You are on page 1of 1482

MISRA

() Arap, Fars ve Trk edebiyatlarnda beyti oluturan bir satrlk nazm paras. Szlkte ykp yere almak mnasna gelen sar / sr kk iirin beytini iki msral yani iki kafiyeli, kapy iki kanatl yapmak anlamlarn da ifade eder (Kmus Tercmesi, III, 318). Ayrca ev mnasndaki beytin kapsndaki her bir kanada msra denildiine iaret edilir (a.g.e., III, 320). Nitekim eve kapdan girildii gibi iire de msra ile balanmaktadr. Bu aklamalardan hareketle gerek anlam ev, adr, oda, mesken, konak olan beyit, bir edebiyat terimi olarak ayn vezinde iki msradan meydana gelen nazm birimini ifade ettii gibi gerek anlam adr kapsnn iki yan, kap kanad ve pervaz olan msra da terim olarak beyti meydana getiren iki paradan biri iin kullanlr. Arap edebiyatnda genellikle en kk nazm birimi beyit olduu iin beyitten daha kk paralar manzume saylmaz. Bu durum aslnda aruz vezninden kaynaklanmakta, msra yerine atr (yarm) kelimesi kullanlmaktadr. Fars ve Trk edebiyatlarnda msran oynad rol Arap edebiyatnda beyit stlenmi durumdadr (bk. ARZ; BEYT). nk Arap iirinde genelde hkm ve anlam beyitte tamam olurken Fars ve Trk iirlerinde bir msrada da gerekleebilir. Bu sebeple Fars ve Trk edebiyatlarna aruzun girmesiyle msralar da uzamtr. Msra, Fars edebiyatnda da tek bir beytin (mfred) yars, iirdeki bir beytin yars, iirin yars, iirden bir para mnalarna gelen bir edebiyat terimidir. Ancak bir nazm birimi saylmad iin beyitten ayr olarak tek bana kullanlmamaktadr (Celleddin Hm, s. 93; Dihhud, XII, 1854). Son dnemlerde dize kelimesiyle karlanan msra hakknda Trk edebiyat kaynaklar, ll veya lsz bir satrlk nazm paras tarifinde birlemi gibidir. Divan edebiyatnda msra beytin yarsdr; mnal en kk nazm birimidir. Dier bir ifadeyle bir nazm parasn oluturan her bir satra msra ad verilir (pekten, s. 3). Msra en kk nazm birimi olduu gibi ayn zamanda en kk nazm eklidir (Dilin, s. 99). Divan edebiyatnda kaside, gazel, mesnevi, terkibibend ve terciibendde nazm birimi beyittir. Mterek bir i kafiye ile msralarn birbirine baland bendlerden meydana gelen musammatlarda ise nazm birimi msradr (DA, IX, 403). Dier nazm ekillerinde beyitler nasl bir btnlk gsteriyorsa musammatlarda da msralar ayn grevi yerine getirmektedir (a.g.e., a.y.). Son dnem Trk edebiyatnda Bat edebiyatnn da etkisiyle msradaki mna btnl kaybolmu, serbest iirlerin bir ksmnda daha ileri gidilerek msran snrlar belirsizletirilmi, bazan tek kelimeden ibaret msralar yazlm, bu da iiri nesre daha fazla yaklatrp bomutur (Geer, sy. 3 [1964], s. 16). Divan edebiyatnda bir mnay en kapsaml ekilde ifade edebilecek, hengiyle hfzalarda yer alacak kadar dikkat ekici bir ustalk ve gzellie sahip msralar msra- berceste (son derece latif ve salam) veya ah msra adn almtr. Bunlar eser deerinde kabul edildiinden msra- berceste syleyebilen kiinin de air saylmasna yeterlidir. Eer maksd eserse msra-i berceste

kfdir (Koca Rgb Paa) beyti bunu ifade eder. Byle msralar iirin en gzel paras olup mnasnn derinlii ile dillerde dolaan, kolayca hatrlanabilen, ifadeler olmasnn yannda salam kuruluu ile deta atasz gibi kullanlan rneklerdir (pekten, s. 3). Bknin, vzeyi bu leme Dvd gibi sal / Bk kalan bu kubbede bir ho sad imi; Bursal Tlibin, em-i insf kadar kmile mzn olmaz / Kii noksnn bilmek kadar irfn olmaz ve Koca Rgb Paann, Miyn- gft gda bedmeni hm eder kubhun / ecat arzederken merd-i kpt sirkatin syler beyitlerinin ikinci msralar bugn de dillerde birer atasz halinde dolamaktadr (bk. Eybolu, I, XIX). Divan iirindeki rneklerden hareket edildiinde msraa beyit gibi ksa bir nazm ekli olarak bakmak da mmkndr. Divanlarn sonunda herhangi bir manzume iinde yer almadan bal bana bir iir gibi yazlm msralar bulunmaktadr. Rahmnin, Gn domadan meme-i ebden neler doar msra gibi rnekler kendi balarna iir saylabilecek bir duyguyu veya mnay ifade edecek younluktadr (DA, IX, 403). Bir manzume iinde yer almayan, bazan dier msralar tamamyla unutulan ve mnalar kendi ilerinde tamamlanan, msra- bercesteler gibi dillerde dolaan bu tek msralara msra- zde veya yalnzca zde denilmektedir. II. Mahmudun hekimbas Abdlhak Mollann ecza dolabnn kaps zerine yazdrd, Ne ararsan bulunur derde devdan gayr ve Muallim Ncinin glmserken ekilmi bir resminin altna yazdrd, Mudhikt- dehre ben lsem de tasvrim gler rnekleri birer msra- zdedir. Bunlar manzumelerden kopuk ya da tamamlanmam iir paralar eklinde kalmayp mfred adn alan tek beyitler gibi genellikle divanlarn son taraflarnda mesri adyla anlan zel bir blmde yer alr. Bazan bir beytin anlam bakmndan birbirine bal olmayan msralarna da zde denir. Nevnin, Kalbini sf eyleyen cm- safy neylesin / Ak ile demsz olan sz u nevy neylesin beytinin msralar bu trdendir. Trk edebiyatnda eskiden beri hazrlanm antolojilerde bu tr msralar beyit / ebyat ve msralar / mesri balklar altnda bir araya getirilmitir. Bursal Mehmed Thirin Mntehabt- Mesri ve Ebyt (stanbul 1328) adl kitab (yeni yazyla neri: Kemal Tavuku, Erzurum 1997) yannda bu tr eserlerin son devirdeki en tannan rnekleri arasnda smail Hilmi Soykutun Trk iirinde Tasavvuf, Hikmet ve Felsefeyle Dolu Unutulmaz Msralar: Aklamalaryla XII. Asrdan XX. Asra Kadar (stanbul 1968) ve mer Erdemin Gemiten Gnmze Unutulmayan Msralar (stanbul 1994) adl derlemeleri anlabilir.

BBLYOGRAFYA

Kmus Tercmesi, III, 318-320; Muallim Naci, Istlht- Edebiyye, stanbul 1307, s. 152-153; Thirlmevlev, Nazm ve Ekl-i Nazm, stanbul 1329, Ksm- Sn, s. 2-5; smail Habip [Sevk], Edebiyat Bilgileri, stanbul 1942, s. 100-101; Nihad Sami Banarl, Edeb Bilgiler, stanbul 1948, s. 11; E. Kemal Eybolu, On nc Yzyldan Gnmze Kadar iirde ve Halk Dilinde Ataszleri ve Deyimler, stanbul 1973, I, XIX; ayrca bk. tr.yer.; Mecd Vehbe - Kmil el-Mhendis, Muceml-mualatil-Arabiyye fil-lua vel-edeb, Beyrut 1979, s. 118, 202; Cevdet Kudret, rneklerle Edebiyat Bilgileri, stanbul 1980, I, 337-338; Cem Dilin, rneklerle Trk iir Bilgisi, Ankara 1983, s. 99-101; Celleddin Hm, Fnn- Belat ve ant- Edeb, Tahran 1363 h., s.

93; Haluk pekten, Eski Trk Edebiyat: Nazm ekilleri ve Aruz, stanbul 1994, s. 3-4; lhan Geer, iir ve Msra, Hisar, sy. 3, Ankara 1964, s. 16; mer Asm Aksoy, Beyt, Msra, Aruz Szcklerinin Anlam, TDl., XXXVI/310 (1977), s. 2-3; Mustafa sen, Msra, TDEA, VI, 327; Dihhud, Luatnme (Mun), XII, 1854; Nihad M. etin, Beyit, DA, VI, 66; mer Faruk Akn, Divan Edebiyat, a.e., IX, 403-404. Hasan Aksoy

MISR, Azz Ali


( (1879-1965 Osmanl subay ve Msr devlet adam. XIX. yzylda Kahireye yerlemi Basral bir tccar ailesinin ocuu olarak dnyaya geldi. Kk yata anne ve babasn kaybettiinden Msrn st dzey mlk mirlerinden enitesi Zlfikar Ali Paann yannda kald. lk renimini tamamladktan sonra stanbula giderek Mektebi Harbiyye-i hneye girdi ve buray 1904te bitirip Osmanl ordusunda greve balad. Bu arada Arnavut, Bulgar ve Yunan etelerine kar verilen mcadelelere katld. 1906da Selnikte kurulan Osmanl Hrriyet Cemiyetine girerek II. Abdlhamidin muhalifleri arasnda yer ald. 1907de yzba rtbesiyle Ohride bulunan Osmanl birliklerinin kumandan iken Makedonya htill rgtne (Vnatresna Makedonsko Revolucionerna Organizacija) kar mslman halkn ileri gelenlerinden oluan bir komite kurdu ve ardndan silhl mcadele balatt (daha sonra II. Merutiyet dneminde blge mebuslar tarafndan ayaklanmalar bastrrken isyanclara fazla sert davranmakla sulanmtr). Ayn yl Mektebi Harbiyyeden arkada Enver Bey (Paa) vastasyla Osmanl Hrriyet Cemiyetinin Manastr tekiltna -kurucular Enver, Kzm (Karabekir) ve Kolonya erafndan Mlkiye Mektebi mezunu Hseyin beyler dnda-alnan ilk kii oldu. Bu cemiyetin Osmanl Terakk ve ttihat Cemiyeti ile birlemesi zerine ttihatlara katld, Enver ve Eyp Sabri (Akgl) beylerle birlikte cemiyetin Ohri ubesini kurdu. II. Merutiyetin ilnndan (23 Temmuz 1908) sonra Osmanl Devletini oluturan unsurlar arasnda milliyetilik eilimlerinin glenmesi Arap kkenli Osmanl subaylarn da etkilemiti. Otuzbir Mart Vakasnn ardndan Hareket Ordusuyla birlikte stanbula gelen (1909) Azz Ali burada Araplarn n saflardaki simalarndan biri oldu; stanbulda bulunan Arap subaylar sk sk onun evinde toplanmaya balad. Bu subaylar ayn yl ilk gizli cemiyetleri olan Kahtniyyeyi kurdular; cemiyetin en etkili isimlerinin banda Azz Ali geliyordu. Ancak Avusturya-Macaristan mparatorluu rneinden esinlenerek Osmanl Devletini Trk-Arap eitlii ilkesine dayal ikili monari yapsna kavuturma fikrini savunan Kahtniyye yeleri takibe uraynca cemiyet feshedildi. Azz Ali 1910 ylnda, Yemende ayaklanan mam Mtevekkil-Alellah Yahy b. Muhammed ile yaplan grmelerde arac rol stlendi. syann bastrlmasnn ardndan talyanlarn 1911 sonbaharnda Trablusgarp igal etmeleri zerine oraya gnderildi. Osmanl Devleti talya ile sava gze alamaynca baz subaylara talyaya kar direni gstermeye balayan blge halkn organize etme grevi verildi; bunlar arasnda Azz Ali ve Enver Bey de vard. Balkan Sava sebebiyle Enver Beyin blgeden ayrlmasnn ardndan savunma kuvvetlerini kendi kumandasnda yeniden rgtleyen Azz Ali direni devam ederken 1913 sonbaharnda niden stanbula gitti ve bu sebeple yzlerce askerle birlikte grev yerini izinsiz ve erken terketmesinin Libyada talyanlara kar verilen mcadeleye darbe vurduu ileri srlerek ar ekilde suland. Onun Libyadan niin ayrld bilinmedii gibi bedev gnlllere datlmak zere Enver Beyin kendisine emanet ettii parann da kbeti renilemedi. Azz Ali, stanbula dnnn hemen ardndan sadece Osmanl ordusunda grevli Arap subaylarn ye olabildii Ahd adnda gizli bir cemiyet kurdu; ksa srede cemiyetin

am, Halep, Musul ve Badatta ubeleri ald. Arkasndan da stanbuldaki ttihatlara muhalefet edilmeye ve Kahiredeki adem-i merkeziyetilerle diyalog kurulmaya baland. ubat 1914te Azz Ali tutuklanarak zimmetine para geirmek ve vatana ihanet sularndan dvnharbe verildi; iki aydan fazla sren muhakeme sonucunda idama mahkm edildi. Fakat Araplar tarafndan ileri srlen, Enver Paa ile aralarnn ak olduu ve bunun davay etkiledii sylentileriyle ieriden ve dardan gelen basklar sonucu cezas nce on be yla indirildi, ardndan da affedildi. Kzm Karabekir ttihat ve Terakk Cemiyeti adl kitabnda (s. 186-187), o srada Harbiye nzr olan Enver Paaya Osmanl Hrriyet Cemiyetinin Manastr tekiltn kurarken ettikleri yemini hatrlatarak Azz Alinin serbest braklmasn kendisinin saladn belirtmektedir. Nisan 1914te Msra dnen Azz Ali, austos aynda ngilizlerle temasa geerek bir Arap devleti kurmak amacyla Osmanl Devletine kar balatmay tasarlad isyana destek istedi. ngilizler nce bu teklifi zamansz buldularsa da gelimeler Osmanllarn Almanya safnda savaa katlacan gstermeye balaynca ekim sonunda onunla temasa getiler ve pratik bir sonu kmamakla birlikte diyalogu bir sre devam ettirdiler. Ardndan ngilizlerin Mekke Emri erf Hseyin ile anlaarak 1916da onun liderliinde bir isyan balatmalar zerine Azz Ali de isyanclara katld. Bu arada ismi Cemal Paa tarafndan Suriyede idamla yarglananlar arasnda yer ald. Azz Ali, erf Hseyin kuvvetleri arasnda ay bulunduktan sonra ayrlarak Msra dnd. Bu koputa erf Hseyinin tam bamszlk yanls, onun ise hl federal bir Trk-Arap mparatorluu kurulmas fikrinin savunucusu olmasnn rol oynad sylenmektedir (Khadduri, s. 153-154). ngilizler, erf Hseyinin geri gelmesi yolundaki arlarn karlksz brakan Azz Aliyi spanyaya srdler. Ancak kendisi oradan Almanyaya geti ve ngiliz himayesinin kalkmasnn (ubat 1922) ardndan 1924te Kahireye dnd. 1928-1936 yllar arasnda Polis Okulunun mdrln yapt. Daha sonra Kral Fud tarafndan Londrada okuyan olu Frkun korunmasyla ilgili olarak ngiltereye gnderildi. 1937de Msr ordusunda mfetti olduysa da ngilizlerin kar kmas zerine grevden alnd. II. Dnya Sava srasnda Bat Sahrdaki Alman kuvvetlerine ulamaya alrken tutuklanarak hapse atld (1941). 1942de i bana gelen Nehhas Paa hkmeti tarafndan serbest brakld. 1952de ihtillci Hr Subaylara (ed-Dubbtl-ahrr) yardm etti ve 1953te Msrn Moskova bykeliliine tayin edildi. Hr Subaylardan bir ksm onu Muhammed Necbin yerine devlet bakanlna getirmek istediyse de o 1954 ylnda emekliye ayrld ve Haziran 1965te ld.

BBLYOGRAFYA

G. Antonius, The Arab Awakening, Beyrut 1955, s. 110-123, 159-161, 212; Hassan Saab, The Arab Federalists of the Ottoman Empire, Amsterdam 1958, s. 234-243; Majid Khadduri, Aziz Ali Msri and the Arap Nationalist Movement, Middle Eastern Affairs, nr. 4 (ed. A. Hourani), London 1965, s. 140-163; Muhammed Subeyh, Baal l nenshu Azz el-Mr ve arh, Beyrut 1971, tr.yer.; Zirikl, el-Alm (Fethullah), IV, 231; J. W. King, Historical Dictionary of Egypt, Cairo 1988, s. 425-427; Zekeriya Kurun, Yol Ayrmnda Trk Arap likileri, stanbul 1992, s. 57, 120-126;

Philip H. Stoddard, Tekilt- Mahsusa (trc. Tansel Demirel), stanbul 1993, s. 72-80, 138-139; Kzm Karabekir, ttihat ve Terakki Cemiyeti: 1896-1909, stanbul 1993, s. 172, 181-187, 222-223; E. Tauber, The Emergence of the Arab Movements, London 1993, s. 99-100, 215-236; A. Goldschmidt, Historical Dictionary of Egypt, Lanham 1994, s. 186-187; Cemal Paa, Hatrat (haz. Metin Mart), stanbul 1996, s. 64-69; Hasan Kayal, Jn Trkler ve Araplar (trc. Trkan Yney), stanbul 1998, s. 201, 210-211, 224; M. kr Haniolu, Preparation for a Revolution: The Young Turks, 1902-1908, New York 2001, s. 225-226; Mahmut Nedim Bey, Arabistanda Bir mr: Son Yemen Valisinin Hatralar veya Osmanl mparatorluu Arabistanda Nasl Ykld? (haz. Ali Birinci), stanbul 2001, s. 225-226. it Tufan Buzpnar

MISRYYE
( ) Halvetiyye-Ahmediyye tarikatnn Niyz-i Msrye (. 1105/1694) nisbet edilen ve Niyziyye adyla da bilinen kolu (bk. NYZ-i MISR).

MIZRAK
() Szlkte drtmek; atmak, frlatmak; delmek gibi anlamlara gelen zerk kknden tretilmi bir alet ismi olan mizrk (oulu mezr), sert ve esnemeyen uzun-ince ahap bir gnderle ucuna taklm ta (akmak ta, volkan cam), kemik, boynuz, bakr, tun, demir veya elikten mmul bir temrenden oluan drtc-delici bir yakn ve uzak dv silhdr; hedefe dorudan drtlerek yahut frlatlarak kullanlr. eitli zellikleri asndan birok isim alan (a. bk.) mzrak tr silhlara genel olarak rumh (oulu rimh, ermh) denilmektedir. En eski silh trlerinden ve av aletlerinden biri olan mzrak, Yontma Ta devrinden itibaren dnyann eitli blgelerinde ortaya km ve yerine gre, mesel baz Afrika yerlileri tarafndan ucu sivriltilmi dzgn fidan gvdelerinden veya aa dallarndan, Eskimolar tarafndan deniz gergedan (narval) diinden tek para halinde yaplmtr. Bir tarz olarak gelitirilmi tek para dkme demir ar mzraklar da bulunmaktadr (Memlklerin kulland bazlar altn kakmal demir mzraklar gibi). ivi yazl Hitit tabletlerinde mzrak, ar mzrak ve altn kaplama mzraklardan bahsedilmekteyse de arkeolojik buluntular ve tasvir sanat eserleri ar mzraklarn yekpre oluundan deil temrenlerinin byklnden dolay bu ad aldn gstermektedir. Esasen tek para demir mzraklar demirin bollat ve dkm tekniinin gelitii milttan nce I. binyln sonlarna doru ortaya kmtr. Mzran zellikle lde yaayan Araplar iin ayr bir nemi vard. nk onu dier milletlerden farkl biimde kzgn l gneinden korunmak amacyla glgelik direi olarak da kullanyorlard. Her Arapn toplumdaki yerine ve mal gcne gre bir mzra bulunurdu. Fakir bedevler normal aa dallarndan, zengin bedevler ise Hindistandan gelen kymetli aalardan yaplm mzraklara sahiptiler. Mzrak yapmna en uygun aa neb veya evhat denilen, salam ve sert olmasnn yan sra doruluundan dolay da dzeltmeye ihtiya gstermeyen bambu tr ii dolu kamlard. Bunlar Hindistandan Bahreyne, oradan Arap memleketlerine naklediliyordu. Genellikle bambudan yaplan gvdenin ba tarafna sinan, nasl, mil, zurka ad verilen ve yaralamay-ldrmeyi salayan demir u geirilmek suretiyle mzrak tamamlanyordu. Bir bambu mzrak u blmlerden olumaktayd: 1. Metn. Demir ucun takld ince uzun aa gvde; zerindeki kb denilen boumlar gvde przsz hale gelinceye kadar tesviye edilirdi. 2. Zc. Arka uca taklan sivri ve ksa demir paras. Bu para mzran sinan yukarya gelecek ekilde yere dikilmesini ve ayrca frlatldnda hedefe isabet etmesini salard. 3. liye. Gvdenin demir ucun takld ksmnn alt taraf; buraya mzran gs de denirdi. 4. Sinan. nceleri yaban kz boynuzundan yaplan bu ldrc blmn metale dntkten sonra eitli ekilleri ortaya kmtr. Bunlarn en yaygn tipleri kama gibi her iki az da dz olanlarla yaralamay daha tahripkr hale getiren azlar dalgal ve entikli olanlard. Sinann gvdeye geen ksmna salebe, u ksmna da zubbe deniyordu. Mzraklarn hepsi ayn boyda deildi. Uzunluu 4 arn bulmayan ksa mzraklara harbe, neyzek (nzek), mzrak, mtrad, aneze adlar verilirdi. Kaynaklar, Araplarn bu ksa mzraklar mzrak atclnda maharetleriyle tannan Habelerden aldklarn yazmaktadr. Hz. Peygamberin Medinede Habelerin harbeleriyle sergiledikleri oyunlar izlediine dair rivayetlerden (Buhr, alt, 69; Eb Dvd, Edeb, 59) mzran Habe folklorunda da nemli bir yere sahip olduu anlalmaktadr. Uhud Gazvesinde Hz. Hamzay harbe atyla ehid eden Vah b. Harb de Habe

bir kle idi. Boylar 10 arndan daha uzun olan mzraklara hatl ad verilirdi. Esmer denilen mzrak gvdesinin koyu renkli oluundan, assl sapland sert yerdeki titreyiinden ve ledn hafifliinden dolay bu isimle anlmaktayd. Araplar kllarn olduu gibi mzraklarn da onlar yapan ustalara izfe ederek adlandryorlard; Semheriyye Semher, Zgbiyye Zgb ve Yezeniyye Z-Yezen adl ustalara nisbet edilmiti. Ayrca Rdeyn Rudeyne isimli mzrak yapm ve ticaretiyle n kazanm bir kadna, Hattyye de Bahreynde bir liman olan Hatta nisbetle verilen isimlerdi. Atn tama kolayl salamas sebebiyle uzun mzraklar atllar, ksa mzraklar ise hem atllar hem yayalar kullanrd. Mzrak tayan kiiye genel olarak rmih denilirdi. Rmihin mzra tama ekillerinden en ok uygulanan itikl ad verilen ve atllara mahsus olan usuld. Bu yntemde mzrak eyerin zengisinden diz kapana doru temreni yukar gelecek ekilde uzatlarak tutulurdu. Savata ii dolu, ar mzraklar salamlklar ve daha ldrc olmalar sebebiyle ii bo ve hafif mzraklara tercih edilirdi. Her zaman dayankl kalmas iin mzrak gvdeleri zeytin ya srlerek yalanrd. Kurn- Kermde mzran avlanma silh olduuna iaret edilirken (el-Mide 5/94) hadis kaynaklarnda Hz. Peygamberin, Benim rzkm mzramn glgesinde yaratlmtr dedii nakledilir (Msned, II, 50; Buhr, Cihd, 88). Resl-i Ekremin amcasnn olu Nevfel b. Hris mzrak ticaretiyle meguld ve Bedir Gazvesinde mslmanlara esir dtnde fidye olarak 1000 mzrak vermiti. Nevfel mslman olduktan sonra Huneyn Gazvesi srasnda orduya 3000 mzrakla silh destei salam ve bu duruma ok sevinen Hz. Peygamber ona, Verdiin mzraklara baknca sanki mriklerin bel kemiklerinin krldn grr gibiyim demitir (bn Sad, IV, 46-47). Ben Kurayza yahudilerinden alnan ganimetler arasnda 2000 adet mzrak bulunduu rivayet edilmektedir (a.g.e., II, 75). Resl-i Ekremin, Kaynukaoullar ganimetinden payna den olmak zere be uzun mzra ve harbesi vard. Bu harbelerden devaml elinde tad ve ak alanda (musall) namaz kldrrken nne dikerek stre yapt bir tanesini (aneze) kendisine Zbeyr b. Avvm, ona da Nec vermiti. Zbeyrin bu harbeyi Uhud Gazvesinde ldrd bir mrikten ganimet olarak ald da rivayet edilir (bn ebbe, I, 140; Ali b. Muhammed el-Huz, s. 415). Asr- sadette sava eitimi ierisinde mzran ne zaman kullanlaca belirlenmitir. Hz. Peygamber Bedirde askerlerine nasl savaacaklarn sormu, ilerinden sm b. Sbit u cevab vermitir: Kurey bize 200 arn veya buna yakn bir mesafeye kadar yaklat zaman ok atarz. Kurey bize ta atm mesafesinde yaklanca ta atarz; mzrak eriecek kadar yaknmza geldiklerinde krlncaya kadar mzraklarmzla savar, krlnca da onu brakp kllarmz alrz. Bunun zerine Reslullah, Harbin gerei budur; byle arplmasn uygun grdm. Savaan smn syledii gibi savasn demitir (bn Hacer, II, 244-245). Yine Bedir Gazvesinde Hz. Peygamber orduya hitaben yapt konumada mzran kltan nce, dman iyice yaklanca kullanlacan tekrar etmitir. Daha sonraki dnemlerde dzenli ordularn kurulmasyla birlikte askerlerin dier silhlarn yannda zel mzrak eitimi de yaptklar grlmektedir. Bu eitimler vetra ad verilen demir bir halkaya nian alarak mzra iinden geirmek suretiyle sabit ve avlarda yabani hayvanlar kovalamak suretiyle hareketli hedefler zerinde gerekletiriliyordu. Abbsler dneminde askerler halkn seyrine ak silh tlimlerinde ve saray evresinde yaplan trenlerde bu alandaki hnerlerini gsterirlerdi. Kaynaklarda ayrca savata mzrak kullanmna ilikin birbirinden

farkl Hicaz, ran ve Bizans eitim usullerine dair aklamalar bulunmaktadr. Arap toplumunda kl nasl hayatn bir paras halini almsa ahs ve yer isimleriyle zdelemesinin ak biimde gsterdii gibi mzrak da asrlar boyu bir kahramanlk nianesi olmutur.

BBLYOGRAFYA

Lisnl-Arab, rm md.; Wensinck, el-Mucem, rb, rm, anz md.leri; Msned, II, 50; Buhr, alt, 69, Cihd, 88; Eb Dvd, Edeb, 59; Eb Ubeyd Ksm b. Sellm, KitbsSil (nr. Htim Slih ed-Dmin), Beyrut 1405/1985, s. 19-21; bn Sad, e-abat, I, 489; II, 75; III, 12; IV, 46-47; Chiz, el-Beyn vet-tebyn, Kahire 1932, III, 5, 16, 19, 20, 64; bn ebbe, Trul-Mednetil-mnevvere, I, 139-141; bn Kuteybe, el-Menil-kebr, Beyrut 1405/1984, II, 1089-1102; Taber, Tr (Ebl-Fazl), II, 501, 517; Nveyr, Nihyetl-ereb, VI, 214-222; Ali b. Muhammed el-Huz, Tarcd-delltis-semiyye (nr. Ahmed M. Eb Selme), Kahire 1401/1981, s. 414-415, 709-710; Kalkaend, ubul-a (emseddin), II, 149; bn Hacer, elbe, II, 244-245; III, 577; Corc Zeydn, Medeniyyet-i slmiyye Trihi (trc. Zeki Mugmiz), stanbul 1328-29, I, 165-166; Abdrraf Avn, el-Fennl-arb f adril-slm, Kahire 1961, s. 143148; Cevd Ali, el-Mufaal, V, 424-425; Mahmd t Hattb, el-Askeriyyetl-Arabiyyetlslmiyye, Beyrut-Kahire 1403/1983, s. 155-159; Muhsin M. Hseyin, el-Ceyl-Eyyb f ahdi aliddn, Beyrut 1406/1986, s. 271-275; Mustafa Zeki Terzi, Abbsler Dneminde Asker Tekilt (doktora tezi, 1986), A Sosyal Bilimler Enstits, s. 157-160; Ali Lazeyev, Edebssiyse vel-arb fil-Endels, Rabat 1987, s. 265-266; Abdlhay el-Kettn, Hz. Peygamberin Ynetimi: et-Tertbul-idriyye (trc. Ahmet zel), stanbul 2003, I, 225, 519, 521; II, 103, 207, 209. Mustafa Zeki Terzi Trklerde Mzrak. Uzunluuna gre karg ve harbe adlaryla da bilinen mzrak eski Trk silhlar arasnda bayrak, sancak, sng ve ciritle birlikte bir grup oluturur. Bunlardan bayrak ve sancak zamanla silh zelliklerini yitirip sadece bamszlk almeti, cirit de oyun aleti olarak kalrken yuvarlak kesitli ve ucu sivri kaln i eklindeki sng , ateli silhlarn gelimesinden sonra tfek ucuna taklan ve ona yakn dv ilevi kazandran bir para (kasatura) haline gelmi, mzrak ise nemli deiiklie uramadan bugne kadar devam etmitir. Ancak milttan sonraki yllarda atlarn oalmasyla daha ziyade svarilerce benimsenen mzrak halen sava silh olarak kullanlmamakta, sadece Trk Silhl Kuvvetlerinin muharip snflar arasnda yer alan svari alaylarnn kaldrlmasndan (1965) sonra kurulan sportif ve trensel amal kk bir svari birlii tarafndan klla beraber sembolik anlamda tanmaktadr. Gktrklerden itibaren tasvir sanatta svarilerin elinde grlen mzraklar, Varaka ve Glahn kabile savalarn canlandran minyatrlerinde de yer almaktadr (Ssl, rs. 11, 16). Seluklu tarihi kaynaklar ise ordu dzeni iinde daima mzrakl bir birliin bulunduuna iaret etmektedir (bn Bb, s. 123; Ahmed b. Mahmd, II, 50). Uzunluu 2-5 m. arasnda deien ve daha kullanl olduundan

ksas (ortalama 3 m.) tercih edilen mzraklarn temren veya baak ad verilen drtc-delici ksm silhn etkisini arttrmak iin deiik ekillerde yaplrd; en yaygn alt taraf ksa ikizkenar drtgen eklinde olanlard. Osmanllar, Orta Asya Trk kltrne bal kalarak mzraklarn u ksmna perem denilen ve yenieri ortalarna gre renkleri deien kuma veya kl pskller takarlard. Osmanl mzraklar arasnda temreninin altnda saa sola alan iki eri baa sahip olanlar dikkat ekicidir. Genellikle serhad kulu svarilerinin kulland kostanise ad verilen orta boy mzraklarda gvdenin alt ksmnda vuru halinde elin kaymasn nleyen yuvarlak bir bilezik bulunmaktayd. Osmanllarda mzrak ayn zamanda devlet byklerince tanan silhlar arasnda yer alyordu. Ksa bir mzrak eidi olan harbe piyadeler ve kapkulu svarileri tarafndan kullanlrd. Harbe bar zamannda harbecilerin (harbedar) bir rtbe iaretiydi. Yenierilerden olan harbeciler sadrazamn ceza ve emirlerini uygulamaya yetkili muhzr aann maiyetinde bulunur ve ellerinde harbe tarlard. Mzrakl svariler, Osmanl ordusunun trensel diziliinde stlendikleri grevden ve trene kattklar ihtiamdan dolay byk nem tayorlard. Dmandan gelecek hcumlara kar alay bozan niteliinde olduklar iin mzrakl birlikler daima sava veya tren diziliinde n planda ve padiah veya kumanda grubuna yakn mesafede idiler. Nitekim Varova Mill Mzesinde bulunan ve Osmanl ordusunun sefere kn tasvir eden XVII. yzyl balarna ait anonim bir yal boya tabloda, svari birliklerinin kumanda kararghnn evresinde yer ald ve btn svarilerin ellerinde, ularnda blk ve orta sembol renklerde peremler bulunan uzun ve hepsi ayn boyda mzrak tuttuklar grlmektedir (oruhlu, sy. 30 [2003], s. 80-81). Evliya elebi, kapkullarnn ellerinde on yedier boum kantar sr karg tadklarna, ayrca nc askerlerin kostanise srklarna kurt derileri sarlm elvan filandra bayraklaryla hareket ettiklerine dair bilgiler vermektedir (Seyahatnme, III, 45). Evliya elebi ayrca l Araplarnn Osmanl askeriyle at zerinde mzraklarla savatklar bir sahneyi de tasvir etmektedir (a.g.e., IV, 52-53). Yine askerin geiini anlatrken bazlarnn elinde altn yaldzl toplu kostanise denilen mzraklarn her birinin kol kalnlnda olup ularnda krmz, yeil, sar bayraklarn bulunduunu, bazlarnn Basra karg srklar, gm sarkl sar kapl htlar, on yedier boumlu karg srklar tadn belirtir. Zikrettii mzrak eitleri arasnda Badd, Basrav, Lahsav, Ummn, Kurnav karg srk mzraklar, Msrn Gavr tarz batan baa am demirinden cidlar, Kastamonunun entme mzraklar, sar sarl gm telli mzraklar yer alr (a.g.e., IV, 156). Ateli silhlarn ortaya kyla nemini yitiren mzrak, 1863 ylnda mzrakl svari alaylarnn kurulmasyla bu tarihten itibaren Osmanl ordusuna yeniden girmitir. XX. yzyl balarnda da her svari tmeninin ilk alay ile Erturul Alay ve Hamidiye Svari Alay erlerinin 2 kg. arlnda ve 3,2 m. uzunluunda mzrak kullanacaklar tlimatla belirlenmitir (Eralp, s. 50-54). Mzrak bugn sava silhlar arasnda yer almamakta ve sadece sembolik bir deer tamaktadr (yk. bk.).

BBLYOGRAFYA

Dvn lugtit-Trk Tercmesi, I, 378, 441, 465; II, 217, 231; III, 241, 420; Nizmlmlk, Siysetnme (Kymen), s. 24-25, 118, 174; bn Bb, Anadolu Seluk Devleti Tarihi (trc. M. Nuri Gencosman), Ankara 1941, s. 123; Ahmed b. Mahmd, Seluknme (haz. Erdoan Meril), stanbul 1977, II, 50; Peuylu brhim, Peevi Tarihi (haz. Bekir Stk Baykal), Ankara 1981-82, I, 219; II, 419; Evliya elebi, Seyahatnme (Dal), III, 45; IV, 52-53, 105, 156; G. C. Stone, A Glossary of the Construction, Decoration and Use of Arms and Armour, New York, ts., s. 122, 565; Bahaeddin gel, slmiyetten nce Trk Kltr Tarihi, Ankara 1984, s. 161, 231; zden Ssl, Tasvirlere Gre Anadolu Seluklu Kyafetleri, Ankara 1989, rs. 11, 16; T. Nejat Eralp, Tarih Boyunca Trk Toplumunda Silah Kavram ve Osmanl mparatorluunda Kullanlan Silahlar, Ankara 1993, s. 5054; Trk Dnyas Kltr Atlas: Osmanl Dnemi, stanbul 1999, II, 384, 454; Meryem Kaan Erdoan, II. Viyana Seferinde (1683) Osmanl Ordusunun Kulland Silahlar ve Mhimmatnn Temini, Osmanl, Ankara 1999, VI, 667; Tlin oruhlu, Osmanl-Trk Kltrnde Sava ve Sanat, P Dnya Sanat Dergisi, sy. 30, stanbul 2003, s. 80-81; Pakaln, II, 201, 296-297, 531-532; SA, III, 1346; IV, 1811 (resim). Tlin oruhlu

MIZRAKLI LMHAL
Osmanl ilmihal geleneinin ilk rnekleri arasnda yer alan anonim eser. Mifthul-cenne olarak da bilinen ve Osmanllarda ilmihal adnn kullanld ilk eser olan Mzrakl lmihalin mellifi ve hangi tarihte yazld kesin bir biimde tesbit edilememitir. Adndaki mzrakl kelimesinin kayna hakknda kesin bilgi bulunmamakla birlikte bu adlandrma, kitabn genellikle kapanda ya da ilk sayfalarnda yer alan sancak ve mzrak ekilleriyle ilgili olabilecei gibi eserin belirlenebilen tek yazma nshasnda (Sleymaniye Ktp., Yazma Balar, nr. 1164) grlen Mzrakl Efendi ifadesiyle de (Arpagu, s. 38) balantl olabilir. Kitapta zikredilen kaynaklar dikkate alndnda Mzrakl lmihalin XVI. yzyldan sonra yazld ortaya kmaktadr. Eserin yazma nshalar arasndaki muhteva farkllklar deiik tarihlerdeki matbu nshalarnda da grlmektedir. Bu farkllklar belirli dnemlerde kitaba ilvelerin yapldn dndrmektedir. Yazma nshaya gre kitapta abdest, gusl, teyemmm, namaz, oru, hac, peygamberlerin sfatlar, imanla ilgili hususlar, meleklere ve kitaplara iman, Allahn sfatlar, elli drt farz, ahkm- eriyye, kfr ve irk konularna yer verilmitir. Eserin pek ok basksnn kenarnda namaz, dua ve ahlka dair kk risleler bulunmaktadr. Hacimlerine gre yaplan tasnifte muhtasar ilmihaller grubunda yer alan Mzrakl lmihalde akaid, ibadet ve ahlka dair konularn belirli bir sistematie gre dzenlenmedii grlmektedir. Mesel kitabn banda namaz hakknda ksa bilgiler verildikten sonra orula ilgili hkmlere geilmi, gusl, teyemmm ve abdestin ardndan tekrar namazn farzlar, vcipleri, db vb. konulara temas edilmi, inan ve ahlk konular ele alnmtr. Eserde zellikle namaz hakknda ayrntl hkmlere yer verilirken zekt, hac ve kurban bahisleri zerinde ksaca durulmutur. nan, ibadet ve ahlk konularnn bir btn halinde sunulmaya alld kitapta zendirici bir slp kullanlarak fkh hkmlerin yannda amellerin faziletlerine de deinilmitir. Ancak bu konuda zaman zaman doruluu sabit olmayan bilgilere de rastlanmaktadr (mesel bk. Mzrakl lmihal, s. 35, 39). Mzrakl lmihalde Hanef fkh kitaplarndan bn Nceymin el-Ebh ven-neir, Halebnin Mlteal-ebur, Eb Bekir el-Hadddn es-Sircl-vehhc adl eserlerinin yan sra Ebssud Efendinin fetvalarna ve Birgivnin Trke bir ilmihal kitab olan Vasiyetnmesine de (Risle-i Birgiv) atfta bulunulmutur. Eserde genellikle Hanef mezhebinde tercih edilen grler bir araya getirilmi, ihtilfl meselelere yer verilmemitir. Bununla birlikte baz konularda mezhep iindeki farkl grler de aktarlmtr. Sade bir dilin ve ksa cmleli basit anlatm tekniinin kullanld Mzrakl lmihal Osmanl toplumunda en ok okunan ve ezberlenen eserler arasnda yer almtr. Sbyan mekteplerinde din bilgisine balang kitab olarak, ayrca camilerde, ky odalarnda ve evlerde yaygn biimde okunmas sebebiyle halkn din anlayn etkilemitir. Bu yzden modernleme dneminde ad zikredilerek ska eletirilmitir. Eser ilki stanbulda 1258 (1842) ylnda olmak zere pek ok defa baslmtr (zege, III, 1140). Mzrakl lmihal ad ve Latin harfleri ile yaymlanan kitaplarn nemli bir ksm metne bal kalmaya zen gstermemi, bir ksm ise eserin yalnz adn kullanmtr.

BBLYOGRAFYA

Mzrakl lmihal, stanbul 1306; a.e. (haz. smail Kara), stanbul 1999; Abdlaziz Bey, Osmanl det, Merasim ve Tabirleri (nr. Kazm Arsan - Duygu Arsan Gnay), stanbul 1995, I, 62; zege, Katalog, III, 1140; Hatice Kelpetin Arpagu, Osmanl Halknn Geleneksel slam Anlay ve Kaynaklar, stanbul 2001, s. 38-39; Hasan Kurt, Cumhuriyet Dnemi lmihal Kitaplarnn tikadi Konulara Yaklam (yksek lisans tezi, 1998), Sakarya niversitesi Sosyal Bilimler Enstits, s. 66-67; Saadettin Merdin, Mzrakl lmihalin tikadi Adan Tahlili (yksek lisans tezi, 1999), U Sosyal Bilimler Enstits. M. Kmil Yaarolu

MCEN
() Eskiden Kbe kaps ile Rknlrk arasnda bulunan ukur. Szlkte karmak, yourmak anlamndaki acn kknden treyen micen (micene) amur karlan, hamur yorulan yer demek olup Kbenin kuzeydou duvarnn nnde Rknlrk ile Kbenin kaps arasndaki ukur bu adla anlmtr. Bunun sebebini zikreden rivayetler arasnda en gl olan, Kbenin inas es-nasnda Hz. smilin inaat harcn burada karm olduu yolundaki rivayettir (M. Ali el-Marib, II, 105). Ancak bunun doruluunu teyit edecek bir bilgi bulunmad gibi adlandrma da son dnemlere aittir. Eski kaynaklarda buradan Kbenin nndeki ukur diye sz edilmektedir. Micenin ehemmiyetiyle ilgili ok saydaki rivayetin en nemlisi, be vakit namaz farz klndnda Cebrilin Hz. Peygambere namaz burada kldrm olduunu bildiren nakildir (Fs, I, 354-355). Bundan dolay buraya musall Cibrl de denilmektedir. Dier bir rivayete gre ise Kbenin inas srasnda Hz. brhim bu yeri kendisi iin makam edinmitir. Daha sonra Resl-i Ekrem veya baz rivayetlere gre Hz. mer namaz klanlarn tavaf engellememesi iin bu makam Kbeden biraz uzaa ekmitir (a.g.e., I, 334-335; bk. MAKM- BRHM). Bu ukur yeni yerine alnmadan nce makm- brhimin yerini gsteriyordu. bn Cbeyr, burasnn Kbe ykand zaman sularn akt bir ukur olarak kaldn sylemi, Marib ise bu bilgiye baka yerde rastlanmadn belirtmitir. bn Cbeyr er-Rilesinde, Kbenin kaps ile Rknlrk arasnda bulunan havuz biimindeki ukurun uzunluunu on iki, enini be buuk, derinliini yaklak bir kar olarak, Fs uzunluunu 4, enini 2s ve derinliini 0,5 arn diye kaydetmitir (iflarm, I, 358). brhim Rifat Paa ukurun derinliini 30 santim, enini 1,5 m. ve uzunluunu yaklak 2 m. olarak vermektedir. Micen, haclarn tavaf srasnda derek sakatlanmalarna yol at iin 20 ubat 1958 tarihinde kapatlm ve zerine mermer denmitir.

BBLYOGRAFYA

Ezrak, Abru Mekke (Melhas), I, 350-351; bn Cbeyr, er-Rile, Beyrut 1400/1980, s. 62; Fs, ifl-arm (nr. mer Abdsselm Tedmr), Beyrut 1405/1985, I, 334-337, 351-358; Mirtl-Haremeyn, s. 959; brhim Rifat Paa, Mirtl-aremeyn, Kahire 1344/1925, I, 267; Hseyin Abdullah Bselme, Tru imretil-Mescidil-arm, Cidde 1400/1980, s. 140 vd.; a.mlf., Trul-Kbetil-muaama, Cidde 1402/1982, s. 186-189; M. Ali el-Marib, Almlicz fil-arnir-rbi aer lil-hicre, Cidde 1404/1984, II, 105. Salim t

MCMER
(bk. BUHURDAN).

MDHAT BAHR
(1875-1971) Mevlev eyhi, air ve edip. stanbulun Eyp semtindeki Talburun Sd Derghnda dodu. Asl ad Ahmet Midhattr. Bahariye Mevlevhnesine mensup olduu ve iirlerinde Bahr mahlasn kulland iin Midhat Bahr diye tannm, soyad kanunundan sonra Beytur soyadn almtr. Babas Asker mahkeme baktibi Ktahyal Mehmed Nri Efendi, annesi Sd Dergh eyhi Sleyman Efendinin kz Fatma liye Hanmdr. Midhat Bahr babasn kk yata kaybettiinden dedesi eyh Sleyman Efendinin yannda yetiti. lk din bilgileri dedesinden, ark dilleri ve edebiyatndaki derin kltrn aile evresinden ve ailenin sekin dostlarndan edindi. Eyp Drlfeyz-i Hamd Mektebini ve Eyp Asker Rdiyesini bitirdi. dd tahsilini, daha sonra Ankara defterdar olan ve o srada Bitliste grevli bulunan aabeyi smil Zihni Beyin yannda tamamlad. Bitlis ddsinden mezuniyetinin ardndan stanbulda Maliye Nezreti Kaleminde memuriyete balad. ki yl sonra Orman Medin ve Ziraat Umum Mdrl Kalemine nakledildi. Bir ara Akehir Hatip Mektebinde Trke ve edebiyat muallimi olarak grev yapt. Farsay dier aabeyi Mustafa Refet Efendi ve Bahariye Mevlevhnesi eyhi Hseyin Fahreddin Dededen, Arapay Beyazt dersimlarndan ve stanbul Drlfnunu mderrislerinden Hseyin Avni Efendiden rendi. Hseyin Avni Efendinin dier derslerine de devam ederek iczetnme ald. Mehmed Said Efendiden Arap edebiyat, a-i Bur hfz olarak tannan Said Efendiden el-Cmiu-ai okudu. Bu yllarda Mehmed Said Efendinin kz Ftnat Hanmla evlendi. Hseyin Fahreddin Dedeye intisap ederek ile karan Midhat Bahr, Eyp Hatuniye Nakibend Dergh eyhi Hoca Hsmeddin Efendiden mesnevhanlk iczeti ald. Tekke ve zviyelerin kapatlmasndan ksa bir sre nce Ankara Mevlevhnesindeki bir sohbet srasnda Midhat Bahrnin szlerinden etkilenen Konya makam elebisi Abdlhalim elebinin bandaki destarl sikkeyi karp ona giydirmesiyle Mevlev eyhlii makamna ykselmi oldu. Derghlar kapand srada Kasmpaa Mevlevhnesi mesnevhanyd. Trkiye Sanayi ve Medin Bankas kurulunca bu bankann haberleme ubesi baktipliine, ardndan Smerbank Alm Satm ubesi haberleme blm efliine getirilen Midhat Bahr 1945 ylnda emekli oldu. 1959da alan stanbul Yksek slm Enstitsnde bir buuk yl kadar Farsa okuttu. Rahatszl sebebiyle enstitden ayrldktan sonra Caddebostandaki evinde ilm almalarna devam etti. Mesnev Gzyle Mevln adl eserini bu dnemde kaleme ald. 11 Temmuz 1971 tarihinde vefat etti. Kabri Sahraycedid Mezarlndadr. Kk yata iir yazmaya balayan Midhat Bahrnin on yedion sekiz yalarndan itibaren Hazne-i Fnn, Mekteb, Malmt, Terakk, Tercmn- Hakkat ve Resimli Gazete gibi gazete ve dergilerde iir ve yazlar yaymlanmtr. Midhat Bahr, Nrizde Midhat, Midhat Bahr Hsm gibi imzalarla neredilen iir ve yazlarnda Serveti Fnncularn dilini andran ar ve sanatl bir

Trke grlr. Risle-i Sipehslr byle bir dille tercme etmi, ancak daha sonra yazd eserlerinde daha sade bir Trke kullanmtr. Ehl-i beyt ve Mevln olan Midhat Bahrnin Mevln Trbesinin mze olarak almas zerine trbeyi ziyareti srasnda syledii sana geldik redifli kaside Mevlnya derinden balln gstermektedir. Midhat Bahr, elebilik makamnn tayin ettii son eyh olmas dolaysyla Mevlev evrelerinde tannm ve sayg grmtr. Mevlnnn byk bir air ve filozof olarak tantlmas onu rahatsz etmi, Mesnev Gzyle Mevln adl eserini birtakm yabanc fikir akmlar mensuplarnn onu istismar etmesini engellemek amacyla kaleme alm, slm bilmeden Mevlny anlamann mmkn olmadn vurgulamtr. Mevlny ve eserlerini tantmakla yetinmeyip onu kendi znde yaam, stanbul beyefendiliiyle Mevlev zarafetini ahsnda meczetmi bir gnl adam olan Midhat Bahr, Konya isminin anlmasndan bile derin heyecan duyar, ya doksann stnde olmasna ramen Menevden ve Dvn- Kebrden iirler okuyup ilgili yet ve hadislere atfta bulunurdu. Midhat Bahr gerek Mevlevlerde zellik bulunduunu syler, bunlar lm korkusu duymama, knanmaktan korkmama ve ileri yalarda bunamama eklinde sralard. Eserleri. 1. Ravza (stanbul 1314). Edebiyat ve ahlka dair bir risledir. 2. Gvr (stanbul 1328). ocuklar iin hazrlanm okuma kitabdr. 3. Mihrb- Ak (stanbul, ts.). eitli nazm trlerinde 120 kadar iiri ihtiva eder. Eserin sonunda airin iir anlayn aklad air Kimdir balkl dikkate deer bir blm bulunmaktadr (s. 130-147). 4. Mesnev Gzyle Mevlna (stanbul 1965). Son dnemde yaam bir Mevlev rifinin kaleminden km olmas sebebiyle Mevln ve Mevlevliin hakiki vechesinin anlalmas yolunda nemli bir katk salamaktadr. Midhat Bahr Snblistn (Snblistan erhi, stanbul 1325), Ferdn-i Sipehslrn Rislesini (Tercme-i Risle-i Sipehslr, stanbul 1331), bn Kemalin Risle f beynil-vcdunu (Lel-i Men, stanbul 1328), Evrd- Mevleviyyeyi (Mnct-i Mevln, stanbul 1963), brhim hidnin Glen-i Tevdini (stanbul 1967) ve Rz Kul Hann Mevlnnn Dvn- Kebrinden derledii Dvn- emsl-ay (Dvn- Kebrden Seme iirler, I-III, stanbul 1942) tercme etmitir. Mellifin ayrca Konya Halkevi Kltr Dergisi Mevln zel saysnda (1943) ve Mevln Yllnda (1963), Mevln Gldestesinde (1964, 1966, 1967) Mevln hakknda makaleleri bulunmaktadr.

BBLYOGRAFYA

bnlemin, Son Asr Trk airleri, I, 170-171; Ayten Lermiolu, Tasavvuf leminden, stanbul 1974, s. 169-174; Edip Sevi, Mevlev air Mithat Bahar Beytur ve Neyzen eyh Hseyin Fahreddin Dede Efendi, 6. Mill Mevln Kongresi (Tebliler), Konya 1993, s. 83-86; H. Hseyin Top, Mevlev Usl ve dab, stanbul 2001, s. 72; A. Nezih Galitekin, Ahmed Midhat Bhr Beytur, Yedi klim, sy. 43, stanbul 1993, s. 67-69; Reat Ekrem Kou, Beytur (Ahmed Midhat), st.A, V, 2723-2724; Mjgan Cunbur, Beytur Ahmet Mithat Bahr, Trk Dnyas Edebiyatlar Ansiklopedisi, Ankara 2002, II, 260-261.

Emin Ik

MDHAT PAA
(1822-1884) Osmanl sadrazam. Safer 1238de (Ekim-Kasm 1822) stanbulda dodu. Asl ad Ahmed efiktir. Babas, Evkaf Nezretinde kk bir memur olan Rusuklu Hac Hfz Mehmed Eref Efendidir. On yanda iken Kuran ezberledi. On bir yanda babasnn nib tayin edildii Vidine gitti ve ertesi yl ebeveyniyle birlikte stanbula dnd. 1834te Reslkttb kif Paann aracl ile Dvn- Hmyun Kalemine girdi. Midhat mahlasn ald bu broda divan yazsn alt ayda iyi derecede renmekle kalmayp ayn zamanda Arapa ve Farsa dersleri almaya balad. 1835te babasnn Lofa kazas nibliine tayin edilmesi zerine stanbuldan ayrld. Ertesi yl ailesiyle beraber stanbula geldiinde Dvn- Hmyun Kalemindeki grevine dnd. Ayrca Ftih Camiinde Doyranl Mehmed Efendi ve Zaral erif Efendi gibi hocalarn nahiv, mantk, men, fkh ve hikmet derslerine devam etti. 1840ta Sadret Mektb Kalemine nakledildi. lk tara grevi olarak 1842de am tahrirat ktibi muavinliine gnderildi. ki yl am ve Saydada grev yaptktan sonra Bekir Smi Paann divan ktibi oldu ve onunla birlikte 1845te Konyaya, 1847de Kastamonuya gitti, ertesi yl stanbula dnd. 1849da dnemin en nfuzlu kuruluu olan Meclisi Vl-y Ahkm- Adliyyeye bal mazbata odasnda grevlendirildi. Buradaki baarlarndan dolay ikinci ylnda mtemyiz rtbesiyle serhalifelie ykseltildi. Ardndan geici grevle, am ve Halep gmrkleri iltizam yznden doan anlamazl gidererek hazine alacaklarn tahsil etmek ve Arabistan ordusu miri Kbrsl Mehmed Emin Paa hakkndaki sulamalar aratrmak zere ama gnderildi. Alt ay sren bu grevindeki baarsyla Mustafa Reid, l ve Fuad paalarn dikkatini ekti. 1853-1856 Krm Harbi ile sonulanacak olan milletleraras ihtilflar sebebiyle stanbulda sk sk toplanan, yabanc diplomatlarn da katld st dzey meclislerde mzakere zabtlarn tutmakla grevlendirildi. Bu dnemde Meclisi Vl-y Ahkm- Adliyyenin yaz ileri Rumeli ve Anadolu diye iki ksma ayrlnca Midhat Efendi Anadolu ikinci ktibi oldu. Eyalet idaresinde reform konusundaki fikirleri bu srada ekillenmeye balad. Mustafa Reid, l ve Fuad paalarla ilikileri gelitike Bblide yaanan iktidar mcadelesi iinde dostlar ve dmanlar kazand. Haziran 1854te Kbrsl Mehmed Emin Paann sadrazam olmas zerine mahall ynetim hakknda ikyetlerin artt slimye, Cuma ve umnuya yollanarak stanbuldan uzaklatrld. Burada sulularn yakalanmas ve muhkemelerinin salanmas konusunda baarl oldu; alt ay sonra Reid Paann sadrazamla tekrar getirilmesinin ardndan stanbula dnd. 1855te kendisine, Bursada meydana gelen byk depremin ardndan blgeye gnderilen yardmlar datma ve dzeni salama grevi verildi. ubat 1856da Sadret Kaymakam Kbrsl Mehmed Emin Paa tarafndan azledildi ve devlet nizamna kar hareket etmek suuyla mahkemeye sevkedildi. Meclisi Vl huzurunda yaplan muhkemesinde beraat edip vazifesine dnd. 1857de Silistre Valisi Mirza Said Paa ve Vidin Valisi Muammer Paa hakknda soruturma yapmak ve Trnova olaylarn yattrmakla grevlendirildi. Reid Paann lmnden sonra l ve Fuad paalarn

himayesine girdi. 1858de Avrupaya giderek Paris, Londra, Brksel ve Viyanada alt ay kald. Yakn zamanda renmeye balad Franszcasn ilerletti. stanbula dnnce Meclisi Vl baktipliine tayin edildi (1859). Brokratik kariyerinin ikinci aamas, Ocak 1861de Balkanlarda en sorunlu vilyetlerden biri olan Nie vezret rtbesiyle vali tayin edilmesi zerine balad. ki yl ierisinde Nite yollar, kprler ina ettirdi, vilyet genelinde gvenlii salad. Her kesimle yakn i birlii iinde baarl bir ynetim ortaya koydu. Bu icraat sebebiyle i karklklarn giderek artt Prizren de onun ynetimine verildi. yl grev yapt bu eyaletteki baars onu nce Balkanlar, ardndan btn lke iin dnlen mahall idar reformun mimarlarndan biri haline getirdi. Balkanlardaki i karklklarn d mdahalelere daha fazla zemin hazrlamasn nleme gayretinde olan Sadrazam Fuad ve Hariciye Nzr l paalar, Midhat Paay 1864te stanbula ararak yeni oluturulmas dnlen vilyet usulnn hazrlk almalarna katlmasn saladlar. Alt aylk bir alma sonucunda Kasm 1864te iln edilecek olan yeni vilyet nizamnmesinin rnek uygulamas iin seilen, merkezinin Rusuk olarak belirlendii, Silistre, Vidin ve Ni eyaletlerinin birletirilmesiyle oluturulan Tuna vilyeti valilii Ekim 1864te Midhat Paaya verildi. Bugnk Bulgaristann byk bir blmn tekil eden Tuna vilyetinde buuk yl boyunca nehir ve kara ulamnda nemli ilerlemeler salamas, ziraatl gelitirmesi, Ziraat Bankasnn kuruluu ile sonulanacak olan menfi-i ummiyye sandklar kurmas, Mart 1865te Osmanl Devletinde yaymlanan ilk vilyet gazetesi olma zelliini tayan Trke ve Bulgarca Tuna gazetesini karmas ve gvenlik arttrc tedbirlerdeki baars gibi hususlar sebebiyle yeni vilyet nizamnmesinin uygulanabilirliine kanaat getirilerek vilyet sistemi birka yl iinde Bosna, Suriye ve Halep bata olmak zere lkenin dier blgelerine de yayld. Midhat Paa, Meclisi Vl-y Ahkm- Adliyyenin ilga edilip yerine r-y Devlet ve Dvn- Ahkm- Adliyyenin kurulmasnn ardndan Mart 1868de r-y Devletin bakanlna getirilmesiyle brokratik kariyerinin nc aamas balad. Vazifesi kanun lyihalar hazrlayp tartmak olan kurumdaki ksa sreli bakanl dneminde metrik sistem, vatandalk, madenler, emniyet sand ve sanayi mektebi gibi konular zerinde alt. Merkezde ilk defa bu kadar yksek bir grevde bulunan Midhat Paa, ksa zamanda Sadrazam l Paa ile hem ahs olarak hem de r-y Devletle ilgili meseleler yznden anlamazla dt. On bir ay sonra Badat valiliine gnderilip stanbuldan uzaklatrld. Musul ve Basrann da dahil olduu bugnk Iraka tekabl eden Badat vilyetini yl boyunca (1869-1872) Altnc Ordu kumandanl da uhdesinde olmak zere geni yetkilerle ynetti. Balkanlarda kazand valilik tecrbesiyle Arazi Kanunnmesini ve yeni vilyet kanununu burada da uygulamaya koydu. mar ve ina faaliyetlerinin yan sra Irak topraklarnn tapu ile datlmasn salayarak ziraat gelitirmeye alt. Airetleri devlet otoritesine balad. Dicle ve Frat nehirlerinde vapur iletmeciliini dzenledi. Basra tersanesini slah edip ticareti arttrmaya gayret etti. Kveytin kaza statsyle, Lahs (el-Hassa, Ahs), Katf, Katar ve Necidin birletirilip Necid mutasarrfl ad altnda Basraya balanarak Osmanl hkimiyetine girmesi de onun baarlarndan sayld. Vilyetin ilk resm gazetesi olan ez-Zevrnn Trke ve Arapa neredilmesi, yeni sivil ve asker okullarn, hastahanelerin almas da dier baz hizmetleridir.

l Paann Eyll 1871de lmnn ardndan iktidar Tanzimat kartlarnn lideri olan Mahmud Nedim Paaya geince kendisine ynelik basklar artt. Mays 1872de Badat valiliinden istifa ederek stanbula dnd ve muhalif gruplarn ilgi oda oldu. stanbulda kalmasn tehlikeli bulan Mahmud Nedim Paa tarafndan nce Sivasa, bu gereklemeyince Edirneye vali tayin edildi. Fakat grev yerine gitmeden nce padiah tarafndan huzura kabul edilerek kendisine rakibi hakkndaki ikyetlerin younlamasnn da etkisiyle sadrazamlk verildi (31 Temmuz 1872). Ancak sadrazaml uzun srmedi; onu Ni valiliinden beri istenmeyen adam iln eden Rusya eliliinin de etkisiyle ve ksa srede sarayla arasnda ba gsteren siyas, idar uyumazlklar ve usule aykr davranlar yznden azledildi (19 Ekim 1872). Bundan sonraki drt yl boyunca ksa sreli idar grevler stlendi. Birka ay akta kald, ardndan Mart 1873te Adliye nzr oldu. dar ve mal skntlarn giderilmesi, Meclisi Mebsann almas konularnda bir lyiha hazrladnn renilmesi zerine eyllde padiah tarafndan grevden alnd ve Ekim 1873te Selnik valiliine gnderildi. ubat 1874te bu grevinden de azledildi ve stanbula dnerek kendi arazisinde bahe ileriyle megul oldu. Ardndan yeni kurulan Mahmud Nedim Paa kabinesinde Adliye nzrlna getirildi (Austos 1875). Kasm 1875te idar buhran, mal ifls ve Balkanlarda srmekte olan isyana are bulunamamas gibi sebeplerden dolay sadrazam protesto etmek iin grevinden istifa etti. Mays 1876ya kadar srecek olan mzuliyet dneminde mevcut rejimden honut olmayan ve kurtuluu ancak merut rejimde gren ulem, sivil ve asker brokrasiye mensup evrelerle temas iinde oldu, anayasa ve parlamento fikrini tartt. 1876 ilkbaharnda stanbul kamuoyunda honutsuzluk trmandka Midhat Paa alternatif iktidar oda haline geldi. Tertibinde kendisinin de parma olduu sylenen 10-11 Mays medrese rencilerinin gsterileri sonucu Mahmud Nedim Paann azledilmesiyle kurulan Mtercim Mehmed Rd Paa kabinesinde nce Meclis-i liye memuriyetine, ardndan ikinci defa r-y Devlet reisliine getirildi. Ancak devam etmekte olan skntlarn giderilmesi iin sadretteki deiikliklerin yeterli olmad ve devletin kurtarlmas amacyla yaplmas gereken reformlarn nndeki en nemli engeli bizzat padiahn tekil ettii dnlmeye baland. Ksa bir sre ierisinde veliaht Murad Efendi ile temas kurulduktan ve merut bir idare tekiline engel olmayacana dair sz alndktan sonra Sadrazam Mtercim Rd Paa, Serasker Hseyin Avni Paa, eyhlislm Hayrullah Efendi ve Midhat Paann ban ektii erkn- hal Sultan Abdlazizi tahttan indirdi (30 Mays 1876). Ancak bu saray darbesi karklklar nlemek yerine durumu daha da karmak hale getirdi. ncelikle darbeyi gerekletirenler arasnda Knn- Ess ve meclisin gereklilii konusunda ihtilf kt. Ardndan Sultan Abdlaziz tahttan indiriliinin ilk haftas dolmadan arkasnda pheler brakarak ld (4 Haziran). Serasker Hseyin Avni Paa, Abdlazizin intikamn almak isteyen bir subay olan erkez Hasan tarafndan ldrld (15 Haziran). Balkanlarda devam etmekte olan isyanlar bastrlamad gibi yaylmas da nlenemedi. Btn bu olumsuzluklara ramen Midhat Paa Knn- Ess hazrlk almalarn srdrd. Psikolojik dengesi bozulan V. Muradn salnn dzelmeyecei anlalnca gayri resm olarak Knn- Essyi iln edeceine sz veren veliaht Abdlhamid 31 Austos 1876da tahta karld. Sultan Abdlhamid ve desteklerini ald Cevdet Paa gibi muhafazakr Tanzimatlar ile Midhat

Paa ve taraftarlar arasnda Knn- Ess metni hakknda uzun sreli youn tartmalar oldu. Knn Essye muhalefetiyle bilinen Mtercim Rd Paann istifas zerine 19 Aralk 1876da Midhat Paann sadrazamla tayini merutiyet taraftarlarnca ok olumlu karland. Midhat Paa almalarn, gl devletlerin bykelilerinin Balkan krizini grmek amacyla yaknda stanbulda yapacaklar toplantdan nce tamamlanmas iin byk gayret sarfediyordu. Tkanma noktalarnn en nemlisi, hkmetin emniyetini ihll eden kiileri srgne gnderme yetkisini yalnz padiaha veren bir fkrann 113. maddeye ilvesi konusuydu. Sonunda Midhat Paa bu hususta tviz verince Knn- Ess metni Tersane Konferansnn yapld gn olan 23 Aralk 1876da iln edildi. Midhat Paann beklentisi, etnik ve din ayrm gzetmeksizin btn Osmanl tebaasn ayn haklara sahip klarak i karklklar sona erdirmek, bylece d mdahalelere mazeret oluturan sebepleri ortadan kaldrmakt. Buna gre konferansta alnacak kararlara da artk lzum kalmamt. Osmanl temsilcileri Hariciye Nzr Saffet Paa ve Berlin bykelisi Edhem Paa toplanty terketti. Rus elisi Ignatievin nclnde Avrupa elileri bu gre itibar etmeyerek toplantlarn srdrdler. ngilterenin desteini alan Rusya, konferansta arln koyup alt kalc ve iki geici maddeden oluan reform teklifinin Osmanl Devletine sunulmasn salad. Midhat Paa, ngiliz badelegesi Lord Salisbury ile birka defa grp artlar yumuatmaya altysa da baarl olamad. Bunun zerine teklifleri bir defa daha deerlendirmek iin gayri mslim yelerin de katld bir meclisi umm toplad. Meclis 18 Ocak 1877de konferansta alnan kararlar oy okluu ile reddetti. Ardndan konferansn son toplants 20 Ocakta yapld ve delegeler stanbuldan ayrld. Neticede Midhat Paann anayasann ilnndan bekledii zm, kendisinin de katkda bulunduu sava isteyen bir kamuoyu ve srekli Rusya tarafn tutan Avrupal gler karsnda baarsz kald. Btn merkez yksek grevlerinde olduu gibi Osmanl sekinlerinin geleneksel tarzna ters den bamsz ahs slbu, uzlamaz tavr, zellikle milis askeri (askir-i mlk = garde civique) adyla gnll asker toplamas, saltanat lavedip cumhuriyeti ya da kendi diktatrln iln edecei yias ve padiaha kar sorumlu bir sadrazamdan ok millete kar sorumlu bir babakan gibi davranmasnn yan sra ksa srede sarayla siyas ve idar anlamazlklara dmesi durumun iyice gerginlemesine yol at. 30 Ocak 1877 tarihinde, konumuna uygun olmayan tarzda sert ve ar bir dille kaleme alnm ve muhtevas basna szdrlm olan tezkiresini saraya sunduktan sonra konana ekilen ve padiahn davetlerini cevapsz brakan Midhat Paa, sadretinin krk dokuzuncu gn olan 5 ubat 1877de azledilerek yurt dna srgne gnderildi. Austos 1878e kadar devam eden srgn dnemini talya, spanya, Fransa, Avusturya ve ngilterede geirdi. Abdlhamid aleyhinde faaliyette bulunmaktan kand gibi Nisan 1877de balayan Osmanl-Rus Savann etkisiyle Avrupa kamuoyunda Rusya karsnda Osmanl Devletini savunan bir aba ierisinde oldu, bu istikamette yazlar yazd. Ar bir yenilginin ardndan tekrar i meselelere ynelen padiah, darda kalmasn sakncal bulduu Midhat Paann yurda dnp ailesiyle birlikte Giritte ikamet etmesine izin verdi. Eyll 1878den itibaren Giritte oturmakta iken Kasm 1878de Suriye valiliine tayin edildi. Aralk 1878 banda yeni grevine balayan Midhat Paa ynetiminin ilk ylnda idar, adl konularda, maarif ve gvenlik alanlarnda nemli gelimeler salad. Cebelinusayriye kazasnn kurulmas, zaptiye tekiltnn yenilenmesi, mahkemelerin saysnn arttrlmas ve hac organizasyonuyla ilgili dzenlemeler ilk ylda gerekletirdii hizmetlerden dikkat ekenleridir. Ancak 1879 sonbaharndan itibaren zellikle mahkemelerin mlk idareden bamszlna dair kararn uygulamaya konulmas, Midhat Paann ise karara kar tavrnda srar etmesi zerine merkez

hkmetle ilikileri giderek bozuldu. Bu tarihten itibaren vilyet ynetimine gereken dikkat ve nemi vermedi. Merkezle ilikiler 1880 yaz dneminde kriz noktasna vard. Ayrca gemite muhalefetini kazand kiiler padiah kendi aleyhine ynlendirmekteydi. Haziran-Temmuz 1880de Beyrut ve am sokaklarnda ihtillci mahiyette ilnlarn ortaya kmas onun hakknda esasen mevcut olan gvensizlii iyice arttrd. Daha nce istifas iki defa reddedilmesine ramen Austos 1880de Aydn Valisi Ahmed Hamdi Paa ile yeri deitirildi. Bir yldan az sren bu son valiliinde (Austos 1880 - Mays 1881) zmir ve evresini sarsan Temmuz 1880 depremiyle Nisan 1881 Sakz adas depreminin dourduu olumsuzluklarn giderilmesine, gvenliin arttrlmas amacyla yeni bir jandarma ve polis gcnn oluturulmasna ve bayndrlk hizmetlerinin gelitirilmesine gayret etti. Suriye vilyetinde olduu gibi Aydnda da mahkemelerin bamszl kararna kar kt. Bu arada stanbulda rakipleri faaliyetlerini younlatrmlard. Dostlarnn yurt dna kamas gerektii tarzndaki uyarlarna ramen sadece susuz olduu yolunda padiaha arzalar sunmakla yetindi. Mays 1881de konanda tutuklanaca srada Fransa Konsolosluuna snd. Fransa hkmeti nezdinde yaplan giriimler ve zmirde bulunan tutuklama heyetinin bakan Adliye Nzr Ahmed Cevdet Paann verdii gvence zerine teslim oldu. stanbula getirildikten sonra saray darbesine karan asker ve sivillerle birlikte Abdlazizin katline itirak sulamasyla Haziran 1881de Yldz Saray iinde kurulan zel bir mahkemede yargland. Bata heyet reisi Ali Srr Efendi olmak zere hkimler Midhat Paa muhaliflerinden seilmiti. Aksi yndeki savunmasna ramen sulu bulunarak idama mahkm edildi. Eski sadrazamlar, nzrlar heyeti, mirler ve feriklerden oluturulan fevkalde meclis Yldz Saraynda toplanp konuyu mzakere etti ve ounluk kararn icrasna hkmetti. Buna ramen i ve d evrelerden ykselen itirazlar dikkate alan II. Abdlhamid idam cezasn mr boyu hapse evirdi. Midhat Paa Temmuz 1881de dier hkmllerle birlikte Tife gnderildi. Tifteki srgn hayat yaklak yl devam etti. Bu srede sk kontrol altnda tutulmaya alld ve mmkn olduu kadar d dnya ile irtibat kesildi. Giderek arlaan ve ktleen bir muameleye mruz kald hapis hayat srasnda Merutiyetten sonra olu Ali Haydar Midhat tarafndan neredilecek olan htralarn yazabildi. Ailesinin aktard bilgilere gre bu dnemde kendisini ibadete veren, din ilimlere ve tasavvufa ynelen Midhat Paa 7-8 Mays 1884 gecesi hcresinde boularak ldrld. Resm lm sebebi rpene diye aklanan Midhat Paann cesedi bile phe konusu olmu, gerekte lp lmediinden emin olabilmek iin Yldz Saray tarafndan defalarca soruturma yaplmtr. lm haberi zmirde bulunan olu Ali Haydara, iki kz ve iki eine bildirildi. Midhat Paann kemikleri 1951de Tiften stanbula getirilip bideihrriyet Meydannda yaptrlan mezara konuldu. Midhat Paa, Tanzimat devlet adamlar arasnda farkl bir kua temsil eder. Hariciyeden veya Tercme Odasndan gelmez. ok ksa bir yurt d tecrbesi vardr. Franszcay ge yata ve belli bir dzeyde renebilmitir. Fikr kaynaklar dorudan Bat etkisi tamaz. Elli yana gelinceye kadar Bblide yksek siyas grevlerde bulunmam, hizmet yllarnn byk bir ksm merkezde veya taradaki idar grevlerle gemitir. Diplomasi en zayf tarafn oluturur. Pek az sylemek, sylediini tartmak, her sze inanmamak, her eyde lzumundan fazla teenni ve ihtiyat etmek, nefsine

pek o kadar itimat etmemek, sadedilne hareketlerden saknmak ... artlarnn hibirine riayet etmedii belirtilir (bnlemin, s. 406). Valilik grevleri srasnda grlerinde srarc ve uzlamaz tavrlaryla dikkat eken paann lkenin genel siyas meseleleri karsnda bir vali bak asna sahip olduu sylenebilir. Bu husus, onun yksek siyas grevlerinde baarsz kalmasnn en nemli sebeplerinden birini tekil eder. Yazdklar ve uygulad politikalar birlikte deerlendirildiinde Midhat Paann siyas dncesinin l bir temel zerine oturduunu sylemek mmkndr: Osmanlclk, meveret / merutiyet ve geniletilmi bir adem-i merkeziyyet. l ve Fuad paalarn izgisinden fark bir siyas rejim olarak merutiyetin gerekliliine olan kuvvetli inancdr. Ona gre Trk devlet idaresinin temel ilkesi tamamyla seime dayanr ve bu aslnda slm bir gelenektir. Yine onlardan ayrld bir baka nokta, Tanzimatn ngrd ksm adem-i merkeziyyet ve tevs-i mezniyyet uygulamasnn gerekirse ksm bir federalizme kadar gtrlebilecei konusundaki grdr. Bununla beraber mahall muhtariyetin ayrlkla kadar gitmesine izin vermez. Devletin hkimiyet haklar ve toprak btnl konusunda hassastr. Bu tr eilimleri gerektiinde kuvvet kullanarak bastrmaktan ekinmemitir. Baarl geen valiliklerinde Osmanlclk siyasetinin ve meveret ilkesinin samimi bir uygulaycs olmutur. phesiz ki bu, idaresini stlendii blgelerin eitli din ve milletlerden oluan beer corafyasnn bir sonucudur. Gayri mslim ahalinin gvenliinin salanmas, sosyoekonomik bakmdan durumlarnn iyiletirilmesi ve ynetimde sz sahibi olmalar halinde karma bir genel eitim sisteminin de yardmyla Osmanl vatan severlii fikrinin hkim klnabilecei ve milliyetilik akmlarnn bylece nlenebilecei kanaatini tar. Bu sebeple valiliklerinde bir yandan mslman ya da hristiyan btn tebaann eraf vastasyla ynetime katlaca, bylece sahip kaca bir idare tarznn benimsenmesinin teminine alrken te yandan faaliyetlerini asayi, bayndrlk ve maarif olmak zere alan zerinde younlatrmtr. Midhat Paann en tartmal ynlerinden birini Osmanlclk, merutiyet ve adem-i merkeziyyete dayal olarak gelitirdii politikalar oluturur. zellikle Tuna ve Suriye vilyetlerindeki uygulamalar Bulgar ve Arap ayrlk dncesine / hareketine hizmet ettii ynnde eletirilere mruz kalmtr. Ayn ekilde Osmanl Devletinin btn meselelerinin halli konusunda byk mitlerle ve srarla ilnn salad merutiyetin, 1870lerin kriz ortamn yattrmak yerine Balkanlardaki ayrlk hareketlerin ve bunlarn nemli destekisi konumundaki Rusyann iine yarad da paaya yneltilen ciddi eletirilerdendir. Bu grlerin kuvvet kazanmasnda, hazrlk safhasnda Midhat Paann da nemli sorumluluunun bulunduu Doksan Harbinin Osmanl Devletinin ar yenilgisiyle sonulanmas ve ardndan II. Abdlhamid politikalarnn kat Osmanlclk ve adem-i merkeziyyet yerine mslmanlarn nceliine dayal bir izgide seyretmesi de etkili olmutur. Midhat Paann fikrince olmaz yoktu, her ey olurdu. Giritii btn ilerde ileriyi geriyi dnmez, bhusus zamann hkmn, muhitin muktezsn nazar dikkate almaz, her istediini yapmak ve yaptrmak isterdi (a.g.e., s. 395). Bu yn hem sarayla hem mesai arkadalar ile uyumlu almasn zorlatrm ve onun genel olarak kendi tavrnda srarc, gururlu ve kibirli bir idareci ve devlet adam olarak nitelendirilmesine yol amtr. Paann bu zellii, taradaki grevlerinde gsterdii baary nezretlerde ve sadrette gsteremeyiinin sebeplerinden saylabilir. Bununla

beraber Midhat Paa, Trk siyas hayatnda anayasal ve parlamenter rejimin tarih bir simgesi saylr.

