir. lim ve sanatkrlarn ou bu nesir tarzn tercih etmitir. Vakanvis tarihlerinin ou, Evliya

elebinin Seyahatnmesi, Ktib elebinin Mznl-hak ve Dstrl-amel gibi eserleri bata olmak zere siyasetnmeler, nasihat ve ahlk kitaplar, sefaretnmeler daha ok bu nesirle kaleme alnmtr. Resm yazma ve mektuplar iine alan in kavram (bk. N) ayn zamanda genel nesir trleri iin de kullanlmaktadr. Belgat kitaplarnda lafz sanatlarn ve seciyi n planda deerlendiren yaz tarzna nesr-i msecca, bunlara nem vermeyen yaz tarzna da nesr-i mrsel denildii kaydedilmektedir. Tezkirelerde melliflerden bahsedilirken kullanlan, n ile ziyade inal var idi; Nazm ve inda mevl-i asrn hnerveri idi gibi deer yarglarnda geen in kavram daha ok nesir sanatna iaret etmektedir. Osmanllarda nesre oranla iir sanatnn byk gelime gstermesi ve daha ok rabet grmesi bir gerek olmakla beraber tezkirelerdeki deer yarglarnda her iki sanatta baarl olanlarn takdir edildii dikkati ekmektedir. Eski nesri ve zellikle ssl nesri oluturan unsurlar arasnda elfaz (uygun kelime ve kelime gruplarnn seimi), selset (akclk), mebd (usulne uygun bir giri) ve mebn (salam bir kurulu) gibi kavramlarn arand bilinmektedir. Tanzimattan sonra Bat ile temas neticesinde nesir sanatnn deiime urad grlr. Roman, hikye, tiyatro gibi yeni trlerin girmesiyle bu trlerin zellii gerei nesirde de farkllklar ortaya kmaya balar. Bilhassa gazetelerde halkn anlayabilecei bir dil kullanlmaya allr. Bu arada resm kitbette eski in krlmalara urar, seciler azalr, cmleler ksalr, belgat ihmal edilir. Bu yeni innn ncleri Mustafa Reid Paa, Fuad Paa, Edhem Pertev Paa, kif Paa, Cevdet Paa ve Ahmed Vefik Paa gibi brokratlarn kalemiyle gereklemitir. Bunlarn dnda edebiyatlar da eserlerinde giderek bir sadelie ynelmilerdir. Bu konuda ilk nemli hamleyi insi balatm, onu ifde-i merm ve rabt- kelm velerinin tabat- lisna tatbkan tdil ve tecddi fikrini ileri sren Nmk Kemal ile eski in tarzn ar biimde eletiren iir ve n makalesiyle Ziy Paa takip etmitir. Cevdet Paa belli lde Osmanl nesrine bal kalmakla beraber tarih dilini gelitirip sadeletirmi, Mecellede ksa ve salam cmlelerle hukuk dilinde nemli bir r am, Ksas- Enbiyda ise sade, akc ve kolay anlalr bir slp kullanmtr. Nesir dilinin sadelemesinde ve yeni edeb trlerin halk tarafndan benimsenmesinde Ahmed Midhat Efendinin nemli rol olmutur. Onun meddah geleneinden gelen sohbet tarzndaki nesir slbu ileriki yllarda biraz daha edeb deer kazanarak Ahmed Rsimin eserlerinde devam etmitir. Bu dnemde retim kurumlarna konan usl-i kitbet ve in dersleri de bu gelimenin sonucunda ortaya kmtr. Buna paralel olarak nesir sanatn retmek zere birtakm eserlerin yazlmaya baland grlmektedir. n-y Cedd (stanbul 1269), Usl-i n ve Kitbet (Mehmed Tevfik, stanbul 1307-1308), lveli Hazne-i Mektb yhud Mkemmel Mnet (Ahmed Rsim, stanbul 1318) bunlardan birkadr. XIX. yzyln sonlarna doru Edebiyt- Cedde mensuplar, iirde olduu gibi nesirde de gelimeyi farkl bir yne srkleyen bir hareket oluturmutur. Ksa sren fakat olduka etkili olan bu harekette Trk nesri Franszcann cmle yapsndan etkilenmi, Arapa ve Farsadan yeni kelime ve terkipler alnm, hatta icat edilmitir. Bu hareketin ncleri Halit Ziya Uaklgil, Cenab ahabeddin ve Mehmed Rauftur. Yine bu dnemde balayan ve uzun sre etkisini devam ettiren farkl bir nesir tipine mensur iir (mensre) ad verilmitir. Fransz kaynakl bir tr olan mensur iir, iirle ifade edilebilecek temalarn iir diliyle ve iir sanatyla fakat nesir cmleleriyle ifadesidir. Serveti Fnn devrinde naif temalarn ilendii bu tarz felsef fikir ve tahlillerle gelierek II. Merutiyetten sonra devam etmitir.

II. Merutiyet yllarnda bir fikir hareketi olarak ortaya kan ve daha sonra Mill Edebiyat hareketinin domasnda rol olan Trkln nesir sanatnn gelimesinde nemli yeri vardr. Ziya Gkalp ve arkadalarnn balatt bu r mer Seyfeddin, Ahmed Hikmet Mftolu, Refik Halit Karay, Ruen Eref naydn, Yakup Kadri Karaosmanolu, Halide Edip Advar, Reat Nuri Gntekin gibi ahsiyetlerle devam etmitir. Bu akmn, Cumhuriyetten sonra yeni Trk nesrinde zellikle ilm ve fikr metinlerin ve deneme tarz yazlarn estetik bir slp kazanmasnda yazarlar zerinde farkl seviyelerde etkisi olmutur. Yahya Kemal, Fuad Kprl, Falih Rfk Atay, Peyami Safa, Ahmet Hamdi Tanpnar, Necip Fazl Ksakrek, Nurettin Topu ve Cemil Meri ahs slplar ile yeni Trk nesrinin nemli yazarlarndandr.

BBLYOGRAFYA

Yahya b. Mehmed el-Ktib, Menhicl-in (nr. inasi Tekin), Roxbury 1971, s. 5-17; Muhammed b. Hamza, XV. Yzyl Balarnda Yaplm Satr-Aras Kuran Tercmesi (haz. Ahmet Topalolu), stanbul 1976, hazrlayann girii, I, 1-5, 21; Ragp Hulusi zdem, Tanzimattan Beri Yaz Dilimiz Fikr Nesir Dilimizin Gelimesi, Tanzimat I, stanbul 1940, s. 859-931; Fahir z, Eski Trk Edebiyatnda Nesir, stanbul 1964, s. V-XVII; Abdlkadir Karahan, Eski Trk Edebiyat ncelemeleri, stanbul 1980, s. 258, 260-262, 265; Kaya Bilgegil, Edebiyat Bilgi ve Teorileri, Ankara 1980, tr.yer.; Harun Tolasa, Seh, Latf, k elebi Tezkirelerine Gre 16. Yzylda Edebiyat Aratrma ve Eletirisi, zmir 1983, s. 350-351; Agh Srr Levend, Trk Edebiyat Tarihi, Ankara 1984, I, 113-116; Ahmed Hamdi Tanpnar, XIX. Asr Trk Edebiyat Tarihi, stanbul 1985, s. 110-127, 181, 191, 433-444; Orhan aik Gkyay, Glk Nerede? Seme Makaleler, stanbul 1995, I, 219-230; a.mlf., Tanzimat Dnemine Dein Mektup, TDl., XXX/274 (1974), s. 17-19; Mustafa zkan, Erken Dnem Osmanl Trkesi, Osmanl, Ankara 1999, IX, 399-411; Namk Akgz, Nesir (Orta Klasik Dnem), Trk Dnyas Edebiyat Tarihi, Ankara 2004, V, 415442; Mustafa sen, lk Dnem Nesir, a.e., V, 200-221; a.mlf., Nesir (Klasik Dnem), a.e., V, 331-354; a.mlf., Nesir, Trk Edebiyat Tarihi, Ankara 2006, I, 536-550; a.mlf., Estetik Nesir, a.e., II, 81-90; Menderes Cokun, Estetik Nesir, a.e., II, 565-575; a.mlf., Son Klasik Dnem: Nesir, Trk Dnyas Edebiyat Tarihi, V, 552-590; a.mlf., Ge Dnem Nesir, a.e., VI, 354-404; C. Woodhead, Estetik Nesir, Trk Edebiyat Tarihi, II, 317-326; a.mlf., Ottoman n and Art of Letter-Writing: Influences Upon the Career of the Nianc and Prose Stylist Okuzade (d. 1630), Osm.Ar., sy. 7-8 (1988), s. 143-159; Fevziye Abdullah Tansel, Trk Edebiyatnda Mektup, Tercme, XVI/77-80, Ankara 1964, s. 387; erife Yac, Klasik Edebiyatmzda Nesir Gelenei, Dokuz Eyll niversitesi Buca Eitim Fakltesi Eitim Bilimleri Dergisi, II/3, zmir 1993, s. 101109; Ali Rza zuygun, XVI. ve XVII. Yzyl Divan Edebiyatnda Nesir, Yedi klim, VII/52, stanbul 1994, s. 11-16; Mzahir Kl, XVIII. ve XIX. Asrlarda Divan Nesri, a.e., VII/53 (1994), s. 56-58; Lidia Bettini, Nesir, EI Suppl. (ng.), s. 662-667; Mustafa Uzun, n, DA, XXII, 338339; a.mlf., Mneat, a.e., XXXII, 18-20; Mustafa Kutlu, Nesir, TDEA, VII, 26-33. Mustafa Uzun

NESR
( ) Kurn- Kermde Nh kavminin tapt belirtilen putlardan biri. Szlkte kartal veya akbaba cinsinden ku mnasna gelen nesr kelimesi Kuranda Nh peygamberin gnderildii kavmin tapt be puttan sonuncusunun ad olarak geer (Nh 71/23). slm literatrnde, sz konusu putlarla (Ved, Sv, Yegs, Yek, Nesr) ilgili olarak bunlarn aslnda Hz. demin ocuklarnn veya Kbilin soyundan gelenler zamannda ya da Nh dnemi ncesinde yaam be slih kiinin adlar olduu eklindeki rivayetlere yer verilmitir (bnl-Kelb, s. 32; Ebl-Fid bn Kesr, VII, 127). Bu ahslarn putlatrlmas da lmlerinin ardndan htralarn ydetmek iin heykellerinin yaplmas ve birka nesil sonra bu kiilerin tanrlatrlmas hadisesiyle aklanmtr (Buhr, Tefsr, 71; bnl-Kelb, s. 32-33). Sz konusu putlarn daha sonra Arap yarmadasna ve oradan Hindistana getii kabul edilmi, Araplarn tanr olarak benimsendii Ved ve Yegs ile Hintlilerin Veda ve Vyasas arasndaki benzerlie dikkat ekilmi (Kemr, IV, 251; Elmall, VIII, 355-356), fakat bu putlarn Arap yarmadasna nakledildii fikrinden ziyade ayn isimle yeni putlarn yapld gr zerinde durulmutur. Nh kavminin yaad blgenin (Irak) Arap yarmadasnn yukarsnda yer ald belirtilerek, tfandan nceki dnemde ya da tfandan sonra Nh kavmi iinde tekrar putperestliin ba gstermesi ve sonraki kuaklara gemesi suretiyle benzer tapnmann civar blgelere, bu arada Arap yarmadasna tanmasnn mmkn olduu ileri srlmtr (Kemr, IV, 251-252; Elmall, VIII, 356; Ate, X, 81; kr. bnl-Kelb, s. 33-34). Nitekim sz konusu putlarn ilk ikisinin insan (Ved-erkek, Sv-kadn), dier nn birer hayvan (Yegs-aslan, Yek-ksrak, Nesr-kartal) eklinde olmas da bu gr desteklemektedir (Elmall, VIII, 356; kr. ls, XXIX, 132-133). slm kaynaklarnda Arabistana putperestlii sokan ve dier putlarn yan sra bu putlara tapnma geleneini balatan kii olarak Amr b. Luhay zikredilir. te yandan Nesre Yemenin Himyer blgesinde yaayan ve ayn ad tayan kabilenin l-i Zlkel kolu da bir sre tapm ve muhtemelen Yemenin Znvs (517 [?]-525) tarafndan yahudiletirilmesinin ardndan bundan vazgeilmitir. Mevdd, Sebede (Belha) ortaya karlan kitbelerde Nesrin adnn Nesr olarak getiini ve Sebelilerin Nesr khinlerini ashb- Nesr olarak isimlendirdiklerini zikreder (Tefhml-Kurn, VII, 75-76). Fakat o dneme ait kaynaklarda Abdnesr (Nesrin kulu) eklindeki adlandrmann yer almamasndan ve Yktun zikrettii bir iir hari (Muceml-bldn, IV/2, s. 780-781) iinde bu putun isminin getii fazla iir bulunmamasndan hareketle Znvstan sonra ya da Hz. Peygamberin geliine yakn zamanlarda Araplar arasnda Nesre ynelik yaygn bir tapnmann artk mevcut olmad ileri srlmtr. Bununla birlikte Nesrin brnce karl olan Neerin yahudi kutsal metinlerinde Tanrnn tahtn simgeleyecek biimde kullanlmas (Hezekiel 1/10; 10/14), kelimenin rmce ekli olan Nitrann Araplara ve yine bununla balantl Nisrok kelimesinin Asurlulara ait tanr isimleri olarak Eski Ahidde (II. Krallar, 19/37; aya, 37/38), Talmudda (Abodah Zara, 11b) ve Nera biimiyle IV. yzyla ait bir hristiyan rislesinde (Syriac Doctrine of Addai) zikredilmesi, ayrca Neer kelimesinin Srynce bir isim olan Neryabh ierisinde gemesi, sz konusu kltn eski dnemlerde

Sm toplumlar arasnda geni uygulama alanna sahip olduunu gstermektedir (JE, V, 26; EI [ng.], VII, 1012; ERE, I, 662-663).

BBLYOGRAFYA

Tcl-ars, nsr md.; Buhr, Tefsr, 71; bnl-Kelb, Kitbl-Enm (nr. Ahmed Zeki Paa), Ankara 1969, s. 32-34; Ykt, Muceml-bldn (nr. F. Wstenfeld), Leipzig 1869 Frankfurt 1994, IV/2, s. 780-781; Ebl-Fid bn Kesr, Tefsrl-urnil-am, Beyrut 1385/1966, VII, 127; ls, Rul-men, XXIX, 132-133; Kemr, Feyl-br al ailBur, Karai 1352/1933, IV, 251-252; Elmall, Hak Dini, VIII, 355-356; Sleyman Ate, Yce Kurnn ada Tefsiri, stanbul 1991, X, 81; Mevdd, Tefhml-Kurn (trc. Ahmed Asrar), stanbul 1997, VII, 75-76; E. G. Hirsch - H. Hyvernat, Eagle, JE, V, 26; T. Fahd, Nasr, EI (ng.), VII, 1012; T. Nldeke, Arabs (Ancient), ERE, I, 662-663. Fuat Aydn

NESTALK
() slm dnyasnda alt eit yaz (aklm- sitte) dnda yaygn olarak kullanlan yaz tr. Talik yaznn okuma ve yazma glklerinin, harf bnyelerinde grlen ar, girift ve karmak izgilerin ortadan kaldrlp nesih yazs ile birlemesinden doan bir yaz eididir. nceleri nesh talk, daha sonra nesh-i talk eklinde yazlrken nestalik olarak yaygnlamtr. Nesh-i talk, talikin hkmn ortadan kaldrma anlamn tad iin bu ad aldn ileri srenler de vardr. ranllar bu yazya nestalik, Araplar hatt- Fris, Trkler ise talik adn verirler, ancak hat literatrnde nestalik terimi kullanlmtr. Krlanglarn yayvan uuunu andran grnyle ince, zarif sade ve mtenasip olan nestalik slm yazlarnn gelini (ars- hutt) diye anlmtr. Az 23 mm. geniliinde kam kalemle yazlan nestalik ktalarda, daha ince kalemle yazlan ve hurde, haf, hatt- kitbet diye adlandrlan ekli ise edeb-ilm kitaplarda ve Osmanllarda meihat yazmalarnda yaygn biimde kullanlmtr. Nestalikin tabii lsnn misli geniliindeki kalemle yazlan ekline cel nestalik ad verilmitir. Kitbe ve levhalarn yazlmasnda kullanlan cel nestalik gelimesini Osmanl ekolnde tamamlam, XVIII. yzylda Durmuzde Ahmed, Ktibzde Mehmed Ref ve eyhlislm Veliyyddin efendilerle ilk gzel rneklerini vermitir (bk. CEL). randa Nestalikin Douu. VIII. (XIV.) yzyln ilk yarsnda nesih hatla yazlm kitaplarda harflerin talik, daha sonra nestalik yaz karakterine doru meylettii grlmektedir. Fahreddin erRznin 611de (1214) nesihle yazlm Cmiul-ulm adl eseri (Sleymaniye Ktp., Ayasofya, nr. 4850) bu deiimin eldeki ilk rneklerindendir. Nestalik yaznn VIII. (XIV.) yzyln ortalarndan itibaren Bat ran ve Badatta gelimeye balad anlalmaktadr. Leningrad Devlet Ktphanesinde bulunan ve razda 772de (1370) yazlan Klliyyt- md Fah adl eserle stanbul niversitesi Ktphanesinde mevcut (FY, nr. 1422), 772-773 (1370-1371) yllarnda Tebrizde istinsah edilen Ebl-Mel Nasrullah rznin Arapadan Farsaya evirdii Kelle ve Dimne, Necmeddin el-Kerhnin 785te (1383) yazd er-i Mutaar- adl eseri nestalik yaznn ortaya kn belgeleyen rneklerdir. Celyirliler devrinde hattat Mr Ali b. lys Bver-i Tebrznin Badatta 798de (1396) yazd ve halen British Museumda bulunan (Add, nr. 18113) Hc-yi Kirmnnin Kemlnme adl mesnevisiyle (Kumm,, neredenin girii, s. 18) Badatta Slih b. Ali Rz adl bir hattatn 800 Cemaziyelhirinde (ubat-Mart 1398) istinsah ettii, stanbulda Sleymaniye Ktphanesinde kaytl (Ayasofya, nr. 3924) Dvn- Suln Amed Celyir isimli eser olduka gelimi nestalikle yazlmtr. Hattat Sultan Ali Mehed rs-sur adl manzum rislesinde, Mr Ali Herev mensur Middluunda, Mirza Haydar Dglt Tr-i Redde, Bahtver Han Mirtl-lemde, Kd Mr Ahmed Glistn- Hnerde Mr Ali Tebrzyi nestalik yaznn ilk eklini ortaya koyan sanatkr olarak gsterirler. Mstakimzde Tuhfe-i Hatttnde, Kazasker Abdlbki rif Efendinin hocas Mehmed Tebrzden naklettii bir rivayete gre (bu rivayet, Tuhfeden naklen Hat ve Hatttn ile Peydyi-i a u anda da geer) Mr Ali Tebrznin Allaha dua edip gzel bir yaz meydana

getirmek istemesi zerine grd bir ryada, Hz. Alinin ona kaz denen kuun eklini incelemek suretiyle arzu ettii yaz eklini bulacan sylemesi zerine kazn vcut izgilerinden ilham alarak nestalik yazy yaklak 823te (1420) icat ettiini kaydeder. Ancak nestalikin mcidi olarak gsterilen Mr Ali Tebrznin doumu VIII. (XIV.) yzyl sonuna rastlar ki onun doumundan nce nestalik rneklerinin olduka gelimi olmas bu yaznn Mr Ali Tebrz tarafndan icat edilmediini gsterir. Aratrmaclara gre Ali Tebrz, nestaliki sanat yazs haline getirecek kaideleri ortaya koyarak mstakil bir yaz haline getirip ona ahsiyet kazandrmtr. l Mustafa Efendi de Ali Tebrznin nestalik yaz iin estetik kurallar koyduunu syleyerek bu gr teyit eder. Nestalik, VIII. (XIV.) yzyln ortalarndan itibaren Abdurrahman Hrizmnin temsil ettii bat nestalik slbu ile Mirza Cafer-i Tebrz Baysungur ve talebesi Azhar-i Tebrznin temsil ettii dou (Horasan) nestalik slbu olmak zere iki ayr yolda gelime gstermitir. Abdurrahman Hrizm, nestaliki kural iine alan Mr Ali Tebrzden ve onun olu Mr Abdullahtan ders almasna ramen bu slbu terkederek yazda baz tasarruflarda bulunmu, bylece Ali Tebrznin slbunda deiiklik yapmtr. Oullarndan Abdrrahm-i Ens Hrizm babasnn slbunu gelitirmi, at bu yola ve-i Ens ad verilmitir. Abdrrahm gibi Akkoyunlularn emrinde alan kardei Abdlkerm Hrizm de ayn yolu takip etmitir. Abdrrahmin rencilerinden Molla Ali Sultan Hrizm ve Esedullah- Kirmn, stanbula giderek Osmanl saraynda ilgi ve destek grm, nestalik yaznn stanbulda tannmasna nclk etmitir. Bat nestalik slbu Celyirliler ve Karakoyunlular ile Akkoyunlularn saltanat srd Diyarbekir, Badat, Tebriz gibi nemli merkezlerde, Gneydou randa Fars blgesinde, sfahan ve razda X. (XVI.) yzyla kadar kullanldktan sonra nemini kaybetmi, yerini dou slbuna brakmtr. Ancak bat slbu Afganistan ve Pakistanda devam etmitir. Kelime ve harflerin sert duruu, keide ve dikey harflerin ar uzunluu, sn ve nn gibi direv harflerin fazla geni olmas bat slbunun belirgin zelliklerindendir. Bat slbunu srdren hattatlarn eserlerinin ou stanbulda Trk ve slm Eserleri Mzesi, Topkap Saray Mzesi, Sleymaniye ve stanbul niversitesi ktphanelerinde bulunmaktadr. IX. (XV.) yzylda Mr Ali Tebrznin yolunda yryen olu Mr Abdullah ve onun rencisi Mirza Cafer-i Tebrz ile bunun rencisi Azhar-i Tebrznin temsil ettii, Sultan Ali Mehednin gelitirdii, dolaysyla zamanmza kadar gelen dou nestalik slbu Horasanda gelime gsterdii iin Horasan slbu olarak da bilinir. Ali Tebrznin gnmze ulam pek az eseri vardr. Onun beyitlik bir ktasnda (Habbullah Fezil, s. 455), nestalikin kurallar belirgin ekilde grlmekle beraber yazlarnda zarafet olmad anlalmaktadr. Halen Cambridge niversitesi Ktphanesinde Edward Browne koleksiyonu arasnda bulunan (Cata: P. 205, nr. R. 2 [17]), XIX. yzyl nestalik hattatlarndan razl Rz Kul Edbin Risle-i Mr Al Tebrz adn verdii yirmi bir sayfalk kk boy eserde nestalik harflerinin lleri Ali Tebrznin ktalarndaki llere uymaktadr. Kedeler on iki veya on iki buuk nokta kadar uzamaktadr. Bu eser Pakistanl M. Abdullah aaty tarafndan 1969da Lahorda baslmtr. Mr Abdullahn yazlar genellikle beenilmese de nestalikin gelimesinde ve Mirza Kemleddin Cafer-i Tebrz Baysungurnin yetimesinde nemli rol oynamtr. Cafer-i Tebrz yazda yenilik yapan ikinci byk stat olarak tannd gibi nestalikte harflerin birbiriyle birlemesi (mfredat)

metodunu bulan kii olarak da mehurdur. Timurun torunu Gyseddin Baysungurun saray ktphanesinde krk yl mdrlk yapt iin Baysungur unvann alan ve orada alan sanatkrlara bakanlk eden Cafer-i Tebrznin en nemli eserlerinden biri Baysungurun emriyle ve hurde talik ile yazd, Tahranda Kitbhne-i Saltanatde bulunan air Firdevsnin hnmesidir. Hattatn stanbul Trk ve slm Eserleri Mzesinde bir Hfz divan ile Baysungur iin yazlm ktalar vardr. Horasan slbunun nemli sanatkrlarndan biri de Cafer-i Tebrznin rencisi Azhar-i Tebrzdir. Kaynaklar onu nestaliki ileri gtren nc stat olarak gsterir. Timurlular devrinde nestalik yaznn esas kaideleri ortaya konmu, hkmdarlarn sanatkrlara her trl imkn salamas slm sanatlarnn yeni slplarla zenginlemesine zemin hazrlamtr. Herat Valisi Baysungurun eitli dallarda krk sanatkrn alt byk bir atlye ve ktphane kurarak hat, tezhip, minyatr ve cilt sanatlarnn gelimesinde nclk ettii bilinmektedir. Bu atlyelerde yazlan ve ilenen eserler bugn dnyann tannm ktphanelerinde bulunmaktadr. Batl aratrmaclarn Baysungur Akademisi adn verdikleri bu ktphanede gelitirilen tezhip sanatnn prensipleri gnmzde de takip edilmektedir. IX. (XV.) yzylda Sultan Ali Mehed, nestalik yazya yeni nisbetler kazandrarak yazd rssur adl manzum rislesinde hatla ilgili pek ok konuya aklk getirmitir. X. (XVI.) yzylda nestalik Sultan Ali Mehednin ne kan drt talebesiyle daha ileri bir seviyeye ulam, bunlardan Sultan Muhammed Nr bilhassa hatt- kitbette n kazanmtr. Daha sonra yetienlerden Mr Ali Herev de nestalik yazda yeni bir slp ortaya koyan hattatlardandr. Sultan Hseyin Baykara ile eybnler ve Safevlerin hizmetinde bulunan Ali Herev, Ali Tebrzden sonra yetien nestalik hattatlarnn en gls olarak kabul edilir. Ali Herevnin de nestalikten bahseden Middl-u adl mensur bir eseri vardr. rencilerinden Mr Seyyid Ahmed Mehed ve Hce Mahmd ehb, ah Tahmasb devrinin tannm sanatkrlarndandr. XVI. yzyln nl bir sanatkr da Baba ah sfahndir. ah I. Abbas zamannda yaayan hattat Mr md-i Hasen-i Seyf, nestalik yazda Mr Ali Herev ve Baba ah sfahnnin tavrlarn birletirerek yeni bir r am, henz hayatta iken hreti ve slbu slm dnyasna yaylmtr. mdn slbu rencileri ve takipileri tarafndan devam ettirildiyse de randa bugne kadar hi kimse onun derecesine ulaamamtr. XI. (XVII.) yzylda mdn olundan ve kzndan baka Red, Abdlcebbr el-sfahn, Muhammed Slih Htunbd, Mr Svec, Aleddin Sebzevr, Buharal Dervi Abdi, Eb Trb el-sfahn onun ne kan rencileridir. Safevlerin ilk devirlerinde byk gelime gsteren nestalik, XII. (XVIII.) yzyl ortalarnda sosyal hayatta balayan deimeler ve siyas ekimeler yznden gerilemeye yz tutmu, fakat XIII. (XIX.) yzyl balarnda Kaarlar zamannda yeniden canllk kazanmaya balamtr. Mehmed Sad Lhcn, Molla Ali Ksr, Muhammed Rz Kelhr ve Mirza Muhammed Hseyin Han bu devirde md-i Hasen slbunu srdren hattatlardandr. XX. yzyl ran hattatlar da nestalik yazda md slbunu devam ettirdiler. Bzer, Seyyid Hseyin Mr Hn, Zerrn Hat, Kaave, Nizml-ulem Cihangir, Ahaveyn, Gulm Hseyin Emr Hn gnmz rannda yetimi nestalik statlardr. ikeste Nestalik. Krk nestalik anlamna gelen bu yaz, nestalik yaznn ktip ve hattatlar tarafndan sratle ve kaideleri krlarak yazlmas sonucunda XI. (XVII.) yzyl ortalarnda Safevler

devrinde ortaya km, ksa zamanda benimsenmi, genellikle devlet dairelerindeki yazmalarda ve gnlk yazlarda kullanlmaya balanmtr. Birlemeyen harfler bu yazda birbiriyle ve baka harflerle birleir. Kelimeler ksa yazlr, bir kelime dier kelimeye balanr. Kseye benzeyen sn, kaf ve nn gibi harfler iki ekilde, yani yuvarlak ve takriben nesih yazsndaki gibi fakat aa doru uzun, dikey harfler ksa, yatay harfler ise uzunca yazlr. ikeste nestalik yalnz randa, az miktarda Afganistanda ve Osmanllarda ok basit bir ekilde eyhlislmlk Dairesinde kullanlmtr. Talik, nestalik ve ikeste nestalik karakterini tayan 1059 (1649) tarihli yazdan meydana gelen bir kta yazsna dayanlarak ikestenin Safevlerden I. ah Sleyman zamannn Murtaza Kul Han aml tarafndan icat edildii ileri srlmtr. Baz aratrmaclar, ikesteyi efa adyla mehur olan Muhammed ef Herev Hseynnin meydana kardn ve bu sebeple ona hatt- efa denildiini ileri srerse de bu doru deildir. Bu konuda genel gr, efann bu yazy Murtaza Kul Handan rendii ve bu yaznn gelimesinde nemli rol oynaddr. XI. (XVII.) yzylda yetien Mirza Hasen-i Kirmn, Muhammed Muhsin Km ve olu Muhammed brhim Kmden sonra XII. (XVIII.) yzylda Safevlerin son devrinde yaayan Derv Abdlmecd Talkn ile ikeste nestalik yeni bir renk kazanmtr. Daha nce eitli ivelerde yazlan bu yaz onun sayesinde ksmen sabit kurallara balanm, nestalikin md ile kemale ulamas gibi ikeste nestalik de onunla zirveye ulamtr. XIII. (XIX.) yzylda Kaarlar zamannda Derv Abdlmecdin slbu Net- sfahn ve Mirza Ebl-Ksm Kimmakm- Ferhn ile Ali Ekber Glistne tarafndan devam ettirilmekle birlikte baz hattatlar Derv Abdlmecdin yolundan ayrlarak ikesteyi okunmas ve yazlmas g, girift bir hale getirmitir. Bu karkln nne gemek iin XX. yzyl balarnda Kimmakm- Ferhn, Hasan Ali Han, Emr Nizm Kerrs ve Emnddevle ikestenin nestalike yakn sade bir ekilde yazlmas iin gayret gstermi, ancak ikestedeki eitli anlaylar ve slplar uzun yllar srmtr. Tahranda 1980de kurulan Encmen-i Honvsn- rn tarafndan yaymlanan baz kitaplar vastasyla Derv Abdlmecd Talkn slbuna dnme abalarnn balad grlmektedir. Halen randa Yedullah Kbl Hnsr ile Rz Moaa bu yaznn en usta sanatkrlardr. Osmanllarda Nestalik. Yazma eserlerin elden ele dolamas, siyas mnasebetler yannda edebiyat evrelerinin birbiriyle olan yakn ilikileri, Osmanl saraynn ranl sanatkrlara kaplarn amas, nestalik yaznn Ftih Sultan Mehmed devrinde stanbulda yaylmasna sebep olmutur. Bu tarihlerde Sbir, Hmid, Esedullah- Kirmn gibi hattatlar Azerbaycan ve sfahandan gelip stanbula yerlemiti. Nestalikin bu ilk ncleri ran nestalikinin bat slbuna mensup sanatkrlard. Bu sebeple stanbul nce bat slbunu benimsemise de ksa zamanda Horasan slbuna dnmtr. mdn slbu rencilerinden Buharal bir Trk olan Dervi Abd-i Mevlev tarafndan stanbulda yaylmaya balam, Dervi Abdinin rencileri Tophaneli Mahmud Nri, Siyh Ahmed Efendi ve onun rencisi Durmuzde Ahmed ile Osmanl nestalik slbu byk bir gelime kaydetmitir. Mr Ali Herev ve mdn yazlarn inceleyerek yetien Kazasker Abdlbki rif Efendi stanbulda nestalikin ikinci kurucusu olarak kabul edilir. Daha XI. (XVII.) yzylda mdn sanatna yaklamay baaran Trk hattatlar XII. (XVIII.) yzylda Kazasker Dedezde, III. Ahmed devrinde (1703-1730) birok binann kitbelerini yazan eyhlislm Veliyyddin, Hekimba Ktibzde Mehmed Ref gibi Osmanl hattatlar mdn derecesine

ulaarak md- Rm diye anlm, zellikle cel nestalikte byk baar salamtr. Yesr Mehmed Esad ilk zamanlarnda mdn slbunda yazarken daha sonra harfleri bazan kk, bazan byk yazmak suretiyle nestalik ve celsinde yeni bir slp arama yoluna girmitir. 1196da (1782) yazd skdar Hac Selim Aa Ktphanesi kitbesinde btn harflerde kesin ller iinde iken Topkap Saraynda 1204te (1789) yazd Mihriah Sultan Dairesi kitbesindeki harf lleri daha byktr. Hayatnn son yllarnda ise mdn en gzel harflerini seerek harflerde kesin lleri ve hengi salam, bylece ileride olu Yesrzde Mustafa zzet tarafndan kurulacak olan Trk nestalik ekolne zemin hazrlamtr. Yesrzde Mustafa zzet, Mehmed Emin, Abdlkadir, Arapzde Sadullah, Mehmed ehbeddin ve cel slsn stad Yesrzde Mustafa Rkm onun tannm rencilerindendir. Bu sanatkrlar sonradan Yesrzde ekolne dnmtr. Yesrnin lmnden sonra olu Yesrzde Mustafa zzet, yaklak 1215ten (1800) itibaren nestaliki kendi anlayna gre deitirerek yeni kurallar ortaya koymutur. Babasnn eksik brakt yerleri tamamlam, bylece Yesrzde Mustafa zzet ekoln kurmu, nestalik ve celsinde kesin ller belirlemitir. Hibir slm lkesinde nestalik ve zellikle kitbelerde, cami levhalarnda kullanlan cel ekli Osmanl hat sanatndaki seviyeye ulaamamtr. ran yazsnda harflerde kesin ller yoktur. Kedeli harfler sekiz-on bir nokta uzunluunda yazlrken Yesrzde kedelerde uzunluu on-on bir nokta olarak kabul etmitir. Kse grnl harflerin i genilii ran ekolnde genellikle iki buuk nokta geniliindeyken Trk ekolnde noktadr. ran ve Trk nestalikinde harflerin ve dolaysyla kelimelerin fizyolojik grn de farkldr. Yesrzdenin elinde harfler yataylam, ran ekolnde ise sadan sola kayar gibi yayvan bir grn almtr. Dier bir ifadeyle ran nestalikinde harfler ve kelimeler profilden baklan bir insan veya cisim grnmndeyken Trk nestalikinde cepheden baklan bir insan veya cisim grnmndedir. Yesrzdenin ne kan rencileri Kbrszde smil Hakk, Ali Haydar Bey, Kazasker Mustafa zzet ve Abdlfettah Efendi gibi yksek devlet memuriyetlerinde bulunan kimselerdir. Ayrca arambal Hac rif ve bilhassa Yesrzde ekolne ayr bir renk katan, deta onun bir kolunu kuran ve nestalikle slste ve cellerinde XX. yzyl hattatlarnn yetimesinde byk rol oynayan Smi Efendi bu ekoln en mehur simalardr. Mehmed Nazif, mer Vasfi, Rif Aziz Efendi, Hulsi Yazgan ve Necmeddin Okyay, Smi Efendinin en nl rencileridir. Ayrca Halim zyazc, Kemal Batanay ve Osmanl-Trk hattatlarnn son byk halkasn tekil eden Hamit Ayta nestalik statlarndandr. Gnmzde nestalik yaznn eitim, retim ve tantlmas Necmeddin Okyay ile Kemal Batanayn rencileri tarafndan srdrlmektedir.

BBLYOGRAFYA

Mr Ali Herev, Middl-u, Tahran 1368 h., s. 59-71; Kumm, Glistn- Hner, s. 64-78, 121, ayrca bk. neredenin girii, s. 16-21; Mehd Beyn, Avl r- onvsn, Tahran 1345-46 h., I, 241-266; II, 378-380, 384-388, 409-411, 441-446, 518-538; IV, tr.yer.; l, Menkb- Hnervern, s. 32; Mstakimzde, Tuhfe, s. 688-690; Habb, Hat ve Hatttn, stanbul 1305, s. 207215; Ekrem Hakk Ayverdi, Ftih Devri Hattatlar ve Hat Sanat, stanbul 1953, s. 42-44; Rz Muaa, Resml-a- ikeste, Tahran 1361 h.; Azzddin Vekl Ffelz, Hner-i at der

Afnistn der D arn- Ar, Kbil 1342 h., s. 199; Ali Rhcr, Peydyi-i a u an be nimm- Tekire-i onvsn- Mur, Tahran 1346 h., s. 115, 122, 127-128, 131, 133-135, 161-162, 203-209; Risle-i Mr Al Tebrz (nr. M. Abdullah aaty), Lahor 1969; Habbullah Fezil, Alasu a, sfahan 1350 h./1971, s. 444-445, 448-461, 522-551, 561, 591-599, 607-632; Abdlhay Habb, Tr-i a ve Nviteh-yi Khen-i Afnistn, Kbil 1350 h.; evket Rado, Trk Hattatlar, stanbul, ts. (Yayn Matbaaclk), s. 182-184, 209; P. P. Soucek, The Art of Calligraphy, The Arts of the Book in Central Asia: 14th-16th Centuries (ed. B. Gray), Paris 1979, s. 7-34; Resml-me-i mdl-kttb es-Seyf (nr. Cevd Yesvl), Tahran, ts.; ikestenvs ve ikeste-n: Mecm ez r- stdn- a- ikeste (haz. Yedullah Kbil Hnsr), Tahran 1362 h.; M. Uur Derman, Trk Hat Sanatnn heserleri, Ankara 1982, s. 19, 25, 31; Ydnme-i Mehemmed R Kelhor (Encmen-i Honvsn- rn), Sr 1368 h., s. 25-29; Yedullah Kbil Hnsr, Sem- alem-i ikeste, Tahran 1368 h.; Sultan Ali Mehed, rs-sur, Tahran 1368 h., s. 21-32; Ali Alparslan, slm Yaz Sanat, Doutan Gnmze Byk slm Tarihi, stanbul 1989, XIV, 445-522; a.mlf., nl Trk Hattatlar, Ankara 1992, s. 110-128; a.mlf., Trk Hat Sanat Tarihi, stanbul 1999; a.mlf., slm Yaz eitleri 4, Sanat Dnyamz, sy. 34, stanbul 1985, s. 3-8; a.mlf., a, EI (ng.), IV, 1122-1126; slm Kltr Mirsnda Hat Sanat (haz. M. Uur Derman), stanbul 1992, s. 198, 206, 207, 208; M. Abdullah aaty, a- Nestal der Pkistn u Hind (tr.c M. Cafer Civn), Hner Merdm, sy. 151, Tahran 1354 h., s. 29-37; Hsrev Zam, Ez Nestal t Nestal, a.e. (1355 h.), s. 36-54. Ali Alparslan

NESTRLK
() stanbul Patrii Nestrun (. 451) nclnde oluan bir hristiyan mezhebi. Dou Sryn veya Asur kilisesi olarak da bilinen Nestrlik (Nestorianizm) akmna adn veren Nestr, 382 ylnda Roma mparatorluunun Kommagene eyaletinin Germanikeia (Mara) ehrinde domu, renimini Antakya lhiyat Okulunda tamamladktan sonra papaz ve viz olarak almtr. yi bir hatip olan Nestr, Anadolunun eitli yrelerinde sapknlara kar verdii ateli mcadeleyle tannm, 428de mparator II. Theodosius tarafndan stanbul patrikliine tayin edilmitir. Nestrun fikirlerinin kayna, eitim grd ve dneminde olduka popler bir konuma sahip bulunan Antakya lhiyat Okuludur. IV ve V. yzyllarda hristiyan dnyasnda gl etkinliiyle tannan iki entelektel merkez mevcuttu. Bunlardan biri olan ve antik Msr kltr ile Yeni Efltunculukla beslenen skenderiye okulu Kitb- Mukaddesin sembolik ve btn bir perspektiften yorumunu n plana karrken daha ok gemiindeki Aristocu gelenekten beslenen Antakya okulu literal yorumu tercih etmitir. Nestrlii dier hristiyan mezheplerinden ayran farkllklar litrjideki pratikle ilgili olmaktan ziyade doktrin asndan olan farkllklardr. Buna gre monofizit hristiyanlarn ileri srd gibi s tek tabiatl (sadece tanr) deildir. O hem tanr hem insandr (ift tabiatl, diofizit). Meryemin durumu noktasnda dier kiliselerden farkl bir izgi izlenir. Katolik, Ortodoks ve monofizit kiliseleri Meryemi tanr douran / tayan (theotokos) olarak imtiyazl bir yere koyarken Nestrler, Meryemi Mesh ya da insan douran / tayan (christokos / anthropotokos) diye adlandrr. Nestrliin doktrin asndan geleneksel kiliseden ayrld noktalardan biri de asl gnah konusudur. Nestrler, Tevrat literal yorumlayarak insann doutan gnahkr olduu tezine kar karlar. lk insan ifti bir gnah ilemise bile bu nesilden nesile sirayet eden bir gnah tr deildir. Ayrca Nestrlii mahkm ettirdiinden dolay Efes Konsilini (431) ve kendilerinin katlm dnda yaplan -znik (325) ve stanbul (381) konsilleri dndaki-konsilleri tanmayan Nestrler evlerinde ikon, resim, heykel gibi nesneler bulundurmazlar. Dier birok hristiyan kilisesi gibi Nestrler de yedi sakramenti kabul ederler. Fakat bunlarn zellik ve ayrntlar aka belli olmayp isimleri deimekte, vaftiz, evharistiya, evlilik ve rahip takdisi dierlerinden daha nemli saylmaktadr. Vaftiz yininin vcudu temizlediine, ayn zamanda mnev temizliin de kayna olduuna inanlr. ocuk doumunun sekizinci gnnde vaftiz edilir ve yz douya dnk biimde suya defa daldrlp karlr, bunu bedenin kutsal yala yalanmas izler (Grant, s. 72-73). htid edenler dnda Nestrler gnah karma ve kutsal yala yalama yinlerini terketmitir. Gnah itiraf da artk yaplmamaktadr. Arf inancn reddederler, ller iin dua etmeyi de ihmal etmezler. Boanma sadece zina halinde kabul grmektedir. Tarih olarak Nestr kilise hiyerarisi sekiz snftan meydana gelmektedir: Patrik, metropolit,

piskopos, badiyakon, papaz, diyakonlar, diyakon mezi ve papaz ra. En yksek mertebeye ulamak iin btn ara derecelerden gemek gerekir, ancak bu rtbeler ayn gnde de alnabilir. Bylece bazan sradan laik insanlarn bir gnde papaz ra, diyakon mezi, diyakon ve papaz olduu grlmektedir. Teoride on sekiz yandan nce diyakonluk, yirmi be yandan nce papazlk verilmemekle birlikte bu kurala fazla uyulmamaktadr. Nestr kilisesinin bakan olan patrik nceleri piskoposlar tarafndan seilirken 1552den itibaren bu grev ayn aileden gelen kiilere verilmeye balanmtr. Patrik, gerekli artlar gerekletiren patrik ailesinin yeleri arasndaki piskoposlar tarafndan seilir. Piskoposlarn tayini ise halkn onay ile patrik tarafndan yaplr. Piskopos adaylar doutan itibaren asla et yememelidir, fakat balk, yumurta, st ve peynir yiyebilirler. Nestrlikte patrik evlenemediinden patriklik amcadan yeene geer. Nestr kilisesinin patrii eskiden randaki Selsi-Stezifon din blgesinde piskoposlar tarafndan takdis edilirdi. Takdisin ardndan Nestr patrikleri simon veya mar simon (Aziz Petrus) adn alr. Resm olarak patrik btn Dounun patrii diye adlandrlr. Kulland mhrde Havri Thaddeusun makamnda oturan mar simon cmlesi yer alr. Ayrca her airetin bir piskoposu, fiil iktidar sahibi melik ya da mlik unvan verilen dnyev bir reisi bulunuyordu. Mlik baka bir kabileye sava ama veya bar yapma yetkisine sahipti. Eskiden metropolitler kendilerine bal piskoposlar patriin izniyle kutsayabiliyordu. Artk kendilerine bal piskoposlar kalmad iin metropolitlik sadece bir eref unvan haline gelmitir. Piskoposlar evlilik ilmndan, kiliselerin kutsanmasndan, papazlk treni haklarndan doan ok az bir gelirle ve kiliseye gelenlerin dedii yllk vergiyle geiniyorlard. Bekrlk btn yksek grevler iin artt. Yine de kaytlarda evli piskoposlarn varlndan sz edilmektedir. Sonralar bu husus ahs bir tercih haline gelmitir (Atiya, s. 290). V-IX. yzyllar arasndaki gelime dneminde Nestr kilisesi 200den fazla piskoposluk ve yirmi yedi bapiskoposluk merkezine sahipti. Ancak bu say XIX. yzyln ilk yarsnda yirmi altya ve sonlarna doru on ikiye kadar inmitir. 1914te sadece emdinan piskoposluk blgesi bulunuyordu. 1951 ylnda ise artk Iraka snm olan emdinan metropoliti kalmt. Her cemaat veya ky kendi papazn seer ve genellikle otuz krk aile iin bir papaz bulunur. Papaz rabbi, rabbi gaa veya kassi diye adlandrlr. Btn papazlar evlidir. Grevlerini sk sk oullarna veya damatlarna devrederler. Ei len papazlar yeniden evlenebilir. Diyakonlar veya diyakon mezleri daha st bir greve ykselmeye almadan hayatlar boyunca ayn grevi srdrrler. Nestrlerde ahr (kilise arkcs) ad verilen, dier kiliselerde bilinmeyen bir rtbe vardr. arkclar arasndan seilen bu kii diyakon olamaz; ancak papaz bulunmadnda yinlere bakanlk edebilir ve cenaze trenlerini ynetebilir (Janin, s. 419). Nestrlik tarih sahnesine kt V. yzyldan itibaren dlanm ve taraftarlar kovuturmaya uramtr. Bizans devlet kilisesinin basks altnda kalan Nestrler, Ssn mparatorluunun snrlar iine ekilmilerdir. Keldnler, Efes Konsilini kabul etmeyerek Nestrlie girmi, Seleucia Konsilinde (486) Pers kilisesi resmen Nestrlii benimsemitir. Yine bu tarihlerde Nestrlerin ou Nusaybini merkez edinerek btn Ortadouda misyonerlik faaliyetine

girimiler, Abbsler devrinde Badat ve evresinde younlamlar ve 830da Halife Memn tarafndan kurulan Beytlhikmede byk faaliyet gstermilerdir. Bu dnemden balayarak Nestrlerin Orta Asyaya (Hindistan, Trkistan ve in) kadar yayld grlmektedir. XIII. yzyldaki Mool istils bir anlamda Nestr kilisesinin gcn krm, o tarihten itibaren kilise gerilemitir. Ancak XVII. yzylda Keldnlerin Katoliklii benimsemesinden bir asr sonra Keldn Patrii XIII. imon Denha, Katoliklikten ayrlp Nestrlie dnm ve piskoposluu Hakkri dolaylarndaki Koanise tamtr. Gnmz Nestr kilisesi bu yolla devam etmitir. I. Dnya Savana kadar Osmanl Devleti iinde yaayan Nestrlerle siyasal otorite arasnda bir problem yaanmamtr. Fakat 1903te patrik seilen XIX. Simon Benjamin 15 Haziran 1915te d desteklerle Osmanl Devletine ba kaldrm, ancak destek ald Rusyann k dolaysyla pek ok Osmanl Nestrsi ve patrik yurt dna kamtr. Nestr patriklii halen Chicagoda bulunmaktadr. Bugn kendileri iin Dou kilisesi tabirini kullanan Nestrlerin says tam olarak bilinmemekte, ou Irak, ran, Suriye, Hindistan, Amerika ve sve gibi lkelerde yaayan Nestr nfusunun 150.000 civarnda olduu tahmin edilmektedir. Pek ok Nestr son iki yzyl iinde Katolik misyonerliinin etkisi altnda Katoliklii tercih etmekte ve bu gruplar Keldn kilisesi adyla bilinmektedir (bk. KELDNLER). slm Literatrnde. Klasik kitaplarla reddiye tr eserlerde Hristiyanln Yakbiyye, Nestriyye ve Melkiyye eklinde ana mezhebinden bahsedilmekte, bu mezheplerin yaratc Tanrnn bir cevherle baba, oul ve Rhulkuds diye adlandrlan asldan (eknm-i selse) ibaret olduunda gr birliine varlmasna ramen tesls anlayn oluturan cevher ve asllar arasndaki iliki ile oul s Meshin mahiyeti hakknda fikir ayrlna dtkleri belirtilmektedir. slmiyet-Hristiyanlk polemiine nemli katklarda bulunan Eb s el-Verrk, sz konusu hristiyan mezheplerinin teslsi oluturan asllarn baba, oul (kelm) ve ruhtan (hayat) meydana geldiine, her birinin zel bir cevheri olmakla birlikte onlar umumi bir cevherin birletirdiine inandklarn ifade etmitir. Asllarn mahiyeti hakknda bu mezheplerin farkl grlere sahip bulunduunu belirten Eb s elVerrk, Nestriyyenin tesls inancnn, kadm cevherin uknmlarla ayn olduunu ifade ettikleri halde onun muhtelif (heterojen) tabiatl oluunu kabul etmemelerini elikili bularak eletirir (er-Red alet-tel, s. 76). Eb s el-Verrk, Nestriyyenin Meshin Tanrnn ezel kelm ile Meryemden doan insandan meydana geldiine, onun iki cevher, iki asl ve bir iradesinin bulunduuna inandklarn aktarmtr. Nestrler Meshteki kadm cevherin kelime, hdis cevherin Meryemden doan insan, kadm uknmun yine kelime, hdis uknmun ise yine Meryemden doan beer olduunu kabul eder (a.g.e., s. 72). Bklln de tesls anlaynda asllar bir araya getiren cevherin mahiyetine ilikin olarak Yakbiyye ve Nestriyyenin, Cevher asllardan farkl bir ey deildir iddialar ve Melkiyyenin, Cevher asllardan farkldr eklindeki inanlar arasndaki elikiye dikkat eker (et-Temhd, s. 8283). Bklln, Nestriyyenin snn mahiyetiyle ilgili grn ezel kelmn beerle birlemesi, yani suyun arap ve stle karmas eklinde aktarm, sda gerekletiini iddia ettikleri birleme

veya bir tr karmann ancak temas etme ve yapk olmakla imkn dahiline girdiinden hareketle bu hususlarn cisimler iin sz konusu olabileceini, fakat kadm olan kelime iin dnlemeyeceini belirtmitir, dolaysyla byle bir birleme gereklemeyecektir (a.g.e., s. 86-89). Kd Abdlcebbr, teslsi oluturan cevher ve asllarn mahiyet ve ilikilerine benzer eletiriler getirdikten sonra hristiyan mezhebinin de oulun Mesh olarak isimlendirilen bir ahsla birletii, onun insanlarn gnah iin armha gerildii ve ldrld hususunda gr birliine varldn belirtmi (el-Mun, V, 80-81), Nestriyyenin Meshin kadm ve yaratlm olmak zere iki cevhere ve iki asla sahip bulunduuna ve haa gerilme olaynn Meshin ilh deil beer ynnn gerekletiine inandklarn aktarmtr. Onlara gre Meshteki ittihad irade ynnden gereklemitir. Kd Abdlcebbr, onlarn bu ittihad anlayn yle eletirir: Bu durumda ya Allah Tel Meshin iradesiyle diler yahut Mesh Allahn bir mahalde bulunmayan mevcut iradesiyle diler veya her ikisi de irade konusunda hibir ekilde ihtilfa dmeyerek diler, yahut da ikisinden biri dierinin dilediinden bakasn dilemez. Ancak bu ihtimallerin hibiri Allah hakknda dnlemez (a.g.e., V, 115-120). bn Hazm, mezhebin tesls inancna bilinen eletirileri ynelttikten sonra Nestriyyenin Meshte ilh olanla beer olann zeytin yayla suyun karmas gibi bir araya geldii, byle bir karmda suyun da zeytin yann da kendi zelliklerini koruduu eklindeki inanlarn tutarl bulmaz. bn Hazm byle bir alglayn ve benzetmenin doru olmadn, bu tr bir birleme veya karmann beer olann ilh olana mekn tekil etmesini, Tanr ile insann birbirlerine cevher-araz konumunda bulunmasn gerektireceini, bu hususlarn ancak cisimler iin sz konusu edilebileceini syleyerek kar kar (el-Fal, I, 53-54).

BBLYOGRAFYA

Eb s el-Verrk, er-Red alet-tel (nr. D. Thomas, Anti-Christian Polemic in Early Islam iinde), Cambridge 1992, s. 72-76; Bklln, et-Temhd (Eb Rde), s. 82-83, 86-89; Kd Abdlcebbr, el-Mun, V, 80-81, 115-120; bn Hazm, el-Fal, I, 53-54; ehristn, el-Milel (Kln), I, 224-225; W. F. Ainsworth, Travels and Researches in Asia Minor, Mesopotamia, Chaldea and Armenia, London 1842, II, 223; A. Grant, Nasturiler ya da Kayp Boylar (trc. Meral Bar), sve 1994; Cuinet, II, 769; E. Tisserant, ula triyye lil-kensetil-Keldniyye (trc. Sleyman Si), Musul 1939, s. 44-47; R. Janin, Les glises orientales et les rites orientaux, Paris 1955, s. 410-420; A. S. Atiya, A History of Eastern Christianity, London 1968, s. 247, 254, 290-296; J. Joseph, The Nestorians and their Muslim Neighbours, Princeton 1961; K. Bihlmeyer - H. Tuchle, I ve IV. Yzyllarda Hristiyanlk (trc. Antun Gral), stanbul 1972, s. 34-36; C. A. Frazee, Catholics and Sultans: The Church and the Ottoman Empire (1453-1923), London-New York 1983, s. 56; Francis Dvornik, Konsiller Tarihi: znikten II. Vatikana (trc. Mehmet Aydn), Ankara 1990, s. 1214; Mehmet evik, Byk Devletlerin Dou Anadolu ve Kuzey Irak Politikalarnda Bir Baka Unsur: Nesturiler, Beinci Asker Tarih Semineri Bildirileri: Deien Dnya Dengeleri inde Asker ve Stratejik Adan Trkiye, Ankara 1996, I, 88-100; Kadir Albayrak, Keldanler ve Nasturler, Ankara 1997, s. 67-92; D. L. Edwards, Christianity: The First Two Thousand Years,

London 1997, s. 107-110; Elbr Ebna, el-Kensetl-Keldniyyets-Sryniyye e-aryye elKlkiyye, Dell il rati tril-Kense: el-Kenis-aryyetl-Klkiyye, Beyrut 1997, II, 237-240; nver Gnay - Harun Gngr, Trk Din Tarihi, Kayseri 1998, s. 180-184; Hassan b. Talal, Christianity in the Arab World, London 1998, s. 87; Ahmet Yaar Ocak, Alev ve Bekta nanlarnn slm ncesi Temelleri, stanbul 2000, s. 79-81; S. P. Brock, The Nestorian Church: A Lamentable Misnomer, Bulletin of the John Rylands University Library of Manchester, LXXVIII/3, Manchester 1996, s. 30-35; Yonca Anzerliolu, XIX. Yzyl ve Sonrasnda Nasturi Hristiyanlarnn Faaliyetleri, TY, XVIII/134 (1998), s. 181; B. Nikitine, Nestrler, A, IX, 207212; B. Holberg, Nasriyyn, EI (ng.), VII, 1030-1033; M. J. Costelloe, Nestorian Church, New Catholic Encyclopedia, Washington 1967, X, 343-346; P. T. Camelot, Nestorianism, a.e., X, 346-347; M. Moosa, Nestorian Church, ER, X, 369-372. Kadir Albayrak

NET- SFAHN
() Mrz Abdlvehhb Net Mutemedddevle sfahn (. 1244/1829) ranl air ve mn. 1175 (1761) ylnda sfahanda dodu. Aslen Fars blgesinin Cehrum ehrinden olup byk babas Abdlvehhb sfahanda valilik yapmt. yi bir eitim alan Net Arapa ve Trke rendi. Ayrca nestalik ve ikestede kendini kabul ettirdi. iir sylemeye baladktan sonra sfahanda ortaya kan bzget-i edeb (edebiyatta geri dn) akmnn savunucularndan biri oldu. Evini bu akmn mensuplarna aarak geleneksel tarzda iirlerin sylendii ve tartmalarn yapld bir edebiyat mahfili haline getirdi. Ailesinden kalan zengin miras bu yolda harcayp geimini ancak yazd methiyelerle salayacak duruma geldi. 1803te Tahrana giderek Feth Ali ahn saraynda debr olarak greve balad. Bu srada Mutemedd-devle lakabn ald ve Dvnr-resilin bana getirildi. Devlet fermanlarn, ahn mektuplarn, akidnmeleri ve hnedanla ilgili birok yazmay kaleme ald. Saraya bu yaknl devlet ilerinde daha aktif grevlere gelmesini salad. 1818 ylnda I. Napolyon ile grmek zere Parise gnderilen heyetin iinde yer ald. Daha sonra Bhrz ve Grler isyann bastrmakla grevlendirildi. 1822de Afgan isyann bastrma grevini de baaryla yerine getirdi. iire dkn olan Feth Ali ahn edeb meclislerinin vazgeilmez airlerinden olan Net mrnn sonuna kadar Tahranda yaad ve 5 Zilhicce 1244te (8 Haziran 1829) burada vefat etti. Netn eserlerinin tamam Gencne-i Ne ad altnda 1266da (1850) ve Nsrddin ahn emriyle 1281de (1864) Tahranda yaymlanm, ayrca Hseyin Neh tarafndan neredilmitir (Tahran 1337 h.). Eser dbceler, hutbeler, vakfnmeler, akidnmeler; kasideler, ktalar; Feth Ali ahn mektup ve fermanlar; kendisinin aha ve ehzadelere yazd mektuplar; dier iirleri, edeb kta ve ahlk hikyelerden olumaktadr. iirdeki slbu sade ve akc grnse de zaman zaman kulland Arapa cmleler, yer verdii edeb sanatlar, allmam terkipler ve kafiye tekrarlaryla dolu manzumeler yazmaktan kendini alamam, kasidede Sab-y Knyi, felsef ve tasavvuf yn ar basan gazellerinde Hfz- rzyi taklit etmitir.

BBLYOGRAFYA

Net- sfahn, Gencne (nr. Hseyin Neh), Tahran 1337 h., neredenin girii, s. 6-30; Hidyet, Riyl-rifn, Tahran 1888, s. 313-321; Rzzde-i afak, Tr-i Edebiyyt- Bery Debristnh, Tahran 1324 h., s. 379-381; a.mlf., Tr-i Edebiyyt- rn, Tahran 1352 h., s. 583586; Tebrz, Reynetl-edeb, VII, 75-176; Browne, LHP, IV, 311; Rypka, HIL, s. 327-328; Bn Nusret Tecrbekr, Sebk-i ir der Ar- criyye, Tahran 1350 h., s. 75-79; Yahy ryanpr,

Ez ab t Nm, Tahran 1351 h., I, 29-35; Hasan-e Fas, History of Persia under Qajar Rule (trc. H. Busse), London 1977, s. 131, 145, 172, 191; Mehmet Kanar, ada ran Edebiyatnn Douu ve Gelimesi (doktora tezi, 1979), Ed. Fak. Arap-Fars Filolojisi, s. 398-399; Bahr, Sebkins, Tahran 1370 h., III, 331-332; Mehd Bmdd, er-i l-i Ricl-i rn, Tahran 1371 h., II, 318320. Mehmet Kanar

NET
( ) (. 1085/1674) Sebk-i Hind slbunun nemli temsilcilerinden, divan airi. XVII. yzyln balarnda doduu tahmin edilmektedir. Edirneli olup ad Ahmeddir. airi Nianc Ahmed Dede ve Net Sleyman Dede eklinde ananlar da vardr. Skb Dedenin verdii bilgilerden onun asil bir aileye mensup olup gen yata eitli ilimleri rendii ve ayn zamanda eyhi olan Gelibolu Mevlevhnesi postniini Aazde Mehmed Dededen ok istifade ettii renilmektedir. Net, eyhinin vefatndan sonra seyahate karak bir mddet Konya ve stanbulda kalp tekrar Edirneye dnd. 1081 (1670) ylnda Edirne Mevlevhnesi eyhliine tayin edildi. Burada drt yl eyhlik yapt, tekkeyi tamir ettirdi ve bu grevde iken vefat edip Murdiye Camii hazresine defnedildi. Netnin lm zerine aralarnda Nb, Nazm, Red, Dni ve Fash Ahmed Dedenin de bulunduu pek ok air tarih drm, Ammecizde Rd Mehmed Efendinin syledii, Fevtini g edicek Rd dedi trhin / Bezm-i glzr- nam ola Netye makm msralar airin mezar tana yazlmtr. Tezkiresini Net hayatta iken tamamlayan Seyyid Mehmed Rz, Netnin Nefyi izlediini, iirlerinin son derece akc, neeli ve rif kimselerin gnlne gre olduunu bildirir. Yine ada ve yakn arkada Gft, Netden her sznde nkteler bulunan, i dnyas anlamlar hazinesine benzeyen, Anadolunun deiik syleyili bir airi olarak sz etmektedir. Salam bir dile ve zarif bir slba sahip olan Netnin iirlerinde titiz bir sanatkrn derinlii ve duygulu ifadesi grlr. Ksa ve z yazmay tercih eden, rediflere ok yer veren air kelimeleri seerek ve deta tartarak kullanmtr. Samimi bir eda ile ak terennm ettii iirlerinin ou kaside tarznda olmasna ramen asl baarsn gazel sahasnda gstermitir. Bir iirinde ak rindi olduunu syleyen airin rindne syleyilerinin Nedmin ufkunu at sylenebilir. Net anlatmnn renklilii, ak ve tasavvuf nevesiyle dnyaya kar kaytsz, bir dervilik havasn yanstan iirlerine yer yer canl bir tablo grnts kazandrmtr. Hayal incelii, lirizm, samimiyet ve zarafetin n planda olmas onun iirlerinin bata gelen zelliklerindendir. Gazellerinde ska kulland tasavvuf kavramlar bile hayallerle ssl bir zenginlik tar. Gazellerinden yansyan hznn canll dikkate alndnda bir mell airi kabul edilebilecek zellikler gsterir. Bir Mevlev eyhi olmasna, Mevln Celleddn-i Rm iin iirler yazmasna ramen Netde bal bulunduu tarikatn ve genel anlamda tasavvufun belirgin bir anlatmna rastlanmaz. Hatta onun klasik mnada mutasavvf bir air olmad, birok divan airinde grld zere tasavvufun mecazlarndan yararland, bylece iirlerinin ana temas olan ak duygusuna derinlik ve incelik kazandrd ifade edilmektedir. Ayrca nde gelen sebk-i Hind temsilcilerinden biri olarak grlmekle birlikte bu slbun btn iirlerine hkim olduunu sylemek mmkn deildir. Nazre yazmay deta alkanlk haline getirdiini syleyen airin manzumelerinin nemli bir ksmn nazreleri oluturur. Yaad dnemden balayarak kendi gazellerine de pek ok nazre yazlmtr. iire dair grlerini dile getirirken en ok anlam ve sz unsurlar zerinde durmu, bilhassa mnann

mkemmelliine nem vermi ve bunun en nemli arac olan szn pak olmas gerektiini vurgulamtr. Net kasidede Nefden, gazelde Nil-i Kadm, Fehm-i Kadm gibi isimlerden etkilenmitir. Kasidelerinin birou ile Nefnin kasideleri arasnda vezin, kafiye ve redif birlii vardr; duygularda, hayallerde ve syleyite de nemli yaknlklar grlmektedir. Hatta stat kabul ettii airlere kar vnmesinin kayna Nef etkisine balanabilir. iirlerinde vg ile bahsettii dier Trk airleri iinde Nect, Bk, Sabr, Bah Mehmed Efendi ve Emrullah Emr bulunmaktadr. ran airleri arasnda ise ayn zamanda sebk-i Hindnin nemli temsilcilerinden olan rf-i rz, Kelm-i Kn, Hkn, Evhadddin Enver, Selmn- Svec, Kn, if-yi sfahn, Rkn, Zahr-i Fryb ve Kemleddin-i sfahn mevcuttur. Kaynaklarda Netnin ehd, Vehb, Heyet, Rd ve Nazm gibi birok aire hocalk ettii kaytldr. Ayrca devrinde yetitirici bir sanatkr grevi yapm; iiriyle Nazm, Vecd, Mezk Sleyman Efendi, smet, ehd, Nak brhim Efendi, Lebb-i mid, Fash Dede, Skb Dede, Gavs Dede, eyh Galib, Nedm, Ahmed Haim, Yahya Kemal Beyatl, Ahmet Hamdi Tanpnar ve lhan Berk gibi eski ve yeni airleri etkilemitir. Eserleri. 1. Divan. Baz yazma nshalar stanbul niversitesi (TY, nr. 545), Millet (Ali Emr Efendi, Manzum, nr. 449) ve Topkap Saray Mzesi (Hazine, nr. 937) ktphanelerinde bulunan divan ilk defa Sadettin Nzhet (Ergun) yaymlam (stanbul 1933), eserin tenkitli nerini Mahmut Kaplan gerekletirmitir (zmir 1996). Bu neirde yirmi yedi kaside, 137 gazel, bir murabba, bir tahmis, on be rub, drt tarih, iki kta ve matla bulunmaktadr. Bundan hareketle smail nver ve Bayram Ali Kaya semeler yapm, mer Savran ise bir tahlil almas hazrlamtr (bk. bibl.). 2. Hilye-i Enbiy. 187 beyitlik bu kk mesnevi bir tr manzum peygamberler tarihidir. Nshalar Konya Mevln Mzesi (nr. 1175/4), Sleymaniye (ir Efendi, nr. 331) ve Tire Necib Paa (nr. 136-137) ktphanelerinde bulunan eser ilk defa eyh Vasf tarafndan yaymlanm (stanbul 1312), daha sonra Sadettin Nzhet (Ergun) risleyi Net Divannn sonuna eklemitir. Hz. Peygambere yazlan nat dnda on drt peygamberle ilgili hilyelerin yer ald eser zerinde Bayram Ali Kaya yksek lisans tezi hazrlamtr. 3. Edirne ehrengizi. Net, eksik olduu izlenimini veren 144 beyitlik bu mesnevisinde mahall tasvirlere yer vermemi, kaleme hitap ettikten sonra on drt gzelin methine gemi, Nola olsa bu nazm- ehrengz / Medh-i Bayram ile net-mz diyerek eserini bir bakma bu ahs iin kaleme aldn ifade etmitir. Mahmut Kaplan tarafndan divann sonunda yaymlanan mesnevinin baz nshalar stanbul niversitesi (TY, nr. 545) ve Sleymaniye (Murat Molla, nr. 417) ktphanelerinde bulunmaktadr. 4. erh-i Mkilt- rf. Sebk-i Hind slbunun gl temsilcilerinden olan rf-i rznin baz g beyitlerini aklamak zere kaleme alnan bu kk eserin yazma nshalar stanbul niversitesi (TY, nr. 3655) ve Sleymaniye (Esad Efendi, nr. 1698/3) ktphanelerinde kaytldr. Netnin Fars dili ve edebiyatna, bilhassa sebk-i Hind slbuna olan hkimiyetini gsteren eseri Turgut Karabey ve Mehmet Atalay yaymlamtr (Erzurum 1999). 5. Kavid-i Deriyye. Kavid-i Frs adyla da anlan eserin Netye aidiyeti tartmaldr. Eser, ilk defa Ukzde brhim Efendi ve eyh Mehmed Efendinin ekik zeyillerinde zikredilmi, Saf tezkiresinde baka bir aire ait olabileceini belirtmise de Sicill-i Osmn ve Osmanl Mellifleri gibi kaynaklarda Netye nisbet edilmitir (Hac Selim Aa Ktp., Aziz Mahmud Hdy, nr. 1797/1; Ktp., TY, nr. 978/2; Kprl Ktp., Mehmet sm Bey, nr. 439). 6. Tufetl-u. Kaynaklarda zikredilmeyen ve ilk defa Mahmut Kaplan tarafndan tantlan bu

Farsa eser, Sultan Veledin yetmi beytinin beer beyitle mesnevi biiminde erhinden ibaret olup 1073te (1662-63) yazlmtr (Nuruosmaniye Ktp., nr. 2370/3). 7. Mektup. Balndan anlaldna gre Edirnede bulunan Netnin stanbulda yaayan bestekr Hfz Post Mehmed elebiye gnderdii bu tarihsiz mektubun kenarnda biri aire ait, dieri Nil-i Kadmin buna nazresi olan iki iir kaytldr. M. Kemal zerginin bir makale ile tantt mektup dnemin belgat sanatnn zelliklerini gstermesi bakmndan nemlidir.

BBLYOGRAFYA

Net Divan (haz. Mahmut Kaplan), zmir 1996; Gft, Terft-uar, Ktp., TY, nr. 1533, vr. 42b-43a; Gft ve Terft-uars (haz. Kif Ylmaz), Ankara 2001, s. 224-227; Abdurrahman Hibr, Ensl-msmirn, Ktp., TY, nr. 451, vr. 86a; Rz, Tezkire (nr. Ahmed Cevdet), stanbul 1316, s. 99-100; Saf, Tezkire, Sleymaniye Ktp., Esad Efendi, nr. 2549, vr. 278a; smail Bel, Nuhbetl-sr (nr. Abdulkerim Abdulkadirolu), Ankara 1999, s. 458-465; eyh Mehmed Efendi, Vekyiul-fuzal, Beyazt Devlet Ktp., Veliyyddin Efendi, nr. 2361, vr. 285a; Skb Dede, Sefne, II, 96-98; Esrar Dede, Tezkire-i uar-y Mevleviyye, Ktp., TY, nr. 1247, vr. 154b-155b; Sleyman Fik Efendi, Mecmua, Ktp., TY, nr. 3472; Sicill-i Osmn, I, 221; Ali Enver, Semhne-i Edeb, stanbul 1309, s. 226; Fik Red, Eslf, stanbul 1312, s. 164; Ahmed Bd Efendi, Riyz- Belde-i Edirne, Beyazt Devlet Ktp., Veliyyddin Efendi, nr. 10392, s. 556; Osmanl Mellifleri, II, 445; Hammer, GOD, III, 497; Kprl, Eski airlerimiz Divan Edebiyat Antolojisi, stanbul 1931, s. 343-344; Sadettin Nzhet (Ergun), Net: Hayat ve Eserleri, stanbul 1933; Agh Srr Levend, Trk Edebiyat Tarihi I, Ankara 1984, s. 330; smail nver, Net, Ankara 1986; XVII. Yzyl Divan airlerinden Net: Hayat, Edeb Kiilii, Eserleri ve Hilye-i Enbiysnn Tenkitli Metni (haz. Bayram Ali Kaya, yksek lisans tezi, 1991), Trakya niversitesi Sosyal Bilimler Enstits; Rdvan Canm, Balangtan Gnmze Edirne irleri, Ankara 1995, s. 313-318; Bayram Ali Kaya, Net, stanbul 1998; Net Dvnnn Tahlili (haz. mer Savran, doktora tezi, 2003), Pamukkale niversitesi Sosyal Bilimler Enstits; M. Kemal zergin, Net Dedenin Bir Mektubu, Hisar, sy. 74, Ankara 1970, s. 25-27; lhan Berk, Neti, Hrriyet Gsteri, sy. 17, stanbul 1982, s. 77; Mahmut Kaplan, Sebk-i Hindi airlerinden Fehm, smet, Nil ve Neatnin, Divanlarna Gre air ve iir Hakkndaki Grleri, Hece, sy. 53-55, Ankara 2001, s. 279-281; Abdlkadir Karahan, Net, TA, XXV, 206; Neat Ahmed Dede, TDEA, VII, 33-34. Bayram Ali Kaya

NEET
(bk. HOCA NEET).

en-NER
() bnl-Cezernin (. 833/1429) krat-i aereye dair eseri. Tam ad en-Ner fil-rtil-ardr (Nerl-rtil-ar, en-Nerl-kebr). Yldrm Bayezidin daveti zerine 798de (1396) Bursaya giden bnl-Cezer, kitabnn sonunda verdii bilgiye gre (II, 469) eserini 799 ylnn Reblevvel aynda (Aralk 1396) kaleme almaya balam, ayn yln zilhicce aynda (Eyll 1397) tamamlamtr. Mellif en-Neri yazmasnda, insanlarn krat-i sebaya gre dzenlenen et-Teysr ve e-biyyenin dnda kalan kraatleri Kurandan saymamalarnn etkili olduunu belirtir. Bu sebeple yedi kraat dndaki sahih okuyular da iine alacak ekilde yedi imamn yannda imamn okuyularn da aldn, her imamn iki rvisini, her rvinin iki tarikini ve her tarikin Dou-Bat ve Msr-Irak olmak zere dier iki tarikini gsterdiini ifade eder; ardndan imamlar, rvilerini ve tarikleri tantr (I, 54-55). Kitabn isminden tevriye yaparak eserinin on kraati yaydn (nerl-ar) ve kraat ilminin en-Ner ile diri olduunu (hayyn bin-Ner) bildirir. bnl-Cezer kitabnda rivayette bulunduu kaynaklar senedleriyle birlikte zikretmitir. Bunlar arasnda Eb Amr ed-Dnnin et-Teysr ile Cmiul-beyn fil-rtis-seb, smil b. Halef elEnsrnin el-Unvn, Ksm b. Firruh e-tbnin rzl-emn ve vecht-tehn, Mekk b. Eb Tlibin et-Tebra, Ebt-Tayyib bn Galbnun et-Tekire, Ali b. Muhammed es-Sehvnin Cemll-urr ve kemll-ir, Mbrek b. Hasan e-ehrezrnin el-Mib fil-rtil-ar ve Ebl-z Muhammed b. Hseyin el-Kalnisnin el-rd fil-ar adl eserleri kaydedilebilir (dierleri iin bk. en-Ner, I, 58-98). Kraat ilmiyle ilgili hemen her konuya yer verilen eserin ilk blmnde Kuran renmenin ve okumann faziletine dair rivayetler aktarlm, Kuran ve mushaf tarihine ksaca temas edildikten sonra sahih kraatin artlar zerinde durulmu, bu konuda alma yapanlarn grleri nakledilmitir. z kraatlere ve bunlarn namazda okunmasna da deinen bnl-Cezer yedi harf ve bunun kraat ilmiyle ilgisine geni yer ayrmtr. Bu arada namazlarda kraatin Arapa dnda bir dille ciz olup olmayaca hususunu da irdelemi, ardndan kraat farkllnn sebeplerini aratrmtr (I, 1-54). Daha sonra okuduu kitaplar ve bunlara dair senedleri ayrntl biimde vermi (I, 58-98), kraat imamlarnn biyografilerini, kendisinin onlara ulaan silsilesini, bu imamlarn rvilerini ve tariklerini kaydetmitir (I, 99-192). Ardndan kraat meselelerine giren mellif harf, mehricl-hurf, harflerin sfatlar, vakf ve ibtid, med konularn ilemi, hemze konusunu da btn ynleriyle ele almtr (I, 362-491). Kitabn II. cildi idgam ile balar. Burada kraat ve tecvid ilimlerinin nemli bahisleri ele alnarak kraat imamlarnn tercihleri gsterilmi (1-206), genel nitelikteki konulardan sonra imamlarn okuma tercihleri srelere gre anlatlm (206-405), eserin sonunda Kuran okurken tekbir getirme, Ftihann namazlarda okunmas ve hatim yapma konularna yer verilmitir (405-469). Yazld tarihten itibaren byk itibar grerek bir bakma Dnnin et-Teysrinin yerini alan ve ok sayda yazma nshas bulunan eser ilk defa Muhammed Ahmed Dehmn tarafndan neredilmi (I-II, Dmak 1345), ancak Ali Muhammed ed-Dabbn neri daha ok yaygnlk kazanmtr (I-II, Kahire,

ts., 1976; Beyrut 1940, 1985). en-Ner zerine baz ihtisar almalar yaplm olup bunlarn en mehuru mellife ait Tarbn-Ner fil-rtil-ardr (et-Tarb f mutaarin-Ner; Mutaarn-Ner fil-rtil-ar; en-Ner-ar). Bursada 10 Muharrem 804te (20 Austos 1401) tamamlanan ve on imamn kraatinin ikier rvisi, her rvinin ikier tariki ve her iki tarikin yine ikier tariki eklinde ele alnan eseri brhim Atve vaz yaymlamtr (Kahire 1381/1961, 1412/1992). Ebl-Fazl bn-hne el-Haleb (Ebl-Ksm Muhammed b. Muhammed b. Ali enNveyr, neredenin girii, I, 15) ve Mustafa zmr de (Mutaarn-Ner fil-rtil-ar, Sleymaniye Ktp., Lleli, nr. 66/1) eseri ihtisar etmitir. zmrnin Tarrn-Ner min aril-ar adl dier bir kitab (Drl-ktbiz-Zhiriyye, nr. 7715/1) en-Ner zerine yaplm bir nevi tahrc almasdr (bk. ZMR, Mustafa). bnl-Cezer, onlu sistemi yaygnlatrmak iin yedili sistemde yapld gibi en-Nerde verilen temel bilgileri manzum hale getirerek ayyibetn-Ner fil-rtil-ar meydana getirmitir. 799 (1397) ylnda kaleme alnan eser 1019 beyit olup 434 beyit usule, geri kalanlar ferl-hurf ve tekbire dairdir. eitli ktphanelerde pek ok nshas bulunan ve muhtelif basklar olan (nr. Hasan et-Th, Kahire 1282, 1302 [mecmua iinde, ta bask], 1307, 1308; nr. Ali Muhammed ed-Dabb, Kahire 1354/1935 [tfl-berere fil-rt ver-resm vel-y vet-tecvd adl mecmua iinde, s. 168-263]) ayyibetn-Ner zerine yaplan erhlerden bazlar unlardr: Mellifin olu Eb Bekir Ahmed, eru ayyibetin-Ner fil-rtil-ar (nr. Ali Muhammed ed-Dabb, Kahire 1950; nr. Enes Mihre, Beyrut 1418/1997); Ebl-Ksm Muhammed b. Muhammed en-Nveyr, eru ayyibetin-Ner fil-rtil-ar (bk. bibl.); Ms Crullah, eru ayyibetin-Ner fil-ar (Kazan 1912). Muhammed Slim Muhaysin, ayyibetn-Neri esas alarak Ezherdeki kraat talebeleri iin el-Mheeb fil-rtil-ar ve tevchuh min ari ayyibetin-Ner adyla bir alma yapmtr (I-II, Kahire 1969). Ali Osman Yksel, bn Cezer ve Tayyibetn-Ner adl doktora tezinde (stanbul 1996) Kuran tarihine ve kraat ilmine genel bir bak yapm, bnlCezernin hayatn ve eserlerini incelemi, ayyibetn-Nerin batan itibaren 432 beytinin Trkeye tercme ve izahn yapmtr (dier erhler ve almalar iin bk. Kef-unn, II, 1118; ul-meknn, II, 89; Brockelmann, II, 260; Ali Osman Yksel, s. 251-252).

BBLYOGRAFYA

bnl-Cezer, en-Ner, I, 54-55, 58-98; II, 469; ayrca bk. tr.yer.; a.mlf., Tarbn-Ner filrtil-ar (nr. brhim Atve vaz), Kahire 1381/ 1961, s. 1; a.mlf., Cmiul-esnd, Sleymaniye Ktp., Drlmesnev, nr. 11, vr. 18a; Ebl-Ksm Muhammed b. Muhammed b. Ali enNveyr, eru ayyibetin-Ner fil-rtil-ar (nr. Mecd M. Srr Sad Bslm), Beyrut 1424/2003, neredenin girii, I, 15; Kef-unn, II, 1118; ul-meknn, II, 89; Brockelmann, GAL, II, 260; Ali Osman Yksel, bn Cezer ve Tayyibetn-Ner, stanbul 1996, s. 251-252. Abdlhamit Birk

NER
( ) (. 926/1520 [?]) Osmanl tarihisi. Ner mahlas olup asl ad bilinmemektedir. Bursa eriyye sicillerine dayanarak tam adnn Hseyin b. Eyne Bey olabilecei belirtilir (nalck, Belleten, XXIX/116 [1965], s. 667). uar tezkirelerinde sadece Ner diye geen mellif kaynaklarda bazan Mevln Ner (Hoca Sadeddin, II, 40) ve XIX. yzyldan itibaren Mehmed Ner adyla zikredilir. Bunun da Ktib elebideki Mehmed en-Ner kaydndan (Kef-unn, I, 284) geldii sylenebilir. Karamanl ve Sultan Selimin hizmetlilerinden olduu bilinmektedir (Latf, s. 527). Tahsilini Bursada tamamlad ve uzun yllar burada ikamet ettii kesindir. Mevln sfat ilmiye mensubu olduunu gsterir. II. Murad dneminde Bursa subal yapan Koca Nibin meclislerinde bulunduu (Nldeke, XV [1861], s. 367) ve 1481de Ftih Sultan Mehmedin lmnn ardndan kan hadiselere ahit olduu anlalr. Eserinden, II. Bayezidin son zamanlarnda Bursada Sultniye Medresesinde mderrislik yapt karlabilirse de Ftihin lm srasnda shib-i ayrn adrnda bulunduunu belirtmesi kendisinin brokrasiyle de ilgili olduu zannn verir. O devirde ilmiye ile brokrasinin i ielii sebebiyle her iki grevi de yapm olabilir. Muhtemelen Kann Sultan Sleymann clsunu mteakip 926 (1520) veya 927de (1521) vefat etmitir. Bursal Mehmed Thire gre Bursada Mevlev Sleyman Efendinin yanndaki mezar yol geniletmeleri srasnda harap olmutur (Osmanl Mellifleri, III, 150). Nernin en nemli eseri Kitb- Cihannm adl tarihidir. Eserini II. Bayezidin emriyle yazdna dair iddiann (Hammer, IV, 92) kuvvetli bir dayana yoktur. Kendi ifadesine gre telif sebebi, dier ilimlere dair eserlerin ok olmasna ramen tarih alanndaki kitaplarn dank bir halde bulunmas, hibir tarihin zamanndaki hadiseleri yanstmamas ve zellikle Trke olarak yazlmam olmasdr. Yaratltan balayp dnemine kadar getirdii eserine Kitb- Cihannm adn verdiini ve ilk be blm II. Mehmed, Ouz Handan balayp kendi zamanna kadar gelen Osmanl Devleti tarihini ise II. Bayezid devrinde temize ektiini belirtir (Cihannm, I, 7). Ner eserini muhtemelen 898 (1493) ylnda bu padiaha takdim etmitir. Nitekim rvilerden Ayastan merhum diye sz eder; Ayasn lm tarihi 875tir (1470-71). Dier rvisi Kutbddinzde znikden bahsederken merhum kelimesini kullanmaz. Kutbddinzdenin lm yl da 885tir (1480). Bu bilgilere dayanarak eserin gnmze ulaan Osmanl tarihi ksmnn bu yllar arasnda telife baland ve Cem Sultan hayatta gsterdiine baklrsa telifin 890-898 (14851493) yllar arasnda tamamland sylenebilir. II. Bayezidden merhum diye sz etmesinden hareketle Paul Wittek tarafndan telif tarihi 917-918den (1512) sonra gsterilirse de bu husus o nshann Sultan Bayezidin lmnn ardndan istinsah edilmesiyle aklanabilir. Baz nshalarn Yavuz Sultan Selimin Msr seferine kadar gelmesi, Reit Rahmeti Unata gre Nernin eserini bu padiah dneminde yeniden kaleme almasyla ilgilidir.

Alt blm halinde bir dnya tarihi olarak yazlan eserin gnmze ksaca Osmanl ncesi Trk tarihiyle Osmanl tarihine dair olan altnc ksm intikal etmitir. Zamanmza ulamayan ilk be blmn XVII. yzylda bilindiine dair baz kaytlar vardr (Unat, VII/25 [1943], s. 180, not 12). Osmanl tarihiyle ilgili ksmda evld- Nha ve Seluklulara ait blmlerin de bulunduu grlmektedir (Cihannm, I, 9-54). Bu sebeple Franz Taeschner, yapt faksimile nerin adn alKsm al-sdis min Kitb- Cihannm koymutur. Smirnova gre Saint Petersburg ark Dilleri Enstitsndeki bir yazma Kitb- Cihannmnn Abbs halifelerini ihtiva eden bir paras olmaldr. Bir tevrh-i l-i Osmn zellii gsteren Osmanl tarihi ksm kurulutan balar, farkl versiyonlarda 1485, 1512 ve 1516 ylna kadar gelir. Gnmze ulaan ksmn ilk tabakasnda eski Trklerden, dinlerinden, hakanlarnn kyafetlerinden ve dneminin nemli olaylarndan, glerinden ve slmiyete girilerinden sz edilir. Ardndan Anadolu Seluklularna ve Anadolu Beyliklerine geilir. Son tabakada ise kurulutan II. Bayezid devri ortalarna kadar Osmanl tarihi yer alr ve eser bu padiaha manzum bir methiye ile sona erer. Bu iirde mellifin mahlas Ner de gemektedir. Ner yazl kaynaklarnn adn vermez. Ancak Osmanl dnemi iin balca kaynann kpaazdenin Tevrh-i l-i Osmn ve bunun da dayand Yahi Fakih menkbnmesi olduu kesindir (Smirnov, s. V; Wittek, I, 139). kpaazdenin eserinden bazan kelime kelime nakillerde bulunur. Onun verdii basit iir ve beyitleri ya almaz veya nesre evirir. kpaazdenin andarl Halil Paa gibi baz kiiler hakkndaki sert hkmlerini yumuatr. Bunlardan baka anonimlerden birini, Yazcolunun Tevrh-i l-i Selku ile Trih Takvimleri ve krullahn Behcetttevrhini kulland, Arapa ve Farsa yazlm eserlere mracaat ettii anlalmaktadr. Ahmednin bugne ulamayan Gaznmesinin de eserin iinde olduu ileri srlr. Bu arada szl birok kaynaa bavurduu, zamanndaki olaylar iin gzlemlerini deerlendirdii ve yer yer yorumlar katt dikkati eker. Kitb- Cihannm daha yazld yllarda tannm ve adalarndan Bihit Ahmed Sinan elebi, drs-i Bitlis, ardndan Lutfi Paa, Matrak Nasuh ve asrn sonlarnda Seyyid Lokman, l Mustafa Efendi ve Hoca Sdeddin, XVII. yzylda Koca Hseyin, Solakzde ve Mneccimba Ahmed tarafndan ya dorudan veya dolaysyla kaynak olarak kullanlmtr. Mnage, drs-i Bitlisnin metninin tamamyla Nerye dayand kanaatindedir. Eser ayn zamanda Codex Hanivaldanusun da esasn tekil etmektedir (J. Leunclavius, Histoirae musulmanae turcorum, de monumentis ipsorum exscripte, Frankfurt 1591, kitap XVIII). eitli ktphanelerde bulunan Kitb- Cihnnm nshalar iki versiyon halinde ele alnabilir. Bunlardan 898 (1493) tarihli olup blmleri daha farkl ve mantkl, tarih isimlerle yer adlar daha doru verilmeye allan Theodor Menzel metninin oluturduu versiyon daha sonraki baz istinsahlara da kaynak olmutur. kinci grubu oluturan nshalar, Menzel metnine eitli zamanlarda mstensihler tarafndan yaplan ekleme ve kartmalar yznden epeyce deitirilmi grnmektedir. Bunlar srasyla Manisa, stanbul Arkeoloji, Paris Bibliothque Nationale, Beyazt (Veliyyddin Efendi), Millet (Ali Emr Efendi) ve Ankara nshalardr (dier nshalar iin bk. Unat, VII/25 [1943], s. 185 vd.). Bu bakmdan Menzel metni mellif nshasna daha yakndr; ayrca bu metnin slbu devrini daha iyi yanstmaktadr. Dier metinler mstensihler tarafndan biraz ilenmi gibidir. Menzel metninde baz zel isimler daha doru yazlm olup dier nshalarda yer yer anlam kaymalar, hatta baz tahrifat bile bulunmaktadr (Taeschner, TTK Belleten, XV/60 [1951], s. 503504).

fadesi sadelik bakmndan XV. yzyl Trkesinin zelliklerini yanstan eserde baz Trke arkaik kelimeler de bulunur. Metinde yer alan iirlerin hepsi kendisine ait deildir. Kendi iirleri ise tezkire sahipleri tarafndan gzel bulunmaz. Latf ve k elebi iir ve nesirde kabiliyetinin bulunmadn, iirlerinin de pek mehur saylman, fakat kssa-perdazlkta usta olduunu, tarihinin halk iinde yaygn ekilde bilindiini syler. Eserin Ftih Sultan Mehmedin vefatna kadar gelen ksm Faik Reit Unat ve Mehmet Altay Kymen tarafndan Kitb- Cihannm-Ner Tarihi adyla eski ve yeni harflerle iki cilt halinde yaymlanm (Ankara 1949-1957, 1983-1984, 1987), Theodor Menzel metniyle Manisa nshasnn faksimile nerini Franz Taeschner gerekletirmitir (I-II, Leipzig 1951-1955). Unat ve Kymen neri, Hammerin de kulland Viyana nshas esas alnp Manisa, Arkeoloji, Paris ve Millet (Ali Emr Efendi) ktphanelerindeki yazmalarla karlatrlarak tesis edilmise de Menzel nshas grlmedii iin eletirilmitir. Kitb- Cihnnmnn nemi ilk tenkitli tarih olmasndan kaynaklanr. Mellif, bata kpaazde olmak zere kaynaklarn gayet sistemli bir ekilde kullanm ve olaylar sebep-sonu ilikisi ierisinde telife almtr. Bu ynyle Ner doruyu bulmaya alan ilk Osmanl tarihisi olarak kabul edilir.

BBLYOGRAFYA

Ner, Cihannm (Unat), I, II, tr.yer.; k elebi, Meir-uar, vr. 135b; Latf, Tezkiretuar ve tabsratn-nuzam (nr. Rdvan Canm), Ankara 2000, s. 527-528; Hoca Sadeddin, Tcttevrh, stanbul 1280, II, 40; l Mustafa Efendi, Knhl-ahbr, TSMK, Hazine, nr. 1392, vr. 243b244a; Knhl-Ahbrn Tezkire Ksm (haz. Mustafa sen), Ankara 1994, s. 29, 182; Riyz, Riyz-uar, Nuruosmaniye Ktp., nr. 3724, vr. 141a; Kef-unn, I, 284; Evliya elebi, Seyahatnme, I, 347; Hammer (At Bey), I, 27-28; IV, 92; Flgel, Handschriften, II, 209, nr. 986; Osmanl Mellifleri, III, 150; Smirnov, Obraztsoviya proyizvedeniya Osmanskoy literaturi, Petersburg 1903, s. V; P. Wittek, Zum Quellenproblem der ltesten Osmanischen Chroniken, MOG, I, 77-150; Fahriye Ark, On Beinci Asr Tarihilerinden Nernin Hayat ve Eserleri, stanbul 1936; TCYK, s. 208-210; V. L. Mnage, Neshrs History of the Ottomans: The Sources and Development of the Text, London 1964, s. 1-5, 31-40; a.mlf., Osmanl Tarih Yazclnn lk Dnemleri (trc. Mehmet z), Stten stanbula (der. Oktay zel - Mehmet z), Ankara 2000, s. 85-87, 91; Babinger (ok), s. 42-44; M. Kiel, Mevlana Neri and the Towns of Medieval Bulgaria, Studies in Ottoman History in Honour of Professor V. L. Mnage (ed. C. Heywood - C. Imber), stanbul 1994, s. 165-187; Th. Nldeke, Auszge aus Nesrs Geschichte des Osmanischen Hauses, ZDMG, XIII (1859), s. 176-184; XV (1861), s. 333, 367; J. H. Mordtmann, Kleine Mitteilungen und Anzeigen, Isl., XIII (1923), s. 166-168; Faik Reit Unat, Ner Tarihi zerinde Yaplan almalara Toplu Bir Bak, TTK Belleten, VII/25 (1943), s. 177-201; a.mlf., Mverrih Mehmet Nernin Eseri ve Hayat Hakknda, a.e., XX/82 (1957), s. 297-300; Fr. Taeschner, Ner Tarihi Elyazlar zerine Aratrmalar, a.e., XV/60 (1951), s. 497-505; a.mlf., ihannma die altosmanische Chronik des Mevlana Neshri, BSOAS, XXIII (1960), s. 195-196; Halil nalck, V. L. Mnage: Neshrs History of the Ottoman, The Sources and Development of the Text, Oxford University Press, London, 1964,

TTK Belleten, XXIX/116 (1965), s. 667-672; M. Kalicin, Lhomme dans loeuvre de Neri: Trih-i l-i Osman, EB, XIX/2 (1983), s. 64-82; M. C. ehbeddin Tekinda, Ner, A, IX, 214-216; Christine Woodhead, Ner, EI (Fr.), VIII, 7-8. Abdlkadir zcan

NER, Ali Sm
) ( (1917-1980) Msrl lim ve fikir adam. 19 Ocak 1917de Kahirede dodu. Orta renimini ailesiyle birlikte gittii asl memleketi olan Dimyatta tamamlad. lk eseri olan el-Eln-miteyi liseyi bitirdii 1935te neretti. Ayn yl Kahire niversitesi Edebiyat Fakltesine girdi. rencilii srasnda siyasetle ilgilenmeye balad ve 1936da baz renci hareketlerine katld. Hocalar arasnda Mustafa Abdrrzk bata olmak zere Msrn nde gelen felsefe uzmanlar ile Andr Lalande gibi arkiyatlar da bulunuyordu. 1939da niversiteyi bitirdi. 1942de Mustafa Abdrrzkn danmanlnda Menhicl-ba inde mfekkiril-slm ve nadl-mslimn lil-manl-Arisls balkl yksek lisans tezini bitirdi. 1943te skenderiye niversitesi Edebiyat Fakltesine asistan tayin edildi. 1948de niversite tarafndan Cambridge niversitesine aratrmac olarak gnderildi; burada Arthur John Arberrynin ynetiminde Dvn Ebil-asan e-ter: ir-fiyyetil-kebr fil-Endls vel-Marib adl doktora tezini tamamlad. 1952de Madriddeki slm Aratrmalar Enstitsne mdr oldu. Burada enstit dergisini kard, Endlsl limlerin eserlerinin neredilmesi ynnde almalar yapt. 1953te yakn dostu Cemal Abdnnsr rejiminin Msrda siyas partileri kapatmasnn ardndan kurulan Devrim Konseyinin danmanl ile grevlendirildi. 1954te skenderiye niversitesi Edebiyat Fakltesindeki krssne dnen Ali Sm retim faaliyetleri yannda youn bir telif almasna balad; Neetl-fikril-felsef fil-slm isimli eserinin ilk eklini bu dnemde yazd. 1955-1959 yllar arasnda Badat niversitesi Edebiyat Fakltesinde grev yaptktan sonra skenderiye niversitesine geti. 1966-1967 retim ylnda Sudandaki Omdurman (mmddermn) niversitesinde misafir retim yesi olarak bulundu. 1971de skenderiye niversitesi Edebiyat Fakltesinde Felsefe Blm bakanl yapt. Msr ve dier Arap lkelerindeki akademisyenlerin pek ou lisans ve lisans st seviyesinde onun rencisi oldu. 1971-1973 yllar arasnda Msrn Avustralya kltr mavirliini yapan Ali Sm, daha sonra Fasta V. Muhammed niversitesi Edebiyat Fakltesinde slm felsefesi okuttu. Bu grevi srasnda 1 Ekim 1980de vefat etti. Ali Sm en-Nern ilgi sahas mantk, felsefe, tasavvuf, kelm, usl- fkh, nahiv, tarih, siyaset felsefesi gibi geni alanlar iine alan slm dncesi tarihi olmu, bu alanlarda slm dncesinin Grek felsefesinden farkl ve orijinal ynlerini ortaya koymaya almtr. Mslman lim ve mtefekkirlerin dnce ve aratrma yntemlerinin, problemlerinin, kavram ve terimlerinin Aristo mantndan farkl olduunu syleyen Ali Sm, bunun da Yunanllarla mslmanlarn zihin dnyalarnn farkl olmasndan ileri geldiini belirtmitir. Ner, mslman dnrlerin aratrma yntemlerini ele alrken ncelikle Aristo mantnn genel geer bir mantk olup olmad sorusunu cevaplamaya, bunun iin de herhangi bir felsefe problemi veya genel olarak hayat anlay konusunda Yunan milletiyle slm mmetinin alglama biimini incelemeye almtr. Buna gre Aristo, dnce faaliyetlerinde insan zihnini hatalardan korumay salayacak baz genel ilkeler koymu,

ondan sonra Yunanllar bu ilkelerin, herhangi bir zmre veya millet fark gzetmeksizin btn insanlk iin geerli olmak zere insan aklnn yasalar olduunu dnmlerdir. Aristocu mantk, iine Aristoya ait olmayan baz unsurlar da kararak erken dnemlerden itibaren slm lemine intikal etmi ve modern Avrupallar gibi mslmanlar da ksa zamanda bu mantn genel geer olduu fikrini benimsemitir. Ancak mslman dnrlerin byk ounluu, aralarndaki anlay ve gaye farkllklarna ramen kendi alarndan Aristo mantna itiraz etmi ve her zmre orijinal ve tam bir ekol saylabilecek mantk ilkeleri gelitirmitir. yle ki: 1. Fkh usul limlerinin en byk temsilcisi saylan mam fi, Aristo mantnn Yunancann zelliklerine dayandn, halbuki bu dilin ve ondaki terminolojinin mslmanlarn kulland dil ve terminolojiden farkl olduunu, dolaysyla Aristo mantnn slm konulara uygulanmas halinde eitli elikilerin ortaya kacan sylemitir (Syt, s. 15-16). finin bu dncesini Eb Sad es-Srf gibi baz usulclerle fakihler, kelmclar ve nahivciler de benimsemi ve yeni bir metodoloji gelitirmitir. 2. lk dnem kelmclarnn Aristo mantn reddetmesinin temelinde ise onun slm ilhiyatyla elien metafiziine itirazlar bulunmaktadr. 3. Mslman fakihler arasnda Aristo mantna en gl itiraz bn Teymiyyeden gelmitir. bn Teymiyye, Yunan dili ve Aristo metafiziiyle ilgili yukardaki itirazlar tekrar etmesinin yannda Aristo mantna baka itirazlar da yneltmitir. Buna gre, a) Aristo mant ncelikle tanm ve istidll konularnda yapay ve zorlama kurallar reterek slm mnada insan ftratn snrlamaktadr. b) Aristo mantnn kll ve deimez kurallar benimsemesine karlk slm dini insann deien ihtiyalaryla uyuan bir temayl gelitirmitir. c) Sahbe ile ilk slm limleri eitli ilim merkezlerine ulamalarna ramen Aristo mantna ilgi duymamlardr. 4. Nera gre mutasavvflarn akln bilgi vastas olduunu inkr etmeleri de Aristo mantna kar dolayl bir tepki olmakla birlikte bunu dier slm limlerinin tenkitlerinden ayr tutmak gerekir. Nitekim mslman lim ve filozoflar, sflerin mrifet yntemini genel bir metodoloji oluturmaya imkn vermeyen ferd tecrbe olarak deerlendirmitir. 5. Nihayet tecrb alanlardaki almalaryla tannan mslman limler de Aristo mantn, kendi deneysel aratrmalarnn zne aykr ve srf teorik bir yntem olduu gerekesiyle reddetmilerdir. Sonu olarak Nera gre mslmanlarn Yunan dncesinin ruhunu oluturan Aristo mantna, dolaysyla Yunan dnce yntemine ynelttikleri en nemli eletiri noktas bu mantn tecrbeye yer ayrmayacak derecede kyas yntemine, dier bir ifadeyle tmdengelim metoduna dayanmasdr. Buna karlk tecrbe yntemi slm metodolojisinin en byk dayanaklarndan birini oluturur. Bilhassa Ehl-i snnet limlerinin ounluu tarafndan ileri srlen slmn felsefeye kar olduu fikrinin temelinde bu yntem ayrl vardr. Birok mslman limin Gazzlye ynelttii eletiriler de buradan kaynaklanmaktadr. nk Aristo mantn slm ilimlerle uzlatrarak bu manta slm dnyasnda meruiyet kazandran en nemli isim Gazzldir (Menhicl-ba inde mfekkiril-slm, s. 273276). Yunan dncesinin dier bir nemli kusuru ise vahiy nimetinden mahrum olmasdr (Neetl-fikril-felsef fil-slm, I, 29). slm felsefesi sahasndaki incelemeleriyle tannan modern mslman aratrmaclarn en gllerinden biri saylan Ali Sm en-Ner, ncelikle slm toplumuna mensup (slmiyyn) dnrlerle mslman (mslimn) dnrleri birbirinden ayrmakta, ilk tabirle Frb, bn Sn gibi geleneksel anlamda felsifeyi, ikincisiyle de dier mslman ilim ve fikir adamlarn kastetmektedir. Ner, slm felsefesi kavramn da bata usulcler (fukaha ve mtekellimn) olmak zere mslman dnr ve limlerin, hatta dilcilerin rettii dnce dnyasnn tamamn iine alacak ekilde kullanm ve bu kapsamyla slm felsefesinin orijinallii tezini ispatlamaya almtr. Ona gre slm felsefesinin orijinal yn daha ziyade Grek felsefesinin ele almay ihmal

ettii konulardadr. Genel olarak slm dncesi balca u alanlar iermektedir: 1. Felsefe. slm toplumuna mensup filozoflarn en dikkat ekici ynleri, felsefe ile din arasnda birlik ve uyum bulunduu eklindeki temel dnceleri ve bunu kantlama abalardr. Onlar bunu gstermek iin nce Yunan felsefesini kendi iinde uzlatrmaya, ardndan bu felsefe ile slm telif etmeye almlardr. Fakat bu hususta ulatklar sonular zorlamadan teye gidememitir (a.g.e., I, 47, 49). Ner, slm corafyasnda yetien filozoflarn rettii felsefeyi, onlarn Grek felsefesine yeni eyler eklemeden onu hemen hemen aynen tekrar ettikleri ynnde Ernest Renan gibi arkiyatlarca ileri srlen iddialar kabul etmekle birlikte bunu Batllarla Araplar ve Smler arasndaki biyolojik farkllklara balayan rk izahlar reddetmektedir (a.g.e., I, 52). 2. Tasavvuf. slm dnyasnda gelien tasavvuf dnceler iki ana kola ayrlmakta olup biri yeni Efltunculuk, Hermesilik, gnostisizm, yahudi ve hristiyan mistisizmi gibi d akmlardan beslenen felsef tasavvuf, dieri ise temel dayana Kuran ve hadis olan, ilkelerini bu iki kaynaktan alan Snn tasavvuftur. 3. lm-i tevhd (ilm-i kelm, ilm-i usliddn). Din inanlar akl delilleri ispatlamak zere mslmanlar tarafndan gelitirilmi ilimdir. 4. Usl-i fkh. Uygulamaya dair er hkmlerin delillerinden karlmasn salayc kurallar ortaya koyan ilim olup bu da tamamen mslmanlarn eseridir. 5. Toplum bilimi (siyaset ilmi veya felsefesi, tarih felsefesi). Mesd, Yakb, bn Cerr et-Taber, Mverd, Gazzl, bn Teymiyye, bn Haldn gibi pek ok lim bu alanlarda orijinal eserler vermilerdir. 6. Nahiv. Dilciler, usulclerin metotlarndan yararlanmakla birlikte nahiv konularnda felsef bir teori gelitirmi olup slm kltr bu alanda da orijinal boyutlar tamaktadr. Ali Sm en-Ner, slm dnyasnda gelien fikr ve felsef kltrn, yalnz Araplarn deil btn mslmanlarn rettii bir kltr olduunu ve kaynan slmdan aldn, slm dininin metafizik varlk ve olaylarn mahiyetleri zerinde dnp tartmay mslmanlara yasakladn, bu sebeple mslman filozoflarn bu konularda Yunan felsefesine yneldiklerini, mslmanlarn toplum ve dil yaplarnn Yunanllarnkinden farkl olmas dolaysyla slm dncesinin de Yunan felsefesinden farkl ve kendine zg olmasnn normal grlmesi gerektiini belirtir (a.g.e., I, 56). Eserleri. A) Telif. 1. el-Eln-mite (Dimyat 1935). Derleme hikyelerden olumaktadr. 2. hedl-slm f ahdin-nbvve (Kahire 1940, 1973). Erol Ayyldz ve Abdlbaki Turan tarafndan Asr- Saadetteki slm ehitleri adyla Trkeye evrilmitir (stanbul 1969). 3. Menhicl-ba inde mfekkiril-slm ve nadl-mslimn lil-manl-Arisls (eserin baz basklar Menhicl-ba inde mfekkiril-slm ve iktifl-menhecil-ilm fil-lemilslm baln tamaktadr [Kahire 1947, 1966, 1978; Beyrut 1984]). Mellifin yksek lisans tezi olup en deerli almalarndan saylmaktadr. 4. Neetd-dn (Kahire 1947; skenderiye 1368/1949; Halep 1995). skenderiye niversitesinde verdii konferanslardan olumaktadr. 5. Neetl-fikril-felsef fil-slm (Kahire 1954, 1964, 1965, 1966, 1971, 1974, 1977). Mellif, 1954te bir cilt olarak kaleme ald eseri sonraki basklarnda hem tasnif hem konu ynnden zenginletirmi, nihayet 1969da ciltte tamamlamtr. Ner III. cildin ilk basksna yazd nszde, bu cildi slm dnyasndaki zhd hareketinin I ve II. (VII ve VIII.) yzyllardaki douu ve gelimesine ayrdn belirterek bu iki asr daha kapsaml incelemek, ayrca Arap yarmadas, Msr, Marib ve Endlsteki zhd okullarn da ele almak zere esere IV. bir cilt ekleyeceini sylemise de buna mr yetmemitir. 1962de mellife devlet tevik dl kazandran eser onun en nemli

almas kabul edilmektedir. I. ciltte Mutezile ve Eariyye mezheplerinin, II. ciltte i frkalarnn, III. ciltte tasavvufun douu ve gelimesi incelenmektedir. Eserde orijinal dncenin ancak bir milletin kltrel varlnn ve kiiliinin rn olarak ortaya kabilecei, bu adan baklnca mslmanlara has orijinal slm dncesinin mslman filozoflarn geni lde Grek felsefesinin bir devam olarak rettikleri felsefe deil, bata fakihler ve kelmclar olmak zere filozoflar dndaki slm limlerinin gelitirdikleri fikirler olduu savunulmaktadr. Kitabn ilk cildini Osman Tun, slmda Felsefi Dncenin Douu balyla iki cilt halinde Trkeye evirmitir (stanbul 1999). 6. Neetl-fikril-felsef indel-Ynn (Ahmed Subh ile birlikte, skenderiye 1964). 7. elManu-r mn Aristo att arnel-r (Kahire 1965, 1966). 8. rt fil-felsefe (Muhammed Ali Eb Reyyn ile birlikte, Kahire 1967). Tasavvuf ve felsefe metinlerinden oluur. 9. Hiralus: Feylesft-teayyr ve eeruh fil-fikril-felsef (Muhammed Ali Eb Reyyn ve Abduh er-Rcih ile birlikte, Kahire 1996). Eserde Heraklitostan paralar yer almakta, ayrca onun Yunan, hristiyan ve slm felsefesiyle modern felsefe zerindeki etkileri zerinde durulmaktadr. 10. Dimorius: Feylesf-erre ve eeruh fil-fikril-felsef (Abdlmut Muhammed Ali ve Muhammed Ubd brhim ile birlikte, skenderiye 1970). 11. el-Fikrl-yehd ve teruh bilfelsefetil-slmiyye (Abbas e-irbn ile birlikte, skenderiye 1972). 12. Fihris matilMescidil-Amed bi-an (Abduh er-Rcih ve Cell Ebl-Fth ile birlikte; skenderiye 1964). B) Tercme. 1. el-Ull-Eflniyye-Muveret Feydn (Necb Beled ve Abbas e-irbn ile birlikte, Kahire 1965). Efltunun Faidon diyalogunun tercmesinin yannda eserdeki fikirlerin Grek ve slm dnyasnda tesirleri incelenmitir. Sonuna da Aristoya isnat edilen sahte Elma Rislesinin tercmesi eklenmitir. 2. el-Ull-Eflniyye-Muveretl-Medebe (Necb Beled ve Abbas eirbn ile birlikte, Kahire 1966). Efltunun len diyalogunun tercmesine ek olarak eserdeki fikirlerin Grek, hristiyan ve slm felsefeleriyle ada dnceye tesirleri ele alnmtr. C) Tahkik. 1. Fahreddin er-Rz, tidt frail-mslimn vel-mrikn (Kahire 1938, 1942; Beyrut 1982). 2. Celleddin es-Syt, avnl-man vel-kelm an fennil-man vel-kelm (Sud Abdrrzk ile birlikte, Beyrut 1970; Kahire 1970). 3. mml-Haremeyn el-Cveyn, emil f ulid-dn (Sheyr Muhammed Muhtr ve Faysal Bedir Avn ile birlikte, skenderiye 1969). 4. bnl-Ezrak el-Grnt, Bedius-silk f abiil-mlk (I-II, Badad 1397-1398/1977-1978). 5. Ebl-Ksm bn Rdvn, e-hbl-lmia fis-siysetin-nfia (Drlbeyz 1404/1984). 6. Aids-selef (Ahmed b. Hanbel, mam Buhr, bn Kuteybe, bn Teymiyye ve Osman b. Sad edDrimden semeler; Ammar et-Tlib ile birlikte, skenderiye 1971). 7. Eb Bekir Muhammed b. Hasan el-Murd, es-Siyse-el-re f tedbril-imre (Drlbeyz 1401/ 1981). 8. bnlMurtaznn derlemesi olan Fra ve abatl-Mutezile (smddin Muhammed Ali ile birlikte, skenderiye 1972).

BBLYOGRAFYA

Syt, avnl-man vel-kelm (nr. Ali Sm en-Ner), Kahire 1970, s. 15-16; Ali Sm enNer, Neetl-fikril-felsef fil-slm, Kahire 1977, I, tr.yer.; a.mlf., Menhicl-ba inde mfekkiril-slm, Beyrut 1404/1984, tr.yer.; el-Mikt: Mecmat malt fil-felsefe vel-

ulmil-insniyye, skenderiye 1985, s. 1-6; Sabh Nr el-Merzk, Ali Sm en-Ner, Mevsat Beytil-ikme li-almil-Arab, Badad 1420/2000, I, 372-374. Sad Murd

NER, Sirceddin
) ( Eb Hafs Sircddn mer b. Ksm b. Muhammed en-Ner el-Ensr (. 938/1531) Kraat limi. Mesleinden dolay Ner (bkc) lakabyla tannmtr. lk renimine babasnn yannda balad ve Ali el-Habbz ed-Darr, emseddin bnl-Hmmisn, Seyyid brhim b. Ahmed etTabtab, Ali b. Abdullah ed-Deyrt, bn mrn Muhammed b. Msdan kraat dersleri ald. Bir mddet Kahirede ocuk okuttu ve Ahmed b. Muhammed el-Kastalln ile Nreddin el-Crihnin de aralarnda bulunduu renci grubuna kraat dersleri verdi. el-Mkerrer adl eserine ait bir nshann sonunda kaydedildiine gre Cmiu Ksm el-Atbekde imamlk yapt (Salh M. el-Haym, I, 466). e-biyyeyi ezbere bildii nakledilen Ner pek ok defa hacca gitti. Zirikl onun 938 (1531) ylnda vefat ettiini kaydeder. Eserleri. 1. el-Bedrl-mnr f rti Nfi ve Eb Amr ve bn Ker. Ner, 901 (1495-96) ylnda tamamlad bu eserini hazrlarken Eb Thir smil b. Halef es-Sarakustnin el-Unvn filrtis-seb, Eb Amr ed-Dnnin et-Teysr fil-rtis-seb ve Ksm b. Frruh etbnin e-biyye adl kitaplarndan yararlanm, bu eserlerin slbunun zorluu ve bir ksm terimlerinin anlalamamas sebebiyle kitabn kaleme aldn belirtmitir. Eser Muhtr Ahmed Deyre tarafndan doktora tezi olarak tahkik edilip yaymlanmtr (Trablus 2003). 2. el-Bdrz-zhire fil-rtil-aril-mtevtire (I-II, nr. Ali Muhammed Muavvaz ve dil Ahmed Abdlmevcd, Beyrut 1421/2000). 16 Receb 898 (3 Mays 1493) tarihinde tamamlanan eserin yazmnda mellif Buhr ve Mslimin el-Cmiualeri, Eb Dvdun es-Sneni, Eb Amr ed-Dnnin Cmiul-beyn fil-rtis-seb, elMktef fil-vaf vel-ibtid adl kitaplaryla et-Teysr fil-rtis-sebi, bnl-Cezernin enNer fil-rtil-ar, Eb Thir smil b. Halef es-Sarakustnin el-Unvn fil-rtissebi, Eb Maer et-Tabernin et-Tel fil-rti-emn ve Ebl-Ksm el-Hzelnin elKmilinden yararlanmtr. Krat-i aere hakknda sylenenlerin ve mtevtir kabul edilen rivayetlerin bir araya getirildii temel kaynak niteliindeki kitap kraat ilminde kll esaslar zikretmemesi, yetlerin tertibinde resm-i Osmnyi esas almamas ve kaydettii grlerin kimlere ait olduunu bildirmemesi yznden eletirilmitir. 3. el-Mkerrer fm tevtera minel-rtisseb ve tearrara (bn reyhin el-Kf fil-krtis-seb adl eseriyle birlikte, Mekke 1306; Kahire 1326; nr. Ahmed Mahmd Abdssem, Beyrut 2001). 4. el-aarl-mr f rati Eb Amr el-Bar (Drl-Ktbiz-Zhiriyye, nr. 6051; Beyazt Devlet Ktp., Veliyyddin Efendi, nr. 35; Sleymaniye Ktp., Lleli, nr. 63/1). 5. el-Vchn-neyyire f rtil-aere (Drl-ktbizZhiriyye, nr. 5830). 6. et-Teysrl-ar f rati bn Ker (Sleymaniye Ktp., Lleli, nr. 63/3; Mektebetl-Esed el-Vataniyye, nr. 17075/1). 7. el-Cmi f ratil-mm Nfi (Sleymaniye Ktp., Lleli, nr. 63/2; Mektebetl-belediyye bil-skenderiyye, nr. 3036 C). 8. Kitb fil-rt (Mektebetl-Esed el-Vataniyye, nr. 18470). 9. Risle fm (Bb m) teferrede bih bn Ker min rivyeteyil-Bezz ve unbl an abih (Sleymaniye Ktp., Lleli, nr. 63/4; Mektebetl-Esedil-

vataniyye, nr. 17075/2). 10. el-dl-cevher f alli elzil-urn lil-Cezer (Sleymaniye Ktp., Kl Ali Paa, nr. 1029). 11. rzl-ilmeyn f kmil-istifhmeyn (Sleymaniye Ktp., Kl Ali Paa, nr. 1029; Lleli, nr. 63/5). 12. ade f ilmil-rt (GAL Suppl., II, 142). Nern bunlardan baka el-Bedrl-mnr f erit-Teysr, Kefl-icb an eczil-ahb adl eserleri kaynaklarda zikredilmektedir (yazma eserlerin dier nshalar iin bk. Brockelmann, GAL, II, 140; Suppl., II, 142; el-Fihris-mil, II, 468-482).

BBLYOGRAFYA

Sirceddin en-Ner, el-Bedrl-mnr f rti Nfi ve Eb Amr ve bn Ker (nr. Muhtr Ahmed Deyre), Trablus 2003, s. 606, ayrca bk. neredenin girii, s. 18-19; a.mlf., el-Bdrzzhire fil-rtil-aril-mtevtire (nr. Ali M. Muavvaz - dil Ahmed Abdlmevcd), Beyrut 1421/2000, neredenin girii, I, 78-79; Sehv, e-avl-lmi, VI, 113; Kef-unn, I, 231, 520; II, 1351, 1812; Serks, Mucem, II, 1776, 1857; Brockelmann, GAL, II, 140; Suppl., I, 722; II, 142; Hediyyetl-rifn, I, 792; Zirikl, el-Alm, V, 59; Salh M. el-Hayem, Fihris mati Dril-ktbi-hiriyye: Ulml-urnil-Kerm, Dmak 1403/1983, I, 316, 429, 464, 465, 466, 483; Ali evvh shak, Mucem muanneftil-urnil-Kerm, Riyad 1404/1984, IV, 29, 137, 164; el-Fihris-mil: Ulml-urn, matl-rt (nr. el-Mecmaul-melek), Amman 1987, II, 468-482; Fihrisl-matil-Arabiyyetil-mafa f Mektebetil-Esed elvaaniyye, Dmak 1995, III, 36, 38, 59, 192, 208, 236-238, 256. mer Trker

NEVN el-HMYER
() Eb Sad Nevn b. Sad (b. Nevn) b. Sad b. Eb Himyer b. Ubeydillh el-Himyer el-Yemen (. 573/1178) Zeyd limi ve air. Himyer krallarndan Hassn Z Mersid b. Z Seharin soyundandr (Mlk imyer, s. 156-159). Sanann kuzeyindeki Hid blgesinde yer alan Hs beldesinde doup yetiti; hayatnn byk ksmn burada geirmi olmaldr (emsl-ulm, I, 35, neredenin girii, I, b-c; smil b. Ali elEkva, s. 9-13). Birok yerde dolatktan sonra Havln b. Amr kabilesi arasnda ikamet edip vefatna kadar burada yaad. Kaynaklarda hocalarndan sz edilmemesi, eitli ilimlere dair kaleme ald eserlerinde zengin aklamalarn bulunmas, memleketinde klasik eitim grdkten sonra daha ziyade kendi kendini yetitirdiini gstermektedir (emsl-ulm, neredenin girii, I, c). Dneminde Yemende yaygn olan sapk mezhep, akm ve frkalara kar mcadele etti, onlarla mnazaralar yaparak Kurann hkmlerine, sahih snnete ve Selefin yoluna tbi olmaya davet etti. Nevnn eitli ahs ve gruplarla gerekleen atmalar en-Neiinde toplanmtr. Ayn ekilde immeti Hz. Ali ile onun nesline, dolaysyla sadece Kureyin Adnnler koluna has klan, bu sebeple Gney Araplarn, Yemenlileri, Kahtnleri ve Himyerleri hakir gren, onlarn slmn yaylmasndaki rollerini inkr eden a gruplar ile baz Zeydiyye frkalarna kar da mcadelelerini srdrd. Bu konuda Nazzmn gr ile Zeydiyye-Hdeviyyeden Mutarrif e-ihbye nisbetle Mutarrifiyye diye tannan frkann grne uyarak soyu, rk ve rengi ne olursa olsun slm mmeti iinde takv, fazilet ve ilimde en yksek derecede bulunan kimsenin immete en lyk kii olduunu, Hz. Eb Bekirin de bu ynleriyle halife seildiini, Ahzb sresinde yer alan (33/33) Ehl-i beyt terkibinin Hz. Peygamberin hanmlar ve hatta btn mmeti anlamna geldiini eitli eserlerinde ve iirlerinde beyan etti (el-rl-n, s. 204, 260; smil b. Ali el-Ekva, s. 53). Nevn, szl mcadele ile yetinmeyip grlerini pratie de aktard ve hayatnn sonlarna doru bizzat kendi imamln iln etti. Tbileriyle birlikte Sade vilyetinin kuzeybatsnda yer alan Cebelisabrdaki baz kale ve mahallere hkim olarak taraftarlarnca sultan diye adlandrld. Nevnn hkimiyetini, memleketi Hsta veya Sadeye bal Havln b. Amr diyarndaki Haydn beldesinin kuzeyinde yer alan Cehaft-Cebeliebzeyd (bugnk ad hid) denilen mevkide 24 Zilhicce 573 (13 Haziran 1178) tarihinde vefatna kadar srdrd kaydedilir. Nevn, imamlk iddias dolaysyla hem hayatnda hem lmnden sonra Yemen imamlar ve taraftarlarnn sert eletirilerine mruz kalm, Vezir Hd b. brhim ve Kad Ahmed b. Sadeddin el-Misver onun iin hicviyeler kaleme almtr (smil b. Ali el-Ekva, s. 14-17). mmet tartmalarnda Kuzey Araplarnn Gney Araplarn, dolaysyla Himyerleri hor grmelerine, onlarn slmn yaylmasndaki rollerini inkr etmelerine tepki gsteren Nevn, Kahtnlerin ve Himyerlerin erdemlerini, bunlarn slma ve mslmanlara yaptklar hizmetleri ortaya koyan birok eser yazm, bu amala kaleme ald el-adetl-imyeriyyesinde slmdan nceki Yemen krallarndan sz ederken destanms unsurlara yer vermitir. Bu konuda Yemenin lisan olarak tannan Hasan b. Ahmed el-Hemdnnin takipisi olmu, bu manzumesinde onun el-

adetd-Dmia f fali an ile Kitbl-kll min abril-Yemen ve ensbi imyerinden istifade etmitir. Nevn, bir iirinde mezhebinin ehl-i adl ve tevhide mensubiyetini ifade etmek suretiyle Mutezil olduunu aka belirtmi, el-rl-n adl kitabnda eitli din ve felsefelere eletiriler ynelttikten sonra (s. 34-38) Mutezile mensuplarnn yeryznn melekleri, farz ve snneti en iyi bilenleri olduunu ve ehl-i slmn doruk noktasn tekil ettiini sylemitir (a.g.e., s. 39). evk Dayf onu Yemenin eitli beldelerinde kadlk yapm, feriz konusunda uzman bir Zeyd fakihi olarak tantr (Truledeb, V, 139). Nevnn ok sayda tekellfl iiri muhtelif kitaplarnda dank vaziyette yer almaktadr. Bunlarn bir ksm hikmetli szler, tler, itimaiyat ve Kahtnlii ile iftihar konularndadr, bir ksm da ilm ve didaktiktir. Eserleri. 1. emsl-ulm ve dev kelmil-Arab minel-klm (ve aut-telf vel-emn minet-tarf). En eski Arapa ansiklopedik szlk kabul edilen eserde kelimelerin anlamlarndan baka sarf, nahiv, fkh usul ve fru, teoloji, botanik, astronomi, tabiat, tp, madenler, tarih, corafya, ehir ve yer adlar gibi deiik konulara da yer vermi, bu ekilde yazar geni kltrn ortaya koymutur. Kitabn uzun mukaddimesinde Arapann dier dillere stnlnden, Kuran ve hadisleri anlama vastas olduu iin retilmesine olan ihtiyatan sz ettikten sonra kelime bulmada kolay bir yol diye niteledii yntemini tantm ve eserinin baz zelliklerini belirtmitir. Ardndan harflerin mahre ve sfatlar ile ziyde, ibdl, hazif, idgam harfleri ve meseleleri, kelime eitleri, isim ve fiil kalplar, masdarlar ve onlardan treyen sfatlar gibi konulardan bahsetmitir. Genel hatlaryla shak b. brhim el-Frbnin Dvnl-edeb adl szlnn ynteminden etkilenmi olan mellif, kelime kklerini dikkate alp alfabetik olarak ve morfolojik kalplara gre bir dizim uygulam, eserini alfabetik harf saysnca yirmi sekiz blme, her blm de isim ve fiil kalplar, fiil kalplarn da muzaaf ve gayri muzaaf ksmlarna ayrmtr. emsl-ulm, Karl Vilhelm Zettersten (Leiden, I-II, 1951-1953) ve Abdullah b. Abdlkerm el-Cerf (I-II, Kahire 1320/1951) tarafndan ksmen neredilmi, ayrca Maskatta yaymlanmtr (I-IV, 1403/1983). Tam nerini ise Hseyin b. Abdullah el-Amr - Mutahhar b. Ali el-Iryn - Y. M. Abdullah gerekletirmitir (I-XII, Dmak 1420/1999). XII. ciltte yetler, hadisler, ahslar, din, frka ve mezhepler, kitaplar, bitkiler, fkh ve astronomi terimleri, iirler, kelimeler, Yemenle ilgili ahs, kabile, yer, lafz ve bitkilerle ilgili ayrntl dizinlere yer verilmitir. Yazarn olu Muhammed eseri iyl-ulm adyla ihtisar etmitir (Sleymaniye Ktp., ir Efendi, nr. 1091, 1092). Azmddin Ahmed de yer ve ahs adlarn kararak kitab Mnteabt emsil-ulm adyla ksaltmtr (Leiden 1916). 2. Mlk imyer ve ayll-Yemen ve eruh el-msemm ulats-sre el-cmia li-acibi abril-mlkittebbia (nr. Ali b. smil el-Meyyed - smil b. Ahmed el-Cerf, Kahire 1378/1958). eladetl-imyeriyye ve el-adetn-Nevniyye adyla da anlan eser immete liyakat mcadelesinde Kuzey Araplarnn Gney Araplarn kmsemesine kar onlar kat bir asabiyet duygusu ile ven, bu amala Yemende hkm srm Tbba ve Himyer krallar, Akyl ve Ezv hakknda destanms unsurlar ve hurafe kabilinden anekdotlarla erdemlerini sz konusu eden 137 beyitlik bir manzumedir. Yazar bilinmeyen ve muhtemelen mellife ait olan erhi de eserdeki destanms unsurlara fazlasyla katkda bulunmutur. Nevn, Hasan b. Ahmed el-Hemdnnin Kitbl-kll min abril-Yemen ve ensbi imyeri ile el-adetd-Dmiasndan etkilenmitir. Kaside Almanca tercmesiyle birlikte (Leipzig 1865), ayrca Ren Basset tarafndan (Cezayir 1916) yaymlanmtr. William Francis Prideaux Lise kasideyi ngilizce tercmesiyle beraber neretmitir (Sehore 1979). 3. el-rl-n (ve tenbhs-smin an ktbil-ilmi-

erif dnen-nisil-afif) (nr. Keml Mustafa, Kahire 1948; Tahran 1972; Beyrut 1985). Genel bir ansiklopedi niteliindeki eserde kadm Araplar, eski Hint, Yunan, ran din, inan, mezhep ve frkalar, itikad ve felsef akmlar, hkem ve filozoflar, iir, aruz, dil ve edebiyat, fkh usul ve fru ile ilgili eitli meseleler zl olarak anlatlmtr. 4. Kitbl-avf. (Beyn) Mkilirrev ve rhis-sev adl eserle ayn kitap olmaldr. Eseri Muhammed Ebl-Fth erf (elAr: Dirse tabyye iinde, Kahire 1403/1983, s. 129-175) ve Muhammed Azz ems - Ali Kerh (Mecelletl-Mecmail-ilmiyyil-Hind, VIII/1-2 [Aligarh 1403/1983], s. 325-337) neretmitir. 5. et-Tibyn f tefsril-urn. 6. el-Ferid vel-alid. 7. Mzn-uar ve tebtn-nim (son eserin yazma nshalar iin bk. smil b. Ali el-Ekva, s. 82, 84, 85). Nevnn kaynaklarda ad geen dier eserleri de unlardr: aul-itid ve arul-intid, etTebra fid-dn lil-mbrn fir-reddi ale-alemetil-mnkirn, Mskl-adl vel-mzn f muvfaatil-urn, et-Tekire f akmil-cevhir vel-ar (Male f) Akmi San ve Zebd, Kitbn-Nei (beyneh ve beynen-simiyyn), Dvn-ir, Vaiyye (li-veledih Cafer), Urcze fi-hrir-rmiyye (ve meliin-ncm ve meribih vem yasn fh minel-mekl vel-merb vel-melbs), Risle fit-tarf.

BBLYOGRAFYA

Nevn el-Himyer, emsl-ulm (nr. Hseyin b. Abdullah el-Amr v.dr.), Dmak 1420/ 1999, I, 35; ayrca bk. neredenlerin girii, I, e-c, 1-20; a.mlf., el-rl-n (nr. Keml Mustafa), Beyrut 1985, s. 34-38, 39, 204, 260; ayrca bk. neredenin girii, s. 16-25; a.mlf., Mlk imyer ve ayll-Yemen (nr. Ali b. smil el-Meyyed - smil b. Ahmed el-Cerf), Kahire 1378/ 1958, s. 156-159; ayrca bk. neredenlerin girii, s. y-yd; mdddin el-sfahn, ardetl-ar: sm uari Bildi-m, Dmak 1383/1964, III, 268-269; Ykt, Muceml-deb, XIX, 217-218; bnl-Kft, nbhr-rvt, III, 342-343; Syt, Buyetl-vut, II, 312; Brockelmann, GAL, I, 364; Suppl., I, 527; evk Dayf, Trul-edeb, V, 138-140; Ahmed Muhtr mer, el-Frb elLuav, el-Lisnl-Arab, XVIII, Rabat 1980, s. 51-54; mer Ferruh, Trul-edeb, III, 362-367; Zirikl, el-Alm (Fethullah), VIII, 20; smil b. Ali el-Ekva, Nevn b. Sad el-imyer, Beyrut 1985, tr.yer.; Mustafa Bilgin, Tefsirde Mutezile Ekol (doktora tezi, 1991), U Sosyal Bilimler Enstits, s. 242-244; D. H. Mller, Zur textkritik der imjarischen ada (des Nawan b. Sa.d), ZDMG, XXIX (1876), s. 620-628; Ilse Lichtenstdter, Nawn b. Sad, EI (Fr.), VII, 976-977. smil b. Ali el-Ekva

NETCE
() Kyasn nc nermesi, verilen nermelerden karlan nerme iin kullanlan mantk terimi (bk. KIYAS).

NETCETl-FETV
() eyhlislm Drrzde Mehmed rif Efendinin (. 1215/1800) fetvalarn toplayan eseri. Klasik sistematie uygun biimde Kitbt-Tahre ile balayp Kitbl-Feriz ile sona eren bu mecmua, Drrzdenin istei zerine, eyhlislml dneminde fetva emini olarak grev yapan Ahmed Efendi tarafndan derlenip kitap haline getirilmitir. Eserde Hanef mezhebinde muteber kabul edilen kaynaklarn yan sra daha sonra tedvin edilen fetva mecmualarndan da yararlanlmtr. erdii fetvalara dayanak tekil eden fkh kitaplarndaki Arapa ibarelere (nukl) alndklar eserlerin ismiyle birlikte yer verilmitir. Sade bir Osmanl Trkesiyle kaleme alnan Netcetl-fetv gvenilir bir bavuru kayna olarak kabul grm ve ksa zamanda hret kazanmtr. Nitekim Fetvahnede msevvid olarak alan Osman Zihni Efendi, istinsah ettii bir nshay ayn grevi yapan dier arkadalarnn faydalanmas iin oraya vakfetmitir (Netcetl-fetv, vr. 1b). emzde Mehmed Hlis Efendi de er meselelerin cevabna ulamada kolaylk salamak zere muteber sayd alt kitab zetleyip hazrlad ve stunlar halinde kaydettii Hulsatl-ecvibe adl eserinde ilk stunu Netcetl-fetvya ayrmtr. Dier eserler, Zeynddin bn Nceym, atalcal Ali Efendi, Seyyid Feyzullah Efendi ve Mentezde Abdrrahim Efendinin el-Fetvlar ile Yeniehirli Abdullah Efendinin Behcetl-fetvsdr (Hulsatl-ecvibe, I, 3). Netcetl-fetv, Drrzde Mehmed rif Efendinin alt yl akn bir sre yrtt eyhlislmlk grevi srasnda Fetvahneye sorulan sorulara verdii cevaplardan olutuu iin eserde devrin din, kltrel ve sosyal hayatn ilgilendiren konular n plana km ve kitabn itibar kazanmasnda muhtemelen bu husus etkili olmutur. Drrzdeden nceki baz eyhlislmlarn fetvalarn da ihtiva etmesi ve meihat makamnn onay sebebiyle resm bir niteliinin bulunmas eserin deerini arttran zellikler olmaldr. Netcetl-fetv, Gedizli Mehmed Efendinin ekledii Arapa nukl ile birlikte 1237 (1822) ve 1265 (1849) yllarnda stanbulda yaymlanm olup matbaann kurulmasndan sonra baslan ilk fkh kitabdr.

BBLYOGRAFYA

Drrzde Mehmed rif Efendi, Netcetl-fetv, stanbul 1265, Gedizli Mehmed Efendinin girii, s. 2; a.e., stanbul Mftl Ktphanesi, nr. 338, vr. 1b-2a; emzde Mehmed Hlis Efendi, Hulsatl-ecvibe, stanbul 1325, I, 3; zege, Katalog, III, 1320; Hilmar Krger, Fetwa und Siyar, Wiesbaden 1978, s. 80-81; Ahmet zel, Hanefi Fkh limleri, Ankara 1990, s. 144-145; J. R. Walsh, Drrzde, EI (ng.), II, 630. Saffet Kse

NEZBLLH
(bk. STZE).

NEV
() Trk msikisinde basit makamlardan biri. Trk msikisinin kimin tarafndan oluturulduu bilinmeyen en eski makamlarndandr. Dgh perdesinde karar veren bir makam olduundan bu perde zerinde kurulu olan dizisi, yerinde bir uak drtlsne nev perdesinde bir rast belisinin eklenmesiyle meydana gelmitir. Basit makamlarn gllerinin diziyi meydana getiren enilerin ek yerinde olmas kuralna uygun ekilde gls, uak drtls ile rast belisinin ek yerindeki nev perdesi olup bu perde zerinde karakteristik yarm karar yaplr. Genel olarak lirik, din-tasavvuf bir karakter tayan nev makamnn nota yazmnda donanmna si iin koma bemol, fa iin bakiye diyezi yazlr, gerekli deiiklikler eser ierisinde gsterilir. Makamn yedeni rast (sol) perdesidir. Nev makam daha ok inici-kc bir karakterde olduundan genilemesi tiz taraftan yaplmtr. Bu genileme, nev perdesi zerinde bulunan rast belisine muhayyer perdesinde bir bselik drtls ilvesiyle olur. Makam seyrinde en ok tercih edilen bu genileme sonucunda nev zerinde bir acemli rast dizisi teekkl eder. Bu genilemenin dnda gerektii takdirde yerindeki uak drtlsnn simetrik olarak tiz durak muhayyer perdesi zerine grlmesiyle ikinci eit bir genileme de yaplabilir. Simetrik grme ile yaplan bu eit genileme sonucu tiz tarafta herhangi bir yeni dizi olumaz. Ancak her iki ekil genilemede de muhayyer perdesinde asma kal yaplamayacan hatrlatmak gerekir. Nev makam asma karar bakmndan zengindir. Rast makamnda, yerindeki rast belisinin nc derecesi olan segh perdesinde segh enili bir asma kararn yer ald bilinmektedir (bk. RAST). Nev makamnda da nev perdesi zerinde bir rast belisi yer almaktadr. Bu belinin, yerindeki rastn nc derecesi olan segha tekabl eden sesi evi perdesidir. Bu sebeple nev seyrinde evi perdesinde segh enisiyle asma karar yaplr. Bu durumda bakiye diyezli mi (acem) perdesi de yeden olarak kullanlr. Gl nev perdesinde rast enisiyle karakteristik yarm karar yapldktan sonra ayn perdede evi yerine acem perdesi kullanlarak inilirse bselik enili asma veya yarm karar da yaplabilir. Gerek rastn gerekse bseliin yedeni yarm seslidir. Nev perdesinde bu enilerle kal yaplrken bakiye diyezli do (nim hicaz perdesi) yeden olarak kullanlabilir. Hatta bazan nev perdesi nim hicazla alt oya da yapabilir. Ancak nev makamnda nim hicaz perdesinin belirtilen ekilde kullanlmasnn doru olmad da sylenmektedir. Bunlarn dnda seghta seghl, rastta rastl, evi yerine acem perdesi kullanlarak yaplan inilerde rghta rghl asma kararlar yaplabilir. Nev makamnn seyrine gl civarndan balanr. Bu perdenin iki tarafnda diziyi meydana getiren enilerde kark gezinildikten sonra gl perdesinde rastl, ndiren bselik enili yarm karar yaplr. Bu arada gerekli yerlerde asma kararlarn belirtilmesinin ardndan yine kark gezinilip genilemi blgede de dolaldktan sonra ana diziyle inilip dgh perdesinde uak enili tam karar

yaplr. Nev makamnn icrasndan sonra yerinde bselik beli veya dizisiyle karar verilirse nevbselik, krd drtls veya dizisiyle karar verilirse nev-krd makamlar oluur. Solakzde Mehmed Hemdemnin darb- fetih, Zeki Mehmed Aa ile Tanbr Cemil Beyin devr-i kebr usulndeki perevleri; II. Gazi Giray Hann aksak semi usulndeki saz semisi; Itrnin, Glbn-i iy mdemed sk-i glizr k? msrayla balayan nm-sakl, deimeli kr; Hammzde smil Dedenin muhammes usulnde, Zeyn eden b- cihn gl mdr blbl mdr msrayla balayan bestesi; Kadri Efendinin, Sevdi bu gnl seni, yaman eylemedi msrayla balayan aksak semisi; erif linin, Birlikte bu akam kalm seyre civnm msrayla balayan yrk semisi; Tanbr Mustafa avuun aksak usulnde, Muntazrm terfine, reftr ile reviine; Zeki Dedenin yrk semi usulnde, Yine baland dil bir nevnihle msrayla balayan arklaryla Hfz Postun, Vakt-i seherde ala perde ve Muallim smil Hakk Beyin, Bir tahta yaratmsn msrayla balayan sofyan ilhileri, Zeki Dedenin, Rabbnallhllez l ilhe ill h msrayla balayan sofyan uul bu makamn en gzel rneklerindendir.

BBLYOGRAFYA

Abdlbk Nsr Dede, Tedkk u Tahkk, Sleymaniye Ktp., Nfiz Paa, nr. 1242/1, vr. 10b, 14b, 45a; Him Bey, Msik Mecmuas, stanbul 1280, s. 30; Tanbr Cemil Bey, Rehberi Msik, stanbul 1321, s. 98; Subhi Ezgi, Nazar-Amel Trk Msikisi, stanbul 1933-40, I, 105-111; IV, 220221; zkan, TMNU, s. 168-171; Hseyin Sdeddin Arel, Trk Msksi Nazariyat Dersleri (haz. Onur Akdou), Ankara 1991, s. 51, 130. smail Hakk zkan

NEVBT
(bk. NBTE).

NEVC
() emsddn Muhammed b. Hasen b. Al b. Osmn en-Nevc el-Khir (. 859/1455) Antolojileriyle tannan Msrl lim ve air. Muhtemelen 788 (1386) ylnda, Nil deltasndaki Mahalletlkbr ehrine bal Garbiye kasabasnn Nevc kynde dodu. emseddin Muhammed b. Ali ez-Zertn ve bnl-Cezerden kraat dersleri ald. Burhneddin el-Beycr ve Muhammed b. Abdddim el-Birmvden fkh, zzeddin bn Cema, Sbt bn Him, bnd-Demmn ve Bistden nahiv ve akl ilimler tahsil etti. bn Hacer elAskaln, Zeynddin el-Irk gibi limlerden hadis okudu. Hocalar arasnda aytl-ayevn sahibi Demr de yer alr. Sonralar aleyhinde el-cce f seriti bn icce adyla bir eser yazd bn Hicce el-Hamev de onun dostlarndand. Nevc, Kahirenin Hseyniyye ve Cemliyye medereselerinde hadis mderrislii yapt. bn Tarberd, emseddin es-Sehv gibi birok lim kendisinden istifade etti. Sf evreleriyle yakn ilikisi bulunan Nevc, bata Dimyat ve skenderiye olmak zere Msrn baz ehirlerine seyahatler yapt, Mahalletlkbr ehrine sk sk gidip geldi. lki 820 (1417), ikincisi 833 (1430) ylnda olmak zere iki defa hacca gitti. Kaynaklarn ouna gre 859da (1455) Kahirede vefat etti. Gerileme devri edebiyatnn nde gelen temsilcilerinden kabul edilen Nevc gelenee uyarak mehur kitaplar zerine erh ve hiyeler yazm, belgat ve iir sanat hakknda muhtelif eserler telif etmitir. Ayn zamanda irl-vakt unvanyla nitelenen Nevc uzun soluklu kasideleri sayesinde yksek memurlar snfna dahil olmu ve sanat hmileri tarafndan dllendirilmitir. Kendisine iyilikte bulunanlarn zevkine uyarak o devrin yksek tabakasnca revata olan konularla ilgili birok iir mecmuas meydana getirmitir. Ancak bu iirlerin bir ksm kaba ak iirleri erevesine giriyordu. Bunlarn en tannm albetl-kmeyt adl antolojisidir. Nevc, hatta da dikkatleri zerine ekmi ve zellikle mensb ad verilen yaz eidinde hret kazanm, kendi el yazs ile yazd eserlerinin birka zamanmza ulamtr. Eserleri. 1. albetl-kmeyt fil-edeb ven-nevdiril-mteallia bil-amriyyt. Nevcnin en mehur eseri olup arap ve arap meclisleriyle iki lemlerinde msikinin yeri vb. konularda yazlm iirleri ve anekdotlar ieren bir antolojidir. nceleri el-ubr ves-srr f vafil-umr adn tayan eser yirmi be blmle arap aleyhindeki bir htimeden ibarettir. Kitap iddetli hcumlara uramasna ramen byk rabet grm ve nemli etkiler yapmtr. lk defa M. Abdurrahman Kutta el-Adev ve Nasr el-Hrnnin tashihiyle yaymlanan (Bulak 1276/ 1859) eserin basklar sonraki yllarda da srmtr (Beyrut 1873; Kahire 1299/1881; nr. Abdlkdir Allm, Kahire 1357/1938; Kahire 1998). 2. Muaddime f natin-nam ven-ner (nr. Muhammed b. Abdlkerm, Beyrut 1971). 3. Udl-lel fil-mveet vel-ezcl (nr. Abdllatf e-ihb, Badad 1982; nr. Ahmed Muhammed At, Kahire 1420/1999). Eserde Endls ve Marib mveah ve zecelleriyle bunlara Dou airlerinin yazd baz nazrelere yer verilmitir. 4. el-Fevidlilmiyye f fnn minel-lut

(nr. Ahmed Abdurrahman Hammd, skenderiye 1986). Farkl harekelerle deiik ekillerde okunabilen kelimelere dairdir. 5. Kitb-if f bedil-iktif (nr. Mahmd Hasan Eb Nc, Beyrut 1403). 6. ed-Drrn-nefs fm zde al Cinnil-cins ve Ecnsit-tecns (nr. Hamza Demirda Zall, Kahire 1987). Safednin Cinnl-cins ile Safiyyddin el-Hillnin ed-Drrnnefs f Ecnsit-tecnsine tetimme niteliinde bir eserdir. 7. aifl-asent f vafil-l. Yzdeki ben tasvirlerine dair Abbsler devri airlerinden seilmi iir ve anekdotlar antolojisidir (Brockelmann, GAL, II, 70; Suppl., II, 56). 8. Nzhetl-elbb f abri evil-elbb. Cmertler, cimriler, aklllar, ahmaklar vb.ne dair hikye ve anekdotlardan ibarettir (Brockelmann, GAL, II, 70). 9. Tufetl-edb. Kafiyelerine gre alfabetik sralanm hikmet ve mesel beyitleri antolojisidir (mellif nshas iin bk. a.g.e., II, 70). Eserin muhtasar olan Zehrr-reb fil-meelil-bed adl kitap et-Tufetl-behiyye iinde yaymlanmtr (stanbul 1302). 10. Tehll-arb. Mvelled airlerin iirlerinden seilip kafiyelerine gre dizilmi gazeller antolojisidir (a.g.e., II, 70; Suppl., II, 57). 11. Ravatl-mclese ve ayatl-mcnese. Cinas sanatna dair teorik bilgilerle zengin iir rneklerini ierir (Brockelmann, GAL, II, 70). 12. el-cce (el-Meacce) f seriti bn icce (a.g.e., II, 70; Suppl., II, 57). 13. Dvn ir. Eserin, skenderiye niversitesi Edebiyat Fakltesinde Hasan Abdlhd tarafndan doktora tezi olarak nere hazrland kaydedilmektedir (Udl-lel, neredenin girii, s. 11). 14. el-Meliu-emsiyye fil-mediin-nebeviyye (ade f medin-neb, Escurial Library, nr. 442). Nevcnin kaynaklarda ad geen dier eserleri de unlardr: iye alet-Tav, Hiye ale(erhi-fiye li)l-Crberd, el-ayl-mnhemir fm yefalhl-c vel-mutemir, Risle fil-elz, Mertiul-zln, alul-ir, e-b vel-ab, Nzhetl-abr, erulazreciyye fil-ar, Risle tetealleu bil-avf, el-Fevidl-ariyye (Udl-lel [nr. Ahmed M. At], neredenin girii, s. 9-11). Nevc, arkiyatlarn erken dnemden itibaren ilgilendii edebiyatlardan olup Barthelemy de Molainville dHerbelot (XVII. yzyl) ve Sir William Jones (XVIII. yzyl) tarafndan hakknda makaleler yazlm, XIX. yzylda antolojilerinden alnm paralarn Bat dillerine tercmeleri yaplmtr.

BBLYOGRAFYA

Nevc, Muaddime f natin-nam ven-ner (nr. Muhammed b. Abdlkerm), Beyrut 1971, neredenin girii; a.mlf., Udl-lel fil-mveet vel-ezcl (nr. Abdllatf e-ihb), Badad 1982, neredenin girii; a.e. (nr. Ahmed M. At), Kahire 1420/1999, neredenin girii, s. 335; a.mlf., e-if f bedil-iktif (nr. Mahmd Hasan Eb Nc), Beyrut 1403, neredenin girii, s. 9-17; a.mlf., el-Fevidl-ilmiyye f fnn minel-lut (nr. Ahmed Abdurrahman Hammd), skenderiye 1986, neredenin girii; bn Tarberd, avdid-dhr (nr. W. Popper), Berkeley 1930, II, 365; Sehv, e-avl-lmi, VII, 229-232; Syt, Naml-iyn (nr. Philip K. Hitti), Beyrut, ts. (el-Mektebetl-ilmiyye), s. 144-148; bn ys, Bediuz-zhr, Kahire 1311, II, 36, 49-50; Brockelmann, GAL, II, 69-70; Suppl., II, 56-57; D. Semah, el-Mveet f Udil-lel lin-Nevc, el-Kermil, sy. 4, Hayfa 1983, s. 69-92; G. J. van Gelder, A Muslim Encomium on Wine: The Racecourse of the Bay (Halbat al-kumay), by al-Naw (d. 859/1455) as a Post-Classical Arabic Work, Arabica, XLII (1995), s. 222-234; Hasan el-Bndr, Naariyyetl-

ibdi-ir inden-Nevc f kitbih Muaddime f natin-nam ven-ner, Cmiat Ayni-ems avliyyt Klliyyetil-db, XXIV/3 (1995-96), s. 69-115; I. Kratschkowsky, Nevc, A, IX, 217-218. Sleyman Tlc

NEVDR
(bk. NDRr-RVYE).