BBLYOGRAFYA

BA, rade-Dahiliye, nr. 31336, 40308, 45264, 45479, 65437; BA, Y.EE, nr. 14/125, 16/33, 16/34, 21/38, 42/249, 75/17, 79/92, 79/105, 141/28; BA, A.MKT. MHM, nr. 208/73, 437/52; BA, radeMeclis-i Mahss, nr. 924, 21 B 1277; Midhat Paa, Tebsra-i bret (nr. Ali Haydar Midhat), stanbul 1325; a.mlf., Mirt- Hayret (nr. Ali Haydar Midhat), stanbul 1325; Cevdet, Tezkir, IV, tr.yer.; L. Louzon le Duc, Midhat Pacha, Paris 1877; Mirt- Hakkat (Mirolu), tr.yer.; F. Bamberg, Geschichte der orientalischen Angelegenheiten im Zeitraume des Pariser und Berliner Friedens, Berlin 1892, s. 444, 452-457, 460-463, 472, 479-481, 485; Ali Haydar Midhat, The Life of Midhat Pasha, London 1903; a.mlf., Midhat Pacha, Paris 1908; a.mlf., Hatralarm: 1872-1946, stanbul 1946, tr.yer.; C. R. von Sax, Geschichte des Machtverfall der Trkei bis Ende des 19. Jahrhunderts und die Phasen der orientalischen Frage bis auf die Gegenwart, Wien 1908, s. 409-413, 416-417, 420-425, 426-427; Abdurrahman eref, Tarih Mushabeleri (stanbul 1339) (haz. Enver Koray), Ankara 1985, s. 149-168; A. Clician Vassif Effendi, Son Altesse Midhat-Pacha, Paris 1909; bnlemin, Son Sadrazamlar, s. 315-414; Mehmet Zeki Pakaln, Son Sadrazamlar ve Bavekiller, stanbul 1940, I, 189-445; Kadr Kalac, Midat B, Beyrut 1958; R. Devereux, The First Ottoman Constitutional Period: A Study of the Midhat Constitution and Parliament, Baltimore 1963, s. 21-108; Bekir Stk Baykal, Mithat Paa: Siyasi ve dari ahsiyeti, Ankara 1964; smail Hakk Uzunarl, Midhat Paa ve Yldz Mahkemesi, Ankara 1967; a.mlf., Midhat Paa ve Tif Mahkmlar, Ankara 1985; a.mlf., Midhat ve Rt Paalarn Tevkiflerine Dair Vesikalar, Ankara 1987; Yulu Tekin Kurat, Henry Layardn stanbul Elilii: 1877-1880, Ankara 1968, tr.yer.; G. Hnigen, Nikolaj Pavlovi Ignatev und die russische Balkanpolitik, 1875-1878, Gttingen 1968, s. 32-34, 68, 95-97, 139, 148, 153, 160, 166, 169 vd., 173-175, 185, 193, 204; Bill N. imir, Fransz Belgelerine Gre Midhat Paann Sonu, Ankara 1970; R. H. Davison, Reform in the Ottoman Empire: 1856-1876, New York 1973, tr.yer.; a.mlf., The Beginning of Published Biographies of Ottoman Statesmen: The Case of Midhat Pasha, Trkische Wirtschafts und Sozialgeschichte (1071-1920): Akten des IV. Internationalen Kongresses, Mnchen 1986 (ed. G. Majer - R. Motika), Wiesbaden 1995, s. 59-79; a.mlf., Midhat Paa and Ottoman Foreign Relations, Osm.Ar., sy. 5 (1986), s. 161-173; a.mlf., Midat Paa, EI (ng.), VI, 10311035; Uluslararas Midhat Paa Semineri, Bildiriler ve Tartmalar (Edirne 8-10 Mays 1984), Ankara 1986; M. Hdai entrk, Osmanl Devletinde Bulgar Meselesi: 1850-1875, Ankara 1992, tr.yer.; M. Todorova, Midhat Paas Governorship of the Danube Province, Decision Making and Change in the Ottoman Empire (ed. C. E. Farah), Missouri 1993, s. 115-128; F. F. Anscombe, The Ottoman Gulf, New York 1997, s. 34-53; B. Abu-Manneh, The Genesis of Midhat Pashas Governorship in Syria: 1878-1880, The Syrian Land: Processes of Integration and Fragmentation in Bilad al-Sham from the 18th to the 20th Century (ed. T. Philipp - B. Schaebler), Stuttgart 1998, s. 251-267; Zekeriya Kurun, Necid ve Ahsada Osmanl Hakimiyeti, Ankara 1998, s. 79-122; A. D. Mordtmann, stanbul ve Yeni Osmanllar (trc. G. Habermann-Songu), stanbul 1999, s. 83-87, 237253; Nazan Danimend, Einli Sait Paa Hatrat, Trklk, I, stanbul 1939, s. 249-261, 263-269,

400-403, 472-476; II (1939), s. 70-72, 138-139, 186-189, 256-263, 320-325, 362-366; A. Jwaideh, Midhat Pasha and the Land System of Lower Iraq, St. Antonys Papers, XVI, London 1963, s. 106136; Yusuf Halaolu, Midhat Paann Necid ve Havalisi ile lgili Birka Layihas, TED, sy. 3 (1972), s. 149-176; S. Shamir, Midhat Pasha and the Anti-Turkish Agitation in Syria, MES, X/2 (1974), s. 115-141; N. E. Saliba, The Achievements of Midhat Pasha as Governor of the Province of Syria, 1878-1880, IJMES, IX (1978), s. 307-323; Nejat Gyn, Midhat Paann Ni Valilii Hakknda Notlar ve Belgeler, TED, sy. 12 (1982), s. 279-316; . Tufan Buzpnar, Osmanl Suriyesinde Trk Aleyhtar lnlar ve Bunlara Kar Tepkiler, 1878-1881, slm Aratrmalar Dergisi, sy. 2, stanbul 1998, s. 73-89; Fethi Gedikli, Midhat Paann Suriye Layihas, Dvn: lm Aratrmalar, sy. 7, stanbul 1999, s. 169-189; Mustafa zel, Midhat Paann Besmele ve Ftiha Tefsiri, Marife, III/2, Konya 2003, s. 269-272; M. Tayyib Gkbilgin, Midhat Paa, A, VIII, 270282. Gkhan etinsaya - it Tufan Buzpnar

MDLL
Ege denizinde Yunanistana bal ada. Ege denizinin kuzeydousunda Anadolu sahillerine yakn (dou kesiminden 12 km., arada Mselim darboaznn bulunduu kuzeyden 8 km. mesafede), 1630 km yzlmyle Yunanistann nc byk adasdr. smi Greke Mitylini, eski Bat kaynaklarnda Metelin olarak geer. Gnmzdeki Lesbos ad antik dnemden kalmadr. gen eklini andran ada, gneydeki iki byk krfeze alan (Kalloni Kalonya ve Gera Yera) verimli ovalara sahip olup farkl blgeye ayrlmtr. Dousunda geni am ormanlar, zeytin aalar, zm balar ve ziraata elverili topraklar bulunur. Orta ksm ounlukla meelik, bats genelde knt ovalarndan olumutur (Eressos, kuzeydeki Antissann dz sahilleri ve adann batsndaki Sigri). Lepethimnos (Karaka) ve en yksek da Olympos ile (968 ve 964 m.) Midilli ayn zamanda olduka dalktr. Adann yerleim tarihinin, yaplan arkeolojik kazlar sonucu milttan nce 3000-2750 yllarna kadar indii tesbit edilmitir. Milttan nce 1050 tarihleri civarnda Yunanllar aday Aetoliadan alp koloni haline getirdi. ekimelere nihayet veren Pittakosun hkimiyeti dneminde (m.. 650-570) ada geliti. Milttan nce 527deki byk bir mcadele sonrasnda Pers mparatorluunun bir paras haline geldi. Antikada be sitenin birlemesinden oluan Pentapolis vard (Mytilene, Methymna, Antissa, Eressos ve Phyrra). Bunlardan Phyyra milttan nce 231 ylnda byk bir deprem neticesinde yok oldu. Antissa, Romallarn milttan nce 168de aday igal ettiklerinde ykld. Mytilene ve Methymna (Molyvos / Molova) varlklarn korudu. Eressos Antikan sonlarnda yklarak ayn adla, ancak biraz daha ieride tekrar kuruldu. Hristiyanlk adaya erken bir tarihte geldi. Ada Bizans dneminin ilk yzylnda gelime kaydetti (IV ve V. yzyllar). Midilli adas 821, 881 ve 1055 yllarnda Arap korsanlarnn srekli saldrlarna mruz kald. Adann Trklerle balants 1091de aka Beyin buray ksa bir sre iin ele geirmesiyle balar. 1354te Bizans mparatoru V. Ioannes Palaiologos aday Cenoval kaynbiraderi Franesco Gattilusioya (Gatteluzzi) verdi. Gattilusio ailesi 1462 ylna kadar iktidarda kald; geride Midilli, Molova ve Andissa (Romallar tarafndan yklan eski ehrin yerinde) grkemli kalelerini brakt. Zilhicce 866da (Eyll 1462) Ftih Sultan Mehmed kumandasndaki Osmanl ordusu ve Mahmud Paa idaresindeki donanma, ksa sreli ancak ok iddetli bir kuatma sonucunda Midilliyi ele geirdi. Seferin sebebi, Dk Dorino Gattilusionun talyan ve spanyol korsanlarna aday s olarak kullandrmasyd. Kuatmann ardndan ele geirilen korsanlar idam edildi, gen olanlarndan bazlar saray hizmetine alnd; nfusun bir ksm ev ya da ev ina edilmek zere arsa verilerek stanbula g ettirildi. Adadaki Molova, Eressos ve Ayo Teodoro kalelerine de atma olmadan girildi. Midilli ve Molova kalelerine gl bir asker garnizon yerletirildi. Ayrca adann iskn iin Anadolu ve Rumeliden Trk nfus getirildi. Makedonyann Yenice-i Vardarnda bir sipahi olan Barbaros Hayreddin Paann babas Ykub da bu kiiler arasndayd. 868de (1464) adann kuzey sahilinde bulunan Ayo

Teodoro Kalesi, Midilliyi tekrar ele geirmek isteyen Orsato Giustiniani kumandasndaki Venedik donanmas tarafndan zaptedildi. Bunlar geri ekildiklerinde yerli halk da beraberlerinde gtrerek kaleyi (eski antik Antissann yerinde) yktlar. Daha sonra ada bir sancak haline getirildi. Midilli kasabas ve Molova kadlk merkezi oldu. Yunan Ortodoks kilisesinin i tekiltna dokunulmad. Sava yllarnda harap olan ya da terkedilen baz manastrlar Papaz Ignatiusun gayretleriyle yeniden faaliyete geti. Kalloni yaknndaki Leimonas ve batdaki Eressos (Herse) yaknndaki Ipsilou manastrlar n plana kt. Buralarda hl pek ok Osmanl belgesi muhafaza edilmektedir. Midilli Kalesindeki Metropolitan Katedrali camiye evrildi. 1474teki Osmanl-Venedik sava es-nasnda Pietro Mocenigo kumandasndaki Venedikliler aday yamalad. Ardndan 907de (1501) Kont Ravenstein kumandasndaki 200 gemilik hristiyan donanmas tarafndan kuatld. O srada Saruhan sancak beyi olan ehzade Korkutun gnderdii kuvvetler ve Hersekzde Ahmed Paa ile Sinan Paa kumandasndaki donanma adaya gelerek duruma hkim oldu. air Uzun Firdevs tarafndan yazlan Kutbnme adl eser bu kuatmay ayrntl biimde anlatr. Kuatmadan sonra II. Bayezid aa kalenin duvarlarn topu tabyalar yaptrarak glendirdi. Bununla ilgili 914 (1508) tarihli iki Arapa kitbe bugne ulamtr. Osmanl hkimiyeti dneminde adann en nemli yerleme merkezi Midilli kasabas idi. Osmanl tahrir kaytlarna gre kasaba 927de (1521) 308i mslman, 455i hristiyan olmak zere toplam 763 hne nfusa (yaklak 4000 kii) sahipti. 955te (1548) Trk ve mslman nfus oran % 56ya ulat (368 hne mslman, 287 hne hristiyan). XVI. yzyln ikinci yarsnn son eyreinden itibaren bu oran giderek hristiyanlar lehine dnd. Mslman nfus oran 989da (1581) % 46dan (480 hneye karlk 400 hne) 1054te (1644) % 40a, 1874te ise % 13e dt. 1601de kasabann toplam nfusu 1019 hne idi (420 mslman, 599 hristiyan). XVII. yzyl boyunca da bu nfus artt. 1121de (1709) 1281 hne (520 mslman 781 hristiyan), 1874te ise 2940 hne (380 mslman, 2560 hristiyan) oldu. Kasabada kiliseden evrilme caminin yannda 955 (1548) ylndaki Tahrir Defterinde Mahmud Bey, Malkaral Mustafa ve Mahmud Aa mescidlerinin adlar geer. Barbaros Hayreddin Paa da kasabada on odal bir medrese, bir dergh ve bir imaret yaptrmt. Bu bidev bina hl ayaktadr. 1030da (1621) Blzde Hasan Bey kuzey liman yanndaki susuz ksmda bir cami, Halvetiyye tarikatna mensup Sivsiyye kolu mensuplar iin be odal bir dergh ve bir mektep ina ettirdi. Bu messesenin gelirleri kasabann dndaki baheliklerde bulunan ok sayda konak, su veya rzgrla alan deirmen ve 1.800 civarnda zeytin aacndan geliyordu. Sadece bu zeytinliklerden yllk 100.000 ake gelir elde ediliyordu. Sefne-i Nefse-i Mevleviyyn adl eserinde Skb Dede, 1544 ylnn bandan itibaren kasabada Dervi Hamd tarafndan Mevlevliin yerletirildiini belirtir. Mevlevhne ile ilgili kaytlar XVIII. yzyln bandan beri kaynaklarda geer. Bir Bekta tekkesinin varl da 1699dan itibaren bilinmektedir (BA, bnlemin-Evkaf, nr. 888). 1054te (1644) kasabann surlar topu rampalar, yeni bir kale hendei ve ifte duvarla bytld ve glendirildi. XVIII. yzylda burada aralarnda Vezir Hasan Paa Camiinin de bulunduu (1151/1738) pek ok yeni cami yapld. En nemli ina faaliyeti ise deprem yznden iddetli hasar gren kalenin 1179 (1765-66) ylndaki tamirinde gerekletirildi (BA, MAD, nr. 3160, s. 537-541). 1772de Cezayirli Gazi Hasan Paa Midilli kasabasn batan baa surlarla evirdi, ayrca su kemerleri yaptrp eme ve hamamlar iin su getirtti. Bu suyollarnn sadece kitbesi gnmze ulat. Ayn ylda kale

ierisinde (ikale) bugn de hl ayakta olan byk bir kla ve cebehane yapld. Gazi Hasan Paann surlar 1867 ylndaki bir depremde ehirle birlikte hemen hemen tamamyla ykld. Hayreddin Paa Medresesi ile kale ayakta kald. Kasaba cami ve kiliseleriyle beraber tarz olarak neoklasik, Bizans, Osmanl ve neogotik bir karmla ksa bir srede tekrar ina edildi. Adann ikinci ehri Molovann (Molyvos) farkl bir tarihi vardr. Bu ehir antik dnemde 48 hektarlk bir alan kaplamakta ve tahminen 7200 kiilik nfusu barndrmaktayd. Bizans devrindeki yerleim alan ise daha klmt ve sadece Akropolisin bulunduu ehrin en yksek alanlarn iine alyordu. Osmanl dneminde kasaba 19 hektarlk bir alan kapsyordu. 1521de alt mslman, 437 hristiyan hnesine sahipti. Krk askerlik bir garnizonu ve yaklak 2300 veya 2400 nfusu vard. Zamanla ihtid edenler ve Anadoludan yeni gelenlerle slmiyet gelime zemini buldu. 1548de yirmi iki mslman hnesi ve krk bir asker, 1706da 136 mslman hnesi ve elli asker bulunmaktayd. 1874 ylnda 550 mslman ve 530 hristiyan hnesi vard. Bylece 955te (1548) ehrin sivil nfusunun sadece % 5i mslmanken 1874te oran yardan fazlay gemiti. 1521 ve 1874 yllar arasnda Molova iki misli bykle ularken Midilli kasabasnn nfusu be kat artmt. Molovada 1700l yllarda art gsteren mslman nfus iin arnn ortasnda Bizanstan kalma eski sur kaps zerinde byk bir cami ina edilmiti. kinci cami ise Hasan Reis tarafndan yaplmt. 1167de (1754) Fatma Hatunun bir mescid ve Kdiriyye tarikat iin bir zviye kurmasndan nce Halvetiyye tarikatnn Molovada bir tekkesi mevcuttu. 1373te Franesko Gattilusio tarafndan ina edilen Molova Kalesi nemli tamirat ve deiiklikler grd. 979da (1572) (kitbeye gre) nebahtdaki (Lepanto) Osmanl donanmasnn yenilgisinden hemen sonra topu rampalar ve dorudan saldr karsnda ana giri kapsn korumak iin bir hisarpee yapld. Yine Girit sava (1645-1669) esnasnda zayf durumda olan dou cephesinin nne savunmay kolaylatracak engeller, sahra evi yapld ve derin bir hendek kazld. iddetli depremden kaynaklanan hasar 1154te (1741) giderildi. XIX. yzylda Molova adann ikinci nemli kasabas olma konumunu kaybetti. Ekonomisi tarma dayal kasabalar tarafndan geilerek 1874te beinci, 1981de ise on drdnc sraya dt. Fakirlik ve duraanlk artc bir biimde Molovann adann ve btn Ege blgesinin en henkli, en gzel ehirlerinden biri olarak kalmasna yol at. Midilli adasnn nfusu huzurlu geen XVI. yzylda ikiye katland. Ksmen Anadoludan gelenler (zellikle Cell isyanlarndan kaanlar) tarafndan ve genelde mahall nfusun ihtids neticesinde slmiyet zamanla yaylmaya balad. slmlama sreci sadece 927 (1521), 955 (1548), 989 (1581), 1082 (1671) ve 1121deki (1709) Osmanl tahrir defterlerinde deil 1618-1621 yllarnda Molova piskoposu olan Gavril tarafndan yaplan adann tasvirinde de grlr. slmlama 1602-1644 tarihleri arasnda en st noktaya vard, 1644ten sonra XIX. yzyln bana kadar sabit kald. XVII. yzylda kt hava artlarndan, tarmn iyi gitmemesinden ve art gsteren korsan saldrlarndan dolay nfusun te biri dald. Ancak XVIII. yzylda tekrar artarak ikiye katland, XIX. yzylda ise daha da hzland. Mslman nfusu ise nisb bir d gstermitir. XVIII. yzyln ilk yarsnda Midillinin bat kylar hristiyan korsanlarn saldrlarna mruz kald. Korsanlar bu kesimde yerleim blgesi olmayan sahildeki Sigri Limann gemilerini tamir etmek, taze su almak ve stanbul ile Levant arasndaki gemileri tehdit amacyla kullandlar. Bunlar durdurmak iin III. Osman, Sigri Limannn giriine topu kalesi yaplmasn emretti. Osmanl turasn tayan 1170 (1757) tarihli byk kitbe bunun biti tarihine iaret eder. Ayn yl Karadal

Kaptan Sleyman Paa mektebi ve hamam olan byk bir cami yaptrd. III. Mustafa ise uzak yerlerden Sigriye su getirtti. Bununla ilgili yaplarn kitbesi daha nce cami olan Sigri Kilisesi mahzeninde korunmaktadr. Sigri bylece kk bir Trk yerlemesi haline geldi. XVI. yzyln son dnemlerinde ve XVII. yzylda ada ekonomisi byk apta tahl ve zme bal iken zamanla zeytinyana bal pazar ekonomisine doru gelime gsterdi. Zeytinya stanbul ve Marsilyaya ihra ediliyordu. Adada Franszlar bir konsolosluk amlard. Zeytinliklerin geni bir alana yaylmas sonucu ekonomileri hububat tarmna dayal yerler nemini kaybetti. 1082 (1671) tarihli Tahrir Defteri snrlaryla birlikte ortadan kalkan kylerin listesini verir. Bunun dier bir neticesi ise adann tahl ihtiyac bakmndan btnyle Anadoluya baml hale gelmesidir. Zeytinyandan elde edilen gelir gnlk tahl tketiminin salanmas asndan yeterliydi. Byk vakflar, mahall yanlar ve Yunan Ortodoks manastrlar bu deiikliin temel giriimcileri oldu. Ekonomideki deiiklik adadaki imalthanelerin saysnda da grlebilir. 955 (1548) tarihli Tahrir Defterine gre Midilli kazasnn sakinleri doksan dokuz tahl deirmeni ve on zeytinya imalthanesine sahipti. 1082 (1671) tarihli Tahrir Defterinde ise sadece krk tahl deirmenine karlk 116 zeytinya imalthanesi vard. Ekonominin en nemli ikinci byk sektr adann orta kesimlerini kaplayan mee aalarndan elde edilen palamuttur (velanidi). 1930lara kadar palamut deriyi tabaklama iin temel bir ham madde olarak kald. Daha az nemli olan bir dier rn ilk defa 927de (1521) zikredilmi olan pirintir. Ayrca Aya Paraskevi, Kerami ve Papiani gibi kasabalarn nfusunun yarsnn tuzculuk yapt, bunlarn Kalloni krfezindeki geni tuz alanlarnda altklar belirtilir. Adadan stanbuldaki saray mutfa iin her yl incir, kuru zm, limon, soan, sarmsak ve narenciye isteniyor, bu da ekonomik canlla yol ayordu. Midillinin XVIII. yzyldaki nisb refah halknn 1821-1828 yllar arasndaki Yunan isyanna katlmamalarnda etkili oldu. 1840ta zellikle mslman nfusu etkileyen, yaklak 40.000 insann ld bir veba salgn yaand. Bu tarihten sonra ada nfus asndan nemli bir gelimeye sahne oldu. 1892 yl itibariyle Vital Cuinetin kaydettiine gre % 14 mslman olmak zere ada nfusu 107.183e ulat. Buharl makineler zeytinya ileyen eski imalthanelerin yerini ald ve retimi arttrd. Ayn yl ada 10.000 ton zeytinya, 3800 ton zeytinyandan yaplm sabun, 3500 ton palamut ve 200 ton incir ihra etti. Osmanl hkmeti, 1890 yl itibariyle en uzaklardaki kasabalara ulaacak byk apl bir yol yapm projesini gerekletirdi. Ky ve kasabalardaki hristiyan nfus, gittike artan mal durumlarn daha byk ve daha gsterili kilise ve ev yapmaya yneltti. Mslmanlar da gnn modasna gre neoklasik ve neogotik bir tarzda camileri yeniden ina etti. Bu dnemde mslmanlar adann eski kasabasnda ve otuz sekiz kynde yayordu. 1874te Taxise gre kasabalarda ilk mektep, rdiye gibi okullarla yirmi alt cami vard; cami yannda da hamamlar bulunuyordu. 1877-1884 yllar arasnda Nmk Kemal Midillide idareci olarak grev yapm ve ada ile ilgili yazmalar brakmtr. 1304 (1887) ylna ait salnmeye gre adann toplam nfusu 94.448dir. Bunun 13.697sini (% 14,5) Trk nfusu oluturuyordu. Adann kazasnda altm bir cami, otuz sekiz hamam, yedi tekke ve drt medrese, hristiyan tebaa iin doksan kilise ve manastrla her iki gruba hizmet veren 147 okul bulunmaktayd. On iki farkl lkenin adada konsolosluu vard.

1901de Fransa donanmas Osmanl hkmetini borlarn demeye zorlamak iin aday ablukaya ald. Bir dier donanma hareketi ise 1905 ylnda alt Batl lkenin birlemesiyle gerekletirildi. Ada sonunda 1912 ylnn sonbaharnda Yunan ordusu ve donanmas tarafndan ele geirildi. 1913 Maysndaki Londra Konferansnda da bu durum teyit edildi. Lozan Antlamasnn bir sonucu olarak Midillili Trkler Anadoludaki Rumlarla mbdele edildi. Geride braktklar pek ok mbedleri yok oldu. Ada ekonomisi geleneksel pazarn kaybetmesi ve Anadoludan gelen mbdillerin ounun isiz olmas zerine kt. 1928de Midilli nfusu 137.140 olarak dorua kt. zellikle 1960l yllardan itibaren Atinaya ve deniz ar yerlere olan gler sebebiyle nfus ok azald. 1981de adada 88.601 kii yayordu. 1990l yllarn bandan itibaren bilhassa adann merkezinde yeni bir refah devri mahede edilmektedir. Adann nfusu 2004 ylnn ilk aylarna ait tahminlere gre 112.000 kadardr. Ayn dneme ait tahminler adann merkezi olan Midilli ehrinin nfusunu da 28.000 olarak vermektedir. Gnmzde (2004) slm yaplarn ok aznn ayakta kald dikkati eker. Drd Midillinin merkezinde olmak zere on bir cami ve ikisi yine Midilli merkezinde, sekizi kylerde toplam on hamam ya da lca bulunmaktadr. Her ikisi de son zamanlarda yeniden onarlan, Midilli kasabasndaki ar Camii ve ar Hamam ile zarif bir barok tarzda ina edilen Mesagros ky camisi mimari adan en nemli yaplardr. Molova ve Sigri kaleleriyle Midilli kasabasndaki kaleler son derece dayanakl ve muhteem yaplaryla ayaktadr. ehir ve kylerdeki byk, gzel ve iyi ina edilmi ev, konak ve kiliseler XIX. yzyldaki Osmanl Midillisinin zenginliine tanklk etmektedir.

BBLYOGRAFYA

Cizye Defteri (893-894/1488-1489), stanbul Belediyesi Atatrk Kitapl, Muallim Cevdet, nr. 0 91 (894 [1488-1489] Yl Cizyesinin Tahsilatna it Muhasebe Bilnolar, nr. mer L. Barkan, TTK Belgeler, I/1 [1964] iinde), s. 1-117; BA, TD, nr. 264; nr. 367, s. 194-199; nr. 598; nr. 803; BA, MAD, nr. 1338; nr. 1553; nr. 3160, s. 537-541; nr. 12786; nr. 14249; nr. 14773; nr. 15222; nr. 15249; BA, bnlemin-Evkaf, nr. 888; BA, Cevdet-Evkaf, nr. 13631; nr. 17078; TK, TD, nr. 46; Cizye Defteri, Sofia Nationale Library, nr. OAK, 131/28; nr. OAK, 173/13; Firdevs, Kutbnme (nr. brahim Olgun - smet Parmakszolu), Ankara 1980, tr.yer.; I. P. de Tournefort, Relation dun voyage du Levant, Amsterdam 1718, I, 148 vd.; R. Koldewey, Die antike Baureste der Insel Lesbos, Berlin 1890; Cuinet, I, 449-474; St. Karidonis, Ta en Kallon tis Lsvos Ier Stavropiyiak Monastria, Constantinopoli 1900; K. Kontos, Lesviak chronik, Mytilini 1959; Namk Kemalin Huss Mektuplar (haz. Fevziye Abdullah Tansel), Ankara 1969-86, II, tr.yer.; III, tr.yer; IV, tr.yer.; I. Kleovrotos, Mitylena Sacra, Thessaloniki 1970-76; P. Pareskevadis, Oi peripinta gia ti Lesvo, Athens 1973; M. Kolodny, La population des les de la Grce; essai de gographie insulaire en Mditerrane orientale, Aixen-Provence 1974, tr.yer.; S. Lauffer, Griechenland, Lexikon der historischen Sttten, Mnchen 1989, s. 133-134, 430-432, 450-454; N. Spencer, A Gazetteer of Archaeological Sites in Lesbos, Oxford 1995; E. Sifnaou, Lsvos, Oikonomik kai Koinotik Istora:

1840-1912, Athens 1996; M. Strohmeier, Namk Kemal und die Schwammtaucher, Das Osmanische Reich in seinen Archivalien, Nejat Gyn zu Ehren (ed. K. Kreiser - Ch. Neumann), Stuttgart 1997, s. 241-259; D. N. Karidis - M. Kiel, Mytilinis Astygrafia kai Lesvou Chorografia (15os-19os ai.), Athens 2000; Ege Adalarnn Egemenlik Devri Tarihesi (ed. Cevdet Kk), Ankara 2001, bk. ndeks; M. Kiel, The Island of Lesbos-Midilli under the Ottomans 1462-1912 Remarks on its Papulation, Economi and Islamic Monuments, II. National Aegean Islands Symposium (ed. . Bostan - S. H. Baaran), stanbul 2004, s. 54-61; ; mer bilir, Foundation (Vakif) Establishment Process in Midilli Island under the Rule of the Ottoman Empire, a.e., s. 107111; J. Koder, Topographie und Bevlkerung der Aegaisinseln in sptbyzantinischer Zeit, Byzantinische Forschungen, V, Amsterdam 1977, s. 217-234; P. Vlachos, Delton tis etereas Lesviakn Meletn, Lesviak, XII, Mytinini 1989, s. 92-127; N. Vatin, Le sige de Mytilne (1501), Turcica, XXI-XXIII, Paris 1991, s. 437-460; B. Darkot, Midilli, A, VIII, 282-284; S. Soucek, Midilli, EI (ng.), VI, 1035-1037; Lesvos, Enkyklopaidei Papyros-Larous, Athens 1989, XXXVIII, 176-182. Machel Kel

MDRRLER
() 772-976 yllar arasnda Fasn Sicilmse ehrinde hkm sren bir hnedan. Midrrler (Ben Midrr), Berber Zente kabilesinin Miknse koluna mensuptur; Ben Vsl olarak da tannr. Kuzey Afrikada Berber Metgare kabilesi reisi Meyserenin Emevlere kar balatt Hric-Sufr isyanlarna katlan Midrrler, bu isyanlarn ardndan gneye doru kaarak bugnk Fas ehrinin yaklak 300 km. gneyindeki ovalara yerletiler. Kabilenin reisi Ebl-Ksm b. Semk (Sem, Semun) b. Vsl, blgeye gelenlerin says artnca evler ina ettirerek Sicilmse ehrinin temellerini att (140/757). Muhtemelen Hric-Sufr bir lim olmas sebebiyle kabileye reis setirdii mevlden s b. Mezyed (Yezd) el-Esvedi on be yl sonra halkn mallarn haksz olarak zerine geirdii iin reislikten azledip lm cezasna arptran Ebl-Ksm idareyi tekrar kendisi stlendi (155/772). Midrrler bu tarihten 976 ylna kadar Sicilmseye hkim olmay baardlar. Midrr lakabyla tannan Ebl-Ksm b. Semknun Medinede Abdullah b. Abbasn mevls krime el-Berberden ders okumu bir limin olu veya Endlsl bir demirci olduu rivayet edilmektedir. Ebl-Ksm, mezhep farkllna ramen Sicilmsede hutbeyi Abbs Halifesi Eb Cafer el-Mansr ve daha sonra Mehd-Billh adna okutarak Abbs hkimiyetini tanmtr. te yandan Midrrlerin onun dneminde Hricliin blgedeki iki nemli kolu olan Sufriyye ile bzyyeyi birletiren bir anlay benimsedikleri kaydedilmektedir. Ebl-Ksm b. Semknun lmnden (167/783-84) sonra yerine geen olu Ebl-Vezr lys, 174te (790-91) kardei Ebl-Muntasr (Ebl-Mansr) I. Elyesa tarafndan tahttan indirildi. Midrr emrlerinin en gls saylan I. Elyesa, otuz yl sren saltanat dneminde (791-824) emirliin topraklarn bat ynnde Deraya kadar geniletti. Blgede isyana kalkan Berberleri itaat altna alarak istikrar salad. Dera madenlerinin gelirine bete bir vergi koydu. 199 (814-15) ylnda Sicilmseyi d tehlikelere kar korumak iin surlar yeniletti. Ayrca ehri geniletip kabileleri belirli mahallelere yerletirdi. Bu srada Sahrda yaayan baz kabileler de Sicilmseye geldiler. Bir ulucami ile kkler ve idar binalarn ina edildii bu dnemde Sicilmse slm mimarisinin nemli merkezlerinden biri haline geldi. Ebl-Muntasr I. Elyesan 208 (823-24) ylnda vefatnn ardndan yerine baz tarihilerin hnedann gerek kurucusu kabul ettikleri, Midrr lakabyla tannan olu Eb Mlik el-Muntasr geti. Midrr, Endls Emevleri ve Thertte hkm sren Hric-bz Rstemlerle iyi ilikiler kurdu. Sufrlii brakarak bzlii benimsedi ve Rstemlerin kurucusu Abdurrahman b. Rstemin kzyla evlendi. Biri Abdurrahmann kzndan, dieri kabilesine mensup einden doan iki oluna da Meymn adn veren Midrr dneminde bnr-Rstemiyye ve bns-Sakyye adyla tannan iki olu arasnda yl sren bir iktidar kavgas yaand. Midrrn veliaht tayin ettii, Abdurrahmann kzndan olan bnr-Rstemiyye ksa bir sre sonra babasn tahttan indirdi. Miknse liderleri, kabilecilik gayretiyle bnr-Rstemiyyeyi iktidardan uzaklatrp taht bns-Sakyyeye teklif ettiler. Ancak onun babasndan ekinerek teklifi kabul etmemesi zerine Midrr tekrar tahta oturttular. Midrr 253 (867) ylnda lnce yerine bns-Sakyye geti. 263te (876-77) vefat eden

bns-Sakyyenin yerine tahta oturan olu Muhammed hnedann nfuzunu Maribin Sahr blgesine doru geniletti. 270 (883) ylnda len Muhammedin ardndan Midrr tahtna amcas II. Elyesa b. Muntasr kt. Sicilmse civarnda ve Fas-Tilimsn ehirleri arasnda kalan blgede yaayan Zente kabilelerini hkimiyeti altna almay dnen II. Elyesa, bu kabilenin Metgare kolunun Sufrlii terkedip Snn Endls Emevlerine yaklamas zerine bundan vazgemek zorunda kald. II. Elyesan son zamanlarnda Midrrler i Ftmlerin hkimiyetine girdi. Kuzey Afrikada smil davetini yrten Eb Abdullah e-i, Ftmlerin kurucusu Ubeydullah el-Mehdyi Kuzey Afrikaya davet etmiti. Ubeydullah, olu Kim-Biemrillh el-Ftmyi ve baz adamlarn yanna alarak tcir grnmnde blgeye geldi. evval 292de (Austos 905) Sicilmseye ulaan Ubeydullah el-Mehd takdim ettii hediyelerle II. Elyesan gnln kazanmay baard. Ancak Hric-bz olmakla birlikte Abbslerle iyi mnasebetler iinde bulunan II. Elyesa, Aleb emri ve Abbs halifesinin istei zerine Ubeydullah ve olunu tutuklad. Bunu renen Eb Abdullah e-i, Ktmeden tekil ettii ordunun banda frkyeden yola kt. nce Thertteki Rstemleri itaat altna ald, ardndan 6 Zilhicce 296 (26 Austos 909) tarihinde Sicilmse ehrini kuatt. Ayn gn II. Elyesan kuvvetlerini yenerek Ubeydullah ve Kim-Biemrillh hapisten kurtard. Beklenen imamn geldiini syleyerek btn hak ve yetkilerini Ubeydullaha devretti. Ubeydullah, Sicilmsede kald krk gn iinde halknn ounluu i olan Dera ve Ss blgelerinden gelen heyetleri kabul etti. Ftm askerleri tarafndan yakalanp hapse atlan II. Elyesa, Kim-Biemrillh sayesinde ldrlmekten kurtuldu; ancak hapiste iken lm orucunda alktan ld. Eb Abdullah e-i, Sicilmseden ayrlrken brhim b. Glib el-Meztyi vali tayin etmi, yannda bir muhafz birlii brakmt. Muhafzlarn azln frsat bilen Midrr liderleri, ilerden holanmayan halkn desteiyle Ftm ordusunun ayrlmasndan elli gn sonra kardklar bir ayaklanma srasnda valiyi ve muhafzlarn ldrp blgeye tekrar hkim oldular (Zilhicce 297 / Austos 910). Bu olayn ardndan Midrr tahtna oturtulan Feth b. Meymnun iki yl sonra lmesi zerine yerine kardei Ahmed b. Meymn geti. Onun saltanatnn beinci ylnda Sicilmse, Ftmlerin Thert valisi Mesle b. Habbs el-Mikns tarafndan ikinci defa igal edildi. Mesle igalin ardndan Midrr ailesinden ilii benimseyen, Ftmlere sadk bir kiiyi vali tayin etti. Ancak Ahmed b. Meymn, gerekletirdii bir isyanla Ftm valisini ehirden karp tahtna yeniden oturdu. Bunu duyan Mesle bir ordu gndererek Sicilmseye tekrar hkim oldu (309/921); Ahmed b. Meymn da bu srada ldrld. Ftm yneticileri, Sicilmseyi nc igallerinden sonra ehre i vali tayin etmeyip Midrr hnedanna mensup Muhammed b. Sryu valilie getirdiler. Onun lmnn (321/933) ardndan yerine olu Ebl-Muntasr Muhammed geti. Mutez unvann alan Muhammed b. Sr ve olu Ebl-Muntasr dneminde Midrrler Bildssdann bat blgelerine giden ticaret yolunu da iine alan gney ticaret yollarnn idaresini ellerine geirdiler. bn Havkale gre frkye, Fas, Endls, Ss, Amat ve dier merkezlerle Bat Sudan lkeleri arasnda Sicilmse zerinden gerekletirilen kervan ticaretinden ve dier vergilerden elde edilen gelir 400.000 dinara ulamt. Bu mebla btn Maribden toplanan verginin yarsna eitti (retl-ar, s. 100). Ftmlere bal olarak on yl Sicilmseyi yneten Ebl-Muntasrn lmnden sonra yerine on yandaki olu Semk b. Muhammed el-Muntasr geirildi.

Semk el-Muntasrn ksa sren valiliinde iler babaannesi tarafndan yrtld. ki ay sonra bn Vsl diye tannan Muhammed b. Feth (Vsl b. Meymn) bir isyanla ynetimi ele geirip Semkyu hapse att (331/943). Bu yllarda Kuzey Afrikada Endls Emevleri ile Ftmler arasnda devam etmekte olan iktidar mcadelesi ok iddetlenmiti. Midrr hnedan da Emev-Ftm mcadelesinin etki alanna girdi. Endls Emev Devleti Hkmdar III. Abdurrahmann Ftmlere kar isyanc Berber kabilelerini desteklemesi kendisine blgede byk bir nfuz kazandrmt. Bu blgelerde yaayan kabile ve hnedanlar ona tbi oldu. Ftm hkimiyetinden kurtulmak iin teebbslerde bulunan Midrrler de bu gelimeden etkilendi. Endlste Asturia-Leon kuvvetlerine kar mslmanlarn yenilmesiyle sonulanan Simancas savana katlan (11 evval 327 / 1 Austos 939) ve bu sayede yakndan tanma frsat bulduu Endls Emev Devleti yneticileriyle dostane ilikiler kuran bn Vsl, Hric mezhebini terkedip Endlste hkim olan Mlik mezhebine girdi. te yandan hutbeleri Snn Abbs halifesi adna okutmaya balad. bn Vsl, bu uygulamay on yl boyunca srdrdkten sonra 342 (953) ylnda halifeliini iln edip Emrl-mminn kir Billh (Lillh) unvanyla biat ald ve kiriyye denilen sikke kestirdi. Ancak onun bu hareketleri, kendilerine bal kaldklar srece Midrrlerin mezhebine karmayan Ftmleri ok kzdrd. Kuzey Afrikann tamamn hkimiyeti altna almak iin harekete geen Ftm Halifesi MuizLidnillh, 347de (958) nl kumandanlarndan Cevher es-Skllyi byk bir ordunun banda blgeye gnderdi. Cevher, Thert yaknlarnda Endlse bal kuvvetleri yendikten sonra Sicilmse zerine gitti. Cevher ile sava gze alamayan bn Vsl, ailesi ve yaknlaryla birlikte hazinelerini de alarak gizlice ehirden ayrlp Tskirt Kalesine snd. Onun ayrlmasnn ardndan ehre giren Cevher ilk i olarak kiriyyenin yerine yeni bir para bastrd. Birka gn sonra durumu grmek iin kyafet deitirip ehre girmeye alan bn Vsl, Metgare kabilesinden bir kii tarafndan tannd ve yakalanp Cevhere teslim edildi (347/958). bn Vsl, Cevher tarafndan zincire vurularak frkyeye gtrlp Rakkadede hapse atld. Hapishanede ilii kabul etmesi iin yaplan iddetli basklara direndi ve orada ld. Sicilmse halk, Cevherin Sicilmseden ayrlmasnn ardndan tayin ettii valiyi ldrp bn Vsl tarafndan tahttan indirilerek hapse atlan Semk el-Muntasr tekrar Midrr emri iln etti. Ancak Semk, ksa bir sre sonra Ftm halifesinin gnderdii ordu tarafndan bertaraf edilip yerine Ftm nfuzunu tanyan kardei Eb Muhammed Abdullah b. Muhammed el-Mutez Midrr emirliine getirildi (352/963). Endls Emev halifesi adna hareket eden Marve kabilesi emri Hazrn b. Flfl, Sicilmse zerine yryp Eb Muhammed el-Mutezzi ldrerek Midrr hnedanna son verdi (366/976). Bylece Sicilmse ve evresi Endls Emev Devletinin hkimiyetine girmi oldu. Sicilmse, altn kayna Bat Sudana giden kervanlarn uramak zorunda olduu bir ticaret merkeziydi. Midrrler, Byk Sahrnn batsndan Bat Sudan lkelerine uzanan ticaret yollarn denetim altnda tutarak byk kazan salamlar, ayrca Dera madenlerinden byk gelir elde etmilerdir. 340 (951-52) ylnda Sicilmseyi ziyaret eden bn Havkal ehrin gzelliini, halknn zenginliini ve medenliini hayranlkla anlatr. bn Havkal ayrca, Avdagost ehrinde karlat bir tccarn elinde Sicilmseli bir tccar tarafndan verilmi 42.000 dinarlk bir senet grdn, bunun Dou slm dnyasnda imknsz olduunu syler (retl-ar, s. 99-100).

BBLYOGRAFYA

Yakb, Kitbl-Bldn (yet), s. 110; Numn b. Muhammed, el-Meclis vel-msyert (nr. brhim ebbh v.dr.), Tunus 1978, s. 214, 224, 255, 388-392, 411-412; a.mlf., ftituddavetiz-zhire ve ibtidd-devle (nr. Vedd el-Kd), Beyrut 1970, s. 128-130, 152-154, 160, 231-232, 236-237, 240-245; bn Havkal, retl-ar, s. 91-92, 99-100; Bekr, el-Meslik velmemlik (nr. de Slane), Paris 1965, s. 148-151, 161; bn zr, el-Beynl-murib, I, 152-157; bnl-Hatb, Amll-alm (nr. Ahmed Muhtr el-Abd - M. brhim el-Kettn), Drlbeyz 1964, III, 139, 142-145, 147-148; bn Haldn, el-ber, VI, 130-134; Kalkaend, ubul-a, VI, 163, 165, 167; drs mdddin, Trul-ulefil-Fmiyyn bil-Marib: el-sml- min kitbi Uynil-abr (nr. Muhammed el-Yalv), Beyrut 1985, s. 605, 610, 626, 633, 637; Hasan el-Vezzn, Vaf fryye, II, 86, 120-122, 127-128, 148-149; Selv, el-sti, I, 124-127; Abdallah Laroui, The History of the Maghrib (trc. R. Manheim), Princeton 1977, s. 113-114; Jamil M. Abun-Nasr, A History of the Maghrib in the Islamic Period, Cambridge 1987, s. 17-19, 49-50, 73, 79; T. K. Park, Historical Dictionary of Morocco, London 1996, s. 149-150; George S. Colin, Sicilmse, A, X, 587-588; Ch. Pellat, Midrr, EI (Fr.), VI, 1031-1035; M. Terrasse, Siilmassa, a.e., IX, 566-568; Mbrek Rdvn, Ben Midrr, Malemetl-Marib, Rabat 1413/1992, V, 1558-1561. brahim Harekt

MFTHUl-CENNE
(bk. MIZRAKLI LMHAL).

MFTHUl-GAYB
() Sadreddin Konevnin (. 673/1274) Allahlem ilikisinde ilh bilginin yeri ve deerine dair Arapa eseri. Eserin tam ad Miftu aybil-cemi vel-vcd fil-kefi ve-hddur. Sadreddin Konev Miftul-aybda tasavvuf tarihinde Allah-lem ilikisini, dolaysyla varln meydana geliini ve ileyiini, akla dayal ilm yntemlerden farkl olarak kef ve ilhamdan kaynaklanan mistik sezgiyle aklayan hocas Muhyiddin bnl-Arab gibi varl ayn sistemle yorumlamaktadr. lm-i ilhnin (Metafizik) temel meselesini baarl bir slpla ele alan mellif girite eserin tertibinin ve ierdii bilgilerin kendi dnce rn olmadn, bunlarn tamamen ilh irade erevesinde kef ve ilham yoluyla geldiini sylemekte, bu sebeple kitabn tertibinin yadrganmamas gerektiini belirtmektedir. Ayrca eseri, yksek dzeyde sekin olan (ahassl-havs) kimselerin seyr slk esnasnda yararlanmas iin kaleme aldn, baz konular okuyucunun sezgi gcne havale ederek ksa kestiini, bir ksm nemli meseleler hakknda ise ok kapal olduklar iin susmay tercih ettiini ifade eder. Konev, ele ald konularla ilgili olarak zaman zaman okuyucuya iyi dnmesi ve dikkatini younlatrarak anlamaya almas hususunda uyarlarda bulunur, anlalmas zor baz meseleler iin de tefekkrle birlikte kefin gerekliliini vurgular. Bir hususta okuyucuya ayrca Kef srril-ayreh an srril-ayreh isimli eserini tavsiye eder. Kitab hangi tarihte yazdn belirtmemekle birlikte hayatnn sonlarnda kaleme ald en-Nefetl-lhiyyede bu eserden sz etmesi (Keklik, s. XIX) onun ad geen eserden daha nce telif edildiini gstermektedir. Konevnin mahedenin tabiatna uygun bir yntem gelitirerek tasavvufu mteahhirn dneminde teekkl eden ilim anlayna yerletirdii ve tam bir Metafizik (ilm-i ilh) olarak tesis ettii Miftul-ayb bir mukaddime ve giriten sonra on bir blm ve bir htimeden olumaktadr. Mukaddimede konusunun Hak Tel olmas sebebiyle ilm-i ilhnin (Metafizik) en erefli ilim olduu vurgulanm, ilkeleri ve meselelerine ksaca iaret edilerek hibir lye tabi tutulmaz diye bilinen bu ilmin de nihayet bir ls, usul, kurallar bulunduu belirtilmitir. Giri blm zet ve genel olmak zere iki ksmdr. zet ksmnda eserdeki konular saylm, genel ksmnda ise ilm-i ilhnin mahiyeti ve konularna, varln birlii (vahdeti vcd) ve mertebeleriyle ilgili baz tahlil ve aklamalara yer verilmi, ardndan ksa bir htime ile kitap tamamlanmtr. Eserin esas konusunu oluturan on bir blmlk ksma Kll srrn aklanmas ve asl konunun izah bal ile girilmekte ve burada cem ve vcd, ahadiyyet-i cem, hakkatl-hakik, am, nefes-i rahmn, ayn- sbite, ar, krs, akl, nefis, levh, kalem gibi kavramlar erevesinde varlk mertebeleri izah edilerek Hakkn ztndan itibaren ehdet lemine tenezzlnn nasl gerekletii anlatlmaktadr. Daha sonra muhabbet tevecchnn hkmleri ve srlar, duann srr, hkmleri ve artlar, Hakkn lemle, lemin Hakla irtibat asndan insann bilgisi, bilgiamel ilikisi, ilh ve kevn kelm konusu ele alnmakta, nemli srl bilgiler bal altnda da konularn deiik boyutlarna dikkat ekilmektedir. Baz blmlere balk konmam, baz blmlerin de nceki blmlere ek mahiyetinde olduu ifade edilmitir. Kitabn yaklak te birini oluturan htime ksmnda ise insn- kmilin zelliklerine yer verilmitir. Konev, bu blmde anlattklarnn 630 (1233) veya 631

(1234) ylnda Trkmen blgesinde iken kendisine mcmelen ilham edilen srlardan ibaret bulunduunu belirtmekte ve insann hakikatinin ne olduu, nereden, nerede ve niin var olduu, onu kimin var ettii, bu leme geliindeki gayenin ne olduu, nereye gidecei, ilk ve asl irade asndan onunla neyin amaland, mna olarak onda neyin bulunduu, ilh ve kevn nshalarn mtekabiliyeti gibi toplam on yedi sorunun cevab zerinde durmaktadr. Kitap bir tavsiye ve mnctla sona ermektedir. Eser iki defa randa neredilmitir. eyh Ahmed e-rz tarafndan gerekletirilen ilki Molla Fenrnin kitaba yazd Mibul-ns beynel-mal vel-mehd f eri Miftil-aybilcem vel-vcd adl erhin kenarnda (Tahran 1323), Muhammed Hcev tarafndan gerekletirilen ikincisi de yine Molla Fenrnin erhiyle birlikte baslmtr (Miftul-ayb liEbil-Mel adriddn Muammed b. s onev ve eruh Mibul-ns li-Muammed b. amza el-Fenr, Tahran 1416 h./1374 h.). Miftul-ayb zerine Osmanllar dneminde birok erh yazlmtr. Bunlardan ilki Molla Fenrnin yukarda ad geen erhidir. Bu erhin, metniyle birlikte gerekletirilen nerinde Mirza Him el-kr, yetullah Humeyn, Seyyid Muhammed el-Kumm, g Muhammed Rz Kumie, Hasanzde mil gibi melliflerin talikatna da yer verilmitir. Muhammed Hcev ayrca erhi Farsaya evirmitir (Terceme-i Mibul-ns, Tahran 1416 h./1374 h.). Molla Fenrden sonra eser, Ftih Sultan Mehmedin istei zerine Kutbddinzde znik ve Molla Ahmed-i lh tarafndan ayr ayr erhedilmitir. Kutbddinzde, Arapa olarak kaleme ald eserini (Fetu Miftil-ayb) Molla Fenrnin erhindeki baz mulak yerleri aklamak ve esas konuyu teferruattan ayklamak amacyla yazdn belirtmitir (DA, XXVI, 489). Molla lhnin erhi ise Farsadr (er-i Miftul-ayb, Konya Ysuf Aa Ktp., nr. 414 [mellif nshas]). Molla Ahmed-i lh, Ftihin talebi zerine eserle ilgili ayrca erh-i Istlht- Mifthul-gayb isimli bir kitap kaleme almtr (Bayram, VII. devre, sy. 7 [1979], s. 14). Miftul-ayb Atpazr Osman Fazl- lh (Mibul-alb eru Miftil-ayb), Abdurrahman Rahmi Bursev, Ahmed b. Abdullah Krm, Malkozde Mustafa Efendi, ehbeddin Ahmed b. Hseyin el-Hamev tarafndan da erhedilmitir (son drt mellifin erhlerinin ad eru Miftilayb eklindedir; nshalar iin bk. Ergin, II [1957], s. 70-71). Beyazt Devlet Ktphanesinde Esrr-hdil-l min fetil-mevcd adyla kaytl olan (Veliyyddin Efendi, nr. 1726) erhin mellifi tesbit edilememitir (a.g.e., II [1957], s. 71-72). Eseri Ah Evran Farsaya (Sleymaniye Ktp., Pertev Paa, nr. 278; Bayram, VII. devre, sy. 7 [1979], s. 13), Ekrem Demirli Trkeye (Tasavvuf Metafizii: Mifth- Gaybil-cem vel-vcd, stanbul 2002), Stephane Ruspoli ksm olarak Franszcaya evirmitir. Franszca evirisiyle birlikte ksm neri de yaplmtr (La cl du monde suprasensible, Paris 1978; EI [ng.], VIII, 754).

BBLYOGRAFYA

Sadreddin Konev, Miftul-ayb ve eruh Mibul-ns li-Muammed b. amza el-Fenr (nr. Muhammed Hcev), Tahran 1416 h./1374 h., ayrca bk. neredenin girii; Cm, Nefet, s. 556; Takprizde, e-ei, s. 24-25; Kef-unn, II, 1768; Osmanl Mellifleri, I, 91; Brockelmann, GAL, I, 585-586; Suppl., I, 807; Nihat Keklik, Sadreddn Konevnin Felsefesinde Allah-Kint ve nsan, stanbul 1967, s. XIX-XX; Osman Ergin, Sadraddin al-Qunaw ve Eserleri, M, II (1957), s. 68-72; Mikail Bayram, Sultan Fatihde Sadruddin Konevi ve Ahi Evren Hayranl, Fikir ve Sanatta Hareket, VII. devre, sy. 7, stanbul 1979, s. 13-16; W. C. Chittick, Sadr al-Dn al-naw, EI (ng.), VIII, 754; Mustafa Kara - Hamid Algar, Abdullah- lh, DA, I, 111; Reat ngren, Kutbddinzde znik, a.e., XXVI, 489-490. Reat ngren

MFTHU KNZs-SNNE
() Wensinckin (. 1939) on drt hadis ve siyer kitabndaki rivayetler iin hazrlad alfabetik konu, ahs ve yer fihristinin Arapa tercmesi. Hollandal arkiyat Arent Jean Wensinckin ilk dnem hadis ve siyer kaynaklarndan kolayca yararlanmay salamak amacyla 1916 ylnda hazrlamaya balad ve on ylda tamamlayp A Handbook of Early Muhammadan Tradition adyla yaymlad eser (Leiden 1927), 1928de Ahmed Muhammed kir tarafndan Arapaya tercme edilmeye balanmtr. Mtercim eserin yaklak te birini Arapaya uyguladktan sonra ngilizce bilmemesinden kaynaklanan glkler sebebiyle (Wensinck, Miftu knzis-snne, Ahmed M. kirin girii, s. t-v) tercme ii Muhammed Fud Abdlbkye devredilmi, o da baz tashihler yaparak drt ylda tamamlad almaya Miftu knzis-snne adn vermitir (Kahire 1353/1934; Lahor, ts.; 1403/1983; Mekke, ts.; Beyrut 1403/1983, 1405 [Hall el-Meyyisin tashihleriyle]). Wensinck kitabn giriinde, Ktb-i Sitte ile Drimnin es-Snen ve mam Mlikin el-Muvaa adl eserlerinin konu balklaryla kitap ve bab numaralarn gstermi, esas alnan kaynaklar ve ksaltmalar hakknda bilgi vermi, eser incelenirken dikkat edilmesi gereken baz hususlara iaret etmi, hadis konusunda Christian Snouck-Hurgronje, Ignaz Goldziher ve Alfred Guillaumeun yntemlerinin rehber olarak alnmas gerektiini syleyip slm mevzularda aratrma yapacak olanlar ynlendirmeye almtr (A Handbook of Early Muhammadan Tradition, s. VIII). Miftu knzis-snneye esas tekil eden kitaplar a-i Bur (Leiden 1862-1868, 1907-1908), a-i Mslim (Bulak 1290), Snen-i Eb Dvd (Kahire 1280), Snen-i Tirmi (Bulak 1292), Snen-i Nes (Kahire 1312), Snen-i bn Mce (Kahire 1313), mam Mlikin el-Muvaa (Kahire 1279), Msned-i Amed b. anbel (Kahire 1313), Snen-i Drim (Delhi 1337), Msned-i aylis (Haydarbd 1321), Msned-i Zeyd b. Al, bn Sadn e-abatl-kbrs (Leiden 1904-1908, 1917, 1940), bn Himn es-Sresi (Gttingen 1859-1860) ve Vkdnin elMezsidir (Berlin 1882). Wensinck bu eserleri birer rumuzla gstermitir (Buhr , Mslim , Eb Dvd , Tirmiz , Nes , bn Mce , Mlik , Ahmed b. Hanbel , Drim , Taylis , Zeyd b. Ali , bn Sad , bn Him , Vkd) . Ayrca kitap numaras , bab numaras , hadis numaras ksaltmasyla belirtilmitir. ksaltmas, nceki atfla sonrakini kyasla anlamnda, cz, ksm, de ayn hadisin sz edilen yerde birden fazla getiini, baz bab veya sayfa numaralarnn zerine konulan kk rakamlar ise konuya dair hadisin ka kere zikredildiini ifade etmek zere kullanlmtr. Kitapta ok fazla ksaltmann yer almas istifadeyi gletirmitir. Buhr, Eb Dvd, Tirmiz, Nes, bn Mce ve Drimnin eserlerinde konular kitap ad ve bab numarasna, Mslim ve Mlikin eserlerinde kitap ad ve hadis numarasna, Zeyd b. Ali ve Taylisnin eserlerinde hadis numarasna, Ahmed b. Hanbelin el-Msnedinde cilt ve sayfa numarasna, bn Sadn e-abatl-kbrsnda cilt, ksm ve sayfa numarasna, bn Him ve Vkdnin eserlerinde sayfa numarasna gre gsterilmi, Buhr, Mslim ve Tirmiznin Tefsrl-urn blmlerinde ise yukardaki genel uygulama yerine kitap ve sre numarasna iaret edilmitir.

Wensinck fihristine esas ald kitaplarda geen ahs, yer adlar ve tarih olaylarla ilgili anahtar kelimeleri nce alfabetik sraya gre tertip etmi, konunun alt balklarn ayrntl biimde gstermitir. Ancak bu kurala her yerde uymam, bazan konu baln verirken harf-i tarifleri dikkate almam, bazan kelimenin cemini, bazan mfredini anahtar kelime olarak kullanmtr. Anahtar kelime bir eserde aynen gemese de o konuyla ilgili yere atfta bulunulmutur. Miftu knzis-snne ncelikle konu, ahs, yer ve kavram indeksi olduundan bunlar hakknda bilgi edinmek isteyenler iin kanlmaz bir kaynak olmakla birlikte kelimeyi bazan oul, bazan kk fiili, bazan da terimletii ekliyle vermesi, zellikle siyer ve megz kaynaklarna konularna gre deil cilt veya sayfa numarasna gre atfta bulunmas, bab ve kitap isimleri sonradan konulmu neirlerin esas alnmas yznden eletirilmise de ilk iki eletirinin pek hakl olmad grlmektedir (M. Abdullah Hayyn, sy. 34 [1412/1992], s. 258-295). Eserin ba tarafnda Muhammed Red Rz ve Ahmed Muhammed kirin birer takdim yazs bulunmaktadr. M. Red Rz arkiyatlarn ve mslman limlerin hadis fihristi hazrlanmasna katklar, mslmanlarn bu alanda yapt almalarn temel nitelikleri, Miftu knzis-snnenin zellikleri ve eserin Muhammed Fud Abdlbkye tercme ettirilmesi sreci zerinde durmaktadr. Ahmed Muhammed kir de eseri tercme etmeye balamas, daha sonra evirinin M. Fud Abdlbk tarafndan devam ettirilmesi, slm toplumunda hadis mucemi yazma geleneinin balangc ve geliimi, etrf kitaplar, Kitap ve Snnetin dindeki yeri ve Miftu knzis-snnenin zellikleri konularnda bilgi vermektedir.

BBLYOGRAFYA

A. J. Wensinck, Introduction, A Handbook of Early Muhammadan Tradition, Leiden 1927, s. VIIIX; a.mlf., Miftu knzis-snne (trc. M. Fud Abdlbk), Beyrut 1403/1983, M. Red Rznn girii, s. n-; Ahmed M. kirin girii, s. t-v; Maal-Mektebe, s. 66-68; Eb Muhammed Abdlmehd b. Abdlkdir b. Abdlhd, uruu tarci adi Reslillh allallhu aleyhi ve sellem, Kahire 1987, s. 167-177; M. Abdullah Hayyn, Bau m ylau al kitbi Mifti knzis-snne, Mecelletl-buil-slmiyye, sy. 34, Riyad 1412/1992, s. 253-296. brahim Hatibolu

MFTHUs-SADE
() Takprizde Ahmed Efendinin (. 968/1561) ilimler tarihi ve tasnifiyle ilgili Arapa biyobibliyografik ve ansiklopedik eseri. Tam ad Miftus-sade ve mibus-siyde f mevtil-ulm olan kitap Osmanl ilim zihniyetinin beslendii birikim ve literatr belirtmesi, bu ilim muhitinin ulat seviyeyi kapsaml bir ilimler tasnifi ve bibliyografya disiplini iinde ortaya koymas, zellikle de bu zihniyetin XVI. yzyldaki yansmalarn gstermesi asndan nemli bir eserdir. Drt mukaddime, iki blm ve yedi ksmdan meydana gelmitir. Mukaddimelerde ilmin deeri, tahsilin fazileti, talebe ve hocann grevleri, ilim ahlk ve bilgiye ulama yollar gibi konular zerinde durulmakta ve yeri geldike zihniyet meseleleri tartlmaktadr. Her ilm disiplini yerine gre tanm, konu, ilkeler, pedagojik ama ve genel yararlar bakmndan ele alan Takprizde o disiplinin tarihi veya otoriteleriyle ilgili genel bilgiler vermekte, daha sonra da o alann balca literatrn tantmaktadr. Eserin taraf ad verilen iki ana blmnn konularn bilgi edinme yntemleriyle ilgili iki temel anlay tekil etmektedir. Bunlarn ilkinde teorik yntemle (tarkun-nazar), ikincisinde ise mistik arnma yntemiyle (tarkut-tasfiye) ulalan bilgiler ele alnm, yetkinlie de ancak bu iki yntemi birletirenlerin eriebilecei vurgulanmtr. Kitapta ilimler yedi ksm (devha) halinde gruplandrlm, her ksmdaki ilimler bir genel giriten sonra alt disiplinleriyle birlikte incelenmitir. Bu ksmlar srasyla yazya ilikin ilimler (hat sanat ve Arap imls), lisan ilimleri (sarf, nahiv, belgat ve edebiyat), mantk ilimleri (mantk disiplinleri ve tartma yntemleri), d dnyay konu alan ilimler (metafizik, fizik, matematik, mekanik, tp, corafya ve astronomi dahil btn disiplinler), amel hikmet (ahlk, ev idaresi, siyaset), er ilimler (kraat, hadis ve usul, tefsir, kelm, fkh ve usul) ve btn ilimleri (ibadetler, detler, helke gtren ahlk ktlkler ve necta ulatran erdemler) eklindedir. Btn ilimleri, gerek plan gerekse muhteva bakmndan Gazzlnin y ulmid-dnde iledikleriyle tam bir benzerlik arzederken bn Snnn ortaya koyduu felsef ilimler emasnn hem teorik hem de pratik disiplinleriyle Takprizdenin genel tasnifinde yer ald grlmektedir. Takprizde, ilim terimini gelenekteki deiik kullanmlarna uygun biimde yalnzca temel ilimlerin alt disiplinleri tarznda deil sanat, zenaat ve meslek gruplarn, hatta belirli konu balklarn da iine alacak ekilde ok kapsaml biimde kullanarak ilimlerin saysn 300n zerine karmtr (Rosenthal, s. 44). Bu tasnife yn veren ana fikir ise ilimlerin bn Sndan ilham alnarak varln yazda, szde, zihinde ve d dnyada bulunuuna gre gruplandrlmasdr. Takprizde ilk kategorideki aktarm, dil ve dnceyle ilgili olan disiplinleri alet ilimleri, sadece ontolojik gereklii konu edinen ilimleri de hakiki ilimler saymtr. Ontik varln hakikatini sabit gren Takprizde, bu ilimlerle varlan doru sonularn zamann hatta dinlerin ve din geleneklerin deimesiyle bile deimeyecei kanaatindedir. Mellife gre sz konusu sonulara salt aklla ulalyorsa bu ilimlere felsef ilimler, eer slmn naslar esas alnarak ulalyorsa bunlara da er ilimler denir. Mellifin aklamasna gre eser, felsef ilimler bakmndan bn Snnn ilimlerin taksimine dair olan kitabn (Asml-ulmil-aliyye) temel almtr (I, 68-69, 311, 314-315, 320). Ancak eserin genel plan ve ierii dikkatle incelendiinde telif srasnda bnl-Ekfnnin rdl-d il esnel-madndan da epeyce

yararlanld anlalmaktadr. Kitabn muhtevas kapsam itibariyle bir ilimler tarihi, biyobibliyografik bir ansiklopedi ve ilimler tasnifine dair bir ema hviyetindedir. Bu kapsamyla eser klasik slm mevztl-ulm literatr iinde sekin bir yere sahiptir ve erken dnem iin bnn-Nedmin el-Fihristi, ge dnem iin de bnl-Ekfnnin rdl-dyla karlatrlabilir (Miftus-sade, neredenlerin girii, I, 14-15, 35). Takprizdenin ilimler taksimi boyutuyla ilgili olarak eserini nereye yerletirdii ise onun ilm taksmil-ulmu metafiziin bir alt dal olarak tanmlamasndan karlabilir. limler taksimi ilmini mstakil bir disiplin olarak deerlendirmesiyle Takprizde (a.g.e., neredenlerin girii, I, 63-64) dikkat ekici bir yaklam ortaya koymutur. Esere hkim olan bak as er, felsef ve tasavvuf disiplinleri btncl bir bilgi sistemi iinde ilikilendirmektir. Bu ynyle Osmanl limlerinin ilm zihniyeti hakknda zengin veriler sunmaktadr (esere bu adan yaklamlar iin bk. Gkbilgin, VI/1-2 [1975], s. 127-138; VI/3-4 [1976], s. 169182; Unan, sy. 17 [1997], s. 149-152). Osmanl medrese muhitinde yetimi bir limin felsef ilimlere bak asndan da nem arzeden Miftus-sade, din ilimleriyle felsef disiplinlerin gerekte bark ve uzlak olduunu vurgulayan pasajlaryla dikkat ekmektedir (Korlaeli, sy. 7 [1993], s. 28). Eserin yirmi biri tam, sekizi eksik yirmi dokuz yazma nshasnn tantm Cevat zgi tarafndan yaplmtr (zgi, s. 25-35). Molla Lutfye nisbet edilen es-Sadetl-fire f siydetil-ire adl eserle (ul-meknn, II, 15; Hediyyetl-rifn, I, 840) Miftus-sade arasnda grlen benzerlikler, kitabn Molla Lutfye ait olmadn ve Takprizde tarafndan Miftus-sade iin bir taslak almas olarak kaleme alndn ortaya koymaktadr (daha fazla bilgi iin bk. Ylmaz, s. III-V, XXIV-XXX). Takprizde mrnn sonlarna doru Miftus-sadenin Mednetl-ulm adyla bir zetini yazm (Sleymaniye Ktp., Hlet Efendi, nr. 791; Kprl Ktp., nr. 1387), olu Kemleddin Mehmed Efendi de eseri Mevztl-ulm ismiyle Osmanl Trkesine tercme etmitir (stanbul 1313). Bu tercmenin nerinde baz eksik pasajlar bulunmaktadr (zgi, s. 37-41). Miftussadenin bir baka zeti de Solakzde olarak tannan Hall er-Rm el-Hanef tarafndan kaleme alnmtr (Miftus-sade, neredenlerin girii, I, 90). Miftus-sadeye Ktib elebinin Kef-unnda elliye yakn, Sddk Hasan Hann Ebcedl-ulmda krk akn atfta bulunduunun belirtilmesi kitabn ayn alanla ilgili literatre olan etkisini gstermesi asndan nemlidir. lk defa Haydarbdda baslan Miftus-sadenin (I-II, 1328-1329; III, 1356; niri belirtilmeyen bir basks daha vardr [I-III, Beyrut 1405/1985]) ilm nerini Kmil Kmil Bekr ve Abdlvehhb Ebn-Nr yapmtr (Kahire 1968). Osman Reer tarafndan Almancaya Takprzdes mifth es-sade (Islamische Ethik und Wissenschaftslehre 10. Jahrhunderts d. H.) adyla eksik olarak evrilen (stanbul 1934) eserin terminolojik ieriini Refk el-Acem ve Ali Dehrc Mevsat mualai Miftis-sade ve mibis-siyde adyla alfabetik olarak hazrlamtr (Beyrut 1998). Ayrca abn Halfe ve Veld M. el-Avze eser hakknda iki ciltlik bir ett yaymlamtr (Mifth al-sada wa misbh al-siyda, tude bio-bibliographique et biometrique, Kahire 1992). Mifts-sadenin mellifin olu Kemaleddin Mehmed Efendi tarafndan ar ve adal bir dille yaplan Trke tercmesi Mevztl-ulmu Mmin evik sadeletirerek yaymlamtr (Mevztl-Ulm: limler Ansiklopedisi, I-II, stanbul 1975).

BBLYOGRAFYA

Takprizde, Miftus-sade, I-III; ayrca bk. neredenlerin girii, I, 14-15, 35, 63-64, 90; a.mlf., Mevztl-ulm, I, 13-20; Kef-unn, I, 14-17; II, 1906; Sddk Hasan Han, Ebcedl-ulm (nr. Abdlcebbr Zekkr), Dmak 1978, I, 5-6; Brockelmann, GAL, II, 425-426; Suppl., II, 453, 633; ul-meknn, II, 15; Hediyyetl-rifn, I, 840; F. Rosenthal, Knowledge Triumphant, Leiden 1970, s. 44, 144; Ali Uur, Takprzde Ahmed Ismeddin Ebl-Hayr Efendi: Hayat, ahsiyeti, Eserleri ve lm Grleri (doentlik tezi, 1980), Atatrk niversitesi slm limler Fakltesi, s. 142-150; Fihris mati Mektebeti Kprl, stanbul 1406/1986, II, 105-106; Cevat zgi, Takprzdenin Mifth as-Sadesinin Dil ve Edebiyatla lgili Blmnn Tenkitli Metin Neri (yksek lisans tezi, 1987), Sosyal Bilimler Enstits, s. 1-79; Abdlhay el-Kettn, etTertbl-idriyye (zel), III, 18-20; Mustafa Necip Ylmaz, Takprlzde ve es-Sadetl-fhire f Siydetil-hire Adl Eseri (yksek lisans tezi, 1991), M Sosyal Bilimler Enstits, s. III-V, XXIV-XXX; Talat Sakall, Miftahus-sade-hyau Ulmid-din Mnsebeti, Takprl Zde Ahmet Efendi: 1495-1561, Kayseri 1992, s. 65-80; M. Tayyip Gkbilgin, Takprzde ve lm Grleri, TED, VI/1-2 (1975), s. 127-138; VI/3-4 (1976), s. 3, 169-182; Murtaza Korlaeli, Takprlzde ve Ktip elebiye Gre Trk Kltrnde Felsefenin Yeri, Felsefe Dnyas, sy. 7, Ankara 1993, s. 26-33; Fahri Unan, Takprlzdenin Kaleminden XVI. Yzyln lim ve lim Anlay, Osm.Ar., sy. 17 (1997), s. 149-264; lhan Kutluer, Frbden Takprzdeye: Uygarlk, Din ve Bilim, Akademik Aratrmalar Dergisi (Osmanl zel says), sy. 4-5, stanbul 2000, s. 13-30; M. Mnir Aktepe, Takprizde, A, XII/1, s. 42-44; Barbara Flemming, akprzde, EI (ng.), X, 351-352. lhan Kutluer

MFTHUt-TEBH
() Mudnin (X./XVI. yzyl) divan iirinde kullanlan tebihlere dair eseri. Arap ve Fars iirinin tesiri altnda gelien divan iirinde Arap ve ranl melliflerin belgat sahasnda ortaya koyduklar eserler, her iki edebiyatn hayal leminden ve tebih kadrosundan yararlanan Trk airlerinin yazdklarn anlamak ve deerlendirmek iin kullanlmaya balanm, baz Trk mellifleri de bu almalardan faydalanarak tercme ve tdil yoluyla birtakm eserler kaleme almlardr. Ahmednin bir ksm Farsa eserlerden zet yoluyla meydana getirdii Farsa birka gramer ve belgat kitab (etin, II/3-4 [1952], s. 103-108) hari tutulacak olursa Osmanl sahasnda yazlan Trke belgat kitaplarnn ilk rnekleri, eyh Ahmed el-Berdah el-midnin Kitb Cmii en-vil-edebil-Frissi ile (telif tarihi: 907/1502) Mustafa Srrnin Bahrl-marif (telif tarihi: 956/1549) adl eserleridir. Mudnin Mifthut-tebhi de bu konuda Osmanl alannda yazlan nc kitaptr. Mifthut-tebhin mevcudiyeti yakn zamana kadar bilinmemekteydi. Kaynaklarda ad gemedii gibi bu hususta yaplan aratrmalarda da kendisine herhangi bir atfta bulunulmamtr. Bir tesadf neticesinde elde edilen eserin bugn bilinen tek nshas Marmara niversitesi Fen-Edebiyat Fakltesi Kitaplnda kaytl olup (nr. 67) 19 varaktr. Sonundaki mhr, bu nshann Drlhilfedeki ad belirtilmeyen bir kuruma mderris Ahmed Ziyeddin tarafndan vakfedildiini gstermektedir. Eserin telif tarihi bulunmad gibi istinsah tarihi de yoktur. Nshann sonundaki 1007 (1598) ylna ait bir vefeyat kayd bu tarihten nce telif edildiini gstermektedir. Mukaddimede mellif eserine Mifthut-tebh adn koyduunu belirtmekte, yine mukaddimede kendi adn da Mud olarak vermektedir. uar tezkirelerinde bahsedilen ve her ikisi de XVI. asrda yaam olan iki Mud mevcuttur. Eser zerinde yaplan bir almada Mifthut-tebhin Kalkandelenli Mudye ait olduu sonucuna varlmtr (Ernsal, VII-VIII [1988], s. 218-220). Mifthut-tebhin mukaddimesinde mellif kendisinden bahsetmekte, eserin telif tarz, muhtevas ve tebih sanatnn zellikleri hakknda aklamalarda bulunmaktadr. Burada mellif Ensl-u adl bir kitab rnek aldn belirtir. Ensl-u, ran belgatnn nemli eserlerinden ayul-adin yazar erefeddin Rm tarafndan 826 (1423) ylnda Fars edebiyatnda kullanlan tebihleri aklamak iin kaleme alnm kk bir risledir. Mud eserinde erefeddin Rmnin uygulad sistemi divan iirine uygulamtr. Ancak Mifthut-tebh basit bir tercme veya adaptasyon deil orijinal bir eserdir ve Ensl-utan alnan sadece ekildir. Malzeme olarak divan airlerinin eserleri ve zellikle Ahmed Paann divan kullanlmtr. Mud bu hususu mukaddimede aklamaktadr (vr. 3b-4a). Eser mukaddimeden sonra yirmi bir bab ve bir htimeden meydana gelmektedir. Bablarda, Batan ayaa sevgilinin zasna tlak olunan elfz beyan olunmutur. Mud her babda benzetmelerle ilgili

kelimeleri sralarken rnek beyitler zikretmektedir. Bunlarn ou kendi iirlerinden, bir ksm Ahmed Paann divanndan seilmi, Kemalpaazdeden de bir beyit alnmtr. Ancak Mudnin yapt baz benzetmelerde zorlama olduu grlmektedir. Birka yerde istihd iin naklettii beyitler tebihi aklamak iin yazlm intiban vermektedir. Htimede tebihle birlikte tenasbe de dikkat edilmesi gerektii belirtilmekte ve bu konuda bir iki rnek verilmektedir. Eserinin sonuna koyduu bir ktada Mud bu risleyi bir iki haftada kaleme aldn, Trkede daha nce bu konuda bir eser bulunmadn sylemekte ve Mifthut-tebhin telifinden sonra baka melliflerin de ayn konuda eser yazdklarn bildirmektedir. Mifthut-tebh metnin transkripsiyonu ve tpkbasmyla birlikte smail E. Ernsal tarafndan yaymlanmtr (bk.bibl.).

BBLYOGRAFYA

smail E. Ernsal, Mudnin Miftht-Tebihi, Osm.Ar., VII-VIII (1988), s. 215-272; Kemal Eraslan, Eski Bir Belaat Kitab, Birinci Mill Trkoloji Kongresi: 6-9 ubat 1978, stanbul 1980, s. 3; Nihad M. etin, Ahmednin Bilinmeyen Birka Eseri, TD, II/3-4 (1952), s. 103-108. smail E. Ernsal

MFTHUl-ULM
() Eb Yakb es-Sekkknin (. 626/1229) Arap grameri ve belgatna dair eseri. Konunun nemi, kitabn ad ve plan hakknda ksa bilgi verilen bir mukaddimeden sonra blme ayrlan eserin birinci blmnde sarfn mahiyeti ve tarifi, harfler ve mahreleri, kelimelerin teekkl, kalp ve vezinleriyle sarfn tamamlaycs niteliinde kabul edilen itikak konusu incelenmitir. kinci blmde nahvin tarifi ve faydas, mil, mamul, irab ve irab almetleri gibi Arap dilinin sz dizimi kurallarna ve sebeplerine dair mantk izahlar yaplmtr. nc blmde men ve beyn ilimlerinin tarifleri, isnad, msnedn ileyh, msned, fasl-vasl, cz-tnb ve kasr bahisleriyle in (taleb) cmleler ve sz dizimi iinde fiillerin etkisinde bulunan eler (mteallikat) gibi men ilminin temel meselelerinden sonra beyn ilminin ana konular olan tebih, mecaz, istiare, kinaye ele alnm, ardndan bed ilmine geilerek mna ve lafz sanatlar incelenmitir. Bu blmn sonunda -mantk disiplinine ait olmakla birlikte-men ilminin tamamlaycs kabul edilen hudd, istidll, kyas bahisleriyle men ve beynn tamamlaycs olarak iir, aruz, vezin ve kafiye incelenmitir. Ardndan Kurana yaplan baz itirazlara temas edilmektedir. Bu itirazlar Kuranda grlen birka yabanc kelime, irab hatalar, Kurann eriilmez edeb bir eser olmad, iinde mna bozukluklar, elikiler ve gereksiz tekrarlarn bulunduu, iir nitelii tamad beyan edilmekle birlikte (Ysn 36/69) baz yet veya cmlelerin belli iir bahirleri kalbnda olduu noktalarnda younlamaktadr. 100e yakn yet erevesinde ele alnan bu bahiste Sekkk itirazlara cevap vermektedir. Miftul-ulmun zellikle men, beyn ve bed ilimlerini kapsayan nc blmyle Arap edebiyatnda mehur olan Sekkk, Abdlkhir el-Crcnnin Delill-icz ile Esrrlbelas, Zemahernin el-Kef ve Fahreddin er-Rznin Nihyetl-czndan yararlanmakla birlikte mantk bir rg iinde az rnek, bol tanmlama ve gruplandrmalarla belgat mevzularnn incelenmesinde zgn bir yaklam getirmitir. Ancak felsefeye olan dknl yznden Sekkk, Arap slbunu Yunan bilim ve terimlerine uygulama gayretiyle uzun ibareler kullanm, bunun sonucunda ifadesinde okuyucuyu zorlayan birtakm glkler ortaya kmtr. Miftul-ulm Kahire (1317, 1318, 1348, 1356), stanbul (1317), Badat (nr. Ekrem Osman Ysuf, 1402/1982) ve Beyrutta baslmtr (ts. [el-Mektebetl-ilmiyyl-cedde]; nr. Nam Zerzr, 1403/1983; nr. Abdlhamd Hindv, 1420/2000). Hsmeddin el-Hrizm tarafndan erhedilen eser (Sleymaniye Ktp., Yahy Tevfik, nr. 1109/1278; Esad Efendi, nr. 2996) zellikle nc blmyle belgat limlerinin dikkatini ekmi ve telifinden itibaren bu blm zerinde telhis, erh, hiye ve recez eklinde birok mensur ve manzum alma yaplmtr (Kef-unn, II, 1762-1767). erhlerinden en ok itibar grenleri Kutbddn-i rz, Teftzn ve Seyyid erf elCrcnye ait olanlardr (Gm, s. 165). Miftul-ulma dair kaleme alnan eserler arasnda nemini gnmze kadar koruyan alma Hatb el-Kazvnnin Tell-Miftdr. fadesinin akl, slbunun kolayl, metot ve plannn dzgnl ile asln glgede brakan Tell-

Mift yllarca ders kitab olarak okutulmu ve zerine birok erh ve baz erhlerine dair ok sayda hiye yazlmtr. Bu erhler arasnda Sadeddin et-Teftznnin e-erul-Mutaar ile (Mutaarl-men) (e-eru)l-Muavveli, smddin el-sferynnin el-Aveli, bn Yakb el-Maribnin Mevhibl-fett f eri Telil-Mift ve Baheddin es-Sbknin Arslefr f eri Telil-Mift mehurdur. Teftzn el-Muavveli, bata Abdlkhir el-Crcnnin Delill-icz ve Esrrl-belas olmak zere belgata dair daha nce yazlm eserleri inceledikten sonra kaleme almtr. Kitabnda Telte bulunan kapal hususlar erhetmi, nceki kitaplardan baz bilgiler ilve etmi ve Kazvnnin eski bilginlere ynelttii itirazlardan haksz bulduklarna cevap vermitir. Ayrca gerek Miftul-ulmda gerekse Kazvnnin el-nda kapal bulduu hususlar aklamtr. Teftzn bu eserini 748de (1347) tamamlamtr (elMuavvel, s. 127, 741). Kitap stanbul (1260, 1286, 1304, 1309) ve Beyrutta (nr. Abdlhamd Hindv, 1422/2001) baslmtr. Teftzn, daha sonra bu eserini ihtisar etmesi ynndeki talepler zerine 756da (1355) Mutaarl-menyi kaleme almtr (Mutaarl-men, s. 3; Ahmed Matlb, s. 570-573). Bu kitabn da birok basks mevcuttur (stanbul 1259, 1286, 1289, 1307). Hatb el-Kazvnnin el- da kendi ifadesiyle Telteki kapal hususlarn aklanmas ve onda bulunmayan baz bilgilerin ilve edilmesi suretiyle ortaya km bir tr erh mahiyetindedir. Tell-Mifta dair ok sayda erhin dnda zetleme, nazma ekme, Osmanl Trkesine evirme eklinde almalar yaplmtr (Kef-unn, I, 473-479; II, 1762-1767; Ahlwardt, VI, 366-386; Brockelmann, GAL, I, 294-296; Suppl., I, 515-519; mer Ferrh, III, 487-489, 753-754). Bunlar arasnda Abdnnfi ffet Efendinin en-Neful-muavvel f tercemetit-Telhs vel-Mutavveli ile Mehmed Zihni Efendinin Tel, Mutaarl-men, el-Muavvel ve Seyyid erf el-Crcn hiyesindeki beyitleri erh ve tahrc ettii el-Kavll-ceyyidi zellikle belirtilmelidir. Teftznnin Mutaarl-men, Maribnin Mevhibl-fett, Sbknin Arsl-efr adl erhleriyle Muhammed b. Ahmed ed-Desknin Mutaarl-men hiyesi rut-Tel adyla bir arada baslmtr (I-IV, Kahire 1937). Bbertnin erut-Teli de neredilmitir (nr. Muhammed Mustafa Sfiyye, Trablus 1392/1983).

BBLYOGRAFYA

Eb Yakb es-Sekkk, Miftul-ulm (nr. Nam Zerzr), Beyrut 1403/1983; Teftzn, elMuavvel (nr. Abdlhamd Hindv), Beyrut 1422/2001, s. 127, 741; a.mlf., Mutaarl-men, stanbul 1307, s. 3; Kef-unn, I, 473-479; II, 1762-1767; Edward Fendik, ktifl-an, Beyrut 1986; Ahlwardt, Verzeichnis, VI, 366-386; Serks, Mucem, I, 1034; II, 1509; Brockelmann, GAL, I, 294-296; Suppl., I, 515-519; Ahmed Matlb, el-azvn ve rut-Tel, Badad 1387/1967, s. 570-573; evk Dayf, el-Bela teavvr ve tr, Kahire, ts. (Drl-marif), s. 288; mer Ferruh, Trul-edeb, III, 487-489, 753-754; Sadreddin Gm, Seyyid erf Crcn ve Arap Dilindeki Yeri, stanbul 1984, s. 165; F. Krenkow, Sekkk, A, X, 329. Mehmet Sami Benli

MFER
() Savalarda ba korumak iin, ayrca trenlerde ihtiam arttrc bir unsur olarak taklan balk. Szlkte rtmek, gizlemek, korumak gibi anlamlara gelen gafr kknden alet ismi olan mifer ok eski tarihlerden beri kullanlmaktadr. Savalarda savann ban ve ban zellikle aln, ense, burun gibi ksmlarn dardan gelecek kl, mzrak, ok vb. darbelere kar korumas bakmndan nem tayan miferi Araplar teden beri bilmekteydi. Genellikle zrhn btnleyici bir paras olarak deerlendirilen mifer demir vb. metallerden yahut kaln ve dayankl deriden yaplrd. Miferin zerine sark sarlr veya klh giyilirdi. Arapada mifer iin genellikle beyza ve hze isimleri kullanlmaktadr. Bunlarn yannda haydaa, devmas, reba, imme, arme ve terke gibi kelimeler de zikredilmektedir. Hz. Peygamberin mveah ve seb (zs-seb) ad verilen iki miferi bulunmaktayd. Uhud Gazvesinde zrhn giyip miferini takan (bn Sad, II, 39) Resl-i Ekremin miferindeki halkalardan ikisi yzne batm ve yanan yaralamt. Ayn gazvede Reslullahn att harbe ile lmcl yara alan bey b. Halefin ok kaliteli zrh, klc ve miferi ele geirildi. Hz. Peygamberin Mekkenin fethinde ehre girdii srada banda mifer bulunduu birok kaynakta zikredilmektedir. Mifer daha sonra Ortadoudan Endlse kadar birok slm devletinde ordu techizat arasnda yer almtr. in yazl kaynaklarndan edinilen baz bilgiler mifer kullanmnn Trkler arasndaki nemine iaret etmektedir. Hatta bu kaynaklara gre Trk kelimesinin tulgadan (mifer) geldii, Trklerin Altaylarda tulga eklindeki bir altn dada demircilik yapmasndan dolay bu ad ald belirtilir (Orkun, s. 28; Esin, TK, VI/70 [1968], s. 783). Kuzey Asya kaya resimlerinde grlen baz asker ve svari tasvirlerindeki mifere benzer balklar dnda bilinen en eski Trk koruyucu silh buluntular milttan nce IV-III. yzyllara tarihlenen Pazrk kazlarnda ele gemitir. Daha sonra Hunlar, Gktrkler, Uygurlar, Tatarlar ve Moollar tarafndan birbirine ok benzeyen miferler kullanlm, bunlarn baz rnekleri kazlarda ortaya karlmtr. Buluntularda Gktrk svarilerinin alacak derecede Osmanl zrhl svarilerine benzedii dikkati ekmektedir. Ancak Mool miferlerine baz eklemeler yapld grlmektedir. IV. yzyldan itibaren Avrupaya giren Trk boylar kltr varlklarn da birlikte gtrmtr. Nitekim yaplan kazlarda mifer rneklerine de rastlanmtr. zellikle bugnk Bulgaristan, Romanya, Macaristan ve dolaylarnda rnekler daha fazladr. Bunlarn bazlar Budapete Mill Mzesinde sergilenmektedir. Trk miferi gelenei slmiyetten sonra da devam etmitir. Karahanllarda uk / yuk ad verilen tulgalar kullanlrd. Metal baln ba actmamas iin tyden yaplm takkeye ise kedk denirdi. Gerek yazl kaynaklar gerekse tasvirler, Anadolu Seluklular miferlerinin Osmanl miferlerine en yakn rnekler olduunu gstermektedir. bn Bbnin verdii bilgiler, Seluklu dnemi minyatrl yazmas olan Varaka ve Glahtaki tasvirlerle uyum iindedir.

Osmanl dnemi kaytlarnda Dvd mifer, tas, tolga / tulga, togulga, Dvd togulga, derbend, kallv, ehriyr, zernian tulga, serpenh, irinkale, zrh klh gibi isimlerle yer alan Trk miferlerini formda incelemek mmkndr. Birinci srada sivri klh eklindeki peelikli miferler yer alr. Bunlarn ikin karnl etek ksmndan sonra birden daralan yalma ksmndan olduka sivri tepelik ykselir. Tepeliklerinde bulunan prizmatik kreciin ortas bir halka taklmak zere delik braklmtr. Bu halkaya rtbe veya mevki iareti olarak kullanlan ince kuma yahut ty taklrd. Ancak halkasz olup tepelii sivri bir ubuk eklinde uzanan rnekler de vardr. Peelikli miferlerde gvde hafif ikince olup dikey veya kvrlarak uzanan yivlerle doldurulmutur. Etek ksmnn n tarafnda iki gz oyuu bulunur. Gz oyuklarnn arasnda aa yukar hareket ettirilebilen bir burun siperlii yer alr. Miferin etek ksmn ince bir metal zh evreler. Bu zhtan geecek ekilde etee alan ince deliklere zincir rg olarak yaplm peelik taklr. Sadece gzleri akta brakacak ekilde btn boynu ve yz rtecek byklkteki peelik burun stnden veya ene altndan balanabilecei gibi bir ucundan mifer gvdesindeki peelik engeline taklarak yz akta da braklabilirdi. kinci grupta siperlikli miferler bulunur. Bunlarda tepelikler daha bask, gvdeler daha konik olup tepelikleri beyz kre veya balk eklindedir. Etek evresi enli bir bordr oluturacak ekilde dzdr. n ksmlarnda dikey hareketli, tepelik ksm genellikle yrek biiminde bir burun siperlii vardr. Siperlikli miferlerde burun siperlii dnda toplam drt siperlik daha bulunur. Biri nde gne siperlii, biri arkada ense siperlii, ikisi de yanlarda kulak siperliidir. Konturlar dilimli formda kesilmi, metal levhalardan oluan bu siperliklerden ndeki gvdeye sabit perinlerle birletirilmi, dierleri ise birka zincir halkas ile hareketli olacak ekilde gvdeye perinlenmitir. Siperlikli miferlerin bir dier zellii de gvdenin n ksmna perinle sabitlenmi, huni eklindeki sorgu yuvalardr. Bu sorgu yuvalarnn iine rtbe almeti olarak balkl veya sln tarz ku tyleri yerletirilirdi. nc grupta zrh klhlar yer alr. Zrh klhlar, sadece ban st ksmn rtecek hafif yuvarlak disk eklinde metal bir para ve buna perinlenen, gzler akta kalmak zere btn boynu ve yz rterek omuzlara inen peelikten ibarettir. Dier miferler tek bana da taklmasna ramen zrh klhlar zrh gmlekle takm olacak ekilde birlikte kullanlrd. Demir, bakr gibi metallerden deri ve uha takviyeli olarak imal edilen Osmanl miferlerinin zellikle tombak kaplamal bakr olanlarna altn grnm kazandrlmtr. Ana malzemesi metal olan miferlerin yapmnda dvme (kertme / ykseltme), kesme, perin, dkm, zincir rme gibi teknikler kullanlmtr. Ayrca sslenmesinde tombaklama tekniinin yan sra zellikle demir rneklerde altn, gm ve ta kakma, svama ve her iki grupta kazma, kabartma, kesme / ajur, kakma, kumlama gibi maden ssleme teknikleri uygulanmtr. Belli ssleme programlarnn tatbik edildii eserlerin zerinde Trk ssleme sanatna zg bitkisel, geometrik, sembolik motifler gerek bordrler gerekse kapal ve serbest kompozisyonlar halinde ilenmitir. Miferlerin dekorasyonunda yazlar da nemli bir ssleme unsuru olarak grlr. Bunlar kf veya talik hatlarla yazlm olup iyi temenniler, sultana vg ibareleri, besmele ve Kurn- Kermden yet ve sreler eklindedir. Osmanl miferleri Akkoyunlular, irvanahlar, Memlkler, Timurlular ve Safevlerin miferleriyle baz kk farkllklar dnda paralellik gsterir. Ayrca Rus, Alman, Macar, Romen ve Bulgar

miferlerinin baz rneklerinde de Osmanl miferlerindeki zellikleri grmek mmkndr. Bu miferler literatre Trk tipi olarak gemitir. Bu durum, ksmen Osmanl dneminin etkileimi olarak deerlendirilse de byk oranda kkleri daha eski tarihlere dayanan bir gelenein ve etkileimin sonucu olmaldr. Miferler koruyucu silh olmakla beraber dikkat ekici grnleriyle devlet trenlerinde ve asker merasimlerde ihtiam arttrc bir unsur olarak da kullanlmtr. zerlerindeki baz sembolik unsurlar tren iindeki hiyerari, asker baar ve rtbe derecesini ortaya koyacak ekilde biimlenmitir. Malzemeleri, yapm ve ssleme teknikleri, ssleme programlar, sembolik anlamlar ile Trk sanat kapsamnda deerlendirilen miferler bu zellikleriyle dier kltrlere ait rneklerden ayrlr. Mifer yaklak XVII. yzylda kullanm sresini tamamlam ve ateli silhlarn yaygnlamas ile birlikte fonksiyonunu kaybederek ortadan kalkmtr.

BBLYOGRAFYA

Buhr, Cihd, 169; Tirmiz, Cihd, 18; Vkd, el-Mez, I, 246, 250, 253; II, 497; bn Him, es-Sre2, III, 80; bn Sad, e-abat, II, 39; bn Bb, Anadolu Seluk Devleti Tarihi (trc. M. Nuri Gencosman), Ankara 1941, tr.yer.; Nveyr, Nihyetl-ereb, VI, 240-241; H. Namk Orkun, Trk Sznn Asl, Ankara 1946, tr.yer.; T. T. Rice, The Seljuks in Asia Minor, New York 1961, tr.yer.; R. Ettinghausen, Chinese Representations of Central Asian Turks, Beitrge zur Kunstgeschichte Asiens, stanbul 1963, s. 208-222; Cevd Ali, el-Mufaal, V, 432-433; Emel Esin, slmiyetten nceki Trk Kltr Tarihi ve slma Giri, stanbul 1978, tr.yer.; a.mlf., Alp ahsiyetinin Trk Sanatnda Grn, TK, VI/70 (1968), s. 775-803; E. Nowgorodowa, Alte Kunst der Mongolei, Leipzig 1980, tr.yer.; Kemal Akiev, Kazakistann Khne Altn, Alma-Ata 1983, tr.yer.; G. Laszlo - I. Racz, The Treasure of Nagyszentmiklos, Budapest 1984, tr.yer.; A. Daneshvari, Animal Symbolism in Warqa wa Glah, Oxford 1986, tr.yer.; Kksal, slm Tarihi (Medine), XI, 170-171; Bahaeddin gel, slmiyetten nce Trk Kltr Tarihi, Ankara 1988, tr.yer.; zden Ssl, Tasvirlere Gre Anadolu Seluklu Kyafetleri, Ankara 1989, tr.yer.; A. Plczi-Horvth, Pechenegs, Cumans, Iasians, Budapest 1989, tr.yer.; Mustafa Zeki Terzi, Hz. Peygamber ve Hulef-i Ridn Dneminde Asker Tekilat, Samsun 1990, s. 133; I. Bona, Das Hunnen-Reich, Budapest 1991, tr.yer.; T. Nejat Eralp, Tarih Boyunca Trk Toplumunda Silh Kavram ve Osmanl mparatorluunda Kullanlan Silhlar, Ankara 1993, s. 153-157, ayrca bk. rs. 57-63; Ahmet Taal, Gk-Trkler, Ankara 1995, tr.yer.; Tlin oruhlu, Osmanl Koruyucu Silahlarnda Sslemeler ve Teknikler (doktora tezi, 1995), Sosyal Bilimler Enstits; M. Gorelik, Armii Mongola-Tatar BB, Moskva 2002, s. X-XIV; Yaar oruhlu, Gktrk Sanat, Trkler, Ankara 2002, IV, 91-99; Abdlhay el-Kettn, Hz. Peygamberin Ynetimi: et-Tertbul-idriyye (trc. Ahmet zel), stanbul 2003, I, 520-521; H. Stcklein, Ein Trkischer Helm, JAK, II (1925), s. 163-169; Dervi Karamanolu, Trk Miferleri, Tarih Hazinesi, I/3, stanbul 1950, s. 128-129. Tlin oruhlu

MHL es-SABB
() Mhl b. Nikl b. brhm es-Sabb (. 1231/1816) Lbnanl Arap dili ve edebiyat limi, air ve tarihi. 1189da (1775) Akkda dodu. Rum-Katolik kilisesine bal bir ailenin ocuudur. Dedesi brhim es-Sabb, Akk Emri Zhir el-merin doktoruydu. Kk yata iken ailesi Dmaka g etti ve ilk renimine orada balad. Hayat Dmak ve Msr arasnda gidip gelmelerle geti. Dmaktan Msra kaan ailesi tekrar Dmaka dnd (1206/1792), ardndan iki yl sonra tekrar Msra gitti. Burada Kpt din adamlarnn yan sra eyh Sleyman es-Sab ve eyh Ysuf el-Har gibi limlerden ders ald. Franszlarn Msr igali srasnda onlarn hizmetine girdi ve General Reynierin sekreterliini yapt. Franszlarn Msr terketmek zorunda kalmalar zerine 1216da (1801) Reynier ile birlikte Parise gitti. Pariste nce devlet matbaasnda Dou dilleri musahhihi, ardndan Kraliyet Ktphanesinde ark yazmalar mstensihi olarak alt. Bu grevi srasnda Antoine Isaac Silvestre de Sacy, Louis Mathieu Langles, Johann Gottfried Ludwig Kosegarten, Christian Friedrich von Schnurrer ve Jean Humbertin iltifatlarn kazand. Pariste vefat etti. Sabb, Kraliyet Ktphanesindeki grevi esnasnda yaklak altm el yazmasn istinsah etti. Bunlar arasnda Eb Temmmn el-amsesi ve Harrnin el-Mamt da bulunmaktadr. Sabb, dnemindeki baz devlet ve din adamlarna klasik tarzda kasideler de yazmtr. Eserleri. 1. er-Rislett-tmme f kelmil-mme vel-menhic f avlil-kelmid-dric. Msr ve Suriye konuma dili grameri hakknda olan eser H. Thorbecke tarafndan Mhl Sabbgs Grammatik der arabischen Umgangssprache in Syrien und Aegypten balyla yaymlanmtr (Strassburg 1886). 2. Msbatl-ber vel-amm f stil-amm. I. Napolyona ithafen yazlm olup Silvestre de Sacynin Franszca tercmesiyle birlikte yaymlanmtr (La colombe, messagre plus rapide que lclair, plus prompte que la nue, Paris 1805). Kitap talyanca ve Almancaya da tercme edilmitir. 3. Tru-ey hirl-mer ez-Zeydn kimi Akk ve bildi afed (nr. Hr Kustntn el-B el-Muhallis, Harisa 1927-1928). 4. Ned adeti tehn li-sadetil-ayaril-muaam Nbliyn. II. Napolyona methiye olup Silvestre de Sacy tarafndan Franszcaya evrilerek neredilmitir (Cantique S. M. Napolon le grand, empereur des franais et roi dItali, loccasion de la naissance de son fils Napolon II, Roi de Rome, Paris 1811). 5. Ned tehn li-sadetil-klliyyid-diyne Ls e-min aer melik Fransa ve Nvr. Grangeret de Lagrange tarafndan Franszcaya tercme edilerek yaymlanmtr (Cantique de flicitation sa M. trschrtienne Louis le Dsire, roi de France et de Navarre, Paris 1814). 6. Hommage au Frandjuge ministre de la justice, visitant lImprimerie de la rpublique (Paris 1803). 7. Vers la louange du souverain Pontife Pie VII (Paris 1805). Napolyonun tahta k mnasebetiyle Fransaya gelen Papa VII. Piusa yazlm bir methiye olup Silvestre de Sacy tarafndan Latinceye tercme edilmitir. 8. Vers arabes adresss Napolon loccasion du marriage avec Marie Louise dAutriche (Fundgruben des orients, I [Vienna 1810]). Baslmam eserleri de unlardr: Tru abili ehlil-bdiye, Tru-m ve Mr, Tru

Beyti-abb ve l-ifetil-ktlkiyye, Kitb fi-ir ve fil-ar ve mlatih kezzecel vel-mvea vel-mevliyy, el-Mibs f avlil-miys.

BBLYOGRAFYA

Mhl es-Sabb, Grammatik der arabischen Umgangssprache in Syrien und Aegypten (ed. H. Thorbecke), Strassburg 1886, s. III-X; A. I. S. de Sacy, Chrestomathie arabe, Paris 1806, III, 349, 362-364 vd., 519; C. F. von Schnurrer, Bibliotheca arabica, Halle 1811, s. 491-493; H. G. L. Kosegarten, Carminum Orientalium triga, Stralsund 1813, s. 28, 34 vd., 41; J. Humbert, Anthologie arabe, Paris 1819, s. 174-178, 291-293; Brockelmann, GAL, II, 630; Suppl., II, 728; a.mlf., Ml al-abb, EI (ng.), V, 493; L. Cheikho, Mhl es-abb ve sreth, el-Mer, VIII, Beyrut 1905, s. 24-34; Thomas Philipp, Class, Community and Arab Historiography in the Early Nineteenth Century-The Dawn of a New Era, IJMES, XVI (1984), s. 165-166, 168-175; C. Nijland, Ml al-abb, EI (ng.), VII, 33-34. Phlp Charles Sadgrove

MHALOULLARI
Osmanl Devletinin kurulu devrinde ve Rumelinin fethinde yararllk gsteren aknc ailesi. Osmanl tarih geleneine gre ailenin atas olan Kse Mihal, Osman Bey zamannda Bizansa bal Harmankaya tekfuru iken zamanla beyin silh arkadalar arasna girmi, muhtemelen 713te (1313) Osmanllara tbi olarak slmiyeti kabul etmitir. Mslman olduktan sonra Abdullah Mihal adn ald, Osman Beyin btn savalarna katld ve Sakarya havzasnda yaplan aknlarda da Osmanl ordusuna rehberlikte bulunduu belirtilir. Ayrca yine onun Bursann fethinde yer ald, fetih ncesinde Bizans tekfuru ile Orhan Bey arasndaki mzakereleri yrtt ifade edilir. Ona atfedilen mezar Bilecikte Ste bal Gazimihal nahiyesindeki Harman kyndedir. Glpazarnda bir zviye ile hamam yaptrd anlalan Kse Mihalin trbesi 1885te II. Abdlhamid tarafndan yeniden ina ettirilmitir. Kse Mihalin soyundan gelenler, daha sonra Rumelinin fethiyle birlikte Avrupa ktasna geerek aknc beyi olarak grev yaptlar. Kse Mihalin Aziz Paa, Balta Bey ve Gazi Ali Bey adlarnda olunun bulunduu ve bunlarn Rumelide snr boylarnda faaliyet gsterdikleri kabul edilmektedir. Ancak hem onlarn hem de oullar olarak gsterilenlerin faaliyetleri hakknda kaynaklardaki bilgiler olduka karktr. Kse Mihalin olu Aziz Paann Vize Kalesinin fethinde bulunduu ve 806da (1403) vefat ettii, onun olunun ise Gazi Mihal Bey olduu belirtilir. Ailenin ilk tannm ahsiyeti olduu anlalan Gazi Mihal Bey, I. Mehmed ve II. Murad dnemlerinde Rumelideki asker faaliyetlerde baarl olmu, zellikle Bulgaristann fethinde byk yararllk gstermitir. Mihal Bey 839da (1435) Edirnede vefat etmi olup trbesi Gazi Mihal Bey Camii hazresindedir. Mihal Bey, kahramanl dolaysyla baz tarihiler tarafndan Mihaloullarnn atas olarak kabul edilmitir. Baz aratrmaclar, Harmankaya tekfuru Kse Mihal efsanesinin kpaazde metnine zellikle eklendii ve uydurma olduu tezini benimseyerek Mihaloullarnn Rumeli kkenine iaret ederler. Harmankayann aslnda Mihalolu Ali Bey tarafndan satn alndn, onunla tankl olan kpaazdenin de bu olay bildii iin ailenin meneini Harmankayaya ve daha sonraki Mihal Beyin adndan hareketle uydurduu Kse Mihale baladn ileri srerler (Imber, s. 291-293). te yandan ailenin ilk tannm ahsiyeti Mihal Beyin amdan geldiine dair Envernin kayd da (Dstrnme, s. 90) bu konudaki bilgileri iyice karkla drmektedir. Bu bakmdan ailenin ilk ahsiyetinin kimlii hususunda kaynak eksiklii sebebiyle kesin bir hkme varmak zor grnmektedir. Mevcut bilgilerden hareketle Mihal Beyin Mehmed, Yahi (Bah), Aziz, Hzr ve Ysuf adlarnda be olu olduu belirtilir. Bunlardan Mehmed ve Yahi Bey, Yldrm Bayezid devrinde Osmanl ordusunda hizmet etmilerdir. Yahi Bey 816da (1413) lm, Mehmed Bey ise Ms elebi zamannda ona tbi olmu ve Rumeli beylerbeyilii yapmtr. Bu sebeple Mehmed Bey, Ms elebinin ldrlmesinin ardndan ksa bir sre Tokat Kalesinde tutuklanmsa da sonra serbest braklmtr. Ancak 819 (1416) ylnda meydana gelen eyh Bedreddin Simv isyan srasnda eyhin tarafn tutmas dolaysyla tekrar Tokatta hapse atlan Mihalolu Mehmed Bey, II. Murad zamannda padiaha kar yaplan Dzmece Mustafa hareketinde Rumeli beylerini Murad tarafna ekmesi iin serbest braklm ve Rumeli beylerbeyiliine getirilmitir. Ulubat Kprs nnde

Mehmed Beyin telkinleri sonunda aknc beyleri II. Muradn safna gemi, bylece II. Murad tahtn koruyabilmitir. 825te (1422) meydana gelen ehzade Kk Mustafa isyannn bastrlmasnda da Mihalolu Mehmed Beyin rol olmutur. Ancak stanbula iltica eden ehzade Mustafann oradan znike gelerek tekrar faaliyete gemesi zerine Mehmed Bey ehri kuatm, fakat hcum esnasnda yaralanp 826da (1423) Tceddinolu Mehmed tarafndan ldrlmtr. Cenazesi yurt olarak yerletii Plevneye gtrlerek orada bulunan trbesine gmlmtr. Gazi Mihal Beyin dier olu Hzr Bey de Mihaloullar arasnda byk hrete kavumutu. Kardei Mehmed Bey gibi Plevnede yerlemi olan Hzr Bey burada Abdullah, Bl, Ali, skender ve Fruz isimlerindeki oullar ve torunlaryla birlikte uzun sre yaamtr. ehzade Mustafann isyannda olu Gazi Fruz Beyle birlikte Eflak snrn ve Silistre Kalesini muhafaza etmitir. Fruz Bey daha sonra Trnovaya yerlemi ve burada Mihaloullarnn yeni bir kolunu kurmutur. 856da (1452) len Hzr Beyin teki oullar skender, Bl ve Gazi Ali beyler de II. Mehmed (Ftih) devrinde yaplan savalarda n plana kmlardr. Bu beyler arasnda bilhassa Gazi Ali Bey, Mihaloullarnn en nl beyi idi. 866 (1462) ylnda yaplan Eflak seferinde, Osmanllar tarafndan Kazkl Voyvoda olarak bilinen III. Vlad yenilgiye urattktan sonra onu Erdele (Transilvanya) kadar takip etmitir. Bu sefere katlm olan Sz elebi, Mihalolu Ali Beyin aknlarn, kahramanlklarn manzum olarak yazm olduu Gazavatnme adl eserinde anlatmtr. Daha sonra Bosnaya aknlar dzenleyen Gazi Ali Bey, bir ara Ftih Sultan Mehmed tarafndan Anadoluda devletin dou snrn korumakla grevlendirilmi, kendisine Sivas eyaleti, kardei skender Beye Kayseri sanca ve dier kardei Bl Beye de Niksar subal verilmitir. Otlukbeli Savandan sonra 878de (1474) tekrar Rumeliye dnen Gazi Ali Bey, kardeleri skender ve Bl beylerle birlikte Macaristan ve Arnavutluk zerine aknlar dzenlemi, onun zamannda Osmanl aknclar en u noktalara kadar ulamtr. Gazi Ali Bey, II. Bayezid dneminde de aknlarn srdrmtr. 906da (1500) Plevnede vefat etmi ve burada yaptrd mescidin yannda bulunan trbeye gmlmtr. Gazi Ali Beyin kardei skender Bey de Rumelide aknc olmu, 868de (1464) zvornik muhafzl yapmtr. skender Bey, II. Bayezid devrinde yaplan Osmanl-Msr savalar srasnda Kayseri sancak beyliine getirilmi, bu srada Memlklerle mcadele eden Dulkadrolu ahbudak Beye yardma gitmi, ancak 895 (1490) ylnda meydana gelen bir savata olunu kaybetmi, kendisi de esir edilerek Msra gnderilmitir. Yaplan antlamalar sonucunda ertesi yl serbest braklan skender Beyin lkesine dndkten sonraki faaliyetleri hakknda bilgi bulunmamaktadr. Onun Yahi ve Mahmud Bey isimlerindeki oullar ile Yahi Beyin olu da atalar gibi aknclk yapmlardr. Gazi Ali Beyin Gazi Hasan, Ahmed, Mehmed, Hzr ve Mustafa adlarnda be olu vard, bunlar da XVI. yzyln ilk yarsnda aknc beyleri olarak n yapmlard. Hepsi savalarda ehid olan bu beylerden Mehmed Bey, aldran Savana nc birliklerinin kumandan olarak katlm, 923te (1517) Bosna, 926da (1520) Hersek sancak beyi olmutur. Gazi Ali Beyin olu Hzr Bey ise 949da (1542) Segedin sancak beyi idi. Rumelideki Mihaloullarnn bir kolu da htimanda yerleen Kse Mihalolu Balta Bey soyundan gelenler tarafndan kurulmutur. htimanda Gazi Mihalolu Mahmud Bey Camii mevcuttur. Bu kolun

daha sonraki faaliyetleri hakknda fazla bilgi bulunmamaktadr. Bununla birlikte XIX. yzylda Mehmed Safiyyddin Bey, XX. yzylda Halid zi Bey, Nureddin zi Ksemihal, Mustafa Ragp Bey ve Mahmut Ragp Gazimihal gibi ahsiyetlerin bu koldan geldii tesbit edilebilmektedir. Mihaloullar, Rumelide olduu gibi Anadoluda da nemli hizmetler yapmlardr. Kse Mihalin olu Gazi Ali Beyin soyundan gelenler Bursa ve Amasyada yerlemiler, idar grevlerde bulunmulardr. II. Murad devri banda Amasya valisi bulunan Yrg Paann Mihaloullarndan Gazi Ali Beyin soyundan geldii vakfiye kaytlarndan anlalmaktadr. Bu koldan gelen Mihaloullar gnmze kadar srmtr. Aknclk geleneinin XVII. yzyldan itibaren nemini kaybetmesiyle birlikte etki ve nfuzlar azalan Mihaloullar ailesine mensup olanlar bilim ve kltre de nem vermilerdir. Bunun yannda ailenin fertleri zellikle Harmankaya, Glpazar, Bursa, Amasya, Vize, Edirne, htiman, Plevne ve Trnovada birok cami, zviye, medrese, eme ve kpr gibi mimari eserler yaptrmlar, vakflar kurmulardr. Gazi Mihal Bey 825te (1422) Edirnede bir cami, daha sonra iki kpr (bk. GAZ MHAL BEY CAM; GAZ MHAL KPRS), Eskiehir Seyitgazide de hayr eserleri yaptrmtr. Trnovada bulunan Mihalolu Fruz Bey burada bir cami ina ettirmi, Gazi Ali Bey ise Plevnede cami, trbe, medrese, mektep, tekke, eme ve saray; Niboluda cami, Vidinde hamam yaptrmtr. Bugn Balkanlarda ayakta kalmay baarm olan Osmanl eserlerinden bir ksm Mihaloullarna aittir.

BBLYOGRAFYA

kpaazde, Trih, s. 12-13, 15-16, 23-24, 29-31, 178; Oru b. dil, Tevrh-i l-i Osmn, s. 910, 12, 128 vd.; Enver, Dstrnme, s. 90 vd.; Ner, Cihannm (Unat), I, 90-92, 97-105, 118-120; bn Kemal, Tevrh-i l-i Osmn, I. Defter, s. 159-160; Hadd, Tevrh-i l-i Osmn (nr. Necdet ztrk), stanbul 1991, s. 33-35; Hoca Sdeddin, Tct-tevrh, stanbul 1279-80, I, 86, 267, 297, 311, 488-495, 529, 561; II, 72-73; Evliya elebi, Seyahatnme, III, 305; Mehmed Nzhet Paa, Ahvl-i Mihal Gazi, stanbul 1315; Mehmed Safiyyddin Bey, Gazi Mihal Bey ve Evld ve Ahfdnn Devleti Aliyyeye Hdemt- Mesbukalar, Ktp., TY, nr. 4610; Uzunarl, Osmanl Tarihi, I, 518; II, 571, 573; a.mlf., KseMihal, A, VI, 914-915; Yaar Gkek, Ksemihaloullar (mezuniyet tezi 1950), Ed. Fak., Tarih Seminer Kitapl, nr. 508; Levend, Gazavatnmeler, s. 181-361; C. Imber, lk Dnem Osmanl Tarihinde Dustr ve Dzmece, Stten stanbula (der. Oktay zel - Mehmet z), stanbul 2000, s. 291-293; H. Lowry, The Nature of the Early Ottoman State, New-York 2003, s. 59-70; Mehmed Zeki, Kse Mihal ve Mihalgazi Ayn Adam mdr, TOEM, sy. 11 (88), 15. sene (1341), s. 327-335; Mahmut R. Gazimihal, stanbul Muhasaralarnda Mihloullar ve Fatih Devrine Ait Bir Vakf Defterine Gre Harmankaya Mliknesi, VD, IV (1958), s. 125-138; Faruk Smer, Osman Gazinin Silah Arkadalarndan Mihal Gazi, Trk Dnyas Tarih Dergisi, sy. 50, stanbul 1991, s. 3-8; Fahamettin Baar, Osmanl Devletinin Kurulu Dneminde Hizmeti Grlen Aknc Aileleri I: Mihaloullar, a.e., sy. 63 (1992), s. 20-26; O. Sabev, The Legend of Kse Mihal Additional Notes, Turcica, XXXIV, Paris 2002, s. 241-252; M. Tayyib Gkbilgin, Mihalolullar, A, VIII, 285-292; Fr. Babinger, Mlolu, EI (ng.), VII,

34-35. Fahamettin Baar

MHMANDAR
() Baz slm devletlerinde resm misafirleri arlamakla grevli memur. Farsa mihmn (misafir) ve dr (sahip olan) kelimelerinden meydana gelen mihmndr misafir arlayan kimse demektir. Osmanl kltrnde bu tabir, Medineye hicretinde Resl-i Ekremi yedi ay kadar evinde misafir eden Eb Eyyb el-Ensr iin mihmndr- neb (mihmndr- Peygamber) eklinde bir unvan olarak da kullanlmtr. Kelime bugn daha ok dardan yurda gelen ziyaretileri karlamak ve burada kalacaklar sre iinde kendilerine yardmc olmakla grevli kiileri ifade etmektedir. Mihmandarlk eski bir gelenektir. Asr- sadette eli heyetlerini karlayp arlayan ve onlara Resl-i Ekremin huzurunda nasl davranacaklarn reten terifat grevlileri vard. Eliler, Abdurrahman b. Avfn bu ie tahsis ettii Drd-dyfe (Drd-dfn) denilen evinde (bn ebbe, I, 235) veya kendileri iin kurulan zel adrlarda yahut bir baka sahbnin evinde arlanrd. Abdurrahman b. Avftan baka Hz. Peygamberin hizmetisi Sevbn b. Bcdd, Bill-i Habe ve Hlid b. Sad de mihmandarlk yapmlardr. Elilerin snrlarda karlanmasn isteyen ve Medineye geldiklerinde ziyaretlerine giden (DA, XI, 4) Resl-i Ekremin vasiyetleri arasnda elilere iyi davranlmas ve kendisinin yapt gibi onlara hediyeler verilmesi de vardr (Buhr, Cihd, 176, Cizye, 6, Mez, 83; Mslim, Vey, 20). Ayn gelenek farkl isimlerle de olsa Ortaa slm devletlerinde devam ettirilmitir. Mesel Gazneliler ve Salgurlularda elilere mihmandarlk yapan saray grevlisine resldr denilirdi (Palabyk, s. 218-219). Anadolu Seluklu hkmdarlarnn misafirlerini karlayp arlamakla grevli saray mihmandarlarna mihmandrn- has ad verilirdi (bn Bb, I, 252, 442). Mihmandar, Memlk sarayndaki asker grevlilerden (erbbs-syf, erbb- syf) biriydi ve Ftmlerin sivil memurlarndan (erbbl-aklm) shibl-bb nibine denk dyordu (Kalkaend, ubul-a, III, 484). Mihmandarn erbbs-syfa dahil edilmesinin sebebi, herhalde ilk grevinin dardan gelen misafirleri snrda karlayp ekya saldrs gibi tehlikelerden koruyarak baehre kadar gvenlik ierisinde getirmi olmasdr. Onlar slimen Kahireye ulatrdktan sonra da mevki ve derecelerine uygun yerlerde kalmalarn, ikametleri sresince en iyi ekilde arlanmalarn ve ilerinin grlmesini salyordu. Memlklerin Dmak, Gazze, Halep, Trablus gibi nib-i saltanat eyaletlerinde de yine erbb- syftan mihmandarlar bulunurdu. Snra bir elilik heyetinin yaklat haber alnnca o tarafn saltanat nibi bunu hkmdara bildirir, kabulne dair olumlu cevap gelmesi halinde karlanmas iin mihmandarn gnderirdi. Eer eli Memlklere tbi bir devletten ise karlamay mihmandar yapar, lhanllardan veya baka bir byk devletten geliyorsa merkezden karlama iin nib yahut hcibl-hccb gibi emrlerden biri grevlendirilirdi. Eyyb ve Memlk saraylarnda mihmandarlk yapm baz kimseler grev unvanlarn lakap olarak da kullanmlardr. Nessbe diye de bilinen air ve edip Ebl-Mehsin Bedreddin Ysuf b. Seyfddevle el-Mihmndr (VII./XIII. yzyl) bunlarn en mehurudur (Syt, I, 569). Onun

Kalkaend ve Makrznin yapt iktibaslardan (alidl-cmn, s. 83, 86, 87; es-Slk, I/2, s. 637-638) tannan Kitbl-Ensb zamanmza ulamamsa da dil ve edebiyat alannda kaleme ald zletl-iltibs fil-far beynel-iti vel-cins adl eseri gnmze kadar gelmitir (Brockelmann, I, 337; Suppl., I, 499). Osmanl belgelerinde yabanc sefirlere saray grevlilerinden birinin mihmandar tayin edildiinin belirtilmesinden, tekiltta Memlklerde olduu gibi zel bir mihmandar kadrosunun bulunmad anlalmaktadr. Haziran 1806da stanbul-Eflak gzerghndaki btn kazalarn kadlaryla niblerine, yenieri zbit ve serdarlarna, mtesellimlerine, ehir kethdlarna ve dier grevlilere gnderilen hkmde Fransa sefiri General Sebastianinin Eflaka geldii ve mihmandarl iin dergh- l kapcbalarndan birinin grevlendirildii bildirilmi, stanbula ulancaya kadar geecei yerlerde kendisinin arlanarak istirahatinin salanmas emredilmitir (Uzunarl, MerkezBahriye, s. 276). Ignatius Mouradgea dOhsson da byk devlet elilerinin Osmanl topraklarna ayak basmalarndan ayrldklar zamana kadar hkmetin misafiri sayldklarn, mihmandar unvanna sahip bir zbitin eliyi snrda karladn ve lkede kald sre iinde ihtiyalarnn grlp arlandn syler (a.g.e., s. 276-277). XVII. yzyln balarna kadar hristiyan devletlerinin sefirleri stanbula geldiinde emberlitan karsnda bulunan Eli Hannda misafir edilirdi; sonradan kalacaklar yer Galata tarafna alnmtr. Dim sefrete tayin edilen eliler, itimatnmelerini sunacaklar zaman mihmandar tarafndan genellikle kapkulu ocaklarna maa datld ulfe divan gn -oradaki debdebe ve terifat grmeleri iin-konaklarndan alnp belli bir merasimle saraya gtrlrlerdi.

BBLYOGRAFYA

Buhr, Cihd, 176, Cizye, 6, Mez, 83; Mslim, Vey, 20; bn ebbe, TrulMednetil-mnevvere, I, 235; bn Bb, el-Evmirl-Aliyye: Selukname (trc. Mrsel ztrk), Ankara 1996, I, 252, 442; bnd-Devdr, Kenzd-drer, I, 383; VII, 372-373; VIII, 212; IX, 51, 117, 209, 210, 213, 214, 227, 228, 267, 281, 294, 295, 296; Ktb, Fevtl-Vefeyt, I, 239; Ali b. Muhammed el-Huz, Tarcd-delltis-semiyye (nr. Ahmed M. Eb Selme), Kahire 1401/1981, s. 667 vd.; Kalkaend, ubul-a, III, 484; IV, 22, 58-59, 187, 198, 218, 234, 238, 239, 241; V, 459; XII, 296-297, 432; a.mlf., alidl-cmn (nr. brhim el-Ebyr), Kahire 1982, s. 83, 86, 87; Makrz, es-Slk (Ziyde), I/2, s. 637-638; Hall b. hin, Zbdet Kefilmemlk (nr. P. Ravaisse), Paris 1894, s. 115; Syt, snl-muara, I, 569; Uzunarl, Medhal, s. 334, 349, 356, 359-360, 392, 396; a.mlf., Saray Tekilt, s. 190; a.mlf., Merkez-Bahriye, s. 276-277, 278, 284, 285, 287, 289; Brockelmann, GAL, I, 337; Suppl., I, 499; Abdlhay el-Kettn, et-Tertbl-idriye (zel), II, 201 vd., 206; smail Yiit, Siyas-Din-Kltrel-Sosyal slm Tarihi: Memlkler, stanbul 1991, s. 192; Hassn Hallk - Abbas Sabb, el-Muceml-cmi filmualat, Beyrut 1999, s. 214; M. Hanefi Palabyk, Valilikten mparatorlua Gazneliler Devlet ve Saray Tekilat, Ankara 2002, s. 218-219; Seyyid el-Bz el-Arn, el-Memlk, Beyrut, ts. (Drnnehdatil-Arabiyye), s. 152; Pakaln, II, 533; A. Saleh, Mihmindr, EI (ng.), VII, 2; Hseyin Algl, Eb Eyyb el-Ensr, DA, X, 124; Mehmet pirli, Eli, a.e., XI, 4.

Nebi Bozkurt

MHNE
() Baz Abbs halifeleri dneminde halkul-Kurn konusunda baz limlerin sorguya ekilip eziyet edilmesine ilikin olaylara verilen ad. Szlkte sorguya ekmek, etin imtihana tbi tutmak, eziyet etmek mnalarndaki mahn kknden treyen mihne sorguya ekip eziyete mruz brakma demektir (Lisnl-Arab, mn md.). Abbs halifeleri devrinde baz muhafazakr limlerin sorguya ekilmesi ve bir ksmna eziyet edilmesine ilikin olaylarla ynetimin bu tutumu mihne diye anlmtr. Mihne olay Abbs halifelerinden Memn tarafndan balatlmtr. Memn, 218 (833) yl baharnda Badat Valisi shak b. brhime yazd ilk mektubunda kadlar ve Abdurrahman b. Ynus, Yahy b. Man, Zheyr b. Harb gibi nde gelen hadis limlerini, ilk defa Dmakta Cad b. Dirhem tarafndan ortaya atlan Kurann yaratlml (halkul-Kurn*) konusunda sorguya ekmesini, beyan ettikleri grleri kendisine bildirmesini, ayrca Kurann mahlk olduunu benimsemeyenlere resm grev verilmemesini ve ahitliklerinin kabul edilmemesini istemitir. Bunun zerine vali kadlar ve ehl-i hads zmresine dahil olan bu limleri sorguya ekmi, kad ve limlerin hemen hepsi halifenin istei dorultusunda cevap verince serbest braklmtr. Memn, ikinci bir mektup yazarak baka isimlerin dahil olduu limler grubunu sorgulamasn emretmitir. Bunlar arasnda Affn b. Mslim, Ali b. Medn, Ubeydullah b. Muhammed, Ahmed b. Hanbel, Muhammed b. Sad, Kuteybe b. Sad, Yezd b. Hrn, Zheyr b. Harb, smil b. Dvd, Kavrr, Hasan b. Hammd es-Seccde el-Badd, Eb Hassn ez-Zeyyd, Bir b. Veld el-Kind, bn Uleyye, bnl-Bekk, Muhammed b. Nh, Veld b. c, sm b. Ali, Zeyyl b. Heysem gibi devrin nl limleri yer alyordu. Sorgulanan limlerin ou Kurann mahlk olduu grn benimsediini sylemi, ancak Ahmed b. Hanbel, Muhammed b. Nh, Seccde ve Kavrr bunun aksini savunmulardr. Bu drt lim shak b. brhim tarafndan zincire vurularak yeniden sorgulanm, Ahmed b. Hanbel ile Muhammed b. Nh grlerinde srar etmi, dier ikisi resm gr benimseyip kurtulmutur. Ahmed b. Hanbel ve Muhammed b. Nh zincire balanm olarak o srada Memnun bulunduu Tarsusa gnderilmitir (Taber, VIII, 631645). Memnun lmesi zerine Badata geri gnderilen iki kiiden Muhammed b. Nh yolda lm, Ahmed b. Hanbel ise Badatta hapse atlmtr. Memndan sonra halife olan MutasmBillh devrinde halktan gelen tepkiler zerine o da hapisten karlmtr (Ahmed Emn, III, 180; zafar, s. 59-61). Mihneye ilikin tlimat sadece Badat ile snrl olmayp dnemin Msr valisine de gnderilmi, Nasr b. Abdullah diye tannan Vali Keydr limleri halkul-Kurn konusunda sorguya ekmi, Kurann mahlk olduu grn benimsemeyenleri ahitlik hakkndan mahrum brakmsa da iddete bavurmamtr. Mihne olay Msrda uzun sre devam etmitir. Mihnenin Basra, Kfe, Dmak ve Medine gibi dier belli bal merkezlerde de uygulandna dair bilgiler mevcuttur (Kind, s. 193). Mihne, Memn dnemindeki sertlikte olmamakla birlikte Halife Mutasm ve Vsi dnemlerinde de srmtr. Bu devirde uygulanan bask ve iddete kar baz tepkiler de ortaya kmtr. Ahmed b. Nasr el-Huz nclndeki baarsz bir isyan hareketi bunlardan biridir.

Yakalanan Ahmed b. Nasr idam edilmitir (Taber, IX, 135-139). Mihne uygulamas Halife VsiBillhn lmnden sonra gevemekle birlikte Mtevekkil dneminde birka yl devam etmesinin ardndan 234te (849) halkul-Kurn tartmalarnn yasaklanmasyla sona ermitir. Ancak mihne devrinin tam anlamyla son bulmas ve izlerinin silinmesi, Bakad bn Eb Dudn grevinden azledilmesi ve mihne madurlarnn serbest braklmasyla 237 (851-52) ylnda gereklemitir (Taber, VIII, 648; Sbk, II, 59; bnl-Murtaz, s. 126). Mihne olayna dair bilgi veren kaynaklarda konu daha ok Ahmed b. Hanbel ve ona ynelik eziyetler etrafnda ilenmitir. Menkb kitaplar, yaplan eziyetlere ramen Ahmed b. Hanbelin Kurann mahlk olduuna ilikin gr reddettiini belirtmekle birlikte Chiz, Yakb ve bn Hallikn gibi mellifler onun eziyetlere dayanamadndan Kurann mahlk olduunu syleyerek ikenceden kurtulduunu kaydeder. Fakat daha sonra Ahmed b. Hanbel hakknda yaplan aratrmalarda onun Kurann mahlk olmad grnde direndii tesbit edilmitir (Yavuz, s. 34-35). Mutezil olmayan fakihlerin ve ehl-i hadsin inan ve dnceleri zerinde bask ve iddet uygulamaktan kaynaklanan mihne siyasetinin ortaya knda Mutezile kelmclarnn Abbs halifesini etkilemesinin rol oynad genellikle kabul edilir (Patton, s. 52, 127). Ancak Mervin hilfet merkezi olarak seilmesi ve Fazl b. Sehlin vezir yaplmasnda olduu gibi ran asll kiilerin ynetimde etkin oluunun yan sra Memnun baz uygulamalarnn bata Badat olmak zere eitli vilyetlerde ayaklanmalara sebep olduu, Ali evldnn da baz vilyetlerde iktidar ele geirmek iin isyan etmesi gibi hususlar gz nnde bulundurulduunda mihne siyasetinin kaynan yalnzca bir inan kaygsna indirgemenin mmkn olmad grlr (bk. MEMN). Mihne olay, lkeyi i savan eiine getiren sz konusu gelimelerin hilfetin otoritesini tehdit edecek boyutlara vard da dikkate alnp ynetimin din gelimeleri kontrol altna almak suretiyle toplumdaki blnme tehlikesini ortadan kaldrma giriimi olarak da deerlendirilmitir. Nitekim Memnun Mutezileyi, Snn ounlukla a arasndaki ihtilflarda denge unsuru olabilecei kanaatiyle benimsediini dnenlerin gr de bu durumda anlaml hale gelmektedir (Sourdel, REI, XXX [1962], s. 38-48). Mihne olay, hilfetin din yetkisinin vurgulanmas yannda siyas otoriteden bamsz ve ona kar tavr alan, bazan da halifenin gcn dengeleyecek ekilde halk zerinde nfuza sahip bulunan ehl-i hadsin ve fakihlerin bastrlmasn -zellikle de Badattaki limlerin gcnn snrlanmasn- amalayan otorite ile evresel gler arasndaki mcadele eklinde de grlmtr (Gibb, s. 11; Fehm Cedn, s. 79, 189, 280, 284; zafar, s. 56; Lapidus, VI/4 [1975], s. 379). Montgomery Watt ise mihne siyasetinin yukardaki gerekelerine katlmakla birlikte Abbs halifelerinin, ahkmn kaynan tekil eden Kuran lafzlarnn ilh meneli olmad, bylece Kurann hkmlerinin itima ve siyas artlara gre deitirilmesi ve bu yolla Snn limlerinin direni ve nfuzunun krlmas mmkn olaca iin Kurann yaratlml anlayn benimsediini belirtmitir (Islamic Philosophy and Theology, s. 34-35). Ancak Kurann yaratlml tartmalarnn ilh kelmn epistemolojik deeri deil ontolojik mahiyeti zerinde gerekletii bilindiinden Wattn yorumu tutarl grnmemektedir (bk. HALKUl-KURN). Mihne olaynn zuhuruna ilikin sz konusu tezleri reddetmeyi gerektirecek ak bilgiler kaynaklarda mevcut deildir. Bunlardan her birinin mihne devrinin olumasna tesir ettiini sylemek mmkndr.

Bununla birlikte Memn, kendi dnemine rastlayan baz mehd rivayetlerinin etkisi (Nuaym b. Hammd, vr. 91a) ve bir ksm evrelerin tevikiyle mslmanlar arasndaki ihtilflar zmleyip birlii salamak gibi bir misyon yklenmi olabilir. Memna mehd unvannn verildiini bildiren rivayetlerin bulunmas da bu ihtimali kuvvetlendirmektedir. Bu olay eitli aratrmalara konu olmutur. Abdlazz el-Kennnin Kitbl-de (Beyrut 1992), Walter M. Pattonun Ahmad Ibn Hanbal and the Mihna (Leiden 1897), Ahmed Abdlcevd edDmnin Amed b. anbel: Beyne minetid-dn ve minetid-dny (Beyrut, ts.), Abdlgan b. Abdlvehhb el-Makdisnin Minetl-mm Amed b. anbel (Cze 1987), Hlis Celebnin hiretl-mine (Amman 1989), Fehm Cednn el-Mine: Ba f cedeliyyetid-dn ves-siys fil-slm (Amman 1989) adl eserleri bunlar arasnda zikredilebilir.

BBLYOGRAFYA

Lisnl-Arab, mn md.; Abdrrezzk es-Sann, el-Muannef (nr. Habbrrahman el-Azam), Beyrut 1975, XI, 372-373; Nuaym b. Hammd, Kitbl-Fiten, British Museum, nr. 9449, vr. 26b, 56a-57b, 91a-92b; Chiz, alul-urn (Resill-Ci iinde, nr. Abdsselm M. Hrn), Kahire 1399/1979, III, 295; Slih b. Ahmed b. Hanbel, Sretl-mm Amed b. anbel (nr. Fud Abdlmnim Ahmed), skenderiye 1981, s. 49-50; Hanbel b. shak, ikru Minetil-mm Amed b. anbel (nr. Muhammed Na), Kahire 1397/1977, s. 35-36; Yakb, Tr, Leiden 1969, II, 576-577; Taber, Tr (Ebl-Fazl), VIII, 619, 631-645, 648; IX, 135-139; Ebl-Arab, Kitbl-Mian (nr. Yahy el-Cbr), Beyrut 1403/1983, s. 253, 438-439; Mesd, Mrc-eheb (Meynard), VII, 114-115; Kind, el-Vlt vel-ut (Guest), s. 193; bn Eb Yal, abatl-anbile, I, 80-82; Abdlgan b. Abdlvehhb el-Makdis, Minetl-mm Amed b. Muammed b. anbel (nr. Abdullah b. Abdlmuhsin et-Trk), Kahire 1407/1987, s. 40; bn Hallikn, Vefeyt, I, 64, 84; Ebl-Fid, elMutaar f abril-beer, Beyrut 1956, I, 40-43; Sbk, abat (Tanh), II, 38-39, 48-50, 59; bnl-Murtaz, abatl-Mutezile, s. 124-126; W. M. Patton, Ahmad Ibn Hanbal and the Mihna, Leiden 1897, s. 2, 3, 52, 127; M. Gaudefroy - Demombynes, Muslim Institutions, London 1950, s. 3435; Fruk mer, el-ilfetl-Abbsiyye f aril-feval-asker, Badad 1397/1977, s. 121122; W. M. Watt, Islamic Political Thought, Edinburgh 1980, s. 85-89; a.mlf., Islamic Philosophy and Theology, Edinburgh 1992, s. 34-35; H. A. R. Gibb, Studies on the Civilization of Islam (ed. S. J. Shaw - W. R. Polk), Princeton 1982, s. 11; D. Sourdel, Medieval Islam, London 1983, s. 77-79; a.mlf., La politique religieuse du calife abbaside al-Mamun, REI, XXX (1962), s. 38-48; Abdlazz ed-Dr, et-Tekvnt-tr lil-mmetil-Arabiyye, Beyrut 1984, s. 44; Fehm Cedn, el-Mine: Ba f cedeliyyetid-dn ves-siys fil-slm, Amman 1989, s. 79, 189, 280, 284; Yusuf evki Yavuz, slm Akaidinin ahsiyeti, stanbul 1989, s. 34-35; Hayrettin Ycesoy, Teavvrlfikris-siys inde Ehlis-snne: Fetrett-tekvn, Amman 1413/1993, s. 73-76; Ahmed Emn, ual-slm, Beyrut, ts. (Drl-kitbil-Arab), III, 169-186; G. Makdisi, The Rise of Humanizm in Classical Islam and the Christian West, Edinburgh 1990, s. 5; Mehmet Emin zafar, deolojik Hadisiliin Tarih Arka Plan, Ankara 1999, s. 56-64; I. M. Lapidus, The Separation of State and

Religion in the Development of Early Islamic Society, IJMES, VI/4 (1975), s. 379; J. A. Nawas, A Re-examination of Three Current Explanations for al-Mamuns Introduction of the Mina, a.e., XXVI/3-4 (1994), s. 615-624; M. Hinds, Mina, EI (ng.), VII, 2-6. Hayrettin Ycesoy

MHR MH
(bk. MHR MTER).

MHR MTER
( ) ran ve Trk edebiyatlarnda yazlan klasik ak mesnevisi. ark edebiyatlarnda Leyl ve Mecnn, Ysuf ve Zleyh, Hsrev ve rin gibi klasik ak konularnn ska ele alnmas airleri farkl konu araylarna yneltmi ve sembolik, alegorik veya temsil hikyeler kurgulanmasna frsat tanmtr. Bu tr mesneviler arasnda anlatmlar, konular, kahramanlar ve olay rgleri bakmndan birbirine benzeyen Mihr Mter ve Mihr Mhlar da nemli bir yer tutar. ok eski devirlerden beri yldz adlarnn kiilere verilmesinde veya yldzlarn kiiletirilmesinde, kozmik cisimlerin insanlarn ve devletlerin talihine etki ettiine dair inan yannda onlarn eskiden tanr addedilii de nemli rol oynamtr. Nitekim bu tr mesnevilerin hemen hepsinde Bedr, Behrm, Esed, Keyvn, Nhid, Cevz, Zhal, Utrid, Bercis gibi gk varlklarnn adlar birer kahramann ad olarak kullanlmtr. Mihr Mter ile eski ran ak destanlarndan saylan ve anonim zellikleriyle yazya geirilmi olan mensur Mihr Mh kssalar arasnda (Oxford Bodleian Library, Mecma-i Resil, Add., nr. 69) konu bakmndan benzerlikler vardr. Bu destanda anlatldna gre Meri lkesinin adaletli hkmdar Hver ahn uzun yllar sonra bir olu olur. ok iyi yetitirilen ehzade Mihr ava kt bir gn yolda Mter adl Maribli bilge bir tccara rastlar. Mter ona Marib hkmdarnn gzel kz Mhtan bahsederek bir resmini gsterince Mihr, Mha k olur ve babasndan habersiz dostu Nkahterle onu aramaya kar. Uzun maceralardan sonra sevdiine kavuur, evlenip mutlu olurlar (geni bilgi iin bk. Anbarcolu, ran ehinahlnn 2500. Kurulu Yldnmne Armaan, s. 154; DDl., II/2 [1975], s. 1-12). Fars edebiyatnda bu destanla birok bakmdan ortak zellikler gsteren Mihr Mter adl ilk mesneviyi yazan air Assr- Tebrzdir (. 784/1382). Mellifin Inme adn da verdii eser kahramanlar dolaysyla Mihr Mter diye tannm olup toplam 5120 beyittir. Yazl tarihi kaynaklarn ounda 778 (1377) olarak belirtilmise de Zebhullah Saf eserin 10 evval 748de (13 Ocak 1348) tamamlandn ileri srmektedir (Tr-i Edebiyyt der rn, IV, 1027-1028). ki kahramann da erkek olmas bakmndan dier ak mesnevilerinden ayrlan Mihr Mterde iki gencin ak nefsn arzulardan arnm derin bir dostluun rndr. Eserin Eski Anadolu Trkesine ilk evirisini yapan Hassn bunu, Ki k odu illetten muarr / Dah hem mihri ehvetten mberr beytiyle aklar (beyit 216). Assrn gerek tasvir ve tahkiyedeki baars gerekse konular anlatrken verdii tler eserin beenilmesine ve sonraki dnemlerde ayn konuda mesnevilerin yazlmasna sebep olmutur. Mesnevinin konusu ksaca yledir: stahr Hkmdar pr ile vezirinin ocuklar olmamtr. Bir gn avda rastladklar bir pr sayesinde ahn Mihr, vezirin Mter ad verilen birer oullar dnyaya gelir. Okul ana gelince her ikisi iin bir hoca tutulur. ki ocuk birbirlerine ar bir sevgi duyar. Hcibin kt kalpli olu Behrm, birbirini ok seven iki gencin bu yaknln haber verince hkmdar onlar ayrr. Hkmdarn Bedr adndaki klesi Mternin Mihr ile mektuplamalarna yardmc olur. Fakat Behrm eline geen bir mektubu hkmdara gsterince idam edilmelerine karar

verilir. Bedr, Mter ve Mihrin idam edilmelerine hkmdarn yeeni olan iyi kalpli Behzd engel olur, Mteryi ve Bedri Iraka gnderir. ok skntl geen yolculuk esnasnda karlatklar bir kafilenin reisi Mehyr onlar Reye davet eder. Reye gidip bir hafta Mehyrn konuu olurlar. Bedr birgn pazarda dolarken Mternin akrabalarndan Mihrb grr, onu Mterye gtrr. Bu arada Behzd babasnn hapse attrd Mihrin de serbest braklmasn salar. Mihr ve sadk adamlar Esed, Cevher, Sab Mteryi aramak zere Hinte doru yola karlar. Behrm yine bir hile dnerek Mihri arama bahanesiyle stahrdan ayrlr. Mter ve Bedr, Reyden Azerbaycana giderken bindikleri bir gemide tesadfen Behrm ile karlarlar. Behrmn adamlar onlar denize atar, bir tahta parasna tutunarak glkle kyya ularlar. O srada sahile avlanmaya gelen Derbend ehrinin hkmdar bunlar kurtarr. Bir ay sonra Mter, Mihrb ve Bedr Detikpaka doru yola karlar, birok tehlikeyi atlatarak Kpak snrna ulamay baarrlar. Mihr ve arkadalarnn Hindistana gitmek zere bindikleri gemi batmak zereyken baka bir gemideki yolcular onlar kurtarr. Yolda pek ok felketle karlasalar da Hrizme varrlar. lke hkmdar ah Keyvnn huzuruna karlar. Hkmdar ksa srede Mihrin birok fende mahir olduunu anlar. Hkmdarn kz Nhid Mihre k olur. Mihr de bir sre sonra Nhidin gzelliine hayran kalr. Bu arada Semerkant lkesinin hakan Sultan Karahan, ah Keyvnn kz Nhidi ister, dilei kabul edilmeyince sava aar, ancak Mihr ve yanndaki 500 askere yenilerek esir der. Bu olaylar cereyan ederken Mter ve arkadalar Hrizm snrna varrlar. Behrm ve adamlar da oraya gelmitir. Behrm, Mteryi ve Bedri esir alr, fakat nceden ehre gitmi olan Mihrb durumu renip ah Keyvna haber verir. Behrm yakalanr ve Mter tarafndan can balansa da on gn sonra korkusundan lr. Nhidle evlenen Mihr babasnn lkesine dnerek tahta kar. Mter de vezir olur. Be yl kadar sonra Mihr lnce Mter de ayn anda lr. Cenazelerin kaldrld akam Nhid de lr, dier dostlar da ksa bir sre ierisinde vefat ederler. Pek ok nshas bulunan Mihr Mternin (mesel bk. Tahran Mill Ktp., nr. 104; Tahran Melik Ktp., nr. 5934; British Library, Add., nr. 6619; Medine rif Hikmet Ktp., Fennt-trhil-Fris, nr. 4323; Nuruosmaniye Ktp., nr. 4190, 4326; TSMK, Hazine, nr. 687, 705, 831; Konya Belediyesi zzet Koyunolu Ktp., FY, nr. 1005) Trkeye birok evirisi yaplmtr. Bunlardan ilki, II. Murad dneminde Osmanl saray airlerinden olduu anlalan Hassnn padiahn emriyle 835 (1431-32) ylnda gerekletirdii 5403 beyitlik tercmedir. Tek nshas Pariste bulunan yazmann (Bibliothque Nationale, Ancien Fonds, nr. 313) mikrofilmi Sleymaniye Ktphanesindedir (mikrofilm arivi, nr. 2170). Nsha harekeli olup balklar Farsadr. Eser zerinde lisans (Neslihan zdoan [vr. 1b-13a]) ve yksek lisans tezleri hazrlanmtr (Hseyin Kara [vr. 13b-20a], Nasrullah zsoy [vr. 20a-26b], Kmil Tiken [vr. 27a-33b], M. Okan Baba [vr. 33b-39b], Fatma Nur Ylmaz [vr. 39b-45b], 1986, Sosyal Bilimler Enstits). kinci eviri II. Bayezid dnemi airlerinden Mnr brhim elebiye (. 927/1521) aittir. Nshalarndan biri British Library (Or., nr. 7742), dieri Ftih Millet Ktphanesinde (Ali Emr Efendi, Manzum, nr. 1185) bulunan eser 6011 beyit olup giriinde Mnrnin ilve ettii tevhid, nat, mnct, methiye yannda metnin eitli yerlerinde ir bal altnda gazeller de bulunmaktadr. Eser zerinde Ayten Akmandor doktora almas yapmtr (Mniri ve Mihr Mter Mesnevisi, 1983, A DTCF Eski Trk Edebiyat Anabilim Dal). nc eviri Aacan b. Emr Hseyine aittir (DA, III, 504). II. Selim devri airlerinden Pr Mehmed Azm de sultann emriyle Mihr Mterden 1000 beyit kadar tercme etmi, sultann lm sebebiyle eviri yarm kalnca olu Azmzde Mustafa Hlet 500 beyit daha tercme etmi, ancak eser yine tamamlanmamtr (DA, IV, 349; Riyz, vr. 104a; Kef-unn, II,

1914). Kii Mirzde Yahy Mrnin (. 1008/1599) Farsasndan aynen evirdii (Knalzde, II, 945) bir baka Mihr Mternin iki nshas bulunmaktadr (, TY, nr. 3520; Medine rif Hikmet Ktp., Fennl-edebit-Trk, nr. 3501). Kaynaklarda mmveledzde Ali b. Abdlazzin (. 980/1572) (Kef-unn, II, 1914), Molla Mzde Fikr Derviin (. 992/1584) (Ahd, vr. 158a) ve Lokmn b. Hseyinin de (. 1010/1601den sonra; bk. Osmanl Mellifleri, III, 136) Mihr Mter evirilerinden sz edilmise de bunlar henz ele gememitir. Benzer baz mesneviler Mihr Mh adn tamaktadr. Ceml-i Dihlevnin (. 942/1535) Hindistanda Assrn etkisiyle yazd Mihr Mh bunlardandr. Mihr Nigr adyla da bilinen bu eser 3600 beyit olup Mihr Mter ile ayn vezindedir ve Hindistanda yazlan en eski Farsa mesnevi olmas sebebiyle ayr bir neme sahiptir. Cemlnin Mihr Mh ocuu olmayan padiahn bir derviin duasyla oul sahibi olmas, Mhn sevgilisi Mihri aramak iin yola kmas, deniz yolculuu ve bu esnada frtnaya yakalanp batan gemiden bir tahta parasna tutunarak kurtulmalar, bir kalede devin ldrlmesi, Mhn Mihrin lkesinde evlenip babasnn bulunduu lkeye dnmesi ve orada hkmdar olmas gibi birok konuda Assrn Mihr Mtersiyle benzerlikler gstermektedir. ki mesnevi arasndaki en nemli farkllk Assrn kahramanlarnn her ikisinin de erkek olmasdr. Ayrca Ceml baz vesilelerle tasavvuf meseleleri de ele almtr (geni bilgi iin bk. Anbarcolu, TTK Belleten, XLVII/188 [1984], s. 1159-1162). XVII ve XVIII. yzyllarda Fars edebiyatnda birok airin Mihr Mh ya da Hurd Mh adyla mesneviler yazmaya devam ettii grlmektedir (a.g.e., XLVII/188 [1984], s. 1152). Bunlardan anonim Mihr Mh ile Assrn ve Cemlnin mesnevileri arasnda birok benzerlik vardr (bu eserin karlatrlmas iin bk. a.g.e., XLVII/188 [1984], s. 1164-1168). Trk edebiyatnda XVI. yzyldan itibaren Mihr Mh adyla yazlan mesneviler ran edebiyatndaki rneklerden olduka farkldr. Bunlardan l Mustafa Efendinin eseri ehzade Selim (II. Selim) adna kaleme alnm olup eski astronomi anlayna ve Batlamyus kozmogonisine uygun alegorik bir manzumedir. 1164 beyit olan bu ak mesnevisinin iki nshas bilinmektedir (Sleymaniye Ktp., smihan Sultan, nr. 342; British Library, Or., nr. 7475). Kastamonulu Kys (XVI. yzyl) ve orlulu Zarfnin (. 1032/1623) yazd Mihr Mhlar da gnmze ulamtr. Ancak lnin eseri tasavvuf kavramlarn daha youn ilenmesi bakmndan dier ikisinden ayrlr (bunlarla ilgili tezler iin bk. bibl.). Kaynaklarda Nect Bey (Osmanl Mellifleri, II, 435) ve Hmidnin (Kleki, II, 94-124) Mihr Mh adl eserlerinin olduu belirtilmekteyse de bunlar henz ele gememitir.

BBLYOGRAFYA

Ahd, Glen-i uar, Millet Ktp., Ali Emr, nr. 774, vr. 158a; Knalzde, Tezkire, II, 924-925, 944-946; Riyz, Riyz-uar, Nuruosmaniye Ktp., nr. 3724, vr. 104a; Kef-unn, II, 1914; Rieu, Catalogue, II, 626-627; Osmanl Mellifleri, II, 435; III, 135-136; Karatay, Farsa Yazmalar, s. 213-215; FME, s. 303-304; Mnzev, Fihrist, IV, 3255; Meliha lker Anbarcolu, Mihr Mh Kssas, ran ehinahlnn 2500. Kurulu Yldnmne Armaan, stanbul 1971, s. 1-54; a.mlf., Der Bre-i Kssa-i Mihr Mh, DDl., II/2 (1975), s. 1-12; a.mlf., Trk ve ran Edebiyatlarnda Mihr Mh ve Mihr Mter Mesnevleri, TTK Belleten, XLVII/188 (1984), s. 1151-1189; a.mlf.,

Kysnin Mihr Mah Mesnevsi, Erdem, II/4, Ankara 1986, s. 87-170; Agh Srr Levend, Trk Edebiyat Tarihi, Ankara 1973, s. 133; Neslihan zdoan, Mihr Mter, Hassn: vr. 1b-13a (lisans tezi, 1982), Ed. Fak. Ktp., nr. 1800, s. 14; Zeynep Sabuncu, Mihr Mh: Mustafa l (yksek lisans tezi, 1983), Boazii niversitesi Sosyal Bilimler Enstits; Zebhullah Saf, Tr-i Edebiyyt der rn, Tahran 1366, IV, 1027-1028; skender Pala, Ansiklopedik Dvn iiri Szl, Ankara 1989, II, 148-154; Vedat Nuri Turhan, Zarf ve Mihr Mh Mesnevisinin Tenkidli Metni ile ncelemesi (yksek lisans tezi, 1995), Atatrk niversitesi Sosyal Bilimler Enstits; Numan Kleki, XI-XX. Yzyllar El Yazmas Metinler ve zetleriyle Mesnev Edebiyat, Erzurum 1999, II, 94-124; A. Atilla entrk, XVI. Asra Kadar Anadolu Sahas Mesnevilerinde Edeb Tasvirler, stanbul 2002, s. 87-91; Orhan Bilgin, Assr- Tebrz, DA, III, 504; Halk pekten, Azmzde Mustafa Hlet, a.e., IV, 349. A. Azmi Bilgin

MHRAB
() Cumhuriyetin ilk yllarnda yaymlanan ilm dergi. lk says 15 Ternisni 1339 (15 Kasm 1923), son says 1 Nisan 1341 (1925) tarihli olup yirmi sekiz say kmtr. Kk boy ve kapakl olan dergi birinci yl on be gnde bir yirmi drt sayfa, ikinci yl ayda bir krk sekiz sayfa olarak yaymlanm, bazan iki say birletirilmitir. Sayfa numaralar devam eden dergi ilk yl 880, ikinci yl 192 sayfa olmak zere toplam 1072 sayfalk bir koleksiyon oluturur. Derginin mesul mdr gh Mazlumdur. Arka kapandaki duyurulardan derginin yurt ii ve yurt d aboneleri bulunduu anlalmaktadr. Mihrab resimsiz, siyasetten bahsetmeyen, arlkl olarak felsef yazlar ihtiva eden, iir, deneme, tercme, roman, tp, tarih, corafya, kelm, etnografya, ahlk, sosyoloji, psikoloji gibi konularda drlfnun eksenli akademik yazlarn youn olduu bir dergi hviyetindedir. Bu hviyet Trkiyede Dou-Bat, eskiyeni, madderuh mcadelesinin youn bir ekilde srd, yaanan olaylarn yorumlanmas ve yeni bir yaplanmann nasl bir yol takip edecei, devrin mnevveri tarafndan olaylarn nasl ele alnd noktasnda derginin nemli bir ynn ortaya koymaktadr. Dergide yer alan isimler de hem o yllarda hem sonraki dnemlerde alanlarnn tannm ahsiyetleridir. zellikle felsefe, sosyoloji, tarih alannda yaz yazanlar devrin ilim ve fikir dnyasn ynlendirenler arasnda bilinen sosyolog, filozof ve tarihilerdir. Mehmet Emin (Eriirgil), Yusuf Ziya (Yrkn), Babanzde Reid, Mustafa ekip (Tun) felsefe yazlarn; Ziyaeddin Fahri (Fndkolu), Ahmed Hikmet (Mftolu), Abdlhak Hadi sosyoloji; Mkrimin Halil (Yinan), Hilmi Ziya (lken), Yusuf Ziya (Yrkn) ve M. erefettin (Yaltkaya) tarih yazlarn kaleme almlardr. Tasavvuf ve tasavvuf tarihiyle ilgili olarak da Hseyin emi, Babanzde Reid, zmirli smail Hakknn makaleleri grlmektedir. Sanat ve edebiyat asndan pek zengin bir muhtevaya sahip olmayan dergide airler arasnda Necip Fazl (Ksakrek), Ahmet Kutsi (Tecer), Hasan li (Ycel), Rfk Mell (Meri) gibi isimlerin yannda Hilmi Ziya, Muhyiddin Rif (Yengin), Mehmet Stk (Akozan), Nejat Tevfik gibi iirleri dergi yapraklar arasnda kalm airler de sz konusudur. Dergide 13. saydan sonra iir yaymlanmamtr. Mihrabda nemli yer tutan yaz dizilerinden, bn Tufeylin felsef roman olarak takdim edilen ay b. Yan adl eserinin Babanzde Reid tarafndan yaplan tercmesi 3-22. saylar arasnda toplam seksen drt sayfa olarak tefrika edilmitir. Mehmed Eminin medreselerin tarihiyle ilgili yazlaryla (sy. 2, 5, 6) Ahmed Hikmetin On Birinci Asr- Hicrde Trk Menbi-i rfn balkl yaz dizisi de (sy. 19-24) medreselerin asrlar ierisinde yklendii misyonla gelinen noktadaki fonksiyonlarnn birbirinden tamamen farkl olduunu, medreselerin tarih misyonunu kaybettiini ve Batya almada ilgisiz kaldn dikkatlere sunan yazlardandr. Mustafa ekipin slm sanat ve edebiyatyla ilgili seri yazlar, Hilmi Ziyann Anadolu tarihinin

din ve ruh hayatnda Burak Baba ve Geyikli Baba, Orta Asyada Trkmenin dini gibi tarih ahsiyet ve olaylarn temelinde yatan felsefeyi izah eden yazlar, Yusuf Ziyann birinci saydan balamak zere slm Filozoflar balkl yazs ile ehbeddin es-Shreverd el-Maktln hayat, eserleri, fikirlerinin tahlili ve deerlendirilmesine dair yirmi say boyunca yaymlanan yazlar, Ziyaeddin Fahrinin sosyolojinin tarih seyri ve zellikleri, dier ilimlerle mnasebetleri, bn Haldnun konuya bak asn aklayan timiyat balkl seri yazs dergideki balca yaz dizilerindendir. Mehmet erefettinin Simavna Kads olu eyh Bedreddin yaz serisi ise (sy. 2124) tarihte cereyan eden nemli bir hadisenin, 1923l yllarda eitli dergi ve gazetelerde tartlmas esnasnda olayn arka plann aydnlatmak iin kaleme alnmtr. Mehmet Ali Ayninin timiyat Dersleri de sosyolojiye dair deerlendirmeleri ihtiva eden yazlardr. Mihrab, bal altndaki ahlk, itima, felsef, tarih, edeb ibaresine ramen felsefe ve sosyoloji arlkl bir dergidir. Trkiyede maddeci ve ruhu grlerin mcadelesi balamnda ruhu dnya gryle yayn hayatna atlan dergi bir imparatorluun tasfiyesi, ayn zamanda Cumhuriyetin iln ile girilen yeni bir yolun kavak noktasnda modern hayatla gelenein birbirini tamamlamasn salama eilimindedir. Siyasal ve sosyal olaylarn gelgitleri arasnda yrmeye, bymeye alan dergi ikinci ylna yeni ve dopdolu bir yayn politikasyla girmise de okuyucu ve abonelerin gerekli ilgiyi gstermemeleri sebebiyle yayn hayatna son vermitir. Mihrab dergisi zerinde Ankara niversitesi lhiyat Fakltesinde lisans tezleri yaptrlm, ayrca stanbul niversitesinde Aye Ercan ve Seluk niversitesinde mer Faruk Akba tarafndan birer yksek lisans tezi hazrlanmtr (bk. bibl.). Dergi koleksiyonu Seyfettin zege Kitapl (Erzurum), Beyazt Devlet Ktphanesi ve stanbul Belediyesi Atatrk Kitaplnda bulunmaktadr.

BBLYOGRAFYA

Mihrab, sy. 1-28, stanbul 1339-41, tr.yer.; Aye Ercan, Mihrab Mecmuasnn Trk Basn Tarihindeki Yeri ve nemi (yksek lisans tezi, 1990), Sosyal Bilimler Enstits; mer Faruk Akba, Batllama ve Din: Mihrap Dergisi rnei: 1923-1924 (yksek lisans tezi, 2001), S Sosyal Bilimler Enstits; Mustafa Kara, Tanzimattan Cumhuriyete Tasavvuf ve Tarikatlar, TCTA, IV, 992. Erdoan Erbay

MHRAP
() slm sanatnda cami, mescid ve namazghlarda kbleyi ve imamn namaz kldrrken duraca yeri gsteren mimari eleman. Arapada saray, sarayn harem ksm veya hkmdarn tahtnn bulunduu blm, hristiyan azizlerinin heykel hcresi, ardak, oda, kk, ykseke yer, meclisin ba taraf, en erefli ksm gibi karlklar bulunan mihrb kelimesi, zamanla camilerde imamn durduu yer iin kullanlmtr. Kelimenin atmak ve savamak anlamlarndaki harb kknden tredii, bunun da iaret edilen nemli yerlere ulamak veya bunlar korumak ve savunmak iin byk aba gsterilmesi ve savalmasyla irtibatl olduu sylenmitir (Zemaher, I, 273; Mnv, s. 642). Mihrap kelimesi Kurn- Kermde drt yerde geer. Bunlardan nde (l-i mrn 3/37, 39; Meryem 19/11) Hz. Zekeriyynn mbeddeki zel mekna giri kndan ve orada namaz klndan dierinde ise (Sd 38/21) Hz. Dvdun mbeddeki zel blmesinden ve aralarndaki ihtilf zmesi iin iki kiinin ona geliinden sz edilir. yetlerdeki mihrabn mbedde (Beytlmakdis) hususi bir mekn ifade ettii anlalmaktadr. Sebe sresinin bir yetinde geen (34/13) ve mihrabn oulu olan mehrb yksek ve ihtiaml binalar, korunakl yksek meknlar, kaleler, saraylar, mbedler gibi mnalarla aklanmtr. bn r, slmn ortaya k esnasnda Araplarn mihrab yahudi ve hristiyan kltrndeki kurban mahalli (mezbah, sunak) anlamnda kullandklarn, mescidlerdeki zel yer anlamnn muhtemelen I. (VII.) yzyldan sonrasna ait bir gelime olduunu belirtir (Tefsrt-Tarr vet-tenvr, XXII, 160-161; mihrap kelimesinin etimolojisi ve mnalar hakknda aklamalar iin bk. Zerke, s. 364; Whelan, s. 373-392; Serjeant, XXII [1959], s. 439-444). Din mimarinin en nemli elemanlarndan biri saylan mihrabn slm sanatndaki geliimi uzun bir dneme yaylmtr. Balangta Mescidi Nebevnin bir mihrabnn bulunmad, sadece Hz. Peygamberin namaz kldrd yerin belli olduu bilinmektedir (mesciddeki bir kaya parasnn kbleyi gstermesi hakknda bk. Burton, II, 140-141). mer b. Abdlazz, Medine valilii srasnda Mescidi Nebevyi imar ederken (707-710) Resl-i Ekremin namaz kldrrken durduu yere ni tarznda bir mihrap ilve ettirmi, buras Reslullahn mihrab olarak tannmtr (Makrz, II, 247; Semhd, s. 370, 383; ayrca bk. MESCD-i NEBEV). Dier mescidlerde ise slmiyetin ilk yllarnda kble yn renkli bir izgi, bir kaya paras veya al bir levha ile belirtilmekteydi. Bu levhalarn XIII. yzyla kadar uzanan rneklerine Kahire ve Musulda rastlanmaktadr. Makrz, ilk girintili mihrab mer b. Abdlazzin ina ettirdiine dair rivayet yannda Kahiredeki Amr b. s Camiinde de nceleri mihrabn girintili olmadn, bunun ilk defa Kurre b. erk tarafndan gerekletirilen imar srasnda (711-712) eklendiini kaydeder (el-a, II, 247, 249). Cemaate bir saf daha ilve edebilme imkn salayan nii yarm daire planl mihraplarn en eski rnekleri bu iki cami ile am Emeviyye Camiindedir (705-714). Zamanmza kadar gelmeyen her mihraptaki niin st ksmnda kavsara ve kemerin nasl ekillendii bilinmemektedir (Creswell, s. 43-44; Bakrer, s. 6). 72 (691) tarihli Kubbetssahrede kayann altnda bulunan mesciddeki mihrabn fazla derin olmayan formuyla bugne ulat bilinen en eski mihrap olduu belirtilir (EI2 [ng.], VII, 8). Hz. Peygamberden sonra ortaya kan bir uygulama olduundan cami ve mescidlere mihrap

yaplmas baz tartmalara yol asa da limlerin bu konuda genellikle msbet bir tavr takndklar grlmektedir. Fkh kitaplarnda imamn mihrapta durma zaman, biimi ve mihraplarn kble ls kabul edilmesi gibi hususlarda yer alan gr ayrlklarnn mihrap mimarisiyle dorudan bir ilgisi yoktur (Zerke, s. 362-364; Mv.F, XXXVI, 194-199). Bir nite yer alan mihrap stuneler, bordrler, kavsara, kemer, kelik, kitbe ve tepelik gibi elemanlardan oluur. Kavsara yarm kubbeli, dilimli yarm kubbeli ve mukarnasl formlar gstermekte; ni ise yarm daire, atnal, dikdrtgen, ok kenarl veya ift kademeli olabilmektedir. Ancak bu elemanlarn bir ksmnn yer almad mihraplar da vardr. Plan ve cephe dzeni bakmndan farkllklar gsteren mihraplarda ni kble duvarndan darya taabilecei gibi duvar kalnl iinde de kalabilir. mamn cemaat tarafndan rahata grlebilmesi amacyla baz uygulamalarda mihrabn taban cami zemininden biraz ykseltilmitir. Ta, al, ini, tula ve ahap malzemenin kullanld mihraplarda ssleme elemanlarn silmeler, geometrik-bitkisel kompozisyonlar ve yaz eritleri olarak gruplandrmak mmkndr. Mihraplarda genellikle bilinen iki yet (el-Bakara 2/144; l-i mrn 3/37) dnda yetl-krs ile kelime-i tevhid yazlar da yaygn biimde kullanlmtr. Mihrabn yapdaki yeri genellikle kble duvarnn ortasdr. Namazghlarda ise mihrap ni veya dikili bir tala (stre) belirlenir. Ana mihrabn yanlarnda bazan mekn iindeki pyelere ve son cemaat yerlerine de mihrap yerletirildiinden byk lekli yaplarda birka mihrapla karlalmaktadr. Ayrca medrese dershaneleri ayn zamanda mescid gibi kullanld, baz trbe ve kmbetlerde ise ller kabre kble istikametine gre yerletirildii iin buralarda da mihraplar yaplmtr. Kmbetlerin ziyaret katlarnda, trbelerin ise ilerinde kble ynn gsteren mihraplar bulunmaktadr. Duvar iine yerletirilen bir ni eklinde olup kelerindeki stunlarla hareketlendirilen ve ilk rneklerine VIII. yzyldan itibaren rastlanan mihraplarn bu grn ana hatlaryla gnmze kadar korunmutur. En eski rnei, Badattaki Hasek Camiinin VIII. yzyldan kalan ve yekpre bir mermere oyulmu mihrab kelerindeki burmal stunlarla hareketlenen yarm daire planl nii, dilimli kavsaras ve kemerinin yannda bitkisel temal bezemeleriyle sslemeli ilk mihrap olarak dikkati eker. Bu ema, zellikle XI-XII. yzyllarda Msrda Ftmler devrinde yaplan mihraplarda da kullanlmtr. VIII. yzylda mihraplar yarm daire veya kare planl bir ni ile kavsaradan ibaretken IX. yzylda kelik, ereve, tepelik gibi elemanlarn eklenmesiyle takaplara benzemeye balamtr. Zamanla yarm daire eklindeki rnekler yerini yandan deniz kabuunu andran yass mihraplara brakmtr. XII ve XIII. yzyl Atabegler dnemi mihraplarnda ise alt ve st vazo biiminde burmal kk stunlar, zikzakl kemerler, zengin tezyinatl ve yivli eritler ortaya kmtr. Nitekim bu dnemde Seyfeddin Gazi tarafndan yaptrlan onarmda Musul Ulucamiine eklenen yekpre mermerden mihrap dikdrtgen ereveli, i ie iki niten meydana gelmi olup zerinde ina tarihi ve ustann ad da yer almaktadr. Camiye ait dier ift nili mihrap ise yanlarda dikey, stte yatay sralanan dilimli sath niiklerle erevelenmitir. Bu rneklerde silindirik gvdeli vazo biiminde balk ve kaideleri olan stuneler nileri snrlandrr. Yine Atabegler devrine ait olup Badat Mzesinde sergilenen Sincar Mihrab figrl bezemeleriyle dikkati eker. Mermerden dikdrtgen planl bir ni ve mukarnasl bir kavsaradan oluan mihrabn bordrnde yer alan yzeysel niiklerin ilerine simetrik insan figrleri ilenmitir. Trk sanatnda baka rneine rastlanmayan bu mihrabn nemli bir kii adna yaplm mezar antna ait olduu kabul edilmektedir.

Mezopotamyada bir yapnn ynn kbleye evirmeye imkn bulunmad durumlarda meydana km olan ke mihraplar yalnz trbelerde grlr. Nitekim Musul mam Avnddin Trbesinin gneydou kesine yerletirilen yekpre mermer mihrabn sivri kemerli bir kavsarayla son bulan nii yapnn kesiyle meydana getirilmi bir girintiye sahiptir. Suriyede mihrabn geirdii deiiklikleri gsteren en iyi rnek am Emeviyye Camiidir. Asl mihrap yarm daire planl niiyle caminin yapld tarihe (96/714) ait olmaldr. Caminin 461de (1069) geirdii byk yangndan sonraki bir tasviri, daha ok Emev slbunda olan o zamanki tezyinatla mihrap hakknda bir fikir vermektedir. Eyybler zamannda Kuzey Suriyede renkli tatan rgl gemeler, silmeli veya eitli renklerde mermer eritler kullanlmaktayd. Bu sayede mihrap tezyinat son derece gelimiti. Ardndan renkli mermer kakmalarla eski gelenein devam ettirildii ve Trk etkisiyle mukarnaslarn eklendii mihraplar da yaplmtr. Suriyede Zengler devrinden kalan mihraplar blgesel zellikleriyle ayn dnemdeki Irak rneklerinden tamamen ayrlr. zerinde usta adn tamas ve slm sanatndaki ender ahap numunelerinden biri olmas bakmndan Halepte Makm- brhimdeki Nreddin Zeng mihrab yarm daire planl ve yarm kubbe kavsaral nemli bir rnektir. Halepte adbahtiyye (589/1193), Sultniyye (620/1223) ve Firdevsiyye (633/1235) medreselerinin iki renkli mermerle yaplm mihraplar Suriyedeki renkli ta ssleme geleneini yanstan dier eserlerdir. Kahire bn Tolun Camiinde deiik tarihlerde yaplm alt mihrap mevcuttur. Bunlardan ikisi kble duvarnda, dierleri mihrap eksenindeki pyelerde yer alr. Eksendeki asl mihrap byk olup devirme drt mermer stunla keleri yumuatlm, i ie iki sivri kemerli derin bir ni eklindedir. Altta renkli ta levhalarn, stte cam mozaikten kelime-i ehdetin yer ald mihrabn kavsaras tamamen mozaik kapldr. Camideki dier mihraplar Ftm ve Memlk devirlerine aittir. IX. yzylda ekillenen bu dzen, daha sonra btn slm lkelerinde ve Anadoluda en ok rastlanan emay meydana getirmitir. Mezopotamyaya has istiridye kabuu dolgusu yerine Msrda mihrap kemeri ya dz braklr ya boyanrd. Dar ve ykseltilmi mihrap kemeri Ftmler zamannda devam etmi, ni dikdrtgen bir ereve iine alnm, dilimli kemer ve kavsara mihrabn en briz eleman haline gelmitir. Dier taraftan yanlar ifte stunlu ve ift kademeli tarz daha sonraki btn Kahire mihraplarna uygulanmtr. Cy Camiinin (478/1085) al mihrab bu tipin bir rneidir. Ftmler dneminden Seyyide Rukyye Trbesinin (XII. yzyl) esas mihrab, ebat olarak Msrda yaplan al mihraplarn en by ve al iiliinin en gelimi numunesidir. Yine bu devirde Kahirede ina edilen Seyyide Rukyye ve Seyyide Nefse trbeleriyle Ezher Camiinde kble duvarnda yer alan, esas mihraptan baka, gerektiinde bir yerden bir yere tanabilmeleri iin ahaptan yaplm seyyar mihraplar ayr bir grup oluturur. Suriye etkisiyle Msra renkli mermer levhalar ve mozaik sslemeli mihrap da girmitir. Bunun en erken rnekleri XIII. yzyln sonlarna doru Kalavunun ina ettirdii yaplarda grlmektedir. Byle renkli ta sslemeli mihraplar iinde bidev numunelerden biri Sultan Hasan Camiinde (1356-1363) grlmektedir. Ardndan erkez Memlkleri zamannda mihrap tezyinat son derece incelmi, kakmalarda kymetli talar bile kullanlmtr. Kuzey Afrikada ve Endlste mihrabn tarihi IX. yzylda Kayrevan Sd Ukbe Camii mihrabyla balar. Yarm kubbe kavsarasn ke stuneleri zerine oturan atnal ekilli bir kemerin

ereveledii mihrap ta ve ini sslemelidir. Mihrabn kemer ve keliklerinde yer alan geometrik ve bitkisel kompozisyonlu, perdahl kare iniler en erken rneklerdir. Ss Ulucamii mihrab (237/851) sade olup ni ii ince uzun nilerle hareketlendirilmitir. Yzyl sonra Kurtuba Ulucamiinin olduka zengin oymal mermer iiliiyle ndide bir eser olan yedi keli mihrab bat slbunun tam gelimi eklini gstermektedir. Bu mihrap duvar, XIII ve XIV. yzyllarda Muvahhidlerin ardndan gelen hnedanlar zamannda da rnek olmaya devam etmitir. Yalnz oranlar daha incelmi, atnal kemerler daha zariflemi ve kk sra kemerler yerlerini al ebekeler iinde renkli camlarla ssl pencerelere brakm, bamsz mihrap hcreleri yarm daire veya ok keli olmutur (A, VIII, 298-299). Abbsler devrinde randa IX. yzylda yaplan mihraplarda dikdrtgen planl ni ne kmtr. Al mihraplarda X. yzyldan itibaren gzlenen dikdrtgen ereveli ve ift nili mihrap dzenine en erken numune Nyin Cuma Camiindedir. Mihrap hcresindeki her iki nii fazla derin olmayan yarm kubbe kavsaralar rter. Kavsara, kelik ve stunelerin yzeylerini kaplayan girift bitkisel kompozisyon ajur tekniinin baarl bir rneidir. Buharada bulunan Namazgh Camiine (1119-1120) ait mihrap Karahanllar devrinden nemli bir eser olup sar, krmzmtrak, kk parlak tulalardan geometrik kf yazlarla ssldr. Dikdrtgen planl ni mukarnasl kavsaraldr; bunu ynden evreleyen bordrler dta ve ite zencerek motifiyle bunlarn arasndaki yazlardan olumaktadr. Seluklular zamannda Kazvin Mescidi Haydariyye (1113), Zevvre Cuma Camii (1156), Buzn mamzde Karrr Trbesi (1134), Hemedandaki Knbed-i Aleviyyn (XII. yzyl) ve Erdistan Cuma Camii (1158-1160) mihraplar zengin al sslemeleriyle, Bersiyn Cuma Camii ise (1134) tula iilii ve mukarnasl kavsarasyla dikkati ekmektedir. randa ok keli ni ve mukarnasl kavsaraya sahip mihrap dzenine en erken rnek XI. yzyldan Demvend Cuma Camii mihrabdr. XI-XIV. yzyllar arasnda bu corafyada yaplan mihraplarda mukarnasl kavsaralarn fazla benimsenmedii ve mukarnaslarn gelimi bir geometrik sistemle uygulanmad grlr. Btnyle perdahl iniden mihraplar XIII. yzylda zellikle randa ina edilmitir. Meheddeki mam Rz Trbesi mihrab bunlarn gnmze ulaan en erken rneidir. Berlin slm Eserleri Mzesinde bulunan Kn Meydan Camiinin inili mihrab (623/1226) bu teknikte yaplm en itinal numunelerden biridir. XIV. yzylda sfahanda grlen mozaik inili mihraplarn bir rnei Baba Kasm Trbesi mihrabdr. lhanl devri mihraplarnda al sslemeli Seluklu gelenei devam etmitir. Vermin Cuma Camii (1322-1326) ve Lincn Pr-i Bekrn Trbesindeki (1304) al mihraplar bu gelenei gstermektedir. ilie meyilli olan Olcaytu Hudbende zamannda sfahan Cuma Camiinin bat eyvanna eklenen al mihrapta bitkisel sslemenin yan sra Hz. Ali ile on iki imamn isimleri yazlmtr. Timurlular devrinde yarm daire veya drt ke, yass hcre yerine daha byk boyutta, daha geni ve derin ok keli bir mihrap tipi ortaya kmtr. Hargird Medresesi, Mehed Ulucamii ve Herattaki Eb Veld Ziyaretghndaki mihraplar bu dnemin zengin sslemeli rnekleridir. Safevler zamannda mukarnasl ve mozaik mihraplar yannda tula krmzs zemin zerinde beyaz renkte atall, kvrk dallarla ssl boyal rneklere de rastlanmaktadr. Hindistanda XIII-XIV. yzyl mihraplarnn kelerinde Hint usul tezyinatla kapl stunlar vardr. Ni ile bunun zerinde alnlk eklindeki ksmlarn tezyinatla dolguland pek ok rnee XIV-XVI. yzyllara ait Gucert ve Ahmedbd camilerinde rastlanr. Hindistana ait bir zellik olmak zere

ana yapnn her biri birer kubbe tekil eden mimari unsurlar esas alnarak kble duvarna -be, hatta bazan yedi mihrap konulur. Ayrca ilerinde mihrap odalar bulunan camiler de mevcuttur. Delhide erken dnemden kalan Sultan ltutmn trbesindeki mihrap yaz kuaklar (1236) bitkisel ve geometrik ta iiliiyle dikkat ekici bir rnektir. Ancak ran etkisiyle Hint slbu yava yava kaybolmu ve yerini renkli mermer kapl, ok keli niler almtr. Agra ve Delhideki saray camilerinde renkli ta kakmalardan iekli kvrk dallarla ssl parlak beyaz mermerden mihraplara rastlanmaktadr. Yalnz Hindistann deil btn slm lkelerinin en nemli mihraplarndan biri saylan Bcprdaki Ali ehid Pr Camiinin mihrab ifte stunlar zerine oturan bir kemerle erevelenmi olup sekiz ke esas zerinden be keli ina edilmitir. Balkanlardaki camilerin mihraplar, genellikle Osmanl gelenei iinde mukarnasl kavsaral nilerden oluan sade rneklerdir. Bazlarnda kalem ii sslemeler grlmektedir. nemli saylanlar arasnda Foa Alaca Camii (XVI. yzyl) ve Talca Hseyin Paa Camii (XVI. yzyl) mihraplarnda geometrik sslemeli ince mermer iilii dikkat ekicidir. Ge devir rneklerinde ise perde motifli, boyal mihrap nileri grlr. Travnikte XIX. yzylda yaplm olan Sleyman Paa Camii mihrap niinin ii Kbe tasviriyle dolgulanmtr. XII. yzyln ikinci yarsndan XIV. yzyln sonuna kadar Anadoluda dikdrtgen ereveli, kemersiz veya bask sivri kemerli, mukarnasl kavsaral, keleri stuneli, dikdrtgen, okgen veya ift nili bir mihrap emas uygulanmtr. ounluu kesme ta ve mozaik ini, ok az al malzemeyle yaplm olan Anadolu Seluklu mihraplarnn boyutlar genellikle iinde bulunduklar yap ile orantldr. Bylece mihrap hem malzeme ve ktlesi hem sslemeleriyle i meknda dikkat ekici bir eleman halini almtr. Kesme ta XII. yzyln ikinci yarsndan XIV. yzyl sonuna kadar mihraplarda en ok kullanlan malzeme olmutur. Ayrca XIII. yzyln bana kadar oymalar yzeysel, dekor geometrik temal iken daha ge tarihli mihraplarda bitkisel elerin de katlmyla ssleme zenginlemi ve yksek kabartma yaplmtr. XIII. yzyl sonu kesme ta mihraplarnda ise geometrik ve bitkisel dekorla yaz bir arada zengin ve girift bir ekilde kullanlmtr. Diyarbakr Kale Camiinin tayc ayaklarndan ikisi zerine oyulan mihraplar bunlara Anadoludan erken bir rnektir. XII. yzyln ikinci yarsna tarihlenen bu Artuklu yapsnda giriin sanda yer alan mihrap yarm daire planl bir ni ve kavsaraya sahiptir. Yine Artuklulara ait Harput Ulucamiinin esas mihrab da benzer plandadr ve son cemaat yerinde ikinci bir mihrap vardr. Buras, XV. yzyldan itibaren Osmanl camilerinde grlmeye balanan son cemaat yeri mihraplarna benzemektedir. Artuklulardan gnmze ulaan en nemli kesme ta mihraplardan biri, Kzltepe Ulucamiinde olup yedi iri dilimin blmledii bidev bir kemer ve istiridye kabuu formunda yivlendirilen kavsarayla biimlendirilmi, geometrik ve bitkisel motiflerle ssl yaz eritleri olan mihraptr. Silvan Ulucamiinin kble duvarnda yer alan mihraptan dou kanattaki ikisi orijinal halleriyle gnmze ulamtr. XIII. yzyla tarihlenen mihraplardan ilki yarm daire planl bir nie sahip olup mukarnasl kavsaraldr. Dieri hcresinin ilgin biimleniiyle dikkati eker. Kavsara ile niin alt ksm birbirinden ayrlmam ve niin ii tamamen dikey be oluk silme tarafndan yivlendirilmitir. Mengckllerin en nemli yaps Divrii Ulucamiinin (XIII. yzyl) muhteem kesme ta mihrab Anadoludaki geliimin boyutlarn ortaya koymaktadr. Mihrab kuatan enine dikdrtgen ereveyi oluturan bordrlerden en dtakinin zerine yukarya doru genileyip yaylan kaval silme demetleri