NEVDR
() Ndir kullanlan kelimeleri ve bunlar iin kaleme alnan szlkleri ifade eden bir terim. Nevdir kelimesi, bir ey benzerlerinden ayrlp grnr olmak, az bulunup kendine has bir zellik tamak anlamndaki ndr (nedr) veya sz ak seik ve dzenli olmamak mnasndaki nedret kknden treyen ndir yahut ndire kelimesinin ouludur. Genel hkmler ve kll kaidelerin dnda kalan, az kullanlan, mnasnn anlalmasnda glk ekilen kelime ve ifadeler nevdir kapsamnda dnlmtr. Mesel mnhul (kalbur) ve mkhule (srmelik) kelimeleri kyas d olmalar, birinci babdan mimli masdarla mekn isimlerinin mefal kalbnda gelmesi kyas iken baz fiillerde mekn isminin mefil eklinde olmas (mescid, mefrk gibi) bunlarn nevdir grubu iinde yer almasn gerektirmitir. Kitbl-Fain yazar Saleb fesahat ls olarak yaygn kullanm gz nnde bulundurduundan bunun dnda kalan kelime ve ifadeleri gayri fasih (nevdir, garib) kabul etmitir. Mteahhir devir belgatlar fesahati, kelimede ayn veya uzak mahreli harflerden olumasyla ortaya kan syleni zorluunun bulunmas (tenfr-i hurf), mnasnn ak olmayp szlklere baklarak bilinebilmesi (garbet), sarf veya nahiv kurallaryla uyumamas, syleniinin kulaa ho gelmemesi gibi olumsuzluklarn bulunmamas eklinde aklamtr. Kullanm azl veya okluunun ls dilleri bozulmam olan halis Araplarn istimaline gredir (Syt, I, 187). Ndiri ve fasihi belirlemede kullanm kyastan nce gelir. Mesel istavee fiili kyas d olmasna ramen kullanm ok olduu iin fasih kabul edilmitir. Nevdirle ilgili eserlerin yazlmaya balanmas, dilcilerin ve limlerin salkl lugat malzemesi derlemek iin le yaptklar yolculuklarn balang dnemi olan II. (VIII.) yzyln ortalarna rastlar. Bu tr eserlerin hemen hemen tamamna yaknnn telifi III. (IX.) yzyln ortalarna kadar srmtr, ondan sonraki devirlerde ise nevdir telifi pek azdr. Bu srecin lugat malzemesinin derlenme dnemi olmas ve nevdir eserlerinin muhteva ynnden birbirine benzemesi limlerin, lugat malzemesini derlerken rastladklar garb ve ndir kullanmlar da tasnif ve tertibe tbi tutmadan ayn dnem iinde kaydetmi olduklarn gstermektedir. Bunlarda kullanmn ait olduu yer ve kabile isimleri, kaynak ve senedler zikredilmemitir. Nevdir eserlerinde temel malzeme ndir ve garb kelimeler ve kullanmlar olmakla birlikte fasih kelimeler de yer alr, nk nevdir aklanrken bunlarn fasihinin zikredilmesi gerei duyulmutur. limlerin fasih, garb ve ndirleri belirlemede farkl ller benimsedii grlmektedir. Mesel Asma azenehyu fasih, azenehyu ndir ve garb saym, Eb Zeyd el-Ensr iki kullanm da fasih saymtr. Eb Htim es-Sicistn, baz (el-Enbiy 21/103) eklindeki kraatine dayanp Eb Zeydi kurrnn desteklemitir. Eb Htimin kurrnn kraatini l diye benimsemesi, krilerin Arapa konuan eitli muhitlere mensup sekin bir topluluk olarak cumhurun kullanmn temsil etmeleri sebebiyle isabetli bulunmutur (Eb Mishal el-Arb, neredenin girii, I, 20-23). Bugn azeneh daha ok kullanldndan daha fasih saylr. Asmanin Arap lugatnn te birini, Eb Ubeyde et-Teymnin yarsn, Eb Zeyd el-Ensrnin te ikisini, bn Kirkirenin ise tamamn fasih kabul ettii kaydedilir. Nevdir konusunda tesbit edilebilen altm kadar eserden ilki Eb Amr b. Alya (. 154/771) nisbet

edilir. Hall b. Ahmed, Ynus b. Habb, Eb Mlik Amr b. Sleyman b. Kirkire, Yahy b. Mbrek el-Yezd, Nadr b. meyl, Ali b. Hzm el-Lihyn, Eb Ziyd (Yezd) b. Abdullah el-Kilb, Asma, Ahfe el-Evsat, Eb Zeyd el-Ensr, Eb Abdullah bnl-Arb, Eb Mishal el-Arb, bn Hn (Abdullah b. Muhammed) en-Nsbr, Eb Htim es-Sicistn, Hrn b. Zekeriyy el-Hecer, Ahfe el-Asgar, Eb Ali el-Kl, Sid b. Hasan er-Raba ve Sgn bu hususta nemli isimlerdir. bn mm Mektm, Ynus b. Habbin en-Nevdirl-kebr ve en-Nevdir-arinden semeler yapm, Sgn M teferrede bih bau eimmetil-luasnda ondan yararlanm, Syt elMzhirinde (II, 289) ondan iktibaslar yapmtr. Ali b. Hamza el-Kis en-Nevdirl-kebr, enNevdirl-evsa, en-Nevdir-ar (aar) ve Nevdirl-Arb yazmtr (bnn-Nedm, s. 299, 405). Yahy el-Yezdnin Cafer b. Yahy el-Bermek iin Asmanin Nevdiri tarznda kaleme ald eserden yaplan alntlar (Syt, I, 215; II, 276) onun ieriinin ses dnm (ibdl) ieren lafzlar, kural d tasgr isimleri, garb alemler, tekili olmayan oullar vb.nden olutuunu gstermekte, yntem olarak da nce ndir ve garb kelimeleri akladktan sonra ilgili iirlerden hidlere yer verildii grlmektedir. Eb Ziyd el-Kilbde ise yntem nce iirden bir parann zikredilmesi, daha sonra onda geen garblerin aklanmas, ardndan parann topluca anlamnn verilmesi eklindedir. Onun nevdir ls kullanm azldr. Eserde bitki adlarna, Arap ensb, eyym ve emsaline dair deerli malzeme yer alr (Hall brhim Atyye, IX/3 [1980], s. 34-43). Eb Zeyd el-Ensrnin Kitbn-Nevdir fil-luas (en-Nevdirl-kebr, nr. Sad b. Abdullah eertn, Beyrut 1894 1967; nr. Muhammed Abdlkdir Ahmed, Trablus 1976; Beyrut 1401/1981), Kilbye ait eserin yntemiyle paralel olup Chiliye ve slm dnemi (150 ylna kadar [767]) iirlerinde geen nevdirin aklamasna dairdir. Kfe mektebine mensup olan, bu sebeple Kisden bol miktarda alntlara yer veren Eb Mishalin Kitbn-Nevdiri (nr. zzet Hasan, I-II, Dmak 1380-1381/1961) Eb Zeydin eseri tarznda olmakla birlikte ierik bakmndan ok zengindir. bn Hn en-Nsbrnin Nevdirl-Arab ve arib elfih adl eserinin 2000 varak olduu kaydedilir (Tehbl-lua, I, 24). Hecernin et-Talt ven-nevdiri (nr. Hammd Abdlemr el-Hmid, I-II, Badad 1980) zengin muhtevaya sahip olup Yezd, Eb Zeyd, Eb Mishal gibi nceki nevdir yazarlarnn eserlerini tamamlamakta ve eski Arap yarmadasna ait yer, da, su, vadi, yol, geit, hayvan adlar ile Arap ensb, eyym ve ahbrna dair geni malzeme iermektedir. Eb Ali el-Klnin en-Nevdiri ise fkra tarz haber, kssa ve iir arlkl olup bunlarda geen baz ndir kelime ve kullanmlarn aklamasna yer verilmitir. Sid b. Hasan erRabanin el-Fu fin-nevdirinin de bu tarzda olduu kaydedilir (Ykt, XI, 283-284). Sgnnin e-evrid fil-luasnda (M teferrede bih bau eimmetil-lua) bata Ynus b. Habbin nevdire dair eserleriyle Eb Htim es-Sicistnnin Ilul-mzl vel-mfsedi olmak zere dier baz nevdir kitaplarnda geen z kullanmlara yer verilmitir. bn Hleveyhin Leyse f kelmilArab da nevdir tr eserlere girer. Bunlardan baka Eb Ubeyd Ksm b. Sellmn el-arblmuannefi, bn Kuteybenin Edebl-ktibi, bn Dreydin el-Cemheresi, Hatb el-skfnin Mebdil-luasnda konuyla ilgili blmler vardr (nevdir literatr iin bk. Tehbl-lua, I, 8-43; bnn-Nedm, s. 299, 405, ayrca bk. tr. yer.; bnl-Kft, II, 108-109; Syt, I, 234; Kef-unn, II, 1910; M. Hseyin l Ysn, IX/4 [1981], s. 252-253).

BBLYOGRAFYA

Eb Zeyd el-Ensr, Nevdirl-lua (nr. M. Abdlkdir Ahmed), Trablus 1976, tr.yer.; Eb Mishal el-Arb, Kitbn-Nevdir (nr. zzet Hasan), Dmak 1380/1961, I-II, tr.yer., ayrca bk. neredenin girii, I, 12, 19-30; bns-Sikkt, Ilul-man (nr. Ahmed M. kir - Abdsselm M. Hrn), Kahire 1987, s. 218-220; Eb Ali Hrn b. Zekeriyy el-Hecer, et-Talt ven-nevdir (nr. Hammd Abdlemr el-Hamd), Badad 1980, I-II, tr.yer., ayrca bk. neredenin girii, I, 7-9, 24-37; Tehbl-lua, I, 8-43; bnn-Nedm, el-Fihrist (veym), s. 299, 405, ayrca bk. tr.yer.; Ykt, Muceml-deb: rdl-erb (nr. D. S. Margoliouth), London 1913, I, 162; IV, 134; XI, 180, 283-284; XVII, 6; XX, 67; bnl-Kft, nbhr-ruvt, II, 108-109, ayrca bk. tr.yer.; Syt, el-Mzhir (nr. M. Ahmed Cdelmevl v.dr.), Kahire, ts. (Dru hyil-ktbil-Arabiyye), I, 184240; II, 276, 289; Kef-unn, II, 1910; M. Abdlkdir Ahmed, Eb Zeyd el-Enr ve Nevdirl-lua, Kahire 1980, s. 69-70, 139, 172-174, 181-184, ayrca bk. tr.yer.; Hall brhim Atyye, Eb Ziyd el-Kilb ve Kitbhn-Nevdir, el-Mevrid, IX/3, Badad 1980, s. 34-43; M. Hseyin l Ysn, M vuia fil-lua indel-Arab il nihyetil-arni-li, a.e., IX/4 (1981), s. 252-253. smail Durmu

en-NEVDR vez-ZYDT
() bn Eb Zeyd el-Kayrevnnin (. 386/996) Mlik fkhna dair ansiklopedik eseri. Tam ad en-Nevdir vez-ziydt al m fil-Mdevvene min ayrih minel-mmeht min mesili Mlik ve abih olup Mlik mezhebinin oluum dneminde farkl Mlik evrelerince Mlik b. Enes ve rencilerinin fkh grlerini derlemek amacyla yazlan ve temel kaynak kabul edilerek mmeht (devvn) adyla anlan eserlerin ieriini nemli lde toplamaktadr. Yazl amac, sz konusu literatr ierisinde en bata gelen ve mezhebin temel kayna kabul edilen elMdevvenetl-kbrda yer almayan fkh grleri derleyip zetlemek ve daha kolay istifade edilmesini salamaktr (en-Nevdir, I, 9). Buna gre kitabn adndaki min ayrih ifadesinin ve ayrih eklinde yazlmas doru deildir (Muranyi, s. 69-71; kr. Sezgin, I, 470). Dier eserlerde yer alan grleri ndir rivayet ve ziydt olarak nitelendirmek suretiyle el-Mdevvenenin mezhebin en muteber kayna olma zelliini teyit eden bn Eb Zeydin bu eseri ayn zamanda Mlik mezhebi tarihinde bir dnm noktas tekil etmektedir. Zira daha nceki dnemde Msr, Kayrevan, Endls ve Irakta belirginleen farkl Mlik evreleri, almalarnda el-Mdevvenenin yan sra kendi derledikleri bir eseri kaynak metin kabul ederken bn Eb Zeyd ilk defa sz konusu btn kaynak metinleri bir araya getiren bir alma yapmtr. Mlik mezhebi tarihinde mteahhirn dneminin onunla balatlmas (Muhammed b. Abdullah el-Hara, I, 69; Muhammed b. Ahmed edDesk, I, 26), zellikle mezhep ii rivayetler asndan farkl ekoller arasndaki etkileimi arttran ve ortak bir mezhep birikiminin olumasna zemin hazrlayan bu almasyla ilikilendirilebilir. en-Nevdir, bn Eb Zeydin Mlik fkh retiminde kullanlmak zere yazm olduu er-Risle ve Mutaarl-Mdevveneden sonra kaleme alnmtr. Eser, el-Mdevveneden daha kolay yararlanlmasn salamak amacyla ayn temel kaynaklara dayanlarak yazlan (Muranyi, s. 19) Mutaarl-Mdevveneyi tamamlamakta ve fkh eitimini bitirip belirli bir seviyeye ulam olan Mlik fakihlerine hitap etmektedir (en-Nevdir, I, 11). Irak Mliklerinden bn Mchid et-Tnin, kitaplar iin iczet istemek amacyla bn Eb Zeyde yazd mektubun tarihi (Kd yz, VI, 197) enNevdirin 368 (978) ylndan nce telif edildiini dndrmektedir. Yazar tarafndan da ifade edildii gibi en-Nevdirin temel kaynaklarn bnl-Mevvzn elMevvziyye, Utbnin el-Utbiyye, bn Habb es-Slemnin el-Vas ile sem derlemesi, bn Abds el-Kayrevnnin el-Mecmas ve bn Sahnnun kitaplar oluturmaktadr. bn Eb Zeyd, bu alt kaynan yan sra zaman zaman nakillerde bulunduu Abdullah b. Abdlhakemin elMutaarl-kebrinin hangi rivayet senediyle kendisine ulatklarn aktarr (en-Nevdir, I, 10-14). Rivayet senedlerini vermeyi gerekli grmedii ve daha az kulland dier kaynaklar arasnda Kad smil b. shak el-Cehdam (I, 87; V, 75; VI, 397), Abdurrahman b. Eb Cafer ed-Dimyt ile (XIII, 64) Eb Abdullah bn Abdlhakem (I, 34, 47, 49, 61, 90, 94, 434; III, 427-428, 432, 438) ve bn Mzeyn (III, 434) gibi mtekaddimn Mliklerinin eserleri bulunmaktadr. en-Nevdirde, Mlikin rencileri tarafndan derlenip btn bu eserlere kaynaklk etmi olan sem derlemelerine de dorudan atflar yapld grlr (I, 30, 40, 43, 54, 99, 106, 122; II, 446; III, 434). Ayrca bn Eb

Zeyd, kendisinden yaa byk ada alt Mlik fakihinin grlerini zaman zaman kitaplarna da atfta bulunarak nakleder. Bunlar Ahmed b. Myesser ve bn abn ile (bnl-Kurt) Kd EblFerec, Eb Bekir bnl-Verrk, Ebl-Fazl Bekir b. Al el-Kueyr ve Eb Bekir el-Ebherdir (atflar iin bk. I, 47, 60, 106, 121; V, 75; XIII, 65, 76, 180). bn abn, Bekir b. Al ve Ebhernin grlerini bizzat yazl olarak kendisine ulatrdklarn zellikle belirten bn Eb Zeydin (I, 1415), kaynaklar arasnda el-Muvaadan sz etmemesi ve eserde el-Muvaaa ndiren atfta bulunulmas dikkat ekicidir. Nitekim rencilerinden Ebl-Ksm Abdurrahman b. Muhammed elLebdnin el-Mdevvene zerine yapt ziydt almasnda en-Nevdir ile el-Muvaa birletirdii nakledilmektedir (Burhneddin bn Ferhn, s. 249; Hediyyetl-rifn, I, 267). IV. (X.) yzylda Mlikler arasnda yaygn iki yazm trnden birincisi ve en yaygn olan, elMdevvenetl-kbr veya mezhebin dier temel kaynaklarndan biri zerine yaplm erh, ihtisar ve redaksiyon tr almalar, ikincisi fkh konular hakknda daha ziyade yazarn gr ve tercihlerini ieren, ncekilere gre daha ksa ve zgn metinler eklindeydi (M. brhim Ali, s. 204207). Mutaarl-Mdevvenesi birinci tre, er-Rislesi ikinci tre rnek verilebilecek olan bn Eb Zeydin en-Nevdiri tam olarak bunlardan birine benzemeyen farkl bir tarzda kaleme alnmtr. Bu ynyle Mlik mezhebi iinde trnn mehur ilk ve tek rnei olduu sylenebilir. Zira onun dnda Mlikler arasnda sadece ada bn abnn en-Nevdir adl bir eserinden sz edilmekte olup (Burhneddin bn Ferhn, s. 346) bu kitabn kullanldna veya etkilerine dair herhangi bir bilgi yoktur. Kaynak eserlerden aktarlan rivayetler hakknda zaman zaman erh, deerlendirme ve karlatrmalar yaplmasna (en-Nevdir, I, 24, 43, 44, 49, 52, 61, 88, 92, 138, 488; VI, 397; XIII, 93) veya kaynak verilmeksizin mezhep iindeki ihtilf ve ittifaklara dair genellemelerde bulunulmasna (I, 34, 44, 48, 125; IV, 35; XIII, 154, 159) ramen en-Nevdir aslnda bir derleme almasdr. Bir fkh mesele hakknda el-Mdevvene dndaki kaynaklarda yer alan benzer ve farkl grler pe pee sralanr ve ok defa bir tercih ya da deerlendirme yaplmaz. Aktarlan rivayet ve grler hakkndaki deerlendirmeler de genellikle yararlanlan kaynak metnin yazarna ait olup bn Eb Zeydin farkl grler arasndaki tercihleri ya da yeni meseleler hakkndaki ahs gr ve ictihadlar olduka snrldr (kr. M. brhim Ali, s. 258). Nitekim bn Eb Zeyd kitabn giriinde, mezhep iindeki gr ve rivayetleri tercihsiz olarak sraladn aka belirtmekte ve tercih gcne sahip olmayan fkh rencilerinin ncelikle kimlerin tercihlerine itibar etmeleri gerektii konusunda bilgi vermektedir. Buna gre nce Sahnn, Asba b. Ferec ve s b. Dnrn, ardndan bir sonraki nesilden srasyla bnl-Mevvz, bn Abds, bn Sahnn ve bn Habbin rivayet ve tercihlerine itibar edilmelidir (en-Nevdir, I, 11-12). Son drt isim eserde en ok atfta bulunulan temel kaynaklarn yazarlardr. Ancak baz konular, bu temel kaynaklardan neredeyse hi nakilde bulunulmakszn ve genelde az kullanlan bir baka kaynaktan uzun alntlar yaplarak ilenmitir. Mesel Kitbs-Sebk ver-remy adl blm byk lde Eb Abdullah bn Abdlhakemin eserinden yaplan alntlarla doludur (III, 427-449). Ayrca bir mesele hakknda farkl eserlerden alntlar yaplrken bu eserler arasnda bir tercih sralamas yaplp yaplmad ak deildir. bn Eb Zeyd, genellikle alnt yapt kaynan ya da yazarnn adn vermekle birlikte zaman zaman kaynak ad anmadan (I, 34, 44, 48, 59, 125; XIII, 65, 69, 71, 75, 76, 112) veya kitbn har eklinde belirsiz bir kaynaa atfta bulunarak (I, 22, 23, 60, 64, 85, 100, 102) nakiller yapmaktadr. Kolay anlalr bir slpla kaleme alnm olmasna ramen ok defa zetle nakilde bulunduu

eserlerin diline bal kalmas ve bu alntlar pe pee sralamas sebebiyle eserin dili akclktan ve fesahatten uzaklamaktadr. Bir konu hakknda farkl kaynaklardan alntlar yaparken aktarlan bir grn hangi kaynaktan alnd hususunda karkla sebep olacak biimde dzensiz atflara ska rastlanr (I, 91-92; III, 446; XIII, 69, 71, 73-76, 83, 97, 105, 162, 168, 177, 179). Alntlarla yazarn kendi gr ve deerlendirmeleri genellikle kle Eb Muhammed ifadesiyle birbirinden ayrlmsa da zaman zaman bunlarn birbirine kart grlmektedir (XIII, 44, 93, 95, 109-110, 165). Bu eserinde bn Eb Zeyd, mezhep iindeki rivayet tercihi farkllklarna dayanan ekolleri bir araya getirmi olmakla birlikte onun Kayrevan ve Irak metotlar olarak bilinen iki farkl fkh istidll anlay ve yazm tarzn birletirerek karma bir metot gelitirdiini sylemek doru deildir. Irak metodunun balca zelliini, mezhep birikimi iindeki fkh grlerin zellikle dayandklar deliller ve istinbat metotlar asndan incelenerek dier mezhep mensuplarna kar savunulmas oluturmaktadr. Byle bir yaklamn Irak dndaki Mlik evrelerinde yaygnlamas ve karma bir metodun ortaya kmas bir sonraki yzyldan itibaren Ebl-Veld el-Bc, bn Rd el-Ced, Eb Bekir bnl-Arab, Mzer ve Kd yz gibi Mlik fakihleri sayesinde olmutur (M. brhim Ali, s. 201-203; avuolu, Irak Mlik Ekol, s. 19-22, 92). en-Nevdirde ise ne delillerin tedkikine dayal bir fkh istidll anlay ne de mezhep grlerinin dier mezheplere kar savunulmas (hilf) amacna ynelik bir yaklam sz konusudur. Konularn giriinde genellikle ilgili birka hadis ya da yete iaret edilmekle birlikte tartlan fkh meselelerin delillerine ve dolaysyla hadislere ndiren yer verilir (I, 16 vd., 145 vd.; III, 427 vd.; V, 73 vd.; XIII, 63-64 vd., 121-122 vd.). Bu sadece yazarn bir tercihi olmayp kaynak olarak kulland erken dnem Mlik fkh kitaplarnn genel zelliini de yanstmaktadr (Bedev Abdssamed Thir Slih, I, 55-61; Brockopp, tr.yer.). Hadis ve deliller konusunda olduu gibi dier mezhep grlerinin aktarlmas ve tenkidi (hilf) konusunda da en-Nevdir dayand kaynaklarn etkisi altndadr. Kitabn byk bir ksmn oluturan ve daha ziyade mezhep ii hilf kitab nitelii tayan kaynaklardan alntlarn yapld blmlerde dier mezhep grlerine neredeyse hi yer verilmezken zellikle bn Sahnn ve Eb Abdullah bn Abdlhakemin kitaplarndan yaplan alntlarda ehl-i Irak ve Hanefler ile finin grlerinin tenkidine rastlamak mmkndr (III, 34, 90-91, 107-108, 114-115, 293, 358, 430, 441, 442, 445; IV, 73, 495, 527, 540; V, 60, 116, 144, 161-162; VI, 362; IX, 116-118, 132, 143, 170, 194, 232; XI, 44, 100; XII, 288, 335, 348; XIII, 6; XIV, 481, 495, 508). Ayrca baz meselelerde Evz ve Leys b. Sadn grlerine de atflar yaplmakta olup zellikle Leys b. Sadnkiler deta mezhep otoritelerinden birinin grleri gibi nakledilmektedir (I, 196, 239, 339; II, 66, 279, 336; XIII, 38, 126, 472; XIV, 28, 36, 330, 354). rencilerinden Eb Sad el-Berzinin et-Tehb adl el-Mdevvene muhtasar, zamanla bn Eb Zeydin Mutaarl-Mdevvenesini glgede brakm olmakla birlikte en-Nevdir IV. (X.) yzyldan itibaren btn Mlik evrelerinde byk bir hret kazanm, zamanla el-Mdevvenetlkbrnn yerine geen et-Tehb ve Eb Bekir bn Ynus es-Skllnin el-Mdevvene erhi elCmiin yan sra tedrs, fetva ve yarg gibi fkh faaliyetlerde mezhebin temel kaynandan biri kabul edilmitir (Kd yz, VI, 216; Burhneddin bn Ferhn, s. 369; Zeheb, XVII, 11; bn Haldn, s. 422). et-Tehb ve el-Cmide byk lde en-Nevdirden istifade edildiini de belirtmek gerekir (a.g.e., a.y.; Abdlazz Binabdullah, s. 307; Ali b. Muhammed ez-Zehrn, s. 322). Mutaaru bnil-cib gibi Msr kaynakl muhtasarlarn yaygnlat VII. (XIII.) yzyldan sonra da en-

Nevdirin bu itibarn yitirmedii ve en azndan mezhebin temel fetva kaynaklar arasnda yer almaya devam ettii anlalmaktadr (Kalkaend, I, 553; Veners, XI, 109-110; XII, 26). enNevdir zerine yaplm tek ihtisar almasnn ayn zamanda bu hacimli eseri ezberlemesiyle tannan bnl-Fahhr lakapl Eb Abdullah Muhammed b. mer el-Kurtubye ait olduu anlalmaktadr (Burhneddin bn Ferhn, s. 367). Byk lde mezhebin balca rivayet kaynaklarndan derlenen ikinci el bir kaynak nitelii tamasna ramen (Veners, XII, 26) en-Nevdirin itibar ve hreti hem bn Eb Zeydin otoritesi hem de kitabn nitelikleriyle ilgilidir. Sahnnun ardndan bir blnme yaayan Kayrevan Mlik halkasn yeniden toparlayp gl bir yapya kavuturan bn Eb Zeyd, ayn zamanda Kuzey Afrikada i-Ftm nfuzuna kar Snn tepkisinin sembol ismi haline gelmiti (avuolu, Irak Mlik Ekol, s. 86-88). en-Nevdir de gerek kulland kaynak metin ve ahslarla arasndaki yakn ve salam rivayet ilikisi, gerek el-Mdevvenetl-kbry tamamlayan derli toplu bir kaynak olmas, gerekse trnn muhtemelen ilk ve tek rneini tekil etmesi itibariyle sekin bir yere sahipti. lk dnem Mlik fkh dncesi ve literatrnn geliimi konusunda nemli ipular tayan bu eser zerinde yaplacak almalarn erken dnem Mlik mezhebi iin kapsaml bir hilf kitab hazrlanmasna imkn verecei sylenebilir. Zira bn Eb Zeydin gnmze hemen hemen eksiksiz ulaan bu eseri, mam Mlik ve rencilerinin el-Mdevvenetl-kbr dndaki temel rivayet kaynaklarnda yer alan gr ve rivayetlerini aktarmakla kalmayp ou bugne ulamam olan sz konusu kaynaklarn metinlerini zetle de olsa (I, 11; XIII, 160) gnmze tamakta ve bu eserlerin ilk rivayet senedleri konusunda bilgi vermekte (Muranyi, s. 18-20, 101-102), ayrca gerek Mlikin anda Medine limleri arasnda gerekse ondan sonraki nesillerde Mlikin rencileri ve ders halkalar arasnda oluan farkl fkh anlaylar ve mezhep ii ekoller hakknda nemli bilgiler iermektedir (a.g.e., s. 35, 63-64). eitli ktphanelerde pek ok yazma nshas bulunan en-Nevdir hakknda ilk aratrmay Kuzey Afrika yazmalar zerindeki incelemeleriyle tannan Miklos Muranyi gerekletirmitir. Carl Brockelmann, Fuat Sezgin ve Joseph Schacht tarafndan tantlanlar dnda en-Nevdirin pek ok yazmasna ulaan ve en eksiksiz nshann Sleymaniye Ktphanesindeki nsha (Ayasofya, nr. 1479-1497) olduunu tesbit eden Muranyi, bu nshay esas alarak eserin kaynaklar ve erken dnem Mlik fkh edebiyat zerine olduka nemli bir aratrma yapmtr (nshalar hakknda bk. a.g.e., s. 72-99; en-Nevdir, neredenin girii, I, 38-43; neredenin girii, III, 6-9). Materialien zur malikitischen Rechtsliteratur adyla yaymlanan eser (Wiesbaden 1984), Dirst f mediril-fhilMlik ismiyle Arapaya evrilmitir (Beyrut 1988). Daha sonra Mathias von Bredow, enNevdirin cihad kitabnn tahkikli bir nerini yapmtr: el-Cihd asebel-mehebil-Mlik maa tai Kitbil-Cihd min Kitbin-Nevdir vez-ziydt (Beyrut 1994). Kitabn tamamnn tahkikli neri ise Abdlfetth Muhammed el-Hulv tarafndan balatlm, onun vefat zerine Muhammed elHacc bakanlndaki bir heyet tarafndan tamamlanm, bir cilt hacmindeki iindekiler ve indeksle birlikte on be cilt olarak yaymlanmtr (Beyrut 1420/1999). Olduka ge bir dneme ait olmasna ve fazla yazm yanllar ile bozuk ksmlar bulunmasna ramen tahkikli neirde de eserin byk bir ksmn ieren Sleymaniye Ktphanesindeki Ayasofya nshas esas alnm, ayrca Muranyi tarafndan toplananlar da dahil olmak zere ou paralar halindeki dier btn nshalar kullanlmtr (en-Nevdir, neredenin girii, I, 37-43; neredenin girii, III, 6-9; neredenin girii, XIV, 6). Kitab meydana getiren blmlerin says ve

dizimi asndan nshalar arasnda nemli farkllklar bulunduundan Ayasofya nshasnn kitab ve bablar eklindeki tertibi esas alnmtr (neredenin girii, I, 38; neredenin girii, III, 8, 11). Sistematik asndan el-Mdevveneye fazla benzemeyen en-Nevdirde dikkati eken bir baka nokta, dier Mlik kitaplarnda bir konu bal ya da blm ierisinde alt balk olarak ele alnan baz meselelerin mstakil birer blm halinde dzenlenmi olmasdr. Bata son cilt olmak zere Ayasofya nshasndaki eksiklikler dier nshalarla tamamlanm olsa da (neredenin girii, III, 7) Kitbl-Feriin bulunmamas kitapta hl eksiklikler olduunu gstermektedir. Kitbl-Vey iinde miras konularna yer verilmedii ve bn Eb Zeydin Mutaarl-Mdevvene adl eserine bile el-Mdevvenede yer almayan feriz blmn ilve ettii dnldnde (M. brhim Ali, s. 248-249), en-Nevdirin asl metninde bu blmn mevcut olduu anlalr. Kitabn sonunda eksiklii dikkati eken bir dier blm ise el-Muvaa bata olmak zere Mlik fkh kitaplarnn sonunda genellikle yer alan ve inan konular, haramlar-helller ve baz db- mueret meselelerinin ele alnd Kitbl-Cmidir. Kitbl-Mrteddnin sonunda Allahn sfatlarndan sz ederken bu konular hakknda Mutaarl-Mdevvenenin sonundaki Kitbl-Cmide ayrntl bilgi verdiini syleyen bn Eb Zeyd, ayrca en-Nevdir iin kaleme alaca Kitbl-Cmide de bunlar ileyeceini haber verir (XIV, 554). Yaymlanan metinde bu kitabn bulunmamas, yazarn bu vaadini yerine getiremedii anlamna gelebilecei gibi mevcut nshalarn tamamnda yer alan bir eksiklikten de kaynaklanm olabilir.

BBLYOGRAFYA

bn Eb Zeyd, en-Nevdir vez-ziydt (nr. Abdlfetth M. el-Hulv v.dr.), Beyrut 1420/1999, IXV; Kd yz, Tertbl-medrik (nr. Muhammed b. Tvt et-Tanc v.dr.), Rabat 1981-83, IV, 169; VI, 197, 216; Zeheb, Almn-nbel, XVII, 11; Burhneddin bn Ferhn, ed-Dbcl-mheb (nr. Memn b. Muhyiddin el-Cennn), Beyrut 1996, s. 249, 346, 367, 369; bn Haldn, Muaddime (nr. Derv el-Cveyd), Beyrut 1416/ 1996, s. 422; Kalkaend, ubul-a (emseddin), I, 553; Veners, el-Miyrl-murib (nr. M. Hacc), Beyrut 1401-1403/1981-83, IV, 170, 383, 527; XI, 109-110; XII, 26; Muhammed b. Abdullah el-Hara, eru Mutaari all, Beyrut, ts. (Dru Sdr), I, 69; Muhammed b. Ahmed ed-Desk, iye ale-eril-kebr, Beyrut, ts. (Drl-fikr), I, 26; Hediyyetl-rifn, I, 267; Sezgin, GAS, I, 470; Abdlazz Binabdullah, Malemetl-fhilMlik, Beyrut 1403/1983, s. 307; M. Muranyi, Dirst f mediril-fhil-Mlik (trc. mer Sbir Abdlcell v.dr.), Beyrut 1409/1988, tr.yer.; Hd ed-Derk, Eb Muammed Abdullh b. Eb Zeyd el-ayrevn: ayth ve ruh, Beyrut 1409/1989, s. 374-425; Ali b. Muhammed ezZehrn, el-aytl-ilmiyye f lliyetil-slmiyye, Mekke 1417/1996, s. 322; Bedev Abdssamed Thir Slih, el-tf bi-tarci edil-rf, Dbey 1420/1999, I, 55-61; M. brhim Ali, Ilul-meheb indel-Mlikiyye, Dbey 1421/2000, s. 31, 189-190, 201-207, 248-249, 252-258; J. Brockopp, Authority in Early Maliki Texts, Studies in Islamic Legal Theory (ed. B. G. Weiss), Leiden 2002, s. 3-22; Ali Hakan avuolu, Irak Mlik Ekol (doktora tezi, 2004), M Sosyal Bilimler Enstits, s. 19-22, 86-88, 92; a.mlf., el-Mdevvenetl-kbr, DA, XXXI, 470473; H. Tuncay Baolu, Hicr Beinci Asrda Fkh: Genel zellikleri ve Mezheplerin Yeniden ekillenmesi, LAM Aratrma Dergisi, III/2, stanbul 1998, s. 130 vd.; H. R. Idris, Ibn Ab Zayd

al-ayravn, EI (ng.), III, 695; N. Cottart, Mlikiyya, a.e., VI, 278; H. Yunus Apaydn, bn Eb Zeyd, DA, XIX, 452; Eyyp Sait Kaya, Mlik Mezhebi, a.e., XXVII, 530. Ali Hakan avuolu

NEV, Ali r
(bk. AL R NEV).

NEVB
() Olaan st hallerde konulan dzensiz vergiler anlamnda fkh terimi. Szlkte inmek, konmak, yerine gemek anlamndaki nevb / nevbet kknden treyen nibe kelimesi (oulu nevib) meakkat, fet, bunalm, olaan st hal gibi mnalara gelir. Nevzil de (tekili nzile) benzer anlamlarda kullanlmaktadr. Nevibin mnas, bte kaynaklarnn yetmedii olaan st durumlarda hakl veya haksz olarak konulan rf geici vergileri kapsayacak ekilde genilemitir. stisna vergilerin dzenli vergilerin (revtib) yerini tuttuu iin bu ismi ald da sylenir (Burhaneddin el-Mergnn, III, 96; bn Nceym, VI, 261). Kalc hale dnen olaan st vergiler en-nevibl-muvazzafa adyla anlr. Bir blge ya da zmreye yklenen mterek nevibden her bir mkellefin hissesine dene ksmet denir. Hz. Peygamberin Ben Nadr topraklarndan, Hayber akarnn yarsndan salanan gelirden ve ganimetin bete birinden (humus) ailesinin ihtiyac ve fevkalde durumlar iin harcama yapt bilinmektedir (Buhr, umus, 1, 6, 12, 15; Mslim, Cihd, 54; Eb Dvd, arc vel-imre vel-fey, 18, 24). Resl-i Ekremin kt gnler (nevib) iin ihtiyat olarak hurma ayran Bill-i Habeyi knamas zamann zel artlarna balanmtr. Eb Hanfe olaan st haller iin beytlmlde ihtiyat akesi tutulmas gerektiini dnmekte, Mlik, fey gelirlerinin harcama kalemleri arasnda datldktan sonraki bakiyesinin byle zamanlar iin saklanmas kararn devlet bakannn takdirine brakmaktadr. fiye gre ise buna gerek yoktur; nk cihad gibi fevkalde hallerde mslmanlarn madd katks farz- ayn olur (el-m, IV, 80; Mverd, s. 279). Baz siyaset bilimciler de Hz. Ysufu rnek gstererek (Ysuf 12/43-55) hazinede olaan st durumlar iin ihtiyat bulundurulmasn denk bte politikasna tercih etmektedir (mesel bk. bn Ebr-Reb, II, 421). Hara, cizye ve zimmlerle harblerin ticaret mallarndan alnan ur gelirleri de olaanst durumlarda ihtiya duyulan kalemlere harcanr. Buna ramen btenin ak vermesi ve pein vergi tahsilt yahut devletin borlanmas yntemlerinin imknsz veya yetersiz olmas halinde hazine giderlerini karlamann bir baka yolu ek vergi tahsiltdr. htiya fazlasnn infakna dair yetle (elBakara 2/219; kr. el-Bakara 2/177) mal zerinde zekttan ayr bir hakkn varln bildiren hadis (Drim, Zekt, 13; Tirmiz, Zekt, 27) ve mminleri amme ihtiyalarn karlamak zere bata bulunmaya tevik eden dier naslar buna delil oluturmutur. Hz. Peygamberin Abdlkays kabilesine gnderdii mektupta zekt mkellefiyeti yannda zenginlerin ihtiya fazlas mallar zerinde fakirlerin hakk olduunu belirtmesi (Muhammed Hamdullah, s. 160) bu konuda bir baka delildir. bn Hazm hsma, yoksula, yolda kalma haklarn vermeyi emreden yete dayanarak (sr 17/26) zekt gelirlerinin saylan zmrelerin temel ihtiyalarn karlamaya yetmedii durumlarda devlet bakannn varlkl kimseleri onlara yardma zorlamasna cevaz vermektedir (el-Muall, VI, 156159). Malda zekttan baka hak bulunmadn bildiren hadis ise (bn Mce, Zekt, 3) normal artlarla ilgili grlmtr. Nevib gece bekisi, kad gibi kamu grevlilerinin cretleri, alt yap tesisleriyle ribt, mescid,

hankah, hastahane vb.nin yapm, bakm ve onarm masraflar, asker ve gvenlik harcamalar, esirlerin kurtulu fidyeleri gibi kalemlere sarfedilmek zere toplanan mer vergilerdir. Ancak zamanla zorba idarecilerin haksz yere aldklar baz vergilere de nevib denilmitir. Frede Lokkegaard, nibeyi st dzey brokrat ve askerlere konakladklar beldelerin halknca verilen rehberlik ve nakliye hizmeti anlamnda bir eit angarya olarak nitelemektedir (Islamic Taxation, s. 186). Hanefler, devlet bakannn kamu maslahat gerei ykledii geici her trl nevibi edas vcip bir bor hkmnde grmektedir. Ancak bu, beytlmlde yeterli fon bulunmad durumlarla ve olaan st hali amaya kfi miktarla snrlandrlmtr. Nitekim fey gelirlerinin yetmesi halinde ordunun tehizi iin cul (Osmanl uygulamasndaki ine-i cihdiyye ve imdd- seferiyye gibi) alnmas haram saylrken fon yokluunda zarar- eeddin zarar- ehaf ile izle edilecei kaidesi gerei ciz grlmtr. emsleimme es-Serahs mkellefin, bulunduu yerleim merkezine konulan mterek nevibin tediyesine itirakini daha faziletli sayan Hanef fakihlerinin varlna deindikten sonra eskiden bu tr vergilerin ihtiya ve sava durumlarnda toplandn, ancak kendi dneminde ounun zorbalkla tahsil edildiini, dolaysyla bundan kanabileceklerin kendi hisseleri dierlerine yklenmeyecekse dememesinin daha hayrl olduunu sylemektedir; demek istediinde ise edaya g yetiremedii halde ondan kanamayan mkellefe vermesini sevap saymaktadr (el-Mebs, X, 21). Haneflere gre mkellefin talebi zerine geici mer nevibin edasna keflet ittifakla cizken gayri mer trlerine keflet hususu ihtilfldr; Ebl-Ysr el-Pezdev gibi bazlar buna bor olmad gerekesiyle kar karken Ebl-Usr el-Pezdev gibi dierleri, mtlebe hususunda bor gibi ve hatta ondan ncelikli olduundan kefletine cevaz vermitir ki fetva da bu yndedir. Gayri mer nevibin tahsildarnn ahitlii zulme yardm ettii gerekesiyle makbul saylmamtr. EblUsr el-Pezdev, zorbalkla konmu olsa bile kolektif nevibin ilgili mahallin mkellefleri arasnda deme gcn esas alp dil bir ekilde datmn yapan vergi memurunun ecri hak edeceini belirterek ehdetini ciz grmtr. Ayrca baz Haneflere gre iftiden alnan nevib arazinin sahibine rc eder. Halife mer b. Abdlazz, Basra Valisi Ad b. Ertta gnderdii emirde daha nce konulduu anlalan bu tr vergilerin ilgasn emretmitir (bn Sad, V, 383; bn Askir, XXXV, 374). Vezir Eb Ubeydullah Muviye b. Yesr, Halife Mehd-Billha, Bakad Eb Ysuf da Hrnrrede harc- mukseme mkelleflerine nibe yklenmemesini tavsiye etmitir (Eb Ysuf, s. 109; Kudme b. Cafer, s. 223). stahrnin ifadelerinden Abbsler devrinde Frs eyaletinde nevib-i sultniyyenin Krt reislerce iltizam edildii anlalmaktadr (Meslik, s. 113). fren, Fasta Sadler dneminde ilk defa nibe ad altnda hne bana bir vergi koyan sultann Mevly Muhammed e-eyh olduunu, nceleri ayn olan bu verginin daha sonra nakde tahvil edildiini sylemektedir (Nzhetl-d, s. 40). Osmanllarda ve randa olaan st vergilere avrz ad verilirdi (bk. AVRIZ; gayri mer vergiler iin ayrca bk. MEKS; RESM).

BBLYOGRAFYA

Tehnev, Kef, II, 1373; Drim, Zekt, 13; Buhr, umus, 1, 6, 12, 15; Mslim, Cihd, 54; bn Mce, Zekt, 3; Eb Dvd, arc vel-imre vel-fey, 18, 24; Tirmiz, Zekt, 27; Eb Ysuf, Kitbl-arc, Kahire 1382, s. 109; Muhammed b. Hasan e-eybn, el-Cmiu-ar, Beyrut 1406/1986, I, 379-380; fi, el-m, IV, 80; bn Sad, e-abat, V, 383; Sahnn, elMdevvene, I, 302-303; II, 26-28; ehbeddin Ahmed b. Muhammed bn Ebr-Reb, Slklmlik f tedbril-memlik (nr. Hmid Abdullah Reb), Kahire 1403/1983, II, 421; Kudme b. Cafer, el-arc (Zebd), s. 223; stahr, Meslik (de Goeje), s. 113; Mverd, el-Akmssulniyye (nr. Ahmed Mbrek el-Badd), Kahire-Kveyt 1409/1989, s. 279; bn Hazm, elMuall, VI, 156-159; Sud, en-Nutef fil-fetv (nr. Selhaddin en-Nh), Beyrut-Amman 1404/1984, I, 197-198; bn Abdlber enNemer, el-Kf f fhi ehlil-Mednetil-Mlik (nr. M. M. Uhayd el-Mortn), Riyad 1400/1980, I, 478; Serahs, el-Mebs, III, 17-18; X, 20-21; XXIII, 203; bn Askir, Tru Dma (Amr), XXXV, 374; Burhneddin el-Mergnn, el-Hidye, [bask yeri ve tarihi yok] (el-Mektebetl-slmiyye), II, 135; III, 95-96; IV, 105; bn Rd, Bidyetl-mctehid, I, 342; Kurtub, el-Cmi, XVIII, 15-16; XX, 63; bn Czey, el-avnnl-fhiyye, Libya-Tunus 1982, s. 156; Osman b. Ali ez-Zeyla, Tebynl-ai, Bulak 1313-15, III, 242; IV, 165-166, 226; bnl-Hmm, Fetul-adr, VII, 222-223; bn Nceym, el-Barr-ri, V, 79; VI, 259-261; VII, 96; Buht, Kefl-n (nr. M. Sdk el-Kamhv), Beyrut 1405, III, 94; fren, Nzhetl-d bi-abri mlkil-arnil-d (nr. O. Houdas), Rabat, ts. (Mektebett-tlib), s. 40; Muhammed b. Ahmed ed-Desk, iye ale-eril-kebr, Beyrut, ts. (Drl-fikr), II, 189; evkn, esSeyll-cerrr (nr. Mahmd brhim Zyed), Beyrut 1405/1985, IV, 520; bn bidn, Reddlmutr, II, 336; IV, 127; V, 330-333, 475; VI, 422, 441; VII, 119; VIII, 476; F. Lokkegaard, Islamic Taxation in the Classical Period, Lahore 1979, s. 186; Muhammed Hamdullah, el-Veiussiysiyye, Beyrut 1405/1985, s. 160; Slih Ahmed el-Al, el-arc fil-Ir, Badad 1410/1990, s. 237-238; Gayd Hazne Ktib, el-arc mnl-fetil-slm att evtil-arni-liil-hicr, Beyrut 1994, s. 227-228. Cengiz Kallek

NEVSIB
(bk. NSIBE).

NEVZL
() Mezhep imamlarndan sonar ortaya km fkh meseleler iin kullanlan bir terim. Szlkte nevzil sonradan meydana gelen, insanlar iin zorluk veya sknt douran durum mnasndaki nzile kelimesinin oulu olup klasik fkh eserlerinde daha ok mezhep imamlarndan sonra ortaya km meseleleri, modern dnemde ise yeni fkh problemleri ifade eder. Fetv kelimesi (tekili fetv) nevzil ile e anlaml olarak kullanlrsa da nevzilin mezhep imamlarndan sonra ortaya kan fkh meselelerle snrl olduu ve herhangi bir fkh meselenin hkmnn aklanmas anlamna gelen fetvya gre daha zel bir mnaya sahip bulunduu grlr. Zaman zaman vkt ve havdis kelimeleriyle de belirtilen nevzil kavramnn yaygn olarak kullanld Hanef ve Mlik evreleri arasnda gerek kavramsal ereve gerekse nevzil literatrnn muhtevas bakmndan farklar vardr. Eb Hanfe ve talebelerinin gr ve faaliyetleri zhirr-rivye ve ndirr-rivye olarak iki ksmda deerlendirildii gibi Hanef mezhebine ait fkh birikimin bilgi ve delil deerine gre yaplan tasnifinde bu dnemin mesaisi daha sonrakilerden ayrt edilmitir. Mezhep imamlar dneminin ardndan bir taraftan zhirr-rivye ve / veya ndirr-rivyeye dayanan yahut bunlar bir araya getirmeyi hedefleyen eserler kaleme alnrken dier taraftan Hanef fakihlerinin (meyih) grlerini bir araya getiren nevzil eserleri telif edilmitir (nevzilin meyih kavramyla ilikilendirilmesine rnek iin bk. Temm, I, 35; bn bidn, s. 17). Hanef literatrndeki ilk nevzil eserleri IV. (X.) yzylda, mezhep birikimini bilgi ve delil deeri asndan deerlendirerek yeni telif formlar iinde ifade eden faaliyetlerin bir paras olarak ortaya kmtr. Nitekim ilk ve en mehur nevzil eserlerinden birinin mellifi olan Ebl-Leys es-Semerkand, zhirr-rivyeye dayanan iznetl-fh adl muhtasar ile ndirr-rivyeyi bir araya getirmeyi hedefleyen Uynlmesilinin yan sra yukarda belirtilen katklar da ieren, nevzil meselelerine tahsis ettii Kitbn-Nevzili telif etmitir (ayrca bk. SEMERKAND, EblLeys). Hanef literatrndeki ilk nevzil eserlerinde mezhep birikimiyle ilgili tasavvurlar, mezhep ii fkh istidll anlaylar ve fetvada esas aldklar grler gibi hususlarda birbirinden ayrlan Belh, Irak ve Buhara meyihinden birinin grleri merkeze alnmtr. Nitekim Ebl-Leys es-Semerkandnin sz konusu eserinin muhtevasn byk lde Belh meyihinin grleri tekil ederken Ntfnin el-Vtnn Irak meyihinin, Ahmed b. Muhammed el-Kenin Mecmaun-nevzil velavdi vel-vtnn ise (Sleymaniye Ktp., Esad Efendi, nr. 913) Buhara meyihinden olan baz Hanef fakihlerinin grlerini bir araya getirdii anlalmaktadr. Daha sonra ortaya kan eserlerin bir ksm, fkh tasnifine gre her babda meyih gruplarnn grlerini veya bu grleri temsil eden eserlerden yaptklar iktibaslar farkl blmler halinde bir araya getirirken dier bir ksm nevzil meselelerini fkh bablarnn konu rgs iinde ele almtr. Mesel Sadrehdin Kitbl-Vt (Sleymaniye Ktp., Ftih, nr. 2492) ve Burhneddin el-Mergnnnin et-Tecns vel-mezdi (Sleymaniye Ktp., Yenicami, nr. 553) gibi eserlerde bir yandan Semerkant

Haneflerinin grleri, te yandan Belh meyihini temsil eden Ebl-Leysin KitbnNevzilinden yaplan iktibaslar her fkh bab iinde mstakil balklar altnda toplanmtr. Buna karlk Thir b. Ahmed el-Buhrnin ulatl-fetvs (Sleymaniye Ktp., Sleymaniye, nr. 680) ve Burhneddin el-Mergnnnin Mutrtn-nevzili (Sleymaniye Ktp., Ayasofya, nr. 1422) nazar bir fkh eseri gibi dzenlenmitir. Birok nevzil eseri belirli bir dnem ve corafyadaki Hanef meayihinin mezhebe katklarn kaydetmeyi ama edindii iin baz kelm ve tefsir meseleleri, tabakat bilgileri ve hatta tarih anekdotlar gibi konu d mlmat da ilemektedir. Mlik mezhebinde nevzil kavram, Hanef mezhebinden farkl olarak kadlarn yarg grevi yaparken karlatklar baz olaylar ve Mlik mezhebinin hkim olduu blgelerde gelien amelleri de kapsamaktadr. bn Eb Zemennin el-Mnteab fil-akm, IV. (X.) yzyl Mlik fukahas ve baz Mlik topluluklarnn hayat yannda Kurtuba (Cordoba) ameline de yer vermesiyle tannmtr. s b. Sehl, el-lm bi-nevzilil-akm adl eserinde Kurtubadaki ift meclisinin ve kaz mavere meclislerinin kararlarn zikretmektedir. bn Rd el-Ceddin bir talebesi tarafndan bir araya getirilen ve Mlik mezhebinde nevzil sahasndaki birka temel kaynaktan biri saylan Fetv bn Rd, mellifinin, ada Mlik fakihleriyle tartmalarn iermesi ve onlarn verdii fetvalarn yan sra mahkeme kararlarn da deerlendirmesi bakmndan dikkat ekicidir. zellikle amel fkhn ieren ve zerlerine birok erh ve hiye yazlan nazmlar da ortaya kmtr. bn smn Tufetl-kkm f nketil-ud vel-akm (el-smiyye) adl manzum eseri Endlsn son dnemindeki amel fkhn en gzel yanstan eserdir. Bu kitap zerine yaplan almalar arasnda zellikle Meyyre, bn Sde et-Tvd ve Ali b. Abdsselm et-Teslnin eserleri zikredilmelidir. Tvd ve Teslnin erhleri ge dnem Mlik fkh eitimi mfredatndaki temel eserler arasnda saylmaktadr. Ebl-Hasan ez-Zekkkn Lmiyetl-akm (LmiyetzZe) adyla mehur olan nazm da birok erh ve hiye almasna esas tekil etmitir. Veners, Mlik tarihi boyunca ortaya kan nevzil meselelerini kapsayan bir tedvin faaliyetine girierek nevazil literatrnn en dikkat ekici almalarndan birini meydana getirmitir. Onun elMiyrl-murib vel-cmiul-marib an fetv ulemi fryye vel-Endels vel-Marib adl eseri, nevzil meselelerinin yan sra eitli Mlik fkh metinlerini de btn olarak ihtiva etmesiyle tannmtr. Hanef literatrnden farkl olarak, ele aldklar meselelerin gerekletii tarih artlar ok daha ayrntl biimde kaydeden Mlik nevzil literatrnn ge dnemine ait balca eserler Eb Zeyd Muhammed b. Ebl-Ksm es-Sicilms ve Mehd el-Vezzn tarafndan kaleme alnmtr. Vezznnin en-Nevzill-ceddetl-kbr li-ehli Fs ve ayrihim minel-bedvi velurs nevzil kavramnn geni kapsamna iaret edecek ekilde gerek ge dnem Mlik fakihlerinin fetva sahas dnda kalan birok faaliyet ve teliftn, gerekse Mlik mezhebinin hkim olduu baz blgelerin amellerini bir araya getirmitir (ayrca bk. MLK MEZHEB). Nevzil eserleri, toplumsal tarih hakknda en ok veri ihtiva etmesi ve fkh ilmiyle slm toplumu arasndaki etkileimi en iyi yanstmas bakmndan yakn dnemde slm tarihi aratrmalarnda kaynak olarak kullanlmaya baland gibi fkhn toplumla ilikisini ele alan bir dizi akademik almaya da konu olmutur.

BBLYOGRAFYA

Hall b. Ahmed, Kitbl-Ayn, nzl md.; Cevher, e-, nzl, va ve d md.leri; Frzbd, el-msl-mu, nzl md.; Ebl-Leys es-Semerkand, Kitbn-Nevzil, Ktp., Ndir Eserler, nr. A-3459, tr.yer.; Eb Mansr es-Selib, Fhl-lua ve sirrul-Arabiyye (nr. Ysn Eyyb), Sayda 1419/1999, s. 343; Ahmed b. Ms b. s el-Ke, Mecmul-avdi vennevzil vel-vt, Sleymaniye Ktp., Esad Efendi, nr. 913, vr. 1b; Kure, el-Cevhirl-muyye, tr.yer.; Temm, e-abats-seniyye, I, 35; Kef-unn, II, 1981, 1998-1999; bn bidn, Mecmat resili bn bidn, Beyrut, ts. (Dru ihyit-trsil-Arab), s. 17; Abdlazz Binabdullah, Malemetl-fhil-Mlik, Beyrut 1403/1983, s. 322; Muhammed el-Menn, Laat min Miyril-Veners anil-aytil-ilmiyye f Fs el-Merniyye, et-Tr ve edebnnevzil: Dirst triyye mhdt lil-fad Muammed Zneybir (nr. Muhammed el-Mansr Muhammed el-Marv), Muhammediye 1995, s. 87-92; M. Eb Tlib, Nevzil terbeviyye, a.e., s. 93-99; Eyyp Said Kaya, Hanefi Mezhebinde Nevzil Literatrnn Douu ve Ebl-Leys esSemerkandinin Kitabun-Nevzili (yksek lisans tezi, 1996), M Sosyal Bilimler Enstits, tr.yer.; Muhammed Fetha, en-Nevzill-fhiyye vel-mctema, Rabat 1999, s. 267-395; Muhammed Hacc, Naart fin-nevzilil-fhiyye, [bask yeri yok] 1999 (el-CemiyyetlMaribiyye lit-telf vet-terceme ven-ner), s. 81-186; M. brhim Ali, Ilul-meheb indelMlikiyye, Dbey 1421/2000, s. 212-217; Abdnnsr Ms Ebl-Basal, el-Medal il fhinnevzil, en-Nevzill-fhiyye ve eerh fil-fetv vel-ictihd, Rabat 2001, s. 9-54; Hasan Zeyn el-Fll, en-Nevzill-fhiyye, ymetht-teriyye vel-fikriyye, a.e., s. 55-79; Abdllatf Hidyetullah, en-Nevzill-fhiyye fil-amelil-ail-Marib, a.e., s. 316-335; Msfir b. Ali b. Muhammed el-Kahtn, Menhec istinbi akmin-nevzilil-fhiyyetil-mura, Cidde 1424/ 2003, s. 87-96; smail Gllk, Ebul-Leys Semerkandinin Nevazili Inda Sosyal Olgu Fetva likisi (yksek lisans tezi, 2003), M Sosyal Bilimler Enstits; W. B. Hallaq, From Fatwas to Furu: Growth and Change in Islamic Substantive Law, Islamic Law and Society, I/1, Leiden 1994, s. 39; Nzila, EI (ng.), VII, 1052. Eyyp Said Kaya

NEVBAHT, Hasan b. Ms
() Eb Muhammed el-Hasen b. Ms b. el-Hasen b. Muhammed el-Badd en-Nevbaht (. 310/922 [?]) i limi. Badatda dodu. Emevlerin son devrinde ve Abbslerin ilk dnemlerinde sarayda mneccim olarak grev yapan ran asll Nevbaht ailesine mensup olup bu aileden Eb Sehl smil b. Alinin kz kardeinin oludur. Kaynaklarda tahsili ve hocalar hakknda yeterli bilgi bulunmuyorsa da zengin bir ilm birikime sahip olan ailesi iinde iyi yetitiinde phe yoktur. Kk yatan itibaren eski Fars kltrnn izleri, snrl lde Yunan dncesine ait fikirlerle slm inancnn birbiriyle kart aile atmosferi onu bu alanlarda belli bir seviyeye ulatrmtr. Bu arada Badatta felsefe ve kelm limleriyle irtibat kurdu; zellikle Sbit b. Kurre, shak b. Huneyn ve Eb Osman ed-Dmak gibi limlerle zaman zaman grt. ann kelmclaryla ilh sfatlar, ryetullah, immet, tensh gibi konularda tartmalar yapt. Farkl bir kltrel arka plana sahip bulunan evreden gelmi olmas kelm konularna daha geni bir adan bakmasna vesile olmutur. Kaynaklarda yer alan baz bilgilerden hareketle Nevbahtnin mrn ilm faaliyetlerle Badatta geirdii, Yunan dncesinden bir ksm eserleri Arapaya tercme ettii, devrin ilim evreleriyle sk ilikiler iinde bulunduu, muhtemelen dedesi gibi ncm ilmine dair bilgiler aktard sylenebilir. Abdullah Nime onun 310 (922) ylnda vefat etmi olabileceini belirtir (Felsifet-a, s. 192). Eserlerinin isminden felsefe, kelm, dinler tarihi, slm mezhepleri, astronomi ve tp gibi alanlarda yetkin olduu anlalan Nevbaht kaynaklarda III. (IX.) yzyln sekin ahsiyetlerinden biri olarak tantlmtr. bnn-Nedm, felsefedeki yerine de iaret ederek onu mmiyye asnn kelmclar arasnda saym, ayrca hem Mutezilenin hem ann Nevbahtyi kendi mezheplerine mensup olarak gsterdiini kaydetmitir (el-Fihrist, s. 225). bnl-Murtaz onun mmiyye mezhebi mensubu olduunu belirtmi ve kendisini Mutezilenin dokuzuncu tabaka limleri arasnda gstermitir (abatl-Mutezile, s. 104). Bu ifadeler, ilk dnemlerden sonra immet dncesi dnda a ile Mutezile arasnda kkl bir farklln bulunmamasyla aklanabilir. Esasen Nevbahtnin er-Red ale-a m alal-mmiyye adl eseri bu mezhebe mensubiyetini gsterdii gibi tabakat kitaplarnda batan beri Nevbaht ailesinin siyas kimliklerinin ayn istikamette olduuna dair bilgiler de bunu teyit eder. Ayrca a ricl kitaplar, dorudan imamlardan hadis rivayet etmemi olmakla birlikte kendisini mmiyyenin sika ahsiyetlerinden biri diye anar (mesel bk. Ahmed b. Ali enNec, I, 180; Eb Cafer et-Ts, er-Ricl, s. 462). lm ahsiyeti bakmndan kelmcl ne kan Nevbaht geleneksel i anlayna bal kalm, bunun akl temele oturtulmasna nemli katklar yapm, bunun iin Mutezilenin dnce sisteminden faydalanmtr. Ancak bu mezhebin fikirlerini tartmasz kabul etmemi, tenkide ak grd konularda Ebl-Hzeyl el-Allf, Cafer b. Harb, Chiz, Eb Ali el-Cbb gibi limlerin

grlerini reddetmekten geri kalmamtr. Ayn zamanda Aristo hakknda eser yazacak kadar Grek felsefesine ina olan ve tabiat bilimlerine ilgi duyan Nevbaht dinler ve mezhepler tarihinde de bilgi sahibidir. Onun, baz kk paralar gnmze kadar gelen el-r ved-diynt isimli kitabnda dinler hakknda objektif bilgiler verdii, ayn ekilde Frau-asnda i gruplarna dair ksa fakat salkl aklamalar yapt grlmektedir. Eserleri. Nevbahtnn kaynaklarda krktan fazla eseri saylmaktaysa da gnmze sadece bir eseriyle dier bir eserinden baz kk pasajlar intikal etmitir. 1. Frau-a*. Balangtan on birinci imam Hasan el-Askernin vefatna kadar ortaya kan i gruplarnn ele alnd eserin eitli neirleri yaplm (nr. H. Ritter, stanbul 1931; nr. Muhammed Sdk l-i Bahrlulm, Necef 1355/1936; Beyrut 1404/ 1984), Franszca, Rusa ve Farsaya tercme edilmitir. 2. el-r veddiynt. Eserden baz kitaplarda kk paralar halinde alntlar yaplmtr. Tamamlanmad belirtilen eserde Grek felsefesinde varlk ve bilgi anlay ile Hint dinlerine ait nemli bilgilerin bulunduu kaydedilmektedir (Ebl-Ferec bnl-Cevz, s. 39, 45, 65). Mellifin kaynaklarda ad geen dier eserleri de unlardr: el-Erz vel-cl vel-esr, el-ucec fil-imme, el-u vel-umm, tirl-kevn vel-fesd li-Arisols, el-stia al mehebi Him, Mutaarl-kelm fil-cz, en-Na al Cafer b. arb fil-imme, er-Raad al Balms, er-Red al Eb Al el-Cbb f reddih alel-mneccimn, er-Red al EbilHeyl el-Allf f enne namel-cenne mna, er-Red al abit-tens, er-Red alelMcessime, er-Red alel-Vfe, et-Tenzh ve ikru mtebihil-urn, et-Tevd (Ahmed b. Ali en-Nec, I, 180-183).

BBLYOGRAFYA

Hasan b. Ms en-Nevbaht, Frau-a (nr. M. Sdk l-i Bahrlulm), Beyrut 1404/1984, Hibetddin e-ehristnnin Mukaddimesi, s. b-yv; bnn-Nedm, el-Fihrist (Teceddd), s. 225226; Ahmed b. Ali en-Nec, er-Ricl (nr. M. Cevd en-Nn), Beyrut 1408/1988, I, 179-183; Eb Cafer et-Ts, el-Fihrist (nr. M. Sdk l-i Bahrlulm), Beyrut 1403/1983, s. 75; a.mlf., er-Ricl (nr. M. Sdk l-i Bahrlulm), Kum 1411, s. 462; Ebl-Ferec bnl-Cevz, Telbs bls (nr. M. Mnr ed-Dmak), Kahire 1368, s. 39, 45, 65; Zeheb, Almn-nbel, XV, 327; bnlMurtaz, abatl-Mutezile, s. 104; bn Hacer, Lisnl-Mzn, II, 477-478; Brockelmann, GAL Suppl., I, 319-320; Sezgin, GAS, I, 539-540; VI, 176; VII, 154; Abdullah Efendi el-sfahn, Riyl-ulem ve iyl-fual (nr. Ahmed el-Hseyn), Kum 1401, I, 326-327; Hasan esSadr, Tess-a, Beyrut 1401/1981, s. 234, 369-370; Ayn-a, V, 320-321; Abdullah Nime, Felsifet-a, Beyrut 1987, s. 191-202; Ebl-Ksm el-H, Mucem riclil-ad, Beyrut 1409/1989, V, 142-143; M. Rz el-Hseyn, Frau-a ev Maltl-mmiyye linNevbat em lil-Er, Trn, I/1, Kum 1405, s. 29-51; J. L. Kraemer, al-Nawbat, EI (ng.), VII, 1044; J. van Ess, al-r wal-Dnt, EIr., II, 200-201. lyas zm

NEVBAHT, smil b. Ali


() Eb Sehl sml b. Al b. shk b. Eb Sehl el-Fazl b. Nevbaht el-Badd en-Nevbaht (. 311/924) mmiyye asnn nde gelen kelmclarndan. 237 (851-52) ylnda Badatta dodu. II. (VIII.) yzyldan itibaren Badatta lim, mtercim ve mneccim yetitiren ran asll Nevbahtler ailesine mensuptur. Ailenin ismini ald Nevbaht ile olu Eb Sehl el-Fazl, Abbs Halifesi Mansr ve Hrnrred zamannda mneccimlik grevinde bulunmutu. Nevbahtnin belirli bir ilm seviyeye gelince felsef dnceye yakn ilgisi dolaysyla Sbi filozofu, mantk ve matematiki Sbit b. Kurre ile irtibat kurduu, onun ders halkalarna katld ve kendisinden felsefe rendii, daha sonra yazd Meclis bit b. urre adl eserinde hocas ile mzakerelerini kaydettii nakledilmektedir. mmiyye kelm konusunda iyi yetimi ve devrinde kelmclarn eyhi unvann alm bulunmasna ramen (Ahmed b. Ali en-Nec, I, 121; Eb Cafer et-Ts, el-Fihrist, s. 39) akaid ve kelm konularnda kimlerden faydaland bilinmemektedir. Ali en-Nak ve Hasan el-Askernin immet devrelerini idrak eden Nevbahtnin, Eb Cafer et-Tsnin naklettii rivayetlere dayanarak (Kitbl-aybe, s. 272, 273) Asker ile bulutuu ve ondan istifade ettii yolunda ileri srlen grler doru deildir. a kelmyla yetinmeyerek itizl ekolnn dncelerini de renen ve Mutezile kelmclar arasnda sekin bir yere sahip olduu belirtilen Nevbaht (bn Hacer, I, 424) olgunluk anda Badatta yeenleri Hasan b. Ms en-Nevbaht, onun kardei Eb Cafer Muhammed en-Nevbaht ve on ikinci imamn kk gaybeti esnasnda nc sefir olan Hseyin b. Rh en-Nevbaht ile birlikte i-mm kelmnn oluturulmas hususunda byk aba sarfetmi, mmiyye bnyesinde Ben Nevbaht diye anlan kelm ekoln kurmutur. Onun baz kaynaklarda Mutezil diye gsterilmesi, byk ihtimalle usul konularnda birbirine benzeyen i ve Mutezil akaid esaslarn birletirmesinden dolaydr (Ayn-a, III, 384). Nevbahtnin devlet adamlar arasnda bir vezir gibi itibar grmesinden (Ahmed b. Ali en-Nec, I, 121) yaad devirde Abbs ileri gelenleriyle iyi mnasebetler iinde bulunduu anlalmaktadr. Kelm ve din ilimler yannda iir ve edebiyatta da baarl olan, dneminin bnr-Rm ve Buhtr gibi air ve ediplerini himaye eden, Kfe dil ekolnn nemli temsilcilerinden Saleb ile edeb konularda mzakereler yrtp nakillerde bulunan Nevbahtnin (Merzbn, s. 187-188) iirlerinin bir ksm gnmze ulamtr (bnr-Rm, I, 150; Eb Bekir es-Sl, s. 65; Ahmed b. Ali en-Nec, I, 121; Safed, IX, 171-172). zellikle bnr-Rm ve Buhtr onu ven iirlere divanlarnda yer vermilerdir. mmiyye asnn nde gelenlerinden olmas dolaysyla yaad devrede a inanlarnn mdafaas ve muhalif frkalarn ileri srd iddialarn cevaplandrlmas konusunda byk aba gsteren Nevbaht ok sayda tartmaya katlmtr. Mutezile ileri gelenlerinden Eb Ali el-Cbb ile Ahvazda yapt mnazaralar el-Meclis maa Eb Al el-Cbb adyla kitap haline getirilmitir (Ahmed b. Ali en-Nec, I, 121; Eb Cafer et-Ts, Fihrist, s. 40; bnn-Nedm, s. 225). Ayrca Eb s el-Verrk ve bnr-Rvendnin dncelerini onlarn lmnden sonra eletirmitir. Bu arada imamn gaybete girmesinden sonra kendilerinin sefir yahut bab olduunu iddia

eden ve mmiyye tarafndan yalanc sefirler olarak kabul edilen, bn Ebl-Azkr (Azfir) diye bilinen Muhammed b. Ali e-elmegn ile mehur mutasavvf Hseyin b. Hallc- Mansr kendisine bavurarak sefir tannmalarn talep etmiler, fakat Nevbaht bu talepleri reddetmitir. Olu Ali b. smilden baka N el-Asgar, Ebl-Cey Muzaffer b. Ahmed el-Belh, Ebl-Hasan Muhammed b. Bir es-Ssencerd, Eb Ali Hseyin b. Ksm el-Kevkeb ve Eb Bekir es-Sl gibi rencileri yetitiren Nevbaht evval 311 (Ocak 924) tarihinde byk ihtimalle Badatta, bazlarna gre ise Vstta lm ve Kzmeynde defnedilmitir. Eserleri gnmze ulamayan Nevbahtnin grleri, kaynaklarda belirtilen kitaplarnn isminden ve sonraki yazarlarn aklamalarndan anlalabilmektedir. Bu bilgilere gre Nevbaht Allahn sfatlar, adl, ryetullah ve insanlarn hr iradeye sahip olduklar hususunda Mutezilenin dncelerini benimsemi, byk gnah ileyenlerin iman ve kfr arasnda bulunduklar, zellikle tvbe etmeden lenler iin Hz. Peygamberin ve imamlarn efaatinin geerli olaca dncesiyle vad konularnda onlara kar kmtr. Ayrca insann mahiyetinin bedene hkim olan, madd unsurlardan uzak bulunan ve meknda yer tutmayan ruhtan ibaret olduunu belirterek Mutezilenin genel dncesinden uzaklamtr. mmet konusunda ann dncelerini benimsemesi ve Tsnin nakline gre (Kitbl-aybe, s. 273) kk yata grd on ikinci imam Mehd elMuntazar Muhammed b. Hasann immeti ve ardndan gaybete girmesi fikrine itirak etmesine ramen mmiyyenin bu konudaki yaygn dncesine katlmamtr. Hz. Peygamber neslinden gelen kim yahut mehdnin Hasan el-Askernin olu Muhammed olduunu kabul etmekle birlikte onun gaybet halinde ldn ve kendisine ocuunun halef olduunu, onun ocuklarndan birinin kim olarak ortaya kp immetini izhar edeceini ileri srmtr (bnn-Nedm, s. 225). Nevbaht ok sayda eser telif etmitir. Baz kitaplarndan paralar ve bir ksm iirleri dnda gnmze intikal etmeyen bu almalarn otuzdan fazlasnn ismi kaynaklarda yer almaktadr (mesel bk. bnn-Nedm, s. 225; Ahmed b. Ali en-Nec, I,121-122; Eb Cafer et-Ts, el-Fihrist, s. 3940). Eserlerinin bir ksm unlardr: udl-lem, el-ticc li-nbvvetin-neb, el-stf filimme, Kitbl-Cmel fil-imme, er-Red al Muammed b. el-Ezher fil-imme, et-Tenbh filimme (Ahmed b. Ali en-Nec, sonuncu eseri hocas Eb Abdullahtan okuduunu belirtmektedir [er-Ricl, I, 121], ayrca kitabn baz paragraflar bn Bbeveyh eyh Sadk el-Kummnin Kemld-dn ve tammn-nimesinde yer almaktadr [I, 88-94]), Kitb fi-ft lir-red al Ebil-Athiye fit-tevd ve irih, Nau Kitbi Abeil-ikme aler-Rvend, er-Red alelVfe, er-Red alel-Yehd, er-Red al s b. Ebn fil-ictihd.

BBLYOGRAFYA

bnr-Rm, Dvn (nr. Hseyin Nassr), Kahire 1973-77, I, 150, 154; II, 615; Eb Bekir es-Sl, Abrl-Butr (nr. Slih el-Eter), Dmak 1378/1958, s. 65, 120; bn Bbeveyh, Kemld-dn ve tammn-nime (nr. Ali Ekber el-Gaffr), Tahran 1395/1975, I, 88-94; Merzbn, elMvea (nr. Ali M. el-Bicv), Kahire 1385/1965, s. 185, 187-188, 412; Ahmed b. Ali en-Nec, er-Ricl (nr. M. Cevd en-Nn), Beyrut 1408/1988, I, 121-122; Eb Cafer et-Ts, Kitblaybe (nr. bdullah et-Tahrn - Ali Ahmed Nsh), Kum 1411, s. 272, 273, 371, 391, 401, 402;

a.mlf., el-Fihrist, Beyrut 1403/1983, s. 38-40; Zeheb, Almn-nbel, X, 80; Safed, el-Vf, IX, 171-173; bnn-Nedm, el-Fihrist (Teceddd), s. 225; bn Hacer, Lisnl-Mzn, I, 424; Abbas kbl-i tiyn, nedn- Nevbat, Tahran 1311 h., tr.yer.; Brockelmann, GAL Suppl., I, 319; W. Madelung, Imamism and Mutazilite Theology, Le Shisme Immite, Paris 1970, s. 15-16; a.mlf., Ab Sahl Nawbakt, EIr., I, 372-373; Hasan es-Sadr, Tess-a, Beyrut 1401/ 1981, s. 367-369; Abbas el-Kumm, el-Kn vel-elb, Beyrut 1403/1983, I, 93-95; Ayn-a, III, 383-388; Abdullah Nime, Felsifet-a, Beyrut 1987, s. 183-190; Louis Massignon, Nevbaht, A, IX, 220; Hasan Ensr, Eb Sehl Nevbat, DMB, V, 579-583. Mustafa z

NEVBE
( ) Tekkelerde ritim sazlaryla icra edilen msiki eliinde yaplan eitli trenlerle bunlara katlan alg topluluunun ve bir ritim algsnn ad. Hem Arapa hem Farsada yer alan sra, nbet anlamndaki nevbe / nevbet kelimesi daha ok tekke (tasavvuf) msikisinde kullanlmtr. Nevbe, tekkelerde belirli ritim sazlarnn ve seslerin itirakiyle yaplan zel trenlerin ve bunlarda yer alarak seslere elik eden ritim alglarnn ad olduu gibi baz tarikat zikirleri esnasnda kullanlan zel bir ritim algsnn da ismidir. Nevbe karmak, nevbe vurmak, nevbe amak gibi tabirlerle de ifade edilen tren derghn yin gnnde, ramazan, kurban bayramlaryla kandil gecelerinde ve hilfet merasimi, nikh akdi, snnet dn, bed-i besmele cemiyeti gibi zel gnlerde yaplrd. Daha ok Kdir, Rif, Bedev, Desk ve Sad tarikatlarna has bir tren olan nevbe ramazan bayramlarnda bazan , kurban bayramlarnda iki defa, dier tarikatlarda ise ndiren icra edilen bir merasimdir. Mesel Halvetiyye tarikat tekke ve zviyelerinde ancak kandil ve bayramlarda nevbe kar ve bazan bir hafta srerdi. Kym tekkelerinde nevbe merasimi kandil ve bayram gnlerinden bir hafta nce balard; buna istikbal haftas denilirdi. Byk derghlarda zel durumlarda yin merasimi nevbenin itirakiyle yaplrd. Nevbe merasimi msiki sanatnn ses ve usul sazlar ustal, solo, koro, yneticilik, makam ve repertuvar bilgisi gibi eitli dallarn iine alan, icras zor ve zel yetenek isteyen en kapsaml trlerinden biridir. inde bulunulan ortama ve zevke bal olarak birka saat sren nevbe merasiminde nevbe biri oturularak, dieri ayakta olmak zere iki ekilde vurulurdu. Ayakta vurulan nevbe oturularak yaplan nevbeden sonra balayp ondan daha ksa srerdi. Nevbe genellikle giri ve onu takip eden blmden olumaktadr. Bu merasimde tekkenin eyhi ve dier derghlardan gelen eyhlerle zkirba halle, dedeler ve zkirler kudm, derviler mazhar gibi ritim sazlar vururdu. Nevbe merasimine katlan bu ritim alglarndan ibaret toplulua nevbezen ad verilir ve nevbenin idaresini de halle ile eyhler veya usta zkirbalar stlenirdi. Nevbe merasiminin girii hallenin ksa aralklarla ve ar tempodaki titrek vurular ile balayp zkirlerin giderek hzlanan usullerle icra ettikleri uul, methiye ve kasidelerle devam eder. Daha sonra zkirbann nevbe hutbesini okumasnn ardndan sernakib ve yannda olan nakibler, arkalarndan da orada bulunanlar birer adm ilerleyerek her admda kym tarikatlardan drt byk kutbundan birinin ismini (Abdlkdir-i Geyln, Ahmed er-Rif, Ahmed el-Bedev, brhim edDesk) ve bazan dier tarikat prlerini saygyla ydederler.Yksek sesle yaplan salavatlamann ardndan ritim sazlarnn datlmasna geilir. nceden zel bir ekilde nevbe merasimi iin hazrlanan aletler rtbe, ya ve kdemleri dikkate alnmak suretiyle birer birer sernakib tarafndan eyh, zkirba, dede, zkir ve dervilere niyaz edilerek (plerek) verilir. cra edilecek msiki byk nem tad iin datmda iyi bir msiki bilgisinin yannda bu konuda tecrbe sahibi olanlar tercih edilir.

Birinci blm. Bu blmde eyhin, tarikatn pri ve makamn sahibi adna el-Ftiha demesinden sonra ar ar vurduu hallenin usulne uyup dier nevbezenler de alglarn ayn ritimle vurmaya devam ederler. Sadece alglarn alnd (nevbe vurulduu) bu ksmda bir ey okunmaz. Giderek hzlanan icrann eyh efendinin el-Ftiha nidsyla sona ermesi zerine alglar dzenli bir ekilde dizlerin nne konur ve eyh efendi bata olmak zere dervi ve zkirler hep birlikte rast makamndaki nevbe saltn okurlar. kinci blm. eyh efendi ve dier hazr bulunanlar ayaa kalkarak ve ayaklar mhrlenmi vaziyette Hz. Muhammedin Mekkeden Medineye hicreti gz nne getirilerek duyulan heyecan, mutluluk ve teslimiyet tekrar yaanr, Talaal-bedr aleyn msrayla balayan uul / ilhi veya KasdetlBrdeden bir blm okunur. Hzlanarak devam eden bu blm yine eyh efendinin Ftihas ile sona erer ve ardndan salavat getirilir. Zkirbann okuduu mnct, nat veya deiik makamlarda okunan cumhur ilhileri ile blm tamamlanr. nc blm. Demdeme fasl da denen bu blmde dier blmlere gre daha ar usulle nevbe vurmaya devam edildiinden tevhidhnede bulunan herkes bu icraya katlabilir. Uak, hicaz, rast ve daha ok sab ve hseyn makamlarnda uul ve ilhiler okunup kyam zikrindeki gibi perde kaldrma denilen ekilde sesler ykseltilip indirildikten sonra yine eyh efendinin Ftihas ve ardndaki salavatlamadan sonra grevli derviler tarafndan nevbe alglar birer birer niyaz edilerek toplanr. eyh efendi ar tempoda ve yksek sesle tevhd-i erife geer veya zkirlerin Nbnin, Sakn terk-i edebden ky-i mahbb- Huddr bu msrayla balayan manzumesini okumasyla nevbe tamamlanr. Bu merasimde halle, mazhar, kudm, ifte kudm, el kudm (nakkre), bendir, tabl, alpre gibi vurmal alglarn yan sra ney ve neyin eitlerinden nsfiye kullanlmtr. Nevbe merasimleri sadece tekkelerle snrl kalmam, baz nemli olaylarda da rol oynamtr. Sultan Mehmed Readn tahta knn ilk gnlerinde skdarda yaplan cuma selmlnda, Mill Mcadeleden sonra kr Nil Paa kumandasndaki birliklerin Bursada karlanmasnda, Refet (Bele) Paann, Ankara hkmeti temsilcisi olarak stanbulda Eypte karlanmasnda yaplan merasimler bunlardan bazlardr. Ayrca Deli Hlid Paann Eype defni srasnda, Zekizde Mehmed Mnir Beyin min alaynda nevbe vurulduu, I. Dnya Sava esnasnda kurulan Mchidn-i Mevleviyye Alaynda nevbezenlerden oluturulmu nevbe blkleri yer ald bilinmektedir. Osmanllarn son dneminde nevbe idare etmekle tannm stat nevbezenler arasnda Kdir eyhlerinden Mtakzde Edhem Efendi, Kasmpaada Kk Piyle Paa Tekkesinin son postniini Cemal Efendi, stanbul Kdirhnesinin son eyhi smail Gavsi Bey, zkirba Ali Rza (engel) Bey, zkirba Defterhneli Hac eref Bey, ehreminide Reml Dergh postniini zkirba Hfz Hseyin Hlis Efendi, Beiktata Yahy Efendi Dergh son zkirbas Hattat Hac Nri Bey, zkirba Kastamonulu Turucu Hfz Mehmed Efendi ve zkirba Selhattin Grer en nemlilerindendir. Nevbe ayrca eitli derghlarda kullanlan kk boyutta bir vurmal algdr. Daha ok Rif, Kdir ve Sad tarikatlarnn zikirlerinde kullanlan bu ritim algsnn dkme pirinten, ap 15-20 cm. arasnda deien anak eklinde olan gvdesinin zerine deri ekilir. Tek anaktan oluan nevbe, sol kol ile gvde arasna sktrlp sa elle tutulan kay paras ile vurularak alnr.

BBLYOGRAFYA

Sadettin Nzhet Ergun, Trk Musikisi Antolojisi, stanbul 1943, II, 667-668; Cemaleddin Server Revnakolu, Eski Sosyal Hayatmzda Tasavvuf ve Tarikat Kltr (haz. M. Doan Bayn - smail Derviolu), stanbul 2003, s. 325-352; a.mlf., Tekke Musikisinde Nevbe Vurmak, Tarih Konuuyor, sy. 49, stanbul 1968, s. 3553-3556; a.mlf., Tekke Musikisinde Nevbe karma Merasimi, a.e., sy. 50 (1968), s. 3612-3616; a.mlf., Tekke Dnda Nevbe ve Sazlar, a.e., sy. 51 (1968), s. 3654-3659; Halil Can, Din Trk Musikisi Lgat, MM, sy. 221 (1966), s. 147; H. Usbeck, Trklerde Musiki Aletleri, a.e., sy. 255 (1970), s. 27; Pakaln, II, 682-683; Mustafa Uzun, Mektep, DA, XXIX, 10. Sreyya Agayeva

NEVBET
() Ortaa Trk ve slm devletlerinde hkmdarlk almetlerinden biri. Szlkte devir, frsat, topluluk, felket gibi mnalara gelen nevbet (nbet) kelimesi, genellikle asker muzka takmnn hkmdarn saray veya ota nnde davul vurarak icra ettii msiki anlamnda kullanlr. Muzka takmnn ehirde veya ehir dnda bulunduu yere tablhne, nakkrehne, nevbethne denilir. Asker muzka takmnn Zlkarneyn zamanndan beri mevcut olduu (Muhammed b. Ahmed enNesev, s. 33) ve Zlkarneynin dmana korku salmak iin nevbet aldrd (Kalkaend, ubula, IV, 9) kaydedilmektedir. Kgarl Mahmud da Zlkarneynin Semerkanta girip Trk lkesine yneldiinde hkmdarn Balasagundaki saray nnde 360 nevbet davulu alndndan bahseder (Dvn Lugtit-Trk Tercmesi, III, 413 vd.). Trklerde nevbet Hunlar ve Gktrklerden beri hkimiyet almeti olarak benimsenmi ve bu gelenek Osmanllara kadar srmtr. bn Haldn, Trklerin bu konuya ar derecede nem verdiklerini belirtir (Mukaddime, I, 662). Nevbet aleti olan davul (kbrge-kbrge) Gktrklerde bir hkimiyet sembolyd (Kafesolu, s. 256). Davul ve ks alnmas ayn zamanda savan balamasna iaret ederdi. Bu anlamda davul da bir sava aletiydi. Trk devletlerinde tahta kan hakanlara kurt bal bir sancak ve davul verilirdi (gel, VII, 2, 7). Trklerde saldr ve duraklamalar hakanlk ksnn sesi belirlerdi (a.g.e., VIII, 3). bn Battta, lhanllarda savaa giderken ordunun topland konak yerinde nce hakann, ardndan byk hatunun, dier hatunlarn, en sonra da vezir ve kumandanlarn davulunun, konak yerinden kta ise btn davullarn vurulduunu belirtir (er-Rile, II, 74-75). Chiliye devrinde Araplarn sava srasnda zil ve def aldklar bilinmektedir. Emevler dneminde bunlara davul ve ks, Abbsler dneminde zurna (surnay) ilve edilmi, zamanla bk (bkat = boru), tabl, ks, nakkre, nefr, debdb, zurna ve zil gibi msiki aletlerinden oluan bir nevbet takm ortaya kmtr. Abbs halifeleri balangta namaz vakitlerinde sadece kendi saray kaplarnda nevbet aldrdklar ve kendilerine tbi hkmdarlarn saraylarnn nnde nevbet aldrmalara izin vermedikleri halde merkez hkmetin zayflad dnemlerde tbi hkmdarlara hkimiyet haklarn tevcih ederken menur ve sancakla birlikte davul ve ks gndermeye balamlardr. Halife Ti-Lillh 367 (97778) veya 368 (978-79) ylnda Bveyhlerden Adudddevleye Badattaki saraynn kapsnda namaz vaktinde (sabah, akam ve yats) nevbet aldrmas iin izin vermitir (bn Miskeveyh, II, 396; bnl-Cevz, VII, 92). Bveyhler, bir sre sonra halifelerden izin almaya gerek duymadan hem kendileri hem vezirleri adna nevbet aldrmlardr. Bahddevle, 390da (1000) veziri Eb Ahmede Muvaffak lakab yannda Umdetddevle lakabn tevcih etmi ve kapsnda be nevbet aldrmas iin izin vermitir (Rzrver, III, 345). Sultnddevle 409 yl sonlarnda (1019)

Badata gelmi ve halifenin kar kmasna ramen saraynn kapsnda be vakit nevbet aldrm, ayrca vezir tayin ettii Eb Muhammed Hasan b. Sehlnn da kapsnda be nevbet aldrmasna msaade etmitir. Cellddevle 418de (1027) Badata gelip saraynda konakladnda kapsnda be nevbet aldrm, halifenin bu uygulamadan vazgemesi iin kendisine haber gndermesi zerine fkelenip nevbet aldrmaya son vermi, ancak daha sonra halife izin verince aldrmaya devam etmitir (bnl-Cevz, VIII, 30; bnl-Esr, IX, 361-362). Eb Klicr da 436da (1044-45) Muhyiddin unvann alm ve halifeye ramen be nevbet aldrmtr (bnl-Cevz, VIII, 119). Ftmler nevbet konusunda Abbsleri rnek almlardr. Halife Azz-Billhn Suriye seferine karken nevbet aldrd bilinmektedir (EI2 [ng.], X, 36). Nevbet gelenei slm devirde kurulan Trk devletlerinde de devam ettirilmitir. Ortaa Trk ve slm devletlerinde nevbet aldrma sava dnda bir hkimiyet almeti olarak nem kazanm, nevbet saylar ve vakitleri birtakm kurallara balanm, bu kurallara uymayanlar merkez otoriteye, halifeye ve sultana isyan etmi kabul edilerek cezalandrlmtr. Kutadgu Biligde (II, 86) hkmdarn Ay-Toldya unvan, mhr, tu, davul ve zrh verdii kaydedilir. Bu bilgilerden Trklerde hkmdarn yan sra hatun, vezir ve kumandanlarn da nevbet aldrdklar anlalmaktadr. Karahanllarda nevbet, hakann nnde alnan ks ve davul anlamna gelen tu kelimesiyle ifade edilmitir (Dvn Lugtit-Trk Tercmesi, III, 127). Ysuf Has Hcibin de tu kelimesini hem sancak hem nevbet anlamnda kulland grlmektedir (Kutadgu Bilig, II, 86). Gazneli Sultan Mesud 427 (1036) ylnda oullarndan Mevddu Belh, Mecddu Hindistan valiliine tayin ettiinde her ikisine nevbet takm hediye etmi, hcibi Bilge Tegine de bir ks vermitir (Palabyk, s. 172). Gaznelilerde dier devletlerde olduu gibi veliaht tayininde, trenlerde, nemli karlama merasimlerinde nevbet alnd bilinmektedir. Nitekim Mesudun Abbs halifesinden veliahtlnn tasdik edildiine dair menuru alnca nevbet aldrd kaydedilmektedir (Muhammed b. Hseyin el-Beyhak, s. 18). Seluklu hkmdarlar, Turul Beyden itibaren hkimiyet almeti olarak saray ve ordughlarda gnde be defa namaz vakitlerinde nevbet aldrmlardr. Seluklularda sadece baehirlerde ve sultann bulunduu otalarda deil hkmdarn gyabnda Badattaki hkmet kona nnde de nevbet alnmtr. Irak Valisi Eb Sad el-Kin, Turul Beyin lm haberi kendisine ulancaya kadar Badatta sultan adna nevbet aldrmaya devam etmitir. Tbi hkmdarlar ise byk sultann izniyle nevbet aldrmlardr. Sultan Alparslan, 458 (1066) ylnda Ahvaz mili Hezresbin kendisine haber vermeden nevbet aldrmasna fkelenmi ve bu uygulamann hemen durdurulmasn istemitir (Sbt bnl-Cevz, s. 130). te yandan onun tbi hkmdarlardan Fazlyeye (Fazlaveyh) hilatler gnderdii ve kapsnda nevbet aldrmasna izin verdii bilinmektedir (Kymen, III, 89). Sultan Melikah da Fahrddevle bn Cehre Diyarbekiri ikt edince kendisine eitli hediyeler armaan etmi ve kapsnda nevbet aldrmasna izin vermitir (Bndr, s. 76). Abbs halifesiyle Byk Seluklu Sultan Sencerin Dnimendli Melik Gaziye hkimiyetini tasdik amacyla gnderdikleri almetler arasnda davul da vard (Sryn Mikhail, III, 237). Seluklu sultanlar, melikler, tbi hkmdarlar ve emrlerin namaz vaktinde (sabah, akam, yats) nevbet aldrmalarna izin vermiler, be nevbet aldrmalarn isyan kabul etmilerdir. Muhammed Taparn meliklik dneminde Sultan Berkyaruka kar saltanat davasyla ayaklandnda (494/1101) Hemedan civarnda be nevbet aldrmaya balamas bir sava sebebi kabul edilmitir (Rvend, I,

144). Sultan Sencer, Mahmd b. Muhammed Tapar Irak Seluklu sultan olarak tanyp kendisine be nevbet aldrmas iin izin verdii halde yannda kald sre iinde nevbet aldrmamas konusunda onu uyarmtr (Bndr, s. 124). Sultan Berkyaruk ile Melik Muhammed Tapar arasnda cereyan eden nc savatan sonra 4 Reblevvel 495te (27 Aralk 1101) yaplan antlamada Muhammed Taparn kendisine ait yerlerde ancak nevbet aldrabilecei hkme balanmtr (bnl-Cevz, IX, 131; bnl-Esr, X, 331-332). Sultan Sencer de Dbeys b. Sadakaya kapsnda gnde nevbet aldrma izni vermitir (bnl-Cevz, X, 5). Berkyaruk ile Muhammed Tapar arasnda meydana gelen beinci ve son savan ardndan yaplan antlamann maddelerinden biri Muhammed Taparn da be nevbet aldrabilecei idi (zaydn, s. 188). Emr ner, Sultan Berkyaruka krmz ota kurdurup kapsnda nevbet aldrmak suretiyle isyan etmiti (Rvend, I, 141). Emr-i hares ile vezirlerin de nevbet aldrma yetkileri vard. Bu dnemde baz nfuzlu kiilerin halife veya sultandan izin alma ihtiyac duymadan kendi adlarna nevbet aldrdklar grlmektedir. Mesel Nizmlmlkn olu Meyyidlmlk, 475te (1082) Badata gelince Drlhilfenin karsnda nevbet aldrmaya balam, halifenin bundan rahatsz olmas zerine Meyyidlmlk ile grlerek uygulamaya son vermesi salanmtr (bnl-Cevz, IX, 3; Bndr, s. 73). Sadddevle Gevheryinin, yeniden Irak ahneliine tayin edilince (Muharrem 471 / TemmuzAustos 1078) kapsnda nevbet aldrmas daha nce byle bir det olmad iin yadrganmt (Bndr, s. 53). Halife Nsr-Lidnillhn tevikiyle Irak Seluklu Sultan II. Turul ile mcadeleye girien ldenizlilerden Atabeg Kzlarslan mstakil hareket ederek be nevbet aldrm (a.g.e., s. 269), ancak muhalif bir grup tarafndan adrnda ldrlmtr (ban 587 / Eyll 1191). Abbs halifeleri ve Seluklu sultanlar gnde be defa nevbet aldrdklar gibi sefere kldnda, ta giyme ve veliaht trenlerinde, bir kiiye hilat verildiinde, zafer kazanldnda veya bir isyan bastrldnda, hkmdar ve elilerin karlanma uurlanma trenlerinde, bayram ve mevlid gnlerinde, ehzadelerin doumunda ve snnet dnlerinde, haclarn karlanmasnda, halife ve sultanlar yakalandklar ar bir hastalktan kurtulduklarnda veya Badata dndklerinde de nevbet alnrd. Seluklu sultanlar sefere ktklarnda veya bir yere gittiklerinde nevbet takmlarn da beraberlerinde gtrrlerdi. Nizmlmlk, halife ve sultanlarn sefere karken cenk davulunun vurulmasn emrettiklerini syler (Siyasetnme, s. 21). Irak Seluklu Sultan I. Turul da Sultan Sencerin emriyle kardei Mesd b. Muhammed Tapar zerine sefere karken nevbet aldrmt (Bndr, s. 149). Irak Seluklu Sultan Mahmd b. Muhammed Taparn askerleri Muharrem 521 (Ocak 1127) tarihinde Drlhilfeye saldrnca halife otandan kp muharipleri tevik etmek amacyla nevbet aldrmtr (bnl-Esr, X, 637; Kymen, II, 100). Halife Msterid-Billh, mdddin Zengye kar Badattan sefere karken yannda nevbet takm ve sancaklar vard (a.g.e., II, 216-217). Vezir Amdlmlk Kndr, Alparslan karlayp tahta kardnda nevbet aldrmt (Bndr, s. 28). nemli bir ahsiyetin lm halinde tziye gnlerinde nevbet alnmasna ara verilirdi. Halife KimBiemrillhn olu Zahretddin Ebl-Abbas Muhammed vefat edince (Zilkade 447 / ubat 1056) Drlhilfede ve Drlmemlekede nevbet alnmam, 505 (1111) ylnda Halife Mstazhir-

Billhn bir ocuunun doumu sebebiyle nevbet alnrken halifenin kardelerinden biri ld iin nevbet alnmasna birka gn ara verilmitir. Gurlulardan Gyseddin Muhammed, Hrizmah Aleddin Tekiin lm zerine (596/1200) nevbet aldrmay durdurmutur. Bbrl Hkmdar Evrengzb de kz kardei Cihanr Begmn lm dolaysyla gn nevbet aldrmamtr (gel, VIII, 118). Anadolu Seluklularnda nevbet takmnn sultann yannda bulunduu (bn Bb, II, 124; Aksary, s. 227), I. Gyseddin Keyhusrevin tahta oturunca ve Alaehir seferine karken nevbet aldrd, Sultan I. zzeddin Keykvusun Aleddin Keykubad karsnda kazand zaferden sonra Konyada nevbet alnarak karland, I. Aleddin Keykubadn, emikezeki alnca ve Celleddin Hrizmah ile savaa karken nevbet vurdurduu, Sudak seferi srasnda Hsmeddin obana nevbet takm verildii kaydedilmektedir. II. Gyseddin Keyhusrev baar kazanan emrlerini eitli armaanlarla dllendirmi ve kendilerine nevbet aldrma izni vermitir. Anadolu Seluklu tahtn ksa bir sre iin igal eden Cimri de kapsnda be nevbet aldrmtr. Hrizmahlardan Muhammed b. Teki (1200-1220) hkmdarn kapsnda namaz vakitlerinde alnan nevbet merasimine son vermi, be nevbet aldrma yetkisini oullarna ve meliklere devretmitir. Buna karlk kendi saray ve ota nnde Zlkarneyn gibi gnde iki defa (gne doarken ve batarken) nevbet aldrm, nevbet davullarnn altn kaplamal, deneklerin inci kakmal, dier aletlerin mcevherlerle ssl olmasn, grevlilerin parlak ve yaldzl niformalar giymesini emretmitir. Zlkarneyn nevbeti denilen bu nevbetin al merasimine bizzat nezaret eden Hrizmah, ilk nevbetin saraynda tutuklu bulunan hkmdarlar ve onlarn oullar tarafndan icra edilmesini istemiti. Nevbet alan tutuklular arasnda son Irak Seluklu Sultan II. Turulun olu, Gurlu Gyseddin Mahmudun oullar, Bmiyn hkimi Melik Aleddin, Belh Valisi mdddin ve olu, Tirmiz Valisi Behram ah, Buhara hkimi Sencer gibi ok sayda nl ahsiyet vard. Celleddin Hrizmah da babas gibi Zlkarneyn nevbeti aldrm ve kendisine zenerek ayn ekilde nevbet aldran Eyyblerin Ahlat valisi zzeddin Aybegi lm cezasna arptrmtr (Muhammed b. Ahmed en-Nesev, s. 213). Zengler ve Eyyblerde de nevbet hkimiyet almetleri arasnda yer alyordu. 567 (1171-72) ylnda metb sultan olarak Nreddin Mahmud Zengnin Dmaktaki saray nnde be, tbi hkmdar olarak Selhaddn-i Eyybnin Kahiredeki saraynn kapsnda nevbet alnmtr (Makrz, Slk, I/1, s. 46; a, II, 107-108). Eyyblerde emrlerin de nevbet takmlar vard (een, s. 103). Memlkler nevbet takmn slah ederek sancak, tu gibi hkimiyet almetleriyle birletirmilerdir. Memlklerde Kalatlcebelde akam namazndan sonra davul, sabah namazndan nce ve yatsdan sonra ks vurulurdu. Sabah namazndan nce alnan nevbete devre denilirdi. Sultan I. Baybarsn nevbet takm drt byk davul, drt davul, drt kaval ve yirmi borazandan oluuyordu. Baybars, 1277 ylnda Anadolu seferi srasnda Kayseriye geldiinde Seluklular rnek alarak kapsnda be nevbet aldrmtr (Aksary, s. 28). Nevbet gelenei Endls ve Maribde hkm sren devletlere de intikal etmitir. Muvahhidlerden Abdlmminin nevbet takmnda 200den fazla davul bulunduu belirtilmektedir. Hindistanda kurulmu olan Trk-slm devletlerinde de nevbet gelenei vard. Sultanlar saray ve otalarnn

nnde gnde be defa nevbet aldrrlard. Delhi Sultan ltutm, Gvliyr Kalesini fethettiinde ordughta kurulmu olan adrnn nnde gnde be nevbet aldrmt (Czcn, I, 449). Muhammed b. Tuluk saraynn nnde ve sefer srasnda be nevbet aldrr, nevbet icrasnda 200 ift nakkre, krk ift byk ks, yirmi boru ve on ift zil kullanlrd. bn Battta sultann ava ktnda da nevbet takmn beraberinde gtrdn syler (er-Rile, III, 239). Delhi Trk Sultanlnda ehzade, devlet erkn, melik ve emrlerin de nevbet takm vard. Kutbddin Aybeg Muhammed Bahtiyr Halacyi Bengal ve Bihrn fethiyle grevlendirdiinde verdii hkimiyet almetleri arasnda nevbet takm da bulunmaktayd. Vezir Hce Nizmlmlk Mhezzebddin kapsnda nevbet aldrrd (Kortel, s. 66-67). bn Battta, Sind ve Mltan valisinin de kaps nnde nevbet aldrdn kaydeder (er-Rile, III, 84). Bbrl hkmdarlar kaplarnda nevbet aldrdklar gibi yksek asker ve idar personele de nevbet takm verirlerdi. lhanl hkmdarlar tahta ktklarnda be nevbet aldrdklar gibi savaa karken de nevbet aldrrlard. bn Battta, Eb Sad Bahadr Hann sefere karken nevbet aldrmasn ve emrlerin nevbet takmlarn ayrntlaryla anlatr (a.g.e., II, 74-75). Timurlularda nevbet aletlerinin bulunduu tablhneye (nakkrehne) bakan grevliye nakkreci denirdi (Aka, s. 116). Osmanllar da Seluklulardan tevars ettikleri bu gelenei srdrmtr (bk. MEHTER; MUZIKA-i HMYUN; TABLHNE).

BBLYOGRAFYA

Dvn Lugtit-Trk Tercmesi, III, 127, 165, 194, 413 vd.; bn Miskeveyh, Tecribl-mem, II, 396; Hill b. Muhassin es-Sb, Rsm dril-ilfe (nr. Mhl Avvd), Beyrut 1406/1986, s. 136-137; Yusuf Has Hcib, Kutadgu Bilig (trc. Reid Rahmeti Arat), Ankara 1974, II, 18, 86; Nizmlmlk, Siysetnme (Kymen), s. 21, 174; Rzrver, eyl Tecribil-mem (nr. H. F. Amedroz - D. S. Margoliouth), Kahire 1334/1916, III, 345; Muhammed b. Hseyin el-Beyhak, Tr (nr. Ksm Gan - Ali Ekber Feyyz), Mehed 1350 h., s. 18, 40, 52, 196-197, 558-592, 629, 654; bnl-Cevz, el-Muntaam, VII, 75, 92; VIII, 30, 57, 119, 165, 211, 229-230, 264; IX, 3, 14, 131, 145, 168; X, 5, 148, 230, 232; Sryani Mikhail, Chronique de Michel le Syrien, patriarche jacobite dAntioche: 1166-1199 (nr. ve trc. J. - B. Chabot), Paris 1905, III, 237; Rvend, Rhats-sudr (Ate), I, 141, 144; Ahbrd-devletis-Selckyye (Lugal), s. 62; bnl-Esr, el-Kmil, tr.yer.; Muhammed b. Ahmed en-Nesev, Sret-i Celleddn Mingburn (trc. Anonim, nr. Mcteb Mnov), Tahran 1344 h./1965, s. 33, 213, 397; Bndr, Zbdetn-Nusra (Burslan), s. 28, 39, 53, 60, 73, 76, 124, 149, 189, 269; Sbt bnl-Cevz, Mirtz-zamn (nr. Ali Sevim), Ankara 1968, s. 130; Czcn, abat- Nr, I, 449; bn Bb, el-Evmirl-Aliyye: Selukname (trc. Mrsel ztrk), Ankara 1996, I, 126, 140, 181, 275, 295, 344; II, 41, 58, 124, 146; Aksary, Msmeretl-ahbr (trc. Mrsel ztrk), Ankara 2000, s. 19-20, 28, 53, 77, 79, 101, 139, 150, 176, 220, 227, 232, 242; bn Battt, er-Rile (nr. Abdlhd et-Tz), Rabat 1417/1997, II, 74-75; III, 84, 239; bn Haldn, Mukaddime (trc. Sleyman Uluda), stanbul 1982, I, 662; Kalkaend, ubul-a, IV, 8-9; Makrz, es-Slk, I/1, s. 46; ayrca bk. ndeks (tablhane, kst, X, 34-38); a.mlf., el-a, II, 107108; Bbr, Bburnma (trc. A. S. Beveridge), Lahor 1987, s. 155, 337, 369, 628; Uzunarl, Medhal, s. 2, 29, 30, 76, 80-81, 221, 336, 348-349; Mehmet Altay Kymen, Byk Seluklu

mparatorluu Tarihi, Ankara 1954-92, II, 9, 11, 100, 121, 214-217; III, 88-89; Reat Gen, Karahanl Devlet Tekilt, stanbul 1981, s. 152-154, 220, 287, 295; Ramazan een, Salhaddn Devrinde Eyybler Devleti, stanbul 1983, s. 103; brahim Kafesolu, Trk Mill Kltr, stanbul 1984, s. 256, 350, 352; Bahaeddin gel, Trk Kltr Tarihine Giri: Trklerde Devlet ve Ordu Mehteri, Ankara 1987, VII, 2, 7; VIII, 1-351; Osman Turan, Trkiye Seluklular Hakknda Resm Vesikalar, Ankara 1988, s. 40-41; smail Aka, Timur ve Devleti, Ankara 1991, s. 116; Haluk Kortel, Delhi Trk Sultanlnda Tekilat: 1206-1414 (doktora tezi, 2001), Sosyal Bilimler Enstits, s. 66-67; Abdlkerim zaydn, Sultan Berkyaruk Devri Seluklu Tarihi (485-498/1092-1104), stanbul 2001, s. 66-72, 79, 187-188, 197-204; Hanefi Palabyk, Valilikten mparatorlua Gazneliler Devlet ve Saray Tekilat, Ankara 2002, s. 61, 74, 113, 114, 170-172, 175; H. G. Farmer, Bk, A, II, 777-779; a.mlf., Davul, a.e., III, 498-501; a.mlf., Nevbet, a.e., IX, 220-222; a.mlf., ablna, EI (ng.), X, 34-38; Nebi Bozkurt, Davul, DA, IX, 53-55. Abdlkerim zaydn

NEVBETi MRETTEB
() XIV. yzylda msikide yaygnlaan sazl-szl bir tr. nceleri kavl, gazel ve terne isimli blmden oluan nevbeti mretteb hakkndaki ilk bilgilere Seyyid erf el-Crcnnin (. 816/1413) eru Kitbil-Edvrnda rastlanmaktadr (dErlanger, III, 553). Geni bir ekilde aklamas Abdlkdir-i Mergnin eserlerinde grlen nevbeti mretteb Mergye gre gemi (kudem) alardan beri bilinen bir msiki formudur. Ancak burada kudem kelimesine tarih bakmndan bir aklk getirilmemesi, ayrca Frb, bn Sn ve Safiyyddin el-Urmev gibi msiki limlerinin eserlerinde nevbeti mrettebden sz edilmemesi bu formun ortaya kt dnem konusundaki belirsizliin balca sebepleridir. Mergnin belirttiine gre drt veya be blmden meydana gelen nevbeti mrettebin en nemli zellii, muntazam (mretteb) bir sra ile (nevbe) dizilmi blmler arasnda makam-usul birliiyle eserin balang ve biti seslerinin ayn tonda olmasdr. Biim kurallarna uyulmas gereken nevbeti mretteblerde eserin makam ve usullerinin seilmesiyle uygulama tarz tamamen icrac / bestecinin zevkine bal idi. Hatta sakl, remel, fahte, trk asl vb. mehur usullerin dnda kalan herhangi bir ritmik yap da nevbette kullanlabilirdi. Mergnin, gnmzde usul anlamn tayan ritim devirleri yerine bazan sadece k kelimesini kullandn da belirtmek gerekir. eriklerine de iaret eden zel bir ad bulunan nevbeti mrettebin blmleri unlardr: 1. Kavil. Burada gfte Arapadr. Mziinde serbest ll irticl ksmlarn da yer almas muhtemel olan bu blmn birinci ksm, bir algsal girile (tarka) baladktan sonra bir msra veya bir beyit zerinde kurulan ezgi blmnn matla (cedvel) ksmn tekil eder. Ardndan miyanhne (savtul-vasat, vasat) icra edilir. Miyanhnenin banda bir ara name vardr. Burada iki ksm (matla ve miyanhne) arasndaki orana dikkat edilmelidir. Matla ksm bir msra zerinde kurulmusa miyanhne bir beyti kapsar. Bu durumda miyanhnenin ilk msra yeni, farkl bir ezgiyle icra edilirken ikinci msrada matla ksmndaki ezgiye dn yaplr. Ayn ekilde birinci ksmn ezgisi bir beyit zerinde bestelenmise miyanhne ezgisi iki beyti kapsar. Besteci ayrca orta ve dn ksmlarnn arasnda nuk (melodik veya ritmik ssleme) denilen terennm de ekleyebilir. Kavildeki miyanhne ksmnda bzgetin de (tey, nakarat) bulunmas arttr. Ayrca biri iir, dieri ritmik terennmle icra edilen iki tr nakaratn kullanlmas mmkndr. 2. Gazel. Farsa iirler zerine bestelenmi olan bu blmde, bazan nevbeti mrettebin birinci blmnden ikinci blmne arasz gei yapldnda syleme sresi uzatlarak eserin daha etkili olmas salanabilir. Gazel blmnn ritmik usul ve biim zellikleri kavildekilerle ayndr. 3. Terne. Burada Arapa ve Farsa yazlm olan rubler kullanlr. Eski dnemlerde terne ayn zamanda bir iir formunun ad olarak da bilinirdi. Ternede icra edilen usul dier blmlerde kullanlan usulden farkl olmaz. Ayrca ternenin giri ksm herhangi bir usuln ilk vurularyla balamaz. Mesel on alt vurulu sakl-i evvel veya sakl-i sn usul kullanldnda ternenin giri ksm usuln yedinci nakresinden balayarak icra edilir, yirmi drt vurulu sakl-i remel uygulanyorsa o zaman blmn icras usuln dokuzuncu nakresinden balatlr. Dier ksmlar iin giri artlar yoksa da miyanhne ve nakaratn giri ksm ile ilk giri mzii arasnda da uyum salanr. 4. Frdt (inen, sona eren). Abdlkdir-i Mergden nceki son dnemde nevbeti mrettebin son blm olup kavle benzer ve gftesi Arapadr.

5. Mstezad. Mziin dier dallarnda olduu gibi bestecilikte de kendine zg yaklam sergileyen Merg, nevbeti mrettebin drt blml kalplam biimine mstezad blmn de ekleyerek bu tre yeni bir soluk getirmitir. Msikideki bu trn iirde kullanlan mstezad formuyla bir ilgisi olmadn belirtmek gerekir. Mergye gre bu beinci blmn bestelenmesinin nemli sebeplerinden biri nevbeti mrettebin terb kare biiminden uzaklatrlmas, yani kapal simetrik bir ereve iinde olmayan deiik bir nevbeti mretteb meydana getirilmesidir. Daha nce kullanlan iir ve biim zelliklerinin tekrarland bu blm btn eserin zeti grnmndedir. lk drt ksmdaki makam ve usullerin eitlilii yannda mstezadda ritmik giri ksmlar serbest tarzda uygulanr. Mergnin hayatnda nemli bir yeri olan, kendi eserlerinde ve birok kaynakta bazan farkl tarih, isim ve yorumlarla kaydedilen nevbeti mrettebin bestelenmesiyle ilgili olay ksaca yledir: 29 ban 778de (11 Ocak 1377) Celyirli Hkmdar Sultan Hseyinin saraynda dnemin lim, air, mzik bilgini ve icraclarnn da bulunduu bir toplantda nevbeti mrettebin g bir tr olduu ve bestelenmesi iin uzun bir srenin gerektii hususu zerinde konuulurken Merg, gelmekte olan ramazan ay boyunca her gn bir nevbeti mretteb besteleyebileceini syler. Toplantda bulunan bestekr Hce Radyyddin Rdvanahn, bu nevbetlerin daha nce bestelenmi olabilecei ihtimalini ileri srmesi zerine Merg eserde kullanlacak iir, makam ve usullerin saraydaki uzmanlar tarafndan icra gn belirlenmesini rica eder. Sultan Hseyinin kard bir fermanda besteye ait artlar arasnda beinci blmde on iki makam ve alt vzn kullanlmas ve ramazan aynn sonunda arefe gn otuz nevbeti mrettebin tamamnn icra edilmesi istenir (Cmiul-eln, nr. Tak Bni, s. 243-245). O srada henz gen yata olan Mergnin bu zor artlar baar ile yerine getirmesi zerine Radyyddin Rdvanah vaad edilen 100.000 dinar Abdlkadire gnderir (Risle-i Fevid-i Aere, vr. 93b). Bu eserin alt msradan oluan mstezad blmnde Merg, iirin her bir msran ikier makam kalbnn oluturduu alt vzeden birinin ezgisiyle bestelemitir. Bu blmdeki makam ve vzeler u ekilde tertip edilmitir: Birinci msrada hseyn ve sfahan makam kalplarna dayanan nevruz vz, ikinci msrada hicaz ve bzrg makamlarndan alnm gevt (gevet) vz, nc msrada uak ve rast makamlarna dayanan selmek vz, drdnc msrada rak ve zengle makamlarna dayanan gerdniye vz, beinci msrada nev ve bselik makamlarndan mye vz, altnc msrada rhev (rehv) ve zrefkend makamlarna bal olan ehnaz vz (Cmiul-eln, s. 240). ada dnemde nevbeti mretteb hakknda mevcut olan kstl literatrde bazan bu form Bat mziindeki kantat ve suite benzetilmitir (dErlanger, III, 553; A, IX, 220). Ancak sra, ardclk gibi anlamlara gelen suit, nevbeti mrettebden birka asr sonra ortaya kp XVII-XVIII. yzyllarda gelierek nceleri enstrmantal dans paralarnn bir araya getirilmesiyle meydana gelmesi, blmleri arasnda tonalite, ezgi ve ritim balarnn art olmamas ve bu formu oluturan eserlerin says ve niteliinin kesin kurallara dayanmamas gibi zellikleri sebebiyle nevbeti mrettebden ayrlr. Bu durumda nevbeti mrettebi genel olarak takmsal (cycle), yani birka eseri ieren mzik trlerine dahil etmek en uygun yntem olacaktr. Dou kltrlerinde mzik sanatnn elerinin bir takm ierisinde dzenlenmesi milletlerin ortak felsef dnya grnn de zelliidir. Bu erevede Abdlkdir-i Mergnin verdii aklamalarn aratrlmas, nevbeti mretteb ile daha nceki ve sonraki dnemlere ait geleneksel takmsal mzik formlar arasnda tarih ve yapsal balantlarn mevcudiyetini gsterecektir.

Endls-Marib nubalar (navba), Trk msikisinde fasl ve Mevlev yinleri, Azerbaycan mugamlar, ran destghlar, zbek-Tacik amakomu (alt makam), Uygur mukamlar ve Hint ragalarnda nevbeti mrettebin ortak izlerine rastlanmaktadr. Ad geen formlarla nevbeti mretteb arasnda bir makam zerinde ok blml saz ve szl eserlerin bestelenmesi, bestenin btnln salayan makam / usul birlii ve ezgi / ritim tekrarlanmas ve ayn mzik terimlerinin kullanlmas gibi baz ortak unsurlar bulunmaktadr. Bunun sebeplerinden biri de medeniyetlerin kendilerine has mzik geleneklerini koruyarak ayn devlet snrlar iinde bir etkileim ortamnda gelimi olmasdr. Dou msikisi takmsal formlarnn ilk rnekleri, Ssn Hkmdar Hsrev Pervzin (VI-VII. yzyl) saray mzisyeni Barbedin besteleyerek hkmdara ithaf ettii hsrevniyet adl eserleri olup bunlardan en mehuru yedi eserden oluan szl-sazl yedi hsrevn adl eseridir. 1082 ylnda Keykvus b. skender tarafndan kaleme alnan Kbusnmede o dnemin msiki meclislerinde icra edilen drt eserden birincisinin hsrevn olduu belirtilir (s. 257). Ysuf b. Nizmeddin Krehr Risle-i Msiksinde ve ondan yararlanan Seyd el-Matlanda nevbeti mretteb blmleri arasna hsrevn ksmn eklemitir. Bu mellifler tarka, matla, cedvel kelimeleri yerine Farsa prev terimini kullanarak nevbeti mrettebin ieriini, eserde kullanlan makamn seyri, prev, hsrevn, tekrar prev, sakl ya da haff usulnde nak, kavil, gazel, terne, frdt eklinde sralamlardr. Hzr b. Abdullah, nevbeti mrettebi Rum vilyetindeki szendelerin ve Arap statlarnn icralar olmak zere ikiye ayrdktan sonra Frb, bn Sn ve Safiyyddin el-Urmevye ait nevbeti mretteblerden bahsederse de bu limlerin mevcut eserlerinde nevbeti mretteb hakknda herhangi bir bilgiye rastlanmamaktadr. XV. yzyl ve daha sonraki dnemin edvrlarnda birka istisna dnda nevbeti mrettebin ksm tanmlarnn ve ezgi / usul iaretlerinin olmay o devir mziinin yeniden seslendirilme almalarnn nndeki en nemli engeldir. Arap lkelerinde ve zellikle Marib ile Endls geleneksel mziinde eskiden beri bilinen nuba terimi konser, repertuvar, konserdeki mzisyenler topluluu, mzik tr, mzik biimi ve eser ad gibi anlamlarda kullanlmaktadr. Burada nubalarn Trk msikisindeki nevbe, nevbet ve fasl ile ayn mnalara gelmesi dikkat ekicidir. Yresel farkllklar gsteren ada nubalar baz zellikleriyle daha ok zbek-Tacik makomlar ile yaknlk gstermektedir. Ayrca geleneksel Uygur mziinde baz mnalarnn yannda mzik tr, mzik eseri ve temel ezgisel kalp gibi anlamlar tayan mukam terimi drt blmden meydana gelmesiyle eski nevbeti mretteb formunu andrmaktadr. Mukamn hususiyetlerinden biri de son marap blmnn szl-dansl olmasdr.

BBLYOGRAFYA

Keykvus b. skender, Kabusname (trc. Mercimek Ahmet, nr. Orhan aik Gkyay), stanbul 1966, s. 257-262; Abdlkdir-i Merg, Cmiul-eln, Nuruosmaniye Ktp., nr. 3644, vr. 59b-60b; a.e., Bodleian Library, Marsh, nr. 282, vr. 96a; a.e. (nr. Tak Bni), Tahran 1366 h., s. 239-246; a.mlf., Risle-i Fevid-i Aere, Nuruosmaniye Ktp., nr. 3651/II, vr. 92b-94a; a.mlf., Madl-eln (nr. Tak Bni), Tahran 1977, s. 194-198; Hce Abdlazz, Nevetl-edvr, TSMK, III. Ahmed,

nr. 3470, vr. 69b-70b; a.e., Nuruosmaniye Ktp., nr. 3646, vr. 66b-67a; Ysuf b. Nizmeddin Krehr, Risle-i Msik, Bibliothque Nationale, MS, Suppl., nr. T. 1424, vr. 24b-25b; a.e., Mill Ktp. (Ankara), MS, nr. 131/1, vr. 15b-16a; Seyd, el-Matla, TSMK, III. Ahmed, nr. 3459, vr. 32a; a.e. (trc. E. Popescu-Judetz), Frankfurt 2004, s. 125-127; Hzr b. Abdullah, Kitbl-Edvr, TSMK, Revan Kk, nr. 1728, vr. 80a-81b; B. R. dErlanger, La musique arabe, Paris 1938-39, III, 553; IV, 236-239; Y. Bertels, storiya Persidsko-Tadjikskoy Literatur, Moskva 1960, s. 107; S. Agayeva, O Muzkalnh Janrah Srednevekovogo Azerbaydjana, Azerbaycan SSR Elmler Akademiyas Aspirantlarnn Elmi Konferansnn Materyallar, Bak 1976, s. 327-329; a.mlf., Abdlgadir Margi, Bak 1983, s. 10-13; Abdulaziz Khaimov, O Strukture Uygurskih Mukamov i Usloviya ih Btovaniya, Makom Mugam i Sovremennoye Kompozitorskoye Tvoresto, Takent 1978, s. 130137; Asliddin Nizamov, Nub Stran Magriba i ert ih Obnosti s amokoom, Professionalnaya Muzka Ustnoy Traditsii Narodov Blijnego, Srednego Vostoka i Sovremennost, Takent 1981, s. 221227; Yaln Tura, Trk Musikisi Formlar, Eski Formlar, Kaynaklar, sy. 4, Ankara 1985, s. 59-60; Murat Bardak, Maragal Abdlkadir, stanbul 1986, s. 25-27, 92; J. Elsner, Zapadno-Vostonye Svyazi Klassieskoy Aljirskoy Muzki, Traditsii Muzkalnh Kultur Narodov Blijnego, Srednego Vostoka i Sovremennost, Moskva 1987, s. 68-74; R. Davis, The Tunisian Nba as Cyclic Genre: A Performanses Analysis, Regional Maqam-Traditionen in Geschichte und Gedenwart, Berlin 1992, s. 84-90; J. Pachoczyk, Towards a Comparative Study of a Suite Tradition in the Islamic Near East and Central Asia: Kashmir and Morocco, a.e., s. 429-458; Cinuen Tanrkorur, Osmanl Dnemi Trk Musiksi, stanbul 2003, s. 208; H. G. Farmer, Nevbet, A, IX, 220-222; O. Wright, Nawba, EI (ng.), VII, 1042-1043; Ylmaz ztuna, Nevbeti Mretteb, TA, XXV, 213. Sreyya Agayeva

NEVBETHNE
(bk. MEHTER).

NEVESER
() Trk msikisinde bir birleik makam. Yeni eser anlamna gelen bu makam, Hammzde smil Dede Efendi tarafndan terkip edilmi olup nihvend makam dizisine bir bakiye diyezli do (nm hicaz) perdesinin ilvesiyle meydana gelmitir. Dura rast (sol) perdesi olan neveser makamnn dizisi, bu perde zerindeki nikriz belisine beinci derece nev perdesinde bir hicaz drtlsnn eklenmesiyle oluur. nici kc, bazan kc seyir karakterinde olan makamn sekiz sesli bir dizi ile gsterilebilmesi ve glsnn de enilerin ek yerinde bulunmas gibi basit makam kuralna uygun grlen yaps dnda basit makam kuralna uyan bir grnts yoktur. Yerindeki nikriz belisindeki drtlnn artk drtl olmas, belisinin de drtlnn sonuna bir tanini (T) ilvesiyle yaplmayp bir kk mcennep (S) eklenerek meydana getirilmesi ve makamn karar duygusunun (bitme btnlnn) basit makamlar gibi kuvvetli olmamas vb. sebeplerden dolay neveser birleik makamlar snfna girer. Neveser makam dizisi, Bat mzii bakmndan armonik minrn 4. derecesinin kromatik olarak yarm ses ykseltilmesiyle oluan ve minr oryantal ad verilen dizidir. Neveser makamnn gls dizinin ek yerindeki nev perdesi olup yarm karar hicaz enisiyle bu perdede yaplr. Nota yazmnda donanmna si ve mi iin bakiye bemol, fa ve do iin bakiye diyezi konulan makamn yedeni portenin 1. aralnda yer alan bakiye diyezli fa (rak) perdesidir. Makam genilemesi hem pest hem tiz taraftan yaplabilir. Gl zerinde bulunan hicaz drtlsnn simetrik olarak yegh perdesi zerine grlmesi suretiyle pest taraftan yaplan genileme sonucu yeghta (yerinde) bir edaraban makam dizisi meydana gelir. Tiz taraftan yaplan genilemede ise gl zerinde yer alan hicaz drtls, tiz durak gerdniye perdesi zerine bir bselik belisi getirilerek nevda hmyun dizisi eklinde uzatlr. Bu genilemeler sonucu neveser makam btn imknlaryla kullanldnda yeghta edaraban, rastta neveser, nevda hmyun makam dizilerinin i ie bulunduu grlr. Her iki genilemenin meydana getirdii bu on be seslik ses merdiveni saz eserleri iin uygulanabilirse de szl eserler iin fazladr. Zira her ses sanatsnda on be seslik bir genilik bulunmamaktadr. Bu sebeple szl eserler iin bu genilemelerden birinin, zellikle tiz taraftakinin yaplmas uygun olur. Neveser makamnn asma kararlar nm hicaz ve dik krd perdelerinde enisiz, dgh ve yegh perdelerinde hicaz enili asma kararlar ile evi ve hisar perdelerinde yaplan enisiz asma kararlardr. Neveser makamnn seyrine gl veya durak perdesi civarndan balanr. Diziyi meydana getiren enilerde kark gezinilip gl perdesinde hicaz enisiyle yarm karar yaplr. Gerekli yerlerde yine kark gezinilip asma kararlar gsterildikten ve istenirse genilemi blge de dolaldktan

sonra ana dizi ile rast perdesinde nikriz enili ve genellikle yedenli tam karar yaplr. Ysuf Paann muhammes, Nman Aann berefan, Slih Dede Efendinin devr-i kebr usulndeki perevleri; Ysuf Paann aksak semi ve yrk semi, Ali Rza Tnazn (Avni) aksak semi usulndeki saz semileri; smil Dedenin zencir usulnde, Nasl ed bilir ol dilber-i fedy grn msrayla balayan murabba bestesiyle, Diyemem sne-i berrk semenden gibidir msrayla balayan yrk semisi; Hac rif Beyin curcuna usulnde Bahr erdi yeillendi emenler msrayla balayan arksyla sermezzin Rifat Bey ve Necdet Tanlakn Mevlev yini; Hseyin Babann yrk semi usulnde, lem yzne sald ziy l-i Muhammed msrayla balayan nefesi bu makamn en gzel rnekleri arasndadr.

BBLYOGRAFYA

Him Bey, Msik Mecmuas, stanbul 1280, s. 24; Tanbr Cemil Bey, Rehberi Msik, stanbul 1321, s. 77; Subhi Ezgi, Nazar-Amel Trk Musikisi, stanbul 1933, I, 130-133; zkan, TMNU, s. 389-393; Hseyin Sdeddin Arel, Trk Mskisi Nazariyat Dersleri (haz. Onur Akdou), Ankara 1991, s. 177, 200-201. smail Hakk zkan

NEVESN
Bosna-Hersekte eski bir Osmanl kasabas. Bugn Nevesinje adn tayan kasaba Bosnann Hersek kesiminde Mostara 25 km. uzaklkta yksek dalarla evrilidir. Osmanl dneminde birok limin yetitii bir kaza merkezi durumundayd. Kasaba, Velez dalarnn eteindeki yeil bir ovada (Nevesinjsko) deniz seviyesinden 889 m. ykseklikte ana yollarn kesitii bir mevkide kurulmutur. Mostar Gakodan geerek Karadaa, Dabarsko ovas ve Dubrovnikten Konjie (Konie), Neretva zerinden Bosna ilerine balar. lk defa XII. yzylda Papa Dukljaninin kaytlarnda (kronoloji) Podgorjenin bir blgesi (Zupa) olarak zikredilen Nevesin XIV. yzyln banda Dubrovnik kaynaklarnda Neverinje adyla anlr. 1371-1373te Bogomil mezhebinin nde gelen savunucularndan Gradoje Sankoviin mlkiyetindeydi. Daha sonra nfuzlu Kosaa ailesinin eline geti. Hersek Dk Stjepan Kosaaya ait Ekim 1435 tarihli bir belgede, harabeleri gnmzdeki Nevesin kasabasna bakan Vinoac Kalesinin bir varou olarak zikredilmitir. ubat 1444 tarihli bir dier belgede Nevesigno adyla geer. Nevesin ve civar 869 evvalinde (Haziran 1465) Osmanllar tarafndan fethedildi. Fetihten on yl sonra yaplan ilk tahririnde, blgenin kuzeydeki Konako ovas dahil olmak zere sadece % 1i mslman olan 835 hneden ibaret otuz kyden olutuu grlr. 925 (1519) tarihli Tahrir Defterine gre Nevesin nahiyesi % 41i mslman olan 1306 hnelik otuz yedi kyden meydana geliyordu. Aradan geen krk yla yakn sre zarfnda slmiyetin bu kadar hzl yaylmasnn sebebi, yerli nfusun Ortodoks ve Katolik mezheplerince bask altnda tutulan Bogomil mezhebine bal olmasyla ksmen ilgilidir. Blgedeki en eski caminin Vezir Hersekzde Ahmed Paa tarafndan Zovidol kynde yaptrld sylenmektedir. II. Bayezid gzel bir mihrab, minberi ve mahfili bulunan bir cuma camisi yaptrarak slmiyetin blgede yaylmasna hizmette bulunmutur. lk dnemlerde ina edilen bir dier cami 921 (1515) tarihli Veliyyddin Aa Camiidir. XVI. yzyln ikinci yarsnda Nevesin kazas % 95i mslman olan 1069 hnelik elli be kye sahipti. Nevesin kasabasyla ilgili kayda ise tahrir defterlerinde rastlanmaz. Ancak burann 1535te kadlk merkezi haline getirildii bilinmektedir. 1074 (1664) yl ilkbaharnda kasabay gren Evliya elebi burada cami, yedi mescid, iki medrese, bir drlkurr, bir drlhadis, bir imaret (II. Bayezid), bir hamam, tekke ve alt mektep bulunduunu belirtir. Fakat 1500 olarak gsterdii hne says abartl grnmekte olup bunun ancak 500 kadar olabilecei ileri srlr. XVII. yzyln ilk eyreinde yaplan hamam ise daha sonra Veliyyddin Aa vakfna dahil edilmitir. Drlhadis ve drlkurrnn vakfiyeleri mevcuttur (13 Receb 1044 / 2 Ocak 1635). Mektepler, Mostarn mehur hayrat sahibi Rznmeci brhim Efendinin kardei olan Ali Kf Nevesinja Efendi tarafndan kurulmutur. XVII. yzyln son eyreindeki savalar srasnda Nevesin blgesi Venediklilerin yannda onlar adna hareket eden ete gruplarnn saldrlarna urad. Evliya elebi, 1074te (1664) Girit savalar devam ederken blgedeki Zovidolde ksmen harabe halinde bulunan Hersekzde Ahmed

Paa Camiinin kalntlarn grmt. Burada ve dier kylerde bulunan nfus savunma amacyla kuleli salam evlerde oturuyordu. Nevesin ve Ustule (Stolac) arasnda kk bir mslman kasabas olan Predol sakinleri yaadklar yeri terkederek dalara snmt. Blge XVIII. yzylda da srekli biimde Karadal kabilelerin saldrlarna mruz kald, mslman ahalinin bir ksm daha kuzeye Mostar ve civarna doru gitmeye zorland. Bu aknlar durdurmak iin Osmanl idaresi 1183te (1769) Karada zerinde ana yoldaki Zalomda gl bir asker istihkm (palanka) kurdu. XIX. yzylda zellikle toprak mlkiyeti konusundaki ihtilf yznden mslman ve hristiyan topluluklar arasnda gerginlik artt. Bu durum, 1875te daha sonra btn Bosnaya yaylacak ve yl srecek olan topraksz kyllerin ayaklanmasyla (Nevesinjska Puka) sonuland. Bu isyan sresince pek ok mslman ky ve camisi yaklp yklm, ahalisi ya ldrlm veya srlmtr. 1878de Bosna-Hersekin Avusturya tarafndan igaliyle birlikte isyan sona erdi. Ancak 1882de Avusturyallara kar yeni bir ayaklanma patlak verdi. 1910da Avusturyada yaplan nfus saym, XVIII ve XIX. yzyllarda blgede meydana gelen byk sosyal deiimi gz nne serer. Sz konusu yllarda Nevesin blgesinde 1132 hneye karlk nfusun sadece % 22si mslmand. II. Dnya Savann ardndan mslmanlar tekrar glenmeye balayp nfus oranlar % 26ya kadar kt. 1961de burada 2272 kii yayordu. 1960 ve 1970li yllarda pek ok eski cami yeniden ina edildi. 1991de Nevesin kasabas % 16s mslman olan 4068lik nfusa sahipti. Halen drt camisi bulunmaktadr. 1992 ve 1995 yllarndaki Bosna savanda Nevesindeki btn mslmanlar ve ky halk Srp eteleri tarafndan srld ve slm bideler tahribata urad, ortadan kaldrld. 2006 ylnda buraya geri dnen baz mslmanlar yeni camiler ina etmeye baladlar. Nevesin, Osmanl dneminde pek ok nl siyasetinin doum yeri olmutur. Bunlar arasnda Defterdar Mustafa Paa, Rznmeci brhim Efendi ve uzun sre Mostar mftl yapan kardei Ali Kf Efendi, Vezrizam Slih Paa, Nevesinja ve kardei Buda Valisi Murtaza Paa, yenieri aas Zlfikar Aa, Badat Valisi Haznedar brhim Paa, Erzurum Valisi Defterdarzde Mehmed Paa, Mevlev air Muhammed Muhteim Velagi saylabilir. Ortaadaki Bogomil mezhebine bal insanlardan kalma pek ok mezarlk Nevesin blgesinin en nemli karakteristiidir. Dier bir hususiyet ise birok ky ve kasabadaki camilerin, bu kesime yakn Dalmaya kylarnda bulunan yerleme yerlerindeki kiliselerin zelliklerinden birini tekil eden, saat kulelerini andran tipte drt keli minarelerinin bulunmasdr.

BBLYOGRAFYA

BA, TD, nr. 5; TK, TD, nr. 483; Evliya elebi, Seyahatnme, VI, 438-441; G. Vukovi, Hercegovaki i Vasojevicki Ustanak, 1875 i 1876 god, Sarajevo 1925, tr.yer.; M. Vego, Naselje Bosanske Srednjevjekovne Drzave, Sarajevo 1957, s. 80-81; Hazim Sabanovi, Evlija Celebija, Putopis, Odlomci o Jugoslovenskim Zemljama, Sarajevo 1957, II, 179-184; a.mlf., Bosanski PaalukPostanak i Upravna Podjela, Sarajevo 1959, s. 192-194; S. irkovi, Hercek Stefan Vukic-Kosaa i Njegova Doba, Beograd 1964, tr.yer.; Ayverdi, Avrupada Osmanl Mimr Eserleri II, III, 264265; Mehmed Mujezinovi, Islamska Epigrafika Bosne i Hercegovine, Sarajevo 1982, III, 345-352; M. Njavro, Hercegovina, Povijest, Kultura, Umjetnost, Zagreb 1985, s. 93-95; Ahmed Alii,

Poimenini Popis Sandzaka Vilajeta Hercegovine (1475-77), Sarajevo 1985, tr.yer.; a.mlf., Privredna i Konfesionalna Struktura Stanovnitva u Hercegovini Krajem XVI Stoljea, POF, XXVI (1976), s. 125-192; J. Dedejer, Hercegovina, Antropo-geografske Studije, Sarajevo 1990, s. 211235; Hivzija Hasandedi, Muslimanska Batina u istonoj Hercegovini, Sarajevo 1990, s. 129-159; D. Sergejevskij, Rimska Cesta na Nevesinjskom Polju, Glasnik Zemaljskog Muzeja, III, Sarajevo 1948, s. 43-61; a.mlf., Putne Biljeke sa Nevesinjskog Polja, a.e., III (1948), s. 239-250; Hamid Hadibegi, Turski Dokumenti o Poetku Ustanka u Hercegovini i Bosni 1875 Godine, POF, I (1950), s. 85-116; Dragoljub Joksimovi v.dr., Nevesinje, Enciklopedija Jugoslavije, Zagreb 1965, VI, 282-283; Milan Jokanovi, Nevesinjsko-Polje, a.e., VI, 283. Machel Kel

NEVEV
() Eb Zekeriyy Yahy b. eref b. Mr en-Nevev (. 676/1277) Hadis limi ve fakih. 631de (1234) Suriyenin gneyindeki Havran blgesinde Nev kynde dodu. Nevev (Nevv), Havrn ve dedelerinden Hizma nisbetle Hizm nisbeleriyle anlr. Hi evlenmedii halde ad Yahy olanlarn genellikle yapt gibi Eb Zekeriyy knyesini almtr. Nevev ergenlik anda ticareti sevmedii halde babasnn dkknnda alt ve bu arada evresindeki limlerin derslerine devam etti. On sekiz yana girince babas onu Dmaka gtrp Revhiyye Medresesine yerletirdi. Orada Eb shak e-rznin fi fkhna dair et-Tenbh ve elMheeb adl eserlerini ezberledi. ki yl sonra babasyla birlikte hacca gitti, dnte Medinede bir sre kalarak oradaki limlerin derslerine katld. Ktb-i Sitteden baka mam Mlikin elMuvaa, mam fi, Ahmed b. Hanbel, Osman b. Sad ed-Drim, Eb Avne el-sferyn ve Eb Yal el-Mevslnin el-Msned, Drekutnnin es-Snen, Ahmed b. Hseyin el-Beyhaknin esSnenl-kbr, Begavnin erus-snne, Humeydnin el-Cem beyne-aayn ve Hatb elBaddnin el-Cmi li-alr-rv ve dbis-smi adl eserlerini eitli hocalara okuyarak iczet ald. Hadis ilmindeki hocalar kendisinden birok hadis kitabn dinledii Ziy b. Temmm elHanef, a-i Mslimi okuduu Eb shak brhim b. mer el-Vst, on yl boyunca daha ok a-i Bur ve a-i Mslim hadislerinin erhi konusunda faydaland brhim b. s el-Murd el-Endels ve Ebl-Ferec bn Kudme gibi muhaddislerdir. Fkh ilmindeki hocalar arasnda shak b. Ahmed el-Marib, Dmak mfts Eb Muhammed Abdurrahman b. Nh b. Muhammed elMakdis, Ebl-Hasan Sellr b. Hasan el-rbl, fkh usul okuduu kad Ebl-Feth mer b. Bndr et-Tifls ve gramer okuduu limler iinde bn Mlik et-T bulunmaktadr. Nevev kendini yetitirdikten sonra talebe okutmaya ve 660 (1262) ylndan itibaren eser vermeye balad. Kendisi de pek ok lim yetitirdi. Hayatnn son alt ylnda ondan hi ayrlmad iin MuhtasarnNevev lakabyla anlan bnl-Attr Ebl-Hasan Aleddin Ali b. brhim ed-Dmak bunlarn en tannmdr. Dier talebeleri arasnda bn Ferah el-bl, Bedreddin bn Cema, kad Ziyeddin Ali b. Selm el-Ezra, Ysuf b. Abdurrahman el-Mizz, kdlkudt emseddin bnn-Nakb Muhammed b. brhim ve Ebl-Fid bn Kesrin babas Eb Hafs ehbeddin mer b. Kesr gibi ahsiyetler vardr. eitli medreselerde hocalk yapan Nevev, 665 (1267) ylnda Eb me el-Makdisnin vefatyla boalan Erefiyye Drlhadisi eyhliine getirildi ve lmne kadar bu grevini srdrd. Nevev, kendisine sefer izni ktn syleyerek hocalarnn kabirlerini ve tandklarn ziyaret etti, kitaplarn medreseye vakfetti, Kuds de ziyaret edip kyne dnd ve 24 Receb 676da (21 Aralk 1277) Nevda vefat etti. Zehebnin hadis limlerinin efendisi dedii Nevev hem hadis hfz idi hem de hadis ilimlerinde otorite saylyordu. Sahih hadisleri zayf ve uydurma rivayetlerden kolayca ayrr, rvilerin durumlarn, hadislerde geen garb kelimeleri ok iyi bilirdi; hadislerden fkh hkm karmada mahirdi. fi fkhnda devrinin en byk limi kabul edilmekteydi. Bu mezhebin esaslarn, bir

meseleye dair sahbe ve tbin limlerinin neler sylediklerini, hangi noktada birleip hangi noktada ayrldklarn ezbere biliyordu. Tartmadan holanmazd; fakat hocalarnn fi mezhebine veya snnetin ak hkmne aykr bulduu grlerini eletirmekten ekinmezdi. Nevev rencilik yllarnda tp tahsil etmek istemi ve bn Snnn el-nnunu okumaya balam, ancak bunalp sklnca bunun tpla uramaktan kaynaklandn anlayarak tpla ilgili eserleri elinden karmtr. Nevev evliliin kendisini megul edecei dncesiyle hi evlenmemitir. Esasen dnya zevklerine ve rahat yaamaya nem vermezdi. En byk ibadetin samimi bir niyetle hellleri ve haramlar renmek olduunu syleyerek kimseden para almaz, grev yapt medreselerden kendisine verilen aylkla kitap alr, daha sonra bunlar o medreseye balard. Hakszla boyun emez, doru bildiini sylemekten, yneticileri uyarmaktan ekinmezdi. Memlk Sultan I. Baybarsa eitli mektuplar yazm, bu mektuplarn bir ksmn limlere de imzalatarak ortak bir dileke halinde sunmu, ondan ktlk yznden sknt eken Dmak halkna kolaylk gstermesini, ar vergilerle onlar zor durumda brakmamasn istemitir. Moollar Suriyeye saldrdnda memleketi savunmak iin halkn bir ksm emlkini elinden almak isteyen ve bu sebeple limlerden fetva talep eden halifeye kar km, Baybarsa kar gsterdii bu tavrndan sonra hreti yaylm ve eserlerine byk rabet gsterilmitir. Zeheb, Nevevnin iyilii tavsiye edip ktlkten sakndrma konusunda benzeri bulunmadn, azla yetinip basite giyinen vakur ve heybetli bir kii olduunu sylemekte, talebelerinden bn Ferah el-bl de onun ilim ve grev sorumluluu tayan bir lim olduunu belirtmektedir. Harrzde kendisine zeliyye tarikatnn Neveviyye adl bir kolunu nisbet eder (Tibyn, III, vr. 217a-221a). Eserleri. A) Hadis. 1. Riys-lin*. Nevevnin, slm ahlk ve dbn retmek maksadyla 1900 gvenilir hadisi on sekiz blm halinde toplad eser byk ilgi grmtr. erhlerinden bn Allnn Delll-flin li-urui Riyi-lini (I-VIII, Kahire 1347/1928), muhtasarlarndan Ysuf b. smil en-Nebhnnin Tehbn-nfs f tertbid-drsu (Kahire 1329/1911, 1986) burada anlabilir. Kitap pek ok defa baslm olup bunlardan Abdlmecd Him el-Hseyn (I-II, Kahire 1970), Ahmed Rtib Hamm (Dmak-Beyrut, 1407/1987), Ali Cuma Muhammed e-fi (Kahire 1411/1991) ve Ahmed Abdrrezzk el-Bekr (Kahire 1999) neirleri zikredilebilir. M. Yaar Kandemir, smail L. akan ve Rait Kk eseri Riyzs-slihn, Peygamberimizden Hayat lleri adyla Trkeye evirip erhetmilerdir (I-VIII, stanbul 1997-1998). 2. el-Minhc f eri ai Mslim b. accc. a-i Mslim erhlerinin en nemlilerinden biri olup 674ten (1275) sonra telif edilmitir. Eserde hadislerin senedindeki rviler tantlm, metinlerdeki garb kelimeler aklanm, birbirine zt gibi grnen hadisler hakknda aklayc bilgi verilmitir. Nevevnin hayatnn son iki ylnda kaleme ald bu muhtasar almann dikkate deer yanlarndan biri Mslimin el-Cmiu-aine bab balklar konmu olmasdr. Eserin Ahmed Ali esSehrenprnin tashihiyle tabask olarak (I-II, Hindistan 1273/1857) ve rd-rnin kenarnda yaplan neri (I-X, Bulak 1267; Kahire 1325-1326) zikredilebilir. Bu konuda Sadn el-sv, elmm en-Nevev ve menhech f eri ai Mslim (Cmiat Badd klliyyet-era [Eb Ubeyde Mehr b. Hasan b. Selmn - Eb Huzeyfe Rid b. Sabr, s. 247-248]) ve Yakup Koyiit, Muhyiddin en-Nevevnin Hayat, Eserleri ve Sahh-i Mslim erhindeki Metodu (1989, Seluk niversitesi Sosyal Bilimler Enstits) adyla birer yksek lisans tezi, Eb Ubeyde Mehr b. Hasan li Sleyman, er-Rudd vet-teaubt al m veaa lil-mm en-Nevev f eri ai Mslim minet-tevl fi-ft ve ayrih (Riyad 1415/ 1994) ismiyle bir doktora almas yapmtr (el-Minhc ve basklar hakknda geni bilgi iin bk. DA, VII, 126-127). 3. el-Ekr*.

Daha ok bn Mcenin es-Sneni dndaki Ktb-i Sitteden seilen eserde hadisler on dokuz blm ve 356 bab halinde bir araya getirilmitir. Muhtelif erhleri ve muhtasarlar bulunan elEkrn birok basks iinde Mustafa Hseyin Ahmed (Kahire 1356), Abdlkdir el-Arnat (Dmak 1391/1971, Riyad 1409), Ahmed Rtb Ham (Dmak 1403/1983) ve M. Enver Ahmed elBaltc (Kahire 1406) neirleri anlabilir. Eserden yaplan pek ok seme arasnda Muhammed Abdlazz el-Hellvnin ed-Davetl-mstecbe minel-Ekr vel-ediyet-aas nemlidir (Bulak 1986). 4. rd ullbil-ai il marifeti sneni ayril-ali allallhu aleyhi ve sellem. Nevev, muhtemelen Erefiyye Drlhadisi eyhi olduktan sonra talebelerin kolayca ezberleyebilecei bir usl-i hads kitab hazrlamak istemi ve bns-Salhn Muaddimesini ksaltp ona yer yer ilveler yapmtr. Abdlbr Fethullah es-Selef eser zerinde hazrlad yksek lisans almasn daha sonra yaymlamtr (I-II, Medine 1408/1987). Kitab ayrca Nreddin Itr neretmitir (Dmak 1408/1988). 5. et-Tarb vet-teysr li(f)-marifeti snenil-berin-ner. Nevev, bns-Salhn Muaddimesinden ihtisar ettii rd ullbil-ai yeterince okunmad dncesiyle bir defa daha ksaltmtr (nr. Abdullah mer el-Brd, Beyrut 1406/1986). et-Tarbi Zeynddin elIrk, emseddin es-Sehv gibi limler erhetmi, Sytnin Tedrbr-rv f eri TarbinNevevsi (Kahire 1307, nr. Abdlvehhb Abdllatf, I-II, Kahire 1385/1966) byk ilgi grmtr (bk. MUKADDMET BNs-SALH). 6. el-Erbanen-Neveviyye. Nevev bu almasn bns-Salh e-ehrezrnin, dinin esaslarna dair yirmi alt hadis ihtiva eden el-Edl-klliyye adl eserine ou a-i Bur ile a-i Mslimden setii on alt hadisi ilve ederek meydana getirmi, ancak hadislerin senedlerini zikretmemitir. Nevevnin bu almas hemen her devirde byk kabul grm, bata kendisi olmak zere krktan fazla lim tarafndan erhedilmitir (DA, XXV, 468). Eserin dier erhleri arasnda Muhammed Hayt es-Sindnin erul-ErbanenNeveviyye (nr. Hikmet b. Ahmed el-Harr, Demmm-Riyad 1415/1995), Hlid el-Baytrn elBeyn f eril-Erbanen-Neveviyye (Zerk 1407), Muhammed Hseyin Cellnin erulErbanen-Neveviyye (Beyrut 1407) adl almalar anlabilir. Erbanen-Neveviyye birok defa baslmtr (Bulak 1294; Kahire 1278, 1345, 1350, 1371, 1375, 1390, 1399, 1401, 1410; nr. Muhammed Red Rz, Kahire 1987; nr. Ahmed Abdullah Bcr, Kahire 1412; nr. Hn el-Hc, Kahire 1400; nr. Hfz Nezer Ahmed, Mevln Azz Zbeyd, Lahor 1952; trc. Peres, Cezayir 1950 [Al-Arbain]; G. H. Bousquet, Cezayir 1955, [Les Quarante hadiths]; Riyad 1389, 1409; nr. Mustafa el-Bua - Muhyiddin Mest, Dmak 1397, 1400; nr. Mahmd el-Arnat, Dmak 1407; Delhi 1313; nr. zzeddin brhim, Delhi 1979; Devha 1976; nr. Sdk Frey, Beyrut 1980; nr. Abdlazz zzeddin es-Seyrevn, Beyrut 1404; nr. Ezzeddin brahim, Denys Johnson-Davies, Beyrut 1976, 1978, 1980 [Al-Nawaws Forty Hadth]; Tanta 1986; Medine 1404, 1411; nr. Abdullah b. Slih elMuhsin, Medine 1390, 1403, 1409; nr. Abdekr Abdlfetth Fid, Mekke, ts.; Cidde 1985; nr. Muhammed Thir, Paris 1401 [Les 40 hadiths: Les traditions du prophte]). Eseri Muhammed Ali Sabr talyancaya evirerek Arapa-talyanca (Roma 1982), Alif Einheitssacht Franszcaya tercme edip Arapa-Franszca (Lyon 1989) olarak yaymlam, Eric F. F. Bishop da ngilizceye evirmitir (MW, XXIX [1939], s. 163-177). Kitabn Urduca tercme ve erhleri arasnda Muhammed k lhye (Riyad 1415/ 1994), Trke tercmeleri arasnda Babanzde Ahmed Naim Beye (stanbul 1341) ait olan anlabilir. Ayrca Nzm Muhammed Sultnn avid ve fevid minelErbanen-Neveviyye adl erhiyle (Riyad 1410/1990), Abdurrahman b. Slihin ErbanenNeveviyye vel-fevidt-terbeviyye (Cidde 1417), Abdlvehhb Red Slih Eb Safiyyenin erul-Erbanen-Neveviyye f evbin cedd (bask yeri yok, 1409/1988) adl almas

zikredilebilir. M. S. Hlid Alev eser zerinde Al-Laris Commentary to the Arbain an-Nawawi-A Critical Edition with Introduction adyla bir doktora tezi hazrlamtr (1980, Edinburgh University). Louis Pouzet, Une hermneutique de la tradition islamique: Le Commentaire des Arban alnawawya de Muhy al-Dn Yahy al-Nawaw (m. 676/ 1277) ismiyle bir alma yapmtr (Beyrut 1982). 7. et-Tel erul-Bur. Nevev a-i Buryi de erhetmek istemi, fakat Kitblmndan sonrasn yazmaya mr yetmemitir. Eserin mellif hattndan istinsah edilen 105 varaklk bir nshas Sleymaniye Ktphanesinde kaytldr (Kl Ali, nr. 243). Bu alma, Kastallnnin rds-sr ve Sddk Hasan Hann Avnl-br adl Buhr erhlerinin baz blmleriyle birlikte yaymlanmtr (nr. Muhammed Mnr ed-Dmak, Kahire 1347). 8. M temess ileyhi cetl-r li-ail-mmil-Bur. Buhr, Buhrnin hocalar ve rencileriyle sahih hadis ve aaynin deeri hakknda bilgi verildikten sonra baz hadis terimlerinin tantld eser Ali Hasan Ali Abdlhamd tarafndan neredilmitir (Beyrut 1405). 9. el-ula f edil-akm (ulatlakm f [min] mhimmtis-snen ve avidil-slm). Nevevnin Kitbz-Zekta kadar yazabildii eser sahih ve hasen hadislerden meydana gelmi olup her konunun sonunda o bahisle ilgili zayf hadislere de -zayf olduklar belirtilerek-yer verilmitir. Hseyin smil el-Cemel hadisleri tahkik edip eseri yaymlamtr (I-II, Beyrut 1418/1997). 10. el-cz f eri Sneni Eb Dvd. Kitbl-Vuun bir ksmn ihtiva eden eserin bir nshas Sleymaniye Ktphanesindedir (Hekimolu Ali Paa, nr. 200). Nevevnin derledii hadislerden semeler yaplarak ona nisbet edilen baz kitaplar da bulunmaktadr. Mustafa run hazrlad el-Edl-udsiyye ile (Kahire 1978; Tunus 1983; Bulak 1985) yine onun Nevev ve bn Hacer el-Askalnnin eserlerindeki hadislerden bir araya getirdii aretl-mslim minel-Bur ve Mslim (Kahire 1400) bu trdendir. Nevevnin, innemel-aml bin-niyyt hadisini el-ml adyla hayatnn son gnlerinde erhetmeye balad, fakat bu almasn tamamlayamad sylenmekte, Sehv, Nevevye nisbet edilen KitblEmlnin bu eser olabileceini dnmektedir. Yine Sehvnin belirttiine gre Nevev Cmiussnne adn verdii bir almaya daha balam, ancak birka yaprak yazabilmitir. Syt onun Snen-i Tirmiyi ihtisar ettiini ve eserin mellif hattyla olan bir ciltlik msveddesini grdn sylemektedir (bnl-Attr, s. 90). B) Fkh. 1. Ravat-libn ve umdetl-mttan. Abdlkerm b. Muhammed er-Rfinin Gazzlnin el-Veczi iin yazd e-erul-kebrin (Fetul-azz) muhtasardr. fi fkhn en gzel ekilde derlemesiyle mehur olan kitap zerinde krk kadar limin erh, hiye, muhtasar, talik ve tashih trnden almas vardr (Dehli 1307; I-XII, Beyrut 1966-1970; nr. dil Ahmed Abdlmevcd - Ali Muhammed Muavvaz, I-VIII, Beyrut 1412/1992). 2. Minhct-libn*. Mellif bu almay Rfinin el-Muarrer adl kitabn tashih ederek kaleme alm ve kolayca ezberlenebilmesi iin zetlemitir (Kahire 1295, 1308, 1338; Mekke 1306; London 1914; Beyrut, ts.). fi limleri eser zerinde krk kadar erh ve muhtasar yazmtr. Eserin kelimelerini aklamak zere Nevevnin kaleme ald kk hacimli Deiul-Minhc da eru Deiil-Minhc adyla yaymlanmtr (Mekke 1353). 3. el-Mecm erul-Mheeb. Eb shak e-rznin fi fkhn delilleriyle ortaya koyduu el-Mheeb adl eserini hadislerini tahkik etmek, her meselede dier mezheplerin grlerini ortaya koymak suretiyle Nevevnin erhetmeye balad, ancak Kitbl-Beyi yazmakta iken vefat etmesi yznden yarm kalan bir almadr. Takyyddin es-Sbk bu almay tamamlamak istemi, yirmi cilt halinde neredilen eserin (Kahire

1385-1398) 10 ve 12. ciltlerine tekabl eden blmn yazdktan sonra onun da vefat zerine eser dier fi limlerince ikmal edilmi ve Kahirede birka defa baslmtr (I-IX, 1344-1348, 1349, 1352). Eserin Nevevye ait mukaddimesi Abdullah Bedrn tarafndan Kitbl-lm ve dbllim vel-mteallim adyla mstakil olarak neredilmitir (Beyrut 1413/1993). 4. TautTenbh (et-Tenbh al m fit-Tenbh, el-Umde f tait-Tenbh). Nevevnin ilk almalarndan biri olan eser onun, fi fkhnn muteber be kitabndan ilki kabul edilen Eb shak e-rznin et-Tenbhi zerine yazd birka kitaptan biri olup et-Tenbh ile birlikte baslmtr (Kahire 1329). Nevev, yine ayn eser zerindeki Tufet-libin-nebh f erit-Tenbhini Kitb-alta kadar yazabilmitir (bn Kd hbe, II, 157). 5. et-Ten f eril-Vas. Gazzlnin eserinde grd hata ve noksanlar tashih ve ikmal etmek zere kaleme ald bir eserdir (el-Vas fil-mezheb, I, 78-80, Nevevnin mukaddimesi). Bazlarnn Nevevnin kaybolan kitaplar arasnda sayd eserin eriu-alt bahsinin bir ksmn da ieren bir nshas Ahmed Mahmd brhim ve Muhammed Muhammed Tmirin yaymlad el-Vas fil-meheb iinde baslmtr (I-VII, bask yeri yok [Drs-selm], 1417/1997). 6. el-Ul ve-avb. Kk bir risle olan almada ou fkhla ilgili baz meseleler ele alnmtr. Eser, Muhammed Mazhar Bek tarafndan Mecelletl-Bail-ilm vet-tril-slmde neredilmitir (III [Mekke 1400], s. 367-381). Muhammed Hasan Heyto da risleyi nce Kveytteki Mecellet Mahedil-matilArabiyyede yaymlam (XXVIII/2 [1404/1984], s. 425-455), daha sonra kitap halinde basmtr (Beyrut 1407/1986, 1409/1988). 7. el- (f mensikil-ac). Nevevnin hacca dair yazd alt kitabn en geniidir. Onun bu konuda drt veya be eser yazdn, bunlardan birinin Kitbl-cz fil-mensik adn tadn (nr. Hseyin smil, Beyrut 1989) syleyenler de vardr. el- Semhd ve bn Alln erhetmi, bn Hacer el-Heytem de eser zerine bir hiye yazmtr (Kahire 1294, 1323, 1329, 1344, 1969; Beyrut 1419/1999). Kitap Kahirede (1282 ta basks, 1316, 1329), Bombayda (1291), Mekkede (1316, 1329) ve Metnl- fil-mensik adyla Beyrutta (1406/1985) yaymlanmtr. el- geni aklamalarla birlikte Kitbl- f mensikil-ac vel-umre adyla nereden Abdlfetth Hseyin Rveh el-Mekk, kendi aklamalarna el-f al mesilil- al mehibil-eimmetil-erbaa ve ayrihim adn vermitir (Mekke 1414/1994). Abdlmnim brhim de el-n metnini bata Takyyddin bn Teymiyyenin erul-Umdesi olmak zere Hanbel limlerinin fkh kitaplarndan faydalanarak erhetmi ve bu almasna ul- bi-kelmil-anbiletil-mil adn vermitir (I-IV, Sayda-Beyrut 1419/1999). Mellifin Mensikl-mere adl eserini de Slih b. Abdurrahman el-Atram Evera dergisinde yaymlamtr (Riyad 1404, XV, 25-75). 8. el-Menrt ve uynl-mesililmhimmt (el-Mesill-menre, Uynl-mesilil-mhimme, Fetvl-mm en-Nevev). Nevevnin baz fetvalar ile derslerinde aklad fkh, tefsir ve hadise dair 362 meseleyi talebesi Aleddin bnl-Attr derlemitir. Kahirede yaymlanan eseri (1352) daha sonra Abdlkdir Ahmed At (Kahire 1402/1982; Beyrut 1402/1982 [Nevevnin talebesi Aleddin bnl-Attrn tertibiyle], 1988) ve Fetval-mm en-Nevev adyla Muhammed Haccr (Medine 1405/1985) neretmitir. 9. et-Ta. Nevevnin, daha ok el-Mecmu erul-Mheebden faydalanarak Kitbt-ahre blmn tamamlad, Kitb-alttan da saltl-msfir bahsine kadar gelebildii yarm kalm eserlerinden biridir (nr. dil Ahmed Abdlmevcd ve Ali Muhammed Muavvaz, Beyrut 1413/1992). 10. Meseletl-anme (Meselet tamsil-anim). Mellifin son almalarndan biridir. Eb Ubeyde Mehr b. Hasan li Sleyman eseri The Chester Beatty Librarydeki nshasna dayanarak nere hazrlamtr (bnl-Attr, s. 78). 11. dbl-fetv vel-mft vel-msteft (nr. Bessm Abdlvehhb el-Cb, Dmak 1988).