yerletirilmi, ie doru kademelenen dier bordrler ise iri palmet yapraklar ile hareketlendirilmitir. Yarm kubbe kavsara, yarm daire planl ni ve demet stunelerin bir btnlk arzettii mihrap nii kademeli bir sivri kemerle sona erer. Anadolu Seluklular devrinden Sivas Keykvus Drifs trbesindeki kesme tatan mihrap (XIII. yzyln ilk yars) mukarnasl kavsaraldr. Niinin alt ksm dikdrtgen planl ve geometrik yldz rgl, bitkisel geme ve nesih yaz kuakldr. Ayn dnemden Nide Aleddin Camii mihrab, Anadolu Seluklularnn zengin tezyinatl ve byk boyutlu ta mihraplarnn en eski rneidir. Mihrap hcresi i ie iki niten meydana gelmekte olup her iki ni de mukarnasl kavsaraldr. Dikdrtgen planl dtaki niin yan duvarlar kk mihrbiyelerle bir takap grnm kazanmtr. XIII. yzyln ilk yarsndan Kayseri Huand Hatun Camiinin mihrabndaki mukarnasl kavsaral kesme tatan ke planl niin alt ksmnda her yzde birer yarm daire ni yer alr. XIII. yzyln ikinci yarsnda Anadoluda mozaik inili mihraplarda art grlmektedir. Konya Aleddin Camii mihrab (XIII. yzyln ilk eyrei) erken bir rnektir. Dneminde mihrab btnyle kaplayan mozaik ini malzemeden gnmze yalnzca kenar bordrlerinin st ksm ve keliktekiler ulaabilmitir. XIII. yzyl ortalarndan Konya Shib Ata Camiinin dikdrtgen planl ve mukarnasl kavsaral mihrap nii, alt keli yldzlardan oluan bir sslemeye sahip iken etraf frze ve lcivert inilerden kesilmi ifte rmli kvrk dall bordrlerle evrilmitir. Sadreddin Konev Camii ini mihrab ise (XIII. yzyln ikinci yars) mukarnasl kavsarayla son bulan dikdrtgen planl niin baarl bir rneidir. Harput Arap Baba Mescidinin ayn dneme ait mihrabnn benzerlerinde rastlanmayan kemeri sivri formuyla zemine kadar devam eder. Mozaik inili mihraplarn bidev bir rnei Kayseri Klk Camiindedir. slp ve teknik zellikleri bakmndan muhtemelen XIII. yzyln ikinci yarsna tarihlenen mihrabn ancak st ksm orijinal haliyle gnmze kadar gelebilmitir. Konya Sral Mescidin mozaik inili mihrab da bu devredendir. Asl geliimlerini XIV. yzyldan itibaren gsteren kalp tekniiyle yaplm al mihraplarda iiliin de etkisiyle dikdrtgen planl niler ve mukarnas yuvalar iin kalpla daha kolay yaplabilecek yzeysel ekiller tercih edilmitir. Geometrik ve bitkisel kompozisyonlarla yaz eritleri al-ak ya da yksek kabartma olarak yaplmtr. XIII. yzyln ikinci yarsndan Konya Sakahne Camii mihrab dnemin ndir al mihraplarndandr. Alnn ini ile birlikte kullanlmasna en erken rnek XIII. yzyln ikinci yarsndan Konya Shib Ata Camii mihrabdr. Bu tipin en muhteem numunesi Ankara Arslanhane (Ah erafeddin) Camiindedir. Dikdrtgen planl niinin mukarnasl bir kavsarayla son bulduu yap yksek kabartma al bezemeleriyle Anadoludaki rneklerden farkldr. Erken Osmanl dnemindekilerle ada olan Anadolu Beylikler devri mihraplar, zde Anadolu Seluklu rneklerinin devam olmakla birlikte al ve mermer kullanmyla farkllk gsterir. Orta ve Bat Anadolu beyliklerinde ise malzemenin yan sra slp asndan da bir farkllk sz konusudur. Ayrca Orta Anadolu beyliklerinin ta mihraplar Anadolu Seluklu geleneini srdrmekte, buna karlk Bat Anadolunun mermer mihraplar yeni araylara iaret etmektedir. Bu dnemde Seluklulardaki kadar baarl olmasa da baz mozaik inili mihrap rnekleri grlr. Nitekim Beyehir Erefolu Camiinin (XIII. yzyl sonlar) olduka gsterili mozaik inili mihrabndaki ni mukarnasl olup her hcrenin ii bitkisel ve geometrik ekillerle mozaik tekniinde doldurulmutur. Kelerde iri madalyonlarn yer ald mihrapta niin ii yldzl geometrik kompozisyonla

dolgulanm olup Nidede XIV. yzyln ilk yarsna tarihlenen Sungur Aa Camiinin kesme ta mihrabnda ise deiik profilli silmeler dizisinden oluan bordr mihrap erevesinin st ksmnda bir tepelik meydana getirmitir. Be keli hcresinin her bir yzeyi iri kaval silmelerle snrlandrlan mihrabn gen grnml kavsarasnn ii olduka farkl bir dolguya sahiptir. Menteeoullarna ait Balat lyas Bey Camii mihrab (XV. yzyl) btnyle mermerdendir. Aydnoullar devrinden Birgi Ulucamiinin mozaik inili mihrab (XIV. yzyln ilk yars), Seluklu rneklerinin eski ihtiamn tamamyla yanstamasa da gelenein izindedir. Kemah Halil Bey Camii ve Kasaba ky Mahmud Bey Camii al mihraplar Candaroullar devrinden orijinal halleriyle gnmze ulamtr. XIV. yzyln ikinci yarsna tarihlenen bu mihraplarda, al kalplama tekniiyle ekillendirilmi alak ve yksek kabartma geometrik-bitkisel sslemeler vardr. Al malzemenin yan sra mermerin de kullanldn XV. yzyln ilk yarsnda Sinop Aleddin Camiine eklenen mermer mihrap gstermektedir. Hcredeki ift ni mukarnasl kavsaralarla son bulmakta, geni tutulan geometrik kompozisyonlu bir bordrn iki alt ucunda da ayn formda birer mihrapk yer almaktadr. Karamanoullar eserlerinden Ermenek Ulucamiinde (XIV. yzyl ba) ini ve al bezemeyle kendine zg bir tasarm yaplm, mukarnasl kavsarann en alt srasnda kk pencere yer almtr. Karaman Ulucamiinin Seluklu geleneini srdren mihrab da (XIV. yzyln ilk eyrei) al ve mozaik ini sslemenin birletii nemli bir rnektir. Bu tipin Anadoludaki son rnei kabul edilen Konya Has Bey Drlhuffzna ait (XV. yzyln ilk eyrei) mukarnasl kavsarasnn hemen tamam ve dokuz ke planl niinin bir blm tahrip olmu mozaik ini mihrab geometrik ssleme dzenine sahiptir. Karaman brhim Bey maretinin slp ve teknii itibariyle XV. yzyldaki deiimi gsteren mihrab, sar-beyaz yannda altn yaldzn da kullanld renkli sr tekniindeki inilerle yaplmtr. Anadolu mihraplar iinde rgp Demse ky Takn Paa Camiinin XIV. yzyl ortalarna tarihlenen ahap mihrabnn tezyinat devrin minberleriyle benzer zellikler gsterir. Ceviz levhalarn tezyin elemanlarn ekillerine uygun llerde kesilip birbirine aklmasyla meydana getirilen ssleme kompozisyonu yksek kabartma ve ajur tekniindedir. Bursa Yeilcamiinin XV. yzyln ilk eyreine tarihlenen renkli sr tekniindeki byk boyutlu ini mihrab okgen planl ni ve mukarnasl bir kavsaraya sahip olup ni ve kavsaray dolgulayan mukarnaslar koyu zemin zerine bitkisel bir dekorla sslenmitir. Teknik ve renk asndan bunun kk farklarla tekrar olan Yeiltrbe mihrab ise ift nili tasarlanm ve iteki ni dilimli bir kemerle sonulandrlmtr. ki amdan arasndan natralist ieklerin fkrd vazo ve tepede asl kandil motifleri deimekte olan ssleme slbunun temsilcisidir. XV. yzyln ilk yarsndan Edirne Murdiye Camii mihrab saydam sr altndaki mavi-beyaz ve renkli sr teknikli inilerin birlikte kullanmyla meydana getirilmitir. Bu dekor Bursa inilerinden daha ince kaliteli deiik bir kompozisyon gsterir. Erken Osmanl dneminde (XIV. yzyl sonlar) ta sslemeli mihraplardan yalnzca birka gnmze orijinal haliyle ulaabilmitir. Bunlardan znik Yeilcamiinde kavsaray dolgulayan mukarnaslarn her birinin kaba bir iilii vardr. Milas Fruz Bey Camii mihrabnda ise yksek kabartma tekniinin yan sra kazma teknii de kullanlm ve mukarnas bir bordr olarak ele alnmtr. Bursa Orhan Gazi Camiinde olduu gibi XIV-XV. yzyl mihraplarnda al tezyinatn grld dnemlerdir. Mukarnasl, geometrik ve bitkisel sslemeli bordrlerin evreledii bu mihrap gsterili bir mukarnasl kavsaraya sahiptir. XV. yzyln ilk eyreinden bir dier rnek,

mukarnasl kavsaral ve ince bir al dekoru olan Edirne Gazi Mihal Bey Camii mihrabdr. Klasik slbun temel unsuru olarak Osmanl gelime dnemi mihraplarna esas tekil eden ve ok baarl bir ustalkla ilenen mukarnaslar ta malzemenin kullanld mihraplarda sade bir grnm arzeder. Buna karlk genel grnmleriyle ssleme ynnden olduka zengin saylan, ayrca yap ve tezyinatlar bakmndan orantl ve baarl olan mihraplar dnemin sanatn btn incelik ve ustalyla ortaya koymaktadr. Klasik slplu camilerde mihrap nii ounlukla sade mermerdendir. Bunlara erken klasik dnemden bir rnek Edirne II. Beyazt Camii mihrabdr (XV. yzyl sonlar). nce bir ta iiliine sahip bu bidev mihrabn mukarnasl bir kavsarayla son bulan nii be blmldr. Gebze oban Mustafa Paa Camii mihrab ise (XVI. yzyln ilk eyrei) okgen planl bir ni ile mukarnasl bir kavsaraya sahip olup renkli ta kakmalarla sslenmitir. Ayn dnemden stanbul Sultan Selim Camiinin mihrab mermer malzemesi, kavsarasnn baarl mukarnas dolgusu ve bidev grnmyle klasik dnem karakterini yanstmaktadr. Klasik dnem mihraplarnn btn zelliklerini bnyesinde toplayan bir dier rnek, mukarnasl kavsarann ekillendirdii be cepheli bir nii bulunan ehzade Camii mihrabdr. Sleymaniye Camii mihrab (XVI. yzyln ikinci yars) mermerden yaplm olup mihrap duvar sr alt tekniinde inilerle bezenmitir. Be cepheli mihrap nii iri mukarnaslarn dolgulad bir kavsara ile sona erer. XVI. yzyln ikinci yarsndan Kadrgadaki Sokullu Camiinin klasik grnml mermer mihrabnn evresini zengin bir sslemeye sahip iniler kuatr ki bunlarda mercan krmzs da grlmektedir. Klasik dnemin doruk noktasna ulat yap olarak kabul edilen Selimiye Camiinin mermer mihrab (XVI. yzyl ikinci yars) mukarnaslar, kabaralar ve zellikle tepeliinin zengin ve ince ta iiliiyle mimarinin ihtiamn ortaya koymaktadr. Be blml mihrap niinin stnde iri mukarnaslarn dolgulad kavsara yer alr. Yapnn hnkr mahfili mihrab da zerinde durulmaya deer bir rnektir. XVII. yzyln ikinci yarsndan Yenicaminin be cepheli bir niin biimlendirdii klasik mihrabnda kavsaray dolgulayan iri mukarnaslarn alt ular sarkk bir ekilde dzenlenmitir. Ssleme kompozisyonlar iinde tekstil sanatna balanan motiflere yer veren Rstem Paa Camiinin mihrabnda (XVI. yzyl ikinci yars) mukarnasl kavsara ve kelikler mermer olup niin ii ise ini kapldr. Piyle Paa Camii mihrab (XVI. yzyln ikinci yars) tamamyla ini kaplamal ender rneklerden biridir. ift nili ve mukarnasl kavsaral mihrab tezyin eden iniler, renkleri yannda motiflerinin hengi ve olgunluu bakmndan da gelimenin son basamana ulamtr. Natralist, bitkisel dekorlu unsurlar dnemin kuma ve ini desenleri arasndaki benzerlii ortaya koyar. skdar inili Cami mihrabnda da (XVII. yzyln ilk yars) btn yzey inilerle deerlendirilmitir. okgen planl niin yarm kubbeli bir kavsarayla son bulduu mihrapta niin iki yannda stuneler olmad gibi stnde mihrap yeti de yoktur. XVIII. yzyln ilk yarsnda mihraplarda klasik form devam etmitir. Yalnzca bir nceki yzyla gre ta sslemelerde belirgin bir kabarklk gze arpmaktadr. skdar Yeni Vlide Camiinin (XVIII. yzyl balar) mihrap nii iri mukarnaslarla sona ermekte ve gsterili bir tepelik mihrab talandrmaktadr. Mermer mihrabn evresini kuatan iniler teknik adan pek baarl deildir. Bu yzyln ilk yarsndan Hekimolu Ali Paa Camiinin mihrab nisbetleri deimi olmakla birlikte son mukarnasl uygulamadr. XVIII. yzyln ortalarna doru Osmanl sanatnda Bat etkisiyle oluan barok dnemde deien sanat anlayyla mihraplar da farkl bir grnme kavumutur. Hkim unsur

mukarnas zamanla yerini kademeli yuvarlak silmelere brakm, mihrap nii yarm kubbe ile rtlmtr. Bu devirde mihraplar barok kvrmlar ve iri akant yapraklarla, hareketli kompozisyonlarla sslenmitir. slbun en karakteristik rnei Nuruosmaniye Camiindedir (XVIII. yzyl ortalar). Mermer, be cepheli mihrap nii, stte kademeli olarak belirtilen ve barok tezyinatla sslenen bir kavsara ile son bulur. skdar Ayazma Camiinin mihrab (1174/1760-61) mermer ve renkli ta sslemesi, biri kelime-i tevhid, dieri mihrap yeti olan ifte kitbesi yannda barok zelliiyle dikkat ekici olup niin zeri yarm kubbe ile rtldr. Lleli Camiinin renkli ta mihrab da (XVIII. yzyl ikinci yars) C ve S kvrml bir yamaa sahiptir. Beylerbeyi Camiinin (XVIII. yzyl ikinci yars) mihrab mermer olup yarm kubbeyle rtlmtr. Aydnda Cihanolu Camii (1170/1756-57), Glehirde Karavezir (Kurunlu) Camii (1193/1779) ve Yozgatta apanolu Camii (1193/1779) mihraplar Anadoludaki nemli barok mihraplardandr. XIX. yzylla birlikte Osmanl sanatna girmeye balayan empire (ampir) slbu, daha sade bir ssleme anlay ile mihraplarda da kendini gstermitir. Bu zellikteki Nusretiye Camiinin mermer mihrabnda (XIX. yzyln ilk yars) yarm kubbeyle son bulan mihrap niini talandran tepelik mermer oymacln baarl bir rneidir. Dolmabahe Camii (XIX. yzyln ikinci yars) mermer mihrap hcresi, kk niiklerle ve stilize edilmi bir mukarnas dolgusuyla sslenmi, btn bu unsurlara altn yaldzla canllk kazandrlmaya allmtr. Aksaray Vlide Camii (XIX. yzyln ikinci yars) eitli slp zellikleri tadndan eklektik mihrabyla dikkati eker. Yksek mermer mihrap, iki yannda burmal stunelerin yer ald iri mukarnaslarla biimlenen kademeli bir nie sahiptir. Ayasofyann XIX. yzylda yenilenen mihrab da mermerden, iinde bir emse ile yldz motiflerinin yer ald okgen planl niinin zerini yarm kubbeli bir kavsarann rtt bir rnektir. Kvrk dall akant yaprakl birer geni bordrle snrlanan mihrapta bolca altn yaldz kullanlm olup stte gsterili bir tepelik mevcuttur. Balangta basit planl bir ni eklinde ortaya kan mihraplar, zamanla deiip gelierek ksa srede din mimarinin en nemli eleman haline gelmitir. Ayrca ait bulunduklar devrin slplarndan etkilendiklerinden her devrin sanat anlayn en iyi aktaran mimari elemanlar olarak dikkat ekmilerdir.

BBLYOGRAFYA

Zemaher, el-Fi, I, 273; Lisnl-Arab, rb md.; Zerke, lms-scid bi-akmilmescid (nr. Ebl-Vef Mustafa el-Merg), Kahire 1403/1982, s. 362-364; Makrz, el-a, II, 247, 249; Semhd, Vefl-vef bi-abri dril-Muaf (nr. M. Muhyiddin Abdlhamd), Beyrut 1374/1955, s. 370, 383; M. Abdrraf el-Mnv, et-Tevf al mhimmtit-terf (nr. M. Rdvn ed-Dye), Beyrut 1410/1990, s. 642; R. F. Burton, Personal Narrative of a Pilgrimage to al-Medinah and Meccah, London 1855, II, 140-141; K. A. C. Creswell, A Short Account of Early Muslim Architecture, Middlesex 1958, s. 43-44; Celal Esad Arseven, Trk Sanat Tarihi, stanbul, ts. (Maarif Basmevi), s. 225; Ergun Tamer, stanbul Antlarnn inili Mihraplar ve Mihrap Duvarlarnn ini ile Sslenmesi (lisans tezi, 1963), Ed. Fak. Sanat Tarihi; M. Thir b. r, Tefsrt-Tarr vet-tenvr, [bask yeri ve tarihi yok] (Drt-Tnisiyye lin-ner), XXII, 160-161; Ejder Sekin, stanbul Camilerinin Ta Mihraplar (lisans tezi, 1974), Ed. Fak. Sanat Tarihi; Metin Yazgan, Kayseri Abidelerinde Kemer eitleri ve Mihraplar (lisans tezi, 1974), Ed. Fak.

Sanat Tarihi; Mustafa Yeter, Konya Mihraplar (lisans tezi, 1975), Ed. Fak. Sanat Tarihi; Ali akr, Edirne Mihraplar (lisans tezi, 1975), Ed. Fak. Sanat Tarihi; mr Bakrer, On ve Ondrdnc Yzyllarda Anadolu Mihrablar, Ankara 1976; Gnl ney, Anadolu Seluklu Mimarisinde Ssleme ve El Sanatlar, Ankara 1978, s. 16-22; Erhan Erkut, Bursa Mihrap ve Minberleri (lisans tezi, 1979), Ed. Fak. Sanat Tarihi; erare Yetkin, Anadoluda Trk ini Sanatnn Gelimesi, stanbul 1986, tr.yer.; a.mlf., ini, DA, VIII, 330-334; Th el-Vel, elMescid fil-slm, Beyrut 1409/1988, s. 214-242; Abdsselam Uluam, Badat Irak Mzesinde Bulunan Bir Seluklu Mihrab zerine, I-II. Milli Seluklu Kltr ve Medeniyeti Semineri Bildirileri, Konya 1993, s. 57-68; R. Hillenbrand, Islamic Architecture: Form Function and Meaning, Edinburgh 1994, s. 45-46; A. Petersen, Dictionary of Islamic Architecture, London 1996, s. 186-187; Abdlcebbr er-Rif, Mevsat medirin-nimil-slm: el-Fennl-slm, Kum 1375 h., IV, 127-128; Semra gel, 18. Yzyl Mihrap Dekorasyonlar, 18. Yzylda Osmanl Kltr Ortam, stanbul 1998, s. 183-192; Bekir Eskici, Ankara Mihrablar, Ankara 2001, s. 1, ayrca bk. tr.yer.; Mehmet Top, Ortaa Trk Mimarisinde Mihrap, Trkler (nr. Hasan Celal Gzel v.dr.), Ankara 2002, VI, 87-98; E. Whelan, The Origins of the Mirb Mujawwaf: A Reinterpretation, Early Islamic Art and Architecture (ed. J. M. Bloom), Hampshire 2002, s. 373-392; R. B. Serjeant, Mirb, BSOAS, XXII (1959), s. 439-453 (a.mlf., Studies in Arabian History and Civilisation, London 1981 iinde yeniden yaymlanmtr); Aff Behnes, el-Mirbl-evvel fil-mescidil-Emev, el-avliyytl-eeriyyetl-Arabiyye es-Sriyye, XXXI, Dmak 1981, s. 9-16; Nuha N. N. Khoury, The Mihrab Image: Commemorative Themes in Medieval Islamic Architecture, Muqarnas, IX, Leiden 1992, s. 11-28; a.mlf., The Mihrab: From Text to Form, IJMES, XXX/1 (1998), s. 1-27; E. Diez - Oktay Aslanapa, Mihrab, A, VIII, 294-304; Mihrab, SA, III, 1347; Mihrb, TA, XXIV, 153; G. Fehrvri, Mirb, EI (ng.), VII, 7-15; Mirb, Mv.F, XXXVI, 193-199; Ayla dekan, Mihrap, Eczacba Sanat Ansiklopedisi, stanbul 1997, II, 1244; Hasan el-B, el-Mirb, el-Mevsatl-slmiyyetlmme, Kahire 1422/2001, s. 1260-1262. Tuba Erzincan

MHR HATUN
(. 917/1512den sonra) Divan edebiyat kadn airlerinden. Amasyada dodu, hayatn bu ehirde geirdi. Buna divannda Gemi ki hayf Mihr Amsiyyede mrn msrayla iaret eder. Babas Bely mahlasyla iirler de yazan Kad Hasan Amasyev, dedesi Halvet eyhlerinden Pr lyastr. k elebi adnn ve mahlasnn Mihr olduunu belirtir (Meir-uar, vr. 127b). ada olan Seh Bey, Latf ve Knalzde Hasan elebi gibi tezkireciler ise bu konuda herhangi bir bilgi vermezler. Evliya elebi isminin Mihrimah, mahlasnn Mihr olduunu kaydeder. Son dnemde yaplan baz almalardaki Fahrnnis ve Mihrnnis gibi tesbitler herhangi bir kaynaa dayanmamaktadr. Mihr Hatun nce II. Bayezidin, ardndan olu ehzade Ahmedin Amasya valilii srasnda bu ehirde ehzade saray etrafnda teekkl eden edeb muhite girmi ve yazd iirlerle dikkat ekmitir (pekten, s. 175-176). Dnemin tezkirelerinde Mihr Hatuna dair kaydedilen mlmatn hemen hemen tamam bu edeb evrede onunla dier airler ve kiiler arasnda geen olaylarla ilgilidir. k elebi, Latf ve Hasan elebi, Mihr Hatunla Sinan Paann olu skender elebi arasnda bir gnl bann olutuunu ima ederler. Buna delil olarak da Mihr Hatunun baz iirlerinde geen skender mazmununu gsterirler. k elebi ayrca, Htem mahlasyla iirler yazan Meyyedzde Abdurrahman Efendi ile Mihr Hatun arasnda bir hiss yaknlama olduunu belirtir. Bununla birlikte tezkire yazarlar, gzelliini vdkleri Mihr Hatunun iffeti konusunda kimsenin phesi bulunmadn da kaydederler. k elebi bunu nice tlipleri var iken kimsenin ondan murat almadn ve dnyaya kz gelip kz gittii ifadesiyle pekitirmektedir. Fakat dnemin Zeyneb Hatun, Aye Hubb Hatun gibi dier kadn airleriyle ilgili olarak tezkirelerde bu tr konulara yer verilmemesi Mihr Hatunun gzelliiyle dikkat ektiini gsterir. Ayrca Latfde ve k elebide mstehcene varacak armlar douran ifadeler bulunmaktadr. iirde Nectyi rnek alp onun iirlerine nazre yazan Mihr Hatun bunlar aire de gnderirmi. Ancak Latfnin naklettiine gre Nect bundan pek memnun olmad gibi bu konudaki dncelerini aa vuran bir kta yazm ve bir dostu vastasyla iirleri hakknda kanaatini soran Mihr Hatuna ire-i rn mandr... ihmn beenir ve musbahetin zenir eklinde st kapal bir cevap gndermitir. Mihr Hatunun lm tarihi konusunda dnemin tezkirelerinde bir kayt yoktur; gnmzde yaplan aratrmalarda ise 912 (1506) yl gsterilmektedir. Ancak inmt defterinde yer alan, 27 Zilhicce 917 (16 Mart 1512) tarihinde II. Bayezide kaside gnderdiine dair kayt gz nnde bulundurulacak olursa bundan sonraki bir tarihte ldn kabul etmek gerekir. Mihr Hatun Amasyada dedesi Pr lyasn tekkesindeki hazreye defnedilmitir. Seh, Mihr Hatunun Yavuz Sultan Selime ve ehzade Ahmede birok kaside ve gazel verdiini syler. Abdlkadir Karahan da divanndaki kasidelerin hemen tamamnn ehzade Ahmede ve bilhassa bayram tebrikleri vesilesiyle sunulduunu belirtir. Ancak II. Bayezid dneminin 909-917

(1503-1511) yllarn kapsayan bir inmt defterindeki kaytlardan, Mihr Hatunun Amasyada iken tanm olduu II. Bayezide dzenli olarak kasideler gnderdii ve divann tamamladnda ona takdim ettii anlalmaktadr. Mihr Hatuna bu iirleri dolaysyla 20 ban 910 (26 Ocak 1505), 3 Zilkade 915 (12 ubat 1510), 10 evval 916 (10 Ocak 1511) ve 27 Zilhicce 917 (16 Mart 1512) tarihlerinde inm ve ihsanda bulunulmutur. Ayn defterdeki 2 Cemziyelevvel 914 (29 Austos 1508) tarihli bir kaytta ise divann gnderdii ve 3000 ake ihsan ald bildirilmektedir. Mihr Hatunun Sleymaniye Ktphanesinde kaytl (Ayasofya, nr. 3974) ve sonunda II. Bayezidin mhr basl olan divannda Sultan Bayezid iin bir tek kaside bulunmaktadr. Sultan Bayezide gnderilen nsha da byk bir ihtimalle budur. Mihr Hatun sade bir dille yazd iirlerinde daha ok duygularn ifade etmeye alm, tabii, samimi ve klfetsiz bir slp kullanmtr. Dnemin tezkire yazarlar onun iirini verken ihtiyatl bir ifade kullanrlar. Seh ho-tab hatundur. Er halk iinde mehur ve gazeliyyt ehl-i dil-i yrn arasnda mezkrdur, Latf ise Tabakt- uarda rtbesi b-kadr pye ve mye-i marifetde kemmye degil idi der. k elebi, Mihr Hatunun iirinde nmahrem szler, nks edalar bulunduunu ve iirlerinin btn itibariyle vasat kabul edilebileceini belirtir. Divannn Rus Trkologu Matakova tarafndan drt nshaya dayanlarak yaplm tenkitli bir neri vardr; Sabiha Gemici eseri dil ynyle de inceleyerek yeni bir nerini hazrlamtr (bk. bibl.). Mihr Hatunun fkha, ferize, hayza, nifasa dair risleleri olduu eklinde Evliya elebide yer alan bilginin herhangi bir kayna olmad gibi onun bu konularda yazlm herhangi bir eseri de gnmze ulamamtr.

BBLYOGRAFYA

Mihr Hatun, Dvn (nr. E. . Matakova), Moskova 1967; Mihr Hatun Divan. Karlatrmal Metin, Cmle Yaps ve Cmle Trleri (nr. Sabiha Gemici, doktora tezi, 1990), U Sosyal Bilimler Enstits; Seh, Tezkire (Kut), s. 288-289; k elebi, Meir-uar, vr. 127b-128b; Latf, Tezkiret-uar (haz. Rdvan Canm), Ankara 2000, s. 510-512; Knhl-Ahbrn Tezkire Ksm (haz. Mustafa sen), Ankara 1994, s. 164; Knalzde, Tezkire, II, 934-936; Evliya elebi, Seyahatnme (Dal), II, 99; Mehmed Zihni, Mehrn-nis, stanbul 1295, II, 240-241; Gibb, HOP, II, 123-135; Kprlzde Mehmed Fuad ehbeddin Sleyman, Yeni Osmanl Trh-i Edebiyyt, stanbul 1332, s. 248-253; Osmanl Mellifleri, II, 408; Fahir z - Gnay Kut, Mihr Htn, Byk Trk Klsikleri, stanbul 1985, s. 227-230; Halk pekten, Divan Edebiyatnda Edeb Muhitler, stanbul 1996, s. 40, 122, 173-178; Mehmed Hlid, lk Kadn ir: Mihr, HM, sy. 92 (1928), s. 277-278; smail E. Ernsal, Trk Edebiyat Tarihine Kaynak Olarak Arivlerin Deeri, TM, XIX (1980), s. 221-222; a.mlf., Trk Edebiyat Tarihinin Ariv Kaynaklar I: II. Byezid Devrine it Bir nmt Defteri, TED, sy. 10-11 (1981), madde nr. 23, 75, 118, 141, 169; Gnl Ayan, Mihr Hatun ve iirleri, Erdem, V/13, Ankara 1989, s. 23-30; Sabiha Gemici, XV. Yzyl Kadn airlerinden Mihr Hatun, Toplumsal Tarih, II/9, stanbul 1994, s. 13-16; Abdlkadir Karahan, Mihr Hatun, A, VIII, 305-306; Th. Menzel - [ E. G. Ambros], Mihr tn, EI (ng.), VII, 23-24; nci Enginn, Fahrnnisa Mihri

Hanm, TDEA, III, 145. smail E. Ernsal

MHRCAN
( ) rann sonbahar ekinoksu gnlerinde kutlanan ikinci byk bayram. ran gne ylnn yedinci ay olan Mihrin 16. gn (geceyle gndzn eit olduu gn, sonbahar ekinoksu, 21 Eyll) balayp 21ine kadar devam eder. Kaynaklarda Nevruzla (ilkbahar ekinoksu, ylba bayram) aralarndaki gn says konusunda 167, 169, 174, 194 gibi farkl rakamlar verilir. Bunun sebebi muhtemelen ran gne takviminde bir yln 360 gn olarak kabul edilmesidir. Bu bayram Helenistik dnemde Batya da gemi ve Romallar tarafndan gne ilh Mithrann, yeniden doan ve karanlklar malp eden gnein (Natalis Solis invicti) bayram olarak 25 Aralk gn kutlanm, daha sonra Hristiyanlk, Natalis Solis invictiyi Meshin doum gn bayram olarak benimsemitir (Catholicisme, IX, 1310; New Catholic Encyclopedia, IX, 983; EI [ng.], VII, 17). Mihrican kelimesi, r panteonunda n (gne kursuyla sembolize edilir) ve gerein tanrs olan Mithrann (Mihr) adndan Partha (Orta Farsann bat kolu) -akna ekiyle tretilmitir (Mithrakna > Mihregn > Mihricn) ve aslnda gnein k balangcnda yer altna inmesini, yani tabiatn uykuya dalmasn ifade eder. Fakat zamanla oluan eitli efsaneler sebebiyle birtakm farkl anlamlar da kazanmtr. Eski randa mevsimler yaz ve k (Osmanl Trkesinde hzr ve kasm) olarak ikiye ayrlyor, nceleri ylba bayram yazn deil kn ilk gn kutlanyordu. Daha ge dnemlere ait efsanelere gre ise bu gnn bayram saylmasnn sebepleri farkldr. Mesel Ferdun, Biyresb de (Bveresb) denilen Dahhki o gn meleklerin yardmyla Rey yaknlarndaki Demvend (Debvend) dana hapsetmi, bylece dedesi Cemdin intikamn ald gibi Dahhkin bozduu Mecslii de eski haline getirmitir. Bunun iin o gne Mihrican (vefa sultan) ad verilmitir (mihr vefa, can sultan demektir; Kalkaend, II, 449). Efsanenin bir varyantna gre ise Dahhki yenen Kvedir (Kv, Gve). Bir demirci olan Kve, ay veya aslan derisinden yaplm nln bir mzran ucuna balayarak Dahhke kar ayaklanan halkn bana gemitir. Zaferden sonra kendisine hkmdarlk teklif edildiinde bunun iin ehil olmadn syleyip yannda bulunan Cemdin soyundan Efrdn (Ferdun) adndaki gencin hkmdar yaplmasn istemitir. Ferdunun tahta kt o gn bayram iln edilmi, Diref-i Kveyn ad verilen Kvenin nl de altn ve kymetli talarla sslenerek hkmdarlk sanca yaplmtr (Brn, s. 222). Mihricann ilk Ssn hkmdar Erder b. Bbekin ta giydii gn olduu da sylenir. Brn bu gnn Hrmzd-rz (Hrmzn gn) olduunu, iinde bulunduu ayn adndan dolay ona Mihrican denildiini ve bu adn can sevgisi anlamna geldiini yazmaktadr (a.g.e., a.y.). ran takviminin iki byk gnnden (Nevruz, Mihrican) hangisinin daha nemli olduu hususunda ranl air ve edipler farkl grtedir. Selmn- Frisnin, Mslman olmadan nce randa yle sylerdik: Allah kullar iin Nevruzda yakuttan, Mihricanda zebercetten birer ziynet karmtr ki onlarn dier gnlere stnl bu kymetli talarn dier talara stnl gibidir sz (a.g.e., a.y.) Nevruzun daha kymetli olduunu gstermekteyse de (nk lka ve Ortaada en kymetli ta

olarak yakut bilinmektedir) Mihrican daha fazla ven birok air ve yazar vardr. Bunlar sonbahar ilkbahardan stn tuttuklar gibi Mihrican da Nevruza tercih etmiler, bu grlerine Aristonun, skenderin ayn konudaki bir sorusuna verdii cevab delil getirmilerdir. Aristoya gre kn uyuyan ktlkler ilkbaharda yeniden ortaya kp geliir; sonbahar onlarn gitmeye balad zaman olduu iin ilkbahardan daha faziletlidir. Mihrican bayram byk trenlerle kutlanr ve zerlerine bu gne has elbiseler giyen, balarna gne kurslu balklar takan ve ban (sorgun) ya srnen protokol mensuplar hkmdara hediyeler sunar, hkmdar da onlara hilat giydirir, dier memurlara ise klk elbise ve ihtiya maddeleri datrd. O gn sarayda ok fazla miktarda iki tketilir, hkmdar ar derecede iip sarho olmakta saknca grmezdi. Halk da o gn byk sofralar kurarak yer ier ve raksedip elenirdi. Gelenein ran nfuzu altndaki dier blgelerde, bu arada Kuzey Arabistanda da baz yansmalarnn olduu grlmektedir. Hz. Peygamber, Medineye geldii zaman burada insanlarn ylda iki defa elendiini grm, sebebini sorduunda bu gnlerin Chiliye dnemine ait iki bayram (Nevruz ve Mihrican) olduunu renmitir (Mnv, IV, 511; Azmbd, III, 341). Resl-i Ekrem bunun zerine ensara, Allah Telnn kendilerine onlara karlk daha hayrl iki gn verdiini, bunlarn da ramazan ve kurban bayramlar olduunu belirtmitir (Msned, III, 103, 178, 235, 250; Eb Dvd, alt, 239, 245). Bu bayramlarn ran etkisiyle daha sonra Emev ve Abbs dnemlerinde, zellikle ilk asrda mslman halk arasnda ve saraylarda yeniden etkin bir ekilde kutlanmaya baland grlmektedir. Nevruz ve Mihricann daha yaygn biimde kutlanmasn isteyen ve hediyeleri ilk defa resmletiren kiinin Haccc b. Ysuf es-Sekaf olduu sylenir. Karmatlerin ibadetleri arasnda Nevruz ve Mihrican gnlerinde oru tutma da vardr (Taber, Tr, V, 603). bn Kudme, Nevruz ve Mihricana has olarak oru tutmay bu gnleri ehl-i kfr tzim ettii iin mekruh saymtr (el-Mun, III, 53). Mihrican kelimesinin kii (erkek) ve yer ad olarak kullanld da grlmektedir. Hadis kaynaklarnda Yakb b. Mihricn, Eb Bekir b. Mihricn, Ahmed b. Mihricn, Abdlmelik b. Mihricn gibi rvilere rastlanr. Ykt genellikle randa bulunan Mihrican adl baz yerleri eserine almtr (Muceml-bldn, I, 177; II, 30; IV, 304, 453; V, 233).

BBLYOGRAFYA

Msned, III, 103, 178, 235, 250; Eb Dvd, alt, 239, 245; Taber, Tr, Beyrut 1407, I, 122, 132; V, 603; a.mlf., Cmiul-beyn, I, 429; Mesd, Mrc-eheb (Abdlhamd), I, 247; II, 181, 186; Hkim, el-Mstedrek (At), II, 290; Brn, el-rl-bye anil-urnil-liye (nr. E. Sachau), Leipzig 1923, s. 222-224; bn Askir, Tru Dma (Amr), VI, 116; XLII, 477; XLIII, 269; LXV, 326; bn Kudme, el-Mun, Beyrut 1405, III, 53; Ykt, Muceml-bldn (nr. Mustafa Abdlkdir At), Beyrut 1990, I, 177; II, 30; IV, 304, 453; V, 233; Kalkaend, ubul-a (emseddin), II, 448, 449, 450; IX, 51 vd.; Mnv, Feyl-adr, IV, 511; Azmbd, Avnlmabd, Beyrut 1415, III, 341; Mahmd kr el-ls, Bulul-ereb, Beyrut, ts. (Drl-ktbililmiyye), I, 352 vd.; brhim Prdvd, Mihr vel-Mihricn, ed-Dirstl-edebiyye, Beyrut 1959,

II-III, 124 vd.; Cafer Murtaz el-mil, el-Mevsim vel-mersim, Tahran 1987, s. 99-100; M. Plessner, Mihr, A, VIII, 294; J. Calmard, Mihragn, EI (ng.), VII, 15-20; J. Lemari, Nol, Catholicisme, IX, 1310; J. Duchesne-Guillemin, Mithras and Mithraism, New Catholic Encyclopedia, Washington 1967, IX, 983. Nebi Bozkurt

MHRMAH SULTAN
(. 985/1578) Kann Sultan Sleymann kz. Doum tarihi kesin olarak bilinmemekle birlikte babasnn tahta knn ilk yllarnda 928de (1522) dnyaya geldii tahmin edilmektedir. Annesi Hrrem Sultandr. Baz kaynaklarda ad Mihrmah, Mihrimah eklinde geerse de Osmanl belgelerinde ve dnemin kroniklerindeki yazl eklinden hareketle bu adn Mihr Mah olarak okunmasnn daha doru olaca anlalmaktadr. Bununla beraber literatrde Mihrimah yazl yaygnlk kazanmtr. Kann Sultan Sleymann hayatta kalan tek kz olmas dolaysyla babas tarafndan ok sevilen Mihrimah Sultan annesinin nezaretinde iyi bir eitim grd. Evlenme ana geldiinde sarayla yakn iliki iinde bulunan Diyarbekir Beylerbeyi Rstem Paa ile evlendirilmek istendi. Baz Osmanl kaynaklarnda yer alan rivayete gre damad aday hakknda czzaml olduu dedikodular karlm, padiah da bunun doruluunu renmek iin Hassa doktorlarndan birini Diyarbekire gndermi, doktor Rstem Paann zerinde bit tesbit etmi, czzamlda bit bulunmayaca iin onun czzaml olmadn bildirmitir. Ancak bu rivayetin doru olmayp daha sonraki siyas ekimelerin ge tarihli kaynaklara bir yansmasndan ibaret bulunduu sylenebilir. Mihrimah Sultan ile Rstem Paann dn Receb 946da (Kasm 1539) ehzade Bayezid ve Cihangirin snnet dnleriyle birlikte yaplmtr. Mihrimah Sultan bundan sonra einin ykselmesine alt, annesiyle birlikte iktidar mcadelesinin en gl cephesini oluturdu. Bu ekip Rstem Paann vezrizam olmasyla daha da glendi. ehzade Mustafa elebinin gzden drlp ehzade Bayezidin ne karlmas ve ona padiahlk yolunun almasna alld. 951de (1544) Rstem Paann vezrizam oluunun ardndan, 960ta (1553) ehzade Mustafa padiahn emriyle idam edildi. Ancak oluan tepkiler sebebiyle Kann damadn azletti. Mihrimah einin bu olay yznden idamn nlemek iin annesine bavurdu. Hrrem Sultan Halepte bulunan padiaha bir mektup yazarak damadnn affn istedi. Mihrimah Sultan iki yl sonra Rstem Paann yeniden vezrizam olmas iin annesiyle birlikte alt, sonunda onlarn da tesiriyle Vezrizam Kara Ahmed Paa anszn idam edilerek yerine Rstem Paa getirildi (962/1555). Annesinin lmne kadar ehzade Bayezidin veliaht olmas iin alan Mihrimah Sultann 965te (1558) Hrrem Sultann lm zerine sarayda nfuzu daha da artt. Kann Sultan Sleyman bu defa kzn yannda tutarak her konuda onunla gryordu. Mihrimah Sultan kocasyla beraber ehzade Bayezidi desteklemeyi srdrd. Ancak ehzade Bayezidin kaytsz tutumu zerine ehzade Selimin yannda yer ald. Rstem Paann 968de (1561) lmnn ardndan bir daha evlenmedi. Bu srada ehzade Selimden yana arln koydu. Rstem Paa ile evliliklerinden Aye, Hmah ve Osman adnda ocuklar olmutur. Kann Sultan Sleymann 974te (1566) lmnden sonra Mihrimah Sultan, II. Selim ve III.

Muradn saltanat yllarnda sarayn ve haremin en nfuzlu kadnlar arasnda yer ald. Eski Sarayda yaad ve kendisine yksek dereceden maa baland. Vefat tarihi o srada stanbulda bulunan Alman seyyah Stephan Gerlacha gre 25 Ocak 1578dir. Mezar Sleymaniye Camii hazresinde babasnn yanndadr. Kaynaklara gre Mihrimah Sultan iyi yetitirilmi olup gzel konuur ve gzel yazard. Kaleme ald mektuplarndan i ve d siyas gelimelerle de ilgilendii anlalmaktadr. Annesi gibi o da Leh kralna mektuplar yazmt. Son derece dindar ve hayr severdi; olduka byk bir servete sahipti. II. Selimin tahta knda cil ihtiyalar iin ona 50.000 altn vermiti. Mihrimah Sultan skdarda iskele karsnda iki minareli bir cami, eme, medrese, sbyan mektebi ve kervansarayn yan sra (954/1547) Edirnekapda tek minareli bir cami, bir eme, bir medrese, sbyan mektebi ve bir ifte hamamdan oluan bir klliye ina ettirmitir (973/1566). Edirnekapdaki hayratna su temin etmek iin Zincirli suyu da denilen Mihrimah suyu tesisini yaptrmtr (DA, XV, 364). Ayrca bu vakflarn birer imareti bulunmaktadr. Mekkede Aynizbeyde su yollarn tamir ettirmi ve bu i iin 500.000 altn harcamtr (Selnik, I, 95). Bulgaristanda XVI. yzyln ilk yarsnda kurulan Avretalan (Koprivtitsa) Mihrimah Sultann evkaf arasndayd.

BBLYOGRAFYA

Selnik, Trih (pirli), I, 95, 186; Peuylu brhim, Trih, I, 22; Evliya elebi, Seyahatnme, I, l65; Mneccimba, Sahifl-ahbr, III, 510; M. aatay Uluay, Osmanl Sultanlarna Ak Mektuplar, stanbul 1950, s. 43, 46-47; a.mlf., Padiahlarn Kadnlar ve Kzlar, Ankara 1980, s. 39; Cahid Baltac, XV.-XVI. Asrlarda Osmanl Medreseleri, stanbul 1976, s. 307; L. P. Peirce, Harem-i Hmayun: Osmanl mparatorluunda Hkmranlk ve Kadnlar (trc. Aye Berktay), stanbul 1996, s. 80, 85, 91, 102-103, 112, 171; A. D. Alderson, Osmanl Hanedannn Yaps (trc. erafettin Severcan), stanbul 1998, s. 95, 155, 251; Nejat Utum, Hrrem ve Mihrmah Sultanlarn Polonya Kral II. Zigsmunda Yazdklar Mektuplar, TTK Belleten, XLIV/176 (1980), s. 697-715; M. Cavid Baysun, Mihr Mh Sultan, A, VIII, 307-308; F. Babinger, Mihr-i Mh Suln, EI (ng.), VII, 67; Kzm een, Halkal Sular, DA, XV, 364. Mustafa Kaar

MHRMAH SULTAN KLLYES


(bk. EDRNEKAPI CAM ve KLLYES).

MHRMAH SULTAN KLLYES


skdarda skele Meydannn kuzeyinde Paaliman caddesi banda ina edilmi XVI. yzyla ait klliye. Kann Sultan Sleyman tarafndan kz Mihrimah Sultan adna yaptrld kabul edilen klliyenin inasna 1540larn ilk yllarnda balanm, cami kitbesine gre 954te (1547) tamamlanmtr. Mimar Sinann mimarba olduktan sonra ehzade Klliyesi ile e zamanl olarak ina ettii ilk nemli yap gruplarndan biri olan klliye, cami, medrese, sbyan mektebi, imarettabhne ve han yannda suyollar, eme, hazne ve hel gibi tesislerden olumaktayd. Ancak sonraki dnemlerde klliyeye iki trbe ve muhtemelen bir ifte hamamla varl gravrlerden tesbit edilebilen ahap bir kasr ve muvakkithne eklenmi, fakat bunlardan imarettabhne, han, kasr ve muvakkithne zamanla ortadan kalkm, yakn yllara kadar hizmet veren ifte hamam ise restorasyon srasnda maaza haline dntrlm ve zelliklerini kaybetmitir. Sultantepenin eteinde yer alan klliyede yaplar topografyadan dolay kuzey-gney dorultusunda dank ekilde yerletirilmitir. Binalarn hemen hemen ortasnda bulunan cami ve medrese, nndeki sahil yolundan yaklak 2 m. ykseklikteki geni bir d avlu iinde, han bunlarn kuzeyinde, sbyan mektebi ve ifte hamam ise gneyde yer almtr. marettabhne binasnn yeri ise tam olarak tesbit edilememitir. Cami, medrese ve trbelerin yer ald d avluya merdivenle klan kapdan ulalmaktadr. skele Camii olarak da tannan ve klliyenin ekirdeini tekil eden cami, merkez kubbeyi ynde destekleyen yarm kubbelerden oluan harim ksm ile be kubbeli son cemaat yeri ve bunu ynde eviren ikinci bir son cemaat mahallinden meydana gelmektedir. Dikdrtgen plana sahip olan harimde merkez kubbe ve yarm kubbeler yonca planl pyeler ve duvarlara basan sivri kemerlerle tanmakta, kelerde oluan boluklar ise kk kubbeler rtmektedir. Pencere saysnn yeterli olmamas sebebiyle son derece lo olan harimde dikkati eken en nemli zellik, Mimar Sinann ehzade Camiinde uygulad drt yarm kubbeli merkez emadan farkl bir tasarma ynelmi olmasdr. Byk bir ihtimalle topografyadan dolay tercih edilen bu dzen, takapdan sonra ana kubbenin altna geile hemen meknn kavranmasn salayan etkiyi de beraberinde getirmitir. Bu adan cami, Mimar Sinann sonraki yaplarnda younlaaca mekn aratrmalarnn balangc kabul edilebilir. Caminin kyda dar bir alan zerinde ina edilmesi klasik revakl bir avlu ekillenmesine imkn vermemitir. Ayrca dtaki adrvan da iine alan ahap rt sistemiyle kapatlan ikinci bir son cemaat yeri kuzey rzgrlarna ak olan yapda mekn deerlendiren ve ayn zamanda nemli bir yol gzergh olan bu yerde her vakit youn cemaat olabilmesi iin iyi bir zmdr. Bylece Boaziinin balang noktasndaki bu nemli merkezde ky ve denizle olaan st bir panaromik yerleim salanmtr. Bu etkili mimariyle Sinan, gl bir sanatkr olmann yannda iyi bir ehir plancs olduunu daha kariyerinin ilk yllarnda ortaya koymutur. Cami, tasarm ve yerleimdeki baarsna karlk nisbetleri bakmndan her ne kadar geometrik biimlenite son derece yaln izgilere sahip olsa da zellikle son cemaat yeri ar grnts ile bulunduu alana btn ykyle km izlenimi uyandrr. Sultan camilerine has ifte minaresi de grnm bakmndan arl arttran unsurlar arasndadr. Minarelerden sa taraftakinin

daha ince ve yksek olmas devir farklln dndrmektedir (Eyice, I, 50). Cami ile ayn bahe iindeki on alt hcreli medresede hcreler revakl avlunun iki geni kenarnda yedier ve derslik ksmnn iki yannda birer adet olmak zere yerletirilmi, giriin bulunduu duvarda ise sadece revak kubbelerine yer verilmitir. Bugn medreseye, trbelerin arasndaki duvarlarn belirledii yolla ulalan takapdan ve 1961 ylndaki onarmda meydana getirilen merdivenlerle klan derslik ksmnn yanndaki dehlizden girilmektedir. Yine bu tarihte i dzeninde baz deiiklikler yannda avlusunun zeri kapatlan medrese gnmzde bninin adn tayan bir salk merkezi olarak kullanlmaktadr. ocuk ktphanesine dntrlm sbyan mektebi, yazlk dershane olarak kullanlan kubbeli bir revak ve bununla e byklkteki klk mekndan olumaktadr. Ar bir ktlesel grnme sahip sbyan mektebi, meyilli bir arazi zerine yerletirildiinden klk dershanesi bir subasman ile ykseltilerek n ksmnda kemerli aklk iine alnan bir eme oluturulmuken zaman iinde cephesi alarak dkkn haline getirilmitir. Medresenin nnde bugn otobs duraklarnn igal ettii alann bir ksmn kaplad bilinen, kaynaklarn Kurunlu Han olarak tantt yapnn kervansaray olarak tasarland sanlmaktadr. XIX. yzyln ikinci yarsna ait fotoraflarda tepe pencereli ift meyilli at ile rtl olduu grlen binann 1920li yllarda harap olduu ve bir sre sonra tamamen ortadan kaldrld anlalmaktadr. Sultan III. Selim dneminde (1789-1807) buday deposu olarak yeniden dzenlendii sanlan han, kuzeyinde deirmen olmas muhtemel bir bina ve medrese ile Pervititichin buraya ait paftasnda L eklinde iaretlenmitir. Gnmze ulamayan bir dier yap olan imarettabhnenin yeri tam olarak tesbit edilememitir. Aptullah Kuran, 1722 ylnda evresindeki dkknlarla birlikte yandktan sonra bir daha kullanlmadn belirttii yapnn bugn III. Ahmed emesi ile minibs duraklar arasndaki alan igal ettiini ileri srmektedir. Fakat Pervititich paftalarnda klliyenin kuzey ucunda dikdrtgen planl, biri byk, dier ikisi kk kubbe ile rtl bir bina grlmektedir. 1936da yol geniletilirken yktrlan ve plan zellii asndan bir imaret yaps olmas mmkn grnen bu ksm muhtemelen klliyenin imaretidir. Klliye ile ilikisi ak olmayan ifte hamam, baz kaynaklarda Mihrimah Sultan Hamam adyla anlmakta, ancak vakfiyede ve Mimar Sinann tezkirelerinde ad gememektedir. Asimetrik dzende kk boyutlu bu ar hamam 1994te yklm ve yerine ksmen d grn dnda asl ile hibir balants olmayan ve spermarket olarak kullanlan bugnk yap ina edilmitir. Klliyeye sonradan eklenen trbelerden deniz tarafndaki Mihrimah Sultann ocuklarna izfe edilmekteyse de bunu dorulayacak bilgi yoktur. Baz kaynaklarda Sinneddin Ysuf Trbesi olarak tantlan kubbe ile rtl kare planl trbede kimlikleri bilinmeyen iki erkek ve iki kadna ait mezarlar bulunmaktadr. Ayn zelliklere sahip arkadaki ikinci trbe ise 1893 ylnda vefat eden Sadrazam brhim Edhem Paaya ait olup ailesinden kii de burada gmldr. Caminin mihrab nndeki alan ise hazredir. Buradaki en eski tarihli mezar 961de (1554) vefat eden ve ayn zamanda

Mihrimah Sultann kaynbiraderi olan Kaptandery Sinan Paaya aittir. Dier mezarlarn byk ounluu da bu aileye mensup kiilerin kabirleridir. Klliyedeki en ilgi ekici mezar caminin gneybatdaki minarenin dibinde bulunan, Rstem Paann ikinci einden olu Osman Beyin 984 (1576) tarihli lahdidir. Klliyede ikisi zgn, biri sonradan eklenmi eme, bir adrvanla biri imarette, dieri sbyan mektebi tarafndaki kapnn yanndaki hellarda olmak zere iki su haznesi bulunmaktadr. emelerden ilki deniz tarafndaki duvarda adrvann hemen nnde ve birbirine eit be kemerden oluan sra emedir. Ancak bu emenin iki blm 1092 (1681) ylnda iptal edilerek duvar yzeyinden tarlan bir hazne ile birlikte lmnden 100 yl sonra Mihrimah Sultan namna dneminin zelliklerini tayan bir eme haline dntrlmtr. zgn emelerden dieri ise sbyan mektebinin altnda bulunuyordu. Suyu kesildikten sonra dkkna dntrlen eme geni bir kemerle sokaa alan, apraz tonozlarla rtl bir eyvan iine alnmt. Ayna ta zerinde yer ald bilinen Sultan II. Mahmuda ait 1831 tarihli tura kaybolmutur. Vaktiyle Blblderesinde yer alan ve III. Ahmedin nc kadn olan ermi Rbia Kadn tarafndan yaptrlan emenin 1141 (1728-29) tarihli ina kitbesi buraya getirilerek ayna ta zerine konmutur. Son cemaat yeri sundurmasndan uzatlan, stunlarla tanan bir kk iine alnan adrvan ise dneminin ta iiliini sergileyen zarif bir rnektir. Buraya suyollar da tesis edilerek Balarba ve cadiye srtlarndaki menbalardan su getirilmitir. Biri bugnk Cumhuriyet caddesini, dieri Sultantepenin kuzey srtlar ve Paaliman caddesini takip ederek klliyeye ulaan bu suyollarndan birinin sonraki bir tarihte, muhtemelen Mihrimah Sultan emesinin eklendii 1092 (1681) ylnda tesis edildii tahmin edilmektedir.

BBLYOGRAFYA

Ayvansary, Hadkatl-cevam, II, 186-187; Semavi Eyice, stanbul Minareleri, Trk Sanat Tarihi Aratrma ve ncelemeleri, stanbul 1963, I, 50; Tahsin z, stanbul Camileri, Ankara 1965, II, 47; nci zkoray, skdar Mihrimah Sultan Camii ve Klliyesi (lisans tezi, 1965), Ed. Fak.; Metin Szen, Trk Mimarisinin Geliimi ve Mimar Sinan, stanbul 1975, s. 174, 182, 185, 196, 204; A. Sheyl nver, Osmanl Trkleri lim Tarihinde Muvakkithaneler, Atatrk Konferanslar V: 1971-1972, Ankara 1975, s. 247-248; Konyal, skdar Tarihi, I-II, tr.yer.; Halk ehsuvarolu, Asrlar Boyunca stanbul, stanbul, ts., s. 81; Aptullah Kuran, Mimar Sinan, stanbul 1986, s. 48-52; a.mlf., skdarda Mihrimah Sultan Klliyesi, Boazii niversitesi Dergisi: Beeri Bilimler, III, stanbul 1975, s. 43-72; a.mlf. - Sami Gner, skdarda Mihrimah Sultan Klliyesi, Sanat, III/6, stanbul 1977, s. 10-18; F. Cangzel Zlfikar, Mihrimah Sultann Vakflar Genel Mdrl Arivinde Bulunan Vakfiyelerinin Deerlendirilmesi (yksek lisans tezi, 1989), A Sosyal Bilimler Enstits; Kzm een, skdar Sular, stanbul 1991, s. 39-42; Affan Egemen, stanbulun eme ve Sebilleri, stanbul 1993, s. 597; M. Orhan Bayrak, Trkiye Tarihi Yerler Klavuzu, stanbul 1994, s. 339; Mehmet Nermi Haskan, stanbul Hamamlar, stanbul 1995, s. 226-228; a.mlf., Yzyllar Boyunca skdar, stanbul 2001, I-III, tr.yer.; Bahattin ztuncay, Dersaadetin Fotoraflar, stanbul 2003, II, 664, rs. 670; Yldz Demiriz, skdarda Mihrimah Sultan Camii, Sanat

Dnyamz, VII/20, stanbul 1980, s. 17-23; Erdem Ycel, skdarda Mihrmh Sultan Camisi, Kltr ve Sanat, I/3, Ankara 1989, s. 41-46; Doan Kuban, Mihrimah Sultan Klliyesi, DBst.A, IV, 456-457. smail Orman

MHRAH SULTAN CAM


(bk. HUMBARAHANE KILASI ve CAM).

MHRAH VLDE SULTAN KLLYES


stanbul Eypte XVIII. yzyln sonunda yaplan klliye. Trbe, hazre, imaret (ahane), mektep, sebil ve emelerden oluan klliye, Sultan III. Selimin annesi Mihriah Vlide Sultan tarafndan 1792-1796 yllarnda Mehmed rif Aa ve Ahmed Nrullah Aann bamimarlklar srasnda ina ettirilmi olup bina emini Anadolu kazaskerlerinden Kavafzde Mehmed Emin Efendidir. Klliyenin barok zelliklere sahip mermer cephesi trbe, takaplar, yuvarlak kemerli maden ebekeli pencereler, sebil ve emelerle ekillenmitir. Sebilin sandaki pencerenin zerinden balayarak trbenin balangcna kadar devam eden Snblzde Vehbye ait kitbe metni Yesr Mehmed Esadn talik hattyla mermere ilenmitir. n cephede mevcut iki kap dnda dou ve batda klliyeye ait iki kap daha vardr. Trbe ve hazre avlusuna kilit ta stilize istiridye kabuu motifli, iki renk mermerden rlm S profilli bir kap ile geilir. Kap kemeri zerinde kll nefsin zikatl-mevt yeti yazldr. Bu blm, S ve C kvrml kemerler ve ortasnda akant yaprann yer ald bir blmle sonlanr. Kapnn iki yannda dalgal hatlara sahip yksek kaidelerin zerinde helozonik kvrml, akant yaprakl ve profilli balklar olan stunlar ykselir. Stunlarn arasndaki i bkey blmler birer ss emeciiyle hareketlendirilmitir. Bu blmn zerindeki keli pilastrlar arasnda kelime-i tevhidin yazl olduu madalyonlar vardr. Trbe. Beyaz mermerden, on iki oval yzl, ift sra pencereli ve kubbeli bir yapnn cephelerindeki pencereler arasnda duvarlara gml stunlar ve keli pilastrlar yer alr. Pencere altlarnda ve stlerinde bulunan yatay silmelerle, bunlarn aralarnda yer alan stun ve pilastrlarla cepheler blmlenmi, kullanlan renkli talarla etkili bir grnm salanmtr. Kilit talar stilize istiridye kabuu motifli, S profilli kemerleri olan pencerelerden alttakiler dkme demir ebekeli, sttekiler revzenlidir. Trbe blml, revakl bir girie sahiptir. Ortasn bir kubbenin, iki yann tonozlarn rtt bu blmn i yzeyleri kalem ileriyle bezenmitir. Yastkl ve impostlu stunlar zerindeki yuvarlak kemerlerden kap nndeki daha yksek ve geni tutulmutur. Trbe kaps siyah-beyaz mermerden, kilit ta stilize istiridye kabuu motifli, S profilli bir kemere sahiptir. Bir yetin yazl olduu kitbenin zerinde S ve C profilli bir kemeri ite ve dta akant ve palmet motifleriyle bezeyen ta ksm bulunur. ki yandan ikier stunla snrlanan kapnn sana ve soluna birer dikdrtgen pencere yerletirilmitir. On iki yzl trbe cephesinin bir yz giri, iki yan birer dolap nii olarak dzenlenmitir. Dokuz yznde altl stl pencereler sralanr. st kat pencereleri renkli caml ve revzenlidir. Trbenin iindeki on iki adet stun yapnn i kelerindeki geileri yumuatr. Alt kat pencereleri zerindeki cel sls hatl yet kitbesiyle st kat pencereleri zerindeki ism-i cell, ism-i neb, drt halife, Hasan, Hseyin, Sad, Sad, Zbeyr ve Talha isimlerinin yazl olduu madalyonlar Hattat Mahmud Celleddin Efendinin eseridir. Trbenin nakka Mehmed evkidir. Kubbenin i yzeyi, merkezdeki yuvarlak bir madalyondan karak on iki kola ayrlan, kalem ii tekniindeki, sar, beyaz, krmz, yeil ve mavi renkli dalgal eritlerle bezelidir. Bu eritlerin aralarn ve eteini ayn teknikteki S ve C kvrml barok sslemelerle rokoko slbundaki buketler dolgular. Trbe, plan itibariyle Trk barok mimarisinin nemli bir temsilcisidir. Trbenin iinde Mihriah Vlide Sultan, Hatice

Sultan, Beyhan Sultan, Refet Kadn ve Rahime Perest Kadna ait be sanduka bulunmaktadr. Giriin sanda etrafn rm, palmet ve kvrk dallarn bezedii, sedef kakmal ahap bir korkulukla evrili sanduka Mihriah Vlide Sultana aittir. Trbenin avlusu zamanla XVIII. yzyl sonu ile XIX ve XX. yzyllara ait mezarlarn bulunduu bir hazreye dnmtr. Avlunun dousunda bidev bir kap ile ulalan, ileri kalem ii bezeli, sekiz adet, kubbeli bir revakla bunun arkasnda aynal tonoz rtl birimler yer alr. Revak kubbelerinin sonuna kitbesiz bir eme yerletirilmitir. Bu revakn arkasndaki aynal tonozlu birimlerden ilki imaret avlusuna geii salar. 2, 3 ve 6. birimler trbenin bulunduu avluya alan meknlar olup trbedar odalar olarak kullanlmaktadr. maret. maret avlusuna giri kilit ta stilize istiridye kabuu motifli, pembe-beyaz mermerden, yuvarlak kemerli bir kap ile salanmaktadr. stteki barok tepelik altnda mallah ile bir yet yazlmtr. Kapnn yanlarndaki pilastrl ikier stun yksek kaidelere oturmakta olup helozonik kvrml, akant yaprakl ve profilli balklara sahiptir. stte, stunlarn devam durumundaki keli pilastrlar arasnda III. Selime ait tural madalyonlar vardr. maretin avlusunda Msrl Mustafa Fzl Paa ve ailesine ait lahitler bulunmaktadr. yonik balkl stunlar zerinde ykselen, yuvarlak kemerli, ileri beyaz badanal, kubbeli revaklar avluyu bat, kuzey ve dou ynlerinden evreler. Avlunun bat ynndeki meknlar aynal tonozla rtldr. Bu meknlardan ilki trbe avlusuna geii salar. Bugn ariv ve soyunma odas olarak kullanlan meknlar kap ve pencereleriyle imaret avlusuna, dierleri ise trbe avlusuna, dou kanadndaki odalardan ilki bir kemerle ayn zamanda dou kapsyla da ulalan hazreye alr. Bu blmn gerisinde biri beik, dier alts aynal tonozla rtl meknlar mevcuttur. maret kapsnn tam karsnda sekizgen kasnaklar zerindeki pandantifli kubbelerle rtl byk mekn yer alr. Soldaki bat ynnde, dier ikisi dou ynnde yarm aynal tonozla geniletilmitir. Ortadaki imaretin mutfa olup mutfan sandaki frndr. Kapsnn zerinde Zriyt sresinin yazl olduu soldaki oda gnmzde kesilen etlerin konulduu souk hava tesisi haline getirilmitir. maretin bei sekizgen, alts silindirik on bir adet bacas bulunmaktadr. Sebil. maretin bitiiindeki cephe zerinde yer alan ve iki yanndaki emeleri rten geni saakl gvdesi be dalgal yze blnm sebil barok slbunun bidev rneklerinden biridir. Altta pilastrlar arasnda her yzey kare formlu kartularla dolgulanmtr. Cephelerde ikisi pembe, biri mermer olan, l demet stunlar birbirine balayan akant yaprakl, S ve C profilli kemerler arasnda bitkisel tezyinatl dkme demir ebekelere sahip pencere aklklar yer alr. Pencerelerin zerinde yine pilastrlarla blmlenmi yzeyler bu defa birbirinden profilli bir kornile ayrlm olup iki kat eklinde devam etmektedir. Bunlardan ilki, S ve C kvrml kemerler ve akant yapraklar ile meydana getirilen kartulara sahiptir. En sttekinde tekrarlanan benzer kartular her pencerenin zerindeki drder msralk kitbeyi evreler. Yesr Mehmed Esadn hatt olan kitbenin yazar Galata Mevlevhnesi postniinlerinden eyh Galibdir. Sebilin iinde sada yalakl kk bir eme vardr. Sebilin iki yanndaki emeler, iki yandan keli pilastrlardan oluan yksek kaideler zerine oturan, helozonik kvrml, akant yaprak balkl, yarm daire kesitli stunlarla snrlanmtr. te iki pembe stune zerinde pilastrl kitbeli, C ve S formlu bir tepelik yer alr. Ayna ksmlarn S profilli kemerlere sahip dikdrtgen kartular dolgulamaktadr. Sbyan Mektebi. Mihriah Vlide Sultan Trbesinin tam karsnda bulunan mektep L planl, ift meyilli atl, almak duvar rgl bir yapdr. Etraf inasndan yaklak otuz yl sonra mezarlk

haline gelmitir. 1970lerde iinde barnan ailenin dikkatsizlii sonucu yanm, 1995te Eyp Sultan Camii ve evresi Koruma Projesi kapsamnda restore edilmitir. Bugn Eyp Sultan Genlik zci Grubu Lokali olarak kullanlmaktadr. Mihriah Vlide Sultan Ktphanesinin klliye ile bir ilgisi yoktur. Mihriah Vlide Sultan ve kethds Atullah Efendinin vakf olan kitaplar nce Eyp Sultan Camii iinde sol taraftaki iki dolapta muhafaza edilmitir. Zamanla genileyen ktphane 1924te Hsrev Paa Ktphanesine, 1957de Sleymaniye Ktphanesine nakledilmitir.

BBLYOGRAFYA

Ayvansary, Hadkatl cevmi, I, 249-250, 252, 278, 309; zzet Kumbaraclar, stanbul Sebilleri, stanbul 1938, s. 46-47; brahim Hilmi Tank, stanbul emeleri, stanbul 1943, I, 222-224; Doan Kuban, Trk Barok Mimarisi Hakknda Bir Deneme, stanbul 1954, s. 26, 37, 66, 109-110, 121; Oktay Aslanapa, Osmanl Devri Mimarisi, stanbul 1986, s. 415-418; Tahsin mer Tahaolu, stanbulda Osmanl Trbelerinin Tipolojisi (doktora tezi, 1988), Sosyal Bilimler Enstits, s. 286-292; Yldz Demiriz, Eypte Trbeler, Ankara 1989, s. 59-62; Arzu yianlar, Vlide Sultanlarn mar Faaliyetleri (yksek lisans tezi, 1992), Sosyal Bilimler Enstits, s. 173-179; Hakk nkal, Osmanl Hanedan Trbeleri, Ankara 1992, s. 240-245; a.mlf., Eyp Mihriah ve ah Sultan Trbelerinin Kitabeleri Inda Mihriah Kadn Meselesi, Tarihi, Kltr ve Sanatyla V. Eypsultan Sempozyumu, Tebliler, stanbul 2002, s. 123-125; Mehmet Nermi Haskan, Eyp Tarihi, stanbul 1993, I, 223-230, 355-371; II, 23, 42, 47-49, 125, 154-155; Kerem Tzn, Eyp Semtinde 18. ve 19. Yzyl Osmanl Devri Antsal Mimarisi (yksek lisans tezi, 1997), stanbul Teknik niversitesi Fen Bilimleri Enstits, s. 164-189; Gnl Ylmazkurt, stanbul Eypsultanda Mihriah Valide Sultan Trbesi Sandukalarndaki Puideler, Tarihi, Kltr ve Sanatyla III. Eypsultan Sempozyumu, Tebliler, stanbul 2000, s. 305-313; Tlay Sezgin, stanbuldaki Sarayl Hatun Trbeleri (yksek lisans tezi, 2003), Mimar Sinan niversitesi Sosyal Bilimler Enstits, s. 131-138; Behet nsal, stanbul Trbeleri zerine Stil Aratrmas, VD, sy. 16 (1982), s. 87-88, 105, 119; a.mlf., Stil Ynnden, Klasik Sonras, Trk Mimarlnda Sebil Antlar, Ta (Trkiye Ant evre Turizm Deerlerini Koruma Vakf Yayn), I/3, stanbul 1986, s. 22. Sevgi Parlak

MHEM b. UTBE
(bk. EB HUZEYFE).

MHYR ed-DEYLEM
() Ebl-Hseyn (Ebl-Hasen) Mihyr b. Merzeveyh ed-Deylem el-Badd (. 428/1037) Arap airi ve ktip. 360 (971) yl civarnda Badatta dodu. Fars asll ve Deylemli bir ailenin ocuudur. Babasndan Arapa rendi. erf er-Radden iirle ilgili dersler ald, onun iirlerini taklit edip nazreler yazmak suretiyle nazm yeteneini gelitirdi. Yine erf er-Radnin yardmyla hilfet divanlarnda Farsa mtercimi ve ktip olarak almaya balad. Kaynaklarn belirttiine gre erf er-Radnin iradyla 394 (1004) ylnda Mecslii brakarak mslman oldu ve hocasndan itikad adan da etkilenip aya intisap etti. Bu itikad temayl iinde onun Badat mmiyye ilerinin merkezi olan Kerhte ikamet etmesi ve zamann mmiyye reisi eyh Mfdin Kerhte verdii derslere devam etmi olmas ihtimalinden sz edilir. Ashaba dil uzatacak derecede ar bir i olan Mihyrn iirlerinde buna delil tekil eden ksmlara rastlanmaktadr (Ali Ali el-Felll, s. 74-76). iirlerinde Bveyh Veziri Ebl-Abbas Ahmed b. brhim ed-Dabbnin iradyla slma girdiini ifade eden ksmlarn bulunmas onun 394ten (1004) nce slma girdiini gstermektedir. erf er-Radnin vefatna kadar (406/1015) onun himayesinde yaayan air ondan sonraki hayatn zellikle Bveyh halife, vezir ve valilerine methiyeler yazarak geirdi ve Badatta vefat etti. Ana dili Farsa olduu halde Arapa iir yazmnda baar gsteren Mihyrn cuma gnleri Badattaki Mansr Camiinde cemaate iirlerini okuduu rivayet edilir (Hatb, XIII, 276). Daha sonra kendini tamamyla iire vererek stad erf er-Radnin iirlerini taklit ettii gibi zamandan ikyet, bedev tarz gazel ve fahr gibi hocasnn iledii birok temay da manzumelerine konu olarak semi, ayrca itikad gr dorultusunda bata Hz. Ali, Hasan ve Hseyin olmak zere Ehl-i beyt iin ok sayda mersiye, methiye ile ashaba dil uzatan iirler kaleme almtr. Bveyhler zamannda daha da gelien a iiri erf er-Rad ve Mihyr ed-Deylem ile zirveye ulamtr. slbu akc, ifadesi ak, yeniliki, veld bir air olan Mihyrn kasidelerinin ou uzundur. Bu sebeple tekrar ve haiv konumunda birok kelime ve ifadeye rastlanr. Baz iirlerinde ise ritim ve mzikalite nitelii gze arpar. Arap iirinin her trnde ve her konuda iir yazan Mihyrn baz nevilerde baarl olduu grlr. Hiciv konusunda fazla iiri yoktur. Hayatlarnda methiye yazd birok kimse iin lmlerinde mersiye nazmetmitir. Hz. Ali, Hz. Hasan, Hz. Hseyin, erf er-Rad, Bveyh Veziri Ebl-Abbas ed-Dabb iin yazd mersiyeleri mehurdur. Mstakil olarak veya kasideleri iinde yer alan tasvirlerinin gl bir idrak, geni bir hayal ve ince bir zevk rn olduu grlr. Fahriyelerinde soyu, dini, iffeti, nezaket ve sabr ile vnr. Methiyelerine nesble balama hususunda nceki airlere uymakla birlikte nesb blmn mstakil bir kaside gibi uzatmas Mihyra has bir zelliktir. nce bir duygu ile yumuak ve akc bir slbu yanstan gazelleri takdir kazanan Mihyr bu nevi kasidelerinde rk ve mezheb dncelerini de ustalkla ilemitir. Baarl bulunduu ihvniyyt, tb ve ikyet tr iirlerinde zamandan ve

dostlarn vefaszlndan ikyet eder. Mihyr bata erf er-Rad olmak zere mrulkays b. Hucr, mer b. Eb Reba, Eb Nvs, shak el-Mevsl ve Eb Firs gibi airlerden etkilenmitir. Onlarn iirlerinden anlam veya lafz itibariyle alntlar yapm, ok defa bunlar daha uzun ifadelerle dile getirmitir. Sbt bnt-Tevz ve bn Fazlullah el-mer de Mihyrdan etkilenmi, iirlerinden alntlar yapmtr. Toplam 20.000 kadar beyitten ve 500 kasideden oluan Dvn Mihyr ed-Deylem ilk defa stanbulda baslm (1306), daha sonra Ahmed Nesm (I-IV, Kahire 1344-1350) ve Abdlmuttalib el-Hill (Badad 1332, 1350) tarafndan yaymlanmtr. Mihyr ed-Deylemnin hayatna ve iirlerine dair akademik almalar yaplmtr. Ali Ali elFelllin Mihyr ed-Deylem ve iruh adl almas (Kahire 1948), I. Fud Arap Dil Kurumundan edebiyat dalnda birincilik dl kazanmtr. sm Abd Alinin Mihyr ed-Deylem ayth ve iruh (Badad 1976), smil Hseyinin Mihyr ed-Deylem ba ve nad ve tall (Kahire, ts.), Muhammed Ali Msnn Mihyr ed-Deylem (Beyrut 1961), Hasan Seyyid Hdr el-Garabvnin elMed vel-iftir f iri Mihyr ed-Deylem (Kahire 1411/1991), David Samuel Margoliouthun The Poems of Mihyr the Dailemite (Oriental Studies, London 1933, s. 286-292) adl eserleri de burada zikredilebilir. Ayrca mellifi mehul el-Mutr min azeli Mihyr isimli bir kitabn yazma nshas mevcuttur (Sezgin, II, 566). evk Dayfn Trul-fikril-Arabsinde (Kahire 1928) Grek felsefesinden etkilenen Arap dnce ve felsefesi temsilcileri arasnda Mihyr ed-Deylemnin dncelerine de yer verilmitir.

BBLYOGRAFYA

Hatb, Tru Badd, XIII, 276; bnl-Cevz, el-Muntaam (At), XV, 260-261; bnl-Esr, elKmil, IX, 456; bn Hallikn, Vefeyt, V, 359-363; bn Fazlullah el-mer, Meslik, XV, 293-312; bn Kesr, el-Bidye, Beyrut 1401/1981, XII, 41; bn Tarberd, en-Ncmz-zhire, Kahire 1929, V, 26 vd.; bnl-md, eertz-zeheb, Beyrut 1410/1989, V, 144-146; Browne, LHP, II, 113; Brockelmann, GAL Suppl., I, 132; Ali Ali el-Felll, Mihyr ed-Deylem ve iruh, Kahire 1948; Sezgin, GAS, II, 566-567; IX, 301; evk Dayf, Trul-edeb, V, 375-378; a.mlf., el-Fen ve mehibh, Kahire 1976, s. 355-375; Ayn-a, X, 170-172; Abdlhseyin Ahmed el-Emn, el-adr fil-Kitb ves-Snne, Tahran 1366 h., IV, 238-261; Ch. Pellat, Mihyr, EI (ng.), VII, 24-25. M. Reit zbalk

MKL
() Kuranda ad geen drt byk melekten biri. Mkil kelimesinin brncedeki karl Kim Tanr gibidir? anlamndaki mikaldir; Arapaya brnce veya Srynceden getii ifade edilmektedir (Mustafav, XI, 148; Jeffery, s. 275-276). Mslman mfessir ve dilcileri de mkilin, mk (mk) ve l kelimelerinden oluan brnce veya Srynce meneli olduunu sylemektedir (Lisnl-Arab, eyl ve yll md.leri). bn Abbas, krime ve Ali b. Hseyinden gelen rivayetlere gre mk ubeyd (kulcaz), l de Allah demek olup ubeydullah (Allahn kulcaz) mnasna gelmektedir (Msned, V, 16; Buhr, Tefsr, 2/6; Taber, I, 346-347; Kurtub, II, 38; bn Kesr, I, 232; bn Hacer, XVII, 16; ls, I, 334). Kelimenin mkl, mkil, mkel, mkeil, mkl, mkeyl, mkel ve mkyl gibi okunular bulunmakta, hatta mkyn ekli de nakledilmektedir (Lisnl-Arab, myk [mkl] md.; Fahreddin er-Rz, III, 181; Kurtub, II, 38; ls, I, 334). Kitb- Mukaddeste Mkilin ismi be yerde geer (Daniel, 10/13, 21; 12/1; Yahudann Mektubu, 9; Vahiy, 12/7). Eski Ahidde ad anlan iki byk melekten biri olan Mkil (dieri Gabriel [Cebril]), dmanlarna kar sriloullarna yardma gelen ve onlar esaretten kurtaran, sriloullarnn koruyucu melei, birinci ve byk reis (Daniel, 10/13, 21; 12/1); Yeni Ahidde de blse kar kan ba melek ve gk ordusunun reisi (Yahudann Mektubu, 9), banda bulunduu melek ordusu ile bls ve eytan denen byk ejder ve ordusuna kar savaan ve onlar yenip gklerden yere sren bakumandan (Vahiy, 12/7-9) olarak geer ve Hz. Msnn cesedi hakknda bls ile mcadele eden biri olarak takdim edilir (Yahudann Mektubu, 9). Jonathan Targumu, bu hadiseyi Hz. Msnn gmlmesiyle ilgili Tevrat metninin (Tesniye, 34/6) aklamas erevesinde anlatr ve Msnn Mkil ve dier meleklerce defnedildiini nakleder. Kutsal kitap d din literatre gre Cebril ve Mkil, Uriel ve Rafael ile birlikte Tanrnn tahtn kuatmlardr. Bu ikisi, Eski Ahidde ad verilmeksizin zikredilen ilh eliler veya melekler olarak grlmekte, yahudilerin savunucusu olan Mkil, Cebrilden daha byk kabul edilmektedir. Hz. brhimi ziyaret eden melekten ikisi Cebril ile Mkildir; Mkil, shakn doumunu mjdelemek, Cebril de Sodomu helk etmekle grevlendirilmitir. Yakb ile green ve Horebde Msya grnen de Cebril veya Mkildir. brhimi ateten koruyan, olunu kurban etmek zere iken onun elini tutan, Ltun esir alndn haber veren, shaka e aramak iin yola kan hizmetiye refakat eden Mkildir. Mkil, Cebril ile birlikte Sn dana inen Tanrya elik etmitir. Onlar meleklerin krallar olarak kabul edilmektedir. Msdan korktuklar iin ruhunu almaya cesaret edememiler, bu sebeple Msnn ruhunu bizzat Tanr kabzetmi, onlar da Msnn tabutunun iki tarafnda ayakta durmulardr. Mkil Vezir Hmnn komplosuna kar yahudileri korumutur. Mkil ve Cebril, hir zamanda Meshe refakat edenler arasnda yer alacak ve ktlerle arpacaktr. Mkil tamamyla buzdan, Cebril ise ateten yaratlmtr, fakat bir arada olduklarnda birbirlerine zararlar dokunmamaktadr. eytana ve dier meleklere deme secde etmelerini emreden Mkildir. O, semann anahtarlarnn muhafz ve hirette lleri dirilie arandr. Kabala literatrnde de Mkil nemli rol stlenmektedir (A, VIII, 309; EJd., XI, 1489-1490). Tvbe,

drstlk, merhamet ve kutsama melei olan Mkil drdnc semann yneticisidir (Davidson, s. 193). Hristiyanlkta da Mkil (Saint Michel) koruyucu vasfyla n plana kmaktadr. Ortodoks kilisesinin ikonlarnda Mkil, erre kar zaferi sembolize etmek zere genellikle elindeki klcyla ejderhaya kar dvr ekilde gsterilmektedir. Hristiyan dncesinde Mkil btn er glere kar hristiyanlarn koruyucusu, semav mihmandarlarn prensi, inanl canlar lm vadisinden geirip tesindeki hayata gtren klavuz olarak kabul edilir. Katolik kilisesinin arap-ekmek yinlerinde ve gnah karma esnasnda sylenen yakarlarda Tanr ve bkire Meryemden sonra Mkilin anlmas ona verilen nemi gstermektedir (MacGregor, s. 136, 412). Katolik kilisesinde Mkilin biri 29 Eyll, dieri 8 Maysta olmak zere iki bayram vardr (Catholicisme, I, 545). slm inancna gre meleklerin byklerinden olan Mkilin ismi hem Kuranda (Mkl, el-Bakara 2/98) hem hadislerde gemektedir. Rivayete gre, Hz. Peygambere baz sorular soran bir grup yahudi bunlara cevap alnca bu defa kendisine vahyi kimin getirdiini sormular, Cebril cevabn alnca selmet ve bereket melei ve kendilerinin koruyucusu Mkilin aksine Cebrili kendilerine dman bildiklerini, onun felket ve sefalet melei olduunu sylemilerdir. Dier bir rivayete gre yine yahudiler, Her peygamberin meleklerden bir dostu vardr; senin dostun hangi melektir? deyince Resl-i Ekrem, Dostum Cebrildir ve Allahn gnderdii btn peygamberlerin de istisnasz dostu odur cevabn vermi, bunun zerine yahudiler, Eer dostun ondan baka bir melek olsayd sana tbi olur, seni tasdik ederdik demiler, Cebrili kabul etmeyiinizin sebebi nedir? diye sorulunca da, O bizim dmanmzdr demilerdir (Taber, I, 341; bn Kesr, I, 226). Bunun zerine u yetler nzil olmutur: De ki: Kim Cebrile dman ise bilsin ki mminler iin hidayet ve mjde olan Kuran Allahn izniyle senin kalbine indiren odur. Kim Allaha, meleklerine, peygamberlerine, Cebrile, Mkile dman olursa phesiz Allah da o kfirlerin dmandr (el-Bakara 2/97-98). Dier bir rivayete gre Hz. mer bir gn yahudilerin beytlmidrslarna gider ve onlarn Cebril hakkndaki dncelerini renmek ister. O bizim dmanmzdr, nk Muhammede bizim srlarmz veriyor. Ayrca o iddet, zorluk ve azap melei, dostumuz olan Mkil ise kurtulu, hayr ve rahmet meleidir derler. Bunun zerine mer, Bu iki melek ilh huzurda nerede yer alr? diye sorar. Cebril rabbin sanda, Mkil solundadr ve aralarnda dmanlk vardr cevabn verince Hz. mer, Eer dediiniz gibi ise onlar birbirlerine dman olamazlar. Kim onlardan birine dman olursa Allaha da dman olur diyerek yanlarndan ayrlr. Hz. Peygamberin huzuruna gidince de yukardaki yetin nzil olduunu renir. Onun yahudilerle yapt konumadan vahiy yoluyla haberdar olan Resl-i Ekrem, Ey mer, rabbin senin szne muvafk yet gnderdi der (bu ve benzeri birok rivayet iin bk. Msned, I, 274; Taber, I, 342-346; bn Kesr, I, 229; ls, I, 331). Cebril ile Mkilin Allah ile peygamberleri arasnda elilik yaptklar, bu erevede Mkilin nbvvetin ilk yllarnda Reslullaha vahiy getirdii belirtilerek esas vazifesi vahiy getirmekten ibaret bulunan Cebrilin Resl-i Ekreme daha yakn olduu, yette Cebrilin nce zikredilmesinin, ayrca vahiy ile grevli oluunun Mkilden faziletli olduunu gsterdii nakledilir (bn Kesr, I, 231-232; ls, I, 334). Mkil Cebril, Hrt ve Mrt ile birlikte Kuranda ismi zikredilen drt melekten biridir. Cebril ile Mkilin zel isimleriyle anlmas Allah katnda kymetli ve byk

meleklerden olduklarn gsterir (Taber, I, 349; Kd Abdlcebbr, VII, 177; ls, I, 333-334). Dier taraftan Reslullahn gece namaza balayaca zaman, ayrca her namazn arkasndan okuduu dualarda Cebrilin ve Mkilin adn anmas bu meleklerin Allah katndaki stn derecesini gsterir (Msned, VI, 61, 156; Mslim, alt, 200; bn Mce, met, 180). Meleklerin eitli grevleri vardr. Bunlardan Mkil insan da dahil olmak zere canllarn rzklar, dolaysyla yamurlarn yamas ve bitkilerin gelimesi gibi ilerle grevlidir (Mahmd Muhammed es-Sbk, V, 178). Felsefe geleneinin etkisinde kalan tasavvuf ehli drt byk melein grevlerini farkl bir ekilde aklarken altnc felein akl ve ruhu diye niteledii Mkili btn bitki nefislerine feyiz veren ve mahlkatn rzklarn datan melek olarak kabul etmitir (ls, I, 334). Kurn- Kermin drt sresinde, nce Hz. brhime gelip olu shakn ve torunu Yakbun doacan mjdeleyen, ardndan Hz. Ltu ziyaret edip azgnlaan kavmini helk eden bir grup eli melekten bahsedilir (Hd 11/69-83; el-Hicr 15/51-71; el-Ankebt 29/31-34; ez-Zriyt 51/24-37). Cebril, srfil ve Azril ile birlikte Mkilin de bunlarn arasnda yer ald rivayet edilmektedir (Taber, XII, 42; bn Kesr, III, 563; ls, XII, 93). Allahn, zerlerine yemin ettii mukassimtn (ez-Zriyt 51/ 4) Onun ilerini taksim ve tevzi eden Cebril, Mkil, srfil ve Azril gibi emir melekleri olduu sylenmitir (Kurtub, XVII, 21; Elmall, VI, 4527). Bedir Gazvesinde mminlerin yardmna gelen melek ordusunun (el-Enfl 8/9-12) kumandanlarndan birinin Mkil olduu rivayet edilmitir (Msned, I, 147; Taber, IX, 128). Cebril ve Mkilin Uhud gn beyaz elbiseli iki insan kyafetinde Reslullahn sanda ve solunda durup onu btn gleriyle koruduklar da nakledilmektedir (Mslim, Feil, 46-47). Hz. Peygamberin, bir hadisinde yle dedii rivayet edilmitir: Her peygamberin gk ehlinden iki, yer ehlinden iki veziri olur. Benim gk ehlinden vezirlerim Cebril ile Mkil, yer ehlinden vezirlerim de Eb Bekir ile merdir (Tirmiz, Menb, 17). Hadislerde Mkil genellikle Cebril ve srfil ile birlikte zikredilmektedir (Msned, III, 10; Eb Dvd, urf, 1). Resl-i Ekremin ryasnda Cebril ile Mkili kendisine cennet ve cehennemi gezdiren iki insan eklinde (Msned, V, 15; Buhr, Ceniz, 90; Bedl-al, 7), bir baka ryasnda onlardan birini ba ucunda, dierini aya ucunda durup kendisine bir darbmesel sylerken (Tirmiz, Eml, 1) grd rivayet edilmektedir. slmn balangcnda namazdaki teehhd esnasnda et-tahiyyt yerine ... es-selm al Cibrle, es-selm al Mkle ... denilmekteydi (Msned, I, 382, 413, 427; Buhr, En, 148; stin, 3).

BBLYOGRAFYA

Lisnl-Arab, eyl, myl (mkl), yll md.leri; Mustafav, et-Ta, XI, 148-149; Msned, I, 147, 199, 274, 382, 413, 427; III, 10, 224; V, 15, 16, 41, 51, 114, 122; VI, 61, 156; Drim, alt,

84; Buhr, Tefsr, 2/6, Ceniz, 90, Bedl-al, 7, En, 148, stin, 3; Mslim, alt, 200, al, 30, Feil, 46-47; bn Mce, met, 24, 180; Eb Dvd alt, 119, urf, 1; Tirmiz, Daavt, 31, Menb, 17, Eml, 1; Nes, yml-leyl, 12, ftit, 37, Sehv, 41, 88, Tab, 100; Taber, Cmiul-beyn, Beyrut 1978, I, 341-349; IX, 128; XII, 42; Eb Abdullah el-Halm, el-Minhc f uabil-mn (nr. Hilm M. Fde), Beyrut 1979, II, 152; Kd Abdlcebbr, el-Mun, VII, 177; XX/2, s. 19; Mevhb b. Ahmed el-Cevlik, elMuarreb (nr. F. Abdrrahm), Dmak 1410/1990, s. 600; Fahreddin er-Rz, Meftul-ayb, Beyrut 1990, III, 181; XIII, 66; XX, 259; Kurtub, el-Cmi, II, 38; XVII, 21; Zekeriyy b. Muhammed el-Kazvn, Acibl-malt (Demr, aytl-ayevn iinde), Msr 1315, I, 95; II, 238; bn Kesr, Tefsrl-urn, Beyrut 1966, I, 226-232; III, 563; bn Hacer, Fetul-br (Sad), XVII, 16; ls, Rul-men, I, 331-334; XII, 93; H. Lesetre, Michel, DB, IV/2, s. 1067-1075; Elmall, Hak Dini, IV, 2800; VI, 4527, 4536; A. Jeffery, The Foreign Vocabulary of the Qurn, Baroda 1938, s. 275-276; G. Davidson, A Dictionary of Angels, New York 1967, s. 193195; Mahmd Muhammed es-Sbk, el-Menhell-abl-mevrd, Kahire 1394/1974, V, 178; G. MacGregor, Dictionary of Religion and Philosophy, New York 1989, s. 136, 412; Ltfullah Cebeci, Kurn- Kerme Gre Melekler, Kayseri 1989, s. 78; Ali Erba, Melekler lemi, stanbul 1998, s. 89-90, 162-163, 266-267; K. Kohler, Angelology, JE, I, 590; A. J. Wensinck, Mkl, EI (ng.), VII, 25; a.mlf., Mikil, A, VIII, 308-309; A. Molien, Ange, Catholicisme, I, 545; H. L. Ginsberg v.dr., Michael and Gabriel, EJd., XI, 1487-1490. Lutfullah Cebeci

MKLLER
() IX-XI. yzyllar arasnda Horasann idar ve ilm hayatnda nemli rol oynayan bir aile. Baz kaynaklarda, aslen Mvernnehire mensup olan ve atalarnn slm ncesi dnemde Sod blgesinde g sahibi olduu bilinen ailenin kkeni Ssn Hkmdar Behrm- Gra kadar indirilmektedir. 99 (718) ylnda Sodca-Arapa olarak kaleme alnan ve Rus aratrmacs A. A. Freiman tarafndan 1933te bulunan bir belgeye gre aileden slma giren ilk kii, slm fetihleri srasnda Pencikent blgesinde hkm sren r Dvstdir (Sodca Dvt). slm kaynaklarnda ise Semerkant blgesinin hkimi olduu sylenen Dvstnin 104te (722) Ferganaya ynelik fetihlerde bulunan Horasan hkimi Sad b. Amr ile savat ve yenilerek ldrld kaytldr (Taber, VII, 11, 15). Aile hakknda daha sonrasna ait uzunca bir sre iin bilgi yoktur; ancak Sod blgesinde durumun deimesi zerine Nbur ehrine g ettii anlalmaktadr. Aileye adn veren Mkl b. Abdlvhidin hayatna dair bilgiye rastlanmasa da onun oullar Muhammed (. 250/864) ve hn (. 302/914) Thirlerin hizmetine girerek Horasan ve Irakta baarl asker faaliyetler yrttkleri ve bunlardan Muhammedin olu Abdullahn da (. 308/920) nce Saffrlere balanp Sstanda nemli grevlerde bulunduu (Tr-i Sstn, s. 237), ardndan Abbsler adna merkezi Ahvaz olan Hzistan ile Fars eyaletlerinde valilik yapt (Ykt, VII, 6, 8, 10) bilinmektedir. Mkllerin Horasanda g kazanmasnda Abdullahn olu Ebl-Abbas smilin (. 362/973) rol byktr. Nburda dnyaya gelen, hadis ve din ilimler eitimi alan, bunun yan sra iir ve edebiyatla da ilgilenen smil, babasnn lmnden sonra Abbs Halifesi Muktedir-Billh tarafndan babas gibi Hzistan ve Farsn idaresiyle grevlendirildi; ancak smil bu grevi kabul etmeyerek Nbura dnd. Ardndan Smnlerin hizmetine girdi ve Dvnrresilin bana getirildi. Ayn zamanda Nbur ehrinin reisi olan Ebl-Abbas smil, ailenin burada uzun sre devam edecek olan g ve nfuzunun gerek anlamdaki ilk kurucusu olmutur. X. yzyln ikinci yars ile XI. yzyln ilk eyreinde Mkllerin Horasandaki nfuzlarnn iyice pekitii grlr. smilin fkh, edebiyat ve iir eitimi alan byk olu Eb Muhammed Abdullah, kendisine nerilen Dvnr-resil reislii ve vezirlik grevlerini kabul etmeyerek Nburun yneticiliini stlendi; 379 (990) ylnda kt ikinci hac seyahatinde Mekkede vefat etti. smilin dier olu Ebl-Ksm Ali Nbur, Badat ve Basrada hadis ve din ilimler eitimi aldktan sonra Horasanda bulunan Ferveye yerleti ve Ebverd yaknlarnda bir ribt kurarak vefatna kadar (376/986) burann imar ile urat. Abdullahn olu Eb Cafer Muhammed de (. 388/998) iyi bir eitim grd ve babasndan sonra Nbur valiliine getirildi. Onun yerini amcazadesi Eb Nasr Ahmed b. Ebl-Ksm Ali ald (. 416/1025). Mahmd- Gaznevnin ada olan Ahmed, sultan ven pek ok iir yazmtr. Ailenin en mehur simas, Sultan Mahmudun Hasenek lakabyla tannan son veziri Eb Ali Hasan b. Muhammeddir. Eb Cafer Muhammedin olu olan Eb Ali Hasan, Gazneli Mahmudun tahta

kmasndan (389/999) sonra Gazne saraynda hkmdarn nedimleri arasnda yer ald. Sultan Mahmud, bu sralarda Kerrmlerin sebep olduu karklklar yattrmas iin onu Nbur valiliine tayin etti. Eb Ali Hasan ehirde skneti salad ve arkasndan imar faaliyetlerine yneldi. Bu baarlar onun itibarn daha da arttrd ve sultan tarafndan yeniden Gazneye arlarak vezirlie getirildi (416/1025). Fakat Gazneli Mahmudun vefatnn (421/1030) ardndan byk olu Muhammedin tarafn tuttuu iin onun ksa iktidarnda makamn koruduysa da Mahmudun dier olu Mesdun taht ele geirmesi zerine hapse atld ve 28 Safer 422 (24 ubat 1031) tarihinde idam edildi (Muhammed b. Hseyin el-Beyhak, s. 229-234). Ailenin nde gelen yelerinden biri de Horasanda Gaznelilerle Seluklular arasndaki mcadelede nemli rol oynayan ve 451de (1059) hayatta olduu anlalan Resr-res Eb Abdullah Hseyin b. Alidir. Sultan Mesd tarafndan Hcib Begtogd ile birlikte Seluklularla mcadeleye memur edilen Hseyin 426da (1035) Gazne ordusunun yenilmesi zerine Seluklulara esir dt (Gerdz, s. 429-430) ve uzun sre hapiste kald. Fakat 436 (1044) ylnda Turul Beyin onu ksa bir sre iin de olsa vezret makamna getirmesi yava yava Seluklular nezdinde de itibar kazandn gstermektedir. Mkllere mensup pek ok kii siyas, idar ve asker faaliyetlerin yan sra kltr, ilim ve edebiyat alannda da nemli rol oynamtr. Bunlar arasnda Gazneli Mahmud ve olu Mesd zamanlarnda eitli st dzey grevlerde bulunan Hce Ebl-Ksm Ali b. Eb Cafer Muhammed ile olu Hce Muzaffer, devrin mehur air, lim ve muhaddislerinden Kitbl-Mntealin mellifi Ebl-Fazl Ubeydullah b. Ahmed, lim, air ve muhaddis Eb brhim Nasr b. Ahmed, tabip ve ayn zamanda air-edip olan Ebl-Ksm Ali b. Ebl-Fazl Ubeydullah, muhaddis Eb Mansr Abdullah b. Thir, lim, muhaddis ve hfz Eb c Muzaffer b. Muhammed, muhaddis Emr Eb Ahmed Hasan b. Muhammed ve yine hadisle uraan Cema bint Ebl-Hasan Ahmedin adlar saylabilir. Mkl ailesi Thirler, Saffrler, Smnler ve Gaznelilerden baka kurulu dnemlerinde Seluklularda da nemli rol oynamtr. Farkl hnedan ve devletlere ramen ailenin ok uzun bir sre Horasandaki sekin yerini muhafaza etmi olmas, eski ran aristokrasisinin devamll ve Ortaa slm devletlerinde meslek ve grevlerin nesilden nesile intikali prensibiyle ilgilidir. Ancak aile, XI. yzyln ortalarndan itibaren Byk Seluklu Devletinin idare merkezinin Nburdan Rey ve sfahan gibi Orta ran ehirlerine kaymasyla birlikte nemini yitirerek yava yava tarih sahnesinden ekilmitir. Mkllerin himayesine giren Arap dili ve edebiyat limi bn Dreyd elCemhere adl szln Ebl-Abbas smile ithaf ettii gibi en gzel iiri saylan el-Mareyi de bu aile iin yazmtr.

BBLYOGRAFYA

Taber, Tr (Ebl-Fazl), VI, 622; VII, 10, 11, 15; Hkim en-Nsbr, Tr-i Nbr (trc. Muhammed b. Hseyin Halfe-i Nbr, nr. M. Rz ef Kedken), Tahran 1375, s. 156, 164, 321; Muhammed b. Abdlcebbr el-Utb, Tr-i Yemn (trc. Cerbezekn, nr. Cafer-i ir), Tahran 2537/1978, s. 253-254, 457-462; Selib, Yetmetd-dehr (nr. M. Muhyiddin Abdlhamd), Kahire 1377/1957, III, 357-382; Gerdz, Zeynl-abr (nr. Abdlhay Habb), Tahran 1366/1987, s. 424-425, 429-430; Tr-i Sstn (nr. Bahr), Tahran 1366/1987, s. 237, 244, 247, 260, 273-275;

Ali b. Hasan el-Bharz, Dmyetl-ar (nr. Sm Mekk el-n), Kveyt 1405/1985, II, 222-224; Muhammed b. Hseyin el-Beyhak, Tr (nr. Al Ekber Feyyz), Mehed 1375/1996, s. 41-43, 221236, 380, 437, 571, 628-631; Abdlgfir el-Fris, Tru Nsbr: el-Mnteab mines-Siy (nr. M. Kzm el-Mahmd), Kum 1403/1983, s. 259, 272, 417, 453, 685; Nizm-i Arz, ehr Male (nr. Muhammed Kazvn), London 1910, s. 77; Semn, el-Ensb, XII, 527-535; Beyhak, Tr (Behmenyr), s. 117; Ykt, Muceml-deb, VII, 6, 8, 10; bnl-Esr, el-Kmil (trc. Abdlkerim zaydn), stanbul 1987, IX, 400; Abbas kbl, Vizrt der Ahd-i Seln-i Bzrg-i Sel, Tahran 1338 h./1959, s. 39-40; R. W. Bulliet, The Patricians of Nishapur, Cambridge 1972, s. 66, 67, 68; a.mlf., le Mkl, EIr., I, 764; C. E. Bosworth, The Ghaznavids, their Empire in Afghanistan and Eastern Iran: 994-1040, Beirut 1973, s. 179-185; a.mlf., Mkls, EI (ng.), VII, 25-26; J. S. Meisami, Exemplary Lives, Exemplary Deaths: The Execution of Hasanak, Actas XVI Congreso UEAI, Salamanca 1995, s. 357-364; Osman Aydnl, Fethinden Samnilerin Yklna Kadar (93-389/711-999) Semerkant Tarihi (doktora tezi, 2001), M Sosyal Bilimler Enstits; R. N. Frye, Tarxn-Trxn and Central Asian History, HJAS, XIV (1951), s. 105-129; H. Bowen, Notes on Some Early Seljuqid Viziers, BSOAS, XX (1957), s. 105-109; M. Nazm, Hasenek, A, V/1, s. 339; B. Spuler, asanak, EI (ng.), III, 255-256; Seyyid Al l-i Dvd, l-i Mkl, DMB, II, 168-174. Osman Gazi zgdenli

MKT
(bk. LM-i MKT).

MKT
() hrama girilecek zaman ve yer anlamnda fkh terimi. Szlkte belli bir zaman tesbit etmek anlamndaki vakt kknden treyen mkt (oulu mevkt), vakit karl yannda bir i yapmak iin belirlenen zaman veya yer mnasna da gelir. Fkh terimi olarak hac ve umre ibadeti iin ihram giyilecek gnleri (el-mktz-zamn) ve yerleri (elmktl-mekn) ifade eder. Zamanla ilgili mkt hac iin evval, zilkade aylaryla zilhiccenin ilk on gn, umre iin yln tamamdr. Meknla ilgili mkt Mekkeye gidenlerin veya hac ve umre yapacaklarn ihrama girecekleri noktalardr (mevktl-ihrm). Kelime bu son anlamnda daha yaygn bir kullanma sahiptir. Kurn- Kermde mkt kelimesi bir yerde oul eklinde olmak zere sekiz yette szlk anlamnda gemekte, hadislerde de hem szlk hem terim anlamnda yer almaktadr. Kuranda Kbe el-beytl-harm (el-Mide 5/2), onu evreleyen mescid el-mescidl-harm (el-sr 17/1), Mekke ehri de harem (el-Kasas 28/57; el-Ankebt 29/67) diye nitelendirilerek buralarn korunmu ve saygya deer yerler olduu belirtilmitir. Hz. Peygamber de Mekkenin yerlerin ve gklerin yaratld gn Allah tarafndan haram klndn ve kyamete kadar da byle kalacan ifade etmitir (Buhr, ayd, 10; Mslim, ac, 445-446). Bunlarn yannda Hz. Peygamberin dier baz aklama ve uygulamalarna dayanlarak Mekke ile belirli evresine harem, buray kuatan ikinci blgeye Hil, bunlarn dnda kalan yerlere de fk denilmi, Harem ve Hil dndan hac ve umre iin yahut baka bir amala Mekkeye gelenlerin belirli yerlerde ihrama girip baz kurallara uymalar zorunlu klnmtr. Harem blgesinde oturanlar hac iin bulunduklar yerden, umre iin Hil blgesine karak, Hil blgesinde oturanlar hac ve umre iin bulunduklar yerden, buralarn dndan gelen fkler ise kendileri iin belirlenen mkt yerlerinden ihrama girerler (bk. FK; HAREM; HL; HRAM). fklerin ihrama girecei bu yerler Hz. Peygamber tarafndan be nokta halinde belirlenmitir (Buhr, ac, 7, 9, 11, 12; Mslim, ac, 11-12; Eb Dvd, Mensik, 8). 1. Zlhuleyfe. Gnmzde br- Al (ebyr- Al) diye bilinen bu yerin Mescidi Nebevden uzakl yaklak 11 km. olup Medinenin gneybat snr buraya kadar ulamtr. Medine ynnden gelenlerin ihrama girecei Zlhuleyfe ayn zamanda Mekkeye en uzak mkttr. Resl-i Ekrem Ved hacc iin burada ihrama girmitir (bk. ZLHULEYFE). 2. Cuhfe. Kzldeniz sahiline 9 km., Mekkeye 187 km. mesafede bir kydr. Eski devirlerde am blgesinden gelenlerin mkt olan bu yer gnmzde harap durumda olup urak yeri deildir ve yerini Rbi ehri almtr. Mekkeye 186 km. mesafedeki Rbi Trkiye, Lbnan, Suriye, rdn, Filistin, Afrika lkeleri ve Bat lkeleriyle Suudi Arabistann baz kuzey blgelerinden dorudan Mekkeye gelen haclarn mkt durumundadr (bk. CUHFE). 3. Ztrk. Karnlmenzil hizasnda bulunan bu mevki Irak ynnden gelenlerin mkt olup gnmzdeki ad Darbedir. Buhr ve Mslimdeki konuya ilikin hadislerde yer almayan bu mktn Hz. merin takdiriyle mi yoksa baka bir hadisle mi belirlendii konusunda gr ayrl

bulunmaktadr. mm fi ile baz fi fakihleri ve mam Mlik bu noktann nasla deil icm yoluyla tesbit edildiini sylemiler ve bu konuda Abdullah b. merden nakledilen u rivayeti delil gstermilerdir: Hz. mer zamannda Basra ve Kfe ehirleri kurulunca ahalisi halifeye gelerek Reslullahn Necidliler iin tayin ettii Karnlmenzilin kendilerine sapa dtn, oraya kadar gitmenin ok meakkatli olduunu syleyince Hz. mer, yleyse siz Mekkeye giden yolunuzun zerinde Karnlmenzil hizasnda bir nokta bulup oray mkt edinin demi ve ardndan Irakllar iin Ztrk mevkiini mkt tayin etmitir (Buhr, ac, 13; bn Hacer, VII, 163-165). Hanef ve Hanbel fakihleriyle fi fakihlerinin ounluu ise bu konudaki hadisin sahih olduunu (Eb Dvd, Mensik, 8; Nes, Mensik, 22), dolaysyla sz konusu belirlemenin nasla sbt bulduunu sylemilerdir. 4. Karnlmenzil. Mekkeye 94 km. uzaklktaki bu yer gnmzde Seyllkebr adyla tannan byk bir kydr. Necid blgesi bata olmak zere Krfez lkeleri, Irak, ran ve dier dou lkelerinden gelen haclar burada ihrama girer. st tarafnda ise Vdmuhrim diye bilinen byk ve mmur bir ky bulunmaktadr. Eskiden ok az sayda hacnn urad ve Karnlmenzilin hizasnda kabul ederek ihrama girdii Vdmuhrim, daha sonra Tif-Mekke yolunun yapm ile ok sayda hacnn ihram iin tercih ettii bir nokta haline gelmitir. 5. Yelemlem. Mekkeye 54 km. mesafede bulunan bu noktada Yemenden ve Suudi Arabistann gneyinden gelen haclar ihrama girer. Ayrca Malezya, Endonezya, in ve Hindistandan deniz yoluyla gelen haclar iin de bu noktann hizas mkt kabul edilmitir. Mktlarn Mekkeye mesafeleri konusunda ok farkl rakamlarn verilmesi son dnemde yeni yollarn yapmndan kaynaklanmaktadr. Blgenin dalk olan arazi yapsna uygun den eski gzerghlar alan yeni gzerghlarla yer deitirmi, bazan iki gzergh arasnda byk mesafe fark ortaya kmtr. Bu yerlerin mkt olarak belirlenmesi mutlaka o noktada ihrama girilecei anlamna gelmez; sz konusu mevkilerin hizasnda herhangi bir yerde ihrama girmek de mmkndr.

BBLYOGRAFYA

Lisnl-Arab, vt md.; Drim, Mensik, 5; Buhr, ac, 7, 9, 11, 12, 13, ayd, 10; Mslim, ac, 11-13, 445-446; Eb Dvd, Mensik, 8; Nes, Mensik, 19, 20-23; Eb Cafer et-Ts, en-Nihye f mcerredil-fh vel-fetv, Beyrut 1400/1980, s. 210; Muhibbddin etTaber, el-r li-di mmil-ur (nr. Mustafa es-Sekk), Kahire 1390/1970, s. 89-105; bn Hacer, Fetul-br (Sad), VII, 163-165; Abdullah b. Abdurrahman el-Bessm, Kitb uddilmeiril-muaddese, Mecellet Mecmail-fhil-slm, III/3, Mekke 1407/1987, s. 15491598; rm, Mv.F, II, 141-151; Mevt, a.e., XXXIX, 233-236. Salim t

MKDD b. ABDULLAH
(bk. SYR).

MKDD b. AMR
() Eb Mabed el-Mikdd b. Amr b. Salebe el-Kind el-Behrn (. 33/653) Sahb. Babas iledii bir cinayet yznden mensup olduu Behr kabilesinden kap Kinde kabilesine snd ve Mikdd burada dodu. Daha sonra onun da bu kabileden Eb emr b. Hucru yaralayarak Mekkeye kat, ehirde himayesine girdii Esved b. Abdyegsun onu evlt edindii ve bu sebeple Mikdd b. Esved (bnl-Esved) diye tannd belirtilmi, ayrca Eb Amr, Eb Sad knyeleri ve Hadram nisbesiyle de anlmtr. Mekkede slm ilk kabul edenlerden olan Mikdd kinci Habeistan hicretine katld, ardndan Mekkeye geri dnd. Hz. Peygamberin hicretinden sonra mriklerin Medineye bir sefer dzenleyeceini renen Mikdd bunu bir mektupla Reslullaha bildirdi ve kendisi de Mekkelilerle birlikte yola kt. Durumdan haberdar olan Hz. Peygamber, Ubeyde b. Hris kumandasndaki bir seriyyeyi mriklere kar gnderdi. ki grup Seniyyetlmerrede karlatnda Mikdd ile Utbe b. Gazvn mslmanlarn safna getiler. Medineye dndklerinde Mikdd bir sre Klsm b. Hidmin evinde misafir olarak kald ve ardndan Resl-i Ekrem, Mikdd ile Cebbr b. Sahr veya Cebr b. Atk arasnda kardelik ba kurdu. Bu kardeliin Abdullah b. Revha ile gerekletirildii de nakledilmitir. Bir gn Abdurrahman b. Avf, Mikdda niin evlenmediini sormu, o da kzyla evlenmek istediini syleyince Abdurrahman bu teklife fkelenip ar szler sylemiti. Durumu renen Hz. Peygamber Mikdd teselli etti, onu amcas Zbeyrin kz Duba ile evlendirdi. Bedir, Uhud, Hendek, Hayber gazvelerine ve dier savalara katlan Mikdd Reslullahn okularndand. Hicretin 1. yl Zilkade aynda (Mays 623) gerekletirilen Harrr seferine klrken beyaz bayra Resl-i Ekrem ona verdi. Uhud Gazvesinde ordunun ana kanadnn kumandasn Hz. Hamza ile birlikte yrtt. Bedir Gazvesine Sebha adl atyla katlp bir elini kaybettii, bu savataki ok az svariden biri olduu ve bundan dolay ilk slm svarisi kabul edilip fris Reslillah lakabyla anld, Hz. Peygamberin hem Mikdd hem de at iin ganimetten pay ayrd zikredilmitir. Cesaretiyle nl Mikddn Bedir Gazvesinde Reslullahn yanna gelerek, Biz sriloullarnn Msya, Sen ve Rabbin gidin ve birlikte savan, biz burada oturacaz (el-Mide 5/24) dedii gibi demeyeceiz. Senin drt bir yannda savaacaz dedii ve Hz. Peygamberin bu szlerden ok memnun olduu rivayet edilmitir (Buhr, Mez, 4, Tefsr, 5/4). Htb b. Eb Belteann Reslullahn Mekkeye sefer yapacan haber vermek zere yola kard Sreyi yakalamak amacyla Hz. Alinin bakanlnda sevkedilen seriyyede yer ald. Rec Vakasndan sonra yakalanp bir aa dalna aslarak ehid edilen sahb Hubeyb b. Adnin cesedini getirmek iin gnderilenler arasnda o da vard. Tebk Seferinin ardndan mslman olup slm renmek zere Medineye gelen Behr kabilesine mensup on hemehrisi Mikddn evinde misafir oldu. Mikdd

Yermk Savana (13/634) katld ve Hz. Peygamberin Bedir Gazvesinden sonra balatt, dmanla karlanca Enfl sresini okuma snnetini bu muharebede o yerine getirdi. Hz. merin halifelii srasnda onunla birlikte Cbiye ziyaretinde bulundu ve yine ayn dnemde Msrn fethine katld. Hz. Osmann hilfeti yllarnda Abdullah b. Sad b. Eb Serh kumandasnda gerekletirilen frkyenin fethinde (27/647), bir yl sonra da am Valisi Muviye tarafndan Kbrsa gnderilen orduda yer ald. ok kilolu olduu belirtilen Mikdd, Rum asll klesi tarafndan yalarnn bir ksmnn alnmas iin karnnn yarlmasndan veya hrva (Kmus Tercmesi, III, 224) adl bir bitkiden elde edilen ya itikten sonra 33 (653) ylnda yetmi yalarnda iken Medinenin kuzeybatsndaki Crfte vefat etti ve Medineye getirilerek Hz. Osmann kldrd cenaze namaznn ardndan Bak Mezarlna defnedildi. Mikdd, Resl-i Ekrem zamannda verilen lm cezalarn infaz edenlerden biriydi (DA, VII, 270). Hz. mer, kendisinden sonraki halifeyi semesini teklif ettii heyetin bir yerde toplanmasn salama grevini Mikdda verdi. Hz. Osmann seildii bu toplantda Mikdd, Hz. Alinin halife olmasnn daha uygun olacan savunanlar arasnda yer ald. Mide (5/87) ve Enm (6/52) srelerindeki birer yetin nzlne sebep olduu bildirilen sahbler arasnda Mikddn da ad gemekte, Allahn Hz. Peygambere sevmesini emrettii ve onun da kendilerini sevdiini aklad birka sahb iinde o da zikredilmektedir (bn Mce, Muaddime, 11; Tirmiz, Menb, 30). 100 dinar bor verdii birinden alacan vadesinden nce 10 dinar eksik olarak tahsil eden Mikdda Resl-i Ekremin, Hem faiz yedin hem yedirdin dedii rivayet edilmitir (Ahmed b. Hseyin el-Beyhak, VI, 28). Mikdd b. Amr, lmnden nce Hz. Peygamberin hayattaki her bir hanmna 7000, torunlar Hasan ile Hseyine 18.000er dirhem verilmesi iin vasiyette bulunmu ve bu vasiyeti yerine getirilmitir. Kendisinden hanm ve kz Kerme ile Hz. Ali, Abdullah b. Mesd, Abdullah b. Abbas, Trk b. ihb gibi sahbler, Cbeyr b. Nfeyr, Meymn b. Eb ebb ve Hemmm b. Hris gibi tbiler hadis rivayet etmi, Hz. Peygamberden naklettii krk iki hadis (Nevev, II, 112) Ktb-i Sitte yannda mam Mlikin el-Muvaa ile Ahmed b. Hanbelin el-Msnedinde (IV, 79; VI, 2-6, 8) yer almtr. Muhammed Muhammed Sm-yi Midd (Kum 1351/1973), Muhammed Ali sbir e-abiyylcell el-Middbnl-Esved el-Kind: Fris Reslillh (Beyrut 1982), M. Cevd el-Fakh elMiddbnl-Esved el-Kind: Evvel Fris fil-slm (Beyrut 1402/1982, 1405/1985) ve Muhammed Hall el-B el-Erbaatl-mmeccedn: Selmn el-Fris, Eb er el-fr, elMiddbnl-Esved, Ammr b. Ysir (Beyrut, ts.) adyla almalar yapmlardr.

BBLYOGRAFYA

Kmus Tercmesi, III, 224; Wensinck, el-Mucem, VIII, 262-263; Msned, IV, 79; V, 2-6, 8; Buhr, Mez, 4, 12, 13, 46, Tefsr, 5/4, 60/1, Cihd, 141; Mslim, Zhd, 69; bn Mce, Muaddime, 11, Zhd, 7, Edeb, 36; Tirmiz, stin, 26, Menb, 30, Zhd, 55; bn shak, es-Sre, s. 156, 206; bn Sad, e-abat, III, 161-163; Hkim, el-Mstedrek, III, 348-350; Eb Nuaym, ilye, I, 172-176; Ahmed b. Hseyin el-Beyhak, es-Snenl-kbr, Haydarbd 1344, VI, 28; bn Abdlber, el-stb (Bicv), IV, 1480-1482; bnl-Esr, sdl-be (nr. Hall Memn h), Beyrut 1418/1997, IV, 184-185; Nevev, Tehb, II, 111-112; bn Manzr, Mutaaru Tri Dma, XXV, 207-222; Zeheb, Almn-nbel, I, 385-389; bn Hacer, el-be, IV, 454455; Hasan brhim Hasan, Zaml-slm, Kahire 1980, s. 150-155; M. Cevd el-Fakh, elMiddbnl-Esved el-Kind: Evvel Fris fil-slm, Beyrut 1405/1985; G. H. A. Juynboll, alMidd b. Amr, EI (ng.), VII, 32-33; Mehmet pirli, Cellt, DA, VII, 270. Mustafa Ertrk

MKDD b. ESVED
(bk. MKDD b. AMR).

MKLT
() Ebl-Haccc Ysuf b. Muhammed b. Muiz el-Ahdeb el-Miklt el-Fs (. 626/1229) Felsef yaklamlarn eletirisine de yer veren kelma dair Lbbl-ul adl eseriyle tannan lim (bk. LBBl-UKL).

MKNS
() Fasta bir ehir. Fasta eitli hnedanlara baehirlik yapan drt ehirden biri olan Mikns (Miknse, Miknsetzzeytn), adn Berberlerin Zente koluna bal Miknse kabilesinden alr; Franszcaya Meknes eklinde gemitir. Baehir Rabata 140, Fas ehrine 60 km. uzaklkta tarih iki merkezi birbirine balayan yol stnde, deniz seviyesinden 550 m. ykseklikteki bir yama zerinde kurulmutur. ehrin yer ald blgenin Romallara ve daha sonraki dneme ait tarihi hakknda bilgi yoktur. 305 (917) ylnda Tzeden (Tz) bugnk Miknsn olduu blgeye gelen Miknse kabilesi Bfikran vadisinin iki yakasnda kurduu kylere yerleti. V. (XI.) yzylda bu kyler birleerek Mikns ehrini oluturdu. ehrin en eski tarih eseri olarak bilinen Neccrn Camii VI. (XII.) yzyln sonlarnda tamamland. Cami 1170te (1756-57) Mevly Muhammed b. Abdullah tarafndan yeniden ina edilip bir minare eklendi. Murbt Sultan Ysuf b. Tfn, Merakei ele geirdikten sonra Miknsa bir ordu gnderdi. Murbt kumandan, Mikns hkimi Hayr b. Harez ez-Zentye teslim olduu takdirde halka eman vereceini syledi. O da teklifi kabul ederek ehri bar yoluyla Murbtlara teslim etti (461/1069). Murbtlar dneminde etraf surlarla evrilen Miknsn nfusu hzla artt. Camisi, hamamlar ve su kanallaryla mreffeh bir ehre dnt. Medine denilen eski ehir merkezinde yer alan Cmilkebr bu dnemde ina edildi. Fasta bn Tmertin balatt Muvahhid hareketi ksa zamanda btn Kuzey Afrikaya yaylrken Miknsta iddetli direnile karlat (514/1120). Muvahhid Sultan Abdlmmin el-Km ehri kuattysa da ele geiremedi (534/1139-40). Mikns 545 (1150) ylnda Muvahhidlerin hkimiyetine girdi. ehir yklp ahalinin mallar yamaland ve kladaki btn askerler ldrld. Mikns, 634te (1237) Marib-i Aksda nemli bir gce kavuan Mernlerin eline geti. Muvahhidler ehri 643te (1245-46) geri aldlarsa da Mernler iki yl sonra tekrar Miknsa hkim oldular. Mernlerden Eb Ysuf Yakb b. Abdlhak zamannda ilk parlak dnemini yaayan ehirde 1276da bir cami yapld. Endlsten gelen ok sayda mslman Miknsa yerleti. Mern sultanlar Eb Ysuf ve Ebl-Hasan dneminde Miknsta Endls-Marib mimari tarznda eserler ina edildi. XIV. yzylda tamamlanan B nniyye Medresesi Miknstaki nemli yaplardan biridir. Medresetl-Attrn, Medreset Fille, Medresetl-cedde, Medresetl-adl halen Fasn nemli eserlerindendir. Mescidt-Tte, Mescidz-Zerk, Hiznetl-cmiil-kebr, Mristn bbil-cedd ve Sveyka Hamam, Mernler dneminde yaplan nemli eserler arasnda yer alr. Mikns IX. (XV.) yzyl sonunda drs eriflerinin idaresine geti. Vattslerden Muhammed elBurtukl, XV. yzylda ehri ele geirip kardei Nsr buraya yerletirdiyse de Nsrn hkimiyeti

uzun srmedi. Bu dnemde Mikns ziyaret eden Hasan el-Vezzn (Afrikal Leo) Miknsn zengin kaynaklara sahip gzel bir ehir olduunu syler (Vaf fryye, s. 216). Mern Sultan Nsr, Sadlere esir den babas Ahmed B Zekrnin serbest braklmas karlnda Mikns Sad Sultan Mevly Muhammed e-eyhe teslim etmeye raz oldu (955/1548). Muhammed e-eyh sert bir uygulamayla ehirde otorite kurmay baard ve oullarn burada grevlendirdi. Osmanllar Cezayire hkim olduktan sonra Fasn i ileriyle yakndan ilgilendiler. 8 Mart 1576 tarihinde Mikns nnde cereyan eden savata Fas ordusundan 7.000, Osmanl ordusundan 1000 asker ld. Mikns, en parlak dnemini Alev (Fll) Sultan Mevly smil zamannda (1672-1727) yaad. Mevly smil, Miknsta vali olarak bulunduu srada kardei Mevly Redin vefat haberi gelince ehir halk toplanp kendisine biat etti. Eski baehir Fas brakp Mikns kendisine merkez edinen Mevly smil 1090 (1679) ylnda burada byk bir saray yaptrd. Onun saltanat dneminde Mikns camileri, burlar, surlar, kaplar, baheleri, ambarlar ile deta yeniden ina edildi. Bbl-Berdan, Zeytne Mescidi ve Sd Sad Mescidi bu devrin nemli eserlerindendir. Mevly smil zamannda ehrin etraf ayr kuak halinde toplam uzunluu 40 kilometreyi bulan surla evrildi. En dtaki sur svarileri, ortadaki piyade askerlerini ve dierlerinden daha yksek olan en iteki sur bu ikisini aanlar durdurmak iin yaplmt. Eski ehirdeki i surun duvarlar fayans ve mozaik sanatnn en gzel rneklerine sahiptir. Kasrl-beyz, el-Kasrl-melek, Kasru dril-cmi, Sicn Kr, Sahrcs-sevn, Kubbets-sfer, Drl-bevt ve Burc Belkr Miknstaki nemli eserler arasndadr. Mevly smilin ehre kazandrd yaplardan biri de kuatma srasnda halka yirmi yl yetecek yiyecein depolanabildii erzak ambardr. Drl-m Saraynn yannda 319 m. uzunluunda, 149 m. geniliinde ve 2 m. derinliindeki havuz Mevly smilin Miknsa yaptrd nemli eserlerdendir. Havuz Berber basknlar srasnda halkn su ihtiyacn karlyor, normal zamanlarda ise sultann byk bahesinin sulanmasnda kullanlyordu. Mevly Abdullahn, babas Mevly smil iin yaptrd trbe de Miknstaki nemli yaplardandr. Kasaba denilen kale Alev-Fill hnedannn Miknsta ina ettii en grkemli eserdir. Mevly smilin torunu Mevly Muhammed b. Abdullah tarafndan yaptrlan Cmiur-Ruv, Cmiul-Berdan, Sd B Osman Camii, Cmiul-Ezher, eyh Kemal Trbesi, seviyye tarikatnn kurucusu eyh Sd Muhammed b. s Trbesi Miknstaki dier eserler arasnda zikredilebilir. Muhammed b. Abdullah Miknsa ayrca Drlbeyz Saray gibi ok sayda eser kazandrmtr. Alev (Fill) hnedan dneminde Miknsta Zenciler, Araplar, Endlsller ve hristiyanlardan oluan zel bir ordu kurulmu, askerler a-i Bur zerine yemin ettii iin bu orduya Bevhir veya Abdl-Buhr ad verilmitir. Mikns, Franszlarn Afrikada balattklar smrgeletirme faaliyetleri srasnda onlarn eline geti (1911). General Moinierin ehri teslim almasndan nce sultan iln edilen Mevly ez-Zeyn Franszlar tarafndan hemen esir alnd. Fas Sultan Mevly Hfzn 1912 yl Mart aynda Fransa ile himaye antlamas imzalamasnn ardndan btn lke gibi Mikns da resmen igal edilmi oldu. Fas bamszlna kavuunca (1956) Mikns yeniden canlanmaya balad. 1982de Alev sultanlarndan V. Muhammed adna bir niversite ald (Cmiat Mevly smil). ehirde bugn Kraliyet Asker

Akademisi, Teknoloji Yksek Okulu, retmen Okulu, Bahvanlk Okulu, Hemirelik Okulu gibi eitim kurumlar, Fransz ve Alman kltr merkezleri bulunmaktadr. ehre surlarndaki tarih kaplarndan dolay gzel kapl pyitaht merkezi, ehirler aras yollarn kesitii noktada bulunduu iin Fasn buluma noktas, Mevly smile yarm asr boyunca baehirlik yapt iin el-Mednetl-melekiyye, minarelerin okluu sebebiyle yz minareli ehir denildii gibi zellikle Fransz kltrnn tesirinden dolay kk Paris ve Fasn Versailles gibi benzetmelere lyk grlmtr. Miknsta nfusun ounluunu oluturan Berberlerin yan sra Araplar, Mevly drsin Bildssdandan getirttii Zencilerin soyundan gelenler ve yahudiler de bulunmaktadr. Kdiriyye ve Ticniyye bata olmak zere Fasta bulunan tarikatlarn Miknsta da birer zviyesi vard. XVI. yzylda Hasan el-Vezzn ehirde bata zeytin olmak zere zm, incir, kays, eftali ve nar gibi meyvelerin yetitirildiini kaydeder. Gnmzde Mikns ehri ve evresinde gda, deri, tekstil, maden, kimya ve ormanclk sanayii olduka gelimitir. Bugn Fas oluturan idar birimlerden birinin merkezi olan Mikns, XX. yzyln banda 20.000 kadar bir nfusa sahip iken bu say 1982de 300.000i, 1994te 400.000i am, 2004 yl balarna ait tahminlere gre de 550.000i bulmutur. Mikns, eski ehir ve Fransz igalinden sonra 1920 ylnda olumaya balayan yeni ehir olarak ikiye ayrlmaktadr. 1996da Mikns ehri ve evresindeki tarih eserler UNESCO tarafndan dnya kltr miras kapsamna alnmtr. Kraat, hadis ve fkh limi bn Gz, Mern, Sad ve Filllerden bahseden Zehrl-bustn f abri avli Mevln Zeydnn yazar tarihi bnl-Ayy, divan sahibi air bnr-Rz, evliya ve ulem biyografisine dair Menatl-cebbr ve nzhetl-ebrr adl eserin mellifi Eb Hmid elArab b. Muhammed, el-arm vez-ziyretl-uds-erf vet-teberrk bi-abril-abb adl eserin mellifi seyyah Eb Abdullah Muhammed b. Osman ve Fasl devlet adam, tarihi ve air bn Zeydn el-Hasen Miknsta yetien mehur limler arasnda zikredilebilir.

BBLYOGRAFYA

erf el-drs, Nzhetl-mt, Beyrut 1409/1989, I, 244-246, 253; Ykt, Muceml-bldn (Cnd), V, 210; bnl-Esr, el-Kmil, IX, 288; X, 582; bn Sad el-Marib, Kitbl-Bed (trc. E. Fagnan, Extraits indits relatifs au Maghreb iinde), Alger 1924, s. 13; bn zr, el-Beynl-murib, IV, 22; bn Fazlullah el-mer, Meslikl-ebr (trc. E. Fagnan, Extraits indits relatifs au Maghreb iinde), s. 76; bnl-Hatb, Miyrl-itiyr (nr. ve trc. M. Keml ebne), Rabat 1397/1977, s. 78; bn Haldn, Histoire des berbres (trc. de Slane), Paris 1982, I, 258-272; Himyer, er-Ravlmir, s. 544; Hasan el-Vezzn, Vaf fryye, s. 214-216; Cenb Mustafa Efendi, el-Bahrzzer vel-eylem-ayyr (trc. E. Fagnan, Extraits indits relatifs au Maghreb iinde), s. 337, 343, 349-351; L. Rinn, Marabouts et Khouan: Etude sur lIslam en Algrie, Alger 1884, s. 303-334; bn Zeydn, tf almin-ns, Rabat 1931-33, III-V, tr.yer.; Aziz Samih lter, imali Afrikada

Trkler, stanbul 1936, I, 131, 156-157; Abdelouahed ben Talha, Moulay-Idriss du Zerhoun, Rabat 1965, s. 9-23; Sddk bnl-Arab, Kitbl-Marib, Beyrut 1404/1984, s. 183-185; Jamil M. AbunNasr, A History of the Maghrib in the Islamic Period, Cambridge 1987, s. 103, 104, 230-233, 307, 374; Jean-Pierre Lozato-Giotart, Le Maroc, Paris 1991, s. 21-22; A. Klcks, Le Maroc (trc. L. Rom-Matthey), Paris 1992, s. 21-28; Hseyin Mnis, Trul-Marib ve areth, Beyrut 1412/1992, I-III, bk. ndeks; J. Ganiage, Histoire contemporaine du Maghreb, Paris 1994, s. 323, 333, 358-359; J. Benoist-Mchin, Histoire des alaouites: 1268-1971, Paris 1994, s. 69, 71, 73; Thomas K. Park, Historical Dictionary of Moroco, Lanham 1996, s. 147-148; Selm Zebl, Mikns Mednet Mevly sml teuu f nevmin am, el-Arab, sy. 115, Kveyt 1388/1968, s. 7698; C. Funck-Brentano, Mikns, EI (Fr.), VII, 35-40; Muhammed Razzk, Filller, DA, XIII, 72; Philip Charles Sadgrove, bn Zeydn, a.e., XX, 463-464. Ahmet Kavas

MKYSn-NL
() Nil nehri kenarnda suyun seviyesini tesbit iin yaplm, iinde lm dzenei bulunan tesis. Tarih boyunca Msr ekonomisi byk oranda tarma, tarmn verimlilii de Nil nehrinin taknlarna bal olduundan yln belli dnemlerinde kabaran suyun seviyesinin llmesi ilk alardan beri bir zorunluluk halini almtr. slm kaynaklarna gre ilk mikyas, Feyym Kanaln atran Ysuf peygamber tarafndan Memfiste yaptrlmtr (Makrz, I, 57). Msrn fethi srasnda (21/642) burada bir mikyasn bulunduu ve bu tarihten bir buuk asr sonraya kadar ayakta kald, Amr b. sn biri Asvanda, dieri Denderada olmak zere iki, Muviye ile Abdlazz b. Mervnn da birer adet mikyas daha yaptrdklar bilinmektedir. slm dneme ait en uzun sre kullanlan mikyas, Ravza adasnn gney ucuna 96 (715) ylnda Sleyman b. Abdlmelik tarafndan kurulan ve 247de (861) Mtevekkil-Alellahn emriyle matematiki Fergnye ihya ettirilen el-Mikysl-kebrdir (Mesd, I, 334; bn Eb Usaybia, s. 287; Makrz, I, 58). Tarih metinlerde 247den (861) sonra rastlanan atflarn tamam bu mikyasla ilgilidir. Ardndan Msr ynetenler yapnn bakm ve onarmna zen gstermilerdir. Mesel Tolunoullarnn kurucusu Ahmed b. Tolun 266da (879) bakm iin 1000 dinar tahsis etmi, Ftm Halifesi Mstansr-Billh devrinde baz yerlerinde deiiklie gidilerek yanna bir mescid ina edilmi ve 638de (1241) etrafn evreleyen kaln bir duvarla koruma altna alnmtr. XV. yzyln banda ve 872-873 (1467-1468) yllarnda, ayrca 886 (1481) depreminden sonra Sultan Kaytbayn emriyle esasl bir ekilde onarlan yapnn zerine Yavuz Sultan Selim 923te (1517) bir at ina ettirmitir. Osmanllar tarafndan dzenli biimde bakm srdrlen, 1180 (1766) yl ile Franszlarn Msr igali (1798-1801) srasnda ve daha sonralar tekrar onarlan mikyas halen faal durumdadr. Suyun skin vaziyette tutulup seviyesinin hassas biimde llebilmesi iin nehrin zel olarak hazrlanm skalal bir havuzla irtibatlandrlmas esasna dayanan mikysn-Nl (Nilometre) ana yaps itibariyle, ortasnda zeri taksimatl beyaz mermerden sekizgen bir stun bulunan etraf duvarlarla evrili kare eklinde bir havuzdan ibarettir. Girie kuzeybat kesinden drt basamakla klmakta ve duvarlar dolaan ortalama 96 cm. geniliindeki bir merdivenle tabana kadar inilmektedir. 1,20 m. yksekliindeki bir kaide zerine oturan stun 8,646 m. yksekliinde olup korent tarz bir balkla duvardan duvara uzanan bir kirii tamaktadr. Stunun zerindeki taksimat 16 zira (bir zir yaklak 54,05 cm.) ve stteki 10 zirn her biri 24e blnmtr; 24 alt blm kendi arasnda altarl drt grup halindedir ve cetvelin en stnde on yedi (seba aer) yazmaktadr. Nil ile havuzun irtibat farkl seviyelerdeki ayr dehlizle salanmtr. Bunlardan en alak olan havuzun taban seviyesinde ve gney duvarnda, ikincisi dou duvarnda ve 3 zir, ncs yine dou duvarnda ve 8,5 zir, yani tabandan 5,25 m., stunun dibinden itibaren 4,59 m. yksekliktedir. Mikyasn zerinde Nile bakan bir aslan heykeli bulunmakta ve seviye 16 zira ulatnda azndan su akmaktadr. Bunun sebebi sulama iin en uygun seviyenin genelde 16 zir olmasdr. Aslann karsndaki duvarn st tarafnda, Kuru yerlere su gnderip onunla hayvanlarnn ve kendilerinin yedikleri ekinleri kardmz grmezler mi? melindeki Secde sresinin 27. yeti

ve onun altnda Halife Mtevekkil-Alellah ile Ahmed b. Muhammed el-Hsibin (Fergn) adlar ve 247 (861) tarihi yer almaktadr. Ayrca dier duvarlara 17 zir seviyesinden itibaren su ile ilgili yet (brhm 14/37; el-Hac 22/5, 63; e-r 42/28; Kf 50/9) ve kiriin zerine yetl-krs yazlmtr. Giri kapsnn bir tarafnda sr sresinin 82 ve dier tarafnda Kehf sresinin 39. yetleri yer almaktadr. lm fonksiyonunun yannda yap teknii ve tezyinat itibariyle bir sanat eseri niteliine sahip bulunan mikyas, yaplan btn onarmlardan sonra da Halife Mtevekkil-Alellah dnemindeki ana zelliklerini korumaktadr. Napolyonun Msr igali srasnda tesisi ayrntl biimde inceleyen Fransz ilim adamlar her ne kadar stunun 247de (861) dikilenden farkl olduu sonucuna varmlarsa da 15, 16 ve 17. zirlar gsteren yazlarn kf oluu bu tesbite glge drmektedir; nk kf hat XI. yzyldan sonra ndiren kullanlmtr.

BBLYOGRAFYA

Mesd, Mrc-eheb (Abdlhamd), I, 334; bn Eb Usaybia, Uynl-enb, s. 287; Makrz, el-a, I, 57, 58, 61; bn Tarberd, en-Ncmz-zhire, I, 35-36; W. Popper, The Cairo Nilometer, Semitic Philology, California 1951, XII, 27, 28; K. A. C. Creswell, A Short Account of Early Muslim Architecture, Middlesex 1958, s. 292-296, lv. 60; J. Ruska, Mikyas, A, VIII, 311; a.mlf. - [D. R. Hill], Miys, EI (ng.), VII, 39-40; J. H. Kramers, Nil, A, IX, 280-281; a.mlf., al-Nl, EI (ng.), VIII, 41; Irrigation, EAm., XV, 394; Nilometer, a.e., XX, 354. Mahmut Kaya

ML
Bir uzunluk ls. Kelimenin asl Latince bin anlamndaki mille olup (Greke milion) Roma ordusunun -her iki ayakla birer tane olmak zere-1000 ift admda yrd mesafeyi ifade etmek iin kullanlm, Roma mparatorluunun nfuzu altndaki blgelere de gemitir. Latin alfabesindeki M harfinin deeri de 1000dir. Arap dilcilerinin, gzn eriebildii mesafeyi grdkten sonra baka tarafa meyl etmesi sebebiyle bu uzakla ayn kkten gz erimi kadar uzunluk anlamnda ml ad verildii eklindeki aklamalar bir yaktrmadan ibaret olmaldr. Kelime, ak alandaki bir kimsenin cinsiyetinin veya gidi istikametinin anlalamayaca mesafe eklinde de tanmlanmtr. Mesafe belirtmek iin birer mil aralklarla dikilmi yol iaretlerine de Arapada ml ad verilir. Kelime Farsaya ve Trkeye ml eklinde gemitir. Bu l deniz mili ve kara mili olmak zere iki eittir. Milin skatlar fersah ve berd, askatlar kasaba, kula, adm, arn, ayak, kabza, parmak, arpa ve katr kuyruu kldr. Mil yerine randa krh, Hindistanda kos ad verilen daha uzun l birimleri kullanlrd. Krh Hindistana da tanmtr (Wilson, s. 294-295, 297; bn Battta, III, 95; EblFazl el-Allm, I, 420). Rivayete gre Hz. Peygamber ulam yollarnda her te bir fersahlk mesafeyi iaretletmitir; iki nian (mil) arasndaki uzunlua dedelerinden Him b. Abdmenf b. Kusayya nisbetle Him mili ad verildii sylenirse de (mesel bk. Ebl-Bek, s. 862-863) bu isim aslnda Himoullarna yani Abbslere nisbet ifade eder. 4000 adm = 6000 peygamber arn = 12.000 ayak = 144.000 parmak uzunluunda olduu belirtilen Him milinin (bnr-Rifa, s. 78-79) alts Emev milinin beine denktir. Halife Him dneminde yol iaret talar arasndaki mesafe 3000 arnd (Abdlhay el-Kettn, II, 42). Fkh kitaplarnda seferlik iin almas gereken mesafenin veya teyemmmn cevaz iin suyun aranaca uzakln tesbiti erevesinde milin dier l birimleri cinsinden karl tartlrken mezhepler arasnda gr ayrlklar ortaya kmtr. Genelde Haneflere gre mil 3500-4000 arn, baz Mliklere gre 2000, bn Abdlberri izleyen Mliklere ve onlara uyan mteahhir filere gre 3500, mtekaddim filer ile Hanbellere gre ise 6000 arndr (bn Kudme, II, 91; Nevev, s. 81; bnl-Hmm, I, 123; Mevvk, II, 140). Kaynaklar milin arn cinsinden karl iin u rakamlar vermektedir: 2000, 2250, 2500, 3000, 3200, 3333g, 3500, 3600, 4000, 4500, 5000, 5250, 6000. Bu farkllk ksmen arnn, ksmen de milin eitliliinden kaynaklanr. Milin 1000 kademe eit olduunu syleyen Toby el-Ans (Tefsrl-elfid-dale, s. 71) yanlmaktadr. Bu verilerin ayrntlarndan, slm tarihinin balarndan itibaren metrik deerleri genellikle 1475-1490 m., 1615-1625 m., 1845-1850 m., 19201940 m., 1975-1995 m. ve 2425-2470 m. aralklarnda hesaplanan muhtelif millerin varl anlalmaktadr. Mahmd Bey el-Felek eitli ilemler sonucunda 4000 arnlk er mil iin 1975,7 m., 1968,75 m.

ve 1972,8 m. olmak zere ayr deere ulamakta ve ncsnde karar klmaktadr. skenderiyeli Herona atfla her biri 24 parmaklk 3000 tabii arna veya 32 parmaklk 2250 arna denk olduunu belirttii Roma milini ise 1479,6 m. hesaplamaktadr (JA, I [1873], s. 104, 106). Ayrca John Gordon Lorimere gre XX. yzyln balarnda Bahreynde kullanlan Him mili (= 1000 kula = 4000 arn = 24.000 kabza = 96.000 parmak) yaklak 1905 metredir (Delll-alc, I, 313). Mahmd Fervenin belirledii kadaryla XIX. yzyl Tunusuna ait baz miller unlardr: 1000 kulalk mil 1920 m., Tunus ve Kayrevanda uygulamadaki 1479 m., 12 Ocak 1895 tarihli l reformuyla sabitlenen resm mil (= 3000 Arap arn =) 1453 m., Sseninki 1333 m., Sefkusunki 1500 m., Mehdiyeninki 1000 m. (el-Mecellett-triyyetl-Arabiyye, sy. 7-8 [1993], s. 243). Muhammed el-Garb, Sudan milinin 1920 metreye denk geldiini bildirmektedir (Bidyetl-kmilMarib, s. 443). Jean-Babtiste Bourguignon dAnvillee gre 1766 ylnda Osmanl mili 758 Fransz toiseine yani 1477 metreye eitti. Roma miline denk gelen bu lyle muhtemelen Tunus mili kastedilmektedir. XX. yzyln balarnda 2500 piklik (mimar arn) Osmanl kara mili 1894,345 metreye, 880 kulalk (= 2200 pik) deniz mili ise 1667,0236 metreye eitti (Young, IV, 370; Systme des mesures, s. 3-4). George Young, Suriye ve el-Cezrede kullanlan 1000 piklik Him milinin deerini 700 (?) m. olarak vermektedir (Corps de droit ottoman, IV, 370). 20 Cemziyelhir 1286 (14 Eyll 1285 r. / 26 Eyll 1869) tarihli kanunla ml-i ar ismi verilen mil 1000 zir-i arye yani 1000 metreye eitlendi. 29 evval 1298de (11 Eyll 1297 r. / 23 Eyll 1881) 1 Mart 1882den itibaren geerli olmak zere yeni llerin tanzim, tensik ve kullanm ekilleri hakknda eski llerin karlklarn gsteren listeleri de ihtiva eden yeni bir kararnme yaymland. Buna gre mil 1000 yeni arna (1 km.) eitlendi.

BBLYOGRAFYA

Lisnl-Arab, myl md.; Tehnev, Kef, II, 1346; W. F. Arndt - F. W. Gingrich, A GreekEnglish Lexicon of the New Testament and Other Early Christian Literature, Chicago-London 1979, s. 521, 764; H. H. Wilson, A Glossary of Judicial and Revenue Terms, Islamabad 1985, s. 294-295, 297; Toby el-Ans, Tefsrl-elfid-dale fil-luatil-Arabiyye, Kahire 1988-89, s. 71; Ch. T. Lewis, A Latin Dictionary, Oxford 1993, s. 1144; L. Costaz, Dictionnaire syriaque-franais, Beyrouth, ts. (Imprimerie Catholique), s. 182; Abdurrahman el-Hzin, Mznl-ikme, HaydarbdDekken 1359, s. 73, 76; bn Kudme, el-Mun, II, 91; Nevev, Tarru elfit-Tenbh (nr. Abdlgan ed-Dakr), Dmak 1408/1988, s. 81; bnr-Rifa, el- vet-tibyn f marifetil-mikyl vel-mzn (nr. M. Ahmed smil el-Hrf), Dmak 1400/1980, s. 78-79; eyhrrabve ed-Dmak, Nubetd-dehr f acibil-ber vel-bar (nr. A. F. Mehren), St. Petersburg 1866, s. 11, 13; Ebl-Fid, Tavml-bldn (nr. J. T. Reinaud - M. G. de Slane), Paris 1840, s. 15, 540; bn Battta, er-Rile (nr. Abdlhd et-Tz), Rabat 1417/1997, III, 72, 95; bnl-Hmm, Fetuladr, I, 123; Mevvk, et-Tc vel-ikll, Beyrut 1398, II, 140; Ebl-Fazl el-Allm, n-i Akbar (trc. H. Blochmann), Delhi 1989, I, 420; Ebl-Bek, el-Klliyyt, s. 862-863; F 29 evval Sene 1298 ve f 11 Eyll Sene 1297 Tarihiyle eref-mteallik Buyurulan rde-i Seniyye-i Hazreti

Pdih Mcebince Yeni llerin Tanzim ve Tenskiyle Suver-i criyyesi Hakknda Kararnmedir, stanbul 1299, s. 4; G. Young, Corps de droit ottoman, Oxford 1906, IV, 370; Delllalc (Corafya), I, 313; W. Hinz, Islamische Masse und Gewichte, Leiden 1955, s. 62, 63; M. Ziyeddin er-Reyyis, el-arc ven-numl-mliyye, Kahire 1977, s. 300-301; Muhammed elGarb, Bidyetl-kmil-Marib fis-Sdnil-arb, Kveyt 1982, s. 443; M. Necmeddin elKrd, el-Medr-eriyye vel-akml-fhiyyetl-mteallia bih, [bask yeri yok] 1404/1984 (Matbaats-sade), s. 246, 286-287, 293-296, 300; Systme des mesures, poids et monnaies de lEmpire ottoman et des principaux tats avec de nombreux exercices et des tables de conversion, Istanbul 1988, s. 3-4; Abdlhay el-Kettn, et-Tertbl-idriyye (zel), II, 42; Mahmd Fhr - Selhaddin Havvm, Mevsat vadtil-ysil-Arabiyye vel-slmiyye, Beyrut 2002, s. 158-163; Mahmoud Bey, Le systme mtrique actuel dEgypte, JA, I (1873), s. 104, 106; M. H. Sauvaire, Matriaux pour servir lhistoire de la numismatique et de la mtrologie musulmanes, a.e., VIII (1886), s. 389-392; R. T. Mortel, Weights and Measures in Mecca during the Late Ayyubid and Mamluk Periods, Ar.S, sy. 8 (1990), s. 178; Mahmd Ferve, el-Meys vel-mevzn velmekyl f Tnis illel-arneyni-min vet-tsi aer, el-Mecellett-triyyetl-Arabiyye lid-dirstil-Omniyye, sy. 7-8, Zavn 1993, s. 243; Mil, SA, III, 1349-1350; Dihhud, Luatnme (Mun), XIII, 19438-19439. Cengiz Kallek

MLD TAKVM
(bk. TAKVM).

MLHA
(bk. BAHRYE; GEM).

MLAS
Mula iline bal ile merkezi. Verimli bir ovann bat kenarnda ykselen Sodra dann dou eteklerinde kurulmutur. Antik dnemde Karya olarak anlan Mentee yresinde kesintisiz yerleime sahne olmu ve gnmze kadar ulaabilmi yerleim merkezlerinden biridir. Antikada Mylasa olarak anlan ehir Ortaa Bat kaynaklarnda Milaso, Milasso, Melaso, Melasso, Mellassa, Milaxo (Melaxo) eklinde geer. Verimli bir ovaya sahip oluu, Gllk krfezine olan yaknl, batda Balat (Milet), kuzeyde ine ve Menderes vadisi, douda Mula ve oradan Tavasa giden yollarn kavak noktasnda bulunmas tarih boyunca burann nemli bir iskn merkezi olmasn salamtr. ehrin ne zaman ve kimler tarafndan kurulduu bilinmemektedir. Tarih efsanelerde rzgrlar hkimi Aiolosun neslinden gelen Mylassosun buray tesis ederek kendi adn verdii belirtilir. ehrin Helenistik dnem ncesine uzanan bir tarih gemii olduu tahmin edilir. Bulunduu blgede son yllarda yaplan kazlarda, kylarda ve Karya blgesinin i kesimlerinde milttan nce III. binden itibaren yerleme izlerine rastlanmtr. Bu blgede yer alan ehrin ad kaynaklarda Pers hkimiyeti srasnda n plana kmtr. Perslere kar kurulan birliin ortak kutsal yeri Milastaki Zeus Karios Tapna idi. Bu stats ile Milas dier ehirlere gre nemli bir siyas ve din stnlk elde etti. Milttan nce 377de tahta kan Hekotomnos hnedanndan Satrap Mausolos zamannda Karyada yaplan idar dzenleme srasnda satraplk merkezi Milastan Halikarnassosa (Bodrum) tannca (m.. 360) Milasn idar nemi azald. Yeni istillar ve savalarla dolu bu kark dnemin ardndan Roma hkimiyetine giren Karya blgesi milttan nce 129da Anadoluda kurulan Asia eyaletine dahil edildi ve milttan sonra IV. yzylda mstakil bir eyalet haline getirildi. Strabon bu srada ehrin olduka gsterili bir halde bulunduunu syler. ehir bu dnemde, arkasnda yer alan Sodra dandaki ocaklardan karlan mavi damarl mermerlerle ina edilen mbedlerle sslenmiti. Bizans devrinde mparator III. Leon zamannda yaplan idar dzenlemede Kibiraioton deniz themasnn (idar blge) iinde yer alan ehir IV. yzyldan itibaren nemini kaybetmeye balad. Burada V. yzylda kk bir hristiyan topluluu bulunuyordu. ngiliz seyyah Edward Pocockenin XVIII. yzyldaki gzlemlerine gre Bizans dneminde ehirdeki Augustus ve Roma mbedi kiliseye evrilmitir. Ayrca Milas ovasnda uzanan ve ehir iinde birok kola ayrlan iki katl su kemerleri de Bizans devrinin balarnda ina edilmitir. XIII. yzyl boyunca Milas ve evresi, Bat Anadolunun dier kesimlerinde olduu gibi, doudan gelen Trkmen airetlerinin aknlarna urad ve blgede Bizansn elinden kan ilk toprak paralar iinde yer ald. Bu tarihten sonra blgeye adn veren Mentee Beyliinin merkezi olan Milas giderek bir Trk-slm ehri hviyetine brnd. Blgeye yapt ziyaret srasnda (733/1333) Milasa urayan bn Batttann ifadelerinden ehrin cami, zviye, mescid vb. binalarn inasyla yeni bir iskn dnemine girdii anlalmaktadr. Buray dier bir Trk yerlemelerinden ayran en nemli zellik, antik yerlemenin uzanda deil bu doku ile karma fizik yap oluturacak ekilde gelimi olmasdr. ehir Hisarba, Yeldeirmeni ve Topba tepeleriyle bunlarn arasndaki dzlklere

yaylmtr. Osmanllar tarafndan fethine kadar (1390-1392) gerek Mentee Beylii hnedan yeleri ve beyleri gerekse halkn ileri gelenleri tarafndan ina edilen cami, mescid, zviye, medrese, mektep, hamam, eme, han, kervansaray gibi kurumlarla donatlmtr. Hac lyas Camii ile (730/1330) Ahmed Gazi Camiinin (780/1378) inasnn ehrin fizik geliiminde nemli yeri vardr. Milasta bu dnemde kltr hayat da olduka gelimiti. Mentee Beyliinin Osmanllar tarafndan ortadan kaldrlmas ve bir sancak haline getirilmesi zerine Milas bu idar blgenin merkezi oldu. Sancan ilk yneticisi Fruz Beyin Milasta ina ettirdii klliye (797/1394) ehrin geliimine byk katk salad. Ankara Savann ardndan dier beylikler gibi Mentee topraklar da Timur tarafndan eski hnedan yelerine geri verilince yeni Mentee Be-yi lyas Bey merkez olarak nce Balat, daha sonra Peini kulland. Osmanllarn Mentee topraklarn kesin olarak ele geirmesiyle yeniden tekil edilen Mentee sancann merkezi Milas deil Mula olmutu. Bylece idar merkez olma zelliini kaybeden Milas XVI. yzyln ilk eyreinde on iki mahalleli bir kasaba grnmndeydi. Yzyln ikinci yarsndan sonra mahalle says on e kt (Cmi-i Ahmed Gazi, Bekap, Mescidi Selhaddin, Hce Fruz Paa, Mescidi Hac Kasm, Hce Bedreddin, Hac Mukbil, Eyne Gazi, alil, Gmlk, Hisarard, Kd-i Siyh / Kara Kad, Gebrn). Bu mahallelerden 923 (1517) yl tahririnde nfusu en kalabalk olanlar Mescidi Selhaddin (elli sekiz hne) ve Hce Fruz Paa idi (elli drt hne). Toplam 282 hne (yaklak 1500 kii) olan ehirde sadece be hnelik bir gayri mslim nfus bulunuyordu. 970 (1562) saymnda ise gayri mslim nfusa rastlanmamaktadr. Bu tarihte hemen hemen nceki nfusunu korudu. Toplam hne says yirmi iki hnelik bir artla 304e ykseldi. En kalabalk mahallesi hne saysn koruyan Hce Fruz Paa idi. Mescidi Selhaddin mahallesinin nfusu ise yirmi alt hneye kadar dmt. Yzyln son tahririnde (991/1583) toplam hne says 394e ulat (toplam 2000 kii). Bunlardan en azndan on drd Mulaya bal Yerkesik kynden gelip yerlemiti. Bu srada nfusunu yzyln ortalarndan itibaren arttran Cmi-i Ahmed Gazi mahallesi ehrin en kalabalk mahallesi durumundayd (yetmi hne). XVI. yzylda Milasta drt cami, on bir mescid, sekiz zviye, muallimhne, iki medrese, iki hamam, tahin ve mum imalthaneleri, birka han ve muhtelif sayda dkkn bulunuyordu. Daha bn Batttann ziyareti srasnda evresindeki meyvelik ve bostanlarnn bolluu ile dikkati eken, XVI. yzylda da turun baheleri, bademlikler ve eitli baheleri bulunan Milas, Evliya elebinin ehri grd srada da (1082/1671) bal baheli limon, turun, nar ve incir aalaryla bezenmi durumdayd. Ancak bat, kuzey ve dou ynlerine giden yollarn kavak noktasnda bulunmasna ramen sz konusu yolun ana ticaret yollarndan uzak olmas sebebiyle kapal ve duraan bir ekonomiye sahipti. zellikle batda limanlar artk oktan dolmu olan Balatn ticar nemini kaybetmeye balamas ile ekonomik adan daha da durgun bir dneme girdi. Doudan Tavastan gelip Mula zerinden Milasa ve buradan da Balat, Ske, Efes ve zmire ulaan yol zerinde kervanlar gelip gidiyorsa da bu ticaret pek canl deildi. ehirdeki ekonomik hareketlilik, kuzeyde Fruz Bey Camiinin civarndaki elli dkkna sahip Kurunlu Han ile ehrin gneyinde surlarn dnda Ahmed Gazi Camii ve Selhaddin Camii arasndaki arda younlamt. ehrin nndeki geni ova ise halkn hububat, meyve ve sebze ihtiyacn karlamada nem tayordu. XVI. yzylda Milas ehir nfusunun % 15-20si zira faaliyetlerle urayordu.

1652 ylndaki avrz tahririne gre dier kazalarn aksine mahalle isimleri verilmedii iin mahalle says da bilinemeyen ehirde (nefs-i kasaba-i Milas) altm avrz hnesi vard (BA, KK, nr. 2620, s. 22; BA, MAD, nr. 3399, s. 41). Evliya elebinin Milasa geldii 1671 ylnda on iki olan mahalle says 1087 (1676) ve 1098 (1687) tarihli avrz tahrirlerinde ayn kald (BA, KK, nr. 2670, vr. 24a-b; nr. 2672, vr. 48b-49a). Ancak baz mahallelerin adlar deiti. 1087da (1676) Bekap, Merkepi, Hce Bedreddin, Ahmed avu, Burgaz, Cmi-i Kebr, Kavaklkap, Slih obas, Selhaddin, Aydlkap, Gml ve Hce Kasm isimli mahallelerde yaayan nfus 107 hne iken (tahminen 1000 kii) 1098 (1687) yl tahririnde 104 nefer olarak kaydedilmitir. 1764-1765 yllarnda Milas ovasndan geen ngiliz seyyah Chandlerin ifadesine gre ovada ngiliz pazarlar iin ttn ekimi yaplmaktayd. Milas yresindeki halclk faaliyeti XVI. yzyldan beri devam etmekle birlikte halcln geliimi XVII. yzyldan sonra olmu, XVIII ve XIX. yzyllar boyunca halclk kesintisiz devam etmitir (DA, XV, 260). XIX. yzylda Anadolunun birok kasabas gibi Milas ve evresinde de sosyal ve ekonomik alanda birtakm nemli gelimeler oldu. Milasn Gllk Liman gelierek buradan yrenin mermer, ttn, incir, pamuk gibi rnleri gemilerle blge dna tanmaya baland. zmir-Aydn demiryolu hattnn inas da Milas yresi rnlerinin dier blgelere daha kolay ulamasn salad. Nfusun artmas ve Tanzimat dnemi yaplanmas ehirde fizik doku, ynetim ve ekonomi alannda etkisini gsterdi. XIX. yzyln balarnda Milasn hl on iki mahallesi bulunuyordu. Yzyln ikinci yarsndan sonra ehrin geliimi ovaya doru yneldi. 1315 (1897-98) ylnda mahalle says on bire inmi, XX. yzyln balarnda yine on ikiye kmt. Gnmzde ise Milasn on alt mahallesi bulunmaktadr. 18441845 tarihli temettuat defterlerine gre ehirdeki en kalabalk mahalle Hce Bedreddin mahallesiydi (448 kii). 1308 (1890-91) tarihli slnmeye gre kasabann nfusu 5934 idi. Vital Cuinet ise asrn sonlarnda kasabada 9734 mslman, 1930 Rum, 311 yahudi, yirmi be yabanc olmak zere 12.000 kiinin yaadn belirtir. Yine ona gre kasabada cami, be mescid, bir Ortodoks kilisesi, iki hamam, bir han, on be kahve, 120 dkkn vard. Osmanl hkimiyeti dneminde Mentee sancana bal bir kaza olan Milas XVI. yzylda be kyden oluuyordu. 969 (1562) tahriri srasnda yaplan idar deiiklikle Kuzyaka, Kk Budamya, Byk Budamya, Yusufaderesi ve Suum isimli kyleri Pein kazasna balanm ve Milas sadece bir kasabadan ibaret kalmt. Bu tarihten sonra da idar ve hukuk adan Pein kazas ile btnleerek kaytlarda bazan kaz-i Pein ve Milas, bazan Kaz-i Pein maa Milas olarak kaydedilmi, bazan da kaz-i Milas, nm- dger Pein gibi ibarelerle anlmt. Hatta bir ksm kaytlarda ismi bile zikredilmeyerek dorudan kaz-i Pein idar nitesi iine sokulmutu (BA, MAD, nr. 2447, s. 49). Bu idar btnleme adl yapya da yansm, iki merkezin tek mahkemesine (mahkeme-i Pein ve Milas; BA, EV.HMH, nr. 23, vr. 11a) bir kad tayin edilmi, bundan sonraki resm literatrde Pein ve Milas kads kayd yer almtr (BA, MD, nr. 28, s. 358/912-915). 1830-1831 saymnda Milas kazas toplam nfusu 11.000 dolaynda idi. XIX. yzyl ortalarnda Mentee sancann toplam nfusunun % 10,5u Milas ve kylerinde kaytlyd. Kaza nfusunun % 20si Milas kasabasnda oturuyordu. 1308 (1890-91) yl slnmesine gre kazada 26.538 kii vard. Bunun 1835i Rum, 356s yahudi idi. Asrn sonlarnda Vital Cuinet toplam nfusu 26.320 mslman, 1930 Rum, 311 yahudi ve yirmi be yabanc olmak zere 28.586 olarak gsterir. Kazada bu sralarda

toplam ev says 1517, dkkn says 366 idi. Elli cami, dokuz mescid, bir Ortodoks kilisesi, han, iki Rum mektebi ve mslmanlara ait drt mektep mevcuttu. I. Dnya Savandan sonra 1919da talyanlarn igaline urayan Milas 1921de kurtarld. 1927 ylnda 7346 olan kasabann nfusu 1950de 8930a ulat, 1955 saymna gre 10.000i at. 1980de 20.487 ve 2000 yl verilerine gre de 37.222 nfus sayld.

BBLYOGRAFYA

BA, TD, nr. 47, s. 72-76; nr. 61, s. 162-166, 233-237; nr. 166, s. 492, 493, 495, 514, 517-521; nr. 337, vr. 56b-58b; nr. 338, s. 44, 46, 51-67; nr. 360, s. 125; BA, KK, nr. 2564, s. 7; nr. 2620, s. 22; nr. 2670, vr. 24a-b; nr. 2672, vr. 48b-49a; BA, MAD, nr. 2447, s. 49; nr. 2751, s. 52; nr. 3399, s. 41; BA, D.MKF, nr. 27433, s. 15; nr. 27445, s. 9; BA, EV.HMH, nr. 23, vr. 11a, evhir-i C. 985; BA, MD, nr. 28, s. 358/912-915; TK, TD, nr. 110, vr. 53a-55a; nr. 569, s. 5, 7, 12, 14, 18, 20-29; Strabon, Corafya: Anadolu (Kitap: XII, XIII, XIV) (trc. Adnan Pekman), stanbul 1991, s. 214, 215; bn Battta, Seyahatnme, I, 321; Ktib elebi, Cihannm, Viyana Nationalbibliothek, Mxt 389, vr. 117a; Evliya elebi, Seyahatnme, s. 208-209; Ch. Texier, Kk Asya (trc. Ali Suad), stanbul 1339, II, 65-67; Cuinet, III, 666-669; Aydn Vilyeti Salnamesi (1308), zmir 1308, II, 505; Uzunarl, Kitbeler II, stanbul 1347/1929, s. 156; a.mlf., Anadolu Beylikleri, s. 70-83; Zekai Erolu, Mula Tarihi, zmir 1939, s. 75, 120, 191; P. Wittek, Mentee Beylii (trc. Orhan aik Gkyay), Ankara 1944, tr.yer.; a.mlf., Milas, EI (ng.), VII, 55-56; W. M. Ramsay, Anadolunun Tarihi Corafyas (trc. Mihri Pekta), stanbul 1960, s. 18, 25-36, 55, 60, 472; Akdil Akarca Turhan Akarca, Milas, stanbul 1954; E. A. Zachariadou, Trade and Crusade, Venice 1983, s. 111, 198-199; erafettin Turan, Trkiye-talya likileri I, stanbul 1990, s. 141, 149; Tarih inde Mula (der. lhan Tekeli), Ankara 1993, tr.yer.; Nuri Adyeke, XIX. Yzylda Milasn Sosyal, Demografik, Ekonomik ve Kltrel Geliimi (doktora tezi, 1994), Dokuz Eyll niversitesi Atatrk lkeleri ve nklap Tarihi Enstits, s. 18-22, 120-128, 137, 206207; Remzi Duran, Mentee Beylii Mimarisi (doktora tezi, 1994), Dokuz Eyll niversitesi Sosyal Bilimler Enstits, s. 94, 135-137 vd.; Besim Darkot - Metin Tuncel, Ege Blgesi Corafyas, stanbul 1995, s. 70; Besim Darkot, Milas, A, VIII, 311-316; Zeki Mete, XV. ve XVI. Yzyllarda Mula ve Yresi (doktora tezi, 2004), Sosyal Bilimler Enstits, tr.yer.; Hfz Kadri, Mentee Emretine id sr- Kadme, TOEM, V (1330), s. 58; a.mlf., Menteede Menteelilerden Sonraki sr, a.e., V (1330), s. 315; Sabri Tarmsal, Milas Kazasnn Ziraat Durumu, Yeni Milas, I/3, Mula 1937, s. 3; Kmsl-alm, VI, 4521; Nebi Bozkurt, Hal, DA, XV, 260. Zeki Mete

MLT
() Hz. snn doum tarihini ve bu tarihi esas alan takvimin balangcn belirten terim. Szlkte dourmak anlamna gelen vild (vildet) kknden treyen mld doum vakti demektir. zellikle Hz. snn doum gnn ve bununla ilgili hristiyan yortusunu ifade etmek iin kullanlr (el-Mncid, vld md; A, VIII, 311). Latincede doum gnnn karl natalis olmakla birlikte Hz. snn doumu iin doum mnasna gelen ve ngilizceye nativity eklinde geen nativitas kelimesi kullanlmaktadr. ncillerde snn doduu gn, ay veya yl belirtilmemektedir. lk hristiyanlar da snn doumundan ok lm ve tekrar dirilmesiyle ilgilendiklerinden bu gn kutlama veya hesaplama yoluna gitmemilerdir (bk. NOEL). snn doduu yln esas alnmas suretiyle takvimin yeniden ayarlanmas yaklak 527de Papa I. Johnun emriyle Dionysius Exiguus adl Romal bir kei tarafndan gerekletirilmitir. Bata talya ve ngiltere olmak zere zamanla dier Avrupa lkelerine yaylan ve XI. yzyla gelindiinde btn Avrupada benimsenen bu sisteme gre zaman milttan nce (sdan nce) (BC, before Christ) ve milttan sonra (sdan sonra) (Lat. AD, anno Domini) eklinde ikiye ayrlmaktadr. Hristiyan merkezli BC ve AD ksaltmalar yerine gnmzde zellikle yahudiler tarafndan bilinen devirden nce ve bilinen devirden sonra mnalarna gelen BCE (before Common Era) ve CE (Common Era) ksaltmalar tercih edilmektedir. Bugnk milt balangc Dionysiusun yanl hesaplamasndan dolay snn gerek doumundan en az drt yl sonrasn gstermektedir (bk. S).

BBLYOGRAFYA

el-Mncid, Beyrut 1991, vld md.; L. H. Gray, Christmas and Christmas Customs, A Dictionary of Religion and Ethics (ed. S. Mathews - G. B. Smith), London 1921, s. 96; P. Hughes, A History of the Church, London 1957, s. 148; C. Smith, Christmas and Its Cycle, New Catholic Encyclopedia, Washington 1967, III, 656-660; R. L. Foley, Nativity of Christ, a.e., X, 250; A. J. Wensinck, Mild, A, VIII, 311; J. F. Baldovin, Christmas, ER, III, 460-461. Salime Leyla Grkan

MLEL ve NHAL
() slm literatrde dinler ve mezhepler tarihiyle ilgili eserlerin ortak ad. Milel kelimesi Arapada millet (din ve eriat), nihal de nihlenin (din, din zmre, mezhep) ouludur (Lisnl-Arab, mll ve nl md.leri). Millet kelimesi Kurn- Kermde on be yerde gemekte ve sadece tebli eden peygambere nisbetle din anlamnda kullanlmaktadr. Bu kullanmlarn nde putperest dinleri (el-Arf 7/88, 89; brhm 14/13; el-Kehf 18/20), birinde yahudilerin ve hristiyanlarn dini (el-Bakara 2/120), ikisinde nceki peygamberlerin dini (Ysuf 12/38; Sd 38/7), sekizinde Hz. brhimin dini konu edilmekte, onun tebli ettii dinini tek gerek tevhid dini (Hanflik) ve Allaha teslimiyet olduu belirtilmektedir (el-Bakara 2/130, 135; l-i mrn 3/95; en-Nis 4/125; el-Enm 6/161; Ysuf 12/38; en-Nahl 16/123; el-Hac 22/78; EI [Fr.], VII, 61; DA, IX, 313). Arapada millet din anlamnda olmasna ve onun yerine kullanlmasna ramen her iki kelime arasnda fark olduu belirtilmektedir. Din ahs itaat ve inantan domaktadr, dolaysyla her ferdin kendi din davrandr. Millet ise dinin toplumsal ve kurumsal boyutudur. ahs itaat ve inanlarn ekllemesi ve gelimesi millet kavramn oluturmaktadr. Millet, din bir toplum birlii meydana getiren ve o toplumdaki sosyal hayatn temelini tekil eden inanlar ve trenler sistemidir (Izutsu, s. 216). ehristn de millet kelimesinin toplumsal ynne vurgu yaparak onu belirli kurallara tbi sosyal birlik, bir dine mensup olanlar topluluu olarak aklamaktadr (el-Milel ven-nial, I, 38). Kuranda Hz. brhimin iyilik rnei ve nderi anlamnda (evkn, III, 228-229) bir mmet olduu belirtildiinden (en-Nahl 16/120) onun dininden de millet diye bahsedilmekte, ancak klasik dnemde bu kelimeye daha ok din ve eriat mnas verilmektedir. Nitekim Mesd bunu eeri vel-milel, el-mezhib vel-milel, el-r vel-milel eklinde kullanmaktadr (et-Tenbh, s. 4, 155, 334). Kelime el-mille veya ehll-mille olarak kullanldnda ise Hz. Muhammedin tebli ettii din ve mslmanlar kastedilmektedir. Kuranda bir yerde geen ve evlenilecek kadnlara mehirlerinin zorluk karlmadan verilmesi anlam tayan nihle kelimesi din, diyanet, eriat; dava, iddia; bahetme, verme gibi mnalara gelmektedir. Nihal kelimesi de din anlamnda olmakla beraber milel ile nihal arasndaki fark, nihal teriminin milletten daha az kapsaml olmas ve ayn milletin (din) iindeki inanca ynelik eitli akmlar belirtmesidir. Dolaysyla nihal, zamanla muayyen bir dinin bnyesinde ortaya kan doktrinle ilgili temaylleri ve gruplamalar ifade etmeye balam ve zmre, mezhep mnasn kazanmtr. Nitekim Chiz nihleyi frka anlamnda kullanm (Kitbl-ayevn, I, 6; IV, 206), Mutezil N el-Ekber frkalarla ilgili eserine Kitb Ulin-nial adn vermitir. bn Hazm da nihle ve nihali frka mnasnda kullanarak eserinin eitli yerlerinde slm frkalarna nihallmslimn demitir. Nihal kelimesini farkl mnada kullanan lim ehristndir. Eserine el-Milel ven-nial adn veren ehristn bu iki kavrama zel bir anlam yklemektedir. nan noktasndan insanl erbbddiynt vel-milel ve ehll-ehvi ven-nihal diye ikiye ayran ehristn, diynt kelimesiyle

birlikte kulland milel ile temelde ilh meneli olan veya byle bir meneden geldii pheli grlen dinleri, ehv kelimesiyle beraber kulland nihal ile de btl inanlar kastetmektedir. ehristnye gre insanlar ya baka bir kaynaktan aldklar inanlara ya da kendi grlerine uyarlar. Baka bir kaynaktan faydalananlara ehld-diynt vel-milel denilmektedir. Bunlar da Kuran gibi vahye dayanan veya Tevrat ve ncil gibi vahye dayand kabul edilen yahut Mecslik ve Maniheizmde olduu gibi pheli bir kitaba sahip olan din mensuplar olarak gstermek mmkndr. Ehll-ehv ise beer kaynakl inan sahipleridir ve kendi iddialarn din olarak ileri srmektedir. ehristn bu grubun iinde Sbileri, filozoflar, putperestleri, Hint dinlerinin mensuplarn saymaktadr (el-Milel, I, 11, 13). Dolaysyla ehristnde nihal kelimesi sadece mezhep ve felsef ekolleri deil btl dinleri de belirtmektedir. u halde milel genel olarak dinleri, nihal ise ayn dinin iindeki farkl dnce ekillerini, mezhepleri ifade etmektedir (Monnot, s. 12). Zamanmza ulat tesbit edilebilen ve bu ad tayan eserlerin ilki Mutezil N el-Ekberin (. 293/906) Kitb Ulin-nialidir. slm tarihi boyunca din ve mezhepleri konu edinen eserlere maklt, diynt, frak gibi isimler verilmise de bu literatre ait en mehur adlandrma milel ve nihal eklindedir. nceleri maklt ismiyle kitaplar kaleme alnrken bu dnemi, eitli frkalarn teekkl ettii ve her frkann itikad grlerinin tenkide tbi tutulduu frak veya milel ve nihal eserleri dnemi takip etmi, II. yzyldan itibaren bu isimleri tayan kitaplar kaleme alnmtr (Mezhepler Arasndaki Farklar, tercme edenin nsz, s. XVI-XXI). Milel ve nihal balkl eserler, dierlerinden farkl olarak yalnzca slm frkalarn deil ayn zamanda dier dinleri ve bu dinlerin mezheplerini de incelemektedir. nk slm hkimiyetinin genilemesine paralel olarak mslmanlar farkl inan mensuplaryla karlamtr. Bu da gerek kendi hkimiyetlerinde yaayan gerekse komu olduklar eitli din ve mezheplere mensup insanlarn inanlarn deerlendirme zaruretini ortaya karmtr. Dolaysyla slm d dinlerle ilgili aratrmalar ok erken dnemlerden itibaren balamtr. Hem slmn zuhuru esnasnda Arap yarmadasnda muhtelif din mensuplarnn bulunuu hem de Kurann bu dinlerin mensuplaryla ilgili bilgi vermesi, dier taraftan mslmanlarn slm baka din mensuplarna tebli etme grevi, ayrca zaman iinde ortaya kan farkl yorum ve telakkilerin deerlendirilmesi zorunluluu eitli din ve mezheplerle ilgili eserlerin kaleme alnmasna sebep olmutur. Milel ve nihal eklindeki adlandrma, zellikle IV. (X.) yzyldan bu yana sadece bir blm ad olarak deil ayn zamanda kitap ad olarak da kullanlmaktadr. Bu isim muhtemelen ilk defa, Hrizmnin (. 387/997) Meftul-ulm adl eserinin bir blmnn ad olarak F esmi erbbil-milel ven-nial el-mutelife eklinde gemekte ve burada kendilerine mstakil blmler ayrlan slm, Hristiyanlk ve Yahudiliin dnda ateistler, Budistler, Brahmanlar, Sbiler, Mecsler vb. ele alnmaktadr (bk. HRZM, Muhammed b. Ahmed). Bilindii kadaryla el-Milel ven-nial adn tayan ilk eser Abdlkhir el-Baddnin (. 429/1037-38) kitabdr. Badd, el-Far beynel-fra isimli kitabnda ksaca temas ettii konular burada daha ayrntl biimde ele aldn belirtmekte ve yaplan atflardan gnmze intikal etmeyen bu eserinde btn din ve inanlara yer verildii anlalmaktadr. Brockelmannn el-Milel ven-

niale ait olduunu ileri srd yazma nshann bu esere ait bulunmad, Albert Nasr Ndirin elMilel ven-nial adyla nerettii kitabn da (Beyrut 1970) Baddnin eseri olmasnn pheli grld belirtilmektedir (EI2 [Fr.], VII, 55; Gimaret, Livres des religions et des sectes, I, 11-12; ayrca bk. ABDLKHR el-BADD). V. (XI.) yzylda kaleme alnan eserlerden biri de bn Hazmn Kitbl-Fal (fial) fil-milel velehv ven-nialidir. bn Hazm eserinde milel ve nihal kavramlarn aklamamakta, ancak birinci blmde sofistler, dehrler, filozoflar, Mecsler, dalistler, Brahmanlar, yahudiler ve hristiyanlara yer verdikten sonra slma muhalif olan mileli ele aldn, ardndan slm iindeki frka ve gruplar inceleyeceini belirtmektedir (el-Fal, II, 263; ayrca bk. el-FASL). bn Hazmn talebesi Sid elEndels, Hint dinleriyle ilgili Malt ehlil-milel ven-nial adl bir eser kaleme aldn belirtmektedir (EI2 [Fr.], VII, 55). ehristnnin yazd el-Milel ven-nial ise trnn en nemli eserlerindendir (bk. el-MLEL ven-NHAL). Fahreddin er-Rzye nisbet edilen Kitbl-Milel ven-nial adl bir eserden bahsedilmekte olup bunun, mellifin tidt firail-mslimn vel-mrikn adyla neredilen kitab olduu belirtilmektedir (a.g.e., VII, 55; ayrca bk. FAHREDDN er-RZ). Zeyd imam Ahmed b. Yahy b. Murtaznn da Kitbl-Milel ven-nial adn tayan bir eseri vardr (a.g.e., VII, 55-56). Dier taraftan ehfr b. Thir el-sferyn ve Bkllnnin de el-Milel ven-nial isimli kitaplarndan bahsedilmektedir (Kef-unn, II, 1820-1821). Onun et-Tebr fid-dn ve temyzl-firatinnciye anil-firail-hlikninde eitli slm frkalarnn yannda putlara, yldzlara, inee tapanlarla dehrler, Mecsler, Brahmanlar vb.ne de yer verilmektedir.