C) Kuran. 1. et-Tibyn f dbi ameletil-urn. On blmden meydana gelen eserde Kuran okuyup ezberlemenin fazileti, Kuran reten ve renen kimselerin uymas gereken esaslar, kiinin Kurana kar grevleri, Kurann belli zamanlarda ve durumlarda okunmas sevap olan yet ve sreler gibi konular ele alnm, mellifin Mutrt-Tibyn (Mutrl-beyn) adyla ihtisar ettii eser manzum hale getirilmi, baka dillere evrilmi ve birok basks yaplmtr (Kahire 1286, 1307, 1353; nr. Muhammed Haccr 1985; nr. Mecd es-Seyyid brhim, Bulak 1408/1988; nr. Abdlazz zzeddin Seyrevn, Beyrut 1984; nr. Mansr b. Yakb el-Besre, Kveyt 1407). Bu eseri Ysuf b. smil en-Nebhn ccetullh alel-lemn adl almasnda (DA, XVIII, 452-453) zetlemitir (s. 337-342). 2. ayn-nef fil-rtis-seb (ul-meknn, II, 152). D) Dil. 1. Tehbl-esm vel-lut. Eb shak e-rznin et-Tenbhi ile erhettii el-Mheeb, ihtisar ettii Ravat-libn, Mzennin el-Mutaar, Gazzlnin el-Vas ve el-Vecz gibi eserlerinde geen isim, ndir kullanlan kelimeler, stlah ve fkh lafzlar aklamak zere kaleme alnm, fakat mellif eserini temize ekmeye frsat bulamamtr. Muhammed adl ahslar bata olmak zere alfabetik sralanan Tehbl-esmnn isimlere dair I. cildi Wstenfeld tarafndan (Gttingen 1826, 1832, 1842-1848), daha sonra tamam iki cilt halinde (Kahire 1927) neredilmitir. 2. el-rt il beynil-esmil-mbhemt (el-Mbhem al urfil-mucem). Nevev, Hatb elBaddnin el-Esml-mbheme fil-enbil-mukeme adl alfabetik eserini 667de (1269) ihtisar etmi ve tertip tarzn deitirerek rivayetleri sahbe adlarna gre sralamtr. Eser Lahorda (1340/ 1921) ve zzeddin Ali es-Seyyid tarafndan el-Esml-mbhemenin son ksmnda (Kahire 1405/1984) yaymlanmtr (s. 531-622). 3. Tarru elfit-Tenbh (et-Tarr f [eri] elfitTenbh, Tarrt-Tenbh). Eb shak e-rznin et-Tenbhindeki ndir kullanlan kelimeleri ve fkh stlahlar aklamak maksadyla yazlm olup eserde kelimeler kitapta getii sraya gre erhedilmitir. fi fakihi Hamza b. Ahmed b. Ali el-Hseynnin eser zerinde el- al Tarrit-Tenbh adl bir almas vardr. Abdlgan ed-Dakr da kitab tahkik ederek Tarru elfit-Tenbh ev luatl-fh adyla yaymlamtr (Dmak 1408/1988). E) Dier Eserleri. 1. Madl-mm en-Nevev (Madl-mm en-Nevev fit-tevd velibdt ve ulit-taavvuf, Madn-Neveviyyetis-seba). Akaid, ibadet ve tasavvufla ilgili bir risledir (Beyrut 1280, 1324; Badat, ts.; Beyrut-Dmak 1406/1985; Evanston, nr. Ha Mim Keller, 1994). 2. Bustnl-rifn. Zhd ve ihls gibi konularn yet, hadis, slm limlerinin szleri, baz hikye ve iirlerle ele alnd kk hacimli bir almadr (Kahire 1348, 1967, 1987, 1988; nr. Muhammed Sad el-Urf, Halep 1970; nr. Muhammed Haccr, Beyrut 1412). 3. et-Ter fil-ikrmi bil-ym li-evil-fali vel-meziyyeti min ehlil-slm al cihetil-birr vet-tevr vel-itirm l al cihetir-riy vel-im (Kahire 1329; nr. Ahmed Rtib Hamm, Dmak 1402/1982; nr. Keyln Muhammed Halfe, Beyrut 1409/1988). Hifn bu eseri Mutaaru Risletin-Nevev fm yetealla bil-ym li-ehlil-fal ve ayri lik adyla ihtisar etmitir. 4. Mutaaru (mnteab) abatil-fuah. 277 limin biyografisini ihtiva eden eser bns-Salhn abatl-fuahi-fiiyyesinin muhtasardr. Nevevnin baz ahslar ilve ederek Muhammed ve Ahmed adn tayanlar baa ald, dier ahslar da alfabetik olarak sralamaya balad, daha sonra Ysuf b. Abdurrahman el-Mizznin tamamlad eseri Muhyiddin Ali Necb (Beyrut 1413/1992) ve dil Ahmed Abdlmevcd, Ali Muhammed Muavvaz (Beyrut 1416/1995) yaymlamtr. 5. izb (izbl-f vel-evrd, izbl-mmin-Nevev). Bir dua rislesi olup bir ksm hadislerde geen dualar talebeleri tarafndan kaleme alnm ve limlerden

byk ilgi grmesi sebebiyle geni muhitlere yaylmtr (stanbul 1298, 1302, 1309; Bombay 1299; Bulak 1303). Eb Abdullah Muhammed b. Tayyib e-erak tarafndan erhedilen izbi Bessm Abdlvehhb el-Cb neretmitir (Beyrut 1408/1988). Osmanl limlerinden Ahmed Feyzi, esere yazd erhine el-Feyl-al f eri izbin-Nevev adn vermitir (orum l Halk Ktp., nr. 627/3). Eserin daha baka erhleri de vardr. 6. es-Sretn-nebeviyye. Tehbl-esm vel-lutn banda yer alan (s. 21-44) Hz. Peygamberin hayatna dair ksmn mstakil olarak neredilmesinden ibarettir. Bu almay Abdrraf Ali ve Bessm Abdlvehhb el-Cb (Dmak 1400/1980), Tehbs-Sretin-nebeviyye adyla Hlid b. Abdurrahman b. Ahmed e-yi (Riyad 1413/ 1992) yaymlamtr. Nevev bunlardan baka tefsir, hadis, fkh, lugat ve Arap diliyle ilgili baz konular ele ald Tufet ullbil-feil, Mutaaru dbil-istis, Rusl-mesil, ed-Dei, Amellyevm vel-leyle, Mutaarl-besmele, Risle f menil-esmil-sn, Risle f edil-ay adl eserleri kaleme alm, bnl-Esrin sdl-besini, Rfinin et-Tenbini, Beyhaknin Menb-fisini ihtisar etmitir. Ktib elebi onun Mirtz-zamn f tril-ayn adl bir almas bulunduunu, eserde yaratltan balamak zere nemli olaylarn ksaca anlatldn sylemi (Kef-unn, II, 1648), Selhaddin el-Mneccid de bu bilgiyi tekrarlamtr (Mucemlmerrined-Dmayyn, s. 114). Ancak bu eserin Sbt bnl-Cevznin ayn ad tayan mehur kitabyla kartrlm olabilecei akla gelmektedir. Nevevnin hayatna dair eitli eserler kaleme alnmtr. Bunlar arasnda Aleddin bnl-Attr diye bilinen talebesi Ali b. brhim ed-Dmak e-finin Tufet-libn f tercemetil-imm Muyiddn (Tufet-libn f tercemetil-imm en-Nevev) adl almas nemlidir (bk. bibl.). bnl-Attrn Nevevye tashih ettirdii bu eser ayn konudaki almalara kaynak olmutur. Daha sonra Muhammed b. Muhammed b. Ahmed en-Nveyr Tufet-lib vel-mnteh f tercemetilimm en-Nevv, Kemleddin bn mml-Kmiliyye Muhammed b. Muhammed b. Abdurrahman elKhir Buyetr-rv f tercemetil-imm en-Nevv, emseddin es-Sehv el-Menhell-abirrav f tercemeti ubil-evliyil-kirm eyi meyiil-slm Muyiddn b. Zekeriyy en-Nevv (nr. Mahmd Hasan Reb, Kahire 1354/1935), Syt el-Minhcs-sev (bk. bibl.), Ali et-Tantv el-mm en-Nevev (Dmak 1399/1979), Abdlgan ed-Dakr el-mm en-Nevev (Dmak 1395/1975, 1407/1987) adl eserlerini yazmlardr. Ahmed Abdlazz Ksm el-Haddd, el-mm en-Nevev ve eerh fil-ad ve ulmih adyla yapt yksek lisans almasn daha sonra yaymlam (Beyrut 1413/ 1992), vaz Matar es-Sad de el-Mebdit-terbeviyye el-mstenbea minel-Erbanen-Neveviyye ismiyle bir yksek lisans tezi hazrlamtr (1408, Cmiat mmilkur). Ayrca Hasan brhim Abdll el-Muallim fil-fikrit-terbev indel-mm en-Nevev iddh ve fth ve mahrt tedrsihil-fal (Mecellet Merkezil-b, Cmiatl-mm Muammed b. Sud el-slmiyye, II [1404/1983], s. 201-252) ve Ull-bail-ilm ve dbih indel-mm en-Nevev (Risletl-alcil-Arab, VIII/24 [1408/1988], s. 35-57), Muhibbddin Eb Slih rtt-terbeviyye indel-mm en-Nevev (Mecellet Klliyetilulmil-ictimiyye bi-Cmiatil-mm Muammed b. Sud el-slmiyye, V, 1401/1981, s. 621-657), Ali Ceml Abbas Chd Eb Zekeriyy fil-smil-luav f kitbi Tehbil-esm vel-lut (dbr-rfidn, XVI, 1986, Musul, s. 105-144) adyla makaleler yazmlardr.

BBLYOGRAFYA

Tcl-ars, nvy md.; Gazzl, el-Vas fil-meheb (nr. Ahmed Mahmd brhim - M. M. Tmir), [bask yeri yok] 1417/1997 (Drs-selm), I, 72-81; bnl-Attr, Tufet-libn f tercemetil-mm en-Nevev (nr. Fud Abdlmnim), skenderiye 1411/1991; a.e. (nr. Eb Ubeyde Mehr b. Hasan l Selmn), Riyad 1414; Zeheb, Tekiretl-uff, IV, 1470-1474; Ktb, Fevtl-Vefeyt, IV, 264-268; Sbk, abat (Tanh), VIII, 395-400; snev, abatfiiyye, II, 476-477; bn Kd hbe, abat-fiiyye, II, 153-157; Syt, el-Minhcssev f tercemetil-mm en-Nevev (nr. Ahmed efk Demc), Beyrut 1408/1988; Nuaym, ed-Dris f tril-medris (nr. Cafer el-Hasen), Kahire 1988, I, 24-25; Kef-unn, I, 59, 70, 96-97, 115, 200, 210, 244, 340, 379, 398, 465, 490, 514, 550, 557, 688, 717, 915, 929-930, 936; II, 1039, 1162, 1188, 1613, 1648, 1833, 1859, 1873-1876, 1877, 1912-1913, 2025; Harrzde, Tibyn, III, vr. 217a-221a; Serks, Mucem, I, 952; II, 1876-1879; Brockelmann, GAL, I, 496-501; Suppl., I, 680-686; ul-meknn, I, 252; II, 152, 199, 425; Selhaddin el-Mneccid, Mucemlmerrined-Dmayyn, Beyrut 1398/ 1978, s. 113-114; Zirikl, el-Alm (Fethullah), IV, 42, 251; VII, 48; VIII, 149-150; Abdlgan ed-Dakr, el-mm en-Nevev, Dmak 1407/1987, s. 202-203; Eb Ubeyde Mehr b. Hasan b. Selmn - Eb Huzeyfe Rid b. Sabr, Muceml-muanneftilvride f Fetil-br, Riyad 1412/ 1991, s. 52, 112, 144, 188, 205, 247-248, 253, 302, 333, 340, 404; Ahmed Abdlazz Ksm el-Haddd, el-mm en-Nevev ve eeruh fil-ad ve ulmih, Beyrut 1413/1992; kir Mustafa, et-Trul-Arab vel-merrin, Beyrut 1993, IV, 21-22; Slihiyye, el-Mucem-mil, V, 265-276; W. Heffening, Zum Leben und zu den Schriften anNawaws, Isl., XXII (1935), s. 165-190; XXIV (1937), s. 131-150; a.mlf., Nevev, A, IX, 222223; a.mlf., al-Nawaw, EI (Fr.), VII, 1043-1044; Eric F. F. Bishop, The Forty (Two) Traditions of an-Nawawi, MW, XXIX (1939), s. 163-177; Khalid Alavi, Arban al-Nawaw and its Commantaries, IS, XXIV/3 (1985), s. 349-356; M. Yaar Kandemir, el-Cmius-sahh, DA, VII, 126-127. M. Yaar Kandemir

NEVEV, Muhammed b. mer


( ) Eb Abdilmut Muhammed b. mer b. Arab b. Al en-Nevev el-Cv el-Benten (. 1316/1898) Endonezyal mfessir ve lim. 1230da (1815) veya 1231de (1816) Cava adasnn bat ksmnda bulunan Bentem (Benten) blgesinin Tenre (Tanara) kasabasnda dodu. Babas Tenrede bakadlk grevini yrtmekteydi. Kardeleri Temm ve Ahmedle birlikte nce babasndan, daha sonra blgenin nde gelen limi Hac Sahaldan ders ald. Bir sre Bat Cavadaki Purvakartaya gidip Hac Ysufun derslerine katld. On be yanda hacca gitti ve Mekkede yl kalarak renim grd. Dnnn ardndan yaklak 1850ye kadar lkesinde bulundu. 1850de tekrar Mekkeye giden Nevev hayatnn sonuna kadar burada yaad. Onun Mekkeye yerlemesinde din ilimleri tahsil yannda hacca gelen Cavallara rehberlik etme arzusu da nemli rol oynad. Endonezyann Borneo ehrinden Ahmed Hatb Sambas, Sondenin kk Sumbava adasndan Abdlgan Bima, Msrdan Ysuf Smblven ve Ahmed en-Nehrv, Mekke mfts Ahmed b. Zeyn Dahln ve Abdlhamd Dastn gibi limlerden ders okudu. Ayrca renim amacyla Suriye ve Msra gitti. renimini tamamladktan sonra daha ziyade Cavallarla ilgilenen Nevev ok sayda renci yetitirdi. Mekkede tahsil grp lkelerine dnen talebeler vastas ile Endonezyann slmlamasnda byk rol oldu. Bentemli Mardjuki, Jombakl (Dou Caval) Hasyim Asyari, Kudsl (Endonezyada bir yer) Asnavi, Madura veya Tubagus adasndan Hali, Bentem civarndaki Karinginden Muhammed Asnavi, Mahfz b. Abdullah et-Termes onun nde gelen talebelerindendir. Nevev tasavvufa da ilgi duymu, daha ok Gazzl anlayn, ahlk ve kiilik eitimini esas alm, talebelerine byk sflerin sekin metinlerinden rnekler okutmu, 1870ten sonra Endonezyada slmn yaylnda byk rol olan tasavvuf hareketlere kar orta bir yol takip etmitir. Batavial Seyyid Osman gibi tarikatlar dlamamakla birlikte eski hocas ve Kdir eyhi Ahmed Hatb Sambasa da intisap etmemi, talebelerinin tarikata girmesine izin vermemitir. Bunda, Hicaz blgesinin hkim anlaynn ve lkesinin zel artlarnn etkisinin bulunduu dnlebilir. Nevev siyasete mesafeli durmasna ramen smrgeci glerin lkesini terketmesini istemi, onun grleri baz talebelerinin bamszlk hareketlerinde aktif rol oynamasnda etkili olmutur. 1898 ylnda Mekkede vefat eden Nevevnin lm tarihiyle ilgili olarak 1888, 1896, 1897 gibi farkl kaytlara da rastlanmaktadr. Eserleri. 1. Meru Lebd li-kefi manel-urnil-mecd (I-II, Kahire 1305; nr. Muhammed Emin ed-Dannv, Beyrut 1417/1997). et-Tefsrl-mnr li-melimit-tenzl adyla da anlan eser mellifin en nemli almas olup genellikle bn Abbas, Fahreddin er-Rz, Ebssud Efendi ve Hatb e-irbnnin tefsirlerinden yararlanan mellif, dnemin fikir ncleri olan Cemleddn-i Efgn ile Muhammed Abduhun yeniliki grlerinden de etkilenmitir. Eserde zayf bilgilere ve

sriliyata da rastlanmaktadr (M. Ali Ayz, s. 639-643; Riddell, s. 195-197). 2. et-Tev (Kahire 1305, 1310). Eb c el-sfahnnin fi fkhna dair et-Tarbinin (el-Mutaar) bn Ksm elGazz tarafndan yaplan Fetul-arbil-mcb adl erhi zerine erh tarznda yazlm olup tlabb adyla da neredilmitir (Kahire 1301, 1305, 1310). 3. Fetul-mcb (Bulak 1276, 1292; Kahire 1297, 1298, 1306; Mekke 1316). Hatb e-irbnnin fi fkh hakkndaki Menblaccnn erhidir. 4. Slleml-mnct (Bulak 1297; Kahire 1301, 1307). Abdullah b. mer elHadramnin Sefnet-alt zerine yazlm bir erhtir. 5. el-d-emn (Kahire 1300). Ahmed b. Muhammed ez-Zhidin telif edip Muhammed b. Osman el-Cv el-Krtnin Fetulmbn adyla 601 beyitte nazmettii fkhla ilgili eserin erhidir. 6. Kifets-sec (Kahire 1292, 1301, 1302, 1303, 1305; Bulak 1309). Slim b. Semrin fkha dair Sefnetn-nec adl eserinin erhidir. 7. e-imrl-ynia (Kahire 1299, 1308, 1329; Bulak 1302). Muhammed b. Sleyman Hasebullahn fkh ilmiyle ilgili er-Riyl-bedasnn erhidir. 8. eratl-yan (Kahire 1304; Mekke 1317). Muhammed b. Ysuf es-Sensnin akaide dair mml-berhn adl eserinin erhidir. 9. Nr-alm (Kahire 1303, 1329). Ahmed el-Merzknin Adetl-avmmnn erhidir. 10. Tcnd-derr (Kahire 1301, 1309; Mekke 1329). Bcrnin Risle f ilmittevdinin erhidir. 11. Fetul-mecd (Kahire 1298). Hocas Ahmed en-Nehrvnin kelma dair edDrrl-ferdinin erhidir. 12. Meril-ubdiyye el-ecvibetel-Mekkiyye (Kahire 1291, 1298, 1304, 1307, 1308, 1319, 1327; Bulak 1293, 1309). Gazzlnin Bidyetl-hidye adl kitabnn erhidir. 13. Selliml-fual (Kahire 1301; Mekke 1315). Zeynddin b. Ali el-Melbrnin Manmet hidyetil-ekiy il arl-evliy adl eserinin erhidir. 14. Mibu-ulem (Mekke 1314). Mttak el-Hindnin el-Minhcl-etem f tebvbil-ikeminin erhidir. 15. Fetuamedil-lim al Mevlidi-ey Amed b. sm ve ysemm el-Bulul-fevz li-beyni elfi Mevlidi bnil-Cevz (Bulak 1292), Buyetl-avm f eri Mevlidi seyyidil-enm libnil-Cevz (Kahire 1345/1927) ve Fetu-amedil-lim al Mevlidi-ey Amed b. sm (Mekke 1306) gibi farkl isimlerle de neredilen eser, Ebl-Ferec bnl-Cevzye veya Ahmed b. Ksm elHarrye ait olduu sanlan el-Ars adl eserin erhidir. 16. Terbl-mtn (Bulak 1292). Medric-ud ismiyle de baslan eser (Bulak 1296), Medine Mfts Cafer b. Hasan elBerzencnin Mevlidn-neb (Mevlidl-Berzenc, el-dl-cevher f mevlidin-nebiyyil-ezher) adl kitab zerine yazlm bir erhtir. 17. ed-Drerl-behiyye (Bulak 1299). Ayn mellifin elain-nebeviyyesine dair bir erhtir. 18. el-brzd-dn f mevlidi seyyidin Muammed elAdnn (Kahire 1299). Ahmed b. Muhammed el-Kastallnnin Mevlidn-nebsinin muhtasardr. 19. Tenul-avlil-a bi-eri Lbbil-ad. eitli konulara dair hadislerin yer ald risle Sytye ait kitabn erhi olup onunla birlikte baslmtr (Kahire 1374, 1377 [4. bs.], 1380). 20. Kefl-meriyye an sitril-currmiyye (Kahire 1308). Abdsselm en-Nebervnin elKevkibl-celiyye f namil-currmiyye adl manzum eserinin erhidir. Nevev kendi eserini Fetu firil-ayye alel-Kevkibil-celiyye f namil-currmiyye ismiyle nazmetmitir (Bulak 1298). 21. el-Ful-ytiyye (Kahire 1299). Abdlmnim vaz el-Circvnin er-Ravlbehiyye fil-ebvbit-tarfiyyesi zerine yazlm bir erhtir. 22. Lbbl-beyn (Kahire 1301). Hseyin en-Nevev el-Mliknin Arap edebiyatna dair Risletl-istirtnn erhidir. Nevevnin dier eserlerinden bazlar unlardr: arl-ay f eri Mesili Ebil-Ley; miut-uyn, Behcetl-vesil bi-eril-Mesil, Slkl-cde al Lmatil-mfde, Udl-lceyn f beyni uiz-zevceyn, Mirt udit-tad f eri Sllemit-tevf (Kahire 1298, 1305, 1306), Minhcr-rbn fi-afil-ns ve mircl-vln ilel-imeluds, Nevetl-ade (manzum), Nihyetz-zeyn f irdil-mbtedin bi-eri urretil-ayn

(Kahire 1297, 1298, 1299), en-Nehcetl-ceyyide li-alli Nevetil-ade (Serkis, II, 1879-1883; ul-meknn [bk. bibl.]; Hediyyetl-rifn, II, 394).

BBLYOGRAFYA

Fihristl-Ktbnetil-idviyye, I, 210, 257, 276, 340, 377, 415; II, 35-38, 58, 59, 168, 203, 204; III, 213, 245, 257, 263, 274; IV, 11, 83, 144; Serks, Mucem, II, 1879-1883; C. Snouck Hurgronje, Mekka (trc. J. H. Monahan), Leyden 1931, s. 268-275; Brockelmann, GAL, II, 651-652; Suppl., I, 916; II, 813-814; a.mlf., al-Nawv, EI (ng.), VII, 1040-1041; Fihrisl-iznetit-Teymriyye, Kahire 1367/1948, I, 57, 213, 233, 259; III, 307, 308; ul-meknn, I, 11, 189, 204, 342, 346, 420, 464, 543, 599; II, 18, 21, 24, 105, 167, 172, 192, 218, 235, 245, 399, 468, 674, 691, 695; Hediyyetl-rifn, II, 394; Zirikl, el-Alm, VII, 209, 210; Kehhle, Muceml-mellifn, XII, 83; C. Guillot, Nawavi al-Bantani, Muhammad, Dictionnaire biographique des savants et grandes figures du monde musulman priphrique du XIXe sicle nos jours (ed. M. Gaborieau v.dr.), Paris 1992, I, 34; M. Ali Ayz, el-Mfessirn: aythm ve menhechm, Tahran 1414, s. 639-643; P. G. Riddell, Islam and the Malay-Indonesian World, London 2001, s. 193-197; Abdullah Muhammed Habe, Cmiu-r vel-av, Ebzab 1425/ 2004, III, 1809, 1997. Erdoan Ba

NEVEVYYE
() zeliyye tarikatnn Yahy b. eref en-Nevevye (. 676/1277) nisbet edilen bir kolu (bk. NEVEV).

NEVFEL b. HRS
() Ebl-Hris Nevfel b. Hris b. Abdilmuttalib el-Him el-Kure (. 15/636) Hz. Peygamberin amcasnn olu, sahb. Bedir Gazvesinde istemedii halde mriklerin safnda yer ald ve bu savata kendisi gibi esir den amcas Abbasn, dier akrabalaryla birlikte onun da fidyesini demesi zerine Mekkeye dnd ve bir mddet sonra mslman oldu. Resl-i Ekremin Nevfele fidye deyip kurtulmasn teklif ettii, onun verecek bir eyi olmadn belirtmesi zerine Reslullahn ona Ciddede bulunan mzraklarn vermesini teklif ettii, bunun zerine byk bir aknla den Nevfelin Allahtan baka kimsenin bilmedii bu durumu ancak bir peygamberin bileceini syleyerek 1000 mzrak karlnda hrriyetine kavutuu ve ardndan slm benimsedii de rivayet edilmitir. Himoullarndan slmiyeti seenlerin en yals olduu bildirilen Nevfel, Hendek Gazvesine klaca srada o ana kadar gizledii dinini iln ederek hicret etti. Medineye ulanca Resl-i Ekrem onu amcas Abbasla karde iln etti ve Mescidi Nebevnin yanndaki bir evi bldrerek onlara tahsis etti; ayrca kendisine ait olup deve al olarak kulland bir binay da Nevfele balad. Hz. Peygamberle birlikte Mekkenin fethinde bulunan Nevfel, Huneyn ve Tif gazvelerine katld; Huneynde bir ara mslmanlar bozguna urayp katklar srada Reslullahn yannda kalan az saydaki askerlerden biri de Nevfeldi. Ayrca silh ticareti yaptndan bu muharebede kullanlmak zere 3000 mzrak balad (Hkim, III, 246). Onun tccar kimliiyle eliir grnmekle birlikte evlenme konusunda yardm istemesi zerine Hz. Peygamberin onu bir hanmla evlendirdii, ancak ihtiyalarn giderecek bir eyleri olmad iin kendi zrhn bir yahudiye rehin gndererek ondan 30 sa arpa alp yeni evlilere verdii, bu arpann ununun alt ay boyunca hi eksilmedii, bu durumun Hz. Peygambere bildirilmesi zerine onun, Eer bkmasaydnz unu mr boyunca yiyebilirdiniz cevabn verdii yolunda bir rivayete kaynaklarda yer verilmitir (a.g.e., a.y.). Nevfel Medinede vefat etti. Cenaze namazn Halife mer kldrd ve Bak Mezarlnda defnedildi. Oullar Hris, Mugre ve Abdullah da sahb olup son ikisi Medinede kadlk yapmtr.

BBLYOGRAFYA

bn Sad, e-abat, IV, 44-47; Hkim, el-Mstedrek, III, 245-247; bn Abdlber, el-stb (Bicv), IV, 1512-1513; bnl-Esr, sdl-be, V, 369-370; bn Seyyidnns, Mineul-mida (nr. ffet Visl Hamza), Dmak 1407/1987, s. 320-322; Zeheb, Almn-nbel, I, 199; a.mlf., Trul-slm: Ahdl-ulefir-ridn, s. 155-156; bn Hacer, el-be, III, 577; Nreddin elHaleb, nsnl-uyn, Beyrut, ts. (Drl-marife), III, 63; evk Eb Hall, uneyn ve-if, Dmak 1406/ 1986, s. 20; Kksal, slm Tarihi (Medine), II, 180, 193-194; VIII, 404; Wensinck, elMucem, VIII, 277; Muhammed Hamdullah, Huneyn Gazvesi, DA, XVIII, 376.

Abdlkadir enel

NEV
() Mantktaki be tmelden ikincisi, tr. Efltun felsefesine kadar giden nevi kavram, filozofun metafiziinde esasen idea veya form anlamna gelen eidos -baz durumlarda sonralar cins mnasnda kullanlacak olan genos-terimiyle karlanmtr. Trlerin idealar olarak ontolojik bir gereklie sahip bulunduunu dnen filozofun bu grne Aristo kar kp idealarn ayrk birer cevher olduu tezine itiraz etmi, bunun yerine onu cevhere ilikin bir ilke, yani nesnenin formel sebebi sayarak sretin (eidos) akledilir mahiyet olduunu ileri srmtr. Aristoya gre bir eyi bilmek onun maddesinde ikin olan ve btn teleolojik yapsn yneten sreti bilmektir. Tmel bir kavram olarak eidos terimi mantkta yklemlerin tmellii ve tanmn konusu meselesiyle ilgili biimde kullanlr. Filozofa gre yalnzca tmel tanmlanabilir ve bilimin konusu yalnzca tmeldir (Peters, s. 87, 90, 131, 185). Mantk tarihi boyunca eski Yunan, slm ve Ortaa Latin felsefesinde gelien terminolojide cins, nevi, fasl, hssa ve araz diye bilinen be tmelin (bk. BE KLL) belirli tanmlara kavuturularak ortak bir ema iinde tahlil edilmesinde Yeni Efltuncu filozof Porphyriosun (Furfriys) Eisagoge adl kitab Aristo mant ile birlikte esasl bir hareket noktas tekil etmitir. Porphyrios, tercmeler dneminde Eb Osman Sad b. Yakb ed-Dmak tarafndan Arapaya evrilen ve sc adyla tannan nl eserinde tr cins terimiyle kavramsal ilikisi iinde tarif etmitir. Cins bir trn cinsi, tr de bir cinsin trdr. Dolaysyla cins ile tr birbiriyle tanmlanm olmaktadr. Buna gre trn ilk tanm cinsin altnda sralanm olan ve cinsin zsel olarak kendisine yklenmi olduu ey, ikinci tanm ise aralarnda zgl olarak farkl terimlerin okluuna zsel olarak uyan yklem eklindedir. kinci tanm, stnde artk daha baka cinslerin yer almad en genel cinslerle altnda artk baka trlerin yer almad en zel trlerin arasnda kalan ve ste gre tr, alta gre cins olabilen tmel kavramlar iin deil altnda yalnzca bireylerin yer ald en zel trler iin geerlidir. Buna gre cevher cinstir; cevherin altnda cisim, cismin altnda canl cisim, canl cismin altnda hayvan, hayvann altnda akll hayvan, akll hayvann altnda insan ve insann altnda bireyler yer alr. Bu sralamann en stndeki cevher en genel kavramdr ve sadece cins olan odur; insan ise en zel trdr ve yalnzca trdr; nk kendisinden sonraki baka trlere cins olmaz. Sralamadaki ara tmellerden olan cisim, canl cisim, hayvan, akll hayvan ise hem cins hem tr olabilir. Daha akas en genel cins cins olup tr olmayan, kendi zerinde baka bir st cinsin bulunmad ey iken en zel tr tr olup cins olmayan ve tr olarak artk trlere blnmeyen eydir; hatta bu adan tr sayca farkl terimlerin okluuna zsel olarak yklenen ey diye tanmlanabilir (Isagoge, s. 31-44). lk slm filozofu Kind nevi terimini cins ve faslla birlikte tanm mmkn klan kurucu (zt, cevher) tmelden biri olarak ele alm; nevin, tanmn verdii ok saydaki bireye yklendiini, dolaysyla o bireyler iin akl sret olduunu vurgulamtr. Filozofa gre felsef aratrma sorularndan olan Nedir? ile Hangisidir?in bir arada karl, var olann tanmn yani nevini vermektedir (Resil, I, 101, 124-125, 128). Frb de Porphyriusu izleyerek nevin tpk cins gibi nesnelerin zne ynelik Nedir sorusuna cevap oluturduunu, ancak nevin cinsten daha zel

olduunu bir defa daha belirtmitir (Kitb sc, s. 76-78). Ayrca Frb nevi tpk cins gibi zdelik salayan kavram eklinde tanmlamtr. Buna gre Zeyd ve Amr insan nevine ait olma bakmndan zdetir (el-Vid vel-vade, s. 37). bn Sn ise genelde tmeller, zelde nevi terimiyle ilgili olarak kendisinden nceki birikimi ayrntl biimde ele alm ve yeniden retmitir. Filozof nevi terimine dair iki tanm zerinde nemle durmaktadr. Bunlardan ilki, O nedir sorusunun cevabnda sylenen iki tmelden daha zeli eklindedir (Kitb-if: Manta Giri, s. 55). Bu tanmda iki tmelle kastedilen cins ve nevi olup her ikisi de bir nesne hakknda sorulan O nedir sorusunun cevabn vermekte ortaktr. Ancak ikisini ayran nevin cinsten daha zel bir kavram oluudur. Dier tanm ise O nedir sorusunun cevabnda sayca farkl ok eye sylenen eklindedir (a.g.e., s. 48; Dmaknin anlan tercmesinde biraz farkl verilmektedir; bk. Porphyrios, sc, s. 72). Bu tanm filozofun son dnem eserinde yalnzca say bakmndan farkl nansyla gemektedir (el-rt, I, 202). Farkllamann nevi yani nesnelerin hakikati bakmndan deil yalnzca say bakmndan olduu ayrm Ebhernin, O nedir sorusunun cevabnda hakikat bakmndan deil say bakmndan farkllaan birok eye sylenen kll eklindeki nevi tanmnda da vurgulanmaktadr (Esrddin el-Ebher, s. 3). bn Snya gre bir nesnenin esas yklemi olmak bakmndan cins, nevi ve fasl ortaktr. Ancak fasl tekilerden O nedir sorusuna deil Hangisi sorusuna karlk olmakla ayrlr. Bir eyin mahiyetini onunla ilgili zt-tmel kavramlarla belirlemek teoriye gre onu tanmlamak anlamna gelmektedir. Bu durumda tanma kavuturulan mahiyet nevi denilen tmele karlk gelmekte olup bir nesnenin eksiksiz bir tanm yapldnda onun trne ilikin kavramsal gereklie ulalmaktadr. Tanmn verdii bilgi bir nesnenin zne ait zt mnalarn tamamn ierir. Bu sebeple bn Sn nevin her eyin mahiyetinde ve sretindeki hakikati olduunu belirtmitir (Kitb-if: Manta Giri, s. 42). Nitekim filozof, cins ve nevin birbiriyle tanmlann bir bilinmeyeni dieriyle tanmlamak eklinde yorumlayan Porphyriosa ait yaklam eletirirken nevi teriminin yerine hakikatler, mahiyetler, zt formlar gibi terimlerin konulabileceini belirtir ve bu terimlerin nevi ile e anlaml olduunu vurgular (a.g.e., s. 44-46; ayrca bk. el-rt, I, 219-220).

BBLYOGRAFYA

Porphyrios, sc (trc. Eb Osman ed-Dmak, nr. Ahmed Fud el-Ehvn), Kahire 1371/ 1952, tr.yer.; a.mlf., Isagoge: Aristotelesin Kategorilerine Giri (trc. Betl otuksken), stanbul 1986, s. 31-44; Kind, Resil, I, 101,124-125, 128; Frb, el-Vid vel-vade (nr. Muhsin Mehd), Drlbeyz 1990, s. 37; a.mlf., Kitb sc evil-Medal (nr. Refk el-Acem, el-Man indelFrb iinde), Beyrut 1985 s. 75-78; bn Sn, el-rt vet-tenbht (nr. Sleyman Dny), Kahire 1971, I, 174-191, 202, 219-220; a.mlf., Kitb-if: Manta Giri, Medhal (nr. ve trc. mer Trker), stanbul 2006, s. 40-57; Esrddin el-Ebher, sgc, stanbul 1315, s. 3; Nihat Keklik, slm Mantk Tarihi ve Frb Mant, stanbul 1969-70, II, 5-14; Doan zlem, Mantk, stanbul 1990, s. 75-84; Francis E. Peters, Antik Yunan Felsefesi Terimleri Szl (trc. Hakk Hnler), stanbul 2004, s. 87, 90, 131, 185. lhan Kutluer

NEV
( ) (. 1007/1599) Divan airi ve lim. 940 (1533-34) ylnda Malkarada dodu. Ad Yahydr. Babas Pr Ali, Ankaradan gelip Malkaraya yerlemi olan Nasuh Halifenin oludur. Annesi, Muhammediyye mellifi Yazcolu Mehmedin soyundan gelir. Bir Halvet eyhi olan Pr Ali nce eyh Byezd-i Rmye, ardndan brhim Glenye intisap etmi, Malkarada Turhan Bey Camii imaml ve sbyan mektebi muallimlii yapm, 952 (1545) ylnda vefat edince ders verdii mektebin hazresine gmlmtr (Nevzde At, s. 68). lk eitimini tasavvuf konusunda yetikin bir zat olan babasndan alan Nev, 957de (1550) stanbula giderek Ahaveyn diye bilinen iki kardeten Karaman Ahzde Ahmed Efendinin Dvud Paa Medresesinde ve Mehmed Efendinin Sahndaki derslerine devam etti. Bu srada Hoca Sdeddin, Bk, Remzzde, Hsrevzde, skpl Vlih, Edirneli Mehmed Mecd, Cevr ve Camczde gibi gelecein nemli simalar olacak airlerle arkadalk kurdu (a.g.e., s. 419). Ahzde Mehmed Efendiye byk sayg ve ballk gsteren Nev hocasnn Edirnedeki Beyazt Medresesine tayini zerine onunla beraber gitti (962/ 1555), yine hocasnn Sleymaniye Medresesine tayiniyle stanbula dnerek mlzm oldu (970/1563). Geliboludaki Balaban Paa ve Mesih Paa medreseleri mderrisliine gnderilen Nev (973/1566) 980de (1572) stanbulda ahkulu, ardndan Murad Paa, Cfer Aa, bir yl sonra da Mihrimah Sultan medreselerinde mderrislik yapt. 993te (1585) evlendi. ki yl sonra tayin edildii narl Medresesindeki mderrislii 998e (1590) kadar srd. Ayn yl Badat kadlna gnderilmise de hi istemedii bu greve gitmeden III. Murad tarafndan ehzade Mustafann hocalna getirildi. Byezid, Osman ve Abdullah adl ehzadelerin de katld bu dersler (a.g.e., s. 419) ehzadelerin ldrld 1003 (1595) ylna kadar devam etti. Daha sonra almakta olduu maaa ilveten kendisine kazasker emekli maa baland, ayrca kaynpederi Nianc Mehmed Beyin kurduu medresenin 50 akelik yevmiyesi de verildi. 30 Zilkade 1007 (24 Haziran 1599) tarihinde vefat edince eyh Vef Camii hazresinde eyh ban Efendinin yanna defnedildi (a.g.e., s. 421). Yksek seviyede tasavvuf terbiyesi alm bir air olan Nev, III. Muradn yakn ilgisini grm, sultandan baka hi kimseden armaan kabul etmemi, dnya nimetlerine deer vermedii iin eline geen btn servetini ihtiya sahiplerine datm, ldnde hibir varl kmad iin cenaze masraflar padiah tarafndan karlanmtr (a.g.e., s. 422). Kaynaklar Nevnin ilim ve fazilet sahibi bir air olduu konusunda birleir ve onun rind edal, dervimerep, tasavvufa, zhd ve takvya mtemayil bir zat olduunu ifade eder (k elebi, vr. 140b; Ahd, vr. 189b; Knalzde, II, 1008-1009). Daha on yanda iken babasnn telkiniyle zikre balam, nce Sarho Bl Efendiye intisap etmi, ardndan Kurt Mehmed Efendiye mrid olmu, daha sonra da eyh ban Efendiden feyiz almtr. Tasavvuf terbiyesinin izleri iirlerinde grlen Nev, Arapa ve Farsaya hkim, atasz ve deyimleri iirlerinde ustalkla kullanan bir airdir. Kendisinin de ifade ettii gibi sanat gstermeye dkn deildir. zellikle gazellerinde sade bir dil ve klfetsiz, akc bir syleyi grlr. Kasidelerinin nesb

blmleri renkli hayal ve benzetmelerle rlmtr. ehzade Mehmedin snnet dn mnasebetiyle yazd Sriyyesi de ok mehur olmutur (Olgun, s. 3-12; ayrca bk. tr.yer.). Samimi ve ak dolu bir air olan Nev, divan iirinin zirveye ulat ve ran iirini taklitten kurtularak kendi benliine kavutuu XVI. yzyln ihmal edilemeyecek nemli airlerindendir. Eserleri. A) Manzum Eserleri. 1. Divan. stanbul ktphanelerinde bulunan baz nshalar (Nuruosmaniye Ktp., nr. 4957; Sleymaniye Ktp., Lala smail, nr. 447; Divan Edebiyat Mzesi, nr. 157; TSMK, Revan Kk, nr. 780, 1966; Ktp., TY, nr. 1532, 9812, bnlemin, nr. 2606) ve Abdullah ztemiz Hactahirolu nshas ile stanbul ktphanelerindeki iir mecmualarnda Nevye ait iirler karlatrlarak Mertol Tulum ve M. Ali Tanyeri tarafndan tenkitli metni yaymlanmtr (bk. bibl.). Bu basmda alts ydiyye olmak zere elli sekiz kaside, bir tarih, bir mesnevi, drt terkibibend, drt terciibend, bir msemmen, iki mseddes, bir tesdis, iki tahmis, bir muhammes, drt murabba, 559 gazel, seksen iki mukatta, on bir rub ve on yedi mfred yer alr. ki kaside ile bir tahmis ve iki gazel Farsadr. Nev divanyla ilgili olarak drt lisans, yksek lisans (Rdvan Uzel, Nev Divannda Bitkiler, Ankara 1981, Hacettepe niversitesi) ve doktora tezi (M. Nejat Seferciolu, Nev Divannn Tahlili, Ankara 1984; Sabahat Deniz, Onaltnc Yzyl airlerinden Bak, Fuzl, Hayal, Nev ve Yahya Divanlarnda Kozmik Unsurlar, M Sosyal Bilimler Enstits, stanbul 1992; Nuray imek [Kartal], XVI. Yzyl Baz Dvan airlerinin Trke Divanlarnda Bitkiler: Baki, Fuzul, Hayali Be, Nev, stanbul 1994) hazrlanmtr. 2. Tercme-i Hads-i Erban. Nevnin Geliboluda Mesih Paa mderrisi iken 977 (1569) ylnda kaleme ald krk hadis tercmesidir. Bir ksm Molla Cmden alnan, bir ksm da yaygn olarak bilinen hadisler konularna gre drt blmde toplanarak kta eklinde tercme edilmitir. Bilinen tek nshas skdar Hac Selim Aa Ktphanesinde kaytl olan (Kemanke, nr. 50, vr. 5a-10a) eser zerine iki yksek lisans tezi hazrlanmtr (Glin Aras, Nevnin Nev-y Uak ve Tercme-i Hads-i Erban Adl Eserleri, 1997, M Sosyal Bilimler Enstits; Semra Kse, Nevnin Nev-y Uk, Tercme-i Hads-i Erban ve Fasln f Fazletil-Ik Adl Eserleri, 2001, M Sosyal Bilimler Enstits). 3. Hasb-i Hl. Tasavvuf konusunda yazlm 800 beyit civarnda bir mesnevidir. Nshalar ndir bulunan eser ( Ktp., TY, nr. 2992; TSMK, Revan Kk, nr. 818, vr. 76b-112b; Millet Ktp., Ali Emr Efendi, nr. 1104, 1105, 1106) Nevnin eyhi Bl Efendinin iaretiyle yazlm ve III. Murada takdim edilmitir (Nevzde At, s. 423). Tasavvufun belli bal esaslarnn otuz alt balk altnda anlatld eser zerine bir yksek lisans tezi hazrlanmtr (Hande zer, Nevnin Hasb-i Hli, 1995, M Sosyal Bilimler Enstits). Kaynaklarda bunlardan baka Nevnin Gevher-i Rz, Leyl ve Mecnn, Terceme-i Kssa-i Ms ve Hzr, Mnzara-i Tt b-Z adl mesnevilerinin bulunduundan bahsedilmektedir. Agh Srr Levendin Millet Ktphanesinde (nr. 1104) bulunduunu bildirdii (Trk Edebiyat Tarihi, I, 142) Gevher-i Rz Nevnin Hasb-i Hl adl eseridir. Ayn ktphanede kaytl olan (nr. 1105, 1106) kitaplar da Hasb-i Hl nshalardr. Fehmi Ethem Karatayn Nevye nisbet ettii (Trke Yazmalar, I, 129) Leyl v Mecnn ise Fuzlye aittir. Ancak bu yazmann 75b-112b yapraklar arasnda Nevnin Hasb-i Hl adl mesnevisi yer almaktadr. B) Mensur Eserleri. 1. Kefl-hicb min vechil-kitb. Muhyiddin bnl-Arabnin Fulikeminin tercmesidir. Hz. demden Hz. Muhammede kadar yirmi yedi peygamber adna yirmi yedi fassa ayrlan eserde tasavvufun en ihtilfl ve karmak meseleleri ak bir dille anlatlm ve yer yer gzel iirlerle sslenmitir. Nev bu tercmesini III. Muradn ve onun yaknlarndan Zeyrek

Aann teviki ve eyh ban Efendinin himmetiyle 1002 (1593) ylnda tamamlamtr. Eserde Cend, Dvd- Kayser ve Molla Cmnin erhlerinden yararlanlmtr (Nevzde At, s. 423). Ktphanelerde birok nshas bulunan eserin (Sleymaniye Ktp., Hlet Efendi, nr. 208, Kl Ali Paa, nr. 582; Kprl Ktp., nr. I/715; TSMK, Emanet Hazinesi, nr. 1252, Revan Kk, nr. 488; Hac Selim Aa Ktp., nr. 476) hacmi nshalara gre 250-300 varak arasnda deimektedir. 2. Netyicl-fnn ve mehsinl-mtn. Nevnin hemen her ktphanede nshalar bulunan ve tarih, hikmet, heyet, kelm ve usl-i fkh, hilf, tefsir, tasavvuf, rya, remil, efsun ve tp, felhat-ncm, fal ve zc gibi on iki fenni iine alan kk hacimli ansiklopedik bir almadr ( Ktp., TY, nr. 3805, 4329, 4330, 4332, 4333, 4334, 5001/2; TSMK Revan Kk, nr. 1077, 2046/5; British Museum, Add, nr. 7898; Bibliothek Nationale, AF, nr. 44, Suppl., nr. 197; Sleymaniye Ktp., Serez, nr. 3825/I, Trnoval, nr. 1865/I; Hac Selim Aa Ktp., Kemanke Emr Hoca, nr. 535). III. Murada takdim edilen eser zerine bir yksek lisans tezi hazrlanmtr (Nadir lhan, Nev Efendi: Netyicl-fnn ve Mehsinl-mtn: Giri-Metin-Dizinler, 1992, Frat niversitesi Sosyal Bilimler Enstits). Eser ayrca mer Tolgay tarafndan limlerin z adyla yaymlanmtr (stanbul 1995). 3. Nev-y Uk. Nevnin kk fakat nemli almalarndan biridir. Bir ktayla balayan bu mnct Sinan Paann Tazarrunmesi slbunda yazlmtr ( Ktp., TY, nr. 3958; Sleymaniye Ktp., Nfiz Paa, nr. 2058/5, Hasan Hsn Paa, nr. 795, Hac Mahmud Efendi, nr. 2839/1). Glin Aras ve Semra Kse eser zerinde birer yksek lisans tezi hazrlamtr (yk. bk.). 4. Faslun f fazletil-k. Akn mahiyeti ve klarn ektiklerini anlatan kk hikye ve iirlerle sslenmi on sayfalk bu rislenin Nev-y Uakn ( Ktp., TY, nr. 3958) sonunda yer alan bir nshas bilinmektedir (Diriz, VII [1977], s. 91). Eser zerinde Semra Kse yksek lisans almas yapmtr (yk. bk.). 5. Fezill-vzer ve hasill-mer. Devlet idaresinde vezirin nemini anlatan on drt sayfalk bir risledir (Sleymaniye Ktp., Ayasofya, nr. 2893). Mukaddimeden sonra adlet redifli bir kaside yer alr (a.g.e., VII [1977], s. 91). 6. Risle-i ikyet-i Rzigr. Fezill-fzal ve hasillmernn sonunda yer alan bu drt sayfalk risle de tahminen Sinan Paa iin yazlmtr (a.g.e., VII [1977], s. 91). 7. Sinan Paaya Mektup. Sadrazam Sinan Paann, air ehl-i ilm olmaz sz zerine yazlan ve iirin bir ilim sayld, gerek airlerin ayn zamanda ilim sahibi olduklarn, Hz. Peygamberin iiri ve airleri sevdiini anlatan mektubun metni Nevnin olu Atnin eserinde yer almaktadr (Nevzde At, s. 324-325). 8. Tercme-i Mnet- Hce-i Cihn. Bilinen tek nshas British Museumdadr (Or. nr. 7701; bk. A, IX, 225). 9. Gl-i Sadberg. airin divannda da yer alan din-tasavvuf hikmet ve tlerle dolu bu kaside ayr bir eser hviyetinde grnmektedir (bk. DA, XIV, 225). Nevnin Muall-kelm (Sleymaniye Ktp., Ayasofya, nr. 2352), er-i Risle-i udsiyye, eru Heykiln-nr, Risle-i Man ( Ktp., TY, nr. 1725), Risletl-kelmiyye (Sleymaniye Ktp., brhim Efendi, nr. 860/22) gibi Arapa kitaplar da vardr. Nevzde At babasnn tefsir, kelm, tasavvuf, akaid, mantk vb. konularda otuzdan fazla eserinin bulunduunu kaydederse de (Zeyli akik, s. 421) bunlarn ou henz ele gememitir.

BBLYOGRAFYA

Nev, Divan (haz. Mertol Tulum - M. Ali Tanyeri), stanbul 1977, hazrlayanlarn girii, s. VII-XIII; a.mlf., limlerin z (nr. mer Tolgay), stanbul 1995, s. 18; k elebi, Meir-uar, vr. 140b-141a; Ahd, Glen-i uar, Millet Ktp., Ali Emr, Tarih, nr. 774, vr. 189b; Beyn, Tezkire, Ktp., TY, nr. 2568, vr. 95a-96a; Knalzde, Tezkire, II, 1008-1011; Kafzde Fiz, Zbdetler, Ktp., TY, nr. 3289, vr. 74b-79a; Riyz, Riyz-uar, Nuruosmaniye Ktp., nr. 3724, vr. 143a-b; Ktib elebi, Fezleke, I, 120 vd.; Rz, Tezkire, stanbul 1326, s. 96; Hammer, GOD, III, 108; Nevzde At, Zeyl-i akik, stanbul 1268, s. 68, 324-325, 418-427; Muallim Nci, Esm, stanbul 1308, s. 329 vd.; Gibb, HOP, III, 173; Sicill-i Osmn, IV, 634; Osmanl Mellifleri, II, 437439; Fik Red, Eslf, stanbul 1311, I, 29-31; brahim Necmi [Dilmen], Trh-i Edebiyyt Dersleri, stanbul 1338, I, 112 vd.; Sadettin Nzhet [Ergun], Tanzimata Kadar Muhtasar Trk Edebiyat Tarihi ve Nmuneleri, stanbul 1931, s. 229-230; Tahir Olgun, ir Nev ve Sriyye Kasidesi, stanbul 1937, s. 3-12; Hediyyetl-rifn, II, 531; Mehmet Nail Tuman, Tuhfe-i Nil, Mill Ktp., nr. 611, II, 1113-1114; Karatay, Trke Yazmalar, I, 129; Agh Srr Levend, Trk Edebiyat Tarihi, Ankara 1973, I, 142, 166, 285, 294, 298, 300; Mustafa Nejat Seferciolu, Nev Dvnnn Tahlli, Ankara 1990, s. 1-19; Nadir lhan, Nev Efendi: Netyicl-Fnn ve Mehsinl-Mtn, Tuncer Glensoy Armaan (haz. Ahmet Buran), Kayseri, ts. (Bizim Genlik Yaynlar), s. 254-259; Fahri Unan, XVI. Yzyl Ulemsndan Nev Efendiye Gre Osmanllarda lim ve lim Anlay, Uluslararas Kuruluunun 700. Yl Dnmnde Btn Ynleriyle Osmanl Devleti Kongresi, Bildiriler (haz. Aladdin Akz v.dr.), Konya 2000, s. 257-266; Muceml-matil-mevcde f Mektebti stnbl ve Antl (haz. Ali Rza Karabulut), [bask yeri ve tarihi yok], III, 1653-1654; Meserret Diriz, Nev, TD, VII (1977), s. 83-102; Harun Tolasa, Divan airlerinin Kendi iirleri zerindeki Dnce ve Deerlendirmeleri, TDEAD, sy. 1, zmir 1982, s. 15-47; Cemal Kurnaz, Nect Be, Ahmed Paa, Hayal Be ve Nev Divanlarndaki Tebih ve Mecaz Unsurlar, TKA, XXV/ 1 (1987), s. 127-173; Tunca Kortantamer, Nev Efendinin Sadrazam Sinan Paaya Ders Veren Bir Mektubu, Osm.Ar., sy. 11 (1991), s. 215-228; . Hakk Aksoyak, Nevnin Bilinmeyen iirleri, Erciyes, XX/229, Kayseri 1997, s. 17-18; . etin Derdiyok, Nevnin Gl-i Sadbergi, TK, XXXVIII/449 (2000), s. 524-533; Abdlkadir Erkol, Divan Edebiyatnda Hazaniyye ve Nevnin Hazaniyye-i Latfe, simli Kasidesi, Atatrk niversitesi Trkiyat Aratrmalar Enstits Dergisi, sy. 18, Erzurum 2001, s. 107-152; Erol m, Nev Divannda Gnlk Hayat, Trkiyat Aratrmalar Dergisi, sy. 11, Konya 2002, s. 201-222; Hasibe Mazolu, Nevnin Hayat ve Kiilii, JTS, XXVIII/1 (2004), s. 137-167; Abdlkadir Karahan, Nev, A, IX, 224-226; a.mlf., Nev, TA, XXV, 214-215; F. Babinger, New, EI (ng.), VIII, 8-9; Nev, TDEA, VII, 42-43. Nejat Seferciolu

NEVZDE AT
(bk. AT, Nevzde).

NEVM
(bk. UYKU).

NEVREKOP
Bulgaristann gneybatsnda tarih bir kasaba. Gnmzde Goce Delev adyla anlmakta olup denizden 540 m. yksekte, Rodoplar ve Pirin dalar arasnda geni bir dzlk (Nevrekop ovas) zerinde ve Yunan-Bulgar snrnn 20 km. kadar kuzeyinde kurulmutur. Mesta Karasu (gnmzde Mesta) nehri kasabann birka km. dousundan geer ve blgeyi Yunan Makedonyas ile Balkanlarn ilerine balayan yollarn gemesine kolaylk salar. Kasaba, 9 km. kadar uzakta bulunan Nikopolis ad Mestum adl antik yerlemenin mirass olarak ortaya km, ehrin isminin de antik Nikopolis'ten geldii ileri srlmtr. Osmanllar dneminde bir hristiyan ky olmaktan karak bir slm-Trk ehri ve blgedeki nemli bir din merkez haline gelen Nevrekop ve evresi, Osmanl idaresi altna Gazi Evrenos Beyin Siroz ve Drama yaknlarndaki nemli kaleleri ele geirmesi srasnda 776-785 (1374-1383) yllar arasnda girmi olmaldr. Nevrekop ovas ve biraz kuzeyindeki Razlog / Razlk vadisinin ele geirilmesiyle birlikte Osmanllar, Filibe (Plovdiv) ve epino vadisi yoluyla Trakya ovas arasnda ba kurdular. Osmanl idaresinde Serez (Serres) sancana bal bir kaza merkezi olan Nevrekopla ilgili ilk kaytlara 849 (1445) tarihli defterde rastlanr (BA, MAD, nr. 525). Buna gre Nevrekop 137 hne hristiyandan oluan byk bir ky durumundayd ve dneminde blgedeki en byk yerleim birimiydi. 858-859 (1454-1455) tarihli defterde ise 265 hristiyan hnesi yannda on iki hne mslman nfusun varl dikkati eker (BA, TD, nr. 3). Bu tarihlerden 922ye (1516) kadar geen sre zarfnda blgede nemli deiimler yaand. Trakya ovas ve Dou Makedonya yoluyla Anadolu'dan gelen yrkler hristiyan Bulgarlarn yaad kylere ve Nevrekop kasabasna yerlemeye balad. 922-923te (1516-1517) kasabada 319 hristiyan hnesiyle 167 mslman hnesi mevcuttu (yaklak 2000 kii). 936da (1529-30) nfus daha da artt. Hristiyan hneleri 385e mslman hneleri ise 281e kt. Bylece % 42si mslman olan 3000e yakn sakiniyle Nevrekop dnemin llerine gre nemli bir kasaba zellii kazand. 977ye (1569-70) doru blgede slmiyet nemli lde yayld. Kasabada mslmanlar toplam nfusun te ikisini tekil etti. Mahalle saylar da bu deiiklii ak bir ekilde gsterir. 1529da be mslman ve on hristiyan mahallesi varken 1570te bu say on mslman ve alt hristiyan mahallesi eklindeydi. Sonuncu tarihte mslmanlarn sadece % 14 sonradan ihtid edenlerden oluuyordu. Bu da yrede yaayan mslmanlarn ounluk itibariyle Gney Makedonyadan gelen Trk gleri sonucu olutuunu ortaya koyar. Nevrekopun hristiyanlardan ibaret bir ky olmaktan kp bir mslman kasabasna dnmesinde Rumeli Beylerbeyi Day Karaca Beyin olu olan Mehmed Bey tarafndan yaptrlan (1480-1490) muhteem kubbeli bir cami, okul ve Mesta Karasu nehri zerindeki kpr nemli rol oynad. II. Bayezid dnemi vezirlerinden Koca Mustafa Paa da medrese ve hamam yannda burada bir cami yaptrtt. Ayrca evval 972de (Mays 1565) Kann Sultan Sleyman Nevrekoptaki yetkililerden olu ehzade Mehmedin htrasna bir cami ve musall yaptrmalarn istemiti.

Nevrekop kasabasnda olduu gibi baz kylerinde de benzeri yava fakat youn bir slmlama sreci yaand. 1529 ylnda krsal nfusun % 13n, 1570te ise % 28ini mslmanlar tekil ediyordu. Zaman ierisinde bu durum biraz daha artarak srd. 1900de 123 kyyle btn Nevrekop kazas 12.500 Trke konuan, 26.960 Bulgarca konuan (Pomak) mslman ve 35.310 hristiyan Bulgar nfusa sahipti. 1570-1900 yllar arasnda slmiyet bylece % 28den % 53 oranna ulat. te yandan burada Ortodoks piskoposluu XVI. yzyldan beri mevcuttu, ancak piskoposlarn listesine 1622 ylndan itibaren rastlanr. Kasabann Osmanl dnemine ait en ayrntl tasviri, Evliya elebi tarafndan yanl biimde de olsa Vetrine olarak (imdiki Yunan Makedonyasndaki Neo Petritsi) kaleme alnmtr. Evliya elebi Nevrekopu pek ok camisi, derghlar, hanlar, hamamlar, medreseleri ve mahall idar binasyla byk ve gzel bir kasaba eklinde tanmlar. XVIII. yzylda kasaba yava da olsa bymesini srdrd. 1847de Fransz seyyah ve corafyac Viquesnel, Trkler, Bulgarlar ve birka Ortodoks Eflakn yaad 1000 evden, grd on iki minareden, hanlar ve hamamlar bulunan olduka byk bir pazardan sz eder. 1809 ve 1811de Nevrekopun hristiyan cemaati kk bir kilise ina etti. 1833 ve 1841de biraz da Tanzimat reformlarnn salad rahat ortamn ifadesi olarak byk ve bidev bir kilise yapld. 1820lerde ise son olarak gnmzde sadece birka eski fotoraf kalan byk kubbeli cami ina edildi. 1324 (1906) ylna ait Selnik Vilyeti Salnmesinden Nevrekop kasabasnn yirmi mahalle, 1432 hne, 598 dkkn, on iki cuma camisi, drt mescid, iki kilise ve en az sekiz dervi tekkesine sahip olduu dikkati eker. 1908 tarihli bir Yunan kaynanda burada 5900 kiinin yaad, bunun 3865 Trk, 490 mslman ingene, Yunan Ortodoks kilisesine bal 595 ve Bulgar piskoposluuna bal 900 hristiyandan ibaret olduu belirtilir. Ayn kaynak Nevrekop kazasnn nfusunun ounlukla mslmanlardan olutuunu haber verir (toplam 83.000 sakinin 51.000i, yaklak % 61). 1303 (1885-86) tarihli salnme daha dk rakamlar verse de Yunan kaynanda gsterildii gibi mslmanlarn ayn yzdelik orana sahip olduuna iaret edilmitir. 1912de Birinci Balkan Sava esnasnda Nevrekopun Bulgarlar tarafndan alnmas mslmanlarn toplu olarak g etmesine yol at. Mslmanlarn boaltt Nevrekop ve kylerine Yunanllar tarafndan ele geirilen Drama ve Serez blgelerinden srlen Bulgar gmenleri yerleti. Bu eilim zamanla daha da artt. Gnmzde birka ingene mslman ailesi bir tarafa braklrsa kasaba nfusu tamamyla hristiyan-Bulgarlardan oluur (1978 nfusu 17.800). Mslmanlarla birlikte Osmanl mimarisi de ortadan kalkmtr. Bugne sadece Karaca Bey olu Mehmed Bey Camiinin kalntlar ile yanndaki Koca Mustafa Paa Hamamnn ok kt durumdaki harabeleri ulamtr. 1960l yllarda ve 1973te olaylarn zirveye kt hareketli dnemlerde Nevrekopun da kylerinde yaayan Pomaklar, komnist rejimi tarafndan dinlerini deitirmek ve Bulgar asllarna dnmek iin ok byk basklara mruz kald. iddete bavurularak direnii krlan Pomaklardan sonra mslmanlar da byk apta yeni isimler almaya zorland, evlerinden srlerek Bulgarlarn arasna (mslmanlarn bulunmad yerlere) datld. Komnist ynetimin sona ermesiyle birlikte pek ou dalk blgelerdeki kendi kyne dnd, mtevazi slm yaamlarn yeniden canlandrd; bunlar dardan aldklar yardmlarla tahrip edilmi veya yklm camilerini tekrar ina ettiler.

Nevrekopta baz Osmanl yazarlar yetimitir. air, lim ve Nakibend dervii olan, uzun yllar Msrda Kavalal Mehmed Ali Paann hizmetinde bulunan ve 1248 (1832) ylnda Nevrekop'ta vefat eden Rn Mustafa Efendi bunlarn en nde gelenlerindendir. Kavalada 1818-1821 yllar arasnda ina edilen Mehmed Ali Camii ile yakn benzerlikleri bulunan Nevrekoptaki kubbeli camiyi yaptran da muhtemelen bu zattr. Daha nemli olan ise Halvetiyye tarikatnn Zhriyye ubesini kuran Zhr Ahmed Efendidir. Zhr Ahmed Efendi 1157de (1744) Selnikte vefat etmi ve ayn mahalde kendisinin ina ettirdii tekke ve ktphanenin olduu yerde defnedilmitir.

BBLYOGRAFYA

BA, TD, nr. 3; BA, MAD, nr. 525; Evliya elebi, Seyahatnme, VIII, 761-762; A. Viquesnel, Voyage dans la Turquie dEurope, Paris 1868, tr.yer.; V. Kanev, Makedonija, etnografija i statistika, Sofia 1900, s. 493-497; Z. ankov, Geografski renik na Balgarija, Sofia 1939, s. 296-297; B. Laourdas, H Mtropolis Neurokopiou 1900-1907, Thessaloniki 1961, tr.yer.; A. Stojanovski, La population dans les villes Macdoniennes aux XVe et XVIe sicles, Les Macdoniens dans le pass, Skopje 1970, s. 119-134; Cvetana Dremsizova-Nelinova, Arheologieski pametnitsi Blagoevgradski okrag, Sofia 1987, tr.yer.; Str. Dimitrov, Demografski otnoenija i pronikvane na Isljama v zapadnite Rodopi i dolinata na Mesta prez XV-XVII v., Rodopski Sbornik, I, Sofia 1965, s. 63-114; M. Sokoloski, Nevrokop i Nevrokopsko vo XV i XVI vek, Prilozi-Makedonska Akademijana Naukite i Umetnostite, II, Skopje 1975, s. 5-31; E. Raduschev, Demographische und ethnographische Prozesse in den Westrodopen im 15.-18. Jahrh, Bulgarian Historical Review, III/4, Sofia 2002, s. 3-50; M. Kiel, Newrokop, EI (ng.), VIII, 9-11; Goce Delev, Kratka Balgarska Enciklopedija, Sofia 1964, II, 52; Nevrokopska Kotlovina, a.e., Sofia 1966, III, 554. Machel Kel

NEVRES, Abdrrezzk
) ( (. 1175/1762) Divan airi. Aslen Kerkkldr. XIX. yzyl airi Osman Nevresten ayrt edilebilmesi iin Nevres-i Kadm olarak anlr. Badatl smil Paa babasn Abdullah diye kaydederse de (Hediyyetl-rifn, I, 567) airin yakn dostu olan Mstakimzde Sleyman Sdeddin baba adn Mehmed olarak belirtmitir (Mecelletn-nib, vr. 429b). Eserlerinden iyi bir medrese tahsili grd, Arapa ve Farsay ok iyi bildii anlalan airin ilk grevi Hekimolu Ali Paann Tebriz cephesi seraskerliinde (Zilkade 1138 / Temmuz 1726) onun resm mektupuluudur. Ali Paann maiyetinde pek ok yer gezdi. Paa sadrazamlk greviyle stanbula dndnde beraberinde airi de getirip ktphanesine hfz- ktb tayin etti (Trihe-i Nevres, vr. 397a). Nevres, gerek sadrazama yaknl gerekse ilm ve edeb kudretiyle stanbulda kendisine iyi bir evre edinince mderrislie balad (1147/1734, Mnet, vr. 67a-b), bu arada Kazasker Seyyid Abdullah Efendinin kz ile evlendi. Mderrislikten kadla geince skdardaki Sur Mahkemesi nibi oldu. Mevl-i devriyye snfna intisap ederek Bosna kadlna gnderildiyse de (1154/1741) ertesi yl azledildi. Bosna kazasnn geliri Nib Abdullah Efendiye verilince be yl boyunca geim sknts iine dt, drdnc ylda Sadrazam Tiryk Mehmed Paann gazabna urayarak onun emriyle bir mddet evinde oturmak mecburiyetinde kald bir mektubundan anlalmaktadr (a.g.e., vr. 19b - 21a). Daha sonra ksa bir sre Tokat kadl yapt (1161/1748) ve bir mddet stanbulda bulundu. Sresi dolmadan Filibe kadlndan azledilince (1162/1749) I. Mahmudun fermanyla Edirnede birka ay ikamete mecbur tutuldu (a.g.e., vr. 16b, 19b), ardndan Giritteki Resmo kasabasna srld. Burada alt yl kaldktan sonra III. Osman devrinde srgn yeri Bursaya evrildi ve III. Mustafa zamannda affedilerek stanbula gelebildi. Sadrazam Koca Rgb Paa tarafndan Ktahya kadlna tayin edildiyse de (Cemziyelevvel 1171 / Ocak 1758) oradan mzulen stanbula dnnce yeniden Bursaya srgne gnderildi. Bursaya varndan birka gn sonra vefat etti. Baz kaynaklarda srgn yerinin Ktahya olarak gsterilmesi doru deildir. lmne, Oldu Bursada revan Nevres Efendi bkye msra tarih drlmtr. Vaktiyle ftde Camii hazresinde olan kabrinin yeri belli olmamakla birlikte zerinde, Hvallhl-bk mevl-i kiramdan merhum ve mafrun leh Nevres Abdrrezzk Efendi ruhu iin el-Ftiha 1175 yazl mezar ta Bursa Mzesindedir. Nevres-i Kadm keskin syleyii, dilini tutamay, kfrbaz oluu dolaysyla evresindeki insanlar sk sk gcendirmi, bu yzden mrnn byk ksm srgnde gemitir. Bununla beraber mevcut divannda Safev Hkmdar Ndir ah hakknda syledii rub ile iki kfrl ktadan baka hiciv zellii tayan manzumesi bulunmamaktadr. Lle Devrinin kapand bir dnemde yldz parlayan sanatkrlarn en nemlilerinden saylr. Kaynaklarda kendine mahsus tavr ve eda sahibi bir air olarak nitelendirilmi, Tanzimat yazarlar tarafndan divan iirinin statlar arasnda zikredilmitir. alkantl hayatnn ini ve klar, mevki ve makam beklentileri, madd skntlar, hastalklar,

srgn ve gurbet aclar yannda sosyal ikyetler, grd aksaklklar, zamanndaki hatal anlaylar da iirlerinde sk sk yer alr. Tarih ktalarndan ise devrinin tarih vakalar, mimari yaplar, sanayi faaliyetleri, terfi ve aziller takip edilebilir. Eserleri. 1. Trke Divan. Yirmi nshas bilinen divanda yirmi yedi kaside, yetmi yedi tarih, bir terciibend, bir terkibibend, bir tahmis, 148 gazel, on alt muamma, bir lugaz, sekiz rub, on bir kta, on nazm, on alt mfred olmak zere 3388 beyit tutarnda 317 iir bulunmaktadr. Hseyin Akkaya tarafndan nce doktora almas olarak tenkitli metni ortaya konulmu, ardndan da yaymlanmtr (bk. bibl.). 2. Farsa Dvn. Toplam 1132 beyitlik bu divann on kadar yazmasndan bir ksm Trke divanla bir aradadr (Millet Ktp., Ali Emr, Manzum, nr. 407; Rgb Paa Ktp., Yahy Rec, nr. 309). Bu divanda be kaside, tarih, iki tahms, bir sknme, altm be gazel, otuz be muamma ve lugaz, sekiz rub ve kta, on iki mfred yer almaktadr. Adem Karadere divan zerinde yksek lisans tezi hazrlamtr (2000, Krklareli niversitesi Sosyal Bilimler Enstits). 3. Gazve-i Bedir. Din-destan mahiyette 371 beyitlik bir mesnevidir. Tesbit edilebilen yegne nshas stanbul niversitesi Ktphanesinde kaytl Trke Divann banda yer almaktadr (TY, nr. 66, vr. 1b15b). lk defa mer Faruk Akn tarafndan ilim lemine tantlan eserin tenkitli metnini kk bir inceleme ile birlikte Hseyin Akkaya yaymlamtr (bk. bibl.). 4. Trihe-i Nevres. Baz kaynaklarda, Hekimolu Ali Paa tarafndan Tebrizin 1143 (1731) ylnda ranllardan geri alnn anlatan bir risle eklinde tantlarak (TCYK, fas. II, s. 210) ktphane kataloglarnda Vekyi-i Tebrz, Tebrziyye-i Hekimolu Ali Paa gibi adlarla anlmsa da bu doru deildir. Eser, ah II. Tahmasbn byk bir orduyla 1731de Revan Kalesine saldrmasnn ardndan Diyarbekir Valisi Hekimolu Ali Paann serasker olarak Revana gidip kaleyi mdafaa edii ve Safev ordusunu bozguna urat zerine sadrazamlkla mkfatlandrlarak geldii stanbulda karlanmasn ve yaplan trenleri anlatmaktadr. Trihe-i Nevres de Hseyin Akkaya tarafndan yaymlanmtr (stanbul 2004). 5. Mnet. Nevresin ayn zamanda bir mn olarak hret kazanmasna yol aan eserde seksen para yer alr. lk elli alt para mektup, dierleri arzhal, dunme, niyaznme, muhabbetnme eklinde kaleme alnan eserde airin hayat hakknda eitli bilgiler mevcuttur. Babinger, Mnetn Eser-i Ndir adyla basldn sylerse de (GOW, s. 295) Eser-i Ndir Osman Nevrese aittir. 6. Mebligul-hikem. ranl mutasavvf Abdullah- Ensrnin tasavvuf konular zl bir anlatmla dile getiren Ey Derv isimli kk eserinin geniletilmi Trke evirisidir (stanbul 1302). Bir mukaddime ile Farsa metin ve Trke tercmelerinin mnvebeli bir ekilde sralanmasndan oluur. Serbest bir slpla tercme ve erhedilen eser 1172 (1759) ylnda tamamlanarak Koca Rgb Paaya sunulmutur. 7. Tercme-i Trh-i Cihangir ah. Bbrl Hkmdar Cihangir ahn Farsa olarak kaleme ald Tzk-i Cihngr adl htratnn tercmesidir. Bir nshas stanbul niversitesi Ktphanesinde bulunan (TY, nr. 2544) bu hacimli eser III. Mustafann emriyle Trkeye evrilmitir. Yer yer sade bir dilin kullanld eser Nevresin ssl nesirdeki baarsn gstermesi bakmndan nemlidir. 1786 ylndan itibaren ksmen veya tamamen ngilizceye ve baka dillere tercme edilmitir (Storey, I, 558).

BBLYOGRAFYA

Nevres, Trihe-i Nevres, Ktp., bnlemin, nr. 3442/2, vr. 397a; a.mlf., Mnet, Ktp., TY, nr. 1695, vr. 16b, 19b-21a, 67a-b, 397a; Hkim Mehmed, Trih, TSMK, Badat Kk, nr. 231, vr. 135b, 278a; emdnzde, Mrit-tevrh (Aktepe), II, 47; Mstakimzde, Mecelletn-nib, Sleymaniye Ktp., Hlet Efendi, nr. 628, vr. 429b; a.mlf., Tuhfe, s. 676; Vsf, Trih, I, 211; Sahaflar eyhizde Esad Efendi, hidl-mverrihn, Millet Ktp., Ali Emr, Tarih, nr. 362, vr. 24b; eyhlislm rif Hikmet Bey, Mecmatt-tercim, Millet Ktp., Ali Emr, Tarih, nr. 788, vr. 39a; Fatn, Tezkire, s. 419; Mehmed Tevfik, Mecma-i Tercim, Ktp., TY, nr. 192, vr. 113a; Muallim Nci, Esm, stanbul 1308, s. 328-329; Nmk Kemal, Tkib, stanbul 1312, s. 27-29; Sicill-i Osmn, IV, 587; Osmanl Mellifleri, II, 459; Hammer, GOR, IX, 643-644; a.mlf., GOD, IV, 321327; Flgel, Handschriften, III, 486; Storey, Persian Literature, I, 558; Babinger, GOW, s. 295; a.mlf. (ok), s. 322; a.mlf., Newres, EI (ng.), VIII, 9; Hediyyetl-rifn, I, 567; W. Bjrkman, Die Klassisch-Osmanische Literatur, Ph.TF, II, 449; Gibb, HOP, IV, 133-139; TYDK, III, 785-789; At Terziba, Kerkk airleri, Badad 1382/1963, I, 22; a.mlf., Nevres, Abdrrezzak, TA, XXV, 215216; Nihad Smi Banarl, Resimli Trk Edebiyt Trihi, stanbul 1976, II, 752; M. Gtz, Trkische Handschriften, Wiesbaden 1968, II, 229-230; erife Yac, Nevres-i Kadim Divan ve ndeks (yksek lisans tezi, 1993), Dokuz Eyll niversitesi Sosyal Bilimler Enstits; Hseyin Akkaya, Nevres-i adm and his Turkish Dvn: Nevres-i adm ve Trke Dvn, Harvard 1996, I-II; a.mlf., Nevres-i Kadmin Gazve-i Bedr Adl Mesnevsi, Cumhuriyet niversitesi lhiyat Fakltesi Dergisi, II, Sivas 1998, s. 145-178; Kmsl-alm, VI, 4607; mer Faruk Akn, Nevres, Abdrrezzk, A, IX, 228-231; M. Mnir Aktepe, Hekimolu Ali Paa, DA, XVII, 167. Hseyin Akkaya

NEVRES, Osman
(. 1293/1876) Divan airi. Rum asll olup muhtemelen 1236da (1820-21) Sakzda dodu. Badat ve am valilii yapan Ali Rz Paann hizmetkrlarndan Sleyman Efendi tarafndan sekiz dokuz yalarnda satn alnp yetitirildikten sonra paaya takdim edildi ve onun himayesinde medrese tahsili grd. Badatta vilyet ktiplii yapt srada iirle ilgilendi. Hmisinin lm zerine (1846) stanbula gidip Hariciye Mektb Kaleminde grev ald. Bu dnemde Mir Abdlkerim Ndir Paaya intisap ederek onunla beraber tekrar Badat (1848) ve Hicaza (1852) gitti. 1858de mtemyiz rtbesiyle ve Irak-Hicaz ordular muhasebeciliiyle Badata dnd. Bu yllarda byk emeklerle evinde gzel bir iek bahesi meydana getirdi. stanbula gitmeyi ok istedii halde kinci Ordu muhasebeciliiyle umnuya gnderildi (1872). Badatta iken adnn kart bir suistimal yznden grevinden alnd ve bir buuk yl kadar umnuda yaad. stanbul hasreti ve hrszlk isnad akl dengesinin bozulmasna sebep oldu. stanbula gtrlerek Haydarpaa Hastahanesine yatrld. Ksmen iyileince Zaptiye Nezreti mektupuluuna getirildi (1874). Ancak bir mddet sonra uuru yeniden bozulduundan skdardaki evine ekildi. 6 ubat 1876da vefat etti ve Karacaahmet Mezarlna defnedildi. Nevres kendi dneminde airliinden ziyade mnliiyle tannmtr. Nesrinin kif ve Mustafa Reid paalarn, nazmnn ise Ali Rz Paann etkisinde gelitii sylenir. iirlerin ekil ve muhtevasnda gsterdii yenilikleri nesirde gsterememitir. Badatta sbyan mektebine giderken iir yazmaya balad sylenen airin ilk uzun manzumeleri Ali Rz Paaya hitaben syledii kasidelerdir. Daha ok Fuzlden etkilenmi, Nevres-i Kadm (Abdrrezzk), Nedm, Tarihi Rid, Keecizde zzet Molla gibi airlerle Ali Rz, Ms Kzm ve Ziy Paa gibi adalarna nazreler yazmtr. Sleyman Senih, Srr Paa ve Nashzdeden iir renen Nevres, Arapa ve Farsasn gelitirerek bu dillerde de iir yazmtr. Hatta Arapa iirlerinin Trke iirlerinden daha stn olduu sylenir. Ziy Paa ve Muallim Nci gibi airler tarafndan takdir edilen iirleri bilhassa Irak Trkleri arasnda hret kazanm, bestelenen natlar tekkelerde icra edilmitir. ark da besteleyen Nevres genellikle iirlerinde klasik izgiyi devam ettirmise de bazan hem ekil hem muhtevada yenilikler yaparak gazel formunda kaside yazm ve bir gazeli iki vezne de uyabilecek ekilde sylemitir. Dneminde kullanlan telgraf, vapur, Avrupa gibi kelimeleri divan iiri mazmunlar arasna sokmu ve iirde bilinmeyen kelimeleri aklamak gibi allmadk bir yol izlemitir. Bu sebeple onun klasik izgide baz yenilikler yapt sylenebilir. Trkmen lehesiyle de iirler syleyen air bu trden yenilikleri sebebiyle eletirilmitir. iirlerinden bazlarnn Ali Rz Paadan alnt olduuna dair iddialar ve Nmk Kemalin hr ithamyla onun airliini eletirmesi bnlemin Mahmud Kemal tarafndan yersiz bulunmutur. Nmk Kemalle olan karlkl hicviyeleri airin lmne kadar devam etmitir (zgl, s. 58-81). Divannn sonunda yer alan Muhtra-i Nazm adl yazsnda ithamlara kar kendini savunan Nevres kimseden iiri almadn belirtir. Yaad dnemdeki genel temaylden farkl olarak divan edebiyatna yakn bir slpla lirik iirler yazan Nevres vatan sevgisine dair iirlerinde an yeni fikirlerini ilemitir.

Eserleri. 1. Divan. ki defa baslan (stanbul 1257, 1290) gayri mrettep divan iki blmden oluur. Trke olan ilk blm Arapa, Farsa ve Trke rubler halindeki mnct ile balar. Daha sonra iki nat, bir mersiye, on iki kaside, on alt terciibend, yirmi dokuz tarih, bir kta, iki tahms, iki muhammes ve yedi ark, ikisi mstezad eklinde 405 gazel yer alr. Abdlkerim Ndir Paaya yazlan bir mektubun ardndan Abdlbki Efendinin Arapa takrizi ve devrin byklerine yazld anlalan mektuplardan ibaret bir mneat ksm gelir. Er- Mteferrika baln tayan yirmi be iirden sonra rubiyyt ve beyitler bulunur. Farsa bir divanenin (sr- Fris) yer ald ikinci blmde kaside, 139 gazel ve rubiyyttan sonra kendinden bahseden Muhtra-i Nazm adl bir yaz bulunmaktadr. Ziy Paann ve Ezherzde Seyyid Muhammed Said Efendinin takriziyle sona erer. 2. Destr- Hayl. Alt hikyeden oluan bir mesnevi olup mstakil olarak baslm (1289), ayrca divann 1290 basksnda da yer almtr (s. 299-318). 3. Eser-i Ndir Mecmtt-tarab al lisnil-edeb. Maiyetinde bulunduu Abdlkerim Ndir Paa iin yazlan eserde divana girmemi baz gazeller, kendi mneat ve Ndir Paann bunlara yazd cevaplar bulunmaktadr. Ali Rz Paann birok iirinin de kaydedildii eserde air uzun, secili cmlelerle bandan geen olaylar tasvir eder. Divannn 1290 basks iinde mevcuttur (s. 174182). 4. Mersiye. Muhteem-i Knnin Kerbel ehidleri hakkndaki mersiyesinden esinlenerek kaleme ald 115 beyitlik bu manzume divann 1290 basks iinde bulunmaktadr (s. 6-10). Bursal Mehmed Thir, Osman Nevresin Sad-i rznin hayat hikyesinin de yer ald bir Glistn tercmesi olduunu syler. Fevziye Abdullah Tansel, eski mecmualardan birinde Nevresin biyografisinden bahseden Klbe-i Ahzn adl bir rislesinin tefrika edildiini ileri srmekteyse de (A, IX, 233) bunun divann son ksmna eklenen Muhtra-i Nazmn iindeki bir ifadeden kaynakland anlalmaktadr (zgl, s. 41-42).

BBLYOGRAFYA

Osman Nevres, Divan, stanbul 1290; Fatn, Tezkire, s. 419; Osmanl Mellifleri, II, 283-284; bnlemin, Son Asr Trk airleri, s. 1189-1201; Osman, Nevres, Beitrge zur Arabischen Poesie (bersetzungen, Kritiken, Aufstze), Stuttgart 1961, IV/2, s. 19, 89-111; Mine Mengi, Eski Trk Edebiyat Tarihi, Ankara 1997, s. 241; M. Kayahan zgl, Osman Nevres: Hayat ve Eserleri, stanbul 1999; Alim Yldz, Osman Nevresin Olayd Redifli Gazeline erh, Cumhuriyet niversitesi lhiyat Fakltesi Dergisi, VI/1, Sivas 2002, s. 267-277; Ata Terziba, Nevres, TA, XXV, 216; Feyziye Abdullah Tansel, Nevres, A, IX, 231-233; F. Babinger, Newres, EI (ng.), VIII, 9. Vildan Serdarolu

NEVRES BEY, d
(1873-1937) Trk virtozu ve bestekr. Malatyann Yeilyurt ilesinde dodu. Horum Hfz diye bilinen ve demirci ustas olan babasnn 1880 yllarnda stanbula gitmesinden iki yl sonra annesinin lm zerine babas tarafndan stanbula getirtildi. Ardndan babasnn da lmyle Nevresin eitimi ve yetimesi stanbula ilk geliinde babasn da himayesine alm olan bir paa tarafndan saland. renimini tamamladktan sonra Bblide almaya balad. Dzenli bir ekilde ders almadan kendi kendine devam ettirdii msiki almalarnda byk baar gsterdi ve bu arada ud rendi. Msikideki dnm noktasnn Tanbr Cemil Bey ile tanmasndan sonra olduu sylenir. 1900l yllarda d olarak hrete kavuan, zaman zaman devlet adamlarnn konaklarnda zel msiki dersleri veren ve dnemin nemli msikiinaslarnn katld toplantlarn vazgeilmez simalar arasnda yer alan Nevres Beyin zellikle 1908de Tepeba Gazinosunda Manyaszde Refik Beyin himayesinde dzenlenen, devrin nl szende ve hnendelerinin katld konserle hreti daha da artt. I. Dnya Savandan nce plak almalar iin gittii Almanyadan dnnde armoni renmeye balad. Cumhuriyetin ilnndan birka yl sonra Mustafa Kemalin istei zerine Cumhurreislii Hususi Kaleminde grevlendirildiyse de Ankarann havasna alamadndan stanbula dnd. 1930da Mnir Nurettin Selukun Fransz Tiyatrosunda (imdiki Dormen Tiyatrosu) verdii ilk konsere udu ile katlan Nevres Bey, stanbul Radyosunun ilk yaynndan itibaren enstrman ile programlara katlmaya balad. Ancak yaplan yaynlarn kalitesinden ikyet ettii iin hi radyo dinlemedii sylenir. 1934te karlan soyad kanunu ile Orhon soyadn aldysa da d Nevres diye hret buldu. Grtlak kanseri tehisiyle yatrld Cerrahpaa Hastahanesinde 22 Ocak 1937 tarihinde vefat etti ve ok sevdii Yakack Mezarlna defnedildi. Trk msikisi tarihinin en byk ud icraclarndan olan Nevres Bey ses sanatkrl ve bestekrlnn yan sra hocalyla da tannmtr. Geleneksel ud tekniini aarak tamamen kendine has bir teknik gelitirmi, ud alndaki yksek mzikalitesiyle Tanbr Cemilin tamburda at r Nevres Bey udda yapmtr. erif Muhittin Targan gibi ud virtozlarnn ortaya knda onun nemli rol olduu kabul edilir. Dnemin tannm pek ok szendesiyle birlikte alan ve nl hnendelere de elik eden Nevres Beyin birlikte ald szendeler arasnda Tanbr Cemil, Kann emsi, Lavtac Hristo, Kemn Memduh, Kemn Blbl Slih, Kemeneci Vasil, Santr Edhem Efendi, Ruen Ferit Kam, Nubar Tekyay ve Artaki Candan zellikle zikretmek gerekir. Nevres Bey, Trkiyede plak sanayiinin yerlemeye balad dnemden itibaren plak almalarna udu ve sesiyle katlarak Columbia, Sahibinin Sesi ve Path gibi firmalarda Tanbr Cemil ve Sadi Ilayla birlikte plaklar doldurmu ve baz eserler okumutur. Ayrca Trkiye Radyo Televizyon Kurumu Arivinde kaytlar bulunmaktadr. Tenkiti ve hrn kiiliinin yan sra skc denecek derecede prensiplerine bal olan Nevres Bey udunu hibir zaman geim vastas olarak kullanmamtr. Udunun zerine byk bir titizlikle eildii, onu kimseye vermedii, hatta krlmasndan korktuu iin ok defa toplu ulam aralarna binmeyip yrmeyi tercih ettii sylenir. Miza olarak Tanbr Cemille pek uyuamamasna ramen saz topluluklarnda uzun sre birlikte

almlardr. Olaan st bir msiki kulana sahip olan Nevres Bey en kk bir falsoyu bile ho grmez, hemen mdahale ederdi. Pek ok ses ve saz sanats yetitirmitir. Bunlar arasnda Refik Talat Alpman, brahim Ziya zbekkan (Suphi Ziya zbekkann aabeyi) ve Bedriye Hogr onun udda devam olmu ve daha sonra gelenler de bu teknii ilerletmeye gayret etmitir. Lle ve Nergis hanmlarla Safiye Ayla Targan da yetitirdii ses sanatlarnn en nllerindendir. Ayrca Suphi Ziya zbekkan ile brahim Ziya Beye de msiki dersleri vermitir. Dostlarna, iyi anlalamayaca endiesiyle beste yapmaktan ekindiini syleyen Nevres Bey fazla eser bestelememekle birlikte gnmze ulaan eserleri onun bu konudaki baarsn gstermektedir. Tanbr Cemille beraber besteledikleri muhayyer saz semisinin yan sra 1926 ylnda Lika Karabeye ithafen besteledii hzzam saz semisi onun aheseri olarak kabul edilir. Besteledii sekiz adet arkdan, iyn- mrg- dil zlf-i pernndadr msrayla balayan sfahan ve, Gn kavutu su karard beni zme gzelim msrayla balayan muhayyer arklar en mehur eserleridir. Onur Akdou arklarndan yedi tanesinin notasn neretmitir (bk. bibl.). Nevres Beyin bestekrlnn bir yn de baz arklara yapt ara namelerdir. Ait olduklar eserlerle deta zdelemi olan bu ara nameler ierisinde Tanbr Mustafa avuun, Dk zlfn meydne gel msrayla balayan hisar-bselik; Kksuda grdm seni msrayla balayan ehnaz-bselik; smil Dede Efendinin, Yine bir glnihal ald bu gnlm msrayla balayan rast; Ben seni sevdim seveli kaynayp cotum msrayla balayan bestenigr arklarnn ara nameleri en mehurlarndandr. Yapt derlemelerle halk mzii repertuvarna katkda bulunan Nevres Bey, ayrca Lavtac Andondan iki takm karcar ve bir takm gerdniye kekeyi notaya almtr. Nevres Beyin defterleri, kitaplar ve pek ok notadan oluan ktphanesi vefatndan sonra stanbul Belediye Konservatuvarna (stanbul niversitesi Devlet Konservatuvar) devredilmitir. zellikle gzel Trkesiyle tannan Nevres Bey yalnz yaamay severdi. Yazn Fenerbahe, Gksu, Kalender, Saryer; kn Beyolu stiklal caddesi, ramazanlarda da ehzadeba ortam onun gezinti alanlaryd.

BBLYOGRAFYA

Mesud Cemil, Tanbur Cemilin Hayat, Ankara 1947, s. 80-81, 86, 97, 126-127; bnlemin, Ho Sad, s. 230-231; Vural Szer, Mzik ve Mzisyenler Ansiklopedisi, stanbul 1964, s. 434; Mustafa Rona, 20. Yzyl Trk Musikisi, stanbul 1970, s. 174-175; Kip, TSM Saz Eserleri, s. 32; M. Nazmi zalp, Trk Sanat Msikisinin Yakn Tarihesi ve Ren Ferit Kam, Ankara, ts. (Yorum Matbaas), s. 141-142; a.mlf., Trk Msiksi Tarihi, stanbul 2000, II, 126-130; Onur Akdou, Malatyal Bir Besteci ve crac Udi Nevres Bey, III. Battal Gazi ve Malatya evresi Halk Kltr Sempozyumu: Tebliler (haz. Mehmet Yardmc - Tahir Kutsi Makal), stanbul 1989, s. 29-41; a.mlf., d Nevres Bey, Ankara 1990; Sermet Muhtar Alus, stanbul Yazlar, stanbul 1994, s. 207-208; a.mlf., Geen Gnlerin Hususi Sazendelerinden, TMD, sy. 12 (1948), s. 11; TSM Szl Eserler, s. 21, 177, 190, 233, 370, 387; d Nevres, Radyo, sy. 3, Ankara 1942, s. 17; Laika Karabey, d Nevres

Merhum, MM, sy. 13 (1949), s. 20; smail Baha Srelsan, lmnn Drdnc Yl Mnasebetiyle: Suphi Ziya zbekkan, Musik ve Nota, sy. 9, stanbul 1970, s. 4-5; Hayri Yenign, d Nevres Bey, a.e., sy. 18 (1971), s. 24-25; ztuna, BTMA, II, 113; Mehmet Gntekin, Nevres Bey (Udi), DBst.A, VI, 68-69. Nuri zcan

NEVRES PAA
(1826-1872) Osmanl devlet adam ve bestekr. 10 Muharrem 1242 (14 Austos 1826) tarihinde stanbulda Beiktata dodu. Asl ad Mehmed Nevres olup babas Basra gmrk mdrlerinden Mustafa Beydir. Pakaln onun Bambeyinci Dervi Paazde Mehmed Beyin olu olduunu kaydeder. lk renimini tamamladktan sonra on bir yalarnda iken Mushib Said Efendinin tavsiyesiyle II. Mahmudun huzuruna karld ve ehzade Abdlazizin hizmetine verildi. Sultan Abdlmecidin tahta kmasnn (1839) ardndan Abdlazizin hizmetinden alnd ve Enderunda renimine devam etti. Arapa ve Farsa rendi, bu arada edeb sahada da kendisini yetitirdi. 1 Haziran 1855te tekrar Abdlazizin hizmetine verildi. Abdlazizin clsunda (25 Haziran 1861) ikinci mbeyincilie getirildi, fakat hemen ardndan mr-i mrn rtbesiyle Erbaa (gnmzde atalca) kaymakamlna tayin edildi. 12 Austos 1861de stabl- mire mdrlne getirildi. 23 Mart 1862 tarihinde nc mbeyincilik, 14 Nisanda Meclisi Vl-y Ahkm- Adliyye yelii, 5 Maysta Bursa mutasarrfl grevlerinde bulundu. Rumeli beylerbeyi pyesi verilen ve 10 Haziranda bambeyincilie getirilen Nevres Paa 3 Austosta vezirlik pyesiyle Maliye nzr ve 11 Ocak 1863te Maarif nzr oldu. Ayn yln 24 ubatnda Bursa mutasarrflna, 12 Temmuz 1864te Meclisi Vl zalna tayininin ardndan 10 Eyllde mbeyine memur ve 27 Ekimde Meclisi Vlya ye oldu. 1865 ylnda Maarif nzrl, Meclisi Vl yelii ve Kastamonu mutasarrfl grevlerinde bulundu. 20 ubat 1866da tekrar mbeyne dndyse de 30 Ekimde kendisine ikinci defa ba-mbeyincilik verildi. 8 Mays 1867de Meclisi Vl yeliine tayin edildi, ancak 26 Mart 1868de yine mbeyne alnd. Bir yl sonra Hidiv smil Paann kznn dnne hediye gtrmek zere Msra gnderildi. 5 Kasm 1869da mbeyinden karldktan sonra 26 Mays 1870te tekrar bambeyinci oldu. Karacier rahatszl sebebiyle 2 Austos 1871de bu grevden istifa etti. 23 Kasm 1872de tedavi iin Viyanaya gitti ve 12 evval 1289 (13 Aralk 1872) tarihinde orada vefat etti. Cenazesi, vasiyeti zerine stanbula getirilerek Kanlca skelesi yaknndaki mescidin hazresine defnedildi. Mehmed Sreyy ve Mehmet Zeki Pakalnn onun Niste ldne dair ifadeleri doru deildir. Muallim Feyzi Efendi vefatna, Feyziy bir daha doldur kadeh-i trihi / N kld ecelin cmn Nevres Paa, 1289 beytiyle tarih drmtr. Hayat grev younluu iinde geen Nevres Paa birinci rtbede Mecd ile bir ve ikinci rtbede Osmn nianlarnn yan sra yurt dndan da eitli nianlar alm, Abdlaziz tarafndan sadrazam yaplmsa da greve balamadan tayin emri geri alndndan sadrete geememitir. Maliye nzrl dneminde kime denilen kt paralar altnla deitirmi, ttne vergi koymu ve posta pulunu ihdas etmitir. Nevres Paa nktedan kiiliinin yannda airliiyle de tannm, gfteleri Nikogos Aa, Tanbr Ali Efendi, Bimen en ve Sadi Hoses gibi msikiinaslarca bestelenmitir. Ancak onun en nemli zelliklerinden biri msikiinasldr. lk msiki bilgilerini ve keman almay kaynpederi bestekr Kemn Rz Efendiden aldktan sonra kendini yetitirmi, fakat resm ilerinin younluu sebebiyle msikiyle fazla uraamamtr. Gnmze ulaan, Vardm ki yurdundan aya grm msrayla balayan ehnaz, Hasretle bu eb gh uyudum gh uyandm msrayla balayan uak mstezad divanlaryla, Gzden cemlin n ra oldu (baz eserlerde Sermezzin

Rifat Bey adna kaytldr) msrayla balayan muhayyer arks onun bestekrlktaki baarsnn gstergeleridir.

BBLYOGRAFYA

Cevdet, Tezkir, II, 153, 260; Lutf, Trih, X, 29-30, 37, 43, 56, 76, 82, 86, 100, 122, 131, 132, 141, 186; Mehmed Sreyya, Sicill-i Osmn (haz. Orhan Hlg v.dr.), stanbul 1998, IV/2, s. 183; bnlemin, Son Asr Trk airleri, s. 1185-1188, 2254-2256; a.mlf., Son Sadrazamlar, I, 52, 169, 215-218; Mehmet Zeki Pakaln, Tanzimat Maliye Nazrlar, stanbul, ts. (Kanaat Kitabevi), I, 199-212; Gvsa, Trk Mehurlar, s. 284; Sadun Akst, Trk Musikisinin 100 Bestekr, stanbul 1993, s. 156; Abdurrahman eref, Fuad Paa Kona Nasl Maliye Dairesi Oldu, TOEM, III (1326/1328), s. 131; ztuna, BTMA, II, 113114. Nuri zcan

NEVRUZ
( ) Baz toplumlarda 21 Martta kutlanan ylba bayram. Farsada yeni gn anlamna gelen nevrz, 21 Martta Orta Asyadan Ortadouya ve Balkanlara kadar geni bir corafyada yaayan halklar tarafndan kutlanmaktadr. Antik dnemlerden itibaren eitli halklar, tarmsal faaliyetlerin ortaya kt baharn balangcnda ve hasat mevsiminde kutlamalar yapmtr. Mesel Eski Bbilde Akitu festivali denilen kutlamalar yln ilk ay saylan nisann ilk on iki gnne tekabl ederdi. brnler ise birinci, altnc, yedinci ve dokuzuncu aylarn ilk gnlerini yeni yl gn olarak kutlard (Fohrer, s. 382). sriloullarnn, kkeni Kennlere kadar uzanan yedi gnlk Fsh (Mayasz Ekmek) bayram da yln ilk aynda arpa hasadna denk derdi (Bright, s. 164). Tarmsal faaliyetlerin sonunu ifade eden ve Zagmug (Akiti) diye adlandrlan hasat bayram Sumerlerce de kutlanrd (ER, X, 419). Nevruz kutlamalarnn nerede ve ne zaman balad bilinmese de (Rizvi-Pant, LXXVIII/2 [2004], s. 53) bu kutlamalara dair en erken referanslara ran kaynaklarnda rastlanmaktadr. randa Zerdt ncesi dnemlerden itibaren hasat kutlamalarn ifade eden Mihrican ile (Mehrecan) bahar kutlamalarn ifade eden Nevruzun var olduu konusunda eitli bilgiler bulunmaktadr (ER, X, 341). Buna dair delillere Ahamenler devrine ait (m.. 559-330) kabartmalarda rastlanr. Bu dneme ait saray duvarlarnda bulunan temsil resimler byk ihtimalle Nevruz kutlamalarnda krala yaplan yllk hediye takdimini temsil etmektedir (Eliade, I, 320; Boyce, s. 57). randa gne takviminin ilk ay olan ferverdnin ilk gnnde gne ko burcunda iken bahardaki gndz-gece eitlii zamannda kutlanmaya balanan Nevruz, geleneksel ran dncesinde efsanev ran kral Cemdle veya Zerdtle ilikilendirilir. Bata ahnme yazar Firdevs olmak zere birok kiiden gelen rivayetlere gre Nevruz, Cemdin ifritlerce ekilen ilh saltanat arabasyla gklere ykselmesi ansna kutlanmaktadr. Bu ifritleri Cemdin yakaladna ve insanlarn hizmetine verdiine inanlr (ER, X, 341). Bir baka gelenee gre ise Zerdt, eskiden beri atein kutsiyeti ansna kutlanan bahar bayramn Nevruz eklinde dzenlemitir (Boyce, s. 34). slm ncesi ran geleneinde Nevruz hem mill hem din karakterde bir bayramd. ranllar, Nevruzu mitolojik krallar Keymers ve Cemdin tahta oturu gn, yeni kahraman Feridunun, Cemdin iki kzn esir alan dev Azdahak (Dahhk) ldrd gn olarak kutlamlardr (Widengren, s. 60 vd.; Eliade, I, 320). Eski randa Nevruz ayn zamanda genelde tabiatn, zelde ise atein yaratlyla ilgili din bir bayramd. Dolaysyla Mecslikte Nevruz atein efendisi Aa Vahitaya atfedilmitir. Nevruzda, sonbaharla birlikte yeryznden ayrlan bitkilerin ve sularn koruyucusu ilh varlk Raptvnin ilkbaharda yeniden yeryzne dn de kutlanmaktadr (ER, X, 341). Bundan baka ran geleneinde Nevruz gn fereveler (l kiilerin ruhlar) inancyla da irtibatl grlr. Buna gre 20 Martta dnyaya dalan fereveler bugnn sonunda yeryznden ekilmektedir (Boyce, s. 7273). Bu balamda Nevruz eskiye ya da eski yla ait ktlklerin, uursuzluklarn ve ktln sona erdii, yeni bir sevin, umut ve bereketin balad gn olarak grlmektedir. Bu da bu bayramn ranllarca din motiflerle bezenmi tarmsal karakterli yeni yl kutlamas olduuna iaret etmektedir.

ran geleneinde Nevruzla ilgili eitli kutlamalar dikkati ekmektedir. Bunlardan rahipler Nevruzu zer aynn 1-6snda, halk Nevruzu Ferverdnin 1-6snda kutlard. Ssnler dneminde 1-6 Ferverdne (21-26 Mart) rastlayan Nevruz kutlamalarnn yeni yln ilk gnne denk den birinci gnne Nevrz-i kek (kk Nevruz) veya Nevrz- mme, altnc gnne ise Nevrz-i bzrg (byk Nevruz) ya da Nevrz-i hssa denilirdi. Nevrz-i hssa Zerdtn doum gn olarak da kutlanrd (Boyce, s. 180; Taqizadeh, IX [1938], s. 607-608; ERE, V, 872). Bugn az sayda da olsa randa varln devam ettiren Mecslerle (Gabarlar) Hindistandaki Parsler Nevruz (Cemd-i Nevrz) kutlamalarn srdrmektedirler. Mecslerin 21 Martta balayan Nevruz bayram yaklak iki hafta devam etmektedir. Yezdler ise bu kutlamay temmuz sonunda yapmaktadr (Boyce, s. 221). Nevruz kutlamalarna Sbi geleneinde de rastlanmaktadr. Sbiler, kendi takvimlerine gre Kam Davlann ikinci gnnde bir tr yeni yl bayram olarak kutladklar Dihba Rabbay Nevruz Rabba (byk Nevruz) olarak da adlandrrlar (Gndz, Sbiler, s. 166). Ortaadan itibaren eitli Trk boylarnca tabiatn yeniden uyan ve tarmsal faaliyetlerin balangc vesilesiyle dzenlenen 21 Mart bahar kutlamalar Nevruz olarak adlandrlmtr. Ayn tarih baz Trk boylarnca kullanlan takvimlerde ylban temsil etmektedir. Nitekim gerek gnee gre dzenlenen on iki hayvanl Trk takviminin, gerekse Sultan Melikahn Cellddevle lakabna atfen kullanlan Cell takviminin balangc (Nevrz- sultn) 21 Marttr (Gen, s. 17-18; Kafal, s. 25). eitli Trk boylar 21 Marttaki ylba bayram iin Nevruz kelimesinin farkl telaffuzlarn kullanmaktadr (Karaman, sy. 44 [1999], s. 39; Kazbekov, s. 4; Arnaut, sy. 4 [1995], s. 8-9; imir, XL/469 [2002], s. 269). 21 Mart Nevruz enlikleri gerek Asya Trk boylarnda gerekse Seluklu ve Osmanl Trklerinde byk bir cokuyla kutlanmtr. Seluklularda Nevruz resm bayramd (Korkmaz, sy. 8 [1999], s. 253). Osmanllar dneminde kaleme alnan nevrziyyeler, hekimbalar tarafndan saraya takdim edilen Nevruz macunlar ve Nevruz bahileri bilinmektedir. Takvimler mneccimba tarafndan her yl nevruzda hazrlanr, padiaha, sadrazama ve dier devlet ricline takdim edilirdi. Nevruz, Osmanl devlet adamlarnn ve aydnlarnn birbirlerini tebrik ettikleri bir bayramdr (Ouz, sy. 53 [2002], s. 23). Nevruz kutlamalar zellikle 1980li yllardan itibaren Trk cumhuriyetlerinde resm bayram halini almtr (Karaboyev, s. 45; Separalin, s. 29; Kulizade, VIII/90 [1994], s. 55). Nevruzun bizzat Hz. Peygamber tarafndan tasvip edildii ynndeki telakki doru olmayp bu kutlama byk ihtimalle rann mslmanlarca fethedilmesinden sonra slm geleneine girmitir. Nevruzu ilk resmletirenin Haccc b. Ysuf es-Sekaf olduu ve Ftmler dneminden itibaren bu kutlamalarn yapld bilinmektedir (Abdlmnim Sultn, s. 169; Shoshan, s. 40). Abbs Halifesi Mtevekkil-Alellahn Nevruz merasimlerinden ok holand, oyunculara ve halka krmz-siyah ve sarya boyanm dirhemler datt sylenir. Nevruz slm gelenekte eitli tarih ahsiyetler ve olaylarla irtibatlandrlmtr. i ve Bekta geleneinde Hz. Ali ile ilgili birok olayn Nevruz gnnde vuku bulduu, mesel Nevruzun Hz. Alinin doum gn, Hz. Ftma ile evlendii gn ve Hz. Muhammed tarafndan halifeliinin iln edildii gn olduu ileri srlmtr (Ponafidine, s. 357; Noyan, sy. 2 [1983], s. 102-103). Halk inanna gre Hz. dem Nevruz gnnde yaratlm, demle

Havv Arafatta o gn bulumu, yine o gn Allah insandan kendisinin rab olduuna dair sz almtr. Nevruzun Hz. Nhun tfan sonrasnda karaya ilk ayak bast, Hz. Ysufun kuyudan, Hz. Ynusun baln karnndan kurtulduu, Hz. brhimin putlar ykt gn olduu da dnlmtr (Uslu, I/4 [1987], s. 24; ER, X, 342). Bununla birlikte baz slm limlerinin Nevruz kutlamalarna kar ktklar ve bunun ateperest gelenein bir uzants olduuna dikkat ektikleri bilinmektedir (Ahmed b. Hseyin el-Beyhak, IX, 234; smail ehd, s. 143). teden beri Nevruz kutlamalarnda en ok dikkat eken hususlar arasnda ate ve su ile ilgili unsurlar yer almaktadr. Nevruz gn ve akam insanlar meydanlarda yaklan ate banda toplanarak gnahlarndan arnmak ve talihlerini dzeltmek iin ate zerinden atlarlar. Baz Trk boylarnda Nevruz gn atete demir stlp dvlr. Nevruz ncesi buday, mercimek vb. tahllar slatlp imlendirilir; elde edilen yeil bitkiler ilve taze yapraklar ve ieklerle birlikte evlerde hazrlanan Nevruz masalarnda kullanlr. Nevruz masalarna Kuran, boyal yumurtalar, ayna, su dolu kse, eitli meyve, tatl ve baharatlar konulur (The Oxford Encyclopedia, III, 244). Baz toplumlarda sz konusu bitkiler kutlamalar sonunda trenle nehre atlr. Baz topluluklarda bu bayram iin ayrlan srlar kurban edilir. Nevruz iin zel olarak piirilen yemein topluca yenilmesi, bayram sresince eitli yarmalar dzenlenmesi ve oyunlar oynanmas gibi detler de yaygndr. Nevruz kutlamalarnda 7 saysyla ilgili baz gelenekler gze arpmaktadr. Mesel eski ran geleneinde Nevruz trenlerinin bir paras olarak yedi saksya yedi eit tohum ekilir ve kutlamalarn balangcnda kraln nne yedi eit tahl, yedi aatan taze dallar ve yedi gm para konurdu. Yine Nevruz dekorasyonu yedi eit nesneyle yaplrd (EIr., XI, 524-526). Gnmzde de Nevruz yemeinde yedi eit tahln kullanlmas bu sayyla ilgili gelenein devam ettiini gstermektedir. Nevruz szl ve yazl kltrn en nemli kayna olmu, bata Fars edebiyat olmak zere mslman milletlerin edebiyatlarnda nemli bir yer tutmutur. zellikle adaki konumu sebebiyle din metinlerde yer alm ve birok eserin konusunu tekil etmitir. ann randa resm mezhep haline geldii Safevler dneminde bu konuda ok sayda risle yazlmtr. i kltrnde din rivayetlerde oka zikredilmi olan Nevruzun Kitb Nzhetiz-zhid ve Kitb Lebbil-elbb gibi eserlerde nemi ve mahiyeti zerinde durulmutur. i geleneinde detlerin sz konusu edildii kitaplarda da bahsi geer. Fars edebiyatnda Nevruz bata Firdevs, mer Hayym, Ferruh-i Sstn, Nizm-i Gencev, Hkn-i irvn, Sad-i rz, Nsr- Hsrev, Mevln Celleddn-i Rm ve Hfz- rz gibi byk airlerin divanlarnda ve birok eserde yer almtr. Bu eserlerden bazlar unlardr: Mrzde k, Manme-i Nevrz (stanbul 1336); mer Hayym, Risle-i Nevrziyye (Tahran 1312 h.); Seyyid Him b. Abdlhay Tabtab, Risle-i Nevrziyye (Yezd 1371 h.); Yahy Zek, Nevrznme (Tahran 1326 h.); Seyyid Mehd Nesev, Nevrznme be Nam (Hoy 1308 h.); Molla Hseyin Feyz-i Kn, Nevrz s Rz (Tahran 1325 h.); Seyyid Hseyin Takzde, Nevrz s Rz (Tahran 1327 h.; daha geni bilgi iin bk. ga Bzrg-i Tahrn, XIV, 379-384).

BBLYOGRAFYA

Ahmed b. Hseyin el-Beyhak, es-Snenl-kbr, Haydarbd 1356, IX, 234; smil ehd, Rislett-Tevd (trc. Ebl-Hasan Ali el-Hasen en-Nedv), Dmak 2003, s. 143; J. Bright, A History of Israel, London 1960, s. 164; G. Widengren, Les religions de l'Iran (trc. L. Jospin), Paris 1968, s. 60; G. Fohrer, History of Israelite Religion (trc. D. E. Green), London 1972, s. 382; M. Eliade, A History of Religious Ideas (trc. W. R. Trask), Chicago 1978, I, 319-321; M. Boyce, Zoroastrians: Their Religious Beliefs and Practices, London 1979, s. 34, 57, 72-73, 180-221; ga Bzrg-i Tahrn, e-era il tenfi-a, Beyrut 1403/1983, XIV, 379-384; Abdlmnim Sultn, el-Mctemaul-Mr fil-aril-Fm, Kahire 1985, s. 168-170; B. Shoshan, Popular Culture in Medieval Cairo, Cambridge 1993, s. 40-51; M. Kazbekov, Nevruz Ulstn Ulu Kni: Uls Kn (trc. Ser Eker), Ulusun Ulu Gn Nevruz, Ankara 1993, s. 4; U. Karaboyev, zbekistanda Nevruz (trc. Ahmet Abatolu), a.e., s. 45; B. Separalin, Kazak Trklerinde Nevruz (trc. Ser Eker), a.e., s. 29; Reat Gen, Trk Tarihinde ve Kltrnde Nevruz, Trk Kltrnde Nevruz Uluslararas Bilgi leni (Sempozyumu) Bildirileri, Ankara 1995, s. 15-25; Mustafa Kafal, Trk Kltrnde Nevruz ve Takvim, a.e., s. 25-31; inasi Gndz, Sbiler: Son Gnostikler, Ankara 1995, s. 166; a.mlf., Kadim Ortadoudan Orta Asyaya Nevruz, Bilig, sy. 12, Ankara 2000, s. 114; Hccah, Nevrz, Ferhengnme-i Edeb-i Frs (nr. Hasan Ene), Tahran 1381/2000, II, 1386-1395; P. Ponafidine, Life in the Moslem East, Piscataway 2003, s. 357; S. H. Taqizadeh, An Ancient Persian Practice, BSOAS, IX (1938), s. 607-608; Bedri Noyan, iann Bayramlarndan Nevruz, TDEAD, sy. 2 (1983), s. 102-109; Mustafa Uslu, Trk Kltrnde Nevruz Motifi, Trk Dnyas Tarih Dergisi, I/4, stanbul 1987, s. 22-24; Cafer Kulizade, Nevruzun Bilimsel Temelleri, a.e., VIII/90 (1994), s. 55-59; T. Arnaut, Gagauzlarda lk Yaz Bayram, Bilge, sy. 4, Ankara 1995, s. 8-13; Seyfullah Korkmaz, Seluklularda Nevruz Kutlamalar, E Sosyal Bilimler Enstits Dergisi, sy. 8, Kayseri 1999, s. 253-256; Ramazan Karaman, Trkiyede Nevruz Kutlamalar, Mill Folklor, sy. 44, Ankara 1999, s. 39-52; Ahmet Ouz, XIX. Yzyl Sonu Osmanl Belgelerine Gre Din Bayram ve Nevrz Tebrikleri, a.e., sy. 53 (2002), s. 23-24; Sebahattin imir, Trk Tarihinde Nevruz, TK, XL/469 (2002), s. 268-275; A. Azmi Bilgin, Trk Edebiyatnda Bayramlar ve Nevruz Bayram, TDl., sy. 617 (2003), s. 448-457; S. N. R. Rizvi - P. Pant, Nauroz-A Festival of Cultural Integration, IC, LXXVIII/2 (2004), s. 53; R. Levy, Nevrz, A, IX, 233-234; a.mlf. - [C. E. Bosworth], Nawrz, EI (ng.), VII, 1047; L. H. Gray, Festivals and Feasts (Iranian), ERE, V, 872-875; Ehsan Yarshater, Nawrz, ER, X, 341-342; J. Henninger, New Year Festivals, a.e., X, 415-420; Dihhud, Luatnme (Mun), XIV, 20182-20184; B. T. Lawson, Nawrz, The Oxford Encyclopedia of the Modern Islamic World (ed. J. L. Esposito), Oxford 1995, III, 243-244; A. Shapur Shahbazi, Haft Sin, EIr., XI, 524-526. inasi Gndz

NEVRZYYE
( ) Nesib blmnde Nevruzun ve baharn anlatld kaside tr. Divan airlerinin Nevruz gnn tebrik vesilesiyle devrin byklerine methiye takdim etmeleri ilk slm devletlerine kadar uzanan eski bir gelenektir (Toprak, III/1 [2001], s. 221). Kendilerine kaside sunulan kiilerin buna karlk para veya hediye vermeleri bir tr byklk ve cmertlik saylyordu. Osmanllar dneminde de tabiattaki cmertliin sembol olarak grlen Nevruz gnnde airlere hediye verme deti olduka yaygnd. k elebi, Meir-uarda Ztnin padiaha sunduu nevrziyyelere karlk 2000 ake cize aldn ve bu miktarn onun bir yllk geiminin nemli bir ksmn tekil ettiini kaydeder (Cunbur, Trk Dnyasnda Nevruz, s. 87). Nevruz vesilesiyle yazlan iirlerin nesib ksmnda airler Nevruz kabul edilen 21 Mart tarihine ait zellikleri zengin tasvirler ve hayallerle dile getirir. Gerek bahar ve nevruz kelimelerinin redif olarak kullanld manzumelerde, gerekse bahar mevsiminin tasviri dolaysyla ayn zamanda bahriyye saylabilecek nevrziyyelerde ifade edilen duygu ve dnceler ierisinde Nevruzun ylda bir defa gelii (Ylda bir olur bu dem-i ferhunde aceb mi / Olmazsa her eyymda ger lem-i Nevrz [Nef]), bu srada gece ile gndzn eit oluu (Makdeminden nola alsa benefeyle semen / Gelse olur gece gndzle berber Nevrz [Rahmi]), gnein bu gnde Ko (Hamel) burcuna girii (h- eyvn- Hamel terf edip dvnn / Ehl-i ba eylesin cd u seh Nevrzdur [eyhlislm Yahy]), Hzrn hdrellezin geliiyle yaknl (Sahn- garry gelip eyledi zver nevrz / Oldu had-rda meger Hdr ile hem-ser Nevrz [Rahmi]), baharn balangc oluu, bayram, Kadir ve Berat geceleri gibi mbarek tasavvur edilii (k u rindne gelgil kim bu meclis rindinin / Gnleri Nevrz- yddir dnleri Kadr Bert [eyholu]) ilk planda gze arpan zelliklerdir. te yandan Nevruz gnyle ilgili olarak padiahn kymetli hediyeler datmas (Bezm-i ehe bu nazm ile olsan gher-efan / Gy ki glistna der ebnem-i Nevrz [Nef]) ve evresindekilere hilat giydirmesi (Sen ehe hidmete tonansa nola her ecr / Hilat-i tze giyer gelse beyler Nevrz [Rahmi]), krlara klp elenilmesi (eh-i Nevrz elinden kabz u bast imdi glzrn / Tem kl emende gonce ile verd-i handn [Nev]), Nevruz ve bahar mevsiminin insanlara mutluluk ve sevin getirmesi (Gl gibi cihn oldu yine hurrem handan / Gr neyledi feyz-i eser-i makdem-i Nevrz [Nef]), Allahn kudretini gstermesi ve l tabiatn canlanmas (Dem-i Nevrz eriti glene fasl- bahr oldu / Yine sr- feyz-i kudreti Hak ikr oldu [Ftnat Hanm]), gllerin alp blbllerin akmas (Iyd-i Nevrzu grp gl defterinden andelb / Ho du v medh okur h- zafer-yb stne [Ahmed Paa]), elenilecek zaman olmas (ryis-i Nevrz ile oldu cihan b- rem / Glende sz u sz ile rifler etsin def-i gam [Ndir]) ska grlen anlatmlardr. Nevrziyyeler dnda farkl konularn ilendii iirlerde de Nevruz motifinin kullanld grlmektedir. zellikle gazellerde rastlanan bu tr ifadelerin ounda Nevruz gn sevgilinin gzelliinin tasvirinde bir benzetme unsuru olmutur (Dn gece mihmnm ol mh- cihn-efrz idi / Nr-i hsnnden dnm Kadr gnm Nevrz idi [Ahmed Paa]). Trk edebiyatnda en gzel nevrziyye yazan airlerin Bk, Nef ve Nedm olduu kabul edilir.

zellikle Nefnin gazel formunda baarl bir nevrziyyesi vardr. Divan iiri geleneinde Nevruz zerine ok zengin bir edeb birikim olumu (matbu divanlardaki nevrziyyeler iin bk. Sular, tr.yer.), bu arada mstakil eser niteliinde Gl Nevruz ismi verilen mesneviler de yazlmtr. Lutf, Zihn ve Mud gibi airlerin mesnevileri bunlar arasnda saylabilir. Nevruz tekke ve halk iiri geleneinde de ok zengin bir ekilde ilenmitir. i inancna gre Nevruz Hz. Alinin doduu, Hz. Ftma ile evlendii ve Hz. Peygamber tarafndan halife iln edildii gn olarak kabul edilmi ve bir nevi kutsiyet kazanmtr. Bu sebeple Bektaler bugnde yn-i cem icra etmiler, Bekta airleri de ok sayda nevrziyye kaleme almlardr (geni bilgi iin bk. Noyan, II [1983], s. 102-109). Halk iirinde Nevruzu ve bahar ele alan manzumelerin divan iirindekilerden daha zengin olduu sylenebilir. Komalardan ark ve trklere, mnilerden tekerleme ve bilmecelere kadar pek ok nazm eklinde ortaya kan bu rnler gerek ierik gerekse say asndan halk iirinin nemli bir blmn oluturmaktadr (eitli formlardaki rnekler iin bk. Trk Dnyas Nevruz iirleri Antolojisi, s. 95-128). Nevruz gn dolaysyla sylenen iirler iin farkl isimler kaydedilmektedir: Nevruzluk, Nevruz koaklar (Tatarlarda), Takmak (Uygurlarda, bk. zkan, s. 176-177). Bu iirler kaside dnda gazel eklinde ve aruz vezninde yazlabildii gibi hece vezninin kullanld birok ekilde de grlmektedir. Halk kltrnde Nevruz gnyle ilgili ok eitli edeb formlarda zengin bir duygu ve dnce birikiminin ortaya km olmas bu gnn Trk kltrne sonradan girmi bir unsur olmadn gstermektedir.

BBLYOGRAFYA

Abdullah Sular, Trke Baslm Divanlardaki Nevruziyeler (mezuniyet tezi, 1974), Trkiyat Enstits, T, nr. 1512; Rengin Dramur, Nevruziye, Merkez Efendi Sempozyumu (27-29 Haziran 1988), Manisa, ts., s. 66-81; Abdurrahman Gzel, XIV-XV. Yzyl Edebiyatnda Nevruz ve Nevruziyeler, Trk Kltrnde Nevruz Uluslararas Bilgi leni (Sempozyumu) Bildirileri, Ankara 1995, s. 95-109; sa zkan, Tatar ve Uygur Trklerinde Nevruz Bayramnda iir Syleme Gelenei, a.e., s. 173-179; Mjgn Cunbur, Klasik Edebiyatmzda Nevruz, a.e., s. 37-51; a.mlf., Nevruzda ieklenen iir Bahelerinden Bir Demet, Trk Dnyasnda Nevruz nc Uluslararas Bilgi leni Bildirileri, Ankara 2000, s. 81-91; M. Abdulhalk ay, Nevruz: Trk Ergenekon Bayram, Ankara 1999; Filiz Kl, Osmanl Devletinde ve Klsik Edebiyatmzda Nevruz, Trk Dnyasnda Nevruz nc Uluslararas Bilgi leni Bildirileri, Ankara 2000, s. 203-214; Muzaffer Tepekaya, Trk Kltrnde ve Tarihinde Nevruz, Trkler (nr. Hasan Celal Gzel v.dr.), Ankara 2002, III, 600-609; Trk Dnyas Nevruz iirleri Antolojisi (haz. Nilgl Aytuzlar v.dr.), Ankara 2004; smet etin, Edebiyatta Nevruz, Trk Dnyas Nevruz Ansiklopedisi, Ankara 2004, s. 95-128; A. Sheyl nver, Trkiyede Nevruz ve Nevruziye, VD, XI (1976), s. 221-237; Bedri Noyan, iann Bayramlarndan Nevruz, TDEAD, II (1983), s. 102109; a.mlf., Nevruz Erkn, a.e., II (1983), s. 110-127; Kadir Gler, Divan iirinde Nevruz, Bir: Trk Dnyas ncelemeleri Dergisi, sy. 9-10, stanbul 1998, s. 253-271; Gnl Ayan, slm Trk Edebiyatnda Nevruz, Seluk niversitesi Eitim Fakltesi Aylk Bilim Kltr ve Sanat Dergisi, sy.

1, Konya 2001, s. 17-22; M. Faruk Toprak, Klasik Arap iirinde Nevruz, EKEV Akademi Dergisi, III/1, Ankara 2001, s. 221-241; A. Azmi Bilgin, Trk Edebiyatnda Bayramlar ve Nevruz Bayram, TDl., sy. 617 (2003), s. 448-457. Cemal Bayak

NEVSL-i MLL
() Edeb ve itim muhteval yllk. Nevsl-i Mill: 1330 adyla ve T. Z. ( ) rumuzunu kullanan bir kii tarafndan hazrlanm, Frat sr- Mfde Ktphanesince yaymlanm, yaym arka kapanda stanbul 1332 olarak belirtilmitir. kapakta "birinci sene" ibaresi bulunmakla birlikte daha sonraki yllarda devam etmemi ve tek cilt olarak kalmtr. 600 sayfaya yakn bir hacmi olan yllk srasyla Edeb ve tim, Sanyi-i Nefse, Hfzsshha ve dman, Fenn-i Terbiye, Bahriye, Tayyarecilik, Vefeyt- Mehr, Parlamento, Hayt- ktisd, Karikatr, Hurf- Hec Srasyla Matbuatmz blmlerinden meydana gelmektedir. Ylln yardan fazlasn Edeb ve tim blm oluturmaktadr (s. 1-355). Yaymlanaca bildirilen baz yazlar daha sonra bir blm halinde ylln bana eklenmitir. Nevsl-i Millnin fde-i Mermnda edebiyatn dier gzel sanatlar gibi huzur iinde geliecei fikrine yer verilerek bu eserin son yllardaki siyas alkantlarla duraklamaya yz tutan edebiyat hayatna bir hizmette bulunmak amacyla hazrland belirtilmektedir. O gnk Trk edebiyatnn ehresini gstermek iin en mehur ediplerle fikir ve siyaset adamlarna sayfalarn aan yllkta yazarlarn hayat hikyesi yannda edebiyat anlaylar hakknda deerlendirmeler bulunmaktadr. Her yazar ve airin birer yazs ile iiri kaydedilerek antolojik bir zellik kazandrlm olan ylln hazrlan amalarndan birinin de okuyucular devrin yazarlarnn gzel eserleriyle buluturup onlar ferahlatmak olduu belirtilmitir. Tantlan air, yazar ve siyaset adamlarnn birer fotorafyla el yazlarna da yer verilmi olmas ylla farkl bir grnm kazandrmtr. Son dnem Trk edebiyat tarihi zerinde alanlar iin nemli bir kaynak nitelii tayan yllkta melliflerle ilgili yazlarn bazlar imzal, bazlar imzaszdr. Altm kadar ahsiyetin bulunduu eserdeki isimlerle onlar hakknda ksa biyografi metinlerini kaleme alan yazarlar unlardr: Nigr Hanm (Yahya Kemal); Recizde Mahmud Ekrem, Hseyin Cahid, Faik li, Yusuf Akura, Fzl Ahmed, Cell Nuri; Rza Tevfik (Abdullah Cevdet); Yunus Ndi; Mahmud Sdk (Hasan Bedreddin); Hseyin Suad (Cell Shir); Mftolu Ahmed Hikmet, Kzm Nami; Abdlhak Hmid (Cell Shir); Cenab ahabeddin; Ahmed Refik (Y[ahya] K[emal]); Abdullah Cevdet (Rza Tevfik); Falih Rfk; Yakup Kadri (Sleyman Sib); Mfit Rtib; Halid Ziya (Mehmed Rauf); Mehmed sm; zzet Melih (Yakup Kadri); ehbeddin Sleyman (Yakup Kadri); Halit Fahri (ehbeddin Sleyman); Mehmed Emin (Kprlzde Mehmed Fuad); Diran Kelekyan; Hakk Tahsin (ehbeddin Sleyman); Ahmed Ferid, Mustafa Suphi; Selhaddin Enis (ehbeddin Sleyman); Yaar Nezihe Hanm, Mehmed Rauf; hsan Raif Hanm (Rza Tevfik); Cell Shir (ehbeddin Sleyman); Parvus; Kprlzde Mehmed Fuad (Fzl Ahmed); Halide Edip; Muhiddin Bey (Fzl Ahmed); Ahmed Rsim, Oskan Efendi; Sleyman Nazif (Abdullah Cevdet); Sleyman Nesib (ehbeddin Sleyman); Miralay Cemal (Cemal Paa); smil Mtak; Ali Canip (mer Seyfeddin); Talat Bey (Paa), Emine Semiye Hanm, Mehmed Cvid Bey; Hemednzde Ali Naci (Yakup Kadri); Ahmed Cevad Bey, Ruen Zeki, Mehmed Ziy (htifalci), Ressam evket Bey, Mimar Kemleddin Bey, Selim Srr, Suad Hayri Bey; Glistan smet

Hanm [M. H.]; efik Bey, Belks evket Hanm, Ercmend Ekrem, Mustafa sm Bey, Sedat Nuri Bey. Yllkta, yeni Meclisi Mebsan yelerinin resimlerinin yer ald bir albmle devrin gazete ve dergilerinin alfabetik sraya gre tantld Matbuatmz blm de bulunmaktadr. Yazar kadrolarnn fotoraflaryla tantld bu blmdeki gazete ve dergiler unlardr: ctihad, dman, Peym, Tasvr-i Efkr, Trk Sz, Trk Yurdu, Le Jeune-Turc, Sabah, Tanin. Yllkla ilgili olarak basnda genellikle olumlu yazlar km, bu tr eserlerin meden hayat iin bir ihtiya olduuna, gittike daha fazla arandna deinilmi, Avrupada yaymlanan benzerleriyle kyaslanan Nevslin onlarn gzelliini tadna iaret edilmi, ieriiyle imdiye kadar neredilen nevsllerin en mkemmeli olduu belirtilmitir.

BBLYOGRAFYA

Nevsl-i Mill: 1330, stanbul 1332; Abdullah Uman, Nevsl-i Mill, TDEA, VII, 49-50. lim Kahraman

NEVHYYE
( ) Kdiriyye tarikatnn Hci Muhammed Nevah Gencbaha (. 1064/1654) nisbet edilen Hindistan kolu. Kdiriyye, Hindistana XV. yzyln sonlarnda Muhammed Gavs el-Geyln adnda Halepli bir Kdir eyhi tarafndan gtrlmtr. Tarikatn Gavsiyye kolunun pri kabul edilen Muhammed Gavs, 887de (1482) mridleriyle birlikte Hindistana gidip Mltan civarnda yerlemitir. Burada U kasabasn kuran Geylnnin lmnden sonra olu ve halifesi Mbrek Geyln, Uta Hindistandaki ilk Kdir derghn amtr. Bu dergh, halifesi Marf Huabnin Pencap blgesinde Huapta kurduu derghla Huabnin halifesi ah Sleyman Nr Balvlnin ayn blgede at dergh izlemi, bu dergh faaliyetlerini gnmze kadar srdrmtr. Balvlnin mridi Hci Muhammed Nevah (Neveh) Gencbah tarikatn Nevhiyye kolunu kurmutur. 959 (1552) ylnda Goanvlide (Pencap) dnyaya gelen Hci Muhammed Nevah Gencbahn soyu babas Seyyid Aleddin Gz Alev yoluyla Hz. Aliye ulaan bir aileye mensuptur. Ailenin XII. yzylda Badattan Hindistana gelen ilk yesi Yal Ksmn olu Avn Kutubahn bir sre slmiyeti tebli faaliyetinde bulunduktan sonra Badata dnd, ardndan torunlarnn Hindistana gidip yerletikleri kaydedilmektedir. Tahsilini Pencapta yapan Hci Muhammed Nevah 988de (1580) Balvle giderek ah Sleyman Nr Balvlye intisap etti, seyr slkn tamamlamasnn ardndan eyhi tarafndan halife tayin edilerek irad faaliyetinde bulunmas iin Nevahraya gnderildi. 1592-1599 yllar arasnda bugn Pakistan snrlar iinde bulunan Nevahra yaknlarnda Sahenplde bir ky tesis ederek buraya yerleti. Sind, Kemir ve Msr ziyaret eden, yedi defa hacca giden Hci Muhammed Nevah seyahatleri srasnda birok sf ile tant. 1064te (1654) uzun yllar irad faaliyetinde bulunduu Sahenplde vefat etti. Trbesinde her yl haziran aynn son on gnnde binlerce Nevh mridinin katld anma trenleri dzenlenmektedir. Bbrl mparatoru ah Cihan, Nevahn trbesinin masraflarn karlamak iin iki ky vakfetmi, bu vakf sonraki hkmdarlarn balaryla daha da zenginlemitir. Nevahn silsilesi oullar Hfz Muhammed Berhrdr ve Muhammed Him ile dier halifeleri tarafndan srdrlmtr. Bunlardan Hce Fudayl Vah Kbilde, Hfz Thir Kemirde, ah Muhammed Kutub Kandeharda faaliyet gstermitir. Nevhiyye, Hci Muhammed Nevahn eyh Abdurrahman, Pr Muhammed Scyr ve Slih Muhammed adl halifelerine nisbet edilen Rahmniyye, Scyriyye ve Slihiyye kollarna ayrlmtr. eyh Abdurrahmann trbesi Gucranvl blgesindeki Br ah Rahmnda, Pr Muhammed Scyr ve Slih Muhammedin trbeleri Gucert blgesinde Nevahra ve ak Sdadadr. Bu trbeler de Nevhiyye mensuplar iin nemli olup her yl anma trenleri dzenlenmektedir. Nevhiyye tarikatna mensup mellifler din, tasavvuf eserlerle Arap, Fars, Urdu ve Pencap edebiyatlarna dair ok sayda eser kaleme almlardr. Bunlarn ou, Sahenplde tarikatn son eyhi erf Ahmed erfet Nevhnin (. 1983) zel ktphanesinde bulunmaktadr. nemli baz

eserler unlardr: Mirza Ahmed Beg Lhr, Avl-i Meyi-i arat (diriyye) ve Mamt- aret-i c Nevah; Muhammed Ekrem Ganmet Kunch, Nereng-i I; Muhammed Mh Sadkat Kunch, evbl-menb; Muhammed Hayt Sahenpl, Tekire-i Nevh; Pr Kemal Lhr, Teif-i udsiyye; mmbah Lhr, Mirtl-afriyye; Nrullah Sahenpl, Nrl-fetv; Muhammed Him ah Tarplv, ehr Bihr; erf Ahmed erfet Nevh, erft-tevr (Nevhiyye silsilesine dair bu eserin 8000 sayfa olduu kaydedilmektedir).

BBLYOGRAFYA

Ahmed Beg Lhr, Avl-i Meyi-i arat(- diriyye) ve Mamt- aret-i c Nevah, rif Nevh zel ktphanesi, nr. 1356, s. 60-217; Gulm Server Lhr, aznetl-afiy, Kanpr 1332, s. 179-184; M. Mah Sadkat Kunch, evbl-menb, Nevhiyye Ktphanesi, Ms., nr. 1346 A. H., s. 48-88; J. S. Trimingham, The Sufi Orders in Islam, Oxford 1971, s. 273; erf Ahmed erfet Nevh, Tekire-i Nevah Genc Ba, Lahor 1978, s. 48, 96; a.mlf., erft-tevr, Lahor 1979, I, 916-1051; a.mlf., Tr-i Abbs, Lahor 1985, s. 416-456; M. Him Terplv, ehr Bihr, slmbd 1984, s. 20; rif Nevh, Fihristi Mat-i Ktbne-i Nevhiyye, slmbd 1989; Athar Abbas Rizvi, A History of Sufism in India, New Delhi 1992, II, 67-69, 438440; M. kbl Mceddid, Nevh, UDM, XXII, 513-515. rif Nevh

NEVEHR
Anadoluda ehir ve bu ehrin merkez olduu il. Kzlrmak vadisinin gney yamacnda denizden yaklak 1150 m. ykseklikte yer alr. ehrin en eski adnn Nyssa olduu ileri srlmektedir. Ancak Nyssann yerinin bugnk Nevehire mi yoksa Nara m tekabl ettii tam olarak belli deildir. Blgenin Osmanl idaresine girmesinden sonra ehrin yerinde Mukara adl bir ky mevcuttu. Mukara, XVIII. yzyln balarnda imar faaliyetleri ve iskn siyaseti neticesinde yeni kurulan ehir mnasna Nevehir adn ald. Bu ad yannda Osmanl brokratik yazmalarnda zaman zaman Nevehr-i Dilr ismiyle de anlmtr. Milttan nce 1650 yllarndan itibaren uzun sre Hititlerin idaresinde kalan Nevehir yresinin milttan nce XII. yzylda Ege g kavimlerinden ve arkasndan VII. yzylda Kafkaslardan gelen Kimmer ve skit aknlarndan olduka etkilendii, bir ara Asurlularn idaresine girdii, milttan nce 550-332 yllar arasnda Perslerin, daha sonra Kapadokya Krall, Roma ve Bizansn ynetimine getii belirtilir. Blge, Bizans dneminde zellikle VI-IX. yzyllar arasnda hristiyan halkn yumuak kayalar oyarak yer alt ehirleri oluturduklar bir snak yeri haline geldi. Bunun yannda slmiyetin yaylmaya balamasyla birlikte Anadoluya aknlarda bulunan mslmanlar iin bir u blgesi oldu. Hem mslmanlarn blgeye aknlar, hem de VII. yzylda Bizansta tasvir (ikona) yanllarna kar bir hareketin g bulmaya balamas, yer alt ehirlerine snan hristiyan halkn saysnda giderek bir art meydana getirdi. Malazgirt Savandan sonra Seluklularn idaresine geen blge 1243 Kseda Savann ardndan Mool-lhanl nfuzu altna girdi. 1317de Anadolu umumi valiliine getirilen Timurtan ynetimine brakld. XIV. yzyl ortalarnda Eretnallarn hkimiyetine geti. 766 (1365) ylna doru Karamanoullar tarafndan ele geirildi. Daha sonra Sivas merkez olmak zere bir devlet kuran Kad Burhneddinin idaresine girdi. Blge, XIV. yzyln sonlarna doru Kad Burhneddin ve Karamanoullar ile Osmanllar arasndaki nfuz mcadelelerine sahne oldu. Bu mcadeleler esnasnda nce Karamanoullarnn, ardndan Osmanllarn eline geti (800/1398). Ancak Osmanllarn blge zerindeki hkimiyeti uzun srmedi ve Ankara Savann (1402) neticesinde Timur tarafndan Karamanoullarna verildi. Timurun Anadoludan ekilirken blgedeki baz airet gruplarn beraberinde gtrmesiyle boalan yerlere Dulkadrl Trkmenleri yerleti ve yrenin bir ksm Dulkadroullarnn nfuz ve idaresine girdi. 894 (1489) tarihli Osmanl ariv kaytlarnda blgede bulunan rgp nahiyesindeki Develi zemetinin, daha nceki yllarda blgede yneticilik yapan ve Osmanl yanls bir siyaset takip eden Dulkadr hnedanndan Alddevle Bozkurt Beyin olundan mahll olduunun belirtilmesi (BA, MAD, nr. 17893, s. 351) bu durumun bir yansmas olmaldr. Bu erevede Ftih Sultan Mehmed dneminde hem Osmanl-Karamanoullar hem Osmanl-Dulkadroullar arasndaki nfuz mcadelelerine sahne olan blgenin bir ksm Karamanoullarndan (872/1468), bir ksm da Dulkadroullarndan Osmanllara intikal etti. Blgenin muhtemelen Dulkadroullarnn elinde kalan ve Mara ile Elbistana doru uzanan son ksmlar Yavuz Sultan Selim devrinde Osmanl topraklarna dahil oldu (921/ 1515). Nevehirin ekirdei olan Mukara ky ve evresinde Osmanl hkimiyeti altnda cereyan eden

nemli bir hadise tesbit edilememektedir. Osmanl idar tekilt iinde Mukara ky Nide sancann rgp kazasna balyd. 924te (1518) idar bakmdan rgp kazasnn Uhisar nahiyesinin kyleri arasnda yer almaktayd. Toplam on alt ky olan Uhisar nahiyesinin Mukaradan baka nahiyeye adn veren Uhisar ile Ortahisar, Nar ve Sulusaray adlaryla bilinen nemli kyleri vard (BA, TD, nr. 455, s. 803-810). Bu tarihte Mukara ky seksen alt hne, on dokuz bekrdan oluan yz be nefer erkek nfusa (yaklak 450 kii) sahipti (BA, TD, nr. 455, s. 809-810). Bunlarn tamam gayri mslim olmakla birlikte ilerinde gerek kendi ad gerekse baba ad Trke olan ahslar da bulunuyordu. Bu durumun Anadoluda Trke konuan Ortodoks hristiyanlarn mevcudiyetinden veya 1071 Malazgirt Savandan nceki dnemlerde Anadoluya gelen ve din bakmdan hristiyan olmalarndan dolay bu gibi isimleri alan Trklerin varlndan kaynakland belirtilir. Bu tesbit kyn Osmanllardan nceki dnemlerde kurulmu olabileceine iaret eder. Mukara kynn 1530 yllarnda toplam erkek nfusu 150 neferdir (yetmi hne, seksen mcerret). Bir nceki tahrire gre nfusta belirli bir art grlmekle birlikte bunun hne itibariyle deil bekr / mcerret saysnn artmasyla ilgili olduu dikkati ekmektedir. Nfus bakmndan ise bir nceki 450 saysnn 1530da da hemen hemen ayn kald grlr (BA, TD, nr. 387, s. 180). Bundan elli yl kadar sonrasna ait kaytlar Mukara kynn nfus yapsnda belirli bir deiime iaret eder. Nitekim 992de (1584) toplam vergi mkellefi 185 nefer olan kyn skinlerinin mslman ve gayri mslim olarak iki din ve sosyal gruptan olutuu anlalr. Nfusun krk alt neferi mslman, 139 neferi gayri mslimdi. Bu nfus oluumunun ihtidalardan ziyade elli yl boyunca tedrcen kye dardan gelip yerlemelerle ilgili olduu dnlebilir. Toplam vergi mkellefinin birinin tam iftlik, krk dokuzunun yarm iftlik miktar topra olduu, altm beinin ise daha kk toprak paralarn iledii, altm beinin topra olmad, beinin vergi vermeyen zmreye dahil olduu tesbit edilmektedir (TK, TD, nr. 135, vr. 220a-b). Bu rakamlara gre sivil nfus toplam yaklak 1000 civarnda idi. XVII. yzyl ortalarnda Mukara kynn krk be avrzhnesi vard (BA, MAD, nr. 6510, vr. 26a-b). Burada bir avrzhnenin ka gerek hneden olutuu bilinmedii iin kyn toplam nfusu hakknda kesin bir rakam vermek gtr. Ancak bu dnemde Cell hareketlerinin Anadoluyu olduka etkiledii dikkate alnrsa nfusun 1584 ylna gre bir azalma iine girdii, dolaysyla XVII. yzyl ortalarndaki nfusun 1584teki rakamn daha altnda 500 civarnda bulunduu tahmin edilebilir. Nevehirin esas nvesini tekil eden Mukara kynde Seluklu devrinde yapld anlalan bir kale mevcuttur. Kale, sz konusu dnemde muhtemelen blgenin gvenlik ve asayiine ynelik bir fonksiyonu yerine getiriyordu. XVIII. yzyln balarna kadar normal bir ky durumunda olan Mukara ky kasaba durumuna gelmesini salayan asl fizik, mimari ve demografik gelimelere Damad brhim Paann sadrazaml dneminde (1718-1730) sahne oldu. Bunun en nemli sebebi kyn Damad brhim Paann doduu yer olmasyd. 1690a doru stanbula gelen brhim Paa ky ile alkasn kesmemi ve mnev balarn koparmamt. Nitekim 1730 yllarnda ehirde oturan hne sahipleri arasnda yer alan brhim Paazde Mehmed Bey (TK, Nevehir Evkaf Defteri, nr. 2135, s. 2) Damad brhim Paann akrabalarndand. Bunun yannda Mukara ky bulunduu yer itibariyle de gelimeye olduka uygundu. Ky Aksaray, Nide ve Kayseri ehirlerini birbirine balayan yollarn kesitii bir derbend yeri durumundayd; bu bakmdan hem buralara gelip giden kervanlarn hem de muhtelif ticaret erbab ve tccarn urak yeriydi.

Mukarann bir kasabaya veya ehre dnmnn gerekletirilmesi iin nce dnemin padiah III. Ahmed, bir hatt- hmyun ile damad brhim Paaya Mukara kyn hibe ve temlik etti. Ardndan brhim Paa kendi vakf hayrat olarak kyde youn bir imar faaliyeti balatt. Bunun iin inaata nezaret etmek zere merkezden bir bina emini tayin edildi. mar faaliyetleri sonunda Mukara kyn ehre dntren cami, medrese, sbyan mektebi, han, hamam, imaret, eme ve bunlara bal dkknlarla vakf ve dier yneticilerin ikametleri iin binalar yapld (bk. DAMAD BRHM PAA KLLYES). Bunlarn nemlileri devrin nl airlerinden Nedm, Seyyid Vehb, Drr ve sma yazdrlan kitbeler ve stanbuldan gnderilen nefis eserlerle sslendi. Ayrca bu imar faaliyetleri esnasnda kale yeni batan tamir ettirildi ve halkn gvenliini salamak iin sur yaptrld. 1730da kalede kale dizdar, topu neferat ve cebehnenin yan sra bir mehter takmnn bulunmas burann faal bir durumda olduunu gsterir. Mukara ky yeni bir ehir halini alnca bu zelliine atfen 1137 (1725) ylnda Nevehir adn ald. Dorudan merkez idare tarafndan verilen bu adn brokratik yazmalarda kullanm iin ilgili kalem ve makamlara bir de ferman gnderildi (elebizde sm, s. 383-384). Bu arada kaza merkezi olan rgpte oturan kad Nevehire nakledildi ve davalara buradan bakmaya balad. Bunun yannda ehrin nfusunu arttrmak ve buraya yerlemeyi cazip hale getirmek iin vergi muafiyeti saland ve dardan her trl mal, asker mdahaleye kapatld (mefrzl-kalem ve maktlkadem min kllil-vch serbest). Ayrca brhim Paann btn emlk, arazi, ba ve bahesi bu yerdeki din ve itima tesislere vakfedildi. ehirde din ve sosyal tesislerin inasnn devam ettii 1140 (1727) yllarnda merkezde yaayan nfusun en az 289 nefer olduu ve bu nfus iinde bir kasaba veya ehirde bulunmas gereken zam, sipahi, yenieri, cebeci, kethd yeri, imaret eyhi, hatip ve imam gibi grevlilerin bulunduu tesbit edilmektedir (TK, Nevehir Evkaf Defteri, nr. 2135, s. 2-6). Bu durum kyden ehre dnmn hzl bir ekilde gerekletiini gstermektedir. Ayrca buraya evre kylerden yetmi yedi nefer nfusun henz yeni gelmi olduu dikkati ekmektedir (TK, Nevehir Evkaf Defteri, nr. 2135, s. 6-7). Bu nfusu yetersiz gren merkez idare ehre g tevik etmeye balad. Bunun iin konar ger durumdaki airetlere ncelik verildi ve Boynu nceli Trkmenlerine mensup oymak ve cemaatlerin ehre iskn ynnde karar alnd. Bu kararn alnmasnda sz konusu Trkmenlerin evre halk ile bir kaynama iinde olmas, belirli bir gelire sahip bulunmas ve ilerinde okuma yazma bilen hccl-haremeyn ve z-kudret kimselerin yer almas rol oynamt. Bu hususlar erevesinde Boynu nceli Trkmenlerine bal cemaat veya oymak ahalisi iinde 800 hnenin seilerek Nevehire, dier kalan gruplarn ise Nevehir blgesinde tekil edilen kylere yerletirilmesine karar verildi. ehir evi veya ehirli olarak Nevehire yerletirilecek Boynu nceli Trkmenlerine mensup eitli gebe gruplar yirmi be civarndayd. Bu gruplar arasnda dikkati eken en nemli zellik mahalle-i oymak- Boynu ncel, mahalle-i oymak- Sdklu, mahalle-i oymak- Krt Mahmadlu, mahalle-i oymak- Turasanlu, mahalle-i Arzmanolu an-oymak- Dnimend, mahalle-i ah Nazarolu an-frz- oymak- Dnimendli, mahalle-i oymak- Herikli, mahalle-i oymak- Ktkl rneklerinde olduu gibi grup adnn hem mahalle hem oymak tabirleriyle birlikte zikredilmi olmasdr. Buradaki oymak, esasnda bir gebe grubuna mensup olan ve onun bir parasn tekil eden topluluk anlamnda kullanlrken mahalle ifadesi, her bir grubun bir mahalle tekil edecek ekilde toplu bir halde bir birim oluturduunun iareti olmaldr.