BBLYOGRAFYA

Lisnl-Arab, mll ve nl md.leri; Kmus Tercmesi, IV, 90-91, 108; Chiz, Kitblayevn, I, 6; IV, 206; Mesd, et-Tenbh, s. 4, 155, 334; Badd, Mezhepler Arasndaki Farklar (trc. Ethem Ruhi Flal), Ankara 1991, tercme edenin nsz, s. XVI-XXI; bn Hazm, el-Fal (Umeyre), II, 263; ehristn, el-Milel ven-nial, Beyrut 1975, I, 11, 13, 38; Kef-unn, II, 1820-1821; evkn, Fetul-adr, Beyrut 1412/1991, III, 228-229; T. Izutsu, Kurnda Allah ve nsan (trc. Sleyman Ate), Ankara 1975, s. 216-217; D. Gimaret, Le livre des religions et des sectes, Livres des religions et des sectes, Paris 1986, I, 11-14; a.mlf., al-Milal wa-l-Nial, EI (Fr.), VII, 54-56; G. Monnot, Islam et religions, Paris 1986, s. 12, 31, 66, 70, 75; F. Buhl - [C. E. Bosworth], Milla, EI (Fr.), VII, 61; M. O. H. Ursinus, Millet, a.e., VII, 61-64; Gnay Tmer, Din, DA, IX, 313. mer Faruk Harman

el-MLEL ven-NHAL
() ehristnnin (. 548/1153) dinler, mezhepler ve felsefe tarihine dair eseri. Kitabn ne zaman tamamland belli olmamakla birlikte I. cildin sonuna doru verilen tarihe gre 1127-1128 yllarnda kaleme alnm, mellifin Muraatl-felsife isimli eserindeki ifadeye gre Ebl-Ksm Mecdddin Ali b. Cafer b. Ali el-Msevye, el-Milel ven-nialin baz yazma nshalarna gre ise Vezir Ebl-Ksm Nasrddin Mahmd b. Muzaffer el-Mervezye ithaf edilmitir. el-Milel ven-nial be alt balktan (mukaddime) oluan bir giri ile iki ana blmden meydana gelmekte, birinci blmde vahiy kaynakl dinlerle bu dinlerin mezhepleri, ikinci blmde akl kaynakl inan ve grler ele alnmaktadr. Girite yer alan be mukaddimenin ilkinde eserin yazl amacnn inan ve doktrin asndan insanlarn durumunu ele almak olduu belirtilerek insanlar kitb din mensuplar (ehld-diynt vel-milel, er-bbd-diynt vel-milel) ve ahs grlerine tbi olanlar (ehll-ehvi ven-nihal) olmak zere ikiye ayrlmaktadr. Bunlarn ayrca frkalara blnd, Hz. Peygamberin hadisine gre mellifin birinci gruptakilerden sayd Mecslerin yetmi, yahudilerin yetmi bir, hristiyanlarn yetmi iki ve mslmanlarn yetmi frkaya ayrld nakledilmekte, ikinci gruptaki frkalarn saysnn ise bilinmedii kaydedilmektedir. kinci mukaddimede slm frkalarnn tasnifinde sz konusu olan asl kriterler ortaya konmakta, ncsnde frkalamann temel sebebi olarak ileri srlen ilk phe ve itirazlarn kayna ve bunlarn nasl bir blnmeye yol at anlatlmakta, drdncsnde slm toplumundaki ilk ayrlklarn ortaya k ve gelimesi nakledilmekte, beinci mukaddimede ise kitabn tertibinde takip edilen yntem aklanmaktadr. ehristn erbbd-diynt vel-mileli mslmanlar, Ehl-i kitap ve kitap benzeri metinlere sahip olanlar olmak zere gruba ayrdktan sonra din, millet, irat, minhc, slm, Hanflik, snnet ve cemaat gibi konuyla ilgili kavramlar aklayp bu gruptan her birini mezhepleriyle birlikte ele almaktadr. Mslmanlara ait birinci ksmda slm, iman, ihsan, usul ve fr, ayrca usul ehlinin tartma alann tekil eden tevhid, adl, vad, vad, sem ve akl kavramlar aklanmakta; bu kavramlardan kaynaklanan slm mezhepleri, er hkmler ve ictihad konularyla megul olan fr ehli hakknda bilgi verilip ictihad, mctehid ve taklide dair meseleler incelenmekte; slm mezhepleri olarak Mutezile, Cebriyye, Sftiyye, Havric ve Mrcie ile bunlarn alt gruplar, ayrca a ad altnda Keysniyye, Zeydiyye, mmiyye, Gliyye ve smiliyye ele alnmaktadr. Mellif, Ehl-i kitab nce Tevrat ve ncil gibi bir kitaba sahip olanlarla kitap benzeri metinlere sahip olanlar diye ikiye ayrmakta, Ehl-i kitap ile mmlerin arasndaki farklar belirttikten sonra nce yahudileri ve Yahudiliin Anniyye, seviyye, Yudganiyye, Smire mezheplerini; ardndan hristiyanlar ve Melkiyye (Melkniyye), Nestriyye, Yakbiyye adl hristiyan mezheplerini, Men leh bhet kitb ksmnda ise Mecsler bal altnda Keymersiyye (Kaymertiyye), Zurvniyye (Zervniyye) ve Zerdtiyyeyi, Seneviyye bal altnda da Mneviyye, Mezdekiyye,

Deysniyye, Merkniyye ve dier mezhepleri incelemektedir. Eserin Ehll-ehvi ven-nihal ksmnda bu gruba girenler hakknda nce genel bilgi verildikten sonra Sbiler, felsife ve Chiliye dnemi Arap inanlar ile Hint dinleri ele alnmakta, Sbiler bal altnda ashbr-rhniyyt, ashbl-heykil vel-ehs ve ashbl-Harnniyye; felsife bal altnda da Yunan ve slm filozoflaryla Chiliye Araplarnn inanlar ve Hint dinleriyle filozoflar anlatlmaktadr. ehristn konularn sistemli ve dzenli biimde ele alnmasna dikkat etmekte, meseleleri mantk bir dzen ierisinde ilemekte, konuyla ilgili temel kavramlar akladktan sonra ayrntlara girmektedir. Mellif her frkann grn kendi kaynaklarndan naklettiini ve bu ii yaparken tamamen objektif kaldn belirtmektedir (I, 16). el-Milel ven-nial, ksa zamanda bu sahann bir klasii haline gelmi olup baz melliflerce kendi alannn en iyi kitab olarak kabul edilmektedir. Sbk eserin bu konuda yazlanlarn en iyisi olduunu sylemekte (abat, VI, 128), bn Teymiyye de mezheplere dair telif edilen kitaplar arasnda muhtevas en zengin ve nakli en salam olan sayldn belirtmektedir (Minhcs-snne, V, 269). Semn Ensbda ve Seyfeddin el-mid Ebkrl-efkrda slm mezhepleri konusunda el-Milel ven-nialden alntlar yapm, bn Haldn Muaddimenin ilerle ilgili blmnde ondan istifade etmitir (Gimaret, tercme edenlerin girii, I, 23). Eserin mehur olmasnn sebeplerinden biri deta bir dinler ve mezhepler ansiklopedisi olarak grlmesi, ikincisi de mellifin konular ilerken olduka tarafsz kalmaya almasdr. Nitekim ehristnde gerek Badd gerekse bn Hazmdaki sert ve kat tutum grlmemektedir. Mellifin, nceki yazarlardan farkl olarak fikir ve grleri olduu gibi verip gnmz dinler tarihi aratrmalarnda uygulanan nitelendirici metodu erken saylabilecek bir dnemde kullanm olmas eserinin nemini daha da arttrmaktadr. el-Milel ven-niale eletiriler de yneltilmitir. Fahreddin er-Rz Mnartnda, eserin slm mezheplerine dair blmnn Baddnin el-Far beynel-frandan alnma olup kitabn yegne orijinal ynnn Hasan Sabbha ait drt blmn tercmesi olduunu ileri srmse de bu eletiri Fahreddin er-Rznin, drt blmn tercmesiyle ilgili tesbiti dnda doru kabul edilmemektedir (a.g.e., I, 38-39). Bir baka tenkit de mezheplerin saysyla alkaldr. ehristn, yetmi frka hadisindeki saylar gerek mnasnda ald iin mezheplerin saysn hadisteki rakamlara ulatrmaya alm, slmdan doan mezheplerin says yetmi rakamn at halde dier dinlerin mezhepleri bu rakama eriememitir. ehristn hangi eserlerden faydalandn belirtmemekte, ancak daha nceki almalarn usullerini beenmediini ve bunlarn mezheplerin teekkl hususunda belli bir esasa riayet etmediini sylemektedir. Bununla birlikte Mutezile mezhebine dair bilgi verirken Kb, bnr-Rvend, Ear ve Cafer b. Harbin, Havric konusunda Kerbisnin, slm d mezheplerde Eb s elVerrkn isimlerini zikretmektedir (Yrkn, Ebl-Feth ehristn, s. 124-125; DFM, II/5-6 [1926], s. 222-223). Mellif, mezheplerle ilgili blmde Abdlkhir el-Baddden faydalanmakla birlikte Rznin iddia ettii gibi bilgileri tamamen ondan alm deildir. Dier taraftan Mberredin el-Kmilinden, Ebl-Ksm el-Ensrnin unyesinden alntlar yapm, muhtemelen bnnNedmin el-Fihristinden istifade etmitir (Gimaret, tercme edenlerin girii,

I, 36-43). Chiliye dnemi Araplarnn inanlar ile Hint dinleri hususunda bn Him, Yakb, Mesd, Kd Abdlcebbr, Hasan b. Ms en-Nevbaht ve Eb s el-Verrktan, Mecslik konusunda da Ceyhnden faydalanmtr. Felsife blmnde Yunan hakmleri ve bn Sn hakknda bilgi vermekte, kadm hikmetle nebev hikmet, Yunan filozoflarndan birou ile baz peygamberler arasnda iliki kurmaktadr. Bu blmde ayrca bn Snnn grlerini deerlendirmektedir. el-Milel ven-nialin eitli ktphanelerde ok sayda yazma nshas mevcuttur. En eski yazma olduu ileri srlen ve mellif nshas olduuna dair not tayan, Escurial Ktphanesindeki 1525 numarada kaytl nshann mellif hattyla olmad belirtilmektedir (Muhammed b. Tvt et-Tanc, V/1-4 [1956], s. 3). Eserin Trkiyedeki ktphanelerde de birok yazmas bulunmakta olup bunlarn en azndan yedi tanesi 600 (1204) ylndan ncesine aittir (bunlar, Ktp., Halis Efendi, nr. 2747 [547/1152]; Millet Ktp., Feyzullah Efendi, nr. 1175 [589/1193]; Sleymaniye Ktp., Lleli, nr. 2443 [590/1194], Ftih, nr. 3151 [593/1197], ehid Ali Paa, nr. 1731 [596/1200]; Ktp., nr. 2747 [597/1201]; Tire Ktp., Necip Paa, nr. 143 [597/1201] nshalardr; ayrca Sleymaniye Ktp., Lleli, nr. 2444 [619/1222]; Millet Ktp., Feyzullah Efendi, nr. 1176 [629/1232] gibi 600 [1204] yl sonrasna ait yazmalar da mevcuttur). Leiden (613/1216dan nce), Bologne (622/1225) ve Leningrad (631/1234) ktphanelerinde de 600-650 (1204-1252) yllarna ait yazmalar vardr. Eserin nshalar asl iki noktada farkllk gstermektedir ki bunlardan biri Sultan Sencerin veziri Ebl-Ksm Mahmd b. Muzaffer el-Mervezye ithafn da yer ald nsz, dieri Ceyhnden nakledilen Zerdtlie dair blm olup bu ksmlar pek ok nshada bulunmamaktadr (a.g.e., V/1-4 [1956], s. 3; Gimaret, tercme edenlerin girii, I, 26). I. cildi 1842de, II. cildi 1846da William Cureton tarafndan Londrada yaymlanan el-Milel vennial 1923te Leipzigde yeniden neredilmitir. Cureton, eserin metni iin alt nshay esas alm, ayrca Farsa tercmesinden de yararlanmtr. Bu alma tenkitli neir olmamakla birlikte Cureton kendi ifadesine gre metne sadk kalm, yanl olsa bile metne mdahale etmemitir. Nirin en byk eksiklii eserle ilgili btn dokmanlardan istifade edememi olmasdr. Curetondan sonra kitabn Msrda ilk basks 1847, ikinci basks 1871de yaplm, eser ayn tarihte Tahranda da yaymlanmtr. 1317-1321 (1899-1903) yllarnda Msrda bn Hazmn Kitbl-Fal fil-milel vel-ehvi ven-nialinin kenarnda yeniden neredilmi (Hanc neri), bunu 1347-1348deki (1929-1930) baka bir neir (Subeyh neri) takip etmitir. Eser Muhammed Fethullah Bedrn tarafndan edisyon kritii yaplarak yaymlanmtr (1947-1955). Bedrn, yukarda zikredilen neirlerin yannda kitabn Msrda bulunan on yazma nshasndan faydalanmtr. Bedrnn neri nemli olmakla beraber baz eksiklikleri vardr. O dnemde mikrofilm kullanm yaygn olmadndan nir sadece Msrdaki yazmalarla yetinmek durumunda kalmtr. Halbuki bunlarn hibiri 650 (1252) ylndan ncesine ait deildir. Dier taraftan nshalar kullanlrken belli bir metot takip edilmemitir. Ayrca eserin orijinalinde bulunmayan tli blmlemeler konusunda baz problemler sz konusudur. el-Milel ven-nial, Turka-i sfahn tarafndan 1440ta Tenul-edille vel-ilel f tercemeti Kitbil-Milel ven-nial adyla Farsaya evrilmi ve Sultan hruha ithaf edilmitir. Dier bir Farsa tercmeyi de 1611de Mustafa b. Hlikdd el-Him el-Abbs Tavul-Milel adyla gerekletirmitir. Eserin Trke yegne tercmesini Nh b. Mustafa el-Msr (1070/1659) yapm ve bu tercme 1847de Msrda, 1862de stanbulda baslmtr. Eserin giriindeki mukaddimelerden ikisi Ltfi Doan (slam, I/8 [1956], s. 23-24; I/9 [1957], s. 24), tamam

Abdurrahman Kk, Mustafa Erdem ve Adem Akn (AFD, XXX [1988], s. 1-33), dinler tarihiyle ilgili nemli blmleri aban Kuzgun (E lhiyat Fakltesi Dergisi, sy. 2 [1985], s. 179-208) tarafndan Trkeye evrilmitir. el-Milel ven-niali Theodor Haarbrcker Almancaya tercme etmitir (Halle 1850-1851). Eserin sadece slma dair blm A. K. Kazi ve J. G. Flynn tarafndan ngilizceye evrilmi ve nce Abr-Nahrain mecmuasnda (VIII [1968-1969], s. 36-68; IX [19691970], s. 81-107; X [1970-1971], s. 49-75; XV [1974-1975], s. 50-98), ardndan Muslim Sects and Divisions adyla kitap olarak (London 1984) neredilmi, ayn blmn Franszcasn Jean Claude Vadet Les dissidences de lIslam adyla yaymlamtr (Paris 1984). Eserin en son ve tam tercmesi brhim Medkrun tevikiyle I. cildi Daniel Gimaret ve Guy Monnot, II. cildi Jean Jolivet ve Guy Monnot tarafndan Livre des religions et des sectes adyla Franszca yaplmtr (Paris 1986, 1993). el-Milel ven-nialin rl-Hind ksmn Bruce B. Lawrence Shahrastn on the Indian Religions (The Hague 1976), dinler tarihiyle ilgili blmlerini mer Faruk Harman Dinler Tarihi Asndan elMilel ven-Nihal (1983, M Sosyal Bilimler Enstits) adyla doktora tezi olarak hazrlam, Mustafa Aydn da el-Milel ven-nihalde Aristoteles Felsefesi ve Kaynaklar adl yksek lisans tezi olarak bir alma yapmtr (1994, Ondokuz Mays niversitesi Sosyal Bilimler Enstits).

BBLYOGRAFYA

ehristn, el-Milel ven-nial (nr. M. Seyyid Kln), Beyrut 1975, I-II; a.mlf., el-Milel ven-nihal (Mukaddimeler) (trc. Abdurrahman Kk - Mustafa Erdem - Adem Akn), AFD, XXX (1988), s. 1-33; Takyyddin bn Teymiyye, Minhcs-snne (nr. M. Red Slim), Riyad 1406/1986, V, 269; Sbk, abat (Tanh), VI, 128; Livre des religions et des sectes (trc. D. Gimaret - G. Monnot), Paris 1986, tercme edenlerin girii, I, 11-84; D. Steigerwald, La pense philosophique et thologique de Shahrastn, Canada 1997, s. 56-63, 77-81; Yusuf Ziya Yrkn, Ebl-Feth ehristn ve Mezheplerin Tetkikinde Usl (haz. Murat Memi), Ankara 2002, s. 34,124-125; a.mlf., ehristn, DFM, I/3 (1926), s. 263-314; II/5-6 (1926), s. 187-277; Muhammed b. Tvt et-Tanc, ehristannin Kitabul-Milel ven-Nihali, AFD, V/1-4 (1956), s. 1-16; Ltfi Doan, el-Milel ven-nihal, Be nsz Tercmesi, slam, I/8, Ankara 1956, s. 23-24; I/9 (1957), s. 24; aban Kuzgun, ehristaninin Hayat, ahsiyeti, Eserleri ve el-Milel ven-Nihal simli Eserinin Dinler Tarihi ile ilgili nemli Blmlerinin Tercmesi, E lhiyat Fakltesi Dergisi, sy. 2, Kayseri 1985, s. 179-208. mer Faruk Harman

MILES, George Carpenter


(1904-1975) slm sikkeleri, lleri ve kitbeleri zerine yapt almalarla tannan Amerikal arkeolog ve nmismat. ocukluunun yln geirdii talya ve svirede talyanca ve Almanca rendi. 1926da Princeton niversitesi Edebiyat Fakltesi ngiliz Dili Blmnden mezun olduktan sonra ald bir teklifle Robert Collegeda ngilizce dersleri vermek zere stanbula gitti ve be yl kadar orada kald. Yaz tatillerini Anadolu, Bulgaristan ve Yunanistanda seyahatlere karak ve Perugia niversitesinde talyanca, Heidelberg niversitesinde Almanca kurslarna devam ederek deerlendiriyordu. stanbulda kald sre ierisinde ilk defa burada karlat slm kltrne byk ilgi duydu ve Osmanlca renmeye alt. 1931de Philip Khuri Hittiden Arapa okumak iin Princeton niversitesine dnd ve onun danmanlnda Dou dilleri ve edebiyat alannda yksek lisans ve doktora yapt; arkasndan ayn niversitede Trke ve Farsa dersleri vermeye balad. 1934-1937 yllar arasnda Boston Gzel Sanatlar Mzesi ile Philadelphia niversite Mzesinin rann Rey ve Luristan blgelerinde yrtt arkeoloji kazlarnda kitbe uzman (epigrafist) ve hafriyat bakan yardmcs olarak grev ald. Bu kazlar kendisine arkeoloji alannda arazi tecrbesi kazandrd ve onu nmismatie ynlendirerek ilk byk eseri The Numismatic History of Rayy iin (New York 1938) temel tekil etti. Miles, II. Dnya Sava yllarn astemen rtbesiyle girip binbala kadar ykseldii deniz kuvvetlerinde Washington, Ankara, Kalkta ve Yeni Delhide asker diplomasi greviyle geirdi. Savatan sonra aratrma asistan olarak American Numismatic Societyye (New York) girdi ve emekliye ayrlncaya kadar burada yirmi be yl slm sikkeler konservatrl (seksiyon eflii), bakonservatrlk, genel sekreterlik ve bakanlk yapt. Ayrca yesi olduu bilimsel kurululardan American Oriental Societynin bakan yardmcln ve Atinadaki American School of Classical Studies ile Encyclopaedia of Islamn ynetim kurulu yeliini yrtt. Yunanistanda geirdii kaz mevsimlerinde Ortaa Yunanistan zerindeki Arap etkilerini belgeleyen bulgulara ulat. zellikle Abbs Halifesi Memn dneminde (813-833) fethedilen Giritteki Arap idaresi hakknda almalar yapt ve adadaki ilk mslman yerleim merkezi olan Herakleiondaki (Kandiye) kazlarnda, 827-961 yllar arasnda Eb Hafs mer b. s el-Endelsnin soyundan gelen emrlerin adada bastrdklar o gne kadar bilinmeyen ok kymetli sikkeler buldu. almalarnda sikkeleri tarih metinler ve kitbelerle birlikte ele alan Miles, onlar kullanldklar an atmosferinde deerlendirerek sadece birer antik obje olmaktan kard ve nmismatik ilminin epigrafiden farkl bir uzmanlk alan halinde gelimesine byk katkda bulundu; bylece ksa zamanda byk bir saygnlk kazand. Bata Atina agoras kazlarnda ele geenler olmak zere Endlsten Hindistana kadar hemen her kazda kan sikkelerin zm iin ona bavuruldu. Bu arada Endlste bulunan Vizigot sikkeleri gibi slm olmayan sikkeleri de yaymlad. Miles, 15 Ekim 1975te vefat ettiinde Dou ve Batnn pek ok niversite ve akademik kuruluuna

eref yesi seilmi, bunlardan American Numismatic Society, Hispanic Society of America ve Royal Numismatic Societynin (ngiltere) altn madalyalaryla dllendirilmiti. lmnden bir yl nce adna on drt lkeden krk sekiz bilim adamnn katlmyla bir armaan kitab yaymlanmtr (Near Eastern Numismatics Iconography, Epigraphy and History-Studies in Honor of George C. Miles [ed. Dickran K. Kouymjian], Beyrut 1974). lk dnemlere ait slm paralarnn dnda cam arlklar ve damgalar zerinde de alan Miles bu konuda birok eser vermitir. Onun slm nmismatii ve metrolojisi alannda yapt almalar pek ok tarih aratrmasna temel tekil etmi ve toplam says 500 geen eserleri birer bavuru kayna oluturmutur. Miles, Smerrda kaz yapan nl arkeolog Herzfelde adanan htra kitabnn da (Archaeologica Orientalia in Memoriam Ernst Herzfeld; ed. G. C. Miles, New York 1952) editrdr. Eserleri. The Numismatic History of Rayy (New York 1938), A Byzantine Weight Validated by alWalid (New York 1939), Early Arabic Glass Weights and Stamps (New York 1948), The Coinage of the Umayyads of Spain (I-II, New York 1950), Rare Islamic Coins (New York 1950), Early Arabic Glass Weights and Stamps: A Supplement (New York 1951), Fatimid Coins in the Collections of the University Museum, Philadelphia, and the American Numismatic Society (New York 1951), The Coinage of the Visigoths of Spain, Leovigild to Achila II (New York 1952), Coins of the Spanish Muluk al-Tawaif (New York 1954), Contributions to Arabic Metrology I. Early Arabic Glass Weights and Measure Stamps Acquired by the American Numismatic Society, 1951-1956 (New York 1958), Excavations Coins from the Persepolis Region (New York 1959), The Athenian Agora. Results of the Excavations Conducted by the American School of Classical Studies at Athens, Vol. IX: The Islamic Coins (Princeton-New York 1962), Contributions to Arabic Metrology, II. Early Arabic Glass Weights and Measure Stamps in the Benaki Museum, Athens and the Peter Ruthven Collection, Ann Arbor (New York 1963), The Windows of Saint Barnabas, Irvingtonon-Hudson (New York 1966), The Coinage of the Arab Amirs of Crete (New York 1970; eserlerinin tam listesi iin bk. Bacharach - Kouymjian, s. XVII-XXV; Oman, LVII/1-2 [1977], s. 34-39).

BBLYOGRAFYA

M. Thompson, George Carpenter Miles, Near Eastern Numismatics, Iconography, Epigraphy and History-Studies in Honor of George C. Miles (ed. D. K. Kouymjian), Beyrut 1974, s. XV-XVI; J. Bacharach - D. Kouymjian, A Bibliography of the Works of George C. Miles, a.e., s. XVII-XXV; J. L. Bacharach, George C. Miles, IJMES, VII/2 (1976), s. 290-291; G. Oman, Ricardo di George Carpenter Miles, OM, LVII/1-2 (1977), s. 34-39; Cevriye Artuk, lmeyen Numismatlar: George C. Miles, Koleksiyon Dergisi, sy. 32 (1977), s. 11-12. Garo Krkman

ML
() Mbrek b. Muhammed el-Hill el-Ml (1898-1945) Cezayir slah hareketi nclerinden, lim. Mlede dodu. Hc Rabbh lakabyla tannan bir aileye mensuptur. Anne ve babasn erken yalarda kaybettiinden eitimiyle nce dedesi, ardndan daylar ilgilendi. lk renimini tamamladktan sonra on be yalarnda iken eyh Muhammed b. Zarf el-Mlnin medresesine devam etti. Cezayir slah hareketi liderlerinden Abdlhamd b. Bdsin Kostantne (Kosantne) Sd el-Ahdar Camiindeki (el-Cmiul-ahdar) ilim halkasna katld. Bir sre burada kaldktan sonra yksek tahsil yapmak iin Tunusa giderek Zeytne Camiine (Zeytne niversitesi) kaydoldu (1921) ve Muhammed Thir b. r, Osman b. Hoca gibi limlerden ders okudu. 1924 ylnda eitimini tamamlayp Cezayire dnd ve ders vermeye balad. Bu arada bn Bdsin kurduu el-Mnted gazetesinde yazlar yazd. bn Bds tarafndan slah hareketini yaymak zere geleneksel slma ballyla bilinen Avata gnderildi. 1926-1933 yllarn burada geiren Ml, Medreset-ebb adndaki medrese ile fakir ve yetimlere yardm amal bir hayr cemiyeti kurdu. Din ilimlerle ilgili dersleri yannda eitli ehirleri dolaarak slah hareketini yayma faaliyetlerine de devam etti. Ml bu hususta ok baarl olmu, Avat kltrel ve din aydnlanmann merkezi haline getirmitir. Bu srada Ticn tarikat mensuplarnn eitli saldrlarna urad. lkedeki Fransz ynetimi de onun faaliyetlerinden rahatsz oluyordu. Artan basklar sonucunda memleketi Mleye dnmek zorunda kald; ancak yerine geecek kimseleri yetitirdiinden Avattan ayrlmas blgedeki slah hareketini zayflatmad. Ml daha sonra, bn Bds ve arkadalar tarafndan siyasetten uzak durarak slm eitimi yaygnlatrmak ve Fransz ynetimiyle i birlikilerinin tevik ettii kltrel yozlamaya kar koymak amacyla kurulduu belirtilen, gerekte ise Cezayir halkna din ve mill bir uur kazandrmak suretiyle Fransz hkimiyetinden kurtulma gayesini tayan Cemiyyetl-ulemilmslimnin idare heyeti yeliine seildi ve bu grevini vefatna kadar (9 ubat 1945) srdrd. Cezayir slah hareketinin nde gelen liderlerinden Tayyib el-Ukbnin tutuklanmasnn ardndan cemiyetin yayn organ olan haftalk el-Beirin yaz ileri mdrlne, arkasndan da cemiyetin Muhammed Ber el-brhimden boalan bakan yardmclna getirildi. Bu arada bn Bdsin vefatndan (1940) sonra stlendii el-Cmiul-ahdardaki dersleri vermeye devam etti. Eserleri. 1. Rislet-irk ve mehirih (Kostantne 1356/1937; Beyrut 1421/2000). Cezayir slah hareketinin yegne doktrin kitab olup mellifin 1936 ylnda el-Beir dergisinde yaymlanan din ierikli makalelerinin bir araya getirilmesiyle meydana gelmitir. slma sonradan giren hurafelere ve murbt inanlara kar yazlm olan makalelerde irk ve eitleri, slm ncesi milletlerde irk ve mslmanlara tesirleri, sihir, muskaclk, gelecekten haber verme, veller ve kerametleri, efaat, bidatlar ve sflik gibi konular halkn anlayaca bir dilde ele alnmtr. Yazmnda Takyyddin bn Teymiyye, bn Kayyim el-Cevziyye, Ebl-Fid bn Kesr, bn Receb, Ebl-Ksm bn Askir, bn Hacer el-Askaln, Syt, Muhammed Abduh ve Red Rznn eserlerinden faydalanlan Rislet-irk, Red Rznn el-Menrdaki yazlar ile Muhammed Abduhun Rislett-

tevdinden sonra slah hareketinin temellerini oluturan en nemli eserlerdendir. 2. TrulCezir fil-adm vel-ad (I-II, Kostantne 1347-1350/1928-1932). XVI. yzyla kadar Cezayir tarihini ele alan eser lkenin ilk mill tarihidir. Kitap, slah hareketi erevesinde ve bilimsellikten ok Fransz igali karsnda Cezayir halkna anl mazilerinden yola karak yeni bir ruh ve direnme gc kazandrma amacna ynelik olarak kaleme alnmtr; dolaysyla mslmanlarn eski gnlerinin bir vgs niteliindedir. Cezayirin bamszln kazanmasndan sonra Mlnin olu Muhammed el-Ml babasnn eserini, onun notlarndan faydalanarak ieriini modern dneme kadar getiren nc bir cilt yaymlamak suretiyle (Cezayir 1964) tamamlamtr.

BBLYOGRAFYA

Ali Merad, Le rformisme musulman en Algrie, Paris 1967, s. 91-93, 202-205, 265-268; Ahmed elHatb, Cemiyyetl-ulemil-mslimnel-Ceziriyyn ve eeruhal-l fil-Cezir, Cezayir 1985, s. 163-165; Ebl-Ksm Sadullah, el-areketl-vaaniyyetl-Ceziriyye: 1900-1930, Beyrut 1992, II, 399, 401-402; George Rasi, el-slml-Cezir minel-Emr Abdildir il meril-cemt, Beyrut 1997, s. 188-189; Nasr el-Cveyl, Cemiyyet ulemil-mslimn bil-Cezir beyned-dn ves-siyse, el-Mecellett-Triyyetl-Maribiyye, XV/49-50, Tunus 1988, s. 107-116; Mzin Salh Mutabbakn, Cemiyyetl-ulemil-mslimn, DA, VII, 336. Cengiz Tomar

MLK
() Fkhta arlkl olarak ayn haklar belirtmek zere kullanlan bir terim. Szlkte bir eye sahip olmak, bir nesne zerinde tek bana ve dorudan hkimiyet kurmak; g, iktidar gibi anlamlara gelen milk (melk, mlk), fkh literatrnde mutlak ayn hak olan mlkiyet yannda snrl ayn haklar da (irtifak, rehin vb.) ifade eden bir terimdir. Milk tanmlarnda bakalarnn hkimiyet alanndan karlm, hak sahibine zg yetki salama (ihtiss hciz) unsurunun vurguland (bn Nceym, V, 278), dolaysyla bu kavramn eya zerinde dorudan hkimiyet temin eden ve herkese kar ileri srlebilen haklar belirttii grlr; bu ynyle milkin Kara Avrupas hukuk sistemindeki ayn hak terimine karlk geldii sylenebilir. slm hukukunda kiilerin eya zerindeki hak ve yetkileri milk, hukuk ve ibha eklinde l bir ayrm erevesinde ele alnr; milk bu yetkilerin en gls iken ibha en zayfdr. Hukuk seviyesinde bir hak tipi olan hakkul-milk ile ayn hak anlamndaki milkin birbirine karmamas iin ikincisi genellikle tamlama iinde deil yaln olarak kullanlr. Hatta baz fakihler, ikisine birlikte temas etme ihtiyac duyduklarnda milki ayrt etmek zere bundan hakkatl-milk diye sz ederler (Serahs, VII, 176; XV, 123; ayrca bk. HAK; MLKYET). Milk kavramyla ifade edilen haklarn iki temel unsuru vardr. 1. Eya zerinde hak sahibine has mutlak bir tasarruf kudreti vermesi (i muhteva). Bu yetki nesneyi zilyedliinde bulundurma, kullanma, yararlanma, semerelerini alma, tketme, yok etme gibi fiil ve nesnenin mlkiyetinin bakasna geirilmesi, snrl ayn haklara konu edilmesi, hakkn bedel karl drlmesi gibi hukuk tasarruflar kapsar. Trlerine gre milk, sahibine eya zerinde mmkn olan her trl tasarruf yetkisini ayn anda verebilecei gibi bu yetkilerden sadece birini veya birkan da salayabilir. Mesel mlkiyet hakknda milk en geni ve niha snrlarna ulamtr. Mlkiyetin dndaki milk eitleri ise sahibine nitelik bakmndan ayn (dorudan ve inhisar hkimiyet biiminde), fakat kapsam bakmndan farkl yetkiler verir. Milk tanmlarnda kullanlan ihtisas kavram bu inhisar da iine alan bir anlama sahiptir. Hak sahibi, baka bir ahsn belirli bir eylem ve davranta bulunmasna gerek kalmadan bu tasarruf yetkisini dorudan doruya kullanabilir. Milkin i muhtevasn oluturan unsurun asgari artnn eyadan bedel alabilme mi yoksa eyadan intifa yetkisi mi olduu tartlmtr. Birok fakihe gre bu iki yetkiden sadece birini veren baz haklar da milk niteliindedir. Mesel rehin ve hapis hakk zellikle Haneflerde -sadece bor denmediinde mal paraya evirme yetkisi veren ve rehin konusu maldan yararlanmay iermeyen bir hak olduu haldemilk niteliklidir. 2. Herkese kar ileri srlebilmesi (d muhteva). Bir hakkn milk nitelikli saylmasnda, hak sahibine eya zerinde verdii yetkilerin yannda onun nc ahslar karsndaki durumu da nem tar. Milk nitelikli hak onu ihll eden dier btn insanlara kar korunma zelliini iermekte ve bu husus hakka mutlaklk kazandrmaktadr. Bir baka anlatmla milk bir nesne zerinde en gl yetkileri verme yannda bu yetki alan dier btn insanlarn yetki alanlarndan ayrlmtr. Haneflerin baz tanmlarnda geen hciz kayd zellikle bu noktaya yaplan bir vurgu niteliindedir.

Klasik eserlerde milk temel olarak konusunun ayn ya da menfaat oluuna gre snflandrlr. Buna gre bir maln hem ayn hem de menfaati zerinde kurulu olan milke kmil (mutlak) milk denilirken ayn ve menfaatten sadece birini kapsayan yahut menfaatten de dar bir alanla (intif vb.) snrl olanlara nks milk ad verilir. Bu da btn ynleriyle Kara Avrupas hukuk sistemindeki mutlak ayn hak ve snrl ayn haklar eklindeki ayrma benzer. Milk terimiyle ifade edilen haklar ayn ve / veya menfaat zerinde kurulu olmasna gre drt gruba ayrlr. 1. Eyann hem ayn hem menfaati zerinde kurulu milk (milkl-ayn vel-menfaa). Bu anlamyla milk eya zerindeki hkimiyetin en geni kapsamna ulamasn belirtir ve gnmz hukuk dilindeki mlkiyet hakkna tekabl eder (Kadri Paa, md. 11). 2. Eyann sadece menfaatlerini ieren milk (milkl-menfaa bil ayn). Mlkiyet hakkndan sonra milkin en yaygn ekli olan bu ayn hak trnde hak sahibi, plak mlkiyeti (ayn) bakasna ait bir eya-y kullanma ve ondan istifade etme yetkisini tar. slm hukukular eyann ayn ve menfaat eklinde iki ayr paradan meydana geldii dncesinde olduu iin menfaatler bir eyann aynndan bamsz biimde hukuk ilemlere ve haklara konu olabilmektedir. Bunun sonucunda menfaat zerinde kurulu olan milk de ayn haklarn i ve d muhtevasna sahip, mutlak ve inhisar ifade eden bir hak biiminde dnlmtr. Milklmenfaa iindeki hak trleri intif hakk, irtifaklar vb. ekillerde tasnif edilmi olmayp hakkn ad ilgili ileme gre (kira, ire vb.) belirlenmektedir. Mezhepler arasnda gr ayrl bulunmakla birlikte milkl-menfaa temelde u ilemlerle meydana gelir: a) Kira. cre akdi kiralanann menfaati zerinde milk douran bir ilem olarak deerlendirilir (bn Receb, s. 196). b) Vasiyet. Bir eyann sadece menfaatlerinin vasiyeti hak sahibi lehine kural olarak milkl-menfaa dourur. c) Vakf. Hanef dndaki mezheplerin genel eilimi vakfn kendisine vakfedilen kii asndan milkl-menfaa dourduu eklindedir (Syt, s. 326). d) riyet. Haneflerin ounluuna ve Mliklere gre ire, riyet alana bu akde konu mal zerinde milkl-menfaa salar. 3. Eyann sadece ayn zerinde kurulu olup menfaatleri iermeyen milk (milkl-ayn bil menfaa). Bu tr milk, sahibine eyaya ait menfaatler zerinde deil sadece eyann ayn denilen madd yaps zerinde tasarruf yetkisi verir. Eyann menfaatiyle plak mlkiyetinin (rakabe) bu ekilde ayrlmas ancak vasiyet ilemiyle gerekleir (bn Receb, s. 196; Mustafa Ahmed ez-Zerk, I, 259). 4. Salt intif yetkisi veren milk (milkl-intifil-mcerred). Hak sahibinin bir eyann menfaatlerine bunlardan bizzat ve sadece kendisinin yararlanabilecei ekilde mlik olmasdr. Bu yetki, eyann menfaati zerinde hukuk tasarruflarda bulunabilme imkn vermediinden menfaat zerinde kurulu bir milk olarak grlmeyip intif eklinde yeni bir terim retilmitir. ntif zerine kurulu milkte kii eyadan bizzat istifade edebildii ve bu yetkisini herkese kar ileri srebildii iin milkin asgari artlar olumutur; fakat eyadan bizzat istifadenin dnda hibir hukuk tasarrufta bulunamaz. Hakkn bakasna riyet olarak devretmek gibi hukuk bir tasarrufta dahi bulunamayaca iin byle bir durum hakkn skat anlam tar. Hanef dndaki doktrinlerde kullanlan ve milkin en zayf derecesi kabul edilen bu milk trnn hukuk nitelii dierleri kadar ak biimde ortaya konmu deildir. Milkl-intif, birok hukuk yetkiyi ve hak tipini belirtmek zere kullanlan bir kavram olup balcalar unlardr: a) riyet alann milki. fi ve Hanbel mezheplerinde riyet alann menfaate mlik olmayp intifya mlik olduu kabul edilir. b) lim talebesinin kald medrese odalar zerindeki skn haklar, satclarn pazar yerleri zerindeki haklar. c) Mliklerde hkim gre gre misafirin ikram edilen yemekten yemeye ilikin yetkisi. d) Dorudan kanundan doan baz irtifaklar. Ayrca nikh akdinin salad helllik hkm de literatrde genellikle milkl-intif (Haneflerde milkl-mta veya milknnikh) terkibiyle ifade edilir (bk. MENFAAT). te yandan Hanefler, bir eyann ayn ve menfaati yannda bu eya zerindeki zilyedlii de bamsz bir hak konusu olarak dndklerinden milkl-

ayna karlk milkl-yed (milkl-habs) tabirini kullanrlar; rehin hakk ve hapis hakk bu tr milkin esas rneidir. Milk, eya zerindeki ayn haklar ifade etmekle birlikte fkh literatrnde bu kelimenin eya hukuku ve mal varl haklar erevesini aan kullanmlar da vardr. Hatta kul hakk-Allah hakk eklindeki temel ayrmda kul hakk kavramnn neredeyse milk kavramyla zdeletii sylenebilir. Fakat eya hukuku dndaki alanlarda, mesel baz doktrinlerin nikhta kocann, ksas cezalarnda madurun ya da yaknlarnn yetkisini milk olarak nitelemesi daha ok milk kavramnn d muhtevas, yani herkese kar ileri srlebilir olma zelliiyle alkaldr (Serahs, V, 96, 141-142; Ksn, II, 331; bnlHmm, X, 259). Klasik kaynaklarda ndiren kullanlan milkd-deyn terkibi ise zel bir milk trn ifade etmez. Deyn zerindeki hakkn milk olduunu syleyenler dahi burada gerek anlamda milkten ok milkin bir trevinin sz konusu edildiinin farkndadr (Hacak, slm Hukukunun Klasik Kaynaklarnda Hak Kavramnn Analizi, s. 280 vd.). slm hukukular, milki salad yetkinin gcne ve niteliine gre kmil ve zayf eklinde bir ayrma tbi tutmulardr. Yukarda hakkn kapsam asndan yaplan kmil ve nks milk ayrmndakinden farkl ekilde bunda tam milk btn unsurlarn tayan milki ifade etmektedir. Zayf milk ise mutlaklk ve inhisar unsurlarn, yani ayn hak zelliini tam olarak tamayan, gsz ve oluumunu tamamlamam milktir. Bu terimin literatrde zellikle iki durumu belirtmek iin kullanld grlr. Bunlarn ilki bilhassa satm szlemesinde alcnn akid yapld anda ve mebi teslim almadan nceki milkidir. Buradaki milkin zayf olmasnn anlam kabz ncesi mterinin milkinin tam teekkl etmemi gibi dnlmesidir (Ksn, II, 313; V, 254). Dieri ise baz yar ayn hak tipleriyle ilgili olup slm hukukularnn milk niteliinde grmediklerini aka belirttikleri bu durumlarda teknik anlamda milk sz konusu deildir (Hacak, slm Hukukunun Klasik Kaynaklarnda Hak Kavramnn Analizi, s. 230). Milk niteliindeki haklarn ana konusunu mallar tekil ettii iin mal nitelii tamayan baz nesneler zerindeki yararlanma yetkileri ayn nitelikten yoksundur. Bu sebeple Hanef dndaki mezheplerin necis olmalar sebebiyle mal niteliinde grmedii, ancak istifade konusu edilmesini kabul ettii nesneler ihtisas hakk denilen ve hukuk seviyesinde kalan baz haklara konu olabilmektedir. Fakat bu hak tr milk nitelii tamadndan hukuk dzenince snrl bir ekilde korunur ve bu nesneler satm szlemesi vb. ilemlere konu edilemez. Bu snrl tasarruf yetkisi de milk seviyesindeki haklar dier yetkilerden ayran temel bir zelliktir.

BBLYOGRAFYA

Serahs, el-Mebs, V, 96, 141-142; VI, 172; VII, 176; XV, 123; Ksn, Bedi, II, 313, 331; V, 254; bn Kudme, el-Mun, Kahire, ts., VII, 44; ehbeddin ez-Zencn, Tarcl-fr alel-ul (nr. M. Edb Slih), Beyrut 1987, s. 203-204, 231-234; Nevev, el-Mecm, IX, 330; a.mlf., Ravat-libn (nr. Zheyr e-v), Beyrut 1985, VI, 117; Karf, el-Fur (nr. Hall Mansr), Beyrut 1998, I, 187, 331-332; III, 216, 364-367; Zerke, el-Menr fil-avid (nr. Teysr Fik

Ahmed Mahmd), Kveyt 1402/1982, II, 160-161; III, 139, 224, 229-231, 239; bn Receb, elavid, [bask yeri ve tarihi yok] (Drl-fikr), s. 195-197; bnl-Hmm, Fetul-adr, Beyrut, ts. (Drl-fikr), VI, 203-204, 248; X, 259; Syt, el-Ebh ven-neir, Beyrut 1983, s. 325-327; bn Nceym, el-Barr-ri, V, 278; irbn, Munil-mutc, III, 314; Buht, Kefl-n, IV, 376; V, 245; Hamev, amz uynil-beir, Beyrut 1405/1985, III, 358, 461; Ali b. Ahmed el-Adev, iyetl-Adev al eri Mutaar all, Bulak 1308, VI, 38; bn bidn, Reddlmutr, III, 3, 182; Mecelle, md. 125; Kadri Paa, Mridl-ayrn, md. 11, 13, 22; Ali Haydar, Drerl-hkkm, stanbul 1330, I, 227; Mustafa Ahmed ez-Zerk, el-Fhl-slm f evbihilcedd, Dmak 1968, I, 257-259, 284-285; III, 11; Chafik Chehata, Thorie gnrale de lobligation en droit musulman hanfite, Paris 1969, s. 172, 176; Jale Akipek, Trk Eya Hukuku, Ankara 197274, I, 5-8, 10; Ali el-Haff, el-Milkiyye fi-eratil-slmiyye, Beyrut 1990; Muhammed b. Macz, el-uul-ayniyye fil-fhil-slm vet-tannil-Marib, Drlbeyz 1410/1990; Hasan Hacak, slm Hukukunda rtifak Haklar ve lgili Kavramlarn Geliimi (yksek lisans tezi, 1993), M Sosyal Bilimler Enstits, s. 11-22; a.mlf., slm Hukukunun Klasik Kaynaklarnda Hak Kavramnn Analizi (doktora tezi, 2000), M Sosyal Bilimler Enstits, s. 122-125, 165-227, 230, 280 vd.; Mehmet Gayretli, slm Hukukunda ahsa Bal Snrl Ayn Haklar: ntifa ve Skna Haklar (yksek lisans tezi, 1999), M Sosyal Bilimler Enstits; Abdsselm Dvd el-Abbd, elMilkiyye fi-eratil-slmiyye, Beyrut 1421/2000, I-III; Seyyid Bey, Milk, Mal ve Beyin Mahiyeti, Drlfnun Hukuk Fakltesi Mecmuas, I/2, stanbul 1332/1916, s. 131; Halit al, slm Hukuku Literatrnde Eya Hukukunun Temel Kavramlar ve Konu ve Kapsam Asndan Milk Terimi, slm Hukuku Aratrmalar Dergisi, sy. 2, Konya 2003, s. 185-205; A. M. Delcambre, Milk, EI (ng.), VII, 60-61. Hasan Hacak

MLLET
() brnce ve rmcede melel konumak, sylemek, mille de kelime, sz mnasna gelir. Bununla da ilikili olarak Arapada ezberden yazdrmak, dikte etmek anlamndaki imll (iml) kknden treyen millet, iitilen ve okunan bir eye dayanmas (bnl-Him, s. 105) veya dikte edilmesi ve yazlmas (ls, I, 371; Sddk Hasan Han, II, 337) bakmndan din karlnda kullanlm, ayrca kelimeye izlenen, gidilen yol mnas verilmitir (Tehbl-lua, mll md.; Zemaher, s. 790; ls, I, 371). Bu erevede el-milletl-slmiyye (el-milletl-Muhammediyye), el-milletlYehdiyye, el-milletn-Nasrniyye veya milletl-slm, millet brhm, milletl-Mesh (milletn-Nasrniyye), millet Yehd (milletl-Yehdiyye), milletl-Mecs, millets-Sbie, milletl-hak, millett-tevhd, milletl-kfr gibi tamlamalarda belli dinleri ifade eder. Kelime, muhtemelen daha sonralar kendisine sosyal bakmdan yklenen anlamdan da etkilenip modern dnemde Batdaki nation kavramnn karl olarak Trke ve Farsaya gemi ve bu dillerde tamamen sosyolojik ve siyasal bir ierik kazanmtr. Kurn- Kermde millet kelimesi biri Hz. brhim, shak ve Yakba nisbet edilmek suretiyle, yedisi milleti brhm eklinde olmak zere on be yerde gemektedir (M. F. Abdlbk, elMucem, mll md.). Milleti brhm terkibinin yer ald yetlerde Resl-i Ekremin tebli ettii dinin z bakmndan Hz. brhimin diniyle ayn kabul edildii hususu vurgulanmakta, gerek yahudilerin ve hristiyanlarn gerekse Araplarn sayg gsterdii brhim milletinin ayrt edici zelliinin Hanflik ve tevhid inanc olduu bildirilmektedir (l-i mrn 3/95; en-Nahl 16/123). Bir yette mille-i hire ifadesiyle (Sd 38/7) Hristiyanlk veya Kureyin atalarnn dinine, dierlerinde ise btl dinlere (el-Bakara 2/120; el-Arf 7/88, 89; Ysuf 12/37; brhm 14/13; elKehf 18/20) atfta bulunulmaktadr. Hadislerde millet kelimesi Kurandaki anlamlar yannda doutan getirilen zellikler, ftrat mnasnda da gemektedir (Wensinck, el-Mucem, mll md.). Btn ocuklarn slm milleti zere doduunu, ancak daha sonra baka dinleri benimseyecek ekilde eitilebildiklerini ifade eden hadisin (Msned, II, 253, 381; Mslim, ader, 23; Tirmiz, ader, 5) baz rivayetlerinde millet yerine ftratn gemesi iki kavramn e anlaml olarak kullanlabileceini gstermektedir. Hadislerde ayrca brhim milletinden ve onun hanf ve mslim olduundan bahsedilmekte (Msned, III, 442), Hz. Muhammedin ashabnn brhim milletini takip ettii belirtilmektedir (Msned, III, 5, 123, 406, 407, 442; Drim, stin, 54; Eb Dvd, E, 4). Bir ksm hadislerde Abdlmuttalibin milleti (Buhr, Ceniz, 81, 102, Menbl-enr, 40, Tefsr, 28/1; Mslim, mn, 39) ve Reslullahn milleti (Eb Dvd, Cihd, 82; Tirmiz, Ceniz, 54) tabirleri de gemektedir. Hristiyanlarn ve yahudilerin yetmi iki frkaya (millet) ayrldn, mslmanlarn ise yetmi frkaya ayrlacan, bunlardan sadece birinin kurtulua ereceini bildiren rivayette grld gibi (Msned, II, 332; IV, 102; Eb Dvd, Snnet, 1; Tirmiz, mn, 18) hadislerde bir dinin mensuplar arasndaki gruplar iin frka yannda millet de kullanlmtr. slm literatrde millet kelimesinin, Allahn kullar iin kitaplarnda ve peygamberlerinin diliyle

koyduu esaslar eklinde yer alan tanmyla din ve eriatla e anlaml olduu belirtilmekte, ancak bak asna bal olarak aralarnda fark bulunduuna dikkat ekilmektedir. Allahn koyduu kurallar bakmndan millet, onlar yerine getirenler bakmndan din kelimesinin kullanld, ayrca millet tabirinin Allaha veya dier insanlara deil sadece onu tebli eden peygambere nisbet edildii, dolaysyla Allahn dini, Zeydin dini denildii halde Allahn milleti, benim milletim, Zeydin milleti denilmeyecei (Rgb el-sfahn, el-Mfredt, mll md.), millet ve eriatn Allahn kullarndan yapmalarn istedii, dinin ise Allahn emrinden dolay kullarn yapt ey olduu (Kurtub, II, 93), eriata kendisine uyulmas bakmndan din, zerinde birleip bir araya gelinmesi bakmndan millet ad verildii (Seyyid erf el-Crcn, erul-Mevf, I, 14; et-Tarft, dn md.), Allahn koyduu prensiplerin bunlar Onun adna bildiren kimseye nisbetle millet ve bunlarla amel eden kimselere nisbetle din diye anld (Ebssud Efendi, V, 149) sylenmitir. Ebl-Hseyin el-Basr, eriattan farkl olarak millet ve din adnn fr hkmlerine deil tevhid, adl ve ihls gibi temel unsurlara (usul) verildiini (el-Mutemed, II, 341), Sddk Hasan Han, er ve eriatn bir peygamber tarafndan getirilen ilh esaslara ve daha ok cz ahkma tekabl ettiini, kll usul iin mecazen kullanldn, buna karlk millet kelimesinin Allaha, meleklere, peygamberlere ve kitaplara iman gibi usul iin hakiki, fr iin mecazi anlamda getiini, bunda nesih ve peygamberlere gre farkllk sz konusu olmadn belirtir (Ebcedl-ulm, II, 338-339). Kavram ynnden eriat ve millet arasndaki fark ayn ekilde tesbit eden ls dinin bu erevede milletle e anlaml sayldn, ancak Allahn koyduu prensiplere insanlarn kabul asndan din denildiini, nk kelimenin kknde boyun eme, itaat anlam bulunduunu syler (Rulmen, I, 371). Bu tanm ve aklamalardan millet, din ve eriat kelimelerinin e anlaml olmakla birlikte ilh prensipler btnne Allahn koyduu kurallar olmas bakmndan millet ve eriat, kullarn itaati ve yerine getirmesi bakmndan din denildii, ayrca peygamberlere ve zamana gre deimeyen temel prensipler iin din ve millet, deiebilen cz hkmler iin eriat kelimesinin kullanld anlalmaktadr. Baz limler, milletin dier e anlaml kavramlarla arasndaki farkn dinin toplum hayatndaki merkez rolne vurgu yaparak aklamaya almlardr. Gazzl insann varln srdrebilmesi iin belirli, dil ve toplayc bir esasa dayanan karlkl yardmlama ve himayeye, davran ve ilikilerinin iyi ve doru olaca bir toplum iinde yaamaya muhta bulunduunu, bu toplumu oluturma keyfiyetine millet ve eriat denildiini (Mericl-uds, s. 134), ehristn, insanlarn gerek hayatlarn srdrmek gerekse hirete hazrlanmak iin birlikte yaamaya ihtiya duyduklarn, bu sosyal yapnn yardmlamay ve birbirini himaye etmeyi salayacak biimde olumas gerektiini ve birlikteliin bu ekildeki teekklne millet denildiini belirtir (el-Milel, I, 38). Dolaysyla millet bir toplumun etrafnda birletii ve zerinde yrd, sosyal varlnn kendisine dayand temel esaslar ve izlenen yoldur. Buna gre toplumu meydana getiren fertlerin kendisine millet denmez; cemaat, kavim, mmet veya ehl-i millet (ehl-i milletil-slm, ehl-i milletin-Nasrniyye) ad verilir. Ancak millet kelimesi mecazen ehl-i millet anlamnda da kullanlr ve bir dine mensup kimseler kastedilir (Elmall, I, 484). slm kaynaklarnda dier din mensuplar, kendi zel adlaryla veya millet kelimesiyle terkip oluturarak anlmalar yannda tife (topluluk, grup, cemaat) kelimesiyle terkip halinde de anlrlar (tifetl-Yehd, tifetn-Nasr gibi).

Din limlerinden baka slm filozoflar da millet kavramn ele alp incelemilerdir. Frb milleti, bir topluluun ba yneticisinin koyduu artlarla mukayyet gr ve davranlar diye tanmlar (Kitbl-Mille, s. 43). Bu topluluk bir airet veya ehir olabilecei gibi mmet vb. daha byk insan topluluklar da olabilir. Buna gre inan ve davran ilkelerini ifade eden millet kk, orta ve byk siyas birimlerin ortak yasa ve yasalar btnn ifade eder. Byle bir toplulua hkmeden ynetici erdemli olursa onun ynetimi ve dolaysyla koyduu millet de (inan ve davranlar btn) erdemli olur. Bir topluluun mutlulua ulamas erdemli millete tbi olmasyla mmkndr. Erdemli milleti meydana getiren inanlar Allahn varl, lemin yaratl, peygamberlerin hak oluu ve ahlkl davrana kadar btn temel din inan ilkelerini kapsar. Ba ynetici, erdemli milletin kurallarn ya dorudan vahiy alarak ya da bu vahiyden kendisinin yapt karmlar araclyla koyar (a.g.e., s. 44). Vahiyle bildirilen kurallar kendi balarna mtekmildir. Yneticinin ya da bilge kraln vahiyden yapt karmlar ise yneticinin gayreti ve Allahn yol gstermesiyle mmkn olur. Burada birinci ksm peygamberin ald vahye, ikinci ksm onun snnetine tekabl eder. Bu aklamalardan sonra din ve millet kelimelerinin hemen hemen e anlaml olduuna iaret eden Frb vahyedilmi inan mnasnda din, millet ve eriat kelimelerinin de ayn anlama geldiini belirtir. Erdemli millet bal altnda toplanan inan ve davranlar nazar ve amel olmak zere ikiye ayrlr ve bu ynyle felsefeye benzer. Nazar konular milletin fikir ve inan, amel ksm ise ahlk ve hukuk boyutlarn oluturur (a.g.e., s. 46-47). lk dnemlerden itibaren mslmanlar, kendi idareleri altnda bulunan farkl dinlere mensup topluluklar tanmak iin eitli aratrmalar yapmlardr. Dinler tarihi alanndaki milel literatr bu abann rndr. lml-milel (dinler tarihi ilmi) terkibi terim haline gelmi, bu literatrde millet kelimesi daha ok semav dinler ve onlar takip eden gruplar, hev ise beer dinler ve felsefeler iin kullanlmtr. Bu konuda bn Hazm ve ehristnnin almalar en ok tannm olanlardr. ehristn, eserinin mukaddimesinde belirttiine gre milletin kurucusu (Allah) tarafndan grevlendirilen peygamber iddiasnn doruluunu mcizelerle kantlayan ahstr. En byk millet Hanfiyye olarak da adlandrlan brhim milletidir (el-Hac 22/78). eriat, millet, minhc ve snnetler Hz. Muhammed ile kemale ermitir (el-Mide 5/3; ayrca bk. el-Milel, I, 39). Dinleri vahye dayanp dayanmamalarna gre tasnif eden ehristn slm, Yahudilik, Hristiyanlk, Mecslik ve Hinduizmdeki mezhepler, Yunan ve slm felsefesindeki ekoller ve putperest dinler hakknda bilgi vermitir. Ancak onun tantt dinler sadece mslmanlarn ynettii corafyadaki dinlerdir. bn Hazmn el-Falnda da ayn durum grlmektedir. slmn evrensel bir din olmas ve inan konusunda basky yasaklamas sebebiyle dier din mensuplar, slm toplumu iinde din zgrlnden faydalanarak serbeste yaama imknna kavumulardr. Mslman hukukular, gerek devletin vatanda olan gayri mslimler (zimm) gerekse yabanc gayri mslimlerin (mstemen) hukuk statleri, temel hak ve grevleri, kaza ve hukuk zerklikleri, inan ve din zgrl, mslmanlarla sosyal ilikileri gibi hususlarda kendi dnemlerine uygun zmler ortaya koymaya almlardr (bk. GAYR MSLM; MSTEMEN; ZMM). Bu erevede bilhassa velyet, evlenme, ahitlik, miras, vasiyet, ksas, diyet gibi konularda din ayrlnn mslmanla gayri mslim arasnda veya gayri mslimlerin kendi aralarndaki ilikilerde ne lde etkili olduu, dolaysyla slm dndaki dinlerin tek millet saylp saylmayaca tartlmtr. slmn dier dinlerden ayr bir millet olduu hususunda ittifak bulunmakla birlikte dier dinlerin (kfrn) tek millet saylp saylmad ihtilf konusudur. Btlda birleme bakmndan bunlarn tek millet olduunu ileri srenlere gre din ayrl bu ilikilerde gayri

mslimler arasnda bir engel tekil etmez; dier dinleri inan farkllklarna bal ekilde ayr ayr milletler sayanlar ise mslmanlarla olduu gibi onlarn kendi aralarndaki ilikilerde de din ayrln engel grrler. Fukahann karlkl mnasebetlerini kurallara balad din temeline dayal vatandalk ve aznlk hukuku anlay, Osmanl Devletinin son zamanlarnda ve modernleen dier slm lkelerinde terkedilmi, vatandalk din esasna dayanmaktan karlm, zimm kategorisi ilga edilmitir; bylece mslman ve zimm arasnda millet farkndan doan hukuk sonular da ortadan kalkmtr. Modern dnemde Batda ortaya kan nation kavram Trke ve Farsada millet kelimesiyle karlanm, bylece millet terimi slm literatrde tad din ieriinden soyutlanarak salt sosyolojik ve siyasal bir kavram halini almtr. Bir devletin millet esasna dayal olmas gerektii dncesi XIX. yzylda Batda, XX. yzylda dier lkelerde ve Trkiyede hkim siyas dnce durumuna gelmitir. Ancak milletin tanm ve lt konusunda her dnemde siyas yaklamlar nda farkl nazariyeler ortaya atlmtr. Dil, din, corafya, ortak tarih ve vatandalk gibi unsurlarn tek bana veya birka bir arada milliyetin lt olmas gerektii hususunda tartmalar yaplmtr. Bununla beraber modern dnemde bir milletin bir devletle aynlemesi anlamna gelen milliyetilik akm, kitleleri milliyet duygusu etrafnda toplayp harekete geiren en nemli unsur kabul edilmitir. John Locke ngilterede, Jean-Jacques Rousseau Fransada, Giuseppe Mazini talyada, Johann Gottfried von Herder Almanyada ve Ziya Gkalp Trkiyede milliyetilik dncesinin ncs olarak grlr. Milliyetilik, I. Dnya Savandan sonra Asya ve Afrikada da hzla yaylmtr. Trkiyede Atatrk, Msrda Sad Zall ve Cemal Abdnnsr, inde Sun Yatsen gibi liderler bu srete rol oynamtr. I. Dnya Savann ardndan Milletler Ligi, II. Dnya Savann ardndan Birlemi Milletler Tekilt dnyada milletler arasnda i birliini ve bar salamak amacyla kurulmutur (ayrca bk. MLLYETLK; MMET).

BBLYOGRAFYA

Tehbl-lua, mll md.; Rgb el-sfahn, el-Mfredt, mll md.; Lisnl-Arab, mll md.; etTarft, dn md.; Wensinck, el-Mucem, mll md.; M. F. Abdlbk, el-Mucem, mll md.; Msned, II, 178, 195, 253, 332, 381; III, 5, 123, 406, 407, 442; IV, 33, 34, 102; V, 13; Drim, Feri, 29, stin, 54; Buhr, mn, 7, 31, Ceniz, 81, 84, 102, Edeb, 44, 73, Menbl-enr, 40, Tefsr, 28/1, ehdt, 29; Mslim, mn, 39, ader, 23; bn Mce, Keffrt, 3; Eb Dvd, Cihd, 82, E, 4, Feri, 10, Snnet, 1; Tirmiz, Ceniz, 54, Feri, 16, mn, 18, ader, 5, Nr, 16; Eb Bekir el-Halll, Ehll-milel ver-ridde vez-zenda ve trik-alt vel-feri (nr. brhim b. Ahmed Sultn), Riyad 1416/1996, tr.yer.; Frb, Kitbl-Mille (nr. Muhsin Mehd), Beyrut 1968, s. 43-47; a.mlf., Kitbl-urf (nr. Muhsin Mehd), Beyrut 1990, s. 131-134, 153-157; Ebl-Hseyin el-Basr, el-Mutemed f ulil-fh (nr. Hall el-Meys), Beyrut 1983, II, 341; bn Hazm, el-Fal, I-V, tr.yer.; Gazzl, Mericl-uds, Beyrut 1409/1988, s. 134; Zemaher, Essl-bela (nr. Mezyed Nam - evk

el-Maarr), Beyrut 1998, s. 790; ehristn, el-Milel (Kln), I, 38, 39; Burhneddin el-Mergnn, el-Hidye (nr. M. M. Tmir - Hfz r Hfz), Kahire 1420/2000, III, 1106-1107; Kurtub, elCmi, II, 93; bnl-Him, et-Tibyn f tefsri arbil-urn (nr. Feth Enver ed-Dbl), Kahire 1412/1992, s. 105; Seyyid erf el-Crcn, erul-Mevf (nr. Abdurrahman Umeyre), Beyrut 1417/1997, I, 14; bnl-Murtaz, el-Mnye vel-emel (nr. M. Cevd Mekr), Beyrut 1399/1979, s. 37; Ebssud Efendi, rdl-alis-selm, Kahire, ts. (Drl-Mushaf), V, 149; W. Gesenius, A Hebrew and English Lexicon of the Old Testament (trc. E. Robinson, ed. F. Brown v.dr.), Oxford 1952, s. 576; ls, Rul-men, I, 371; Sddk Hassan Han, Ebcedl-ulm (nr. Abdlcebbr Zekkr), Dmak 1978, II, 337-339; Srr Paa, rl-milel, stanbul 1885, tr.yer.; Elmall, Hak Dini, I, 483-484; Ahmet zel, slm Hukukunda lke Kavram, stanbul 1998, s. 189-194, 219-270; Yusuf Ziya Yrkn, Ebl-Feth ehristn: Milel ve Nihal zerine Karlatrmal Bir nceleme ve Mezheplerin Tetkikinde Usl (haz. Murat Memi), Ankara 2002, tr.yer.; Fatih Tokta, Frbnin Kitbl-Mille Adl Eserinin Takdim ve evirisi, Dvn: lm Aratrmalar, VII/12, stanbul 2002, s. 247-273; Recep entrk, Ismah and damiyyah: The Contested Relationship between Humanity and Human Rights in Classical Islamic Law, slm Aratrmalar Dergisi, sy. 8, stanbul 2002, s. 63-64; tilfd-dn, Mv.F, II, 308-313. Recep entrk Osmanllarda Millet Sistemi. slm literatrde din ile e anlaml olmas yannda belli bir dinin mensuplarn ifade eden millet kelimesi (yk. bk.), Osmanl Devletinde de klasik dnemden itibaren din zmreleri ifade etmek iin kullanlmtr. XVI-XVIII. yzyllarda belgelerde papann milleti, milleti Ermeniyn, milel-i selse tabirleri geer. XIX. yzyldan nce millet sznn din bir topluluk iin kullanld, hatta sadece Osmanl Devleti iindekiler deil drlharp saylan toplumlara da bu ekilde hitap edildii bilinmektedir. Nitekim Osmanl padiahlar, Avusturya byk dkalar ve Alman imparatoru gibi hristiyan lke hkmdarlarna hitap ederken onlar o milletin reisi olarak dnmlerdir. Mesel Kann Sultan Sleymann Avusturyal Ferdinanda gnderdii nmesinin elkb ksmnda milletlmeshiyye ve tifetn-nasrniyye deyimleri geer. Burada ayn anda millet ve taife sz yer alr. XIX. yzylda millet kelimesi mstakil olarak her gayri mslim topluluk iin kullanlmas ve din bir aidiyeti ifade etmesine ramen yine XIX. yzyl Osmanl siyas terminolojisi Arapa milleti Franszca-Latin meneli nation terimine karlk olarak kullanm, millet kelimesi bu anlamyla Dou lkelerinde modern zamanlarda yaygnlamtr. Son asrda terimin ikili anlamda kullanlmas dikkati ekmektedir. Millet sistemi, bir blgenin drlislma katlmasndan sonra buradaki ehl-i zimmenin bir ahidnme, hukuk ve himaye bahedici bir ahidle slm devletinin idaresi altna girmesinden doan bir tekilt, bir hukuk varlktr. Bunu salayan ahidnme tek tarafl bir tasarruftur. Bu tarifin dnda milletin hukuk vechesinin farkl ve ayrntl ynleri vardr. Osmanl Devleti, tarihteki son slm imparatorluu olarak bu konuda idar bir kesinleme ve hukuk-idar yapda baz somut grnmler ortaya koymutur. Osmanl ilerlemesi XIV ve XV. yzyllarda deien dnya artlarnda vuku buldu. Bu iki asrlk

dnemin artlar slmn ilk asrlarndaki dnyadan farkldr. Ftuhat iin Osmanl asker gc ve asker teknii bilhassa uzun vadeli politik uygulamalarla birlikte yrmek zorundayd. Halil nalcka gre gayri mslimler Osmanl idaresi altnda drt farkl devir veya aamadan gemitir. lk ftuhat dneminde etkili propaganda yaplm, fetihten sonra kyl, ehirli zenaatkra, ruhban ve toprak sahiplerine bazan slm hukukunu bile zorlayan imtiyazlar verilmi, fetih ncesine ait hukuk messese ve kaideleri srdrlmekle beraber eski dzen ar artlar ieriyorsa lavedilmi, eski ynetici gruplar ve toprak sahipleri asker zmreye sokulmutur. Bu politikaya ve sisteme istimlet denmitir. Fetihten sonra da durumun deimesi iin zorlayc sebepler olmadka bu stat devam etmitir. Balkanlarda ftihlerle uzlamayan eski feodal zmrenin zamanla ya mslman cemiyeti iinde eridii veya sahneden ekildii grlr. Fakat Osmanl cemiyet nizam bu muhtelif dinlerin millet sistemi iinde varln srdrmesi eklinde olumutur. Millet tekilt etnik (kavm) ve lisan aidiyetine deil din ve mezhep esasna dayanr. Ermenilerin hepsi tek bir Ermeni milleti olarak grlmez. Bunlar Gregoryen (Ermeni ismiyle), Ermeni-Katolik Ermeni (Katolik ismiyle) eklinde iki millet halinde tekiltlanmtr. XIX. yzylda 1850den sonra Protestan taifesi iinde yer alan Ermeniler de olmutur. Zamanla Protestanlk tannnca Ermeniler millete mensup oldu. Bir sre Sryn-kadm cemaati Ermenilerle birlikteydi. Bunun sebebi, ikisinin de anti Chalcedon (Kadky Konsili kart) denen mezhep iinde bulunmasyd. Msev milleti ise Karam mezhebindeki yahudilerle hem bir arada idi hem bir arada deildi. Ferman ve ilemlerde Msev milleti hahambas ve Karam milletbandan sz edilir. Bu iki cemaatin ayrl daha ok idar, mal meseleler asndan byle grlm olmaldr (BA, Gayri Mslim Cemaat Defterleri, nr. 18, s. 38-42). Bulgarlar, Srplar (bir ara XVI. yzylda Pe-pek patriklii kurulmusa da lavedilmi ve Srp kilisesi XIX. yzyl bana kadar bu adan mevcut olmamtr), Ortodoks Arnavut ve Rum Ortodoks Araplar, Helen unsurla beraber Fenerde Rum Ortodoks Patrikhnesinin ruhan, mal, idar, hukuk ve sansrc (eitim ve yayn sansr) denetim ve ynetimine tbi idiler (Fener semtine patrikhnenin tanmas XVI. yzyl sonundadr). XIX. yzylda ulusu hareketler srasnda bu unsurlarn Bbliden ok Helen unsurla ve patrikhneyle mcadelesinin sebebi budur. Aralarndaki atma ve olaylar cemaatlerin tarihinde derin izler brakm, Makedonya ve Bulgaristanda Katolik kilisesi kurma ve bu mezhebe girme sebebi de bu gibi ulusu duygular sayesinde olmutur. Zira patrikhne bu unsurlara ibadet ve eitimde kendi dillerini kullanma izni vermiyor, yksek rtbeli ruhban hep Helen unsur arasndan tayin ediyordu. Bu durum Ortodoks Araplar arasnda da o gnden bugne bir huzursuzluk yaratt ve Grek-Katolik denen (Melkiyye, Melkit) kiliseye geme eilimini arttrd. XIX. yzylda Filistinde yerli hristiyan Araplarla Ortodoks kilisesi ruhban arasndaki bu gerilim ve mezhep deitirme olayn Rus peder Porfirij nakleder (Heyer, s. 203, 207, 209). Esasen ekmenik (universal) unvanyla itibar ve kudretine Osmanl devrinde ulaan Ortodoks kilisesi XIX. yzylda Srp, Eflak, Bulgar ve hatta Yunan kiliselerinin zerk olarak kopmalaryla zayflad. Rum Ortodoks kilisesinin ve patriinin konumu imparatorlukta millet sistemine en tipik rnek olmutur. Bu ok uluslu yapy gsterir. Bunun aksine Ermeni ulusunun millete ayrlmas da Osmanl millet sisteminin zelliini belirler. slm lkesi iinde gayri mslim zmrelerin zimm statsnde haklar ve ykmllkleri vardr. slm devletinde gayri mslimler himaye altndadr. Buna karlk baz farkl vergiler (tarmda hara) ve ba vergisi (cizye) der. slm devletinin daha ilk asrnda gayri mslimlerin mslman olmasyla ba vergisinden salanan gelir azaldndan bir sre sonra vergiye esas olan unsurun mkellefin

kendisi deil arazisi olaca yorumu ortaya kt ve harac arazi snflandrmas yapld. Uygulamada Roma, Bizans, Ssn imparatorluklarndaki gibi devletin resm dini dndaki unsurlardan alnan cizye vergisi, slm hukukunun esaslar iinde askerlik ykmllne karlkt. slm tarihinde bu tabir XIX. yzyl modernizasyonu srasnda kalkmsa da vergi gayri mslimlerden bedel-i asker ad altnda toplanmtr (baz gayri mslimlerin orduda ve donanmada asker olduu bilinmektedir; bundan baka baz mslman genlerin de bu bedeli deyip askerlikten muaf olduu grlmtr; dier taraftan I. Dnya Savanda askerlik muafiyeti geni lde lavedilmi, gayri mslimler de orduya alnmtr; ordunun meslek snflarnda bir hayli gayri mslim zbit vard). Ayrca slm devleti, eski imparatorluklarn bu sahadaki det ve kurumlarndan uygun grlenleri kabul etmitir. Mesel Ssn mparatorluunda hristiyan kiliselerinin an almas ho karlanmaz, bir tahta tokmakla dvlmek suretiyle cemaat yine arlrd. Bu usul Osmanl Devletinde de hep benimsendi; ancak 1856 Islahat Ferman hkmleriyle yasak kalkt. Kudsteki Kutsal Mezar Kilisesine (Saint Sepalchere) Rus ar dev bir an hediye etti. Fakat eski tahta tokmak alma geleneini hristiyanlar da benimsemi olmal ki bugn dahi yin banda anlarla birlikte ayn yerde tahta tokmak vurulmaktadr. Deiik din mensuplarnn ayr kyafet giyme mkellefiyeti de bu gibi dzenlemelerdendir. Ancak klk kyafet ayrm ve farkl mahallelerde oturma gibi zorunluluklar gayri mslim gruplar da benimsemitir. Gayri mslim iin de mslmanla karmama, dinini ve geleneini bu yolla devam ettirme gibi bir keyfiyet sz konusuydu. Zimm tebaann haklar ve konumu itibariyle ikinci snf bir zmre olduu ileri srlrse de aslnda bu ifade ile anonim kurallar iinde yaayan bir toplum dnlmektedir. Halbuki millet sisteminde her din zmre kendi blmnde yaar; mensuplarnn refah, ykselmesi, cezalandrlmas da bu itima sistem iindedir. Her dinden toplumun btnn iine alan kurumlar yoktur. slm devletinde ve Osmanl mparatorluundaki millet biiminde tekiltlanma ve ferdin din kompartmana aidiyeti, modern dnyadaki aznlk stats ve psikolojisinden hem objektif hem sbjektif esaslar itibariyle farkldr. Millet sz gerekte din bir aidiyeti ifade eder ve fert, doduu millet kompartmannn iinde o cemaatin ruhan otoritesine bal olarak yaar. Ancak ihtid ederse bu kompartman deitirir. slm devleti gayri mslimlerin ihtid dnda bir dinden brne gemesini ho grmez; pratikte de bu pek olmamtr (yahudi cemaatinden Hristiyanla, hristiyanlardan Yahudilie gei gibi). Fakat hristiyan cemaatin kendi iinde mezhep deitirme olaylar grlr. Ekalliyet (minorit, aznlk) sz devlet ve Osmanl toplum hayatna imparatorluun son on yllarnda girmitir. Millet kompartmanna mensup olan kimse modern toplumdaki aznln aksine baz davran ve tutumlar sergiler. Bu aidiyet fertlere aile ve cemaat iinde bir gvenlik ve kimlik verir. Kendi toplumsal grubunda kendi gelenei, babadan oula szl kltr iinde yaar. Kompartmanlar arasnda iliki de azdr, atma da. Modern toplumdaki aznlk ferdi gibi evre ile yarma, kimlik ispat, asimile olma veya asimilasyona kar direnme dolaysyla atmac davranlara girme gibi durumlar sz konusu deildir. Bu gibi rekabetler ve cemiyet hayatnda kozmopolit sekinler iine girmek iin ekimeler, Osmanl cemiyetinde son asrdaki uluslama ve modernleme ile balamtr. XIX. yzylda her dinden bir grup gen imparatorluun eitim kurumlarnda btn dier kompartmanlardan insanlarla birlikte eitilmi, brokrasiye girmi, ykselmi ve Osmanl sekinleri iinde yer almken bir grup bu srecin dnda kalm, ulusu akmlar ve atmalara katlm, dier kalabalk nc grup ise asrlardan beri srdrd hayat kyl ve ehirli zenaatkr ve esnaf olarak devam ettirmitir. Millet tekilt bir sosyal snflama esasna dayanmaz. Her millet grubu iinde Osmanl toplumunun

imtiyazllar bulunabilir. Genellikle asker tabiri altnda snflandrlan ve hizmet karlnda belirli veya hemen btn vergilerden muaf zmre her millet grubunda vardr. Mesel martolos denilen hristiyan askerleri, voynuk ad verilen sipahi statsndeki Bulgar savalar, eitli dinlerden derbendciler veya bir Rum metropolit, bir Ermeni vartabed yahut amira zmresi yesi (memurlar) Ermeniler veya bir haham ve hahamba tpk bir mslman mderris ve mtevelli gibidir. Asker snfn dnda rey denilen, vergi veren, angarya ykmls ve silh tayamayan geni zmreye mslman, hristiyan, yahudi herkes dahildir. Bunlarn ykmllklerinde ancak mal bir uygulama fark olur (bir ksmnn, mesel mslmanlarn cizye vermemesi gibi). Millet tekiltnn hukuk esasnn ayrntl ynleri ve farkllklar vardr. ncelikle Rum milleti (Rum Ortodoks veya Bat dillerinde yanl olarak Greek Orthodox denen) ele alnrsa balangta Helen etnik unsurun arlk kazand bu kilisede baka etnik gruplarn varl da sz konusudur. Zamanla bu farkl etnik gruplar bilhassa XIX. asrda kiliseden koptu ve Rum Ortodoks kilisesi deta Batllarn dedii anlamda bir Helen ulusal kilisesine dnt. Gnmzde bu kilisenin en nemli sorunu Yunan isyanyla Yunanistanda doan zerk kiliseyle olan mcadelesidir. Osmanl dneminde Rum Ortodoks kilisesi derken tabir Roma anlamnda kullanlr ve kilisenin kendisi iin kulland ekmen unvan aslnda Roma ile badar. Dorudan Roma tabiri Osmanlln siyas hkimiyet alan hedefiyle de badamaktadr. XIX. yzylda bu kiliseden ayaklanmalar dolaysyla nce Srplar, Yunan isyanndan sonra da Atina merkezli Yunanistan patrikhnesinin kurulmas, ancak II. Dnya Savann ardndan tannmakla birlikte Romanya ve 1870te Fenerden ayrlan Bulgar Eksarkl, Fener Rum Ortodoks Patrikhnesine ar darbeler indirmitir. Kbrs bapiskoposluu ve Sn yarmadasndaki Saint Katherina Manastr Cumhuriyeti Hristiyanln ilk asrlarndan, Rusya patriklii ise XV. yzyldan beri zerktir. Bilhassa mill devletlerin douu ve ardndan Tanzimat reformlar Rum Ortodoks kilisesinin birliini bozdu; nfuz alan azald. Mesel 1830da Filistindeki hristiyan Araplarn % 90 Rum Ortodoks iken asrn sonunda bu oran % 30a indi (Heyer, s. 203). 27 Nisan 1851de Rum Ortodoks Araplarn Mslmanla gemesine izin veren ferman karld. Bu durum, mesel ihtid dnda mezhepten mezhebe geii ho grmeyen hatta yasaklayan klasik millet nizamyla badamaz. Ardndan takaddm meselesi kt. Devlet protokolnde, ehir ve tara ynetiminde idarenin ilemlerine katk ve hristiyanlar temsil konusunda Rum Ortodoks ruhbannn ncelii ve stnl vard. Tanzimatta bu durum dier gayri mslim ruhbann itirazna yol at. Dersadette Rum kilisesi cmleden eski olmakla birlikte Rum patriinin mevki-i resmiyyede sirlerine takaddm olunmasn iktiz eder ise de tarada baz mahallelerde Ermeni ve Katolik milletlerin nfusu ziyade olduundan onlarn takaddm etmesi, aksi takdirde tara meclislerinde mnzaa kt ... (BA, rade-Meclis-i Mahss, nr. 383, 5 Receb 1273 [1 Mart 1857]) resmen iln edildi. Tanzimat dneminin bu politikas Rum Ortodoks kilisesinin k devridir. Tanzimattan sonra Rum patrii de dier ruhan reislerle protokolde eitlendi ve hepsi rtbetl unvanyla zikredildi. Tanzimat ruhbandan olmayan tccar ve memurlarn Rum, Ermeni ve Msev millet meclislerine ye olarak cemaat ilerini yrtmesini, hatta patrik ve hahambann seimlerine katlmasn salad. Msevler iin ok ey deimemekle beraber phesiz kiliselerin yetkisi azald. Bununla birlikte

eski devirden beri ruhan reislerin niha tayin ve azil makam Bbli idi ve bu yetki ska kullanlrd. Mesel XVII. yzylda elli sekiz Rum patrii deitirildi. Ortalama ynetim sresi yirmi ayd. Hatta Patrik III. Kalinikos iin 1757 ylnda bu sre lmnden nceki birka saatten ibaretti (Clogg, II, 187). Ermeniler iin millet statsnn tarihi konusunda ihtilf vardr. Genelde Ftih Sultan Mehmedin, Bursadan getirttii metropolit Hovakimi stanbulda patrik tayin ettii 1461 tarihi kabul edilir. XVI ve XVII. yzyllarda da stanbul Ermeni patriinin Osmanl Ermenilerinin milletbas statsnde olduu anlalmaktadr. Emiyazin, Ss ve Ahtamar katolikosluklarna ve Kuds patrikliine ramen Ermeni patriinin Osmanl Ermenilerinin milletbas olduu grlr. phesiz bu durum XIX. yzyl iin de ayndr. Artk Emiyazin, Rusya mparatorluu snrlar iindeydi ve stanbuldaki patrie kar ruhan stnlk durumu vard, idar bir ba yoktu. Ermeni milleti, XVII ve XVIII. yzyllarda Katolik misyonlarn faaliyetleriyle kadm Ermeni kilisesini terkederek Katoliklie geenler dolaysyla nfuz kaybetmitir. Ocak 1830da II. Mahmud Ermeni Katoliklerine millet stats verdi. Bu durum, eski Ermeni kilisesini zayflatt gibi bundan daha nce Sryn-i Kadm kilisesinin de mstakil olarak kabul Ermeni patriinin nfuz ve nfus alann daraltt. stanbul, zmir ve Selnikte eskiden beri, Sayda, Trablusam, Halep gibi ehirlerde Osmanl devrinde yerleen tccar, zenaat talyanlar vard. Ancak XVIII ve XIX. yzyllarda talya ve Bat Avrupadan i arayan eitli kavimlerden insanlar da buralara g etti. Roma Katolik kilisesine tbi Levanten denilen bu gruplar Latin taifesi olarak ayr tasnife tbi tutulur. Taife millet statsnde bir topluluk olmayp bir cemaattir. Levantenlerden nation diye bahsetmek mmkn deildir, zira etnik birlikleri yoktur. Bunlarn iinde Almanca, Macarca, eke, Franszca, talyanca konuanlar vard; fakat zamanla hepsi kendine zg deyi ve iveli bir Franszca kullanmaya balad. Latin taifesi dorudan Roma Katolik riteline tbi idi. O ada Roma Katolik kiliselerinde ibadet dili Latince idi. Fetihten sonra Galatadaki Latinlerin stats konusunda Halil nalck, Muharrem 857 (Ocak 1453) tarihli ahidnme ile Ftih Sultan Mehmedin daha kuatma balamadan Galata Cenevizlilerini belirli lde bertaraf etme politikas izlediini belirtir. Bu bir Galata zerklii deildir. Zira Cemziyelhir 857 (Haziran 1453) ahidnmesinde bu zerkliin verilmedii aktr. Ancak Ceneviz ahalisine zimm statsnde belirli haklar tannmtr. Zilhicce 882de (Mart 1478) yaplan Galata tahririyle Galatada 332 hne Avrupalnn yaad tesbit edilmitir. Buna Kefelilerin 267 hnesi de ilve edilmelidir. Galatada Latin milletinin Saint Anne, Saint Benedict, Saint Giovani Ospedale, Saint Sebastiano, Saint Antonio, San Giorgio, Saint Maria, San Nicolo, Saint Pietro et Paulo gibi kiliseleri vard. Bu kiliseler pratikte yabanc eliliklerin ve misyonlarn himayesi altnda bulunmaktayd. Latin cemaati veya Latin milleti imparatorluun Rum Ortodoks, Ermeni, Ermeni Katolik ve yahudi millet tekilt gibi deildi. stanbulda yaayan Levantenler (Latin cemaati) yabanc diplomatik misyonlara ve din gruplara ait kiliselere devam eder, din hizmet ve ibadetleri yabanc tebaal ruhban tarafndan yerine getirilirdi. Balarnda milletba olabilecek, temsilcilik yapabilecek tebaa-i hneden bir din adam yoktu. Bunlar ecnebi olduundan ruhan reisleri de bulunmamaktayd. Bu sebeple tebaa-i hneden olan gayri mslimlerin aksine gnlk ileri iin gereinde vekilleri araclyla hkmetle temas ederledi. Latin vekleti bu bakmdan hukuk bir temsil ve zmre idaresinden farkl bir ey deildi.