Nevehire yerletirilecek gebe gruplarnn tesbit edilmesinin ardndan bunlara ev ina edecekleri arsalar verildi. Ancak ehrin kurulduu yerin ev iin yeni arsa retmeye pek uygun olmamas sebebiyle ehirle Nar ky arasndaki kesim de iskna ald. ehrin vakf statsnde olmasndan dolay ev ina edecek kimselerden arsa bedeli olarak ylda bir defa 1,5 kuru icar bedeli alnmas ve arsann mlkiyet zere tasarruf edilmesi kararlatrld. Bylece ev sahiplerinin vefat halinde evlerin evltlarna veya vrislerine intikal etmesi mmkn olabilmekteydi. na edilen bu evler genellikle eitli odalarla ahr, ambar ve bunlarn etrafn eviren bir avludan meydana gelmekteydi. 800 hnenin tamam olmasa bile byk blmnn yerletii Nevehirde bu yeni gmen grubunun geleneksel hayat tarzlarna uygun dzenlemeler yapld, hatta nce ehirli olduklar gerekesiyle evlerini bo brakp yazn yaylaya gitmelerinin yasakland, fakat daha sonra evleri tamamen boaltmamak, otuz krk gn sonra dnmek ve kn mutlaka ehirde bulunmak gibi kararlar alnd grlmektedir. Bylece Nevehir devlet eliyle ve sk iskn politikalaryla oluturulmu bir ehir zellii kazanmtr. Yaplan bu iskn hareketleri neticesinde 1730 yllarnda Nevehirin nfusu birka bine ulat ve artk bir kasaba haline geldi. Tanzimattan sonra 1840taki idar dzenlemelerde Nevehir maa rgp ad altnda Nide muhassllnn ve ardndan genellikle Nide sancann kazalar arasnda yer ald. Nfusunun nemli bir ksmn mslmanlarn meydana getirdii Nevehirde Trke konuan ve yazlarn Grek harfleriyle Trke yazan Ortodoks hristiyanlar olduka faaldi. 1899da kasabadaki toplam 17.660 nfusun 10.972si mslman, 6080i Ortodokstu. Ayn tarihte kazann toplam nfusu 50.000in zerinde idi. 1912de baslm, Grek harfleriyle Trke kaleme alnan bir salnmede ise burada 21.526 kiinin yaad, bunun 13.210unun Trk, 7306snn Ortodoks Rum, 878inin Ermeni, seksen yedisinin Ermeni Protestan ve elli beinin Ermeni Katolik olduu belirtilir. arsnda 1055 dkkn, dokuz han ve on iki frn bulunmaktayd. Rum Ortodokslara ait iki kiliseden Hagios Georgios 1797de yaplmt. Bu dnemde kalenin bulunduu dan dou, bat ve kuzeyindeki mahallelerde Trkler, dan gneyindeki dereden aa ksma uzanan yerlerde Rumlar, kuzey dzlkte az sayda bulunan Ermeniler yayordu. XIX. yzyln son eyreinde burada otuz bir cami ve mescid, drt kilise, 1256 dkkn, iki han mevcuttu. Kurtulu Savandan sonra yaplan nfus mbadelesiyle Nevehirden ayrlan Ortodoks hristiyanlarn yerine Balkanlardan gelen mslmanlar yerletirildi. XVI. yzylda Nevehirin ekirdei olan Mukara ky sakinlerinin tarmla urat, baclk ve baheciliin daha yaygn olduu tesbit edilmektedir. Ayrca burada birka deirmen ve bezirhne mevcuttu. XVIII. yzyl balarnda kyn ehre dnm esnasnda bata dkkn olmak zere baz ticar binalar yaplmasna ramen yrenin ekonomik faaliyetinde baclk ve buna bal rnler daha fazla n plana kmaktayd. Cumhuriyet dneminde ehirde zm mahsullerine dayal arap fabrikalar ile tekstil ve gda retimiyle ilgili fabrikalarn ald dikkati ekmektedir. Bunun yannda ehirde ve yrede turizm giderek gelime gsteren bir sektr oldu. Bu gelimeye paralel ekilde zellikle 1980li yllardan itibaren gerek Trkiyenin eitli yerlerinden gerekse d lkelerden saylar yz binleri aan turist, her yl bata Greme olmak zere Derinkuyu ve Kaymakldaki yer alt ehirlerini ziyaret etmektedir. Cumhuriyetin balarnda 1927 nfus saymnda 13.454 nfusa sahip olan Nevehir, 20 Temmuz 1954te il merkezi olduktan sonra 1955te nfusu 16.799a ulat. 1970lerden sonra ehir hzl bir

kentleme srecine ve nfus art iine girdi. Bunun yannda eitim retim ve salk kurumlarnn saysnda nemli bir art oldu. Erciyes niversitesine bal Nevehir ktisad ve dar Bilimler Fakltesi, Meslek Yksek Okulu, Salk Yksek Okulu ile Turizm letmecilii ve Otelcilik Yksek Okulu vardr. lk defa 1985 saymnda nfusu 50.000i at (50.204), 2000 saymnda bu say 70.000e yaklat (67.864). 1924 ylndaki idar yaplanmada il olarak ortaya kan Nideye bal bir ile merkezi olan Nevehir 1954te il merkezi haline getirildi. Bu yeni idar tekiltta ilin kazalarn Nevehirden ayr bir vilyet iken kaza haline getirilen Krehir, Krehire bal Mucur, Avanos, Hacbekta, Kayseriye bal rgp, Nideye bal Glehir (Arapsun) ve Kozakl tekil etmekteydi. Kozakl ilesi, Kozakl ve Hamamorta adyla Avanosa bal kylerin birlemesiyle kurulmutu. Bu ileler arasnda yer alan Krehir 1957de tekrar il haline getirildi ve Mucur ilesiyle beraber Nevehirden ayrld. Buna karlk daha nce Melegb adyla bilinen Derinkuyu 1960ta ile olarak Nevehire baland. Ardndan Acgl kasabas Nevehirin kazalarndan biri haline getirildi (1987). Nevehirin merkez olduu Nevehir ili Kayseri, Yozgat, Krehir, Aksaray ve Nide illeriyle evrilmitir. Merkez ileden baka Acgl, Avanos, Derinkuyu, Glehir, Hacbekta, Kozakl ve rgp adl yedi ileye ayrlr. 5379 km geniliindeki Nevehir ilinin snrlar iinde 2000 yl nfus saymna gre 309.914 kii yayordu, nfus younluu ise elli sekiz idi. Diyanet leri Bakanlna ait 2005 yl istatistiklerine gre Nevehirde il ve ile merkezlerinde 123, kasabalarda 142 ve kylerde 174 olmak zere toplam 439 cami bulunmaktadr. l merkezindeki cami says 62dir.

BBLYOGRAFYA

BA, TD, nr. 387, s. 180; nr. 455, s. 803-810; BA, MD, nr. 133, s. 297; nr. 134, s. 290; nr. 135, s. 382, 390, 419; BA, MAD, nr. 6510, vr. 26a-b; nr. 10490, s. 42-43; nr. 17893, s. 351; BA, CevdetDahiliye, nr. 14655; TK, TD, nr. 135, vr. 220a-b; TK, Nevehir Evkaf Defteri, nr. 2135, s. 2-7; elebizde sm, Trih, stanbul 1282, s. 383-384; Helmuth von Moltke, Trkiye Mektuplar (trc. Hayrullah rs), stanbul 1969, s. 219; Ch. Texier, Kk Asya (trc. Ali Suad), stanbul 1340, III, 7; Salnme-i Vilyet-i Konya (1303), Konya 1303, s. 218-221; Semavi Eyice, Rum Harfleriyle Trke (Karamanlca) Bir Nevehir Slnmesi (Yll), Fndkolu Armaan, stanbul 1977, s. 77-102; Metin Tuncel, Tarih Boyunca Trkiyede Kent Kurulular, Doumunun 100. Ylnda Atatrke Armaan, stanbul 1981, s. 341-342; Mehmet Ate, Kapadokyann Bakenti Nevehir, Nevehir, stanbul 1996, s. 54-114; Seluk Mlayim, Nevehirde Trk Dnemi, a.e., s. 124-143; Ahmed Refik, Anadolu ehirleri: Damad brhim Paa Zamannda rgp ve Nevehir, TTEM, XIV/3 (1340), s. 156-185; Emrullah Gney, Nevehir ve rgb Yresinin Yerleme Tarihesi, Dicle niversitesi Eitim Fakltesi Dergisi, sy. 1, Diyarbakr 1993, s. 51-65; Ercment Kuran, XVI ve XIX. Yzyllarda Nevehir, TED, sy. 15 (1997), s. 167-170; Zeynep Korkmaz, Nevehirin Anadolu Kltr ve Dil Tarihindeki Yeri, TDl., LXXXVII/ 632 (2004), s. 29-138; Suraiya Faroqhi, Newehir, EI (ng.), VIII, 11-12.

lhan ahin

NEVEHRL DAMAD BRHM PAA


(bk. DAMAD BRHM PAA, Nevehirli).

NEVVB
( ) Hindistanda Bbrl Devletinin idar sisteminde siyas makam ve g ifade eden bir unvan. Szlkte bir makamn sorumluluunu asl sahibi yerine geici bir sre iin stlenen, veklet eden kimse anlamndaki nib kelimesinden tretilen nevvb Urducada nevab, Hindistann baz blgelerinde, zellikle Bengalde ngilizler ve Hindular tarafndan nabob olarak telaffuz edilmi, dier Bat dillerine de bu ekliyle gemitir. Gl bir merkez otoriteye dayanan Bbrllerde ynetimde sbedr ve divan adl, birbirinden bamsz ve eit statde iki st makam bulunmaktayd. Bunlardan nizam da denilen sbedr savunma ve adalet dahil olmak zere genel idareden, divan ise vergi ve maliyeden sorumluydu. Bu iki makamn yneticileri dorudan sultana bal olup onun tarafndan tayin edilirdi. lk defa Bengalde divandan sorumlu Mrid Kul Hann (. 1139/1727) nce Sultan Ferruhsiyerin kk yataki olu Ferhundesiyerin nibi olarak, ardndan onun vefat zerine asaleten sbedr tayin edilmesiyle her iki grev ayn kiide birlemi ve Mrid Kul Han, Bengal nevvb unvanyla anlmaya balanmtr. Mrid Kul Hann halefleri de ayn ekilde iki grevi birden stlenmi ve bu durum Sircddevlenin lmne kadar (. 1170/ 1757) devam etmitir. Bu sebeple Bengalde Mrid Kul Han ile Sircddevle arasndaki dneme nevb ad verilmitir. Nevvb kelimesinin kullanm ngilizler tarafndan yaygnlatrlm, ngilizler blgede denetimi ele geirdikleri 1757 Plassey savandan sonra Mr Caferi nevvb unvanyla Bengal, Bihr ve Orissa eyaletlerinin yneticiliine tayin etmitir. 1793te nevvbdan nizamn grevleri alnm, ancak nevvb unvan sembolik olarak srdrlmtr. Hindistan ngiliz hkimiyetine girmeden nce Kudh, Bengal, Arcot ve Bopal gibi eyaletleri nevvblar ynetiyordu. Merkez ynetimin zayflamasyla birlikte nevvblk aile fertlerine intikal eden bir unvan haline gelmitir. Baz eyaletlerde, mesel Haydarbd Nizamlnda nevvb yerine nizam unvan kullanlmtr. Nevvblarn hanmlarna begm, veliahdlarna nevvbzde, dier oullarna da shibzde denilirdi. Hnedanlar genellikle nevvblar tarafndan srdrlm, Bopal gibi baz eyaletler begmler tarafndan ynetilmitir. Haydarbd ve Berar gibi eyaletlerde nevvb unvannn devlete hizmetleri bulunan mslman erafa ve zellikle askerlikte sekin bir konuma ykselenlere de verildii grlmektedir. Hindistanda ngiliz idaresi, dorudan ynetilen eyaletlerle bal eyaletler eklinde bir yaplanma iinde devam etmitir. Mstakil mahall idareci veya emr tarafndan ynetilen bal eyaletlerin idarecilerine nevvb ve nizamn yan sra mahall dillerde benzer anlamlara gelen maharaca, raca, rn gibi unvanlar da verilmitir. Bbrllerden kalan Kudh, Bah-velpur, Baoni, Bopal, Cambay, Jaora, Junagadh, Kurnool, Kurvai, Palanpr, Pataudi, Rmpr, Sain ve Tonk gibi nevvblklar ngiliz hkimiyetine girdikten sonra ayn ekilde devam etmi, dierleri ise tarihe karmtr. ngiliz hkimiyeti dneminde herhangi bir resm grev tamayan kiilere de fahr nevvb unvan

verilmi, kelimenin ngilizcedeki ekli nabob Hindistanda bulunan zengin ngiliz tccarlar ile aristokratlar iin de kullanlmtr, XVIII. yzyln sonlarndan itibaren ngilizlemi Hintlilere veya Hindistan hkmetinin hizmetindeki ngilizlere nabob denilmesi yaygnlamtr. XIX. yzylda Bengal erafn kazanmak isteyen ngilizler nevvb unvannn kullanmn daha da geniletmi ve sekin kimselere han shib, han bahdr gibi unvanlar yannda ok sayda nevvb unvan datmtr. Nevvb Abdlgan, Nevvb Abdllatf, Nevvb oudurani, Nevvb Ali ouduri, Nevvb Seyyid emslhud ve Nevvb Sirclislm bunlarn en tannm olanlardr.

BBLYOGRAFYA

Ibn Hasan, The Central Structure of the Mughal Empire and its Practical Working up to the Year 1657, London 1936, s. 138-140; Yusuf Hikmet Bayur, Hindistan Tarihi, Ankara 1950, III, 756-760; S. M. Edwardes - H. L. O. Garrett, Mughal Rule in India, Delhi 1956, s. 164-165, 170, 194, 195, 204205; Saeedullah, The Life and Works of Muhammad Siddiq Hasan Khan: Nawab of Bhopal, Lahore 1973, tr.yer.; M. Mohar Ali, History of the Muslims of Bengal, Riyad 1985, I/B, s. 738, 749; I. H. Qureshi, The Administration of the Mughal Empire, Delhi 1990, tr.yer.; Firdos Anwar, Nobility under the Mughals (1628-1658), New Delhi 2001, tr.yer.; T. W. Nechtman, Nabobs: Defining the Indian Empire and the British Nation in the Late Eighteenth Century (doktora tezi, 2005), University of Southern California; P. J. Marshall, Economic and Political Expansion: The Case of Oudh, Modern Asian Studies, IX, Cambridge 1975, s. 465-482; H. A. R. Gibb - C. Collin Davies, Nip, A, IX, 50; C. E. Bosworth, Nawwb, EI (ng.), VII, 1048; Azmi zcan, Mridbd, DA, XXXII, 58-59. Azmi zcan

NEY
( ) Trk msikisinde kullanlan nefesli bir saz. Farsada kam anlamna gelen ny kelimesi Trkede uzun sre bu ekilde kullanldktan sonra zamanla neye dnmtr. Ney fleyene ny (neyzen), neyzenler topluluunun bana da serny (serneyzen) denir. Kamtan yaplm mzik aletlerinin en eski rneklerine Mezopotamyadaki kazlarda rastlanmtr. Sumerler yukardan aaya doru fleyerek alnan kam borular kag, tigi, ni, na gibi kelimelerle ifade etmilerdir. Dilli borulara Sumercede na ismi verildiine gre ny kelimesinin bu isimden geldii sylenebilir. Anadolunun birok yerinde kama karg denildii gz nne alndnda kag kelimesinin de neyin yapld kam bitkisiyle olan benzerliinden sz edilebilir. Eskialardan bu yana Douda kamtan yaplan dilsiz sazlar iin ney kelimesi kullanlagelmitir. Uygurlar dnemine ait Turfan ve Hoo kazlarnda bulunan baz resimlerde dikey ve yatay tutu ekilleriyle ney benzeri flemeli alglar alan insan figrlerine rastlanmtr. Msrllar ve brnlerden kalan eitli kabartma ve oyma resimlerle fresklerde de ney benzeri baz sazlar grmek mmkndr. Ayrca eski Msrda Nil nehri deltasnda bolca rastlanan kamn mzik aleti olarak kullanld yine ta kabartmalarda grlmektedir. Msiki tarihinde ney kelimesinin getii en eski kaynaklardan biri Yakb b. shak el-Kindnin (. 252/866 [?]) Kitbl-Muavvittil-veteriyye min til-veteril-vid il til-veteril-aretilevtr adl rislesi olup burada ney ny- Rm alez-zkk (Rum lkesinde yaayanlarn keseli neyi) adyla kaydedilmitir. Bu da torbal mizmar (gayda, tulum) ismiyle tannan sazdr. Tulumun ucundaki kam ksmna da ney isminin verildii kaynaklarda belirtilmektedir. bn Sn, Kitbif adl eserinde Arapada kamtan yaplm aletlerin ortak ad olan yera kelimesiyle iine nefes flenerek alnan ney sazndan ve surny eidinden sz etmektedir. Safiyyddin el-Urmev erRislet-erefiyyesinde ney konusunda aklayc bilgiler vermitir. Urmev, Frbnin, bir cismin dierine vuru iddeti ne kadar kuvvetli ise sesin o kadar tiz, ne kadar zayfsa sesin o kadar pes olaca ynndeki grn eletirirken nefesli sazlar dnda tek tele yaplan vuruun iddetli yahut hafif olmasnn tizlii veya pestlii etkilemediini, fakat kamtan yaplm nefesli aletlerde deliklere kuvvetli veya hafif fleyile tiz veya pest seslerin elde edilebileceini syleyerek neydeki delikler arasndaki mesafe ile flenen ksmla delikler arasndaki mesafenin uzun veya ksa olmasnn ve kamtaki i boluun geni veya dar olmasnn pestlik yahut tizliin sebebi olduunu anlatm, ayrca kamtan yaplan sekiz delikli bir sazdan bahsetmitir. Abdlkdir-i Merg Madlelnda ny ad altnda u nefesli aletleri sralamaktadr: Ny, ny- balaban, ny- sefd, ny- vur, zemr-i siyeh-ny, ny- hiyk, surn (surny). Cmiul-elnda ise bu sazlar hakknda aklayc bilgiler verir. Krehirli Nizmeddin olu Ysuf Dedenin Risle-i lm-i Msik adl eserinde neyin retiminden ve yapsndan sz edilmi, Seydnin el-Matlanda yine neyin perde isimleri ve fleniiyle ilgili bilgiler yer almtr. Abdlbki Nsr Dedenin Tedkk u Tahkk adl eserinde ses sistemi neyin deliklerinden kan seslerle izah edilmitir. Matbu Him Bey Mecmuasnda da neyin ekli zerinde deliklerinden kan seslerin isimleri olan perdeler kaydedilmitir. Rauf Yekt Beyin Trk Musikisi adl eserinde ney hakknda verdii bilgiler u ekilde zetlenebilir: Ney bir kam olmasna ramen nefesli sazlarn en gelimiidir. Ses rengi ve

armoniklerinin zenginlii dikkat ekicidir. Nefes kuvveti ve dudak hareketleriyle her notann belisi ve st ste gelen iki sekizlisi elde edilebilir. Halbuki Bat fltlerinde ayn usulle ana sesin iki sekizlisi veya bir ara sesi meydana getirilebilir. Ney, tek para dokuz boumlu bir kamn ii boaltlp zerine (biri arka ksmnda) yedi adet delik (perde) almas suretiyle yaplr. Sar ve budakl bir eit kamtan elde edilen neyin ilk ve son boumuna gm, altn veya pirinten yaplan ve parazvne ad verilen bilezikler taklr. st ve alt parazvne denilen bu madeni paralar kamn hassas blgelerinde meydana gelebilecek atlaklar nlemek iindir. Ayrca neyin salam kalmasn temin etmek iin boum yerlerine genellikle gm, altn veya baka madenlerden yaplm tel sarlabilir. Neyin ilk boumu olan boaz boumuna bapre ad verilen, genellikle boynuzdan elde edilmi, flemeyi kolaylatrc konik bir azlk taklr. Yapmnda fildii ve baa ile imir, kehribar ve ceviz gibi sert aalarn da kullanld baprelerde daha ok manda boynuzu tercih edilir. Neyin delikleri kzgn demirle veya zel bir keskiyle direv alr. Kaynaklarda neyin almasnda iki ayr metodun uygulandndan bahsedilir. Bunlardan biri klasik metot, dieri kaydrma metodudur. Klasik metotta alacak ney eidine uygun bir kamn ii boaltlp hazrlanarak nce o akordun rast (sol) sesine ayarlanr. Daha sonra ney boyu yirmi alt blme ayrlp iaretlenir. Arkadaki delik 2/26 oranndaki noktaya alr. ndeki delikler de yukardan aaya 10/26ya nev, 9/26ya hicaz, 8/26ya rgh, 6/26ya segh, 5/26ya krd, 4/26ya dgh isimleriyle anlan ses noktalar olarak alr. Kaydrma metodu ise kam yaps ve boumlarnn elverili olmad halde uygulanr. Bu metotta deliklerin merkezleri aaya veya yukarya doru kontroll ekilde kaydrlr. Telli mzik aletlerinde tel boyunun gerilip gevetilmesiyle akort yapld halde nefesli aletlerde akort sazn imali srasnda yaplr. Dier sazlarla birlikte rahat kullanm veya deiik insan seslerine elik etme kolayl dnlerek eitli uzunlukta ve akortta neyler almtr. Bir bakma diyapazon grevindeki bu neyler en ksasndan en uzununa kadar her biri ayr akortta olup deiik isimlerle anlmtr. Ney eitleri esas neyler, mbeyin veya ara neyler, nsfiyeler olmak zere grupta toplanmtr. Aralarnda bir tam ses aral bulunan esas neyler kz ney, mansur, ah, dvud, bolhenk diye isimlendirilmitir. Bu neylere sprde ve mstahsen neyleri de eklenerek sekizli (gam) tamamlanacak olursa yedi ayr akort ney elde edilmi olur. Bunlarn arasndaki be adet tam ses aral da ikiye blnerek yar tonlarnda mbeyin denilen be eit ney daha elde edilir. Bu neylerin diyapazon l notas karl olan [440 titreim / saniye] sesi u deliklerinden kar: Kz ney = rast (sol) Mansur ney = dgh (l) } = tanini (T) ah ney = bselik (si) } = tanini (T) Dvud ney = rgh (do) } = bakiye (B) Bolhenk ney = nev (re) } = tanini (T)

Sprde = hseyn (mi) } = tanini (T) Mstahsen = acem (fa) } = bakiye (B) Kz ney (kaba) = gerdniye (sol) } = tanini (T) Be tam ses aralnn da yar tonlarndan elde edilen be ayr ney olan mbeyin neylerden diyapazon l notas karl olan ses u deliklerden kar: Bylece neyler yedi + be eit olmak zere on iki adet olur. Bunlarn tam yars uzunluunda olan on iki adet nsfiyeleri de eklenirse bu say yirmi drde ular. Esas neylerin tam ses aral olan be tanini aral iki ayr tona blnrse on yedi akort, bunun nsfiyeleri de eklendiinde otuz drt adet ney eidi ortaya kar. Uygulamada kullanlmasa da nazariyatta bunlara daha tiz ve pest eitler ilve edilip ney henklerini otuz altya karmak mmkndr (daha geni bilgi iin bk. DA, I, 517521). Neyin icadyla ilgili olarak, Hz. Peygamberin ilh bir srr Hz. Aliye syledikten sonra Alinin bu srrn mnev arlna dayanamayp onu susuz bir kuyuya bard ve daha sonra bu kuyudan kan kamlardan her rzgr estiinde bu srrn etrafa yayld yolunda bir menkbe anlatlr. Msiki kaynaklarnda ska tekrarlanan bu menkbe iin Ferdddin Attrn Manu-ayr adl eseri kaynak gsterilirse de burada sadece Hz. Alinin srlarn syledii bir kuyunun kanla dolduu hikye edilir, neyle ilgili herhangi bir ifadeye rastlanmaz. Ney teden beri Trk msikisinin ve zellikle tekke msikisinin vazgeilmez saz olmutur. Neyde bulunan yedi adet deliin tasavvuf dncesinde yedi esm olarak yorumlanmas ve neyin insn- kmili temsil etmesinin yannda Mevln Celleddn-i Rmnin, Dinle neyden ... ifadesiyle balayan Menevsinin ilk on sekiz beytinin neye ayrlmas bilhassa Mevleviyye tarikatnda neye farkl bir yer kazandrm, bu sebeple ney bu tarikatta ny- erif diye anlmtr. Trk msiki tarihinde pek ok neyzen yetimitir. Bunlar arasnda XIII. yzylda Kutbnny Hamza Dede, XVIII. yzylda Kutbnny eyh Osman Dede, III. Selim, XIX. yzylda Abdlbki Nsr Dede, Hammzde smil Dede, Mehmed Said Dede, Dervi smil eyd, Oksiyam, Hasb Dede, Kazasker Mustafa zzet Efendi, Ysuf Paa, skdarl Slim Bey, Slih Dede, Efendi Veli Dede, Aziz Dede, Bolhenk Nri Bey, Hseyin Fahreddin Dedenin isimleri anlabilir. Son devirde ise Giriftzen sm Bey, Nurullah Kl, Rauf Yekt Bey, Mehmet Emin Dede (Yazc), Gavsi Baykara, Halil Dikmen, Neyzen Tevfik, Sleyman Erguner, Halil Can, Hayri Tmer, Ulvi Erguner, Aka Gndz Kutbay, Doan Ergin, Fuat Trkelman, Ahmet Yakupolu ve Niyazi Sayn zikredilebilir.

BBLYOGRAFYA

bn Sn, e-if er-Riyiyyt (3), s. 143; Ferdddin Attr, Mantk al-Tayr (trc. Abdlbaki Glpnarl), stanbul 1962, I, 38, 43; Safiyyddin el-Urmev, er-Rislet-erefiyye, TSMK, nr. A3460, vr. 3a-b; Yusuf b. Nizmeddin Krehr, Risle-i lm-i Msik, Mill Ktp., nr. 131/1, vr. 30a;

Abdlkdir-i Merg, Madl-eln (nr. Tak Bni), Tahran 1977, s. 125; a.mlf., Cmiuleln (nr. Tak Bni), Tahran 1987, s. 207-208; Evliya elebi, Seyahatnme, II, 623-624; Seyd, elMatla, TSMK, III. Ahmed, nr. 3459, vr. 36a; Abdlbk Nsr Dede, Tedkk u Tahkk, Sleymaniye Ktp., Nfiz Paa, nr. 1242, vr. 6a-7b; Him Bey, Msik Mecmuas, stanbul 1280, s. 74; H. G. Farmer, Studies in Oriental Musical Instruments, London 1931, s. 57, 65-67; a.mlf., Turkish Instruments of Music in the Seventeenth Century, Glasgow 1937, s. 18-20; Francis W. Galpin, The Music of the Sumerians, Cambridge 1937, s. 13-16; Nureddin Rt Bngl, Ney, Eski Eserler Ansiklopedisi, stanbul 1939, s. 179-180; Ahmet Muhtar Ataman, Musiki Tarihi, Ankara 1947, s. 11, 19; Rauf Yekta, Trk Musikisi, s. 90-92; Ayhan Sar, Geleneksel Trk Sanat Mzii alglar, zmir 1987, s. 204-242; Ahmet Hakk Turabi, el-Kindnin Musik Risleleri (yksek lisans tezi, 1996), M Sosyal Bilimler Enstits, s. 155; D. Franke, Museum des Institutes fr Geschichte der ArabischIslamischen Wissenschaften I: Musikinstrumente, Frankfurt 2000, s. 170-171; Sleyman Erguner, Ney: Metod, stanbul 2002; smail Tapnar, Duvarn teki Yz: Yahudi Kaynaklarna Gre Ahiret nanc, stanbul 2003, s. 44; M. Ragp Gazimihal, Konyada Musiki, Mill Kltr Aratrmalar, sy. 11, Ankara 1947, s. 13; Lika Karabey, Ney eitlerine Dair, MM, sy. 34 (1950), s. 19; a.mlf., Faydal Bilgiler: Ney Nasl Alr?, a.e., sy. 37 (1951), s. 25; a.mlf., Musiki Tarihi Notlarndan, a.e., sy. 67 (1953), s. 211; H. Usbeck, Trklerde Musiki Aletleri, a.e., sy. 255 (1970), s. 27-28; Fuat Trkelman, Trk Musikisi Sazlar: Ney, Sanat ve Kltrde Kk, sy. 3, stanbul 1981, s. 31; Derya Sencer, Ney Aks Konusunda Deiik Grler, MM, sy. 413 (1986), s. 14-15; Mehmet Nuri Uygun, Trk Din Msiksinin Temel Sazlarndan Ney ve Klasik Aks, MFD, sy. 27 (2004), s. 41-65; Pakaln, II, 518, 689; Haydar Sanal, henk (Msiki), DA, I, 517-521; Claudia Ott, Ny, EI Suppl. (ng.), s. 667-668. Mehmet Nuri Uygun

NEYL
() (. 1161/1748) Divan airi ve lim. 1084te (1673) stanbulda dodu. Ad Ahmeddir. stanbul kadlarndan Mirza Mehmed Efendinin olu olup Mirzazde lakabyla anlmtr. Ulem ocuu olduundan henz be yanda iken mlzm sayld; dokuz yanda babasn kaybetti. Bir yandan medrese tahsiline devam ederken bir yandan da iirle megul olmaya balad. Bu arada Sultan II. Mustafaya baz kasideler sundu. Mderris olma isteine, Seyyid Feyzullah Efendinin ikinci defa eyhlislmla getirilmesinden sonra ona sunduu bir kaside vesilesiyle eriti. Henz yirmi be yalarnda iken hri pyesiyle stanbulda Cfer Aa Medresesine mderris tayin edildi (1109/1697). Yine Feyzullah Efendinin yardmyla btid-i dhil, msle-i Sahn, Sahn- Semn ve msle-i Sleymniyye derecelerini aarak Sleymaniye mderrisliini elde etti (1129/ 1717). Fakat onun asl arzusu kadlk mesleine gemek ve byk vilyetlerden birine kad olmakt. eyhlislm Yeniehirli Abdullah Efendinin himmetiyle zmir kadlna tayin edilerek arzusuna eriti (1130/ 1718). Bu tarihe kadar yazd manzumelerde talihinden srekli ikyet eden Neylnin bundan byle ikyetlerinden vazgetii dikkati ekmektedir. Lle Devri ile birlikte n plana kan Damad brhim Paa zamannda Neylye de ikbal kaplar ald; nemli saylabilecek birtakm grevlerle birlikte stanbula geldike devlet byklerinin meclislerine katld. Bu arada Bedreddin el-Aynnin dl-cmn adl yirmi ciltlik tarihinin Trkeye evrilmesi iin kurulan heyete dahil edildi. Ancak 1131de (1719) zmir kadlndan azledildii gibi 1139da (1726) getirildii Msr kadlndan da bir yl sonra azledildi. 1143te (1730) Patrona syann takip eden gnlerde Lle Devrinin nimetlerinden faydalanan birok kii taraya srlrken muhtemelen aabeyi Mirzazde eyh Mehmed Efendinin eyhlislmlk makamna getirilmi olmasndan dolay o stanbulda kald. Neyl 1144te (1731) Anadolu pyesiyle ve Haremeyn mevleviyetiyle Mekke kadlna, arkasndan Anadolu (1149/1736) ve Rumeli (1154/1741) kazaskerliine tayin edildi. mrnn son yllarnda ikinci defa Rumeli kazaskeri oldu. 1161de (1748) hastal sebebiyle grevinden ayrld ve ayn yl vefat etti (20 Reblhir 1161/19 Nisan 1748). Karacaahmet Mezarlnda Mirzazdeler Sofas diye bilinen aile kabristannda babas ile kardeinin yanna defnedildi. zerinde kitbesi bulunan mezar ta halen kabre yakn bir yerde durmaktadr. Kaynaklar Neylnin ilm ve edeb ahsiyetinden vgyle sz eder. Onun gerek dl-cmn tercme eden heyette yer almas gerekse Arapa ve Farsadan yapt tercmeler ilm ahsiyetine delil olarak gsterilmektedir. Farsa ve Trke iirlerden meydana gelen divan hacim bakmndan kk bir eserdir. Divanda mesnevi tarznda manzum bir hikye ile manzum bir mektup da bulunmaktadr. Manzum hikyede hristiyan bir kzn mslman bir gence kar besledii ak

anlatlmtr. XVIII. yzyl airlerinin birounda olduu gibi Neylnin iirlerinde de aklk ve sadelik dikkati eker. Yaa Nedmden byk olmasna ramen Neylde duyu ve syleyi tarz itibariyle hem Nb hem Nedm etkisi grlmektedir. Bu devir Trk iirine tesir eden Sib-i Tebrznin Neyl zerindeki etkisi olduka fazladr (Mrz-zde Ahmed Neyl, s. 95). iirlerinde bir yandan bol miktarda deyim kullanrken bir yandan da gnlk hayattan tablolar izmitir. Gazellerinde daha ok ak konusunu ileyen airin orijinal mazmunlarla sslenmi baz manzumeleri de vardr. rencileri arasnda Seyyid Vehb, Selim el-Kaz ve Altunokzde Abdi Abdullah Efendi saylabilir. Neylnin ktalar Belgrad Kalesinin ana girii olan stanbul Kaps stne ilenmi, Belgradn dmesinden sonra yerinden sklen kitbe Viyana yaknlarnda bir mliknenin bahesine tanm olup gnmzde hl orada bulunmaktadr. Neyl ile ayn dnemde yaayan Osmanzde Ahmed Tib XVIII. yzyl airlerini deerlendirdii nl kasidesinde, Seyyid Vehb Vekletnmesinde Neylden vgyle sz eder. Divannda yer alan baz gazellerden yola klarak Neylnin Mevlev ve Glen tarikatlarna ilgi duyduu ileri srlmtr. Eserleri. 1. el-Fazll-vehb f tercemetil-Cnibil-garb. Molla Cmnin talebelerinden Ebl-Feth Muhammed b. Hamdddin el-Mekknin kaleme ald el-Cnibl-arb f alli mkilti bnilArab adl Farsa eserin Trke tercmesidir. Kitap, Muhyiddin bnl-Arabnin Fulikemine kar yaplan itirazlara cevap olmak zere 924te (1518) kaleme alnmtr. Tercmenin, ou stanbul ktphanelerinde olmak zere (Kprl Ktp., II. Ksm, nr. 118; Sleymaniye Ktp., Uk Tekkesi, nr. 315, Hlet Efendi, nr. 363, Esad Efendi, nr. 1347, Pertev Paa, nr. 628/2; TSMK, Hazine, nr. 272; Ktp., TY, nr. 2214, 2332, 9784) on drt nshas tesbit edilmitir (Mrz-zde Ahmed Neyl, s. 166-168). 2. el-Evf f tercemetil-Vef (f fezilil-Mustaf). Ebl-Ferec bnlCevznin el-Vef f feilil-Muaf adl eserinin Trke evirisidir. Kitapta Hz. Muhammedin hayat, mcizeleri ve dier peygamberlere olan stnl ile ashabnn faziletleri anlatlmaktadr. Eserin stanbul ktphanelerinde dokuz nshas tesbit edilmitir (Beyazt Devlet Ktp., nr. 5266; Ktp., TY, nr. 7378; Sleymaniye Ktp., Pertev Paa, nr. 488, Mihriah Sultan, nr. 305, Hlet Efendi, nr. 66, Kl Ali Paa, nr. 738; TSMK, Emanet Hazinesi, nr. 1177, Badat Kk, nr. 256; Nuruosmaniye Ktp., nr. 735). 3. M l bdde minh lil-edb minel-mehri vel-garb (erh-i Lugat-i Trh-i Vassf). ranl tarihi Vassfn Tr-i Vaf adyla mehur olan Tecziyetl-emr adl be ciltlik Farsa eserinin 1157de (1744) yaplan erhidir. erhe nce Reslkttb irvn Ebbekir Efendi balam, ardndan onun msveddelerinden de faydalanan Neyl tercmeyi tamamlamtr. Eserin biri Kayseri Rid Efendi Ktphanesinde (nr. 959) olmak zere sekiz nshas tesbit edilmitir ( Ktp., TY, nr. 974, 1516, 3969, AY, nr. 3221; Hac Selim Aa Ktp., nr. 815; Sleymaniye Ktp., Mihriah Sultan, nr. 317/2, Lala smil, nr. 545/2). 4. Divan. Neylnin mrettep divan zerine bir doktora tezi hazrlayan Atabey Kln belirttiine gre divanda biri Arapa on alt kaside, on drd Farsa 195 gazel, bir mstezad, iki terkibibend, Farsa otuz drt rub, iki murabba, bir ark, bir muhammes, biri Farsa alt tahms, ikisi Arapa, biri Farsa altm dokuz tarih, biri Arapa on alt lugaz, be muamma, otuz alt kta, bei Farsa doksan be mfred, be mesnevi bulunmaktadr. Eserin stanbul ktphanelerinde yirmi nshas tesbit edilmitir (nemlileri unlardr: Sleymaniye Ktp., Hlet Efendi, nr. 173, Esad Efendi, nr. 2710; Ktp., TY, nr. 1627, 2868, 2878; bnlemin, nr. 3116, 9622; Arkeoloji Mzesi Ktp., nr. 275, 303; tf Efendi Ktp., nr. 2115; TSMK, Hazine, nr. 900; skdar Hac Selim Aa Ktp., nr. 936; Ftih Millet Ktp., Ali Emr Efendi, Manzum, nr. 483). Divan zerinde ayrca iki yksek lisans almas yaplmtr (Adnan Uzun, Neyl Divannn Tenkitli Metni, 1991, Trakya niversitesi Sosyal Bilimler

Enstits; Nurcan Bedir [ren], Neyl, Hayat, Eserleri, Divannn Tenkitli Metni, 1993, Seluk niversitesi Sosyal Bilimler Enstits). 5. Ayn Tarihi Tercmesi. Bedreddin el-Aynnin dlcmn sekiz byk cilt halinde Trkeye evrildiyse de hangi blmlerin air tarafndan tercme edildii belli deildir. eitli kaynaklarda Neylnin eserinden daha bahsedilmekteyse de bunlara henz rastlanmamtr. Yazsnn gzel olduu belirtilen Neylnin Birgivnin Vasiyetnme adndaki ilmihalinden altm kadar nshay bizzat istinsah ettii ve yarsn Ayasofya, yarsn da Ftih Camiine balad bildirilmektedir.

BBLYOGRAFYA

Mrz-zde Ahmed Neyl (Hayat, Eserleri, Edeb Kiilii) ve Divan (haz. Atabey Kl), stanbul 2004; Neyl ve Dvn (haz. Sadk Erdem), Ankara 2005; Bel, Nuhbetl-sr, s. 637-643; Slim, Tezkire, stanbul 1315, s. 689; Fatn, Tezkire, s. 429; Muallim Nci, Mecma-i Muallim, stanbul 1305, s. 135-136, 144; Sicill-i Osmn, I, 250-251; Osmanl Mellifleri, II, 457-458; a.mlf., Neyl, TY, IV (1329), s. 714-716; lmiyye Salnmesi, tr.yer.; Halk pekten - Mustafa sen, Neyl, Byk Trk Klsikleri, stanbul 1987, VI, 350-353; Ali Cnib [Yntem], Mirzzde Neyl, HM, III/68 (1928), s. 302-304; Sadk Erdem, Neylnin Hayat, ahsiyeti ve Eserleri, TDA, sy. 97 (1995), s. 153-193; Abdlkadir Karahan, Neyl, TA, XXV, 242-243; Neyl, Ahmed Efendi (Mirzazde), TDEA, VII, 52-53. Sadk Erdem

NEYLl-BTHC
() Burhneddin bn Ferhnun Mlik limlerine dair ed-Dbcl-mzheb adl eserine Ahmed Bb etTinbkt (. 1036/1627) tarafndan yazlan zeyil (bk. ed-DBCl-MZHEB).

NEYRZ
() Ebl-Abbs el-Fazl b. Htim en-Neyrz (. 310/922 [?]) Matematiki, astronomi limi. Nisbesinden raz yaknndaki Neyrz kasabasnda doduu anlalmakta, hayatnn nemli bir ksmn Abbs saraynda astronom-astrolog olarak geirdii sanlmaktadr. klid ve Batlamyusun eserleri zerine yapt almalarla daha iyi anlalmalarn ve yaygnlamalarn salam; beinci postulat zerine kendisinden sonraki matematikilerin dikkate ald almalar yapm; oran-orant teorisini ieren hendes aritmetii gelitirmi; daha nce Habe el-Hsib tarafndan kullanlan tanjant fonksiyonunu kresel trigonometriye yerletirmi ve kresel sins deerini vermitir. Ondan sonra gelen limler daima kendisine atf yapmlardr; Batda Anaritius diye bilinir. Eserleri. 1. eru Kitbi ldis fil-ul. Haccc b. Ysuf b. Matarn klidin Elementlerinin Arapa tercmesine yazd erh olup en nemli almasdr. Neyrz bu eserinde hem Yunan dnemindeki hem slm dnyasndaki almalar, zellikle tanm, postulat, aksiyom, nerme ve teoremler zerine yaplan pek ok yorumu dikkate alm, ayrca metni tahkik ederek ve kendi ahs yorumlarn da katarak gelitirip zenginletirmitir. Bu arada matematik hipotezlerini kantlamada kullanlan delillerin fonksiyonunu gelitirdii ve sembol harfleri deitirdii grlmektedir. erhin dier bir nemli zellii de skenderiyeli Heron ile Simplicusun kaleme aldklar, zamanmza ulamayan Elementlerin iki erhinden eitli paralar ve shak b. Huneyn ile Sbit b. Kurrenin versiyonlarn da iermesidir. Kitabn Arapa metni (I-VI. kitaplar) eitli nshalarndan faydalanlarak Ahmed Selm Sadn tarafndan Hendeset ldis f eydin Arabiyye iinde ksmen (Amman 1991) Cremonal Gerardn yapt Latince evirisi ise (I-X. kitaplar) R. O. Besthorn ile J. L. Heiberg (I-II, Copenhagen 1893) ve G. Junge, J. Reader, W. Thomson tarafndan (III/2, Copenhagen 1932) yaymlanmtr. Eserin Simplicus ve Aghanisin fikirlerini de ieren paralel postulatnn ispatyla ilgili blm Franszca, Almanca ve Rusaya tercme edilmitir. 2. Risle f beynil-mderetil-mehre. Mellifin, Elementlerin Arapasna yazd erhteki fikirlerini de gz nnde bulundurarak paralellik sorununa ilikin kaleme ald bamsz bir eser olup Kurbn tarafndan neredilmitir (Riydnn- rn, Tahran 1350 h./1971, s. 86-87). zerinde eitli aratrmalar yaplan eser Rusaya da evrilmitir. 3. Kitb Semtil-ble (Bibliothque Nationale, nr. 2457/17). Kblenin trigonometrik hesaplarla tayini hakknda Menelausun kresel trigonometri teoreminin drt trl uygulanna dayanan kesin bir yntem sunar. Eseri Carl Schoy incelemitir (Abhandlung von al-Fal b. tim an-Nairz ber die Richtung der Qibla, Sitzungsberichte der Bayerischen Akademie der Wissenschaften, Mnih 1922, s. 55-68). 4. Kitbl-Berhn f tehyietil-lt tetebeyyen fh ebdl-ey (Sleymaniye Ktp., Ayasofya nr. 4830/15). Kuyularn derinliini, nehirlerin geniliini ve dalarn yksekliini lmeye yarayan bir let hakkndadr. 5. Tefsru Kitbil-Mecis. Batlamyusun el-Mecissine yaplm bir erhtir (bnlKft, s. 168). Zamanmza kadar gelmeyen eseri Brn pek ok yerde (el-rl-bye, s. 142) ve Nizm-i Arz ehr Malede zikretmi ve her iki mellife de esere yazlan en iyi erh saylmtr. 6. Kitb Zcil-kebr (bnn-Nedm, s. 561). bnl-Kft ve Sid el-Endels, eserin

Sindhind ad verilen Hint astronomi yntemine gre hazrlandn belirtmektedir. Onu Sindhind ynteminin takipilerinden biri olarak anan Brn de kitaplarnn pek ok yerinde kendisinden bahseder ve zellikle el-nnl-Mesdde gnein apojesinin hareketiyle ilgili konuda Neyrznin grlerini incelerken eseri Zcl-Mutad adyla anar ki bu durum zcin halife Mutazd-Billha sunulduunu gsterir. Ebl-Hasan bn Ynus, onun Yahy b. Eb Mansr elMneccim tarafndan Halife Memn iin hazrlanan ez-Zcl-mmteandaki verileri dikkatsizce kullandn ileri srm ve eitli konularda kendisini eletirmitir. Mellifin ayrca Kitb Zciar adl almasnn olduu kaydediliyorsa da (bnn-Nedm, s. 561) hakknda bilgi bulunmamaktadr. 7. Kitb lil-amel bil-usurlbil-krev. Krev usturlapla ilgili en iyi almalardan biri kabul edilen eser zerinde H. Seemann alma yapmtr (Das kugelfrmige Astrolab..., Abhandlungen zur Geschichte der Naturwissenschaften und der Medizin, VIII [Erlangen 1925], s. 32-40). 8. Kitb Adil-cev. bnl-Kft eserin Mutazd-Billh iin telif edildiini sylerse de (brl-ulem, s. 168) Ayasofya nshasnda Mutazd-Billhn veziri Kasm b. Ubeydullaha sunulduu belirtilmitir (Sleymaniye Ktp., Ayasofya, nr. 4832/20). 9. Kitb Tefsril-erbaa li-Balamyus (bnn-Nedim, s. 561). Bugne ulamayan eser bnl-Heysem ve Brn tarafndan kullanlm ve Batlamyusun Tetrabiblosu zerine yazlan en iyi erh kabul edilmitir. 10. Kitbl-Mevld. Bu eser de Brn tarafndan kullanlmtr. 11. Male f avdiil-rnt vel-ksftid-delle alel-fiten vel-urb. Zamanmza ulaan eser (Sezgin, VII, 156), astroloji konusundadr. 12. Tefsr Kitbi hirtil-felek li-lidis. klidin Phainomenas iin yaplm bir erh olup adna Nasrddn-i Tsnin ayn esere yazd tahrirde rastlanmaktadr (Sezgin, VI, 192). 13. Fal f tais-stiz-zamniyye f klli ubbe ev f ubbetin ystamel leh. er-Resill-mteferria fil-heye lil-mteaddimn ve muril-Beyrn iinde baslmtr (Haydarbd 1366/1947).

BBLYOGRAFYA

bnn-Nedm, el-Fihrist (nr. Nhd Abbas Osman), Devha 1985, s. 560-561; Brn, el-rlbye (nr. E. Sachau), Leipzig 1923, s. 142; Sid el-Endels, abatl-mem (nr. Hayt B Ulvn), Beyrut 1985, s. 90-91, 143; bnl-Kft, brl-ulem, s. 168; Slih Zeki, sr- Bkye, stanbul 1329, II, 159-160; Suter, Die Mathematiker, s. 45; Brockelmann, GAL Suppl., I, 386-387; Sezgin, GAS, V, 283-285; VI, 191-192; VII, 156, 268-269, 330; Sarton, Introduction, I, 598; Ebl-Ksm Kurbn, Zindegnme-i Riydnn- Devre-i slm, Tahran 1365 h., s. 513-516; Abdulhamid I. Sabra, al-Nayriz, DSB, X, 5-7; a.mlf., Simplicius Proof of Euclids Parallels Postulate, Journal of the Warbrug and Courtauld Institutes, XXXI, London 1968, s. 12-32; Hall v, Naariyyetl-mtevziyt fil-hendesetil-slmiyye, Tunus 1988, s. 25-40; B. A. Rosenfeld A. P. Youschkevitch, Naariyyetl-uil-mtevziyye fil-mediril-Arabiyye (trc. Sm elhb - Necb Abdurrahman), Halep 1989, s. 75-80; a.mlf.ler, Geometry: The Theory of Parallel Lines, Encyclopedia of the History of Arabic Science (ed. Roshdi Rashed), London 1996, II, 463470; J. P. Hogendijk, Al-Nayrizs Own Proof of Euclids Parallel Postulate, Sic itur ad Astra: Studien zur Geschichte der Mathematik und Naturwissenschaften (ed. M. Folkerts - R. Lorch), Wiesbaden 2000, s. 252-265; a.mlf., al-Nayrz, EI (ng.), VII, 1050; B. A. Rosenfeld -

Ekmeleddin hsanolu, Mathematicians, Astronomers and Other Scholars of Islamic Civilization and Their Works (7th.-19th. c.), Istanbul 2003, s. 63-64; E. S. Kennedy, A Survey of Islamic Astronomical Tables, Transactions of the American Philosophical Society, XLVI/2, Philadelphia 1956, s. 131, 135; D. Pingree, Fal Nayrz, EIr., IX, 461-463. hsan Fazlolu

NEYSBR
(bk. NSBR).

NEYZEN EMN EFEND


(bk. YAZICI, Mehmet Emin).

NEYZEN TEVFK
(1879-1953) Ney flemedeki ustal yannda hicviyeleriyle de tannan air. 24 Mart 1879da Bodrumda dodu. Asl ad Mehmed Tevfik olup soyad kanunundan sonra Kolayl soyadn almtr. Hayatnn belli bir dnemi hakknda en doru bilgiler 1917de yazd Tercme-i Hlim adl iirinden renilmektedir. Dedesi Samsun Bafrada Cmi-i Kebr imam Kolayloullarndan Mustafa Efendi, babas stanbul Drlmuallimn-i liyenin ilk mezunlarndan Bodrum Rdiye Mektebi kurucu retmeni Hfz Hasan Fehmi Efendi, annesi Bolunun Mstahkimler nahiyesinde Hatipoullar sllesinden Emine Hanmdr. Rdiyeyi Bodrumda okudu. Babasnn tayini zerine Urlaya g ettiler (1892). mr boyu kurtulamayaca sara nbetleri eklinde gelen bir hastala burada yakaland. Berber Kzm Efendiden ilk ney derslerini Urlada ald. Salna zarar verecei endiesiyle ailesi ona neyi yasaklamsa da daha sonra doktorunun tavsiyesiyle tekrar flemeye balad. zmir ddsine yatl olarak girdi, ancak hastal yznden okulu brakmak zorunda kald. Kzm Efendinin tavsiyesi zerine zmir Mevlevhnesine devam ederken eyh Nreddin Dedenin kardei Cemal Beyden ney renmeye balad (1894). Mevlevhne mdavimleri arasnda air Eref, Tokadzde ekib Bey, Tevfik Nevzad, Abdlhalim Memduh, Bakzde Hakk gibi ou srgn dolaysyla zmirde bulunan edebiyat ve msiki dnyasnn sanatkrlaryla tant. Trke, Arapa ve Farsa dersleri ald. Ney flemedeki hreti yayldka gidilen yemekli toplantlarda ikiye de balad. Muktebes dergisinin 30 Nisan 1314 (12 Mays 1898) tarihli saysnda ilk iiri yaymland. 1898de stanbula gitti ve babasnn arkada Ms Kzm Efendinin o sralarda mderris bulunduu Fethiye Medresesine girdi. Tant Mehmed kiften (Ersoy) Arapa, Farsa ve Franszca dersleri ald, o da kife ney dersleri verdi. Kendi ifadesine gre her bakmdan hocas ve mridi olan Mehmed kif araclyla Hersekli rif Hikmet, bnlemin Mahmud Kemal, air Halil Edib gibi ahslarn sohbetlerine katld. Zamannn msiki statlarndan Kann Hac rif Bey, Tanbr Cemil, Kemeneci Vasil ve d Nevresle tanma frsat buldu. Bu arada Yenikap ve Galata mevlevhnelerine gidip medresenin kat atmosferinden kurtulmaya alt. Medrese kyafetini giymemesi gibi sebeplerden dolay medreseden ayrlp Fatihte ekerci Hannda tuttuu bir odada ikamet etmek zorunda kald. Bu ekilde bir hayat tarz onun ikiye olan iptilsn arttrd. Bu arada baz kaynaklarda belirtildiine gre namaz klmad gerekesiyle Yenikap Mevlevhnesinden de uzaklatrld. ehzadeba ve Sirkeci meyhanelerindeki toplantlarda II. Abdlhamid idaresine kar pervaszca szler sarfetmesi neticesinde takibata urad ve bu yzden evresini kaybederek yalnz kald. zbe meyhanelere dadanarak sefil bir hayat yaamaya balad. Mehmed kifin srarlarna ramen ikiyi brakamad. Bu arada Bekta muhitlerinde bulundu. 1903 ylnda Msra giderek skenderiye ve Kahirede yaad. Kaygusuz Sultan Bekta Tekkesine snd. II. Merutiyetin iln zerine (1908) stanbula dnnde tekrar kifin yanna geldi. 1910da Cemile Hanmla evlendi, ancak kz Leman

aylkken ondan ayrld. Herhangi bir ite almad. kifi grmek iin ikinci defa Msra gitti (1929). Dnnde stanbul Belediye Konservatuvarnda grevlendirildi (1930). Bu arada hastal ve ikiye olan dknl sebebiyle birka defa akl hastahanesinde tedavi grd. 1951de evrilen bir filmde oynad nemli rolyle epeyce baarl bulundu. Yakaland bronitten kurtulamayarak 29 Ocak 1953te vefat etti. Hem Mevlev hem Bekta merasimi yaplarak Kartal Mezarlna defnedildi. Daha nce dostluk kurduu Kurt Striglerin Neyzen iin besteledii bir para Dresden Radyosunda alnd (Usta, s. 34). Remzi Dede, Remzi trhin yazarken ekti bir h- hazn / Gitti Neyzen elde ney kevser arb imeye msralaryla vefatna tarih drmtr. Mala mlke deer vermeyen, etrafndaki hakszlklar alaya alan dervimerep bir kiilie sahip olan Neyzen Tevfik neyini yalnzca kendi zevki iin flemi, onu madd kazanca alet etmemi, sadece gnl adam kiiliiyle ne kmtr. Aksedince gnlme ems-i hakkat pertevi / Meyde Bekt grndm neyde oldum Mevlev msralar onun yaay tarz ve dnceleri hakknda fikir vermektedir. Hayatnda kendisine madd imknlar salayacak kiilere iltifat etmemi, bildii ve inand gibi yaamtr. Felsefemde yok tem, ben nki srr- vhidim / Cem-i kesrette yeknen sfr- mutlak olmuum / Yokluumla ikrm, Ehl-i beyte idim / Secdemin eklindeki ism-i Muhammed hidim msralar ve lmne ok yakn bir zamanda kendisini ziyarete gelen Cemalettin Servere syledii, ahit ol Server, ben uurlu bir mminim sz onun din inanc hakknda bir kanaat verir. iirlerinde Bodrumda dinledii halk airlerinin, air Erefin ve Mehmed kifin etkileri grlmektedir. Hiciv iirlerinde yer alan kaba saba ve ak sak szleri umursamaz hayat tarzna balamak gerekir. Mizahla dnceyi birletiren ince, alayl iirleri de oktur. Bu ynleriyle eski tarz iirle yeni iir arasnda kalm, fakat daha ok eskiyi hatrlatacak ifadelere yer vermitir. Yer yer hece ve daha ok aruz veznini kullanmtr. Medrese kltrnn ve tekke muhitinin tesiriyle iir dili olduka eskidir. Nkteleriyle birlikte kalendermereplii, alaycl, haktan ve halktan yana oluu onun halk tarafndan sevilip tannmasn salamtr. Kk yalarndan itibaren flemeye balad neydeki ustal hayatnn ileriki safhalarnda msiki otoriteleri tarafndan kabul edilmi ve msiki meclislerinin aranan kiisi olmutur. iirlerinden alts eitli bestekrlar tarafndan bestelenmitir (a.g.e., s. 64-65). eitli makamlarda ney taksimlerinden oluan birok plak doldurmusa da bunlardan pek az muhafaza edilebilmitir (Akdou, s. 65; mevcut plaklardan faydanlarak on alt ney taksimi 2001de bir CDde toplanmtr). ehnaz-bselik ve nihvend makamlarnda iki saz semisi bulunmaktadr (notalar iin bk. a.g.e., s. 67-72). Ayrca ondan derlenmi bir de zeybek havas vardr (a.g.e., s. 74). Ney flemede son derece mahir olan Neyzenin slbu klasik ney fleme tarzndan olduka farkldr. Neyzen Tevfikin yaymlanm Hi (stanbul 1335 r.) ve Azb- Mukaddes (stanbul 1340 r.) adlarnda iki iir kitab bulunmaktadr. Hayat, airlii, hicivleri, nkteleri ve msiki ynyle ilgili olarak ok sayda eser telif edilmitir (iirleri ve nkteleri hakknda yazlanlar Halikarnasl Bohemi Neyzen Tevfik Klliyat ad altnda evki Koca ve Murat A tarafndan yaymlanmtr [stanbul 2000]; ayrca bk. bibl.).

BBLYOGRAFYA

bnlemin, Son Asr Trk airleri, s. 1937-1941; Mnir Sleyman apanolu, Neyzen Tevfik Hayat ve Eserleri, stanbul 1942; a.mlf., Neyzen Tevfik, Hayat Eserleri Nkteleri ve Bilinmeyen Taraflar, stanbul 1953; Hilmi Yceba, Btn Cepheleriyle Neyzen Tevfik, stanbul 1958; a.mlf., Neyzen Tevfik: Hayat-Hatralar-iirleri, stanbul 1978; K. Onan, Hiciv stadlar, Neyzen Tevfik-air Eref, stanbul 1961, s. 14-15; Mehmet Ergn, Neyzen Tevfik ve Azb- Mukaddesi, stanbul 1983; Recep Usta, Neyzen Tevfik: Hayat Sanat ve Eserleri, stanbul 1985; Alpay Kabacal, eitli Ynleriyle Neyzen Tevfik: Hayat-Kiilii-iirleri, stanbul 1987; Onur Akdou, Mzik Ynyle Neyzen Tevfik, zmir 1991; Yksel Batun, Yangn Adam, stanbul 2000; Mustafa Kutlu, Kolayl, Tevfik (Neyzen), TDEA, V, 384-386; Eray Canberk, Kolayl Tevfik (Neyzen), DBst.A, V, 44-45; M. Hulusi Ycebyk, Kolayl, Tevfik (Neyzen) / Musiki Yn, a.e., V, 45. Hasan Aksoy

NEZR
(bk. EBH ve NEZR; VCH ve NEZR).

NEZR
(bk. ADAK).

NEZR
(bk. NZR).

NEZR HSEYN
( ) (1805-1902) Hindistanl hadis limi ve Ehl-i hads hareketinin lideri. Bihr eyaletine bal Mongr ehrinin Surecgarh beldesinde dodu. Hz. Hseyinin soyundan geldii iin Seyyid Nezr Hseyin diye anlr. Birok limin yetitii bir aileye mensup olmakla birlikte tahsil hayatna ge bir dnemde on alt yanda iken balad. lk eitimini babas Cevd Aliden ald. Patnaya bal Sdkpr beldesine giderek ah Muhammed Hseyinden Miktl-Meb ile Kurn- Kermin Urduca tercmesini okudu. Daha sonra Hindistan cihad hareketi liderleri Ahmed-i Birelv ve smil ehd ile Patnada karlat (1236/1821). Seyyid Ahmed ehdin vaazndan etkilenip hem tahsilini tamamlamak hem de Abdlazz ed-Dihlevden istifade etmek iin Delhiye gitmeye karar verdi. Bu yolculuk srasnda Gzpr, Benres ve lhbd ehirlerinde baz limlerden faydaland. 1828de Delhiye geldiinde Abdlazz ed-Dihlev vefat ettii iin Abdlhli edDihlev, Molla Ahund r Muhammed Kandehr, Muhammed Bah Terbiyet Han, Celleddin elHerev, Kermet Ali el-sril, Abdlkdir Rmpr gibi limlerden be yl boyunca akl ve nakl ilimleri okudu. Tahsilini tamamladktan sonra Abdlhli ed-Dihlevnin kzyla evlendi ve Abdlazz ed-Dihlevnin torunu ve halifesi ah Muhammed shak ed-Dihlevnin ders halkasna katld. Muhammed shakn 1258de (1842) Mekkeye hicretine kadar onun tefsir, hadis ve fkh derslerine itirak ederek iczet ald. Nezr Hseyin, Delhide Evrengbd Mescidinde mstakil bir ders halkas aarak ders vermeye balad. Ayn zamanda vaaz, irad ve fetva faaliyetlerini yrtt. O zamana kadar hocalar gibi Hanef mezhebine bal olan Nezr Hseyin, 1270te (1854) herhangi bir fkh mezhebe bal kalmadan Kuran ve hadisin zhirine gre hkm vermeye ve sadece tefsir, hadis ve fkh okutmaya yneldi. Bidat ve hurafelere kar sert tavrndan etkilendii Ahmed-i Birelvnin bu yndeki tutumunu daha da ileri gtrerek Hint altktasnda Ehl-i hads olarak anlacak olan Selef hareketinin temellerini atm oldu. Uzun sre yaamas ve altm yl boyunca ders okutmas sebebiyle silsilesi byk bir yaygnlk kazanan Nezr Hseyin eyhl-kl lakabyla tannd. Yetitirdii binlerce renciden bir ksm sonralar bu hareketin nde gelen liderleri olmutur. Eb Dvdun esSneni iin Avnl-mabd adyla bir erh kaleme alan Azmbd, Tirmiznin es-Snenine Tufetl-ave adl erhi yazan Mbrekpr, ats-snne adl Ehl-i hads dergisini karan Muhammed Hseyin Mevlev, temel hadis kitaplarn Urducaya tercme eden Vahdzzaman Han gibi ahsiyetler onun talebelerinden bazlardr. lm adan cihad hareketi izgisini benimseyen Nezr Hseyinin siyas anlamda silhl mcadele fikrine katlmad anlalmakta, 1857deki sipahi ayaklanmasnda onun ve rencilerinin ngiliz hkmetine kar cephe almay da bunu gstermektedir. Bununla birlikte, cihad hareketinin Sdkpr kanadn temsil eden Emr Vilyet Ali ekibinin ngilizlere kar 1864 ylnda Emblda balatt isyann ardndan Ehl-i snnet izgisinden ayrlp idarecilere kar geldii ithamyla

tutuklanarak Ravalpindide bir yl sreyle hapsedildi. Susuz olduu anlalp serbest brakldktan sonra tedrs ve irad faaliyetlerini srdrd. Ancak dile getirdii grler itibariyle kendisi ve temsil ettii hareket bu defa Vehhblik iddiasyla eletirildi. Nitekim 1883te hacca gittiinde burada Nevehrevnin kaydna gre gn boyunca vaaz ve nasihatte bulundu. Bundan rahatsz olan Hint kkenli baz kiiler onun Ehl-i snnetten ayrlp Vehhb olduunu, ticaret mallarndan zekt verilmesini gerekli grmediini, domuz etini hell saydn, teyze ve hala ile evlenmeyi ciz grdn ileri srerek kendisini Mekke Valisi Osman Nri Paaya ikyet ettiler. Bu iddialar zerine bizzat Osman Nri Paa tarafndan sorgulandktan sonra serbest brakld (Tercim, I, 149150). Nezr Hseyin hac ziyaretinin ardndan Hindistana dnerek ders, irad ve vaaz faaliyetleriyle grlerini yaymaya devam etti. 1897de kendisine ngiliz hkmeti tarafndan verilen emslulem lakabn benimsemedii, bunun yerine hocas Muhammed shakn ve ah Veliyyullah edDihlev ailesinin lakab olan miyn shibi tercih ettii kaydedilir (a.g.e., I, 151). Nezr Hseyinin, hocasnn ilm ve mnev mirasna vris olduu gr, Hanef mezhebine bal kald 1854 ylna kadar doru kabul edilse bile taklidi reddettii daha sonraki yllar iin isabetli deildir. Bu sebeple mntesipleri tarafndan, Mekkeye hicretinden sonra hocasnn Delhide halifesi ve ah Veliyyullah ed-Dihlev ekolnn temsilcisi olarak kald ynndeki iddialar da (Mbrekfr, I, 52; rdlhak Eser, s. 31) zellikle ekoln dier takipileri Diybendler tarafndan eletirilmitir (Rahmn Ali, s. 409-410, mtercimin ilveleri; Metcalf, s. 276). Onun Selef yaklamna aykr olarak Muhyiddin bnl-Arab hakknda hrmetkr bir tavr taknmas, Muhammed shak ve Veliyyullah ed-Dihlev ekolnden ald ilm ve tasavvuf terbiyeye balanmaktadr (Muhammed krm, s. 69). Buna ramen Birelviyyenin kurucusu Ahmed Rz Han tarafndan tekfir edilmekten kurtulamamtr (hsan lh Zahr, s. 174). Dnceleri ve hadis okutma faaliyetiyle Hint altktasnda hadisin yaygnlamasna nemli katklar salayan Nezr Hseyin ed-Dihlev 13 Ekim 1902de Delhide vefat etti ve burada topraa verildi. 1894 ylnda derslerine katlan Abdlhay el-Hasen onu zhd ve takv sahibi, doruyu sylemekten ekinmeyen bir lim diye nitelemektedir (Nzhetl-avr, VIII, 498-499). Nezr Hseyinin retim hayat boyunca zellikle fikr dnm yaad 1854ten sonraki devirde hadis okutmas ve hadise ballk faaliyetleri sonucunda Ehl-i hads cemaati teekkl etmi, rencileri ve ballar tarafndan alan birok medresede bu dorultuda hadis retimi almalar srdrlmtr. Bugn Ehl-i hads Hindistan, Pakistan ve Bengladete birok mntesibi, kurumlar, niversite ve medreseleri bulunan byk bir cemaat konumundadr. Nezr Hseyinin hayat ve eserleri hakknda rencilerinden Fazl Hseyin Muzafferprnin el-ayt badel-memt adl bir biyografisi bulunmaktadr (Agra 1908). Azmbd de Snen Eb Dvd zerine kaleme ald yetlmad adl geni erhinin nsznde (Delhi, ts.) hocasnn hayatna dair ayrntl bilgi vermitir. Eserleri. 1. Miyrl-a. smil ehdin ul-a-ar ve Tenvrl-ayneyn f ibti refil-yedeyn adl kitaplarn eletirmek zere Hanef limi Nevvb Kutbddin Han Bahadrn kaleme ald Tenvrl-a isimli esere reddiye olarak yazlmtr. lk defa 1916da neredilen ve daha sonra da baslan (Lahor 1988) eser iin Hanef limleri reddiyeler kaleme almtr. 2. Fetv-y Neriyye. Mellifin hayat boyunca verdii fetvalardan bir ksmnn rencisi Mbrekpr tarafndan derlenmesiyle meydana gelmitir (I-II, Delhi 1913; I-III, Lahor 1971). Nezr Hseyinin bunlardan baka Urduca yazd Vatl-fetv ve dfiatl-belv, btl-ail-a,

Risle f teallin-nis bi-eheb, el-Mesill-erbaa, ed-Delll-akem al nefyi eeriladem; Farsa olarak kaleme ald Felul-vel bit-tibin-neb, Mecmatl-fetv ve Arapa olarak yazd Risle f ibli amelil-mevlid adl risleleri yaymlanmtr.

BBLYOGRAFYA

ah Veliyyullah ed-Dihlev, tfn-nebh f m yatc ileyhil-muaddi vel-fah (nr. M. Atullah Hanf), Lahor 1389/1969, neredenin girii, s. 24-29; Abdlhay el-Hasen, Nzhetlavr, VIII, 497-501; Rahmn Ali, Tekire-i Ulemey Hind (trc. M. Eyyb Kdir), Karai 1961, s. 392, 409-410, 560, 590, 595; Mbrekfr, Muaddimet Tufetil-ave (nr. Abdurrahman M. Osman), Kahire 1386-87/1967, I, 52-53; ayrca bk. Abdssem el-Mbrekfrnin yazd mellifin biyografisi, II, 191-192, 210-211; Eb Yahy mm Han Nevehrev, Hindustn meyn Ehl-i ad ki lm idmt (nr. M. Hanf Yezdn), Lahor 1391/1971, s. 19-21, 71, 115, 205; a.mlf., Tercim-i Ulem-i ad-i Hind, Lahor 1992, I, 132-159; Ubeydullah es-Sind, et-Temhd li-tarfi eimmetit-tecdd (nr. Gulm Mustafa el-Ksm), Haydarbd 1976, s. 76-81, 105; Muhammed shak, lm-i ad me Pk u Hind k ia (trc. hid Hseyin Rezzk), Lahor 1977, s. 202-203; B. D. Metcalf, Islamic Revival in British India: Deoband 1860-1900, Princeton 1982, s. 205-206, 276-295, 309; hsan lh Zahr, el-Birelviyye: Aid ve Tr, Lahor 1984, s. 174-178; Ubeydullah Fehd Fellh, Tr-i Davet ve Cihd, Karai 1986, s. 199-200; Ynus e-eyh brhim es-Smerr, Uleml-Arab f ibhil-rretil-Hindiyye, Badad 1986, s. 875-876; Hlid Mahmd, rl-ad, Lahor 1988, II, 366-380; rdlhak Eser, Pk u Hind meyn Ulemey Ehl-i ad ki idmt- ad, Faysalbd 1990, s. 31-33; Muhammed krm, Mevc-i Kever, Lahor 1979, s. 68-70; J. M. S. Baljon, Nadhir Husain, Dictionnaire biographique des savants et grand figures du monde musulman priphrique du XIXe sicle a nos jours (ed. M. Gaborieau v.dr.), Paris 1992, I, 20-21; Halid Zaferullah Daudi, Pakistan ve Hindistanda h Velyullah ed-Dehlevden Gnmze Kadar Hadis almalar, stanbul 1995, s. 170, 195-198; Abdlhamit Birk, Hind Altktas Dnce ve Tefsir Ekolleri, stanbul 2001, s. 83, 113-117. Mehmet zenel

NEZRLSLM
() (1899-1976) Bengladein mill airi, yazar ve bestekr. Kad Nezrlislm, 24 Mays 1899da Bat Bengalde Burdvan blgesindeki urliy (Churulia) kynde dodu. smindeki Kad unvanndan atalarnn kadlk yapt anlalmaktadr. Kylerindeki caminin imam olan babas Kad Fakr Ahmedi dokuz yanda iken kaybeden Nezrlislm ilk renimi srasnda bu camide mezzinlik yapt. slm bilgiler yannda Arapa ve Farsay da bu srada renmeye balad. Bir sre sonra okulu ve camideki grevini brakarak bestekr olan amcas Bazle Kermin tevikiyle kydeki mzikal tiyatro grubuna katld. lk mzik bilgisini burada ald. On bir yanda tekrar okula dnd. 1917 ylna kadar ekonomik skntlar yznden birka defa eitimine ara vermek zorunda kald. Kendisine verilen Dukh Miyn (talihsiz ocuk) lakab skntlarla geen ocukluuyla ilgilidir. 1917de koleje girmek iin hazrland srada Hint ordusuna katld. Karaideki Bengal alaynda hizmet grrken edebiyat ve msiki almalarna devam etti. lk iiri Karaiden gnderdii Mukti, Kalktadaki Bengal Mslman Edebiyat Cemiyetinin yayn organ Bangiya Musalmn Shitya Patrika adl derginin Austos 1919 saysnda, ilk ksa hikyesi olan Bhnduler tamkath da Kalktadaki Sawght dergisinde yaymland. Bu arada iki hikye kitab yazd ve Hfz- rznin Rubiyytndan semeleri Bengalceye evirdi. 1920de terhis olup Kalktaya dnnce gazetecilik mesleine balad. eitli dergi ve gazetelerde kan makale, iir ve romanlaryla ksa srede tannd. Yazd siyas ierikli yazlar yznden ngiliz smrge ynetiminden bask grd. ngilizlere kar dzenlenen miting ve toplantlara katld. Bu arada mill arklar ve marlar besteledi. Aralk 1921de Bidrh (isyan) adl iirini yazd ve isyan airi unvanyla hret kazand. Eyll 1922de editrln yapt Dhmkt isimli dergide yaymlad siyas bir iiri hem dergisinin takibata uramasna hem kendisinin Ocak 1923te bir yl hapis cezasna arptrlmasna ve Yugabani adl antolojisinin yasaklanmasna sebep oldu. Hapishanedeki kt muameleyi protesto amacyla alk grevi balatnca Hint airi Rabindranath Tagore kendisine bir destek telgraf ekti. 1924te yaymlanan Bisher Banshi isimli iiri ve Bhangar Gan adl ark kitaplar hkmet tarafndan toplatld. Bir yl sonra Swarj Partisinin kuruluuna katlarak partinin yayn organ olan ve birok iirini nerettii Langal isimli derginin editrln yapt. 1926da Gnbn adn alan dergi ayn zamanda Hindistanda Marksist eilimiyle tannan ilk yayndr. Bu faaliyetlerine ramen siyas tartmalarla ilgilenmedii iin komnist partisine ye olmayan Nezrlislm 1926da Krishnanagara yerleti. Bu dnemde mill konular iledii ve besteledii arklarla dikkat ekti. Birok arksnda mslman-Hindu kardeliini dile getirdi. 1928de bir ngiliz mzik irketiyle almaya balad; ark szleri profesyonel sanatlar tarafndan seslendirildi, kendisi de militan tavrndan uzaklaarak ak iirleriyle din muhteval ark ve iirler yazd. ki hikyesi filme ekildi ve Tagoreun Gora adl eserinden uyarlanan baz filmlerin mziini yapt. Mzik irketleri iin hamd, nat ve mersiyeler yannda Hindu din msiki eserleri kaleme ald. 1939dan itibaren Kalkta Radyosunda mzik programlar ynetti. Hazrlad arklarn 3500 civarnda olduu tahmin edilmekte, ancak bunlardan ounun kayp olduu belirtilmektedir. Modern Bengal iir ve mziinin en nemli nclerinden biri olan Nezrlislm 1940-1942 yllarnda

Nabayug adl gazetenin editrlyle tekrar gazetecilie dnd. Ancak Temmuz 1942de geirdii ksm bir fel sebebiyle yaz ve msiki almalarn brakmak zorunda kald. 1945te Kalkta niversitesi, Bengal edebiyatna katklarndan dolay kendisini Jagattarini altn nianyla dllendirdi. 1972de Bengal hkmetince mill air iln edildi. 1974te Dhaka niversitesi tarafndan kendisine edebiyat doktoru unvan verildi. 1976da Benglade hkmetince en yksek devlet kltr nian olan Ekushey Padak ile dllendirildi. 29 Austos 1976da ld. Nezrislm, Hint-Pakistan yarmadasnda Trk Kurtulu Sava ile Atatrk tantan ve 1919da yazd Kemal Paa adl iiriyle onu ven ilk Bengalli airdir. 1922de Bengal Hilfet Kongresinin Trkiyeye destek iin asker gnderme kararndan sonra kaleme ald Ranavery adl iirle (Trkesi Sava Trks, Tevetolu, Belleten, LIII/207-208 [1989], s. 876-881) Trkiyedeki kurtulu hareketini Hint mslmanlarnn bamszl iin rnek gstermitir. Mill airin ansn yaatmak, hayat ve eserleriyle ilgili aratrmalar yrtmek amacyla Dhakada 1967 ylnda Nazrul Academy ve 1985te de Nazrul Institue adyla iki messese kurulmutur. Eserleri. Nezrlislmn Bengalce olan ve hemen hepsi Kalktada yaymlanan almalarnn nemlileri unlardr: iirleri: Agni Bina (yank kaval, 1922); Dolan Chanpa (sar iek, 1923); Chayanat (bir mzik makam, 1923); Bhangar Gan (zulmn arklar, 1924); Bisher Banshi (zehirli flt, 1924); Samyabadi (sosyalist, 1925); Puver Haoya (dou rzgr, Barisal 1925); Sarbahara (emeki, 1926); Phanimanasa (kakts, 1927); Jinjir (zincir, 1928); Chokher Chatak (susuzluk manzaras, 1929); Chakrabak (kuu, 1929); Sursaki (arklar, 1932); Nirchar (pnar, 1939); Natun Chand (yeni ay, Calcutta 1939); Marubhashkar (ldeki gne, 1951; isyan iirinin de yer ald kitap Mevlt Ceylan tarafndan Evet Adm syan ismiyle Trkeye evrilmitir [stanbul 2005]). Hikye ve Romanlar: Byathar Dan (acnn armaan, 1921); Rikter Bedan (garibin znts, 1926); Bandhan Hara (zincirlerden kurtulu, 1927); Mrityukshuda (lm orucu, 1930); Shiuli Mala (iuli elengi, 1931). ark Sz Kitaplar: Bulbul (1928); Sandhya (akam, 1929); Nazrul Geetika (arklar koleksiyonu, 1930); Nazrul Swaralipi (Nezrln arklarnn metodu, 1931); Zulfiqar (1931); Banageeti (kr arklar, 1931); Gul Bagice (gl bahesi, 1933); Geeti Satadal (yz ark, 1934). Oyunlar: Jhilimili (pencere kanatlar, 1930); Aleya (serap, 1931); Putuler Biye (kuklann evlenmesi, 1933); Madhumala (hanmeli elengi, 1960). Denemeleri: Jooga Bani (an mesaj, 1926); Durdiner Jatri (garip yolcu, 1926); Rudra Mangal (zorla iyilik, 1927); Dhumketu (kuyruklu yldz, 1961). Tercmeleri: Rubaiyyat--Hafiz (1930); Kavya Amm Preh (Kurn- Kermden Bengalceye yaplan tercme, 1933); Rubaiyyat- Omer Hayyam (1958). Nezrlislmn btn eserleri Abdlkadir tarafndan yaymlanmtr (Nazrul Rachanabali, I-VI, Dakka 1966-1984; eserlerin tam listesi iin bk. Goswami, Kazi Nazrul Islam: A Profile, s. 26-32).

BBLYOGRAFYA

Mizanur Rahman, Nazrul Islam, Dhaka 1966; Gopal Haldar, Kazi Nazrul Islam, New Delhi 1973; Basudha Chakravarty, The Rebel and Other Poems of Kazi Nazrul Islam, New Delhi 1974; Serajul

Islam Chowdhury, Introducing Nazrul Islam, Dhaka 1974; a.mlf., Nazrul Islam: Poet and More, Dhaka 1994; Karunamaya Goswami, Aspects of Nazrul Songs, Dhaka 1990; a.mlf., Kazi Nazrul Islam: A Profile, Dhaka 1996; Kabir Chowdhury, The Morning Shanai: 20 Poems of Kazi Nazrul Islam, Dhaka 1991; Rezaul Karim Talukdar, Nazrul, The Gift of the Century, Dhaka 1994; Mohammad Nurul Huda, Nazrul: An Evaluation, Dhaka 1997; Kemal zcan Davaz, Atatrk Banglade Kazi Nazrul slam, Ankara 2000; Tapan Bagchi, Nazruler Kabitay Shabdalanker, Dhaka 2000; M. Ali Asgar Khan, Trk Dostu Pakistann Hrriyet iri Nazrul slam, TK, IX/103 (1971), s. 628-635; Fethi Tevetolu, Trkle Hayran Bir Hrriyet airi: Nazrl slm, Hayat Tarih Mecmuas, VIII/3, stanbul 1972, s. 7-9; a.mlf., Trke ve Atatrke Tutkun ir: Gazi Nazrl slm, TTK Belleten, LIII/207-208 (1989), s. 853-881; Nazrul Islam (Kazi), Encyclopaedia of Muslim Biography: India, Pakistan, Bangladesh (ed. N. Kr. Singh), New Delhi 2001, IV, 301-303; Zafarul-Islm Khn, Nar al-Islm, EI (ng.), VII, 847-849. Rza Kurtulu

NAMEY
Nijer Cumhuriyetinin baehri (bk. NJER).

NICHOLSON, Reynold Alleyne


(1868-1945) Tasavvuf tarihi aratrmalaryla tannan ngiliz arkiyats. 19 Austos 1868de Yorkshire-Keighleyde dodu. lk renimini Edinburgda tamamlad. Aberdeen niversitesinde balad yksek renimini Cambridge niversitesi Trinity Collegeda srdrd. Klasik Bat dilleri alannda stn baar gsterdi. 1890da kolejin klasik ettler snavlarnda birinci oldu. Daha sonra Arapa ve Farsa zengin kitap koleksiyonuna sahip olan dedesi John Nicholsonun etkisiyle Dou dillerine ilgi duymaya balad. Bu ilgi, ran edebiyat uzman Edward G. Browne ile tanmasnn ardndan daha da artt. Browneun yan sra Trinity Collegeda alan Edward Fitzgerald ile Saint John Collegeda grev yapan E. Henry Palmerden de etkilendi. Bu dnemde Leiden ve Strasburga gidip Michael Jan de Goeje ve Theodor Nldeke ile tant. 1893te Trinity Kolejinde retim yesi olarak greve balayan Nicholson 1901de Londra niversitesi Farsa Krssne tayin edildi. Bir yl sonra E. G. Browne, Cambridge niversitesi Farsa Krssnden Arapa Krssne tayin edilince onun yerine gemek zere Cambridgee dnd. 1926 ylna kadar burada grev yapan Nicholson ayn yl Browneun lmnn ardndan Arapa Krssne profesr olarak tayin edildi. Brownedan geriye kalan Arapa ve Farsa baz yazma eserleri de ktphanesine ekleyen Nicholson, bylece ailesinden kendisine intikal eden byk ktphanesini daha da zenginletirdi. 1923 ylnda British Academyye ye seildi. 1937de Royal Asiatic Societynin altn madalyasyla dllendirildi. 1933te ya haddinden emekliye ayrld. 1939da salnn bozulmas, II. Dnya Savann balamas ve Cambridgein bombalanmas zerine Towyn kasabasna yerlemek zorunda kald. Burada yanna ald az saydaki kitapla ilm faaliyetlerini srdrmeye alt. 1944te Tahran niversitesi tarafndan kendisine fahr doktora unvan verildi. 27 Austos 1945te Chesterde ld. arkiyatlarn kitaplarnn basmna destek veren E. J. W. Gibb Memorial Trust adl vakfn kurucu yelerinden olan Nicholson tasavvufu uzmanlk alan seen ilk ngiliz arkiyatsdr. Genlik yllarndan itibaren tasavvufa ve tasavvuf tarihine derin bir ilgi duyan Nicholsonun bu sahada telif eserleri yannda tercme ve neir tr ok sayda almas bulunmaktadr. Onun en nemli eseri Mevln Celleddn-i Rmnin Menevsinin tahkikli neri ve ngilizceye tercmesidir. Tasavvufun ilk Arapa klasii olarak kabul edilen el-Lma, yine tasavvufa dair ilk Farsa eser olan Kefl-macbu yaymlam, Muhyiddin bnl-Arab ve bnl-Frz zerine yapt almalarla dikkatleri tasavvuf Arap iiri zerine ekmi, Muhammed kbali de Batya o tantmtr. Arthur John Arberry gibi etrafnda yer alan gen arkiyatlar malzeme, fikir ve metot asndan desteklemitir. rencisi Ebl-Al el-Aff onun sf yaratll duygusal bir kii olduunu syler. Farsa ve Arapa tasavvuf metinleri byk bir baaryla tercme etmesinde bu kiilik yapsnn nemli pay olduu sylenebilir. Eserleri. 1. The Mystics of Islam (London 1914). Tasavvufun kkenlerinin irdelendii bir giriten sonra tarikat, irak ve vecd, mrifet, ilh ak, veller ve kerametleri, vahdet hali olarak alt blmden oluur. Nicholsonun bu eserinde tasavvufun douunu Hristiyanlk, neoplatonizm,

gnostisizm ve Budizm gibi slm d faktrlere balamaya alt grlmektedir. Ancak sonraki yllarda bu grn deitirerek tasavvufun douunda slmn roln kabul etmitir (ERE, XII, 1017). Eser slm Sfleri adyla Trkeye (trc. Mehmet Da v.dr., stanbul 1978), e-fiyye filslm adyla Arapaya (trc. Nreddin eribe, Kahire 1951) tercme edilmitir. 2. Studies in Islamic Mysticsm (London 1921). Eb Sad-i Ebl-Hayrn hayatna ve tasavvuf anlayna, Abdlkerm elClnin insn- kmil grne, bnl-Frzn kasidelerine ve Muhyiddin bnl-Arabnin baz dncelerine dair incelemeleri ihtiva etmektedir. 3. The Idea of Personality in Sufism (London 1923). Affnin Nicholsonun almalarnn en younu ve en zor anlalan olarak tanmlad eser konferansnn metninden oluur. Mellif bu eserinde hristiyan ilhiyatndaki ilh ahsiyet fikrinin tasavvufta bir karln bulmaya almtr. Bu balamda Hallc- Mansr, Gazzl ve Mevln Celleddn-i Rmyi inceledikten sonra sflerin Hz. Peygambere bak zerinde durmu, baz sflerin Ehl-i snnetin peygamber tasviriyle yetinmeyip Hz. Muhammedin tarih varlnn tesinde ezel bir varln hakikatinin (hakkat-i Muhammediyye) ve nurunun bulunduuna, bu nurun kyamet gnne kadar vellerde zuhur ederek varln devam ettireceine inandklarn sylemi, daha sonra sflerin Hz. Peygamber hakkndaki inanlaryla hristiyanlarn Hz. snn ahsiyeti hakkndaki grleri arasnda karlatrmalar yapmtr. Ebl-Al el-Aff eseri, mellifin An Historical Inquiry Concerning the Origin and Development of Sufism (JRAS, 1906, s. 203-348), Asceticism (Muslim), (ERE, II, 99105), Sufis (ERE, XII, 10-17) ve The Goal of Mohemmedan Mysticism (JRAS, 1913, s. 55-68) adl nemli makaleleriyle tasavvuf aratrmalarnda Nicholsonun yerini deerlendiren bir giri ekleyerek Fit-Taavvufil-slm ve trih adyla Arapaya evirmitir (skenderiye 1946). Kitap, Asceticism dnda yukarda ad geen makale ve Affnin giriiyle birlikte Trkeye tercme edilmitir (trc. Abdullah Kartal, Tasavvufun Menei Problemi, stanbul 2005). 4. The Mathnaw of Jalaluddin Rm. Nicholsonun tasavvuf kltrne en byk hizmeti Mevlnnn Menevsinin tahkikli neri ve ngilizce tercme ve erhidir (I-VIII, London 1925-1940), Menevnin modern dnemde yaplan tercme ve erhlerinde Nicholsonun metni esas alnmtr. Bugn Bat dnyasnda onun bu almasna atf yapmadan Mevlndan bahsetmek neredeyse imknszdr. 5. Rm. Poet and Mystic 1207-1273. Nicholsonun Mevlnya dair makalelerini ihtiva etmektedir (Oxford 1966). Eser Trkeye tercme edilmitir (Mevln Celleddn-i Rm, trc. Ayten Lermiolu, stanbul, ts.). Nicholsonun dier nemli telif, tercme ve neirleri unlardr: Selected Poems from the Dwn-i Shamsi Tabrz (Cambridge 1898); The Tadhkiratul-Awliy (I-II, London 1905-1907, Memoirs of the Saints); A Literary History of the Arabs (London 1907, 1977); The Don and the Dervish (London 1911, Hfz, Attr, Sad, Mevln ve bnl-Frzdan seilmi iirlerin tercmesidir); The Kashf al-Mahjb. The Oldest Persian Text on Sufism (London 1911); The Tarjumn al-Ashwq (London 1911, bnl-Arabye ait eserin neir ve tercmesidir); The Kitb al-Luma (London 1914); The Secrets of the Self (London 1920, Muhammed kbalin Esrr- Hod adl eserinin tercmesidir); The Farsnme of Ibnl-Balkh (London 1921, Guy le Strange ile birlikte); The Tales of Mystic Meaning (London 1931); A Persian Lyrics (London 1931, ran airlerinden yirmi alt para iirin tercmesidir); A Persian Forerunner of Dante (Towyn-on-Sea 1944, Hakm Sennin Seyrl-ibd ilel-med adl eserinin zet manzum tercmesidir). Nicholsonun ayrca Journal of the Royal Asiatic Society, Muson, Islamica, Quest, Search gibi ilm dergilerde makaleleri yaymlanmtr.

BBLYOGRAFYA

R. A. Nicholson, Fit-Taavvufil-slm ve trih (trc. Ebl-Al Aff), skenderiye 1946, tercme edenin girii, s. c, ; a.mlf., Sufis, ERE, XII, 10-17; The Dictionary of National Biography 19411950 (ed. L. G. Wickham - E. T. Williams), Oxford 1959, s. 628-629; A. J. Arberry, Oriental Essays Portraits of Seven Scholars, London 1960, s. 197-232; Mcteb Mnov, Nad-i l, Tahran 1351 h., s. 417-421; Necb el-Akk, el-Msterin, Kahire 1980, II, 92-93; Ahmed smailovi, Felsefetl-istir ve eeruh fil-edebil-Arabiyyil-mur, Kahire 1980, s. 326-331; Ml Ch, Dirstl-Arabiyye vel-slmiyye f rbb, Beyrut 1982, s. 43-45; Abdurrahman Bedev, Mevsatl-msterin, Beyrut 1984, s. 415-417; Mustafa Hseyn Tabtab, Nad-i r- verinsn, Tahran 1375 h., s. 53-61; Ksm Gan, Profesr R. Nicholson, Nme-i Ferhengistn, II/2, Tahran 1323 h., s. 7-12. Sleyman Derin

ND
() Nid Mehmed elebi Ankarav (. 975/1567den sonra) Osmanl hekimi. Hayat hakkndaki snrl bilgiler kendi eserlerine dayanmaktadr. Esrr- Genc-i Man adl manzum eserinin sonunda o srada otuz be yanda olduunu sylediine ve bu almasn 950de (1543) tamamladna gre 915te (1509) domu olmaldr (Diriz, s. 42-43). Daha sonra babasyla birlikte Kudsten Ankaraya gidip yerletii bilinmektedir. Geleneksel eitimini lim bir kii olan babasndan ve onun evresinden ald sanlmaktadr. Krma yapt bir seyahat esnasnda Shib Giray tarafndan kabul edilmesi ve ona hocalk yapmas iyi bir tahsil grdn ortaya koymaktadr. Menfiun-nsn giri ksmnda verdii bilgilerden Shib Giray nezdinde byk itibar kazand ve Kann Sultan Sleymana eli olarak gnderildii, fakat kendisini ekemeyen hasmlarnn iftiras yznden geri geldiinde zindana atld ve yedi yl zindanda kald anlalmaktadr. Bu sre zarfnda kendini tasavvufa veren Nid tasavvufla ilgili yirmi iki manzume yazdn, zindandan ktktan sonra Hz. Peygamberin soyundan yal bir ahsla karlatn ve ondan tp tahsil ederek iczet aldn belirtir (Menfiun-ns, vr. 4b-5a). Krmdan dnnde Konyaya giden Nid ehirde valilik yapan ehzade Selimin himayesine girdi ve onun hekimi oldu; bu srada Mevlev tarikatna intisap etti. Kendisi hakknda bu bende dervi Nid demesi onun hekimlikten nce tasavvuf eserler yazmasndan, elebi nisbesiyle anlmas ise Mevlevlie intisabndan kaynaklanmaktadr. ehzade Selim 974te (1566) tahta knca saray hekimliine getirilen Nidnin hekimbala kadar ykseldiini syleyenler varsa da (Osman evki, s. 205) Kann Sultan Sleyman ve II. Selim dnemi hekimbalar listesinde onun adna rastlanmamaktadr (DA, XVII, 162). Ancak ad Kann devri hekimbalarndan Kaysnzde Bedreddin Muhammed b. Muhammed ile kartrld iin kaynaklar ondan Kaysnzde Mehmed elebi diye sz eder (een, s. 321). Nidnin II. Selime sunduu Rebus-selme adl eserinde kendisini, Bu muhlis-i briy yan Kaysnzde Nid ki ... eklinde tantmas da muhtemelen bunda etkili olmutur. Nidnin vefatyla ilgili bir kayt mevcut deilse de Drr-i Manzm adl eserini II. Selime 975te (1567) takdim ettii dikkate alnarak bundan sonraki bir tarihte ld sylenebilir. Eserleri. Klasik kaynaklarda ve ada aratrmalarda Nidye nisbet edilen almalarn saysnn yedi ile on dokuz arasnda deitii grlmektedir. Ancak bunlarn bir ksmnn mellifin eserlerindeki blm balklarndan ibaret olduu, bazlarnn da yanllkla ona isnat edildii anlalmaktadr (Nid-Drr-i Manzm, s. 12). 1. Menfiun-ns. 1566da manzum-mensur olarak yazlan eserin Kaysnzde Bedreddinin tbba dair Arapa bir kitabnn tercmesi olduu belirtiliyorsa da mellif tercmesini Farsa bir almadan yaptn sylemektedir (vr. 103a). Altm blm (bab) halinde dzenlenen eserin manzum ksmlar mesnevi tarznda yazlmtr. Krk drt beyitlik bir ksm tp ilmiyle ilgili yet ve hadislerin yer ald bir giri takip eder. Ardndan blmlerin balklar sralanr; son blmde mellif yapt seyahatlere ve karlat baz olaylara

yer verir. Kitabn yalnz Trkiye ktphanelerinde doksan yedi adet nshasnn bulunmasndan (een, s. 325-331) ok yaygn biimde kullanld anlalmaktadr. Eser zerine Sadettin zelik bir doktora tezi hazrlamtr (bk. bibl.). 2. Drr-i Manzm. Menfiun-nsn 721 beyitlik bir muhtasardr. II. Selime takdim edilen bu Trke mesnevi zerinde mran Ay yksek lisans almas yapmtr (bk. bibl.). 3. Rebus-selme. Veba ve kolera hastalklarn konu alan bu manzum-mensur eser de II. Selime sunulmutur (Hac Selim Aa Ktp., nr. 882/3; TSMK, Yeni Koleksiyon, nr. 1744). 4. Tenbhnme. Ahlk ve tasavvufa dair altm bir fasl ve yetmi hikyeden oluan bu manzum-mensr eser 952de (1545) kaleme alnmtr (Sleymaniye Ktp., Dml Baba, nr. 311; Beyazt Devlet Ktp., Veliyyddin Efendi, nr. 1657/1; Ankara Dil ve Tarih-Corafya Fakltesi Ktp., nr. 45080). 5. Esrr- Genc-i Man. 950de (1543) telif edilen tasavvufa dair bu eser on blmden ve yirmi ikisini mellifin Krmda zindanda iken yazd yirmi dokuz hikyeden olumaktadr. Bilinen tek nshas Nuruosmaniye Ktphanesinde kaytldr (nr. 2270). 6. Tercme-i Nazm- Lokman Hekim. Menfiun-nsn tedaviyle ilgili blmndeki Macn-i Cvidn balkl otuz beyitten olumaktadr (Nid-Drr-i Manzm, s. 13). 7. Vasiyetnme (Pendnme, Nashatnme). Tp ahlkna dair otuz drt beyitlik bir eser olup Menfiun-nsn elli sekizinci babndan ibarettir (een, s. 331). Bunlardan baka Nidye Fetihnme-i Kala-i Cerbe, Tabbet-i Beeriyye ve Baytariyye ve Edviye-i Mfrede isimli eserler nisbet edilmitir (Nid-Drr-i Manzm, s. 19).

BBLYOGRAFYA

Nid, Menfiun-ns, Hac Selim Aa Ktp., nr. 885, vr. 4b-5a, 103a; a.e.: Dil zellikleri-MetinSzlk (haz. Sadettin zelik, doktora tezi, 1990), nn niversitesi Sosyal Bilimler Enstits; Nid-Drr-i Manzm (nceleme-Karlatrmal Metin) (haz. mran Ay, yksek lisans tezi, 2000), M Sosyal Bilimler Enstits Trkiyat Aratrmalar Enstits, s. 12-19; Osmanl Mellifleri, III, 239; Osman evki [Uluda], Be Buuk Asrlk Trk Tababeti Tarihi, stanbul 1341/1925, s. 205; Abdlhak Adnan Advar, Osmanl Trklerinde lim, stanbul 1970, s. 100-101; een, Fihris mati-bbil-slm, s. 321, 325-331; Meserret Diriz, aban Nidi, Hekimba Kaysunizade Mehmed Efendi (1512-1569), Ankaral air Hekim Nidai (1502-1570), Trk Hat Sanat, Kayseri 1990, s. 42-43; Ali Rza Karabulut, Hekim aban Nidnin Eserleri, a.e., s. 68-94; Nurten ankaya, Osmanllarda Manzum Tp Eserleri: Hekim Nidi ve ed-Drrl-Manzm, P Sanat Kltr Antika, sy. 27, stanbul 2002, s. 80-91; Nil Sar, Hekimba, DA, XVII, 162; Ahmet zel, Kaysnzde, a.e., XXV, 105-106. Sadettin zelik

NIEBUHR, Carsten
(1733-1815) Batl seyyah, haritac. 17 Mart 1733te Hannover Dukalna bal Ldingworth kasabasnda bir iftinin olu olarak dnyaya geldi. Kk yata annesini ve babasn kaybettii iin ocukluunda ok az bir eitim alabildi ve genlik yllarnda babas gibi iftilik yapt. Ancak bir yandan kendi kendine matematik ve yer lm zerine alt, bir sre de Gttingen niversitesi Matematik Blmnde okudu. 1760ta temen rtbesiyle Danimarka ordusuna katld. Gttingen niversitesindeki hocalarndan Ahd-i Atk uzman Johann David Michaelisin tavsiyesiyle Danimarka Kral V. Frederik tarafndan, Ortadou slm corafyasna bir aratrma gezisi yapmakla grevlendirilen ve eitli ilim dallarna mensup be kii ile eski bir askerden oluan gruba seildi; yola kmadan nce biraz Arapa rendi. Kopenhag niversitesi hocalarnn hazrlayp V. Frederikin onaylad bir tlimatnme ile izlenecek rota tayin edildi. Kendilerinden birer gnlk tutmalar istendi; bu tlimatnmede ayrca kimin hangi konularda aratrma yapaca tek tek belirtilmiti. 4 Ocak 1761de Kopenhagdan gemiyle yola kan grup 30 Temmuz gn stanbula ulat ve ehirde krk gn kald. Bu sre ierisinde Danimarka elisinin heyet iin hazrlatt, Sultan III. Mustafann turasn tayan 15 Muharrem 1175 (16 Austos 1761) tarihli yol izninde heyet yelerinden her birinin ismi verilmekte ve seyahat sebepleri aklanarak gidecekleri yerler saylmaktadr. Bugn Niebuhrun terekesiyle birlikte Kiel niversitesi Ktphanesinde bulunan belge heyetin Osmanl topraklarnda gvenlik iinde dolamasn salamtr. Ege adalarndan geerek Msra varan heyet burada bir yl kaldktan sonra Ekim 1762de Sveyten hareket etti ve balca Kzldeniz limanlarna urayp Yemen topraklarna girdi. klim deiikliinden ve eitli hastalklardan etkilenen grup yelerinden ikisi burada, Hindistan yolunda ld. Tek bana son duraklar Hindistana ulaan Niebuhr bir yldan fazla orada kald ve Aralk 1764te Bombaydan ayrlp Maskat Limanndan rana geerek Anadolu zerinden stanbula geldi; bu arada Kbrsa da urad. Niebuhr 20 Kasm 1767de Kopenhaga dnd; bylece alt kiiyle balayan ve yaklak yedi yl sren bu geziyi sadece o tamamlam oldu. lkesine dndkten sonra mhendis kaptan olarak ordudaki grevine devam eden, ayrca gizli serviste hizmet veren Niebuhrun nemi, gezi srasnda kendi gzlemlerini ve botanist Peter Forsskaln toplad malzemeleri kitap haline getirerek yaymlamasndadr. Onun almalar sayesinde Batllar, mslman Ortadounun fizik ve beer corafyas ile jeostratejik nemi hakknda pek ok bilgiye ulam, ngilizler onun verdii Kzldenize dair bilgileri kullanarak ilk defa Afrika ktasn dolamadan Hindistana gitmeyi baarm ve Napolyon 1798de bu yolu kesmek amacyla Msr igal ederken yine ondan yararlanmtr. Ayrca Niebuhrun hazrlad Yemen haritas uzun yllar geerliliini korumutur. Niebuhr gezdii yerlerin halk, nfusu, din yaps, iklimi, corafyas gibi hususlarla ilgili birok bilgi toplam ve bunlar almalarnda kullanmtr. Bu gezi, sonraki yllarda Ortadouya yaplan birok geziye nclk ettii gibi Niebuhrun almalar da bu blgeyi Avrupallara gerek anlamda tantan ilk eserler arasnda literatre

gemitir. Niebuhr ve eserleri hakknda bugne kadar ok sayda alma yaplm olup bunlarn ilki, Vkdnin Ft diyr Rebasn yaymlayan tarihi olu Barthold Georg Niebuhra aittir (Carsten Niebuhrs Leben, Kieler Blaetter, 3 [Kiel 1816], s. 1-86). 7-10 Ekim 1999 tarihleri arasnda Kiel niversitesi tarafndan Eutinde bir sempozyum dzenlenmi, burada verilen tebliler daha sonra neredilmitir (bk. bibl.). Kopenhag niversitesi arkiyat Aratrmalar Blm de gnmzde Carsten Niebuhr Enstits adn tamaktadr. Eserleri. 1. Beschreibung von Arabien (Kopenhagen 1772). 2. Reisebeschreibung nach Arabien und anderen umliegenden Lndern (I-II, Kopenhagen 1774-1778). Kitabn III. cildi Niebuhrun lmnden sonra J. N. Gloyer ve J. Olshausen tarafndan neredilmi olup (Hamburg 1837) C. Niebuhrs Reisen durch Syrien und Palaestina nach Cypern und durch Kleinasien und die Trckey nach Deutschland und Daennemark baln tamaktadr. 3. Jemen. Karte von dem grten Teil des Landes der Imame, Kaukeban etc. Nach astronomischen Beobachtungen und Reisemaaen verfat (haz. F. A. Schmbl, Wien 1789). Yemenin 1/200.000 lekli fizik haritasdr. Niebuhr ayrca gezi srasnda len heyet yelerinden botanist Peter Forsskaln almalarn neretmitir: Descriptiones animalium, avium, amphibiorum, piscium, insectorum, vermium, quae in itinere orientali observavit (Hauniae 1775); Flora Aegyptiaco-Arabica, sive descriptiones plantarum quas per Aegyptum inferiorem et Arabiam Felicem detexit (Hauniae 1775); Icones rerum naturalium: quas in itinere orientali depingit (Hauniae 1776). Onun, ou Deutsches Museum (Leipzig) ve Monatliche Correspondenz zur Befrderung der Erd-und Himmelskunde (Gotha) dergilerinde yaymlanm ok sayda makalesi de bulunmaktadr (Bibliographic der Deutschsprachigen Arabistik und Islamkunde, s. 303-306).

BBLYOGRAFYA

BA, Dvel-i Ecnebiyye, 12, vesika 96, Tarih, muharrem 1181; Carsten Niebuhr, Reisebeschreibung nach Arabien und anderen umliegenden Lndern, Frankfurt 1994, I-III, tr.yer.; a.mlf., Beschreibung von Arabien aus eigenen Beobachtungen und im Lande selbst gesammelten Nachrichten, Frankfurt 1995, tr.yer.; Th. Hansen, Arabia Felix: The Danish Expedition of 1761-1767 (trc. J.-K. McFarlane), London 1964; W. Phillips, Unknown Oman, London 1966, s. 8; S. Rasmussen, Carsten Niebuhr und die Arabische Reise 1761-1767: Ausstellung der Kniglichen Bibliothek Kopenhagen in Zusammenarbeit mit dem Kultusminister des Landes Schleswig-Holstein, Landesbibliothek Kiel, November 1986-Februar 1987, Heide in Holstein 1986; R. Trench, Arabian Travellers: The European Discovery of Arabia, London 1986, s. 28-49; Bibliographie der Deutschsprachigen Arabistik und Islamkunde (ed. Fuat Sezgin), Frankfurt 1993, XVI, 303-306; R. Bidwell, Travellers in Arabia, Reading 1994, s. 32-49; The Carsten Niebuhr und seine Zeit: Beitrge eines interdisziplinren Symposiums vom 7.-10. Oktober 1999 in Eutin (ed. J. Wiesehfer - S. Conermann), Stuttgart 2002; Mustafa L. Bilge, European Travellers to Ottoman Lands, New Millennium Perspectives in the Humanities (ed. J. Upton-Ward), New York 2002, s. 179-202; a.mlf., Carsten Niebuhr ve Seyahatnamesi: 1761-1767, Akademik Aratrmalar Dergisi, sy. 4-5, stanbul 2000, s. 307-329; W. Ldtke, Carsten Niebuhrs Nachlass in der Kieler Universitaetsbibliothek, ZDMG, LXIV (1910), s. 565-568; W. B. Metta, Carsten Niebuhr-1733-1815, IC, VII (1933), s. 502-505; C.

F. Beckingham, Dutch Travellers in Arabia in the 17th Century, JRAS (1951), s. 68; I. W. J. Hopkins, The Maps of Carsten Niebuhr: 200 Years After, Cartographic Journal, IV/2, London 1967, s. 115-118; D. Varisco, Travels through Arabia with Niebuhr, Yemen Update: Bulletin of the American Institute for Yemeni Studies, sy. 37, Westbury 1995, s. 28-31. Mustafa L. Bilge

NFAK
(bk. MNAFIK).

NFAS
() Doum sebebiyle kadnn dl yolundan gelen ve baz din hkmleri bulunan kan anlamnda fkh terimi. Szlkte kadnn dourmas, doumun ardndan rahmin ve reme organlarnn normal hale dnmesi iin gerekli olan sre anlamndaki nifs kelimesi, fkhta doum sebebiyle kadnn dl yolundan gelen kan ve doum sonrasnda kadnn baz zel hkmlere tbi olmasn ifade eden bir terimdir. Bu durumdaki kadna nfes denir. Arap dilinde nifas kelimesinin baz kullanmlar kadnn det grmesini ifade eder (hadislerdeki rnekleri iin bk. Hattb ,I, 82-83; bn Hacer el-Askaln, I, 402403). Trkede nifas iin lousalk, nifasl kadn iin de lousa tabirleri kullanlr. Nifas hakknda Kurn- Kermde zel bir hkm yer almaz. Hz. Peygamber dneminde doum yapan kadnlarn namaz klmadan ne kadar beklediklerini bildiren ve nifas haliyle ilgili baka aklamalar ieren rivayetlerle (mesel bk. Drim, Vu, 98-99; Eb Dvd, ahret, 119, Mensik, 9; Nes, usl, 23) Asr- sadetten beri mslmanlarn uygulamasn dikkate alan limler, hayzl kadn iin haram olan eylerin nifaslya da haram ve hayzldan skt olan hkmlerin nifasldan da skt olaca hususunda fikir birlii etmilerdir; ancak nifasl kadnla cins temas halinde kefret gerekip gerekmeyecei hususu ihtilafldr (Muvaffakuddin bn Kudme, I, 432). Bu sebeple nifas, tpk hayz gibi baz ibadetlerin yaplmasna engel olan ve birok din hkmle balants bulunan hkm bir kirlilik diye nitelendirilmi ve genellikle fkh ve hadis eserlerinin Tahret blmlerinde hayzla birlikte ele alnmtr. Fkh literatrnde zellikle nifasn balangc, doumdan nce ve doum srasnda gelen kann nitelii, nifasn en az ve en ok sreleriyle ilgili olarak yer alan bir ksm bilgi ve hkmler hayzda olduu gibi naslardan ziyade fakihlerin kendi dnemlerindeki tbb bilgilere, fiil tecrbe ve mahedelere dayanmaktadr. Doumun ardndan gelen kann nifas olduu ittifakla kabul edilmekle birlikte doumdan nce gelen kan Haneflere gre hastalk kan (istihze), Mlik ve filerde stn grlen gre gre hayz kan hkmlerine tbidir. Hanbellere gre ise sanc vb. doum emresiyle birlikte doumdan gn nceden itibaren grlen kan nifas saylr. Fakat btn fakihlere gre nifasn sresi doumdan sonra balar. Nifasn en az ne kadar srd hakknda bir, , drt gn gibi sre belirten fakihler bulunmakla birlikte ounlua gre bunun iin asgari bir mddet yoktur; fiil duruma baklr ve kann kesilmesiyle nifas halinin sona erdiine hkmedilir. Ndir de olsa kadn doum yapt halde hi kan grmeyebilir. Bu durumda Mliklere, Hanbellerde sahih kabul edilen gre ve Haneflerden Eb Ysuf ve mam Muhammede gre kadn lousa saylmadndan gusl yapmas gerekmedii gibi orulu ise orucu da bozulmaz. fi mezhebindeki mutemet gre ve Hanef mezhebinde fetvada esas alnan Eb Hanfenin grne gre ise kann hkmen var olduu kabul edilir ve ihtiyaten kadnn gusletmesi gerekir. Sezaryen yntemiyle yaplan doumda olduu gibi ocuun dl yolu dnda bir yerden kmas halinde eer dl yolundan kan gelirse bu nifas kan olup kadn lousa saylr.

Her kadn iin farkl nifas sreleri olabilir. Bu kadnlarn fizik bnyelerine, kaltm ve evre artlarna gre deiir. Ancak doumdan sonra kadnn ibadetlerini ne zaman yapmaya balayacann tesbiti asndan buna zami bir snr koyma ihtiyac duyulmu ve bu konuda farkl grler ileri srlmtr. Fakihlerin ounluuna gre nifasn en uzun sresi krk gndr. Hz. Peygamber dneminde doum yapan kadnlarn krk gn beklediklerini bildiren hadislerle Asr- sadetten beri bu hususta ittifak edildiine dair rivayetler bu grn dayanan oluturur (bn Mce, ahret, 128; Tirmiz, ahret, 105; Muvaffakuddin bn Kudme, I, 427). Bu sreyi aan kan Haneflere gre istihze, Hanbellere gre hayz artlarn tarsa hayz, aksi takdirde istihze saylr. fi ve Mlikler ile ab, Ubeydullah b. Hasan el-Anber, Haccc b. Ertt gibi limlere gre ise nifasn en uzun sresi altm gndr. Ancak filere gre de bu durum genellikle en fazla krk gn srer. Bu gr sahipleri konuya ilikin rivayetlerin genel ve yaygn durumu dile getirdiini, az da olsa nifas hali altm gn sren kadnlara rastlandn, dolaysyla bu konuda fiil durumun esas alnmas gerektiini belirtirler. Nifasn zami sresinin hayznkinin drt kat olduu ynnde fakihlerin genel bir kabul vardr. Bu sebeple hayzn zami sresini on gn kabul edenlerin nifasnkini krk, on be gn kabul edenlerin altm gn olarak takdir ettikleri grlmektedir (ehbeddin el-Karf, I, 393). Nifasn zami sresi dolmadan kan tamamen kesilir ve tekrar grlmezse lousalk sona erer; kadn ykanr ve ibadetlerini yapar. Bir sre kesildikten sonra nifasn zami mddeti iinde tekrar kan gelmesi halinde Mliklere, filerdeki mutemet gre, Haneflerden Eb Ysuf ve Muhammede gre aradaki temizlik sresi on be gn ve daha fazla olursa nifas hali sona erer, daha sonra gelen kan hayzdr. Eb Hanfeye ve filerden Ebl-Abbas bn Sreyce gre ise ne kadar srerse srsn nifasn zami sresi iinde grlen temizlik nifas kabul edilir. Hanef mezhebinde fetva bu gr dorultusunda verilmitir. Hanbellere gre kesildikten sonra tekrar balayan kann nifas m yoksa hastalk kan m olduu pheli sayldndan kadn oru tutar, namaz klar; fakat orucu daha sonra kaza eder (konuya ilikin farkl durumlar ve baka grler iin bk. Mv.F, XLI, 8-10). Doum yapm kadnn nceki doumunda kann devam ettii sre nifastaki deti kabul edilir. Haneflere gre yeni doumda gelen kan nifasn zami sresini aarsa det sresi esas alnr, aan ksm istihze olur. Kan det sresini gemekle birlikte nifasn zami sresini amazsa kadnn nifas detinin deitiine hkmedilir ve tamamna nifas hkm uygulanr. Kadnn nifasla ilgili bir deti yoksa zami sreye kadar gelen kan nifas, aan ksm istihze kan saylr. Mliklerde mutemet saylan gre gre kadnn bir deti olsa bile altm gn aan kan istihzedir. fi mezhebi iindeki ayr grten daha gl olanna gre de bu hususta kadnn kanlar arasnda bilgi ve tecrbesiyle yapt ayrm, bu mmkn deilse kadnn nifas deti, bu da yoksa nifasn en az sresi (bir anlk kan gelmesi) veya genellikle devam ettii sre (krk gn) esas alnr. Hanbellere gre krk gn aan kan hayz olmaya elverili ise hayz, deilse istihze kabul edilir. Baz organlar belirmi ceninin dmesiyle nifas hali meydana gelir. Bu durumdan nceki dklerde de nifas hkmlerinin uygulanacana dair grlere rastlanmaktadr (a.g.e., XLI, 14-15). kiz veya oklu doumlarda fakihlerin ekseriyetine gre tek bir nifas hkm uygulanr. Arada fsla bulunmas halinde nifasn hangi doumla balam saylaca hakknda deiik grler ne srlmtr. Nifas hali kadnn vcb ve ed ehliyetini etkilemez; sadece lousa olan kadn iin baz zel hkmler sz konusudur. Bunlar ylece zetlenebilir: Nifasl kadn namaz klamaz, tilvet ve kr secdesinde bulunamaz, oru tutamaz, mushaf eline alamaz, -baz mezheplerde kabul edilen istisna

durumlar dnda-Kuran okuyamaz, mescide giremez, Kbeyi tavaf edemez, cinsel ilikide bulunamaz. Bu srede geirdii namazlar kaz etmez, fakat tutamad farz ve vcip orular kaz eder. Lousal sona eren kadnn gusletmesi farzdr. Gusletmedike belirtilen ibadetleri ed edemez. Cinsel ilikinin cevaz iin nifas kan kesildikten sonra kadnn gusletmesi veya Haneflere gre bir namaz vakti kadar srenin gemesi gerekir. Btn bu hususlarda hayzl iin tannan ruhsatlar lousa iin de geerlidir (bk. HAYIZ). Nifasn hayzdan farkl olduu hususlar ise unlardr: Hayz ve nifasn asgari ve zami sreleri farkldr. Hayz l mddetinden saylrken nifas saylmaz. Hayzn aksine nifas bul, iddet ve istibr iin l deildir. Haneflere ve filerdeki bir gre gre nifas hayzn aksine kefret orucunu kesip pe pee olma zelliini ortadan kaldrr. Haneflere gre nifas snn ve bid boama arasnda ayrm salamaz; halbuki bir hayz dneminde birden fazla boama bid boama kabul edilir.

BBLYOGRAFYA

Drim, Vu, 98-99; bn Mce, ahret, 128; Eb Dvd, ahret, 119, Mensik, 9; Tirmiz, ahret, 105; Nes, usl, 23; Hattb, Melims-snen (nr. Abdsselm Abdf Muhammed), Beyrut 1411/1991, I, 82-83; Mverd, el-vil-kebr (nr. Ali M. Muavvaz - dil Ahmed Abdlmevcd), Beyrut 1414/1994, I, 436-441; Eb Cafer et-Ts, Resill-ar (nr. M. Vizzde el-Horasn), Kum, ts. (Messesetn-neril-slm), s. 162-165; Ksn, Bediu-ani, Beyrut 1406/1986, I, 41-45; Muvaffakuddin bn Kudme, el-Mun (nr. Abdullah b. Abdlmuhsin et-Trk - Abdlfetth M. el-Hulv), Riyad 1419/1999, I, 427-432, 443445; Nevev, eru Mslim, VIII, 133; a.mlf., el-Mecm, Cidde 1980, II, 535-550; a.mlf., Ravat-libn (nr. dil Ahmed Abdlmevcd - Ali M. Muavvaz), Beyrut 1412/1992, I, 283-287; ehbeddin el-Karf, e-are (nr. Muhammed B Hubze), Beyrut 1994, I, 392-395; bn Czey, elavnnl-fhiyye, Beyrut 1977, s. 31-32; Osman b. Ali ez-Zeyla, Tebynl-ai, Bulak 1313, I, 57, 67-69; bn Hacer el-Askaln, Fetul-br (nr. Abdlazz b. Abdullah b. Bz), Beyrut, ts. (Drl-marife), I, 402-403; bnl-Hmm, Fetul-adr, Beyrut, ts. (Dru hyit-trsil-Arab), I, 164-167; bn Nceym, el-Barr-ri, Beyrut 1413/ 1993, I, 229-231; irbn, Munil-mutc, I, 119-120; Ali el-Kr, Fetu bbil-inye (nr. M. Nizr Temm - Heysem Nizr Temm), Beyrut 1418/ 1997, I, 144-146; Buht, Kefl-n, I, 218-220; el-Fetval-Hindiyye, I, 37-41; Haskef, Drrl-mnte (Abdurrahman eyhzde, Mecmaulenhur iinde), Beyrut, ts. (Dru hyit-trsil-Arab), I, 54-56; Muhammed b. Ahmed ed-Desk, iye ale-eril-kebr, Kahire 1328 Beyrut, ts. (Drl-fikr), I, 174-175; Tahtv, iye al Merl-fel, Bulak 1318, s. 92-98; evkn, Neyll-evr, I, 331-333; bn bidn, Reddlmutr, Beyrut 1407/1987, I, 199-201; Hseyin Halef el-Cbr, Avrl-ehliyye indeluliyyn, Mekke 1408/1988, s. 279-293; Abdlkerm Zeydn, el-Mufaal f akmil-mere velbeytil-mslim fi-eratil-slmiyye, Beyrut 1420/2000, I, 107-110, 169-171; Muhammed Muhammed e-erkv, el-Mere ellet meneah uruh minet-avf, ME, XLIV/9 (1972), s. 844-848; mer Sleyman el-Ekar, el-ay vel-aml ven-nifs beynel-fh vet-b, Mecellet-era ved-dirstil-slmiyye, V/11, Kveyt 1988, s. 133-188; ay, Mv.F, XVIII, 291-328; Nifs, a.e., XLI, 5-17; Mehmet ener, Nifas, slmda nan badet ve Gnlk Yaay

Ansiklopedisi, stanbul 1997, III, 482-485; M. Revvs Kalac, el-Mevsatl-fhiyyetlmyessere, Beyrut 1421/2000, II, 16-17, 1892-1893, 1979. Hac Mehmet Gnay

NFFER
() Muhammed b. Abdilcebbr b. el-Hasen en-Niffer (. 354/965ten sonra) el-Mevf adl eseriyle tannan sf. Irakta Kfe yaknlarndaki Niffer blgesinde dodu. Msra gidip skenderiyede yaad iin Msr ve skender nisbeleriyle de anlr. Tasavvuf tarihi kaynaklarnda ve dier tabakat kitaplarnda ad zikredilmedii gibi el-Mevf ve el-Muabt adl iki nemli eserinde ailesi, eitim durumu ve hayat hakknda ipucu niteliinde de olsa herhangi bir bilgiye rastlanmamaktadr. Dncelerini yaymak iin mcadele etmemi olmas, srekli seyahat etmesi ve bir mrid topluluuna sahip bulunmamas tannmamasnn sebepleri olarak gsterilmektedir (Affddin et-Tilimsn, s. 259). Bir dier sebep de onun Hallc- Mansrun idamndan sonra hull iddiasyla sulanan sflerden olduunun sylenmesidir (Ahmed Th, XVIII/208 [1978], s. 41); ancak bu olduka zayf bir ihtimaldir. Muhyiddin bnl-Arab, Nifferyi temel zellikleri bilinmeme ve gizlenme olan sflerden sayar. Onun bu zellii, kaynaklarda kendisine yer verilmeyiinin sebebini izah konusunda daha ikna edici bir fikir vermektedir. Niffernin vefat tarihiyle ilgili kesin bilgi bulunmamaktadr. 354-366 (965-976) yllar arasnda Msrda lm olabilecei ileri srlmektedir. bnl-Arabnin el-Fttl-Mekkiyyede grlerini zikretmesinden sonra tannr hale gelmi, Affddin etTilimsn, bn Sebn, Kn ve arn gibi sfler eserlerinde onun grlerinden bahsetmilerdir. Niffernin tasavvuf anlay el-Mevf adl eserinin temel kavram olan vakfe terimine dayanr (el-Mevf, neredenin girii, s. 9-16). Tasavvufta bir makamdan dierine gemenin temel art, geilen makamn btn gereklerinin yerine getirilip geilecek yeni makama hazrlk yaplm olmasdr. ki makam arasnda durup kalmak demek olan vakfe bu noktada ortaya kar. Durmann sebebi, slikin nceki makamdan kalan ykmllklerini tamamlamas ve yeni makam iin gerekli hazrlklar yapmasdr. Niffer vakfe terimini hayret makam ya da matla ile e anlaml olarak kullanr. Kn de idraklerin ulat son mertebe veya kelm duyma mertebesinden syleyeni mhede mertebesine ykselmek diye tanmlad matlan riflerin dilindeki adnn mevkf olduunu belirtir. Mevkf veya matla btn bilgilerin kayna, idraklerin sonu, dier bir ifadeyle her trl bilginin sonland mertebedir (Niffer, el-Mevf, s. 31; Abdrrezzk el-Kn, s. 520). Bu grn bilgi -mrifet-vakfe arasndaki derecelenmeye dayandrarak aklayan Nifferye gre mrifet sflerin riyzet yntemiyle elde ettikleri bilgilere iaret eder, bilgi ise zhir bilgi iin kullanlr. Niffer mrifeti vakfenin aasnda sayar ve onu yetersiz kabul eder. Slikin mrifetten srekli huzur mnasndaki vakfeye gemesi gerekir. Bunlarn arasndaki dereceli ilikiyi vakfenin bilgi ve mrifetin beslendii kaynak olmasyla aklar. nk vakfe mrifetin, mrifet bilginin direidir ya da vakfe mrifetin ruhu, mrifet bilginin ruhu, bilgi hayatn ruhudur. Niffer bilgi-mrifet-vakfe arasndaki derecelenii havas-avam ilikisiyle de aklar. Bilgi ve mrifet sonucunda Hakk grme derecesine ulamak vakfeye ulamak demek olduu gibi bu sayede insan avamdan ayrlarak havas haline gelir. Niffer vakfe derecesine ulaanlar hr diye niteler ki bu niteleme sflerin dnya balarndan kurtulma hakkndaki grlerinin bir neticesidir. Vakfenin

bilginin aksine herhangi bir sebebe bal olmay da bu zatlndan kaynaklanr. Niffer bunu, Vkflar hkmdarlar, rifler vezirlerdir diye aklayarak tekrar vakfe-mrifet ilikisine iaret eder. Slikin dnyev balardan zat olmas onun tarafndan, Vkf neredeyse beerlik zelliinden kt ya da, Vkfn duyusu benim izzetimin cebertuyla kart diye dile getirilir. Bu ifadeler enelhak ve sbhn gibi ifadelerin bir benzeri saylabilir. Bunun bir sonucu ise vakfe yapann bedeni lrken kalbinin canl kalmasdr. Buna gre vakfeden sz etmek bilgi ve mrifetin zerindeki bir eyden sz etmek demektir. Baka bir adan vakfe sflerin dorudan bilgi almak diye isimlendirdii bir imkn salar. Niffer bunu, Kim vakfe ederse bilgisi dorudandr, kim vkf olmazsa bilgisi bakasndan kazanlmtr diyerek aklar. Vakfenin son makam olmas, sonraki dnem sflerinin tasavvuf tecrbenin sonu diye yorumladklar hayret makamyla arasndaki benzerlikleri aklar. Niffernin izahlar vakfenin hayret makam olduunu gsterir (el-Mevf, s. 12). Vkf ise bnl-Arabde insn- kmil veya bn Sebnde muhakkik diye isimlendirilen, slkn ikmal etmi insann baka bir addr. bnl-Arab dnemi tasavvufunda ayrntl bir ekilde ilenen baz dncelerin ilk nveleri elMevfta grlebilir. Niffernin daha tannr hale gelmesi de bu dnce akrabalyla aklanabilir. Bunlara rnek olarak birlik ve vuslat halini anlatan ifadeler zikredilebilir. Niffer insan varln anlam diye niteler. Bu konu, bnl-Arab sonras tasavvufunun insan merkezli grlerinde srekli tekrarlanm bir ana fikirdir. Bu ayn zamanda Nifferden nce Cneyd-i Badd ve Hallc- Mansrda grlen insann yaratl ncesi hakikati grleriyle de benzerlik gsterir. Niffer Cneyd-i Badd, Hallc- Mansr, Byezd-i Bistm gibi vahdet-i vcd eilimi tayan sflerdendir. bnl-Arabnin sistematik hale getirdii vahdet-i vcdun baz unsurlar Nifferde bulunabilir. Bunlardan biri, Allahn her eyle beraberlii fikridir. el-Mevfta en sk tekrarlanan dncelerden biri bu beraberliktir: Tanr her bir eye o eyin kendisinden daha yakndr. Dieri mtelin dile gelmezlii konusundaki grlerinden kaynaklanan paradoksal bir dilin kullanmdr (Schimmel, s. 91). Niffer, Allahn ancak zt zelliklerle bilinebileceini dile getirir. Allahn bilinemezliini, Bilgilerin bilgisi hibir eyin Onun benzeri olmadn grmendir diye aklayan Niffer, Allah bilmenin zt zellikleriyle Onu bilmek anlamna geldiinden sz ederken Onu btn diye ifade eder: Btn bilen zhir ve btn olarak yani zt zelliklerle hakikati bilen, yarm bilen ise sadece zuhur edici olarak bilendir. Bilen-bilinen ilikisinin bir sonucu olarak vkf da zhiri btn, btn zhiri haline gelen kimsedir. Niffer dilin yetersizlii hakkndaki grn aktarrken isimler, eserler gibi dil alanna giren eylerle Hakk bilmeye alanlar eletirir. Hakikat karsnda dil mecazi olabilir. Bilgi mrifete, mrifet ise vakfeye ulatrdnda vkf artk mecaza gerek duymaz. nk o Hakkn dndaki her eyden ekilip alnmtr. Bu ynyle vakfenin ayn zamanda bir fen teorisi olduu anlalmaktadr. Niffer vakfe halinde slik ile Tanr arasnda dilin bile arac olamayacan syler. Bu durum vakfenin susma hali olduunu gsterir. Bu da hayret makamnn baka bir zelliidir. Vkf her eyden soyutland iin Hak ile arasnda hibir ey kalmaz. Niffer, vel isminin anlamn Tanr ile vkfn arasnda hibir aracnn bulunmayna dayandrr. Vellik bir eyi takip etmek, onun ardndan gitmek anlamndan tretilmitir. Vkf Tanrdan hemen sonra gelen olduu iin vel diye isimlendirilmitir. Onunla Hak arasnda hibir vasta -dil bile-yoktur. Bu gr, sonraki tasavvufta insn- kmilin Tanr ile lem arasnda bir berzah olarak bulunmasnn baka bir

ifadesi saylabilir. Niffer havf ve rec ilikisi zerinde durur ve vakfenin tasavvufun dile getirdii btn ift ve zt kavramlarn tesinde bir ey olduunu belirtir. Ona gre sz konusu kavramlar mrifete dayanr. Halbuki ilim mrifette, mrifet ise vakfede sona erer ve mrifetin yerini huzur alr. Niffernin eriathakikat ilikisine dair ifadeleri onun Snn tasavvufun eriata ballk grlerine katldn gsterir. Bu durum, tasavvufun btn dnemlerde bireysel ykmll reddetmek bir yana din hkmleri derinletirmek anlamnda tahkik zerine kurulduu iddiasnn bir tezahrdr. Nifferye gre insann vakfeye ulaabilmesi emre itaat etmesiyle, doru yolda bulunmas da yasaklardan uzak durmasyla mmkndr. Her eyin bir kayna vardr, gcn kayna ise yasaktan saknmaktr. yleyse eriata balanmak slkn baars iin zorunludur. Melmlerin ayrc zellii saylan ihls zerinde de duran Niffer amelin niyet, niyetin ise ihlsla llmesi gerektiini vurgular. slmn anlamndan sz ederken onun boyun emek mnasna geldiine dikkat ekerek gerek anlamda boyun eebilmek iin Hakkn emrine ve kelmna uymak ve bidat karmamaktan sz eder. Nifferye gre bidat olmamak, insann kendi gr dorultusunda deil Hakkn onun lehinde ya da aleyhindeki hkmlerinin dorultusunda gitmesi demektir. Eserleri. 1. el-Mevf. Eser, Beni -u konuda-durdurdu ve dedi ki ifadesiyle balayan ve mevkf ad verilen her biri bir iki sayfa hacmindeki metinlerden oluur. Sflerin dorudan bilgi almak veya lmsz diriden bilgi almak eklindeki ifadeleri balamnda eser boyunca mellife hitap Cenb- Haktan gelmektedir. el-Mevf, Arthur J. Arberry tarafndan yedi nshasna dayanlarak neredilmi ve ngilizceye tercme edilmitir (London 1935). Bu neir yetmi yedi mevkf ihtiva etmektedir. Paul Nwyie eserin stanbul (Sleymaniye Ktp., Hac Mahmud Efendi, nr. 2406), Bursa (Bursa Eski Yazma ve Basma Eserler Ktp., Ulucami, nr. 1536), Konya (Ysuf Aa Ktp., nr. 5929) ve Tahran (Melik Ktp., nr. 4263) ktphanelerinde bulunan, Arberrynin kullanmad nshalar karlatrp tesbit ettii yetmi mevkf ayrca yaymlamtr (Trois oeuvres indites de mystiques musulmans, s. 193-249). el-Mevf Affddin et-Tilimsn tarafndan erhedilmitir (bk. bibl.). Tilimsn, esere son eklinin Niffernin notlarndan hareketle olunun olu veya kznn olu Muhammed Niffer tarafndan verildiini syler. Baz iddialara gre de el-Mevf Niffernin bir arkada tarafndan derlenmitir. Eserin bir erhinin daha bulunduu kaydedilmektedir (Sezgin, I, 662). 2. el-Muabt. Ey kulum diye balayan elli alt hitabeden oluan eserin sonunda bir de mevkf bulunmaktadr. slp ve muhteva bakmndan el-Mevfn bir benzeri ve devam niteliinde olan el-Muabt Arthur J. Arberry el-Mevf ile birlikte neredip ngilizceye evirmitir. Paul Nwyiann almas ayrca, yukarda zikredilen ktphanelerde bulunan nshalardan derlenen Nifferye ait mteferrik paralar (s. 249-275), hikmet konusuna dair metinleri (s. 279-287), dua ve mnctlar (s. 289-306), havtr ve muhabbetle ilgili metinleri (s. 309-325) ihtiva etmektedir. Bu metinlerde yer alan iirlerden Niffernin ayn zamanda air olduu anlalmaktadr. BBLYOGRAYFA : Niffer, el-Mevf (nr. ve trc. A. J. Arberry), London 1935, tr.yer., ayrca bk. neredenin girii, s. 1-26; a.mlf., el-Muabt (nr. ve trc. A. J. Arberry, a.e. iinde), London 1935, tr.yer., bnlArab, Ftht- Mekkiyye (trc. Ekrem Demirli), stanbul 2006, II, 232; Affddin et-Tilimsn, eru Mevfin-Niffer (nr. Ceml el-Merzk), Kahire 2000, s. 259, 505; Abdrrezzk el-Kn, Tasavvuf Szl (trc. Ekrem Demirli), stanbul 2004, s. 520, 574, 575; arn, et-abat, II, 429;

Kef-unn, II, 1891; Brockelmann, GAL Suppl., I, 358; Sezgin, GAS, I, 661-662; P. Nwyia, Trois oeuvres indites de mystiques musulmans: Saqq al-Bal, Ibn A, Niffer, Beyrut 1982, s. 183325; Ysuf Sm el-Ysuf, Muaddime lin-Niffer, Dmak 1988; Ceml Ahmed el-Merzk, Tecrdt-tevd lin-Niffer, Kahire 1414/1994; A. Knysh, Islamic Mysticism: A Short History, Leiden 2000, s. 102-115; A. Schimmel, slamn Mistik Boyutlar (trc. Ergun Kocabyk), stanbul 2002, s. 91; Ahmed Th, Medal il ratin-Niffer, el-Ktib, XVIII/208, Kahire 1978, s. 3852; A. J. Arberry, al-Niffar, EI (ng.), VIII, 13-14. Ekrem Demirli

NFTAVEYH
() Eb Abdillh brhm b. Muhammed b. Arafe b. Sleymn el-Atek el-Ezd el-Vst (. 323/935) Arap dili, edebiyat ve kraat limi. 244 (858) ylnda Vstta dodu. ok esmer ve irkin olduu, ayrca gramerde Sbeveyhinin (Sibeveyh) metodunu benimseyip kitabn ok okuttuu iin onunki ile ayn vezinde olmak zere Niftaveyh lakabyla anlmtr. Musab b. Zbeyr ile Abdlmelik b. Mervn dnemlerinde Basra ve Horasan valilii yapan Mhelleb b. Eb Sufrenin soyundandr. Badata yerleen Niftaveyh mrn geirdii bu ehirde tahsil grd. Arap dili ve edebiyatnda Mberred, Saleb ve Muhammed b. Cehmden; hadiste shak b. Vehb el-Allf, Abbas b. Muhammed ed-Dr, Ahmed b. Abdlcebbr elUtrid ve Abdlkerm b. el-Heysemden; kraatte Muhammed b. Amr b. Avn el-Vst, Ahmed b. brhim b. el-Heysem el-Belh ve uayb b. Eyyb es-Sarfnden faydaland. Kendisinden istifade eden ok sayda talebe arasnda Merzbn, Ebl-Ferec el-sfahn, Ebl-Ksm ez-Zeccc, Eb Cafer en-Nehhs, Mtenebb, Eb Ali el-Kl, Muf b. Zekeriyy, Muhammed b. Ahmed el-Ezher, Hasan b. Bir el-mid, bn Hleveyh, Hasan b. Abdullah el-Asker ve Ali b. Hseyin el-Mesd saylabilir. Elli yl boyunca Enbriyyn Camiinde ders veren Niftaveyh 12 Reblevvel 323te (19 ubat 935) Badatta vefat etti. Onun sohbeti tatl, ahlkl, cmert ve gvenilir bir kii olduu, ancak kendisini ihmal edip temizliine ve elbisesine zen gstermedii nakledilir (Ykt, I, 256-257). bn Dreyd ile atmalar olduu gibi bn Bessm el-Badd gibi baz edip ve limler onun hakknda hicviyeler yazmtr (Kemleddin el-Enbr, s. 261; Ykt, I, 264). Nahiv alannda bn Keysn, Zeccc ve Eb Bekir el-Enbr tabakasnda saylan Niftaveyh (Tehbl-lua, I, 28), Kfe-Basra karm semeci ve Badat mektebi paralelinde uzlatrmac bir izgi takip etmitir (bnn-Nedm, s. 90). Arap dilindeki itikak ilkesini kategorik olarak reddetmi, dilin menei meselesinde retme ve uzlama nazariyesini benimsememi, tabii ve tevkif bir olgudan sz etmitir. bn Dreydin Cemheretl-lua adl szlnn Hall b. Ahmede ait Kitbl-Aynn deitirilmi ve bozulmu bir ekli olduunu sylemi, Mutezilenin Kurn- Kermin mahlk sayld iddiasn tutarsz bulmutur. Fkhta yakn dostu bn Dvd ez-Zhirnin yntemini benimsedii ve bu mezhebin nde gelen simalar arasnda yer ald kaydedilmektedir (Safed, VI, 130). Onun baz kaynaklarda i ve Hanbel eklinde nitelendirilmesi gramerde olduu gibi mezheplerde de semeci ve uzlamac bir izgi takip ettii ihtimalini dndrmektedir (EI2 [ng.], VIII, 14). Cerr b. Atyye ve Ferezdakn en-Neii ile Zrrmme gibi birok airin divann ezberledii kaydedilen Niftaveyhin iirle ilgili teorik ve teknik bilgilere vkf olduu belirtilir. Ayrca gazel, nesib, hiciv ve hikmet konularnda iirler yazmtr. Genellikle ktalar halinde intikal etmi olan iirleri kaynaklarda dank biimde yer almaktadr (mesel bk. Ykt, I, 257-271; Ayn-a, II, 222-223). Eserleri. Niftaveyh eitli alanlarda ok eser telif etmekle birlikte bunlardan sadece ikisi gnmze

ulamtr. 1. el-Mar vel-memdd (nr. Hasan zel Ferhd, Cmiatl-Melik Sud Mecellet Klliyyetil-db, IV/5 [Riyad 1975-1976], s. 93-127; Kahire 1980). Arap dilindeki maksr ve memdd isimlerle kelimelerin yazl, irab ekilleri, tekil, ikil ve oullarndaki deiiklikler, sonu hemzeli fiiller, eitli bablardan masdar, ism-i fil ve ism-i mefl kalplar, mnsarif ve gayr-i mnsarif olma durumu gibi konular veciz bir anlatmla ele alnmaktadr. Sahasnda ilk eserlerden olan rislede Kfe mektebinin yntem ve terimleri kullanlmtr. 2. Meselet Sbn (nr. Ysn Muhammed es-Sevvs, MMLADm., LXIV/3 [1989], s. 361-391). Rislede sbhnallah terkibi, iinde sbhn ve tesbih ifadeleri geen otuz iki yet, iir ve hadis yorumlanm ve filolojik adan aklanmtr. Niftaveyhin kaynaklarda ad geen dier eserleri de unlardr: el-Bri fil-lua, er-Red al men le bi-all-urn (er-Red alel-Cehmiyye), el-Eml (bu eserin VII./XIII. yzylda Halep Ktphanesinde nshalar olduu bilinmektedir), Emll-urn, tilfl-meif, arblurn (hacimli bir eser olup VII./ XIII. yzylda Halep Ktphanesinde yazmas olduu belirtilmektedir), el-tirt, el-stf fi-r veya el-stin ve-ar (ve-r filrt/fil-urn), el-avf, el-Medir, el-Muni fin-nav, el-Mla, en-Nal (en-Neml), erRed al men yezum ennel-Arab yetau kelmeh baah min ba, er-Red alelMufaal b. Seleme f nadih alel-all, e-ehdt, et-Tevbe, et-Tr, el-Vzer, Kitb f ennel-Arab tetekellem aban l taallmen, Araae fil-lua, ade f arbil-lua. Niftaveyh ayrca Dvns-Semeveli (nr. Abdlkerm ed-Dceyl, Badad 1955) ve Dvnu Saym Abd Benil-a derlemitir.

BBLYOGRAFYA

Tehbl-lua, I, 27-28; Niftaveyh, Meselet sbn (nr. Ysn Muhammed es-Sevvs, MMLADm. iinde), LXIV/3 (1989), neredenin girii, s. 361-369; a.mlf., el-Mar vel-memdd (nr. Hasan zel Ferhd, Cmiatl-Melik Sud Mecellet Klliyyetil-db iinde), IV/5, Riyad 1975-76, neredenin girii, s. 93-104; Mesd, Mrc-eheb (Meynard), VI, 85; Eb Bekir ez-Zbeyd, abatn-naviyyn vel-luaviyyn (nr. M. Ebl-Fazl brhim), Kahire 1984, s. 154; bnn-Nedm, el-Fihrist (Teceddd), s. 90; Hatb, Tru Badd, VI, 159-162; bn Hayr, Fehrese, s. 395-396, 398, ayrca bk. tr.yer.; Kemleddin el-Enbr, Nzhetl-elibb (nr. brhim esSmerr), Zerk (rdn) 1405/1985, s. 194-197, 261; Ykt, Muceml-deb, I, 254-272; bnl-Kft, nbhr-ruvt, I, 176-183; Yamr, Nrl-abes el-muaar minel-Mutebes (nr. R. Sellheim), Wiesbaden 1384/1964, s. 344-345; bn Hallikn, Vefeyt, I, 47-49; Safed, el-Vf, VI, 129-133; bnl-Cezer, yetn-Nihye, I, 25; Brockelmann, GAL, I, 112; Suppl., I, 173, 184; Sezgin, GAS, VIII, 149-152; Ayn-a, II, 220-223; A. D. el-mer, Nifveyh ve devrh fil-kitbe vet-tr, Mecellet Klliyyetil-db, sy. 15, Badad 1972, s. 71-102; Omar Bencheikh, Nifawayh, EI (ng.), VIII, 14-15. Zlfikar Tccar

NGHDT
() Hcegn silsilesi ve Nakibendiyye tarikatnda slikin kelime-i tevhidi zikrederken btn dnyev dncelerden uzaklamas anlamnda bir terim (bk. HCEGN).

NGR HANIM
(1862-1918) Trk airi ve yazar. stanbulda dodu. Asl ad Sandor Farka olup 1848 Macar htillinden sonra Trkiyeye snarak ihtid eden ve Macar lakabyla tannan Osman Paann kzdr; annesi, Sadrazam Keecizde Fuad Paann mhrdar Nri Beyin kz Emine Rifat Hanmdr. Yedi yanda iken Madam Garosun Kadkydeki yatl okuluna verildi. Bu okulda Franszca, piyano, resim ve dikiin yan sra Rumca, talyanca ve Ermenice rendi. Dnemin nl ismi Ebllisan kr Efendiden Trke, Arapa ve Farsa dersleri ald. rtnme yann yaklamas sebebiyle okuldan alnd, piyano ve lisan derslerine evde devam etti. Henz ocuk denecek bir yata iken yapt, mutsuzluuyla edeb hayatn etkileyecek olan evliliinden (1875) Slih Mnir, Slih Feridun ve Slih Kermet adl ocuklar dnyaya geldi. Evliliinin yedinci ylnda kocas hsan Beyle arasnda beliren anlamazlk yznden baba evine dnd, bir mddet sonra da kocasndan ayrld (1889). Bu arada Efss adl bir iir kitab yaymlamas (I. ksm, 1887) bir anda ilgi oda haline gelmesine sebep oldu. Efssun yl sonra kan ikinci ksm hretini pekitirdi. olunun da Galatasaray Mektebi Sultnsinde eitim grmesini salayan Nigr Hanm onlar mutlu etmek iin hsan Beyle tekrar evlendi (1895). Nran, 1896da Nigr Hanmn ayn zamanda bayazarln yapt Hanmlara Mahsus Gazete Ktphanesinin ilk eseri olarak neredilince II. Abdlhamid tarafndan ikinci dereceden efkat nianyla dllendirildi (1898). Aks-i Sed (1899) ve Safaht- Kalb (1901) edeb eserlerini srdren Nigr Hanm gnlnde sk sk apknlndan, sefahat ve kumar dknlnden ikyet ettii hsan Beyden ikinci ve son defa olarak boand (1902). Annesinin ve babasnn lmnden sonra kendisini oullarna ve edebiyata hasrederek ilideki konanda mehur sal toplantlarn dzenlemeye balad; yerli yabanc, kadn erkek sekin bir sanatkr zmresini evresine toplad. Buraya devam edenler arasnda Recizde Mahmud Ekrem, eker Ahmed Paa, Sleyman Nazif, Faik li Ozansoy, Abdlhak Hmid Tarhan, Mustafa Reid, Ali Ekrem Bolayr, Cell Sahir Erozan, Ercmend Ekrem Talu, Ahmed Rsim, Macar Trkologu Igncz Knos, Arminius Vmbry, ressam Zonaro, piyanist Furlani ve Hegey, kemn Tatyos Efendi, dnemin Maarif nzr Mnif Mehmed Thir Paa ve Paris sefiri Slih Mnir Paa ve eitli lkelerin elilik erkn bata gelmektedir. Nigr Hanm 19O5te ilk byk seyahatini gerekletirip Ahmed Cevdet Paann kz Emine Semiye Hanmn davetiyle Sereze gitti. 19O8de Serez seyahatini tekrarlad. Oradan Viyanaya geerek bir mddet sanatoryumda tedavi grdkten sonra Macaristandaki akrabalarn ziyaret edip yurda dnd. Bedensel ve ruhsal rahatszlklarna iyi geldii iin seyahati daima sevmi olan Nigr Hanm 19O9da Msr, talya, Fransa ve Romanyay gezdi. 191Oda Viyanada bir ameliyatn ardndan Fransaya geti; 1912de tekrar Parise gitti, 1914 ylnda son defa yurt dna karak Pete ve Viyanay ziyaret etti. 1912den sonra aa kan mill felketler, ferd bir duyu tarz ve aristokrat enili bir hayat tarz olan Nigr Hanmn topluma ynelmesine sebep oldu. Balkan Harbi esnasnda o da dier aydn

kadnlar gibi konferanslar verdi, hams iirlerini okuyarak halkn mill duygularn harekete geirmeye alt, askerlere yatak yorgan yetitirmek iin balatlan kampanyaya katld. Vatan duygularla yazd iirlerini Elhn- Vatan isimli kk bir kitapta bir araya getirdi (1916). Ancak I. Dnya Sava mitsizliinin artmasna sebep oldu. Bu yllarda madd olarak da sknt iindeydi. Geni mal kaynaklar yoktu ve babasnn lmnden sonra balanan maa Merutiyetin ilnyla kesintiye uramt. Enver Paann ei Nciye Sultan tarafndan balatlan maa da sk sk kesintiye uruyordu. Geni evresine ramen yalnzlk duygusundan bir trl kurtulamayan Nigr Hanm hnedan yelerinden grd ilgiyi en byk tesellisi olarak deerlendiriyordu. mrnn son yllarnda Maarif Nezreti tarafndan kendisine yaplan bir mektep mdrl teklifini nce reddettiyse de ardndan bu greve balad. Fakat sava yllarnn salgn hastal tifse yakaland. Kaldrld ili Etfal Hastahanesinde 1 Nisan 1918de vefat etti, Rumelihisar Kayalar Mezarlnda annesiyle babasnn kabirleri arasnda topraa verildi. Nigr Hanmn mezar yol yapm sebebiyle iki defa deitirilerek bu gn iyan Mezarlnda bulunduu yere alnmtr. Nigr Hanm, yaz hayatna on drt yanda iken erkek kardei Alinin lm zerine syledii bir mersiye ile balamtr. Son eseri de tfpaazde Rauf Beyin lm iin yazd mersiyedir. lk iir ve sanat zevkini, hfzasnda birok beyit bulunan annesi ile beste yapabilecek derecede msikiye vkf babasndan ald dnlebilir. Batdan Victor Hugo, Alphonse de Lamartine ve Alfred de Musset bata olmak zere Fransz romantiklerinin etkisi altnda kald. Fuzl, Nedm ve eyh Galib gibi divan airleriyle adalarndan Recizde Mahmud Ekrem ve Abdlhak Hmidi beendiini ve Leyl Hanm, Ftnat Hanm, Esad Muhlis Paa divanlarn ok okuduunu kaydeder. Ailece grtkleri Ahmed Midhat Efendiden tevik ve takdir grmtr. Cenab ahabeddini takdir ettiini sylemekle beraber Aks-i Sedda yer alanlarn bir ksm dnda iirleri Serveti Fnn zelliklerini tamaz. Bu bakmdan Tanzimat ve Serveti Fnn edebiyatlar arasnda bir ara nesil sanats olarak dnlmelidir. Recizde Mahmud Ekrem dairesinde kalm olan Nigr Hanmn duygusal, samimi ve lirik bir iiri vardr. M. Fuad Kprl, Nigr Hanm kendisinden nce eser vermi kadn airlerden ayrarak onu samimiyetiyle stn bulur ve sanat itibariyle onlarn hepsinden byk olduunu belirtir (Bugnk Edebiyat, s. 297). Kadn ediplerin az olduu, olanlarn da erkek adlar arkasna gizlendii bir dnemde Nigr Hanm, gerek kimliini saklamadan duygularn samimiyetle ifade ettii Avrupa tarzda eserler vermesi, iirlerinin yabanc dillere evrilmesi, Avrupa basnnda tannmas, eitli yabanc dilleri bilmesi, uzun yllar salonunda sekin bir sanatkr zmresini arlamas, sosyal yaants bakmndan farkl ve yeni bir imaj oluturmasyla modernleme srecinin nc Trk kadnlar arasnda yer alr. II. Merutiyetten sonra deien edeb beeni Nigr Hanmn hretinin azalmasna ve esasen ok gl olmayan iirinin giderek unutulmasna sebep olmutur. Nigr Hanm hikye, tiyatro, eviri, mensure, mektup, makale, an, sohbet, deneme gibi trlerde de eser vermi ve kitaplarnn bir ksmnda bunlar tr ayrmna gitmeden bir araya getirmitir. Yaz hayat Hanmlara Mahsus Gazete, Mrvvet, Malmt, Serveti Fnn, Edebiyyt- Ummiyye Mecmuas, Utrid, ehbal, Pul gibi, bir ksmnda ryan Kalb takma adn kulland eitli dergi ve gazetelerle i ie ilerledi. zellikle bir sre iin bayazarln da yapt Hanmlara Mahsus Gazete etrafnda edeb hayatnn renkli ve zengin bir dnemini geirdi. Ferd ve romantik bir kimlik sergiledii eserlerinde mutsuzluk, anlalamama, kendini anlatamama,

sevme ve sevilme ihtiyac, maraz bir duygusallkla i ie rlen tutkulu ak, tabiata snma daima n plandadr. Metafizik endieye dnemeyen bir lm rperii, annelik, ocuun ve kadnn eitimi, yurt sevgisi de iirlerinin ve nesirlerinin temel konularn oluturur. Kadn meseleleri zerinde hassasiyetle durmakla beraber kadn ve erkek arasnda her alandaki eitlie inanmayan Nigr Hanm, feminizmin kadn ve erkein birlikte eitimiyle gerekleebileceini kabul etmektedir. Bu tavryla o dnem feminizminin Hanmlara Mahsus Gazete zerinden takdim edilen lml kanadnda yer almaktadr. Mill felketlerin kuvvetle hissedildii Balkan ve I. Dnya savalar yllarnda yine romantik karakterli olmakla birlikte savatan ikyet, acma, hayr duygular, vatan ve asker sevgisi, yer yer Trk ad anlmakla birlikte daha ziyade Osmanl olarak terennm edilen millete hayranlk temalar bu dnem iirlerinde n plana kar. Eserleri. 1. Efss (I. ksm, stanbul 1304, stanbul 1308). On drt yandan itibaren yazd iir ve nesirleri ieren bu kitap kk hacmine ramen onu hrete ulatrmtr. Eserin ilk basksnda yer alan yirmi drt paradan on alts nazm, sekizi nesirdir. Divan tarznda yazlm mnctlarn, natlarn, methiyelerin, gazel ve arklarn yan sra yeni tarzda kaleme alnm iirler nesir paralar ve tercmelerle bir araya getirilmitir. Daha ziyade iirlerde dikkat eken dil kusurlar, vezin ve syleyi acemiliklerine ramen eser bir kadn ruhunun samimi duygularn yanstmas bakmndan dnemi iin nemli ve yenidir. 2. Efss (II. ksm, stanbul l306). Doksan yedi iirin bulunduu eser Mehdi Efendiye ait bir takrizle balar, Nigr Hanmn daha nce yaymlanm iirlerinin yan sra hi yaymlanmam iirlerini de ierir. air bu eserinde de divan tarz iirlerinin yannda Tanzimat dneminin iir yeniliklerini denemeyi srdrmektedir. 3. Nran (stanbul l312). Manzum ve mensur olarak iki ksmdan meydana gelmektedir. Yaym tarihi Edebiyyt- Cedde dnemine denk dmekle beraber bu eserde divan ve Tanzimat dnemi iir zellikleri grlmektedir. 4. Aks-i Sed (stanbul 1316). Edebiyyt- Ceddenin ekil ve muhteva zelliklerini tayan, Nigr Hanmn en olgun eseri saylabilecek bu alma da nazm ve nesir olmak zere iki ksmdan olumaktadr. Burada divan tarz rnekler azalm, dil ve ifade kusurlar ayklanmtr. Nigr Hanmn asl nesri de bu eserde ortaya kar. Paralarn ou mensure, deneme ve hikye zelliklerini ayn anda tayan metinlerdir. 5. Safaht- Kalb (stanbul 1317). Hanmlara Mahsus Gazetede tefrika edildikten yl sonra kitap haline getirilen eser on dokuz mektuptan ibarettir. Vakas, zaman, mekn ve ahs kadrosu bakmndan eserin bir roman olarak kabul edilmesi mmknse de dneminde ak mektuplar olarak takdim edilmitir. 6. Elhn- Vatan (stanbul 1332). Nigr Hanmn vatan-hams iirlerinin topland bu eser Esirgeme Dernei adna bastrlmtr. Cokun bir vatan ve millet sevgisinin hissedildii Elhn- Vatanda vezin ve kafiye endiesinin gsterili bir eda ve ihtiaml bir kelime kadrosu ile bir araya gelmesi yznden haivler oalmtr. Nigr Hanmn bunlardan baka Grve adl, dneminde sahneye konmu fakat yaymlanmam bir tiyatro eseriyle Tesr-i Ak adl bir baka tiyatro eseri (Olcay nertoy tarafndan yeni harflere evrilerek yaymlanmtr, Ankara 1978), dergilerde kalm iirleri ve nesirleri de bulunmaktadr. Tamam yirmi defter olduu anlalan gnlklerinden on defter iyan Mzesinde muhafaza edilmektedir.