ark Katolikleri ise Ermeni-Katolik, Sryn-Katolik, Kobt-Katolik ve 1860tan sonra BulgarKatolik cemaatleriydi. badette kendi dillerini kullanrlar, Roma kilisesine tbi olmakla beraber kendi zgn ritel ve hiyerarilerini bir nevi zerklik iinde korurlard; Lbnan Mrnleri ve Melkitler de (Grek-Katolik) byledir. Msev milleti Osmanl topraklarnda en dank ve en ok dilli bir cemaatti, spanyadan gelenlere Sefarad denirdi ve bunlar Judeo-Espanyol (Ladino) konuurlard. XVIII ve XIX. yzyllarda Dou ve Orta Avrupadan g edenler Yidi dili konuan Akenazilerdi. mparatorlukta Mezopotamyada rmce, dier Dou lkelerinde Arapa konuan yahudiler vard. Bu millet brleri gibi bir merkezin sk ba altndaki bir cemaat deildi. nk Yahudilikte de slmiyet gibi ruhban snf ve kilise yoktur. Zamanla Osmanl politikasnn da tevikiyle XIX. yzylda (bilhassa II. Abdlhamid devrinde hahamba kaymakam Moshe Halevy ve II. Merutiyette hahamba Haim Nahum devrinde) stanbuldaki hahambann dier cemaatler zerindeki stnl fiilen saland. Osmanl kanilaryasnn klasik devir kaytlarnda baz durumlarda hristiyanlar iin kefere tabiri kullanld halde yahudiler iin bu tabir kullanlmaz, kefere ve yahudi taifesi denirdi. Msevlerle hristiyanlar, zellikle Helen Rum Ortodokslar arasndaki mnferet zaman zaman Bbli iin problem karrd. XIX. yzylda Osmanl yahudi milleti de tccar ve memur yelerin yer ald bir millet meclisi kurdu. Millet sisteminde var olan deimez baz kurallar umumi asayi iin gerekliydi. Milletba olan makamn mal iltizam yetki ve grevlerini yerine getirmesine destek olunurdu. Ruhan reisin devlet adna koyduu vergilere kar klmas ve toplanmasna direni gsterilmesi durumunda kolluk kuvvetleri devreye sokulurdu. Milletbana saygszlk ve zellikle toplu isyan devlete kar yaplm saylrd. Bunun tipik rnei 8 Austos 1820 tarihinde mutaassp Gregoryen Ermenilerinin Patrik Bogosa kar ba kaldrlarnda grlr. Onlar patrii Katolik propagandasna mani olmamak, hatta Katolik Ermenileri korumakla suluyorlard. syan devlet tarafndan iddetle bastrld. dam edilen birkann yaftalarna milletin esfilini tahrik edip patrikhneyi bastklar yazld. Bu ibare zellikle II. Mahmud tarafndan tembih edilmiti. Burada yer alan, Rey maklesinin cemiyet ile kense basmalar devlete hazmolunur hal deildir cmlesi (Beydilli, s. 5-6) milletbana saygy ve yklenen grevi gsterir. Bu grevi yerine getirmeyenler azledilir, cezalandrlabilir. Rum patrikleri gibi genelde Ermeni patrikleri de sk sk deiirdi. Milletine hkim olamayan ruhanyi idare de tutmazd. Buna kar II. Mahmud ve II. Abdlhamid gibi otoriter hkmdarlar, cemaatini kuvvetle idare eden ruhan reisleri ve amira ve Fenerli Bey gibi mlk mirleri yerlerinde tutmu ve desteklemilerdir. Bu dnemde nfuz sahibi ve uzun sre grev gren ruhan reis ve gayri mslim mlk mirlerin says fazladr. artlar ve d dnyann basklar sebebiyle XIX. yzyldaki misyonerlik etkili grnyorsa da devletin dier gayri mslim cemaatlerle birlikte XVII-XVIII ve bilhassa XIX. yzyllarda Katolik misyon faaliyetlerine ve Protestanla kar direndii aktr. Milletbann gelenek ve inanlarna kar tehditkr ve tahriki faaliyette bulunmakla itham ettii ahs ve zmreleri devlet kolluk kuvvetleri basksyla patrik ya da hahambann talebi zerine cezalandrrd. En tipik olay 1660larda sahte mesh denilen Sabatay Sevinin mahkemesidir. Hahamlarn Sabatay Seviyi ikyeti ve eriatlarn ihll ettiini ileri srmeleri zerine kurulan mahkeme heyetinin onu idama mahkm

edecei srada hahamn ihtid etmesiyle kurtulmas saland. Bunun iin ona ve taraftarlarna mslman olmalar telkin edilmiti. 15 Ternievvel 1296 (27 Ekim 1880) tarihli, Saint Petersburg sefretinden Yldz Saray bakitbetine yazlan telgrafnmeden ise Protestan rahiplerin, Ermeni Gregoryen mezhebi aleyhindeki kt niyetleri ve okullar amak gibi faaliyetlerine kar kld anlalmaktadr. Okul ama ve kitap basm patriklerin kontrolndeydi; ancak bu faaliyetin ve patrikhnenin denetimini de hkmet yapard. yin ve ibadet serbestlii propagandann da serbest yaplaca anlamna gelmiyordu. Tanzimat ve Islahat fermanlarndan sonra da aslnda devlet, gayri mslimlerin kilise ve mektep gibi binalar serbeste yapmasn mmkn olduunca engellemitir. Fakat artk eski dnemden farkl bir safhaya geilmiti. Gerek klasik devirde gerekse XIX. yzylda milletlerin temsili ve imparatorluk protokolnde yer almalar Osmanl devlet geleneinin en ok nem verdii hususlardandr. Ftih Sultan Mehmedin Rum Ortodoks Patrii Ghennadiosu tayin ederken gsterdii ihtiram ve verdii protokol imtiyaz bilinmektedir. Ftih Sultan Mehmed milletbana at hediye etti ve ruhan reisler o zamandan beri asker snf yesi olarak binek hayvan kullanmak gibi ayrcalklara sahip oldular. Son dnemlerde yaplan merasimlerde, muayede ve clsta ruhan reisler ncelikle yerlerini alrlard. Bu hususun bilhassa XIX. yzylda takaddm meselesini de ortaya kard aktr. Millet gruplarnn evrensel bir imparatorluktaki temsil ve kamu hizmetinden millet esas ve dzeniyle yararlanmak istedikleri aktr. XIX. yzylda gayri mslim nfus oran te bir olarak kabul ediliyordu. Tbbiye, Mlkiye, Galatasaray gibi okullara gayri mslim milletlerin genleri te bir miktarda alnyordu. Bu miktar, millet gruplar esasna gre ve yine millet tekiltnn istek ve talebi zerine dzenlenen bir kontenjan gstermekteydi (BA, rade-Meclis-i Vl, nr. 16519, 12 Ramazan 1273 [6 Mays 1857]). Millet tipi rgtlenme son dnem imparatorluk protokolne de yansd. Mesel cuma selmlnda asker, avu ve subaylar arasnda her milletin kontenjanna nem verilirdi. 2 Muharrem 1295 (6 Ocak 1878) tarihli irade Sryn-i Kadm patrii, Protestan ve yahudi milletlerinin, Latin taifesinin arzuhali zerine cuma selmlndaki muhtelif milletlerden mlzm ve avularn tesbitini emreder (BA, Yldz-Sadret, Resm nr. 1/18, 2 Muharrem 1295). Millet tekiltlanmasnn en renkli temsil yansmas Diyarbekir Vilyet dare Meclisinde grlr. Blgedeki btn hristiyan milletlerin ve hatta fi ve Hanef mftsnn meclisin tabii zalar arasnda yer alarak tarihte grlmemi bir ruhan ra meydana getirdikleri sylenebilir. Millet tekiltlanmasnn bu zellikleri dolaysyla salt ruhan iltizam sistemi olarak adlandrlmas pek mmkn deildir. phesiz mal alanda millet yaplanmas devletin mal ilemlerini kolaylatrmtr. Hatta siyas hkimiyetin kontrol ve asayiin salanmas bakmndan bu sistemin idare cihazna kolaylk getirdii aktr ki bu da bir tr iltizamdr. Fakat te yandan kltrel miras muhafaza, kltrel kimliin devam asndan millet sisteminin bu mekanizmasnn tesinde zgn ynleri vardr. En byk zenginlik de aile hukuku alannda her milletin kendi yapsn koruyup srdrmesidir. Bizzat Roma hukukunun dahi Avrupadaki geliiminden ayr bir dal halinde Turkokratia diye bilinen, Osmanl devrine ait kendine zg Bizans sonras bir safhas vardr. Bu, millet sisteminin kendi kompartman iinde o toplumun hukuk mirasn muhafaza etmesiyle ilgili bir durumdur. Osmanl millet tekilt alt asr ayn yap iinde geirmemitir. 1856 Islahat Fermanndan sonra cemaatlerin her biri, laik unsurlarn da cemaat idaresine katlm talebiyle yava yava birer nizamnme karttrm, patrik ve ruhan kurullarn yannda millet meclislerinin teekkl safhasna girilmitir. Bylece millet tekilt deta bir ahsiyyet-i hkmiyye kazanm, cemaatlerin vakf,

okul ve itima tesislerinin idaresi ve denetimi bu meclislerin eline gemi bulunuyordu. Patrikhnelerin yetkileri azalm, ruhban d laik unsurlarn idarede ve fikir hayatnda rol artmt. Bu gibi kurumlamalar aslnda ulusuluk ve ayrkl douran ve arttran sebeplerdi, fakat te yandan bu millet meclisleri ulusu eilim ve hareketlere kar da Bblinin kontrol ve ynlendirme mekanizmalar olarak rol oynamlard. XIX. yzylda Osmanl dnyas ulusu akmlarn dta ve iteki patlamasna akt. Millet tekiltn Tanzimat devri yneticisi, cemaatlerin iinde Osmanlc bir sekinler zmresi yetitirmek ve bu organlar kullanarak gayri mslim cemaatleri ynetmek iin bir zemin haline getirmiti. XIX. yzylda Osmanl millet tekiltnn yeniden dzenlenmesi, asrn etin artlar gz nne alnrsa zgn bir bulu olarak deerlendirilebilir. Osmanl millet nizam belli bir corafyada yaayanlar kadar dank yerleme biimi gsteren, bazan aralarnda dil birlii bile olmayan (Msevler gibi) gruplarn da imparatorluun hayat boyunca kltrel deilse de din kimliklerini korumasn salamtr. Hatta bu sistem sayesinde din kompartmann iinde geime ve kimlik zmsemeleri olmutur. Baz Bulgarlar ve hristiyan Arnavutlar Helenlemi, ayn ekilde Anadolunun Karamanl denen Trk asll, Trke konuan Ortodoks hristiyanlar tarihlerini Helen olarak kapamak zorunda kalmtr. Ayn ekilde mslman olan baz unsurlar da dilleri farkl olduu halde Trk kimliini benimsemi veya buna bitimitir.

BBLYOGRAFYA

BA, rade-Meclis-i Vl, nr. 16519, 12 Ramazan 1273 / 6 Mays 1857; BA, rade-Meclis-i Mahss, nr. 383, 5 Receb 1273 / 1 Mart 1857; BA, Gayri Mslim Cemaat Defterleri, nr. 18, s. 38-42; BA, Yldz-Sadret, Resm nr. 1/18, 2 Muharrem 1295; BA, A.DVN, nr. 22/51; K. Beth, Die orientalische Christenheit der Mittelmeerlnder Reisestudien zur Statistik und Symbolik der griechischen, armenischen und koptischen Kirche, Berlin 1902, tr.yer.; A. Schopoff, Les rformes et la protection des Chrtiens en Turquie 1673-1904, Paris 1904, tr.yer.; G. Young, Corps de droit ottoman, Oxford 1905, II, tr.yer.; L. Fekete, Einfhrung in die osmanisch-trkische Diplomatik der trkischen Botmssigkeit In Ungarn, Budapest 1926, tr.yer.; A. J. Arberry, Religion in the Middle East, Cambridge-New York 1969, I, tr.yer.; B. Braude, Foundation Myths of the Millet System, Christians and Jews in the Ottoman Empire (ed. B. Braude - B. Lewis), New York 1982, I, 69-88; R. Clogg, The Greek Millet in the Ottoman Empire, a.e., II, 185-207; A. C. Schaendlinger, Die Schreiben Slaymns des Prchtigen an Karl V. Ferdinand I. und Maximilian II., Wien 1983, vesika nr. 34; F. Heyer, Kirchengeschichte des Heiligen Landes, Stuttgart 1984, s. 203, 207, 209; V. Artinian, The Armenian Constitutional System in the Ottoman Empire 1839-1863: A Study of its Historical Development, stanbul 1988, tr.yer.; S. Runciman, The Great Church in Captivity, Cambridge 1995; Kemal Beydilli, II. Mahmud Devrinde Katolik Ermeni Cemati ve Kilisesinin Tannmas (1830), Harvard 1995; M. Macit Kenanolu, Osmanl Millet Sistemi, stanbul 2004; Halil nalck, Ottoman Galata 1453-1553, Varia Turcica, XIII, stanbul-Paris 1991, s. 17-105; a.mlf., The Status of the Greek Orthodox Patriarch Under the Ottomans, Turkish Review Quarterly Digest, VI/30, Ankara 1992, s. 25 vd.; M. Ursinus, Zur Diskussion um Millet im Osmanischen Reich, SOF, XLVIII (1989), s. 195-207; a.mlf., Millet, EI (ng.), VII, 61-64.

lber Ortayl

MLLET KTPHANES
stanbul Fatihte Feyziye Medresesinde eyhlislm Seyyid Feyzullah Efendi ile Ali Emr Efendinin koleksiyonlarndan oluan ktphane. 1111 (1699-1700) ylnda eyhlislm Seyyid Feyzullah Efendi tarafndan drlhadis olarak yaptrlan bina Feyziye Drlhadisi yannda Feyziye Medresesi (Feyzullah Efendi Medresesi) adlaryla da anlmtr (bk. FEYZULLAH EFEND MEDRESES). na tarihinden bu yana eitli tamirler grm olan yap 1894teki stanbul zelzelesi ve daha sonra Fatih yangnnda hasar grnce Evkaf Nzr eyhlislm Mustafa Hayri Efendinin gayretleriyle tamir ettirilmi ve Feyzullah Efendinin vakfettii kitaplar Evkaf Nezretince koruma altna alnmtr. Medne-i Mnevverede de bir medrese ve ktphanesi bulunan Feyzullah Efendinin (Sicill-i Osmn, IV, 34) 1111 (1699-1700) tarihli vakfiyesiyle kurduu ktphane zengin bir koleksiyona sahiptir. Olu eyhlislm Mustafa Efendinin 1149 (1736-37) ylnda yaptrd, halen ktphanede mevcut olan bir saymda belirtildiine gre burada defterde kaytl 1965 kitap bulunmaktadr (Millet Ktp., Feyzullah Efendi, nr. 2196). Katalogda tefsir, hadis gibi ilimlerden baka erhler ve hiyeler iin ayr blmler alm, tasnif edilmekte glk ekilen baz kitaplar da katalogun sonunda toplu olarak verilmitir. Ayrca ktphanenin 1153teki (1740) saymnda krk sekiz kitabn eksik olduu, buna karlk kayda gememi on dokuz kitabn bulunduu grlmtr. Feyzullah Efendi vakfiyesinde, ktphanesine tayin ettii hfz- ktbe gnlk 15er ake cret denmesini salayarak dier ktphanelerde grlen, birinci hfz- ktbe daha fazla cret verilmesi eklindeki uygulamadan farkl bir yol tutmutur. Baz ariv kaytlarndan, ktphane grevlilerinin cretlerinin simkehne muktaas ile Erzurumdaki kmr memlehasndan verildii anlalmaktadr. Feyzullah Efendi vakfiyesinde hfz- ktblere kitaplar temiz tutmalar iin ek cret tayin etmitir. Ayrca her akam birinci hfz- ktbn ktphane kapsn kendi mhryle mhrlemesi kaydyla ktphanenin gelirlerinden kzlarna evleninceye kadar gnde 20er ake verilmesini art komutur. Halil Efendi b. Abdurrahman adl bir kii, Zilhicce 1157de (Ocak 1745) altm adet kitabn Feyzullah Efendi Medresesi Ktphanesine vakfetmitir. Ali Emr Efendi, Osmanl corafyasnn eitli blgelerinde vazifesi gerei dolam ve her gittii yerde kitap toplamtr. 1908 ylnda emekli olduktan sonra krk ksur sandk kitapla birlikte stanbula gelerek Beyaztta iki katl bir eve yerlemitir. Ali Emr Efendi iinde Osmanl tarihleri, padiah divanlar, uar tezkireleri ve fermanlar bulunan, ou ndir ve tek nsha olan 16.000 cilt kitabn balayarak 17 Nisan 1916 gn yaplan bir trenle ismini kendisinin verdii Millet Ktphanesini hizmete amtr. Sonralar Fatih Millet Ktphanesi ad altnda genel kitaplk haline getirilen ktphanenin nzrln lmne kadar srdrmtr. Ali Emr Efendinin balad kitaplar arasnda, 30 altna satn ald Trk dilinin ilk szl olan Kgarl Mahmudun Dvn lugtit-Trk adl eserinin tek yazmas da vardr. Onun ktphaneye balad eserler Amasya Trihi mellifi Hseyin Hsmeddin Efendi (Yasar) tarafndan kayda geirilmi ve vakf kayt sistemine uygun olarak hem dillerine hem konularna gre tasnif edilmitir. Yazma ve matbu eserlerin bir arada bulunduu koleksiyonun Ali Emr Efendi blmnde Arap harfli Trke gazete ve mecmua koleksiyonlar ile krk alt adet padiah ferman da vardr.

Millet Ktphanesi 1962-1993 yllar arasnda l Halk Ktphanesi olarak hizmet vermi, bu dnemde bnyesinde bulunan Crullah Efendi, Hekimolu Ali Paa, Pertev Paa ve Reid Efendi vakf ktphaneleri Sleymaniye Ktphanesine nakledilmitir. Ali Emr Efendinin idaresinde iken nzrlk adyla anlan idar grev onun vefatndan sonra yerine tayin edilen Necati lter zamannda mdrle dntrlmtr. Mehmet Ali Ayninin de bir sre mdr olduu ktphanede daha sonra srasyla Halit Dener, emim Emsen, Nail Bayraktar, Celalettin Kimir ve Mehmet Serhan Tayi mdrlk yapmtr. Ayrca Tahir Harim Balcolu, Tahir Olgun, Mftzde Sudlmevlev (Ebssud Efendinin soyundan), Karabal Mustafa Akabali Efendi ve Kenan Rifnin olu Kzm Bykaksoy gibi birok ahsiyet burada almtr. Ktphanede bulunan Yemenle ilgili yazma eserlerin katalogu Muhammed s Slihiyye tarafndan Matl-Yemeniyye f mektebeti Al Emr Millet bi-stnbl adyla yaymlanmtr (Beyrut 1984). 17 Austos 1999 tarihinde Marmara blgesinde meydana gelen depremde olduka ar hasar gren ktphanenin koleksiyonu Beyazt Devlet Ktphanesine nakledilerek ay iinde hizmete almtr. Ktphaneye ayrca Murad Molla Halk Ktphanesi de baldr. Feyzullah Efendi ve Ali Emr Efendi blmlerinin yer ald Millet Ktphanesinde 3704 Arapa, 519u Farsa, 2485i Trke olmak zere toplam 6708 yazma eser vardr. Ktphanenin Feyziye Medresesindeki binasnda depremde meydana gelen hasarn tamiri almalar devam etmektedir.

BBLYOGRAFYA

Sicill-i Osmn, IV, 34; Ernsal, Trk Ktphaneleri Tarihi II, s. 65-66, 96, 164, 173, 196, 227, 268; Mehmed Serhan Tayi, La Bibliothque Millet, International Congress of Bibliophiles (Fifteenth): Introduction to the Art of the Book in Turkey (ed. J.-L. Bacque-Grammont v.dr.), stanbul 1986, s. 11-14; a.mlf., eyhl-slm Seyyid Feyzullh Efendi ve Feyziyye Medresesi, TDA, sy. 23 (1983), s. 9-100; a.mlf., Millet Ktphanesindeki Eski Harfli Sreli Yaynlar Katalou, a.e., sy. 46 (1987), s. 163-213; Ali Emr, Diyrbekir mid ehrinde Vaktiyle Bir Milyon Krk Bin Cilt Kitab Hvi Cesim Bir Ktphane, Tarih ve Edebiyat Mecmuas, I/2, stanbul 1338, s. 23-27; Mftzde Mehmed Esad, Millet Ktphnesi, SR, XXI/538-539 (1339), s. 144-145; Muhtar Tevfikolu, Ali Emr Efendi, Ankara 1989, s. 54-69; a.mlf., Millet Ktphanesi Kurucusu Ali Emr Efendi, Trk Ktphaneciler Dernei Blteni, XX/3, Ankara 1971, s. 147-155; Faruk K. Timurta, Millet Ktphanesinin Kurucusu Ali Emiri Efendi, a.e., XXVIII/3 (1979), s. 115-117; Gnay Kut, stanbuldaki Yazma Ktphaneleri, TD, sy. 33 (1981), s. 347-349; Mjgn Cunbur, Ali Emir Efendi, Ktphanesi ve kard Mecmua, Erdem, VI/16, Ankara 1990, s. 239-251; Abdsselm Uluam, Feyzullah Efendi Medresesi, DA, XII, 528-529; Havva Ko, Millet Ktphanesi, DBst.A, V, 463. Mehmet Serhan Tayi - Mustafa Birol lker

MLLETBAI
(bk. KOCABAI).

MLLETLERARASI SLM HLL KOMTES


slm Konferans Tekiltna bal yardm kuruluu. 1979 ylnda Fasta gerekletirilen slm Konferans Dileri Bakanlar Toplantsnda oluturulmasna karar verilen Milletleraras slm Hill Komitesinin (Islamic Committee of the International Crescent [ICIC]) kurulu szlemesi, 22-26 Austos 1982 tarihinde Nijer Cumhuriyetinin baehri Niameyde yaplan XIII. slm Konferans Dileri Bakanlar Toplantsnda kabul edilmitir. Komitenin yeliklerine Endonezya, Fas, Mali, Suudi Arabistan, Senegal, Gine, Trkiye, ran ve Libya seilmitir. Kurumun merkezi genel sekreterlik grevini yrten Libyann Bingazi ehrindedir. Milletleraras slm Hill Komitesinin kurulu szlemesinde insanlk erefi, adalet, eitlik, tarafszlk, bamszlk ve bar ilkelerine gre hareket edilecei ifade edilmi, komitenin kurulu amac ve hedefleri sava, tabii fet gibi durumlar sebebiyle madur olan insanlara yardm, geici barnak salama, yiyecek, giyecek vb. konularda destek olma eklinde belirlenmitir. Komite ayn zamanda insan yardm faaliyetinde bulunan kurulularla i birlii halinde olup dnyadaki mslman aznlklarn durumuyla da ilgilenmektedir. Komitenin gelirleri, kendi kaynaklarnn yan sra slm Konferans Tekiltna ye lkelerin katklar ile olumaktadr. Bir icra kurulu tarafndan ynetilen komite, kurulu szlemesinde alt ayda bir toplant yaplmas ngrlmekle birlikte 1983-2002 yllar arasnda ancak on sekiz toplant gerekletirebilmitir. Komite, slm Konferans Tekiltna ye baz devletler ve kurulularn mal katklaryla Cibuti, Mali ve Sudanda kuraklk, ran ve Trkiyede deprem, Fas, Cezayir, Nijer, Yemen ve Bangladete tabii fet madurlaryla Bosnal ve Kosoval mltecilere yardmda bulunmutur. Ayrca slm Konferans Tekiltna bal slm Dayanma Fonu ve slm Kalknma Bankas ile i birlii iinde olan komite milletleraras hukuk ve bu alandaki slm kurallarla geleneklerin yaygnlatrlmasna katk salamak, bu konuda seminerler ve alma gruplar dzenlemek zere bir komisyon oluturmutur. Dier taraftan komite 21-22 Nisan 2001 tarihinde, Suudi Arabistann Cidde ehrinde slm Konferans Tekiltna ye lkelerin Kzlha ve Kzlay kurulularnn katlmyla insan yardm faaliyetlerinde bulunan mill kurulular arasnda i birlii konusunun grld bir toplant tertip etmitir. Milletleraras slm Hill Komitesi, Uganda ve Nijerdeki slm Konferans Tekiltna bal slm niversitelerinde salk merkezleri kurulmas projesine mal destek vermi, slm dnyasnn baz blgelerinde uygulanacak salk faaliyetleriyle ilgili programlar erevesinde Cibutinin Balbala blgesinde bulunan gmenler iin bir salk merkezi kurulmas amacyla Cibuti hkmeti ve slm Kalknma Bankas ile i birlii anlamas imzalamtr. Ayrca Malinin Hamdallah blgesinde anne ve ocuk salyla ilgili bir projeyi uygulamaya koymutur. te yandan 22-23 Kasm 2000 tarihinde Ciddede yapt on altnc toplantsnda Filistin halkna yardm konusuna arlkl bir yer vermitir.

BBLYOGRAFYA

Handbook of the Organisation of the Islamic Conference, [bask yeri yok] 1990, s. 79; Agreement Establishing the Islamic Committee of the International Crescent, Ankara, ts. (Emel Matbaaclk Sanayii); General Report on the Islamic Committee of the International Crescent, [bask yeri ve tarihi yok]. M. Kmil Yaarolu

MLL EDEBYAT AKIMI


II. Merutiyet ile Cumhuriyetin ilk yllar arasnda faaliyet gsteren edebiyat akm. XX. yzyl Trk edebiyatnda en ok bahsi geen bir akm olmakla beraber belli kurulu zaman ve beyannmesi bulunmad, hatta mensuplarn tek bir grup olarak dnmek kolay olmad iin mill edebiyatn ne olduu hususunda tartmalar daha o zamanlar balam, Cumhuriyetten sonraki yllarda da devam etmitir. Bu sebeple mill edebiyat dnemini, ahsiyetlerini ve eserlerini sralamakta birtakm ihtilflar bulunmaktadr. Mill edebiyat kavramnn tarifi de bu akmn gelime sreci iinde az ok deiiklie uramtr. Fikir olarak ok defa ayn yllarn Trklk ideolojisiyle karm, bu arada mill edebiyatla milliyeti edebiyatn birbirine kartrld da grlmtr. Btn bunlara ramen Mill Edebiyat akm zellikle 1910-1923 arasndaki edeb faaliyetlerin odak noktasn oluturmu, bu tarihten sonra da az ok farkllaarak uzun sre gndemde kalmtr. Edeb eserler hakknda mill vasfnn kullanlmas daha 1880li yllarn baz yaynlarnda eser adlarnn altnda mill oyun, mill dram, mill roman eklindeki aklamalarda grlmektedir. Ancak buradaki mill kavramnn tercme veya adapteye karlk yerlilii ifade ettii veya konusunun Osmanl dnda yahut aznlklar arasnda gemedii mnasnda kullanld anlalmaktadr. Akmn taraftarlarndan Ali Canip (Yntem), Nzhet Haim, Kprlzde Mehmed Fuad gibi yazarlarn eserlerinde ve bunlara dayanarak bilgi veren edebiyat tarihlerinde Mill Edebiyat akm genellikle Trklk hareketiyle paralellik gstermekte, Mehmet Eminin (Yurdakul) 1897 Yunan sava srasnda yazd Cenge Giderken manzumesinin bu yeni akma yol at, daha sonra Selnikte kan ocuk Bahesinde Rza Tevfik ve mer Ncinin aruz-hece tartmalaryla devam ettii, II. Merutiyetin ardndan yine Selnikte yaymlanan Gen Kalemler dergisinde mer Seyfeddin, Ali Canip ve Ziya Gkalpin akmn teorisini kurarak, iir ve hikyelerine uygulayarak gelitirdii kaydedilmektedir. Mill edebiyat kavramnn da ilk defa bu yazlar erevesinde dile getirildii ileri srlmtr. Bununla birlikte daha Edebiyt- Cedde dneminde (1896-1901) konuyla ilgili ve ayn anlamda olmak zere birtakm yazlarn kaleme alnd da bilinmektedir. Bu gibi ifadelere, kendilerine mutavasstn (lmllar) adn veren ve genellikle Serveti Fnna kar Malmt dergisi etrafnda toplanan yazarlarn makalelerinde rastlanmaktadr. Bu gruptan Mehmed Zverin cml-i Edeb balkl dizi yazlarnda, Biz bugn hakikaten mill bir edebiyata muhtacz demesi (Malmt, nr. 94, 25 Temmuz 1896), yabanc edebiyatlar taklit etmeyerek bir edeb-i mill meydana getirmekten bahsetmesi (a.g.e., nr. 145, 11 Austos 1898), ayn dergide Ahmed Rsim, Mstecbzde smet ve Necip sm (Yazksz) gibi imzalarn yazlarnda bu kavramlara veya fikr-i milliyyet, hiss-i mill, zevk-i mill, bedyi-i milliyye, mesir-i milliyye gibi ibarelere ska yer vermesine yol amtr (U, s. 2, 69-74). Mill edebiyat meselelerinin II. Merutiyetten sonra olduka kategorik ve sistemli biimde ele alnmas mer Seyfeddinin, Mill bir edebiyat vcuda getirmek iin evvel mill lisan ister tezini ileri srd Yeni Lisan makalesiyle balar. mer Seyfeddin, bu yazsnn Mill Edebiyatmz ara balkl ksmnda bir mill edebiyatmzn hl bulunmadn, bunun iin nce mill bir dilin gerektiini syler. Yaz dilinin stanbul Trkesi esas alnarak kurulacana, bunun iin Trkeye

girmi btn Arapa ve Farsa kelimeleri brakp Orta Asya Trkesine gitmeye gerek olmadna, yalnz terkiplerin mutlaka Trke olmas ve aruz yerine Trk mill vezni olan hecenin kullanlmas gereine iaret eder. Dergideki dier yazarlarn ve zellikle Ali Canipin de katlmasyla genileyen hareket bylece balangta sadece dil konusunda kendini gstermi olmaktadr (konunun yalnz bu erevedeki meseleleri iin bk. ksz, tr.yer.). Bu yazlarn devam ettii sralarda Selnik ttihat ve Terakk Mektebi salonunda yaplan toplantlarda yeni lisanla beraber edebiyatn da mill olmas zerinde durulmu, asr edebiyatn trleri ve metotlar araclyla kendi hayatmzn, kendi hissiyatmzn ifadesi gibi formller gelitirilmitir. Balangta bu harekete Kprlzde Mehmed Fuad, Yakup Kadri (Karaosmanolu), Cenab ahabeddin ve Sleyman Nazif yazlaryla kar kmtr. Daha sonra mcadele stanbulda yaymlanmakta olan Trk Yurdu dergisinde devam etmitir. Baz genlerin mill edebiyat halk edebiyat eklinde anlamasna kar Ali Canip yazd drt makaleyle edebiyatn halk iin deil fakat halka doru olmas, bylece mill edebiyatn konusundan bnyesine kadar her eyini halkn ruhunda yaayan Trk ruhiyet ve lisanndan alan yksek bir edebiyat olacan, yabanc edebiyatlar taklit kadar halk iin yazmann da edebiyat aleyhinde olduunu ileri srmtr. mer Seyfeddin de 1914-1915teki yazlarnda mill edebiyatn ekil ve mnaca bizim zelliklerimize sahip olacan ifade etmi, 1918den sonraki yazlarnda ise mill edebiyat ve mill edebiyat cereyan kavramlarna daha ska yer vermitir. Bu tarihlerden itibaren Kprlzde Mehmed Fuad da ayn istikamette mill edebiyatla ilgili konular destekleyen yazlar kaleme almtr. Ruen Erefin (naydn) 1916-1918 yllar arasnda yapt mlkatlarda dnemin nde gelen on sekiz air ve yazarna Mill Edebiyat akm hakkndaki kanaatlerini sorduu, bunlardan Tanzimat ve Edebiyt- Cedde mensubu olan drdnn konuya nisbeten lml yaklat, sekizinin btnyle taraftar olduu, sadece altsnn kar kt dikkati ekmektedir (mlkatlarn kitap halinde yaymlanmas: Diyorlar ki, stanbul 1334; eserin mill edebiyat asndan deerlendirmesi iin bk. Ercilasun, s. 140-149). Esasen insiden beri gndemde bulunan ve giderek uygulayanlar artan, halkn anlayabilecei bir dille yazma r II. Merutiyetin ardndan bu yeni lisan hareketiyle etki alann geniletmi ve olduka nemli bir merhaleye gelmi bulunuyordu. iirde hece vezniyle yazanlarn da gittike artt grlmekteydi. Ancak edeb deer ve estetik asndan kendinden nceki nesillerin seviyesine eriilmedii kendi mensuplarnca da farkedilmekteydi. 1917-1918 yllarnda bu adan gemi alt yedi yln muhasebesini yapanlar hemen ayn noktada birlemekteydi: Yeni lisan hareketi ksa zamanda kendilerinin de ummadklar kadar baarya ulam, fakat edebiyat ruh itibariyle istenilen kemali bulamamtr. mer Seyfeddin, mill edebiyat iin vezin ve dil gibi malzemeyi nemserken konu hususunda yazarn inden bile bahsetse eserinin yine mill olabileceini, yalnz zemin itibariyle yksek seviyede eserlere ihtiya duyulduunu ifade ediyordu. Ayn yllarda yazd makalelerini daha sonra bir araya getirdii Bugnk Edebiyat adl kitabnda (stanbul 1342/1924) Kprlzde Mehmed Fuad ise Mill Edebiyat akmnn ilk defa sz konusu olmasndan itibaren az ok deiik ynlerde gelitiini, biroklarnn konuyu yanl anladn belirttikten sonra mill edebiyatn yalnz bir dil ve vezin meselesinden ibaret bulunmadn, sosyal bir vka olan mill ahsiyetin edeb eserlerde grlmesi gerektiini, bu safhada baka milletlerde olduu gibi mill destan bakiyelerinden hareketle mill bir romantizm ortaya konulabileceini ileri srer. Ayrca ayn kitabna ald 1921 tarihli bir makalesini 1928de genileterek Mill Edebiyat Cereyannn lk

Mbeirleri ad altnda kitap haline getiren Kprl, XVI. yzyl airlerinden Tatavlal Mahrem ve Edirneli Nazmnin aruzla, fakat hemen tamamen Trke kelimelerle, hatta tebih ve misalleri itibariyle de Trk zevkine uygun iirleri yazm olmalarn Mill Edebiyat akmnn ilk mjdecileri olarak grmek arzusuyla eserine bu ad verir. Konuyu dil erevesinde tutmak artyla divan airleri ve nsirleri arasnda olduu gibi Tanzimattan sonra yetien yazarlarn birounda da Mill Edebiyat akmnn ilk belirtileri bulunduunu ifade eder. Cumhuriyetin ardndan uzun bir sre gndemde kalan mill edebiyat tartmalaryla ilgili olarak Nusret Safa Cokunun 1938de yapt mlkatlar ise daha farkl sonular ortaya koymaktadr. Burada konuyla ilgili sorulara cevap veren yirmi dokuz edebiyat arasnda on edebiyat akm olumlu karladn, mill meseleleri, 1908den beri yaanlan inklplar, savalar, onlarn toplum zerindeki tesirlerini ele alan edebiyatn mill olduunu sylemektedir. On dokuzu ise mill edebiyatla milliyeti edebiyatn birbirine kartrlmamas, Trk diliyle meydana getirilmesi artyla edeb eserleri mill olan ve olmayan diye ikiye ayrmann doru olmad zerinde durmutur (bu mlkatlar hakknda bir deerlendirme yazs iin bk. N. Ahmet zalp, Mebbet Bir Tartma: Edebiyatta Milllik, Kagar, sy. 16 [2000], s. 25-37). Mill Edebiyat akmnn yaygnlamasnda, hatta aleyhinde bulunmu olanlarn bile zamanla ayn prensipler erevesinde eserler vermeye balamasnda dnemin siyas artlarnn byk etkisi olduu muhakkaktr. Kprl akmn ksa zamanda baarya ulamasn, ok kuvvetli tarih sebepler tesiriyle en hararetli taraftarlarnn en iyimser tahminlerinden daha nce kesin stnln kazanm olduunu ifade ederken bu artlarn birletirici vasfna dikkat ekmektedir. Genel hatlaryla dnemin Trk, Batc, slmc, hatta biraz marjinal de kalm olsa Fecr-i t, Ny ve Nev-Yunn gibi akmlar aslnda tehlikeli uurumlara yaklam olan devlete bir medeniyet ve kltr kimlii, dolaysyla bunlara bal olarak bir sanat ve edebiyat anlay kazandrma almalarnn birbirinden az ok farkl kollardr. Gerek fikr / siyas karakterli gerekse saf edebiyat peinde olan btn bu akmlar arka arkaya kan Trablusgarp, Balkan ve Dnya savalar, hatta Mill Edebiyat akmnn Cumhuriyetten sonra da devam ettii dikkate alnrsa stikll Harbi birbirine yaklatrmtr. Bylece akmn gelitii dnemin ortalarna, I. Dnya Savann sonuna doru snrlarn Msk- Millnin izecei, rk deil mill bir tarih balangc olarak Trklerin Anadoluya giriini zmnen veya aka benimseyen, bir adan Cumhuriyetten sonra gelien Anadoluculuk akmn da besleyen, kltr esasna bal yeni bir milliyetilik anlay yeni edebiyat hareketlerinin de felsefesini oluturmaktayd. Bylece programl ve ak bir ortak k olmayan mill edebiyat siyas artlarn, belki mill uur altnn zorlad bir anlayn edebiyat oluyordu. Mill edebiyat dncesinin edeb eserlere yansmasnda eski edebiyat anlayna Tanzimattan beri gelen tepki rol oynamakla beraber ar ekilde Bat taklidi bir edebiyata kar olmann da tesiri vardr. Baz mensuplar tarafndan konularn vatan, mill, hams olmasnn tercih edilmesi, zaman zaman Trkenin en gzel eserlerinin mill edebiyat dnda telakki edilmesine sebep olmutur. Bununla beraber az ok birbirinden farkl anlaylar ortak bir birlekede topland takdirde yeni bir corafyaya, Anadoluya ynelen, Bat kltr deerlerine de ilgisiz kalmakszn dinde, dilde, mill duygularda yeni araylarn ifadesi olan Mill Edebiyat akmna dahil edilmesi gereken zengin bir air kadrosuyla karlalr. nce Mehmet Emin, Ziya Gkalp, mer Seyfeddin ve Ali Canip gibi Trk kanadn ortaya att nazariye ve uygulamalaryla Mill Edebiyat akmna yol am olduu

muhakkaktr. Bunlara II. Merutiyetle Cumhuriyetin ilk on be yl arasndaki bir ksm iirleriyle Rza Tevfik, hsan Rif, Yahya Kemal, Smih Rifat, Mithat Cemal, Aka Gndz, Orhan Seyfi, Yusuf Ziya, Enis Behi, Halit Fahri, kfe Nihal, Slih Zeki, brahim Aladdin, Kemalettin Kamu, Faruk Nafiz ve mer Bedreddini, hatta baz elikileri de gze alarak slmc Mehmed kifi, Batc Tevfik Fikreti ve Abdullah Cevdeti de dahil etmek gerekir. Bunlarn bir ksm balangta aruzla yazm, bazlar zaman zaman aruzu devam ettirmi, fakat Mehmed kif ve Yahya Kemalin dnda hemen hepsi hece veznini tercih etmitir. Hikye ve romanda ise nceki, zellikle Edebiyt- Cedde ve Fecr-i t roman kahramanlarnn kendi benliklerinin dar erevesi iine skm, sadece aklar ve kendi dertleriyle didien kiiler olmasna karlk mill edebiyat roman da alm, baka insanlarn da var olduu bilinciyle hareket eden, iinde yaad toplumun siyas, fikr, ekonomik meselelerine, skntlarna yabanc kalmayan kahramanlarn roman olmutur. Mekn olarak ehir, kasaba ve kyleriyle Anadolu bu romana bir taraftan gereki bir gayretle, dier taraftan bir memleket romantizmiyle girer. Akmn roman ve hikyecileri arasnda mer Seyfeddin, Refik Halit, Halide Edip, Ahmed Hikmet, Mfide Ferid, Yakup Kadri, Reat Nuri, Aka Gndz ve Halide Nusret saylabilir.

BBLYOGRAFYA

Ruen Eref [naydn], Diyorlar ki, stanbul 1334, tr.yer.; Ali Canip [Yntem], Mill Edebiyat Meselesi ve Cenab Beyle Mnakaalarm, stanbul 1918; Nzhet Him, Mill Edebiyata Doru, stanbul 1918, s. 5-19; smail Habip [Sevk], Trk Teceddd Edebiyat Tarihi, stanbul 1340, s. 596619; Kprlzde Mehmed Fuad, Bugnk Edebiyat, stanbul 1924, s. 7-153; a.mlf., Mill Edebiyat Cereyannn lk Mbeirleri ve Dvn- Trk-i Basit, stanbul 1928, s. 9-10, 33-47; Nusret Safa Cokun, Mill Bir Edebiyat Yaratabilir miyiz?, stanbul 1938, tr.yer.; Mehmet Kaplan, Byk Trkiye Ryas, stanbul 1969, s. 62-65; Kenan Akyz, Modern Trk Edebiyatnn Ana izgileri, stanbul 1990, s. 164-171; Nihad Smi Banarl, Resimli Trk Edebiyat Tarihi, stanbul 1979, II, 1099-1102, 1129-1133; Himmet U, Ilmllar ve Edeb Tenkid, Erzurum 1990, s. 2, 69-74; Sadk Kemal Tural, II. Merutiyet Dneminde Trk Edebiyat, TDEK2, III, 478-499; Hasan Kolcu, Trk Edebiyatnda Hece-Aruz Tartmalar, Ankara 1993, s. 157-174; Bilge Ercilasun, kinci Merutiyet Devrinde Tenkit: 1. Trk Tenkit, Ankara 1995, s. 121-177 (ayrca bk. Dizinde mill kelimesiyle balayan kavramlar); Yusuf Ziya ksz, Trkenin Sadeleme Tarihi: Gen Kalemler ve Yeni Lisan Hareketi, Ankara 1995, tr.yer.; Alim Kahraman, Mtareke ve Mill Mcadele (1918-1922) Dnemi Edebiyat Dergilerinde Edeb Eletiri (doktora tezi, 2000), Sosyal Bilimler Enstits, s. 139-170; Orhan Okay, Osmanl Dneminin Yenileme Dneminde Trk Edebiyat, Osmanl Uygarl (haz. Halil nalck - Gnsel Renda), Ankara 2003, II, 590-595; a.mlf., Mill Edebiyata Dair, Yneliler, sy. 11-12, stanbul 1982, s. 25-28; a.mlf., Yirminci Yzyln Bandan Cumhuriyete Yeni Trk iiri, TDl., sy. 481-482 (1992), s. 296; Hlya Argunah, Mill Edebiyat, Yeni Trk Edebiyat: 1839-2000, Ankara 2004, s. 165-214; mer Seyfeddin, Yeni Lisan, Gen Kalemler, II/1, Selnik 1911, s. 1-7; II/3 (1911), s. 41-45; Kzm Yeti, Mill Edebiyat Anlay, lm Aratrmalar, sy. 8, stanbul 1999, s. 267-284; Mustafa Kutlu, Mill Edebiyat, TDEA, VI, 341-346.

M. Orhan Okay

MLL KTPHANE
Ankarada 1948 ylnda alan devlet ktphanesi. Trkiyede Mill Ktphanenin kuruluu, baz aratrmaclara gre Beyaztta Ktbhne-i Umm-i Osmnnin hizmete al tarihi olan 24 Haziran 1884e kadar gitmektedir (bk. BEYAZIT DEVLET KTPHANES). Bu grn dayana, baslan her eserin bir nshasnn bu ktphaneye cretsiz olarak verilmesini hkme balayan 14 Zilkade 1299 (15 Eyll 1298 r./ 27 Eyll 1882) tarihli iradedir. Ancak bu kararn ne kadar sreyle ve nasl uyguland bilinmedii gibi dnemin siyas artlar da bir mill ktphane fikrinin ortaya kmas iin uygun deildir. zellikle Mnif Mehmed Paann Maarif nzrl dnemlerinde stanbulda bir devlet ktphanesi almas ynnde almalar olmusa da bunlar sonulanmamtr. ttihat ve Terakk Frkasnn sekizinci kongresinde (1917) stanbulda bir mill ktphane kurulmas karar alnm, ancak uygulamaya geilememitir. Bu istek adnda mill kelimesi bulunan, fakat aslnda birer halk ktphanesi olan ve 1912-1920 yllar arasnda alan zmir, Kayseri, Eskiehir, Diyarbekir ve Bursa Mill ktphaneleriyle gerekletirilmeye allmtr. 1925te Hamit Zbeyr (Koay) tarafndan hazrlanp Maarif Vekletine sunulan halk ktphanelerine dair raporda devlet ktphanesi eklinde ortaya konan mill ktphane fikri Atatrk zamannda hazrlanan bina projeleriyle desteklenmise de bu da bir sonuca varmamtr. Bu konuda en nemli katky Adnan tken yapmtr. Mill ktphanenin kurulmasnn nemini ortaya koyan makaleleri yannda tken, 15 Nisan 1946 tarihinde Maarif Vekleti Neriyat Mdrlnde Mill Ktphane Hazrlk Brosunu, bu bronun eitli masraflarn karlamak iin de 21 ubat 1947de Mill Ktphaneye Yardm Derneini kurmutur. Mill Ktphane Hazrlk Brosu 1 Nisan 1947de 60.000e yakn kitapla geici bir sre iin baka bir binaya tanm, 16 Austos 1948de de bugn Ankara l Halk Ktphanesi olarak kullanlan binada Mill Ktphane hizmete almtr. 29 Mart 1950de 5632 sayl Mill Ktphane Kurulu Kanunu, 18 Mays 1955te bu kanuna ek 6568 sayl kanun kabul edilmitir. Mart 1952de UNESCOnun yardmyla Mill Ktphane bnyesinde kurulan Bibliyografya Enstitsne bu ek kanunla resm hviyet kazandrlmtr. Hzla gelien koleksiyon ve kullanc ihtiyalar gz nne alndnda ksa zamanda yetersiz kalaca anlalan binann yerine 1965 ylnda hazrlk almalarna balanan yeni bina 5 Austos 1983 tarihinden itibaren hizmet vermeye balamtr. Mill Ktphanenin grevi mill kltr aratrmalarn mmkn klmak, bu maksada elverili btn eserleri ve belgeleri bir araya toplayarak bir merkez oluturmak, yurt iinden ve yurt dndan gelen bilgi isteklerini karlayp her trl bilim ve sanat aratrmalarn kolaylatrmaktr. 1934te kabul edilen Basma Yaz ve Resimleri Derleme Kanununa gre Trkiyede yaymlanan her eserin bir nshas cretsiz olarak Mill Ktphaneye gnderilmektedir. Gnmzde bu kanunun deien bask ve oaltma tekniklerine uygun hale getirilmesi ve eksiksiz olarak uygulanabilmesi iin gerekli deiiklik taslaklar zerinde allmaktadr. Kltr Bakanlna bal bir bakanlk olan Mill Ktphane, bakan ve bakan yardmcsnn emrinde daire bakanl ve on yedi ube mdrl eklinde rgtlenmitir. Bu yap ierisinde dier ktphanelerden farkl olarak yabanc yazarlarn yurt dnda baslm Trkiye ve Trklerle

ilgili eserleriyle Trk yazarlarn yurt dnda yaymlanm eserleri ve el yazmas kitaplar satn alnmaktadr. Mill Ktphane tarafndan hazrlanarak baslan bibliyografya ve kataloglarla yrtlen projeler, Trkiyenin geriye dnk ve gncel bilgi birikimini ortaya koymas bakmndan nemli almalardr. Trk Ktphaneciler Dernei yayn olarak karlan, fakat Mill Ktphane uzmanlar, mavirleri ve ktphanecilerinden oluan bir komisyon tarafndan Trk ktphanelerinin ihtiyalarna gre hazrlanan Basma Eserler Alfabetik Katalog Kaideleri: Enstrksiyon (Ankara 1957) adl eserden baka 1971-1991 yllar arasnda Devlet Yaynlar Bibliyografyas, 1989-1991 yllarnda Seilmi Gazete Yazlar Bibliyografyas yaymlanmtr. Trkiye Bibliyografyas ile (1955 -) Trkiye Makaleler Bibliyografyasnn (1952 -) neri aylk olarak srmektedir. Trkiye Yazmalar Toplu Katalou ise ([TYATOK] 1978 - ) ncelikle Kltr Bakanlna bal ktphanelerle mzelerde ve resm kurulularla baz ahs ktphanelerde mevcut yazma eserlerin bibliyografik knyelerinin yer ald, uzman personel konusundaki eksiklikler yznden olduka yava yrtlen bir almadr. Bu proje erevesinde 1979-2000 yllar arasnda on drt fasikl neredilmitir. Mill Ktphane Yazmalar Katalou (1987 -), Trkiye Basmalar Toplu Katalou Arap Harfli Trke Eserler (1729-1928) ile (1990 -) baz eksiklerine ramen CD formatnda hazrlanm olan Cumhuriyet Dnemi Makaleler Bibliyografyas 1923-1999 ve Eski Harfli Trke Basma Eserler Bibliyografyas da kullanclarn hizmetine sunulmutur. eriyye sicili defterlerinin belge analizlerinin hazrlanmas devam eden almalardandr. 2004 yl Nisan ay verilerine gre Mill Ktphane 1.045.972 adet kitap, 707.606 cilt sreli yayn, 25.929 adet el yazmas, 8934 eriyye sicili defteri, 55.827 eski harfli Trke kitap ve 197.351 kitap d belgeden oluan koleksiyonunu 39.000 mlik bir alanda hizmete sunmaktadr. Ktphane binas iinde bulunan alma ofisleri, okuma salonlar yannda sergi ve konferans salonlar, bilgi ilem merkezi, konuan kitaplk, Atatrk belgelii ve biyografya arivi, harita salonu, basmeviyle mikrofilm ve fotoraf laboratuvar da hizmet vermektedir. Kataloglama Anglo-Amerikan Kataloglama Kurallar 2, snflama Dewey Onlu Snflama 20 esaslarna gre yaplmaktadr. 1993 ylndan itibaren Mill Ktphane veri tabanna yklenmi bibliyografik knyelere internetten (www.mkutup.gov.tr) ulamak mmkndr.

BBLYOGRAFYA

Hasan Duman, Beyazt Devlet Ktphanesinin Dn-Bugn-Gelecei, Beyazt Devlet Ktphanesi 100 Yanda (haz. Hasan Duman), stanbul 1984, s. 1-22; 50. Kurulu Ylnda Ulusaldan Evrensele Trk Mill Ktphanesi (1946-1996) Sempozyum (Bildiriler), Ankara 1998; zer Soysal, Trk Ktphanecilii, Ankara 1998, I, 70-71; a.mlf., Trk Ktphanecilii: Bilginin Yazgs, Ankara 1998, s. 249-257; Mill Ktphaneye Armaan, Ankara 1999; Tuncel Acar, Mill Ktphne, Prof. Dr. Necmeddin Seferciolu Armaan (haz. Ersin zarslan), Ankara 2001, s. 261263; H. F. Raux, Trkiyenin Bibliyografya Alanndaki htiyalarnn Karlanmas ve Trk Mill Bibliyografya Enstits (trc. Zerrin Arsebk), Trk Ktphaneciler Dernei Blteni, I/2, Ankara 1952, s. 120-126; Adnan tken, Mill Ktphane Nasl Kuruldu?, a.e., IV/1 (1955), s. 1-40; Hamit Zbeyr Koay, Ktphanelere Dair (I), a.e., IX/1-2 (1960), s. 36-40.

Tuba avdar

MLL MECMUA
Cumhuriyetin ilk yllarnda yaymlanan fikir, edebiyat ve sanat dergisi. Cumhuriyetin ilnnn hemen ardndan stanbulda Mehmed Mesih (Akyiit) tarafndan karlmaya balanmtr (1 Ternisni 1339 / 1 Kasm 1923). 1 Haziran 1928e kadar nceleri iki haftada bir, daha sonra her ayn birinde ve on beinde olmak zere 112 say kmtr. Be aylk bir srenin ardndan harf inklbna rastlayan 1 ve 15 Kasm tarihli iki sayda yeni harflerle dizili yazlarn da yer ald bir gei sreci yaam, 115-145. saylar arasnda (1929-1933) yaymn dzensiz biimde devam ettirmi ve kapanmtr. Uzun bir aradan sonra 15 Nisan 1952de 1/146. say ile yeni bir yaym dnemi balatan derginin 1955te 17. sayya ulat bilinmektedir. Yahya Saim (Ozanolu) tarafndan kaleme alnan 1. saydaki bayazda Trk Yurdu, Yeni Mecmua gibi dergilerle alan yolun muzaffer Anadoluyu dourduuna iaret edilmektedir. Mill Mecmuann hedefi ise meden milletlerin yolundan yryerek mefkreci genliin ifadesi olmaya almaktr. Yeni Mecmua tarafndan kendisinin acemice bir taklidi olarak grlen Mill Mecmua bu idealist tutumunu yeri geldike vurgulamtr. Fikir, edebiyat ve sanatla erevelenmi bir alanda yaymn srdren dergi, ilk saylardan itibaren Trk ocaklarnn kltrel etkinlikleriyle ilgili haberlere ve ocaklarn ilevi konusunda Hamdullah Suphi ile (Tanrver) bir rportaja yer vermitir. Cumhuriyeti ve adalamay prensip edinen derginin yaymn srdrd yllar nemli inklplarn gerekletirildii bir dneme rastlam, yaanan gelimelere paralel biimde tutumu da genel ereveli bir benimseyicilikten inklplarn ayr ayr savunulduu bir noktaya doru varmtr. Kprlzde Mehmed Fuadn harf inklbnn douraca olumsuz sonulara dikkat eken yazs dnda (nr. 75) Mustafa ekip (Tun) (nr. 58), Ali Haydar (Taner) nr. 12 ve Halil Nimetullah (ztrk) (nr. 85) yazlarnda harf inklbn desteklemilerdir. Dergi Trk nklb Karsnda Mslmanlk konulu bir anket dzenlemi, smail Hakk (Baltacolu) bu ankete verdii cevapta dinde reformu nerip ezann Trke okunmas, camilerde secde yerlerinin ykseltilmesi gibi baz teklifler ileri srmtr (nr. 110). Derginin bayazlar balangta Yahya Saim ve Hasan li (Ycel), daha sonra dzenli olarak Mehmed Mesih tarafndan kaleme alnmtr. Manzumeleriyle beraber dergide en fazla imzas bulunan Mehmed Mesihin Mill Mecmuann ki Haftas balkl aktel haber ve yorum sayfalarnn da yazar olduu anlalmaktadr. Edebiyat ve dil, felsefe, itimaiyat, mimari, msiki, tarih, eitim, fen gibi alanlardaki yazlarla rportaj ve biyografilere yer verilen derginin yazarlar ve dikkat eken baz yazlar arasnda Ksemihalzade Mahmut Ragpn (Gazimihal) Kurn- Vust Avrupa Msikisi, bn Batttaya Gre Mski Dnyas; Cemil Senann (Ongun) Bediyat, Mbadet-tabiyye, Sosyolojinin Tarihi; Halil Nimetullahn nklbn Felsefesi, lim Lisannda Birlik; Naci Fikretin (Batak) Kudretiyat Felsefesi -Energetisme-, Akn Psikolojisi; Hseyin Namkn (Orkun) Trkenin Etimolojisine Dair; Yusuf erifin (Klel) Avrupa Edebiyat ve Biz; Sadettin Nzhetin (Ergun) Edib Harb, air Ayal kir, Trk Edebiyat Tesirinde Kalan Ermeni airleri; Hasan linin Bediyat Musahabeleri; Hamit Zbeyrin (Koay) Ural-Altay Lisanlarnn Karbeti Zmnnda Yeni Tecrbeler; Ali Haydarn Maarifin Terakk

areleri ile Mustafa ekip ve Mehmed Eminin (Eriirgil) eitli yazlar bulunmaktadr. Mehmed Halid (Bayr) Edebiyat Tarihi genel bal altnda baz airlerin hayat ve sanatlar zerine yazlar yazmtr. iirleriyle dikkati eken yazarlar Halide Nusret (Zorlutuna), Necip Fazl (Ksakrek), mer Bedreddin (Uakl), Ali Mmtaz (Arolat), Faruk Nafiz (amlbel), Ahmet Kutsi (Tecer) ve Hasan lidir. Orhan Rza (Aktun) ile Arif Dndar da uzun sreli grnen imzalardandr. Dergide yer alan halk iiri rnekleri azmsanmayacak bir sayya ulamaktadr. Az sayda rnyle yer alan yazarlar arasnda Mehmed zzet, M. akir (lktar), kfe Nihal (Baar), Ahmet Hamdi (Tanpnar), Ahmed Rsim, Feridun Nafiz (Uzluk), Selmi zzet, Saffet Urfi (Betn), Necmettin Halil (Onan), Mkrimin Halil (Yinan), Ahmet Refik (Altnay), Namdar Rahmi (Karatay), Hbil dem (Pelister), Abdlfeyyaz Tevfik (Yergk), Halil Bedii (Ynetken), Nezihe Muhittin (Tepedelenliolu), Peyami Safa, Selhattin Enis (Atabeyolu), Ali Canip (Yntem), Mehmet Ali (Ayni), mer Ferid (Kam), Necmeddin Sdk (Sadak) ve Hilmi Ziya (lken) gibi isimler bulunmaktadr. ou seri yazlardan oluan Ali Rz Beyin (Balkhne nzr) stanbulda Turk- Aliyyenin ntir ve Onnc Asr- Hicrde stanbul Hayat; ehabeddinin (Uzluk) Trk Nak Tarihinde Mevlevler, Seluklu ve Osmanl inileri ilii, Trk Ressamlar; Ahmet Sheylin (nver) Tarihimizde Lle Merak, Eski Trk Evi; Rifat Osmann (Yarar) Edirne bideleri: Edirnede Trk Evleri, Edirne Nehirleri; Nreddin brhimin Anadoluda Seluk Sanat (nr. 94, 96, 99, 101), Kitbelerimizde Hars ve Abdlbakinin (Glpnarl) Sanatkr Mevlevler balkl almalar dikkat ekmektedir. Bekir Stk (Kunt), Teknik Apolojisi I-VII yazsnda insanln ilerleyen teknolojiyle makineler karsnda modern kleler haline gelmesini eletirmitir. Dergide Sultan Veled, Abdlhak Hmid (Tarhan), Ali Emr Efendi, Ali Nazma, Necip sm, Ahmed Refik gibi ahsiyetlerin yannda Johann Sebastian Bach, Georg Friedrich Haendel, Wolfgang A. Mozart, Joseph Haydn ve Willibald Gluck gibi klasik Bat mziinin nemli isimlerinin biyografilerine de yer verilmitir. ehbeddin Trk Ressamlar yazsnda Seyid Bey, Said Efendi, Nmi Dede, brhim Paa, Tevfik Paa, Ahmed Ali Paa, Zeki Paa, Hsn Yusuf Bey, Ysuf Ziy Paa, Nri Paa ve rif Mehmed Paadan oluan on bir Trk ressamnn biyografilerini ve resim anlaylarn ortaya koymutur. lmleri dolaysyla Sleyman Nazif, Mimar Kemaleddin, Mftolu Ahmed Hikmet ve Mehmed zzet hakknda yazlara yer verilmi; Abdlhak Hmid, Nedm, Tevfik Fikret ve Ziya Gkalp arlkl zel saylar hazrlanmtr. Bu arada eitli kiilerle rportajlar yaplm, mimariyle ilgili bir anket dzenlenmitir. Mfde Feridin (Tek) lkedeki yabanc okullarnda Trk kzlarnn hristiyanlatrlmasn konu alan Pervaneler adl roman dolaysyla Mehmed Emin ve Mustafa ekip deerlendirme yazlar yazm, Mtareke yllarnda stanbulda hummal bir faaliyete giritii belirtilen Gen Hristiyanlar Cemiyetinin tarihesi ve emelleri ortaya konulmaya allmtr (nr. 28-31). Trkleri fal Teebbs balkl yazda (nr. 42) ayn cemiyetin kendini gizlemek iin adn Trk-Amerikan Kulb olarak deitirdii bildirilmi, Bat medeniyetiyle Hrstiyanln snrlarnn ayrlmas gereine dikkat ekilmitir. Bursa Amerikan Mektebinde Hristiyanl kabul eden Trk kzlar dolaysyla kan bir yazda ise Trk ailelerinin, evltlarn bu okullara gndermemeleri konusunda uyarld grlmektedir.

Dergide eviri konusunu ele alan Hseyin Namkn Tercme Devri gibi baz yazlar yannda Anatole France (nr. 49-63), Oscar Wilde (nr. 106-112), Tagore (nr. 42-50, 75-80), Nietzche gibi yazar ve airlerin eserlerinden evirilere yer verilmitir. Cumhuriyet niversitesinde Muzaffer andr Mill Mecmua nceleme ve Seilmi Metinler (1-50. saylar, 1992), Ercan lter Mill Mecmua Tahlli Fihrist (49-114. saylar, 1998) ve Kocaeli niversitesinde Gonca Arkon Mill Mecmua nceleme-Metin (2000) adyla yksek lisans tezi hazrlamlardr.

BBLYOGRAFYA

Muzaffer andr, Mill Mecmua, Yedi klim, IX/63, stanbul 1995, s. 65-67; Tanju Oral, Mill Mecmua, TDEA, VI, 359-360. lim Kahraman

MLL MCADELE
Mondros Mtarekesinden sonra igal devletlerine kar yaplan savalarn genel ad (1918-1923). stikll Harbi, Bamszlk Sava veya Kurtulu Sava olarak da anlr. Mondros Mtarekesinin (30 Ekim 1918) ardndan balayp asker bakmdan Mudanya Mtarekesi ile (11 Ekim 1922), siyas bakmdan ise Lozan Antlamas ile (24 Temmuz 1923) son bulur. Sadrazam Ahmed zzet Paa, yaymlad teblide Mondros Mtarekesinin hafif hkmler ierdiini aklarken mtarekeyi imzalayan Rauf Bey de (Orbay) devletin istikllinin ve saltanatn hukukunun kurtarldn sylemiti. Halbuki mtareke sava iinde yrtlen pazarlklarn bir neticesiydi. ngilizler 5 Kasmda Musulu igal etmi, Franszlar Trakyaya girmiti. anakkale Boaz igal edildikten sonra 13 Kasm 1918de stanbula gelen mttefik donanmas Osmanl ynetimini kontrol altna ald. ngilizlerle Franszlar, Gneydou Anadoluyu ve ukurovay ele geirirken talyanlar Antalyaya girdi. Mtareke hkmlerini istedikleri ekilde yorumlayan mttefiklerden yardm ve destek alan gayri mslimler de mslmanlara saldryordu. 11 Aralk 1918de Drtyolu igal eden Fransz ordusu iindeki Ermenilerin tecavze balamas Karakese ky halknn silhl direniiyle karlat. ngilizler de halkn direnii karsnda Mara, Urfa ve Antepi Franszlara devretti. Mtareke gereince ordularnn byk ksm terhis edilen, stratejik noktalar ele geirilen ve silh depolar kontrol altna alnan lkede uzun sava dneminin yorgunluu ve mitsizlii iinde bulunan padiah ve hkmet, tilf devletlerinin merhametine snmaktan ve igallerin genilemesini nlemek iin halk sknete armaktan baka bir ey yapamyordu. Muhalefet ise savan sorumlusu olarak grd ttihatlar eletirmekle meguld. tilf devletleri de sava srasnda insanlk suu ilediklerini iddia ettikleri ttihatlarn yarglanmasn istiyordu. Padiah, ttihatlar yarglamak iin kurulan olaan st mahkemeye kar kan parlamentoyu 21 Aralkta feshetti. tilf devletlerinin ttihatlarn cezalandrlmamas halinde stanbulu resmen igal edeceklerini bildirmeleri zerine de ngilizlerin destekledii Damad Ferid Paay sadrete getirdi. Ferid Paann teslimiyeti ve tvizci politikasndan bir sonu alnamad ve igaller btn hzyla srd. ngilizler, Karsta oluturulan geici mill hkmeti datarak 12 Nisan 1919da meclis yelerini Maltaya srp Kars Ermenilere ve Ardahan Grclere verdi. Bu durum Anadoluda mill galeyan arttrd. Halk namusunu ve vatann savunmak amacyla Mdfaa-i Hukuk ve Redd-i lhak cemiyetleri kurarak mcadeleye balad. ngilizlerin 21 Nisanda Anadoluda ba gsteren karklklarn nlenmesi iin nota vermeleri stanbuldaki kumandanlarn Anadoluda grev almalar iin bir frsat dourdu. Asayiin ancak orduyla salanabileceini mttefiklere kabul ettiren hkmet, tecrbeli subaylar asker birliklerin bana gnderdi. Samsun ve yresinde asayii temin iin 30 Nisanda Dokuzuncu Ordu mfettiliine tayin edilen Mustafa Kemal Paaya geni yetkiler verildi. Mustafa Kemal Paa, Yunanllarn zmire kt 15 Maysta padiahla grp ertesi gn Samsuna hareket etti. zmirin igali lke apnda infiale sebep oldu. Sadrazam Damad Ferid Paa, Paris Konferansna bir nota verip halkn galeyann bastrmak iin zmirden Yunan igalinin kaldrlaca, Anadolu ve Trakyann Trk idaresinde kalaca konusunda bir aklama yaplmasn istedi. Halkn mitingler

dzenleyerek Yunanllar protesto etmesi ve silhla kendini savunmas hkmet tarafndan olumlu karlandndan lke apnda dzenlenen mitinglerle tilf devletleri knand. Halkn rgtlenmesi ve direnileri artt. Bilhassa 16 Maysta kurulan Balkesir Mdfaa-i Hukuk ve Redd-i lhak Cemiyeti dzenledii kongrelerle btn blgeyi kapsayan bir tekilt olduunu ortaya koydu ve Mill Mcadelenin mealesi oldu. Bat Anadoluda Kuv-yi Milliyeyi rgtleyen ve destekleyen cemiyetin yardmyla Ali Bey (etinkaya) Yunanllara kar ilk cepheyi 29 Maysta Ayvalkta oluturdu. Bergamann igali zerine 9 Haziranda kurulan Soma cephesi komutanln Miralay Kzm Bey (zalp) stlendi. Bekir Sami Beyin emir subay Rasim Bey (Aktu) demi, Nazilli ve Aydn halkn tekiltlandrd. demite toplanan ve Yiit Ordusu ad verilen kuvvetler Thir Bey kumandasnda mcadeleye giriti. Yrk Ali ve Demirci Mehmed gibi efelerin idaresinde ortaya kan eteler kuzeyden gneye bir cephe oluturdular. Akhisar-Salihli arasnda gl bir cephe kuran erkez Ethem ksa zamanda en byk g haline geldi. Cemiyet ve kongre tipi rgtlenmeler, Osmanl hkmetinin kontrol dnda seim ve temsil ilkelerine dayanan yeni bir yaplanma ve siyasallama getirdi. Osmanl hkmeti teslimiyeti savunurken kongrelerde direni fikrinin ne kmas halk giderek stanbuldan uzaklatrd. Hukuk usullere, demokratik tartma ve karar alma srelerine sayg gsterilen kongrelerde alnan kararlarn ou ancak bir devlet organnn yapabilecei trden ilerdi. Asker toplamaktan vergi toplamaya, sk ynetim ilnndan vatan hainlerini yarglamaya kadar her trl karar alabilen bu cemiyet ve kongreler tabanla da btnlemiti. Mustafa Kemal ve arkadalar, 22 Haziranda yaymladklar Amasya Tamiminde milletin bamszlnn ve vatann btnlnn tehlikede olduunu, hkmetin igalcilerin basks altnda bulunduunu, milletin mukadderatn yine milletin azim ve kararnn belirleyeceini iln ettiler. Bu amala mill bir heyet tekilinin art olduunu ve bir mill kongre toplanmasna karar verildiini aklayarak her ilden delegenin Sivasa gnderilmesini istediler. Hkmet, ngilizlerin basksyla 23 Haziranda Mustafa Kemal Paann mfettilikten azledildiini ve Kuv-yi Milliye adna ekilecek telgraflarn kabul edilmeyeceini bildirdi. Paris Konferansndan hibir olumlu sonu alamadan dnen Sadrazam Damad Ferid Paa, 20 Temmuzda bir genelge yaymlayp Anadoluda mill kongre toplanmasna kar ktysa da 23 Temmuzda Erzurum Kongresi Mustafa Kemal Paann bakanlnda almalarna balad. 24 Temmuzda hkmete nota veren ngilizler, Mustafa Kemale si muamelesi yaplmasn istediler. Mill Mcadele taraftarlarn macerac olmak ve devleti tehlikeye sokmakla sulayan, igalcilerin mill hareketi bahane ederek btn lkeyi ele geireceini syleyen sadrazam 29 Temmuzda Mustafa Kemal ile Rauf Beyin tutuklanmas iin emir kartt. Mttefiklerin, 3 Austosta Yunan igalinin snrlandrlacan ve saldrlar durdurulmad takdirde Yunanllara daha ileri gitmeleri tlimatnn verileceini bildirmeleri zerine de Ferid Paa, Kuv-yi Milliyenin yapt mcadelenin bar mzakerelerine zarar vereceini ileri srerek Anadoluda oluturulan eteleri ve kongreleri nlemeye giriti. Kuv-yi Milliyeyi ttihatlk ve Cumhuriyetilikle sulayan Damad Ferid Paann bu tutumu 16-25 Austosta toplanan Alaehir Kongresinde sert bir dille knand. etecilik sulamasn da reddeden kongre btn cephelerin kumandasn Kara Vsf Beye verdi. Ayrca Yunan igalini snrlandrmann bir ie yaramayacan, nk Yunan mezliminin btn iddetiyle srdn duyurdu. Btn engellemelere ramen 4-11 Eyll tarihlerinde toplanan Sivas Kongresi, Erzurum Kongresi kararlarn blgesellikten mill dzeye ykseltti. Temsil Heyetini (Heyet-i Temsliyye) oluturup ilk defa mevcut devlet ynetimine alternatif olabilecek yeni bir siyas iktidarn temellerini att. Btn direni rgtlerini Anadolu ve Rumeli

Mdfaa-i Hukuk Cemiyeti ats altnda birletirdi. Mill kuvvetleri de Bat Anadolu Umum Kuv-yi Milliye Komutanlna balayarak lkeyi ynetmeye yetkili bir organ olduunu ortaya koydu. ngilizler, Ahmed Anzavuru 21 Eyllde Manyas civarnda ayaklandrp mill direnii krmak istedilerse de, Salihliden gelen erkez Ethem kuvvetleri tarafndan 28 Kasmda isyan bastrld. Padiah, 2 Ekim 1919da Ali Rz Paay sadrete getirerek Anadolu ile stanbul arasndaki anlamazln giderilmesini istedi. Bahriye Nzr Slih Paa ile Temsil Heyeti arasnda 20-22 Ekim tarihlerinde Amasyada yaplan grmelerde Sivas Kongresi kararlar merkez hkmete de tannd. Yunan igal blgesini 7 Ekimde Milne hatt ile snrlayan mttefikler, 3 Kasmda snrn dikkate alnmasn ve Kuv-yi Milliyenin hattn 3 km. gerisine ekilmesini istedi. Harbiye Nezreti, Kuv-yi Milliyenin hkmetin emrini dinlemeyeceini ileri srp teklifi reddetti. ngiliz Generali Milne, emirlerinin dinlenmemesinden ve Yunan kan aktlmasndan Osmanl hkmetini sorumlu tuttuunu Paris Konferansna yazacan bildirdi. Harbiye Nzr Cemal Paa da verdii cevapta Yunan vahetine kar yurtlarn ve namuslarn savunan halk durdurmaya kimsenin gcnn yetmeyeceinin de bildirilmesini istedi. Sivas Kongresi kararlar gereince serbest seimler yaplarak Meclisi Mebsan 12 Ocak 1920de stanbulda ald. Hkmetin Kuv-yi Milliye ile uzlamasndan rahatsz olan mttefikler 20 Ocakta bir nota verip Milne hattn kabul etmemek, Kuv-y Milliyeye subay gndermek, kolordularn bir ksmn terhis ederek Kuv-yi Milliyeye dahil etmek ve Anadoluya stanbuldan gizlice silh gndermekle suladklar Harbiye Nzr Cemal Paa ve Erkn- Harbiyye-i Ummiyye Reisi Cevad Paann krk sekiz saat iinde grevlerinden alnmasn istediler. Aksi halde paalar tutuklayacaklarn padiaha bildirdiler. Hkmet, Kuv-yi Milliyenin kuruluunda byk hizmetleri geen bu iki paann grevinden istifa ettiini aklamak zorunda kald. Kuv-yi Milliye, 26-27 Ocakta Gelibolu yarmadasnda Franszlarn koruduu Akba cephaneliini basarak buna cevap verdi. Mebusan Meclisi, Mill Mcadelenin siyas program saylan Msk- Millyi 28 Ocakta imzaya at. Mill hareketi destekleyen mebuslar 6 ubatta Felh- Vatan adyla mecliste bir grup oluturdu. Harbiye Nezreti, 7 ubatta sadrete yazd bir yazda yeni bir Yunan saldrsn Kuv-yi Milliyenin durduramayacan hatrlatp depolarda bulunan silh ve cephanelere el koyabilmek ve demiryolu hatlarndan yararlanabilmek iin tedbir alnmasn istedi. Seferberlik iin de bir plan hazrland. Marata St mam liderliindeki mill kuvvetlerin 21 Ocakta balatt hareket 12 ubatta zaferle sonulanrken 7 ubatta Urfada Ali Sib Bey bakanlndaki milis glerinin direnii ortaya kt. Gneydou Anadoluda Franszlarn g durumda kaldn gren tilf devletleri, 13 ubatta Osmanl hkmetine bir nota vererek saldrlar durdurulmad takdirde stanbulun resmen igal edileceini bildirdiler. Akba cephaneliinden alnan silhlar geri isteyen ngilizler 16 ubatta Anzavuru tekrar harekete geirdiler. Meclis 17 ubatta Msk- Millyi onaylayp buna cevap verdi. ngilizler hkmeti sktrmak iin 21 ubatta stanbulda asker gvde gsterisinde bulundular. Yksek komiserler, 1 Martta sadrazam ziyaret ederek Damad Ferid Paann yce divanda yarglanmas konusunda meclisin ald karar kabul etmeyeceklerini bildirdiler. Ayrca Kuv-yi Milliyenin knanmasn istediler. Hkmet bu teklifleri reddedince 3 Martta Yunan kuvvetlerini harekete geirip Ali Rz Paay istifaya zorladlar. 8 Martta kurulan Slih Paa hkmetinin tamamen milliyetilerden olumas zerine 16 Martta stanbulu resmen igal ederek btn kurumlar ele geirdiler. Rauf ve Vsf beyler bata olmak zere mill hareketi destekleyen

mebuslar ve aydnlar tutuklayp Maltaya srdler. stanbulun igal edilmesi Mustafa Kemal Paaya dnd tedbirleri uygulama frsat verdi. Temsil Heyeti adna 19 Martta bir genelge yaymlayarak stanbulun igaliyle Osmanl hkimiyetinin sona erdiini, Temsil Heyetinin lke ynetimine resmen el koyduunu, stanbul ile yaplacak telgraf konumalarnn yasaklandn duyurdu. Ankarada olaan st yetkilerle toplanacak meclis iin ye seilmesi gerektiini bildirdi. Kuv-yi Milliyeyi destekleyen Slih Paa hkmeti henz grevdeyken Temsil Heyetinin lke ynetimine el koymasna, stanbul ile irtibatn kesilmesine ve tilf devletlerinin Anadoludaki irtibat subaylarnn tutuklanmasna baz kumandanlar kar ktlarsa da ksa zamanda ikna edildiler. Ankarann stanbulu tanmadn aka ortaya koymas zerine hkmete bir nota veren mttefikler mill hareketin durdurulmasn, Kuv-yi Milliyenin knanp reddedilmesini istediler. Basklar karsnda Slih Paa istifa ettiinden 5 Nisanda Damad Ferid Paa tekrar sadrete getirildi. 8 Nisanda ngiliz Amirali Robecki ziyaret eden sadrazam mill kuvvetlerin ancak kuvvetle bastrlabileceini, Kuv-yi Milliyeye kar eitli blgelerde ayaklanmalar kartabileceini belirterek yardm istedi. ngiliz amirali bunlara kar kurulacak tekilta yardm edebileceklerini bildirdi. Bir beyannme yaymlayan sadrazam karclar ve sergerdeler dedii Kuv-yi Milliye liderlerini si iln etti. Bunlara katlanlarn bir hafta iinde piman olduklarn bildirmeleri halinde affedileceklerini duyurdu. eyhlislm Drrzde Abdullah Beyefendinin hazrlad, Kuv-yi Milliyecilerin kfir ve ldrlmelerinin vcip olduunu bildiren fetvasn datt. Padiah iradesiyle Mebusan Meclisini 11 Nisanda feshettirdi. Anzavur isyan devam ederken 13 Nisanda ondan daha tehlikeli olan Dzce isyan balad. ngilizler isyanclar takviye iin ileye asker kardlar. Sadrazam, ad cinayetle birlikte anlan ve o zamana kadar vatan haini olarak kabul edilen Anzavura paalk rtbesi vererek Karasi mutasarrflna tayin etti. 18 Nisanda kurulan Kuv-yi nzibtiyye, ngilizlerin kontrolndeki Maka silh deposundan gerekli malzemeyi alp 8 Maysta zmitin dousunda karargh kurdu. Temsil Heyeti, 16 Nisanda Ankara mfts Mehmet Rifat Efendi ile (Breki) on dokuz limin hazrlad ve 153 mftnn imzalad fetva ile igal altndaki stanbuldan verilen fetvann eriat asndan hkmsz olduunu halka anlatmaya alt. Mill kuvvetler, 19 Nisanda Anzavur isyann bastrdlarsa da, erkez ve Abazalarn balatt Dzce isyan ksa zamanda Bolu ve evresine yayld. Buna ramen 23 Nisanda Ankarada Trkiye Byk Millet Meclisi almalarna balad. Kendisini olaan st yetkilerle donatan meclisin asl amac lkeyi igalden ve padiah esaretten kurtarmakt. stanbuldan gelen Fevzi Paa (akmak), 27 Nisanda mecliste yapt konumada saltanat ve hilfet makamnn bsbtn tehlikeye dmemesi iin stanbulda igalcilere boyun eildiini ve padiahn Anadolu ile irtibat kesmek istemediini anlatt. 29 Nisanda Hynet-i Vataniyye Kanunu kabul edilerek meclisin hilfet ve saltanat makamn ve vatan topraklarn dman elinden kurtarmak iin kurulduu, meclisin meruiyetine szle veya yazyla muhalefette bulunanlarn idamla cezalandrlaca duyuruldu. Meclis Bakan Mustafa Kemal Paa, 30 Nisanda Avrupa devletlerine ve Amerikaya birer nota verip Trkiye Byk Millet Meclisinin milletin mukadderatna el koyduunu, milletin yegne temsilcisinin bu meclisin hkmeti olduunu ve stanbul hkmetiyle yaplacak antlamalarn kabul edilmeyeceini bildirdi. tilf devletleri, 18-27 Nisanda San Remo Konferansnda aldklar kararlar 11 Maysta Osmanl

hkmetine tebli ettiler. Kararda Trakya ve zmir Yunanllara, Dou Anadolunun bir ksm Ermenilere braklrken bir ksmnda da ngilizlerin himayesinde Krdistan Devleti kuruluyordu. Irak ve Filistinde ngiliz, Suriyede Fransz mandas, Anadoluda talyan ve Fransz nfuz blgeleri oluturuluyordu. Boazlarn ynetimi uluslararas bir komisyona verilirken her trl ayrcaln ve kapitlasyonlarn srdrlmesi ngrlyordu. Karar kabul edemeyeceini bildirerek toplanty terkeden Tevfik Paa bunlarn istikll ve hatta devlet mefhumuyla badamadn sylyordu. Bar artlarnn ar olmasn Mill Mcadele taraftarlarnn tutumuna balayan Damad Ferid Paa ise Mustafa Kemal Paa ve be arkadan fesat karmak ve asker toplamak sularndan idama mahkm ettirdi. Padiah, yakalandklarnda tekrar yarglanmalarna dair bir kayt koyarak 24 Maysta karar imzalad. Trkiye Byk Millet Meclisi Adalet Komisyonu da 19 Maysta stanbul hkmeti yelerinin Hynet-i Vataniyye Kanununa gre gyaben yarglanmasn ve Damad Ferid Paann vatandalktan karlmasn kararlatrd. Trkiye Byk Millet Meclisi hkmeti, igallerden daha tehlikeli hale gelen ve Ankaray tehdit eden Dzce isyann bastrmak iin, Yunan ordusuyla arpan eteleri Ali Fuad Paa (Cebesoy) ve Refet Bey (Bele) emrine vererek iki koldan isyan blgesine gnderdi. syan bastrlmak zereyken Anzavur nc defa ortaya kp 15 Maysta Geyve Boazndaki mill glere saldrd. Kazand kk baarlar byk zafer olarak duyurulduundan Damad Ferid Paa zaferi kutlamak zere 20 Maysta zmite geldi. Ancak Anzavurun attan derek ayan krdn ve savaamayacan renince hayal krklna urad. Mill kuvvetler Dzce ayaklanmasn bastrp asileri destekleyen ngilizleri zmite kadar srd. stanbulun da ele geirilecei sylentilerinin kmas mttefikleri tellandrd. Mustafa Kemale kar harekete gemekten ekinen ngilizler, Geyvede bulunan Kuvyi Milliye Komutan Ali Fuad Paaya bavurup mtareke talebinde bulundular. Ancak zmitin boaltlmas artn kabul etmediler. zmitten stanbula kadar uzanan blgede ngiliz birlikleri arasna yerletirilmi bulunan Kuv-yi nzibtiyye iinde de mill kuvvetlere katlma istei belirdi. Birliin kumandan Suphi Paa, Ali Fuad Paa ile temasa geerek durumu bildirdi. Kumandanlar arasnda varlan mutabakat gereince mill kuvvetler gstermelik bir saldr harektnda bulununca Kuv-yi nzibtiyye birlikleri de tehizatlaryla birlikte onlara katld. Bu srada balayan Yldzeli, Yozgat ve Bozkr isyanlar hzla yayld. erkez Ethem kuvvetleri isyanlar bastrmak zere Yozgata sevkedilince Yunanistan 4 Haziranda Bat Trakyay igal edip Meri kenarna kadar geldi. Pariste bulunan Sadrazam Damad Ferid Paa, Yunan ilerlemesinin karklklar daha da arttracan ileri srerek Trke konuulan yerlerin istikllini tanyan bir antlama imzalanmasn teklif ettiyse de mttefikler Yunanistana Bursaya kadar ilerleme izni verdiler. ngiltere, Kuv-yi Milliye zmitte mtarekeyi bozduu iin Yunanllara izin verildiini aklad. 22 Haziranda koldan harekete geen Yunan birlikleri Akhisar, Krkaa, Soma ve Balkesirden sonra 8 Temmuzda Bursay ele geirdi. Dier taraftan 26 Haziranda Alaehir, 3 Temmuzda Nazilli igal edildi. ngilizler, Trk kuvvetlerini cepheden uzak tutmak iin Marmarann gney kylarn gzleyerek ve i ayaklanmalar destekleyerek Yunanllara yardmc oluyordu. Bursann igali ve Yunanllarn burada medfun ilk Osmanl hkmdarlarnn mezarlarna kar irkin davranlar lke apnda infial uyandrd. Mecliste olaylarn bu noktaya gelmesinden sorumlu tutulan Mustafa Kemal Paa eletirildi. Paa da verdii cevapta yenilginin asl sebebinin i ayaklanmalar olduunu aklad. isyanlarla dmann asker harekt arasnda sk bir balant vard; Yunan saldrlaryla i isyanlar deta bir merkezden ynetiliyordu. 1920 yl sonuna kadar Yunan kuvvetleri bir yerde saldrya getiklerinde baka bir yerde de isyan kartlyordu. Snrl saydaki kuvvetlerin nemli bir

ksm ayaklanmalar bastrmak zere cephelerden ayrldndan dman kolayca ilerleyebiliyordu. Genellikle padiah ve dini kurtarmak iin mcadele ettiklerini syleyen siler Yunan ordusu ve ngiliz subaylaryla birlikte hareket ediyordu. Dzce isyann bastran glerin bir ksm Yozgata, bir ksm cepheye gnderilince ngilizlerin tevikiyle 8 Austosta ikinci Dzce ayaklanmas balatld. Yozgat isyann bastran erkez Ethem kuvvetlerinin Yunan ilerlemesi karsnda geri arlmasyla da 6 Eyllde ikinci Yozgat ayaklanmas ortaya kt. Meclis, daha ok asker kaaklarnn kard isyanlar nlemek iin 11 Eyllde stikll mahkemelerini kurdu. Dzce isyan 23 Eyllde bastrlrken 3 Ekimde Konyada balayan Deliba isyan Ispartaya kadar yayld. Ankaray g durumda brakan Bozkr ve Konya ayaklanmalar 15 Kasmda bastrlabildi. erkez Ethem kuvvetleri tekrar Yozgata gnderilerek blgedeki isyanlar tam olarak 30 Aralkta bertaraf edildi. Yunanistan tarafndan desteklenen Pontus isyanlar, bata Topal Osman olmak zere blgede kurulan milis gleri ve ordu birliklerinin i birliiyle bastrld. Yunanistann ksa zamanda kazand baarnn sarholuu iinde bulunan mttefikler, bar imzalamak veya reddetmek zere Osmanl Devletine 27 Temmuz akamna kadar on gn sre tandlar. Yunan ordusunun 20 Temmuzda btn Trakyay ele geirmesi karsnda panie kaplan padiah 22 Temmuzda Saltanat rasn toplad. rada nce hkmetin gr soruldu. Damad Ferid Paa bar artlar kabul edildii takdirde Osmanl Devletinin belli snrlar iinde kalacan, aksi halde taksim edileceini syledi. Baz deiikliklerle antlamann kabuln teklif etti ve bu teklif benimsendi. Yksek komiserler, Anadoluya bir nasihat heyeti gnderilerek mill hareket devam ettii takdirde mttefiklerin asker harekt srdreceinin, stanbulun tamamen elden kacann ve Trkiyenin ortadan kalkmasnn kanlmaz olduunun anlatlmasn istedi. Mill hareketi bastrmak zere hkmette deiiklik yapan Damad Ferid Paa, Kuv-yi Milliyecileri sulayan sert bir bildiri yaymlad. Osmanl delegeleri de 10 Austos 1920de Sevr Antlamasn imzalad. Yunanllar, Ankarann reddettii ve padiahn da onaylamad antlamay kabul ettirmek iin Gedizden sonra 29 Austosta Uak da igal ettiler. Ankara stikll Mahkemesi, 7 Ekimde Damad Ferid Paa ile birlikte antlamay imzalayanlar gyaben idama mahkm etti. Yksek komiserler Anadolu ile anlaabilecek bir hkmetin kurulmasn resmen padiahtan istediler. 21 Ekimde oluturulan Ahmed Tevfik Paa hkmetine bir nota vererek Anadolu ile uzlamak suretiyle antlamann onaylanmasn ve yaplacak yardmn buna bal olduunu bildirdiler. Bursada bulunan Yunan birlikleri 25 Ekimde negl ve Yeniehiri ele geirdi. Yunan ilerlemesinin milis gleriyle nlenmesi mmkn olmadndan bat cephesi yeniden dzenlenerek kuzey blm Bat Cephesi adyla smet Beyin (nn), gney blm de Refet Beyin kumandasna verildi. Mustafa Kemal Paa, yeni kumandanlara dzenli ordu ve byk svari birlii oluturulmas ve ete tekiltnn kaldrlmas tlimatn verdi. Bata Demirci Mehmed Efe olmak zere btn eteler datlarak orduya kaydedildi. Ancak erkez Ethem ve kardeleri bat cephesi kumandannn emirlerine uymamakta direndiler. Ethem Bey ve Kuv-yi Seyyre ad verilen gezici birliinin bilhassa i ayaklanmalarn bastrlmasnda nemli hizmetleri olmutu. Mustafa Kemal Paa meseleyi bar yoluyla halletmeye alt. Ethem ve kardelerini smet Beyle grtrp anlamazl gidermek iin 3 Aralkta Eskiehire geldi. Ayn gn Ermenistanla Trkiye Byk Millet Meclisi hkmeti arasnda Gmr Antlamas imzaland. Ankarann imzalad bu ilk antlama ile Kars, Sarkam, Kazman, Kulp ve Idr tekrar Trk topraklarna katld. Buradaki birlikler ve Ermenilerden elde edilen silhlar bat cephesine nakledildi. Bu arada stanbul hkmetinin gnderdii heyetle 5