BBLYOGRAFYA

Nigr bint Osman, Gnlkler, iyan Mzesi, I-XIII; a.mlf., Hayatmn Hikyesi, stanbul 1959; Mustafa Reid, Muharrert- Nisvn, stanbul 1313, s. 129; Kadnlarmzn timlar, stanbul 1328; Ruen Eref [naydn], Htralar ve Tahasssler: Nigr bint Osman Hanmefendi, Gemi Gnler, stanbul 1919, s. 68-75; a.mlf., Diyorlar ki (haz. emseddin Kutlu), Ankara 1972, s. 19-28; Kprlzde M. Fuad, Nigr Hanm, Bugnk Edebiyat, stanbul 1924, s. 297-303; Refik Ahmet Sevengil, Merutiyet Tiyatrosu, stanbul 1968, s. 101; Emel Aa, 1928e Kadar Trk Kadn Mecmualar (yksek lisans tezi, 1989), Sosyal Bilimler Enstits, I-III; Taha Toros, Mazi Cenneti, stanbul 1992, s. 182-183; stanbul Ktphanelerindeki Eski Harfli Trke Kadn Dergileri Bibliyografyas (haz. Zehra Toska v.dr.), stanbul 1993, tr.yer.; efika Kurnaz, Balkan Harbinde Kadnlarmzn Konumalar, stanbul 1993; Nazan Bekirolu, air Nigr Hanm, stanbul 1999, a.mlf., Efsusun kinci Ksm, Ebzziya Tevfik ve Bir Yaymclk Maceras, Dergh, sy. 50, stanbul 1994, s. 7-8; P. Kappert, Nigr Hanm, Dichterin und Dame von Welt ausgehenden Osmanischen Reich, Frauen, Bilder und Gelehrte, stanbul 2002, s. 333-345; Cenab ahabeddin, Tedkkt- Edebiyye: Nran, Mekteb, IV/41, stanbul 1896, s. 645-646; Mehmed Rauf, Aks-i Sed, SF, XVII/440 (1315/1899), s. 378-380; Hanmlarmzn Nmyi-i Vatanpervernesi, Tanin, sy. 1513, stanbul 2 ubat 1328 / 15 ubat 1913; Yahya Kemal [Beyatl], Nigr Hanmefendi, Nevsl-i Mill, sy. 4, stanbul 1914, s. 4; Raif Necdet, ki Mersiye Arasnda, Utrid, I/13, stanbul 10 Nisan 1335 / 10 Nisan 1919, s. 195-196; Sleyman Nazif, Nigr Hanm, SF, CI/ 1575 (1926), s. 354-358; Kmil Yazg, air Nigr Hanm, Vakit, stanbul 2 ubat 1944; Hikmet Feridun Es, Tanmadmz Mehurlar: Nigr Hanm, Akam, stanbul 30 Mays 1945 - 10 Haziran 1945 [sekiz tefrika]; Abdlhak inasi Hisar, Gemi Zaman Edipleri: Nigr binti Osman [I-II], TY, nr. 263 (1956), s. 444-448; sy. 264 (1957), s. 530-534; Fevziye Abdullah Tansel, Nigr Hanmn Takma Ad: ryan Kalb, KAM, sy. 3 (1976), s. 20-23; Olcay nertoy, Nigr Hanm ve Tesir-i Ak, Tiyatro Aratrmalar Dergisi, sy. 7, Ankara 1976, s. 233-273; Nesrin Moral, air Nigr Hanmn Son iiri ve M. Rauf Bey, Tarih ve Edebiyat Mecmuas, sy. 4, stanbul 1981, s. 41-43; Zeyneb Sad Zall Eb Sinne, Hmml-vaan fi-ir Nir bint Omn, Mecellet Klliyyetil-db, LVIII/2, Kahire 1998, s. 129-164; Anwar Ahmad, Nigar Dergisinin smine Esin Kayna Olan Trk airi Nigr Bint-i Osman, DTCFD, XL/1-2 (2000), s. 88-95. Nazan Bekirolu

NGR
() (. 1886) Nakibend eyhi, air. Azerbaycann Karaba blgesinde Zengezur kasabasnn Cicimli kynde dnyaya geldi. Doum tarihi olarak 1212 (1797), 1220 (1805) ve 1230 (1815) yllar kaydedilmektedir. Blgede Cicimli Seyyidleri diye tannan, ocakl ve byk itibar sahibi olan ailesi VI. (XII.) yzylda Horasandan Karabaa gelip yerleen, Hz. Hasan soyundan Seyyid Muhammed emseddin Akablye ular. Ad Hamza olup Mr Paa diye tannan Seyyid Rkneddin Efendinin oludur. Nigr mahlasn tahsili srasnda kendisine yardm eden Nigr adl bir hanma kran borcunu eda iin almtr. Mr Hamza, Hac Hamza Nigr, Seyyid Nigr, Nigr-i Karab diye tannr. Alt aylk iken babas ldrlen Nigr, ocukluunda okuma yazmaya ilgi gstermeyerek ata binip silhla oynamay tercih etti. Annesinin sraryla on be yandan sonra kynden ayrlp Karakata Mahmud Efendi adl bir limden ders almaya balad, ardndan ekiye giderek ikest Abdullah Efendiden ders okudu. Daha sonra Hlid el-Baddden hilfet alp blgeye dnerek irad faaliyetine balayan smil irvnye intisap etti. ikest Abdullah Efendinin rencisi iken ryasnda Hz. Alinin ona Sivasa gidip smil irvnye intisap etmesini emrettii, huzuruna ktnda eyhin ona, Ne mutlu mridi h- velyet olana dedii nakledilmektedir. Onun smil irvnye ne zaman ve nerede intisap ettii konusunda kesin bilgi bulunmamaktadr. eyh milin mridi olduunun anlalmas zerine Ruslar tarafndan bir sre hapsedilen ve kurtulduktan sonra 1827de Ahskaya gidip ayn yl Anadoluya gelen smil irvnnin drt yl Amasyada kaldktan sonra Sivasa getii, dokuz yl burada ikamet ettii ve daha sonra Amasyaya gittii bilinmektedir. Bu durumda Nigrnin smil irvnye 1830 ylndan sonraki bir tarihte intisap ettii sylenebilir. 1839da mridiyle birlikte Amasyaya giden Nigr bir sre Gml Sarahane Medresesinde riyzete girdi. Ayn yl mridinin emriyle hacca gitti. Hac dn Basra, Badat, Halep ve am ziyaret edip stanbula geldi. Ksa bir sre stanbulda kaldktan sonra Amasyaya dnd. 1841de yine mridinin emriyle annesini ziyaret etmek, ders vermek ve irad faaliyetinde bulunmak zere Karabaa gitti. 1852 ylna kadar Karabada irad faaliyetinde bulunan Nigrnin hreti geni bir evreye yayld. zellikle Karapapak (Terekeme) Trklerinden ok sayda mrid edindi. Bu dnemde evlendi, ok sevdii ve yirmi yanda kaybettii yetenekli bir air olan olu Sirceddin burada dodu. Ardndan Anadoluya dnen Nigr, yl Erzurumda ikamet ettikten sonra 1855te stanbula giderek 1858 ylna kadar burada kald. Onun bu dnemdeki faaliyetleri hakknda ayrntl bilgi bulunmamakta, Mustafa Reid Paa ile grt, kendisine Fatihteki Emr Buhr Tekkesinin eyhlii teklif edildii, kabul etmeyip yerine halifesi Mustafa Sabri Efendinin tayinini salad kaydedilmektedir. Bir iirinde Mustafa Reid Paann ad gemektedir. stanbuldan Erzuruma dnen Nigr 1866da Amasyaya gitti, ksa bir sre sonra Merzifona yerleip 1883 ylna kadar burada irad faaliyetini srdrd, tefsir ve hadis dersleri verdi. Amasya

ve evresinde geni bir mrid halkasna sahip olmas, 1853 Osmanl Rus Savann ardndan ounluu Karapapak Trklerinin oluturduu Kuzey Kafkasyal mridlerinin byk topluluklar halinde Anadoluya gerek Amasyadan Mu ve Karsa kadar geni bir blgeye yerlemeleri Nigrnin hret ve nfuzunu daha da arttrd. Sohbetlerinde ve iirlerinde srekli Hz. Ali ve Ehl-i beyt muhabbetinden bahsedip Ehl-i beyte zulmeden Emev ve Mervnlerin slm dininin dman olduunu sylemesi baz kimseleri rahatsz etti. Ashaba kfrettiine, devlet ve millet aleyhine faaliyet gsterdiine dair sylentiler etrafa yayld. Urunda can vermeye hazr ok sayda mridiyle her an isyan edebilecei ileri srlerek Amasyadan karlmasn talep eden bir mazbata dzenlenip Bbliye ikyet edilen Nigr, Amasya mutasarrflndan Merzifon kaymakamlna gelen ve Samsuna gnderilmesini isteyen emir zerine 28 ubat 1885te ailesiyle birlikte Merzifondan ayrld. Birka gn Samsunda kaldktan sonra muhtemelen mensuplarndan olup etkili bir kii olduu anlalan Erzurumlu zzet Efendinin telgraf zerine stanbula gitti. Meklid-i Ak mellifi Kzm Paa, Nigrnin srgnnn durdurulmas iin Bbli nezdinde giriimlerde bulunduysa da bir sonu alnamad. Nigr, 30 Nisan 1885te srgn yeri olarak belirlenen Harputa gnderilmek zere vapura bindirilerek Samsuna doru yola karld. Amasyaya urayp kendisiyle birlikte srgn edilen ei, kaynbiraderi, yeeni ve halifesi Mahmud Efendiyi yanna aldktan sonra Tokat, Sivas, Malatya yoluyla 30 Mays 1885te Harputa ulat. Bir buuk yl Harputta srgn hayat yaayan Nigr 1886 yl Eyll aynda vefat etti. Naa vasiyeti gerei Harput Valisi Hasan Paann izniyle Amasyaya getirilip defnedildi. 1894te kabrinin bulunduu yere bugn zerler Camii olarak da bilinen irvanl Camii yaplmtr. Drt mezhebin grlerini terkettiini (Dvn- Seyyid Nigr, s. 255), Snn veya i deil, halis mslman olduunu (a.g.e., s. 330) syleyen, Nigr bir Nakibend-Hlid eyhi olmakla birlikte bu izginin tamamen dnda deiik bir ahsiyettir. Bu sebeple mensuplar tarafndan pr (tarikat kurucusu) olarak grlr. Onun bu zellii iir sahasnda da kendini gsterir. Farsa ve Trke iki divan sahibi olup geni hacimli Trke divanndaki iirler mutasavvf airlerin iirlerinden muhteva ve slp bakmndan olduka farkldr. Nigr ilh ak terennm eden klasik bir divan airi hviyetiyle ortaya kar ve daha ok Fuzlye benzer. Mutasavvf airlerin sk sk kullandklar tasavvuf terimlerine, mensup olduu tarikatn seyr slkle ilgili kavramlarna onun iirinde hi rastlanmaz. lh ak, Ehl-i beyt muhabbeti ve Melmet nevesi ahsiyetini oluturan temel elerdir. Sana Kuran demese ben sana insan demezem msrayla (a.g.e., s. 262) Hz. Peygamberin hakikatini sanatkrane bir ekilde ifade eden ender muhakkk sflerden biridir. Kutbiyyet makamnda olduunu iddia eden Nigrye gre (a.g.e., s. 44) yaratln maksad Allah ve Ehl-i beyti sevmektir (a.g.e., s. 263). Nigr zhirinin Melm, btnn kinsiz olduunu syler. Ona gre Melmet ehri iki dnyaya da benzemeyen, dille anlatlmayan byk bir lemdir. k olup Melmlerin elinden tutmayan kiiye zhid bile olsa insan demek doru deildir (a.g.e., s. 110). bnlemin Mahmud Kemalin belirttiine gre Nigrnin mridi smil irvn, Nigrnin ilh ak ile mahv- vcud ettiini ve mridinin ak olduunu sylemitir (Son Asr Trk airleri, III, 1210). iirlerinde aktan ve ktan ska sz eden Nigr akta emsalsiz olduunu, k olmayann ak zevkini bilemeyeceini, ak ateinin teskin edilemeyeceini ifade eder; akn bir kitabnn bulunmadn, onun dersle renilemeyeceini belirtir. Kendini nl ak hikyelerinin kahramanlar Ferhad, Vmk ve Mecnndan stn tutar. Baz iirlerini msikiyi gz nnde bulundurarak yazd anlalmaktadr.

Karaba Badat diyar haline getirdiini syleyen Nigrnin Fuzlnin baz gazellerini tahms etmesi de onun en ok etkilendii airin Fuzl olduunu gstermektedir. Beendii airlerden biri de Rh-i Badddir. Nigrnin iirlerinde vg ile sz ettii bir dier air ise ada ve kendisi gibi Azerbaycanl olan Nebtdir. stat kabul ettii airler arasnda Hfz, Hc-yi Kirmn ve Sad-i rz de bulunmaktadr. Nigrnin gazelleri, komalar ve kasideleri yalnz kendi mridleri arasnda deil halk arasnda bugn de okunmaktadr. Bu iirler, eski Trk geleneklerinin bir devam olarak toplu halde eitli meclislerde tempo tutularak sylenmektedir. Dou Anadolu ve Kuzey Azerbaycanda kendisine byk sayg duyulmakta, hakknda eitli menkbeler anlatlmaktadr; halen ad geen yerlerde hret ve nfuzu devam etmektedir. Balca halifeleri arasnda Maral Gazi Osman Efendi, Erzurumlu Hac Mustafa Efendi (a Hoca), Tokatl Hac Zekeriyy Efendi, Hac Mahmud Efendi (Postlu Hoca), Hac Mahmud Efendi, Taoval Hac Mustafa Efendi, Rizeli Hac Tayyib Efendi, stanbullu Ahmed Hulsi Efendi (Yesrzdelerden) saylabilir. Eserleri. 1. Trke Divan. Nigr, iirlerinin byk ounluunu aruz vezniyle yazm, az sayda iirinde hece veznini kullanmtr. iirlerinde zer Trkesinin zellikleri grlmektedir. Azmi Bilgin iki matbu nshasn (stanbul 1301; Tiflis 1326) esas alarak eseri yaymlamtr (stanbul 2003). Divann bu nerinde 644 gazel, 119 rub, krk sekiz kta, on drt terciibend, iki terkibibend, mstezad, her biri on beyitten meydana gelen yirmi sekiz bentlik bir Sknme, Fuzlnin gazellerine yazd be tahms, bir mektup, 521 beyitlik mesnevi tarz aynme ile lmnden sonra bulunup divann Tiflis basksna Menkb- Seyyid Nigr balyla eklenen 210 beyitlik mesnevi tarznda bir manzume bulunmaktadr. aynmede semaver ve aydan sz ederken tasavvuf yorumlar yapar, memleketi Karaba ve oradaki bykleri anlatr. Divann, biri Konya Belediyesi zzet Koyunolu Ktphanesinde (nr. 13705, stanbul matbu nshas esas alnarak istinsah edilmitir), dieri Mill Ktphanede (nr. A 5181) olmak zere iki yazmas bulunmaktadr. Eserin iki neri daha yaplmtr (haz. Muzaffer Akku, Seyyid Nigr Divn, Nide, ts.; haz. Kurtulu Altunba, Dvn- Seyyid Nigr: Bezbn- Trk, I-II, Samsun 2004). 2. Farsa Divan. Mrettep bir divan olup (stanbul 1329) Sleymaniye Ktphanesinde (Ali Nihat Tarlan, nr. 188) yazma bir nshas bulunmaktadr. Eserin bir ksm, Nigrnin yeeninin olu Mustafa Fahreddin Akabl tarafndan Trkeye evrilerek erhedilmitir (tek nshas Baha Doramacnn zel ktphanesinde bulunmaktadr). 3. Nigrnme (stanbul 1305). Din-tasavvuf mahiyette bir eserdir. air kendi gnln ryada grd mnev lemdeki nigra k eder, gnln mnev meclislerde k ve riflerle konuturur. eitli temsil ve tasavvurlarla ilh ak tasvir eden bu lemde deiik tipleri mnakaa ettirir ve konumalara kendisi de katlr. Nigrnmede konular mesnevi biiminde anlatlm, yer yer gazeller serpitirilmitir. Eser tasavvuf dncelerin ilenmesi ynyle Fuzlnin Leyl v Mecnnunu, esrarl tasvirleri bakmndan eyh Galibin Hsn Akn artrr. ok az sayda baslan eserinin kapanda Nigrnin ad bulunmamakta, Bir pr-i kmilin eser-i lleridir ibaresi yer almaktadr. bnlemin, Nigrnin el-Fttl-Mekkiyyeye tavzihatnn bulunduunu bildirmekteyse de byle bir eserine rastlanmamtr.

BBLYOGRAFYA

Mir Hamza Nigr, Divn- Seyyid Nigr (haz. A. Azmi Bilgin), stanbul 2003, hazrlayann girii, s. XI-XV; Osmanl Mellifleri, I, 65; Feridun Bey Kerli, Azerbaycan Edebiyat Tarihi Materyallar, Bak 1926, II/1, s.199-203; bnlemin, Son Asr Trk airleri, III, 1208-1212; Vasfi Mahir Kocatrk, Trk Edebiyat Tarihi, Ankara 1970, s. 615-617; Karabal Mctehidzde Mehmed Aka, Tezkiret-uara: Riyzl-ikn (haz. M. Sadi genli - Recep Toparl), Erzurum 1992, s. 283; Yavuz Akpnar, Hac Mirhemze Efendi Nigar, Balangcndan Gnmze Kadar Trkiye Dndaki Trk Edebiyatlar Antolojisi: Azerbaycan Trk Edebiyat, Ankara 1993, III, 240-243; a.mlf., Nigr, Mir Hamza, Azer Edebiyat Aratrmalar, stanbul 1994, s. 465-466; a.mlf., Nigr, Mir Hamza, TDEA, VII, 58-59; M. Mete Talova, Mir Hamza Nigrnin Nigrnme Mesnevisi (yksek lisans tezi, 1998), anakkale Onsekiz Mart niversitesi Sosyal Bilimler Enstits; Mustafa Kara, Harputta Karabal Bir Dervi air: Nigr, Dn ve Bugnyle Harput, Elaz 1999, I, 179-198; Muzaffer Akku, Seyyid Nigrnin Divan ve Dil Hususiyetleri, 3. Uluslar Aras Trk Dil Kurultay 1996, Ankara 1999, s. 77-96; Pervin Bayram, Karabal Seyyid Mir Hemze Nigrnin Hayat ve Eserleri, Filologiya Meseleleri, Bak 2001, II, 156-161; Osman Fevzi Olcay, Amasya nlleri (Osmanlca aslndan eviren Turan Breki), Ankara 2002, s. 44-47; Mehmet Arslan, Karabal Nigr ve aynme Mesnevsindeki Karaba Tasviri, Kzlrmak, sy. 4, Sivas 1992, s. 9-11 (maddenin yazmnda Baha Doramacnn, Seyyid Mustafa Fahreddin Akablnin Nigrnin hayat ve eserlerine dair yazma halindeki Hm-y Ar adl kitabnn zeti olan yaymlanmam almasndan da faydalanlmtr). A. Azmi Bilgin

NBOLU
Bulgaristanda Tuna kysnda tarih bir kasaba. Bugn Nikopol eklinde anlmakta olup Tuna nehrinin sa kysnda deniz seviyesinden 100 m. ykseklikte bulunmaktadr. Kasaba bir taraftan nehrin kuzeyine Eflakn dz ve bataklk kesimlerine, dier taraftan Osumun Tunaya akt noktaya bakar. Ortaalarda Bulgaristann en byk ehirlerinden biri olup Bulgarlarn son kral van imann da pyitahtyd. Osmanl hkimiyeti dneminde (1395-1878) asker ve ticar neme sahip bir sancak merkezi zellii tamaktayd. Zafer ehri anlamna gelen Nikopol adna ilk defa XI. yzyln ikinci yarsna ait Bulgar vekyinmelerinde rastlanr. Buras muhtemelen Bizans mparatoru II. Nikephoros Phokas (963-969) tarafndan Bulgaristann tekrar ele geirilmesinin ardndan kurulmutur. 629da mparator Heraclius tarafndan tesis edildiine dair bilgiler ok zayf rivayetlere dayanr. nk 600 ylndan sonra Bizansllarn Kuzey Bulgaristanda kontrol kaybetmeleri sebebiyle etnik ve siyas deiim yaanm, Tuna nehri boyunca kurulan btn eski ehirler ve kaleler ortadan kalkmtr. Nibolu, 200 220 m. boyutlarnda gen grnml bir kalenin etrafnda teekkl etmitir. Kale harabelerinde XIII ve XIV. yzyllardan kalma seramik paralaryla XI ve XII. yzyllara ait Bizans, bunun yan sra ar van Aleksandr (1330-1371) ve van iman (1371-1395) gibi Bulgar krallarnn paralarna rastlanmtr. XIV. yzyln ortalarna ait bir Venedik metninde Nibolu byk ve deerli bir kale diye geer. lk dnem Osmanl kaynaklarnda Bulgar ar imana ait salam ve mstahkem bir kale diye zikredilen Nibolu, Eflakllara kar yaplan 1395teki Rovine savann ardndan Yldrm Bayezid tarafndan alnd ve burada Osmanl vasal olarak oturmakta olan iman uzaklatrld. Baz anonim Bulgar kronikleri bu fethin 3 Haziran 1395te gerekletiini belirtir. Ertesi yl kale Kral Szigismund kumandasndaki Hal kuvvetlerince kuatldysa da Yldrm Bayezid bu orduyu Nibolu yaknlarnda bozguna uratt (21 Zilhicce 798 / 25 Eyll 1396) ve tahribata mruz kalan kaleyi onartt (bk. NBOLU SAVAI). Ayrca daha nce van iman tarafndan Tunann hemen kar sahilinde yaptrlan Halovnik (bugn Turnu Mugurele) Kalesini tekrar ina ettirdi (bununla ilgili Bulgarca bir kitbe 1944 ylndaki arkeolojik kazlar srasnda bulunmutur); bir cuma camisi de yaptrd. Daha sonra Kad vaz buraya bir medrese ekledi. Her iki kalede grevli Bulgar ordu gleri eitli grevler yapmak zere Osmanl garnizonuna dahil edildi. 1444 ylnda Lehistan ve Macaristan Kral Vladislav, Niboluyu tekrar kuattysa da ele geiremedi. Tarihi Philipp Kalimachiye gre hristiyan ordusu kalenin aasnda bulunan ehrin ak ksmn tahrip edip yamalamt. Ertesi yl Burgondiya valyesi Walerand de Wavrin kumandasndaki bir filo Niboluya saldrd, ancak bir sonu alamad. Nibolu blgesinde yaayan mslman ve hristiyanlar, Kuzey Bulgaristan 1462de igal eden Eflak Voyvodas Vlad Tepe tarafndan katledildi. Bu olayn ardndan Niboluda bir buuk asrlk kesintisiz bir bar ve refah ortam yaand. Ortaada tahkim edilmi olan Nibolu kasabas 5 hektarlk bir alan kaplamaktayd. Bu da

kasabada yaklak 1000 kadar nfusun barnabileceine iaret eder. Kalenin eteklerindeki varo kesiminin bykl hakknda ise bilgi bulunmamaktadr. Niboluya dair ilk gvenilir bilgi 884 (1479) tarihli bir tahrir parasnda yer alr. Buna gre mslmanlarn toplam nfusu yirmisi sur iinde bulunan 308 hne idi, hristiyanlara ait hne says 746 kadard. Bu sonunculardan 318 aile reisinin Osmanl ordusunda destek hizmeti grd kaydedilmitir. Bu rakamlara gre Nibolu % 29u mslman yaklak 5000 kiilik bir nfusa sahipti. ehirdeki mslman nfusun oluumu muhtemelen XV. yzyldan itibaren glerle gereklemitir. Nitekim buraya Anadolunun kuzeyinde Osmanckta bulunan Koyun Babann mridi Ali Ko Baba ve dervileri gelerek bir tekke kurmutur. Bunlarn 1462deki Eflakllarn igalinin ardndan Niboluya ulatklar tahmin edilmektedir. XVI. yzyla ait bir Osmanl vakf defterinde tekkeden sz edilir ve bu dervilere Ftih Sultan Mehmed tarafndan mlk araziler baland belirtilir. Ali Ko Baba Trbesi bugn hl ayaktadr. 922 (1516) ylna ait kaytlar Nibolunun XVI. yzyldaki gelimesini ortaya koyar. Buna gre bu tarihte mslmanlarn says 474e, hristiyanlarnki 831e ykselmitir. Ayrca spanya ve Bavaryadan mlteci olarak gelen doksan sekiz hne yahudi de buraya yerlemitir. Kasabann toplam nfusu % 34 mslman yaklak 6800 kadardr. 957 (1550) ve 988 (1580) ylna ait tahrir kaytlar ehrin bymesinin srekliliini gsterir. 988de Niboluda mslmanlarn hne says 933e ykselmitir. ehrin toplam nfusu 9200-9400 dolayndayd ve mslmanlar bu yeknn % 48ini oluturuyordu. Yahudi cemaati ise Papa V. Piusnun 1569daki emri zerine talyadan srgn edilenlerin bir ksmnn yerlemesi sonucu 177 hneye ykselmiti. Yahudi kaynaklarna gre Niboludaki yahudi cemaatinin XVI. yzylda alt sinagogu bulunmaktayd. 999 (1591) tarihli cizye defterine gre hristiyanlar 970, yahudiler 190 hneden ibaretti. XVI. yzyl sonlarnda Nibolunun nfusunun 10.300 veya 10.400e ulat tahmin edilebilir. Bu yzyl boyunca Nibolu Kalesindeki Osmanl asker gcnn yarsndan fazlas martolos, oku, zembereki, topu, voynuk vb. hizmetleri yrten hristiyan Bulgarlardan olumaktayd. Ayrca ehirde kk bir Dubrovnikli kolonisi (1516da 38 aile) vard. Bunlar ticaretle urayorlard, ancak yahudilerin devreye giriiyle bunlarn ticar rolleri azalmtr. Nibolu XVI. yzyln sonlarnda balayan savalardan etkilendi. 1595te Eflak Voyvodas Mihai the Brave, Ferhad Paa kumandasndaki Osmanl glerini yenerek kasabay yakp ykt. yl sonra tekrar gelerek bu defa Vezir Hfz Ahmed Paa kumandasndaki Osmanl glerini yenilgiye uratt, ehri tekrar tahrip ederek halkn da katletti. Kamay baaramayan Nibolulu yahudiler Eflaka gtrlerek yok edildi. Mihainin geri ekilmesinin ardndan Hfz Ahmed Paa kaleyi onartt. 1613 ylnda Macar seyyah Toma Boro btn Nibolunun imha edildiini ve hl onarlmadn, Mihainin de kaleyi harabeye evirmesine ramen ele geiremediini belirtir. Bu tahribat ehrin giderek nemini yitirmesine yol at. 1052 (1642) tarihli saymlar, 1595 ve 1598 yllarndaki facialardan sonra ehrin eski halini alamadn gsterir. Mslmanlarn says azalm ve te bire inmi, hristiyanlar nfusun yarsn tekil etmi, zengin yahudi cemaati ise nceki nisbetlerini (% 10) korumutu. Toplam nfus 10.000lerden 5000lere kadar gerilemiti (BA, TD, nr. 775, s. 73-83). 1590 ve 1650 yllar arasnda Nibolu civarndaki Bogomil mezhebine bal byk kylerin (Belene, Oree, Ladene, Trncevitsa ve Vardun gibi) Bulgar sakinlerinin zamanla Roma Katolik kilisesine gemeleri sonucu burada bir Katolik grubu da olumutur. 1640 ylnda ehri ziyaret eden Roma Katolik kilisesi papaz Peter Bogdan Baki, Nibolunun surlarla evrili alannn fazla byk olmadn, ancak sur d yerlemenin talyancada borgo

olarak nitelenen, olduka byk ve geni mahallelerden olutuunu yazar. Ona gre Trklerin beyaz tatan ina edilmi yedi byk camisi, Ortodoks hristiyanlarn on iki kilisesi ve yahudilerin bir byk sinagogu vard. Niboluda ayrca bir Katolik kilisesi bulunuyordu. Eflak ile olan ticar ak salayan Nibolu Liman byk neme sahipti ve Ortodoks hristiyanlar arasnda birok Eflakl da mevcuttu. 1061de (1651) buray gren Evliya elebi kaleyi etrafl ekilde tarif ederek iinde 600 hnesi olduunu, kk ama salam liman kalesinde de elli hne bulunduunu, 3700 hneli byk bir varoun yer aldn yazar. Burada on dokuz cuma camisi, yedi mescid, yirmi medrese, hamam, tccarlar iin yedi han ve tek para bir bedesten vard. Cami ve mescidlerin on nn ismini veren Evliya elebiye gre bunlardan en nemlisi XV. yzylda ina edilen ah Melik Camiidir. Tahrir kaytlaryla kyaslandnda Evliya elebinin verdii ev saysnn ok abartl olduu anlalr. Fakat din ve sosyal meknlara ait bilgi ve rakamlar olduka deerlidir. XVII. yzyln ikinci yarsnda Nibolu biraz byme gsterdi. 1110 (1698) ylna ait cizye ve avrz defterleri mslmanlarn 1022 hneye, hristiyanlarn 600 hneye sahip olduunu gsterir (BA, MAD, nr. 1196; BA, KK, nr. 2785). 1052 (1642) yl ile kyaslandnda mslmanlarn orannn % 57den % 63e kt grlr, toplam nfusun ise yaklak 7300e ulat tahmin edilebilir. 1810 yl Ekim aynda (1808-1812 Trk-Rus sava dnemi) Nibolu, mehur Rus Generali Michail Kutuzovun kuvvetleri tarafndan ele geirildi. Ruslar, ehri terketmeden nce 1811 Nisannda kalenin nemli ksmn havaya uurup ehre byk zarar verdiler. Rus kuvvetlerinin ekilmesinin ardndan Osmanllar kaleyi tekrar yaptrdlar. 1813-1814 tarihli kitbe Nibolu Kalesinin yeniden inasnn Sultan II. Mahmud dneminde bitirildiini gsterir. 1828de ehre gelen Maximilian Thielen, buray bir Ortodoks bapiskoposunun ve bir Katolik papazn ikamet ettii, pek ok camisi, birka Ortodoks ve Katolik kilisesi bulunan sancak merkezi olarak tanmlar. 1261 (1845) tarihli temettut defterlerinden Nibolunun 1810daki ykmdan sonra tekrar kendisine gelemedii anlalmaktadr. Nitekim 1110da (1698) 1022 olan mslman hne says bu tarihte 767ye, 600 olan hristiyan hne says otuz e dmt, yahudiler ise on hne kadard (% 95 mslman). 1871de Felix Kanitz ehirde 900 Trk, otuz Bulgar ve yirmi be yahudi evinin olduunu belirterek 1845teki tabloyu bir bakma dorular. 1290 (1873) yl salnmesi kasabann 4900 kiilik nfusunun % 93n Trklerin tekil ettiini gsterir. 4 Temmuz 1877de Ruslar Niboluyu ar bir bombardman neticesinde ele geirdiler. 1878lerden 1980lere kadar kasaba ekonomik artlardan dolay durgun kald. Bununla birlikte mslman-Trk nfusunu korudu. 1888 tarihli Bulgar nfus saym btn kasabann toplam nfusunun 4811 olduuna iaret eder. 1891de Konstantin Jireek, Niboluyu kk ve dalm bir ehir olarak tanmlamtr. 1934 nfus saymna gre Niboluda 5022 kii yaamaktayd. Her ne kadar Bulgar unsurlar biraz artsa da mslman-Trkler daima ounlukta kalmtr. Yahudi nfusu ise 1945 ylndan sonra tamamen kaybolmutur. Osmanl Nibolusunda baz nemli air ve edipler yetimitir. Bunlarn iinde II. Bayezid dneminde Rdvan elebi (Risy), ayrca Fash, Yavuz Sultan Selim ve Kann Sultan Sleyman zamannda yaayan Benli Hasan (h) saylabilir. 1523-1536 yllar arasnda spanyadan srlen ve

Niboluya yerleen yahudi limi Joseph ben Epraim Caro mehur okulunu (Jesviha) Niboluda kurmu ve orada yahudi hukukunun dnyada en ok kabul gren kodu Beit Josefi yazmtr (ilk defa 1555te baslmtr). Bugn, II. Mahmud tarafndan yeniden ina edilen kalenin bir kapsna, Ali Ko Babann mtevazi trbesine ve XVIII. yzyldan kalma baz Osmanl mezar talarna ramen Niboluda Osmanl dneminden pek az iz kalmtr. XIX. yzylda meydana gelen Rus-Trk sava tarih eserlerin ortadan kalkmasna yol amtr. Kasabann cami adlar ve baz medreseler sadece arivlerdeki kaynaklardan bilinmektedir. Gnmzde kk bir kasaba durumunda olan Niboluda ounluu Trk nfusu tekil eder. 1981de 5890 olan nfus XXI. yzyln balarnda 5108e gerilemi olup cami, iki eme mevcuttur. Kasabada sanayi tesisi olarak akmlatr, pil ve arap fabrikalar bulunur; evresinde yetitirilen pirin, zm ve eitli meyvelerin, ayrca nehir balklnn ticaret merkezi durumundadr.

BBLYOGRAFYA

BA, TD, nr. 370; nr. 416; nr. 775, s. 73-83; BA, MAD, nr. 1196, 1246; BA, KK, nr. 2785; TK, TD, nr. 58; Evliya elebi, Seyahatnme, III, 316-320; M. F. Thielen, Die Europische Trkey, Ein Handwrterbuch fr Zeitungsleser, Wien 1828, s. 204-205; F. Kanitz, Donau-Bulgarien und der Balkan, Leipzig 1881, II, 49-65; P. B. Baki, Eusebius Fermendzi, Acta Bulgariae Ecclesiastica, 1565-1799, Zagreb 1887, s. 84-85; K. Jireek, Das Frstenthum Bulgarien, Wien 1891, s. 109-112; I. Dujev, Il Cattolicesimo in Bulgari nel sec. XVII, Roma 1937; Z. ankov, Geografski Renik na Balgarija, Sofia 1939, s. 299-300; Turski Izvori za Balgarskata Istorija (ed. N. Todorov - B. Nedkov), Sofia 1966, II, 164-165; Hans-Jrgen Kornrumpf, Die Territorialverwaltung im stlichen Teil der Europischen Trkei, 1864-1878, Freiburg 1976, s. 311-312; P. Mijatev, Madzarski patepisi za Balkanite XVI-XIX vek, Sofia 1976, s. 29-30; a.mlf., Pametnitsite na materialna kultura v naite zemi ot tursko vreme, Arheologija, IV/3, Sofia 1962, s. 65; A. Kuzev - V. Gjuzelev, Balgarski Srednovekovni Gradovi i Kreposti, Varna 1981, s. 125-148; Machiel Kiel, Little-known Ottoman Gravestones from Some Provincial Centres in the Balkans (Egriboz / Chalkis, Nibolu / Nikopol, Rusuk / Russe), Cimetires et traditions funraires dans le monde islamique: slm Dnyasnda Mezarlklar ve Defin Gelenekleri (ed. J. L. Bac-qu-Grammont - Aksel Tibet), Ankara 1996, I, 319332; E. Raduschev, Osmanskata granina periferia (serhad) v Nikopolskija Vilayet prez parvata polovina na 16 vek, Balgarskiyat Sestnaeseti vek, Sofia 1996, s. 187-212; O. Sabev, Osmanski Uilita v Balgarskite zemi, XV-XIX vek, Sofia 2001, s. 221, 242, 280-281; S. Parveva, Balgari na sluba na Osmanskata Armija, Voennopomotni zadalenij na gradskoto naselenie v Nikopol i Silistra prez XVII vek, Kontrasti i konflikti ve Balgarskoto obtestvo prez XV-XVIII vek (ed. E. Grozdanova - O. Todorova), Sofia 2003, s. 226-254; R. Kovachev, Nikopol Sancak at the Beginning of the 16th Century According to Istanbul Ottoman Archive, Uluslararas Osmanl ve Cumhuriyet Dnemi Trk-Bulgar likileri Sempozyumu, Bildiriler Kitab, Eskiehir 2005, s. 65-76; J. Bogve, LEvch de Nikopolis en Bulgarie, Echos dOrient, XVIII, Paris 1916, s. 160-164; Christo Kolarov, Hronikata na Kalimah-vaen izvor za Varnenskata bitka 1444, Izvestija na Naroden Muzej, IX-XXIV, Varna 1973, s. 244; V. Beevliev, Les cits antique en Msie et Thrace et leur sort

lpoque du haut moyen ge, EB, IX (1979), s. 207-220; E. Manova, Nikopolskata srednovekovna krepost, Muzej i Pametnitsite na Kultura, XX (1980), s. 6-8; K. Ivanova, Un renseignement nouveau dans un manuscrit bulgare du XIVe sicle au sujet de la rsistance du Tsar Ivan iman contre les ottomans prs de Nikopol, EB, XXIV/1 (1988), s. 88-93; A. Ilieva, Reassessing the Crusade of Nikopolis (1396): a View from Within, Al-Masq, X, Leeds 1998, s. 13-31; Nikopol, Kratka Balgarska Enciklopedija, Sofia 1966, III, 587; Nikopol, EJd., XII, 11591160; M. C. ehbeddin Tekinda, Nibolu, A, IX, 247-253; A. S. Atiya, Nkbl, EI (ng.), VIII, 35-36. Machel Kel

NBOLU SAVAI
Osmanllar ile Hal kuvvetleri arasnda Nibolu Kalesi nlerinde 798 (1396) ylnda yaplan sava. Hal seferleri tarihinde ama, hedef ve katlm bakmndan klasik anlamda vurgular tayan son sava olarak tanmlanr. 21 Zilhicce 798de (25 Eyll 1396) Nibolu Kalesi nlerinde meydana gelmi ve ksa srede kalabalk Hal glerinin bozguna uramasyla sonulanmtr. Bat Avrupann, Dou Hristiyanl ile birlikte dorudan Trkleri hedef alan ilk ciddi asker harekt eklinde de nitelenmitir. Seferin ana sebebi Trklerin Balkanlardaki nlenemez ilerleyiini durdurmak, tehlike altndaki Macaristana yardmc olmak, bylece Bat Avrupann gvenliini salamaktr. Kuatma altndaki stanbulun kurtarlmas, Bizansa yardmda bulunulmas amac ise ikinci planda dnlmtr. Sefer propagandas yaplrken Hal seferleri ruhuna uygun biimde stanbul zerinden Kudse ulama ve Hristiyanl yceltme temel hedef eklinde ne karlmtr. Dnemin Batl tarihileri, nce stanbul ve oradan Anadolu ilerinden geerek yahut deniz yoluyla hareket ederek Suriyeye veya Suriye sahillerine, Msr limanlarna ulama ve arz- mukaddesi fethetme gibi planlar ileri srmtr. Aslnda seferin almas ve organizasyonu, Trk tehdidini derinden hisseden imparatorun kardei Luxemburg hnedanndan Macar Kral Sigismundun etkili teebbsleri sonucu gereklemitir. Ayn yllarda Bizans mparatoru II. Manuel de Batda mttefik aray iindeydi ve diplomatik teebbslerde bulunuyordu. Ancak Hal seferinin ana mihverini, Tuna hattnda Osmanllarn tehdidi karsnda zor durumda kalan ve snra inerek onlarla mcadele edip Kk Niboluyu alan (Mays 1395) Sigismundun faaliyetleri oluturmutur. Avrupada XIV. yzyl sonlarnda genel durum byle byk bir ittifak iin uygundu. Yzyl savalarnn ilk safhas sona ermi (Mart 1396), Fransa ve ngiltere arasnda bir mutabakat salanmt. Romadaki Papa IX. Boniface ve Avignondaki Papa (anti-papa) XIV. Benedict byle bir seferi destekleyici bildiri yaymladlar. En dikkat ekici propagandac ve faal bir Hal olan Phillippe de Mzire, ngiliz Kral II. Richarda bir mektup yazarak Fransa Kral VI. Charles ile i birlii yapmas arsnda bulundu. Burgundiya, Orleans, Lancaster dkleri yardma hazr olduklarn bildirdiler. Macar kralnn gnderdii Gran Bapiskoposu Johann de Kanizsa bakanlndaki elilik heyeti nce Venedike (Ocak 1395), oradan Lyona ve Burgundiyaya gitti, ardndan Parise geti (6 Austos) ve Fransa kral ile bulutu. Hal mttefikleri sefer hazrlklarn sratle yaptlar, gerekli madd destek kolaylkla saland. Eflak Voyvodas Mirea, Osmanllarla yapt mcadele dolaysyla biraz da gnlsz olarak Macarlarn yannda yer ald. talyan denizci devletleri ve Rodos valyelerinden yardm vaadi alnd. Fransz kuvvetleri, Nisan 1396da Dijonda Burgundiya dknn yirmi drt yandaki olu Jean de Nevers kumandanlnda topland. Bar dknn olu Philippe, Guy de la Trmouille, kardei Guillaume, Amiral Jean de Vienne ile Chasseron hkimi Oudarddan oluan bir danma kurulu oluturuldu. Daha sonra btn Hal ordusunun Budada (Budin / Budapete) bir araya gelmesi kararlatrld. Franszlar 1500 oku, 6500 piyade, dierleri valye toplam 10.000 kiiyle Budaya ulat. Onlara Alman prensleri (Bavyera, Saksonya, Hesse, Luxemburg vb.) 6000 kiiyle katld. ngilizler, Huntington Kontu John Holland emrinde 1000 kiiyle geldi. Lehistan, Bohemya, talya, spanya valyeleri ve birok maceraperest 13.000 kiiyle

Budada idi. Mireann 10.000 kiilik kuvveti vard. Rodos valyeleri ve talyan gemileri Karadeniz yoluyla Tuna azna girmiti. Ordunun asl arln 60.000 kiilik kuvvetle Macarlar oluturuyordu. Bylece mttefik Hal kuvveti 100.000 dolayna ulamt. Budada toplanan bu muazzam ordu (1396 Temmuz sonu) Sigismundu fazlasyla memnun etmi ve gururlandrmt, ancak ar saldr hisleriyle deil daha ihtiyatl ve Trk kuvvetlerinin durumuna gre savunma stratejisiyle hareket edilmesi taraftaryd. Onun bu dncesi gl ve kalabalk ordularna gvenen Batl liderler iin hi de cazip deildi; onlar, Hristiyanlk ve valyelik onuruyla hzl ve seri bir biimde ilerleyerek Trkleri mahvetmek, stanbulu ap dorudan Kudse yrmek istiyorlard. Orduda bulunan ve seferin tarihini kaleme alan Froissarta gre btn Trkiye fethedilecek, Suriye ve mukaddes yerlere ulalacakt. Batda bu gelimeler olurken 1394te Tuna blgesine seri bir hcum yaparak snr hattndaki Macar kalelerini tehdit eden, Silistre ve Niboluyu ele geiren Yldrm Bayezid, stanbulun ablukasn srdryordu. Macarlarla sava hali devam ettiinden Batdaki gelimeleri de yakndan takip ediyordu. Froissarta gre Milano Dukas Gian Galeazzo, Hal ittifak hakknda Yldrm Bayezide haber gndermiti; ancak bu bilginin shhati phelidir. Zira Yldrm Bayezidin bylesine byk bir Hal yryn haber alr almaz acele ile hareket etmi olmas nceden bir duyum alnmadna yahut onun byle bir harekt beklemediine iaret eder. Fakat Osmanl ordu sistemi, beklenmedik olaylar ve byle ani bir harekt iin hzla tekiltlanma ve bir araya gelme konusunda tecrbeye sahipti. Yldrm Bayezid sratle Nibolu istikametine giderken sava halindeki dier birlikleri de Niboluya kaydrmt. Buraya ulaldnda ordu mevcudu 60-80.000 arasndayd ve bunlarn bir blm ok ge olarak orduya katlabilmi, yorgun kuvvetlerdi. Bat kaynaklarndaki, Osmanl ordusunun miktarnn Hallardan daha fazla olduu bilgisi (200-400.000 aras rakamlar verilir) doru deildir. Genellikle aratrmaclar Osmanl kuvvetlerini 100.000 civarnda gsterip Hal ordusu ile denk durumda bulunduunu belirtirlerse de saynn 80.000e ulamad sylenebilir. Hal kuvvetlerinin szcs Enguerrand de Coucy, Trklerin hareketi beklenmeksizin bir an nce saldrya geilmesi yolundaki grleri Sigismunda kabul ettirince Hallar, Orsova yaknlarnda Tunay ap Osmanl topraklarna girdi. Buraya kadar Katolik halkn yaad alanlarda ilerledikleri halde askerin disiplinsizlii yznden getikleri yerlerde bask ve iddet uygulamakta geri kalmadlar. Bu durum Osmanl topraklarna girince daha da artt. Batl tarihilere gre o dnemlerin genel tavrna uygun olarak orduda tam bir disiplinsizlik, sefahat ve uygunsuz hareketler hkimdi. Hallar, nce Osmanllara tbi olan Bulgar Prensi Straimirin kendileriyle i birlii yapmas sonucu Vidine girdiler, buradaki kk bir Trk birliini tamamen imha ettiler. Bu olay dolaysyla Jean de Nevers ve 300 kadar asilzade valye unvann ald. Ardndan iki kat surla evrili, az sayda bir Trk garnizonunun savunduu Rahova Kalesine saldrdlar. Eu Kontu Philippe dArtois ile Mareal Boucicaut (Jean de Meingre) kumandasndaki Franszlar kaleyi almakta baarl olamaynca Sigismund yetierek bunlar takviye edip bozgunu nledi ve kale ele geirildi. indekilerin ou katledildi. Hal kaynaklar bu harekt srasnda Tuna civarnda irili ufakl birok istihkmn da alndn belirtir. Hallar seferin en nemli hedefi olan Nibolu nlerine gelip kaleyi kuattlar (10 Eyll). Fakat Niboludaki Osmanl muhafzlar, kalenin son derece sarp bir mevkide bulunmasndan da yararlanarak onlara kar iddetle direndi. Hallar ise nlerine kacak kuvvetlere kar savamak amacyla organize edilmilerdi ve kale muhasaras ile fazlaca oyalanacaklarn dnmemilerdi. Bu sebeple kuatma baarsz birka saldrnn ardndan ablukaya dnt ve bir bakma Yldrm Bayezidin hareketine frsat tannm oldu.

lk Osmanl kaynaklarnda, 130.000 kiilik Hal ordusunun Eflak ilinden Tunay geip Niboluya geldiini duyan Yldrm Bayezidin stanbul kuatmasn hemen kaldrp alelacele toplad askerlerle birlikte Niboluya doru hareket ettii belirtilirse de savan safhalar hakknda ayrntl bilgi yer almaz, kronoloji olarak da sava farkl bir yere yerletirilir, bazlarnda da Macar seferiyle kartrlr. Savan tek grg ahidi olarak yazdklar bugne ulaan, kraat ve hadis limi olup Bayezidin yannda bulunan bnl-Cezer haberin stanbul kuatmas srasnda geldiini, onlar Osmanl topraklarna girmeden nce karlamak iin Bayezidin harekete getiini yazar. Bu tarihin evval 798den (Temmuz 1396) hemen sonra olduu, Yldrm Bayezidin temmuz sonundan eyll bana kadar gerekli hazrlklar tamamlamaya alt anlalr. Ayrca haberin Osmanl tarafna Hallarn Niboluya geldikleri esnada deil Budadan hareket ettikleri srada ulat da ortaya kar. Edirnede birka gn kalan Yldrm Bayezid Trnovaya geti, ordusunun geri kalan ksmn burada toplad. Hallarn durumundan haber almak iin Evrenos Beyi ileri yollad. Evrenos Bey, Nibolu nlerine kadar gelip bu arada Macar kralnn adamlarndan Belgrad blgesi ban Johann Marotinin kuvvetleriyle arpt (Feridun Bey, I, 122). Bu bilgi Hal kaynaklaryla da dorulanr. Marotinin grevi de tpk Evrenos gibi Trnovaya ilerleyen Osmanllar hakknda bilgi toplamakt. Bu kk arpma her iki taraf iin de sonusuz kald. Evrenos Bey bu kuvvetleri bozguna urattn bildirip alabildii haberleri Yldrm Bayezide ulatrrken Maroti de Trklerin Niboluya yaklatn krala bildirdi. Bu arada Osmanl kaynaklarnda Evrenosun haber almadaki baarszl zerine Yldrm Bayezidin bizzat gece karanlnda kale nlerine kadar gidip Niboludaki kale dizdar Doan Bey ile konutuu yolundaki anekdotun doruluu pheli olmakla birlikte Yldrm Bayezidin cretkr kiilii byle bir ihtimalin btnyle gz ard edilmemesi gerektiini dndrr; sava fetihnmesinde de Hallarn durumu hakknda kale dizdar Doan Beyden haber alnd yolunda bilgiler bulunur. Yldrm Bayezid, 22 Eylldeki bu kk apl atmann ardndan 24 Eyllde Nibolu yaknlarnda ordughn kurdu, buras Tunaya 4 mil mesafedeydi. Sava ertesi gn Hal kuvvetlerinin saldrsyla balad. Yldrm Bayezid muhtemelen ald haberlerin de yardmyla Hallarn durumunu rendii iin ordusunu bir saldrya kar savunma plan ierisinde dzenlemiti. bnl-Cezernin sava arefesinde Osmanl taraf kuvvetlerinin azlndan, 12.000 kiilik kuvvetiyle Bayezidin yalnzca bir olunun (muhtemelen ehzade Sleyman) Niboluya gelebildiinden sz etmesi dikkat ekicidir. Bu sebeple byk glk ekildiini belirten bnlCezer, Bayezidi etkili szlerle harekete getirdiini de bildirir. lk saldrya geen Gney Frenklerinin 200.000-400.000 kii olduunun sylenmesine ramen o bunlarn gerekte 30.000 kiiye ulatn tahmin eder. Fakat savan safhalar hakknda daha fazla ayrnt vermez (Cmiulesnd, vr. 17a-18a). Osmanl kaynaklar Yldrm Bayezidin kuvvetlerini e ayrdn belirtirken Hal kaynaklar nde dzensiz birliklerin bulunduunu, hemen arkalarnda hcumu karlamak zere kazklar dikilmi olduunu, bunun arkasnda asl sava glerin ve okularn yerletirildiini, en arkada Bayezidin kendi kuvvetleriyle Srp vasal Lazarevicin askerlerinin pusuya yatrldn yazar. Fetihnmedeki bilgiler doru kabul edilecek olursa Osmanl ordusu sa kolda ehzade Emr Sleyman elebi ile Vezriazm andarl Ali Paa, Rumeli Beylerbeyi Fruz Bey, Malko Bey, Timurta Bey; sol kolda ehzade

Mustafa, Anadolu Beylerbeyi Timurta, Karaman beyleri Mehmed, Turhan, Beir, Thir ve ortada Yldrm Bayezidin kendisi yer almt. Hcum dzeni alan Hallar uzun tartmalardan sonra ncl Franszlara verdiler. Onlar 1000 adm mesafede ikinci saf olarak Sigismundun kuvvetleri (Macarlar, Almanlar, Rodos valyeleri, Bohemya ve Leh askerleri) izliyordu, bunlarn sa kanadnda Transilvanya Beyi Laczkovic, sol kanatta Eflak Beyi Mircea bulunuyordu. Osmanl ordusuna kar ilk hcumu n safta saldrma hakkn elde eden Fransz gleri gerekletirdi. Ar zrhl svari saldrsn Osmanl nc birlikleri karlad ve geri ekilerek onlar kazkl mdafaa hattnn nne getirdi. deta ular sivriltilmi kazklardan bir ormana benzeyen bu hattn arkasndaki okular ok frlatarak duraklayan Hal hcumunun hzn iyice kestiler. valyelerin byk ksm oklarla yahut kazklara taklarak yaralanan atlarndan indi, bir blm de kazklar karp yol amakla urat. Buradaki mcadele srasnda ba bo kalm atlarn bir ksm ordugha geri dnd, bunu gren ve Franszlarn sava sisteminden habersiz olan Macarlar onlarn yok edildiini zannettiler ve ordughta bir panik balad. Kazkl alanda alan yoldan saldran Franszlar fetihnmeye gre Rumeli kolu zerine yrd ve bunlar bozdu. Fakat sol koldaki ehzade Mustafa ile Anadolu Beylerbeyi Timurta, tepeye doru ekilen Osmanl askerlerini zerlerinde ar zrh olduu halde ve atlar kat iin yaya olarak takip etmeye koyulan Hallar ni bir saldryla evirdiler. Bunlarn birou hayatn kaybetti, bir ksm da esir alnd. lenler arasnda Amiral Jean de Vienne de vard. Ordunun idaresini stlenen Jean de Nevers ile yanndaki baz aslzadeler ise teslim olmutu. Fetihnmeye gre tam zafer kazanlm ve sava bitmi sanlrken pusuda bulunan Macar kumandan Nicholas de Gara idaresindeki 30.000den fazla askerin Macar kral ile birleip Anadolu askerine saldrd bilgisi yer alr. Bunlar birbirine karm, Anadolu sipahilerinin stlerinde Macarlara benzeyen zrh ve balarnda tolgalar bulunduundan kimin hangi tarafa ait olduu anlalamam ve bu karklkta Yldrm Bayezidin ordugh tehdit altnda kalmtr. Hal kaynaklarnda ise Sigismundun kuvvetlerini toplayarak ni saldrsnn Osmanl merkez gc yenieri ve azaplar arasnda karkla yol at, fakat son anda Lazarevicin emrindeki Srp kuvvetlerinin yetimesiyle Sigismundun saldrsnn pskrtld, kraln kaarak Tunada kk bir gemiye binip cann kurtard bilgisi bulunur. Osmanl kroniklerinden sadece Tct-tevrhte bu son saldr srasnda bizzat arpmaya giren Yldrm Bayezidin bir topuz darbesiyle atndan yere dt ve hizmetkrlarndan biri tarafndan kaldrlp ata bindirildii belirtilir (I, 143-145). Osmanllarn kesin zaferiyle sonulanan savata kayplar konusunda kesin bir rakam yoktur. Tahminler Osmanl tarafnn 30.000 dolaynda kayb olduu, Hallarn ise bundan daha fazla kayba urad yolundadr. Bata Jean de Nevers olmak zere Eu Kontu Philippe dArtois, La March Kontu Jacques de Bourbon, Enguerrand de Coucy, Henry de Bar ve Guy de la Trmouille, Mareal Boucicaut gibi asilzadeler esir alnm, daha sonra fidyeleri denerek bunlarn sa kalanlar vatanlarna dnebilmitir. Macar kral ise yanndaki az sayda adamyla o srada nehirde bulunan birka yk kayndan birine zorlukla binerek Tuna azndaki Hal donanmasna ulam ve stanbuldan geip Venedike gitmitir. Nibolu Sava, klasik anlamda eler tayan ve eski Hal seferleri hlyalaryla beslenmi son Hal seferidir. Bu bozgun, Batl aratrmaclar tarafndan genellikle Trklerle yaplan savalar

dolaysyla tecrbeli olan Macarlarn sava taktiini dinlemeyen ve zaferi kendilerine mal etmek isteyen Eu Kontu ve Boucicautnun dncesiz saldrsna, mttefiklerin aralarnda ortak bir sava plannn olmayna, ordunun tam bir disiplinsizlik, ahlk d hareketler ve sefahat iinde olmasna, herhangi bir kriz plannn bulunmamasna, kendilerine ar gvenmelerine, topografyay iyi incelememelerine balanr. Buna karlk Yldrm Bayezid arazi artlarn kendi lehine ok iyi kullanm, ormanlk alana askerler gizlemi, Hallar hareket kabiliyetlerini kstlayacak bir alana mahkm etmitir. Yldrm Bayezide btn slm dnyasnda byk bir hret salayan bu sava sonucunda Osmanllarn Tunaya uzanan kesimdeki hkimiyetleri salam hale gelmi, Balkanlardaki konumlar glenmi, Macarlar iin Osmanl tehdidi daha da bym, Bizansn ise mitlerini dindalarna deil Douda beliren ve dmanlaryla ayn dnyaya mensup yeni bir gce balamasna yol amtr.

BBLYOGRAFYA

bnl-Furt, Tr (nr. K. Zreyk - Necl zzeddin), Beyrut 1938, IX/2, s. 456; bnl-Cezer, Cmiul-esnd, Sleymaniye Ktp., Drlmesnev, nr. 11, vr. 17a-18a (eserin bir blmnn tercmesi iin bk. Ali Osman Yksel, bn Cezer ve Tayyibetn-Ner, stanbul 1996, s. 163-167); J. Schiltberger, Trkler ve Tatarlar Arasnda: 1394-1427 (trc. Turgut Akpnar), stanbul 1995, s. 29-33; Dukas, Bizans Tarihi (trc. Vl. Mirmirolu), stanbul 1956, s. 30-31; kpaazde, Trih (Atsz), s. 136-137; krullah elebi, Behcett-tevrh (trc. Nihal Atsz, Osmanl Tarihleri I iinde), stanbul 1949, s. 57; Oru b. dil, Tevrh-i l-i Osmn, s. 28, 98-99; Bihit Ahmed Sinan elebi, Tevrh-i l-i Osmn, British Museum, Add. Or. ms. 7869, vr. 15b-18b; Ner, Cihannm (Taeschner), I, 88-89; bn Kemal, Tevrh-i l-i Osmn, IV. Defter (haz. K. Imazawa), Ankara 2000, s. 237-263; Feridun Bey, Mnet, I, 122-124; Enver, Dstrnme (haz. Necdet ztrk), stanbul 2003, s. 36-37; 16. Asrda Yazlm Greke Anonim Osmanl Tarihi: 1373-1512 (haz. erif Batav), Ankara 1973, s. 98-100; Rh Trhi (TTK Belgeler, XIV/18 [1992] iinde, tpkbasm ile birlikte nr. Yaar Ycel - Halil Erdoan Cengiz), s. 393; Hoca Sdeddin, Tct-tevrh, stanbul 1279, I, 143-145; Zinkeisen, Geschichte, I, 290-309; A. Brauner, Die Schlacht bei Nicopolis (1396), Breslau 1876; G. Khler, Die Schlachten von Nicopoli und Warna, Breslau 1882; C. Oman, A History of the Art of War in the Middle Ages, London 1924, I, 349-352; A. S. Atiya, The Crusade in the Later Middle Ages, London 1938, s. 435-462; a.mlf., Nibolu Hallar Seferi (trc. Esat Uras), Ankara 1956; a.mlf., Nkbl, EI (ng.), VIII, 35-36; A. Lutrell, The Crusade in the Fourteenth Century, Europa in the Late Middle Ages, London 1965, s. 122-154; K. Setton, The Papacy and the Levant (1204-1571), Philadelphia 1976, I, 341-369; Runciman, Hal Seferleri Tarihi, III, 385-390; D. M. Nicol, Bizansn Son Yzyllar: 1261-1453 (trc. Bilge Umar), stanbul 1999, s. 325-327; Nicopolis 1396: The Last Crusade (haz. D. Nicolle - C. Hook), Oxford 1999; Fahamettin Baar, Nibolu Meydan Muharebesi ve Hal Seferleri Tarihindeki Yeri, Hal Seferleri ve XI. Asrdan Gnmze Hal Ruhu Semineri, Bildiriler, stanbul 1998, s. 117-132; H. L. Savage, Enguerrand de Coucy VII and the Campaigne of Nicopolis, Speculum, XIV, Cambridge 1939, s. 423-442; C. L. Tipton, The English at Nicopolis (1396), a.e., XXXVII (1962), s. 528-540; ehabeddin Tekinda, Trk Ordusunun Bir Taktik Sava: Nibolu 25 Eyll 1396, TK, III/35 (1965), s. 814-819; a.mlf.,

Nibolu, A, IX, 248-250; Hicran Akn, Nibolu Hal Seferi ile lgili Baz Problemler, TK, XXV/2 (1987), s. 209-216; Cneyt Kanat, Makrznin Kitbs-slkunda Osmanllar ile lgili Kaytlar, Trk Dnyas ncelemeleri Dergisi, sy. 4, zmir 2000, s. 228-229. Feridun Emecen

NDE
Anadolu blgesinde ehir ve bu ehrin merkez olduu il. Anadolu blgesinin gney kesiminde kalesinin bulunduu tepenin etrafnda deniz seviyesinden yaklak 1200 m. ykseklikte yer alr. Kuzeybatda Melendiz dalar ile gneydouda Toroslar arasndaki nemli bir geit yeri zerindedir. ehrin ekirdeini oluturan, stnde kalenin bulunduu tepenin ne zaman iskn edildii hakknda kesin bilgi yoktur. Buradaki ilk yerlemenin Hititler dnemine kadar indii ve Hitit belgelerinde geen Naghitann buras olabilecei ileri srlr. ehrin yaknndaki en eski yerleim yeri olan antik Tyana kenti (Kemerhisar) 23 km. gneydedir. Arap corafyaclarnn Tavana eklinde zikrettikleri bu kent blgenin en byk yerleim merkezlerinden biriydi. ehrin adnn nereden geldii hususunda eitli grler vardr. Hititler dnemindeki Naghita, Nagidosun Ortaa kaynaklarnda Nekd (Ykt, V, 350) veya Nekde ekline dnt grlr. Ngde veya Nkde tarzndaki kayda ise ilk defa XIV. yzylda Hamdullah elMstevfnin Nzhetl-ulb adl eserinde rastlanr (s. 97, 99). Ortaa slm kaynaklarnda buras iin Drlpehlevniyye ve Makyye unvanlarnn kullanld belirtilir. Nide yresinin bilinen tarihi Hititler devrine kadar iner. Frig ve Pers hkimiyetinden sonra Makedonyallarn idaresi altna giren blge nce Pontus Krallna, ardndan milttan nce I. yzylda Roma mparatorluuna dahil oldu. Bizans idaresi dneminde Arap aknlarndan etkilendi. 88 (707) ylnda Tyana mslmanlarn hkimiyetine getiyse de bu uzun srmedi ve blge Emevlerle Bizans arasnda srekli el deitirdi. Abbs Halifesi Hrnrred 190 (806) ylnda blgeyi kesin olarak slm topraklarna katt. 217de (832) Memn tarafndan imar gren Nide zamanla gelierek Tyanann yerini alrken Tyana da geriledi. 965 ylnda mparator II. Nikephoros tarafndan tekrar Bizans hkimiyetine sokulan Nide, 1071 Malazgirt Savandan sonra Trklerin hkimiyetine girdi. I. Sleyman ah zamannda Nide ve evresine Eblksmn kardei Eblgazi Hasan vali tayin edildi. ehrin yaknlarndaki Hasanda da adn ondan alr. Eserini XIII. yzyl sonlarnda kaleme alan Nideli Kad Ahmede gre ehrin surlar ilk defa I. Sleyman ah tarafndan yaptrlmtr. Anadolu Seluklu Sultan I. Mesud zamannda Nide ve evresine olu II. Klcarslan hkim oldu; onun hkmdarl dneminde (1155-1192) ehir esasl ekilde tamir grd ve bu tamirle ilgili kitbe ehrin Hasanda tarafndaki Ereli kapsna asld. II. Klcarslan devletin gney snrlarn Ermeni saldrlarna kar korumak amacyla Sencer ah Ereliye, Argun ah Nideye, Turul ah Elbistana tayin etti. II. Klcarslan, saltanatnn son yllarnda lkeyi oullar arasnda paylatrrken Nideyi olu Arslan aha verdi. Nidenin surlar 1196da Anadolu Seluklu sultan olan II. Sleyman zamannda tekrar tamir edildi. 1211de Seluklu tahtna kan I. zzeddin Keykvusun, kardei Aleddin Keykubad ile olan mcadelesi srasnda Dnimendli Yabasann oullarndan Zahrddin li Nideye giderek Aleddin Keykubad lehinde hazrlklara giritiyse de baarl olamad ve Llve (Ulukla) Kalesine ekilmek zorunda kald. zzeddin Keykvus, Nide ve evresini devrin kudretli emrlerinden Zeynddin Bereye verdi. Zeynddin Berenin ismi, Sinopun 611 (1214) ylnda fethi sonrasnda giriilen ina ve imar faaliyetleri srasnda da Nide beyi olarak geer. Zeynddin Berenin Nide emirlii 620de (1223) idam edilmesine kadar srd. Bu tarihten sonra Nide dorudan sultana bal bir ehir haline geldi. Seluklular zamannda byk lde imar edilen Nide

ayrca nemli bir ilim merkezi olmutu. 627de (1230) yaplan Yassemen savann ardndan Aleddin Keykubad, Nideyi kendisine tbi olan Hrizm beylerinden Bilentoaya (Ylanboa) ikt olarak verdi (629/1232). Nidenin idarecileri 655te (1257) IV. Klcarslana itaat arzettikleri iin II. zzeddin Keykvus tarafndan cezalandrld. II. zzeddin Keykvusun saltanatnn balarnda Nide hkimi olarak emseddin Kaymazn adna rastlanr. Mool hkimiyetinin etkili olduu bu dnemde ehrin tahribata urad bilinmektedir. 660 (1262) yl sonrasnda Anadolu Seluklu Devletinde mutlak iktidar Moollarn desteiyle Munddin Pervnenin eline geince Nide, Hatrolu erefeddine emret ve ikt olarak verildi. Nib Munddin Pervne ile Emr Fahreddin Ali 1276da IV. Klcarslann kzn Argun ahn oluna gelin olarak rana gtrnce, otorite boluundan yararlanan Hatrolu erefeddin, Memlk Sultan Baybarsn desteine dayanarak Moollara kar isyan etti. Seluklu beyleriyle birlikte III. Gyseddin Keyhusrevi alarak Nideye getirdi (674/1276). Nide bir sre sonra Moollara kar oluan isyan hareketinin merkezi haline geldi. Fakat ardndan Moollar duruma yeniden hkim oldular ve erefeddini idam ettiler. 1279da meydana gelen Cimri hadisesi srasnda Karamanolu Mehmed Beyin Seluklu sultan iln ettii II. zzeddin Keykvusun olu Aleddin bir sre Nidede bulundu. Gzn Han 694te (1295) Suriye seferine karken hkm sren kargaalar sona erdirmek amacyla Anadoluya gnderdii Mcrddin Emrah, yannda mal ileri dzene koymakla grevli erefeddin Abdurrahman ve Sutav Noyan olduu halde Nideye geldi ve asayii salamaya alt. Moollar bu tarihlerde Anadoluyu drt blke ayrarak idare etmekte, Nide gney bl iinde yer almaktayd. 717de (1318) Anadolu genel valiliine getirilen Timurta, Konyay elinde tutabilmek iin Nide ve Aksaraya ilk defa olmak zere Mool oymaklarn yerletirdi. Bylece blgede Karamanoullarnn genilemesini nledi (Smer, I, 91-92). XIV. yzyln ilk yarsnda Nide ve evresi Eretnaoullarnn idaresi altna girdi. 733te (1332-33) Aksaray ziyaret eden bn Battta, Nidenin Irak hkmdarna bal byk bir ehir olduunu kaydeder (Seyahatnme, I, 415). Eretnaoullar zamannda airet reislerinden Sungur Bey (Aa) Nideye sahip bulunuyordu. Sungur Beyin kendi ismini tayan camisi bugne ulamtr. Babuk ile oullarnn idaresindeki nemli bir Mool blnn XIV. yzylda Nide ve civarnda yaad bilinmektedir. Babuk, 765te (1363-1364) Eretnaolu Muhammede kar kazand zaferden sonra Muharrem 766da (Ekim 1364) Kayseride hkmdarln iln etmitir (Smer, I [1969], s. 117). Eretna Beyin lmnden sonra emrler arasnda balayan mcadeleyi frsat bilen Karamanolu Aleddin Bey 768de (1366-67) Nide ve Aksaray kendi topraklarna katt. Bir sre sonra Eretnaolu Aleddin Ali Bey, Nideden gelen bir elinin ahalinin ehri teslim etmek iin kendisini beklediini bildirince Kayseriden harekete geti, Karahisardeveli Kalesini ald ve Nideyi kuatt. ehir alnmak zereyken Aleddin Ali Bey, baarlarn kskand yardmcs Kad Burhneddine kzarak Karamanoullaryla anlat ve kuatmay kaldrd. 796da (1394) Timur Sivas zerine yrdnde Karamanolu Ali Beyin kendisine ait baz yerlere saldrmas zerine Kad Burhneddin de Karamanoullarna kar yrd; Aksaray, Zincirli ve Salime kalelerini aldktan sonra Nideyi kuatt, fakat alamad. Ardndan Nide Yldrm Bayezidin idaresi altna girmi olmaldr. 800 (1397) ylnda yaplan Akay muharebesinde Karamanoullarn ar bir yenilgiye uratan Yldrm Bayezid Konya, Lrende, Nide, Develi, Aksaray alarak sahile kadar ilerledi. 804 (1402) Ankara Savann ardndan Anadolunun hkimiyeti Timurun eline geti.

Timur, Aleddin Beyin olu Mehmed Beyi hkmdar tayin ederken kardei Bengi Ali Beye de Mehmed Beye tbi olarak Nide ve civarnn emirliini verdi (812/1409). Bu yeni dnemde Karamanoullar hkimiyet sahalarn Kayseriye kadar genilettiklerinden Nide sk sk saldrya urayarak el deitiren bir snr kalesi konumundan uzaklat. Karamanoullar ikiye ayrlnca bakentlik yapan ehir imar faaliyetleriyle gelime gsterdi. Bu dnemden Osmanl dnemine zengin vakflara sahip tarih eserler intikal etmitir. Nide Emri Ali Bey, kardei Mehmed Beyin Osmanllar karsnda baarszlndan yararlanarak 816da (1413) sultan unvann alp bamszln iln etti. Fakat kardeinin basks sonucu Nideden ekilip Kahireye gitti (818/1415). Karamanolu Mehmed Beyin Memlklere kar tavr almas zerine el-MeliklMeyyed eyh el-Mahmd, olu brhimi Karamanolu Ali Beyle birlikte Karamanolu Mehmed Beye kar gnderdi. Memlk ordusu ksa zamanda Nideyi zaptetti (822/1419). Yakalanan Mehmed Bey Kahirede hapsedilirken btn Karaman lkesi de Memlklerin himayesinde Nide Emri Ali Beye verildi (Muharrem 823 / Ocak 1420). Ayn yl el-Melikl-Meyyedin vefatyla tahta kan Seyfeddin Tatar, Mehmed Beyi serbest braknca Ali Bey Nideye ekilmek zorunda kald ve vefatna kadar Nide beyi olarak hkm srd. Nidenin kesin biimde Osmanl idaresine alnmas, Ftih Sultan Mehmed dneminde Karamanoullar zerine yaplan seferler sonucu gerekleti. 870te (1466) ordusunun banda bizzat sefere kan Ftih Sultan Mehmed, Karaman topraklarna girdi. Lrendeye ekilen Pr Ahmed, Vezrizam Mehmed Paaya yenilince daha ierilere kamak mecburiyetinde kald. Kaynaklarda ak bilgi olmamakla birlikte Nide de bu sefer srasnda shak Paa tarafndan Osmanl hkimiyetine alnd. 875te (1470) Pr Ahmedin yeniden faaliyete gemesi zerine sefere kan shak Paa bu sefer srasnda Nide surlarn da tamir ettirdi. Blgede tamamen Osmanl kontrolnn salanmas 880 (1475) ylna kadar srd. ehir Osmanl hkimiyetine getikten sonra II. Bayezid devrinde oluturulan ve eski Karamanoullar Beyliinin hkimiyet sahasn ihtiva eden Karaman eyaletinin snrlar ierisinde kald ve Nide sancann merkezi oldu. Nide XV. yzyl sonlarnda Memlklerin saldrsna urad. 895te (1490) Emr zbek kumandasndaki Memlk kuvvetleri Nideyi yama ve talan etti. Kann Sultan Sleyman Irakeyn Seferi dnnde Nideden geti. Bu vesile ile Matrak Nasuh kaleyi ve sur dnda bulunan yerlemeyi tasvir eden bir minyatr hazrlad. Nide Osmanl hkimiyetine getikten sonra hzla imar edildiyse de Seluklular zamanndaki parlak gnlerine dnemedi ve hep ikinci planda kald. XVII. yzyl balarna gelindiinde ehir bu defa da Cell isyanlar srasnda byk tahribata urad. 1011de (1603) Tavl Mehmed, 1013-1014 (1604-1605) yllarnda Hzr adl birinin sebep olduu karklklar 1032de (1623) Abaza Paa, 1058de (1648) Grc Abdnnebnin kard ayaklanmalar srasndaki olaylar izledi. XVIII. yzylda apanoullar ehirde etkili oldu. Nide Mill Mcadele yllarnda yabanc igaline uramad. Cumhuriyet dneminde il merkezi haline getirildi. Ortaalarda tepe zerinde kale iini kapsayan bir yerleme zellii gsteren Nide Trk hkimiyeti dneminde geliti. Bilhassa Seluklu bidelerinin varl ehrin sur dna doru yayldna iaret eder. Ykt el-Hamev (. 626/1229) Nidenin eski ve kk bir ehir olduunu syler (Muceml-bldn, V, 350). ehri ziyaret eden bn Battta (. 770/1368-69), burann byk ve kalabalk bir ehir olduunu yazarken bir ksmnn viran halde bulunduunu da belirtir. Ayrca ehrin

ortasndan Karasu adl bir rman getiini, bir kpr vastasyla iki yerleimin birbirine balandn yazar (Seyahatnme, I, 415). Hamdullah el-Mstevf de (. 740/1340tan sonra) Nidenin orta byklkte bir ehir olduunu belirtir ve tahsil edilen vergi miktarn 1540 dinar olarak kaydeder (Nzhetl-ulb, s. 99). Karamanoullarnn idaresi altnda Nidenin geliimini srdrd anlalmaktadr. ehrin durumuyla ilgili en ayrntl bilgiler Osmanl dnemine ait tahrir defterlerinde yer alr. Nide ehrine ait bilgilerin bulunduu ilk defter XVI. yzyl balarna aittir. 906da (1500) yaplan tahririn sonularn ihtiva eden bu deftere gre Nidede yirmi dokuz mahalle, 731 hne mevcuttu. ehirdeki mslman hne says 674, gayri mslim hne says elli yedi idi. Gayri mslimler iki mahallede oturmakta olup biri Ermeni, dieri zimm adyla kaydedilmiti. Bu rakamlar Nidenin bu tarihlerde 4000-5000 dolaynda bir nfusu bulunduuna iaret eder. Mslman mahallelerinin birou mescid, drd ise cami ad tamaktadr. 924te (1518) Nidede mahalle says otuz iki olarak zikredilir, ancak nfusta ksm bir d grlr. Hne says 624 mslman, krk dokuzu hristiyan olmak zere 673tr (yaklak 4000 nfus). Bu dn blgeden yaplan srgnlerle ilgili olabilecei dnlmektedir. 1522 tarihli icmal defterinde ehrin hne says 619u mslman ve 59u gayri mslim olmak zere 678 olarak kaydedilmitir. 992de (1584) yaplan tahrir sonularna gre ehrin mahalle says otuz dokuza ykselmitir. Bu tarihte ehirde 116s gayri mslim olmak zere 2632 vergi mkellefi erkek (nefer) nfusa kaytl idi. ehrin tahmin nfusu yaklak 13.000 dolayndayd. Nidede Sultan Camii mahallesi kale ierisinde bulunan tek mahalleydi. Buras Sultan Aleddin Keykubad adna Nide Emri Zeyneddin Berenin yaptrd, Aleddin Camii de denilen caminin etrafnda olumutu. Muhtemelen kale ierisinde yer almas sebebiyle fazla iskn olmadndan ehrin en kk mahallelerinden biri durumundayd (8-21 hne). ehrin cami ismi tayan ve dikkat eken bir mahallesi de Sungur Aa Camii mahallesi olup orta byklkteydi. XVI. yzylda mevcudu elli hneyi geen mahalleler Day Mescidi, Ali Bey Mescidi, Hoca Veyis Mescidi, Mevln Kasm Mescidi, Sral Mescid ve Tahtal Mescid mahalleleridir. 1588de bunlarn en kalabalk olan Sral Mescid mahallesidir. Bu mahallelerden Ali Bey Mescidi mahallesinin ad Karamanolu Bengi Ali Beyden gelmektedir. Dryan Mescidi mahallesi ayn zamanda Efendi Zviyesi de denilen Dryan Mescidinin etrafnda olumutur. Zviye etrafnda olumas ynyle de Nide ehrinde tek rnektir. Mahallenin bir zellii de ikiye ayrlmas ve Veled Seydi adyla bu mahalleye bal yeni bir mahallenin teekkl etmesidir. ehrin mslmanlarla gayri mslimlerin bir arada yaad tek mahallesi ise Hac Hzr mahallesidir. ehrin gayri mslim mahalleleri olan Ermeniyn ve zimmiyn mahalleleri orta byklkte mahallelerdir. XVIII. yzyl balarnda Nide yresinden geen Batl seyyah Paul Lucas ehrin daha nceki dnemlerde olduka byk olmasna karlk zamanla klerek gerilediini yazar. 1720lerde Damad brhim Paann rgp kazasna bal Mukara kyn Nevehir kasabas olarak ihya etmesi Nidenin ksmen gerilemesine yol at. XIX. yzyln balarnda Nide ve civarn gezen Charles Texier ehrin harabe halindeki bir hisarn etrafnda yer aldn, civar tepeler zerinde ehrin mlhakatn oluturan evler bulunduunu kaydeder. Bir mtesellim tarafndan idare edilmekte olan ehrin nfusu Hamiltona gre 6000 kii idi. XIX. yzyln sonlarna gelindiinde ehir ba ve bahelerle birbirinden ayrlm Kayaba, Tepeviran ve ehirii adyla blmden olumaktayd. Bunlardan zellikle Tepeviran ve Kayaba mevkileri kasabann dier ksmlarndan daha yksekteydi. Bu mevkinin ortasnda mezarlk yer alyordu. ehrin her taraf ba ve bahelerle

evrilmiti. 1286 (1869) tarihli Konya Vilyeti Salnmesinde ehrin nfusu 9929 olarak kaytldr. Bu tarihte Nidenin hne says 3464tr. 1317 tarihli (1899) Konya Vilyeti Salnmesine gre ise ehirdeki 2323 hnede 10.385 kii mevcuttur. Bu nfusun 7128i mslman, 2340 Rum, 809u Ermeni, 98i Protestand. On kii ise ecnebi olarak kaydedilmiti. Kayaba semtinde yaayan hristiyan nfusun byk bir ksm Trke konumaktayd. Vital Cuinet ehirde seksen drt cami ve mescid, otuz alt medrese, bir ktphane, kilise, alt hamam bulunduunu, nfusun 10.000 kadar olduunu belirtir. 1927 yl ncesinde 11.526ya ulaan Nide ehir nfusu Trk-Rum nfus mbadelesi sonras 1927 yl saymna gre 9463e dmtr. ehrin merkez olduu Nide sancann idar taksimatyla ilgili ilk bilgiler 984 (1576) tarihlidir. Buna gre sancakta iki kaza mevcuttu; bunlar Nide merkez ve rgp kazalar idi. Nahiyeler ise Nideye bal Andu, Melegbi, Melendos ve ceddin ile rgpe bal Develi ve Karahisar idi. 906da (1500) Andu ayr bir kaza haline geldi ve ceddin nahiyesi buraya baland. 1502de rgp kazas ikiye ayrld, Karahisar nahiyesi Karahisardeveli adyla kaza yapld ve Develi nahiyesi bu kazaya dahil edildi. 924 (1518) tarihli dzenlemede ise byk bir ky olarak geen Bor nahiye yaplarak Nide kazasna baland. 992de (1584) Andu kazas lavedilerek Bor kazasna tahvil edildi. Ortaky nahiyesinin ismi deitirilip Andu yapld ve ceddin nahiyesiyle birlikte yeni ihdas edilen Bor kazasna nakledildi. Ayrca daha nce nahiye olarak Develi-Karahisar kazasna bal bulunan Develi birtakm cemaatlerin iskn sonrasnda kylerin artmas zerine kazaya dntrld. Bunlara ilveten Karmelek Cemaatinin iskn sonrasnda oluan yeni kyler bir nahiye haline getirilip Nide kazasna baland. Bu son dzenleme ile Nide sanca be kaza ve bunlara bal on nahiyeden meydana gelmi oluyordu. 1840 ylnda Konya eyaletine bal bir muhassllk olarak grnen Nide 1847 tarihli idar taksimatta Nevehir livs ierisinde yer almaktadr. 1849da yeniden sancak statsne ykselen ehir 1887 tarihinde alt kazadan olumaktayd (Nide merkez, Nevehir, rgp, Aksaray, Bor ve Hamidiye / Ulukla). 1900 tarihli Konya Vilyeti Salnmesinde bu kazalara Arabsun (Glehir) kazas da eklenmi grnmektedir. 1903 sonrasnda Maden (amard) kazas ilve edilmi, Hamidiye kazasnn ismi yeniden eski ismi olan ceddin olarak deitirilmitir. II. Merutiyet devrinde bamsz sancak konumuna getirilen Nide, Cumhuriyet dneminde il olmutur. Bugnk Nide, kalesinin bulunduu tepenin evresi ve bu tepenin eteklerindeki dzlk alanda yaylmaktadr. Ticaret, eitim, ynetim ve kltr ilevlerinin topland bir i merkezi zellii gsterir. ehir 1970lerden sonra yeni mahalle alanlaryla gelime kaydetmitir. 1970te ehrin nfusu 30.000i bulmazken 1990da 50.000i am, 2000 ylnda 78.088e ulamtr. 1992de Nidede bir niversite kurulmutur. Nide ehrinin merkez olduu Nide ili Kayseri, Nevehir, Aksaray, Konya, el ve Adana illeriyle evrilmitir. Merkez ileden baka Altunhisar, Bor, amard, iftlik ve Ulukla adl be ileye ayrlr. 7352 km geniliindeki Nide ilinin snrlar iinde 2000 yl nfus saymnn sonularna gre 348.081 kii yayordu, nfus younluu ise krk yedi idi. Diyanet leri Bakanlna ait 2005 yl istatistiklerine gre Nidede il ve ile merkezlerinde 109, kasabalarda 106 ve kylerde 133 olmak zere toplam 348 cami bulunmaktadr. l merkezindeki cami says ise 49dur.

BBLYOGRAFYA

BA, TD, nr. 32, 40, 42, 46, 387, 455, 1085; TK, TD, nr. 135, 564, 565, 584; Ykt, Mucemlbldn, V, 350; bn Bb, el-Evmirl-Aliyye: Selukname (trc. Mrsel ztrk), Ankara 1996, I, 41, 139, 434; II, 152, 165-166, 202; Aksary, Msmeretl-ahbr (trc. Mrsel ztrk), Ankara 2000, s. 56, 78-81; Mstevf, Nzhetl-ulb (Strange), s. 97, 99; bn Battta, Seyahatnme (trc. A. Sait Aykut), stanbul 2004, I, 415; kpaazde, Trih (Atsz), s. 140, 151; Matrak Nasuh, Sefer-i Irkeyn, vr. 18a; Hoca Sdeddin, Tct-tevrh, stanbul 1279, I, 517, 550; Ktib elebi, Cihannm, s. 617; Konya Vilyeti Salnmesi: sene H. 1286, 1304, 1310, 1317, 1332; Cuinet, I, 839 vd.; Zeki Oral, Nide Tarihi Tetkiklerinden Hudavend Hatun Trbesi ve Hayat, Nide 1939, s. 1015; Uzunarl, Osmanl Tarihi, I, 2, 91, 106, 108, 401-402; a.mlf., Anadolu Beylikleri, s. 15-20, 36, 211; a.mlf., Nidede Karamanolu Ali Bey Vakfiyesi, VD, II (1942), s. 45-80; a.mlf., Eretna, A, IV, 309; A. Galanti, Nide ve Bor Tarihi, stanbul 1951; Feridun Nfiz Uzluk, Karaman Eyleti Vakflar Fihristi, Ankara 1958, tr.yer.; A. Gabriel, Nide Trk Antlar (trc. Ahmed Akif Ttenk), Ankara 1962, s. 17; Nejat Kaymaz, Pervne Munddin Sleyman, Ankara 1970, s. 144, 155, ayrca bk. ndeks; Osman Turan, Seluklular Zamannda Trkiye, stanbul 1971, s. 67, 234, 295-297, 306, 339-342, 476-477, 621, 628, 688; Mustafa Akda, Trkiyenin ktisad ve tima Tarihi, Ankara 1977, I, 94, 97, 146, 336; Cl. Cahen, Osmanllardan nce Anadoluda Trkler (trc. Yldz Moran), stanbul 1979, s. 122, 239, 280-281, 297, 329; Yaar Ycel, Anadolu Beylikleri Hakknda Aratrmalar, Ankara 1989, II, 15-20, 60-62, 111-112, 157-159, 165-167, 187-189, 199; Mustafa Oflaz, 16. Yzylda Nide Sanca (doktora tezi, 1992), A Sosyal Bilimler Enstits; Mehmed Hayri, Trkiyenin Shhye-i ctima Corafyas: Nide Sanca (haz. lhan Gedik), Nide 1994; Kemal Gde, Eratnallar: 1327-1381, Ankara 1994, bk. ndeks; lhan Gedik, 20. Yzyl Balarnda Nide, Nide 1996; Faruk Ylmaz, lkadan Gnmze Nide Tarihi, Nide 1999; Mehmet zkarc, Nidede Trk Mimarisi, Ankara 2001; Faruk Smer, Anadoluda Moollar, Seluklu Aratrmalar Dergisi, I, Ankara 1969, s. 91-92, 116-117; Besim Darkot, Nide, A, IX, 253-256; P. Wittek, Ngde, EI (ng.), VIII, 15-16. Mustafa Oflaz MMAR. Nidenin ehir olarak gelimesi Anadolu Seluklularndan itibaren balamtr. Trklerin Bizansllardan ald ehirde mimari mirasn ne olduu konusunda bilgi yoktur. ehir merkezinde Anadolu Seluklu, lhanl, Eretna, Karamanoullar ve Osmanl dnemlerine ait bir kale, on alt cami ve mescid, bir medrese, bir dergh, on bir trbe, iki han, bir bedesten, iki hamam, dokuz eme ve bir saat kulesi mevcuttur. Anadolu Seluklular devrinde Nidenin sur iinde gelitii anlalmaktadr. lhanllar devrinden itibaren ehirlemenin sur dna tat grlr. Eretna ve Karamanoullar dnemlerinde de ehirlemenin kale evresinde younlat anlalmaktadr. Nide Osmanl topraklarna katlnca ehir tamamen sur dna karak kendine has bir yap dzeni oluturmutur. Kale ehre hkim olan tepenin zerine ina edilmitir. Kalenin ilk kuruluu muhtemelen IX. yzylda Bizansllar zamannda olmutur. Esas eklini ise Anadolu Seluklu hkmdarlar II. Klcarslan, II.

Rkneddin Sleyman ah ve I. Aleddin Keykubad dnemlerinde almtr. Arazinin topografik durumuna uygun eimli bir alan zerine yapldndan kale dtan baklnca dou ve bat taraflarndan katl grnm sergilemektedir. Kalenin yer ald tepe, bugnk kalntlardan anlaldna gre nceden en dtan burlarla desteklenen surlarla kuatlm, tepenin en yksek ksm olan kuzey tarafa ise i kale yaplmtr. D surlarn kuatt alan oval biimine yakn olup kuzey-gney dorultusunda uzunluu yaklak 400 m., dou-bat dorultusunda genilii 110-201 m. arasnda deimektedir. Bu eserden i kale ksmen gnmze gelmi, ehri kuatan d surlardan ise birka bur ve duvar paras ayakta kalabilmitir. D surlarn aslnda ka burla desteklendii bilinmemekte, Matrak Nasuhun minyatrnde d surda yirmi iki bur grlmektedir. Bugn kaleye giri gney cephesinde yer alan kapdan salanmaktadr. Kalede i kale, Aleddin Camii, Hatrolu emesi ve Rahmaniye Camii ile Aleddin mahallesi bulunmaktadr. kale dtan arpk planl ve drt yandan burlarla desteklenen surla kuatlmtr. Bat ve kuzey tarafnda yer alan sur ve burlar yklm olup dou ve gney cephelerindeki toplam yedi bur zamanmza kadar gelmitir. Gneybat kesindeki burcun yars yklp ii doldurularak zerine saat kulesi yaplmtr. Sadece gney cephesindeki ana bur ile bitiiindeki iki burcun iindeki ahap katlar ksmen gnmze intikal etmitir. Burlara ulam salayan sur duvarlar kaln ina edilmi, fakat bunlarn mazgall duvar korkuluklar bugne kadar gelmemitir. Gney cephesindeki ana burcun dou yzne dilimli taca sahip siren figr ilenmitir. Nide Mzesinde kaleye ait 814 (141112) tarihli tamir kitbesi bulunmaktadr. Murad Paa Klliyesi (1072/1661-62) cami, trbe, han, hamam ve emeden olumaktadr. Ayrca 1 Cemziyelevvel 1081 (16 Eyll 1670) tarihli vakfiyeden klliyenin medrese ve muallimhneye de sahip olduu renilmektedir. Klliye elemanlarndan eme hari dierlerinin Murad Paa tarafndan XVII. yzyln ortalarna doru ina ettirildii anlalmaktadr. Klliyenin merkezini oluturan caminin harim ksm enine dikdrtgen planl olup yanlarda atlan ikier sivri kemerle blme ayrlmtr. Mihrap n ile dou ksm birer byk kubbeyle, bat ksm ise arka arkaya iki kk kubbeyle kapatlmtr. Caminin kuzeybat kesine yerletirilen ve harimin kuzeybat tarafndaki sivri kemerli aklktan girilen trbe iten kare, dtan sekizgen plana sahiptir. Yap alttan tromplu kubbeyle, stten pramidal klhla rtlmtr. Han yan yana beik tonoz rtl iki nef halinde dzenlenmi tek katl bir yapdr. Hamam soyunmalk, lklk, scaklk ve scakla bitiik su deposu ile klhandan oluur. Tromplu kubbe ile rtlen scaklk blm kare planl olup gneyinde bir halvet hcresi mevcuttur. Camiler ve Mescidler. Aleddin Camii (620/1223), mihraba dik nefli gibi dzenlenen yapda mihrap n yan yana kubbe ile enine bir nef eklinde ele alnmtr (bk. ALEDDN CAM). Sungur Aa Camii (735/1335 yl civar) lhanllarn Nide valisi Sungur Aa tarafndan yaptrlm olup mihraba dik be nefli bir yapdr (bk. SUNGUR AA CAM ve TRBES). Kble Mescidi (928-992/1522-1584) pandantifli kubbeli harim ksmndan ibarettir. Dar (elebi Hsmeddin) Camiini (XVI. yzyl) Hsmeddin Aa ina ettirmitir. Yap pandantifli kubbeli harim, kubbeli son cemaat yeri ve kuzeybat kesinde yer alan tek erefeli minareden oluur. Hac Hasan tarafndan yaptrlan Kl (Pazar) Camii (1106/1694-95), tromplu kubbeli harimle kuzeydou kesine yerletirilen tek erefeli minareden meydana gelir. Harim dou cephesinden sivri kemerle orta

mekna alan eyvanla geniletilmitir. Nidede gnmze gelen on alt camiden on tanesi ahap tavanldr. Drzzikir Mescidi (XV. yzyln ba), ah Mescidi (XV. yzyln ilk yars), Hanm Camii (856/1452), Sr Ali Mescidi (1124/1712 yl civar) ve Cullaz Mescidinde (bugnk yap 1176/1762-63, ilk yap muhtemelen XV. yzyl) ahap tavanlar sivri kemerler yardmyla ta ve mermer stunlara oturtulmutur. Drzzikir Mescidi iki sra stunla mihraba paralel nefe, dierleri tek sra stunla iki nefe ayrlmtr. Hanm Camii Hac Dursun tarafndan, Cullaz Mescidi Hac Osman Seyyid ve Hac mer Seyyid tarafndan yaptrlmtr. Nidede bu tip camiler ilk defa Karamanoullar Beylii dneminde ina edilmitir. Ayrca bu zellikteki camiler, Anadolu Seluklu ve dier beyliklerin mimarilerinde de grlr. Eskiciler Mescidi (816/1413), Hac Mahmud tarafndan ina edilmi olup ahap tavanl camiler grubuna girer. Harim ksm ortada mukarnas balkl iki ahap stuna, yanlarda duvarlara oturan iki ana kirile mihraba dik nefe ayrlmtr. Gnmze kadar gelen izlerden, ahap stun ve balklar ile tavann tamamen kalem ii tekniinde eitli geometrik ve bitkisel motiflerle sslendii anlalmaktadr. Abdurrahman Paann ina ettirdii Rahmaniye Camii (1160/1747), Drt Ayak (Knkba) Camii (1178/1764-65), Keml mm Mescidi (XVIII. yzyln ikinci yars) ve Fesleen Camiinin (ilk yap muhtemelen XVII. yzyl) harimleri dorudan duvarlara oturan dz ahap tavanla rtlmtr. Ahap tavanl cami ve mescidlerde son cemaat yeri sadece Eskiciler Mescidi, Rahmaniye Camii ve Drt Ayak Camiinde mevcuttur; son cemaat yerleri er sivri kemer gzldr. Ayrca Hanm Camii, Rahmaniye Camii, ah Mescidi, Sr Ali Camii, Drt Ayak Camii ve Fesleen Camiinde tek erefeli minarelere yer verilmitir; bunlardan ilk iki yap hari dierleri sonradan ina edilmitir. Medrese. Nidede gnmze kadar sadece, Karamanolu Aleddin Ali Beyin olu Ali Bey tarafndan yaptrlan Akmedrese (812/1409-10) gelmitir. Dtan 21,80 24,50 m. llerinde olan yap ak avlulu, eyvanl ve iki katl medreseler grubuna girer (bk. AKMEDRESE). Dergh. Zamanmza ulaan Esen Bey Dergh (884/1479-80) Hac Hamza tarafndan ina edilmitir. Dergh mescidle buna bitiik mekndan oluur ve Esen Bey Trbesinin bat duvarndan istifade edilerek yaplmtr. Mescidle dou tarafndaki mekn ahap kirilemeli dz toprak damla rtlm, 3,10 4,20 m. llerindeki yapnn iinde ocak ve dolap nilerine yer verilmitir. Trbeler ve Kmbetler. ehirde mevcut olan trbeler farkl planlarda ele alnm olup tek katl yaplmtr. Gndodu Trbesinde (745/1344 yl civar) kare gvdenin keleri st ksmda er genle pahlanarak on iki kenarl ksa bir kasnak oluturulmutur. Yap iten tromplu kubbeyle, stten onikigen piramit klhla rtlmtr. Esen Bey Trbesi (XV. yzyln ilk yars) ve Keml mm Trbesi de (880/ 1475-76 yl civar) kare planl olup tromplu kubbeyle rtlmtr. Keml mm Trbesinin dou cephesine sonradan mescid yaplmtr. Kesikba Trbesi (XVI. yzyl) ve Sr Ali Trbesi (1124/1712 yl civar) dikdrtgen planl ve dz ahap tavanldr. Sr Ali Trbesinin plan biraz arpk olup bitiiindeki camiyle organik bir btnlk arzetmektedir. eref Ali Trbesi (1865) Hac Said Paa tarafndan ina edilmitir. Dikdrtgen planl yap iki birimden olumaktadr. Giri blm alttan tromplu kubbeyle, stten piramidal klhla rtlerek Seluklu gelenei devam ettirilmitir. Geni sivri kemerli aklkla geilen ikinci blm ise mescid olarak dzenlenmi ve beik tonozla kapatlmtr; kble duvarnda kk bir mihrap bulunmaktadr. Hudvend Hatun Kmbeti ile (712/1312) Sungur Aa Trbesinde (735/1335 yl civar) sekizgen planl gvde stte

onaltgene dnr. ten kubbe, dtan piramidal klhl yaplar tek katl ina edilmitir. Hudvend Hatun Kmbeti olduka zengin figrl, bitkisel ve geometrik sslemeleriyle dikkati eker (bk. HUDVEND HATUN KMBET). Sungur Aa Trbesi, sslemeleri dnda mimari form bakmndan Hudvend Hatun Kmbeti rnek alnarak sekizgen planda yaplmtr; bitiiindeki cami ile organik btnlk oluturur. ah Sleyman Trbesi (XIV. yzyln ikinci yars) eyvan tipi trbeler grubuna girer. 1931de yklan Beylerbeyi Trbesi de (725/1325) bu plan emasnda ina edilmi olup her iki yap tek katldr. ah Sleyman Trbesi dikdrtgen, Beylerbeyi Trbesi kare planldr ve beik tonozlarla rtldr. ehirde baldaken tipinde sadece Drt Ayak Trbesi (1178/1764-65 yl civar) ina edilmitir. Kare planl yap, L biimindeki drt pye zerine sivri kemerler yardmyla oturan pandantifli kubbeyle rtlmtr. Bedesten ve Hanlar. Murad Paa Klliyesindeki handan baka ehirde iki han daha vardr. Sokullu Mehmed Paa Bedesteni denilen yap esasnda bir arastadr (982/1574 yl civar). Bina, bu tre giren yaplarn en uzunlarndan biri olup dtan yaklak 14,70 76,50 m. llerindedir. Yap kuzey, gney ve dou cephelerinde alan birer kap, kuzey ve gney cephelerinde birer dkknla i meknda boydan boya uzanan beik tonozlu sokan iki tarafna karlkl yerletirilen toplam krk sekiz dkkn ve drt hcreden oluur. Btn meknlar sivri beik tonozla kapatlmtr. Sar Han (758/1357), Eretna Beylii dneminde Hac Mehmed tarafndan yaptrlmtr. Yap tek katl ve tek nefli dzenlenerek n mekna yer verilmemitir. 7,40 19,40 m. llerindeki i mekn boydan boya sivri beik tonozla kapatlmtr. Hamamlar. ehirde Murad Paa Klliyesindeki hamamdan baka bir hamam daha vardr. ar Hamam (XVII. yzyl) drt eyvanl ve ke hcreli hamamlar grubuna girer. Yap soyunmalk, lklk, scaklk ve halvetleriyle scakla bitiik su deposu ve klhandan oluur. Scaklk blm, kubbeli merkez bir mekn etrafnda aksiyal olarak tertiplenmi eyvanlarla ke halvetlerinden meydana gelir. emeler. Nidede zamanmza toplam dokuz eme ulamtr. Bunlar Hatrolu (666/1267-68), Kble Mescidi (1522-1584), Murad Paa (1122/1710), Sr Ali (1124/ 1712), Cullaz (XVIII. yzyln ilk yars), Nalbantlar (1177/1763-64), Drt Ayak (1178/ 1764-65), Mhrc (1238/1822-23) ve Kaymakam (1238/1822-23) emeleridir. Hatrolu emesi, Anadolu Seluklularndan gnmze intikal eden birka emeden biri olduu iin nemlidir. Hatrolu emesi Hatrolu Mesud, Murad Paa emesi Abdlgafur Paa, Drt Ayak emesi Ebbekir Aa, Mhrc emesi Seyyid Hfz Aa ve Kaymakam emesi Kaymakam Mustafa Aa tarafndan yaptrlmtr. Hatrolu emesinin n ksm yuvarlak kemerli, dierleri sivri kemerli ni halinde dzenlenmi ve zellikle Murad Paa, Sr Ali, Cullaz ve Mhrc emelerinde ana niler olduka derin tutulmutur. Nilerin derin tutulmas blgesel bir zelliktir. Kble Mescidi, Drt Ayak ve Kaymakam emeleri dnda dierlerinin arka tarafnda nceden birer su deposu olduu, fakat sonradan ykld anlalmaktadr. Saat Kulesi. XIX. yzyln sonlarnda veya II. Abdlhamidin yirmi beinci senesine istinaden 1319da (1901-1902) yaplm olduu sanlmaktadr. kalenin gneybat kesindeki burcun yars yklp ii doldurularak stne ina edilmitir. Minare biimini andracak ekilde yaplan ve drt blmden oluan kule burtan itibaren yaklak 20 m. yksekliindedir ve alttan yukarya doru hafife incelmektedir. Kaide ve gvde ongen planldr. Yap halen fonksiyonunu srdrmektedir. Kaynaklarda ayrca elli dokuz cami ve mescid, sekiz medrese, iki imaret, bir trbe, on drt tekke ve

zviye, iki han ve bir bedestenin ismi tesbit edilmitir.

BBLYOGRAFYA

Ktib elebi, Cihannm, s. 617; P. Lucas, Deuxime voyage, Paris 1712, I, 182; Cuinet, I, 835-841; Mehmed Hayri, Trkiyenin Shhi ctimai Corafyas: Nide Sanca, Ankara 1922; A. Gabriel, Monuments turcs dAnatolie, Paris 1931, I, 105-151; a.mlf., Nide Trk Antlar (trc. Ahmed Akif Ttenk), Ankara 1962; Halil Edhem, Nide Klavuzu, stanbul 1936; E. Diez v.dr., Karaman Devri Sanat, stanbul 1950, s. 158-176; A. Galanti, Nide ve Bor Tarihi, stanbul 1951; Ali Kzltan, Anadolu Beyliklerinde Cami ve Mescitler, stanbul 1958, s. 32; Nazmi Sevgen, Anadolu Kaleleri, Ankara 1959, I, 264-266; K. Otto-Dorn, Darstellungen des Turca-Chinesischen Tierzyklus in der Islamischen Kunst, Beitrge zur Kunstgeschichte Asiens, stanbul 1963, s. 148; Cumhuriyetin 50. Ylnda Nide l Yll, Ankara 1973; mr Bakrer, On ve Ondrdnc Yzyllarda Anadolu Mihrablar, Ankara 1976, tr.yer.; Oktay Aslanapa, Trk Sanat, stanbul 1984, II, 43-45, 186, 201; Zeki Snmez, Balangcndan 16. Yzyla Kadar Anadolu Trkslm Mimarisinde Sanatlar, Ankara 1989, s. 238-243; Mustafa Oflaz, 16. Yzylda Nide Sanca (doktora tezi, 1992), A Sosyal Bilimler Enstits; Zafer Bayburtluolu, Anadoluda Seluklu Dnemi Yap Sanatlar, Erzurum 1993, s. 92-94; Hakk Acun, Anadolu Saat Kuleleri, Ankara 1994, s. 33; Hakk nkal, Anadolu Seluklu Trbeleri, Ankara 1996, s. 174-182; lhan Gedik, 20. Yzyl Balarnda Nide, Nide 1996; Halit al, Nide ehrindeki Ahap Tavanl Cami ve Mescitler, Ankara 2000; Mehmet zkarc, Nidede Trk Mimarisi, Ankara 2001; M. Zeki Oral, Nide Tarihi: Aleddin-Ak Medrese, Akpnar, I/11, Nide 1935, s. 4-10; a.mlf., Seluk Sanatna Ait Bir aheser: Hdavend Trbesi, a.e., IV/39 (1939), s. 1-16; Ali Saim lgen, Nidede Ak Medrese, VD, II (1942), s. 81-82; smail Hakk Uzunarl, Karamanolu Ali Bey Vakfiyesi, a.e., II (1942), s. 4580; Gnl ney, Nide Hdavent Hatun Trbesi Figrl Kabartmalar, TTK Belleten, XXXI/122 (1967), s. 143-167; Hdavendigr Akmaydal, Nide Sungur Bey Camii, VD, XIX (1985), s. 151153; Besim Darkot, Nide, A, IX, 255-256; Nide, YA, VIII, 6146-6216. Mehmet zkarc

NHVEND
( ) randa tarih bir ehir. rann batsnda Hemedan ehrinin 60 km. kadar gneyinde Gmsb (Gmesiyb) suyunun bir kolu zerinde denizden 1790 m. yksekte kurulmutur. rann batsndaki Kirmanah, lkenin merkez kesimindeki sfahana balayan yol zerinde bulunmas ehrin nemini arttrr. Tarihi antik alara kadar inen ehir Ssnler devrinde nemli bir merkez halini alm ve ynetimi Krin ailesine verilmitir. Bu dnemde ehirde bir tekede bulunduu belirtilmektedir. Ortaa kaynaklarnda Cibl blgesine bal bir yerleim yeri olarak zikredilen Nihvendin polo oyunu sopalarnn imal edildii st aalar, tabutlara gzel kokmas iin konulan kamlar, mektuplar iin bal mumu gibi kullanlan siyah kili ve safrannn bolluu ile bilindii kaydedilir (bnl-Fakh, s. 259-260; stahr, s. 199-200; Ykt, V, 362). Nihvendin sular ile ba, bahe ve bostanlarnn bolluuna dikkat eken stahr burada biri eski iki caminin bulunduunu yazar (Meslik, s. 199). Nihvend, slm tarihinde Hz. mer dneminde 21 (642) ylnda mslmanlarla Ssn ordusu arasnda cereyan eden ve mslmanlarn zaferiyle sonulanan sava dolaysyla mehur olmutur. Ssn Hkmdar Kisr III. Yezdicerd, Kdisiye Savanda (15/636) slm ordusu karsnda ar bir yenilgiye uram, ertesi yl baehir Medinin mslmanlarn eline gemesine engel olamam, Cell Savandan (16/637) sonra Cerr b. Abdullah el-Becelnin Hulvna yrmesi zerine sfahana kamt (19/640). Bu gelimelerin ardndan Rey, Kmis, sfahan, Hemedan ve Mh halklar, mslmanlar lkelerinden karmak amacyla III. Yezdicerdin nclnde Nihvendde toplandlar (20/ 641). III. Yezdicerd, byk abalarla toplad ordunun bana Frzn (veya ZlHcibeyn Merdnah b. Hrmz) kumandan tayin etti. Ssn ordusunun mevcudu hakknda 60150.000 arasnda deien rakamlar verilmekte, ayrca ok sayda file sahip olduklar kaydedilmektedir. Ssnlerin hazrlklarn Kfe Valisi Sad b. Eb Vakkstan haber alan Hz. mer, Kfe ve Basrallardan oluan birlikleri Nihvende gnderdi. Ayrca bu orduyu ilerinde Mugre b. ubenin de bulunduu askerlerle Medineden takviye etti, Ahvazda bulunan askerleri de buraya yollad. Ordunun kumandanlna Kesker Valisi Numn b. Mukarrin tayin edildi. Kaynaklarda slm ordusunda bulunan askerlerin saysnn 30.000 olduu kaydedilir. Aralarnda Huzeyfe b. Yemn, Cerr b. Abdullah, Mugre b. ube, Eas b. Kays, Abdullah b. mer, Kak b. Amr, Amr b. Madkerib, Tuleyha b. Huveylid, Kays b. Mekh gibi nl kiilerin de bulunduu slm ordusu Nihvende 3 fersah uzaklktaki sfzehnda konaklad. Tuleyha b. Huveylid savatan nce Nihvende giderek blgeyi inceledi. Numn b. Mukarrin nc birliklerin bana kardei Nuaym, sa ve sol kanatlara Huzeyfe b. Yemn ve dier kardei Sveydi, kll askerlerin bana Kak b. Amr, artlarn bana da Mci b. Mesdu tayin etti. Numn b. Mukarrin geri ekilme ve kama taktii uygulayarak Ssn ordusunun siperlerden kmasn salad. gn sren savan son gnnde Numn b. Mukarrin ehid dt; kumandanl Hz. merin daha nce emrettii gibi Huzeyfe b. Yemn stlendi. Sava neticesinde Ssn ordusu tamamen dald. Zaferden sonra Nihvendi kuatan mslmanlar eman karlnda kaplar alan ehre kolayca girdiler (21/642).

Nihvend merzbn, Huzeyfe b. Yemn ile her yl belli miktarda vergi vermek zere anlama yapt. Nihvend sava slm tarihinde nemli bir dnm noktas oldu. Ssnler malbiyetin ardndan bir daha toparlanamadlar. Nihvend zaferi Dnever, Hemedan ve sfahan gibi blgede bulunan Ssnlere ait birok ehrin fethine zemin hazrlad. Bu sebeple Nihvend zaferine fethul-fth ad verilmitir. Muviye b. Eb Sfyan dneminde Nihvend gelirleri Basrallara tahsis edildi ve ehir Mhulbasra diye anlmaya baland (Belzr, s. 439). Nihvendin ad bundan sonra kaynaklarda nemlileri aada sralanacak eitli olaylar sebebiyle zikredilmektedir. Abbslerin kuruluunda nemli rol oynayan kumandanlardan Kahtabe b. ebb karsnda yenilgiye urayan Emev ordusundan geride kalan askerler Nihvendde topland. ehirde Suriyeli askerlerin yan sra Abbslere muhalif Horasanl askerler de bulunuyordu. Nihvend bir sre Kahtabenin olu Hasan tarafndan kuatldktan sonra Kahtabe de buraya ulat. Kahtabe, ehri savunan Mlik b. Edhem elBhil ile anlap Suriyelilere eman verdikten sonra Horasanllar kltan geirdi (131/749). Dnever ve Hemedan gibi ehirleri alp Dnever merkezli bir devlet kuran Hasanveyh b. Hseyin elBerzkn 348 (959) ylnda Nihvende hkim oldu. ehir elli yldan fazla Hasanveyhlerin hkimiyetinde kald. 418de (1027) Deylem reisi Ali b. mrn ve mttefiklerine kar Nihvendde byk bir zafer kazanan Kkylerin kurucusu Alddevle Muhammed b. Rstemin lmnden (433/1041) sonra sfahan tahtna byk olu Zahrddin Eb Mansr Fermurz geince ortanca olu Eb Klcr Gersb kardei Fermurza bal olarak Nihvendde ynetimi eline ald. Byk Seluklu Veziri Nizmlmlk, Nihvend yaknlarndaki Sehne adl kyde bir btn fedaisi tarafndan ldrld. Muhammed Taparn Badattan ayrlmas zerine Nihvend istikametinde onu takibe kan kardei Berkyaruk Rzrverde ona yetiti ve burada iki taraf arasnda bir antlama imzaland. 499 (1105-1106) ylnda Seluklu ailesinden Mengpars b. Bri-Pars sfahandan gelip Nihvende hkim oldu ve adna hutbe okuttu. Mengpars Sultan Muhammed Taparn giriimleriyle yakalanp sfahana gtrld ve hapsedildi. Ayn yl Nihvendde peygamberlik iddiasyla ortaya kp etrafna ok sayda taraftar toplayan bir kii burada ldrld. XII. yzyln ortalarnda ldenizlilerin hkimiyeti altna giren ehir, emseddin ldenizin lmn (571/1175) frsat bilen Hzistan hkimi Muhammed Afar mle (Aydodu) tarafndan ele geirildi. Ancak Nusretddin Cihan Pehlivan, Muhammed Afar ksa bir sre sonra bertaraf etti. XIII-XV. yzyllarda rana hkim olan devletlerin idaresi altnda kalan Nihvend, Safevlerin hkimiyeti srasnda Osmanllarla olan mcadelede tekrar ne kt. Badat Valisi Cigalazde Sinan Paa 996 (1588) yl sonlarnda Nihvend zerine yryp ehri ele geirdi ve burada bir kale ina ettirdi. ah I. Abbas ehri geri almak iin uratysa da bozguna urayarak geri ekildi. Sinan Paa bu saldr sebebiyle kaleyi toplarla takviye etti. Bu dnemde Nihvend bir Osmanl beylerbeyilii haline getirildi. 1590 Osmanl-Safev bar grmeleri srasnda Osmanl-Safev snrn tesbit amal mzakerelerde Nihvend zerinde uzun tartmalar yapld (Ktkolu, s. 201-206) ve neticede ehir Osmanl idaresinde kald. ah I. Abbas 1603te ehri ele geirdi. Evliya elebi, Nihvendin II. Osman zamannda Halil Paa (Kayserili), IV. Murad devrinde Hsrev Paa tarafndan tahrip edildiini, kalesinin mstahkem olup iinde 1000 kadar ev, drt cami bulunduunu, 700 muhafz tarafndan korunduunu yazar. Evliya elebi ayrca burasnn bir han tarafndan idare edildiini, 150 ky olan bir eyalet durumunda olduunu da belirtir (Seyahatnme, IV, 341-343). Nihvend 1136daki (1724) Osmanl harekt srasnda Hemedan ve Revann alnmasnn ardndan savamakszn teslim oldu. Ancak 1142de (1730) Ndir ah tarafndan geri alnd. Gnmzde

Hemedana bal bir yerleim birimi olan Nihvendin nfusu XX. yzyln balarnda 5-6000 civarnda iken bu say 1996da 65.164e, 2006 yl balarna ait tahminlere gre de 77.000e ulamtr.

BBLYOGRAFYA

Halfe b. Hayyt, et-Tr (nr. Ekrem Ziy el-mer), Riyad 1985, s. 147-149; Belzr, Fth (Fayda), s. 433-439; Dnever, el-Abr-vl, s. 133-138; bnl-Fakh, Mutaaru KitbilBldn (nr. M. J. de Goeje), Leiden 1967, s. 258-260; Taber, Tr (Ebl-Fazl), IV, 114-136; VII, 404-409; Mesd, Mrc-eheb (Abdlhamd), II, 331-333; stahr, Meslik (de Goeje), s. 199200; bnl-Cevz, el-Muntaam (nr. Sheyl Zekkr), Beyrut 1415/1995, III, 171-182; Ykt, Muceml-bldn (Cnd), V, 361-363; bnl-Esr, el-Kmil, III, 5-16; V, 398-400; VIII, 705-706; IX, 495; X, 204, 331, 398-399; Nveyr, Nihyetl-ereb, XIX, 250-260; bn Kesr, el-Bidye, VI, 105-112; Evliya elebi, Seyahatnme, IV, 341-343; Ahmed Zeyn Dahln, el-Fttl-slmiyye, Kahire 1387/1968, I, 120-126; G. le Strange, The Lands of the Eastern Caliphate, Cambridge 1905, s. 196-197; Bekir Ktkolu, Osmanl-ran Siys Mnsebetleri: 1578-1612, stanbul 1993, s. 183185, 201-206; V. Minorsky, Nihvend, A, IX, 257. brahim Saram

NHVEND
( ) Trk msikisinde bir ed makam. Eski devirlerde Trk msikisi makamlarna rak, hicaz, nibur (nipur), tebriz gibi ehir veya blge ismi verme deti erevesinde, randa bir ehir olan Nihvend de bir makam ismi olarak anlagelmitir. Bugn kullanlmakta olan nihvend makamnn eski ismi nihvend-i rmdir. Bu isim, nihvend makamn nihvend-i kebr adl dier bir makamdan ayrmak iin kullanlm, fakat sonralar terkedilerek sadece nihvend ismi kalmtr. Nihvend makam bselik makam dizisinin rast perdesine grlmesiyle elde edilmi, buna gre dizisi, rast perdesindeki bselik belisine nev perdesinde krd ve hicaz drtllerinin eklenmesiyle olumutur. Gls beli ile drtlnn ek yerindeki nev perdesi olup bu perdede ounlukla krd, bazan hicaz enileriyle yarm karar yaplr. Makamn genel seyir karakteri inici-kc ise de zellikle son yzylda ok kullanlan bu makam kc veya inici olarak da karmza kmaktadr. Nihvend makam dizisi Bat msikisi bakmndan sol minrdr. Gl zerinde krd drtls bulunan dizi eski minr, hicaz bulunan dizi ise armonik minrdr. Makamn bu minr yaps, Bat mziinde olduu gibi tonlarn komuluunun getirdii asma karar imknlarna da yansr. Nihvend makam asma kararlar bakmndan olduka renklidir. Makamn seyri srasnda altnc derece nm hisar perdesinde rgh, drdnc derece rgh perdesinde bselik enisiyle asma kararlar yaplabilir. Fakat bu kallar iin tiz tarafta la kk mcennep bemolnn de (nm-ehnaz perdesi) seyre karmas gerekir. nk bu iki kal da minr-majr ilikisinden domakta olup rghtaki kal do majr, nm hisardaki kal ise mi bemol minrdr ve her iki ton sol minrn yani nihvend dizisinin yakn komusudur. Ayrca krd perdesi de (si bemol) bir asma karar perdesidir. Bu perdede yine majr-minr ilikisinin bir sonucu olarak rgh enisiyle asma karar yaplabilir (sol minrsi bemol majr ilikisi). Bunun dnda dgh perdesinde de krd enisi ile kalnabilir. En ok kullanlan ekliyle eer nevda krd enisiyle yarm karar yaplmsa ayn perdede hicaz enisiyle de asma karar yaplabilir. Bu perdede bazan nm hisar yerine dik hisar perdesi getirilerek uak drtls ile kk bir kal yaplabilir. Bu eni makamn esas yapsnda olmayan bir gekiden ibarettir ve ihtiyardir. Nihvend makam seyrine bazan ksa bir neveser dizisinin kart olur. Bu sol minrn sol minr oryantale olan gekisidir. Gerek pest gerekse tiz taraftan genileyebilen nihvend makamnn tiz taraftaki genilemesi, durak zerinde bulunan bselik belisinin tiz durak gerdniye perdesi zerine simetrik olarak grlmesiyle yaplr. Bu genileme sonucunda nev perdesi zerinde krd drtls bulunan dizi kullanlyorsa nevda krd dizisi, hicaz drtls bulunan dizi kullanlyorsa nevda hmyun dizisi oluur. Pest taraftan yaplan genilemede ise yegh perdesine hicaz drtls getirilerek yeghta bir hmyun

dizisi meydana gelir. Nota yazmnda donanmna si ve mi iin kk mcennep bemolleri konulan nihvend makamnn yeden sesi portenin birinci aralndaki bakiye diyezli fa (rak) perdesidir. Nihvend makamnn seyrine durak veya gl perdesi civarndan balanr. Diziyi meydana getiren enilerde kark gezinilip gl perdesinde kullanlan eniye gre yarm karar yaplr. Bu kark gezinti srasnda gereken yerlerde asma kararlar da yaplp yine kark gezinilerek genilemi blgeler de gsterildikten sonra ana diziye dnlr ve bu dizi ile rast perdesinde bselik enisiyle ve genellikle yedenli tam karar yaplr. Hac Fik Beyin zencir usulnde, Visl-i yre gnl sarf- himmet istermi, Ali Rifat aatayn lenk fahte usulnde, Zlfn grenlerin hep baht siyh olurmu msrayla balayan besteleri; smail Hakk Beyin, Seni hkm-i ezel b- devrn etmek istermi msrayla balayan ar semisiyle Tanbr Ali Efendinin, Bilmezdim zm gamzene meftn imiim ben msrayla balayan yrk semisi; Hac rif Beyin curcuna usulnde, Uyur dim uyanmazd benim baht- siyehkrm ve ar aksak usulnde, Ahter dkn garb k u vreyim msrayla balayan arklar; Vardakosta Ahmed Aann Mevlev yiniyle Doan Erginin sofyan usulnde, eyhimin illeri uzaktr yollar, Ahmet Hatipolunun ayn usulde, Nice feryd edip zr klam ben msralaryla balayan ilhileri bu makamn en gzel rnekleri arasndadr.

BBLYOGRAFYA

Abdlbk Nsr Dede, Tedkk u Tahkk, Sleymaniye Ktp., Nfiz Paa, nr. 1242/I, vr. 16a, 26b-27a; Him Bey, Msik Mecmuas, stanbul 1280, s. 25; Tanbr Cemil Bey, Rehberi Msik, stanbul 1321, s. 75-76; Suphi Ezgi, Nazar-Amel Trk Musikisi, stanbul 1933-40, I, 264; IV, 266; zkan, TMNU, s. 208-213; Hseyin Sdeddin Arel, Trk Msiksi Nazariyat Dersleri (haz. Onur Akdou), Ankara 1991, s. 208, 331. smail Hakk zkan

en-NHYE
() Ebl-Fid bn Kesrin (. 774/1373) el-Bidye ven-nihyesinin el-Fiten vel-melim adyla da anlan, kyamet almetleri ve hiret ahvaline dair ikinci blm (bk. el-BDYE ven-NHYE; el-FTEN vel-MELHM).

en-NHYE
() Mecdddin bnl-Esrin (. 606/1210) garbl-hadse dair eseri. Tam ad en-Nihye f arbil-ad vel-eer (Nihyetn-naar f arbil-ad vel-eer) olup garbl-hads alannda daha nce telif edilen kitaplarn muhtevasn ierdii iin mellif ona enNihye adn vermitir. Eserin yazld dneme kadar bu alann en muteber almalar olarak Eb Ubeyd Ksm b. Sellm ile Hattbnin arbl-ad, Ahmed b. Muhammed el-Herevnin Kitbl-arbeyn, Zemahernin el-Fi f arbil-ad ve Eb Ms el-Mednnin Mecmul-mu f arbeyil-urn vel-ad adl kitaplar kabul edilmekteydi. Bir ksm hadisleri msned tertibine gre sralayan, bazlar hem Kuran hem hadislerdeki garb kelimeleri aklayan bu eserlerin her birinde metot ve muhteva asndan kullanm zorluklar bulunmaktayd. bnl-Esr, bu kitaplarn en kapsamls olan Ahmed b. Muhammed el-Herevnin almas ile onu tamamlamak iin yazlan Eb Ms el-Mednnin eserini esas alarak sadece hadislerdeki garb kelimeleri aklamtr. Eserine bunlarn yannda eitli kaynaklardan derledii hadis ve eserlerdeki garb kelimeleri ilve etmitir. Bu iki almann madde balarn ve iindeki hadisleri bir araya getirdikten baka her iki eserdeki mkerrer lafzlar ayklam ve dier hadis kitaplarndan tesbit ettii baka garb kelimeleri de eklemitir. bnl-Esr, en-Nihyede Ahmed b. Muhammed elHerevnin eserinden ald hadisler iin he, Eb Msnn eserinden aldklar iin sn rumuzunu kullanm, kendi ilveleri iin herhangi bir iaret koymamtr. Ancak kitabn nirlerinden Thir Ahmed ez-Zv ile Mahmd Muhammed et-Tanh mellifin ilvelerinin bana yldz (*) iareti koymutur. Mellif en-Nihyenin mukaddimesinde garbl-hads ilminin douu, gelimesi, bu alanda yazlan eserlerin metotlar hakknda bilgi vermi ve bunlarn eksik ynlerini kendi eserinde telfi etmeye altn belirtmitir. Eserini kelimelerin ilk harfine gre alfabetik olarak dzenlemi, ilk iki harfe gre de bab balklar koymutur. bn Kuteybe, Hattb ve zellikle Zemaherden sk sk iktibaslarda bulunmu, ounlukla faydaland kaynaklar zikretmekle birlikte kaynak gstermeden alnt yapt da olmu, bazan da kaynaklar eletirmitir. bnl-Esrin en-Nihyede modern alfabetik sralama yntemine yakn bir sistem gelitirmesi baz muhaddislerin vgsn kazanmtr (Sehv, III, 49; Syt, Tedrbr-rv, II, 185). bnl-Esr kitabnda szlk aklamalaryla yetinmeyip zaman zaman ilm birikimini de gstermi, ele ald kelimenin bulunduu rivayetle ilgili bir meseleyi ksaca izah etmi (I, 231), baz fkh ihtilflara dair grn aklayarak fukahann kanaatlerini tartm (II, 337; III, 325), birbirine zt gibi grnen hadisler arasndaki elikiyi gidermeye almtr (I, 106-107; IV, 148). Gramer tartmalarna da geni yer vermi, zaman zaman nahivcilere muhalif kanaatlerini beyan etmitir (I, 310; V, 118). Bu zellikleri yannda eserde az da olsa baz szlerin hadis diye nakledildii ve baz kelimelere yanl anlam verildii de olmutur. en-Nihye zerinde ihtisar, zeyil ve manzum hale getirme trlerinde eitli almalar yaplmtr. Muhtasarlar arasnda Sytnin, eserdeki hadis metinlerini karp sadece garb kelimelerle

aklamalara yer verdii ed-Drrn-ner telu Nihyeti bnil-Er adl almas mehurdur (Kahire 1322, en-Nihyenin kenarnda). en-Nihyeyi s b. Muhammed b. Ubeydullah es-Safevnin yar yarya ihtisar ettii, Mttak el-Hindnin de eser zerinde bir muhtasar bulunduu kaydedilmektedir. Selhaddin Hifn de kitab Mutaarun-Nihye f arbil-ad vel-eer adyla ksaltmtr (Kveyt 1406; Kahire 1411). Zeyilleri arasnda, Safiyyddin Mahmd b. Eb Bekir Muhammed el-Urmevnin eyln-Nihyesi ile Sytnin ed-Drrn-nere yedi varak kadar ilvede bulunarak et-Teyl vet-tenb al Nihyetil-arb adn verdii kitab anlabilir (nr. Abdullah el-Cebbr, Riyad 1402/1982, 1403/1983). bn Berdis, el-Kifye fitiri (f nami)n-Nihye adl iki ciltlik almasnda enNihyeyi ksaltarak manzum hale getirmitir (Brockelmann, GAL, I, 439). Gnmzde Eb Abdullah Abdsselm b. Muhammed b. mer All, el-nye bin-Nihye ve Fevtn-Nihye adlaryla iki zeyil kaleme alm ve bunlar e-eyl alen-Nihye f arbil-ad vel-eer ismiyle tek cilt haline getirmitir (Beyrut 1417/1997). Daha sonra en-Nihyeyi esas alarak Eb Ubeyd Ksm b. Sellm, bn Kuteybe, Hattb ve Zemahernin garbl-hadse dair eserleriyle Ukbernin rbladinden faydalanarak el-Cmi f arbil-ad adl almasn yaymlamtr (I-V, Riyad 1422/ 2001). en-Nihye, Arap dili asndan nemli kaynaklardan biri sayldndan bn Manzr LisnlArabnda ondan istifade etmi, ayrca Nevev Tehbl-esm vel-lut ile el-Minhc f eri ai Mslim b. acccnda, Ahmed b. Muhammed el-Feyym el-Mibul-mnr f arbieril-kebrinde ve Murtaz ez-Zebd Tcl-arsunda en-Nihyeye sk sk bavurmutur. Eser nce tek cilt olarak (Tahran 1269, ta basks), ardndan Abdlazz b. smil el-Ensr etTahtvnin tashihi ve Sytnin ed-Drrn-neri ile birlikte drt cilt halinde (Kahire 1311) yaymlanm, daha sonra Sytnin ed-Drrn-neri ve Rgb el-sfahnnin el-Mfredt ile beraber yine drt cilt olarak neredilmitir (Kahire 1318, 1322). Kitabn I. cildinin ilk sayfasnda bu baskda Eb Ahmed Hasan b. Abdullah el-Askernin Taftl-muaddin f arbil-adinin de yer alaca kaydedilmise de bu eser yaymlanmamtr. en-Nihyenin el-Matbaatl-Osmniyye basks (Kahire 1311) neirlerin en gveniliri olmakla birlikte dier basklarda olduu gibi onda da yanl okumadan kaynaklanan hatalar mevcuttur. Kitabn en salkl neri, Thir Ahmed ez-Zv (eserin ilk cildinin nerine katlmtr) ve Mahmd Muhammed et-Tanhnin gerekletirdii be ciltlik basksdr (Kahire 1383-1385/1963-1965; Beyrut 1383/1963; Lahor 1390/1970). bnl-Esrin en-Nihyeden sonra kaleme ald Menl-lib f eri vlil-arib adl eseri byk lde en-Nihyeyi tamamlayan bir alma olmakla birlikte burada daha ok uzun metinli rivayetlere yer verilmi ve bunlarn hem kelimeleri hem metinleri erhedilmitir (nr. Mahmd Muhammed et-Tanh, Mekke-Kahire 1400-1403/1980-1983). Badatl smil Paa, mellifin Nihyetl-eriyye f lutil-adiyye adl bir dier eserine iaret etmekteyse de (Hediyyetlrifn, II, 3) baka kaynaklarda onun byle bir almasndan sz edilmemektedir.

BBLYOGRAFYA

Mecdddin bnl-Esr, en-Nihye f arbil-ad vel-eer (nr. Mahmd Muhammed et-Tanh), Kahire 1383-85/1963-65, I-V, bk. neredenin girii, I, 34-41; a.mlf., el-Menl-lib f eri vlil-arib (nr. Mahmd Muhammed et-Tanh), Kahire, ts. (Matbaatl-Meden), neredenin girii, s. 34-41; bn Manzr, Lisnl-Arab, Beyrut, ts. (Dru Sdr), I, 8; Sehv, Fetul-mu, Beyrut 1403/1983, III, 49; Syt, Tedrbr-rv (nr. Abdlvehhb Abdllatf), Beyrut 1399/ 1979, II, 185-186; a.mlf., et-Teyl vet-tenb al Nihyetil-arb (nr. Abdullah el-Cbr), Riyad 1403/1983, neredenin girii, s. 8-13; M. Murtaz ez-Zebd, Tcl-ars (nr. Abdssettr Ahmed Ferrc), Beyrut 1385/1965, Mukaddime, I, 6; erefeddin [Yaltkaya], bn Esrler ve Mehr-i Ulem, stanbul 1322, s. 26-37; Brockelmann, GAL, I, 438-439; Suppl., I, 605-607; Hediyyetl-rifn, II, 3; J. A. Haywood, Arabic Lexicography, Leiden 1960, s. 107-108; Hseyin Nassr, el-MucemlArab: Neeth ve teavvrh, Kahire 1968, I, 60-62; Muhammed Abdullah el-Hamdn, BenlEr: el-Frsn-else, Tif 1393/1974, s. 31-34; Abdlvehhb brhim Eb Sleyman, Kitbetl-bail-ilm, Cidde 1403/ 1983, s. 259; Hris Sleyman ed-Dr, el-mm Mecdddn bnl-Er ve chdh fil-adi-erf, Bu nedveti Ebnil-Er, Musul 1983, s. 5-40; Ftma Hamza er-Rz, arekett-telf f luati arbil-ad, el-Mevrid, IX, Badad 1981, s. 72; Mahmd Muhammed et-Tanh, Mecdddn bnl-Er ve chdh f ilmi arbil-ads, Mecellet Klliyyetil-luatil-Arabiyye Cmiat mmil-ur, I/1, Mekke 1401-1402/ 1980-81, s. 39-72. brahim Hatibolu

NHAYET
() Slkn sonu anlamnda tasavvuf terimi. Tasavvufta slkn balangcna bidyet, sonuna nihyet, slke yeni balayanlara mbted (ehl-i bidyet), sonuna gelenlere mnteh (ehl-i nihyet, vsl, ehl-i vuslt, eren, ermi) ad verilir. Bidyetle nihayet arasnda bulunan sliklere ehl-i vasat (evst) denilir. Sflere gre tasavvuf yoluna girenlerin nnde amalar gereken birok menzil (makam) vardr. Hce Abdullah- Herev Menzils-sirn adl eserinde bu menzillerin saysn 100 olarak verir ve aklamalarn yapar. Eb Bekir Muhammed b. Ali el-Kettnnin Allah ile kul arasnda 1000 menzil bulunduunu sylediini belirten Herev, bunlardan 100 temel menzili her birinde on menzil bulunacak ekilde on ksma ayrm, bidyet bal altnda yakaza, tvbe, muhasebe, inbe, tefekkr, tezekkr, itism, firar, riyzet, sem; nihayet bal altnda mrifet, fen, bek, tahkik, telbs, vcd, tecrd, tefrd, cem, tevhid menzillerini saymtr. Abbd ise mbtedlerin menzillerini on, evst ve mntehlerinkini de yedier olarak tesbit eder (fnme, s. 45-133). Allaha giden yolda son diye bir ey olmadndan nihayet itibardir. Nitekim Cneyd-i Badd nihayeti bidyete dnmek eklinde tarif etmitir. Sona varldktan sonra baa dnlr ve seyr devam eder. Sfler ayrca belli bir hal ve makam iin de bidyet, vasat, nihayet noktalar tesbit etmitir. Mesel Kueyr tevcdn bidyet, vcudun nihyet, vecdin ise ikisi arasnda olduunu syler (er-Risle, s. 204). Nihyetin salkl olmas iin bidyetin salkl olmas arttr. nk binasn takv ve Allahn rzs temeli zerine kuranla uurumun kenarnda rk bir yerde kuran bir olmaz (et-Tevbe 9/109). Nihayette bir aksaklk ve noksanlk grlrse bunun sebebinin bidyette yaplan hatalarda ve eksikliklerde aramak gerekir. nk bidyet temel, nihayet bunun zerine ina edilen binadr (Herev, s. 3; Kueyr, s. 191). Bidyetteki bozukluk nihayete kadar srer. Eb Ubeydullah Busrye gre Allah baz kullarna nihayette gsterdii hususlar dier bazlarna bidyette gsterebilir (Herev, s. 3). Baheddin Nakibendin, Bizim tarikatmzda bidyet nihayeti ierir sznden hareket eden Nakibendiyye slikleri dier tarikatlarn nihayetinde kazanlan hallerin bu tarikatta iin banda elde edildiini syler. Tasavvufta athiyyt denilen, Ben Hakkm; Kendimi tenzih ederim, anm ne yce! gibi szleri baz sfler bidyet halinde sylemiler, nihayete erdiklerinde byle iddialarda bulunmamlardr. nk nihayet bir kemal halidir; bu halde bulunan bir sf er hkmlerin zhiriyle tam bir uyum iindedir. Cneyd-i Badd, athiyeleriyle tannan Byezd-i Bistmnin bu tr szlerinin onun bidyet haliyle ilgili olduunu belirtmitir (Serrc, s. 422, 453, 559).

BBLYOGRAFYA

Serrc, el-Lma, s. 422, 453, 559; Slem, abat, s. 456; Kueyr, er-Risle (nr. Abdlhalm

Mahmd), Kahire 1966, s. 191, 204; Herev, Menzil, s. 3, 6-11, 47-51; Eb Mansr el-Abbd, fnme, Tahran 1343 h., s. 45-133; ehbeddin es-Shreverd, Avrifl-marif, Beyrut 1966, s. 543; Seyyid Sdk- Ghern, er-i Ilt- Taavvuf, Tahran 1383, IX, 368; X, 178; Cevd Nrbah, Ferhengi Nrba, London 1367 h., X, 20-21. Sleyman Uluda

NHYETl-EREB
() Ahmed b. Abdlvehhb en-Nveyrnin (. 733/1333) ansiklopedik eseri (bk. NVEYR, Ahmed b. Abdlvehhb).

NHYETl-KDM
() ehristnnin (. 548/1153) kelma dair eseri. Tam ad Nihyetl-idm f ilmil-kelm olup zzeddin bnl-Esr kitabn ismini muhtemelen alan belirlemek amacyla Nihyetl-idm fil-ul diye kaydeder (el-Kmil, I, 332). Kitabn mukaddimesinden ve sonundaki ifadeden (s. 503, kr. 143) isminin Nihyetl-adm f ilmilkelm olabilecei anlalyorsa da Nihyetl-idm ... diye mehur olmutur. ehristn, eserinin birinci ve on birinci blmlerinde el-Milel ven-nial adl kitabna atfta bulunmaktadr (s. 5, 267). Tabakat kitaplarnn yan sra bu tr atflardan eserin ehristnye ait olduu ve el-Milel vennialden sonra kaleme alnd anlalmaktadr. ehristn mukaddimede kitabn yirmi blm (kaide) halinde kaleme aldn kaydeder. Birinci blmde Allahn varlnn ispat maksadyla lemin hudsu konu edilerek cisimlerin zaman ve mekn ynnden balangsz ve snrsz olmayaca hususu ilenmi, ikinci blmde kinatn btnyle Allahn yaratmasyla meydana geldii konusuna yer verilmitir. nc blmden itibaren sfat bahsine geilmitir. Tevhd baln tayan ksmda irk inanc reddedildikten sonra drdnc blmde Allah yaratlmlara veya yaratlmlar Allaha benzetme (tebih) kabilinden inanlar, beinci blmde Allahn ztn sfatlardan tecrit etme (tatl) telakkisi eletirilmitir. Altnc blmde Eb Him el-Cbb tarafndan ne srlp tebih ve tatl gibi u telakkilerden saknmay amalayan ahvl teorisi reddedilmitir. Yedinci blmde, baz Mutezile mensuplarnca benimsenen madmun ey olup olmad ve Aristo geleneinde evrenin ilk maddesi saylan heyl konular zerinde durulmu, ardndan sbt sfatlarn izahna geilmi, Mutezile, Ehl-i snnet ve felsifenin sfatlar hakkndaki grleri incelenmitir. Mutezile sfat sgasyla olan hay, lim, kdir kelimelerini (sft- maneviyye) tercih ederken Ehl-i snnet kelmclar bu sfatlarn kkn oluturan hayat, ilim, kudret (sftl-men) kelimelerinin de sistemde yer almasn gerekli grmektedir. slm filozoflar ise zta izfe edilecek btn mnalar vhid iinde eriterek sfat, ahvl ve zt d mnalar kabul etmemektedir. Eserin onuncu blm ilim sfatnn ezel oluu hakkndadr. Ezel ilmin hdis olan nesne ve olaylara taallukunun ilendii bu blmde Allaha hdis ilim nisbet ettikleri iin Cehm b. Safvn ile Him b. Hakem, Allahn hdisleri bilmedii veya ilminin cziyyta taalluk etmediini ileri srdkleri gerekesiyle filozoflar eletirilmitir. Nihyetl-idmn on birinci blmnden itibaren slm mezhepleri arasnda tartmal olan konular zerinde durulmutur. Bunlardan, mezheplerin kader anlayn da ilgilendiren irade sfatnn gerek anlamda Allahta mevcut olup kadm zellii tad, btn nesne ve olaylara taalluk ettii hususu savunulmutur. Ardndan slm mezhepleri arasnda nemli bir ihtilf konusu tekil eden kelm sfat ele alnm, on ikinci blmde bu sfatn ezel olduu zerinde durulmu, on nc blmde kelmn ilh ztta teklii, tecellilerinin ve tesirlerinin okluu konusu ilenmi, on drdnc blmde insana ait kelmn mahiyeti ve ksmlar ele alnmtr. On beinci blmde Mutezile mensuplarnn sem ve basr sfatlarn alm sfatna dahil etmeleri eletirilerek bunlarn mstakil sfatlar olduu ne srlmtr. On altnc

blmde ryetullahn aklen mmkn, naklen vcip ve sabit olduu eklindeki Ehl-i snnet telakkisi anlatlmtr. On yedinci blmde nbvvete hazrlk saylabilecek ekilde hsn ve kubuh bahsi konu edinilerek ilh tebli olmadan kula hibir mkellefiyetin yklenemeyecei, insann fiillerine mkfat veya ceza tertip edilmesinin sz konusu olamayaca kanaati ilenmi, on sekizinci blmde Mutezilenin iddiasnn aksine ilh fiillerin gereklemesinin ardnda bunlar gerektirici (vcib) herhangi bir sebebin bulunmad gr savunulmutur. Nihyetl-idmn son iki blm nbvvet ve semiyyt bahislerine ayrlmtr. Birinci ksmda nbvveti inkr eden Berhime ve Sbilerin grleri eletirilmi, mcizenin gereklii zerinde durulmu, bu arada Mutezile ile baz i gruplarnn konuyla ilgili yanl telakkilerine temas edilmitir. Kitabn son blm, Hz. Muhammedin peygamberliinin ispat ve bunun en byk delilinin Kuran olduunun vurgulanmasyla balam, ardndan semiyyt bahislerine geilerek kabir hayat, cisman har, mzan, havz ve efaat meselelerine deinilmi, daha sonra esm ve ahkm erevesinde imann tarifi, iman-amel mnasebeti ve buna bal olarak byk gnah ileyenin durumu tartlmtr. Ardndan immet konusu ele alnarak dindeki yeri belirtilmi, devlet bakannn belirlenmesi ekli hakkndaki farkl grler kaydedilmi, bu arada ann immet telakkisi zikredildikten sonra bu anlayn yanl taraflar anlatlmtr. Yirminci blm vellerin kerametleri, ilh dinler arasnda nesih konusu ve Hz. Muhammedin tebli ettii dinin dier dinleri neshetmesiyle ilgilidir. Kitabn sonuna nir tarafndan baz nshalarda bulunduu kaydedilen atom (cevheri ferd) hakknda bir ksm eklenmitir. Burada kelmclar tarafndan benimsenen cevheri ferd anlay filozoflara kar savunulmaktadr. ehristn, Nihyetl-idmn bitiminde kelm limlerinin dncelerini ortaya koyma noktasnda amacn gerekletirdiini, daha sonra da ilhiyat filozoflarn kuruntulardan ibaret olan grlerini beyan edeceini kaydeder. Alfred Guillaume, mellifin el-Menhic vel-beynt adl rislesinin bu maksatla yazlm olabileceini sylemektedir (Nihyetl-idm, tercme edenin girii, s. XIII). Eserin birok ktphanede yazma nshalar bulunmaktadr (mesel bk. Beyazt Devlet Ktp., Veliyyddin Efendi, nr. 2154; Hac Selim Aa Ktp., nr. 666; TSMK, III. Ahmed, nr. 1845; Sleymaniye Ktp., Ftih, nr. 3164; Oxford Bodleian Library, MS, Marsh, nr. 356; Paris Bibliothque Nationale, MS, Arabe, nr. 1246; Berlin Preussische Staatsbibliothek, MS, Petermann, II, 579). Eser Alfred Guillaume tarafndan yukardaki son nsha esas alnarak giri, Arapa metin, zet eklinde ngilizce tercme ve indekslerle birlikte neredilmitir (London 1934). Nihyetl-idmn Arapa metninin ofset basks Badat (1964) ve Kahirede (1992) gerekletirilmitir. Muhammed Tanc, bu neirde yazma nshalardan ve yanl okumalardan kaynaklanan hatalar bulunduunu belirtmektedir (A, XI, 395). Nihyetl-idm klasik Snn kelmnn hemen btn konularn iermektedir. el-Milel vennialden sonra telif edilen Nihyetl-idmda slm mezheplerinin kelm alanndaki grleri mukayeseli bir ekilde ortaya konulmaya allmakta, el-Milel ven-nialdeki tasvir slbun aksine burada Ehl-i snnetin itikad anlay Eariyye erevesinde ortaya konulmakta ve dier mezheplere kar savunulmaktadr. Ehl-i hak olarak nitelendirilen Ebl-Hasan el-Ear, Eb Bekir elBklln, Eb shak el-sferyn ve mml-Haremeyn el-Cveyn gibi Ear mensuplarna sk sk atfta bulunulmakta, bu mezhebin karsnda yer alan Berhime, Sbie, Seneviyye, felsife, Mutezile, Cehmiyye ve Kerrmiyye gibi telakkiler eletirilmektedir. Muhammed Tanc, Nihyetl-idmda Earnin akidesi esas alnmakla beraber yer yer onun da tenkit edildiini, hatta bazan kelmclarn

grleri de alarak felsef telakkilere yer verildiini kaydeder (a.g.e., a.y.). ehristnnin a hakknda zaman zaman sempatik ifadelere yer vermesi, zellikle el-Milelde tarafsz ve msamahal bir tavr taknmas kendi dneminde tehlikeli bir modernistlik olarak grlm, Nihyetl-idm Hz. Hseyinin olu Zeynelbidnin bir duasyla bitirmesi rneinde grld gibi Ehl-i beyte byk bir sempati duymas baz evrelerde onun aya, hatta smiliyyeye mtemayil olduu eklinde yorumlanmtr (DM, XIII, 424). Ancak bu ithamlar Nihyetl-idm asndan hakl bulmak mmkn deildir. nk bu eserinde mellif, a kelmnn farklln en belirgin ekilde yanstan immet konusunda onlarn anlaylarn kaydettikten sonra bu grleri eletiriye tbi tutmutur (s. 484-497). Kelmn felsefeden etkilenmeye balad dneme ait eserlerden biri olan Nihyetl-idmda yer yer felsefeye kar klrken zaman zaman da mellifin felsefeden etkilendii grlmektedir.

BBLYOGRAFYA

ehristn, Nihyetl-idm: The Summa Philosophiae of al-Shahrastn Kitb Nihyatul-Iqdm f ilmil-kalm (trc. ve nr. A. Guillaume), London 1934, tercme edenin girii, s. IX-XVI; bnlEsr, el-Kmil, I, 332; Kef-unn, II, 1986; Brockelmann, GAL, I, 429; Suppl., I, 763; D. Gimaret, Thories de lacte humain en thologie musulmane, Paris 1980, s. 132-134; P. Kraus, Bcherbesprechungen, ZDMG, LXXXIX (1935), s. 131-136; R. A. Nicholson, The Summa Philosophiae of al-Shahrastn Kitb Nihyatul-Iqdm f ilmil-kalm, JRCAS, sy. 22 (1935), s. 302-303; Cl. Gilliot, Textes arabes anciens dits en gypte au cours des annes 1992 1994, MIDEO, XXII (1994), s. 319; Carra de Vaux, e-ehristn, DM, XIII, 424; Muhammed Tanci, ehristn, A, XI, 395; G. Monnot, al-ahrastn, EI (ng.), IX, 215. lyas elebi

NHYETl-MUHTC
() Nevevnin fi fkhna dair Minhct-libn adl eserine emseddin er-Remlnin (. 1004/1596) yazd erh (bk. MNHCt-TLBN).

NHYETl-UKL
() Fahreddin er-Rznin (. 606/1210) kelma dair eseri. Tam ad Nihyetl-ul f diryetil-ul olan eseri Ktib elebi Nihyetl-ul fil-kelm f diryetil-ul diye kaydettikten sonra buradaki usuln usld-dn mnasna geldiini belirtir (Kef-unn, II, 1988). Mellifi tarafndan iki cilt ve yirmi blm (asl) halinde dzenlenen eserde klasik kelm kitaplarnn btn konularna yer verilmitir. Eserin ilk bahsi mukaddimeler hakknda olup genel anlamda bilgi felsefesi erevesinde mktesep ve zaruri bilgi eitleri, tarif ve delille bu konularda baz mezhep ve ekollerin grlerinin eletirisini ieren yedi fasldan olumaktadr. kinci blmde nazar konusu ele alnp Sfestiyyenin reddi, nazarn ilim ifade ettii ve Allah tanma yolu olan nazarn mutlaka icra edilmesi gereken fikr bir ameliye olduu gibi hususlar ilenmitir. nc blm cisimlerin hdis olmas meselesine, drdnc blm Allahn varlnn ispatna tahsis edilmitir. Nihyetl-uln bundan sonraki blmlerinde nce sbt, ardndan selb-tenzh sfatlara yer verilmi, kelm kitaplarnda Allah-kinat mnasebetine zemin hazrlamak zere bahis konusu edilen alt sfatla nbvvet messesesine kap aan kelm sfat zerinde durulmutur. Beinci blmn geni hacmi iinde Allahn kdir oluu, kudret sfatnn ezeliyeti, bu arada kader konusuna da k tutmak zere kulun kudreti meselesi tartlm, ardndan lim sfat ele alnarak idrak, uur ve ilim kavramlar hakknda aklamalar yapldktan sonra Allahn lim oluu konusu ilenmi, yedinci blmde lim ve kdir sfatlarnn kklerini tekil edip kelm literatrnde mna sfatlar diye anlan ilim ve kudret sfatlarnn gereklilii vurgulanm, ayrca sfat-zt mnasebetine temas edilmi ve Mutezilenin bu konudaki eletirilerine cevap verilmitir. Sekizinci blmde Allahn ztyla kim ve kadm olup hayr ve erriyle birlikte her trl nesne ve olaya mil olan irade sfat anlatlm, ardndan Allahn peygamberler vastasyla insanlara mesajlar gndermesinin esasn oluturan mtekellim sfatnn problemleri tartlm, onuncu blmde Allahn sem ve basar sfatlar, insanlardaki bu sfatlarn mahiyetleri tahlil edilmi, bk sfatyla ilgili meseleler incelenmi, ilh sfatlar, gerek zatla kim olular gerekse taalluk ettikleri alanlar bakmndan vahdet-kesret erevesinde ele alnm, Ehl-i snnetin Allaha nisbet ettii mna sfatlar Mutezilece benimsenen ahvl teorisiyle mukayese edilmi, haber sfatlara deinilmi, Allahn mekndan mnezzeh olduu belirtilmitir (vr. 1b-226b). Eserin II. cildinin banda yer alan on birinci blmnde ryetullah konu edinilmi, ardndan Cenb Hakkn selb-tenzh sfatlar zerinde durulmu, on nc blmde Allahn fiil sfatlar bal altnda Eariyyenin hsn-kubuh anlay, er problemi asndan da bak yaplarak detaylca anlatlmtr. On drdnc blmde esm-i hsnya temas edilmi, Kuranda yer alan burhn- temnu erevesinde Allahn birlii meselesi tartlmtr. On altnc blmde nbvvet konular ele alnarak Hz. Peygamberin nbvvetinin ispat Kurann icz, hiss ve haber mcizeler erevesinde ilenmi, sonuna da keramet bahsi eklenmitir. On yedinci blmde hiret meselesi zerinde durulmu, burada nce felsefecilerle kelmclar arasndaki anlamazlk noktalar tartlarak cz l yetecezz, hal, insann hakikati, Allahn bu lem dnda lemler yaratmaya kdir

olduu, mdumun iadesinin imkn dahilinde bulunduu gibi konulara geni yer verilmi, hiret hayatnn ruhan veya cisman olduu konusu ilenmi, daha sonra kabir azab, cennetle cehennemin u anda mevcudiyeti, mzan, hesap ve srat meseleleri zikredilmitir. On sekizinci blmde gnahlarn aff, efaat, tekfir gibi hususlar ilenmi, on dokuzuncu blmde esm ve ahkm konusu ele alnp iman ve kfrn tanm, ehl-i kbleden hakka muhalefet edenlerin tekfir edilip edilemeyecei, mrtekib-i kebrenin hkm gibi hususlara ve yirminci blmde immete yer verilmitir. Burada imamda bulunmas gereken zellikler sralanm, a ile Ehl-i snnetin immet anlaylar mukayese edilerek ann grleri eletirilmitir (vr. 227b-472a). Nihyetl-ul gl istidlllere ve zengin birikime sahip bir mellifin eseridir. Fahreddin er-Rz konular ilerken slm d akm, dnce ve inanlarn yan sra bata Mutezile olmak zere slm mezheplerinin grlerine de geni yer vermi, sk sk filozoflarn anlaylarn naklederek eletiriler yneltmitir. Mellif mukaddimede dier melliflere ait eserlerde kendi eserindeki inceliklerin bulunmadn, konular ilerken grlerini aktard mezhepler iin onlarn eserlerinde bile bulunmayan istidlller ortaya koyduunu belirtir ve eserinin gzel bir tertibe sahip olduunu syler. Ancak Fahreddin er-Rznin dier eserlerinde olduu gibi burada da ayrntya fazlaca yer vermesi ve ilenecek konular i ie ksmlara ayrmas konularn anlalmasn gletirdii de bir gerektir. Usld-din meselelerinde akln yetkinlik alanlarn ve ulaabilecei son noktalar ele almay hedefleyen Nihyetl-ul metafizik alannda akln yetki ve snrlarn irdeleyen bir eser olarak dikkati ekmektedir. Her ne kadar bir kelm kitab ise de bu alma, dnemin ilm ve felsef birikimini ortaya koyan ve Fahreddin er-Rznin entelektel kiiliini yanstan bir eser olarak kelm ve felsefenin yan sra tefsir, tasavvuf, din psikolojisi, mantk, Arap edebiyat gibi disiplinlerde de yararlanlabilecek bir kaynak konumundadr. Burhneddin en-Nesef tarafndan Mutaaru Nihyetil-ul adyla zetlenen Nihyetl-uln (Sleymaniye Ktp., Yenicami, nr. 758, vr. 220a-408b) eitli ktphanelerde yazma nshalar bulunmaktadr (Beyazt Devlet Ktp., Merzifonlu Koca Mustafa Paa, nr. 363; Sleymaniye Ktp., Ayasofya, nr. 2376 [I. cilt], 2377 [II. cilt]; Crullah Efendi, nr. 901; Ragb Paa Ktp., nr. 596; TSMK, Revan Kk, nr. 504, III. Ahmed, nr. 1784; Kahire Drl-ktbil-Msriyye, nr. 748; Haydarbd safiye Ktp., nr. 15). Rznin el-Mebil-meriyyesini nereden Muhammed el-MutasmBillh el-Badd, Nihyetl-uln Drl-ktbil-Msriyye nshasnn I. cildinin yaymlandn (neredenin notu, I, 44), ayrca Abdlcebbr Abdurrahman da eserin Ali Sm enNer tarafndan tahkik edildiini (Mnetl-marif, skenderiyye 1973) kaydetmektedir (Zeirt-tril-Arab el-slm, I, 529). Nihyetl-ul, Kahire niversitesinde Salh Muhammed Abdurrahman el-Cemle tarafndan yksek lisans tezi olarak tahkik edilmitir (1991).

BBLYOGRAFYA

Fahreddin er-Rz, Nihyetl-ul f diryetil-ul, Rgb Paa Ktp., nr. 596, tr.yer.; a.mlf., elMebil-meriyye (nr. Muhammed el-Mutasm-Billh el-Badd), Beyrut 1410/1990, neredenin notu, I, 44; Kef-unn, II, 1988; Brockelmann, GAL, I, 668; Suppl., I, 922; Abdlcebbr Abdurrahman, Zeirt-tril-Arab el-slm, Basra 1401/1981, I, 529.

lyas elebi

NJER
Afrikann kuzeybatsnda lke. I. FZK ve BEER ORAFYA II. TARH III. LKEDE SLMYET Denize kys bulunmayan Nijer kuzeyde Cezayir, kuzeydouda Libya, douda ad, gneyde Nijerya, gneybatda Benin ve Burkina Faso, batda Mali ile komudur. Resm ad Nijer Cumhuriyeti (Republique du Niger) olup eskiden Fransz smrgesi iken 3 Austos 1960ta bamszlna kavumutur; 1.267.000 kmlik yzlmyle Bat Afrikann en byk lkesidir. Nfusu 10.790.352 (2001), baehri Niamey (2005 yl balarna ait tahminle 774.000 nfus), dier nemli ehirleri Zinder (191.000), Maradi (164.000) ve Tahouadr (80.000). I. FZK ve BEER CORAFYA Byk bir ksmn llerin kaplad lkede yzey ekilleri sade bir grntedir. Byk Sahrann Cezayir snrlar iinde kalan kesiminin gney ular kuzeydeki topraklara sokulur. Ayn ekilde doudaki adn hareketli kumullarnn yer ald lleri de dou snrndan ieri girer. Kuzeydeki ller tal, doudakiler ise kumulludur. Bu monoton grnty bozan tek yzey ekli lkenin ortasndaki, ykseklii 2000 metreyi bulan, dar vadilerle yarlm kayalk Air ktlesidir. klim gneyden kuzeye gidildike kuraklar, scaklk artar ve tedrcen le geilir. Kurakln btn yl kaplad ve yllk ya miktarnn ancak 30-40 mm. olduu kuzey kesimlerinde yerleik hayat yoktur; burada sadece gebe Tuaregler (Tevrik) yaar. Gneyde nemli tropikal iklim hkm srer. Bu iklim tipinde ekimden hazirana kadar devam eden bir kurak dnemle temmuzdan ekime kadar sren yal bir dnem (600-800 mm.) dikkat eker. kliminin zellii doal bitki rtsyle akar sulara da yansr. Kuzey kesimindeki Byk Sahra blgesinde pek ender den yamurlardan sonra ancak ksa mrl baz bitkiler grlr. 500 kilometresi lke topraklarnda olan Nijer nehrinin getii gneybatda ise savanlar ve yer yer orman kmeleri grlr. Nijer nehrinin dndaki akarsular devaml deildir. Byk bir kesimi snrlarn dnda kalan ad glnn grnm de lkenin kurakln yanstr. Nijerde lke nfusunun 4/5ini oluturan balca drt byk etnik grup bulunmaktadr. Bunlar nem srasyla gneyde Sahel blgesinde iftilik yapan Hevslar, Nijerin batsnda oturan ve birbirine benzeyen Songay ile Zarmalar (Jarmalar), yerleik ya da gebe olarak yaayan Pller ve Air yresindeki gebe Tuareglerdir. Younluu km/8,5 olan nfusun dalm blgelere gre eitlilik gsterir. Nijer vadisinde kilometrekareye yirmi-elli kii derken kuzeydeki ve doudaki l blgelerinde bir kiiden daha aza iner. Konuulan balca diller resm dil Franszca ile yerel dillerden Fulca ve Hevs dilidir. Nfusun % 85i mslman, % 10u animist ve % 5i hristiyandr.

Ekonomi genellikle tarma dayanr. Aa Nijer blgesinde ak dar, killi-kumlu topraklarda hint dars, Nijer vadisinin zellikle Tillabery yresinde pirin, daha ok bataklk alanlarn kenar kesimlerinde msr, Air ve Ader blgelerinde buday ekimi yaplr; manyok, tatl patates ve hurma da ikinci derecedeki rnlerdir. Dou blgesi en nemli yer fst alandr; pamuk sahalar ise zellikle vadilerde ve Nijer nehri boyunda yer alr. lkede ayrca eker kam, ttn ve sebze tarm yaplmaktadr. Nijer ayn zamanda byk bir hayvanclk lkesidir. Sr, koyun, kei, deve ve at, yetitirilen hayvanlarn balcalarn oluturur. Fildii Sahiline, Benine ve Togoya uaklarla dondurulmu et gnderilir. Nijerya, Gana, Benin, Burkina Faso ve Fildii Sahiline canl hayvan ihracat yaplr. Hayvanclk iin byk bir gayret sarfedilmektedir; lkede byk iftlikler, modern mezbahalar kurulmutur. ad glnde az olmasna ramen ekonomik deer tayan bir balklk faaliyeti yrtlr ve tutulan balklarn bir ksm Nijerya, Gana ve Togoya gnderilir. Madencilik asndan Liptako ve eski Air masiflerindeki uranyum ve Bilma, Agdes yrelerindeki tuz yataklar nemlidir. Nijerdeki endstri tesisleri genelde tarm ve hayvanclk rnlerine dayanan gda mamlleri zerinedir. Bunlarn yannda inaat malzemesi imalt da dikkat eker. zellikle talyan ve Alman yardmlaryla baehir Niameyde kurulan tekstil ve deri fabrikalar nem tamaktadr. Enerji daha ok Niamey, Zinder, Maradi ve Tahoua santrallerinden elde edilir. Nijer nehrinin 300 kilometrelik ksmnda aralk ayndan nisan ayna kadar ulam yaplr. Niamey iyi bir nehir liman olarak donatlmtr; ayrca burada uluslararas bir havaalan vardr. Karayollarnn uzunluu 40.000 kilometreden fazladr. lkenin ihracat uranyum filizi, yer fst, pamuk, sebze, et, bykba hayvan, kalay ve balktan; ithalt ise eitli makineler, elektrikli ve elektronik gereler, besin rnleri ve motorlu tatlardan oluur. Nijerin ticaret yapt lkelerin banda Fransa, Nijerya, Almanya, Japonya ve Cezayir gelir.

BBLYOGRAFYA

B. Verlet, Le Sahara, Paris 1962, s. 31, 38-39, 119; Trkkaya Atav, Afrika Ulusal Kurtulu Mcadeleleri, Ankara 1977, s. 243-246, 647; Culture et civilisation islamiques: le Niger, Rabat 1408/1988; Gnmzde Nijer, Bertelsmann: Bugnk Dnyamz Atlas Ansiklopedi, Gtersloh 1993, s. 8-9; Aydoan Kksal, Afrika Genel ve lkeler Corafyas, Ankara 1999, s. 258-264; H. T. Norris, Niger, EI (Fr.), VIII, 17-19; Nijer, Geliim Byk Corafya Ansiklopedisi, stanbul 1981, VI, 1601-1608. Aydoan Kksal II. TARH

Nijerin byk bir ksmn kaplayan Byk Sahrda lleme balamadan nce rmaklar ve byk gller mevcuttu. klim deiikliinin ardndan buradaki balklar, iftiler ve hayvanclkla geinen

kabileler gneye g etti. lkenin bulunduu corafya, tarih boyunca kuzeydeki Berber blgesiyle Afrikann merkezini oluturan Bildssdan toplumlar arasnda bir gei konumunda olduu iin her iki kltre ait izlere rastlanmaktadr. Blgenin bilinen tarihinde ilk nemli gelime, Ukbe b. Nfi kumandasnda Kuzey Afrika sahillerinde ilerleyen slm ordularnn bugnk Libyann gneyindeki Fizan alp gneye inerek Kuzeydou Nijerdeki Kavar fethetmesidir (46/666). Ancak bu sefer ve sonrasndaki gelimeler hakknda kaynaklarda yeterli bilgi mevcut deildir. slmn blgeye kalc olarak girii X. yzylda kuzeyden gelen Tevrikler vastasyla balamtr. Nijer XIX. yzyla kadar komularndan Mali, Nijerya ve ad ile ortak tarihi paylamtr. lkenin bats bugn Mali snrlarnda kalan Gao merkezli Songay Sultanlna aitken dousu, ad ve gneyindeki Nijeryada uzun asrlar hkm sren Knim-Bornu Sultanlna bal kald. Songay Sultanl XV. yzyl boyunca glenerek Mali Sultanlnn btn topraklarn ele geirdi. Byk Sahrnn bats zellikle Sultan Askiya Muhammed devrinde Songay Sultanlnn nfuzu altna girdi. Bu arada Nijerin kuzeyinde Air blgesinin merkezi konumundaki, etraf 4 km. uzunluunda bir surla evrili Agdes ehri hem idar hem kltrel bakmdan gelimeye balad. 1515 ylnda Songay Sultan Askiya Muhammed tarafndan Gaoya balanan ehir kuzeyden gneye gidip gelen kervanlar sayesinde nemli bir konuma kavutu. Osmanl Devletinin 958de (1551) Trablusgarp spanyollardan kurtarmas ve ardndan KnimBornu sultanlarnn idaresindeki Fizan ele geirmesi zerine Sultan drs Elevm, Songay Sultanl topraklarnda gz olan Fas Sad Sultan Ahmed el-Mansra yaklat. Fas sultannn gnderdii ordu 1591de nce baehir Gao, ardndan Tinbkt ve evresini alnca Songay Sultanl ykld. Artk blgede yegne g olarak batda Sadlerin denetimindeki Tinbkt Paal, douda kuvvetli Knim-Bornu Sultanl kald. Osmanl Devletinin Trablusgarpn idaresini daha nce devrettii Karamanl ailesinden geri alp (1838) Fizan bir sancak merkezine evirdii dnemde Nijerin dousundaki Kavar sultan Fizan sancana gelerek Osmanl Devletine tbi oldu. Bylece Franszlarn igal amacyla buraya gelilerinden elli yl nce blge Osmanl snrlar iine girdi. XIX. yzyln sonlarnda adn kuzeyindeki dalk Tibesti blgesinde yaayan Tblar da kendi istekleriyle Osmanl Devletine tbi oldular. Tblar iin Tb Rede adyla bir kaza kuruldu. Ayn kabileden bugnk Nijerin kuzeydousunda Kavar topraklarnda yaayanlar iin de Fransz igalinin iddetlendii dnemde Bilma merkezli bir kaza oluturuldu ve bir kaymakam gnderildi. Ancak Franszlar, Agdeste olduu gibi burann da Osmanl idar yaps ierisinde yer almasn engellemek iin uluslararas gleri bask unsuru olarak kullandlar. XIX. yzylda nce skoyal Mungo Park, ardndan Alman Heinrich Barth ve Eduard Vogel gibi seyyahlar blgeye gelip serbeste dolamalarna msaade edilmemesine ramen srarla seyahatlerini srdrdler ve lkelerine dndklerinde buralarn mutlaka Avrupallarn eline gemesinin gerekli olduu ynnde eserler kaleme aldlar. Bu seyyahlardan biri olan Fransz albay Louis Parfait Monteil, 1892de Senegalin baehri Dakardan balad yolculuunu Nijerin ilerine kadar devam ettirdi, buradan Libyann baehri Trablusa doru ilerleyerek Akdeniz sahiline ulat.

Monteilin De Saint-Louis Tripoli adl seyahatnmesi ok gemeden blgeye gelecek Fransz birliklerinin en nemli yardmcs oldu. 1880 yllarnda Msr ve onun idaresindeki Sudan igal eden ngilizlerle Senegalin dousuna doru ilerleyen Franszlar, Nijer ve ad zerinde hak iddia etmeye baladlar. ngilizler bugnk adn doudaki snrna kadar olan blgeye raz olurken Franszlar onlarn lehine daha nce igal ettikleri Kuzey Nijeryadan 1910da ekildiler. Bylece gnmzdeki Nijer ve ad devletlerinin snrlar XX. yzyln banda ekillenmi oldu. 1904te Nijerin batsn Zinder asker blgesi adyla igal eden Franszlar, Senegalden ada kadar uzanan blgeyi Fransz Bat Afrikas snrlar iinde kabul edip buraya Yukar Senegal-Nijer adn verdiler. Franszlarn lkenin kuzeyine doru ilerleyerek bu blgeyi Cezayir smrgesiyle birletirmek istemeleri burann yerli halk Tevriklerin tepkisiyle karland. O gne kadar Osmanl padiahna mslmanlarn halifesi olarak tbi olmann dnda bir yaknlklar bulunmayan Ezgar (Accer) Tevrikleri, Osmanllara bavurup Trablusgarp vilyetinin Fizan sancana bal Ezgar Tevrik adyla bir kaza kurulmasn istediler. Kazann kaymakamlna reisleri Nahnuhen getirildi. Ardndan Cezayirin gneyindeki Hogar (Hagar) Tevriklerinin reisi, II. Abdlhamide bavurarak Fransz istilsn nlemeleri iin silh yardm yapmasn istedi. Osmanl Devleti bunlara da yardm etmeye alt, ancak Franszlarn blgeyi igali nlenemedi. Bunun zerine reisleri, Fizana bal bir Tevrik blgesi olan Gneybat Libyadaki Gt kazasna gelerek Osmanl kaymakamna snd. Kuzey Tevriklerinin Osmanllara yaknlamas gneydeki soydalarn da harekete geirdi. Bunun zerine Franszlar, Agdesi igal edip halkn Osmanl Devleti ile irtibata gemesini engelledi (1906). Osmanl Devleti XIX. yzylda, Kuzey Afrika ile burann gneyindeki blgelerde yaylan Sens hareketinin desteiyle hkimiyet alann ilk defa Sahr lne kadar geniletti. 1913 ylna kadar bu hareketle i birlii halinde Gney Cezayir, Nijer ve adn tamamyla Fizan sancana bal Gt (Libya), Ezgar Tevrik (Libya-Cezayir-Nijer), Hogar Tevrik (Cezayir), Bilma (Nijer), Barday (ad), Borku (ad), Ayn Galaka (ad) kazalarndan bir ksmnn kuruluu tamamland. Dierleri kurulu aamasndayken Osmanl Devletinin Afrika ktasndan ekilme sreci balad. 1912de svirenin Ui (Ouchy) ehrinde imzalanan antlamayla Osmanl Devletinin Afrikadaki son vilyeti Trablusgarptan ayrlmasnn ardndan Nijer Fransz smrgesi oldu. Agdes Tevrikleri, 1917 yl Mart aynda I. Dnya Savandan istifade ederek ehri ele geirdilerse de Franszlarn stn sava teknikleri karsnda yenildiler. Afrikadaki Fransz smrgeleri iinde hem sahile uzakl hem de ikliminin sertlii yznden kendi haline terkedilen Nijer 1946da Fransann deniz ar toprann bir paras statsnde Fransz Birlii iinde yer ald. 1950li yllarda Afrikay saran bamszlk hareketleri Nijere de srad ve Nijer 1956da i ilerinde serbestiyet elde etti. 1958de ksm, 3 Austos 1960 tarihinde ise tam bamszla kavutu. 1970li yllarda Arap lkeleriyle yakn ilikiler kuruldu. Tek partili siyas hayata geilen lkede devlet bakanl makamna srasyla Hamani Diori (1960-1974), Albay Seynu Kune (1974-1987), Albay Ali Seybu (1987-1993), Mahamane Osman (1993-1996), General brhim Bare Maynasara (1996-1999) ve Mamadu Tanca (1999) geti. Devlet bakanlar genelde asker darbeyle i bana getikleri iin zaman zaman anayasay da deitirdiler.

III. LKEDE SLMYET Nijerde Mslmanlk 46 (666) ylnda Ukbe b. Nfiin Kavar ele geirmesiyle balad; X. yzyldan itibaren Tevrikler sayesinde Byk Sahr blgesinde yaayanlarn tamam slmiyeti benimsedi. ad gl havzasndaki Knim Sultanl da Nijerin dousunun slmlamasnda etkili oldu. lkenin batsnda ise Moritanya ve Maliden gelen mslmanlar blgede slmiyetin yaylmasnda gayret gsterdiler. Ortaada mslman corafyaclarn bahsettii Tcda (Takidda) bugnk Nijer Devleti snrlar iinde kurulan ilk slm merkezdir. XV ve XVI. yzyllarda Agdes nemli bir kltr merkezi oldu. XV. yzyln son yllarnda Cezayirin Tilimsn ehrinden Tcdaya gelen Muhammed b. Abdlkerm el-Megl, Kdiriyye tarikatnn bugnk Nijerin, merkezi Say ehri olan Dendi blgesinde ve komu lkelerde yaylmasna nclk etti. Halvetiyye-Snbliyye kolunun pri Snbl Sinann halifelerinden Seyyid Mahmd el-Badd, 957 (1550) ylnda Nijerin Agdes ehrinde sultanla grp tarikatn bu blgede yaylmasna alt. 1591de Songay Sultanlnn yklmasndan sonra bugnk Nijerin gneybatsndaki Say ehri giderek nem kazand. Sultanln ileri gelen devlet adamlar ve limleri buraya sndlar. XIX. yzyln banda Ginenin Futa Calon blgesinden Saya gelen eyh Muhammed Cb, Kdirliin blgede yeniden canlanmasn salad. Tekrr Devletinin 1893te Franszlar tarafndan igal edilmesi zerine Say ehri, burann ileri gelen ahsiyetlerine de ev sahiplii yapt iin nemli bir ticaret ve din merkez olarak kald. Cezayir meneli iki tarikattan biri olan Ticniyye XIX. yzylda Fas zerinden Moritanya, Senegal ve Mali yoluyla Nijer ve Nijerya blgesinde yayld. Bat Afrikal Ticnlerin lideri el-Hac merin kurduu Tekrr Devleti blgede Fransz igalini yaklak krk yl geciktirdi. Cezayirin Mstegnim ehrinden Muhammed b. Ali es-Sensnin kurduu Sensiyye tarikat ise Franszlarn Byk Sahr lne saplanmalarn salayarak ilerlemelerini engelledi. Sensiyyenin en byk hmisi Osmanl Devletinin Trablusgarp valileriyle Tblar ve Tevrikler oldu. Franszlar, Nijerin igaliyle birlikte dier smrgelerinde olduu gibi slmn blgede gelimesini nlemek iin ciddi tedbirler aldlar. Mslmanlarn nderleri konumundaki lim ve eyhlerin seyahat etmeleri yasakland ve Fransa aleyhinde faaliyet gsterenler ar ekilde cezalandrld. On asrdr devam eden hac seferleri tamamen durduruldu. Bamszln ardndan lkede ok sayda slm tekilt kuruldu. Ancak bunlarn bir ksm laiklik konusunda Fransann ar derecede etkisinde kalan rejim tarafndan yasakland. 1974te tekil edilen Nijer slm Dernei resm makamlarn tand bir st kurulu olup lkedeki slm faaliyetten sorumludur. 1974 ylnda slm Konferans Tekiltna bal olarak Say ehrinde kurulmasna karar verilen Nijer slm niversitesi 1986 yl Ekim aynda slm Aratrmalar ve Arap Dili, Bilim, Tp ve ktisat faklteleriyle eitime balad. lkedeki mslmanlarn tamam Mlik mezhebine baldr. Kdiriyye, Ticniyye, Halvetiyye, Sensiyye ve zeliyye tarikatlarnn Nijerlilerin slmlamasnda byk etkisi olmutur. Kuzey Nijeryada birok eyalette eriat uygulamasna geilirken komusu Nijerde bu tr giriimlere msaade edilmemektedir. lkedeki hristiyanlar her trl hakka sahiptir.

Songay Sultan Askiya Muhammed, Knim Sultan drs Elevm, eyh mer Cibrl, Sokoto Halifesi Osman b. Fd ve Tevrik-Teb reisleri Nijerde slm kltrnn gelimesinde nemli hizmetlerde bulundular. Bilma, Tcda, Agdes, Say, Maradi ve Zinderde balayan kltrel hareketlilik btn lkeye yayld. zellikle Agdes evresinde Tevrik limlerinin telif ettikleri Arapa eserler blgenin eitim seviyesine byk katk salad. Btn Afrikada olduu gibi szl edebiyatn gl olduu Nijerde XX. yzylda Bubu Hama, Amadu Osman, Abdulaye Mamani, Mahamadu Halilu, Amadu de ve Abdullaye Hudu gibi yazar ve airler yetiti. Muhammed b. Abdlkerm el-Megl ile balayan tarikatlarn slm yayma gayretleri Seyyid Mahmd el-Badd, Muhammed Cb, mam Barguma ve Abba illum ile devam etti. Halen Kuran okullar, modern medreseler ve Nijer slm niversitesi lkede din-slm hayata nemli katklar salamaktadr.

BBLYOGRAFYA

M. Chailley, Les grandes missions franaises en Afrique occidentale, Dakar 1953, s. 47-60; J. M. Cuoq, Les musulmans en Afrique, Paris 1975, s. 190-198; J. Ki-Zerbo, Histoire de lAfrique noire, Paris 1978, s. 143-150, 168, 436, 518; H. T. Norris, The Tuaregs: Their Islamic Legacy and its Diffusion in the Sahel, Warminster 1975, tr.yer.; a.mlf., A la recherche de Sidi Mahmud elBagdadi, Islam et socits au sud du Shara, sy. 3, Paris 1989, s. 128-158; a.mlf., Niger, EI (Fr.), VIII, 17-19; M. Hiskett, The Development of Islam in West Africa, London 1984, s. 129, 230, 242; Ch. Harrison, France and Islam in West Africa: 1860-1960, Cambridge 1988, s. 48-56; E. Grgoire, Touaregs du Niger, Paris 1989, tr.yer.; a.mlf., Accumulation marchande et propagation de lIslam en milieu urbain: le cas de Maradi (Niger), Islam et socits au sud du Shara, sy. 5 (1991), s. 43-55; Maikorema Zakari, Medal, el-aretl-slmiyye fin-Ncer (trc. Muhammed Vakd), Rabat 1415/1994, s. 13-31; a.mlf., lIslam au Niger, La civilisation islamique en Afrique de louest (ed. S. Dieng), Istanbul 1999, s. 79-102; Ahmet Kavas, Lactivit des Turcs au Tchad et au Niger de 1850 1913, a.e., s. 283-299; a.mlf., Osmanl-Tb Mnasebetleri: Byk Sahrda Rede (ad) ve Kavar (Nijer) Kazalarnn Kurulmas, slm Aratrmalar Dergisi, sy. 4, stanbul 2000, s. 69104; J. L. Triaud, Luniversit islamique du Niger, Islam et socits au sud du Shara, sy. 2 (1988), s. 157-165. Ahmet Kavas

NJERYA
Bat Afrikada slm Konferans Tekiltna ye lke. I. FZK ve BEER CORAFYA II. TARH III. LKEDE SLMYET Afrikann Atlas Okyanusunda kys bulunan lkelerindendir; kuzeyde Nijer, kuzeydouda ad, douda Kamerun, gneyde Gine krfezi, batda Benin Halk Cumhuriyeti ile komudur. Resm ad Nijerya Federal Cumhuriyeti (Federal Republic of Nigeria) olup eskiden ngiliz smrgesi iken 1 Ekim 1960ta bamszlna kavumutur. Yzlm 923.768 km, nfusu 137.253.000 (Temmuz 2004; Afrikann en kalabalk lkesi), baehri Abuja (372.000), en nemli ehirleri eski bakent Lagos (8.789.000), Kano (3.626.000), badan (3.566.000), Kaduna (1.582.000), Port Harcourt (1.149.000), Benin City (1.125.000) ve Maiduguridir (1.113.000). I. FZK ve BEER CORAFYA lkede yzey ekilleri ok eitlidir. Gneyde Gine krfezi kysnda Nijer rmann tad alvyonlardan oluan geni delta dzlkleriyle balayan Nijerya arazisi kuzeye doru gidildike ykselir ve orta kesimlerdeki Jos yaylasnda 1500 metreye kadar kar. lkenin en yksek noktas Kamerun snrndaki Dimlang dadr (2042 m.). klim okyanusa uzaklk ve yaknlkla ykseklie bal olarak deiiklie urar. Ky blgesinde iki yamur mevsimi grlr; burada yllk yan 2500 milimetreyi getii yerler vardr; fakat kuzeye doru ya azalr (Kanoda 920 mm.). Kuzeyde kurak mevsim ekimden nisana kadar devam eder. Scaklklar gneyden kuzeye doru artar ve en yksek dereceler gneyde 35 iken kuzeyde 41i bulur. Doal bitki rts ky kesiminde bataklk bitkileriyle balayp ierilere gidildike tropikal yamur ormanlarna dnr. Kuzeye doru savanlar grlr; daha kuzeyde l sahasna geilir. Nijer ve Benue nehirleriyle bunlara karan kk rmaklar akarsu sistemini oluturur. Nijer nehrinin lke topraklarndaki uzunluu 1280 kilometredir ve zerinde Kainji baraj yer alr. Nehir Benue ile birletikten sonra yelpaze biimindeki deltasyla Atlas Okyanusuna dklr; aa kesimleri ulama elverilidir. Benuenin Nijeryadaki uzunluu ise 900 kilometredir. ad glnn bir blm de mill snrlar ierisinde bulunmaktadr. Nijeryada kilometrekareye 149 kii derse de nfus dalm eitlilik gsterir. Yer fst ekim alan ile Kano blgesi pamuk sahasnda younluk kilometrekarede 500 kii iken Sokota blgesinde 50-100 kii kadardr. Nfusun % 48i mslman, % 34 hristiyan, % 18i animisttir. Etnik gruplar iki byk ksma ayrlr. 1. Kuzey ile i kesimin kuzey gruplar: Hevslar 10 milyon civarnda olup Kano, Sokota ve Zaria eyaletlerinde yaar, genelde tarm ve ticaretle urarlar. Flnler gebe ve yar gebedirler. 2. Gney ile i kesimin gney gruplar. 5 milyon nfusa sahip olan Yorubalar kylerde yaamaktadr ve orman kuanda ok dank tarzda yerlemitir. Bu ksmn ikinci byk etnik grubu balardr (Igba).

Resm dili ngilizce olan Nijeryada ok sayda lehesi bulunan ana dil vardr. Bunlar Yoraba, Hevs ve bo dilleridir. Bu dillerin yannda 300 zerinde lehe konuulur. Nijeryann ekonomisi genellikle tarma, hayvancla ve madencilie dayanr. Tarm rnlerinden Japon patatesi, manyok, dar, Hint dars, msr, ttn, palmiye cevizi ve ya, yer fst, kakao, pamuk, kauuk, pirin ve eitli sebzeler bata gelir. Bunlardan manyok ile Japon patatesi daha ok gneyde; dar, Hint dars, yer fst ve pamuk kuzeyde; pirin gneydounun bataklk sahalarnda ve kauuk bat blgesinde retilir. Sr, kei, koyun ve domuz yetitirilen balca hayvanlardr. lke hayvan rnlerinden ksele, koyun, timsah ve ylan derisi ihra eder. sularda ve denizde yrtlen balklk son zamanlarda gelime gstermeye balamtr. Nijeryann en nemli yer alt zenginlikleri kmr, zellikle petrol ve doal gazdr. Enugu yataklarndan karlan kmrn retimi petroln bulunmasyla azalmtr. Petrol yataklar Calabar, Oloibiri ve Port Harcourtta yer alr. Elektrik retimi kmr, petrol ve doal gaz kaynaklarndan elde edilir. Dier yer alt zenginlikleri kalay, kolombit, kire ta, demir ve inkodur. lkede endstri daha ziyade petrol, kauuk, maden, gda ve giyim sektrlerinde younlam ve petrol rafinerisi, kauuk st ileme, otomobil lastii, asfalt, demir elik, imento, tarm aletleri, diki makinesi, tekstil, ayakkab, boyavernik, plastik ya (palmiye, yer fst), sabun, konserve (et), ttn, bira, gazoz gibi imalt ve otomobil (Peugot), bisiklet montaj fabrikalar ile eitli atlye ve imalthaneler, kk apl gemi tersaneleri kurulmutur. Ulam btn yerleme merkezlerini birbirine balayan asfalt, stabilize ve ky yolu dzeyindeki karayollar ve byk ehirler arasndaki demiryollar ile yaplmakta, nehir ulam olarak Nijer ve Benue rmaklarndan faydalanlmaktadr. Hava ulam uluslararas iki hava liman ile salanr. Ayrca lkede iki byk deniz liman vardr: Lagos, Port Harcourt. Balca ihracat rnleri petrol, kakao, yer fst ve kalaydr; bunlar Avrupa Birlii lkelerine ve Amerika Birleik Devletlerine satlr. thal mallar ise eitli makineler, otomobiller, demiryolu malzemeleri, dokuma ve elektrikli aletler bata olmak zere fabrikasyon eyadr.

BBLYOGRAFYA

H. Laroche, La Nigeria, Paris 1962; Yves Lacoste, Les pays sous-dvelopps, Paris 1966, s. 83; Necdet Tundilek, Scak Kuak, stanbul 1975, s. 77; Trkkaya Atav, Afrika Ulusal Kurtulu Mcadeleleri, Ankara 1977, s. 327-342; Aydoan Kksal, Afrika Genel ve lkeler Corafyas, Ankara 1999, s. 264-276; Nijerya, Geliim Byk Corafya Ansiklopedisi, stanbul 1981, VI, 1681-1704; M. Hiskett, Nigeria, EI (Fr.), VIII, 19-23. Aydoan Kksal II. TARH

Nijeryann Jos blgesinde yaplan arkeolojik kazlarda Afrikann Bildssdan (Sahralt) blgesinde yaayan Nok kavmine ait heykeller bulunmutur. Milttan nce VI-III. yzyllara tarihlenen bu heykellerin blgede rastlanan en eski insan rn olduu iddia edilmektedir. ok erken dnemlerde gerekleen Bantu kkenli kavimlerin gleri de bugnk Nijeryann bulunduu blgeden yaplmtr. Gnmzde Nijeryann en kalabalk etnik grubu olan Hevslar VII-XI. yzyllar arasnda lkenin kuzeyine, Yorubalar ise gneybatsna gelip yerletiler. Kuzeyde VIII. yzyldan itibaren birok ehir devleti kuruldu. Bugnk ad Devleti snrlar iinde kurulan Knim Sultanl, XIV. yzylda merkezini Bornuya tayarak Knim-Bornu Sultanl adn ald ve yaklak alt asr burada hkmran oldu. lkenin kuzeyinde kurulan ilk devletler Kano, Daura, Katsina, Gobir, Zaria, Rano ve Biram adl Hevs ehir devletleri XIII-XV. yzyllar arasnda slm dinine girmeye balad. Ayn dnemde Mali Sultanlnn ve ardndan onun yerini alan Songay Sultanlnn idaresine giren bu devletler, Songay Sultanlnn 1591de Fas Sultan Ahmed el-Mansr tarafndan yklmasndan sonra bamsz duruma geldiler. Nijeryann kuzeydousuna hkmran olan Knim-Bornu Sultanl, Trablusgarp 1510 ylnda spanyollar tarafndan alnmadan nce Akdeniz sahillerindeki mslman emirliklerle yakn ilikiler iindeydi. 1551de Osmanl Devleti bugnk Libya topraklarn spanyollardan kurtarnca KnimBornu Sultanl ile Osmanl Devleti arasnda dorudan temas kuruldu. 1555-1556da iki devlet arasnda dostluk ve ticaret antlamas imzaland. Bildssdan blgesinin en gl sultanlar arasnda yer alan Knim-Bornu Sultan drs b. Elevm b. Ali, Osmanllardan temin ettii ateli silhlarla blgede gcn arttrarak bugnk ad ve Nijer devletlerinde yaayan Tb ve So kabilesinin yurtlar ile Nijeryadaki Hevs topraklarndan bir sre sonra ekilmek zorunda kald Kanoyu ald. Sadler ile de iyi ilikiler kurdu. Osmanl Devleti 1571 ylnda Knim-Bornu snrlar iinde yer alan Fizan blgesini Trablusgarp eyaleti snrlarna katnca Osmanl-Bornu ilikilerinde bir kriz dnemi yaand. Sultan drs, 984te (1576) III. Murad ile grmek zere el-Hc Ysuf bakanlnda be kiilik eli heyetini stanbula gnderdi. 987 (1579) ylna kadar stanbulda kalan heyet Sahr blgesinde hac ve ticaret kervanlarnn emniyet ve asayiinin salanmasn, seyahat esnasnda lenlerin mallarnn miraslarna iade edilmesini istedi. Knim sultanna iki nme-i hmyun gnderildi. Fas Sad sultan, Osmanllarn Kuzey Afrikadaki bu gelimesi karsnda tek are olarak Bildssdana sahip olmak istedi. 1591de Songay Sultanln ykarak topraklarn hkimiyeti altna ald. Bundan itibaren Knim-Bornu Bildssdann tek byk devleti haline geldi. Osmanl Devleti smrgecilik ncesi dnemde Bildssdan blgesiyle mnasebetlerini Trablusgarp, Tunus ve Cezayir eyaletleri zerinden yrtyordu. Trablusgarp eyaletinin Fizan sanca, Byk Sahr lnn gneyinde kalan mslman sultanlklarndan gelen hac ve ticaret kervanlar iin bir buluma yeri idi. Akdeniz sahilinden gelen Avrupa mallar ile Nijerya ve evresinden gelen Bildssdan mallar Fizann Merzk ve Gt gibi kasabalarndaki pazarlarda

takas ediliyordu. Osmanl engeli sebebiyle Kuzey Afrika sahillerinden ierilere geme imkn bulamayan Avrupallar ktann bat tarafn dolamaya balad. Bu amala Portekizlilerin 1486da Benin Krall ile olan ilikileri 1553 ylnda ngilizlerin onlara ait yerleri almalaryla son buldu. Ardndan ngilizler Benin Krall ile temasa getiler ve anlama neticesinde Nijer nehrinin Atlas Okyanusuna dkld delta evresinden kle toplayp Amerikadaki iftliklerine tamaya baladlar. Nijerya sahilindeki bu blgeye de Kle sahili adn verdiler. 1795-1796 yllarnda skoyal Mungo Park, 1830-1831 yllarnda Richard ve John Lander isimli ngilizler Nijer nehrinin dkld yerden ierilere doru seyahatler yaptlar. XIX. yzylda hurma ya nemli bir ticaret mal haline gelince Avrupallar bu defa kle ticareti yannda ayn blgeden ya almaya baladlar ve blgeye Ya sahilleri ismini verdiler. 1861de ngiltere, Lagos adasn alp burada kendi smrgesini kurdu. 1886da Kraliyet Nijer irketi kurularak blgenin idaresi bu irkete verildi. Hevs devletlerinden Gobirde doan Osman b. Fd (Osman dan Fodio), 1804te balatt cihad hareketiyle on yl iinde btn Hevs ehir devletlerini ele geirdi ve 1812de Sokota halifeliinin kuruluunu iln etti. Bornu hari btn Nijerya mslmanlarn tek idare altnda toplam oldu. Avrupa smrgeciliinin yava yava Afrika ilerine nfuz etmeye balad XIX. yzyln ikinci yarsnda tela kaplan Bildssdan mslmanlar Osmanl Devletine daha fazla yaklamak iin gayret gsterdiler. Osmanllarn da Afrikadaki smrgeciliin nne geebilmek iin onlarla i birlii yapmaya ihtiyac vard. 1882de Msr bir oldu bittiyle idaresine alan ngiltere Msra bal Sudana da el koydu. Burada bulunan yerli askerlerden bir ksm kumandanlar Rbih b. Fazlullahn idaresinde ad gl havzasna ekildi. Rbih, 1890 ylna kadar bugnk Nijerya ve ad topraklarndaki sultanlklarn tamamnn ynetimini ele geirdi; Veday, Bagirmi, Bornu ve Hevs devletlerini kendisine balad. Dikve isminde bir ehir kurarak baehir yapt. 1885te Berlinde yaptklar anlamalarla Afrikann merkezini kendi aralarnda paylaan ngiltere, Fransa ve Almanya, Rbihi ortadan kaldrmak iin anlat. Franszlar Bat Afrikada Cezayir ve Ekvator blgesindeki asker birliklerini buraya sevketti. 1900 yl Nisan aynda Nijeryann kuzeyindeki Kuseyride saldrya geen Avrupal mttefikler byk kayplar vermelerine ramen Rbihin ordusunu malp ettiler. Rbih sava alannda ehid oldu. Olu Fazlullah bir yl daha Kuzey Nijeryada mcadele ettiyse de o da babas gibi ehid edildi. Savalar esnasnda esir den askerler Franszlar ve ngilizler tarafndan I. Dnya Savanda zorla cephelere srld. Fransa, Senegalden Bat Afrika ilerine doru genilerken ngiltere, Royal Niger Company adl irketin faaliyetleri neticesinde 1893 ylnda Nijeryann Atlas Okyanusu sahilini tamamen ele geirdi. Ardndan Kuzey Nijeryadaki btn mslman sultanlklar hkimiyeti altna ald. 1914te bugnk Nijerya topraklarnn tamamna yakn ngilterenin eline gemi oldu. II. Dnya Savann ardndan btn Afrikada olduu gibi Nijeryada da bamszlk mcadelesi balad. Kuzeydeki Hevs ve Fln mslman toplumunun kurduu Kuzey Halk Kongresi, gneydouda etkili etnik grup olan bolarn Nijerya Vatandalar Mill Szlemesi ve gneybatda Yorubalarn kontrolndeki Aksiyon grubu lkenin siyas hayatna yn vermeye balad. Hemen harekete geerek yeni bir anayasa hazrlayan ngiltere kuzey, gney ve dou blgelerine belli bir seviyede muhtariyet verdi.

1 Ekim 1954te kendi himayesinde Nijerya Federasyonunun kurulmasn kabul eden ngiltere, 1 Ekim 1960 tarihinde ngiliz Milletler Topluluu iinde kalmak artyla Nijeryann bamszln tand. Bu srada Nijerya Kuzey Nijerya, Bat Nijerya, Dou Nijerya ve Lagos Federal Blgesi olmak zere drt blgeden oluuyordu. Daha nce Nijeryaya balanan Kamerunun bat blgesinin kuzey ksm iin eski konumunu srdrmesi karar alnrken gneyi Fransz smrgesi olan Kameruna baland. Bamszln ardndan Eb Bekir Tafava Baleva, kuzey ve dou blgeleri adna kurulan koalisyonda babakan sfatyla lkeyi ynetmeye balad. 1963 ylnda federal cumhuriyet ynetimine geildi ve Azikiwe ilk devlet bakan olarak greve balad. Babakan Baleva ile iki blge idarecisi, Ocak 1966da bo asll General Johnson Aguiyi-Ironsi tarafndan yaplan darbe esnasnda ldrld. Bu yln temmuz aynda Ironsinin de ayn kbete uramasnn ardndan Yakunu Govon babakan oldu. Smrgecilik dneminde kuzeye gelmi olan bolar kendilerine yaplan saldrlar sonucu bu dnemde tekrar gneye g ettiler ve burada bamsz Biafra Cumhuriyetini iln ettiler. 1966-1970 yllar arasndaki asker darbeler ve i sava srasnda yaklak 1 milyon Nijeryal ld. Biafra Cumhuriyeti ksa bir mddet sonra dald. lkede 1971den sonra petrol gelirleri sayesinde ksa zamanda nemli gelime salandysa da asker rejimler sivil hayata gemek iin verdikleri szleri bir trl uygulamaya koymadlar. Babakan Yakunu Govon, 1975 ylnda General Murtala Ramat Muhammed ve yardmcs Olesegun Obasanjonun yaptklar asker darbeyle iktidardan uzaklatrld. General Murtala R. Muhammed, 1976 ubatnda balayan ayaklanma srasnda bindii uan drlmesi neticesinde ld. Yerine geen Olesegun Obasanjo 1979daki seimlere kadar lkeyi ynetti. Ayn yl kurulan Nijerya Mill Partisi seimleri kazannca Elhac eyh agari devlet bakan oldu. agari petrol gelirlerinin nemli bir ksmn lkenin kalknmas iin kulland, ziraatn gelimesine katk salad. Nijerya Mill Partisi 1983te yaplan seimleri byk bir zaferle kazanmasna ramen ayn yln sonunda General Muhammed Buhrnin asker darbesiyle iktidardan uzaklatrld ve btn siyas partiler kapatld. General brhim Babangida 1985 ylnda yapt darbeyle iktidar ele geirdi. 1990da sivil iktidara dn sreci balad, ertesi yl eyalet says otuza karld. ok partili sisteme geilmesinin ardndan 1992de milletvekillii, 1993te devlet bakanl seimleri yapld. Zengin bir i adam olan Moshood Abiola devlet bakanl seimini kazannca General Babangida sonular kabul etmeyip seimleri iptal etti. Bunun zerine Savunma Bakan Sani Abaa asker darbeyle geici hkmeti grevden alp lkede siyas hayat yeniden durdurdu ve pek ok siyasetiyi hapse att. 1998de tek aday olarak girdii seimi kazanan Sani Abaann bir sre sonra ni lm zerine lke yeniden bir kriz dnemine girdi. Abaann yerine geen Abdsselm Eb Bekir demokratiklemeyi hzlandrd ve siyas mahkmlar serbest brakt. 1999 ve 2003te yaplan seimleri Olesegun Obasanjo kazand. ok farkl etnik ve din topluluklarn yaad, dolaysyla ok kltrl bir sosyal yapya sahip olan Nijeryada 175 civarnda dil konuulmaktadr. Nfusun ounluunu oluturan mslmanlarn mevlid kandili, ramazan ve kurban bayramlar ile hristiyanlarn Paskalya ve Noel bayramlar, lkenin bamszln elde ettii 1 Ekim gn, ylba ve 1 Mays ii bayram resm tatil gnleridir. Kuran okullarnda temel slm eitim alan mslman ocuklar daha sonra ilk ve ortaretim seviyesinde eitim veren medreselerde renimlerini srdrrler. Nijerya Afrika lkeleri ierisinde Fas, Cezayir, Msr, Sudan ve Gney Afrika ile birlikte en fazla niversiteye sahip lkelerden biridir. lkedeki ilk niversite ngilizler tarafndan 1948de badanda almtr.

Abubakar Tafawa Balewa University, Pan-African University, University of Abuja, University of Ibadan, University of Ilorin ve Usmanu Dan Fodiyo University dier niversiteler arasnda saylabilir. III. LKEDE SLMYET Nijeryada slmiyet XI. yzyldan itibaren Kuzey Nijerya blgesinde yaylmaya balad. Blgedeki Bornu, Kano, Kaduna, Sokoto gibi ehirlerin byk bir ksm XVI. yzyln banda bulunduklar blgelerin merkez ehirleri olarak ekillendi ve daha sonraki asrlarda blgede slm medeniyetinin parlad yerler oldu. lkenin kuzeyindeki bu slmlama gneydeki bolara ve Yorubalara fazla tesir etmedi, hatta onlarn ciddi direniiyle karlat. Ancak XVII. yzyln ikinci yarsnda Yorubada da nemli bir mslman nfus olutu. Burada yaayanlarn ou Osman b. Fdnin faaliyetleri neticesinde mslman oldu. Mslman lorin Emirlii bu dnemde kuruldu. Fakat ilerinde putperestler de vard. Bata ngiliz misyoner tekiltlar olmak zere bunu frsat bilen hrstiyan dnyas ok sayda misyoneri Nijeryaya gnderdi. lkede yzyl nce kayda deer hristiyan nfus yokken bugn nfusun % 34n tekil eden hristiyanlar nfuz sahibi bir kitle konumundadr. Son iki dnemdir devlet bakanl yapan Olesegun Obasanjo da hristiyandr. Lagos ve evresi slmn daha ge asrlarda yayld bir blgedir. Nijeryada slmlama, bamszlk sonrasnda lkenin kuzey blgesindeki eyalette meclis bakanl yapan Ahmed Bellonun giriimiyle byk gelime kaydetti. Sadece 1963 yl sonu ile 1964 ylnn ilk birka aynda bilhassa Gwara blgesinde 100.000 kii mslman oldu. Osman b. Fdnin soyundan gelen Ahmed Bello lkede slm yaymak iin Cemat nasril-slm adl bir tekilt kurdu. Faaliyetlerini merkez hkmet desteklemedii iin Kveyt, Katar ve zellikle Suudi Arabistandan madd yardm ald. Rbtatl-lemil-slmnin bakan yardmcl grevine getirildi. 1966 yl Ocak aynda suikast sonucu ldrld. Nijeryada slm hayat zerinde, geleneklerin yan sra Kdiriyye ve Ticniyye tarikatlarnn, bilhassa XX. yzyln ikinci yarsnda etkili olan yeni slm akmlarn tesiri olduka fazladr. Ayn zamanda bir devlet adam olan Muhammed Bello, dem (Adama) el-lr gibi birok limin yetitii lkenin kuzey blgesinde nfusun ounluunu mslmanlar oluturmaktadr. ngiliz smrgecilii dneminde daha ziyade gneydeki putperestlerle bunlarn hristiyanlatrlan ocuklarna modern eitim verilirken kuzeydeki mslman blgelerinde sadece ileri gelen mslmanlarn ocuklar modern eitim imknndan yararlanyordu. Mslman halk ise uzunca bir sre balang seviyesinde Kuran eitimi veren okullar ve daha st seviyede eitim veren geleneksel kurumlarla yetinmek zorunda kald. Mslmanlar kendi modern okullarn 1930lardan sonra amaya baladlar. lk defa 1934te Kanoda alan Kano School of Law and Arabic Studiesi, 1954te Lagosta alan The Arabic and Islamic Training Centre Agege ve dier okullar takip etti. Bu yeni okullarda geleneksel din eitimin yannda modern eitim de alan mslman genler d dnyaya daha rahat alma imkn buldular. Lise renimini tamamlayp Arap lkelerinde yksek renime devam eden genler zellikle Suudi Arabistann din dnce yapsndan etkilendi. Bu yzden toplum iinde Vehhbleme eilimi giderek artt. 1978de Jos ehrinde emekli bir asker olan smil drs tarafndan kurulan Cemat izletil-bida ve ikmeti Ehlis-snne, Kdiriyye ve Ticniyye gibi kkl gelenee sahip tarikatlarla mcadeleye giriti.

Bat eitimi alan mslman genler farkl alanlarda dernekler kurarak faaliyetlerini srdrdler. 1954te kurulan The Muslim Students Society of Nigeria (MSS). otuz yl gibi bir srede lkenin her tarafnda yaygnlaarak ubeler at ve slm dnyasnda btn kurulularca tannd. Ayrca Council of Muslim Youth Organisations (COMYO), Young Muslim Brothers and Sisters of Nigeria (YOUMBAS) ve Leage of Imams and Alfas at Ibadan gibi tekiltlar da faaliyete geirildi. Ancak bu kurulular arasnda zaman zaman iddete varan fikir ayrlklar eksik olmad. Halen lkenin sekin devlet adamlar arasnda yer alan Umsan Bugagenin bakanlndaki Islamic Trust of Nigeria ve Counsil of Ulama farkl gruplarn nde gelen aydnlarn bir arada toplamaya zen gstermektedir. Smrgecilik ncesinde Nijeryann pek ok ehri birer slm kltr merkezine dnm ve aralarnda hanmlarn da bulunduu birok lim yetimitir. Saidu Zungur, brhim Sleyman, Mulazu Hadeja, Aminu Kano, Akolu Aliye ve Aliyu Namandji bunlar arasnda saylabilir. ngiliz smrgecilii dneminde mslmanlarn din inanlarna uygun bir hayat srmelerine pek ok alanda msaade edilmedi. zellikle Sokoto halifeliinin yrtt zekt messesesi ve Arapa eitim yasakland, ngilizcenin kullanlmas zorunlu hale getirildi. Ayn ekilde Osman b. Fdnin rencilerinden Muhammena Birnin Gwarann Arap harfleriyle yazl dil haline getirdii Hevs dilinin yazm durduruldu. Getirilen snrlamalar yznden bamszlk ncesine kadar sadece birka bin kii hacca gitme imkn bulurken 1973te bu say 49.000e, 1976da 106.000e ulat. lkenin 1986 ylnda slm Konferans Tekiltna ye olmas hrstiyan evrelerce tepkiyle karland. 1999 yl sonu ile 2000 ylnn ilk aylarnda mslmanlarn ounlukta olduu on dokuz eyalette lkenin anayasasndaki ahvl-i ahsiyyeye dair er hkmler dier alanlara da uygulanmaya baland. Hristiyanlar bu uygulamaya iddetle tepki gstererek lkeyi byk bir karkla srklediler. kan olaylarda ok sayda insan ld. Nijeryada er hkmlerin gnlk hayatn her alannda temsil edilmeye balanmas blgedeki dier lkelerde de yakndan takip edilmektedir. 2004 ylnda, nfuslarn olduundan daha ok gstererek ynetimde mslmanlardan daha fazla sz sahibi olmak isteyen hristiyanlarla mslman halk arasnda devam eden atmalarda 1000den fazla insan hayatn kaybetti.

BBLYOGRAFYA

R. W. July, Histoire des peuples dAfrique norie (trc. P. Adodo v.dr), Issoudun 1977, II, 25-40; J. Ki-Zerbo, Histoire de lAfrique noire, Paris 1978, s. 151-164, 496-497; P. B. Clarke, West Africa and Islam, London 1982, s. 244-250; dem Abdullah el-lr, el-slm el-yevm ve aden f Ncry, Kahire 1405/1985, s. 47, 57, 59, 60, 66-68; E. MBokolo, Afrique noire, histoire et civilisations, Paris 1992, II, 51-52; M. A. de Montclos, Le Nigeria, Paris 1994; B. Nantet - R. Bazenguissa, LAfrique: mythes et ralits, Paris 1995, s. 102-103, 123, 224; Cengiz Orhonlu, Osmanl-Bornu Mnasebetlerine Ait Belgeler, TD, sy. 23 (1969), s. 111-130; S. U. Balogun, Arabic Intellectualism in West Africa: The Role of the Sokoto Caliphate, JIMMA, VI/2 (1985), s. 394-411;

Abdur Rahman I. Doi, Islamic Education in Nigeria 11th Century-20th Century, Muslim Education Quarterly, II/2, Cambridge 1985, s. 68-81; R. O. Abubakre, The Role of Muslim Youth in the Propagation of Islam in Nigeria, Islam and the Modern Age, XVII/4, New Delhi 1986, s. 257-270; J. Hunwick, Neo-Hanbalism in Southern Nigeria: The Reformist ideas of al-Hajj Adam al-Ilr of Agege, Islam et socits au sud du Sahara, sy. 3, Paris 1989, s. 18-26; Ousmane Kane, Les mouvements religieux et le champ politique au Nigeria septentrional: le cas du rformisme musulman Kano, a.e., sy. 4 (1990), s. 7-24; Ahmet Kavas, Afrikann Smrgeletirilmesi ncesinde Rabih b. Fazlullahn Kurduu Son Biladus-Sudan Devleti ve Fransayla Mcadelesi, Osm.Ar., XX (2000), s. 9-35; M. Hiskett, Nigeria, EI (Fr.), VIII, 19-23. Ahmet Kavas

NKB
(bk. PEE).

NKB
() Kul ile Hak arasna giren, k muktan ayran engel; ilh hakikatlerin slikin kalbinde tecelli etmesini nleyen madd sretlerin izi anlamnda tasavvuf terimi (bk. HCAB).

NKBET
(bk. NAKBLERAF).

NKH
() Szlkte birletirme, bir araya getirme; evlenme, evlilik; cinsel iliki gibi anlamlara gelen nikh kelimesi fkh terminolojisinde, eran aranan artlar erevesinde aralarnda evlenme engeli bulunmayan bir erkekle bir kadnn hayatlarn geici olmakszn birletirmelerini salayan akdi ve bu yolla eler arasnda meydana gelen evlilik ilikisini ifade eder. Arapada zevc kknden treyen kelimeler de evlenmek, evlendirmek, evlilik, evliliin taraflarn oluturan eler mnalarnda yaygn biimde kullanlr (Kurn- Kerm ve hadislerdeki rnekleri iin bk. M. F. Abdlbk, elMucem, zvc md.; Wensinck, el-Mucem, zvc md.). Ailenin temelini tekil eden evlilik btn ilh dinlerde, kadn ve erkein kendilerine zg bir mahremiyet ve paylam alan oluturmalarna ve insan soyunun devamna katk salamalarna imkn veren yegne mer iliki olarak kabul edilmitir (mesel bk. el-Arf 7/80-81; er-Rad 13/ 38; slmdan nceki din ve topluluklarla slmdaki aile telakkisi hakknda bilgi iin bk. ALE). slmda hayatn eitli alanlarna dair pek ok dzenleme Kuran ve Snnette ortaya konan genel ilkeler ve amalar erevesinde ihtiyalara, zaman ve artlara gre slm toplumunun takdirine braklrken evlenme ve aile ile ilgili belli bal hkmlerin dorudan Kuran tarafndan belirlenmi olmas ve bu hkmlerin Hz. Peygamber tarafndan genie aklanp uygulanmas slm dininin evlilik ve aile kurumuna atfettii nemin bir ifadesidir. Kurn- Kermde nikh kelimesi ve trevleri genellikle evlenme akdini belirtmek zere on dokuz yette gemektedir (M. F. Abdlbk, el-Mucem, nk md.). Bunlarn bir ksm balam dikkate alnarak cinsel iliki ve bul gibi anlamlarda da yorumlanmtr. Baz yetlerde canl varlklarn ift olarak yaratldna deinilirken zevc kelimesi kullanlmakla birlikte bunun tekil veya oulunun (ezvc) isim tamlamas iinde bakasna / bakalarna izfe edilerek kullanmnn sadece aralarnda evlilik ba bulunan insanlar hakknda olmas dikkat ekicidir. Kuranda, insanlar iin kaynap huzur bulacaklar kendi trnden eler yaratp aralarnda sevgi ve merhamet meydana getirmesi Allahn kudretinin kantlar arasnda saylm (er-Rm 30/21), mecazi bir anlatmla elerin birbiri iin elbise konumunda olduu belirtilmi (el-Bakara 2/187), eitli ekillerde evlilik tevik edilmi (en-Nahl 16/72; en-Nr 24/ 32), neslin bozulmasna yol aacak gayri mer ilikiler yasaklanmtr (el-sr 17/ 32). Dier taraftan Kuranda nikh akdi erkek tarafndan kadna verilen salam bir teminat olarak nitelenmi (en-Nis 4/21), evlenemeyenlerin bu imkn buluncaya kadar iffetlerini korumalar istenmi (en-Nr 24/33), bylece evliliin byk sorumluluk gerektiren bir kurum olduuna dikkat ekilmitir. Kuranda, nikh akdinin kuruluundan evliliin taraflara getirdii hak ve vecbelere ve evlenmenin sona ermesine kadar bir dizi hkme yer verilmesi evlenmeye atfedilen nemin dier bir gstergesidir. Bu erevede, Chiliye dneminde uygulanan nikh- makt (vey anne ile evlenme) yasaklanarak ve evlenilmesi haram olan kadnlar saylarak evlenmeye ilikin baz snrlamalar getirilmi (en-Nis 4/22-24), erkeklerin kadnlar zerinde olduu gibi kadnlarn da erkekler zerinde mruf ls iinde haklarnn bulunduu, ailenin geiminden sorumlu olan kocann evin reisi konumunda olduu (el-Bakara 2/228, 233; en-Nis 4/34; et-Talk 65/6-7), mehrin kadn iin bir hak olarak grlmesi gerektii ve mallar zerinde diledii

gibi tasarrufta bulunabilecei belirtilip kadnlarla iyi geinilmesi istenmi (el-Bakara 2/237; en-Nis 4/4, 19, 32-33), nikhn kar kocay birbirine balamas yannda taraflar ayrlsa bile onlarn kan yaknlar arasnda devam edecek shr hsmlk meydana getiren bir ba olduuna dikkat ekilmitir (en-Nis 4/23; el-Furkn 25/54). te yandan kar-koca arasnda kacak anlamazlklarn olabildiince aile mahremiyeti ierisinde zmlenip evlilik birliinin korunmas, buna imkn bulunamamas halinde nikh bana iyilikle son verilmesi ve bu durumun ortaya karaca hak ve ykmllklere riayet edilmesi istenmitir (el-Bakara 2/229; en-Nis 4/ 35; et-Talk 65/1-7). Nikh kelimesi ve trevlerinin hadislerde de genellikle evlenme akdi anlamnda kullanld grlr (Wensinck, el-Mucem, nk md.). Evlilii kendisinin ve nceki peygamberlerin snneti olarak niteleyen Resl-i Ekrem (Buhr, Nik, 1; Tirmiz, Nik, 1) imkn olanlar evlenmeye tevik etmi, evliliin iffeti korumada ve neslin devamnda nemini vurgulam (bn Mce, Nik, 8; Eb Dvd, Nik, 1), evliliin kalc olmas ve mutluluk iinde srmesi iin eler arasnda denklie dikkat edilmesini ve evlenmeden nce elerin birbirlerini grmelerini tavsiye etmi (Buhr, Nik, 15; bn Mce, Nik, 6), velisiz nikh yaplmamasn (Buhr, Nik, 36), fakat mutlaka kadnn da rzasnn alnmasn istemi (bn Mce, Nik, 11) ve evlilik ilikisinin ciddi bir sebep bulunmakszn sona erdirilmesinden Allahn honut olmadn belirtmitir (Eb Dvd, al, 3; Nes, al, 34). Snnette, en az iki ahit huzurunda alen olarak (Eb Dvd, Nik, 19) gerekletirilmesi istenen nikh akdi belli bir merasime tbi tutulmam, ancak evliliin iln edilmesi, bir konuma yaplmas, bu vesileyle dost ve akrabaya ziyafet verilmesi, def vb. aletlerle elenilmesi tavsiye edilmitir (Buhr, Nik, 67, 68, 71; Mslim, Nik, 96-98; Eb Dvd, Nik, 32; Tirmiz, Nik, 6). Hz. ienin konuya ilikin aklamasndan, Chiliye dnemindeki drt eit nikhtan sadece birinin slmn tasvip ettii evlilik tr olduu, dierlerinin Resl-i Ekrem tarafndan yasakland anlalmaktadr (Buhr, Nik, 36; Eb Dvd, al, 33). Hz. Peygamber dneminden itibaren mslman toplumlarda aile ve evlilik kurumuna byk nem atfedilmi, fakihler tarafndan aile hukukunun en temel ve en nemli konusu olan nikhn din hkm, mahiyeti, unsur ve artlar, evliliin sonular vb. hususlar ayrntl biimde ele alnp incelenmi, baz konularda gr birliine varlrken bazlarnda ayn mezhep iinde bile farkl grler ileri srlmtr. Farkl grlerin ortaya kmasnda ilgili naslarn yoruma ak olmas yannda evlilik konusunun din, ahlk, ekonomik ve sosyal ynlerinin bulunmas, dolaysyla geni slm corafyasnda yaayan deiik rk ve kltrlere mensup topluluklarn aile hayatna ilikin telakkileri ve bunlarn tarih sre ierisinde artlarn deimesine paralel biimde deiiklie uramas etkili olmutur (Osmanllarda bu alanda yrrle konan ilk kanun ve etkileri iin bk. HUKK- LE KARARNMES). Meruiyeti Kuran ve Snnetin yan sra icm ile de desteklenen nikh, fkh literatrnde hukuk bir muamele olarak ele alnp hkmleri buna gre belirlenmekle birlikte evlenmenin ibadet ynnn bulunup bulunmad tartlmtr. Bir grup fi fakihi ibadetin Allah iin yaplan bir amel olduunu, cinsel isteklerin teskinini salayan evlenmenin ise alm satm gibi dnyaya ait bir i olup ibadet ynnn bulunmadn ileri srmtr. Peygamberlerinin getirdii dine inanmayan kimselerin nikhlarnn geerli addedilmesi (el-Kasas 28/9; Tebbet 111/4), mslman bir erkein Ehl-i kitap bir kadnla evlenmesinin ciz olmas ve gayri mslim bir kiinin mslman olmas halinde nikhnn geerli saylmas bu gr destekleyen deliller arasnda zikredilir. Buna karlk ilerinde baz filerin de bulunduu fukaha ounluuna gre evlenip yuva kurmak, aile sorumluluunu stlenip

topluma yararl ocuklar yetitirmek Allahn honut olduu ilerden olduu iin geni anlamyla ibadet kapsamndadr; hatta evlenmenin sevab nfile ibadetlerle megul olmak iin bekr durmann sevabna nisbetle daha stndr (ayrca bk. AZEB; MCERRED). Nikhn mslman ve gayri mslimler iin geerli olmas dnyadaki kamu dzeniyle ilgili bir hkmdr. Nitekim yol ve kpr yaptrmak gibi hayr ileri mslman bakmndan bir ynyle dnya hayatnn dirliiyle alkal iken bir ynyle de ibadet niteliindedir; halbuki gayri mslim iin bunlar ibadet saylmamaktadr. Bu bak as farkll neticesinde nikhn din hkm konusunda balca iki tavr ortaya konmutur. mam fi gibi fakihlere gre normal artlarda evlenmenin hkm mubah, dierlerine gre vcip (farz) veya menduptur. kinci grupta yer alanlardan Zhirler bunu namaz ve oru gibi farz- ayn sayarken fakihlerin byk ounluu mendup / snnet-i mekkede olarak nitelemektedir. Baz fakihler, evlenmenin cenaze namaz gibi farz- kifye veya selm alma gibi kif vcip olduu, toplumda bir kesimin evlenmesiyle dierlerinden uhrev sorumluluun decei, hi kimsenin bu grevi yapmamas halinde toplumun uhrev bakmdan toptan sorumlu tutulaca kanaatindedir. Normalin dndaki artlarda ise evlenecek kiinin durumuna gre farz / vcip, mendup / snnet, mekruh veya haram olabilecei belirtilmitir. Mesel evinin geimini salayacak derecede ekonomik gc olup evlenmedii takdirde zinaya decei kesin olan bir kimsenin evlenmesinin farz olduu sylenirken e ve ocuklarna zulm ve ikence edecei bilinen bir kimsenin evlenmesi baz fakihlerce haram, bazlarnca mekruh saylmtr (Aleddin es-Semerkand, II, 157-158; Ksn, II, 228-229; Mv.F, XLI, 210-216). Klasik fkh literatrnde nikh kelimesi hem evlenme akdini hem bu akidle kurulan evlilik ban ve eler arasndaki hukuk ilikiyi ifade etmek zere kullanlmtr. lk dnem fkh kitaplarnda nikhn sosyal ve hukuk bir kurum olarak nem ve mahiyetinden, bir akid tr olarak unsur ve artlarndan, buna balanan sonulardan ve evlilii sona erdiren durumlardan geni bir ekilde bahsedilmekle birlikte muhtemelen anlam ve mahiyetinin ok iyi bilinmesi sebebiyle nikh akdinin terim tanm yaplmamtr. XII. yzyl sonrasna ait eserlerde ise nikhn terim anlamna aklk getirilirken hukuk teknii ve mant mlhazalarna arlk verilerek daha ok elerin mer ller ierisinde birbirinden cinsel bakmdan faydalanmasn hell klan akid veya erkee kadndan cinsel olarak istifade hak ve yetkisini veren akid eklinde tanmlarn yapld, bu arada nikhn ama ve hikmetlerinden geni biimde sz edildii grlr. Mesel Serahs, fakihlerin nikh akdinin mahiyetiyle ilgili baklarna k tutan aklamalarnda szlk anlamyla balant kurmak suretiyle nikhn cinsel ilikiye meruiyet kazandran bir akid olduunu, hayat ortakl meydana getirmek zere eleri tek bir vcut gibi birbirine baladn ifade ettikten sonra nikhn taraflar iin madd ve mnev yararlar salama amacnn bulunduunu ve cinsel arzular tatminin nikhn ncelikli hedeflerinden olan neslin srdrlp korunmas gayesine hizmet eden bir vasta olduunu belirtmitir (el-Mebs, IV, 192; XVI, 123). Yine birok fakih tarafndan nikh akdiyle meydana gelen evlilik birliinin, elerin karlkl sevgi ve saygya dayal hayat arkadal anlay ve sreklilik esas zerine kurulu olmas gerektii, bu sebeple slmn geici evlilik uygulamasna nihayet verdii (bk. MTA) ve zorunluluk bulunmadka evliliin sona erdirilmesinin ciz olmad vurgulanmtr. Bundan dolay gnmz slm hukukularndan bazlar fkh eserlerindeki yaygn nikh tanmn esas alrken ada eserlerde ve yasama metinlerinde neslin srdrlmesi ve korunmas, hayat ortakl, hayat arkadal, elerin karlkl hak ve ykmllkleri gibi unsurlar da ieren nikh tanmlar yaplmtr (nikh akdinin mahiyetiyle ilgili baz ada yazarlarca ileri srlen grler ve tartmas iin bk. Aydn, Trk Hukuk Tarihi, s. 282-

283; Cin, s. 51-58). slm hukukunda nikh akdinin geerlilii iin dier akidlerden farkl olarak ahitler huzurunda akdedilmesi art aranr; fakat bunun dnda nikhn din adam veya baka bir kimsenin huzurunda kylmas ya da din merasim icra edilmesi gibi bir ekil zorunluluu bulunmamaktadr. Bununla birlikte mslman toplumlarda balangtan itibaren sosyal hayattaki nemi sebebiyle nikh akdinin aile bykleriyle imam, mft, kad gibi toplumun itibar ettii din limlerinin huzurunda kylmas, akid srasnda evlilik birliinin nemiyle ilgili bir konuma yaplmas, elerin mutluluu iin dua edilmesi, bu arada dn yemei verilmesi gelenei srdrlmtr. Bylece bir taraftan nikh artlarnn akid srasnda hazr bulunanlar tarafndan denetlenmesi ve onlarn hayr dualarnn alnmas, dier taraftan nikhn toplum nezdinde aleniyet kazanmas salanmtr. Kaynaklarda, ilk dnemlerden itibaren nikh akidlerinin -dorudan mdahale biiminde olmakszn-devletin denetimine tbi tutulup artlarn tamayan evliliklere zellikle kadlar tarafndan mdahale edildii, isteyenlerin bir tedbir olarak dier baz akidler gibi nikh akidlerini de ktib-i adillere (noter) yaz ile tevsik ettirdikleri, hatta baz blgelerde ktib-i adillerin akkdn-nikh (nikh kyc) olarak isimlendirildii belirtilmekte, velisi olmayan kimsesizlerin evlendirilmesi kadlarn grevleri arasnda saylmakta ve kad menurlarnda XII. yzyldan itibaren baz kadlara nikh akdetme grevinin verilmi olduu grlmektedir. Osmanl Devletinde nikhn devletin kontrolnde kadlar tarafndan veya onlarn bilgisi dahilinde kylp yazl belgeye balanmas uygulamas tarih sre ierisinde yaygnlatrlarak srdrlm ve 1917 tarihli Osmanl Hukk- ile Kararnmesiyle nikhlarn tescil edilmesi esas getirilmitir (md. 37; ayrca bk. Aydn, slm-Osmanl Aile Hukuku, s. 86-89). Gnmz slm lkelerinde nikhn devletin denetimi altnda yaplmas ve nfus ktklerine tescil edilmesi ilkesi benimsenmitir. Nikh Akdinin Unsur ve artlar. Evlilik ncesinde taraflarn birbirlerini grp tanmalar ve bu arada evlilik iin gerekli hazrlklarn yaplmas yararl grlmekle birlikte bu aama nikh akdinin bir paras kabul edilmez (bk. NAN). Nikh akdinin kurulmas ve geerli saylmas iin birtakm rkn ve artlar tamas gerekir. Rkn kavramyla ilgili gr ayrlna bal olarak nikh akdinin rknnn icap ve kablden ibaret olduunu syleyen Hanefler akidle ilgili dier gereklilikleri inikad, shhat (cevaz), nefz ve lzum artlar olmak zere drt gruba ayrr. cap ve kabul taraflarn birbiriyle uyumlu irade beyan anlamna geldiinden Haneflere gre de taraflar olmakszn nikh akdinin varlndan sz edilemez; fakat Hanef mellifleri, daha ok ehliyetle alkal olduu iin taraflarla ilgili meseleleri inikad artlar arasnda incelemitir. nikad ve shhat artlar konusunda fkh eserlerinde baz farkllklar bulunmakla birlikte genellikle ehliyet, meclis birlii, evliliin kuruluunun arta balanmamas ve zerinde ittifak edilen evlenme engelinin bulunmamas inikad, ahitler ve hakknda ihtilf edilen evlenme engelinin bulunmamas shhat artlar arasnda zikredilir. Taraflarn veya velilerinin rzasnn alnmasnn gerekli olduu hallerde bu rzann alnmas nefz art, baz durumlarda evliliin balayc saylmas iin aranan artlar lzum artdr. Sga (irade beyan) ve kar koca dier mezhebe, veli Mliklere ve filere, ahitler filere gre nikh akdinin rknleridir (Mv.F, XLI, 233). Cumhur inikad ve shhat artlar arasnda bir ayrm yapmam, bu artlar tayan akdi sahih, bunlardan birini tamayan akdi btl (fsid) olarak nitelemitir (Zekiyyddin abn, s. 99; Abdurrahman es-Sbn, s. 54, 56). Fakihlerin byk ounluuna gre mehir nikh akdinin rkn veya shhat art deil nafaka gibi evliliin hkmlerindendir.

rade Beyan. Aralarnda evlenme engeli bulunmayan bir erkekle bir kadnn veya temsilcilerinin hukuken geerli iradelerini birbirine uygun biimde aklamalaryla (icap ve kabul) nikh akdi meydana gelir. Haneflere gre akdi meydana getiren irade beyanlarndan ilki icap, dieri kabul adn alr. Hanbel ve Mliklere gre ise icap kadnn velisi veya vekili tarafndan erkee yaplan evlenme teklifi, kabul de erkein buna verdii olumlu cevaptr. Nikh meclisinde hazr bulunan taraflarn iradelerini szl olarak aklamalar gerekir. Gaipler arasnda evlenme iradesi yazyla beyan edilebilir; evlilik iradesini ieren mektup dier taraf ve ahitler huzurunda okunur, bu tarafn kabul ile nikh akdi tamamlanr. Fakat iki gaip arasnda teti edilen mektuplarla nikh akdi gereklemez. Dilsizlerin mlm iaretleriyle veya nikh meclisinde yazl beyanlaryla nikh akdi yaplabilir. fi ve Hanbeller, Kurn- Kermde nikh akdini ifade etmek zere sadece nikh ve tezvic lafzlarnn kullanlm olduu gerekesiyle evlilik akdinin ancak bu kelimelerle meydana gelebileceini ileri srmler, Hanefler ise dille ilgili rfe gre evlenme iradesini ortaya koyan baka lafzlarla da bu akdin kurulabileceini savunmulardr. Ancak onlar da nikhn sreklilik ifade eden bir akid olduunu dikkate alarak (Ksn, II, 230) kinay lafzlar sz konusu olduunda icre, rehin, veda gibi sreli akidleri deil mlkiyetin nakli sonucunu hemen douran hibe, sadaka, temlik gibi akidleri ifade eden kelimelerin kullanlabileceini sylemilerdir. Mliklerin bu konudaki grleri Haneflerinkine yakndr (bn Rd, II, 5). Dier taraftan fkh limleri, kendi dnemlerinde nikhlar kayda geirme uygulamasnn yaygn olmamas ve Arap dilinin zellikleri gibi millerin de etkisiyle icap ve kabuln sgalar zerinde geni biimde durmular, her ikisinin mzi (gemi zaman) sgasyla olmas halinde nikh akdinin kurulacanda ittifak ederken bunun dndaki sgalar tartmlardr. Mesel baz fakihler dn hazrl, mehrin konuulmas ve ahitlerin hazr bulundurulmas gibi taraflarn evlenme iradelerini gsteren karnelerin varl halinde muzri (imdiki zaman / geni zaman) sgasyla da nikh akdinin kurulacan ileri srmlerdir. Bunlardan kan sonu, evlenme iradesinin tereddde meydan brakmayacak bir kesinlikte ortaya konduunun taraflar ve ahitlerce anlalmasna imkn veren ifadeler kullanlmas gerektii eklinde zetlenebilir. Taraflarn irade beyanlarnn, araya baka bir i veya icaptan dn ifade eden bir davrann girmedii ayn toplantda ortaya konmas gerekir. Buna meclis birlii denir. Mektup veya eli gndermek suretiyle yaplan icaplarda meclis birlii mektubun okunduu yahut elinin grevini ifa ettii mecliste salanr. Nikh akdinin geciktirici (talik) veya bozucu (infisah) bir art iermemesi gerekir. Dier bir ifadeyle nikh akdinin kurulmas yahut bozulmas mstakbel bir hadiseye veya zamana balanamaz. Buna karlk evlilii belirli kaytlar altna alan artlar (takyid art) ileri srlmesi mezheplerin kurallar erevesinde mmkndr. Evliliin mahiyetine ve hedeflerine uygun olup naslarn ak hkmleriyle elimeyen artlar geerli, byle olmayanlar geersiz sayan Haneflerin bu konuda ereveyi daha dar tuttuklar, zellikle, Mslmanlar artlarna baldr hadisini (Buhr, cre, 14) delil gstererek Allah ve resul tarafndan aka yasaklanmam, taraflardan birine yarar salayan artlar geerli kabul eden Hanbellerin ise daha geni bir yorumu benimsedikleri grlr (mezheplerin bu konudaki yaklamlar iin bk. M. Sad Ramazan el-Bt, s. 80-89; Vehbe ezZhayl, VII, 53-59). Takyid artlar balamnda nemli bir yeri olan, kadnn kendisiyle evli olduu srece kocasnn ikinci bir evlilik yapmamasn art komas meselesinde son dnemlerde bu art geerli sayan Hanbel mezhebinin gr benimsenmitir (Aydn, Trk Hukuk Tarihi, s. 286-287; ayrca bk. OK EVLLK). Takyid artla talik ve infisah art arasndaki temel fark udur: Takyid artn geersiz olmas durumunda bu art yok saylmakta ve akid geerli olarak varln srdrmekte,

geerli olan arta riayetsizlik kar tarafa geriye yrmeyen bir fesih hakk salamaktadr; talik ve infisah artlar ise akdin kuruluunu engellemekte ya da bozmaktadr. te yandan Caferler dndaki fkh limlerine gre icap ve kabulde nikhn geici olduunu belirten bir kaydn bulunmas durumunda akid veya sre kayd geersiz saylr. rade beyannn rza temeline dayal olmasn shhat art olarak kabul ettikleri iin fi, Mlik ve Hanbellere gre cebir ve bask altnda yaplan nikh akdi geersizdir. Hanefler ise bu konuda bir hadisi (Eb Dvd, al, 9) delil gstererek zorlanan kiinin (mkreh) nikhn geerli saymlardr. 1917 tarihli Osmanl Hukk- ile Kararnmesi cumhurun grn esas alp zorlanan kiinin nikhn fsid olarak nitelemitir (md. 57). Ehliyet ve Veli. Nikh akdine gerek kendisi gerekse velyet veya veklet ilikisine dayanarak bakas adna katlan kiinin cumhura gre kl ve bli, Haneflere gre temyiz gcne sahip olmas gerekir. Fakihlerin ounluu, gayri mmeyyiz ocuklarla akl hastalarnn velileri tarafndan evlendirilmesini tecviz etmekle birlikte bunlarn kendileri iin evlenme iradesi aklama veya bakasn vekil klma ehliyetlerinin bulunmad, kl ve bli erkeklerin bu ehliyete sahip olduu hususunda mezhepler arasnda gr birlii vardr; hr, kl ve bula ermi kadnlarla mmeyyiz ocuklarn ise bu ehliyete sahip olup olmadklar tartmaldr. Kanun temsilci sfatyla bakasn evlendirme yetkisine sahip olan kiiye veli, bu yetkiye velyetn-nikh denir. kl ve bli erkeklerin veli muvafakati olmakszn evlenebileceinde ittifak bulunduundan bunlar hakknda velyet yetkisi sz konusu deildir. Velinin kanun temsilcisi olduu kimseyi rzasn almakszn evlendirme yetkisine velyet-i icbr denir, Haneflerden Muhammed b. Hasan bunun iin velyet-i istibdd tabirini kullanr. Fkh limlerinin byk ounluu, velinin velyeti altndaki -mmeyyiz olsun olmasn-k onun yararna olmak artyla rzasn almakszn nikhlayabileceini ileri srm, ancak fiilen evlilik hayat balatlamayacandan bul ana ulancaya kadar kendi ailesinin yannda kalacan belirtmitir (el-Fetval-Hindiyye, I, 287). Abdullah b. brme, Osman el-Bett, Eb Bekir el-Esam gibi baz ilk dnem fakihleri ise ocuklarn evliliin anlam ve mahiyetini bilmedikleri ve evlilie de hibir ekilde ihtiyalarnn bulunmad gerekesiyle velilerin kkleri evlendirme yetkilerinin bulunmadn sylemitir (Serahs, IV, 212). 1917 tarihli Osmanl Hukk- ile Kararnmesinin 7. maddesinde bu gr tercih edilmitir. Akl hastalarndan belli artlar tayanlarn velileri tarafndan zarurete dayal olarak evlendirileceini kabul eden fakihler yannda bunlarn evlendirilmesini hkim iznine balayan, hatta evlendirilmesine tamamen kar kan fakihler de bulunmaktadr. Mesel Zfer, buldan sonra akl hastas olan kimsenin velisi tarafndan evlendirilemeyecei grndedir. Nikh velyeti konusunda uygulama asndan daha ok neme sahip olan gr ayrl bul ana ermi kadnn durumuyla ilgilidir. zellikle konuya ilikin hadislerin yorumundaki ihtilf sebebiyle Hanefler bu hususta cumhurdan farkl bir sonuca ulamlardr. Eb Hanfe ve Eb Ysuf, bul ana erimi kadnn tpk bli erkek gibi velisinin araclna gerek olmakszn evlenebilecei kanaatindedir; ancak velisinin rzasn almas mstehap olup velinin bu konumuna velyet-i nedb / velyet-i istihbb denir. Dengi olmayan bir erkekle evlenmesi durumunda belirli dzeyde yaknl olan veliye itiraz hakk tannmas ise akdin balayclyla (lzum) alkaldr (a. bk.). Muhammed b. Hasana gre bul andaki kadn velisinin iznini almadan evlenemeyecei gibi veli de rzasn almakszn onu evlendiremez; buna velyet-i irket ad verilir. Dier mezhep ise bula ermi de olsa kadnn ancak velisi tarafndan evlendirilebilecei hususunda fikir birlii iindedir. Bu

mezheplerde velinin yaknlk derecesine ve kadnn durumuna gre rzasnn alnmasnn gerekli veya mendup saylmasyla ilgili baz gr ayrlklar bulunmakla birlikte dul olmas halinde muvafakatinin alnmas gerektiinde ittifak vardr. Kadnn rzasnn art olduu durumlarda evlendirme yetkisine velyet-i ihtiyr, velyet-i irket tabir edilir (Ksn, II, 241-247, 252; bn Rd, II, 7; Vehbe ez-Zhayl, VII, 179-195). Bir kadn dengi olan bir erkekle evlenmek istediinde velisinin onu evlendirmekten imtina etmesi adl terimiyle ifade edilir. Bu durumda kadnn evlenme iznini almak zere hkime bavurma hakk doar. Hkim durumu inceler, velisini haksz bulursa kadnn evlenmesini salar (Bilmen, II, 8, 57; Turayk, sy. 31 [1427], s. 96; Mv.F., XXX,143-145). 1917 tarihli Osmanl Hukk- ile Kararnmesi on sekiz yan bitirmi erkein kendi iradesiyle evlenebilmesini, kz on yedi yan bitirmise hkim tarafndan velisinin itiraznn olup olmadnn sorulmasn, on iki-on sekiz ya arasndaki erkekle dokuz-on yedi ya arasndaki kzn hkim izniyle evlenebilmesini, ayrca kzlar iin veli izni alnmasn hkme balamtr (md. 4-8). Evlenme Engelinin Bulunmamas. Baz fakihler evlenme engelinin bulunmamasn akdin shhat artlarndan, bazlar inikad artlarndan sayarken bir ksm, zerinde ittifak edilen ve edilmeyen evlenme engelleri ayrm yaparak birinci grup engellere riayeti inikad, ittifak edilmeyen engellere uyulmasn shhat art olarak deerlendirmitir. Belirli derecedeki kan, st ve kayn hsml devaml evlenme engeli niteliindedir. Din farkll, kadnn evli olmas veya iddet sresi iinde bulunmas gibi durumlar geici evlenme engelleri kabul edilir; bunlar devam ettii srece belirtilen kimselerle evlenmek yasaktr (bk. MUHERREMT). ahitler. Nikha ekl akid karakteri veren husus bu akdin shhati iin ahitlerin hazr bulunmas artnn aranmasdr. Eler iin baz hak ve vecbelerin kayna olmas ve kadn-erkek arasndaki iliki iin meruiyet kriteri saylmas sebebiyle evlenme akdinin gizli kalmayp topluma iln edilmesi gerekli grlmtr. Akid esnasnda iki ahidin hazr bulunmas iln iin yeterlidir. Mlik mezhebindeki hkim gre gre ahitlerin hazr bulunmas nikh akdinin shhat deil tamam olmasnn artdr (bn Rd, II, 19). Ancak akdin ahitlerin huzurunda yaplmas, dn, yemek ikram vb. yollarla topluma duyurulmas mstehap olup ahitlerin hazr olmad bir mecliste yaplmsa akdin artlarnn tamamlanmas zifaftan nce bu akdin yapldna dair ahit tutulmasna baldr. te yandan nikh akdinin elerin haklarnn koruma altna alnmas iin yazl belgeye balanmas tavsiye edilmitir. Nikh akdinde ahitlik iin cret alnmas ciz olmamakla birlikte akdin yazm iin cret alnmasna cevaz verilmitir. Nikh akdinde ahitlerin hr, mslman, erkek, kl ve bli olmas gerekir. Hanefler bir erkekle iki kadnn ahitlik yapabilecei, Eb Hanfe ve Eb Ysuf evlenecek kadnn Ehl-i kitap bir gayri mslim olmas durumunda ahitlerin Ehl-i kitaptan olabilecei kanaatindedir. Nefz artlar. Eksik ehliyetli bir kiinin bizzat akdettii nikhta velisinin muvafakatini almas ve velinin velyet hakkna sahip olduu tam ehliyetli kii adna taraf olduu nikhta onun rzasn almas bir nefz art olup nikh akdinin ilerlik kazanmas bu muvafakat ve rzann alnmasna baldr. Lzum artlar. Nikh akdi esas itibariyle balayc (lzm) akidlerden olup elerin veya velilerinin bu akdi bozma yetkileri bulunmamaktadr. Ancak bu akdin gerek eler gerekse velileri asndan balayc olmamas durumu istisna tekil eder ve baz sebeplere dayanr. Hanef mezhebindeki hkim gre gre bul ana gelmi kadn velisinin rzasn almadan evlenebilirse de erkekle kendi

ailesi arasnda denklik (kefet) bulunmamas halinde velisi bu evlilie itiraz edip akdi feshettirebilir. Ancak velinin bu sebeple akdi fesih hakk kadn hamile kalncaya veya ocuk douncaya kadardr. Fkh literatrnde kefet erkein karsnn ailesine din, ekonomik ve sosyal seviye bakmndan denk veya yakn olmasn ifade eder. Evliliin salkl, uyumlu ve srekli olmas iin fakihlerin byk bir ounluu tarafndan gerekli grlen kefetin hangi konularda aranaca hususu tartlmtr. Hasan- Basr, Sfyn es-Sevr, Kerh, Tahv gibi fakihler, slmn getirmi olduu eitlik anlayna aykr olduu dncesiyle kefete kar kmlardr. Kefetin bulunmasn baz mezhepler nikh akdinin shhat art olarak saymlarsa da Mlikler ve ou durumlarda Hanefler bunu bir lzum art olarak kabul etmilerdir (ayrca bk. KEFET). Zorlayc velyet altnda bulunup baba veya dedesi dndaki bir veli tarafndan evlendirilen ocuk bul ana ulatnda, akl hastas ve matuh ifa bulduunda akdi bozma hakkna sahip olur. Bunlardan ilkine hyrl-bul, ikincisine hyrl-ifka denir (Ksn, II, 315; M. Eb Zehre, el-Avl-aiyye, s. 122). Nikhn eitleri ve Hkmleri. Hanefler rknn, inikad ve shhat artlarn tayan nikh akdini sahih, inikad artlar eksik olan btl, shhat artlar eksik olan fsid, nefz artlar eksik olan mevkuf ve lzum artlar eksik olan gayri lzm nikh olarak nitelendirirler. Bunlarn her biri farkl hkmlere tbidir. Cumhur ise rknleri ve artlar tamam olan nikha sahih, bunlardan biri eksik olana btl / fsid nikh adn verir. Sahih Nikh. Rkn, inikad ve shhat artlar tamam olan nikh akdi sahih olduu gibi bakasnn iczetine bal (mevkuf) nikh bu iczet verildiinde ve bir tarafn fesih hakknn bulunmas sebebiyle balayc olmayan (gayri lzm) nikh bu hakkn kullanlmamas durumunda sahih hale gelir. Sahih nikh kar-koca ilikisinin hell olmas, mehir, nafaka, hrmet-i mushere, nesep, miraslk gibi evliliin btn sonularn dourur. Geerli bir nikh akdi bu hukuk sonular yannda kar kocaya hukuk yn de bulunan karlkl birtakm ahlk / din haklar salar ve onlara baz devler ykler. Bunlarn banda elerin birbirine sevgi ve sayg gstermeleri, evlilik hukukunun kendilerine ykledii sorumlulua riayet etmeleri, hayatn iyi ve kt ynlerini birlikte omuzlamalar gelmektedir. Fsid Nikh. Rkn ve inikad artlar tamam olmakla birlikte ahitsiz evlenme gibi shhat artlarnda eksiklik bulunan nikhtr. zellikle kadn ve doacak ocuk lehine birtakm haklar saladndan mctehidler arasnda geerlilik durumu ihtilfl olan baz evlilikler bir ksm Haneflerce fsid nikh grubu iinde mtalaa edilmitir. Bununla beraber nikhta btl ve fsid snr kesin izgilerle ayrlm deildir. Esasen fesad geersizliin bir ifadesi olup fsid evlilie nikh akdinin hukuk sonular balanmaz; taraflarn hemen ayrlmalar gerekir, ayrlmazlarsa mahkemece ayrlmalar salanr. Ancak zifafn meydana gelmesi halinde bu nikha mehir, iddet, nesep ve hrmet-i mushere hkmleri balanr. Dier Hanef fakihleri ise satm, kira vb. akidlerden farkl olarak nikhta btl-fsid ayrmna yer vermeyip ibadetlerde olduu gibi btl ve fsid terimlerini e anlaml olarak kullanmlardr (ayrca bk. FESAD). Btl Nikh. Rknlerinde veya inikad artlarnda bir eksiklik bulunan nikhtr, mesel gayri mmeyyiz ocuun yahut akl hastasnn akdettii nikh byledir. Butln mutlak bir geersizlik ifadesi olup taraflarn hemen ayrlmalar gerekir ve zifaf olsa bile buna nikh akdine ait hibir sonu balanmaz; bu ynyle fsid nikhtan ayrlr. Ancak baz fakihlere gre btl bir nikhta zifaf gereklemise kadna mehr-i misle denk bir tazminatn (ukr) denmesi gerekir. Ayrca byle bir

kadn iin iddet gerekmemekle birlikte bir hayz sresince veya iddet mddeti kadar beklemesi uygun olur. Mevkuf Nikh. Rkn, inikad ve shhat artlar tamam olmakla birlikte nefz artlarnda eksiklik bulunan nikhtr. Byle bir nikh iczet yetkisine sahip olan kiinin onayndan nce fsid hkmnde kabul edilirken bu onayn verilmesiyle sahih hale gelir. Gayri Lzm Nikh. Lzum artlarnda eksiklik bulunan nikhtr. Fesih hakkna sahip bir kimse tarafndan zifaftan nce feshettirilmesi halinde byle bir nikha hibir hukuk sonu balanmaz. Ancak fesih zifaftan sonra olursa feshe kadar geen srede sahih nikhn sonularn dourur. Fkh eserlerinde, mslmanlar bakmndan ciz ve sahih bir nikh akdi yaparak evlenmi olan -Ehl-i kitap olsun olmasn-gayri mslimlerin mslman olmalar halinde bu nikhlarnn geerliliini koruyaca belirtilir. Buna gre sz konusu nikhn yapld esnada slmn ngrd velyet, ahitlik gibi artlara riayetsizlik dikkate alnmayp mslman olduu anda nikhn devamna engel bir durumun bulunup bulunmadna baklr. Eer nikhn devamna engel bir durum yoksa evlilik devam eder, srekli evlenme engeli varsa elerin hemen ayrlmas gerekir. Geici evlenme engelinin bulunmas durumunda belirli bir prosedr uygulanarak engel almaya allr, bu mmkn olmazsa yine elerin ayrlmas icap eder (el-Fetval-Hindiyye, I, 337). 1917 tarihli Osmanl Hukk- ile Kararnmesinde yahudi ve hristiyanlarn nikh akdinde uymalar gereken art ve esaslara da yer verilmitir (md. 3, 12, 20-32, 40-44, 51, 59-68, 78-79, 91). Nikh likisinin Sona Ermesi. Evlilik birliinin elerin lmne kadar devam etmesi esas olmakla birlikte bazan akiddeki bir eksiklik veya sonradan meydana gelen bir durum yznden, bazan da elerden birinin veya her ikisinin istei zerine nikh ilikisi sona erdirilebilir. Bunlardan ilki fesih adn alr. Evliliin hangi sebeplerle feshedilecei hususunda mezhepler arasnda farkl grler vardr. Baz durumlarda nikhn feshi iin hkimin hkmne ihtiya yokken bazlarnda akdin feshi ancak hkimin hkmyle mmkn olur ve hkimin hkmne kadar evlilik btn muteber sonularn dourur. Nikh ilikisinin elerden biri veya her ikisinin iradesine dayal olarak sona ermesi halleri ise talk, muhlea ve kaz tefrik olmak zere grupta incelenebilir. Talk kocann (tefvzt-talk durumunda kadnn) tek tarafl iradesiyle, muhlea taraflarn anlamasyla, tefrik ise hkimin hkmyle nikh ilikisinin sona erdirilmesini ifade eder.

BBLYOGRAFYA

Tehnev, Kef, II, 1376-1377; Wensinck, el-Mucem, nk, zvc md.leri; M. F. Abdlbk, elMucem, nk, zvc md.leri; Buhr, Nik, 1, 15, 36, 67, 68, 71, cre, 14; Mslim, Nik, 96-98; bn Mce, Nik, 6, 8, 11; Eb Dvd, Nik, 1, 19, 32, al, 3, 9, 33; Tirmiz, Nik, 1, 6; Nes, al, 34; fi, el-m, Beyrut, ts. (Drl-marife), V, 13-20; VI, 249; Sahnn, el-Mdevvene, Beyrut 1415/1994, II, 102, 105, 131; Taber, Cmiul-beyn, VIII, 158;

Cesss, Akml-urn, Beyrut 1414/1993, II, 79-80, 611; bn Hazm, el-Muall (nr. Abdlgaffr Sleyman el-Bndr), Beyrut, ts. (Drl-fikr), IX, 3-4, 26-27, 38; Bc, el-Mnte, Kahire 1332, III, 264, 296; Serahs, el-Mebs, IV, 192-195, 212; V, 2-3, 10-14, 38, 107-108; XVI, 123; Nesef, lbet-alebe fil-ltil-fhiyye, stanbul 1311, s. 38, 48; Aleddin esSemerkand, Tufetl-fuah, Beyrut 1974, II, 157-162, 181-186, 204-210; Eb Bekir bnlArab, Akml-urn (nr. M. Abdlkdir At), Beyrut 1408/1988, I, 218, 256, 292-294, 356, 405, 411; Ksn, Bedi, II, 228-336; Kdhan, el-Fetv, I, 320-334; Burhneddin el-Mergnn, el-Hidye, Bulak 1316, III, 184-185; bn Rd, Bidyetl-mctehid, II, 3-19; bn Kudme, el-Mun (Herrs), VII, 4-10, 28, 63; Kurtub, el-Cmi, III, 175; Osman b. Ali ez-Zeyla, Tebynl-a, Bulak 1313, II, 94; bn Kayyim el-Cevziyye, lml-muvan, II, 252-253; Abdullah b. Ysuf ez-Zeyla, Nabr-rye, Beyrut 1407/1987, III, 167-216; emseddin bn Mflih, Kitbl-Fr (nr. Abdssettr Ahmed Ferrc), Beyrut 1405/1985, V, 145-179; Bbert, el-nye (bnlHmm, Fetul-adr iinde), III, 183-189; Eb Bekir el-Haddd, el-Cevheretn-neyyire, stanbul 1316, II, 2-27; bnl-Hmm, Fetul-adr, III, 184-185, 256-260; Molla Hsrev, Drerlkkm, stanbul 1310, I, 326-338; Ali b. Sleyman el-Merdv, el-nf f marifetir-rci minelilf (nr. M. Hmid el-Fk), Kahire 1376/1957, VIII, 4-5, 45-100; Mevvk, et-Tc vel-ikll, Beyrut 1398, III, 403 vd.; IV, 1-18; Zekeriyy el-Ensr, Esnel-melib (nr. M. M. Tmir), Beyrut 1422/2001, VI, 238-591; bn Nceym, el-Barr-ri, III, 82-118; bn Hacer el-Heytem, Tufetl-mutc, Kahire 1315, VII, 186-187; irbn, Munil-mutc, IV, 200-280; emseddin erReml, Nihyetl-mutc, Beyrut 1404/1984, VI, 176-180; Buht, Kefl-n, V, 5-8, 37-54; Abdurrahman eyhizde, Mecmaul-enhur, stanbul 1309, I, 316-332; el-Fetval-Hindiyye, I, 267270, 287, 337; Muhammed b. Abdullah el-Hara, eru Mutaar all, Beyrut, ts. (Dru Sdr), III, 157, 164, 172; evkn, Fetul-adr, I, 244, 300; IV, 120; V, 184, 215; bn bidn, Reddl-mutr (Kahire), III, 3-85; Mehmed Zihni Efendi, Nimet-i slm, stanbul 1986, s. 813; Bilmen, Kamus, II, 5, 8, 12, 14-76, 165-171, 180-181; M. Eb Zehre, el-Avl-aiyye, Kahire 1377/1957, s. 40-63, 107, 118, 122, 128; a.mlf., el-Muart f adiz-zevc, Kahire 1391/1971, s. 10-50; M. Sad Ramazan el-Bt, Muart fil-fhil-muren, Dmak 1981, s. 80-98; M. Muhyiddin Abdlhamd, el-Avl-aiyye, Beyrut 1404/ 1984, s. 12-233; Vehbe ez-Zhayl, el-Fhlslm ve edilleth, Dmak 1405/1985, VII, 7-249; M. Akif Aydn, slm-Osmanl Aile Hukuku, stanbul 1985, s. 12-35, 86-89, 182-200; a.mlf., Trk Hukuk Tarihi, stanbul 2005, s. 281-304; Muhammed el-Ahmed Ebn-Nr, Menhecs-snne fiz-zevc, Kahire 1988, s. 87, 139; Halil Cin, slm ve Osmanl Hukukunda Evlenme, Konya 1988, s. 50-60; Zekiyyddin abn, el-Akmeriyye lil-avli-aiyye, Bingazi 1989, s. 9-358; Abdsselm et-Termnn, ez-Zevc indel-Arab fil-Chiliyye vel-slm, Kveyt 1989, s. 17-45; M. K. Abdssamet Bakkalolu, Cahiliye Dnemi Aile Hukuku (yksek lisans tezi, 1995), M Sosyal Bilimler Enstits, s. 42-80; Abdurrahman es-Sbn, Niml-sre ve all mkiltih f avil-slm, Dmak 1422/2001, s. 53-60; H. Mehmet Gnay, Bulgaristan Mftlnce Hazrlanan 1924 Tarihli Mnkeht ve Mfrekt Talimatnamesi ve Bulgar eriye Mahkemelerinde Uygulan, Sakarya niversitesi lhiyat Fakltesi Dergisi, sy. 3, Adapazar 2001, s. 163-196; Abdurrahman b. Ali et-Turayk, Tansn-nis bi-alil-evliy, el-Al, sy. 31, Riyad 1427, s. 78-124; Al, Mv.F, XXX, 143-145; Nik, a.e., XLI, 204-355; Hamza Aktan, Nik, slmda nan, badet ve Gnlk Yaay Ansiklopedisi, stanbul 1997, III, 485-488. Fahrettin Atar

NKBNLK
(bk. YMSERLK).

NKOGOS AA
(1820-1890) Trk msikisi bestekr, hnende. stanbulda dodu. Ermeni asll olup asl ad Nikogos Melkonyandr. lk msiki bilgilerini Balatl Karabet Aadan aldktan sonra Markar Aa ve Hammizde smil Dede Efendi ile Delllzde smil Efendiden istifade ederek kendini yetitirdi. Meketmek zere kendisine ilk bavurduunda Hammzde Dede Efendinin Trkeyi iyice rendikten sonra gelmesini sylemesi zerine ivesini dzelterek tekrar Dede Efendiye bavurdu. Aksnn Trk msikisi okuyuuna uydurabilmek iin Ahmed Vefik Paadan yl sreyle edebiyat dersi ald. Sultan Abdlmecid dneminin sonlarna doru Delllzde vastasyla Endern- Hmyuna msiki hocas olarak alnd. Bir ara Brunda grev yaptysa da tekrar Enderuna dnd. Enderunda Delllzde ve Him beylerle birlikte hocalk yapt. Devrin nemli nota koleksiyoncusu Damad Mir Edhem Paa ile Sadrazam l Paadan yakn ilgi grd. Edhem Paa koleksiyonundaki pek ok eseri Nikogos Aann okuyuundan notaya aldrm, bylece birok eseri dorudan smil Dede ile Delllzdeden mekeden Nikogos Aa, bu eserlerin zelliklerini kaybetmeden gelecek nesillere aktarlmasnda salam bir kpr vazifesi grmtr. Leon Hanciyan, Edhem Paann hazrlatt koleksiyonda kendisinden faydalanmak zere Nikogos Aay dairesine davet ettiini, Edhem Paann dairesine giderken yolda htisap Nzr Hseyin Beyin olu Ali Beyin ar yryen Nikogos Aaya abuk yrmesi iin bir tokat vurduunu ve buna ok zlen Nikogos Aann ksa sre sonra ldn anlatr. Nikogos Aann Kapril ve Nian adl iki kardei olup birincisi bestekrl ikincisi de snekemnlii ile bilinmektedir. Nikogos Aa gzel sesi ve parlak okuyuu ile msiki toplantlarnn vazgeilmez okuyucularndand. Din msikiye de ilgi duymu, mekettii pek ok din eserin tavrn renmek maksadyla mevlevhnelere devam etmitir. Sultan Abdlmecid ve Abdlazizin huzurunda okuduu eserlerle dikkati eken Nikogos Aann bir defasnda Sultan Abdlmecidin arzusuyla ezan okuduu sylenir. Daha ok ark bestekr olarak bilinen Nikogos Aann eserlerinde ar bal bir slp dikkati eker. Zengin melodik yapnn yannda dzgn bir prozodi ve salam bir tekniin gzlendii bestelerinde lirizm daima n plana kar. Baz makamlarn melodik karakterlerine verdii renk onun orijinal ynlerinden biridir. Nikogos Aa 200den fazla eser bestelemise de bunlardan ancak yetmi kadar arks gnmze ulamtr. ztuna yetmi iki arksnn listesini verir (bk. bibl.). Bunlar arasnda, Ey em-i h mehlik msrayla balayan acem-airan; Sevdi gnlm ey melek-sm seni ve Bri felek ben yzne syleyim msralaryla balayan acem-krd; Ho yaratm bri ezel msrayla balayan ferahnk; Niin a sevdiim niin msrayla balayan hicaz; Akam olur gne gider imdi buradan msrayla balayan hicazkr, Var m hcet syleyim ey gl-tenim msrayla balayan muhayyer-krd arklar en ok sevilen eserlerindendir. Ayn zamanda iyi bir tambur ve msiki hocas olan Nikogos Aann yetitirdii talebeler arasnda, tambur hocal yapt Yenikap Mevlevhnesi eyhlerinden Mehmed Celleddin Dede ile Leyl Hanm (Saz) en

tannmlardr. Nikogos Aann pek ok yerli kaynakta, Ermenice msiki dergileri ve notalar nereden, 1873te Patrik IV. Kevorkun daveti zerine Ermenistana giderek kilise ilhilerini notaya alan ve 1879da stanbula dndnde Kumkapdaki Meryem Ana Kilisesinde bamugann olan Haskyl Nikogos Tacyan ile (. 1885) kartrld grlmektedir. Ayrca Nikogos Aann baz eserlerinin yine ayn dnemde yaam, Kemn Sebhun talebelerinden Hdverdi lakabyla tannm Kemn Nikogosun (. 1884) eserleriyle zaman zaman kart sylenmektedir.

BBLYOGRAFYA

Sadettin Nzhet Ergun, Trk Musikisi Antolojisi, stanbul 1943, II, 439-440; bnlemin, Ho Sad, s. 233-234; Baki Sha Edibolu, nl Trk Bestekrlar, stanbul 1962, s. 89-97; Sadun Kemali Akst, 500 Yllk Trk Musikisi Antolojisi, stanbul 1967, s. 37-38; a.mlf., Trk Musikisinin 100 Bestekr, stanbul 1993, s. 168-172; zalp, Trk Msiksi Tarihi, II, 373-375; Ruen Ferit Kam, Trk Aznlk Musikicileri 3: Nikoostan Bimen ene Kadar, Radyo, sy. 70, Ankara 1947, s. 7; Kevork Pamukciyan, Nivak Osmanyan Musiki Dergisinin Onuncu Says, TT, XIV/82 (1990), s. 22-23; ztuna, BTMA, II, 121-122; Mehmet Gntekin, Nikoos Aa, DBst.A, VI, 75-76. Nuri zcan

NKRZ
( ) Trk msikisinde bir birleik makam. Trk msikisinin en eski makamlarndandr. Seydnin el-Matlanda nrz, Abdlbki Nsr Dedenin Tedkk u Tahkkinde nrz diye geer. Rast perdesinde karar eden, inici-kc veya kc seyir karakterinde olan birleik makamlardan biri olup yiitlik, kahramanlk gibi hams duygular ifadeye ok elverilidir. Dizisi rast perdesindeki (yerinde) bir nikriz belisine nevda rast ve bselik drtllerinin eklenmesinden meydana gelmitir. Sekiz sesli bir dizi ile gsterilebilmesi ve glsnn beli ile drtlnn ek yerinde olmas gibi basit makam artlarn tamasna ramen nikriz basit deil birleik makamlar snfndandr. nk nikriz belisinin drtls tam deil 26 komalk bir artk drtldr. Belisi de drtlnn sonuna bir (T) tanini ilve edilerek deil, bir (S) kk mcennep eklenerek yaplmtr. Bitme / karar btnl de dier basit makamlar gibi tam olmayp gl st de iki enilidir. Nikriz makamnn gls beli ile drtlnn ek yerindeki nev perdesi olup bu perde zerinde rast ve bselik drtlleri bulunur. Bu sebeple glde yarm karar bu enilerden biriyle yaplr. Nevdaki yarm karar hangi eni ile yaplmsa yine bu perdede dier eni ile yaplan karar asma karardr. Genellikle kc namelerde nev zerinde rast enisini, inici namelerde bselik enisini kullanmak uygundur. Nikriz belisinin durak perdesinin bir tanini stnde yani dgh perdesi zerinde hicaz drtls yer alr. Bu sebeple nikrizin hicaz makam ailesiyle byk bir yaknl vardr. Zaten gl stndeki buselik ve rast enileri hicaz ailesinin st blgeleridir. Bu yaknlk dolaysyla seyir srasnda hicaz, uzzl ve hmyun makamlarna gekiler yaplr. Dgh perdesindeki asma kalla birlikte nevda rastl kalnrsa hicaz, yine ayn ekilde nevda bselikli kalnrsa hmyun ve hseynde uakl kalnrsa uzzl makamlarna gekiler yaplm olur. Bu perdelerin her biri birer asma karar perdesidir. Bunlardan baka yine hicaz ailesi makamlarnda olduu gibi nm-hicaz ve dik krd perdelerinde enisiz, dgh perdesinde de hicaz enili asma kararlar yaplr. Nikriz eni veya makamnn rast ve uak eni ve makamlarna kolayca geme kabiliyeti vardr. Bu sebeple seyir srasnda nm-hicaz ve dik krd perdeleri atlp yerine rgh ve segh perdeleri kazanlarak yerinde (rastta) rast, yerinde (dghta) uak, yerinde (seghta) segh enili asma kararlar yaplr. Hatta rast enisiyle karar eden nikriz eserler vardr. Makamn yedeni bakiye diyezli fa (rak) perdesidir ve karar srasnda nemi byktr. Nota yazmnda donanmna si iin bakiye bemol, fa ve do iin bakiye diyezi konulur ve gerekli deiiklikler eser iinde gsterilir. Nikriz makam hams yapsna uygun olarak en ok pest taraftan geniletilmitir. Bu genileme gl nev zerinde bulunan rast drtlsnn simetrik olarak aynen yegh perdesine grlmesiyle yaplr:

Yegh perdesine grlen rast simetrik enisi beli gibi dnlrse -tabii dgh nemli klarakburada da bir basit szinak dizisinin olutuu sylenebilir. Tiz taraftan pek genilemeyen nikriz makamnn bu tiz blgede de geniletilmesine ihtiya duyulursa nev perdesi zerindeki rast ve bselik drtllerini beli haline koyup muhayyer perdesine bir bselik veya krd drtls getirilerek nevda acemli rast veya yine nevda bselik dizisi halinde uzatmak mmkndr. Ancak bu tiz blgenin fazla kullanlmas makamn karakterine uygun deildir. Nikriz makamnn seyrine gl veya durak perdesi civarndan balanr. Diziyi meydana getiren enilerde kark gezinilip nevda rast veya bselik enileriyle yarm karar yaplr. Yine kark gezinilerek asma kararlar ve gekiler gsterilip istenirse genilemi blgede dolaldktan sonra rast perdesinde nikriz enisiyle ve genellikle yedenli tam karar yaplr. Kemal Batanayn devr-i kebr usulndeki perevi; Refik Fersann saz semisi; Tanbr Cemilin nm-sofyan usulndeki longas; Buhrzde Mustafa Itrnin muhammes usulnde, Cn kullb- ser-i zlfn eker senden yana msrayla balayan bestesi; Kassamzde Mehmed Efendinin, Meclisi meyde sky bana ne gl ne lle ver msrayla balayan nak yrk semisi; Cevdet alann sofyan usulnde, Karanlk rhumu aydnlatacaksn sandm, Selhattin linin Trk aksa usulnde, Bir destan dolar Bolu dann msrayla balayan arklar; Kemal Batanayn Mevlev yiniyle, Devrn iinde durdum msrayla balayan ilhisi ve Dervi Ali rugannin dyek usulnde, Ey tarkat (hakkat) erenleri msrayla balayan ilhisi bu makamn en gzel rnekleri arasnda saylr.

BBLYOGRAFYA

Seyd, el-Matla, TSMK, III. Ahmed, nr. 3459, vr. 13a, 33a, 37a; Abdlbk Nsr Dede, Tedkk u Tahkk, Sleymaniye Ktp., Nfiz Paa, nr. 1242/ I, vr. 15b, 18a; Him Bey, Msik Mecmuas, stanbul 1280, s. 23; Tanbr Cemil Bey, Rehberi Msik, stanbul 1321, s. 96; Subhi Ezgi, NazarAmel Trk Musikisi, stanbul 1933-40, I, 38, 117-121; IV, 222-223; zkan, TMNU, s. 413-416; Hseyin Sdeddin Arel, Trk Msksi Nazariyat Dersleri (haz. Onur Akdou), Ankara 1991, s. 199200. smail Hakk zkan

NKSAR
Tokat iline bal ile merkezi, tarih bir kasaba. Yeilrmakn en byk kolu olan Kelkit ay vadisinin sa kenarnda denizden yaklak 350 m. ykseklikte yer alr. ehrin eski nvesini Kelkit ayna karan anak deresiyle ona Niksarn iinde kavuan Maduru dereleri arasnda yer alan tepe zerindeki kalesi oluturur. Zamanla kale dna taarak gney, bat ve dou ynlerinde yaylmtr. Kale ve evresinde ilk iskn hakknda kesin bilgiler yoktur. Blgenin Antikada Hitit, Frig, Med, Pers, Pontus, Grek ve Roma idareleri altna girdii, daha sonra Dou Roma idaresine getii belirtilir. Pontus Krall dneminde Kaberia (Cabira) adyla anlan Niksar, Mithridatesin mstahkem baehirlerinden biri olarak zikredilmitir. Romallar devrinde General Pompeius (m.. 66-62) ehri yeniden ina ederek adn Diaspolis olarak deitirmitir. mparator Tiberius zamannda (m.s. 14-37) ehre Neo-Caesarea (yeni Kayseriye) denmitir. Bizansllar dneminde Neo-Caesareann yan sra Harsanisiya ad da kullanlmtr. Dnimendnmede hem Harsanosiyye hem de Niksar adlaryla kaydedilmitir. Anadolu Seluklular dneminde Niksar (Neksr) ehrinin unvan Drlikbl idi. Trkler 1068 ylnda Anadoluya gerekletirdikleri aknlar srasnda Niksar nlerine kadar gelmiler, hatta baz tarihilere gre ehri ele geirip yama etmilerdir (Yinan, s. 65). Malazgirt Savann hemen ardndan Dnimendli Trkleri tarafndan Bizanstan alnan Niksar onlarn merkezi oldu. Bizans kuvvetleri zaman zaman ehri ele geirmek iin hcuma getilerse de baarl olamadlar. Dnimendli Beyi Gmtegin Gazi 1100de Antakya Hal Prinkepsi Bohemundu esir alarak Niksar Kalesine kapatt. 1101 yl Hal seferine katlan Bapiskopos Anselmin idaresindeki Lombard ordusu stanbula geldiinde esir dtn rendikleri Bohemundu kurtarmak amacyla Niksar zerine yrmeye karar verdiler. Ancak I. Klcarslan, Gmtegin Gazi, Harran Emri Karaca ve Halep Seluklu Meliki Rdvann kumandasndaki 20.000 kiilik Trk ordusu tarafndan Amasya yaknlarnda bozguna uratldlar (Austos 1101). Bohemund 1103 yaznda fidye karlnda serbest brakld. II. Ioannes Komnenos kumandasndaki Bizans ordusu 1140 yl k aylarnda Dnimendli Melik Muhammed tarafndan takviye edilmi olan Niksara saldrm, ancak netice alamadan geri dnmt. Sultan I. Mesudun son zamanlarnda Niksar kendisine tbi olan damad Nizmeddin Yabasann elindeydi (bn Bb, I, 13). 570ten (1175) sonra Niksar Seluklularn eline geti. Anadolu Seluklu Sultan II. Klcarslan lkeyi oullar arasnda taksim edince Niksar Nsrddin Berkyaruk aha verdi (a.g.e., I, 40). Ancak 593te (1196) Anadolu Seluklu tahtn ele geiren II. Sleyman ah buray da topraklarna katt. Munddin Sleyman Pervne, 656 (1258) ylnda Moollarla i birlii yaparak Hlgnun kendisine verdii 10.000 kiilik kuvvetle harekete geip Erzincana geldi ve burada bulunan Sultan IV. Klcarslan yanna alarak II. Keykvusun hkimiyetindeki Niksar bir gn ierisinde zaptetti. Niksar ileri gelenleri onu trenle karlayp ehre gtrdler ve orada tahta kardlar. IV. Klcarslan, Niksar serlekerliini bn Bbnin kaleme ald bir menurla Munddin Pervneye verdi. Ardndan ehir 675-707 (1277-1308) yllar arasnda Moollarn basksna mruz kald. rencin Noyan, Niksar klak tutup ehrin btn vergi ve gelirlerine eitli bahanelerle el koydu, yapt zulm ve hakszlklar yznden mlkiyet sahipleri mlklerinden vazgemek zorunda kaldlar ve ehir byk bir ykma urad (Aksary, s. 250). Bu arada 666da (1268) vuku bulan deprem ve 688de (1289) geirdii byk bir sel felketi sonucu tahribata urad anlalan Niksar Hamdullah el-Mstevf

orta byklkte bir ehir olarak anar (Nzhetl-ulb, s. 99). Anadoluda Mool basks kalktktan sonra ksa bir mddet Tceddinoullar Beyliinin hkimiyetine giren ehir onlarn merkezi oldu. 781de (1379), Eretna Devletine vergi verme ykmlln yerine getirmeyen Tceddin Beyi cezalandrmak iin Eretna Emri Ali Bey ve veziri Kad Burhneddinin buraya dzenledii sefer baarszlkla neticelendi. 796 (1394) ylnda Kad Burhaneddin, Osmanl Devletine temayl eden Tceddinoullar Beyliinin Niksar blgesindeki hkimiyetine son verdiyse de bu durum ksa srd. Yeniden Niksar ele geiren Tceddinoullar 800de (1398) Osmanllarn hkimiyetini kabul etti. Ankara Savann ardndan Timurun himayesine giren Niksar, Alparslanolu Hsmeddin Hasan Beyin idaresine geti. II. Murad dneminde Amasya beylerbeyi olan Yrg Paann faaliyetleri karsnda zor duruma den Hsmeddin Hasan Bey lkesinin anahtarlarn 830 (1427) ylnda ona teslim etti, bylece Tceddinoullarnn Niksar ve evresindeki hkimiyeti sona erdi. XV. yzyln ortalarna kadar Osmanl-Akkoyunlu devletlerinin snr blgesinde yer alan ehir, 1473te Otlukbeli Meydan Savann ardndan Osmanl topraklar iinde kald ve snr blgesi olmaktan kurtuldu. II. Bayezid devrinin sonlarna doru (917/1511-12) Safev taraftarlarnca yama ve tahrip edildi. ehrin Osmanl idaresi altna girdii srada buras zellikle son derece mstahkem kalesiyle ne kmt. Roma dneminde bir akropol olan, zamanla Bizansllar ve Trkler dneminde genileyen kale ksmdan oluuyordu. kalede bir cami, medrese ve hamam bulunmaktayd. Bu durum ilk isknn burada toplandn gsterir. Orta kale varou oluturuyordu. Yamaca doru uzanan bu kesimde bir kilise harabesi ve hamam kalntsnn mevcudiyeti hristiyan unsurlarn varota yaamakta olduuna iaret eder. Daha alt kesimdeki ksm ise Trk isknnn genilemesiyle meydana gelmiti ve burada da bir cami kalnts vard. Dkale sur d sahay tekil ediyordu. Burada ulucami, Dnimend Gazi Trbesi ve Zviyesi, Aa ar ve zviyelerin yer almas kasabann genilemesiyle ve isknn ynlendirilmesiyle ilgilidir. Niksarn fizik durumu ve nfusu konusunda bilgi veren en eski tahrir kayd 859 (1455) ylna aittir. Buna gre kasabada on dokuz mahalle mevcuttu; bunlarn on yedisi Trklere, biri Ermenilere, biri de Rumlara aitti. Mslman mahallelerinde yaklak 2000 kii ikamet ederken hristiyanlarn nfusu 200 dolayndayd. 1455 yl tahrir verilerine gre ehirde mevcut on dokuz mahalleden drdnn (Kemal, Kad Seydiolu, Hac Eskici ve Ykub ah Mescidi) adlarn burada bulunan mescidden ve birinin de kiliseden ald grlmektedir. ehirdeki Melik Dnimend, Ah Pehlivan, Ah hin ve Hankah mahalleleri ise adlarn zviyelerden almtr. 921 (1515) yl tahrir sonularna gre ehirdeki mahalle saysnn on drde dt, nfusun da yaklak % 45 orannda azald (1200 dolaynda mslman, 300 hristiyan olmak zere 1500 kii) dikkati eker. Bu durum Niksarn 1455ten sonra Akkoyunlu snr hattnda kalmas ve sk sk tahribata uramas, ayrca Safevlerin 1511-1512 yllarndaki yama ve tahribat ile ilgili olabilir. Ayrca 862 (1458), 1482 ve 1498 yllarndaki depremlerin blgede byk ykma yol at bilinmektedir. Sz konusu tahribatn izleri 859da (1455) kaydedilen on dokuz mahalleden on nn adna 1515, 1520 ve 1574 tarihli tahrirlerde bir daha rastlanmamasyla ortaya kar. On mahallenin yerine daha sonraki yllarda on farkl mahalle kurulmutur. Bunlar Kutbddin, Sinan Bey Mescidi, Hatib, Ali Fakih, Hac Seydi, Elliba, Ysuf ah, Hac Yahya, Mbrek ah ve Bazarl adn tayordu. 926 (1520) ylna ait kaytlar 921 (921) yl rakamlaryla benzerlik gsterir; ancak nfusta dn srd (% 11)

anlalr (219 hne mslman, 39 hne hristiyan). ehrin bu durumu XVI. yzyln son eyreine doru (1574) deiti. Aradan geen 50 yllk sre ierisinde mahalle says on bee karken toplam nfus 3700 at. Bunun 3000 kadarn Trkler, 500n Ermeniler, 200 kadarn Rumlar oluturuyordu. Niksar XV ve XVI. yzyllarda ekonomik bakmdan da faal bir merkez konumundayd. 1455te burada kk bir sanayi iletmesi olarak bir boyahne mevcuttu. XVI. yzyln balarnda ise yetmi sekiz dkkn, iki bozahne, dibekhne, birer boyahne, tabakhne ve bahne varken yzyln son eyreinde tabakhne ve boyahne says e km, bir bedesten, kervansaray ve hann bulunduu kaydedilmitir. XVII. yzylda Evliya elebi, Niksar Kalesi ve ehri hakknda ayrntl bilgiler verir. Ona gre Niksar Kalesi surlarnn evreledii alanda 300, esas yerleimin olduu kale dndaki yerleim alannda toplam krk mahallede 2700 ev mevcuttur. Burada zellikle XVI. yzyl verilerine gre mahalle saysndaki art kale-ehrin fizik adan genilediine iaret eder ve ev saysndan hareketle bu sralarda nfusun 10.000e ulat tahmin edilebilir. Evliya elebi ayrca dkkn saysn 500 olarak kaydeder. XV-XVII. yzyllar arasnda ehirde fizik gelimenin durumunu tarih eserlerin mevcudiyeti de gsterir. 1455te be mescid, on bir hankah, drt medrese varken 1515-1520de bir cami, bir mescid, be zviye, iki hamam, bir mektep kaydedilmiti. Bu rakamlar, 1455 ile 1515 yllar arasnda ehirde byk yapsal deiikliklerin olduunu ortaya koyar. 1574te on zviye, bir kalenderhne, on bir mescid, iki cami, bir medrese, bir muallimhne, iki hamam ve eme; XVII. yzyln ortalarnda dokuz cami, elli bir mescid, hamam, krk be saray hamam, yedi tekke ve yetmi kadar mektep mevcuttu. XIX. yzylda Niksar ehrinin fizik ve demografik yapsnda baz gelimeler oldu. 1256 (1840) tarihli Temettut Defterine gre Niksarda yirmi dokuz mahallede toplam 855 hne bulunuyordu. ehrin tahmin nfusu 4325 kiiydi ve byk bir blm mslmanlardan olumaktayd. Az sayda gayri mslim nfus Matori, Koz ve Kazganc / Kazanc mahallelerinde oturuyordu. XIX. yzyl ortalarnda Niksar ehrindeki yirmi dokuz mahalleden ikisinin XV. yzyl ve dier ikisinin XVI. yzylda grlp geriye kalan yirmi be mahallenin adna rastlanmam olmas nemli fizik deiikliklerin bir gstergesidir. Bu saymlara gre ehrin merkez mahallelerinde esnaflk ve ticaret, kenar mahallelerde ise tarmsal faaliyetin sz konusu olduu dikkati eker. ehirde dericilik, sprgecilik, demircilik, dikicilik ve odunculuk nemli i kollarndandr. Esnaf kollar iinde manav, berber, semerci, terzi, attar, bkc, kahveci, nalbant, yemenici, bezzz, sara, eskici, ttnc, ekmeki, urganc, src ve koyuncular vardr. XIX. yzyln sonlarnda ehirde 280 dkkn, iki han, drt hamam, yedi sekiz deirmen, be pirin ve be am kabuu dinkhnesi bulunmaktayd. 1890 yl Sivas Salnmesine gre Niksar ehrinde 720 hneden oluan yaklak 3600 kii; 1901de 3330 Trk, 1900 Ermeni ve 250 Rum olmak zere yaklak 5500 kii; 1916da toplam yirmi mahallede 7798 kii (4916s mslman, 2398i Ermeni ve 484 de Rum) yayordu. Benek, Bengiler Elekileri ve Dereba mahalleleri 1840lardan sonra kurulmutu. Hristiyanlar Bengiler, Cedd, Koz, Kazanc, Kaleii ve Matori mahallelerinde mslmanlarla birlikte yaamaktayd. Dereba mahallesinin nfusu yalnz Rumlardan olumaktayd. Bengiler Elekileri mahallesinde de yalnz Kptler bulunmaktayd. ehrin fizik yapsnn deimesinde 1873, 1875, 1890 ve 1913teki depremlerin yan sra Krm ve

Doksan harplerinin sonucunda Kafkasya ve Balkanlardan gelen gmenlerin etkisinin olduu dnlmektedir. Niksar, I. Dnya Sava sonrasnda igale uramayan snrl saydaki yerlerden biridir. Bu dnemde de zellikle Ruslarn zulmnden kaarak Kafkasyadan gelen gmenlerin iskn merkezi oldu. 1917de Kosovadan gmek zorunda kalan Trklerin bir blm Niksara yerletirildi. 1924te yaplan mbdelede Selnikten gelen Trklerin bir ksm Niksarda Rumlarn boalttklar kylere iskn edildi. Mill Mcadele dneminde zmirin igali zerine Niksarda Reddi lhak Cemiyeti kurulduu, cemiyetin 20 Haziran 1919da Niksarda byk bir protesto mitingi dzenledii bilinmektedir. Osmanl idaresi dneminde Sivas sancana bal bir kaza merkezi konumunda olan, 1870-1880 yllarnda Canike, 1881de Tokat sancana balanan Niksar bugn Tokat ilinin bir ile merkezi durumundadr. 1927de yaplan sayma gre ehrin nfusu 6373 iken 1960ta 10.000i gemitir (10.534). 2000 yl sonularna gre ehrin nfusu 44.808dir. Gnmzde yirmi iki mahalleden oluan Niksarn yirmi bir mahallesi Kelkit rmann sa yakasnda, sadece bir mahallesi Kelkitin sol yakasndadr (Hamidiye mahallesi). ehrin kaleye yakn olan Yusufah, Melikgazi, Klcarslan, epni gibi mahalleleri en eski mahallelerdir. Ovaya doru dzlkte gelien mahallelerden bazlar 1950den (Balar mahallesi gibi), bazlar 1970ten (Bahelievler mahallesi) sonrasna aittir. Son yllarda mekn zerinde genilemeye devam eden Niksarda 1980, hatta 1990dan sonra gelien mahalleler de vardr (Ayvaz ve Akpnar mahalleleri gibi). Niksarda sanayi alannda da nemli ilerlemeler salanmtr. zellikle gda, konfeksiyon, dokuma ve aa ileme sanayiinde gelimeler olmutur. Bugne ulaan tarih eserler iinde ncelikle harap haldeki kalesi, Dnimendlilerden kalma Melik Gazi Camii adyla da anlan ulucami (540/1145), Yabasan Medresesi, Cin Camii (555/1160), reibyk Camii, Melik Ahmed Dnimend Gazi Trbesi, XIII. yzyla ait Krkkzlar Trbesi, Kulak Kmbeti, Ik Tekkesi, Akyap Kmbeti saylabilir.

BBLYOGRAFYA

BA, TD, nr. 41, s. 3, 5, 28; nr. 54, s. 96-150; nr. 95, s. 66; nr. 98, s. 4, 179; nr. 339, s. 1-2, 224; nr. 387, s. 547-561; nr. 1083, s. 1-102; nr. 1084/2, s. 7, 40, 42; BA, MD, nr. 4, s. 138, hk. 1409; nr. 8, s. 129, hk.1475; nr.19, s. 176, hk. 370; nr. 26, s. 216, hk. 612; nr. 28, s. 373, hk. 965; nr. 36, s. 332, hk. 878; nr. 46, s. 294, hk. 675; nr. 50, s. 25, hk. 106; nr. 61, s. 83, hk. 206; BA, MAD, nr. 29, s.10a-b; nr. 3158, s. 148; nr. 3841, s. 40; nr. 3850, s. 34; nr. 22214, s. 6-7; TK, TD, nr. 10, s. 7b-65b; nr. 583, s. 51b-58a; bnl-Esr, el-Kmil, XII, 88, 90; bn Bb, el-Evmirl-Aliyye: Selukname (trc. Mrsel ztrk), Ankara 1996, I, 13, 40; II, 44, 101-102, 153; Aksary, Msmeretl-ahbr (trc. Mrsel ztrk), Ankara 2000, s. 13, 20, 23, 62, 63, 69, 250; Mstevf, Nzhetl-ulb (Strange), s. 99; Esterbd, Bezm Rezm (trc. Mrsel ztrk), Ankara 1990, s. 145-148, 302, 313-315, 402403, 408; II. Byezid Dnemine Ait 906/1501 Tarihli Ahkm Defteri (nr. lhan ahin - Feridun Emecen), stanbul 1994, s. 8, 21, 32, 78-79, 92, 94, 125, 126; Evliya elebi, Seyahatnme (Dal), II, 99; Devlet Salnmesi (1312), s. 705; Devlet Salnmesi (1326), s. 673; Salnme-i Vilyet-i Sivas: 1308-1890 (haz. Fikri Karaman), stanbul 2001, s. 107; M. Halil Yinan, Trkiye Tarihi, Seluklular Devri I: Anadolunun Fethi, stanbul 1944, s. 65, 190; W. M. Ramsay, Anadolunun Tarihi Corafyas (trc. Mihri Pekta), stanbul 1960, s. 286-287; Nejat Kaymaz, Pervne Munddin Sleyman, Ankara

1970, s. 73, 186; Cl. Cahen, Osmanllardan nce Anadoluda Trkler (trc. Yldz Moran), stanbul 1979, s. 45, 108, 122, 124, 211, 220, 237, 258; Yaar Ycel, Kad Burhaneddin Ahmed ve Devleti (1344-1398), Ankara 1983, s. 89; a.mlf., Anadolu Beylikleri Hakknda Aratrmalar, Ankara 1989, II, 122-123; Osman Turan, Seluklular Zamannda Trkiye Tarihi, stanbul 1984, s. 134-135, 176; Bayram Kodaman, XX. Yzyl Balarnda Sivas Vilayeti (1901), Trk Tarihinde ve Kltrnde Tokat Sempozyumu (2-6 Temmuz 1986), Ankara 1987, s. 170-183; Baki Canik, Tokatn Depremsellii ve Tarihte Geirdii Depremler, a.e., 238-250; Bahaeddin Yediyldz, Niksarl Ahi Pehlivann Drs-Sulehs, a.e., s. 281-290; Niksar: Dn, Bugn, Yarn (Niksar Belediyesi), stanbul 1988; Halit al, Niksarda Trk Eserleri, stanbul 1989; Huricihan slamolu-nan, Osmanl mparatorluunda Devlet ve Kyl, stanbul 1991, s. 100, 105, 167-169, 171, 175-176, 178, 191, 235; Niksarn Fethi ve Dnimendliler Dneminde Niksar Bilgi leni Teblileri (8 Haziran 1996), Niksar 1996, s. 61-66; Hasan Akar - Mjdat zbay, Milli Mcadele Yllarnda Niksar, Niksar 1998; Kamil ahin, Danimendliler Dneminde Niksar (1071-1178), Niksar 1999; Cokun akr, 19. Yzylda Bir Anadolu ehri Niksar (Ekonomik ve Sosyal Yap), stanbul 2001; Hasan Akar - Necati Gne, Niksarda Vakflar ve Tarihi Eserler, [bask yeri yok] 2002 (Niksar Kaymakaml - Niksar Belediyesi); Muharrem Kesik, Trkiye Seluklu Devleti Tarihi: Sultan I. Mesud Dnemi (11161155), Ankara 2003, s. 5, 7, 44-45, 55, 57-60; Mevld Ouz, Taceddinoullar, DTCFD, VI/5 (1948), s. 469-487; M. Zeki Oral, Seluklu Devri Vesikalar: Ahi Ahmet Nahcivan Vakfiyesi, AFD, III-IV (1954), s. 57-65; M. Tayyib Gkbilgin, XV ve XVI. Asrlarda Eylet-i Rm, VD, VI (1965), s. 51-61; Tuncer Baykara, Niksar, Kalesi ve Tarihi, TKA, XXIV/2 (1986), s. 77-95; Nazif ztrk, Vakflar Ariv Kaytlarna Gre Niksar Vakflar, VD, XXII (1991), s. 45-68; M. Hanefi Bostan, XV. Asrn Ortalarnda Niksar ehrinin Sosyal ve ktisadi Hayat, Trk Kltr ncelemeleri Dergisi, I, stanbul 2000, s. 187-208; a.mlf., XV. ve XVI. Yzyllarda Osmanl Ynetiminde Niksar ehri (1455-1574), TTK Bildiriler, XIII (2002), III, 1485-1511; Besim Darkot, Niksar, A, IX, 273-275; F. Babinger, Nksr, EI (ng.), VIII, 36. M. Hanefi Bostan

NKSAR ULUCAM
(bk. ULUCAM).

NKSR
( ) (. 901/1495) Tefsir ve kelm limi. Asl ad Muhyiddin Muhammed olup Niksarl brhim Efendinin oludur. Tokatl Molla Hsmeddin elebi, Ysuf Bl b. Muhammed Fenr ve Molla Yegn gibi limlerden Arapa ve din ilimler okudu. Kadzde-i Rmnin talebesi Fethullah e-irvnden astronomi ve mantk dersleri ald. Daha ok tefsir ilmiyle megul oldu ve bu ynyle tannd. lk defa, sfendiyaroullarndan smil Beyin Kastamonuda ina ettirdii medresede ders verdi. II. Bayezidin tahta gemesinden sonra onun istei zerine stanbula giderek Ayasofyada ve Ftih camilerinde vaaz verdi, tefsir okuttu; Ayasofyadaki derslerine padiahn da devam ettii belirtilmektedir (Mecd, I, 292). Tefsir dersleri iin kendisine gnlk 50 dirhem cret baland (Takprizde, s. 274). Bu derslerde bir hiye yazd, Kd Beyzvnin Envrt-tenzlini okuttuu anlalmaktadr. Gzel ahlk ile tannan Niksr, tefsirini tamamlayncaya kadar kendisine mr vermesini Allahtan niyaz etmi ve eserini bitirdikten sonra vefat etmitir. Kabri ehzadeba Camii civarnda bulunan eyh bnlvef Trbesi yanndadr. Eserleri. 1. Tefsru sretid-Dun. II. Bayezide takdim edilen eserin Sleymaniye (Ayasofya, nr. 421), Beyazt Devlet (Veliyyddin Efendi, nr. 269) ve Tire (Dier Vakflar, nr. 40) ktphanelerinde nshalar vardr. 2. iye al Tefsril-Beyv. 3. Tefsr-i Sre-i hls. Trke olarak kaleme alnmtr (Sleymaniye Ktp., Ayasofya, nr. 386). 4. eru Aidin-Nesef. 5. eru adeti Bedil-eml. nin kelma dair manzum eserinin erhidir (Kprl Ktp., Fzl Ahmed Paa, nr. 729/ 3, 732/3, Mehmed sm Bey, nr. 244; Amasya l Halk Ktp., nr. 88, 890, 900, 962, 1327). 6. eru Umdetil-aid. Ebl-Berekt en-Nesefnin eserine bir erhtir (Sleymaniye Ktp., Ftih, nr. 5362/2; Lleli, nr. 2314). 7. iye al eril-Viye. Tcerann Viyetr-rivye f mesilil-Hidye adl eseri zerine Sadrera tarafndan yazlan erhin hiyesidir (Sleymaniye Ktp., Badatl Vehbi Efendi, nr. 536, Kadzde Mehmed, nr. 133; TSMK, nr. 3694). 8. erul- el-f alel-. Hatb el-Kazvnnin el- fil-men vel-beyn adl kitabnn erhidir (Sleymaniye Ktp., Reslkttb Mustafa Efendi, nr. 1014; Crullah Efendi, nr. 1757). 9. iye al eril-Mlaa. amnnin el-Mlaa fil-heyesine Kadzde-i Rmnin yapt erhin hiyesidir (Sleymaniye Ktp., Ayasofya, nr. 2656). 10. Risle-i slm (Sleymaniye Ktp., Trnoval, nr. 1096). 11. iye al iyetil-Lr al eril-Meybd li-Hidyetil-ikme (Sleymaniye Ktp., Kl Ali Paa, nr. 1039).

BBLYOGRAFYA

Takprizde, e-ei, s. 273-274; Mecd, ekik Tercmesi, I, 292; Kef-unn, I, 211; II,

450, 1146, 1168, 1350, 2022; bnl-md, eert, VIII, 9; Leknev, el-Fevidl-behiyye, s. 155; Sicill-i Osmn, IV, 340-341; Osmanl Mellifleri, II, 16; ul-meknn, I, 142; Hediyyetlrifn, II, 218; Kehhle, Muceml-mellifn, VIII, 196; XII, 81; Karatay, Arapa Yazmalar, II, 458; mer Nasuhi Bilmen, Byk Tefsir Tarihi, stanbul 1974, II, 621-622; Ramazan een v.dr., Fihris mati Mektebeti Kprl, stanbul 1406/1986, I, 353, 356. Hasan Gkbulut

NL
() Msrn hayat kayna olan nehir. Afrikann kuzeydousunda yer alan, kaynandan itibaren dkld Akdenize kadar dnyann en uzun nehri olarak 6648 km. kateden ve dokuz lkeden (Burundi, Ruanda, Tanzanya, Uganda, Kenya, Zaire, Etiyopya, Sudan, Msr) geen Nil tarih boyunca zellikle Msrn din, kltrel, siyasal, ekonomik ve sosyal hayatnda byk rol oynamtr. Yunanl tarihi Herodotos onun hakknda, Msr Nilin armaandr demektedir. Nl ismi Yunanllar tarafndan kullanlan, nehir vadisi anlamndaki neliostan gelir. Eski Arap edebiyatna da giren nil kelimesi Kurn- Kermde zikredilmemitir; ancak mfessirlere gre iki yerde geen (Th 20/39; Kasas 28/7) yemm kelimesinden anlalan bu nehirdir. Kaynaklarda bykl sebebiyle bahr (deniz) olarak da anlan Nil slm literatrnde nemli bir yer tutar ve bunun byk bir ksmn corafya-tarih kitaplaryla seyahatnmeler ve bu blgedeki idare-vergi sistemi zerine yazlm eserler oluturur. slm corafya literatrnde Nil hakknda verilen bilgilerin ve zellikle Nbe snrndan itibaren nehrin aa mecrasyla (kuzey) ilgili ksm gzleme dayandndan doruya yakndr. Fakat nehrin kayna, yukar mecrasna (gney) dair bilgiler daha ok Batlamyus ve Strabonun kitaplar gibi Greke eserlere dayanmakta ve efsanev bir mahiyet arzetmektedir. Batlamyusun Nilin kaynann Cebelikamer olduu yolundaki rivayeti slm leminde XIX. yzyln ikinci yarsna, Nilin gerek kaynaklarnn bulunmasna kadar geerliliini korumutur. lk defa Batlamyusun Corafyasndan Muhammed b. Ms el-Hrizmnin naklettii bu rivayete gre sular ncelikle, Ekvatorun gneyinde yer alan Cebelikamerdeki kk nehirler vastasyla birka glde toplanmakta ve bunlar daha sonra Nilin kaynan oluturmaktadr (retlar, s. 106-109). Bu bilgi pek ok slm corafyacs tarafndan tekrar edilmitir (bn Havkal, s. 148149; erf el-drs, I, 32-33). IV ve V. (X-XI.) yzyllarda mslmanlarn asker seferler, tccar ve seyyahlar araclyla Bat Afrika hakknda bilgi edinmelerinin ardndan baz mslman mellifler Nil nehrinin kaynan yanllkla Senegal ve Nijer nehirleri eklinde gstermilerdir (bnl-Fakh, s. 64; Bekr, I, 229). Bu arada Msrn faziletiyle ilgili kitaplardaki efsanev bilgiler de kullanlmtr. Bu tr eserlerde nehrin kutsal olduu ve cennetten kt, Mihran ile (ndus) ayn kaynaktan beslendii ve btn akarsularn ona dkld gibi rivayetler nemli bir yer tutmaktadr (Muhammed b. Ysuf el-Kind, s. 40-44; bn Zlk, s. 7479). Mslman corafyaclar Nilin Asvan ile Fustat arasndaki mecras hakknda bilgiler verirken her iki yakasnda yer alan df, sn, Uksur (Luksor), Ks, Kft, hmm, Asyt, mneyn, Ensin, Tah, Ehns ve Behnes adl ehirlerle bunlar arasndaki mesafeleri de kaydetmilerdir. Ayrca nehrin bu blgedeki kvrml mecrasndan haberdar olduklarn belli eden mellifler, kylarnda yaplan tarm ve blgede mevcut bitki ve hayvanlar hakknda bilgi aktarrlar. Bu bilgiler arasnda Fustatn kuzeyinden balayan delta ve kanallar hakknda olanlar daha ayrntldr. Nil nehrini Kzldenize balamak amacyla Hz. merin emriyle Amr b. s tarafndan atrlan ve halifeye nisbetle Halc

emril-mminn adyla anlan kanal, Fustatn gneyinden balamakta ve kk gemiler vastasyla Hicaz blgesine tarm rnleri yollanmasna imkn salamaktayd (Makrz, II, 143). Nilin ana kollar arasnda yer alan ok saydaki gl, rmak ve kanaldan da ayrntl biimde bahsedilmitir. Nilin yukar mecras ve kaynaklar hakknda bilinenler uzun sre Ortaa slm melliflerinin verdii bilgilerle snrl kalm, ok daha sonralar Avrupal seyyahlar nehrin kaynaklarn ve bunlara depo hizmeti gren byk glleri kefetmitir. Aslnda gerekletirilen seyahatler Nil bahanesiyle Afrikaya yneltilen misyonerlik faaliyetleriydi. XV ve XVI. yzyllarda Portekizlilerin Etiyopyaya yapt seferler sonunda bu konuda daha kesin bilgiler salanm, 1613 ylnda Portekizli papaz Pedro Paez ilk defa Mavi Nilin (Bahrlezrak) kaynan grmtr. James Bruce 1770te kayna inceleyerek Tn glne kadar gitmi, John H. Speke 1858de Victoria gln kefedip Nilin asl kaynann bu gl olduunu belirtmitir. Speke ayn zamanda Ruwenzori dalarnn kaynaklarda ad geen Cebelikamer olduunu da tesbit etmitir. Albert gl 1864te Samuel Baker, Edward gl 1877de Henry M. Stanley tarafndan bulunmu, nehrin geri kalan blmlerinin kefi ise XIX. yzyln sonlaryla XX. yzyln balarnda ngiliz, Amerikan ve talyan corafyaclar tarafndan tamamlanmtr. Nil nehri Msr topraklarna girdikten sonra ok dar bir vadiden gemekte ve bu vadinin dou ve batsnda yksek yamalar bulunmaktadr. Mecra bu ekilde Kahireye kadar ular ve orada genileyerek delta oluturmaya balar. Deltann kyya yakn kesimlerinde Maryt, Edk, Burullus, Menzile gibi birok kk gl (lagn) bulunmaktadr. Deltann meydana gelmesinde kalker yapl birtakm adacklar mesnet hizmeti grm ve nehrin tad alvyonlar bu adacklarn aralarn doldurarak seviyeyi ykseltmitir. Deltann en geni yeri olan skenderiye ile Port Said arasndaki ksmn eni 260 km., gney-kuzey dorultusunda boyu 160 kilometredir. Eski metinlerde nehrin eitli kollar halinde denize ulat zikredilirse de bu azlarn ou kapanmtr; halen nehir balca ikiye ayrlarak Dimyat ve Redde son bulur. Msr ekonomisinin can damar olan tarm Nil sularndan yararlanarak gerekletirilmektedir. Msrllar bu amala en eski dnemlerden itibaren sulama kanallar ve barajlar yapmlar, zellikle nehrin tamas sayesinde (bk. MKYSn-NL) topran sulanmasn salamlardr. Bu sulama, topraklarn bir ksmnn havuzlara dntrlp taan sularn buralara doldurulmas ve sonra kanallarla araziye datlmas suretiyle yaplmaktadr. Tarih boyunca Nil Msrllarn sosyal hayatyla zdelemi, bu nehirle ilgili eitli bayramlar ve trenler dzenlenmitir. Bunlarn en nls firavunlar dneminden kalan ve slmn fethine kadar devam eden Nil gelini trenidir. Buna gre Nile gen ve gzel bir kz atlarak nehrin rzasnn kazanlmas ve ardndan suyun zararsz bir lde tamas beklenirdi. Bundan baka Kptlerin yaptklar ve Ftm halifelerinin de bizzat katldklar suya gmlme gecesi de nemli bir trendi; o gece Kptlerin ou suya gmlr ve bunun kendilerini hastalklardan koruyacana inanrd. Memlkler devrinde nemini yitiren bu gelenek gnmzde sadece Kptler arasnda devam etmektedir. Nehrin yksekliinin 16 zira ulat gnlerde kutlanan Nilin tamas bayram da nemliydi.

BBLYOGRAFYA

Hrizm, retl-ar (nr. Hans von Mik), Leipzig 1926, s. 106-109; bn Abdlhakem, Ftu Mr (Torrey), s. 149-151; bnl-Fakh, Mutaaru Kitbil-bldn (nr. M. J. de Goeje), Leiden 1885, s. 64; Yakb, Kitbl-Bldn, s. 331-334; Mesd, et-Tenbh, s. 57-58; Muhammed b. Ysuf elKind, Feil Mril-marse (nr. Ali M. mer), Kahire 1997, s. 40-44; bn Havkal, retlar, s. 145, 147-150, 153; bn Zlk, Feil Mr ve abruh ve avauh (nr. Ali M. mer), Kahire 1420/2000, s. 74-79; Bekr, el-Meslik, I, 228-230; erf el-drs, Nzhetl-mt, Beyrut 1409/1989, I, 32-37, 322, 324; Ykt el-Hamev, Muceml-bldn, Beyrut 1986, V, 334-339; Ebl-Fid, Tavml-bldn (nr. J. T. Reinaud - M. G. de Slane), Paris 1840 Frankfurt 1992, s. 44-46, 107; bn Fazlullah el-mer, Meslikl-ebr (nr. Abdullah b. Yahy es-Sreyh), Ebzab 1424/2003, I, 99-106; Makrz, el-a (nr. M. G. Wiet), Kahire 1922 Frankfurt 1995, II, 143; III, 252 vd.; bn Zahre, el-Feill-bhire f mesini Mr vel-hire (nr. Mustafa es-Sekk Kmil el-Mhendis), Kahire 1969, s. 157-177; Omar Toussoun, Mmoire sur lhistoire du Nil, Le Caire 1925, I-III; Muhammed Avad Muhammed, Nehrn-Nl, Kahire 1965; M. Hamd el-Menv, Nehrn-Nl fil-mektebetil-Arabiyye, Kahire 1966; P. Sanders, Ritual, Politics, and the City in Fatimid Cairo, Albany 1994, s. 99-119; The Nile: Histories, Cultures, Myths (ed. H. Erlich - I. Gershoni), Boulder 2000; R. Guest, The Delta in the Middle Ages, JRAS (1912), s. 941-964; brhim Ahmed Rzkne, Nehrn-Nl kem verede f ma mazuv il bn Serbiyn, Mecellet Klliyyetil-db, XII, Kahire 1950, s. 187-204; J. H. Kramers, al-Nl, EI (Fr.), VIII, 38-43; a.mlf. - Besim Darkot, Nil, A, IX, 275-284 (Nile ait mslman haritalar iin bk. Mappae Arabicae [ed. K. Miller], Stuttgart 1926-30). Eymen Fud Seyyid

NLFER HATUN
(. 781/1380 civar) I. Muradn annesi. Orhan Beyin hanm olup hayat hakkndaki bilgiler, ilk Osmanl kaynaklarndan kpaazde ve onu aynen tekrarlayan Nerye dayandrlr. Bu kaynaklarda Bursa civarndaki Yarhisar tekfurunun kz olarak geer ve ad Llfer (lfer) eklinde de belirtilir. Baz aratrmalarda asl adnn Holophira (Olievera) olduu ve Nilfer isminin bundan geldii ileri srlr. Ancak Trkeye Farsadan geen nilfer kelimesi de Greke aslldr. bn Battta, znikte grd Orhan Beyin hanmnn adn Bln (Biliven / Niliven) imlsyla yazar. Bu kelimenin yazl aratrmaclar arasnda tartmaya yol am, bazlar bunun Nilfer olduunu belirtirken bazlar da baka biri (mparator III. Andronikosun kz Aspora Hatun) olabileceini ifade etmitir. Ancak bu kelimenin yazl tarz Nilfer ile (Niliven / Biliven) byk bir benzerlik gsterir. Bylece bir istinsah hatasnn sz konusu olduu ve bn Batttann onunla grt ortaya kar. kpaazde ve ondan istifade eden Osmanl kroniklerinde Nilfer Hatun, Bilecik tekfurunun nianls iken Osman Beyin Bileciki zapt srasnda buraya yakn Kaldrak / Kaydrak deresinde yahut akrpnarnda dn alayn bast ve gelini esir alp olu Orhan ile evlendirdii bilgisi bulunur; hadisenin 699 (1299-1300) ylnda meydana geldii belirtilir. Ancak bu bilgi Bizans kaynaklaryla teyit edilmedii gibi bunlarda Nilfer Hatun ile ilgili herhangi bir mlmata rastlanmaz. Ayrca kpaazde, Nilfer Hatunun Orhan Bey ile olan evliliinden I. Muradn ve Sleyman elebinin dnyaya geldiini syler. Onun I. Muradn annesi olduu kesinse de Sleymann annesi olma ihtimali yoktur (Sleymann annesi Efendi / Efendizedir). Nitekim 724 (1324) tarihli Orhan Bey vakfiyesinde I. Muradn ad gemez, ilerinde Sleymann da bulunduu dier ehzadeden sz edilir. I. Muradn 726 veya 727de (1326-1327) doduu kabul edildiine gre Nilfer Hatunun kpaazdenin naklettii Yarhisar tekfurunun kz olmas ihtimali ortadan kalkar. Sz konusu bilginin, I. Muradn annesi olmas dolaysyla Orhan Bey ile ilgili evlilik faaliyetlerini Nilfer Hatunun ahsnda toplama gayretinden kaynakland dnlebilir. Bu durumda onun Bursann aln srasnda Orhan Beyin hanmlar arasna katlm olabilecei anlalr. Adndan hareketle criye olarak Orhann haremine girdii bilgisi ise (Peirce, s. 43) ilk dnemlerdeki bey ailesinin konumu ve evliliklerin ayn zamanda siyas bir ynnn bulunmas dolaysyla zayf bir ihtimaldir. bn Batttann, fethinden birka yl sonra geldii (1332-1333) znikte grd, huzuruna kabul edilip ihsan ve ikramlarna nil olduunu belirttii, sliha ve fzla unvanlaryla and hanmn Nilfer Hatun olduu hakknda pheye (a.g.e., s. 44-45) mahal yoktur. Bu durumda Nilfer Hatunun znik ile bir ilgisinin olabilecei akla gelir. Hayatnn daha sonraki safhalar hakknda ise hibir mlmat yoktur. Birok hayrat olduu ve bu ynyle tannd anlalan Nilfer Hatun, yine kpaazdenin naklettiine gre Bursa ovasndan geen bir ay zerine kpr yaptrmtr; bu sebeple ay onun adyla anlr. Ayrca Bursa Hisarnda Kaplca Kaps yannda bir tekke, Darphane mahallesinde bir mescid ina ettirdii belirtilir (Hoca Sdeddin, I, 21). znikin 1331de alnnn ardndan uzun sre burada oturduu anlalan Nilfer Hatun adna olu I. Murad bir imaret yaptrmtr (Cemziyelevvel 790 / Mays 1388; bk. NLFER HATUN MARET). Bundan hareketle lm tarihinin de bu imaretin inasndan biraz ncesine (1380 dolay)

indii ileri srlebilir. Mezar Bursada Orhan Gazi Trbesindedir. maretine ait vakf kaytlarnda buras Zviye-i Nilfer Hatun eklinde anlr ve burada fakirlere yemek datld, ayrca vkfenin kullar olduu notu dlen ahslarn (ilerinde de kadn vardr) bulunduu belirtilir. Vakfa gelir kaydedilen Hatuniye kynn, adn Nilfer Hatundan ald dnlebilir. Vakfn dier gelirleri znikten hamam kiras, kapan vergileri, balar, Bursada Tahlpazarnda bir kervansaray ve on yedi dkkn kirasndan temin ediliyordu (BA, MAD, nr. 22, s. 162). Bu tahsisatn, salnda Nilfer Hatuna ait gelirleri tekil etmi olma ihtimali yksektir. Ayrca ilede daha sonra satt bir mlk bulunduu anlalmaktadr.

BBLYOGRAFYA

BA, MAD, nr. 22, s. 162; bn Battta, Seyahatnme, I, 342; kpaazde, Trih (Atsz), s. 101-102; Ner, Cihannm (Taeschner), I, 31; II, 40-41; Hoca Sdeddin, Tct-tevrh, stanbul 1279, I, 21; Hammer (At Bey), I, 91; L. P. Peirce, Harem-i Hmayun: Osmanl mparatorluunda Hkmranlk ve Kadnlar (trc. Aye Berktay), stanbul 1999, s. 42-45; A. Refik, Fatih Zamannda Kocaeli, TTEM, IX/49 (1340), s. 34; Fr. Taeschner, Das Nilfer Imaret in Isnik und seine Bauinschrift, Isl., XX (1932), s. 127-138; smail Hakk Uzunarl, Gazi Orhan Bey Vakfiyesi, TTK Belleten, V/19 (1941), s. 277-288; smet Parmakszolu, Nilfer Hatun, TA, XXV, 280; C. Baysun, Nilfer Hatun, A, IX, 284; F. Babinger, Nlfer tn, EI (ng.), VIII, 43. Feridun Emecen

NLFER HATUN MARET


znikte XIV. yzyln son eyreinde ina edilen yap. znikte ehrin dousunda Lefke Kaps yaknnda yer alan bina, kap zerindeki kitbesine gre 790 (1388) ylnda I. Murad tarafndan annesi Nilfer Hatun iin yaptrlmtr. Baz aratrmaclarn yanllkla hamam, kilise, aevi eklinde nitelendirdikleri yap, erken Osmanl mimarisi iinde ska grlen ve zviyeli / tabhneli cami diye adlandrlan binalar grubunda yer alr. Yapnn almak rgl duvarlar sra tula, bir sra dzgn kesme kfeki ta dizisiyle ina edilmitir. tinal bir iilik gsteren cephelerde yer yer tulalarn deiik istifiyle sslemeli alanlar, zellikle rozetler oluturulmu, az da olsa kk paralar halinde renkli sr ve sr alt tekniinde iniler bu duvarlarda ssleme unsuru eklinde yerini almtr. ift sra pencereli olarak dzenlenen yapda alt sra pencereler sivri kemerli alnlkl ve dikdrtgen aklkl, st sra pencereler dikdrtgen veya kare aklkldr. Duvarlarn stnde sra, rt sisteminde iki sral kirpi saak dizisi bulunmaktadr. Dou ynnde yer alan ve olduka geni tutulan (8 m.) revak pye ve stunlarn tad be sivri kemerle ne, ikier sivri kemerle yanlara almaktadr. Dikdrtgen alanl be birimden oluan revakn yanlar ikier aynal tonozla, ortas iki yandan prizmatik genlerle dolgulanm ve yksek tutulmu onikigen kasnakl bir kubbe ile rtlmtr. Revak cephesinde kap ekseninde yer alan orta kemer dierlerinden daha yksek olup oturduu iki pyenin n cephesi yarm daire eklinde da takn alt yuvarlak yivle hareketlendirilmi ve bu yivlerin st koni biimli yarm klhla sonlandrlmtr. Yanlarda yer alan stunlarn balklar mukarnasl olup stteki kemer aralar tulalarn deiik istifiyle sslenmitir. Yapya geii salayan kap bursa kemeri eklinde akla sahiptir; zerindeki sivri kemerli alnlkta koyu renkli bir taa (mermer) satr halinde cel sls hatla yazl ina kitbesi yer almaktadr. Kap stnde dikdrtgen aklkl bir pencere ile iki yanda sivri kemerli alnlklar farkl dolgulanm olan dikdrtgen aklkl birer pencere vardr. eride sofa diye adlandrlan ve kenarlar yaklak 10,20 m. olan kare planl orta meknn st iten kuak halinde prizmatik genlerle geii salanan, dtan ise onikigen kasnakl kubbe ile rtlmtr. Sofa meknnda dou ynnde revaka alan pencerelerin dnda kubbe kasnanda yer alan kuzey ve gney ynnde sivri kemerli, bat ynnde dikdrtgen aklkl tepe pencerelerine sahiptir. Ayrca kubbenin stnde her yz sivri kemerli pencereli sekizgen kasnakl bir aydnlk feneri yer almtr. Sofann kuzeyinde ve gneyindeki yan odalar dikdrtgen aklkl birer kap ile orta mekna balanmaktadr. Kuzey-gney dorultusunda dikdrtgen planl bu meknlar iki ynde geni tutulmu Bursa kemerleriyle desteklenmi olup ortalar birer kubbe ile rtlmtr. Orta mekna bitiik olan kemerlerin stnde birer baca delii bulunmaktadr. Her iki odann kapnn karsnda ve bat ynnde altl stl dikdrtgen aklkl birer penceresi, dou ynnde altta birer nile stte birer kk mazgal penceresi vardr. Sofann batsnda yer alan mekn yaklak 50 santimetrelik sekiyle sofann zemininden ayrlm olup byk bir sivri kemerli aklkla sofaya balanmaktadr. Bu mekn dou-bat dorultusunda dikdrtgen bir alana sahiptir ve yapnn mescid blm olarak dzenlenmitir. Ortada kuzey-gney

ynnde atlm bir kemerle st rts iki birimli olarak ele alnan bu meknda her iki birim dikdrtgen planl olup farkl karakterlerde birer kubbeyle rtldr. Dou ynndeki birim zengin mukarnas dolgularla ortada iten sekizgen planl ve sekiz dilimli, batdaki birim ise genlerden oluan bir dolgu ile altgen tabana oturan ve dtan her ikisi de onikigen kasnak zerine ve farkl grnmlerde olan birer kubbeyle rtlmtr. Gney duvarnda iki kademeli bir ni eklinde ele alnm olan mihrab tam eksende olmayp biraz sola kaydrlmtr. Yapnn mzeye dntrlmesi esnasnda mihrap nii ksmen deiiklie uramtr. Gney ve kuzey ynnde altl stl ikier, bat ynnde yine altl stl birer pencere yer almaktadr. Ayrca bat ynndeki birimin kubbe kasnanda batya alan nc bir pencere daha vardr. meknda duvarlar sval olan yapda ssleme yok denecek kadar azdr. Sofa meknnda duvarlarn st ksmnda ve revaktaki orta kubbenin eteinde al sva ile yaplm alternatif dizili palmet sras tek ssleme olarak gnmze ulamtr. Bu yapdaki duvar teknii, tula ssleme ve rozetler ile demet biimindeki pyeler o yllardaki Bizans mimarisinde rastlanan zellikler olduuna gre binann yapmnda znikte kalan Bizansl ustalarn alm olduklar sylenebilir. Uzun yllar harap bir durumda kalan, hatta mescid ksmnn bir duvarndan darya balant salamak zere byk bir gedik alan bu Osmanl devri Trk mimarisinin en eski ve en nemli eseri ancak 1955 ylnda esasl bir onarm geirmi olup halen znik Mzesi olarak kullanlmaktadr.

BBLYOGRAFYA

A. D. Mordtmann, Anatolien, Skizzen und Reisebriefe aus Kleinasien: 1850-1859 (ed. Fr. Babinger), Hannover 1925, s. 71; A. Memduh Turgut Koyunluolu, znik ve Bursa Tarihi, Bursa 1935, s. 180; K. Otto-Dorn, Das Islamische znik, Berlin 1941, s. 52-59; Nezih Fratl, znik: Tarihi ve Abideleri Hakknda Muhtasar Rehber, stanbul 1959, s. 12; Ayverdi, Osmanl Mimrsi I, s. 320-328; Metin Szen, Trk Mimarisinin Geliimi ve Mimar Sinan, stanbul 1975, s. 52; Yldz Demiriz, Erken Osmanl Mimarisinde Ssleme I: Erken Devir 1300-1453, stanbul 1979, s. 587-593; Oktay Aslanapa, Osmanl Devri Mimarisi, stanbul 1986, s. 9; Trkiyede Vakf Abideler ve Eski Eserler, Ankara 1986, IV, 239-242; Bedri Yalman, znik, [bask yeri ve yl yok], s. 187-190; Abdlhamit Tfekiolu, Erken Dnem Osmanl Mimarisinde Yaz, Ankara 2001, s. 68-70; Semavi Eyice, znik: Tarihesi ve Eski Eserleri, stanbul 1988, s. 40-41; a.mlf., ki Trk Abidesinin Mahiyeti Hakknda Notlar: znikte Nilfer Hatun mareti ve Kayserideki Kk Medrese, A lhiyat Fakltesi Yllk Aratrmalar Dergisi, II, Ankara 1957, s. 107-110; C. Gurlitt, Die Islamitischen Bauten von Isnik (Nicaea), OA, III (1912), s. 54; Fr. Taeschner, Beitrge zur Frhosmanischen Epigraphik und Archaeologie: Das Nilfer-maret in Isnik und seine Bauinschrift, Isl., XX/2 (1932), s. 127-137; Ali Saim lgen, znikte Trk Eserleri, VD, I (1938), s. 65-66; Afife Batur, Osmanl Camilerinde Almak Duvar zerine, Anadolu Sanat Aratrmalar, II, stanbul 1970, s. 147-148; Seyfi Bakan, znikte Nilfer Hatun mareti, Trkiyemiz, sy. 48, stanbul 1986, s. 18-20; Faruk K. ahin, znik Nilfer Hatun mareti Duvarndaki iniler zerine, Arkeoloji ve Sanat, sy. 119, stanbul 2005, s. 79-84. Ahmet Vefa obanolu

NM YC
( ) Al sfendiyr-yi Nm Yc (1897-1960) Modern ran iirinin kurucusu. 11 Kasm 1897de Mzenderann ml ehrine bal Y kynde dodu. Blgenin soylu bir ailesine mensup olan babas brhim Han Nr bir iftiydi. Okuma yazmay kynde renen Nm, ilkokulu ailesiyle birlikte gittii Tahranda bitirdikten sonra girdii Saint Louis Lisesinden 1917de mezun oldu. Franszcann yan sra Arapay da rendi. Bu arada tant air Nizm Vefnn tevikiyle iir sylemeye balad. lk grevi Maliye Bakanlnda dk cretli bir memuriyettir. Bu grevi srasnda Tahranda edeb evrelerle ilikilerini gelitirdi. Melikuar Bahr, Ali Asgar Hikmet ve Mirza Ahmed Han Eter gibi nde gelen isimlerin meclislerinde bulundu. Ardndan Ret, Astara ve Tahranda retmenlik yapt. 1939da Mill Eitim Bakanlnca yaymlanan Msi dergisinin yayn kurulu yeliine getirildi ve derginin yaymna son verdii 1941 ylna kadar bu grevini yrtt. Dergide ok sayda iiri ve makalesi neredildi. Ardndan bir sre isiz kalan Nm, 1947 ylndan sonra Mill Eitim Bakanl Basn Yayn Dairesinde almaya balad. 4 Ocak 1960 tarihinde lmne kadar bu grevini srdrd. nceleri klasik tarzda zellikle Horasan slbunda iirler yazan Nm daha sonra balad serbest stille modern iirin randaki kurucusu saylm, ilk iirleri Nevbahr ve arn- Bstum gibi dergilerde, ardndan Peym-i Nev, Nme-i Merdm, Ende-yi Nev ve Kevr gibi dergilerde yaymlanmtr. Kendisinden sonra birok airi etkileyen Nm Hande-i Serd, Ey demh, Nks, Mrg- mn, Gurb, Gul-Mehtb gibi iirleriyle hret kazanmtr. Rubleri mer Hayymn dncelerine yakn fikr ve felsef konular iermesi bakmndan nem tar. Ayrca Mzenderann mahall dilinde iirler yazmtr. Eserleri. 1. a-i Reng-i Perde. Mesnevi formunda olup toplumsal bozukluklar dile getirdii 500 beyitlik ilk manzum eseridir (Tahran 1300 h.). 2. Hnevde-i Serbz. Baz iirlerini ihtiva etmektedir (Tahran 1305 h.). 3. Efsne (Tahran 1329 h.). Nm, Farsa iirde modernizmi balatmasnn mjdecisi olan bu eserinde aruz ve kurallarndan kopmaya alrsa da bunu henz tam olarak uygulayamad grlmektedir. Kiisel gzlemlerinden kaynaklanan hayal kullanmyla olduu kadar konuya empresyonistik yaklamyla da tek ve emsalsizdir. Dier eserleri arasnda Dny ne-i Men Est (Tahran 1375 h.), Nmeh-y Nm Yc (Tahran 1363 h.), Ns (Tahran 1375), arfh-y Hemsyeh (Tahran 1351 h.), Ferydh-y Dger ve Ankebt-i Reng (Tahran 1363 h.) ve Merad (Paris 1368 h.) yer alr. iirleri Srs Thbz tarafndan Mecma-i Kmil-i Er-i Nm Yc adyla toplu olarak yaymlanmtr (Tahran 1370). Thbz mektuplarn da toplu olarak Nmeh adyla neretmitir (Tahran 1368 h.).

BBLYOGRAFYA

Ebl-Ksm Cennet At, Nm: Zindegn ve r- , Tahran 1334 h.; M. Bkr- Burk, Sanvern- Nm-yi Mur, Tahran 1351 h., s. 265-270; Yahy ryanpr, Ez ab t Nm, Tahran 2535 ., II, 466-479; Gulm Hseyin Ysuf, eme-i Ren: Ddr B irn, Tahran 1369 h., s. 476-492; Hseyin-i Rezmc, Env- Edeb ve r- n der Zebn- Frs, Mehed 1372 h., s. 43-44; smil Hkim, Edebiyyt-Mur- rn, Tahran 1374 h., s. 69-78; M. Cafer Yhakk, n Seb-yi Tene, Mehed 1374 h./1995, s. 88-100; Ali Mr Ensr, Kitbins-yi Nm Yc, Tahran 1375 h.; Ftma Revend, Zindeg-yi Nm, Tahran 1377; Mansr Servet, Naariyye-i Edeb-yi Nm, Tahran 1377 h.; Emr smil, Nm Yc, Tahran 1378 h.; M. ems Lengrd, Nm Yc, Tahran 1380 h.; Munibur Rahman, Nm Y, EI (ng.), VIII, 43-44. Saime nal Savi

NM-BEREFAN
() Trk msikisi usullerinden. Trk msikisinin byk usullerinden biri olup XV. yzyldan beri kullanld tahmin edilmektedir. On alt zamanl olan nm-berefan usul, otuz iki zamanl berefan usulnn zaman bakmndan yars olduu ve berefan usuln meydana getiren darblarn yar kymetleri alnarak oluturulduu iin bu ismi almtr. Nm-berefan usul, bir zaman ve bir be zamanla iki drt zamandan, dier bir ifadeyle bir semi, bir Trk aksa ve iki sofyann birbirine eklenmesiyle meydana gelmitir. Usuln 16/8lik birinci ve 16/4lk ikinci mertebesi mevcutsa da daha ok 16/4lk mertebesi tercih edilmitir. Perev, beste ve baz ilhilerde kullanlan bu usulle llm eserlerden gnmze sadece erfin bayat makamndaki perevi ulamtr. Usuln 1. darb kuvvetli, 2. darb zayf, 3. darb kuvvetli, 4. darb zayf, 5 ve 6. darblar kuvvetli, 7. darb zayf, 8. darb yar kuvvetli, 9. darb zayf, 10. darb kuvvetli, 11. darb yar kuvvetli, 12. darb zayftr. 16/8lik 1. mertebesi: 16/4lk 2. mertebesi:

BBLYOGRAFYA

Subhi Ezgi, Nazar-Amel Trk Musikisi, stanbul 1935, II, 83-84; zkan, TMNU, s. 643-644. smail Hakk zkan

NM-ENBER
( ) Trk msikisi usullerinden. Yarm ember anlamna gelen nm-enber, Trk msikisinin yirmi drt zamanl byk usullerinden biri olan enber usulnn zaman bakmndan yars olup enber usulnn baz paralar da bu usuln iinde yer alr. On iki zamanl olan nm-enber usul bir drt zaman, bir alt zaman ve bir iki zamandan, dier bir ifadeyle bir sofyan, bir yrk semi ve bir nm-sofyann birbirine eklenmesiyle meydana gelmitir. 12/8lik birinci ve 12/4lk ikinci mertebeleri kullanlan bu usulle perev, beste ve baz din formlar llmtr. Usuln 1. darb kuvvetli, 2. darb yar kuvvetli, 3. darb zayf, 4. darb kuvvetli, 5. darb yar kuvvetli, 6. darb zayf, 7. darb yar kuvvetli ve 8. darb zayftr. Zurnazen brhim Aann snble perevi 1. ve Muzafferin hseyn perevi 2. mertebeye rnek olarak verilebilir.

BBLYOGRAFYA

Subhi Ezgi, Nazar-Amel Trk Musikisi, stanbul 1935, II, 83; Hseyin Sdeddin Arel, Trk Msksi Nazariyat Dersleri (haz. Onur Akdou), Ankara 1991, s. 111-112; zkan, TMNU, s. 628629. smail Hakk zkan

NM-DEVR
( ) Trk msikisi usullerinden. Trk msikisinin byk usullerinden biri olup XV. yzyldan beri kullanlmaktadr. Her ne kadar devr-i kebr usulnn ikinci drt zaman ile sonra gelen alt zamanlk bir parasnn karlmasyla elde edilip nm-devir (yarm devir) ismini almsa da devr-i kebr usulnn zaman bakmndan yars deildir. karlan on zamann dndaki dier vurular devr-i kebr ile ayndr. On sekiz zamanl olan nm-devir usul bir alt zamanla adet drt zamandan, dier bir ifadeyle bir yrk semi ile sofyandan yaplmtr. 18/4lk ikinci mertebesi daha fazla kullanlan bu usul perev, beste ve ilhilerde tercih edilmitir. Usuln 1. darb kuvvetli, 2. darb yar kuvvetli, 3. darb zayf, 4. darb kuvvetli, 5. darb yar kuvvetli, 6. darb kuvvetli, 7. darb yar kuvvetli, 8. darb kuvvetli, 9. darb zayf, 10. darb yar kuvvetli ve 11. darb zayftr. Nm-devir usulnn eskiden kullanlan ilk ekli devr-i kebr usulnde de olduu gibi sade bir yapdadr: Sonraki devirlerde 1. ve 2. drt zaman velvelelendirilerek usul u ekli almtr: Msnin niburek pereviyle Yahy Nazmin bayat makamnda, Deil cm- mey ald gl-i b- tarab imdi; Basmac (Tulum) Abdi Efendinin uak makamnda, Baklmaz rz- pr-tbna ol mhitbnn msrayla balayan besteleri bu usulle llm eserlerdendir.

BBLYOGRAFYA

Subhi Ezgi, Nazar-Amel Trk Musikisi, stanbul 1935, II, 91, 102-108, 113; zkan, TMNU, s. 649; Sadettin Heper, Trk Musikisinde Usuller, MM, sy. 345 (1978), s. 7. smail Hakk zkan

NM-EVSAT
( ) Trk msikisi usullerinden. On zamanl olan bu usule yirmi alt zamanl evsat usulnn zaman bakmndan yars olduu iin yarm evsat anlamnda nm-evsat ad verilmi ve evsat usulnn be zamanl ilk paras ile sekiz zamanl son iki parasnn vuru kalplar da ayn olmak zere bir araya getirilmesiyle oluturulmutur. Usuln evsat gibi dm darbyla bitmesi zellik arzeder. Bir nazariyeye gre kk, dier bir nazariyeye gre byk bir usul olan nm-evsat bir be zamanla iki drt zamandan, dier bir ifadeyle bir Trk aksa ile iki sofyandan yaplmtr. 13/8lik birinci ve 13/4lk ikinci mertebeleri bulunan usul din formlardan ilh ve tevhler bata olmak zere baz ark ve trklerde kullanlmtr. Usuln 1. darb yar kuvvetli, 2 ve 3. darblar zayf, 4 ve 5. darblar kuvvetli, 6. darb yar kuvvetlidir. eyh Seyyid Efendinin nevruz makamnda, Kudmn rahmeti zevk u safdr y Reslellah msrayla balayan tevhi; III. Selimin rast makamnda, Andelb olmak dilersen ol gle; Zeki Dedenin hicazkr makamnda, yle sakla srr- ak tende cnn duymasn msralaryla balayan ilhileri bu usulle llm eserlerden bazlardr.

BBLYOGRAFYA

Subhi Ezgi, Nazar-Amel Trk Musikisi, stanbul 1935, II, 108, 113; zkan, TMNU, s. 632-633; Hseyin Sdeddin Arel, Trk Msksi Nazariyat Dersleri (haz. Onur Akdou), Ankara 1991, s. 113114; Sadettin Heper, Trk Musikisinde Usuller, MM, sy. 345 (1978), s. 6. smail Hakk zkan

NM-HAFF
() Trk msikisi usullerinden. On alt zamanl bir usul olan nm-hafif usulne bu isim, Trk msikisinin otuz iki zamanl usullerinden hafif usulnn zaman bakmndan yars olduu iin verilmitir. Hafif usulnn ilk iki drt zaman ile son iki drt zamannn yan yana getirilmesinden oluturulmu olan nm-hafif usul drt adet drt zamandan, dier bir ifadeyle drt sofyandan meydana gelmitir. Bu usul ayn zamanda darb fetih ve hv usullerinin son on alt zamanlk blmlerini oluturur. 16/4lk ikinci mertebesi kullanlan bu usul ile kr, perev, beste ve baz ilhiler llmtr. Usuln 1. darb kuvvetli, 2. darb zayf, 3 ve 4. darblar kuvvetli, 5. darb zayf, 6 ve 7. darblar kuvvetli, 8. darb zayf, 9. darb yar kuvvetli, 10. darb zayf, 11 ve 12. darblar kuvvetli, 13. darb yar kuvvetli, 14, 15 ve 16. darblar zayftr. Usuln eski vuruluu yledir: Zamanla sondaki 4 zaman velvelelendirilmitir. Gnmzde bu usuln ok az rnei bulunmaktadr. Mnir Nurettin Selukun mhur makamnda, Vur pene-i Aldeki emr akna msrayla balayan mehter marnda; Ahmet Irsoyun nikriz makamnda, klar sdklar iitmi olun; Hammzde smil Dedenin szidil makamnda, Ey gnl g eyle gel klarn gftrn msralaryla balayan ilhilerinde bu usul kullanlmtr.

BBLYOGRAFYA

Subhi Ezgi, Nazar-Amel Trk Musikisi, stanbul 1935, II, 140; zkan, TMNU, s. 647; Sadettin Heper, Trk Musikisinde Usuller, MM, sy. 345 (1978), s. 7. smail Hakk zkan

NM-SAKL
() Trk msikisi usullerinden. Trk msikisinin yirmi drt zamanl byk usullerinden olan nm-sakl usulne bu isim, krk sekiz zamanl sakl usulnn zaman says bakmndan yars olduu iin verilmi olup sakl usulnn ortasndan yirmi drt zamanl bir blmn kartlmasyla elde edilmitir. Geriye kalan dier darblar sakl ile ayndr. Nm-sakl usul bir drt, iki alt ve yine iki drt zamandan, dier bir ifadeyle bir sofyan, iki yrk sem ve yine iki sofyandan olumutur. 24/4lk ikinci ve 24/2lik nc mertebeleriyle kullanlan nm-sakl usulnn daha ok 24/4lk mertebesi tercih edilmitir. Usuln 1. darb kuvvetli, 2. darb yar kuvvetli, 3. darb zayf, 4. darb kuvvetli, 5. darb yar kuvvetli, 6. darb zayf, 7. darb kuvvetli, 8. darb zayf, 9. darb kuvvetli, 10. darb yar kuvvetli, 11, 12, 13 ve 14. darblar zayf, 15. darb kuvvetli, 16. darb yar kuvvetli, 17. darb kuvvetli, 18. darb zayf, 19. darb yar kuvvetli ve 20. darb zayftr. Kr, beste, perev ve ilhi gibi formlarda kullanlm olan usule rnek olarak Buhrzde Mustafa Itrnin nev makamnda, Glbn-i y mdemed sk-i glizr k? msrayla balayan krnn ba taraflar verilebilir. Bu usul eskiden daha sade darblarla, yani ikinci alt zamanla bunu takip eden drt zamann vurular velvelesiz olarak kullanlrken bu vurular daha sonraki dnemlerde paralara ayrlarak velvelelendirilmitir; bugn bu velveleli ekil kullanlmaktadr.

BBLYOGRAFYA

Him Bey, Msik Mecmuas, stanbul 1280, s. 7; Subhi Ezgi, Nazar-Amel Trk Musikisi, stanbul 1935, II, 153-154; zkan, TMNU, s. 654-655; Sadettin Heper, Trk Musikisinde Usuller, MM, sy. 346 (1978), s. 9. smail Hakk zkan

NM-SOFYAN
() Trk msikisi usullerinden. Trk msikisi usul sisteminde, oluumuna baka bir usuln girmedii iki basit usulden biridir. Drt zamanl sofyan usulnn, zaman bakmndan yars olduu iin nm-sofyan (yarm sofyan) denilmitir. Trk msikisinin en kk usul olan nm-sofyan usulnn 2/8lik birinci, 2/4lk ikinci ve 2/2lik nc mertebeleri varsa da en ok 2/4lk mertebesiyle kullanlmtr. 2/4lk mertebesinin Bat mziindeki ismi sebaredir (C barr). Daha ok sirto, longa gibi oyun havalaryla marlarda ve baz trklerde kullanlan nm-sofyan usul ark ve ilhilerde az tercih edilmitir. Bu usuldeki arklar da daha ok fantezi trndedir. Usul darblarnn birincisi kuvvetli, ikincisi hafiftir. Sultan Abdlazizin hicaz, Tanbr Kad Fuad Efendinin hicazkr sirtosu; Tanbr Cemil Beyin hseyn (een kz), kr Tunarn hicaz oyun havalar; Santr Edhem Efendinin ehnaz, Tanbr Cemilin nikriz, Kevser Hanmn nihavend longas; Kaptanzde Ali Rz Beyin, Ufuklara yaslanm yorgun dalar srayla msrayla balayan hicaz fantezisi, Sadettin Kaynakn, Grdm seni bir gn yeni am gle dndm msrayla balayan uak arks; Bekir Stk Sezginin rast makamnda, Bu dervilik yoluna sdk ile gelen gelsin msrayla balayan ilhisi bu usulle llm eserlerden bazlardr.

BBLYOGRAFYA

Suphi Ezgi, Nazar-Amel Trk Musikisi, stanbul 1935-40, II, 5; IV, 279-280; Hseyin Sdeddin Arel, Trk Mskisi Nazariyat Dersleri (haz. Onur Akdou), Ankara 1991, s. 81-84; zkan, TMNU, s. 565, 568-569; Sadettin Heper, Trk Musikisinde Usuller, MM, sy. 344 (1978), s. 10. smail Hakk zkan

NM-ZENCR
( ) Trk msikisi usullerinden. Yz yirmi zamanl zencir usulnn zaman says bakmndan yars olduundan yarm zencir anlamnda nm-zencir denilen bu usul be ayr usuln sralanmas ile olutuu iin dizi usuller snfnda yer alr. Zencirle benzerlii, sadece zaman says ve zencir gibi farkl usullerin sralanmasndan meydana gelmi olmasndan ibarettir. Nm-zencir usl bir ar dyek (8/4), bir lenk fahte (10/4), bir nm-enber (12/4), bir yin devr-i revn ile (14/4) bir nm-berefan (16/4) usullerinin kendi formalarnda sralanmasyla oluur. Zencir usuln meydana getiren usullerin drder zaman artarak sralanmasna karlk nm-zencir usuln meydana getiren usuller ikier zaman artarak sralanr ve bunlar hep ikinci mertebeleriyle kullanlr. Bu sebeple daha ok perev ve bestelerin bestelenmesinde kullanlan nm-zencir usulnn de 60/4lk mertebesi tercih edilmitir. Usuldeki darblarn kuvvetli ve hafiflilii usul meydana getiren usullerdeki gibidir. Bu usulle llm eserlerden gnmze ancak Muzafferin hseyn perevi ulamtr.

BBLYOGRAFYA

Suphi Ezgi, Nazar-Amel Trk Musikisi, stanbul 1935, II, 164-165; zkan, TMNU, s. 687. smail Hakk zkan

NMET
() Kurn- Kermde yer alan kavramlardan biri. Szlkte masdar olarak bolluk ve iyi hal iinde olmak, isim olarak madd ve mnev imknlar anlamna gelen nimet (name) kelimesini (Lisnl-Arab, nam md.; Kmus Tercmesi, IV, 500). bnl-Cevz insana refah ve mutluluk salayan meru ey (Nzhetl-ayn, s. 597), Seyyid erf el-Crcn zel bir ama veya bedel gzetilmeksizin yaplan iyilik diye tanmlamtr (et-Tarft, Nimet md.). Kurn- Kermde nimet kavram fiil kalplarnda on sekiz, isim olarak elli drt ve nam (bol nimet) eklinde on yedi yette gemektedir. Bir yette fiil kalbyla yer alan nimet kavram Hz. Peygambere izfe edilmekte (el-Ahzb 33/37), iki yetin birinde, Firavunun sriloullarn kle olarak altrmasnn kendisi tarafndan nimet diye telakki edilmesi Hz. Ms tarafndan eletirilirken kelime ona nisbet edilmekte (e-uar 26/22), dierinde de karlksz mal harcama yaparken rabbinin rzsn talep etmekten baka kimsenin nezdinde kran beklentisi olmayan iyi insan tipi tasvir edilirken kullanlmaktadr (el-Leyl 92/19). Buna gre Kuranda yer alan nimet kavram istisna dnda seksen alt defa Allaha izfe edilmektedir (M. F. Abdlbk, el-Mucem, nam md.). Aslnda, Sizin nezdinizde nimet namna bulunan her ey hi phe yok ki Allahtandr melindeki (en-Nahl 16/53) ilh beyan erevesinde sz edilen nimet istisnalarnn ikisi neticede Allaha nisbet edilmi olur. Firavunun tavrnda ise nimet nitelii tayan bir husus yoktur. Nimet olarak deerlendirilen eylerin madd ve mnev olmak zere ikiye ayrlmas mmkndr. Madd nimetler dnyada varln devam iin gerekli olan her eyi ierir: Su, bitkiler, ekin ve meyveler, eler, oullar ve torunlar, giyecekler, dalar, rmaklar, yollar, yldzlar, gece ve gndz, gemilerin denizde yzmesi ve tabiatn dzenli biimde ilemesi gibi. Nahl sresinde bunlarn ouna temas edilir (16/ 5-18, 53, 65-72, 78-83, 114, 121). Bunun yannda insanlarn dnya hayatnda karlat eitli skntlar Cenb- Hakkn gidermesi, dua ve taleplerine icabet etmesi, insanlara yaama sevinci vermesi gibi saylamayacak kadar ok nimet mevcuttur. Mnev nimetlere gelince Kuranda nimet kavram hidayet, iman ve bunlarn salad ebed hayattaki mutluluk zerine younlamaktadr. bnl-Cevz nimet kelimesinin Kuranda on mnaya geldiini, bunlardan yalnzca birinin gzel yaama imknlar alanna girdiini, dierlerinin din, kitap, nbvvet, Hz. Muhammedin kendisi, slmiyet, lutuf ve ihsan, sevap ve mkfat gibi mnalara geldiini belirtir (Nzhetl-ayn, s. 597-599). Kurana gre gerek nimet, Cenb- Hakkn ruhumdan flediim diye nitelendirdii insann (el-Hicr 15/29) selim ftratn bozmayp Ona balanmasdr. nsanla yaratcs arasndaki bu ilgi hiret hayatna da tanarak cennet nimetlerinden vgyle sz edildikten sonra Allahn kulundan memnun oluunun her nimetin stnde bulunduu belirtilir (et-Tevbe 9/72). Kurn- Kermde hiret hayatnn nimetlerinden sz edilen on alt yette nam kelimesi kullanlr. Kuranda kendilerine nimet verildii bildirilenlerin banda peygamberler gelir. Bunlarn arasnda Hz. Sleyman (en-Neml 27/19), Ms (el-Kasas 28/17) ve s (ez-Zuhruf 43/59) zellikle zikredilir; ayrca

Meryem sresinde sz konusu edilen baz peygamberler de ilh nimete mazhar klnmakla nitelendirilir (19/41-58). Hz. Muhammed ise bizzat nimet olarak anlmtr (en-Nahl 16/83; kr. bnl-Cevz, s. 597-598). Peygamberlerden baka kendilerine nimet verilenler sddklar, ehidler ve slihler olup Allaha ve resulne itaat edenlerin de bunlarla birlikte mkfatlandrlaca beyan edilir (en-Nis 4/69). Nimet kavram eitli hadis rivayetlerinde de Kurandaki kullanlna paralel biimde yer almtr. Wensinckin el-Muceminde nimet kavramna yaplan atflar alt stunu bulmaktadr (VI, 491-496). Buhrnin naklettii bir rivayete gre (Mez, 8) Abdullah b. Abbas, Allahn nimetini nankrlkle karlayan ve sonunda kavimlerini helke srkleyenleri grmedin mi? melindeki yette (brhm 14/28) yer alan nimet kelimesiyle Hz. Muhammedin kastedildiini sylemitir. Muhtelif hadislerde Allahn dnya hayat iin lutfettii nimetlerin kadrinin bilinmesi, nankr davranlmamas ve sahip olunan imknlarn ebed hayatn kazanlmas yolunda harcanmasnn nemi zerinde durulur (ayrca bk. NM). Kuranda, Rahmn sresinde otuz bir defa tekrarlanan l kelimesi bata olmak zere nimet mnasna gelen veya ona yakn bir muhteva tayan fazl, ihsan, sevap, rzk, lutuf gibi kelimeler de oka tekrarlanr. Kelma ve tefsire dair eserlerde Allah-insan mnasebetleri balamnda nimet verenin verilen nezdinde teekkr hakknn bulunduu ilkesine sk sk temas edilir. Buradaki nimet kul iin iki adan byk nem tar. Bunlardan biri genellikle insan psikolojisine hkim olan, iinde bulunduu nimetten gafil olma snrn ap ahsiyet kazanmas ve yaama sevinci tamasdr. kincisi nimeti vereni tanyp Onunla ruh-mnev iletiim kurmasdr. Mtrd, Allahn size lutfettii nimeti, t vermek iin indirdii kitab ve hikmeti unutmayn melindeki yetin (el-Bakara 2/231) tefsirinde buradaki nimetin byk nimetlerden biri olan Hz. Muhammedden baka slm dini ve ahkm ya da Allahn insanlara lutfettii btn nimetler mnasna gelebileceini belirtir, ardndan da ilh nimetlerin gruba ayrldn syler. Birincisi slmiyet olup korunarak devam ettirilmesi gerekir; ikincisi zel nimetler olup kr icap ettirir; ncs dier btn nimetler olup tevhid inancn dourur (Tevltl-urn, II, 77).

BBLYOGRAFYA

Lisnl-Arab, nam md.; et-Tarft, Nimet md.; Kmus Tercmesi, IV, 500; Wensinck, elMucem, VI, 491-496; M. F. Abdlbk, el-Mucem, nam, ely md.leri; Buhr, Mez, 8; Mtrd, Tevltl-urn (nr. Ahmet Vanlolu), stanbul 2005, II, 77; bnl-Cevz, Nzhetlayn, s. 597-599. Fatma Candan Gnaydn

NMETULLAH el-CEZR
() Seyyid Nimetullh b. Abdillh b. Muhammed el-Msev el-Hseyn el-Cezir et-Tster (. 1112/1701) i limi. 1050 (1640) ylnda rann gneybatsnda yer alan Tster (ster) ehri yaknlarndaki Sbye kynde dodu. Cezir nisbesini doduu yerin Basra krfezindeki adalar blgesinde (cezir) bulunmas sebebiyle ald anlalmaktadr. Soyu yedinci imam Ms el-Kzma ular. Hayatnn krk ylna yakn blmn o dnemde kaleme ald el-Envrn-numniyye adl eserinin sonunda anlatr (IV, 302-326). Buna gre ilk eitimine kyndeki okulda balad. Ardndan evredeki Krn ve Huveyzeye giderek renimini ilerletti. 1061de (1651) razda Mansriyye Medresesine girdi. Burada kald dokuz yl ierisinde eitli hocalardan ders ald. Ardndan sfahana geerek Erfauddin en-Nn, Hseyin b. Cemleddin el-Hnsr ve Allme el-Horasn gibi limlerin derslerine katld. Burada Muhammed Bkr el-Meclis ile tant. Ondan drt yl kadar kelm ve hadis okudu. Meclisnin, ann en byk hadis koleksiyonu saylan Birl-envrnn hazrlanmasna nemli katklarda bulundu. Bu arada sfahanda yeni kurulan medreseye hoca tayin edildi ve sekiz yl burada ders verdi. 1110 (1698) ylnda sfahandan ayrlp Cezayir blgesine geldi, burada telif almalarn aralksz srdrd. eitli dnemlerde Necef, Mehed, Smerr, Kzmeyn gibi merkezlere ziyarette bulundu. Aralarnda Mahmd el-Meymend, Ali b. Hseyin b. Muhyiddin el-Hemedn, Muhammed b. Ysuf b. Alinin de bulunduu ok sayda renci yetitirdi. Cezir Tsterde vefat etti. Nimetullah el-Cezir daha ok fkh ve hadisle megul olmu, zellikle imamlardan nakledilen rivayetlerin incelenmesi ve erhedilmesi konusunda derinlemitir. mmiyye fkhnn iki temel ekoln tekil eden Ahbriyye ve Usliyyeden ilkine mensup olmakla birlikte dier ekol mensuplarna kar eletirilerinde ll davranm, iki tarafn birbirini zaman zaman dallete nisbet etmesini doru bulmadn belirtmitir. Ahbr ekolnn temel fikrine uyarak ter alannda kelm, mantk gibi akl delillere dayal her trl yardmc unsuru reddeden mellif Usllerin ne kard rey, kyas ve istihsan gibi kaidelere itibar edilemeyeceini, ancak imamlar tarafndan ortaya konulan usuller ve genel kurallara gre hkm verilebileceini ifade etmitir. Bu erevede nemli tartma konularndan birini tekil eden, Usllerin bir mctehidin vefatndan sonra onun ictihadlarnn geerli olmayaca eklindeki yaklamlarna kar kmtr. Ona gre naslara dayanlarak yaplan ictihadlar zan deil hakikat konumunda bulunduundan ahslarn vefatyla hkmn yitirmez. Dier taraftan mellif kelm konularnda akl temellendirmelerden ziyade imamlardan nakledilen rivayetleri ne karan bir yntem izlemi, bu arada tasavvufa kar km, tabiat bilimleriyle ilgili tartmalarda yine rivayetler erevesinde grler ortaya koymutur (ilm kiilii iin bk. Hnsr, VIII, 150, 152-159; Uyar, s. 232-237). Eserleri. 1. el-Cevhirl-avl. bn Eb Cumhrun hadisle ilgili Avlil-lelil-azziyye adl eserinin erhidir (g Bzrg-i Tahrn, V, 273-274). 2. el-Envrn-numniyye. mamlardan

nakledilen rivayetler erevesinde inan konularn ele alan bir almadr. lki tabask olmak zere (Tahran 1271) birok defa baslmtr (Tahran 1280, 1316, 1319; Tebriz 1301, 1338 h.; Beyrut 1404/1984). 3. yetl-merm. Eb Cafer et-Tsnin Tehbl-akmna dair sekiz ciltlik erhtir. Mellifin Tsnin ayn eserine yazd Madl-enm isimli erhinden sonra kaleme alnmtr (a.g.e., XXII, 113-114). 4. Madl-enm f eri Tehbil-akm. Eb Cafer etTsnin eserine yaplan on iki ciltlik erhtir (a.g.e., a.y.). Tahrnye gre baz kaynaklarda mellife atfedilen el-Buru-hire bu erhin dier bir ad olmaldr (a.g.e., III, 50). 5. Kefl-esrr f eril-stibr. Eb Cafer et-Tsnin eserine dair ciltlik bir erhtir (a.g.e., XVIII, 17). 6. al-enbiy (en-Nrl-mbn, en-Nrl-mbn f ail-enbiy vel-mrseln). nszde kaydedildiine gre mellifin, on iki imam hakkndaki Riyl-ebrr adl eserinin ardndan onu tamamlayc bir alma olmak zere peygamberleri yet ve hadislerde geen kssalar ile ele alan bir almasdr (Necef 1355, 1374; Beyrut 1417/1997; Beyrut, ts.). 7. Menbaul-ayt. Vefat etmi bir mctehidi taklit etmenin cevzna dairdir (Badat 1384/1929). 8. Nrl-envr. Drdnc imam Zeynelbidine izfe edilen dua mecmuas e-afetsSeccdiyyenin erhi olup Mr Dmdn iyet-afetis-Seccdiyyesi ile birlikte baslmtr (Tahran 1317; Tebriz, ts.; Muhammed b. Hseyin el-Cabnin adatl-hilliyyesi ile birlikte Tahran 1317). 9. iyetl-Cm. bnl-Hcibin el-Kfiyesine Abdurrahman- Cmnin elFevid-iyiyye adyla yazd, ancak daha ok rihinin lakabyla tannan erhin hiyesi olup birok defa baslmtr (Tahran 1268, 1277, 1293; Tebriz 1280, 1296). 10. Zehrr-reb. Mellifin kendi olunu kaybetmesi zerine kaleme ald eser eitli zorluklara kar insana teselli kaynaklarn gstermeyi amalamaktadr (Tahran 1292, 1298; nr. Muhammed Kzm el-Ktb, Necef 1954, 1956; mellifin eserleri hakknda ayrca bk. Tebrz, III, 113-115).

BBLYOGRAFYA

Nimetullah el-Cezir, el-Envrn-numniyye, Beyrut 1404/1984, IV, 302-326; ayrca bk. M. Ali el-Kd et-Tabtabnin nsz, I, s. c-l; Hr el-mil, Emell-mil (nr. Ahmed el-Hseyn), Badad 1385/1965, II, 336; bn Usfr el-Bahrn, Lletl-bareyn (nr. M. Sdk Bahrlulm), Beyrut 1406/1986, s. 111; Abdullah Efendi el-sfahn, Riyl-ulem ve iyl-fual (nr. Ahmed el-Hseyn), Kum 1401, V, 253-256; Hnsr, Ravtl-cennt, VIII, 150-159; Mirza Muhammed b. Sleyman et-Tnkbn, al-ulem, Tahran 1396, s. 336-353; Browne, LHP, IV, 161-167, 361-367; Hnbb Mr, Fihristi Kitbh-yi p-yi Arab, Tahran 1344 h., s. 101, 276, 285, 309, 507, 664, 913, 969, 970; Tebrz, Reynetl-edeb, Tebriz, ts. (aphne-i afak), III, 113-115; g Bzrg-i Tahrn, e-era il tenfi-a, Beyrut 1430/ 1983, II, 369; III, 50; V, 273-274; XIII, 375; XVI, 18; XVII, 8; XVIII, 17; XXII, 113-114; Mazlum Uyar, mmiyye iasnda Dnce Ekolleri: Ahbrilik, stanbul 2000, s. 232-237; Bahddin Hurremh, Zehrr-reb, DMT, VIII, 554-556. lyas zm

NMETULLAH b. HABBULLAH
() (. 1024/1615 [?]) Tr-i n- Cihn adl eseriyle tannan Bbrl vakanvis. Bbrl Sultan Ekber ahn otuz be yl kadar hizmetinde bulunan Habbullah Herevnin oludur. Bbrl kumandanlarndan olup Bbrnmeyi Farsaya tercme eden Abdrrahim Hn- Hnnn zel ktphanecisi iken 1005 (1597) ylnda Cihangirin hizmetine girdi ve 1018e (1609) kadar onun vakanvisliini yaptktan sonra kumandanlarndan Hn- Cihn Ldnin hizmetine geti. Onun tevikiyle 1021de (1612) Malkaprda yazmaya balad Tr-i n- Cihn adl Farsa eserini Zilhicce 1021de (ubat 1613) tamamlad. Tr-i n- Cihn bir Afgan tarihi olup bir mukaddime, yedi blm (bab) ve bir htimeden olumaktadr. Geleneksel anlay izgisinde Hz. demle balayan eserde Delhi Sultan Behll-i Ld, r ah Sur ve Hn- Cihn Ldnin hayatlar geni biimde ele alnmtr. Son blmler Afgan kabilelerinin nesepleri ve Cihangirin saltanat hakkndadr. Htimede tannm pek ok Afganl meayihin biyografileri bulunmaktadr. Ekber ahn vefat, Cihangirin tahta k, ehzade Hsrevin taht iin isyan etmesi gibi olaylarn grg ahidi olan mellif Tr-i aber, Tr-i Gzde, Ekbernme ve Tr-i Nimh gibi eserlerin yan sra Bbrl belgelerine dayanarak hadiseleri kronolojik srayla verir, siyas olaylar ve devlet adamlar arasndaki ilikileri anlatr. zellikle Afgan tarihi hakknda ska atfta bulunulan eserde yer alan ve zaman iinde ok tartlan bir iddiaya gre Afganl Petunlar Ben srile dayanmaktadr. Mellifin bu hususta ne srd aklamalar gnmzde artk kabul grmemekle birlikte XX. yzyla kadar ok tekrar edilmitir. Eserin muhtasar nshas ayn zamanda Mazen-i Afn olarak da bilinir. Ancak her iki kitabn ayn eser mi yoksa deiik iki eser mi olduu hususunda farkl grler mevcuttur. Mesel Elliot bunlarn ayn eser olduunu sylerken mmddin iki ayr kitap olarak kabul eder. Her iki nsha arasndaki en belirgin fark, Mazen-i Afnde Hn- Cihn Ldnin htrat ve Cihangir hakknda bilgi bulunmamasdr. Tr-i n- Cihnn baz blmlerini Elliot - Dowson ngilizceye evirerek neretmitir (History of India as Told by its own Historians, V, 67-116). Mazen-i Afn ise Bern Dorn tarafndan ngilizceye evrilmitir (History of the Afgans, Translated from the Persian of Neamet Ullah, London 1829-1936). Bu almay daha sonra N. B. Roy gzden geirerek baz tashihlerle birlikte yeniden yaymlamtr (Makhzan-i-Afghani, Niamatullahs History of the Afghans, Santiniketan 1958). Tr-i n- Cihn Muhammed Beir Hseyin tarafndan Urducaya tercme edilmitir (Tr-i n--Cihn ve Mazan-i Afn, Lahor 1978).

BBLYOGRAFYA

The History of India (ed. H. M. Elliot - J. Dowson), London 1873, V, 67-116; Rieu, Catalogue of the

Persian Manuscripts, I, 210, 212; III, 903; Tarkh- Khn Jahani wa Makhzan-i Afghn (ed. S. M. Imamuddin), Dhaka 1960; M. Gholam Rasul, The Origin and Development of Muslim Historiography, Lahore 1968, s. 105-106; Storey, Persian Literature, I, 393-395; II, 1209-1214; E. Berthels, Nimat Allh b. abb Allh Haraw, EI (ng.), VIII, 44. Azmi zcan

NMETULLAH KVER
( ) XV. yzyln sonu ile XVI. yzyln balarnda yaayan zer airi. Sm Mirza tezkiresinde Kiver mahlasyla kaydedilip Kazvinli olduu ve ok sayda iirinin bulunduu belirtilen sanatkrla M. Ali Terbiyetin Dnimendn- erbycn adl eserinde Trke ve Farsa iirlerinin yer ald bir divan olduunu bildirdii, Gney Azerbaycann Karada blgesindeki Dlmekn (Dilmean) ilesinden olan Nimetullah Kiver Dlmeknnin ayn kii olup olmadn tesbit etmek mmkn deildir. Elde Trke ve Farsa iirleri bulunan Kivernin, birka blgesinde Dilman (Dlmegn) adl ehir veya ky bulunan Azerbaycanda doduu tahmin edilmektedir. Kivernin air olarak tannmasndan sonra Akkoyunlu Sultan Ykubun saltanat zamannda (1478-1490) Tebrize gidip Habb, Hat, Ahmed gibi airlerle birlikte onun saraynda kald iirlerinden anlalmaktadr. Ancak Sultan Ykuba srekli kasideler yazmak zorunda kalmas zerine air saraydan ayrlp iirlerinde bir stat olarak and Ali r Nevnin yanna Semerkanta gitmitir. Ondan iltifat grmesine ramen yann ilerlemesi ve gurbet sknts yznden Sultan Ykubun lmnn ardndan Tebrize dnp birka yl sonra burada vefat etmitir. Tebrize dnnden sonra madd skntlar ektii ve eski gnlerini zledii iirlerinden belli olmaktadr. Ali r Nev ve Nesmnin etkisi altnda kalan Kivernin iirlerinde aatay Trkesinin zellikleri grlmektedir. iirlerinin ou kane olup tasavvuf manzumeleri azdr. ou Trke iirlerden meydana gelen Trke-Farsa divannda gazel, kaside, rub, muhammes, kta ve drtlkler halinde gzel iirler vardr. Bu iirlerinden Trk-slm kltrn iyi bildii anlalmaktadr. Kivernin tek eseri olan divan Azerbaycanda yaymlanmtr. Cihangir Kahramanov, Bakdeki nshay (Azerbaycan Elmler Akademisi Respublika, El Yazmalar Fondu, nr. M-27/8408) esas alarak Tahran (Ktbhne-i Meclis, nr. 8959), Semerkant (lm Aratrma Enstits Ktp.) ve Takent (zbekistan Fenler Akademisi Brn arkinaslk Enstits, El Yazmalar Fondu, nr. 652) nshalaryla karlatrm, iirleri trlerine ve kafiyelerine gre klasik tarzda dzenleyerek Kiveri: Eserleri adyla bastrmtr (Bak 1984). Roza Eyvazova Kiveri Divannn Dili adyla bir eser yaymlam (Bak 1983), Jale Demirci Talan ise eser zerinde bir doktora tezi hazrlamtr (Kiver Divan [nceleme-Metinndeks], 1994, A Sosyal Bilimler Enstits).

BBLYOGRAFYA

Kiver iirleri, Leningrad ark Mzesi, nr. 297 (ah smil Hatnin Dehnme adl eserinin sonunda Tufeyl ve Nesimnin iirleriyle birlikte); smail Hikmet [Ertaylan], Azerbaycan Edebiyat Tarihi, Bak 1928, I, 286-290; M. Ali Terbiyet, Dnimendn- erbycn, Tahran 1314, s. 315; Elyar Seferli - Halil Yusifli, Gedim ve Orta Eserler Azerbaycan Edebiyat, Bak 1998, s. 347-358;

Hamid Arasl, Fuzuli Seleflerinden Kiveri, Azerbaycan Edebiyat: Tarihi ve Problemleri, Bak 1998, s. 286-290. Muharrem Kasml

NMETULLAH b. MAHMD
( ) Nimetullh b. Mahmd en-Nahcuvn (. 920/1514 [?]) el-Fevtiul-ilhiyye adl tefsiriyle tannan sf mellif. Azerbaycann Nahcvan ehrinde dodu. eyh Alvn, Alvn el-Akehr, Baba Nimetullah, Nimetullah Sultan ve Baba Nimet gibi isim ve lakaplarla tannr. Soyu, ailesi ve tahsili hakknda bilgi yoktur. Nahcvan, Tebriz ve Akehir gibi Trk nfusunun youn bulunduu blgelerde yaadna baklarak aslen Trk olduu sylenebilir. Nimetullah tahsilini muhtemelen, Akkoyunlulardan Uzun Hasan ve olu Sultan Ykub dnemlerinde bir ilim beldesi haline gelen Nahcvanda ve tefsirini yazd Tebrizde yapt. Eserlerinde sf yn belirgin olmakla birlikte hangi tarikata mensup olduu bilinmemektedir. Mellifi mehul bir rislede ad Nakibend silsilesinin nemli isimlerinden Ubeydullah Ahrrn (. 895/1490) mridleri arasnda zikredilmektedir (Silsilett-turuk fit-tasavvuf, vr. 606). Bu bilgiden hareketle baz aratrmalarda ona Dier Nakler bal altndaki blmde yer verilmitir (Tosun, s. 284). 892 (1487) ylnda vefat eden Dede mer Renyi lmnden ksa bir sre nce Tebrizde ziyaret eden Nimetullah (Lmi, s. 567), muhtemelen Sultan Ykubun lmnn (895/1490) ardndan taht kavgalarna ve Safev saldrlarna sahne olan Tebrizden ayrlp Anadoluya gelerek 905te (1499) Akehire yerleti. Nimetullah b. Mahmdun vefat tarihi konusunda 887 (1482), 901 (1495), 902 (1496), 905 (1499) ve 920 (1514) gibi farkl tarihler verilmektedir. Kyceiz mahallesinde Akehir deresine hkim bir meylin zerindeki kabrinin evresi 1995te Hayra Hizmet Vakf Akehir ubesi tarafndan yeniden dzenlenmitir. 1268 (1852) ve 1307 (1889) tarihli kitbelerden kabrin daha nce iki defa onarld anlalmaktadr. 992de (1584) III. Muradn yaptrd tahrirde Nimetullh- Nahcuvn adnda bir zviye ile vakflar tesis edildii grlmektedir. Takprizde, nemli bir tefsiri ve birok eseri olmasna ramen Nimetullah hakknda ok az bilgi bulunmasnn sebebini onun fakirlii zenginlie tercih etmesine, an ve hretten kaarak kendisini gizlemesine balar. Nimetullah eserlerinde, rvet karl er hilelere bavurarak insanlara fetva veren ve dnyalk peinde koan fakihleri fsklkla itham etmi, mslmanlar bidatlara ve btl isteklere sevkeden, haramlar hell ve dinin emrettii eyleri haram klarak eyhlik iddiasnda bulunan sahte eyhleri de lnetlemitir. Eserleri. Nimetullah b. Mahmd, tefsiriyle vn adl kitabnn dndaki btn eserlerini Farsa yazm, bu eserlerde de yer yer Arapay kullanmtr. Eserlerinin hemen tamam tasavvufa dair olmakla birlikte fkh, hadis, felsefe, kelm ve akaid gibi deiik ilim dallarn ilgilendiren konulara da temas etmitir. 1. el-Fevtiul-ilhiyye vel-meftul-aybiyye el-mat lil-kelimilurniyye vel-ikemil-furniyye. Mellif, Tebrizde 901 (1495) ylnda tamamland rivayet edilen iki ciltlik tefsirine vahdet-i vcd ve vahdet-i hda dair bir mukaddime ile balar, Nimetullahn, Kurann btn yetlerinin tefsir edildii ilk tasavvuf tefsir olan bu eserini hibir tefsire bavurmadan yazd sylenir. Mellif her sreye ieriine uygun den bir girile balam ve sreyi o sreden alnacak dersi zetleyen sonula bitirmi, eserinde zhir ve tasavvuf (ir)

tefsir eilimini birletiren bir metot izlemitir. Eserin yetler arasndaki mnasebetlere yer vermesi asndan kaynak niteliinde bir tefsir olduunu sylemek mmkndr. Bununla birlikte eser, rivyet ve diryet tefsiri rneklerine az yer verdii ve her frsatta vahdet-i vcd nazariyesini iledii iin tenkit edilmitir. Ancak mellif eserin giriinde tasavvuf nevede bir tefsir yazdn, ondan istifade etmek isteyenlerin bunu gz nne alarak deerlendirme yapmalar gerektiini belirtmektedir. Baz sayfalarda dipnot kullanlmas da tefsirin ayrcalklarndan biri olarak zikredilebilir. Eserin II. cildinin 901 (1495) tarihli mellif hatt nshas Topkap Saray Mzesi Ktphanesindedir (III. Ahmed, nr. 61), Tefsru Nimetillh olarak da tannan eser baslmtr (I-II, stanbul 1326). Mellifin Beyzvnin Envrt-tenzline bir hiye yazd da kaydedilmektedir. 2. er-i Glen-i Rz. Mahmd- ebsterye ait eserin hacimli bir erhidir (Sleymaniye Ktp., Lala smail, nr. 168). 3. Terceme-i Na-i Fu. Muhyiddin bnl-Arabnin eserinin Farsa tercmesidir (Sleymaniye Ktp., Pertev Paa, nr. 615, vr. 32b-48a; Raid Efendi, nr. 1041, vr. 53b-58b). 4. vn. Tasavvuf meselelerin ele alnd eserin tek nshas Nuruosmaniye Ktphanesinde kaytldr (nr. 1972). 5. Mecma-i Leif. Baz yetlerin ir yorumlarn ierir (Nuruosmaniye Ktp., nr. 4899, vr. 23b-44b). Mellifin, vahdet-i vcd balamnda tasavvuf konularn ele alnd birer risle hacmindeki dier eserleri de unlardr. Risle-i Mkefe (Sleymaniye Ktp., Pertev Paa, nr. 615, vr. 60b-71a); Ilt-fiyye (Millet Ktp., Ali Emr, Arapa, nr. 4339/4, vr. 28b-34a); Hidye (Millet Ktp., Ali Emr, Farsa, nr. 1028/22, vr. 177a-183a); Risle-i Taat (Sleymaniye Ktp., Pertev Paa, nr. 615, vr. 78b-82a); Risle-i Nikt (Sleymaniye Ktp., Pertev Paa, nr. 615, vr. 75b-78a); Risle-i Vcd- Mula (Sleymaniye Ktp., Pertev Paa, nr. 615, vr. 59b-60a; Nuruosmaniye Ktp., nr. 4899, vr. 13b-14b); Risle-i Esile vel-ecvibe (Nuruosmaniye Ktp., nr. 4940, vr. 92b-93a); Risle-i ikriyye (Nuruosmaniye Ktp., nr. 4899, vr. 12b-13a). ok sayda eseri bulunan Nimetullh- Velnin baz eserleri isim benzerliinden dolay ktphanelerde Nimetullh- Nahcuvn adna kaydedilmitir.

BBLYOGRAFYA

Lmi, Nefeht Tercmesi, s. 567; Mecd, ekik Tercmesi, s. 282, 360; Hoca Sdeddin, Tcttevrh, stanbul 1280, II, 593-594; Kef-unn, I, 189; II, 1292, 2028; Silsilett-turuk fittasavvuf, Sleymaniye Ktp., Esad Efendi, nr. 3680, vr. 606; Osmanl Mellifleri, I, 40; Cevdet Bey, Tefsir Tarihi, stanbul 1927, s. 132; M. Ali Terbiyet, Dnimendn- erbycn, Tahran 1314 h., s. 61; brahim Hakk Konyal, Nasreddin Hocann ehri Akehir: Tarih-Turistik Klavuz, stanbul 1945, s. 477, 676; Hediyyetl-rifn, II, 497; mer Nasuhi Bilmen, Byk Tefsir Tarihi, stanbul 1974, II, 628; Sleyman Ate, r Tefsir Okulu, Ankara 1974, s. 225; Nveyhiz, Mucemlmfessirn, II, 703; Kays l-i Kays, el-rniyyn, I, 445; Cezzr, Medill-mellifn, IV, 1741; M. Halil iek, Nimetullah en-Nahcivan ve Tefsirdeki Metodu, Van 1995; Yaar Kurt, Nahcuvn ve Tasavvuf Tefsiri (doktora tezi, 1998), Ondokuz Mays niversitesi Sosyal Bilimler Enstits; Necdet Tosun, Baheddn Nakbend: Hayat, Grleri, Tarkat, stanbul 2002, s. 284; Kasm Kufral, Molla lh ve Kendisinden Sonraki Nakibendye Muhiti, TDED, III/1-2 (1948), s. 147;

Abdlbaki Turan, Baba Nimetullah Nahcivn ve el-Fevatihul-lhiyye vel-Mefatihul-Gaybiyye simli Tefsiri, S lhiyat Fakltesi Dergisi, sy. 1, Konya 1985, s. 61-76. Yaar Kurt

NMETULLH- VEL
() h Nimetullh- Vel Muhammed b. Abdillh el-Hseyn el-Kirmn (. 834/1431) Nimetullhiyye tarikatnn kurucusu, mutasavvf air. 14 Reblevvel 731de (26 Aralk 1330) Halepte dodu. Soyu smil b. Cafer es-Sdka ulaan bir seyyid ailesine mensuptur. Seyyid olmas ve uzun sre Kirmanda kalmasndan dolay ah Nimetullh- Kirmn diye tannr. Nimetullah genlik dneminde tahsil iin annesinin memleketi olan raza gnderildi. Burada Seyyid Celleddin Rkneddin rz ve Adudddin el-cnin talebesi oldu. Yirmi drt yalarnda iken hac ziyareti srasnda Yfiiyye tarikatnn pri Abdullah b. Esad el-Yfi ile karlat ve ksa bir sre iinde kendisine intisap etti. Yedi yl kadar Mekkede onunla birlikte kald. Bu srada, daha nce hocas Rkneddin rz vastasyla tand bnlArabnin fikirlerini daha geni olarak eyhinden renme imkn buldu. Seyr slkn tamamlayp hilfet almasnn ardndan Msra giderek Kahirede Kaygusuz Abdaln da ikamet ettii Mukattam dandaki maarada halvete ekildi. nceleri bir Cell-Kalender hankah iken Bekta derghna dnen ve Msrda Bektaliin merkezi haline gelen bu derghn mensuplarndan Hac Ali Baba ve Hac Lutfullah Baba grdkleri baz kerametleri sebebiyle kendisine biat ettiler. Kahirede geirdii yllk dnemde Kalender nevesiyle tanan Nimetullah, ayrca Bedreddin Simvnin eyhi olan Seyyid Hseyin Ahltden gizli ilimleri rendi. Ardndan Suriye, Irak, ran ve Azerbaycan ehirlerini dolap Mvernnehir blgesine gitti. Erdebilde grt Sadreddn-i Erdeblden brhim Zhid-i Geylnnin halvet anlayn rendi ve bir iirinde ona kar sevgisini dile getirdi (Dvn, s. 75). Ehl-i beyt muhabbetini yine bu statlardan rendi. Muhtemelen 765 (1364) ylndan sonra bir Yfi eyhi olarak Orta Asyaya giden ah Nimetullah, Semerkant yaknlarndaki ehrisebze yerleti. Burada hayatn daha ok halvette geirdi. smi etrafnda teekkl eden baz olaan st haberler zellikle blgedeki Trkmen kabilelerinin ilgisini ekti. Onun Trkmenlerin mslmanlamas ve tasavvufa ynelmesinde byk emei getii rivayet edilir. Hakknda bir menkbnme kaleme alan Sunullah Nimetullh bir gnde yaklak 900 Trkmenin ondan el aldn syler (Aubin, s. 165). Nitekim bu durum onun dizelerine, Yzbinlerce Trk var bende / Her nereye gitsem sultan gibi giderim eklinde yansmtr (Dvn, s. 579). ah Nimetullahn Trkmen kabileleri arasnda yaylan n, aralarnda Nakibend meyihinden Emr Kllin de bulunduu rivayet edilen baz kimselerce siyas emel peinde komak olarak yorumlanp Timura aktarld. nceleri kendisine kar saygl davranan Timur, binlerce Trkmenin onun etrafnda bulunduu haberinin gerek olmasndan ekinerek ondan Mvernnehiri terketmesini istedi. ah Nimetullah bunun zerine nce Tsa, ardndan Herata gitti. Burada Emr Hseyn Herevnin olu Hamza mdddinin kzyla evlendi. Daha sonra rana geip Kirman civarndaki Khbenna (Kbenn) yerleti. Tek olu Hallullh- Kirmn 775te (1374) Khbennda doduuna gre ah Nimetullah bu tarihten nce rana gitmi olmaldr. Bu durumda onun Orta Asyada on yl kadar kald sylenebilir. ah Nimetullah sonraki yllarda Trkistanda geirdii gnleri zlemle anm (a.g.e., s. 601), Trkistandaki dostlarna yazd bir mektupta da (Hamd Ferzm, s. 98) bu zlemini dile getirmitir.

ah Nimetullah, Khbenndan ayrlp gittii Yezdde drt yl kadar kaldktan sonra Kirmana yerleti. Kendisine byk sayg duyan Timurun olu Mirza skenderin (hruh) Fars blgesindeki hkmdarl srasnda (1409-1413) ve muhtemelen onun davetiyle raza gitti. Burada aralarnda Seyyid erf el-Crcnnin de bulunduu ok sayda mrid edindi. Latf, Seyyid Nesmnin onun mridlerinden olduunu sylyorsa da bu bilgi dier kaynaklarca teyit edilmemektedir. Nimetullah raz dn Kirmann 34 km. gneydousundaki Mhna yerleti. 100 yl aan hayatnn son yirmi ksur yln burada at derghta irad faaliyetiyle geirdi ve 22 Receb 834te (5 Nisan 1431) Mhnda vefat etti. Mensuplarndan Dekken Behmen Hkmdar I. Ahmed ah tarafndan inasna balanan trbesi, 840 (1436) ylnda Ahmed ahn kardei Aleddin II. Ahmed ah dneminde tamamlanmtr. Safev ve Kaarlar zamannda yaplan ilvelerle trbe byk bir klliyeye dnm olup bugn rann en nemli ziyaretghlarndandr. Nimetullh- Vel hakknda Abdlazz b. r Melik Viz Risle der Siyer-i h Nimetullh- Vel, Sunullah Nimetullh Der Avl-i h Nimetullh- Vel ve Evld- , Abdrrezzk Kirmn Tekire der Menb- aret-i h Nimetullh- Vel adyla menkbnme kaleme alm olup bu eserler Jean Aubin tarafndan bir giri yazsyla birlikte yaymlanmtr (bk. bibl.). Nimetullh- Velnin Osmanl kaynaklarnda Ah Evran, Nimetullah Mahmud, Nimetullh- Nahcvn, Emr Sultann halifelerinden Nimetullah Vel gibi benzer isimler tayan ahsiyetler ve onlarn Nimet veya Nimetullah diye anlan mensuplaryla kartrld, baz ktphane kaytlarnda ona ait eserlerin Nimetullh- Nahcvn adna kaydedildii grlmektedir. Eserleri. Kaynaklarda Nimetullh- Velnin 500 eseri olduu kaydedilir. bnl-Arab ve Fahreddn-i Irknin grlerinin erhine dair ou risle hacmindeki 114 eseri ran ktphanelerindeki yerleri, basklar ve ierikleriyle birlikte tantlm (a.g.e., s. 472-545), bunlardan yetmii Resil-i Cenb- h Nimetullh- Veliyy-i Kirmn adyla neredilmitir (nr. Cevd Nurbah, I-VII, Tahran 1337-1348 h.). Nimetullh- Velnin kaside, gazel, terciler, nat, mesnevi, rub ve mfredlerden meydana gelen yaklak 12.000 beyit hacmindeki divannn birok basks yaplmtr (Tahran 1276, 1314 h.; nr. Mahmd Alem, Tahran 1328 h.; nr. Muhammed Derv, Tahran 1341 h.; nr. Emnl-slm Kirmn, Tahran 1337; nr. Cevd Nurbah, Tahran 1378 h.). Hfz- rznin divan gibi tefel niyetiyle de kullanlan eserde baz Trke kelimelere ve TrkeFarsa mlemma beyitlere rastlanmaktadr. Nimetullhiyye. Tarikatn pri ah Nimetullh- Velnin tarikat silsilesi Abdullah b. Esad el-Yfi vastasyla Muhyiddin bnl-Arabnin mnen feyiz ald eyhlerden Eb Medyen el-Maribye ular. Harrzde, Abdullah el-Yfiye nisbet edilen Yfiiyye tarikatnn Kdiriyye, Medyeniyye, Ekberiyye, Rifiyye ve zeliyyenin bir terkibi olduunu syler (Tibyn, III, vr. 263b-265a); ancak Yfiiyyenin ubesi olmasna ramen Nimetullhiyyeden sz etmez. Masm Ali ah ise tarikat Marf-i Kerhye nisbet edilen kollardan sayar. Nimetullhiyyenin, hem balangcnda hem sonraki geliim merhalelerinde birok tasavvuf nevesinin kaynamasndan meydana gelen bir tarikat olduu grlmektedir. Her ne kadar ailesi ve kendisi Snn ise de smil b. Cafer es-Sdk soyundan bir seyyid olmas tarikatn kendisinden sonraki dnemlerinde i frkalar arasnda kolayca benimsenmesinde nemli bir rol oynamtr. Nimetullhiyye, Nimetullh- Velnin lmnn ardndan yerine geen olu ah Hallullah- Kirmn ve torunu Seyyid Nrullahn faaliyetleriyle ran dnda daha ok Hint alt ktasnda yaylmtr. Seyyid Nrullah, ah Nimetullahn salnda Dekken Sultan Ahmed ah Behmennin daveti zerine Dekkene giderek irad faaliyetinde bulunmu

ve hkmdarn kzyla evlenmiti. Babasnn lmnn ardndan olu emseddini Mhn Hankahnda vekil brakarak dier iki olu Habbullah ve Muhibbullah ile Dekkene giden ah Hallullah burada vefat etti (860/ 1456). Nimetullhiyye, Hindistanda babasnn lmnden sonra yerine geen Muhibbullah ve olu Mr ah Kemleddin (. 914/1508) tarafndan srdrld. Aile mensuplar, Behmen saray ile kurduklar akrabalk ilikisi sayesinde siyas ve mnev gc Behmenlerin Kutubhler tarafndan ykld 934 (1527) ylna kadar ellerinde tuttular. Nimetullhiyye, Kutubhler dneminde smiller arasnda da yaylmtr. Nimetullhiyye, randa ah Hallullahn Hindistana gitmeyip Kirmanda kalan olu Mr emseddin ve torunlar tarafndan yaylmtr. Aile mensuplarnn randa siyas hkimiyeti ele geiren Safev hnedanyla iyi ilikiler ierisinde olduu ve iki aile arasnda akrabalk tesis edildii grlmektedir. ah smilin Nimetullh- Velnin soyundan gelen Mr Nizmeddin Abdlbkyi sadr tayin etmesi bu aileye duyulan saygnn bir gstergesidir. Safevler dneminde tamamen ileen Nimetullhiyye Haydar, Safev ve Kalender unsurlarn kaynama mahalli olmutur. Vahdet-i vcd grn benimsemeleri, varlk anlaylarn aklarken ska ilm-i hurf sembolizmine bavurmalar, halkn kendileri hakkndaki szlerine nem vermemeleri (Melmet tavra sahip olmalar), yerleik olmaktan ok seyyahl tercih etmeleri, on iki imam ve mehd inanc bu unsurlarn ortak anlaylar arasnda zikredilebilir. XV. yzyldan itibaren Nimetullhlerin Osmanl topraklarnda da faaliyet gsterdikleri bilinmektedir. Cellzde Mustafa elebi, 949 (1542) ylnda Kann Sultan Sleymann Budin seferinden dnte Edirnede karlanmasn anlatrken karlamaya katlan dervi gruplar arasnda Nimetullhlerin de bulunduunu, ah Nimetullahn adndan bahseden ilk Osmanl mellifi At ise Nimetullh dervilerinin daha ok gezginci derviler olduklarn, Mhnda merkez tekkedeki eyhlerin peygamber soyundan geldiklerini syler. Evliya elebi de Nimetullhleri ftvvet gruplar arasnda sayar ve ah Nimetullh- Velnin tacnn yeil renkli ve on iki terkli olduunu kaydeder. XVII. yzylda Osmanl topraklarnda seyahat eden Paul Ricault, Nimetullhlerin bu topraklara elebi Sultan Mehmed zamannda (1413-1421) geldiklerini belirtir. Hammer, Osmanl Devletinin kurulu dnemlerinde Anadoludaki dervi gruplar arasnda Nimetullhleri de sayar. M. Fuad Kprl, Safev kltrnn Anadoluda yaygnlamasnda Nimetullh dervilerinin byk rol olduunu syler (Anadoluda slamiyet, s. 77). Baz Nimetullh motiflerin bugn Bektalik iinde eridii grlmektedir. Bekta glbanklarnda adlar zikredilen prler arasnda ah Nimetullh- Velnin de ismi geer. XVIII. yzyln sonlarna doru Nimetullhlerce ikinci pr kabul edilen Masm Ali ah Dekken, Hindistandan rana gelip tarikat randa ihya etmeye almsa da i ulemsnn tepkisiyle karlam, kendisi ve yerine geen Nr Ali ah bu srete ldrlmtr. Meczb Ali ah tarafndan srdrlen tarikat onun lmnden (1238/1823) sonra Kevseriyye, Saf Ali hiyye, emsiyye, Gunbdiyye, Mnis Ali hiyye adl kollara ayrlmtr. Gnmzde bunlardan son iki kol ran, Amerika Birleik Devletleri ve baz Avrupa lkelerinde faaliyetlerini srdrmektedir.

BBLYOGRAFYA

Nimetullh- Vel, Dvn, Tahran 1328 h., s. 75, 579, 601; Cellzde, Tabaktl-memlik, vr. 348b; Latf, Tezkiret-uar ve tabsratn-nuzam (haz. Rdvan Canm), Ankara 2000, s. 524; At, Zeyl-i ekik, s. 64; Evliya elebi, Seyahatnme, I, 165, 217; II, 268; Harrzde, Tibyn, III, vr. 263b-265a; Masm Ali ah, Tari, III, 1-60, 84; Nasrollah Pourjavady - P. L. Wilson, Kings of Love: The Poetry and History of the Nimatullh Sufi Order, Tahran 1978; a.mlf.ler, Ismls and Nimetullhs, St.I, XLI (1975), s. 113-135; Mesd Hmyn, Tr-i Silsileh-yi arat-i Nimetullhiyye der rn, Tahran 1979; Javad Nurbakhsh, Masters of the Path: A History of the Masters of the Nimatullahi Sufi Order, New York 1980; a.mlf., The Path: Sufi Practices, London 2003; J. Aubin, Matriaux pour la biographie de Shah Nimetullah Wali Kirmani, Tahran-Paris 1982; Abdlhseyin Zerrinkb, Dnble-i Cstc der Taavvuf-i rn, Tahran 1369 h., s. 190-222; T. Graham, Shah Nimetullah Wali: Founder of the Nimetullahi Sufi Order, The Legacy of Medieval Persian Sufism (ed. L. Lewisohn), London-New York 1992, s. 173-190; Ahmet Yaar Ocak, Osmanl mparatorluunda Marjinal Sflik: Kalenderiler (XIV-XVII. Yzyllar), Ankara 1992, s. 46-50; a.mlf., Les milieux soufis dans les territories du beylicat ottoman et le problme des Abdaln- Rum (1300-1389), The Ottoman Emirate (trc. E. Zacharidou), Rethymnon 1993, s. 145-158; Ahmet T. Karamustafa, Early Sufism in Eastern Anatolia, Classical Persian Sufism: From its Origins to Rumi (ed. L. Lewisohn), London-New York 1993, s. 175-198; a.mlf., Gods Unruly Friends: Dervish Groups in the Islamic Later Middle Period 1200-1550, Salt Lake City 1994; Hamd Ferzm, Ta-i der Avl ve Nad-i r u Efkr- ah Nimetullh- Vel, Tahran 1374/1995; ah Sleyman Safev, yin-i alender, Tahran 1376 h., s. 183-184; Fuad Kprl, Anadoluda slamiyet (haz. Mehmet Kanar), stanbul 2002, s. 77; Mahmut Erol Kl, Shh Nimatullah Wali in Turkish Literature and Nimatullahiyya Order in Ottoman Sfsm, Celebrating a Sufi Master: A Collection of Works on the Occasion of the 2. International Symposium on Shah Nematollah Vali, The Netherlands 2003, s. 35-52; a.mlf., h Nimetullh Vel der Edebiyyt-i Trk ve uhr-i h Nimetullh der Niyn-i alenderiyn- Omn (trc. Vahd Hc Muhammed), Mecmat-i Malt der Bre-i h Nimetullh Vel, Tahran 2003, s. 223-246; a.mlf., Taavvuf der Asy-yi ar ve Balkn, Dninme-i Cihn-i slm, Tahran 2003, VII, 419-431; Mustafa zmyi, Silsile-i Nimetullhiyye der Devrn- Ar, Tahran 2003; Hamid Algar, Nimat-Allhiyya, EI (ng.), VIII, 44-48; A. A. Godlas, Nimatullhyah, The Oxford Encyclopedia of the Modern Islamic World (ed. J. L. Esposito), Oxford 1995, III, 252; L. Lewisohn, An Introduction to the History of Modern Persian Sufism, Part I: The Nimetullahi Order, BSOAS, LXI (1998), s. 437-464. Mahmut Erol Kl

NMETULLHYYE
() Nimetullh- Velye (. 834/1431) nisbet edilen bir tarikat (bk. NMETULLH- VEL).

NNE
Trkede babann ve annenin annesini, byk anneyi ifade eder. Arapadaki karl ceddedir. Torunla nine arasndaki akrabalk ilikisi din ve ahlk grevlerin yan sra hukukun baz alanlarnda karlkl birtakm hak ve vecbeler dourmaktadr. Nine kiinin usul (st soy hsmlar) ad verilen yakn akrabas iinde yer alr. Kurn- Kermde kendileriyle evlenilmesi haram olan kadnlardan (muharremt) bahseden yette geen (en-Nis 4/23) annenin hem anneyi hem baba tarafndan nineleri kapsad konusunda gr birlii vardr. Dolaysyla hangi cihetten ve hangi dereceden olursa olsun nine devaml evlenme engelinin sz konusu olduu yaknlardandr; mahremiyet ve tesettr asndan anne hkmndedir. St hsml sebebiyle evlenilmesi haram olan kadnlar arasnda ise stanne ve stbaba tarafndan btn nineler, ein stnineleri ve st vey nineler yer almaktadr. Evlilikten doan hsmlk ba sebebiyle kiinin evlenmesi yasak olan yaknlar arasnda usuln eleri de bulunmaktadr. Nitekim vey anneyle evlenme yasana dair yette yer alan (en-Nis 4/22) babalarnzn evlendii kadnlar ifadesindeki baba kelimesi yukarya doru btn dedeleri kapsad iin bir erkek dedesinin ei konumundaki vey ninesiyle evlenemez. Ayn ekilde evlenilmesi haram olan kadnlardan bahseden yette geen elerinizin anneleri ifadesi gereince bir erkein einin baba ve anne tarafndan nineleriyle evlenmesi haramdr. Evliliin sona ermesi bu haraml kaldrmad gibi haramln sabit olmas iin evlilik akdinin yaplm olmas yeterli olup zifafn gereklemesi art deildir. Nineyle ilgili dier bir aile hukuku meselesi hsmlk nafakasnn gerekli olup olmamasdr. Fakihlerin ounluuna gre usul-fr arasndaki nafaka ykmll nineler iin de sz konusu olduundan sras geldiinde ve artlar olutuunda nine ile torun arasnda karlkl olarak hsmlk nafakas hkmleri uygulanr. Mlikler ise sadece anne baba ile ocuklar arasnda nafaka ykmll ilikisinin bulunduu grndedir. Bu yaklamla balantl olarak ounluk nine ile torunun birbirlerinden zekt alp veremeyeceini, Mlikler buna engel bulunmadn ifade eder. te yandan annenin bulunmamas veya gerekli artlar tamamas halinde kn bakm ve terbiyesi hak ve grevi (hidne) anneanneye geer. Miras konusunda nineler, annenin veya babann annesinden sonra arada erkein bulunup bulunmamasna gre sahih ve sahih olmayan (fsid) eklinde bir ayrma tbi tutulur. Anneanne ve babaanne ile bunlarn anneleri ve anneanneleri sahih nine olarak isimlendirilir ve belirli pay sahibi miraslar (ashbl-feriz) arasnda yer alr. lenin annesi yoksa, ister anne ister baba tarafndan olsun sahih nine mirasn altda birini alr. Bu konudaki delil Hz. Peygamberin uygulamasdr (el-Muvaa, Feri, 4; Msned, IV, 225; Drim, Feri, 6; bn Mce, Feri, 3, 4; Eb Dvd, Feri, 5; Tirmiz, Feri, 10). Anne sa ise nine miras olamaz. Ayrca fakihlerin ounluuna gre nineyi lene balayan olunun hayatta olmas onun mirasln engeller. Baba sadece kendi annesi olan ninenin mirasln engellediinden onunla birlikte bulunan anneanne mirastan altda bir hisse alr. Eb Hanfe, Mlik, fi ve Dvd ez-Zhir bu grtedir. Hanbel mezhebinde tercih edilen grle filerden nakledilen bir rivayete gre nine oluyla birlikte miras olur. Annenin annesiyle babann annesinin birlikte bulunmalar rneinde olduu gibi ayn dereceden birden fazla ninenin bulunmas durumunda altda bir hisse aralarnda eit biimde paylatrlr. Ayn cihetten (anne yahut baba tarafndan) farkl derecede ninelerin birlikte bulunmas

halinde yakn olann uzak olann mirasln engelleyecei hususunda gr birlii vardr. Farkl cihetlerden ninelerin yaknlk ve uzaklk durumlarnn dierlerine etkisi hakknda ise gr ayrl bulunmaktadr (bk. Mv.F, XV, 120-121). Anneanne ve babaannenin babaanneleri, araya erkek girdii iin sahih olmayan nine eklinde adlandrlp ashbl-feriz ve asabe dnda kalan akrabann oluturduu zevil-erhm grubunda ele alnr. Balangta ihtilf olmakla birlikte sonraki dnemlerde hukuk ekolleri zevil-erhmn miraslnda prensip olarak ittifak etmitir. Ancak zevil-erhmn kendi ierisinde hangi usul ve sra dahilinde miras olaca konusunda farkl grler bulunduundan sahih olmayan ninelerin miraslk pay, sra ve ncelii tercih edilen lye ve lene yaknlk derecesine gre farkllk gsterir (Aktan, s. 221-242; ayrca bk. ZEVl-ERHM). Yarglama hukukunda usul-fr arasndaki yaknlk ahitlik iin engel sayldndan nine ile torunun birbiri lehine yaptklar ahitlik geerli deildir. Ayn ekilde bir hkim usul ve frun davasna bakamayaca iin torunun ninesiyle ilgili davaya bakmas kabul edilmemitir. Ayrntlar hakknda baz gr ayrlklar bulunmakla birlikte belirli derecedeki yaknlarndan birinin maln alana hrz artnn gereklemedii dnlerek had cezas verilmemesi ve frundan birini ldrmesi halinde usule ksas uygulanmamas gibi hkmler de ceza hukuku kapsamnda nineyi ilgilendiren zel durumlar arasnda zikredilebilir (bk. HIRSIZLIK; KISAS).

BBLYOGRAFYA

el-Muvaa, Feri, 4; Msned, IV, 225; Drim, Feri, 6; bn Mce, Feri, 3, 4; Eb Dvd Feri, 5; Tirmiz, Feri, 10; Cesss, Akml-urn, Beyrut, ts. (Drl-kitbilArab), II, 123 vd.; bn Hazm, el-Muall, VIII, 305-309; bn Rd, Bidyetl-mctehid, Beyrut 1988, II, 349-351; evkn, Neyll-evr, VII, 199 vd.; Mahmud Esad Seydiehr, Feridl-feriz, stanbul 1326, s. 138, 146; Ebl-Yakzn Atyye el-Cbr, kml-mr fi-eratil-slmiyye, Badad 1388/1969, s. 127 vd., 201; Bilmen, Kamus2, V, 252-254; Hamza Aktan, Mukayeseli slam Miras Hukuku, stanbul 1991, s. 150-159, 219-242; Cedde, Mv.F, XV, 119-123. M. Kmil Yaarolu

NNEV
( ) Asur Krallna bakentlik yapan ve harabeleri gnmzde Irak snrlar iinde bulunan tarih ehir. Ninevnn (Ninova) kurulu tarihi milttan nce V. binyln ortalarna kadar gider ve tanra Ninden (tar, Astarte) geldii kabul edilen adna (Ninuwa) milttan nce III-II. binyl ivi yazl belgelerinde birok defa rastlanr. Asur Kral II. Asurnasirpal (m.. 884-858) tarafndan yeniden kurulurcasna ihya edilerek kralln bakenti haline getirilen ehir, II. Sargonun (m.. 722-705) 16 km. gney tarafna kurduu yeni baehir Dur-arrukine (Korsbd) yerlemesi zerine ikinci planda kalmsa da bu durum uzun srmemi, Sanheribin (m.. 705-681) emriyle daha geni biimde imar edilip tekrar bakent yaplmtr. Sanheribin atrd sulama kanallar sayesinde evresinde ba ve bahelerin artt Ninev bir zevk ve sanat merkezi durumuna gelmi, ayn zamanda bir kltr merkezi olarak tannmtr. Asurbanipal (m.. 669-627) burada dnyann ilk ktphanelerinden saylan byk bir ktphane kurmu, ok sayda Sumerce ve Akkadca tablet bu ktphanede bir araya getirilmitir. ehir grkemli dnemini milttan nce 612 ylna kadar srdrm, bu tarihte, Bbillilerle birleerek Asur mparatorluunu ykan Medler tarafndan aylk bir kuatmadan sonra ele geirilerek yamalanm ve tahrip edilmitir. Eskia tarihinde byk bir neme sahip olan Kral yolu Ege sahillerinde Efesten, yine Eskia dnyasnn nemli ulam eksenlerinden birini tekil eden Karadeniz-Kuzey Mezopotamya yolu da Amisostan (Samsun) balayarak Ninevda sona eriyordu. Buras Ortaa boyunca kk ve harap bir ehir olarak varln korumutur. Ninev, Bizans-Ssn mcadelesinde nemli rol oynam, Bizans mparatoru Herakleios, Ssnlerle yllarca sren mcadelesini 627 yl Aralk aynda Ninev nlerinde II. Hsrev Pervize kar kazand zaferle sona erdirmitir. Yahudi seyyah Tudelal Benjaminin 1165-1173 yllar arasnda yapt seyahatte urad yerlerden biri de Nivevdr. Eserinde harabe durumunda bir ehir olarak bahsettii Ninevda iki sinagoga rastladn, ayrca evresinde baz ky ve mezralarn bulunduunu bildirmektedir. 1174-1187 yllarnda gerekletirdii gezisi srasnda Ratisbonlu Petachia da Ninevya uramtr. Topraklarnn zift gibi kara olduunu syleyen seyyah burada 6000den fazla yahudinin yaadn belirtmekte, ayrca ehirle ilgili baka bilgiler vermektedir. slm kaynaklarnda adna Ashb- Kehfin uyuduu maarann o civarda olduuna dair rivayetler mnasebetiyle de rastlanan Ninev, Hz. Ynusun memleketi olarak bilinmekte, hemen btn eserler buradan Ynus b. Mettnn ehri diye bahsetmektedirler. Nakledilen bilgilere gre Hz. Ynus putperest Ninevllara peygamber olarak gnderilmi, fakat ehir halk eski inanlarnda srar edince onlar brakp gitmi, daha sonra yaptklar hatay anlayan Ninevllar tvbe ederek Hz. Ynusun peygamberliine inanmlardr. Kaynaklarda Hz. Muhammedin de Ninevnn Ynus peygamberin memleketi olduunu syledii belirtilmekte ve bununla ilgili olarak u olaya yer verilmektedir: Resl-i Ekrem, hicretten nce slma davet iin gittii Tifte grd eziyet ve ikence zerine eybe ve Utbe b. Reba kardelere ait zm bana snm ve burada kendisine Adds adndaki hristiyan kle efendilerinin emriyle bir tabak zm sunmutur. Addsa nereli olduunu soran Hz. Peygamber ondan Ninev cevabn alnca, Ynus b. Mettnn memleketi Ninev

m? O benim kardeimdir. O peygamberdi; ben de peygamberim demitir. Bu konumadan etkilenen Adds orada slmiyeti kabul etmitir (bn Him, I-II, 421; Taber, II, 345-346). Ninev adna, Erbil hkimi Muzafferddin Kkbrinin Musul Atabegi Nreddin Zeng Arslanaha ait topraklara saldrmas ve bu srada Ninevy yamalamas vesilesiyle de rastlanmaktadr (600/1204). XIII. yzylda Ninev da Mool istilsndan payn alm ve byk bir katliam ve tahribat grmtr. Ortaa slm seyyahlarndan bn Cbeyr ve bn Battta, Ninevya da gelmiler ve buradan ok etkilenmilerdir. Seyahatnmelerinde ehirle evresindeki sur kalntlarn, cami, ribt ve dier binalar anlatrken Hz. Ynus ile Ninev halknn tvbelerinin kabul edildii Tellttevbe (Tellynus) tepesinden de bahsetmekte ve cuma gnleri halkn bir inana gre Ynus peygamberin kabrinin de bulunduu bu tepeyi ziyarete gittiini bildirmektedirler. Kaynaklarda Ninevda onun htrasna yaplm bir manastrdan da sz edilmektedir. Tarihi Ebl-Ferec bnl-br, Ninevdan eitli vesilelerle bahsetmekte ve 1264 ylndan nce blgedeki karklklar srasnda Ninevda birok hristiyann ldrldn sylemektedir. Yine kendisinin grevi gerei (ark mafriyan, Yakblerde patrikten sonra gelen en yksek din yetkilisi) 1265te bir sre Ninevda kaldn ve ertesi yl blgedeki iki rahibi el-Cezre ve Azerbaycan piskoposluklarna tayin ettiini belirtmektedir. 1284 ylna dair verdii bilgi, Ninevda Mr John Bar Naggara adna bir manastrn yaptrlmas ve bunun 1285 ylnda tamamlanmasyla ilgilidir. Dier bir haberde ise Ninevllarn kiliselerindeki kymetli eyaya ilveten civar ky ve kasabalardan yaklak 15.000 dinar toplayarak Moollara sunduklarn ve bu sayede kiliseyi kurtardklarn aktarr. Yine onun verdii bilgilere gre Ninevllar, byk perhizden hafta nce Ninevnn yakar adn verdikleri gnlk bir oru tutuyorlar ve bu oru srasnda gnlk yinlerini tam bir pimanlk ierisinde daha da uzatarak gerekletiriyorlard. XIX. yzylda Ninevda Koyuncuk ve Nebynus tepelerinde yaplan arkeolojik kazlarda baz Asur krallarna ait saraylarla tapnaklar ve kil tabletler zerine yazlm nl Glgam destan gibi tarih nem tayan eserler ortaya karlmtr. Kuzey Iraktaki Ninevdan baka Kerbely da iine alan ve Bbil Ninevs denilen bir Ninev daha bulunmakta ve kaynaklarda zellikle slmiyetin ilk zamanlarnda yaanan olaylar sebebiyle adndan ska sz edilmektedir. Hz. Hseyin, Kfeye giderken ehid edilmesinden (10 Muharrem 61 / 10 Ekim 680) ksa bir sre nce Ninevda konaklam ve burada kendisine Kfe Valisi Ubeydullah b. Ziyddan Iraka gelmesini isteyen mektup verilmiti. Hz. Hseyinin torunu mam Zeyd b. Ali 122 (740) ylnda Emev ynetimine kar yrtt mcadele sebebiyle ehid edilmi ve naa yaknlar tarafndan Ninevda gizlice defnedilmitir. Bundan baka 251 (865) ylnda Hz. Ali taraftarlar Ninevda ayaklanm ve bu ayaklanma Him b. Eb Dlef tarafndan bastrlmtr. Kuzey Iraktaki Ninev gnmzde Irak tekil eden on sekiz idar birimden merkezi Musul olann addr (Ninev muhafazas).

BBLYOGRAFYA

Theophanes, The Chronicle of Theophanes (trc. H. Turtledove), Philadelphia 1982, s. 23 vd.; bn Him, es-Sre2, I-II, 421; bn Hurdzbih, el-Meslik vel-memlik, s. 94; Taber, Tr (EblFazl), I, 535; II, 11, 183-184, 345-346; V, 394; bn Havkal, retl-ar, s. 216-217; bt, edDiyrt (nr. C. Avvd), Beyrut 1406/1986, s. 181; Makdis, Asent-tesm, s. 139, 146; Tuledal Benjamin - Ratisbonlu Petachia, Ortaada ki Yahudi Seyyahn Avrupa, Asya ve Afrika Gzlemleri (trc. Nuh Arslanta), stanbul 2001, s. 60, 97 vd.; bn Cbeyr, er-Rile (nr. Abdlhamd Ahmed Hanef), Kahire, ts., s. 182; Ykt, Muceml-bldn (Cnd), V, 391; bnl-Esr, el-Kmil (trc. Abdlkerim zaydn v.dr.), stanbul 1985-87, I, 350 vd., 461; IV, 54; V, 205; VII, 140; XI, 292; XII, 160; Zekeriyy b. Muhammed el-Kazvn, rl-bild, Beyrut, ts. (Dru Sdr), s. 477; EblFerec, Trih, I, 15, 18, 24, 61; II, 410-411, 484, 536, 574, 584; bn Battta, er-Rile (nr. Abdlhd et-Tz), Rabat 1417/1997, II, 83; bn Kesr, Byk slm Tarihi (trc. Mehmet Keskin), stanbul 1994-95, I, 345 vd.; II, 190; III, 209-210; VIII, 289; G. le Strange, The Lands of the Eastern Caliphate, London 1966, s. 87-89; D. J. Wiseman, Nineveh, NBD, s. 888-890; Surma d Bayt Mar Samcun, Ninovann Yakar: Dou Asur Kilise Gelenekleri ve Patrik Mar amunun Katli (trc. Meral Bar), stanbul 1996, s. 27 vd.; Erol Sever, Asur Tarihi, stanbul 2000, s. 85, 106, 109-110, 125; Koyuncuk, A, VI, 881-885; E. Honigmann, Ninos, RE, XVII, 634-643; M. E. J. Richardson, Nnaw, EI (ng.), VIII, 50-51; Nineveh, EJd., XII, 1167-1171; Ahmet nkal, Adds, DA, I, 355-356; In Demirkent, Herakleios, a.e., XVII, 211, 212; Ethem Ruhi Flal, Hseyin, a.e., XVIII, 519-520. Birsel Kksipahiolu

NRVANA
Budist inancnda tam bir kurtulu ve aydnlanmaya erme durumunu ifade eden terim (bk. BUDZM).

NS SRES
() Kurn- Kermin drdnc sresi. Medine dneminde genel kabule gre Mmtehine sresinden sonra nzil olmutur. Adn sre iinde birok yerde geen nis (kadnlar) kelimesinden alr. Ayrca kadnlarla ilgili baz hususlar ihtiva eden ve sretn-Nis es-sur diye adlandrlan Talk sresinden ayrt edilmesi iin sretnNis el-kbr eklinde de isimlendirilir. 176 yet olup fslalar harfleridir. Nis sresi Medinede mslman toplumun olumas, Bedir, Uhud ve Hendek savalar gibi etin gnlerin yaanmas, geride yetimlerin ve dul kadnlarn braklmas, mriklerin yan sra Ehl-i kitap ve mnafklarla temel inan ve sosyal ilikiler bakmndan problemlerin ortaya kmasndan sonra muhtemelen 5. (626-27) ylda nzil olmutur. Srenin bir giriten sonra blm halinde incelenmesi mmkndr. On yetten oluan girite btn insanlarn ayn nefisten yaratlp kadn-erkek olarak dnyaya datld, Allaha saygnn yannda akrabala ve bir anlamda btn insanla da saygl olmann gerektii ifade edilmektedir. Ardndan yetimlerin hukukunun gzetilip mallarnn korunmas istenmekte, bu arada dil davranmak artyla birden ok kadnla evlilik yapmann ciz olduu belirtilmektedir. Nis sresinin birinci blm (yet: 11-43) mirasn paylatrlmasna dair yetlerle balar. Gayri mer cins ilikilerin nlenmesi iin alnacak tedbirlere deinildikten sonra kadnlarn miras veya mehir yoluyla sahip olduklar mal imknlarn bask ile ele geirilmesi eklindeki Chiliye detinin yasakland ifade edilir. Burada zellikle kadnlarla iyi geinmenin gereine vurgu yaplr ve kiinin holanmad bir hususta msamaha gstermesinin bazan gzel sonular dourduu hatrlatlr. Ardndan kendileriyle evlenilmesi yasak olan kadnlardan bahsedilir. Ticaret gibi mer yollarn dnda bakalarnn servetinin zimmete geirilmemesi emredilir. Kadnla erkekten her birinin kendine has stnlklerinin bulunduu, ancak bata geimin salanmas olmak zere aileden sorumlu olan erkein aile reisi kabul edildii belirtilir, eler arasndaki geimsizliin giderilme yntemlerine deinilir. Birinci blm namaza dair baz meselelerle sona erer. kinci blmde (yet: 44-126) kendilerine kitap verilen yahudilerin tutumuna temas edilerek gerek kendi kitaplarn incelemek gerekse Medinedeki mslman toplumu mahede etmek suretiyle geree vkf olduklar halde btl hakka tercih ettikleri belirtilir. Bu blmn 58. yetinde yle buyrulur: Allah, emanetleri ehil olanlara vermenizi ve insanlar arasndaki anlamazlklar hakknda karar vereceiniz zaman adalete riayet etmenizi emreder. Mnafklarn elikili davranlarna deinildikten sonra hicrete gc yetmeyip Mekkede zalimlerin arasnda kalan aresiz erkekler, kadnlar ve ocuklara temas edilerek bu uurda aba harcamann gerei vurgulanr, bu arada mnafklarn dnek tavrlar gzler nne serilir. Bu ksmda sava hkmlerine dair baz aklamalar da yer alr. Blm mnafklara, mriklere ve Ehl-i kitaba ynelik eletiriler, samimi iman ve slih amel sahiplerini vc ve mjdeleyici aklamalarla son bulur. Srenin nc blm (yet: 127-176) kadnlara, yetim kzlara, kk ocuklara

ve btn yetimlere dil davranlmasnn istenmesiyle balar. Ardndan eler arasnda ortaya kacak anlamazlklarn bar yoluyla giderilmesi nerilir, bu mmkn olmad takdirde ayrlmann da ciz olduu ifade edilir. Birden ok kadnla evlilik durumunda elerden birine tamamen balanmak suretiyle dierinin askda braklmamas emredilir. Allaha tam anlamyla balanma, hkim ve ahit olarak adaletten ayrlmama gibi davranlar tavsiye edilir ve inan temellerinin hepsine samimiyetle inanlmas istenir. Ardndan mnafklarn baz davranlarna deinilir; tvbe edip iyi ameller ileyen ve samimiyetle Allaha balananlarn dnda btn mnafklarn cehennemin en etin azapl ksmnda bulunacaklar belirtilir. Bu arada slma kar direnen yahudi ve hristiyanlarn durumuna temas edilir. Hz. Peygambere hitap edilerek Hz. Nhtan itibaren gelen peygamberlere olduu gibi kendisine de vahiy indirildii; bu elilerin mjdeci ve uyarc olarak gnderilmesinden sonra artk insanlarn Allaha kar ileri srebilecekleri bir mazeretlerinin kalmayaca bildirilir. Buna ramen kfr yolunu tutmakla kalmayp bakalarn da saptrmaya alan, ayrca bunlara bask uygulayanlarn ebed felkete mruz kalaca haber verilir. Daha sonra hristiyanlara hitap edilerek dinde arla dmemeleri ve tesls inancndan vazgemeleri istenir. Bata Ehl-i kitap olmak zere btn insanlarn son peygambere ve son kitaba inanmalar emredilir. Sre miras hukukuna ait bir yetle sona erer (yet: 127-176). Nis sresinin fazileti hakknda kaynaklarda baz rivayetler yer almtr. Hz. Peygamberin kld gece namazlarnda bu sreyi de okuduu nakledilmi (Msned, VI, 119; Mslim, altlmsfirn, 203; Eb Dvd, alt, 152), Abdullah b. Mesda byk gnahlarn nelerden ibaret olduu sorulduunda bunlar Nis sresinin bandan 30. yetine kadar yer alan yasaklar diye belirtilmitir (brhim Ali es-Seyyid Ali s, s. 217-218). bn Abbasn, Nis sresinin Allahn kullarna kar merhametli, balayc ve tvbeleri kabul edici olduunu vurgulayan 26, 27, 28, 31, 40, 48, 64, 110. yetlerinin bu mmet iin zerine gnein doup batt her eyden daha hayrl sayldn belirttii nakledilir (Ebl-Fid bn Kesr, III, 332). Baz kaynaklarda Hz. Peygambere nisbet edilen, Nis sresini okuyan kimse miras almaya elverili kadn ve erkek mminlerin hepsine sadaka vermi gibi olur; ayrca kle satn alp zat edenin sevabna nil klnr, irk inancndan uzak tutulur ve Allahn affa mazhar klaca kullar arasna alnr eklindeki rivayetin (Zemaher, II, 189; Beyzv, I, 406) uydurma olduu belirtilmitir (Ebl-Ferec bnl-Cevz, I, 239; Muhammed etTrablus, II, 715). Nis sresi hakknda yaplan almalardan bazlar unlardr: Mahmd eltt, Sretn-Nis (Risletl-slm, III/3 [1951], s. 231-243; III/4 [1951], s. 343-361; IV/1 [1952], s. 5-19; IV/2 [1952], s. 117-135; IV/3 [1952], s. 229-249); Muhammed elMeden, el-Mctemaul-slm kem tnaimuh sretn-Nis (Kahire 1377/1957); Muhammed Ysuf d, ayel-mere f sretinNis (yksek lisans tezi, 1401, Medine el-Cmiatl-slmiyye); Nreddin Sammd, e-aber ve mebihl-luaviyye min illi tefsrih li-sretin-Nis (Tunus 1987); Sad Mansr Arefe, elMesill-ilfiyye inden-naviyyn vel-luaviyyn f sretin-Nis (Kahire 1987); Aye Hmeyra Aslantrk, Eb Mansr Muhammed bn Muhammed el-Matrdnin TevltlKurnndan Sretn-Nis (yksek lisans tezi, 1991, M Sosyal Bilimler Enstits). Bunlarn dnda Arne A. Ambrosun Nis sresinin 46. yetinde geen, Dinle, dinlemez olas! melindeki ibrenin eitli mnalarn konu alan makalesi (ZDMG, CXXXVI [1986], s. 14-22), A. H. Mathias Zahniserin Nis sresinin rehberlii ve tevik ettii hususlar asndan muhteva tahlilini esas alan makalesi (Humanism, Culture, and Language in the Near East [ed. Asma Asfaruddin - A. H. Mathias Zahniser], Eisenbrauns 1997, s. 71-86), Marie-Thrse Urvoyn, baz mfessirlerin bak asndan

Hz. Peygamberin drdnc sre erevesindeki otoritesini konu alan makalesi (En hommage au Pre Jacques Jomier, O. P. [ed. Marie-Thrse Urvoy], Paris 2002, s. 235-245) zikredilebilir.

BBLYOGRAFYA

Msned, VI, 119; Mslim, altl-msfirn, 203; Eb Dvd, alt, 152; Vhid, Esbbnnzl, Kahire 1379/1959, s. 81-107; Zemaher, el-Kef (nr. dil Ahmed Abdlmevcd v.dr.), Riyad 1418/1998, II, 189; Ebl-Ferec bnl-Cevz, el-Mevt (nr. Abdurrahman M. Osman), Medine 1386/1966, I, 239; Kurtub, el-Cmi, V, 1-427; VI, 1-29; Beyzv, Envrt-tenzl, Beyrut 1410/1990, I, 406; Ebl-Fid bn Kesr, Tefsrl-urnil-am (nr. Mustafa Seyyid M. Fazl elAcmv v.dr.), Cze 1421/2000, III, 331-481; IV, 5-402; Muhammed et-Trablus, el-Kefl-ilh an eddi-af vel-mev vel-vh (nr. M. Mahmd Ahmed Bekkr), Mekke 1408/1987, II, 715; ls, Rul-men (nr. M. Ahmed el-Emed - Abdsselm es-Selm), Beyrut 1420/ 1999, IV, 528-529; Elmall, Hak Dini, II, 1267-1542; M. Thir bn r, et-Tarr vet-tenvr, Beyrut 1420/2000, IV, 5-8; brhim Ali es-Seyyid Ali s, Feil sveril-urnil-Kerm, Kahire 1421/2001, s. 213-218; Mahbbe Mezzin, Sre-i Nis, DMT, IX, 334-335. M. Kmil Yaarolu

NSAB
() Zekt ykmllnde esas alnan zenginlik ls anlamnda fkh terimi. Szlkte snr, iaret, asl, kk, kaynak anlamlarna gelen nisb kelimesi fkh terimi olarak zektn farz olduunu gsteren zenginlik lsn ifade eder. Fakihler, zektn farz olmas iin mkellefte ve malda aranacak artlar incelerken ncelikle farziyet hkmnn ele alnan hadisede gereklemesinin iareti mnasnda olmak zere vcb sebebi zerinde durmulardr. Zektn vcb sebebi kiinin asl ihtiyalar (bk. HAVC-i ASLYYE) dnda kalan zekta tbi mallarnn belirli bir miktara ulamasdr ki bunun asgari snr nisab terimiyle belirtilir. Nisb- istin ad verilen ve kiiyi zektla ykml klmamakla birlikte baz fkh hkmlere temel tekil eden zenginlik lsnden (a. bk.) ayrt etmek zere zekt mkellefi saylmada esas alnan nisab iin nisb- gn tabiri kullanlr. Nisb- gn, hangi trden olursa olsun artc nitelikteki mallarn eran belirlenmi miktara ulamasn ifade eder. Fakihler, toprak rnleri ve madenler dndaki zekta tbi mallarda nisabn vcb sebebi olduu hususunda gr birlii iindedir. Hadislerde belirlenen nisab miktarlar ve konuya ilikin fkh grler ylece zetlenebilir: 1. Altn-Gm-Para. Bir hadiste 5 ukyyeden (200 dirhem) az gmte zekt ykmllnn bulunmad bildirildiinden (Buhr, Zekat, 32) gmn nisabnn 200 dirhem (595 gr.) olduu hususunda gr birlii vardr. Resl-i Ekremin hayatnn sonlarna doru hazrlatt, Hz. Eb Bekir, mer ve Emev Halifesi mer b. Abdlazz tarafndan uygulamaya konulan zekt nisab ve nisbetleri hakkndaki ayrntl yazl tlimatta (Msned, II, 183-184), Altn 20 dinara ulamadka onda hibir mkellefiyet yoktur, 20 dinar olunca bunun dinar -zekt olarak-verilir ibaresi bulunduu gibi kaynaklarda altnn nisabnn 20 dinar olduuna dair baka hadisler ve sahbe uygulamalar da mevcuttur (Eb Ubeyd Ksm b. Sellm, s. 557, 559560). Ancak tbin fakihlerinden Hasan- Basrnin altnn nisabn 40 miskal kabul ettii, At b. Eb Rebh, Tvs b. Keysn ve bn ihb ez-Zhrnin altnn zektnda onun arlna deil kymetine itibar ettii, yani kymeti 200 dirhem gm deerine eit olduunda 20 miskalden az da olsa onda zekt tahakkuk edecei grn benimsedii nakledilir. Bu drt mctehid daha kuvvetli bulduklar gm nisab hakkndaki hadisleri esas alm ve altnn nisabn gmnkine kyasla tesbit etmi olmaldr. Fakat sahbe ve tbin devri uygulamalarnda altnn nisab daima 20 miskal olarak kabul edilegelmi ve mezhep imamlarnn tamam da bu hususta ittifak etmitir. Altn ve gmte nisab aan ksm nisab miktarna ulayorsa bunun da ayn oranda zekta tbi olaca hususunda gr birlii bulunmakla birlikte bu miktara ulamayan ksuratn zekt meselesinde gr vardr: a) Nisab aan ksm az olsun ok olsun zekta tbidir. Sfyn es-Sevr, Mlik, Eb Ysuf, Muhammed b. Hasan e-eybn, fi ve Ahmed b. Hanbel bu grtedir. b) Nisab fazlas % 20ye ulamazsa bu fazlalk zekta tbi deildir. Buna gre 239 dirhem gm olan 200 dirhem, 23 miskal altn olan 20 miskal zerinden zekt der; 240 ve daha fazla gm veya 24 miskal ve daha fazla altn olann ise her 40 dirhemde veya her 4 dinarda 1 dirhem zekt vermesi gerekir. Eb Hanfe ve Zferin ictihad bu yndedir. c) Nisab iki katna ulamadka nisab aan

ksma zekt yoktur. Bu Tvs b. Keysnn grdr (a.g.e., s. 575-577, 578-579; Serahs, II, 189; bn Rd, I, 275). Altn ve gm nisab miktarndan az olduunda nisab tamamlamak iin birinin dierine ilve edilip edilmeyecei hususu geni biimde tartlmtr. Sahbe uygulamalarnda bir bilgiye rastlanmayan bu mesele hakkndaki grler zetle yledir: a) fi, Ahmed b. Hanbel, Eb Sevr ve Dvd ezZhirye gre nisabn ayn cinsten olmas gerekir; ayr maddeler olduu iin altn ve gmn birbirine eklenmesi uygun deildir (bn Rd, I, 277; Tecrid Tercemesi, V, 66). b) Hanef fakihleri bunlarn birinin dieriyle tamamlanacan kabul eder; ancak Eb Hanfe bu konuda kymeti, Eb Ysuf ve Muhammed ise arl dikkate almtr. Buna gre 100 dirhem gmle 100 dirhem gm kymetinde 10 miskal altn varsa her iki l gerekletiinden zekt ittifakla vciptir. 50 dirhem gmle 150 dirhem gm deerinde 10 miskal altn rneinde ise kymet kriteri tahakkuk ettii iin Eb Hanfeye gre zekt vcip olduu halde gmn arl nisabn yarsna ulamadndan mmeyne gre zekt vcip deildir. c) Tbin fakihlerinden At b. Eb Rebh, Tvs ve Zhrnin altnn zektn hesaplarken onun kymetini esas aldklar dikkate alnrsa gm er bir temel kabul ettikleri, dolaysyla bunlarn nisabnn birbirine eklenecei grnde olduklar sylenebilir. Maden ve kt paralar altn, gm ve ticaret mallar hkmnde olduundan kendi balarna veya Hanef mezhebine gre altn, gm ve ticaret mallar ile beraber nisab miktarna ulanca yl sonunda 1/40 nisbetinde zektnn verilmesi gerekir. Paralarn nisabnn neye gre hesap edilecei gnmz fkh evrelerince tartlan bir konu olmakla birlikte arlkl gr 20 miskal (85 gr.) altn deerinin her eit para iin nisab olarak alnmas ynndedir. 2. Ticaret Mallar. Zhirler dndaki fakihler her eit ticaret malnn, deeri 20 miskal altn veya 200 dirhem gm deerine ulanca zekta tbi olaca hususunda gr birlii iindedir. Ancak zektn vcbu iin bu nisabn yl banda m sonunda m yoksa btn yl m bulunmas gerekecei tartlmtr. Hanef fakihlerine gre ticaret mallarnn kymeti sene banda ve sene sonunda altn veya gm nisablarnn altna derse zekt gerekmez, yl iinde nisabn altna dmesi ise zektn farz olmasna engel deildir. Mlik ve fi fakihleri ticaret mallarnda nisabn sadece yl sonunda aranaca, yl ba ve/veya yl iinde nisab miktarnn altnda olmasnn bu mallarda zektn vcbuna mani olmad kanaatindedir. Hanbeller ise bu mallarda zektn farziyeti iin btn yl boyunca nisabn bulunmas artn ararlar. Zira yl iinde maln kymeti nisabn altna derse bir yl gemesi art (havl) kesilmi olur, bu durumda zektn tahakkuku iin tekrar bu mal zerinden bir yl gemesi gerekir. Ticaret mallarnn yl sonunda kymetleri mal olu fiyatlarna gre tesbit edilir. Bu tesbit ileminde mal sahibi dilerse altn, dilerse gm nisabn esas alr. Ancak gmn ok deer kaybetmesine karlk altnn asrlardr deerini korumu olduunu dikkate alan gnmz fkh limleri, gerek para (banknot) gerekse ticaret mallarnn nisabn tayinde altn nisabnn esas alnmasn uygun grrler. 3. Hayvanlar. Resl-i Ekremin hayatnn sonlarna doru hazrlatt yazl tlimatta yer alan ifadeler konuyla ilgili dier rivayetlerle birlikte deerlendirildiinde zektta hayvanlarn nisab konusunda u sonulara varlmaktadr: a) Hz. Peygamber, sahbe ve tbin devirlerinde hayvanlardan deve, sr ve koyun zekta tbi tutulmutur. b) Bunlara ait nisab be deve, otuz sr ve krk koyun eklinde tesbit edilmitir. slm limleri ayrca keilerin koyun, mandalarn sr nisab ve nisbetleri iinde zekta tbi olacaklar hususunda gr birliine varmtr.

4. Toprak Mahsulleri. Hemen btn hadis kitaplarnda yer alan, 5 veskten az -rnde-zekt yoktur hadisini (Eb Ubeyd Ksm b. Sellm, s. 648) esas alan Abdullah b. mer, Cbir b. Abdullah, brhim en-Neha, ab, Hasan- Basr, Sad b. Mseyyeb, At, Zhr ve Mekhl ile Eb Hanfe dndaki mezhep imam ve Haneflerden Eb Ysuf toprak mahsullerinde 5 vesk eklinde nisab konduu, dolaysyla bu miktara ulamayan rnde zekt tahakkuk etmeyecei kanaatindedir. Hadiste geen vesk, hkim kanaate gre 165 litrelik bir hacim ls birimi olup yaklak 132 kg. budaya tekabl etmekte, dolaysyla toprak rnlerinin nisab arlk lsne gre 660 kg. olmaktadr. Buna karlk bn Abbas, Zeyd b. Ali, bir rivayette brhim en-Neha, mer b. Abdlazz ve Hammd b. Sleyman ile mezhep imamlarndan Eb Hanfe, zellikle yamurun sulad toprak mahsullerinde onda bir ve emekle sulananlarda yirmide bir orannda zekt verilmesi gerektii ynndeki hadiste (Buhr, Zekt, 55; Nes, Zekt, 25) rnn belirli bir miktara ulamas artnn aranmadn dikkate alarak zira rnlerde nisab bulunmad grn benimsemitir. 5. Madenler. Hanefler dndaki mezhep imam madenlerde nisab aranaca, 20 miskal altn veya 200 dirhem gm nisabna ulamadka elde edilen madenlerin zekta tbi olmayaca grndedir. Nisb- stin. Zektn mslmanlarn zenginlerinden alnp fakirlerine verileceini bildiren hadisi (Buhr, Zekt, 1) ve dier delilleri dikkate alan fakihler, zekt mkelleflerinin zenginler olduu ve kiiyi zekt vermekle ykml klan bir zenginlik snr bulunduu hususunda gr birliine varmlar ve bunu yukarda belirtilen miktarlarda artc (nm) vasftaki mala sahip olunmas eklinde tesbit etmilerdir. Buna karlk, Zengine zekt hell olmaz hadisine gre (Eb Dvd, Zekt, 28) zekt almaya mani olan zenginliin ls belirlenirken farkl grler ortaya konmutur. Haneflere gre er zenginliin ls nisab olduundan temel ihtiyalarndan fazla nisab miktar mala sahip olan kii bu mallar artc vasfta olmasa da baz ynlerden zengin kabul edilir. Buna gre yukarda belirtilen nm mallar nisab miktarna ulamamakla birlikte temel ihtiyalar dnda 85 gr. altn veya 595 gr. gm deerinde -kymetli mcevherat gibi-nm olmayan mala sahip olmaya nisb- istin denir. Bu nitelikte ve lde mala sahip bulunan kimse zektla ykml saylmamakla beraber zekt almas da ciz olmaz; ayrca fitre vermek ve kurban kesmekle mkelleftir. Nm olsun olmasn nisab miktarndan az mala sahip olan kiiye ise salkl ve kazanan kii olsa da zekt verilebilir. Yine bu durumdaki kiinin bakalarndan yardm istemesinde bir saknca yoktur. nk eran zengin saylmann ls nisabdr. fi, Mlik ve Hanbellere gre ise zenginliin ls kiiye ve bakmakla ykml olduu kimselere yetecek kadar mala sahip olmak (kifayet), fakirliin ls de muhta olmaktr. Buna gre artc vasfta olsun olmasn kendisine ve bakmakla mkellef olduu kiilere yetecek kadar mala sahip olan kimsenin zekt almas ciz deildir; buna karlk nisabn stnde mal olduu halde kendisinin ve aile fertlerinin geimini salayamyorsa zekt almas cizdir ve bakalarndan yardm istemesinde bir saknca yoktur. Mesel nisabn ok stnde ticar sermayesi olan bir kimsenin ticaret hayatndaki durgunluktan veya baka bir sebepten dolay geim skntsna dmesi halinde zekt almas cizdir. Buna karlk sal yerinde, alma imkn ve gcne sahip olduu halde almayan kiilere zekt vermek ciz deildir. Zenginlik snryla ilgili bu ihtilfn pratik sonularndan biri udur: Haneflere gre bir yoksula bir defada en ok nisab miktar zekt verilebilir. Cumhura gre ise fakirin fakirliini ortadan kaldracak, ona bir mr boyu yetecek ve bir daha zekt almaya muhta olmayacak kadar zekt verilmesi cizdir (Hz. Peygamber dneminden sonra mallarn deerinde meydana gelen

deiiklikler karsnda nisab konusunun gzden geirilmesi ihtiyacn dile getiren grler iin bk. Ysuf el-Kardv, I, 261-269; ayrca bk. ZEKT).

BBLYOGRAFYA

Msned, II, 183-184; Buhr, Zekt, 1, 32, 55; Eb Dvd, Zekt, 28; Nes, Zekt, 25; Eb Ysuf, Kitbl-arc (nr. Muhibbddin el-Hatb), Kahire 1396, s. 84; Eb Ubeyd Ksm b. Sellm, Kitbl-Emvl (nr. M. Hall Herrs), Kahire 1389/1969, s. 557, 559-560, 575-577, 578579, 648; Hattb, Melims-Snen (nr. Abdsselm Abdf Muhammed), Beyrut 1411/1991, II, 48-49; Mverd, el-Akms-sulniyye, Kahire 1973, s. 115, 117, 118, 119, 120, 192; Serahs, el-Mebs, Beyrut 1978, II, 189-191; III, 3; Ksn, Bedi, II, 19, 20-26, 30; bn Rd, Bidyetlmctehid, Kahire 1975, I, 274-275, 277, 284-285, 289; Tecrid Tercemesi, V, 31-32, 59, 66, 83-85; evkn, Neyll-evr, IV, 159; Ysuf el-Kardv, Fhz-zekt, Beyrut 1973, I, 261-269, 361-362, 440, 446, 447-450. Mehmet Erkal

NSBUR
(bk. NBUR).

NSBR, Eb Red
(bk. EB RED en-NSBR).

NSBR, Mahmd b. Ebl-Hasan


() Ebl-Ksm Mahmd b. Ebil-Hasen b. el-Hseyn el-Gaznev en-Nsbr (. 553/1158den sonra) Tefsir limi ve Hanef fakihi. Beynlhak lakabyla tannm olup ehbeddin ve Necmeddin lakaplaryla da anlmtr. lk kaynaklarda sadece Ebl-Hasan diye geen babasnn ad Hediyyetl-rifnde Ali olarak verilmi, bizzat kendisi Ksm ve Muhammed adl iki olundan sz etmitir. Nsbr muhtemelen Nburda yetimitir. czl-beyn adl eserini 553te (1158) Hucendde tamamladna gre (Hediyyetl-rifn, II, 403) hayatnn bir blmn burada geirmi, daha sonra Dmaka yerleerek el-Medresetl-Muniyyede mderrislik yapm (Nuaym, I, 589), vefatna kadar bu grevini srdrm, lmnden sonra yerine olu Muhammed gemitir. Ziriklnin onun lm tarihini 550 (1155) olarak vermesi doru deildir. Ykt el-Hamevnin deerli bir lim olduuna, tefsir, dil, fkh gibi alanlardaki uzman kiiliine iaret ettii Nsbr kad ve hatiplerin vnc olarak nitelendirilmi, zellikle tefsir alannda eserler vermitir. Eserleri. 1. czl-beyn an menil-urn. Eserin mukaddimesinde mellif belli bir grn nakliyle snrl olan ilk dnem teliflerinin yetersiz kaldn, sonrakilerin ise renmeyi zorlatracak lde ayrnt ve tekrarlarla dolu olduunu sylemi, bu sebeple orta hacimde bir eser yazmay amaladn kaydetmi, bununla birlikte eserinde tefsir, telif, irab, nzl sebebi, fkh ahkm ve garb hadis gibi deiik trden 10.000den ok meselenin ele alnp aklandn belirtmi, ayrca daha geni bilgi edinmek isteyenlerin urerl-evl f menit-tenzl adl eserine bavurmalarn tavsiye etmitir. Bata Eb Mslim el-sfahnnin Cmiut-tevl li-mukemit-tenzli ile Mverdnin en-Nket vel-uynu olmak zere Sbeveyhinin el-Kitb, Ali b. Hamza el-Kisnin Menil-urn, Mamer b. Msennnn Meczl-urn gibi kaynaklardan yararlanlarak kaleme alnan eser Hanf b. Hasan el-Ksm tarafndan tahkikli olarak neredilmitir (I-II, Beyrut 1995). 2. Vaaul-burhn f mkiltil-urn. Kurann anlalmas zor olan yetleriyle garb kelimelerini aklamak, inkrclarn bu tr yetlere dayanarak Kuran hakknda ileri srdkleri phe ve itirazlara cevap vermek zere kaleme alnan eseri Safvn Adnn Dvd tahkik ederek yaymlamtr (I-II, Dmak-Beyrut 1410/1990). Mellif, bu kitabnda yer verdii beyitleri daha sonra hazrlayaca bir eserinde erhedeceini sylemitir (I, 170). Nsbrnin Bhirl-burhn f meni mkiltil-urn adyla yaymlanan eseri (nr. Sud bint Slih b. Sad Bbek, Mekke 1997) Vaaul-burhn ile ayn olup yalnzca nsha farkllklarn iermektedir. 3. alul-insn. Bir nshas Kahirede Drl-ktbil-Msryyede bulunan (nr. 2445) eserde insann yaratlnn ve karakteristik zelliklerinin konu edildii belirtilmise de (Kef-unn, I, 722) nshay grdn syleyen Hanf b. Hasan el-Ksm bu almann Nsbrye aidiyetinin kesin olmadn ve konusunun zhd, ahlk ve faziletlerle ilgili bulunduunu, bu sebeple adnn uluul-insn eklinde okunmas gerektiini belirtmitir (czl-beyn, neredenin girii, I, 23). 4. Cmell-arib f tefsril-ad (TSMK, III. Ahmed, nr. 2334; Sleymaniye Ktp., Beir Aa [Eyp], nr. 79, vr. 2a-b). Edirnevnin bu risleyi mellifin

czl-beyn adl eserinin erhi olarak zikretmesi bir zhul eseri olmaldr. 5. el-Mcez fin-nsii vel-mens. Safvn Adnn Dvd, bir nshas Dublinde Chester Beatty Ktphanesinde bulunan (nr. 3883) eserin bir nshasnn da kendinde olduunu sylemekte (Vaaul-burhn, neredenin girii, I, 14), Hanf b. Hasan el-Ksm ise eserin IV. (X.) yzyl limlerinden dorudan nakiller ihtiva etmesi sebebiyle VI. (XII.) yzylda yaam olan Nsbrye ait olamayacan ileri srmektedir (czl-beyn, neredenin girii, I, 26). 6. urerl-evl f menit-tenzl. Mellif bu almasn czl-beynda zikretmektedir (I, 55). 7. aur-riy f bideil-itir. 8. elllet f meseletil-yemn al rbil-m minel-kz ve l m fil-kz (son iki eseri mellif Vaaul-burhn f mkiltil-urn adl kitabnda kaydetmektedir [I, 118, 139]). Nsbrnin kaynaklarda ad geen dier eserleri de unlardr: Drerl-kelimt al ureril-ytil-mhime lit-terui ve-bht, evrid-evhid ve alidl-aid, el-Esiletr-ria velecvibet-dia, et-Tekire vet-tebra f mesilil-fh. Mellif, Cmell-arib adl rislesinde (vr. 11a) ayrca fkh usulne dair bir eserinin bulunduunu sylemektedir.

BBLYOGRAFYA

Mahmd b. Ebl-Hasan en-Nsbr, czl-beyn an menil-urn (nr. Hanf b. Hasan elKsm), Beyrut 1995, I, 55; ayrca bk. neredenin girii, I, 11-41; a.mlf., Vaaul-burhn f mkiltil-urn (nr. Safvn Adnn Dvd), Dmak 1410/1990, I, 118, 139, 170; ayrca bk. neredenin girii, I, 11-81; a.mlf., Cmell-arib, TSMK, III. Ahmed, nr. 2334, vr. 11a; Ykt, Muceml-deb, XIX, 124-125; Dvd, abatl-mfessirn, II, 211-212; Syt, Buyetlvut, II, 277; Nuaym, ed-Dris f tril-medris (nr. Cafer el-Hasen), Kahire 1988, I, 589; Kef-unn, I, 601-602, 722; Ahmed b. Muhammed Edirnev, abatl-mfessirn (nr. Sleyman b. Slih el-Hizz), Medine 1417/1997, s. 424-425; Brockelmann, GAL Suppl., I, 733; ul-meknn, I, 162, 468, 610; II, 58, 144; Hediyyetl-rifn, II, 403; Zirikl, el-Alm, VIII, 43. Adem Yerinde

NSBR, Nizmeddin
(bk. NZMEDDN en-NSBR).

NSBR, Selmn b. Nsr


() Ebl-Ksm Selmn b. Nsr b. mrn b. Muhammed el-Ensr en-Nsbr (. 512/1118) Ear kelmcs. Nburda dodu. Tabakat melliflerinden Yfi ve Musannif adn Sleyman olarak kaydeder (Mirtl-cenn, III, 203; abat-fiiyye, vr. 22a). Ergyna nisbeti dolaysyla Ergyn diye de anlr (Zirikl, III, 170-171). Abdlgfir el-Fris onu nc tabaka fi limleri arasnda gstermekte, sf, zhid ve dneminin deerli bir ahsiyeti olduunu, evini irad yurdu haline getirdiini belirtir (Tru Nsbr, s. 386-387). Nsbr bir mddet Nburda Abdlkerm b. Hevzin el-Kueyrden ders okuduktan sonra Hicaza gitti. Orada Abdlgfir el-Fris ve Eb Abdurrahman Thir e-ahhm gibi ikinci tabakaya mensup fi limlerinden ders ald ve rivayette bulundu. Hicazdan Badata dnd, ardndan Dmaka geti. Abdlgfir el-Fris onun Dmakta iken (457/1065) Muhammed b. Mekk el-Ezdden ders okuduunu ve sem yoluyla rivayette bulunduunu kaydetmektedir (a.g.e., s. 386-387). Daha sonra tekrar Nbura dnerek mmlHaremeyn el-Cveynden usld-dn ve fkh dersleri ald. Bir mddet Horasanda kalan Nsbr, Fazlullah b. Ahmed el-Mihyen (Mihen), Kerme el-Merrziyye ve Eb Slih el-Mezzin gibi limlerden faydaland ve hadis rivayet etti. Kendisinden de Ebl-Muzaffer bns-Semn gibi limler rivayette bulunmak zere iczet ald. Kaynaklarda Nsbrnin tefsir ve usul ilimlerinin ileri gelenlerinden saylmas yannda dneminin sekin bir ahsiyeti olduu, ince tefekkre ve yumuak bir slba sahip bulunduu, ifade tarzndaki eksikliklere ramen anlalmas zor konulara kolayca nfuz ettii, nde gelen kelm limlerinin usul yntemlerine vukuf kesbettii, mnev hayatnn madd yaantsndan daha zengin olduu, din salbetine gvenilerek Nbur Nizmiyesindeki ktphanede kalmasna izin verildii kaydedilir (a.g.e., a.y.; Bedrn, VI, 213-214). Tabakat kitaplar Nsbryi sf fakih ve sf mtekellim diye nitelemektedir. Muhtemelen bu telakkinin bir yansmas olarak baz kaynaklarda onun cinlerle konutuu, onlara vaaz ve nasihatlerde bulunduu eklindeki bilgilere rastlanmaktadr (Sbk, VII, 96-99). Nsbr, fi fkh ve Ear kelmnda temayz etmi kiilerdendi (Abdlgfir el-Fris, s. 386-387). Eb Muhammed bn Askir, Badatta Eb Bekir Muhammed b. Abdullah b. Habb el-mirden Nsbr hakknda vg dolu szler dinlediini ve kendisinden bir hadis rivayet ettiini kaydetmektedir. Nsbr Nburda vefat etti (Dvd, I, 193-194). bn Kd hbenin nakline gre Rfi, onun Eb shak el-sferynnin ayn anda deiik iki yerde iki devlet bakannn olabilecei eklindeki grn el-unye adl eserinde benimsediini kaydetmektedir (abat-fiiyye, I, 283-284). Sbk ve bnl-md ise Nsbrnin erulrdda, her trl gnahtan tvbe etmenin gerekli olduunu syleyen Ebl-Hasan el-Ear ile btn gnahlardan deil sadece byklerinden tvbe etmenin vcip olduunu savunan Eb Him elCbb arasndaki ihtilfta Earyi desteklediini ve Eb Himin bu hususta icma aykr hareket ettii yolunda gr belirttiini sylemektedir (abat, VII, 96-99; eert, IV, 34).

Eserleri. Kaynaklarda Nsbrnin kelm, tefsir ve fkh ilimlerinde eser telif ettii belirtilmekle birlikte bunlardan sadece ikisi gnmze ulamtr. 1. el-unye fil-kelm. Bilinen tek nshas Topkap Saray Mzesi Ktphanesinde bulunan (III. Ahmed, nr. 1916) ve otuz alt fasldan (kavil) oluan kitabn muhtevasn be blm halinde incelemek mmkndr. Yirmi be fasl ieren birinci blmde bilgi konusundan balamak zere genelde Mtrdden itibaren klasik kelm eserlerinde grlen bahisler ilenmi, ryetullah ve kader konularna da burada yer verilmitir. Drt faslda nbvvet, otuzuncu faslda da semiyyt meseleleri anlatlmtr. Ardndan gelen drt faslda ruh, vad ve vad, sevap ve ikb, esm ve ahkm konular ele alnm, son iki faslda immet meselesi incelenmitir. Nsbrnin bu eserinde, kelm kitaplarnda ok az grlen insan ve onunla ilgili meselelerle tvbe ve ruh gibi konulara yer vermesi, baz konular genie ilemesi (illet-mall konusuna yirmi bir fasl ayrmtr) dikkati ekmektedir. Eserde atfta bulunulan ahslar arasnda Ehl-i snnete dair konularda bn Kllb el-Basr, Ebl-Abbas el-Kalnis, Ebl-Hasan el-Ear (eyhun), Eb shak el-sferyn (stz) ve Bklln; Mutezileye dair konularda Nazzm, EblKsm el-Belh (Kb), Eb Ali el-Cbb ve Eb Him el-Cbb; dille ilgili konularda ise Sbeveyhi gze arpmaktadr. 2. erul-rd. Hocas Cveynnin el-rdna yazd erh olup iki czden olumaktadr. kinci czn bir nshas Sleymaniye Ktphanesinde kaytldr (Lleli, nr. 2247). Bu nsha el-rdn Efl-i ibd (el-Kavl f halkl-aml) blm ile balamakta, Bbl-ide blmnde son bulmakta ve asl kitabn yarsna yakn bir ksmn oluturmaktadr. Mellif ele ald konular sadece Ehl-i snnet asndan deil dier mezhepler, felsef akmlar ve dinler asndan da incelemekte, Havric, Mutezile, Mebbihe ve Kerrmiyye gibi ekollerin, ashb- heyl, tabiiyye, mneccime gibi felsef akmlarn, Hristiyanlk, Seneviyye, Mecslik gibi dinlerin grlerine yer vermekte ve eletirilerde bulunmaktadr.

BBLYOGRAFYA

Abdlgfir el-Fris, Tru Nsbr: el-Mnteab mines-Siy (nr. M. Kzm el-Mahmd), Kum 1362 h., s. 386-387; bn Askir, Tebyn keibil-mfter, s. 307; Safed, el-Vf, XV, 314; Yfi, Mirtl-cenn, III, 203; Sbk, abat (Tanh), VII, 96-99; bn Kd hbe, abatfiiyye, I, 283-284; Syt, abatl-mfessirn (nr. Ali Muhammed mer), Kahire 1396/ 1976, s. 52; Dvd, abatl-mfessirn, I, 193-194; Musannif, abat-fiiyye, SAM Ktp., nr. 83296, vr. 22a; bnl-md, eert, IV, 34; Bedrn, Tehb Tri Dma, VI, 213-214; Zirikl, el-Alm, III, 170-171; Nveyhiz, Muceml-mfessirn, s. 213. lyas elebi

NSANOULLARI
(bk. NALOULLARI).

NSBE
() Bir kabile, yer, mezhep veya meslee mensubiyeti veya ilikiyi ifade eden isim. Szlkte ilgi kurmak, nisbet etmek, atfetmek; akraba olmak, yaknlk kurmak gibi anlamlar tayan neseb kknden gelen nisbe kelimesi (oulu niseb) bir eyin bir yere, bir aile, kabile veya toplulua, bir din yahut mezhebe, bir meslek ya da sanata, bir sfata vb. balanmas, onunla ilikilendirilmesi demektir. Nisbeye neseb (oulu ensb) veya izfe ad da verilmektedir. Arapada genellikle ismin sonuna mkabli kesreli olan eddeli bir y harfi (y-y nisbet) getirilmek suretiyle yaplr ve nisbet ys alm olan isme ism-i mensb denir. Nisbeler marife olur (elHaleb, el-Msr, el-Mlik, el-Hanbel, et-Temm, el-Abbs). Kendisine nisbet yaplan isme mensbun ileyh ad verilir. sm-i mensbun mennes, tesniye ve oul ekillerinde ekler nisbet ysndan sonra getirilir (Halebiyye, Msriyyn / Msriyyetn, Lbnniyyn / Lbnniyyt). Nisbet ys ile yaplan ism-i mensblardan baka fal ve fil vezninde ism-i mensblar da vardr. Bunlardan fal daha ok meslek ve sanat erbabn ifade etmek iin kullanlr (attr, bezzz, cerrh, hallc, hamml, bevvb, serrc, sayyd, kassb, bakkl). Fil veznindekiler ise bir eye sahip olmak suretiyle mensubiyet gsterir (lbin = st, tmir = hurmac, khin = falc, shir = byc, lbis = elbiseli, kif = izci, dri = zrhl). Nisbet ys ile yaplan ism-i mensblarda zel durumlarla ilgili baz nisbet kaideleri bulunmaktadr. Bunlardan nemlileri ylece sralanabilir: 1. Sonu sahih olup aynl-fiili kesreli olan sls isimlerin nisbetinde kesre fethaya evrilir (melik-melek, Dil-Del, Nemir-Nemer). 2. Sonunda tens ts bulunan isimlerde t hazfedilir (Mekke-Mekk, Basra-Basr, Ftma-Ftm, Nsra-Nsr, Snnet-Snn, a-i, zimmet-zimm). Tens tsndan nce y varsa hazfedilir (Malatye-Malat, Sklliye-Skll, frkye-frk). 3. Sonunda tens ts bulunan harfl maksr isimlerde t hazfedilir ve elif vva evrilir (Hert-Herev, nevt-nevev, hayt-hayev). 4. Maksr isimlerde elif-i maksre ikinci harfi skin bir kelimenin drdnc harfi ise elifin hazfi, elifin vva kalbi veya eliften sonra bir vvn ziyadesi eklinde durum cizdir (Tant-Tant, Tantav, Tantv; kbr-kbr, kbrev, kbrv; man-man, manev, manv; s-s, sev, sv). 5. Sonunda eddeli y bulunan isimlerde ydan nce iki harf varsa eddeli y hazfedilip mkabli fethaya evrildikten sonra nisbet ysndan nce bir vv getirilir (neb-nebev, Al-Alev, Saf-Safev, Ad-Adev). 6. Memdd isimlerde ismin hemzesi tens iinse (memdd kelime fal vezninde ise) hemze vva evrilir (sahr-sahrv, beyz-beyzv). 7. Lml-fiili mahzuf olan isimlerde mahzuf harf yerine baka bir harf verilmemise nisbet esnasnda mahzuf harf iade edilir (yed-yedev, dem-demev, ah-ahav). Mahzuf harf yerine tens ts (t-i merbta) bedel olarak verilmise nisbet yaplrken t-i merbta hazfedilip mahzuf harf iade edilir (sene-senev, luga-lugav, efe-efev). 8. Fuayl ve fal veznindeki isimlerin nisbeti genel kurala gre yaplmakla birlikte (Zbeyr-Zbeyr, Nuaym-Nuaym, salb-salb, hadd-hadd, Mesh-Mesh, Temm-Temm) Sakf, Kurey, Hzeyl, Sleym kelimeleri kural d olarak ylar drlmek suretiyle nisbetleri Sekaf, Kure, Hzel ve Slem olur. 9. Fale ve fuayle veznindeki isimlerde aynl-fiil sahih ise ve muzaf deilse nisbette tens ts ile beraber y harfi de hazfedilir ve den ydan nceki harf

fetha ile harekelenir (sahfe-sahaf, kable-kabel, MedneMeden, Hanfe-Hanef, CezreCezer, Mzeyne-Mzen, Cheyne-Chen, Kurayza-Kuraz, meyye-mev, Nmeyre-Nmer). 10. Tesniye ve oul olan isimler genellikle mfrede evrildikten sonra nisbet yaplr (mescid-mescid, tlibt-tlib, muvtnn-muvtn, reclni-recl). 11. Mrekkeb (birleik veya tamlama halinde olan) isimlerin bazlarnda birinci, bazlarnda ikinci kelimeye nisbet yaplr ve dier kelime hazfedilir (Rmellh-Rm, Beytlmakdis-Makdis, Maarretnnumn-Maarr, Klkal [Hasankale / Erzurum]-Kl, Nizmlmlk-Nizm, Abdullah-Abd, Abdlmuttalib-Muttalib, AbdlvehhbVehhb, Nreddin-Nr, Fahreddin-Fahr, Seyfeddin-Seyf, emseddin-ems). Yalnz Drlkutn tamlamasnn nisbeti Drekutn eklinde olur. zellikle knyelerde nisbet muzfun ileyhe yaplr (Eb Bekir-Bekr, Eb Tlib-Tlib, Eb HanfeHanef, bn Abbas-Abbs, bnz-Zbeyr-Zbeyr, bn Mesd-Mesd, bnl-Ezrak-Ezrak). Baz isim tamlamalar veya terkb-i mezc eklindeki isimlerde iki kelimeden baz harfler alnarak bir kelime oluturulduktan (naht) sonra nisbet yaplr (Abdems-Abem, Abdddr-Abder, Abdlkays-Abkas, Hadramevt-Hadram, Hsnkeyf-Haskef, mrulkays-Merkas; dier kurallar iin bk. Kl, s. 307-314). Ayn trden birden fazla mensbun ileyhin bir ksm harfleri alnp birletirilmek suretiyle yapay kelime oluturularak nisbet yapld da grlmektedir. Mesel babas Hrizmli, annesi Taberistanl olan air Eb Bekir el-Hrizm her iki yere nisbetle Taberhaz (Taberhazm) diye bilinmektedir (Semn, VIII, 202; bnl-Esr, II, 273). Ayn ekilde Eb Ravh Abdlhay b. Abdullah b. Ms es-Selm de Badatl bir baba ve Hazar kkenli bir anneden Semerkantta dnyaya geldii iin yere nisbetle Badahzerkand nisbesiyle kaydedilmektedir (Semn, II, 251; Ykt, I, 456; bnl-Esr, I, 162-163). smin sonuna mkabli kesreli bir y getirilmek suretiyle yaplan nisbetlerde kural d (z) uygulamalar sz konusudur (San-Sann, Hre-Hr, Behr-Behrn, skenderiye-skendern, Taberiye-Tabern, Kaysriye-Kaysern, RabRabbn, Nsra-Nasrn, Bahreyn-Bahrn, nefs-nefsn, rh-rhn, kesr-ar-arn, MervMervez, Rey-Rz, Sicistn-Sicz, bdiye-bedev, Yemen-Yemn, Harr-Harr, taht-tahtn, fevk-fevkn). Kendisine nisbet yaplan isimler birka grupta ele alnabilir: 1. ahs, aile, kabile, kavim isimleri (Him, Esed, Himyer, Arab). Bu isimlerle irtibat genellikle nesep ba gibi dorudan yaplmakla birlikte bir kabilenin mevls, bir emrin memlk olmak gibi dolayl sebeplerle de olabilmektedir. Mesel Asma dedelerinden Asmaa nisbetle bu nisbeyi alrken Sbeveyhi, Ben Hris b. Kbn mevls olduu iin Hris nisbesiyle; aslen Belhli olan Basra dil mektebinin tannm limi Ahfe elEvsat, Mci b. Drim oullarnn zatls olduu iin Mci nisbesiyle kaydedilmektedir (Syt, II, 444-445). zellikle memlkler efendilerine nisbet edilirdi. Memlk Sultan I. Baybars, Eyyb Hkmdar el-Meliks-Slih Necmeddin Eyyb tarafndan kurulan Bahr Memlklerine dahil edildii iin Slih nisbesiyle anlmtr. Beg Timur el-Hsm ve Balaban el-Bedr gibi Memlk emrleri de memlk olduklar Hsmeddin ve Bedreddine izfetle bu nisbelerle tannmtr (ayrntl bilgi iin bk. Ayalon, V [1975], s. 213-223). 2. Ky, kasaba, ehir, blge, lke gibi yer adlar (Buhr, Badd, Dmak, Kf, Hicz, Marib, Msr, Endels, Rm). ahslara ait nisbelerde ok defa kiinin doduu veya bir sre yaad yerler kastedilir. Mesel Badatn Drlkutn semtinde dnyaya gelen Ebl-Hasan Ali b. mer, Badd nisbesiyle de kaydedilmekle birlikte Drekutn diye mehurdur. Ayn ekilde Semerkantn Mtrd kynden olan Eb Mansr Muhammed de Mtrd, Semerkand nisbeleriyle anlr. Baz nisbeler kiinin ailesinin geldii memleketi gsterir. Mesel hadis limi Ebl-Ksm el-Begav, Badatta doup bymesine ramen

ailesinin memleketi olan Horasann Bar (Ba) kasabasna nisbetle Begav diye mehur olmutur. Doduu yerde bir sre yaadktan sonra baka bir yere gidip yerlemi olan ahslar her iki yere nisbet edilir ve aralarna smme getirilir (el-Badd smmed-Dmak gibi). 3. Din, mezhep, tarikat ismi (Nasrn, fi, Mutezil, Hric, Kdir). 4. Sanat, meslek veya bir ilim dal (skker, attr, nahv). Baz ahslar nisbelerinin iaret ettii sanatla megul olmadklar halde babalarnn nisbeleriyle bilinir. fi fakihi Eb Muhammed Hseyin b. Mesd el-Begavnin Ferr nisbesi krklk yapan babasna aittir; bundan dolay kendisi bnl-Ferr diye de anlr. te yandan Arap dili ve tefsir limi Yahy b. Ziyd el-Ferrn krk yapm ve satmyla herhangi bir ilgisi bilinmemekte, ona bu nisbenin Arap dilindeki stn baarsndan dolay verildii ifade edilmektedir (Semn, IX, 247). 5. Snf veya topluluk ismi (sahb, ensr, Bedr). 6. Durum, keyfiyet vb. bildiren isimler (tecrib, manev, fevkn, kis, kalnis). Nisbe bir ahsn tannmas, ayn knye, lakap ve ad tayanlardan ayrt edilmesi asndan nem tamaktadr. slm dnyasnda birok lim isminden ok nisbesiyle mehur olmutur (Acln, Buhr, Belzr, Bklln, Frzbd, Gazzl, Hcvr, stahr, Kalkaend, Ksn, Kind, Nevev, Makrz, Mtrd, Safed, Semn, Serahs, tb, evkn, Taber, Tirmiz, Vkd, Zeheb, Zemaher). Biyografi kaynaklarnda bir kiinin isim, knye ve lakabndan baka nisbesi de zikredilmekte, ok defa mensup olduu (veya nisbet edildii) kabile, yerleim birimi, mezhep, meslek gibi hususlarn belirtilmesi amacyla birden fazla nisbeye yer verilmektedir. Arap filozofu ve airi Ebl-Al el-Maarrnin ad knye, lakap ve nisbeleriyle birlikte Ebl-Al Ahmed b. Abdullah b. Sleyman el-Kahtn et-Tenh el-Maarr el-Am el-Lugav eklindedir. Kadn isimlerinin nisbeleri genellikle mennes olmakla birlikte bazan baba dikkate alnarak mzekker olabilmektedir (Ftma bint Esed b. Him b. Abdmenf el-Kureiyye el-Himiyye, ie bint Muhammed b. Abdlhd elKure el-mer el-Makdis es-Slih, Ftma bint Ahmed es-Selv el-Hilliyye, Rbia bint smil el-Adeviyye el-Basriyye; mesel bk. Sehv, XII, 81, 89, 102). Biyografi kaynaklarnda ve eitli ilim dallarna ait kitaplarda ahslarn knye ve lakaplar yannda nisbelerine de yer verildii gibi sadece nisbeler esas alnarak telif edilen eserler de vardr. Endlsl tarihi ve muhaddis Rutnin tibsl-envr veltimsl-ezhr f ensbi-abeti ve ruvtil-r, Semnnin el-Ensb, bu eseri zetleyen tarihi zzeddin bnl-Esrin el-Lbb f tehbil-Ensb ve onun eserini yeniden telhis eden Sytnin Lbbl-Lbb f tarril-Ensb bu alandaki almalarn en mehurlardr. bnn-Neccr el-Baddnin Neseb (Ensb)lmuaddin ilel-b vel-bldn adl eseri gnmze ulamamtr. Hadis ilminde rvilerin isim, nisbe, lakap ve knyelerinin yazl ve okunularna, bunlar arasndaki benzerlikler sebebiyle ortaya kan karkln zlmesine dair baz meseleleri ihtiva eden mtebih (mtebih), mtelif ve muhtelif, mttefik ve mfterik gibi konularda yazlan eserlerde nisbeler de ele alnmaktadr. Bunlar arasnda sadece benzerlikler sebebiyle iltibasa yol aan nisbelere tahsis edilen mtebihn-nisbe adl eserler mevcuttur (bk. MTEBH; MTELF ve MUHTELF; MTTEFK ve MFTERK). Farsada da nisbe iin Arapadaki gibi ismin sonuna nisbet ys getirilir (Tahrn, Kumm, Tebrz).

BBLYOGRAFYA

Lisnl-Arab, nsb md.; Sbeveyhi, Kitb Sbeveyhi (nr. Abdsselm M. Hrn), Kahire 1977, III, 335-383; Semn, el-Ensb, I-XIII, tr.yer.; Ykt, Muceml-bldn (Cnd), I, 456; bnlEsr, el-Lbb, I-III, tr.yer.; Rad elEsterbd, eru fiyeti bnil-cib (nr. M. Nr el-Hasan v.dr.), Beyrut 1402/1982, II, 4-89; Safed, el-Vf, I, 33-36; Sehv, e-avl-lmi, XII, 81, 89, 102; Syt, el-Mzhir (nr. M. Ahmed Cdelmevl v.dr.), Kahire, ts. (Dru hyil-ktbilArabiyye), II, 444-447; Mehmed Zihni Efendi, el-Mntehab f kavidis-sarf, stanbul, ts., s. 345-372; W. Wright, A Grammar of the Arabic Language, Cambridge 1951, I, 149-165; Abbas Hasan, enNavl-vf, Kahire 1974, IV, 713-746; A. Arieli, Nisba Determinata e Indeterminata: Annotazioni per lOnomasticon Arabicum, Studi in onore di Francesco Gabrieli nel suo ottantesimo compleanno (ed. R. Traini), Roma 1984, I, 19-27; Emn Abdullah Slim, en-Neseb fil-Arabiyye, Kahire 1406/1986; A. Schimmel, Islamic Names, Edinburgh 1989, s. 10-12; Bashir bin Muhammad H. Kabir al-Masumi, A Guide to Islamic Names, Makkah 1410/1990, s. 24-25; Ahmed Matlb, Mucemnnisbe bil-elif ven-nn, Beyrut 2000, s. 5-32; Hulusi Kl, Arapa Dilbilgisi: Sarf, stanbul 2005, s. 306-316; D. Ayalon, Names, Titles, Nisbas of the Mamlks, IOS, V (1975), s. 189-232; Jacqueline Sublet, Nisba, EI (ng.), VIII, 53-56. Casim Avc

NSBET
() Kavramlar arasndaki ilikiyi ifade eden mantk terimi. Szlkte nisbet yaknlk, iki ey arasndaki iliki, bir niceliin veya saynn dierine gre olan durumu gibi anlamlara gelmektedir. Mantkta ise iki kavram arasnda duyu veya aklla kurulan ilikiye nisbet ve izfet (bal) ilikisi denilmektedir. Terimler aras ilikiler farkl alardan deerlendirilmekte olup bunlardan biri de terimlerin mutlak ve nisb olma durumlardr. Mutlak terim baka bir nesnenin varlna ihtiya gstermeden bir nesneye iaret eden terimdir; da, deniz ve aa bu trden terimlerdir. Bir terimin iaret ettii nesne bir baka nesne olmadan dnlemiyorsa bu gibi terimlere nisb terim denir. Mesel baba teriminin bir kiiye iaret edebilmesi iin o kiinin ocuunun olmas gerekir. yleyse baba ve ocuk terimleri arasndaki iliki nisbet ilikisidir. Frbye gre matematikiler nisbetin bir tr izfet olduunu sylerken mantklar bunun izfetten daha genel, izfetin ise bir eit nisbet saylmas gerektiini savunurlar. Ayrca izfet on kategoriden (maklt) biri olduu halde nisbet bir kategori deildir; u var ki mantklar nisbet ilikisinin sadece izfet, mekn, zaman ve mlk kategorilerinde sz konusu olduunu syler (Frb, s. 83). Kavramlar aras ilikiyi belirleyen bu iki terimden hangisinin daha genel olduu tartmaldr. bn Snya gre tavan ve duvar terimleri arasndaki anlam ilikisi dnldnde nisbetin izfet ilikisinden farkl olduu anlalr. nk kavram ann zihindeki armlar izfet deil nisbettir. Eer bu nisbetler kendi iinde tekrar ele alnrsa bu ilikiye izfet denilir (bn Sn, s. 145-146). te yandan mantkta doruluk ve kapsamlar asndan iki kavram arasnda drt eit ilikiden birinin bulunduu kabul edilmitir. Bunlardan ilki eitliktir (msvat); eer iki kavramdan her biri tekinin btn fertlerini karlarsa bu iki kavram arasnda eitlik var demektir. Canl-duyarl, konuan-glen kavramlar arasndaki iliki eitlik ilikisidir. Bu husus u ekilde ifade edilebilir: Her canl duyarldr; her duyarl olan canldr. Her konuan glendir; her glen konuandr. kincisi aykrlktr (mbyenet); eer iki kavramdan her biri tekinin hibir ferdini kapsamna almyorsa bu iki kavram arasnda aykrlk var demektir. nsan-melek, ku-balk kavramlar gibi. Bunun nerme eklindeki ifadesi yledir: Hibir insan melek deildir, hibir ku balk deildir. ncs tam giriimciliktir (umum ve husus mutlak); iki kavramdan sadece biri tekinin btn fertlerini kapsamna alyorsa bunlar arasnda tam giriimcilik vardr. Mesel insan-canl, balk-yzen kavramlar arasnda bu trden bir iliki vardr. Buna gre her insan canldr, fakat her canl insan deildir. Her balk yzer, fakat her yzen balk deildir. Drdncs eksik giriimciliktir (umum ve husus min vech); eer iki kavramdan her biri tekinin baz fertlerini kapsamna alyorsa aralarnda eksik giriimcilik var demektir. Memeli-balk, Hintli-mslman kavram iftleri arasndaki iliki byledir. Buna gre baz memeliler balktr, baz balklar memelidir. Baz Hintliler mslmandr, baz mslmanlar Hintlidir.

BBLYOGRAFYA

Tehnev, Kef (Dahrc), I, 1685-1691; Frb, Kitbl-urf (nr. Muhsin Mehd), Beyrut 1970, s. 83; bn Sn, e-if el-Man (2), s. 145-146; Gazzl, Miyrl-ilm (nr. Sleyman Dny), Kahire 1960 Beyrut, ts. (Drl-Endels), s. 62-63; afak Ural, Temel Mantk, stanbul 1985, s. 19-21; Ferd Cebr v.dr., Mevsat mualati ilmil-man indel-Arab, Beyrut 1996, s. 1059-1061; brahim Emirolu, Ana Konularyla Klasik Mantk, Bursa 1999, s. 77-79. Mahmut Kaya

NSYAN
() Baz din hkmlere etkisi sebebiyle ehliyet rzalar arasnda incelenen unutma anlamnda terim. Szlkte unutmak, ertelemek, bilerek veya bilmeden terketmek anlamlarna gelen nisyn, kelimesi terim olarak sahip olunan bilginin ihtiya nnda akla gelmemesini ifade eder ve bu duruma baz fkh sonular balanr. Fkh usulnde ehliyet kavram er hitaba ehil ve muhatap olma mnas esas alnarak incelendii iin hukuk adan ehliyeti daraltma veya ortadan kaldrma zellii bulunmamakla birlikte ilgili kiiye nisbetle baz hkmlerde deiiklik meydana getiren bir ksm haller avrzl-ehliyye kapsamnda deerlendirilmitir. Ehliyeti etkilesin veya etkilemesin bu durumlar kiinin iradesi dnda oluursa el-avrzs-semviyye, insann irade ve abasyla meydana gelirse el-avrzl-mktesebe adn alr. Semav nitelikteki avrz arasnda yer alan unutma, ehliyeti daraltan veya ortadan kaldran bir sebep olmayp baz din hkmlerde mazeret olarak kabul edilmesinden dolay bu kapsamda ele alnmtr. Psikolojide en genel anlamyla unutma hfzada bulunan bilgilere eriilememesini ifade eder ve bunun sebepleri, daha nce renilmi bilginin artk kaytl olmamas yahut kaytl olup da o an iin arm ilikilerinin kurulamamas veya zayf olmas eklinde iki noktada toplanr. Daha nce veya daha sonra renilen malzemelerin araya girmesi (ileriye etkili ketleme, geriye etkili ketleme) unutmay hzlandrabilen miller arasnda saylr ve araya giren malzeme miktarnn artp hatrlanacak malzemeye benzerlik tamasnn unutma miktarn arttrd belirtilir. Psikolojide temel yaklama bal olarak unutma teorileri deimektedir. Mesel ada bili psikolojisinde unutma hem duyu belleinde sinirsel bir bozulmayla hem ksa sreli bellekte kapasite snrlamas, hem de uzun sreli bellekte eriimin engellenmesiyle aklanr; bunlarn ilk ikisinde bilgilerin tamamen kaybedildii, ncsnde ise bilginin olduu gibi kald, fakat eriim mekanizmalarndaki sorunlar yznden hatrlanamad var saylr. Klasik psikanalizde unutma bastrmann bir ilevi, Gestalt psikolojisinde bellekteki tutarl btnlklerin (anlaml bilgiler) yapsnn bozulmasnn bir neticesi olarak gsterilirken davran ekolde pekitirilmeyen davrann sklnn giderek azalmas ve sonunda tamamen ortadan kalkmas eklinde aklanr. Baz teoriler ise bellek izlerinin kendiliinden silikletiini yahut rakip bilgilerin rettii bellek izleri tarafndan silindiini savunur (Budak, s. 782-783). Kurn- Kermde ve hadislerde nisyanla ayn kkten treyen kelimelere ve zellikle nesiye fiilinin kullanmna ska rastland gibi baz hadislerde nisyan kelimesi de gemektedir (M. F. Abdlbk, el-Mucem, nsy md.; Wensinck, el-Mucem, nsy md.). yetlerde Allahn unutmasnn sz konusu olamayaca belirtilirken (Meryem 19/64; Th 20/52) nisyan kknden treyen fiillerin Allah hakknda sadece terketme, kullar hakknda ise hem terketme hem de unutma anlamlarnda kullanld grlmekte, birok yet ve hadiste gerek soyut biimde gerekse baz somut durumlara ilikin olarak kullanlan ifadelerden unutmann dinen bir mazeret kabul edildii anlalmaktadr (mesel bk. el-Bakara 2/286; bn Mce, al, 16; Eb Dvd, alt, 11; Kuranda nisyan ve zikir kavramlarnn kullanmyla ilgili bir karlatrma iin bk. Seyyid Rzk

et-Tavl, sy. 13 [1405], s. 129-178). Ruh fonksiyonlarn en nemlisi, zihin ve fikir binasnn anahtar saylan hfza olmakszn tahayyl, hkm, lisan ve uurdan sz edilemez (Richet, s. 173). Fakat hfzann ileyiinde unutmann doal bir sre olduu dikkate alndnda hatrlama yetisi yannda unutmann da beer bir grnm ve insan iin kanlmaz bir olgu olduu anlalr. Baz dilcilerin insan kelimesinin unutma anlamndaki nesy kknden tretilmi olduunu belirtirken dayandklar, bn Abbasa nisbet edilen ve insann stlendii sorumluluu veya kendisinden alnan sz unutmas sebebiyle bu ismi aldna dair rivayetin (Lisnl-Arab, ins md.) bir ynyle bu olguya yaplan bir vurgu anlam tad sylenebilir. Aclarn ve uranlan ktlklerin etkisinden kurtulmay ve gereksiz bilgilerin ayklanmasn salama asndan Allahn bir rahmeti saylan nisyan, fkhta din ve hukuk sorumluluklar balamnda mazeret kabul edilip edilmemesi ynyle incelenmitir. Birok fkh usul mellifi nisyann mahiyeti hakknda aklama yaparken deiik nisyan tanmlarn aktarp zellikle uyku (nevm) ve baygnln (im) nisyandan farkl olduu noktalara dikkat eker. Dil ve usul limlerince nisyanla zhul, sehiv ve gaflet halleri arasndaki iliki, bilhassa sehiv-nisyan mukayesesi zerinde durulmu, genellikle bunlarn ilmin kart olma noktasnda birletikleri belirtilirken aralarndaki farklar konusunda deiik aklamalar yaplmtr (dilcilerin bakn yanstan bir sehiv-nisyan mukayesesi iin bk. Eb Hill el-Asker, s. 78). Fkh usulndeki anlamyla nisyan, genelde insan iin normal kabul edilen unutma halleriyle ilgili olup psikolojide patolojik unutma kapsamnda saylan durumlarn ortaya kard fkh meselelerin daha ok gaflet, im, ateh ve cnn kavramlarna ilikin tahliller erevesinde incelenmesi gerekir. te yandan fkh ve usul kitaplarnda nisyann etkisiyle ilgili olarak verilen rneklerden bir ksmnn hata veya cehalet kapsamnda deerlendirilmesi gereken meseleler olduu veya farkl kavramlarla aklanabilecek tedahller ierdii grlr. Nisyanla ilgili hkmlerin teorik temeline k tutan tartmalarda Hz. Peygamberin, mmetinden hata, unutma ve zorlandklar eylerin kaldrldn veya Allah Telnn bunlar baladn belirten hadisin (bn Mce, al, 16) yorumu ncelikli bir yere sahiptir. Bu hadisin shhati hakknda baz itirazlar bulunsa da (bk. HATA), birok yet ve hadisin ortak anlamnn hata, nisyan ve ikrah hallerini dinen geerli birer mazeret sayma noktasnda birletii genel kabul gren bir husustur. Delletl-iktiz kural gereince mmetten kaldrlan veya balanann biztihi hata, unutma ve ikrah olmayp hadiste bu durumlara ilikin sonucun kastedildii ak saylmakla birlikte sadece uhrev mi yoksa hem uhrev hem dnyev sonucun mu kaldrld hususu ihtilfldr. Ummlmuktez esasn benimseyen ounlua gre bu ifade her iki tr sonucu kapsar; Hanef usul ise anlamn uhrev sonula yani gnahn kaldrlmasyla snrl saylmasn gerektirir (emsleimme esSerahs, I, 248-254; Seyfeddin el-mid, II, 229-231). Hata ve zellikle bakalarnn basksyla ilikili bir durum olan ikrah, hayat olaylar arasnda karlalma orannn yksek olmas yannda mahiyet ve sonular bakmndan nisyandan nemli farkllklar tar ve deiik ihtimaller gz nne alnarak fkhta nisyana nisbetle daha geni incelemelere konu olur. Bu durum arasndaki ortak kesit ise irade ile sz veya fiil arasnda dinen mzur saylmay hakl klacak lde bir kopukluun bulunmas eklinde ifade edilebilir. Nisyann hkmlere etkisiyle ilgili gr ayrlklar sadece yukarda belirtilen usul ihtilfna bal olmayp baka deliller de dikkate alnarak her bir mesele iin farkl yaklamlar ortaya

konabilmektedir. Bununla birlikte fakihler genellikle nisyan konusunu nce bunun Allah veya kul hakkyla ilgili olmasna gre bir ayrm yaparak inceler ve kul hakkn ilgilendiren bir meselede nisyann etkisinin olamayacan kabul eder. Mesel bakasna sattn unutarak daha nce sahibi olduu mal telef eden kimse bunu tazminle ykml olur. Yine maln sahibi tarafndan verilen tketme msaadesinin kapsamn unutup iznin snrn aacak ekilde tketimde bulunan kimse bu fazlal tazmin etmekle mkelleftir. Bu yaklamn teorik temeli fkh usul limlerinin hkm kavramyla ilgili analizlerinde akla kavuturulmutur. yle ki: Usulcler hkm tanm yaparken kiiye ykmllk getiren (iktiz) veya serbestlik tanyan (tahyr) hitabn yanna bir tr artl nermeler niteliindeki (vaz) hitab yerletirmek suretiyle mkellefiyet iin gerekli asgari artlar (akl ve hitab anlama yetenei) tamayan kiilerin de baz durumlarda hukuken sorumlu saylmasna aklama getiren btncl bir bak ortaya koymulardr. Buna gre temyiz kudretinden yoksun olan mecnun ve akl melekeleri yerinde olmakla birlikte hitab anlayacak durumda olmayan ns (unutan) vb. kiilerin baz sonularn eran belirli sebeplere baland hallerde sorumlu tutulmalar, mesel fiil ehliyetinden yoksun bulunan akl hastasnn bakasna verdii zararn baz durumlarda onun malndan karlanmas bunlarn teklife muhatap saylmalarna deil adalet ve maslahat gerekesine dayanr (Tf, I, 180-185, 411-418). Teklif ile hkmlerin vaz hitapla sabit olmas kavramlarn birbirinden ayrt eden bu bak as (Gazzl, I, 84; Seyfeddin el-mid, I, 140) benzeri durumlarda Allah ve kul haklarnn ayr ayr ele alnmasn gerektirmi, hukuk gvenliinin salanmas ve objektif sorumluluk hallerinin tesbitinde nemli bir rol oynamtr. Pezdev, nisyan asndan Allah ve kul haklar ayrmna temas ederken Allah hakkna konu olan hkmlerde kulluun snanmas amacnn gzetildiine, buna karlk kul haklarnn insana tannan bir hak olmas itibariyle ve insanlarn ihtiyalarnn karlanmas gayesiyle saygn kabul edildiine dikkat eker. Abdlazz elBuhr de kul haklarnda imtihan amacnn bulunmayn aklarken kulun baka bir kulun kendisine itaatini snama hakk bulunmadn, insann sahip olduu ve herkese saygn kabul edilmesi gereken temel haklarn znde Allah Telnn onlar deerli saymasnn yattn belirtir. Bunun pratik sonularndan biri de Allah haklar kapsamndaki konularda mazeret saylabilen nisyann kul haklaryla ilgili meselelerde zarar gren tarafn sbt bulmu haklarnn zayi olmasna yol aacak bir gereke olarak kabul edilmemesidir (Kenzl-vl, IV, 276; Kefl-esrr, IV, 276). Dolaysyla baz durumlarn din grevler asndan mazeret saylmas yaklamnn kul haklar alanna tarlmas insanlarn can ve mallarnn masuniyeti ilkesiyle att iin nisyan vb. durumlarn hkmlere etkisi hukkullah alanyla snrlandrlmtr. Buna gre kiinin Allah haklar erevesinde kalan ve su tekil eden bir fiili yasak olduunu unutarak ilemesi durumunda nisyann geerli mazeret saylmas gerektii dnlebilirse de yasakln hatrlanmasna imkn vermeyecek biimde ve tabii siklerle yasak fiile ynelme hali ok ndir olduundan nisyann ilke olarak ceza hkmlerine tesir etmeyecei kabul edilmitir. Yeni mslman olmu bir kimsenin iddetli susuzluk durumunda yasak olduunu unutarak arap imesi rneinde grld gibi baz istisna durumlardan sz edilebilirse de kiinin suu unutarak ilediini ispat etmesi hayli zor bir durum olduundan ceza hukuku alannda nisyann etkisinin son derece snrl kalmas kanlmazdr (Abdlkdir deh, I, 439-440). te yandan hukkullah kapsamnda yer alan ceza hkmlerinin de sosyal disiplini salama amacnda dierleriyle kesitii dikkate alndnda bunlarn kul haklarndan tamamen bamsz dnlemeyecei aktr. Allah haklaryla ilgili hususlarda nisyann etkisi, yukarda deinilen hadisin yorumuna ilikin temel yaklamn yan sra her bir olayn zellii ve o mesele hakkndaki delillere gre zme balanmaktadr. Bununla birlikte Hanef usulclerinin bu konudaki sonular kiinin kusurlu olup

olmayn esas alan teorik bir izaha kavuturmaya altklar grlr. Buna gre nisyan iki ksma ayrlr: a) Beer olmann tabii sonucu saylabilecek unutma ki Pezdev bunu asl nisyan olarak niteler. Bu tr nisyan din hkmlerde geerli bir mazeret olabilir. b) Kiinin kendi kusuru sonucu iine dt unutma. Bu nevi nisyan geerli bir mazeret olarak kabul edilmez; zira mkellef hatrlamay salayacak sebeplere tevessl etmedii iin knanma ve muahezeyi hak etmitir. Fakihler, kusurun bulunup bulunmadn belirlerken unutmann hangi artlarda gerekletiine ilikin tahliller yaparlar ve zellikle galebe kavram zerinde durarak unutmann youn biimde bulunaca halleri ayrt etmeye alrlar. Bunlardan kan sonu, objektif olarak din vecbenin zellikleri dikkate alndnda yaplmas ve yaplmamas gerekeni hatrlatacak artlar iinde gerekleen fiillerde unutmann mazeret saylmamas, aksi halde mazeret kabul edilmesi eklinde zetlenebilir. Mesel unutarak namazn herhangi bir aamasnda konumak, namazn kade dndaki bir blmnde namazdan k selm vermek, ihraml veya itikfta iken ihram veya itikf yasaklarn unutarak ihll etmek geerli bir mazeret saylmam, buna karlk hayvan boazlama srasnda besmelenin unutulmas halinde hayvann etinin yenebileceine, namazda ilk oturuun sonunda unutarak selm verilmesi durumunda namazn bozulmayacana hkmedilmitir (Pezdev, IV, 276-277; Abdlazz elBuhr, IV, 276-277). Karf de cehl ile nisyan arasndaki farka deinirken kiinin renme abas ortaya koyarak bilgisizlie are bulabileceini, unutmann ise insan aresiz brakacak ekilde bask altna alan bir durum olduunu belirtir (el-Fur, II, 148-149). Nisyanla ilgili deerlendirmelerde esas alnan dier bir kriter, emir ve nehiy ayrmdr. Her iki grup fiilde unutma uhrev sorumluluu drmekle birlikte yaplmas istenenlerle (memrt) kanlmas istenenler (menhiyyt) arasnda dnyev sonu bakmndan yle bir fark vardr: Birinci tr fiillerde nisyan ykmll dren bir mazeret saylmaz; zira emredileni terkeden kimse, hatrladnda bunu yerine getirerek eksikliini telfi edebilir. Mesel abdest almay unutarak namaz klan veya namazda rku unutan kimse bu sebeple gnahkr saylmazsa da namazn art ve rknlerini tar biimde yeniden klmas gerekir. Nitekim Resl-i Ekrem unutarak namaz vaktini geiren kimsenin hatrladnda o namaz klmasn istemitir (Buhr, Mevt, 37; Mslim, Mescid, 311, 314316). kinci gruptaki bir fiili ileyen ise onu telfi edemez, zira varlk kazanm bir fiili ortadan kaldrmas mmkn deildir; dolaysyla mzur kabul edilir. Bu ayrmla ilgili baka bir izah yledir: Emri yapmaktan maksat sevap mididir, fiil ilenmeyince sevap beklenemez. Nehiyde ise yasa ihll etme sebebiyle cezaya mruz kalma endiesi sz konusudur; unutann fiili bir yasa ihll etme anlam tamadna gre bu endienin gerekesi de ortadan kalkm olmaktadr (zzeddin bn Abdsselm, II, 5-6; Yahy b. Hseyin el-Ff, s. 37; M. Revvs Kalac, II, 1884). Fkh literatrnde nisyann dnyev sonuca etkisi konusunun en youn tartld mesele unutarak yeme ve imenin orucu bozmamas hkmnn (Buhr, avm, 26; Mslim, ym, 171) baka olaylara tanmas hususudur. Hanefler, orucun rkn olan imsak oru yasaklarndan birinin ilenmesiyle ihlle urad halde nasla (Hz. Peygamberin hadisi) orucun bozulmam kabul edildiini, genel kurala uymayan bu hkmn kyas yoluyla hata ve ikrah gibi durumlara tanamayacan, filer ise hata ve ikrah durumlarnda da kast bulunmad iin orucun bozulmayacana hkmedilmesi gerektiini savunurlar (tartmann ayrntlar iin bk. emsleimme es-Serahs, II, 149, 150, 153-155; HATA. Bu hkmn kyasa aykr olmayp namaz, hac ve yemin gibi konularda benzerlerinin bulunduu hakknda aklamalar iin bk. bn Kayyim el-Cevziyye, II, 50-53). Buna karlk Mlikler, unutarak yiyip ienin gnahkr olmayacan kabul etmekle birlikte bu durumda kaz gerekmeyeceine ilikin rivayeti sahih saymadklar veya hadisin nfile orularla ilgili

olduunu dndkleri iin genel kurala gre orucu bozulmu ve kazsnn da gerekli olduuna hkmetmilerdir. Haneflerin oruta nisyan iin konan hkm kural d saymalarna ramen yukarda deinilen kusur kriterinin belirlenmesinde bu rnekten nemli lde yararlandklar, orucun yemeimeden engelleyecek bir zelliinin bulunmayp aksine insann a ve susuzken unutarak byle bir ynelie gemesinin doal olduunu, fakat namaz klan kiinin konumadan uzak durmay salayan bir durumda bulunduunu belirterek oruta nisyann mazeret saylmasn mkul gsteren bir izah yaptklar grlr. Unutarak konumann namaz bozup bozmayaca ihtilf ise oruca kyastan ok konuya ilikin zel delillere dayanr (Ksn, I, 233-234; bn Kudme, II, 444-449; nisyann etkisiyle ilgili balca fr-i fkh meseleleri iin bk. Yahy b. Hseyin el-Ff, s. 40-225).

BBLYOGRAFYA

Rgb el-sfahn, el-Mfredt, nsy md.; Lisnl-Arab, ins, nsy md.leri; et-Tarft, Nisyn md.; Tehnev, Kef, II, 1436-1437; Wensinck, el-Mucem, nsy md.; M. F. Abdlbk, el-Mucem, nsy md.; Buhr, Mevt, 37, avm, 26; Mslim, Mescid, 311, 314-316, ym, 171; bn Mce, al, 16; Eb Dvd, alt, 11, avm, 40; Eb Hill el-Asker, elFurul-luaviyye (nr. Hsmeddin el-Kuds), Beyrut, ts. (Drl-ktbil-ilmiyye), s. 78; bn Frek, Kitbl-udd fil-ul (nr. Muhammed es-Sleymn), Beyrut 1999, s. 157-158; Bc, Kitbl-udd fil-ul (nr. Nezh Hammd), Kahire 1420/2000, s. 30-31; Pezdev, Kenzl-vl, IV, 276-277; emsleimme es-Serahs, el-Ul (nr. Ebl-Vef el-Efgn), Beyrut 1393/1973, I, 248-254; II, 149, 150, 153-155; Gazzl, el-Mstaf, Bulak 1324, I, 83-86; Ksn, Bedi, I, 233234; bn Kudme, el-Mun (nr. Abdullah b. Abdlmuhsin et-Trk - Abdlfetth M. el-Hulv), Riyad 1419/1999, II, 444-449; Seyfeddin el-mid, el-km f ulil-akm, Kahire 1387/1968, I, 138140; II, 229-231; ehbeddin ez-Zencn, Tarcl-fr alel-ul (nr. M. Edb Slih), Dmak 1382/1962, s. 33-35; zzeddin bn Abdsselm, el-avidl-kbr: avidl-akm (nr. Nezh Keml Hammd - Osman Cuma), Dmak 1421/2000, II, 5-7; ehbeddin el-Karf, el-Fur, Kahire 1347 Beyrut, ts. (leml-ktb), I, 140-142; II, 148-149; Tf, eru Mutaarir-Rava (nr. Abdullah b. Abdlmuhsin et-Trk), Beyrut 1407/1987, I, 180-185, 411-418; Abdlazz elBuhr, Kefl-esrr, stanbul 1308, IV, 276-277; bn Kayyim el-Cevziyye, lml-muvan (nr. Th Abdrraf Sad), Beyrut 1973, II, 50-53; Teftzn, et-Telv (nr. M. Adnn Derv), Beyrut 1419/1998, II, 358, 363; bn Receb, Cmiul-ulm vel-ikem (nr. uayb el-Arnat brhim Bcis), Beyrut 1419/1999, II, 361-369; bnl-Lahhm, el-avid vel-fevidl-uliyye (nr. M. Hmid el-Fk), Kahire 1375/1956, s. 30-35; Molla Fenr, Full-bedyi, stanbul 1289, I, 292-295; bnl-Hmm, et-Tarr (bn Emr Hc, et-Tarr vet-tabr iinde), II, 176-177; bn Emr Hc, et-Tarr vet-tabr, Bulak 1316, II, 176-177; M. Sellm Medkr, Mebil-km indel-uliyyn, Kahire 1379/1959, s. 268-271; Yahy b. Hseyin el-Ff, en-Nisyn ve eerh fil-akmi-eriyye, Beyrut 1400/ 1980; Abdlkdir deh, et-Terul-ciniyyl-slm, Beyrut 1405/1985, I, 438-440; Hseyin Halef el-Cbr, Avrl-ehliyye indel-uliyyn, Mekke 1408/1988, s. 124-127, 208-219; Charles Rycroft, Psikanaliz Szl (trc. M. Saman Karatekin), stanbul 1989, s. 16, 158, 166; Charles Richet, Fizyolojiye Dayal Genel Psikoloji (trc.

Mnir Rait), Ankara 1994, s. 129-144, 173-176; M. Revvs Kalac, el-Mevsatl-fhiyyetlmyessere, Beyrut 1421/2000, II, 1884; Seluk Budak, Psikoloji Szl, Ankara 2000, s. 12, 58-59, 121-122, 132-134, 574, 782-783; Seyyid Rzk et-Tavl, en-Nisyn ve-ikr fil-urnil-Kerm, Mecelletl-buil-slmiyye, sy. 13, Riyad 1405, s. 129-178; Nisyn, Mv.F, XL, 264-283. brahim Kfi Dnmez

N
Srbistanda eski bir Osmanl vilyet merkezi, tarih ehir. Srbistann ikinci byk ehri ve lkenin gney ve gneydousundaki en byk ehir, ana endstri ve iletiim merkezidir. Morava nehrinin bir kolu olan Niavann kysnda deniz seviyesinden 214 m. ykseklikte geni ovann (Ni ovas) gneydou kenarnda kuruludur. Buras ayn zamanda, Antik dnemden beri Balkanlar boyunca uzanan kuzey-gney karayolunun biri gneydoudan Sofya, Filibe ve stanbula, dieri gneyden skp, Selnik ve Yunanistana gidecek ekilde iki kola ayrld yerdir. Gnmzde alt karayolu ile be tren yolu Nite birleir. 1386da balayp 1878e kadar kesintilerle devam eden Osmanl idaresi altnda stratejik neme sahip slm bir merkez zellii kazanmtr. XVIII ve XIX. yzyllarda Osmanllarn Balkanlardaki en byk ve en gl kalelerinden biri konumunda olup bugn eitli ykm ve srgnlere ramen slm izlerini tamamyla kaybetmemi bir ehir durumundadr. ehrin ilk defa Kelt ve Dardanellilere ait eski bir yerleim alan zerinde Naissus adyla bir Roma kalesi olarak tarih sahnesine kt belirtilir. Roma mparatoru Tiberios (14-37) tarafndan nemli bir merkez haline getirildikten sonra stanbulun kurucusu mparator Konstantin kendisinin de doduu yer olan ehri birok bina ile ssledi. Naissus 441de Hunlar tarafndan ykld. mparator Iustinianes ehri yeniden muhkem hale getirdiyse de 641de Slavlar Nii bu defa tamamen tahrip ettiler. Tarih Naissus ehri Niava nehrinin gney kysnda yer alyordu. VIII ve IX. yzyllarda bugnk Niin yer ald blge ilk Bulgar mparatorluunun snrlar iinde bulunuyordu. 971den sonra Bizansn hkimiyetine girdi. XI. yzylda Bizans imparatorlar Ni, Semlin (Zemun) ve Belgrad muhkem hale getirdiler. Osmanl ehrinin ekirdeini tekil edecek olan yeni Ni Kalesi bu defa Niava nehrinin kuzey (sa) yakasnda kuruldu. 1096da ilk Hal seferi tarihisi Tyreli William kalenin muhkem duvar ve kulelerle byk bir garnizona sahip olduundan bahseder. 1153te corafyac erf el-drs buray zellikle et, balk, meyve ve style zengin gelimi bir ehir diye anar. Fakat 1183te Macar Kral III. Bela ynetimindeki Srp ve Macar ordular Belgrad ve Sofya ile birlikte Nii ele geirip yktlar. Ayn yl III. Hal Seferi tarihisi Ansbert buray yar yklm bir ehir olarak tasvir eder. Daha sonra Ni Srp Devletine dahil oldu. I. Murad kumandasndaki Osmanl ordusu 788 (1386) ylnda yirmi be gn sren ar bir kuatmann ardndan ehri ele geirdi ve burada ilk camiyi ina ettirdi. 816da (1413) elebi Sultan Mehmed, Nii vasal Stephan Lazarevice verdi, fakat 831de (1428) Osmanllar ehri geri ald. 1433te seyyah Bertrandon de la Broquire, Niin kanl bir ekilde geri alnndan ve harabeye dnm halinden bahseder. Ni tekrar ina edildiyse de 847de (1443) Kasm Bey ve skpl shak Beyin liderliindeki Osmanl kuvvetleri Janos Hunyadi (Yanko), Djordje Brankovi ve Polonya-Macaristan Kral Vladislavn ordular tarafndan bozguna uratlnca burann s olarak kullanmn engellemek iin ehri ve evresini yktlar. Segedin Antlamasndan (Austos 1444) sonra Ni Srplara iade edildi, 860ta da (1456) Djordje Brankoviin lmnn ardndan kati olarak Osmanl hkimiyetine girdi. 927de (1521) Belgradn kesin biimde fethedilmesinden sonra Niin asker ehemmiyeti azald. Ancak Avusturya ve Macaristan seferleri iin yine de Ni bir Osmanl asker ss olarak

nem arzediyordu. 903 (1498) yl tahrir defteri, 167si (% 60) mslman olmak zere 279 hneli (yaklak 1400-1500 kii) Nii Semendire (Smederova) sancann ikinci byk yerleim yeri olarak gsterir (BA, TD, nr. 27). 922 (1516) yl tahrir defterinde yer alan bilgi ise ehrin hzla gelitiine iaret eder. Buna gre Nite 246s (% 75) mslman olmak zere 329 hne (yaklak 1600-1800 kii) mevcut olup mslmanlarn te biri sonradan mslman olmu yerlilerden, geri kalan ise muhtemelen Balkanlarn gneyinden veya Anadoludan gelen Trklerden olumaktayd (BA, TD, nr. 1007). ehirde mslmanlar genellikle nalbantlk, ayakkabclk, dokumaclk, eyer yapm ve deri tabaklama gibi ilerde alyordu. ehir mslmanlara (Cmi-i erif, Mescidi ar ve Kprba), biri hristiyanlara ait olmak zere drt mahalleye ayrlmt. Ayrca biri, Tokattan srlen Tatarlarn soyundan Minnetolu Mehmed Beyin kurduu vakfa ait olmak zere iki hamam bulunuyordu. 903 (1498) tarihli defterde on be kiiden oluan ve kolonizatr dervileri olduklar anlalan cemat-i tekkeliyndan bahsedilmi olmas dikkat ekicidir. XVI. yzylda Ni tekrar nemli bir ehir hviyeti kazand. stanbula giden yol zerinde bulunduundan pek ok Batl seyyah ve gzlemci buradan geerken ehrin tavsifini yapmtr. 1553te Hans Dernschwam buray suru bulunmayan mstahkem bir yer diye anar ve ehirde kuleye benzer minareleri olan cami grdn, gzel kervansaraylarn bulunduunu, ibenikli ve Dalmayal tccar ve zanaatkrlarla karlatn belirtir. 1580de Venedikli Paolo Contarini, Nissa diye kaydettii Nii Trklerin ve az sayda hristiyann yaad, ats tahta kiremitle kapl evlerin bulunduu, ok sayda cami ve nehir boyunca uzanan yaklak 1500 evin yer ald bir kaleehir eklinde anar. 1587de Reinhold Lubenau eski Naissa ehrinin muhteem kalntlarndan bahseder ve birinde iki gzel trbenin bulunduu toplam be adet iyi yaplm cami ile herkesin bedava kalabildii, kendilerinin de konaklad ok gzel bir imaret olduunu yazar. Adam Wenner ise (1616) ehrin etkileyici ve verimli bir ova iinde kurulmu olduundan, birok cami, bir imaret, bir kervansaray ve birka hamamn bulunduundan sz eder. Ad geen kurun kapl ve kubbeli camilerden bugn sadece, 1521-1523 tarihlerinde Semendire sancak beyi olarak grev yapan Malkoolu Blninki ayakta kalmtr. Farkl seyyahlarn szn ettii bu cami, han, imaret, hamam ve trbeler, Yahypaaolu Mehmed Beyin olu olan Dervi Bey tarafndan yaplmtr. Osmanllar zamanndaki haliyle Ni ehrinin en ayrntl tasvirini buray 1070 bannda (Nisan 1660) ziyaret eden Evliya elebi verir. O tarihte ehirde pek ok bakml konan yan sra fakir yerleimlerini de ieren toplam 2060 ev bulunuyordu. Kalesi ise garnizonsuz ve daha ziyade han biiminde olup ehrin ortasnda yer alyordu. Evliya elebi Niin camilerinden, bilhassa arnn ortasnda bulunan ve sade bir mimarisi olan I. Murad Camii ile Musl Efendi ve Hseyin Kethd camilerinden bahseder. Ayrca yirmi iki sbyan mektebinin bulunduu ehrin kpr banda yer alan Bekta Tekkesi ile Zhide Bac ve Haydar Kethd tekkeleri Evliya elebinin zellikle sz ettii yerlerdendir. Haydar Kethd Tekkesinin hemen yaknnda muhtemelen mehur Mihaloullar ailesinden Mihalzdenin ziyaretgh bulunuyordu; tekkenin emesi 989 (1581) tarihini tayordu. kinci Viyana kuatmasnn ardndan hristiyan birliiyle yaplan sava sonucunda 24 Eyll 1688de Ni, Margrave Ludwig von Badenin birlikleri tarafndan ele geirildi. Fakat Vezrizam Kprlzde Fzl Mustafa Paann kar saldrs ile hafta sren kuatmadan sonra geri alnd (Zilhicce 1101 / Eyll 1690). ehrin zarar gren cami ve mescidleriyle evleri onarld.

mparatorluun Belgrad ile Kuzey ve Orta Srbistann byk bir ksmn kaybettii 1715-1718 savandan sonra Osmanllar, serhat ehirleri olan Ni ve Vidini muhkem hale getirmek zere geni apl bir ina almas balattlar. ehrin eski kuzey ksm Avrupa tarzda burlarla glendirilmi surlarla evrildi. Bu iin tamamlanmas 1719dan 1723e kadar srd (stanbul Kaps zerinde bugne kadar ulaan yirmi drt beyitlik bir Osmanl kitbesinde bu inaat faaliyeti anlatlr). na almasyla ilgili kaytlar Osmanl arivlerinde de bulunur (BA, MAD, nr. 4712, 5340). Ayn yllarda Niava nehrinin gneyinde, yklan eski Roma kale-ehrinin bulunduu yerde kurulmu olan kenar mahalle de toprak bir istihkamla evrildi (gnmzde mevcut deildir). Reblevvel 1150de (Temmuz 1737) Avusturya mparatorluu ile yaplan savata Seckendorf Nii ele geirdi; fakat ayn yln ekim aynda Rumeli Beylerbeyi Kprlzde Hfz Ahmed Paa tarafndan savasz geri alnd. Mays 1809da Osmanllara kar yaplan ilk Srp ayaklanmasnda Stephan Sindjeli liderliindeki isyan kuvvet kullanlarak bastrld. 900 isyancnn kafatasndan oluan Kelle Kulesi, sz konusu sava sembolize eder. XVIII. yzylda mslman Trklere ait 2300, hristiyan Srplara ait 700 evin yan sra kk bir Ermeni tccar grubunun bulunduu Ni, Balkanlarn en nemli ehirlerinden biri haline geldi. Ancak 1837de ortaya kan veba salgn ile bata mslman kesim olmak zere ehir nfusunun byk bir ksm yok oldu. 1840ta 16.000 kiilik ehir nfusunun 10.000inin Srplardan olutuu kaydedilmektedir. O tarihte ehirde on bir cami, iki kilise, bir saat kulesi, byk bir ar ve birok han bulunuyordu. 1291 (1874) tarihli Prizren Vilyeti Salnmesi Nii sancan merkezi olarak tanmlar. ehir otuz mahalleye ayrlm olup 4920 mslman ve 17.107 Srpn yaad toplam 3651 eve sahipti. Ayrca 1507 dkkn, drt hamam, on cami, alt mescid, dokuz mslman ve hristiyan mektebiyle bir rdiye mevcuttu. Belgrad Kapsnn nnde Evliya elebi tarafndan da sz edilen, Dervi Baba ve Zhide Bac trbeleri yer alyordu. 1877de Srplar ehri kuattlarsa da alamadlar. Fakat 1878 ylnn Ocak aynda Osmanl birliklerinin byk bir ksmnn Plevne savunmas ile megul olduu srada yedi hafta sren kuatmann ardndan Nii ele geirdiler. 1878in Eyllnde ngiliz Konsolosu Baker, Londraya ehrin mslman nfusunun 8300den 300e indiini, mslmanlara ait mallarn yamalanp evlerinin ounun yakldn bildirmitir. Camiler de asker ve resm amalarla kullanlanlar dnda yklmt. Savan hemen ardndan artk bir Srp topra olan Ni sancann btn mslman nfusu snr d edilmi ve ehir merkezinde kk bir mslman cemaati braklmt. Ni, Osmanl idaresi altnda nceleri Semendireye bal kaza durumundayd. 1839da yeni idar tekiltn gerei olarak vilyet haline getirildi ve buraya Vsf Paa tayin edildi. Sofya, Samakov ve Kstendil de daha sonra Nie baland. Ardndan isyan hareketleri sebebiyle idar durumunda deiiklik oldu. Yaplan teftiler sonucu Ni tekrar vilyet haline getirildi ve Midhat Paa ehrin valiliine tayin edildi (1861). Midhat Paann valilii dneminde Ni ve yresinde nemli saylabilecek slahatlar gerekletirildi. Zira tedbirler alnd, ulam imknlar arttrld, sulama kanallar yapld, yeni mektepler ve slahhneler kuruldu. 1864 vilyet nizamnmesiyle Silistre, Vidin ve Nile birletirildi, Tuna vilyeti oluturuldu. 1876da Bulgar isyan srasnda bu tekilt yeniden gzden geirilip Niin skp ile Sofyaya balanmas rgrldyse de kan sava yznden bu idar tasarruf gereklemedi. 1875te Ni ehirky, vranya ve Kurunlu kazalarndan oluuyordu. Bu srada vilyet dahilinde 30.000 erkek nfus vard.

1945 ylna kadar Ni fazla geliemedi. 1884te 16.718, 1900de 25.127, 1931de 35.465 ve 1948de 49.332 olan ehir nfusu 1958de 76.000e ykseldi. Tito ynetimindeki Yugoslavya dneminde ehir 1965 ylndan itibaren faaliyet gsteren niversitesi, tekstil, metal (zellikle alminyum metalrjisi), mobilya, lokomotif ve makine retimiyle bir endstri merkezi haline geldi. 1981de burada 161.376 kii yayordu. 2002 yl nfusu 250.518dir. Ni, Balkanlardaki en byk Osmanl hisar zelliine sahip olan 1719-1723 yllarna ait grkemli surlar ve 1521-1523 yllarndan kalan Malkoolu Bl Bey Camiinin yan sra XIX. yzyln ortalarndan kalma slm Aa Camii etrafnda toplanan kk mslman cemaatiyle hl zengin Osmanl dneminin izlerini tamaktadr. Zamanmza ulaan bu iki camiden birincisi 1896da iddetli sel yznden harap oldu. 1970-1980lerde iyi bir ekilde restorasyonu yapld. slm Aa Camii ise 17 Mart 2004 tarihinde Kosovadaki kilise tahribi olaylar neticesinde yzlerce Srp radikal grup tarafndan yaklp tahrip edildi. Caminin restorasyonu iin teebbsler srmektedir.

BBLYOGRAFYA

BA, TD, nr. 27, 1007; BA, MAD, nr. 4712, 5340; Evliya elebi, Seyahatnme, V, 363-364; H. Dernschwam, Tagebuch einer Reise nach Konstantinopel und Kleinasien 1553/55 (ed. Fr. Babinger), Mnchen-Leipzig 1923, s. 7-12, 256-257; a.mlf., stanbul ve Anadoluya Seyahat Gnl (trc. Yaar nen), Ankara 1992, s. 26-29; R. Lubenau, Beschreibung der Reisen (ed. W. Sahm), Knigsberg 1912, s. 101-102; A. Wenner, Tagebuch der kaiserlichen Gesandschaft nach Konstantinopel 16161618 (ed. K. Nehring), Mnchen 1984, s. 29-30; Defterdar Sar Mehmed Paa, Zbde-i Vekayit (nr. Abdlkadir zcan), Ankara 1995, s. 367-371; Salnme-i Vilyet-i Perizerin, Prizren 1281, s. 99-100; P. Contarini, Diario del viaggio da Venezia a Constantinopoli di Paolo Contarini che andavo bailo per la Repubblica Veneta alla Porte Ottomano nel 1850, Venise 1856, s. 23; C. Jireek, Die Heerstrasse von Belgrad nach Constantinopel und die Balkanpsse, Prag 1877, s. 87-89; Rat Srbije sa Turskom za oslobodenje i nezavisnost (1877-78), Beograd 1879, tr.yer.; B. de la Brocquire, Le voyage dOutremer (ed. Ch. Schefer), Paris 1892, s. 204; K. N. Kosti, Trgovinski Centri i Drumovi po Srpskoj Zemlji u Srednjem i Novom Veku, Beograd 1899, tr.yer.; B. Lovri, Istorija Nia, Ni 1927, tr.yer.; Necati Tacan, Eski Osmanl Seferlerinden Ni, Belgrad, Salankamin, Petrovaradin, Lugo, Tmvar Kuatma ve Meydan Muharebeleri (1690-1696), stanbul 1939, s. 22 vd.; S. Atanasijevi, Istorija Nia, Ni 1940, tr.yer.; a.mlf., Borbe za Oslobodenje Nia, Ni 1952, tr.yer.; M. Kosti, Plan Nia, Beograd 1963, tr.yer.; a.mlf. v.dr., Ni, Enciklopedija Jugoslavije, Zagreb 1965, VI, 295-298; P. Petrovi-Deljanin, Tvrdjava Ni, Ni 1965; Ayverdi, Avrupada Osmanl Mimr Eserleri III, s. 129-135; J. McCarthy, Death and Exile: The Ethnic Cleansing of Ottoman Muslims (1821-1922), Princeton 1996, s. 104; D. M. Jovanovi, Neki Topografski Podaci o Starom Niu, Starinar, V-VI, Beograd 1954-55, s. 365-373; A. Andrejevi, Bali Begova ili Reisova Damija u Nikoj tvrdjavi, Gradina, IX, Ni 1974; D. Jani, Damija u Nikoj Tvrdavi, Raka Batina, II, Kraljevo 1980, s. 193-203; Nejat Gyn, Midhat Paann Ni Valilii Hakknda Notlar ve Belgeler, TED, sy. 12 (1982), s. 279-316; Muhammed Arui, Udhkryqet Civilizuese Ballkanike (2) Shkatrrimi i Xhamive n Beograd e Nish, Sulm Kundr Kulturs Turke, Fakti, Shkup 29 Prill 2004, s. 10; A. Cevat Eren, Ni, A, IX, 293-298; F. Bajraktarevi - [A. Popovic], Ni,

EI (ng.), IX, 56-57. Machel Kel

NBUR
( ) randa tarih bir ehir. lk slm devirde Ebreehr (Eberehr) ve ranehr adlaryla da anlan (Ykt, V, 331) Nbur (Npr, Arapa Nsbur, Neysbr) Ortaada Horasan blgesindeki drt byk ehrin en nemlisiydi (dierleri Merv, Herat ve Belh). Binld dann gneybatsnda, denizden 1210 m. ykseklikte ve Tahran Mehede balayan yol zerinde yer almaktadr. rahrd ve Dizbd gibi akarsularn hayat verdii ehrin evresinde bakr, gm, demir ve ok zengin frze ocaklar bulunmaktadr. Nbr, bugn rann Horasan idar blmnde pamuk ticaretinin ve sanayiinin merkezi olan, ayrca halclk ve mlekilikte mehur 231.379 nfuslu bir ehirdir (2006). Orta Asya ve Hindistan ran zerinden batya ve ran krfezini Hrizm zerinden Volga boylarna balayan tarih dou-bat ve gney-kuzey ticaret yollar zerinde kurulan ehirle ilgili efsane ve rivayetlere gre Nbur ad Pehlevce nev-pr (yeni ve gzel pr) kelimesine balanmakta ve kuruluu I. pra (241-272) veya II. pra (309-379) dayandrlmaktadr (Taber, II, 58; Ykt, V, 331). ehir, yaknlarndaki Azar Burzinmihr adl tekede sebebiyle Ssnler devrinin en nemli din merkezlerinden biri haline gelmiti. Nbur, Ssn Hkmdar III. Yezdicerdin slm ordular karsnda yenilmesinin ardndan Vali Kanrengin teslim olmasyla 30 veya 31 (651-652) ylnda Basra Valisi Abdullah b. mirin eline geti. Kaynaklarda gsterilen, ehrin ve evresinin dedii hara miktar 700.000 dirhemdir. Fethi mteakip Abdullah b. mir tarafndan kalede bulunan tekede yktrlarak yerine bir cami ina ettirildi. Hz. Ali-Muviye mcadelesi srasndaki bir isyanla ehir kontrolden ktysa da Muviye zamannda 42 (662) ylnda yine Basra Valisi Abdullah b. mir tarafndan itaat altna alnd. Emevler devrinde ve Abbs hkimiyetinin balarnda Mervin gerisinde kalan Nburun asl geliimi Thirlerden Abdullah b. Thirin (830-844) idare merkezini Mervden buraya tamasyla balad. ehir 259 (873) ylnda Saffr Emri Yakb b. Leysin eline geti. Saffrler zamannda gelimesini srdren Nbur, Smnler tarafndan Mervin yerine asker-idar merkez haline getirildi ve ayn zamanda Horasann en byk sanat, ilim ve ticaret merkezi oldu (stahr, s. 204; bn Havkal, s. 168; uddl-lem, s. 89). Ticaret, pamuk ve ipek retimi, dokumaclk ehirdeki i kollarnn banda geliyordu. inicilik, seramik ve demir iilii ok gelimiti. Burada retilen mallar ilek ticaret yollar vastasyla eitli yerlere pazarlanmaktayd. Gazneliler zamannda da Horasann her hususta merkezi olma zelliini koruyan Nbur, krk yedi mahallesi ve 1680 hektarlk yerleim alanyla Ortaa slm dnyasnn en byk ehirleri arasnda yer almaktayd (Hkim en-Nsbr, s. 200). Bu dnemde halkn nemli bir ksm fi, Hanef ve Kerrmiyye mezheplerine mensuptu; ayrca burada Mecslerle yahudi ve hristiyanlar da yayordu. Nbur, Seluklularn Gaznelilere kar Serahs yaknlarnda kazand zaferin ardndan 429 (1038) yl ilkbaharnda Turul Beyin eline geti. Ancak ertesi yl Horasan kurtarmak amacyla sefere kan Sultan Mesud, Seluklularla Nes, Bverd ve Fervenin onlarda, Nbur, Serahs ve Mervin

kendilerinde kalmas artyla geici bir bar antlamas imzalad ve 27 Reblhir 431de (16 Ocak 1040) Nbura girerek k orada geirdi. Fakat ilkbaharla birlikte niha mcadele iin yeniden Seluklularn zerine yryen Sultan Mesudun Dandanakan Savanda byk bir hezimete uramas zerine ehir tekrar Seluklulara geti. Nbur bu dnemde Turul Beyin idare merkezi oldu. Seluklu-Gazneli mcadelesi srasnda yaanan ktlk ve savalar yznden byk zararlar gren ehir Seluklu hkimiyetinden itibaren yeniden toparlanmaya balad; ilk Seluklu sikkesi de burada basld. Nbur, V. (XI.) yzyln ortalarna doru din-mezheb birtakm karklklara sahne olduysa da hl Horasann en nemli yerleim merkezi durumundayd. slm dnyasnda ilk medreselerin kurulduu yerlerin banda gelen Nburda IV. (X.) yzyln ortalarndan itibaren birok medrese kurulmu olup Badattaki Nizmiyeden nce Dou slm dnyasnda tesis edilen otuzdan fazla medresenin ou burada yer almaktayd. Bunlar arasnda Eb Bekir Ahmed b. shak esSbg tarafndan kurulan drssnne, bn Frek ve Eb shak el-sferyn iin yaptrlan medreseler, Ahmed b. Hseyin el-Beyhaknin ina ettirdii Beyhakyye, Gazneli Mahmudun kardei Emr Nasr b. Sebk Teginin yaptrd Sadiyye (Sadiyye) ve Byk Seluklu Veziri Nizmlmlk tarafndan mml-Haremeyn el-Cveyn adna kurulan Nbur Nizmiye Medresesi nemlidir. Darphanenin youn faaliyetleri ekonomik, dnemin pek ok liminin yetitii medreseler de ilm canlln gstermektedir. lk Seluklu hastahanesi ve tp medresesinin Vezir Nizmlmlk tarafndan Nburda kurulduu kabul edilmektedir. Sultan Melikah zamannda Nburun Horasan hkimi Melik Togan ahn idaresinde olduu anlalmaktadr. 488-489da (1095-1096) fi ve Haneflerle Kerrmler arasnda byk olaylar yaand ve Kerrmlerin gleri zayflad. ehir, Sultan Melikahn vefatnn ardndan Berkyaruk ile Muhammed Tapar arasnda vuku bulan i sava srasnda durumdan faydalanarak ayaklanan Alparslann olu Arslan Argunun eline geti. Ksa srede Horasana hkim olmay baaran Arslan Argun, Sultan Berkyaruktan, daha nce dedesi ar Beyin hkimiyetinde bulunan topraklar istedi. Fakat istei reddedildii gibi kardei Bripars bir orduyla zerine gnderildi. Arslan Argun kardeini yenerek katlettiyse de bir adam tarafndan ldrld (490/ 1097). Nbur Sultan Sencerin, Sve savandan (513/1119) sonra devlete hkim olarak idare merkezini Merve tamasnn ardndan nemini kaybetmeye balad. Hkmdarn 536 (1141) ylnda Katvnda Karahtaylara yenilmesi zerine Hrizmah Atsz b. Muhammedin eline geen ehir (evval 536 / Mays 1142) Sencerin 548de (1153) Ouzlar tarafndan esir alnmasndan sonra da yama ve tahribata urad; 557 (1162) ylnda ise byk lde terkedildi. Sultan Sencerin lmnn ardndan Meyyed Ayaba ile halefleri Doan ah ve Sencer ah, Nburda hkm srdler. Onlarn ardndan Hrizmahlarla Gurlular arasnda birka defa el deitiren ehir, nihayet Sultan Aleddin Muhammed b. Teki tarafndan kesin olarak Hrizmah topraklarna katld (598/ 1202). 613te (1216) buraya gelen Ykt el-Hamev gezdii ehirler arasnda onun benzerini grmediini, faziletli ve lim insanlarn menba olduunu ve halknn, adn Nevr eklinde telaffuz ettiini syler (Muceml-bldn, V, 331). ehir bu dnemde yeniden gelime srecine girdiyse de 15 Safer 618 (10 Nisan 1221) tarihinde btn Orta Asya ve Ortadouyu viraneye eviren Mool istilsna mruz kald. stil ve yamalar kadar deiik zamanlarda meydana gelen depremler de Nburun tarihinde nemli izler brakm, bunlarn en by olan 540 (1145) ylndaki depremden sonra halkn nemli bir ksm ehri terketmitir (Mstevf, Tr-i Gzde, s. 813-814). Nbur, lhanl hkimiyetinde bir ara toparlanma eilimi gsterdiyse de bir daha V-VI. (XI-XII.) yzyllarda yaad parlak dnemi yakalayamad. Argun Han devrinde (1284-1291) Emr Nevruzun

isyan ve sk sk tekrarlanan aatay saldrlarnda defalarca tahribata urad; saldrlar Serbedrler zamannda da devam etti. ehir 30 Cemziyelevvel 808 (23 Kasm 1405) tarihinde yaklak 30.000 kiinin hayatn kaybettii iddetli depremle bir defa daha tamamen harap oldu ve ardndan bugnk yerinde yeniden kuruldu. Defalarca harap olan Nbur yeniden imar edilmi ve baz tarih yaplar onarlm veya tamamen yeniden ina edilmitir; bir ksmnn yerleri de deitirilmitir. Timurlu Hkmdar Hseyin Baykara zamannda Pehlivan Ali Kerh adl biri tarafndan yaplan Mescidi Cm kitbesine gre 899 (1494) tarihlidir. X. (XVI.) yzyla ait mamzde Muhammed Mahrk Kmbeti, XI. (XVII.) yzylda ina edilmi Buka-i Kademgh ehrin nemli tarih yaplardr. Hseyin Baykara dnemine ait Ferdddin Attr ve mer Hayym trbeleri de birka defa yeniden yaptrlmtr. Nburda yetien ok saydaki lim, edip ve air arasnda bn zn en-Nsbr, Mslim b. Haccc, Eb Ali el-Msercis, Hkim el-Kebr, filozof Ebl-Hasan el-mir, Hkim en-Nsbr, Muhammed b. Hseyin es-Slem, Abdlkerm el-Kueyr, mml-Haremeyn el-Cveyn, Gazzl, Ahmed b. Muhammed el-Meydn, Emr-uar el-Muizz, mer Hayym, Ferdddin Attr, Fetth, Nazr ve Edb-i Nbr saylabilir.

BBLYOGRAFYA

Belzr, Fth (Fayda), s. 586-587, 602; Yakb, Kitbl-Bldn (yet), s. 54-55; bn Hurdzbih, Meslik ve Memlik (trc. Sad Hkrind), Tahran 1371, s. 26, 31-32; bn Rste, elAlun-nefse (trc. Hseyin Karanl), Tahran 1365, s. 198-201; Taber, Tr (Ebl-Fazl), II, 58; ayrca bk. ndeks; stahr, Meslik (trc. Anonim, nr. rec Efr), Tahran 1367 h., s. 203-205; bn Havkal, Sefernme-i bn aval: rn der retl-ar (trc. Cafer-i ir), Tahran 1366 h./1987, s. 166-170; uddl-lem (Minorsky), s. 89; Makdis, Asent-tesm (trc. Ali Nak Mnzev), Tahran 1361 h., II, 434-436, 459-462; Hkim en-Nsbr, Tr-i Nbr (trc. Muhammed b. Hseyin Halfe-i Nbr, nr. M. Rz ef Kedken), Tahran 1375, tr.yer.; The Histories of Nishapur (ed. R. N. Frye), London-Paris 1965, tr.yer.; Muhammed b. Hseyin el-Beyhak, Tr (nr. Ali Ekber Feyyz), Tahran 1375/1996, s. 41-44, 50, 717-719, 728-731, 753-767, 809-816, 843; Abdlgfir el-Fris, Tru Nsbr: el-Mnteab mines-Siy (nr. M. Kzm el-Mahmd), Kum 1403/1983, tr.yer.; Semn, el-Ensb, XIII, 234-236; Ykt, Muceml-bldn, V, 331-333; Cveyn, Tr-i Cihng, I, 133-140; Zekeriyy b. Muhammed el-Kazvn, rl-bild (nr. F. Wstenfeld), Gttingen 1848 (ed. Fuat Sezgin), Frankfurt 1994, s. 264-265, 316-319; Redddin Fazlullh- Hemedn, Tr-i Mbrek-i zn (nr. K. Jahn), London 1940, s. 43-44; Mstevf, Nzhetl-ulb (Strange), s. 148-149; a.mlf., Tr-i Gzde (Nev), s. 813-814; R. N. Frye, City Chronicles of Central Asia and Khurasan: The Tarx-i Nsbr, Zeki Velidi Togana Armaan, stanbul 1950-55, s. 405-420; Hfz- Ebr, Corfy-yi Tr-yi orsn der Tr-i f- Ebr (nr. Gulm Rz Verehrm), Tahran 1370 h., s. 33-37; R. W. Bulliet, The Patricians of Nishapur, Cambridge 1972, s. 6-42, 204, 249-255; a.mlf., The Political-Religious History of Nishapur in the Eleventh Century, Islamic Civilisation: 950-1050 (ed. D. S. Richards), London 1973, s. 71-91; a.mlf., Medieval Nishapur: A Topographic and Demographic Reconstruction, SIr., V (1976), s. 67-

89; Ali Meyyed Sbit, Tr-i Nbr, Tahran 1355, s. 42-89; Ferdun Giryl, Nbr: ehr-i Frze, [bask yeri yok] 1357 h.; V. V. Barthold, Tekire-yi Corfy-yi Tr-yi rn (trc. Hamza Serddver), Tahran 1372 h., s. 124-132; Abdullah Kn, Tr-i kkm-i Nbr be-stind-i Sikkeh (yksek lisans tezi, 1375/1997), Pejhegh-i Ulm-i nsn ve Mtlat-i Ferheng (Tahran), s. 101-118, 310-365; R. Ghirshman, Npr (trc. Ali Asgar Kerm), Tahran 1378-79 h., s. 5-56; E. Honigmann - [C. E. Bosworth], Npr, EI (ng.), VIII, 62-64. Osman Gazi zgdenli

NBUR
( ) Trk msikisinde bir birleik makam. Ad randaki Nbr ehrinden gelmektedir. Trk msikisinin bselik perdesinde karar eden tek makam olan nibur makamnn dizisi, durak perdesi olan bselik perdesi zerinde yer alan bir nibur drtlsne, drdnc derece hseyn perdesinde bir krd drtlsnn, beinci derece acem perdesinde bir rgh drtlsnn ve nc derece nev perdesinde bir bselik dizisinin eklenmesinden meydana gelmitir. Nibur drtlsnn aralklar aynen uak drtlsnn aralklar olan K. S. T.dir. Ancak hem bu drtlnn bselik perdesi zerinde olmas hem de uak makamnda olduu gibi ikinci derecesi olan nm-hicaz perdesinin hi pestlememesi sebebiyle ayr bir eni zellii vardr ve uaktan bu suretle ayrlr. kc olarak seyreden makamn gls nev perdesi olup bu perdede bselik enisiyle yarm karar yaplr. Hseyn perdesinde krd, acem perdesinde rghl kallar nibur makamnn asma kararlardr. Ayrca dgh perdesinde rastl, rast perdesinde penghl asma kallar yaplabilir ise de bu iki kalta srar edilmemelidir. Nibur makamnn nota yazmnda donanmna sadece do iin bakiye diyezi yazlr ve gerekli deiiklikler eser iinde gsterilir. Yedeni ise alttan ikinci aralktaki l (dgh) perdesidir. Tiz taraftan zaten geni bir ses sahasna sahip bulunan nibur makam bu blgeden ayrca genilemez. Pest taraftan ise dgh perdesine rast, rast perdesine de pengh enisiyle inilebilir. Makamn seyrine durak veya gl civarndan balanr. Diziyi meydana getiren enilerde kark olarak gezinilerek nev perdesinde bselik enisiyle yarm karar yaplr. Yine kark gezinilip asma kararlar da gsterildikten sonra bselik perdesinde nibur enisiyle tam karar yaplr. Nibur makamnn tam kararnn verdii biti duygusu son derece zayf olup deta yarm kalm hissi uyandrr. Belki bu sebeple ok az kullanlm makamlar arasnda yer alr. Ancak bu bitmemilik duygusu sonuca ulamam, yarm kalm arzu ve olaylarn tasviri iin de ok elverilidir. Tanbr Ali Efendinin, Renc-i htr vermesin feryd efganlar sana msrayla balayan bestesi Ben deil meftn- hsnn mbtel lem sana msrayla balayan ar semisiyle, Yanar ol derd ile gnlm ki yanar h edemez msrayla balayan yrk semisi; Edirneli Slihzdenin, Ey ehdi Kerbelya alayan msrayla balayan ilhisi ve Gen Osman dediin bir kk uak msrayla balayan trk bu makamn en gzel rnekleri arasnda yer alr.

BBLYOGRAFYA

Abdlbk Nsr Dede, Tedkk u Tahkk, Sleymaniye Ktp., Nfiz Paa, nr. 1242/I, vr. 8b, 11a; Him Bey, Msik Mecmuas, stanbul 1280, s. 30; Suphi Ezgi, Nazar-Amel Trk Musikisi, stanbul 1933-40, I, 146-147; IV, 247-248; zkan, TMNU, s. 294-296; Hseyin Sdeddin Arel, Trk

Msksi Nazariyat Dersleri (haz. Onur Akdou), Ankara 1991, s. 305-308. smail Hakk zkan

NBUREK
() Trk msikisinde bir birleik makam. Niburek (kk nibur) makam Trk msikisinin en eski makamlarndandr. nici-kc karakterde ve dgh (l) perdesinde karar eden niburek bazlar tarafndan ed makam olarak kabul edilse de gerekte birleik bir makamdr. Makamn dizisi, dgh perdesi zerindeki bir rast belisine hseyn perdesinde hem bselik hem de rast drtllerinin ve yerinde yani bselik perdesinde bir nibur drtlsnn eklenmesinden meydana gelmitir. Niburek makamnn gl perdesi hseyndir. Bu perde zerinde hem bselik hem rast gibi iki ayr eninin bulunmas, bselik enisinin daha hkim bir durumda olmasndan dolay makamn yeden sesi olan nm-zirgle ile bunun sekizlisi olan gerdniye perdesinin eksik sekizli olmas ve seyre zaman zaman nibur drtlsnn katlmas, bu makamn birleik makam olduunu gsterir. Ayrca dizinin seslerinden biri olan nm-hicaz perdesi de glye yakn derecede nemlidir. Fakat bu perdede kal yaplrken yerindeki rast makamnn nc derecesindeki kal gibi yarm sesli yeden de kullanlmaz. Bu makamda diziyi meydana getiren enilerden biri yerindeki nibur drtlsdr. Bu drtl K. S. T. aralklar ile tamamen bir uak drtls grnmndedir. Fakat uak makamnda olduu gibi bunun ikinci derecesi hi pestlemediinden ayr bir eni mahiyetindedir. Btn bu zellikler niburek makamnn birleik bir makam olduunu gsterir. Niburek makamnn gls hseyn perdesinde genellikle bselik enisiyle yarm karar yaplr, fakat nm-hicaz perdesi de glye yakn bir nemdedir ve baz eserlerde gl gibi kullanlmtr. Makamn en nemli asma karar perdesi olan bu perde deta eksen durumundadr. Bselik perdesinde niburlu, hseyn perdesinde rastl asma kararlar da nemlidir. Makam pest taraftan genilediinde hseyn-airan perdesinde rast enisi ile asma karar yaplr. kinci izgideki bakiye diyezli sol (nmzirgle perdesi) makamn yeden sesidir. Niburek makam pest taraftan geniler ve bu genileme, hseyn perdesindeki ikinci eni olan rast drtlsnn simetrik olarak hseyn-airan perdesine aynen grlmesiyle yaplr. Tiz taraftan da bir genileme gerekirse durak perdesi zerinde bulunan rast belisi tiz durak muhayyer zerine grlebilir. Nota yazmnda donanmna fa iin kk mcennep diyezi ve do iin bakiye diyezi yazlr. Gerekli deiiklikler eser iinde gsterilir. Niburek makamnn seyrine gl hseyn perdesi civarndan balanr. Diziyi meydana getiren enilerde kark gezinildikten ve sk sk nm-hicaz perdesinde asma kallar yapldktan sonra gl

perdesinde genellikle bselik, bazan da rast enisiyle yarm karar yaplr. Yine nm-hicazn nemi belirtildikten ve bselik perdesinde niburlu asma kararlarn da yaplmasnn ardndan gerekiyorsa genilemi blgede de dolalp dgh perdesinde yedenli tam karar yaplr. Enf Hasan Aann, zencr usulnde Kde snesi bilmem ki bir sehs m var? ve Muallim smail Hakk Beyin, haff usulnde Bir kerre yzn grmeyi dnyya deimem msralaryla balayan besteleri; yine Enf Hasan Aann, Cme-i srh ile sanma lal-gn olmu gelir msrayla balayan ar semisi, Kassamzde Mehmed Efendinin, Gel ey sab o gl-i ho-nmy syleelim msrayla balayan yrk semisi; Ziy Paann, birleik nm-sofyan usulnde Mest-i nzm kim bytt byle b-perv seni ve msemmen usulnde Bin zeban sylersin ol em-i shan-perdz ile msrayla balayan arklaryla Mnir Nurettin Selukun, Bir sz dedi cnan ki kermet var iinde msrayla balayan arks bu makamn en gzel rnekleri arasnda yer alr.

BBLYOGRAFYA

Seyd, el-Matla, TSMK, III. Ahmed, nr. 3459, vr. 15b, 32b; Abdlbk Nsr Dede, Tedkk u Tahkk, Sleymaniye Ktp., Nfiz Paa, nr. 1242/I, vr. 29a; Him Bey, Msik Mecmuas, stanbul 1280, s. 30; Suphi Ezgi, Nazar-Amel Trk Musikisi, stanbul 1933-40, I, 268-270; IV, 248-249; zkan, TMNU, s. 408-411; Hseyin Sdeddin Arel, Trk Msksi Nazariyat Dersleri (haz. Onur Akdou), Ankara 1991, s. 261-264. smail Hakk zkan

NBR
(bk. NSBR).

NAN
( ) Evlenmeleri ciz olan iki kiinin birbiriyle evlenmeyi karlkl olarak vaad etmesi anlamna gelen nian (nianlanma) ve bunun sonucunda ortaya kan nianllk ilikisine hemen btn toplumlarda rastlanr. Evlilik ba kurulmadan nce nianlanma szlemesi yaplmas eski Trklerde de grlr. lk dnem Arap-slm toplumlarnda ise bir merasim eklinde nianlanma pek yaygn deildi. Eski Roma, Germen ve kilise hukuklarnda nianlanmaya yer verilmitir. Ortaa kilise hukukunda nianlanma, taraflar arasnda sona erdirilmesi hemen hemen evlenme kadar g saylan bir ba olarak kabul ediliyordu. Ancak daha sonra reform hareketlerinin ve tabii hukukun etkisiyle bu konudaki anlay btnyle deimitir. Trk-svire hukukunda hkim kanaat, nianlanmann kendine zg yaps olan bir aile hukuku szlemesi nitelii tad ynndedir (Ko, s. 13-21). Fkh eserlerinde nianlanmayla ilgili hkmlere daha ok nikh blmnn banda, ayrca iddet ve mehir konular ilenirken deinilir. Fkh terminolojisinde evlenme niyetini aklama htbe, niyeti aklayan erkek htb, kendisine bu ynde niyet aklanan kadn mahtbe eklinde isimlendirilir. Ancak htbe geni anlamyla nianllk ilikisi iin de kullanlr. Kurn- Kermde bir yerde geen htbe kelimesinin (el-Bakara 2/235) hadislerde gerek bu ekilde gerekse fiil kalplar iinde yaygn biimde kullanld grlr (Wensinck, el-Mucem, b md.). Genellikle evlenme niyetini ilk aklayan taraf erkek olmakla birlikte nce kadnn veya ebeveyninin bu ynde niyet izhar etmesine engel yoktur. Nianlanmann evlilik gibi ok nemli bir akd ilikiye temel tekil etmesi sebebiyle nianlanma iradesinin tetisinde ok defa aileler devreye girer. Nikh akdinden nce taraflarn birbirini tanmasna imkn hazrlayan byle bir srecin yaanmas ailenin daha salam temeller zerine oturmasna katk salayaca iin mslman toplumlarn rf ve detlerinde nianllk dnemi nemli bir yer tutmutur. Karlkl sevgi ve saygya dayal, huzurlu bir yuva kurma hedefinin gerekletirilebilmesi ve ileride kabilecek problemlerin nlenmesi iin taraflarn birbirlerini beenmeleri ve aralarnda gerekli yaknl kurup kuramayacaklarn aratrmalar nemli olduundan evlilik akdinden nce mstakbel elerin birbirini grmesi tavsiye edilmitir. Hz. Peygamber, Mugre b. ubeye evlenmek istedii kadn grmesini sylerken, nk bu, uyum salamanz ve evliliin devam asndan daha uygundur demi (bn Mce, Nik, 9; Tirmiz, Nik, 5; Nes, Nik, 17), dier baz kimselere de bu ynde tavsiyelerde bulunmutur (Msned, II, 299; Mslim, Nik, 74, 75; Eb Dvd, Nik, 18; Hkim, II, 179). Hanbel mezhebinde erkein evlenmek istedii kadna ev kyafetiyle bakabilecei, san, boynunu ve ayaklarn grebilecei kabul edilmi, Hanef, Mlik ve fi mezheplerinde ise baklabilecek ksmlar kadnn elleri ve yzyle snrl tutulmutur. Evlilik teklifinden nce hutbetl-hce adyla bilinen ksa bir duann okunmas mstehaptr (Msned, I, 392-393; Hkim, II, 182-183). slm hukukunda nianlanma bir evlenme vaadi olarak kabul edilir ve evlenmeye zorlayc bir niteliinin bulunmad belirtilir. Bununla birlikte nianla ilgili ahlk, vicdan ve rf anlamda balayc birtakm hkmler bulunmaktadr. Nikh akdi yaplmadka nianlanma taraflar arasnda mahremiyet asndan bir deiiklik meydana getirmez. Dolaysyla nianllar grmelerinde

birbirine nmahrem olanlarn uymalar gereken snrlara riayet etmekle ykmldr (bk. HALVET; MAHREM). Nianllk dneminde srf taraflarn bu snrlara uyma ykmlln kaldrma amacyla din nikh kylmas birok sakncay beraberinde getirebileceinden slm terinin ruhuna uygun grlmemektedir. Kendisine evlenme teklifi yaplm kadn bunu aka kabul etmise bu durumu bildii halde bir bakas ona ak veya st kapal bir evlilik teklifinde bulunmamaldr. Hz. Peygamberin bu konudaki hadisinin (Buhr, Nik, 45; Mslim, Nikh, 49-56) zhirini esas alan sahbeden Abdullah b. mer, Ukbe b. mir, tbinden bn Hrmz ve ada slm hukukularndan Eb Zehre, evlilik teklifine kadn tarafndan henz bir cevap verilmi olmasa dahi bir bakasnn teklifte bulunmasn ciz grmez. Hanef, Mlik ve Hanbellere gre eer kadnn evlilik teklifini kabule yatkn olduu anlalyorsa ikinci bir teklif haramdr; ancak olumlu veya olumsuz hibir iaret yoksa bir bakasnn teklifte bulunmas cizdir. fi mezhebinde tercih edilen gre gre kadn henz ak bir cevap vermemise birinci teklife meylettii anlalsa bile ikinci bir teklif yaplabilir. Ftma bint Kaysn Muviye b. Eb Sfyn, Eb Cehm ve sme b. Zeydin kendisine evlilik teklifinde bulunduunu sylemesi zerine Resl-i Ekremin ona yapt tavsiyeden (el-Muvaa, al, 67; Mslim, al, 36; Eb Dvd, al, 39), kadnn kabule meyli belirgin hale gelmeden bakalarnn da evlenme teklifinde bulunabilecei anlalmaktadr. kinci teklifin haram olduu durumlarda bu kiiyle evlilik yaplmas slm hukukularnn ounluuna gre nikhn shhatine engel tekil etmez. Mlik mezhebinde ise byle bir nikhn feshedilmesi gerektii, feshedilmesinin mstehap olduu ve zifaf gereklememise feshedilecei eklinde gr vardr. Vefat iddeti bekleyen kadna st kapal evlenme teklifinde bulunulabilecei (el-Bakara 2/235), byle birine veya bin talk sebebiyle iddet bekleyen kadna ak biimde ve ric talk sebebiyle iddet bekleyen kadna gerek ak gerekse st kapal bir ekilde evlenme teklifinde bulunulamayaca hususunda gr birlii vardr. Bin talkla boanan kadna iddet ierisinde st kapal teklifte bulunmann hkm ise tartmaldr. Fakihlerin ounluu bunu ciz grrken Haneflerle bir ksm fi ve Hanbel fakihi, elerin anlamas halinde yeni bir akidle evlenmeleri mmkn olduu iin byle bir teklife cevaz vermez. slm hukukunda nianllk taraflara evlenme mecburiyeti getirmediinden nianllar sebepli ya da sebepsiz, tek tarafl veya anlaarak nian sona erdirebilir. Ancak genel olarak szden dnmenin dinen ho karlanmamas yannda nian bozmann kar tarafa verecei madd ve mnev zararn da iyice dnlmesi ve ona gre hareket edilmesi tavsiye edilmitir. Nian ne ekilde sona erdirilirse erdirilsin eer erkek mehre mahsuben bir miktar mal veya para vermise bunu talep edebilir. Zira mehir evlilik akdinin hukuk sonucudur; evlilik olmaynca kadn mehirden bir ey hak edemez. Hediyeler konusunda Hanefler hibe hkmlerinin geerli olaca, dolaysyla hibeden dnmeye engel bir durum yoksa verilen hediyenin geri alnabilecei kanaatindedir. Mlik mezhebine gre verilen hediyeler geri alnamaz. Baz Mlik fakihleri ise bu hususta rf veya kararlatrlm art varsa buna gre hareket edilecei grndedir. rf veya art yoksa nian bozan taraf olmamak kaydyla hediyeyi veren erkek bunu geri isteyebilir. Bu grn sahipleri, bu tr hediyeleri mutlak ekilde yaplan bir ba deil evlenme artyla yaplm artl bir hibe olarak kabul etmektedir. filere gre nian kimin tarafndan sona erdirilirse erdirilsin hediyeler geri istenebilir. Hanbel mezhebine gre ise hediyeyi veren taraf nian bozarsa hediyeyi geri alamaz, aksi takdirde alabilir.

Klasik fkh literatrnde hakl bir sebep olmakszn niann bozulabilecei kabul edilmi, ancak kusursuz tarafn urayaca madd ve mnev zararn tazmini zerinde durulmamtr. 1917 tarihli Osmanl Aile Hukuku Kararnmesi de tazminatla ilgili ak veya zmn bir dzenleme yapmam, muhtemelen bu meselenin hallini kaz ve ilm ictihadlara brakmtr. Baz ada limler evlenme midiyle taraflarn byk masraflar yaptna, alan kadnlarn iten ayrlabildiine, uzun nianllk devresi sonunda niann bozulmasnn zellikle kadnn toplum iindeki itibarn sarsp aslsz dedikodu ve ithamlara sebep olduuna, hatta kusursuz tarafn beden ve ruh saln bozabildiine dikkat ekerek niann bozulmas durumunda tazminat davas alabileceini ileri srmtr. Kar gr sahipleri, slmda nianlanmann bir akid olarak kabul edilmediini ve taraflara evlenme mecburiyeti yklemediini, dolaysyla nian bozan tarafn hakkn kullandn belirterek niann bozulmasndan dolay tazminat talep edilemeyeceini savunur. Ayrca bazlar, bu sorunun arlamasnda nianllk sresinin gereinden uzun tutulmasnn ve bu sre iinde mahremiyet snrlarna dikkat edilmemesinin de pay olduuna dikkat eker. Nian bozan tarafn belli artlarla tazminat demeye mahkm edilebileceini kabul eden gnmz slm hukukular bu grlerini hakkn ktye kullanlamayaca, zararn izle edilecei ve -baz Mlik hukukularnn benimsediivaadin balaycl prensiplerine dayandrmaktadr. Bunlardan bir ksm niann bozulmas sebebiyle sadece madd tazminat talep edilebilecei, dier bir ksm ise nianllk dneminin uzamas gibi durumlarda mnev tazminat da istenebilecei kanaatindedir.

BBLYOGRAFYA

Wensinck, el-Mucem, b md.; el-Muvaa, al, 67; Msned, I, 392-393; II, 299; Buhr, Nik, 11, 26, 33, 34, 35, 36, 45, 46; Mslim, ac, 74, By, 4, Nik, 6, 12, 13, 49-56, 74, 75, Ra, 4, al, 6, 36; bn Mce, Nik, 9; Eb Dvd, Nik, 18, 19, al, 39; Tirmiz, Nik, 5; Nes, Nik, 17; fi, el-m, V, 32-35; Tahv, el-Mutaar (nr. EblVef el-Efgn), Beyrut 1986, s. 178; Cesss, Akml-urn, Beyrut, ts., I, 422; Hkim, elMstedrek, II, 179, 182-183; bn Hazm, el-Muall, Kahire 1970, XI, 70, 219-220, 225, 226; Ksn, Bedi, II, 256, 268, 269; bn Kudme, el-Mun, VII, 453-455, 520, 521, 524, 525, 526; Kurtub, el-Cmi, III, 120, 188-192; bn Hacer, Fetul-br (Hatb), IX, 198-201; Bedreddin el-Ayn, Umdetl-r, Kahire 1392/1972, XVI, 326; Ali b. Sleyman el-Merdv, el-nf f marifetirrci minel-ilf (nr. M. Hmid el-Fk), Kahire 1376/1956, VIII, 296; irbn, Munil-mutc, III, 121, 135, 136, 137; Muhammed b. Ahmed el-Hara, eru Mutaar all, Beyrut, ts. (Dru Sdr), III, 129, 165, 169, 171; Muhammed b. Ahmed ed-Desk, iye ale-eril-kebr, Beyrut, ts. (Drl-fikr), II, 217-220; evkn, Neyll-evr, VI, 107-114; bn bidn, iyet bn bidn (nr. Hsmeddin b. Muhammed Slih el-Ferfr v.dr.), Beyrut 1421/2000, III, 534; Cevd Ali, elMufaal, VI, 644-645; M. Eb Zehre, el-Avl-aiyye, Kahire, ts., s. 26-40; a.mlf., Muart f adiz-zevc ve rih, Kahire 1391/1971, s. 55-76; M. Mustafa eleb, Akml-sre filslm, Beyrut 1983, s. 67-89; M. Muhyiddin Abdlhamd, el-Avl-aiyye, Beyrut 1404/1984, s. 16, 20; Mehmet Akif Aydn, slam-Osmanl Aile Hukuku, stanbul 1985, s. 14-15, 183; a.mlf., Aile Hayat, lmihal, stanbul 1999, II, 202-203; Halil Cin, slam ve Osmanl Hukukunda Evlenme, Konya 1988, s. 46-50; Vehbe ez-Zhayl, el-Fhl-slm ve edilleth, Dmak 1989, VII, 9-28;

Zekiyyddin abn, el-Akm-eriyye lil-avli-aiyye, Bingazi 1989, s. 63-83; Abdlhalm M. Eb ukka, Tarrl-mere f arir-risle, Kveyt, ts. (Drl-kalem), V, 29-34; Abdlvehhb Hallf, Akml-avli-aiyye fi-eratil-slmiyye, Kveyt 1990, s. 18-22; Kemal Ouzman-Mustafa Dural, Aile Hukuku, stanbul 1994, s. 26-59; Abdsselm M. erf el-lim, ez-Zevc ve-al fil-nnil-Lb ve esnidh-eriyye, Bingazi 1995, s. 25-41; Hayreddin Karaman, Mukayeseli slm Hukuku, stanbul 1996, I, 295-297; Mustafa es-Sib, eru nnilavli-aiyye, Beyrut 1417/1997, I, 50-69; Hseyin Ertu, slam Hukuku Asndan Nianlanma (yksek lisans tezi, 1999), Atatrk niversitesi Sosyal Bilimler Enstits, s. 21-27; Nevzat Ko, Trk-svire Hukukunda Nianlanma Szlemesi, zmir 2002, s. 5, 13-21, 81, 107; Bilge ztan, Aile Hukuku, Ankara 2004, s. 19-93; A. M. Delcambre, iba, EI (ng.), V, 22-23; be, Mv.F, XIX, 190-205; Hamza Aktan, Nianlanma, slamda nan badet ve Gnlk Yaay Ansiklopedisi, stanbul 1997, III, 494-496; M. Revvs Kalac, el-Mevsatl-fhiyyetl-myessere, Beyrut 1421/2000, I, 815-818. H. brahim Acar

NAN
( ) Devlet tarafndan stn hizmet karl verilen, genellikle ssl ve deerli talarla bezeli bir eit madalyon. Szlkte almet, iaret gibi anlamlara gelen nin kelimesi Farsa olup Osmanl brokrasisinde deiik mnalarda kullanlmtr. Padiahn turasn tayan belgelere nin- hmyun da denirdi (bk. FERMAN; TURA). Osmanllarda stn hizmeti grlen asker ve mlk erkna eitli dereceleri olan bir tr madalya verilmesi ve taklmas gelenei Bat etkisiyle II. Mahmud dneminde balamtr. Daha nceleri de Osmanllarda baarl kimselere niana benzer ekilde, fakat ondan daha kymetli olarak sorgu, tu, elenk, avize takdim edilirdi. Mesel 1150de (1737) sefer dolaysyla gmten 1300 elenk hazrlanmtr (BA, Cevdet-Dahiliye, nr. 1315). I. Abdlhamid devrinde (1774-1789) svein Ruslara kar baar haberini bildiren elisine 7500 kuru deerinde bir elenk verilmitir. Yine Bosnada Avusturyallara kar zafer kazanan Vali Bekir Paaya trl hediyeler yannda elenk de gnderilmitir. Sadece yksek rtbeli kimselere deil savata baar gsteren askerlere de elenk datld anlalmaktadr. Hatta ar lde datlmasn bir tarihi elenk frtnas diye anmtr (Taylesanizde Hafz Abdullah Efendi Tarihi, s. 314, 318, 319). III. Selim zamannda 1213te (1798) ngiliz Amirali Nelsonun Fransz donanmasn Ebkrda yakmas haberi stanbulda byk bir sevinle karlanm ve Nelsona mcevherli bir elenk gnderilmitir. Ariv kaytlarnda Nelsona ve dier ngilizlere yollanan hediyeler arasnda elenk yannda nianlarn da mevcut olduu dikkati eker (BA, HH, nr. 15136). Ayrca Nelsonun takt hill nian denilen bir madalya daha vardr. Genellikle ilk Osmanl nian olarak bu hill nian gsterilir. Yine Msr olay srasnda dier baz ngiliz generallerine nian diye anlan ay yldzl madalyalar verildii bilinmektedir. 1216 (1801) tarihli bir belgeye gre ngiliz Generali Hutchinson, boynuna nianl erit ve gsne bir baka mcevher nian taklmak suretiyle dllendirilmitir. Daha sonra hill veya emseli nian verme gelenei yaygnlat. II. Mahmud dneminde 1812de eski tip nian ve taltif almetlerine son veriliinin ardndan Yenieri Ocann kaldrlmas ve yeni asker tekiltn kurulmas sebebiyle rtbeleri belirtmek zere nianlar oluturuldu. Bu tr nianlar l, sniye, slise ve rbia rtbelerine mahsus olmak zere drt eitti ve mcevherliydi. Ayn devirde karlan iftihar nianlar da altn ve gmten yaplm olup elmasla bezenmitir. Vakanvis Ahmed Lutfi Efendi 1833te iftihar niannn bir nizamnmesinin yaymlandndan sz eder. Sultan Abdlmecid zamannda imtiyaz nian denilen bir baka nian daha ihdas edildi. Bunun dereceleri yoktu. Ahmed Lutfi Efendi, 1841de Mustafa Reid Paaya Msr meselesinin zmnde gsterdii hizmet karl bir adet nin- imtiyaz verildiini yazar. Bu nian 1846da Kavalal Mehmed Ali Paaya da verilmiti. Bir bakas 1849da Keecizde Fuad Paaya takdim edilmiti. Yksek seviyedeki ahslara verildii anlalan bu nian sahibinin lm halinde evldna intikal eder, ancak izinsiz taklamazd. 1265te (1848), olur olmaz vesilelerle nian verildii gerekesiyle memurlarla lyk olanlardan bakalarna nian taklmamas hakknda bir nizamnme karld. Bu nizamnmeye gre ilmiye mensuplarndan bild- erbaa ve mahre mollalarnn nianlar olmad iin yaptrlan on drt adet niann eyhlislm vastasyla tedariki kararlatrld. 1851de eski iftihar nianlar kaldrld ve para darl yznden nianlar toplattrlp

darphneye teslim edildi. Osmanllarda Bat tarznda ilk nian 1852de Mecd nian ile ihdas edildi ve iftihar nian lavedildi. Bu nianla ilgili 13 Zilkade 1268 (29 Austos 1852) tarihli bir nizamnme yaymland. Burada niann birden bee kadar sralanan derece / rtbeden olutuu, birinci rtbesinin 50, ikinci rtbesinin 150, nc rtbesinin 800, drdnc rtbesinin 3000, beincisinin 6000 olmak zere toplam 10.000 adet olduu belirtilmitir. Yabanclara verilenler ise bir snrlandrmaya tbi deildi. Bunun birinci rtbesi murassa idi. Ayrca bu nian kaydhayat olmak zere veriliyordu. Birinci Mecd nian sahibi lnce nian hazineye iade ediliyordu ve bunun berat harc 500 kurutu. kinci Mecd nian emsesi gsn sol tarafna ve nian da boyna aslr, sahibinin lmnde yine hazineye geri verilirdi, berat harc 100 kurutu. nc Mecd nian boyna aslrd, berat harc 50 kurutu. Drdnc ve beinci Mecd nianlar da gsn sol tarafna aslr ve sahibinin lm zerine bu da hazineye iade edilirdi. Yine Sultan Abdlaziz zamannda 9 Cemziyelhir 1278 (12 Aralk 1861) tarihli nizamnmeyle nin- Osmn karld. Bu nian Mecd nianyla baz farkllklar gstermektedir. Bunda rtbe esas alnmt. Daha sonra drdncs eklendi. Murassa Osmanl nian emsesi gsn sol tarafna, nian kurdelenin ucuna, sadan sola balanr, sahibinin lmnden sonra taklmamak artyla vrislere braklrd. Murassa Osmn niannn her ubesinde yarm krat arlnda yedi ta, btn nianda 3,5 krat arlnda krk dokuz ta vardr. emsesinde ise her ubede 5 krat arlnda elli bir ta ve btn emsede 40 krat arlnda 408 prlanta bulunmaktadr. Nin- Osmnnin drt rtbesinden ilkinin emsesi gsn sol tarafna, nian ise kurdelenin ucuna, kordon da sadan sola doru balanr, sahibinin lmnde hazineye verilirdi. kinci Osmn nian emsesi gsn sa tarafna, nian da gse aslr, sahibinin lmnde hazineye intikal ederdi. nc Osmn nian kendine has kordonu ile boyna aslrd. Drdnc Osmn nian gsn sol tarafna aslr, sahibinin lmnde bu da hazineye verilirdi, berat harc 50 kurutur. Sultan Abdlaziz, 1862 yl Bursa gezisi srasnda Osman Gazinin trbesine kendi eliyle murassa nin- Osmn asmt. Bu niann orta ksm yazlarn eviren emberde yeil mine yerine yirmi yedi adet zmrt vardr. Bu emse halen Topkap Saray Mzesi Hazine Dairesinde (nr. 2/ 1029) tehir edilmektedir. II. Abdlhamid dneminde nceki nianlarn kullanlmas srd. Ancak II. Abdlhamid kadnlara verilmek zere yeni bir niann ihdasn gerekli grmekteydi. Bunun ortaya kmasnda Batdaki rnekler etkili olmutur. efkat nian ad verilen bu nian 16 Receb 1295 (16 Temmuz 1878) tarihli nizamnmeyle tantld. Nizamnmenin beinci maddesinde bunun sava zamanlarnda, deprem, yangn ve su baskn gibi olaylarda devlete ve millete hizmet eden kadnlara verilecei ve rtbeden ibaret olaca belirtilmiti. Birinci ve ikinci efkat nianlar murassa idi. rtbenin tam ortasnda II. Abdlhamidin el-gz unvanl turas ve bunun biraz altnda 1295 (1878) tarihi vardr. Tura evini eviren yeil ember zerinde insniyyet, muvenet, hamiyyet kelimeleri yer alr. 22 Zilhicce 1295 (17 Aralk 1878) tarihli iradeyle nin- l-i imtiyz karld. Bu nian ilmiye, mlkiye ve askeriye snflarnda fevkalde hizmeti grlenlere mahsustu. Verilmesi iin padiahn iradesi gerekiyordu. Nian iki para ile bir adet emseden ibarettir. Bu nianlar altndan olup murassa ve her biri beer ual sekiz ubeden oluuyordu, ortas da yksek bir gne eklindeydi.

Niann emsesi gsn sol tarafna ve orta ktadaki nian boyna aslr, kk ktadaki nian ise kordonun ucuna balanr, kordon da sadan sola uzanrd. Nian sahibinin lmnde taklmamak artyla ailenin en byk evldna braklrd. Niann tam ortasna II. Abdlhamidin el-gz unvanl turas ve bunun altnda 1295 (1878) tarihi konulmutur. Gbek emberinin etrafnda yine hamiyyet, gayret, ecat, sadkat kelimeleri yer alr. Bu nian olduka itibarl idi ve krallara, hkmdarlara verilmiti. Ayrca stn hizmeti grlen Osmanl devlet adamlarna bizzat padiah tarafndan taklyordu. II. Abdlhamid, bunlarn dnda 18 Austos 1309 (30 Austos 1893) tarihli irde-i seniyyesiyle hnedn- l-i Osmn nian ihdas etti. Nian altndan ve beyz eklinde olup ortasndaki levhada II. Abdlhamidin el-gz unvanl turas vardr. Nian imtiyazl bir nitelik tamaktayd. Nizamnmede bunun hnedan tarafndan uygun bulunacak kiilerle devlete fiilen ve mnen yardm eden ecnebi hkmdarlara, hnedan erknna, padiaha stn hizmette bulunan yksek dereceli memurlara verilecei belirtilmiti. II. Abdlhamid, hnedan ne alan bu yeni nian yannda Osmanl Devletinin kurucu atasna atfen Erturul nian da karmak istedi. Nizamnmesi yapld halde (25 ubat 1903) daha sonra bundan vazgeildi. Sultan Mehmed Read, 7 Cemziyelevvel 1328 / 3 Mays 1326 (17 Mays 1910) tarihli bir emirle maarif nian kard. Nian rtbeliydi ve kaydhayat suretiyle veriliyordu. Bu nian eitim iiyle uraanlara, ilim, mrifet ve sanat alannda baar gsterenlere ynelikti ve rtbesi gmtendi. Yine bu dnemde meziyet ve ziraat liyakat nianlarnn karlmasnn dnld, nizamnmelerinin yaymland, fakat bu nianlarn hazrlanmad anlalmaktadr. Tasarya gre meziyet nian Osmn ve Mecd nianlarnn yerini alacakt. Ziraat liyakat niannn 29 Haziran 1912 tarihli nizamnmesinden Fransz modeli zere hazrlanm olduu dikkati eker. Bu dnemde Meclisi Mebsan zalarna mahsus bir niann da karld bilinmektedir. Bu nian altn zerine beyaz mineli, ortasndaki hillde 1332/1335 tarihleri bulunmaktayd. Cumhuriyet devrinde Trkiye Byk Millet Meclisi tarafndan 26 Kasm 1934 tarihinde kabul edilerek Resm Gazetede 29 Kasm 1934 gn yaymlanan 2590 sayl kanunun 2. maddesiyle sivil rtbe ve nianlar ve madalyalar kaldrld ve bunlarn kullanlmas yasakland. Harp madalyalarnn bundan mstesna olduu, Trklerin yabanc devlet nianlar tayamayacaklar belirtildi. Ancak daha sonra bu kanun yumuatld. Cumhuriyet dneminde uzun sre tek madalya mevcuttu (stikll madalyas). 1983te nian ihdas edildi. Devlet, Cumhuriyet ve Liyakat adl bu nianlar yabanclara verilmek zere karld (24 Ekim 1983 tarih ve 2933 sayl kanun). Devlet nian devlet bakanlarna, Cumhuriyet nian yabanc lke babakanlarna, bakanlara ve d temsilcilik mensuplarna, Liyakat nian ilim ve sanatta Trkiye Cumhuriyetinin uluslararas alanda tantlmasn ve yceltilmesini salayan yabanclara yneliktir. Batda uyguland ekilde nian ihdas dier slm devletlerinde de zellikle XIX. yzyldan itibaren gerekletirilmitir. randa Feth Ali ah devrinde nin- Hurd, nin- r-i Hurd adl nianlar mevcuttu. Bunlar ranl nde gelen zmrelere ve yabanc elilere, asker grevlilere verilirdi. 1243te (1827-28) nin- Zafer ortaya kt. Bunu Muhammed ah dneminde nin- Timsl-i Hmyun takip etti (1271/ 1855). Daha sonra gerek hnedan yelerine gerek idarecilere, devlet adamlarna, valilere, elilere ynelik yeni nianlar ortaya kt. Nin- Kuds, nin- Mukaddes, nin- fitb bunlar arasnda saylabilir. Pehlevler dneminde nin- Pehlev, nin-

Tc- rn, nin- Hmyun gibi nianlar mevcuttu. XX. yzylda asker nianlar olarak nin- Zlfikr (1922), nin- Liykat ve nin- ftihr eitli grevliler iin ihdas edilmitir. Kuzey Afrikadaki slm lkelerinde de benzeri nianlarn varl bilinmektedir. Osmanl idaresi altnda iken bu kesimde Osmanl tarz nianlar geerliydi. Ancak bunlara farkl ekiller verilmiti. Tunus beyinin iftihar nian bu anlamda nemlidir. Ayrca nind-dem adl bir nian daha vardr. 1860larda Tunusta nin- Ahdl-emn ortaya kt. 1875te bunun murassa ekli ihdas edildi. Tunusun bamszln kazanmasndan sonra 1956da nin- stikll, daha sonra ninlCumhuriyyetit-Tnisiyye hazrlanmtr. Fasta nian yerine vism tabiri kullanlmtr. Msrda Kral Frk dneminde birok nian ihdas edildii bilinmektedir. Nin- Muhammed Ali, nin- smil, Vihn-Nl, Visml-Keml bunlardan bazlardr.

BBLYOGRAFYA

BA, Cevdet-Dahiliye, nr. 1315; BA, HH, nr. 15136; BA, Nin- Hmyun Defteri, nr. 2, s. 87; nr. 8; Taylesanizde Hafz Abdullah Efendi Tarihi: stanbulun Uzun Drt Yl: 1785-1789 (haz. Feridun M. Emecen), stanbul 2003, s. 314, 318, 319; Lutf, Trih, VIII, 176; IX, 50; Meskkt- hne daresi, 1396 Senesi Raporu, stanbul 1921, s. 190-194, 231; brahim Artuk - Cevriye Artuk, Osmanl Nianlar, stanbul 1967; Muhammed b. el-Hoca, afat min Tri Tnis (nr. Hammd es-Shil el-Cln b. Yahy), Beyrut 1986, s. 92-115; Metin Erreten, Osmanl Madalyalar ve Nianlar, Belgelerle Tarih, stanbul 2001; Edhem Eldem, ftihar ve mtiyaz: Osmanl Nian ve Madalyalar Tarihi, stanbul 2004; brahim Artuk, Nin- Osmn, stanbul Arkeoloji Mzeleri Yll, sy. 10, stanbul 1962, s. 76; J. M. Landau - Ch. Pellat, Nin, EI (ng.), VIII, 57-62. brahim Artuk

NN- HMYUN
(bk. TURA).

NANCI
Osmanl brokrasisinde Dvn- Hmyun yesi olan st dzey grevli. Szlkte bir eyi belli etmek iin zerine almet koymak mnasna gelen Farsa nin kelimesinden tremi bir isim olan nianc Osmanl merkez tekiltnda padiahn turasn eken, Dvn- Hmyun yesi yksek rtbeli bir memurdur. Osmanl kaynaklarnda tura, turake-i ahkm, muvakki ve tevk adlaryla da geer. Dier Trk-slm devletlerinde de niancla benzer memuriyetler bulunmaktadr. Byk Seluklularda ve Anadolu Seluklularnda tura, Memlklerde ktibs-sr (nzrl-in), lhanllarda ulu bitigci bu tr ileri yapmaktayd. Niancln bir kurum olarak ne zaman ortaya kt belli deildir. Ancak timar sisteminin Orhan Bey devrine kadar inmesi sebebiyle o dnemlerde timarla ilgili ilemleri yrten bir grevlinin varl dnlebilir. Orhan Bey dneminden intikal eden belgelerin tahlili, o devirdeki devlet ilerinin kitbet usullerini iyi bilen bir ktip zmresiyle bunlar rgtleyen merkez bir dairenin bulunduuna iaret eder (A, IX, 672). Bu dneme ait belgelerde Orhan Beyin turas da mevcuttur. II. Murad zamannda bizzat sultann emriyle Mahmud irvn tarafndan Trkeye tercme edilen bn Kesr tarihinin Arapa metnindeki muvakki kelimesinin nianc diye evrilmesi bu tabirin XV. yzyln balarnda Osmanllar tarafndan kullanldn gsterir (Uzunarl, Merkez-Bahriye, s. 214). Ftih Sultan Mehmedin tekilt kanunnmesinde niancnn vazifeleri, yetkileri, tayinleri ve gelirleri gibi hususlarn bulunmas bu grevin bir kalem halinde tam anlamyla tekiltlandn ortaya koyar. Osmanl Devletinin ilk dnemlerinde niancnn idaresinde bulunan dar bir ktip kadrosunun timar yannda idar ve mal ilere ait brokratik ilemleri de yrtt tahmin edilebilir. Btn brokratik ilemlere nezret eden nianc, muhtemelen I. Bayezid devrinden (1389-1403) itibaren yetkilerinin bir ksmn Dvn- Hmyun bnyesinde faaliyet gsteren ktiplere devretmitir. Devletin bymesine bal olarak ilerin artmas ve eitlenmesi sebebiyle XV. yzyln balarnda mal ilemleri yrtmek zere ayr bir kurum olarak defterdarlk, timar sisteminin gelimesi ve merkeziyetiliin artmas neticesinde Ftih Sultan Mehmed dneminde (1451-1481) brokrasinin nc aya olan Defterhne-i mire kurulmutur. Nianclar, XVI. yzyln balarna kadar profesyonel brokratlar iinden deil ilmiye zmresi mensuplar arasndan ins kuvvetli kiilerden seilmitir. Ftih Kanunnmesinde niancla dhil ve sahn mderrislerinin tayin edilmesi maddesi yer alr. XVI. yzyln balarndan itibaren Osmanl kalemiyesinde memurlarn yetime usullerinde meydana gelen uzmanlama sonucunda nianclar daha ok profesyonel brokratlar arasndan tayin edilmeye balanmtr. Nianclar sancak beyi ya da beylerbeyi pyesiyle tayin edilebilirdi. Baz durumlarda nianclkla kubbe vezirlii birletirilerek tek kiinin uhdesine verilmekteydi. Gvenilir kiiler saylan nianclarla defterdarlar greve seildiklerinde kendilerine dier Osmanl riclinin aksine memuriyetleriyle ilgili berat verilmez, bunlar yalnzca hkmdarn ifah emriyle tayin edilirlerdi. Hayatnn nemli bir ksmn nianclk bekleyerek geiren Gelibolulu Mustafa l, Menel-inda nianc seilebilmenin artlarn yle ifade eder: Nianc seilebilmek yaz yazmada eskilie bal

deildir; bu makam bazan ulemya, bazan mnlere verilmitir; mnlik grevinde bulunan kiinin Acem ve Buhara padiahlarndan mektup gelse tercme edebilecek durumda olmas gerekir; hak kazanm olanlar ortaya kmadnda kadlardan ve mderrislerden birine, ly yoksa ran ve Arabistanda aratrlp hak edene verilmesi gerekir (Aksoyak, sy. 19 [2006], s. 185-209). Niancla XVIII. yzyl ncesinde genellikle reslkttblktan, defter eminliinden, ba defterdarlktan ve dier defterdarlklardan tayinler yaplmaktayd (BA, A. RSK, nr. 1484, s. 63, 116; BA, KK, nr. 257, s. 84), XVIII. yzyldan itibaren yllk tayin sisteminin (evval tevcihat) balamasyla birlikte dk dereceli hcegnlardan nianc olanlara rastlanr. XVIII. yzyl ncesinde nianclktan vezrizamlk, mr-i alemlik, kaymakamlk, beylerbeyilik ve sancak beylik gibi nemli grevlere ykselmek mmknken bu yzyldan itibaren nianclktan dk derecedeki hcegnlklara tayinler yaplmaya balanmtr. Yine XVIII. yzyl ncesinde nianclktan dorudan doruya defter emini olan kimseye rastlanmazken bu yzylda alt kii nianclktan defter eminliine getirilmitir. Bu durum, daha nce defter eminliinden st bir makam olan niancln kt zerinde yerini muhafaza etmesine ramen nemini kaybettiine iaret eder. XVIII. yzyl ortalarnda nianclar, evval tevcihatna tbi olan hcegn rtbesindeki memur grubuna dahildi. Drt ksma ayrlan hcegn memuriyetlerinin birinci ksmn tekil eden defterdarla nianc, reslkttb ve defter emininin mansbna mensb- sitte denilirdi (Mustafa Nri Paa, II, 90). Niancnn balca grevi ferman, nme, ahidnme ve berat gibi belgelerin zerine padiahn turasn ekmekti. Nianclar kendi dairelerinin yan sra Dvn- Hmyunda da tura ekerler ve ileri fazla ise kubbe vezirlerinin en kdemsizi kendilerine yardm ederdi. Ftih Kanunnmesinde vezirlerin tura ekilmesinde yardm etmelerinin kanun emri olduu belirtilir. Nianclar, XVIII. yzyln balarna kadar devlet kanunlarn iyi bilen ve gerektiinde yeni kanunlar teklif edebilen grevliler olduundan mft-i knun (mftiyn- kavnn-i pdiahn) ismiyle de anlrd. Kanunnmelerde Osmanl kanunlarnn ve sultana ait merasimlerin nianclardan sorulduu ifade edilir (Tevki Abdurrahman Paa, s. 516). Nianclar tekilt ve terifat kanunlarnn derlenmesinden ve muhafazasndan sorumluydu. Ftih Kanunnmesinin hazrlanmasnda nianclktan vezrizamla ykselen Karamn Mehmed Paann, Kann Sultan Sleyman dnemindeki kanunlatrma hareketlerinde Nianc Cellzde Mustafa elebinin, XVII. yzyln ikinci yarsnda tekilt ve terifat kanunlarnn derlenmesinde Tevki Abdurrahman Paann nemli rolleri olmutur. l Mustafa Efendi, eyhlislm nasl eriat konusunda fetva veriyorsa niancnn da rf hukukta son sz sylediini belirtir (Fleischer, s. 96). Osmanl devlet tekiltnda en ok dikkat edilen konulardan biri, devletin vergi ve asker sisteminin esasn tekil eden tahrir defterlerinin tashihiydi. Timar ve arazi ihtilflarnda Defterhne-i mire kaytlarna gre hkm verildiinden ve tahrir defterlerindeki kaytlar kesin delil kabul edildiinden bunlar titizlikle saklanr, gereken tashihler ancak nianc tarafndan yaplabilirdi. Tahrir defterleri zerinde nianc dnda vezrizam ve kaptan paann da tashih yapt dikkati eker. XVII. yzyldan itibaren niancln neminin giderek azalmasna ramen imparatorluun son devirlerine kadar sz konusu defterlerdeki kayt tashihleri onlarn denetiminde kalmtr (TK, TD, nr. 29, vr. 24a). Tahrir defterlerinde kayt tashihi yaplmas iin ya ilgili evrakn zerine buyuruldu yazlr (BA, A. DFE, dosya nr. I/95) ya da niancya hitaben ferman gnderilirdi (BA, A. NT, nr. 804, s. 6, 12; BA, Tahvil Defterleri, nr. 13, s. 4-57; nr. 22, s. 136, 140-141). Tashih iin niancya hitaben yazlan

fermann turas bizzat vezrizam tarafndan ekilirdi. Nianc bu fermann arkasnn bir kesine Defteri gele cmlesini yazarak defter eminine gnderirdi. Defterhne kesedar istenen defterle ferman niancya getirir, o da tashihten sonra defteri geri gnderip ferman kendi dairesinde saklard (Tevki Abdurrahman Paa, s. 515). Bu tashihlere tevki kalemiyle tashih denilirdi. Yeni tahrirlerin yaplmamas sonucu XVII. yzyln ikinci yarsndan itibaren timarlarn gelirlerinin azalmas sebebiyle bir ksm timar sahiplerinin iki kl birden tasarruf etmeye balamas niancnn zellikle icml defterleri zerinde yapt tashihleri arttrmtr. Timar sahiplerinin fazla olan kl timarlarnn tahrir defterlerindeki yeri hisse olarak nianc tarafndan tashih edilirdi (TK, TD, nr. 212, vr. 76b; nr. 315, vr. 16a; nr. 334, vr. 23b; nr. 355, vr. 45a). Nianclarn, seferler srasnda ordudaki brokratik ilemleri idare etmek iin grevlendirildikleri de bilinmektedir. XVI. yzyln sonlarna kadar padiahn katld seferlerde bulunmalar kanun gereiydi. 1007 evvalinde (Mays 1599) Vezrizam Damad brhim Paann Uyvar seferine knda yenieri aas ve dier nde gelen devlet riclinin onunla birlikte gitmesi emredilince Nianc Okuzde Mehmed de ilk defa padiahn bulunmad bir sefere katlm, bundan sonra da nianclar serdr- ekrem ve vezrizamlarn maiyetinde seferlerde yer almtr. Byle durumlarda nianc tarafndan merkezde bulunan sadret kaymakamna ba taraflarna tura ekilmi bo ahkm ktlar gnderilirdi. Ayn ekilde niancnn sefere gitmedii zamanlarda da serdarlara nianc tarafndan turalar ekilmi bo ahkm ktlar verilirdi. Ftih Kanunnmesine gre nianclk vezirlik, kazaskerlik ve badefterdarlktan sonra merkez idaredeki en byk makamd. Nianc Dvn- Hmyunun asl yelerinden olup sadrda oturur, terifatta vezir veya beylerbeyi rtbesinde ise defterdardan nce, sancak beyi rtbesinde ise defterdardan sonra gelirdi ve elkb defterdarnki gibiydi. XVI. yzylda defterdar ve nianc hakknda u elkb kullanlrd: ftihrl-mer vel-ekbir mstecmi-i esnfl-mel vel-mefhir zl-kadril-etem vel-fahrl-eem el-muhtas bi-mezdi inyetil-melikis-samed tura-yi erfim hizmetinde olan ... (Feridun Bey, I, 9). Niancya havale edilen evraklarda ise izzetl nianc efendi diye hitap edilirdi. Bazan ilmine veya kdemine hrmeten sancak beyi rtbesindeki nianclarn terifatta badefterdarlarn zerinde tutulduu olabiliyordu. Mesel II. Bayezid dneminin (1481-1512) mehur niancs Tczde Cfer elebi, selefleri defterdarlarn altnda iken derece itibariyle defterdarn zerinde mevki almt. XVI. yzyln en byk brokratlarndan Koca Nianc Cellzde Mustafa elebi nianclk yapt esnada defterdarla tayin edilen Nevbaharzde, kanuna gre davet ve terifatta niancnn zerinde yer almas gerekirken kendisi bir ara Cellzdenin devatdarln yapt iin eski mirinin stnde yer almay reddetmi, Kann Sultan Sleyman da divanda nianc ile defterdardan hangisi kdemli ise onun dierinden nce gelmesini emretmiti (Uzunarl, Merkez-Bahriye, s. 221-222). Bu usul daha sonra kanun olmakla birlikte XVII. yzylda bazan ayn derecede olan nianc ile defterdarlardan liyakat ve ahs meziyetleri stn olanlar protokolde ne kard. XVII. yzyln ikinci yarsna ait Tevki Abdurrahman Paa Kanunnmesinde nianclarn terifatyla ilgili bilgiler yer alr. Burada vezirlii olan niancnn vzer-i izm silkine dahil olduu, eer Rumeli beylerbeyilii pyesi varsa beylerbeyi merasimi icra edilecei, kendisinden kdemli Rumeli pyesinde olan beylerbeyiler dndaki btn beylerbeyilerden ve kazaskerlerden nce gelecei, bu pye ile Dvn- Hmyuna vezirlerle birlikte girip kaca kaydedilir. Eer beylerbeyilik pyesi yoksa kendisine nianc bey denir, divana dier mer gibi

girer, ancak terifatta taht kadlarndan nce gelir, dier divan hcegn gibi mcevveze ve soft st ile lokmal kutn ve i kaftan giyerdi (a.g.e., s. 219). Nianclar vezirlik rtbesi almamlarsa arz gnleri padiahn huzuruna giremez, sadece greve tayin edildikleri zaman huzura girip padiaha kranlarn sunabilirlerdi. Nianclarn ocuklar beylerbeyilerin ocuklar gibi 45 ake ile mteferrika olurdu (Ftih Sultan Mehmed, s. 12). Dvn- Hmyunda yemek yenildiinde nianc ilk dnemlerde vezirlerin, daha sonralar sadrazamn sofrasnda yer alrd. Bayramlarda huzura girip el pen devlet ricli arasndayd. Hemen hemen btn resm devlet merasimlerine katlan nianclar mevlid, sancak ihrac, ramazan iftarlar, hnedan mensuplar cenazesi ve bayramlamalar gibi trenlerde yer alrd. Nianc, defterdar ve defter eminiyle birlikte selim ve erkn krk, kadife alvar, erkes filar ve aby giyip divan raht ad verilen gml eyer takml atyla merasimlere katlrd (BA, BEO, Sadret Defterleri, nr. 346, s. 28; nr. 347, s. 17). Sadrazam tayinleri srasnda yaplan merasimlere de itirak eder, defterdar, defter emini, ehremini, bamuhasebeci gibi memurlarla birlikte ona da hilat (hilat-i sde) verilirdi (Uzunarl, Merkez-Bahriye, s. 124). Nianclarn gelirleri arasnda tasarruf ettikleri haslar nde gelirdi. XVI. yzyl balarnda nianclarn vazifelerine karlk tasarruf ettikleri haslarnn kymeti 180.000 akeydi. Cellzde Mustafa ilk defa nianc tayin edildiinde kendisine 180.000 akelik has balanm, fakat liyakatinden dolay daha nce grlmemi ekilde tasarrufundaki hassn deeri 300.000 akeye karlmt. Tevki Abdurrahman Paa Kanunnmesinde nianc haslarnn 400.000 akeden fazla olacann zikredilmesinden anlalaca zere bu haslarn kymeti zamanla artmtr. Nianclarn, has gelirlerine ilveten Eflak ve Bodan voyvodalklar ile Erdel krall tayini esnasnda bu tevcihattan muayyen tahsisatlar vard. Ayrca kendi dairelerinde tahrir edilen evraktan alnan resm harlardan hisseleri mevcuttu (a.g.e., s. 220-221). Et, ekmek, hayvanlar iin ot ve arpa ile odun, kar ve buz gibi ihtiyalar devlet tarafndan karlanrd. Niancnn emrinde Dvn- Hmyun ktipleriyle reslkttb alrd. XVII. yzyln ortalarndan itibaren Paa Kaps (Bb- saf / Bbli) tedrc olarak Dvn- Hmyunun yerine devlet ilerinin hallinde yeni bir idare merkezi haline gelince Dvn- Hmyun bnyesinde faaliyet gsteren baz brokratik kadrolar Bb- safye aktarld. Bbli bnyesindeki reslkttb, sadret kethds ve beyliki gibi vazifeliler en nemli brokratlar haline geldi. Reslkttblk niancnn yerine brokrasinin miri oldu. Bu tarihlerden itibaren nianclk, bir iktidar kayna olmaktan ziyade kadim bir makam olmas dolaysyla devlet tekiltndaki nfuzunu ve terifattaki yerini korumu, ilgasna kadar nianclar Dvn- Hmyunun asl yesi olarak kalm, reslkttblar merkez brokrasinin fiil miri haline gelmelerine ramen terifatta onun altnda tutulmutur. Defterhne-i mirenin miri olan defter emini daha nce emri altnda olduu nianc ile zamanla eit hale gelmi ve onun ilerinin bir ksmn devralmtr. 1836da niancln kaldrlmasndan sonra tura ekme ileri defter eminine verilmitir. nemli ilere dair fermanlarn zerine Bbli, dierlerine defter emini tarafndan tayin edilen turakeler tura ekmeye balamtr (a.g.e., s. 227). Niancln 1836da tamamen kaldrlp kaldrlmad veya zerinden sadece tura ile ilgili ilerin mi alnd aka belli deildir. Bu tarihlerden 1908e kadar tahrir defterlerindeki tashihlerin yine tevk imzasyla nianclar tarafndan yapld grlmektedir. Bu durum, niancln imparatorluun son zamanlarna kadar mevcudiyetini koruduunu gstermektedir (TK, TD, nr. 39, vr. 119b; nr. 99, vr.

145b; nr. 102, vr. 67b; nr. 340, vr. 3a). Amasyal Hseyin Hsmeddinin nianc biyografilerini ihtiva eden Nianclar Dura ve Osmanl Mehiri adl bir eseri vardr.

BBLYOGRAFYA

BA, A. RSK, nr. 1484, s. 63, 116; nr. 1497, s. 8; BA, Cevdet-Dahiliye, nr. 14927; BA, A. DFE, dosya nr. I/95; BA, A. NT, nr. 804, s. 6, 12; BA, Tahvil Defterleri, nr. 13, s. 4-57; nr. 22, s. 136, 140-141; BA, KK, nr. 217, s. 185; nr. 257, s. 84; nr. 673, s. 5; nr. 1767, vr. 10b, 11a, 12b, 33b; nr. 1863, s. 111, 134, 208; nr. 1902, s. 270; BA, BEO, Sadret Defterleri, nr. 346, s. 28; nr. 347, s. 17; TK, TD, nr. 29, vr. 24a; nr. 39, vr. 119b; nr. 99, vr. 145b; nr. 102, vr. 67b; nr. 212, vr. 76b; nr. 215, vr. 43a; nr. 315, vr. 16a, 19b; nr. 334, vr. 23b; nr. 340, vr. 3a, 9a; nr. 345, vr. 12a; nr. 355, vr. 45a; nr. 365, vr. 5a; nr. 368, vr. 2b; Buyuruldu Mecmuas, TTK Ktp., nr. Y. 70, vr. 6b, 69b-70a; Ftih Sultan Mehmed, Kanunnme-i l-i Osman (haz. Abdlkadir zcan), stanbul 2003, s. 6-9, 12, 16; II. Byezid Dnemine Ait 906/1501 Tarihli Ahkm Defteri (haz. Feridun Emecen - lhan ahin), stanbul 1994, tr.yer.; Feridun Bey, Mnet, I. 9, 10; Lutfi Paa, safnme (nr. Mbahat S. Ktkolu, Prof. Dr. Bekir Ktkoluna Armaan iinde), stanbul 1991, s. 76, 84; Tevki Abdurrahman Paa, Kanunnme (MTM, I/3 [1331] iinde), s. 515-516; Abdullah b. brhim, Vkt- Rzmerre, TSMK, Revan Kk, nr. 1223, I, vr. 215b; Hezrfen Hseyin Efendi, Telhsl-beyn f Kavnn-i l-i Osmn (haz. Sevim lgrel), Ankara 1998, tr.yer.; Mnet Mecmuas, Sleymaniye Ktp., Esad Efendi, nr. 3363, vr. 15a-b, 28a; kif Mehmed, Trh-i Cls- Sultan Mustafa-y Slis, Sleymaniye Ktp., Esad Efendi, nr. 2108, vr. 46a-b, 48b, 58a, 83b-84a, 146b, 149a-b, 174b, 177a-b, 202b, 268b; Ahmed b. Mahmd, Trih, Berlin Preussische Staatsbibliothek, Orientalische Abteilung, nr. 1209, vr. 295b-296a, 315a, 341b; Mustafa Nri Paa, Netyicl-vukt (nr. Mehmed Glib Bey), stanbul 1327, II, 90; Hseyin Hsmeddin, Nianclar Dura, SAM Ktp., nr. 12898; Uzunarl, Medhal, s. 97, 117, 365-366; a.mlf., Merkez-Bahriye, tr.yer.; Spuler, ran Moollar, s. 365; Ahmet Akgndz, Osmanl Kanunnmeleri ve Hukuk Tahlilleri, stanbul 1990, II, 112-114; J. Matuz, Das Kanzleiwesen Sultan Sleymns des Prchtigen, Wiesbaden 1974, tr.yer.; Feridun M. Emecen, Sefere Gtrlen Defterlerin Defteri, Prof. Dr. Bekir Ktkoluna Armaan, stanbul 1991, s. 241-268; Mbahat S. Ktkolu, Osmanl Belgelerinin Dili (Diplomatik), stanbul 1994, s. 29-50; C. H. Fleischer, Tarihi Mustafa li: Bir Osmanl Aydn ve Brokrat (trc. Ayla Orta), stanbul 1996, s. 96-98, 182-183, 201, 222, 225, 228, 236-237; Erhan Afyoncu, Osmanl Devlet Tekiltnda Defterhne-i mire (XVI-XVIII. Yzyllar) (doktora tezi, 1997), M Trkiyat Aratrmalar Enstits, tr.yer.; Filiz Karaca, Tanzimat Dnemi ve Sonrasnda Osmanl Terifat Messesesi (doktora tezi, 1997), Sosyal Bilimler Enstits, s. 19-30; Recep Ahshal, Osmanl Devlet Tekilatnda Reislkttblk (XVIII. Yzyl), stanbul 2001, tr.yer.; . Hakk Aksoyak, Gelibolulu Mustafa lnin Menel-ins, Trklk Bilimi Aratrmalar, sy. 19, Nide 2006, s. 185-209; M. Tayyib Gkbilgin, Nianc, A, IX, 299-302; Halil nalck, Reislkttb, a.e., IX, 672; Nejat Gyn, Tevk, a.e., XII/1, s. 217-219; Mustafa Sabri Kkac, Ktip, DA, XXV, 50. Erhan Afyoncu

NANCI MEHMED PAA KLLYES


stanbulda XVI. yzyln ikinci yarsnda ina edilen klliye. Fatihte Nianca caddesi zerinde yer alan ve bnisine nisbetle Nianc, Nianc Paa, Cedd Nianc Mehmed Paa, Boyal Mehmed Paa gibi adlarla da anlan klliye cami, trbe, iki medrese, sebil ve hazreden ibaretken bunlara daha sonra bir zviye / tekke ilve edilmitir. Medreselerle tekkesi gnmze ulamamtr. Yapy III. Murad devri kubbe vezirlerinden Mehmed Paa (. 1003/1594) son iki niancl arasnda ikinci vezir iken yaptrmtr. Cami. Kaps zerindeki kitbesine gre 992 (1584) ylnda inasna balanarak 997de (1589) tamamlanmtr. Mimar Sinann eserlerini bildiren Tezkiretl-bnyn ve Tezkiretl-ebniyede yer almamakla birlikte Tuhfetl-mimrnde ona ait gsterilmektedir. Ayrca Evliya elebi, Sinan yaps olduundan bahisle, Seltin camileri kadar mkellef ve mkemmel bir camidir demektedir. Mimar Sinan 996da (1588) lm, cami ise ertesi yl bitirilmitir. Kaynaklarda genellikle Sinan tarafndan balanp kalfalarndan biri tarafndan tamamland belirtilen eser Aptullah Kurana gre Dvud Aanndr. Sinann son zamanlarna rastlayan camiyi onun slbunu devam ettiren Dvud Aann tamamlam olmas en gl ihtimaldir. Klasik Osmanl mimari slbunun en gzel rneklerinden biri olan camide sekizgen ema deiik bir ekilde uygulanmtr. Merkez mekn drt ynde alarak klasik drtgen kalp geniletilmitir. Mekn btnl Sinanda daha nce rastlanmayan bir ekilde salanm ve tabhnelerdeki gibi yan odalar da yeniden devreye girmitir. Sinann son dnem camilerinde uygulad grlen mihrabn dar tarlmas, burada sadece kble knts ile snrl kalmayp yan sahnlara tekabl eden aklkta bir basamak daha geri ekilip kademelendirilmek suretiyle denenmitir. Son cemaat yerine alan cmle kapsnn her iki yannda yer alan kitbelerde caminin, III. Mustafa zamannda Mehmed Paann torunu krullah Efendi tarafndan 1180 (1766-67) ylnda, II. Mahmud zamannda da eyhlislm Mekkzde Mustafa sm Efendi tarafndan 1835te esasl onarmdan getii yazldr. lk onarm Ftih Camiinin yklmasna sebep olan 1766 depreminin camide az hasara sebep olduunu veya daha nceden balanlan tamirin bu tarihte bitirildiini gsterebilir. 1958 yllarnda Vakflar daresi ve son yllarda halkn desteiyle yaplan tamirlerle yap zgn mimarisini gnmze kadar korumutur. Revakl avlu duvar ta tula, dier ksmlar tamamen kesme tatan ina edilen caminin iki yan kapdan girilen avlunun ana cadde zerinde bir d kaps daha vardr. Kuzeydou kesi yol geniletme sebebiyle kesilen avluyu ynden kuatan revaklar kubbelerle rtlmtr. Avludaki kurun kapl piramidal klhl sekizgen adrvanda herhangi bir ssleme kalmad iin bunu tarihlendirmek zordur. Be birimden meydana gelen son cemaat revaknn orta gz aynal tonoz, dierleri kubbe ile rtlmtr. zerinde ina tarihini veren drt satrlk kitbenin yer ald cmle kaps mukarnasldr. Yine burada mihrap nileri ve harime geileri olmayan, erken devir mimarisini hatrlatan tabhne kaplar vardr. Sadaki mihrabn stnde mescid inas, soldakinde ise namazla

ilgili hadisler yazldr. Son cemaat yerinden girilen, iinde bir kuyu ile altnda bir mahzenin bulunduu soldaki tabhne odas bugn depo olarak kullanlrken dier oda caminin iinden geilen bir alma mekn eklinde dzenlenmitir. Cami, ortada sekiz ayak zerine oturan merkez kubbenin drt ynde daha byk ve derin, drt kede daha kk tutulmu yarm kubbelerle desteklenmesiyle oluan bir rt sistemine sahiptir. Tayclarla snrlanan mekn ite tamamen, dta ise kble ynnde iki kedeki kademeli dzeniyle belli olmaktadr. te yanlardaki yarm kubbe ile rtl birimleri zemin katta iki aklkl bir revakla orta hacimden ayrmak ve mermer ebekeli galerileri bunlarn zerinde dolatrmak yapya zg bir uygulamadr. Kasna bol pencereli kubbe etrafnda drd byk, drd daha kk sekiz yarm kubbe ile yapya genilik verilmi ve kubbenin derinlii arttrlmtr. Ana kubbeye pandantiflerle, kelerdeki kubbelere mukarnasl pandantiflerle, drt yndeki yarm kubbelere istiridye tromplarla geilmitir. Byk yarm kubbelerin iinde beer, kklerde ise er pencere vardr. sra pencerelerle aydnlanan camide zemin kattakiler dikdrtgen, stteki iki sral pencereler biri byk, dieri daha kk olmak zere sivri kemerli ve revzenlidir. Kble tarafndaki al pencereler renkli camlarla donatlmtr. Kubbe ii pencere stleri palmet ve rm motifli kalem ileri ve her kubbenin gbei yaz ile sslenmitir. Zemin kat pencerelerinin alnlklarnda yazl esm-i hsn btn camiyi dolanarak son cemaat yerindeki d pencerelerde son bulmaktadr. Ahap pencere kanatlar harap olduundan bir ksm depolara kaldrlmtr. znik iniciliinin parlak bir devrinde yaplmasna ve ayn dneme ait baka yaplarda zengin ini sslemeler kullanlmasna ramen burada hi ini kullanlmam olmas artcdr. Mermer mihrapla geometrik ebekeli, klhnn altn kabartma yldzlarla sslendii zarif minber devrin eseridir. zerindeki mihrap yetinin palmetlerle talandrld mukarnaslarla ssl mihrabn kelerine renkli mermerden birer kum saati yerletirilmitir. Kble duvarnn her iki kesinde, yanlarndaki pencere boluu ve duvar iinden geen ta merdivenlerle klan vaaz krsleri somaki mermerden ina edilmitir. Caminin sarktl mukarnasl tek erefeli minaresi kuzeybatda yap kitlesi iine yerletirilmi, kuzeydouda bunun simetriine mahfil merdiveni yaplmtr. Medrese. Hadkatl-cevmide klliyenin tahtan ve fevkan iki medresesinin olduu, yanndaki hankahn vakfn gelirleriyle paann vasiyeti zerine yaptrld ve adrvan avlusunda bir kuyunun bulunduu yazldr. Kuyu bugn son cemaat yerinin nnde hl durmaktadr. Gnmzde mevcut olmayan medresenin caminin bat tarafndaki bo arazide yer ald tahmin edilebilir. 1001 (1592-93) ylnda tamamlanp retime balayan medreselerin her ikisinde de birer kiilik on alt oda mevcutken 1914 tefti heyeti raporunda tahtan medresenin on dokuz odas bulunduu kaydedilmitir. Yine Hadkada medreselerin 1835te Mekkzde Mustafa sm Efendinin yaptrd cami onarm srasnda tamir edildii yazldr. Medrese 1847de vakfn mtevellisi stanbul kads Kevkibzde Mehmed Said Efendi tarafndan esasl bir tamir geirmi, bunu XIX. yzyln sonlarnda iki tamir daha izlemitir. Her iki medrese 1914te artk btnyle harap olduundan kadro d braklmtr. Tekke. stanbul ve evresindeki nemli tekke, zviye ve hankahlarn bulunduu yerleri gsteren 1 Muharrem 1199 (14 Kasm 1784) tarihli bir belgede yap Nianc-y Cedd Camii dernunda Blblczde Efendi Tekyesi ifadesiyle yer almtr. Ne zaman yapld bilinmeyen tekke, Halvet Abdlahad Nrinin halifesi ve ilk postniin olan Blblczde eyh Abdlkerim Fethi Efendinin

lm tarihinden (1106/ 1694) yola klarak XVII. yzyln ikinci yarsna tarihlendirilebilir. Hadkada 1835te Mekkzde tarafndan zviyenin de tamir ettirildii kaytldr. Son eyhinin lm yl olan 1905e kadar takip edilebilen tekke muhtemelen bu blgeyi yok eden yangnlardan birinde ortadan kalkmtr. Trbe. Kapsnn zerinde bnisinin yazm olduu manzum kitbeye gre sekizgen planl ve kubbeli yapy Mehmed Paa salnda yaptrm, 1003te (1594) lm zerine buraya defnedilmitir. Caminin kuzeydousunda iki avlu kaps arasnda yer alan trbe tamamen kesme tatandr. Mermerden, baklaval balkl drt stuna oturan revak ksmnda zeri beyaz-krmz talardan palmet motifli gemeli kemerli giri kapsnn iki yannda da birer ni yer almaktadr. Alt kat pencereleri mermer sveli, st kattakiler petek ebekeli olan trbenin ii olduka sadedir. Birok kaynakta iki olarak belirtildii halde gnmzde trbede sadece paaya ait ahap sanduka mevcuttur. Cami ile birlikte ina edilen, pencereden ibaret olan, zeri ak yazlk sebil trbenin nndeki avlu duvarndadr. D cephesi mermerle kapl sebilin pencereleri basit demir ebekelidir. Pencerelerin i ksmlarndaki mermer kurnalar hl mevcuttur. Trbenin gneyinde ve kuzeyinde kk birer hazre vardr. Evliya elebi hazrede Nianc Mehmed Paann damatlar Knalzde Fehmi Mehmed Efendi ile Bostanzde Kk Mehmed Efendinin, Kara Nianc akrabasndan ah Mehmed Efendinin, Knalzde Ali Efendinin ve Abdullah Abdlkerimzdenin gml olduunu bildirir. Ayvansarynin de belirttii, klliye evresinde zviyesi bulunan Keskin Dedenin kabri trbenin karsndaki eski mezarlktadr. Caminin avlu kaps karsnda bu mezarln nnde 1208 (1793-94) tarihli Ebbekir Aa emesi bulunmaktadr.

BBLYOGRAFYA

Evliya elebi, Seyahatnme, II, 310, 366, 368, 375, 377; Ayvansary, Hadkatl-cevmi, I, 211212; a.mlf., Vefeyt- Seltn, s. 17; Sicill-i Osmn, IV, 131; Halil Edhem [Eldem], Camilerimiz, stanbul 1932, s. 78-79; zzet Kumbaraclar, stanbul Sebilleri, Ankara 1938, s. 11; Konyal, stanbul bideleri, s. 74-76; Cell Esad Arseven, Trk Sanat Tarihi, stanbul, ts. (Maarif Basmevi), I, 353357; Nzm Poroy, stanbulda Gml Paalar, stanbul 1947, s. 21; Mustafa Cezar, Osmanl Devrinde stanbul Yaplarnda Tahribat Yapan Yangnlar ve Tabii Afetler, Trk Sanat Tarihi Aratrma ve ncelemeleri, stanbul 1963, I, 352-353; Tuhfetl-mimrn (nr. Rfk Mell Meri, Mimar Sinan Hayat, Eseri I: Mimar Sinann Hayatna, Eserlerine Dair Metinler iinde), Ankara 1965, s. 26; Cahid Baltac, XV-XVI. Asrlarda Osmanl Medreseleri, stanbul 1976, s. 175-177; Zakir kr, Mecma-i Teky (Akbatu), s. 62; Aptullah Kuran, Mimar Sinan, stanbul 1986, s. 227229; G. Goodwin, A History of Ottoman Architecture, New York 1987, s. 335-337; a.mlf., Sinan: Ottoman Architecture and its Values Today, London 1993, s. 63-64; Ali Saim lgen, Mimar Sinan Yaplar, Ankara 1989, lv. 188; Ftih Cmileri ve Dier Trih Eserler (haz. Fatih Mftl), stanbul 1991, s. 183-185; Doan Kuban, stanbul Yazlar (haz. Glin pek), stanbul 1998, s. 138139; a.mlf., Nianc Mehmed Paa Camii, DBst.A, VI, 85-87; Mbahat S. Ktkolu, XX. Asra Erien stanbul Medreseleri, Ankara 2000, s. 234-236; W. Mller-Wiener, stanbulun Tarihsel Topografyas (trc. lker Sayn), stanbul 2001, s. 447-449; Ahmet Sacit Akgzolu, Osmanl Camisinde Mihrab n Mekan (doktora tezi, 2002), M Trkiyat Aratrmalar Enstits, s. 89-92;

Glru Necipolu, The Age of Sinan: Architectural Culture in the Ottoman Empire, Princeton 2005, s. 408-415; Muzaffer Erdoan, Mimar Davud Aann Hayat ve Eserleri, TM, XII (1955), s. 188; Seluk Batur, Osmanl Camilerinde Sekizgen Ayak Sistemi, Anadolu Sanat Aratrmalar, I, stanbul 1968, s. 151-152; Atilla etin, stanbuldaki Tekke, Zaviye ve Hankahlar Hakknda 1199 (1784) Tarihli nemli Bir Vesika, VD, XIII (1981), s. 585; . Gnay Paksoy, Nianc Mehmed Paa Trbesi, DBst.A, VI, 87. Sema Doan

NANCIZDE MUHYDDN MEHMED


(. 1031/1621) Osmanl tarihisi, fakih. Kaynaklarda doum tarihi 962 (1555) veya 968 (1560-61) olarak verilir. Tevki ve Rm nisbeleriyle anlmakta olup doum yeri hakknda kesin bilgi mevcut deildir. Baz kaynaklarda muhtemelen dedesiyle kartrlarak Merzifonda dnyaya geldii ve daha sonra tahsil iin stanbula gittii kaydedilirse de bu bilgi teyit edilememitir. Babas Molla Nianczde Ahmed Efendi, dedesi Kk Nianc Ramazanzde Mehmed elebidir. Osmanl Melliflerinde Ramazanzde Mehmed Kuds Efendi adyla kaydedilmitir. Ktib elebi ise Mehmed Kuds Efendinin kardei olduunu syler. Hem babas hem dedesi dnemlerinin nde gelen limleri arasnda yer alp nemli devlet grevlerinde bulunmu ve baz eserler telif etmitir. Nianczde Muhyiddin Mehmed anne tarafndan Nakibend eyhi Abdllatifin torunudur. Kann Sultan Sleyman devri Nakibend eyhlerinden Emr Buhrnin damad ve halifesi Mahmud elebi de Nianczdenin anneannesinin babasdr. Hoca Sdeddin Efendinin mlzmln yapan Nianczde stanbulda tahsilini tamamladktan sonra 990da (1582) Ba brhim Medresesine, 993te (1585) Eyp Cezer Kasm Paa Medresesine mderris oldu, ardndan hri rtbesini elde etti. 999da (1591) Sahn pyesiyle Fatma Sultan Medresesine tayin edildi. 1002de (1593) Sahn, Muharrem 1004te (Eyll 1595) Sultan Selim medreseleri mderrisliine getirildi, ayn yln cemziyelevvelinde (Ocak 1596) kad olarak Badata gnderildi. evval 1006da (Mays 1598) azledildi, Reblevvel 1008de (Ekim 1599) Yeniehir kadlna getirildi. Burada Muharrem 1009a (Temmuz 1600) kadar grev yaptktan sonra tekrar azledildi, Safer 1012de (Temmuz 1603) skdar kadlna tayin edildi. Receb 1013te (Aralk 1604) ayrld bu greve Zilhicce 1014te (Nisan 1606) yeniden getirildi. Zilkade 1016da (ubat-Mart 1608) azledildi. ban 1020de (Ekim 1611) Halep, Cemziyelhir 1021de (Austos 1612) Badat kadlklarna getirildi, Muharrem 1022de (Mart 1613) azledildi. Reblevvel 1025te (Mart-Nisan 1616) tekrar Halep kadlna, Cemziyelhir 1026da (Haziran 1617) Mekke kadlna nakledildi. Ancak Receb 1027de (Temmuz 1618) bu grevden de ayrld. Safer 1031de (Aralk 1621) Edirne kadlna tayin edildiyse de grev yerine ulaamadan yolda vefat etti. Naa stanbula getirilerek Edirnekapda sur dnda bulunan Emr Buhr Tekkesi civarna defnedildi. Osmanl Melliflerinde mezar yerinden hareketle stanbulda ld belirtilir. Eserleri. 1. Mirtl-kint. Yaratltan balayarak Kann Sultan Sleymann saltanatnn son yllarna kadar gelen umumi bir tarihtir. Mellif Kannden sonrasnn henz telif edilmediini, kendisinin de ok yal olmas sebebiyle bundan sonrasn yazamadn belirtir. Muhtelif tarihlerden derlenerek sekiz ksm halinde telif edilen eserin ktphanelerde ok sayda yazma nshas bulunduu gibi eitli basklar da yaplmtr (I-II, Bulak 1258, 1269; stanbul 1290). Ayrca A. Faruk Meyan tarafndan Mirt-i Kint Dnya ve slm Tarihi adyla sadeletirilmitir (I-II, stanbul 1987). Kitabn telifinde tarih kitaplarnn yannda siyer, tefsir, hadis, akaid, fkh ve edebiyata dair eser ve szlklerden de istifade edilmitir. Ramazanzde Nianc Mehmed Beyin, asl ad Siyer-i Enbiy-i zm ve Ahvl-i Hulef-i Kirm ve Menkb- l-i Osmn olan ve Trh-i Nianc Mehmed Paa (Trh-i Nianc) diye bilinen eserinden geni bir ekilde yararlanan mellif tarih kitaplarnn

hikyesi bol, hissesi az, dedesinin telif ettii eser ise ksa olduu iin bu kitab kaleme aldn belirtir. Babinger, birok kaynaktan derlenmi olan bu kitabn zel bir deerinin bulunmadn, birok efsanev hikye ile dolu olduunu kaydeder. Eserin Sleymaniye Ktphanesinde kaytl bir muhtasar da vardr (Tahir Aa Tekkesi, nr. 394). 2. Nrl-ayn f li Cmiil-fuleyn. eyh Bedreddin Simvnin fkha dair eseri zerine yaplm bir almadr. Nianczde mukaddimede, kad olduunda fetva asndan faydal ve kapsaml grd bu eseri yeniden dzenleyerek tekrarlar ve gereksiz meseleleri kardn, hatal grd yerleri tashih ettiini, eksik grd baz blmlere ilveler yaptn, ayrca eyh Bedreddinin Selefin grlerine yapt itirazlara cevap verdiini belirtir. Kitabn ok sayda nshas mevcuttur (Sleymaniye Ktp., ir Efendi, nr. 127, mellif hatt; Hekimolu, nr. 392, Hasan Hsn Paa, nr. 323; Beyazt Devlet Ktp., Veliyyddin Efendi, nr. 1580; stanbul Mftl Ktp., nr. 159 [SAM Ktp., CD, nr. 0178]). Kaynaklarda mellifin daha baka eserlerinin bulunduu belirtilmektedir. Bunlardan Siyerlenbiyil-im vel-ulefil-kirm ves-selnil-udm adl eser (ul-meknn, II, 32; Hediyyetl-rifn, II, 272) Nianczdenin dedesi Ramazanzde Nianc Mehmed Beye ait olup ull-merm min ulil-imm, el-Fetv er-Rmiyye, Mirtl-eyym f mirtil-alm ve Maadl-mme min msnedil-eimme (ul-meknn, I, 407; II, 157; Hediyyetl-rifn, II, 272) isimli eserlerin de Nianczdenin telifi olmad ve sehven ona nisbet edildii anlalmaktadr.

BBLYOGRAFYA

Nianczde Muhyiddin Mehmed, Mirtl-kint, stanbul 1290, II, 518; At, Zeyl-i ekik, II, 648-650; Ktib elebi, Fezleke, II, 29; Kef-unn, I, 566-567; Karslzde Cemleddin Mehmed, Osmanl Tarih ve Mverrihleri: yne-i Zuref, stanbul 1314, s. 28-29; Osmanl Mellifleri, III, 141; ul-meknn, I, 407; II, 32, 157; Hediyyetl-rifn, II, 272; Kehhle, Mucemlmellifn, VIII, 243; Babinger (ok), s. 165-166; Abdlkadir zcan, Mehmed elebi, Ramazanzde, DA, XXVIII, 449-450. Tahsin zcan

NYBET
(bk. NB).

NYBET
() Bakas adna ve/veya hesabna i grmek, bakasnn yerine baz din vecbeleri yerine getirmek anlamnda fkh terimi. Szlkte bir hususta bakasnn yerine gemek, onun adna hareket etmek anlamna gelen niybet kelimesi fkh terimi olarak hukuk konularda bakas adna ve / veya hesabna i grmeyi, ibadet konularnda bakasnn yerine baz din vecbeleri eda etmeyi ifade eder. Niybet ilikisinde bakasnn yerine hareket eden kiiye nib, asl yetkili veya ykmlye menb anh, yetki verme veya grevlendirme ilemine inbe denir. Aralarnda umum-husus ilikisi bulunmakla birlikte bazan niybet anlamnda veklet, inbe anlamnda tevkl veya tefvz terimleri kullanlr. Modern hukukta niybetin yukarda belirtilen birinci anlam temsil kavramyla karlanmakta, temsilci temsil edilen adna ve hesabna hareket ediyorsa buna dorudan doruya (vastasz) temsil, kendi adna fakat temsil edilen hesabna hareket ediyorsa dolayl (vastal) temsil ad verilmektedir. Bu ayrmda daha ok kaynan hukuk bir ilemden alan temsil yetkisi yani irad temsil sz konusudur. Bir akid tr olarak veklet irad temsilin ilk akla gelen kaynadr; fakat bazan veklet olmadan da temsil yetkisi bulunabilir (temsil ile veklet arasndaki farklar iin bk. VEKLET). Bir de kaynan bir kanun hkmnn oluturduu temsil yetkisi vardr ki bu yetkiye dayanan temsile kanun temsil denir. Bu durumlarda yetki ya kendiliinden veya bir mahkeme kararyla yahut hukuk bir ilemin kanun bir sonucu olarak gerekleir (ayrca bk. VELYET; VESYET). Fkhta, din-hukuk hkme konu olan fiil veya ilemlerden bizzat ilgili / mkellef tarafndan gerekletirilmesi zorunlu olmayanlar niybete elverili saylm, ibadetler alannn aksine hukuk ilikiler alan (mumelt) baz istisnalar dnda bu kapsamda kabul edilmitir. zel hukuku ilgilendiren ve en-niybetl-hssa diye adlandrlan hukuk tasarruflardaki niybet veklet bal altnda ayrntl biimde incelenmi, buradaki ictihadlar vesyet, velyet ve yarg alanlarndaki ilgili durumlara da uygulanmtr. Kamu hukukunu ve siyaset bilimini ilgilendiren en-niybetl-mme ise el-ahkms-sultniyye literatrnde ayrntl ekilde ilenir. Niybetin artlar. 1. Konunun niybete elverili olmas. Eer bir i veya ilem kendisine balanan neticeyi ilgiliden baka bir ahsn fiiliyle de dourabiliyorsa o iin niybete elverili olduu kabul edilir. Niybete elverili bir ite fil taayyn etmez; herhangi bir kimsenin o ii grmesiyle maksat hsl olur. Fili taayyn eden i bir bakas tarafndan grlemez, bu sebeple de niybete elverili saylmaz (Muhammed b. Abdullah el-Hara, IV, 284; Muhammed b. Ahmed ed-Desk, III, 377). Bizzat mkellef tarafndan yerine getirilmesinin zorunlu olup olmamas asndan ibadetler beden, mal ve karma olmak zere l bir ayrma tbi tutulmu, srf beden ibadetlerin prensip olarak niybete elverili olmad kabul edilmi, srf mal olanlarda niybet btn mezheplerce benimsenmi, karma olanlarn hangi artlar altnda niybete imkn vereceinde ise ihtilf edilmitir (bk. AMEL; BEDEL; HAC; BADET). Namaz, oru, abdest gibi srf beden ibadetlerden beklenen yarar bir bakasnn ifasyla gereklemeyeceinden bunlarn bizzat mkellef tarafndan yaplmas istenmitir (bn Kudme, V, 92). Yemin ve nezir de ilgilinin ahsna bal olduu iin niybete

elverili bulunmamtr. Herhangi bir kimse tarafndan yaplmasyla istenilen sonucu veren fiiller ise niybete elverilidir. Zektn datlmas, sadaka, nezir ve kefret olarak verilecek mallarn kabz ve datm bu grupta yer alr (a.g.e., a.y.; ehbeddin el-Karf, II, 205-206). Bu iki gruptan hangisine ait niteliklerin ar bast tartma konusu olan nc grup fiiller vardr ki hac ibadeti bunlarn en tipik misalini tekil eder. mam Mlik ve onu takip edenler nefsin terbiye edilmesi, kt huylardan arndrlmas ve mukaddes topraklarda din iarlarn yceltilmesi gibi maslahatlar ierdii iin hac ibadetinde beden ifa ynnn ar bast grndedir. Bu yararlar ancak bizzat ifa eden hakknda gerekletiinden nibin haccetmesiyle hac borcu asilden skt olmaz. Dier mezhepler ise hac ibadetinin mal ynnn ar bast gerekesiyle haccn niybeten eda edilebileceini kabul etmitir (bn Kudme, V, 92; ehbeddin el-Karf, II, 204-206; Muhammed b. Ahmed ed-Desk, III, 379380). Mumelt alannda ise hukuk ilemlerin yan sra vedann geri verilmesi, borcun tediyesi, riyeten alnm olan eyin iadesi gibi hukuk fiiller ilke olarak niybete elverili grlmtr. Ancak bu alanda da baz i ve ilemler istisna edilmitir. Mesel ahitlik niybete elverili deildir. nk bu, hidin ahsyla ilgili bir olaydr; ahitlie konu olan olay gren veya iiten ahidin kendisidir. Temsilci ancak hidin ehdetine ahitlik edebilir. finin iki grnden birine gre ikrar bir hakkn haber verilmesi ynyle ahitlikten farkszdr, dolaysyla niybete elverili deildir (rz, I, 356). Hanbellere gre ise ikrar, bir hakkn haber verilmesinden ziyade o hakkn zimmette sabit klnmas niteliinde bir ilemdir, dolaysyla niybete elverilidir (bn Kudme, V, 90). Yine kasme, lin, l da niybete elverili saylmamtr. te yandan hukuka aykr fiilleri hi kimse bizzat ilemeye mezun olmadndan bakasna yaptrma yetkisine sahip olmas dnlemez ve bunlarda niybet ilemez (a.g.e., V, 90-91). 2. Bizzat ifadan ciz olma. badetler alannda somut vecbenin niybete elverili olmas yeterli olmayp ayrca asl ykmlnn onu bizzat ifa etmekten ciz olmas gerekir. Hukuk ilikiler alannda ise byle bir art yoktur. 3. Niybet yetkisinin verilmi olmas. Niybete elverili bir ilemin ilgili hakknda sonu dourabilmesi iin nibin bu konuda yetkilendirilmi olmas gerekir. zel hukuk erevesinde yetki baheden ilem ounlukla veklet akdidir. lem yapld srada yetkinin varl aranr. Ancak baz durumlarda sonradan verilen iczet o ilemin banda alnm yetki gibi etkili olur. Fakat yetki hibir ekilde alnmamsa ilemi yapan kii yetkisiz temsilci (fuzl) saylr. Yetki am durumlarnda yetki verilmi temsilci de fuzl konumuna der ve bu erevede yaptklarnn sonularna kendisi katlanr (bk. FUZL). 4. Duruma gre niblik sfatnn aklanmas. Niybete elverili baz ilemlerde istenilen sonucun doabilmesi iin niblik sfatnn aa vurulmas ve ilemin ilgili adna yapldnn belirtilmesi gerekir. Mesel nikh akdine niybeten taraf olan kii irade beyanlarn kendisi adna deil asil adna izhar etmelidir. Aksi takdirde nikhta asil deil kendisi taraf olmu saylr. Ayn ekilde nib olarak haccedecek veya kurban kesecek olan kii niyeti buna gre yapmazsa kendisi iin hac yapm ve kurban kendisi iin kesmi olur. Bu durumda alm olduu bedeli sahiplerine iade etmekle ykmldr ve onlar da sz konusu vecbeyi eda etmi ve sorumluluktan kurtulmu olmaz. Hkmleri. slm hukukunda temsilin hkmleri Bat hukukundakilere gre nemli farkllklar gsterir. yle ki: Roma hukukunda temsil messesesi ancak uzun bir gelime srecinden sonra tannm ve temsil edilenle temsilcinin akid yapt nc ahs arasnda dorudan alacak ilikisinin

varl kabul edilmemitir. Bat hukukunda gelinen nokta, temsilci tarafndan temsil edilen adna gerekletirilen niybete elverili ilemlerin bizzat ilgili tarafndan gerekletirilmi gibi sonu dourmasnn kabul edilmesi eklinde zetlenebilir. Bu durumda temsilci ile akdin dier tarafn oluturan nc ahs arasnda akidden doan dorudan bir iliki sz konusu deildir. Eer temsilci ilemi kendi adna yapmsa (dolayl temsil durumunda) vekilin ahsnda ortaya kan sonularn mvekkile intikali iin ikinci bir ilemin yaplmasna ihtiya vardr; yaplan ilemden doan alacaklar alacan temliki hkmlerine, borlar ise borcun nakli esaslarna uygun olarak mvekkile aktarlr (Abdrrezzk Ahmed es-Senhr, Medirl-a, V, 162-178; Reisolu, s. 87). slm hukukunda ise bu konuda u iki ayrm zel bir neme sahiptir: a) Akdin hkm ile akdin hukuku ayrm, b) Vekilin akdi mvekkiline izfe edip etmemesi. Akdin hkmnden maksat akidle ulalmak istenen asl neticedir. Mesel bey akdinin hkm mebin mlkiyetinin intikalidir. Akdin hukuku ise karlkl bedellerin teslim ve kabz, hapis hakk ve ayp muhayyerliinin kullanlmas gibi akdin asl amac olan hkmn gerekletirmeye ynelik ikinci dereceden hak ve borlardr (bn Kudme, V, 142). Nikh akdi, skat nitelii tayan muhlea, ibr vb. ilemlerle hibe, karz, riyet gibi ancak kabz yoluyla sbut bulan akidlerde vekilin akdi asile izfe etmesi zorunlu olup akdin hkm de hukuku da mvekkile ait olur. Bu iki grup dndaki ilemlerde, zellikle satm ve kira gibi muvaza akidlerinde temsil hkmlerine ilikin tartmalar vekilin akdi kendisine veya asile izfe etmesi ekseninde cereyan eder. Mlik ve Hanbel mezheplerinde akdin asile de izfe edilebilecei kabul edilmekle birlikte Hanef ve fi mezheplerinde bu konuda farkl grler bulunmaktadr. Akdin mvekkile izfesini kabul edenlere gre akid asil adna yaplmsa bunun hkmnn de hukukunun da mvekkile ait olacanda gr ayrl yoktur. Yine vekil akdi kendi adna yapsa da akdin hkmnn mvekkile ait olaca ittifakla kabul edilmitir (Bat hukukunda istisna durumlarda kabul edilen bu yaklamn drt mezhep tarafndan da ilke olarak benimsenmesinin ileri bir hukuk dncesini temsil ettii ynnde bir deerlendirme iin bk. Abdrrezzk Ahmed es-Senhr, Medirl-a, V, 210-211). Asl ihtilf konusu olan husus, vekilin akdi kendisine izfe etmesi halinde akdin hukukunun kimi ilgilendirecei meselesidir. Vekilin akdi kendisi adna yapmas halinde Hanef ve Mlik mezheplerinde akdin hukukunun vekili, fi ve Hanbel mezheplerinde ise mvekkili ilgilendirmesi ilkesi benimsenmitir; ancak baz zel durumlarda farkl hkmler de bulunmaktadr. Bu arada belirtmek gerekir ki slm hukukunda, veklet akdinin amac dorultusunda ilke olarak vekilin ilemi kendisine izfe etmesi yntemi benimsenmitir ve ok defa karlalan durum budur. Hanef mezhebi, akdin hukukunun kime ait olacan belirlerken akdin izfe edildii kiinin esas alnmas gerektiini, dolaysyla vekil kendi adna yapmsa akdin hukukunun da ona ait olacan savunur. Dier mezhepte ise akdin vekile izfesi akdin hukukunun da ona ait olmas iin kesin bir l deildir. Hanef mezhebinde akdin mvekkile izfesinin ciz olup olmad hususunda gre rastlanmaktadr. Bunlardan ilkine gre yukarda anlan iki ilem tr dndakilerde vekilin akdi mvekkiline izfesi ciz deildir, nk