Aralkta Bilecikte gren Mustafa Kemal Paa stanbul hkmetini tanmadn aklayarak Dahiliye Nzr Ahmed zzet ve Bahriye Nzr Slih paalarn da iinde bulunduu heyet yelerini Ankaraya gtrd. Dier taraftan erkez Ethem ve kardeleri uzlamaya yanamaynca, 27 Aralkta kendilerine kar asker harekt balatld. Gedizde 5 Ocak 1921 tarihinde atmalar balaynca, Yunan birlikleri de Afyon ve Eskiehire doru iki koldan harekete geti. smet Bey kumandasndaki dzenli ordu birlikleri, say ve tehizat bakmndan stn olan Yunan kuvvetlerini 10 Ocakta nnde malp ederken Gedizde btn kuvvetleri kertilen erkez Ethem ve kardeleri de Yunanllara snd. Ankara hkmetinin gneyde Franszlara, douda Ermenilere ve batda Yunanllara kar kazand baarlar zerine mttefikler 21 ubatta Londra Konferansn toplamay kararlatrdlar. 26 Ocakta Osmanl hkmetini konferansa davet ederken murahhas heyetinde Ankara hkmetince belirlenecek yetkili kiilerin de bulunmasn art kotular. Buna itiraz eden Mustafa Kemal Paa, padiahn Trkiye Byk Millet Meclisi hkmetini lkenin tek mer ynetimi olarak tanmasn istediyse de uzlama salanamadndan Ankara hkmeti talya vastasyla kendini konferansa davet ettirdi. 12 Martta sona eren konferansta Fransa ile talya Sevr Antlamasnda baz deiiklikler yaplmasn isterken ngiltere ile Yunanistan buna kar ktklarndan bir netice alnamad. Hariciye Vekili Bekir Smi Beyin mttefiklerle ayr ayr imzalad szlemeler meclis tarafndan reddedildi. Trkiye Byk Millet Meclisi hkmetini tand halde ittifaktan ekinen Rusya ile 16 Martta Moskovada bir dostluk antlamas imzaland. Rusya, Trkiye tarafndan tannmayan bir antlamann kendilerince de tannmayacan, kapitlasyonlarn kaldrlmasn ve Ankara hkmetine iki tmene yetecek kadar silh ve cephane ile 10 milyon altn ruble yardm vermeyi taahht etti. Batum Grcistana braklmakla birlikte Msk- Millyi tand ve Gmr Antlamas hkmlerini kabul etti. Bylece Batum hari, 1878 Berlin Antlamas ile Osmanl Devletinden kopard sancaktan Kars ve Ardahann tekrar Trkiye topraklarna katlmasn kabul etmi oldu. Dier sorunlar 13 Ekim 1921de imzalanan Kars Antlamas ile giderildi. zmire yeni kuvvetler karan ve ngilizlerce kkrtlan Yunanllar, Londra Konferansnn antlamann kabul veya reddi iin tand sre dolmadan 23 Martta yeniden harekete geerek Bilecik ve Afyonu igal ettiler. Ankara hkmeti stn dman gcne kar koyabilmek iin Trkiye Byk Millet Meclisi Muhafz Taburunu da cepheye gnderdi. Dman 1 Nisanda yine nn srtlarnda durduruldu. Aslhanlarda ar yenilgiye uratlarak 7 Nisanda Afyon geri alnd. Mustafa Kemal Paann smet Paaya gnderdii kutlama telgrafnda da aklad gibi milletin mks talihinin yenildii II. nn zaferi btn lkede ve zellikle stanbulda mitinglerle kutland. stanbul gazeteleri zaferin bykl ve nemi hakknda yazlar yaymlarken ilk defa Mustafa Kemalin resmini bast. Zafer d basnda da ilgiyle karland. Yksek komiserler 18 Maysta mttefik igal kuvvetlerinin tarafszln iln ettiler. Londrada toplanan mttefikler, zmire Trk hkimiyeti altnda muhtariyet verilmesini ve Trk-Yunan mcadelesini sona erdirmek zere ara buluculuk yapmay kararlatrdlar. Yunanistan Kral Konstantin 13 Haziranda ordunun bana gemek zere zmire geldi. Anadoludaki glerini on bir tmene karan Yunanllar, mttefiklerin ara buluculuk teklifini 21 Haziranda reddedip 10 Temmuzda saldrya getiler. Savaa hazrlksz yakalanan Trk ordusu Mustafa Kemal Paann emriyle Eskiehiri boaltp Sakaryann dousuna ekildi. Yunanllar bunu yenilgi olarak gsterip zaferlerini iln ederken Trk halk mateme brnd. Bu arada baz mebuslar, Mustafa

Kemalin ordunun banda bulunmamasn eletirdi. Erkn- Harbiyye-i Ummiyye Reisi Fevzi Paa yenilginin sorumluluunu stlendii halde eletiriler durmad. Mustafa Kemal Paa, Trkiye Byk Millet Meclisinin sahip olduu btn yetkilerin ay sreyle kendisine verilmesi durumunda bakumandanl kabul edebileceini bildirdi. Baz mebuslar, meclis yetkilerinin tek kii zerinde toplanmasn sakncal bularak kar ktlarsa da 5 Austos 1921de Bakumandanlk Kanunu kabul edildi. Bakumandan meclisin btn yetkilerini tadndan yaymlayaca emirler kanun hkmnde olacakt. Yunan ordusunu Anadolunun harm-i ismetinde bomak iin her areye bavurulacan aklayan Mustafa Kemal Paa 7 Austostan itibaren Teklf-i Milliyye ad verilen on emirnme yaymlad. Ordunun giyim, yiyecek, ara gere ve silh ihtiyacnn karlanmas iin Teklf-i Milliyye komisyonlar kurularak halkn elinde bulunan yiyecek ve giyeceklerin % 40, nakliye arac ve hayvanlarn da % 20si topland. Silh bulunanlara teslim etmeleri iin gn sre tannd. Emirlere uymayanlar stikll Mahkemeleri tarafndan ar cezalara arptrldndan ordunun ihtiyalar ksa zamanda saland. Paris Konferans 9 Austosta tarafszlk karar ald. Yunanllarn byk destekleyicisi ngiliz Babakan Lloyd George, Sevr Antlamasnn yrtldn ve silh ticaretinin serbest brakldn aklad. Mttefikler, artk kendilerini desteklemeyeceklerini aka bildirdii halde 13 Austosta birliklerini harekete geiren Yunan kral ngiliz irtibat subaylarn Ankarada verecei ziyafete davet etti. 16 Austosta Avam Kamarasnda konuan Lloyd George ise Trkleri uzlamaya zorlamak iin kendilerinden Anadoluya ordu gndermelerini bekleyenlerin yanldn, sadece her iki taraf sonuna kadar savatrmak istediklerini ve harbin kendilerine olaylara sayg gstermeyi rettiini aklad. hafta sren ve Sakarya Muharebesi ad verilen sava 12 Eyllde dmann ar yenilgisiyle sonuland. Yunan birlikleri Eskiehir-Afyon hattna ekildi. Meclis 19 Eyllde Mustafa Kemal Paaya mirlik rtbesi ve gazilik unvan verdi. Sakarya zaferinden sonra, Fransa ile 20 Ekimde imzalanan Ankara Antlamas Trkiye iin byk bir diplomatik zafer oldu. nk mttefiklerden biri Trk mill isteklerini ilk defa kabul etmi ve Ankara hkmetini resmen tanm oluyordu. Antlama ile Fransa igal etmekte olduu Anadolu topraklarndan ekildi. Bugnk snrlarla Suriye ve Lbnan Fransz ynetimine braklrken skenderun ve Antakyada Trkenin ve Trk kltrnn korunduu zel bir Fransz idaresi kuruldu. Franszlarla i birlii yapan Ermeniler kitleler halinde blgeyi terketti. Buradaki birlikler bat cephesine kaydrld. ngilizlerle Ankara arasnda esirlerin deitirilmesi konusunda 23 Ekimde uzlama saland. Mustafa Kemal Paa kurtuluun kesin bir asker zafere bal olduunu sylerken mecliste ona muhalif olanlar, ngilizlerle uzlama yollarnn aratrlmasn ve Tevfik Paa gibi lml stanbul hkmetleriyle birlikte hareket edilerek siyas zm bulunmasn istiyordu. Bakumandanlk sresi 5 Kasmdan itibaren ay daha uzatld halde tartmalar durmad. Hkmet, hem muhalefeti tatmin etmek hem mttefiklerin dncesini renmek iin Hariciye Vekili Yusuf Kemal Beyi (Tengirenk) grevlendirdi. 15 ubat 1922de padiah ve hkmet yeleriyle gren Kemal Bey, padiaha Trkiye Byk Millet Meclisini tanmasn ve ayn hedefe birlikte yrmeyi teklif ettiyse de cevap alamad. Paris ve Londrada yapt temaslardan da henz Trk mill davasnn kabul edilmediini anlad. Franszlar, Trklerin istedii silh ve malzemeyi vermeyi kabul ederken Msk- Millyi tanmaktan ekinerek mttefikleriyle birlikte hareket edeceklerini belirtiyorlard. Yunanllarn Anadoludan ayrlmasn istediklerini syleyen ngilizler ise nce mtareke imzalanmas gerektiini

savunuyorlard. ngiliz Avam Kamarasnda da Londra Konferans kararlarn ve Lord Curzonun ara buluculuunu kabul etmeyen Yunanistana mttefik muamelesi yaplmamas ve ekonomik abluka uygulanmas isteniyordu. G durumda kalan Yunanistan, mttefiklerin 22 Martta yaptklar mtareke teklifini hemen kabul etti. Ankara cevabn bildirmeden 26 Martta Sevr Antlamasnn baka ekilde ifadesi olan bar teklifi geldi. hafta iinde dzenlenecek konferansta antlamann imzalanmas isteniyordu. Ankara 5 Nisanda verdii cevapta mtarekeyle Yunanistann Anadoluyu boaltmay kabul etmesi halinde delegelerini gnderebileceini bildirdi. Ancak bu kabul edilmedi. Yeni bir savan eiine gelindii bir srada bakumandanlk sresinin uzatlmas iin 4 Maysta yaplan mzakereler srasnda yetmi iki mebus kanundaki yetkilerin kaldrlmasn istedi. Mustafa Kemal Paann katlmad oylamadan olumsuz karar knca hkmet istifa etti. Mustafa Kemal Paann 6 Maystaki gizli oturumda yapt aklamalardan sonra bakumandanlk sresi ay daha uzatld. talyanlarn 18 Nisanda boaltmaya balad Menderes vadisini igal eden Yunanllar 7 Haziranda Samsunu bombalad. zmirin kendisinden geri alnaca fikrinin yaygnlamas karsnda 27 Temmuzda yonyann muhtariyetini iln etti. Trkleri bara zorlamak iin stanbulu igale kalkt. Mttefikler, stanbulu Yunan saldrsndan korumak iin 31 Temmuzda ordularna hareket emri verdi. Asker hazrlklarn srdren Ankara hkmeti Bat Cephesi Komutanln iki ordu halinde tekiltlandrd. Birinci Ordu Nreddin Paann, kinci Ordu Yakup evki Paann (Suba) kumandasna verildi. Subay ihtiyac esaretten dnen yedek subaylarla, er ihtiyac da 13151317 doumlular silh altna alnarak karland. Bat cephesinde ilk defa 200.000e yakn kuvvet topland. Silh ticareti 10 Austos 1921de serbest brakldndan Hindistan Hilfet Komitesinin, Rusya araclyla Buhara Hanlnn ve dier mslman topluluklarn gnderdii paralarla silhcephane ve uak satn alnd. Osmanldan kalan uaklar tamir edilerek on uaktan oluan bir tayyare bl oluturuldu. Asker hazrlklar tamamlandktan sonra bir defa daha diplomasi yoluyla bar salamay denemek zere Dahiliye Vekili Fethi Bey (Okyar) Avrupaya gnderildi. Fethi Beyle grmekten kanan ngilizler bu safhada mzakere istemediklerini syleyip btn bar yollar kapadlar. Fethi Bey, hkmete verdii raporunda mill amalarn ancak asker faaliyetlerle salanabileceini bildirdi. Mill Mcadeleyi sonulandran Byk Taarruz 26 Austos 1922 gn balad. ki gnde kuvvetlerinin yars sava d braklan Yunan ordusu kuatma altna alnd. Kuatma harekt, 30 Austosta bizzat Bakumandan Mustafa Kemal Paann ynettii, Bakumandanlk Muharebesi ad verilen meydan savayla tamamland. Mustafa Kemal Paa, ar yenilgiye uratld halde henz yok edilemeyen ve panik halinde kaan dmann toparlanmasn nlemek iin mehur, Ordular ilk hedefiniz Akdenizdir ileri! emrini verdi. Trk birlikleri, dmann durmasna ve yeniden toparlanmasna frsat vermemek iin takibe balad. Yunanistann 2 Eyllde mttefikler vastasyla yapt mtareke teklifine 5 Eyllde cevap veren Bakumandan Mustafa Kemal Paa, mtarekenin sadece Trakya iin sz konusu olabileceini syledi. Yunan bakumandan vekili Trikopis bata olmak zere pek ok subay ve er Trk birliklerine teslim oldu. Yunan birlikleri ve onlarla beraber kaan yerli Rumlar yerleim yerlerini yamalyor ve atee veriyorlard. Trk birliklerinin Yunanllarn atee verdikleri Manisaya girip zmire yaklamalar zerine, iki yl nce Trkiye Byk Millet Meclisi bakanlk krssne rtlen siyah rt kaldrlp yerine yeil bir rt kondu. Nreddin Paaya bal birlikler 9 Eyllde zmire girerek hkmet konandaki Yunan bayran indirip yerine Trk bayran ektiler. ok sayda dman askeri esir edildi. Ertesi gn Mustafa Kemal Paa zmire girdi. tilf devletlerinin zmirde bulunan temsilcileri Nreddin Paaya tebrik ziyaretinde bulundular. ngiliz Amirali Brock ile Konsolos Lamb, Ankara hkmetinin kendileriyle

sava halinde olup olmadn renmek istiyorlard. Mustafa Kemal Paa, ngiltere ile aralarnda siyas ilikilerin bulunmadn, fakat olmasn arzu ettiklerini bildirdi. Ancak 12 Eyllde Ermeni mahallesinde balayan ve ehrin deiik yerlerinde gn sren yangnn Ermeni ve Rum etelerince karld ve ngiliz konsolosu tarafndan desteklendii sylentisi ilikileri gerginletirdi. Dier taraftan Trk ordusunun Bursadan anakkaleye doru yrye gemesi ngilizleri tellandrd. ngiliz hkmeti 15 Eyllde Boazlarn kuvvet kullanlarak savunulmasn kararlatrd. Fransa ve talya, ngiltere ile birlikte 18 Eyllde Boazlarn tarafszlnn korunmas iin nota verdikleri halde sadece diplomatik giriimlere katlabileceklerini aklayarak Anadolu tarafndaki askerlerini Avrupa yakasna ektiler. stanbula girildii takdirde mslman-hristiyan atmasndan ekindiklerini syleyen Fransz Generali Pelle, Mustafa Kemalle grp tarafsz blge olarak belirledikleri Boazlara girilmemesini rica etti. Paa da Trkiye Byk Millet Meclisi hkmetinin tarafsz blge diye bir yer tanmadn, Yunan igalindeki topraklar kurtarmak iin her areye bavurulacan bildirdi. Trk birlikleri 23 Eyllden itibaren Boazlar blgesine girmeye balad. Franszlar, Edirne dahil Dou Trakyann Trklere verilerek barn diplomasi yoluyla salanmasn istiyor ve kesinlikle savamaktan kanyorlard. Mttefikler, Pariste yaplan tartmalardan sonra hazrladklar notay 24 Eyllde Ankaraya verdiler. Buna gre dzenlenecek bar konferansna Ankara hkmeti de katlacakt. Trkler tarafsz blgeye girmedikleri takdirde mttefikler Trakyann Trkiye tarafndan igalini kabul edebileceklerdi. Boazlara serbestlik stats verilecekti. Konferanstan nce Yunan kuvvetlerinin belirlenecek bir noktaya kadar geri ekilmesi iin mttefikler nfuzlarn kullanacaklard. Bu konularn grlmesi amacyla zmitte veya Mudanyada mttefik devletler generalleriyle hemen toplanlacakt. 26 Eyllde Mustafa Kemal Paaya bir telgraf gnderen ngiliz Generali Harington Trk birliklerinin geri ekilmesini istedi. anakkaledeki ngiliz kumandan da Trk birliklerine 27 Eylle kadar sre tand. ki taraf da geri adm atmaynca araclk yapmak zere Franklen Bouillon zmire geldi. Mustafa Kemal Paa, Fransz temsilciyle yapaca toplantya Vekiller Heyeti Bakan Rauf Bey ile Hariciye Vekili Ysuf Kemal Beyi de ardndan temsilcinin mttefikler adna yapt mracaat Trkiye Byk Millet Meclisi hkmetine yaplm kabul edildi. Kuvvete bavurulmamasn, tarafsz blgeye girilmemesini isteyen ve konferansta Trk isteklerinin kabul edileceini syleyen Bouillonun verdii teminata gvenilerek mttefiklerin 24 Eyll tarihli notasna 29 Eyllde cevap verildi. dilne bir barn salanmas iin asker harektn durdurulduu, Yunan ordusunun Meriin batsna kadar ekilmesi gerektii ve Mudanyada mttefik generalleriyle bir konferans yaplabilecei bildirildi. stanbuldaki yksek komiserlerin katld konferans smet Paann bakanlnda 3 Ekimde balad. etin mzakereler neticesinde 11 Ekimde Mudanya Mtarekesi imzaland. Bylece savalmadan Dou Trakya ve stanbul tekrar Trk topraklarna katlm oldu. Sadrazam Tevfik Paa, 17 Ekimde Mustafa Kemal Paaya gnderdii telgrafta kazanlan zaferin Ankara-stanbul ikiliini ortadan kaldrdn ve mill birlii saladn syleyip artk Ankarann stanbula tbi olmas gerekeceini anlatmaya alrken Trakyay teslim almak iin 19 Ekimde stanbula gelen Refet Paa padiah yokmu gibi davrand. tilf devletlerinin 27 Ekimde Trkiye Byk Millet Meclisi hkmetiyle birlikte stanbul hkmetini de Lozan Konferansna davet etmeleri Ankarada tepkiyle karland. Refet Paa, 29 Ekimde padiah ziyaret ederek Trkiye Byk Millet Meclisinin ve onun oluturduu hkmetin bir gerek olduunu, artk bir mna ifade

etmeyen stanbul hkmetinin derhal datlmasn ve tilf devletleriyle srdrlen ilikilerin kesilmesini bildirdi. Padiahn teklifi reddetmesi ve stanbul hkmetinin konferansa katlma konusunda srar etmesi saltanatn geleceiyle ilgili karar alnmasn hzlandrd. Padiah ve hkmetinin durumu hakknda mecliste mzakere ald. Baz konumaclarn stanbulda hkmet adyla bir heyet tanmadklarn ve bu kimselerin vatana ihanet suundan yarglanmas gerektiini sylemeleri zerine Salk Vekili Rza Nur ile Erzurum mebusu Hseyin Avninin (Ula) hazrlayp seksen mebusun imzalad nerge meclise verildi. nergede Osmanl Devletinin tarihe kart, yeni bir Trk devletinin doduu ve hkimiyetin millete verildii aklanyordu. Rauf Bey ve baz mebuslar, olaan st artlarn oluturduu Trkiye Byk Millet Meclisinin grev ve yetkilerinin olaan st durumla snrl bulunduunu, hilfet ve saltanatn esaretten kurtarlmasndan, vatan ve milletin bamszlnn elde edilmesinden sonra meclisin varlnn ve yetkilerinin de sona ereceini ileri srerek nergeye kar kt. Meclisin alndan beri yaygn olan bu gre Mustafa Kemal Paa ve baz arkadalar da katlmakla birlikte asl amalar zaman geldiinde yeni ve mill bir devlet kurmakt. Nitekim Mustafa Kemal Paann 13 Eyll 1920de meclise sunduu, 20 Ocak 1921de kabul edilen Teklt- Essiyye Kanununa temel olan halklk programnda hilfet ve saltanat kurtarldktan sonra padiah ve halifenin anayasa erevesinde yerini alaca belirtilmiti. Bu srada Mdfaa-i Hukuk grubunda yapt konumada saltanatn mrn doldurduunu syleyen Mustafa Kemal Paa, meclisin 1 Kasmdaki oturumunda Trk-slm tarihinden rnekler verip halifeliin nasl ortaya ktn anlatarak hilfetin saltanattan ayrlabileceini savundu. nerge komisyonda grlrken hilfetin saltanattan ayrlamayaca ileri srlnce Mustafa Kemal Paa hkimiyet ve saltanatn hi kimseye kanunun icab olduu iin verilmediini, kuvvet ve kudretle alndn, meselenin bir gerei ifadeden ibaret bulunduunu ve bunun mutlaka yaplmas gerektiini syledi. Nihayet komisyonun hazrlad karar tasars meclisin ikinci oturumunda oy okluuyla kabul edildi. Kararda Osmanl saltanatnn hukuken sona erdii, Trkiye halknn Trkiye Byk Millet Meclisi hkmetinden baka hkmet ekli tanmad, stanbul hkmetinin 16 Mart 1920den itibaren ve ebediyen tarihe intikal etmi sayld, hilfet makamnn Trkiye Devletine dayand, Osmanoullarna ait olduu ve hilfet makamna Trkiye Byk Millet Meclisi tarafndan tayin yaplaca aklanyordu. Son padiah VI. Mehmed, 4 Kasmda istifa eden Ahmed Tevfik Paann yerine tayin yapmayarak Trkiye Byk Millet Meclisinin iradesine boyun edi. lkeyi terkedince de Trkiye Byk Millet Meclisi 18 Kasmda kendisini haledip 19 Kasmda Abdlmecid Efendiyi halifelie getirdi. Lozan Konferansna tek bana katlan Trkiye Byk Millet Meclisi hkmeti ncelikle bamszlnn tannmas iin alt. Mttefikler ve bilhassa ngiltere ise hl Osmanl Devleti dzenini srdrmek istiyordu. Onlar asndan Trkiye, Yunanistan yenmi olsa da I. Dnya Savanda tilf devletlerine yenilmi bir lkeydi. Trkiye, yeni bar dzenini milletleraras hukuk ilkelerine dayandrmak isterken mttefikler Sevr Antlamas temeli zerinde yaptklar kk deiiklikleri, son fedakrlklar olarak ileri sryordu. Bu farkl yaklamlar yznden konferansa ara verildi. Mecliste ok sert tartmalar oldu. Mustafa Kemal Paann nerisiyle Trkiye Byk Millet Meclisi, 1 Nisanda seimlerin yenilenmesine karar vererek kesintisiz yldr srdrd almalarn 16 Nisandaki toplantsyla sona erdirdi. 23 Nisanda balayan ikinci devre Lozan grmeleri meclisin kapal olduu dnemde yrtld ve 24 Temmuz 1923te Lozan Antlamasnn imzalanmasyla neticelendi. Daha ok Mustafa Kemal Paann gsterdii adaylarn

seildii yeni meclis 11 Austosta almalarna balad ve 23 Austosta antlamay onaylad. Antlama, bir yandan I. Dnya Savan Trkiye asndan sona erdirirken bir yandan da Osmanl Devletini hukuk ve mal adan tasfiye edip yeni Trkiye Devletinin milletleraras temele oturtulmasn salad. Yabanc glerin stanbuldan ekilmesi, 6 Ekimde kr Nil Paa kumandasndaki Trk birliklerinin stanbula girmesiyle tamamland. Ankara 13 Ekimde yeni devletin baehri olurken 29 Ekim 1923te Trkiye Devletinin ynetim eklinin cumhuriyet olduu iln edildi. Halifelik saltanat makam gibi al-glandndan 3 Mart 1924te kaldrlarak Osmanl hnedan mensuplarnn tamam yurt dna karld.

BBLYOGRAFYA

Mustafa Kemal Atatrk, Nutuk (Ankara 1927), stanbul 1961, I-III; Atatrk zel Arivinden Semeler, Ankara 1981; Atatrkn Mill D Politikas: Mill Mcadele Dnemine Ait 100 Belge (1919-1923), Ankara 1992, I; Mehmed Arif, Anadolu nklb, Milli Mcadele Anlar: 1919-1923 (haz. Blent Demirba), stanbul 1987; E. Behnan apolyo, Kemal Atatrk ve Mill Mcadele Tarihi, Ankara 1944; Kzm Karabekir, stikll Harbimizin Esaslar, stanbul 1951; a.mlf., stikll Harbimiz, stanbul 1960; Ali Fuat Cebesoy, Mill Mcadele Hatralar, stanbul 1953; Tevfik Byklolu, Trakyada Mill Mcadele, Ankara 1955, I; M. Tayyib Gkbilgin, Mill Mcadele Balarken, Ankara 1959-65, I-II, tr.yer.; Trk stikll Harbi (nr. Genelkurmay Bakanl), Ankara 1962-75, I-VII; Sabahattin Selek, Anadolu htilli, stanbul 1966, I-II; Mazhar Mfit Kansu, Erzurumdan lmne Kadar Atatrkle Beraber, Ankara 1966-68, I-II, tr.yer.; Sivas Kongresi Tutanaklar (haz. Ulu demir), Ankara 1969; Taner Baytok, ngiliz Kaynaklarndan Trk Kurtulu Sava, Ankara 1970, tr.yer.; Kzm zalp, Mill Mcadele: 1919-1922, Ankara 1971-72, I-II; A. J. Toynbee, Trkiye: Bir Devletin Yeniden Douu (trc. Kasm Yargc), stanbul 1971; G. Jaeschke, Kurtulu Sava ile lgili ngiliz Belgeleri (trc. A. Cemal Kprl), Ankara 1971; a.mlf., Trk Kurtulu Sava Kronolojisi, Ankara 1970-73, I-II; Salhi R. Sonyel, Trk Kurtulu Sava ve D Politika, Ankara 1973-86, I-II; a.mlf., Kurtulu Sava Gnlerinde ngiliz stihbarat Servisinin Trkiyedeki Eylemleri, Ankara 1995; Heyet-i Temsiliye Kararlar (haz. Bekir Stk Baykal), Ankara 1974; Osman Ulagay, Amerikan Basnnda Trk Kurtulu Sava, stanbul 1974; Heyet-i Temsiliye Tutanaklar (haz. Ulu demir), Ankara 1975; E. J. Zrcher, Milli Mcadelede ttihatlk (trc. Nzhet Saliholu), stanbul 1987, tr.yer.; Ayferi Gze, Trk Kurtulu Sava ve Devrim Tarihi, stanbul 1989; Mustafa Balcolu, Belgelerle Mill Mcadele Srasnda Anadoluda Ayaklanmalar ve Merkez Ordusu, Ankara 1991, tr.yer.; Selahattin Tansel, Mondrostan Mudanyaya Kadar, stanbul 1991, IIV; Mustafa Keskin, Hindistan Mslmanlarnn Milli Mcadelede Trkiyeye Yardmlar (19191923), Kayseri 1991; Sina Akin, stanbul Hkmetleri ve Mill Mcadele, stanbul 1998, I-II; Mesut Aydn, Mill Mcadele Dneminde TBMM Hkmeti Tarafndan stanbulda Kurulan Gizli Gruplar ve Faaliyetleri, stanbul 1992; Ali etinkayann Milli Mcadele Dnemi Hatralar, Ankara 1993; Bilge Yavuz, Kurtulu Sava Dneminde Trk-Fransz likileri, Ankara 1994, tr.yer.; L. Kinross, Atatrk Bir Milletin Yeniden Douu (trc. Necdet Sander), stanbul 1994, s. 201-416; Zeki Sarhan, Kurtulu Sava Gnl, Ankara 1996, I-IV; Mehmet Fatiolu, Sultan Vahdeddin ve Mustafa Kemal Paa Mill Mcadelede, Kahramanmara 1996; Turgut zakman, Vahidettin, Mustafa Kemal ve Mill

Mcadele, Ankara 1997; Zekeriya zdemir, Balkesir Blgesinde Milli Mcadele Hareketleri, Ankara 1997; a.mlf., Balkesir Blgesinde Milli Mcadele nderleri, Balkesir 1998; Bayram Sakall, Milli Mcadelenin Sosyal Tarihi Mdafaa-i Hukuk Cemiyetleri, stanbul 1997; Mustafa Albayrak, Mill Mcadele Dneminde Bat Anadolu Kongreleri, Ankara 1998; Mcteba lgrel, Mill Mcadelede Balkesir Kongreleri, Ankara 1999; A. M. amsutdinov, Mondrostan Lozana Trkiye Ulusal Kurtulu Sava Tarihi: 1918-1923 (trc. Ataol Behramolu), stanbul 1999, s. 55-301; Emel Akal, Mill Mcadelenin Balangcnda Mustafa Kemal ttihat Terakki ve Bolevizm, stanbul 2002; erafettin Turan, Mustafa Kemal Atatrk, Ankara 2004, s. 199-366; Vehbi Ziya Dmer, stiklal Harbi, TA, XX, 373-398; Mtareke ve Mill Mcadele, TCTA, IV-V, 1109-1210. Cevdet Kk

MLL TETEBBLAR MECMUASI


1915 ylnda be say kan ilm dergi. Maarif Nzr Ahmed kr Beyin giriimleri ve 10 Mart 1331 (23 Mart 1915) tarihli iradeyle kurulan sr- slmiyye ve Milliyye Tedkik Encmeni (Encmen-i Tedkik) tarafndan slm medeniyeti ve Trk kltryle ilgili din, ahlk, hukuk, iktisat, lisniyat, bediyat, fenniyat, bnye-i ictimiyye tedkikat hedeflerine ynelik olarak iki ayda bir neredilmesi planlanmtr. lm bir heyet olarak teekkl eden Encmen-i Tedkik, kurulu gayesiyle ilgili konularda aratrmalarda bulunmak ve ulaaca sonular yaymlamak zere Maarif nzr tarafndan hazrlanan yirmi drt maddelik tlimatnmeye (MTM, sy. 1, s. 188-191) uyarak alt. Encmenin ilk dokuz yesi Drlfnun hocalarndan Aaolu Ahmed, Halim Sabit (ibay), Ziya Gkalp, Kprlzde Mehmed Fuad, Mustafa eref ile Meclisi Shhiyye zas Hseyinzde Ali, Gelenbev ddsi Mdr emseddin (Gnaltay), eski Halep Defterdar Ali Emr Efendi ve Adliye Nezreti mfetti-i umm muavini Yusuf Kemaldi (Tengirenk). Bu heyete Beyazt dersimlarndan ktphne-i umm hfz- ktb smail (Saib Sencer), dersim erefeddin (Yaltkaya), Vef Sultnsi retmenlerinden Rifat ve Marif-i Ummiyye Nzr Ahmed kr Bey de dahil oldu (a.g.e., I, sy. 1, s. 190-191). Daha sonra mslman aratrmaclardan asl, yerli ve yabanclardan fahr ve muhabir yeler seilerek Encmen-i Tedkik gelitirildi ve geniletildi (a.g.e., I, sy. 3, s. 576; II, sy. 4, s. 191). Encmen-i Tedkikin ilk bakan Ali Emr Efendi ok zaman gemeden kuruldan ayrlm, yerine Ahmed kr Bey getirilmitir. lk toplantsn 22 Mart 1331de (4 Nisan 1915) yapan encmen bundan sonra Drlfnunda kendisine ayrlan zel dairede her hafta dzenli biimde toplanmtr. Encmen-i Tedkik, kendi alma alanna giren ilm mesaisi yannda ancak be say karlabildii halde derin izler brakm olan Mill Tetebblar Mecmuas ile hatrlanmaktadr. zerindeki tarihlere gre Mart / Nisan 1331 - Ternisni / Knunuevvel 1331 (Mays Haziran 1915 - Ocak ubat 1916) arasnda ikier aylk olarak be say kan derginin yaklak 1000 sayfay bulan hacmi iinde ok sayda nemli aratrma yaymlanmtr. Matbaa-i mirede o gnn artlar ierisinde iyi cins kda baslan dergi dnemine kadar neredilen Trke sreli yaynlarn en kalitelileri arasnda saylmtr. Mill Tetebblar Mecmuasnda ileride ok sayda almaya kaynaklk, yol gstericilik edecek nemli makaleler neredilmitir. Bunlarn balcalar Kprlzde Mehmed Fuadn Trk Edebiyatnda k Tarznn Mene ve Tekml Hakknda Bir Tecrbe (sy. 1, s. 5-46), Trk Edebiyatnn Menei (sy. 3, s. 5-78), Selukler Zamannda Anadoluda Trk Medeniyeti (sy. 5, s. 193-232); Ziya Gkalpin Bir Kavmin Tedkikinde Takip Olunacak Usul (sy. 2, s. 193-205) ve Eski Trklerde tima Tekiltla Mantk Tasnifler Arasnda Tenzur (sy. 3, s. 385-456); Rauf Yektnn Eski Trk Msikisine Dair Tetebblar: Kkler (sy. 3, s. 457-463) ve Eski Trk Msikisine Dair Tarih Tetebblar: Trk Sazlar (sy. 2, s. 135-141, 233-240); Martin Hartmannn Dvn Lugtit-Trke Ait Birka Mlhaza (sy. 2, s. 167-170) adl yazlardr. Dergide bunlarn dnda nemli bir ksm makale de yabanc dillerden evrilerek yaymlanmtr. Bunlar arasnda Edgard Blochetnin Mazdeizmin Eski Trk tikadlar zerindeki

Tesiri, Thry Jzsefin Orta Asya Trkesi zerine Tedkikler, On Drdnc Asr Sonlarna Kadar Trk Dili Ydigrlar, V. Bartholdun Avrupa ve Rusyada ark Tetebb Tarihi gibi tek veya dizi makaleler, ayrca Osmanl Kanunnmeleri gibi ok sayda metin neri ve kitap tenkidi yer almaktadr. eyhlislm Ebssud Efendinin Kann Sultan Sleymana sunduu fetvalarn bir araya getiren Marzt adl mecmuas da eksik bir nshas esas alnarak neredilmitir.

BBLYOGRAFYA

sa olaker, Mill Tetebblar Mecmuas zerine Bir nceleme (yksek lisans tezi, 1994), Ondokuz Mays niversitesi Sosyal Bilimler Enstits; Yldz Akpolat-Davud, II. Merutiyet Dnemi Trk Sosyolojisinin Kaynaklar I: Mill Tetebblar Mecmuas, Trkiye Gnl, sy. 44, Ankara 1997, s. 86-91 (bu makalenin tenkidi iin bk. Selim Aslanta, Mill Tetebblar Mecmuas zerine Yazlan Bir Makaleyi Tenkid Mnasebetiyle, a.e., sy. 46 (1997), s. 142-144; Zeki Arkan, Tanzimattan Cumhuriyete Tarihilik, TCTA, VI, 1591; Mill Tetebbular Mecmuas, TDEA, VI, 362. Nesimi Yazc

MLLYETLK
Belirli bir corafyada ortak kltrel ve / veya etnik kkene sahip topluluklarn siyas ve tarih meruiyetiyle yceltilmesini hedefleyen siyasal, sosyal, kltrel, din dnce ve yaklamlarla ideolojik anlamda mill devletin glenmesini en nemli hedef sayan bir anlay olarak milliyetiliin 1789 Fransz htillinin ardndan gelitii kabul edilir. Ksa zamanda meydana getirdii yeni devlet rgtlenmeleri itibariyle btn zamanlarn en etkili siyas ideolojisi olan milliyetiliin modern bir kavram olmasna karlk kiinin yesi bulunduu sosyal gruplara ve kltrel unsurlara sevgi ve ballk gstermesi insanlk tarihiyle balayan tabii bir sretir. Avrupada paralanm feodal yaplardan mutlak monarilere gei aamasyla belirginlemeye balayan kimlik homojenlemesi ve Fransz htillinden sonra bir bakma ulus olgusu ile devletin aynlemesi biiminde olarak ortaya kan yeni devlet rgtlenmesi daha nceki feodal, din ya da imparatorluk idealleri etrafnda teekkl eden siyasal yaplanmalardan farkl bir oluumdu. Bu yeni oluum, bir yandan halk egemenliin kayna eklinde tanmlayarak din veya hnedan kaynakl iktidar haklarn devre d brakrken te yandan her ulusun kendi devlet rgtlenmesini gerekletirmesi anlayn dourdu. XIX. yzyln hkim siyasal akm olan bu gelime neticesinde son iki yzylda 100den fazla yeni ulus-devlet kurularak geleneksel yaplanmalar paraland. XX. yzylda da yeni mikro milliyetilikler belirdi. Milliyetiliin kkeni ve tezahrleriyle ilgili literatrde, yeni brokratik devlet formunun merulatrlmasna mtuf siyasal boyutla bir millete ait olma duygusu, din, dil, etnik yap gibi kltrel ve iktisad menfaat gibi madd unsurlara sk sk vurgu yaplmaktadr. Milliyetilii besleyen duygu kanallar ve bunlarn ncelii artlara gre deimekle birlikte milliyetiliin meruiyet zeminini oluturmada vatan fikri, tarih derinlik ve din aidiyet zellikle baskndr. Bu durum, geleneksel biimde insanlarn dnyay ve hayat anlamlandrmasnda birinci derecede deerlendirdikleri dinle milliyetilik ilikisinde ve etkileiminde daha belirgin olabilmektedir. Bu erevede modern milliyetilik, hiyerarik deeri yksek kltr unsurlarndan biri olarak ycelttii kurumlar arasnda dine yer verdii zaman eklektik bir muhteva da kazanmtr. Bu husus, zellikle smrgecilie direni srecinde baz Asya ve Afrika lkeleriyle gnmz Dou Avrupa lkeleri rneinde aka grlr. Byle durumlarda genellikle din inan ve sembollerin milliyetilik hedefleri dorultusunda yeniden yorumlanp siyasallatrlmas sz konusudur. Gnmzde dnyann hkim siyas yaplanmasnn milletler ve siyas snrlarnn da mill devletler temelinde belirlenmi olmas, siyas dnceler tarihinin en girift konularndan biri olan milliyetilii en liberal eitlerinden sol dnce ile birlikte anlanlarna kadar btn trleriyle hl en ok tartlan bir vka eklinde gndemde tutmaktadr. Bu alanda mevcut geni literatrn iaret ettii ana husus her zaman ve zeminde geerlilii olan, snrlar, mahiyeti ve esaslar belirli bir tek millet ve milliyetilik anlaynn ve dnce sisteminin mevcut bulunmaddr. slm Dnyas. Batda gelien siyas milliyetilik dncesinin mslman toplumlara intikalinde mslmanlarn dil ve zihniyet dnyasnda daha ok din inan birlikteliine iaret eden millet kelimesinin bu mahiyetinden soyutlanarak etnik temelli kavim, rk anlamlarnda kullanlmas ve bu anlamda bir milliyetiliin slm kltryle bir arada bulunup bulunamayaca daima tartlmtr.

nsan topluluklarnn etnik zellikleri sebebiyle farkllatklar ve bunun onlar arasnda stat ve deer farkllklarna da yol at eklindeki yaklamn, insanlar arasnda takv dnda bir farkllk sebebi tanmayan slm dnceye (el-Hucurt 49/13) aykr olduu aktr. Ancak balangc itibariyle anlam kaymasna urasa da zamanla sosyolojik bir mahiyet kazanan milliyetilik st kavramyla mesel Trkede atfta bulunulan btn duygu, dnce ve siyas tavr formlarn sadece bu ekilde deerlendirmek mmkn deildir. Esasen slm toplumlarnda gelien ve ar yorumlar ieren kavmiyetilik, rklk gibi yaklamlar marjinal akmlar olarak kalrken (bk. IRKILIK; KAVM) slmiyetin bir vka eklinde farkl kavim ve milletlerin varln tasdik ettii ve kimlik ynnden bunlara ait olmann bir hikmet tad da Kuranda aka zikredilmitir ( el-Hucurt 49/13). Siyas bir hareket olarak milliyetiliin mslman toplumlarda gelimesi Batdan farkl bir seyir takip etmitir. Bu sre, ya Osmanllarda olduu gibi dalmaya yz tutan bir yapnn unsurlarn bir arada tutabilmek iin dnlen Osmanlclk ve slmclk hareketlerinin yannda hi olmazsa bu yapnn bakiyesinden salam bir bnye karabilme gayesine mtuf veya smrgelemi Asya ve Afrika mslman toplumlarnda nce smrgecilie direni, ardndan bamszlk hedefinin tahakkuku iin ngrlen bir dnce olarak gndeme gelmitir. Ancak sonraki aamada bu tr milliyetilikler varlklarn merulatrabilmek amacyla giderek laiklemi, Batda olduu gibi kendilerine uygun bir dil, tarih ve hatta rk inas ve gelecek tasavvuruyla farkl mecralara srklenmitir. Osmanl Dnemi. Milliyetilik, Osmanl Devletinin mslman unsurlar arasnda XIX. yzyln ikinci yarsndan itibaren gelimeye balayan siyas-fikr dnce akmlar ierisinde en ge ortaya kandr. Bu akm, Batdaki rneklerinin aksine bir ksm mslman tebaann mevcut devlet yaplanmasndan ayrlp kendi devletlerini oluturma arzularnn sonucu deil, farkl i ve d dinamiklerin etkisiyle paralanma ihtimali beliren bir yapnn tebaasn meydana getiren nisbeten farkl kimliklerin yeni artlar altnda varlklarn ve bamszlklarn devam ettirmek istemeleri eklinde deerlendirilmelidir. Bu erevede siyas-felsef anlamda bir Trk milliyetilii hareketinden bahsedilebilmesi ancak XX. yzyl balarna ait bir keyfiyet olmakla birlikte buna zemin hazrlayan gelimeler XIX. yzyln ikinci yarsna aittir ve ncelikle dil ve kltr arlkl bir Trklk bilinci oluturmaya yneliktir. Bir Tanzimat projesi olup farkl din (mslim-gayri mslim) ve etnik (Trk-gayri Trk) gruplardan teekkl eden tebaay bir millet haline getirme ve yeni artlarda bir vatandalk oluturma (millet icat etme) teebbs olan Osmanlclk (ittihd- ansr) fikri savalar, ekonomik knt, Balkanlardaki toprak kayplar, Kafkasya ve Balkanlardan gmen akn gibi gelimeler sebebiyle yerini fiilen slm dayanmas (ittihd- slm) siyasetine brakmt. Ad ttihd- slm olan (1873) Osmanlca matbu ilk rislenin yazar orlulu Esad Efendinin ittihd- slm bir tr milliyetilik veya mslman milliyetilii olarak da yorumlamas dikkat ekicidir. Esad Efendiye gre Avrupa devletleri Amerika ve Rusyada bir zamandan beri mill birlik (ittihd- milel) fikri, siyas birlii salamak ve yeni bir vatanda tipi ortaya karmak iin gelimi bir fikirdir. Burada baka unsurlar yannda mezhep (din) ve rk unsurlar da birer vsta- ittihddr. slm dnyasnda ise vsta- ittihd Avrupadakilerden farkl ekilde slmdr, dindir. Byle olunca mill birlik (milliyetilik) ittihd- slm erevesinde teekkl edecek, yeni Osmanl vatandalar / vatandal da ayn fikir etrafnda oluabilecektir. ttihd- slm fikri etrafnda teekkl edecek milliyetilik siyas olarak halifede ve

Osmanl Devletinde temsil edilecek, fakat btn mslmanlar da kuatacaktr. II. Abdlhamid dneminin i ve d siyasetinde de baskn olan bu yaklamn hkim atmosferinde Trk, vatan gibi modern milliyetiliin yeni anlamlar ykledii kelimeler, gelien basn hayatnda yeni ierikleriyle daha yaygn biimde kullanlmaya baland. Henz sosyolojik keyfiyetini kazanmam olan Trk kelimesinin bu yeni dnmnde Batdaki Trkoloji almalarnn da katksnn yan sra Polonyal Mahmud Celleddin Paa, Ahmed Vefik Paa, Sleyman Paa, Buharal eyh Sleyman Efendi ve Ahmed Mithat Efendi gibi yazarlarn Trkle ve Trk dilinin nemine dair neriyat, ilm ve kltrel Trklk devrinin balangc olarak literatrde zellikle vurgulanmaktadr. Dier taraftan Kafkasya ve Orta Asyada Rus hkimiyetinin yerlemesinden sonra mitlerini Osmanllara balayan Osmanl d Trk unsurlarn faaliyetleri de bu srete etkili olmu, zellikle Krm ve Kazan aydnlar arasnda panslavizme kar gelitirilen pantrkizm akm yanklarn ok gemeden Osmanllara da ulatrmtr. Yusuf Akurann Jn Trklerin bo yere Osmanlclk zerinde srar ettikleri gerekesiyle 1904 ylnda Msrda Trk gazetesinde yaymlad Tarz- Siyset balkl mehur makalesi Osmanllar arasnda siyas Trkln ilk ciddi iareti olarak deerlendirilir. Balkanlarda gelien Srp, Bulgar, Makedon milliyetiliklerine kar Osmanl subaylar arasnda Trk kimliine giderek artan bir eilim sz konusudur. Bu artlar ierisinde gerekleen II. Merutiyetin nisb hrriyet havasnda 1908de Trk Dernei, 1911de Trk Yurdu Cemiyeti kuruldu. Selnikte Ziya Gkalp, mer Seyfettin gibi isimler tarafndan yaymlanan Gen Kalemler dergisiyle nce Trk Yurdu Cemiyetinin ve daha sonra Trk Ocann yayn organ olan Trk Yurdu dergisi, Trklere slm ve Osmanl kimlii yannda ayrca bir Trk kimlii kazandrmaya ynelik yazlarla dikkat ekti. Bu yeni dnemde ana fikir, asrn ruhunun milletleme olduu ve dnyann bu en messir akmndan Trklerin istisna edilmesinin imknszl idi. Yusuf Akura buna kbil-i tatbik olma unsurunu da ekledi. Bu durumda izlenecek tek siyaset nce Osmanl dnyasndaki Trklerin mill kimliini tesis etmek, ardndan btn Trkleri birletirmeye (Turan) ynelik bir yol tutmakt. Trkle zellikle slmclarn, slmda dv-y kavmiyyet yoktur gerekesiyle ynelttikleri eletiriler Trkler tarafndan slmn millet gereini kabul ettii, Trklerin millet mefkresinin Trklk, mmet mefkresinin de slm olduu, Trkln niha bir dnya gr deil mevcut gerekliin dayatt siyas bir yol sayld gibi Trk-slmc denilebilecek bir tavrla cevaplandrlmtr (bk. TRKLK). slm dnyasnda ve Osmanl topraklarnda yeermeye balayan milliyetilik etrafndaki fikirler kavramsal ereveyi de etkileyecektir. Tartmalarn balad XIX. yzyln son eyreinde ayn anlam dairesi iinde yer alan kavramdan millet din ekseninde, kavim kan ba, akrabalk-kabile ekseninde, cins rk ekseninde tanmlanyordu. Avrupada gelien milliyetilik hareketleri iin kavimkavmiyet kelimelerinin kullanlmas da bu ereve iinde doruydu (Mehmed kifin [Ersoy] 1913 tarihli, Hani milliyyetin slm idi... kavmiyyet ne! msra bu ereveye atfta bulunur). Fakat slm dnyasnda ykseli gsteren milliyetilik hareketlerine hem merluk kazandrmak hem de onlar din bir erevede yorumlayabilmek iin nation karl olarak kavim kelimesinin deil milletin srarla tercih edildii grlecektir. Bu srete millet kavram kavim kavramna doru yaklaacak, buna paralel olarak mmet din eksenli siyas ve itima bir millet fikri iin kuvvet kazanacaktr.

mmetilik fikrinin giderek daha fazla milliyetilik fikrinden uzaklamas srecinin kayna da bu kavramsal kaymalardr. ttihat ve Terakkden Cumhuriyete geite Trklk milliyetilik, mill kimliin olumas ve slmn bu kimliin asl balayc unsuru olduu tezi zerine bina edilmitir. Bu yaklam, Cumhuriyetin mbadeleye esas tekil eden Trk tanmlamasnda da kendini gstermitir. Ancak Cumhuriyetin giderek modern, sekler ve devleti eksende Osmanl gemiinden soyutlanm yeni bir devlet formu zerinde younlamasyla bir ttihat ve Terakk bakiyesi olarak deerlendirilen bu anlay etkisini kaybetmitir. Cumhuriyet devrinde en azndan 1930lara kadar olan zaman diliminde milliyetilik, bir mill kimlik inas hedefinden ziyade siyas bir millet meydana getirme dncesi olarak hl mmet uuru baskn olan halk modernletirmeye ve yeniden ekillendirmeye dnk, d Trkleri devre d brakan bir karakter arzetmektedir. Bu artlarda Cumhuriyetin ilk yllarnda millet anlay etnik deil kltrel esasldr ve bir bakma Tanzimatn btn tebaay Osmanl kimlii altnda birletirme projesinin benzeri olarak Cumhuriyet de Trkiye snrlar ierisinde kalan btn mslman tebaay Trk st kimlii altnda toplamay hedeflemitir. Resm brokrasinin dndaki aydnlar tarafndan temsil edilen ve tek parti dneminin artlarnda slm referanslar neredeyse tamamyla dlayan, ayrca komnizm dmanlna ynelik rkTuranc siyas almlar teklif eden en gl eilim, 1930larn banda yayn hayatna giren Atsz mecmuas etrafnda gelimeye balamtr. Bunu Reha Ouz Trkkan, Rza Nur, Necdet Sancar gibi isimlerin kard veya yazlar yazd aatay, Ergenekon, Bozkurt, Gkbr, Tanrdag gibi dergiler takip etmitir. 1924ten 1960l yllarn sonlarna kadar slm ve muhafazakr gruplar bir lde dnemsel eler dolaysyla, bir bakma da yakn tarih kaynaklarnda bulunduu iin kendilerini milliyetilik emsiyesi altnda ifade etmilerdir. Trk-Turanc milliyeti izgiden ayr olduklarn vurgulamak iin kullandklar ifade muhafazakr milliyetiliktir. Bu terkipteki muhafazakr kelimesi bir tarafyla slm endieleri, dier tarafyla da mill-din eleri ifade etmektedir. Siyas merkezin bu milliyetilik anlayna verdii isim mutaassp milliyetiliktir. Cumhuriyet devrinde en az farkl yorumu bulunan Anadoluculuk fikriyat da Trk milliyetilii iinde nemli bir damar oluturur. Fikr-edeb ynden Halikarnas Balksnn (Cevat akir), akademik ynden arkeoloji ve baz sanat tarihi uzmanlarnn temsil ettii Anadolu milliyetilii genel olarak Anadoludaki slmiyet ncesi kltr ve medeniyet birikimine (Hitit, Yunan) vurguda bulunuyor ve bunlar kurucu unsur haline getiriyordu. Bu tezin Cumhuriyet ideolojisinin resm teziyle yaknlaan taraflar da vardr. Yahya Kemalin (Beyatl) ban ektii, Dergh mecmuas evresiyle temelleri atlan ikinci Anadoluculuk fikri tarihi, tarih gerekleri hiss ve kltrel bir formda yorumlayarak ina edilmitir. Bu milliyetilik yorumunda slm ve mslman Trklerin Anadoluya gelii (1071 vurgusu da var) nemli saylmakla beraber kurucu bir unsur olmaktan ziyade dier btn unsurlar bnyesinde toplayan ve devamllklarn salayan nemli bir emsiye veya koruyucu daire mahiyetindedir. Akademik ynden bu izgiyi srdren kiilere rnek olarak Hilmi Ziya lken verilebilir. nc Anadoluculuk yorumunun kurucusu Nurettin Topudur. Milliyetilik ve

muhafazakrlk yorumunun merkezine slm, zellikle tasavvufu yerletiren Topuda, tasavvuf slm, hem baat kurucu ve devamll salayc temel unsur hem de kriz dnemlerini anlamak ve amak iin mracaat edilecek ana kaynaktr. 1071 vurgusu burada da gl bir unsurdur. Fakat tarih ve corafya merkezli Anadoluculuk yorumlarna ciddi tenkitler yneltilmitir. Modernleme dneminde arlkl biimde tenkit ve tasfiye alan olarak grlen tasavvufun hem bir felsefe hem de bir itima yap (ahlk ve zihniyet) eklinde Anadolu milliyetiliinin merkezine yerletirilerek yeniden inas ve yorumlanmas Topuya zel bir yer kazandrmtr. Daha ok devletin glenmesi ve bekas ile komnizm dmanlna odaklanan 1950 sonras Trk milliyetilii fikriyat, slm kklerini tekrar kazanma eiliminde olup milliyetilii din bir erevede tanmlamakta, rk-Turanc eilimlerin tesirinin giderek zayflad bir karakter arzetmektedir. Bu tarihten sonraki Trk milliyetiliinin hkim zelliklerini yanstan ana izgi zaman zaman mneviyat, mukaddesat ve muhafazakr gibi tanmlamalarla birlikte zikredilir. Araplarda Milliyetilik. Osmanl Devletinde milleti hkimenin asl unsurlarndan olan ve slm geleneinde kavm-i necib diye ayr bir itibar gren Araplar arasnda Araplarn ortak dil, tarih, corafya ve etnik temellere dayal mstakil bir millet oluturduu ve bu milletin kendi devletini kurmas gerektii anlamndaki siyas Arap milliyetilii, Osmanl sonrasnda Batllara kar verilen bamszlk mcadelesi dnemine ait bir gelimedir. XIX. yzyln banda Avrupann Ortadouya mdahalesiyle mahall dengelerin bozulmas ve Osmanl otoritesinin giderek zayflamas, Avrupaya giden Msrl rencilerin Batdaki yeni fikirleri tamalar gelimelerin balangcn tekil eder. XIX. yzyln ikinci yarsnda Avrupann Arap topraklarnda artan nfuzuna kar bir tepki eklinde doan yabanc dmanl Msr merkezli Araplk fikriyatnn kkenlerini oluturmutur. Dier taraftan zellikle Suriye ve Lbnanda Bat ile yakn ilikiler iinde yetimi hristiyan yazarlar da Avrupa kkenli yeni fikirlerin Araplar arasnda yaylmasnda nc rol oynamtr. Ancak bu tr gelimeler Arap leminde toplumsal destek bulamam ve Araplar arasnda din birliktelii belirleyici olmaya devam etmitir (Zeine, s. 52-54). ttihat ve Terakk dnemi Araplk fikriyatnn gelime devridir. II. Merutiyet sonrasndaki nisb serbestlik ortam, her kesimin olduu gibi Araplarn da cemiyetlemeye ve basn yayna nem verdikleri bir dnemi balatm, 1908-1914 yllar arasnda ondan fazla resm veya gizli Arap cemiyeti kurulmutur. Ancak Araplarn byk ounluu I. Dnya Savanda Osmanl hilfet merkezini desteklemek ve Osmanllkta srar etmekle birlikte erf Hseyin ailesi gibi bir ksm Araplar siyas ihtiraslar yznden ngilizlerin desteiyle toplad birka bin civarnda bedev kuvvetiyle isyan balatmtr. Savan hemen arkasndan bamszlk beklerken ngilizlerin veya Franszlarn manda ynetimi altna giren Araplar k yolu olarak Arap milliyetiliine sarlmtr. Zamanla radikalleen Arap milliyetilik hareketlerinin bu dnmnde Filistinde bir srail devleti kurulmasna giden gelimelerin byk pay olmutur. Ancak Avrupal devletlerin tekil ettii Ortadou yaplanmasnda problemli pek ok alann braklm olmasnn yan sra Araplar arasnda geleneksel kabile anlaynn hl gl bir ekilde yaamas, btn Araplar kuatacak erevede et-nik merkezli bir hareket gerekletirmeyi mmkn klmamtr. Arap lkeleri 1945-1962 yllar arasnda bamsz olmu ve Arap Devletleri Ligi (League of Arap States) emsiyesi altnda toplanmtr. Bu dnemde

Cemal Abdnnsrn himayesinde gelien siyas Arap milliyetilii Michel Eflak gibi isimlerle ideolojik boyutlarn milliyeti sosyalizm eklinde sistemletirmitir. slm bir gelenek ve kltr eklinde sahiplenen Arap milliyetilii, etnik deer ve dil zerine ina edilen ve Araplarn medeniyet kabiliyetlerine vurgu yapan ideolojik boyutu ne karmtr (bk. PANARABZM). randa Milliyetilik. Modern milliyetiliin mslman toplumlardaki ykseliini etkileyen gelimeler randa da geerli olmutur. I. Dnya Sava yllar, romantik Fars milliyetiliinin ortaya kt ve slm ncesi Fars kltr ve tarihinin sk sk ne karld dnemdir. 1921de Rz Han ran tahtna oturunca bu eilim daha belirgin hale geldi. II. Dnya Sava yllarnda rann ngilizler ve Ruslar tarafndan igal edilmesi milliyeti duygularn arttrd. Sava sonrasnda rann Amerikan nfuzuna girmesi zerine Muhammed Musaddk nderliinde milliyeti, sol ve muhafazakr eilimlerden oluan bir muhalefet hareketi (cephe-i mill) kuruldu. 1953te yaplan asker darbenin ardndan Rz ah Pehlev ynetime tamamen hkim olunca randaki Fars milliyetilii lkenin kendine has durumu sebebiyle resm devlet milliyetilii eklinde gelimitir. Mslmanlarn din inan ve farkllklar dndaki kltrel unsurlar bakmndan beraber yaad insanlarla ayn zelliklere sahip bulunduu Hindistan ve Uzakdou corafyalarnda Pakistanl, Endonezyal veya Malay gibi kimliklerin oluumunda belirgin temel phesiz slmdr. Benzer bir durum Bosnada Bonaklar asndan da geerlidir. Ayn ekilde ksmen Arnavutluk hari Balkanlardaki mslman Makedon ve Kosovallar arasnda gelien hareketler de Srp ve Makedon milliyetiliine kar Osmanl-slm ekseninde sergilenen bir direni zellii tar.

BBLYOGRAFYA

Babanzde Ahmed Naim, slmda Dv-y Kavmiyyet, stanbul 1332; Ziya Gkalp, Trkln Esaslar (Ankara 1339), Ankara 1986; Peyami Safa, Trk Inkilbna Baklar, stanbul 1938; Mehmet Ali Ayni, Milliyetilik, stanbul 1943; H. Seton-Watson, Nationalism: Old and New, Sydney 1965; Ali Kemal Meram, Trklk ve Trklk Mcadeleleri Tarihi, stanbul 1969; Mehmed zzet, Milliyet Nazariyeleri ve Mill Hayat, stanbul 1969; Nationalism in Asia and Africa (ed. E. Kedourie), London 1971; H. Kohn, Nationalism, Dictionary of the History of Ideas, New York 1973, III, 321-338; I. Wallerstein, The Modern World System, New York 1974; Yusuf Akura, Tarz- Siyaset, Ankara 1976; Arab Nationalism: An Antology (ed. S. G. Haim), Berkeley 1976; Z. N. Zeine, The Emergence of Arab Nationalism, New York 1976; Rashid Khalidi, Arab Nationalism in Syria: The Formative Years, 1908-1914, Nationalism in a Non-National State (ed. W. W. Haddad W. Ochsenwald), Ohio 1977, s. 207-237; D. Kushner, Trk Milliyetiliinin Douu: 1876-1908 (trc. evket Serdar Tret - Rekin Ertem), stanbul 1979; J. Breuilly, Nationalism and the State, Manchester 1982; B. Anderson, Imagined Communities, London 1983; A. D. Smith, Nationalism and Modernism, London 1998; Ali Engin Oba, Trk Milliyetiliinin Douu, Ankara 1985, s. 15-90; F. Georgeon, Trk Milliyetiliinin Kkenleri: Yusuf Akura, 1876-1935 (trc. Alev Er), stanbul 1986; The Origins of Arab Nationalism (ed. Rashid Khalidi v.dr.), New York 1991; Yusuf Sarnay, Trk

Milliyetiliinin Tarihi Geliimi ve Trk Ocaklar (1912-1931), stanbul 1994; Nationalism (ed. J. Hutchinson - A. D. Smith), Oxford 1994; M. Arai, Jn Trk Dnemi Trk Milliyetilii (trc. Tansel Demirel), stanbul 1994; C. J. H. Hayes, Milliyetilik: Bir Din (trc. Murat iftkaya), stanbul 1995; M. Ceml Brt, areketl-avmiyynel-Arab, Dmak 1997; E. Gellner, Nationalism, London 1997; Hasan Kayal, Jn Trkler ve Araplar (trc. Trkan Yney), stanbul 1998; M. Naci Bostanc, Bir Kolektif Bilin Olarak Milliyetilik, stanbul 1999; Tufan Buzpnar, Arap Milliyetiliinin Osmanl Devletinde Geliim Sreci, Osmanl, Ankara 1999, II, 168-175; S. Seyfi n, Mukayeseli Sosyal Teori ve Tarih Balamnda Milliyetilik, stanbul 2000, s. 1-20, 93-114; Y. M. Choueiri, Arab Nationalism: A History, Oxford 2000; Modern Trkiyede Siyas Dnce: Milliyetilik (haz. Tanl Bora), stanbul 2002, IV; smail Kara, Din ile Modernleme Arasnda ada Trk Dncesinin Meseleleri, stanbul 2003, s. 290-321; Zeynep Gler, Sveyin Batsnda Arap Milliyetilii Msr ve Nsrclk, stanbul 2004, s. 176-203; H. Kruse, The Development of the Concept of Nationality in Islam, Studies in Islam, II/1, New Delhi 1965, s. 7-16; Millet Milliyetilik Mill Kimlik ve Devlet: Seme Yazlar, Trkiye Gnl, sy. 75, Ankara 2003, tr.yer.; P. J. Vatikiotis, awmiyya, EI (ng.), IV, 781-784; A. K. S. Lampton, awmiyya, a.e., IV, 785-790; erif Mardin, 19. yyda Dnce Akmlar ve Osmanl Devleti, TCTA, II, 348-351. Azmi zcan

MM
() Arap alfabesinin yirmi drdnc harfi. Trk alfabesinin on altnc, ebced tertibinin ve Fenike alfabesinin on nc harfi olup ebced (cmmel) hesabnda say deeri 40tr. Fenike alfabesinde ad su anlamna gelen memdir. rmce ve brncede mem-myim, Yunancada m ekline dnen harf Arapada mm olarak sylenir. Arap dilcileri bu kelimenin arap, ztlcenp (satlcan) ve toplanma anlamlarna geldiini kaydeder (Hasan Abbas, s. 72). Hiyeroglif alfabesinde ve Dou sanatnda su sembol olarak geen dalgal izgi (~) eklinden doup gelitii, Arap alfabesinde dalgal ksmn zamanla skarak topuz biimini ald, dz ak simgeleyen kuyruk kedesinin aynen devam ettii kabul edilir. Harfin Sryncedeki eklinin yamur simgesini andrd belirtilir (a.g.e., a.y.). Kraat limlerine gre mm genellikle izhar ile okunur ve asl harf kabul edilir. Yalnz b harfinden nce gelen skin mm ihf ile okunur ve fer harf telakki edilir (Karaam, s. 203; brhim Ens, s. 65-66). Sbeveyhiye gre mmin mahreci iki dudak aras olup (el-Kitb, IV, 433) telaffuzu iin hava azdan geerken geniz boluuna basn yaparak uultulu (gunne), ak (mechr) ve sert (edd) bir sesin meydana gelmesine sebep olur. Hall b. Ahmede gre mm karlrken dudaklar kapandndan kapantl bir nszdr (harfl-tbk) (el-urf, s. 44). bn Snya gre mmin k yeri ksmen dudaklarn aras, ksmen de geniz boluu olup hava geniz boluundan geerken uultulu bir sesin olumasna yol aar (Mericl-urf, s. 19). arkiyatlara gre mm kapantl, yumuak, geniz nsz olan bir dudaksldr (Cantineau, s. 28; Fleisch, I, 58). Mm sesinin belirleyici ve ayrc sfatlar cehr, beyniyye ve gunnedir. Buna gre telaffuzunda az boluunda nefes ak kesilip ses ak devam ettii srada (cehr) genizde nefes ve ses aknn e zamanl olarak srmesiyle vzltluultulu bir ses (gunne) meydana gelir; bu ses sert-yumuak (iddet-rihvet) arasnda orta tnda (beyniyye, mutavassta) bir karakter gsterir. Ayrca mmdeki ses izlk, infith, inhifz, terkk ve zuhr sfatlar gerei telaffuzu dile hafif ve kolay gelen (izlk) ak ve ince bir sestir. Harflerin ses zelliklerinin ve seslendirilme hareketlerinin oluturduu kelimelerin anlamlarna yansmasn aratran ada fonetikiler, mmin ses zelliiyle seslendirme hareketinin bu harfi ieren fiil masdarlarnn mnalarna dokunma ve grme duyularn ilgilendiren baz olgular halinde ilham verme veya iaret etme yoluyla yansdn belirlemilerdir. Mm harfiyle balayan Arapa masdarlarn yarsndan fazlasnda mm sesinin verdii yumuaklk, incelik ve scaklk; seslendirilirken de dudaklarn hafife yumulma ve kapanma hareketinin iaret ettii emme, bo bir eyin iindekini dar karma ile toplama; engelleme, ineme ve yeme anlamlarnn; yine seslendirmede iki dudan alma hareketinin iaret ettii alma, genileme, yaylma mnalarnn yansd kefedilmitir. Mm ile balayan masdarlarda emme, bo bir eyin iindekini dar karma anlamlarnn daha fazla olmas, bataki mmin syleniinin emme hareketini en iyi ekilde temsil etmesiyle akland gibi esasen insanlk tarihi iinde mm sesinin emme olgusunu simgelemek zere icat edildii neticesine varlmtr. Nitekim dnyann birok dilinde emilme organ ile (meme, mamelle, mamelon, mama ...) emziren anne (maman, mama, mamma, meme,

mother, mder) isminde mm sesi hkimdir. Bebek ve ocuk dilinde gdann ad da mamadr (Hasan Abbas, s. 72-78). Fonetikiler, anne ve babay simgeleyen m, b ile benzeri seslerin bebeklerin kard ilk seslerle de irtibatn irdelemilerdir. b, m dudaksllar ile bunlara yakn yerlerden kan d, t, n sesleri fazla kas gc gerektirmediinden bebein el ve kollarn hareket ettirmesine denk bir eylemle, evresindeki nesne ve olgularla irtibat kurmadan srf avunmak iin ftr ve insiyak olarak karmay ve tekrarlamay sevdii sesleri oluturmaktadr. Bunlar nllerle seslendirerek ma, ba, da, ta ... ve onlar tekrar ile mama, baba, bibi, dada, nene, adede, atete, amama kelimelerini yineler. Bu sebeple btn dnya dillerinde bu seslerin hecelerinin tekrarndan meydana gelen kelimelerin ocuklarn kard ve tekrarlad ftr ses ve kelimelere dayand kabul edilmitir (brhim Ens, s. 154-159). Dilciler, Arapa kelimelerin bnyesinde yer alan mmlerin asl harf mi ziyade harfi mi olduu hususunu incelemi ve u sonular tesbit etmilerdir: Kelime bandaki mmden sonra iki asl harf bulunan isim ve fiillerde mm asl harftir: gibi. Mmden sonra asl harfin yer ald isimlerde ekseriyetle mm zittir: gibi. Kendisinden sonra ten fazla asl harf bulunan isimlerdeki mm ounlukla asl harftir: gibi. l fiillerin ism-i mefl, zaman ve mekn isimleriyle mmli masdar mmleri, drtl, beli ve altl fiillerin ism-i fil, ism-i mefl mmleri zittir. Mm baz isimlerin sonuna okluk bildirmek iin eklenmitir: (ok cesur) , (geni avurtlu) (avurt) gibi. kil ve oul zamirlerdeki mmlerin de okluk (cesur) bildirmek zere ziyade edildii belirtilir: . Baz isimlerin sonundaki mmlerin ise zit olmakla birlikte bu tr bir anlam bildirmedii ifade edilir: (boaz) , (yutak) (parlak nesne), gibi. simlerin ortasndaki mmlerin ziyade olmas ndirdir: (ekimi st) gibi. Fiillerde de mm harfinin ziyade olmasna ndir rastlanr: (merkez edindi), (kuak kuand) gibi (Sbeveyhi, IV, 219, 237, 272-274, 308-309; bn Cinn, I, 426-433; bn Ya, IX, 151-154; Hasan b. Ksm el-Murd, s. 139-140). Mm, en ok harfleri olmak zere harfleriyle deiim ve dnme (ibdl) urayarak yap ve anlamca edeer veya benzer kelimelerin oluumunda etkili olmutur: : : : : : : (Ebt-Tayyib el-Lugav, I, 37-77; II, 345-381, 423-495, 565, tr.yer.; bn Cinn, I, 413-426). Yap

ve anlam bakmndan edeer olan bu kelimelerden ilek olanlar asl, dierleri dnm (mbdel) kelimeler olarak kabul edilir. Ayn ekilde Wilhelm Thomsenin y teorisine gre bir dilde en yaygn olan sesler en ok deiim ve dnme urayan seslerdir. Bu deiimin yn sylenii zor olandan kolay ve hafif olana dorudur. Arap dilinde en yaygn sesler olan l, n, m harflerinin zamanla hafif sesler olan v, yye dnt baz rneklere dayanlarak ileri srlmtr (brhim Ens, s. 169-173). Yine Sm dillerinde baz kelimelerin sonundaki mlerin Arapada nna dnme eilimi gsterdii ifade edilmitir (EI2 [Fr.], VII, 65). Ferrnn farkl yorumuna ramen Allhmmenin sonundaki ift mmin lafzatullaha has bir sesleni ve sayg ifadesi olarak nid ysndan bedel olduu kabul edilir. Yemen veya Tay kabilesi lehesinde tamtamniyye ad verilen harf-i tarifin ( )lm mme dnerek eklinde sylendii ve Nemir b. Tevlebin rivayet ettii u z hadisin sz konusu leheye gre olduu kaydedilmektedir: ( Yolculuk esnasnda oru tutmak ileri derecede dindarlktan saylmaz). Bu duruma air Abdullah b. Anmenin bir dizesinde de rastlanr (Hasan b. Ksm el-Murd, s. 140). Daha ok Kuran kraatinde grlen bir dnm ekli de idgamdr. bdl tr deiimdnmlerde anlamlar ve yaplar edeer olan iki ayr kelime sz konusu iken idgam tarz deiim syleyi kolayl salamak amacyla yalnz telaffuz plannda olur ve bir kelimenin farkl syleniini ve okunuunu ifade eder: -mm- > -mm-; -bm-> -mm-; -nm-> -mm-; / m->-mm-; -nb-> -mb-/b-> -mb(iklb / kalb) dnmleri geniz sesi (gunne) eliinde seslendirilir: . Ayrca kelime sonundaki skin mmi b harfi izlerse mm geniz sesi eliinde bya dntrlmeden seslendirilir (ihf): gibi. ( Allaha yemin olsun ki ...) ifadesinde yer cden ksaltmadr ve hareke ile rivayet alan edat olup yemin iin olan veya edilmektedir (bn Ya, IX, 93-94; Hasan b. Ksm el-Murd, s. 139).

BBLYOGRAFYA

Sbeveyhi, el-Kitb (nr. Abdsselm M. Hrn), Kahire 1403/1983, IV, 219, 237, 272-274, 308309, 325, 433-436, 447, 456-457; Hall b. Ahmed, el-urf (nr. Ramazan Abdttevvb, elet ktb fil-urf iinde), Kahire 1402/1982, s. 44; Ahmed er-Rz, el-urf (a.e. iinde), s. 134, 137,

139, 140, 142, 154; Zeccc, urfl-men ve-ft (nr. Hasan zel Ferhd), [bask yeri yok] 1402/1982 (Drl-ulm), s. 59-60; Ebt-Tayyib el-Lugav, Kitbl-bdl (nr. zzeddin etTenh), Dmak 1379/1960, I, 37-77; II, 82-87, 345-381, 423-495, 565; ayrca bk. tr.yer.; bn Cinn, Srru natil-irb (nr. Hasan Hindv), Dmak 1405/1985, I, 413-433; bn Sn, Mericl-urf (nr. ve trc. Pervz Ntil Hnler), Tahran 1333, s. 19; bn Ya, erul-Mufaal, Beyrut, ts. (leml-ktb), IX, 93-94, 151-154; X, 33-36, 145; Rad elEsterbd, eru-fiye (nr. M. Nr el-Hasan v.dr.), Beyrut 1402/1982, II, 373-374; III, 215-218, 250, 257-258; bn Usfr, el-Mmti fit-tarf (nr. Fahreddin Kabve), Beyrut 1407/1987, I, 239-257, 391-395; II, 670-678, 709-718; bn Abdnnr, Rafl-mebn (nr. Ahmed M. el-Harrt), Dmak 1405/1985, s. 371-377; Hasan b. Ksm el-Murd, el-Cened-dn f urfil-men (nr. Fahreddin Kabve - M. Nedm Fzl), Beyrut 1413/1992, s. 139-140; J. Cantineau, Etudes de linguistique arabe, Paris 1960, s. 2830; A. Roman, Etude de la phonologie, Aix-Marseille 1983, I, 263; smail Karaam, Kurn- Kermin Fazletleri ve Okunma Kaideleri, stanbul 1984, s. 203, 211, 219-220, 223, 327, 341-342, 357-359, ayrca bk. tr.yer.; Gnim Kaddr elHamed, ed-Dirst-avtiyye inde ulemittecvd, Badad 1406/1986, s. 415, 417, 426, 443-445, ayrca bk. tr.yer.; Eml Bed Yakb, Mevsatl-urf, Beyrut 1408/1988, s. 423-427; H. Fleisch, Trait de philologie arabe, Beyrouth 1990, I, 58, 60, 74, 80, 83, 94, 95, 211, 219, 224; evk Maarr, Muceml-mesilin-nav vearf f Tcil-ars, Beyrut 1996, s. 151-196; Hasan Abbas, aiul-urfil-Arabiyye ve menh, Dmak 1998, s. 72-78; brhim Ens, el-Evtl-luaviyye, Kahire, ts. (Mektebet nehdati Msr), s. 21, 27, 48, 65-66, 154-159, 169-173, ayrca bk. tr.yer.; G. Troupeau, Mm, EI (Fr.), VII, 65; smail Durmu, Harf, DA, XVI, 160. smail Durmu

MMAR SNAN
(bk. SNAN).

MMAR SNAN MESCD


stanbulda Mimar Sinann kendi adna yapt mescid. Fatih Yenibahede Akemseddin caddesinde Mimarba Sinan Aa adyla da anlan mescid gnmzde ayn ad tayan bir oyun park ile evler arasnda kalmtr. zerinde tarih kitbesi yoktur. Yine tarihi olmayan vakfiyesinin Kann Sultan Sleymann vefatndan (974/1566) sonra tescil edildii bilindiinden (Ate, s. 62) caminin daha nceki bir tarihte yaptrld anlalmaktadr. Vakfiyeden, Mimar Sinann Yenibahede yannda sbyan mektebi ve emesi de bulunan tek mescid vakfettii renilmektedir. Mescid ayrca Tezkiretl-ebniyede ve Tezkiretl-bnynda zikredilmektedir. Evliya elebide de mescid ayn adla gemektedir. Yalnz Hadkatl-cevmide yanl olarak Mimar Sinan Mescidi der kurb-i Aakaps balyla Sleymaniye Camii yaknnda gsterilmektedir. Mescidin yanndaki mektep gnmze kadar gelmemise de eme ve su haznesi halen mevcuttur. 1918 Fatih yangnnda sadece minaresi ve duvarlar ayakta kalan mescid sonralar yklarak temel hizasna kadar inmi, 1950li yllardan itibaren etrafna ve iine gecekondular yaplm, zamanla bu gecekondular beton evlere dnmtr. Bu arada Mimarlar Odas stanbul ubesinin aracl ile mescid arazisinin ve evresindeki kalntlarn deerlendirilmesi iin Devlet Gzel Sanatlar Akademisince burada yalnz minareyi korumak artyla kltr sitesi yaplmasna dair proje yarmas almsa da Semavi Eyicenin gayretleriyle mescid ve arazisi kurtarlm, 1976da Vakflar daresi tarafndan ihya edilerek tekrar ibadete almtr. Bina yeniden yaplrken Cornelius Gurlittin 1918 ylndan nce izmi olduu kroki, Ali Saim lgenin yaymlamak zere Trk Tarih Kurumu adna hazrlam olduu restitsyon almalar ve 1973te yaplan kaz sonular esas alnmtr. Yangndan az hasarla kurtulan minare de 1938 ve 1962 yllarnda onarm grmtr. Mimar Sinan, yeknesaklktan kanarak mescidinin yaknndaki ahhban Sbyan Mektebinde tek rt altnda uygulad yazlk ve klk mektep plann burada da uygulamtr. Sokak dokusuna uydurulup tasarlanan caminin dzensiz biimi zellikle ilgi ekicidir. Enlemesine dikdrtgen planl mescid eyvan tarznda n ak, dieri tamamen kapal yanyana iki blmden oluur. Bunlar yazlk ve klk blmlerdir. Gurlittin plannda yazlk ksmn, nndeki sokaktan alt basamakl merdivenle klacak ykseklikte olduu grlmektedir. Bugn mescide girii salayan kap, mescid ve minare arasnda olup st tamamen kapatlm olan yazlk ksm pencereli duvarla evreleyen avlunun giri kapsdr. Mihrap aksamnda olmayan, son derece mtevazi bu kapnn solunda baca tipi minare, sa tarafnda ibadet mekn yer alr. Yazlk blm, ierisinde mihrab bulunan ve mescidi ksmen L eklinde kuatan, olduka geni bir son cemaat yeri olarak nitelenebilir. Yarm yuvarlak ni eklindeki mihrabn her iki tarafnda katl pencere vardr. Dou tarafndaki pencere iptal edilerek dolaba dntrlm, dier meknla ortak olan duvara ise iki pencere almtr. Alttaki pencereler dikdrtgen, sttekiler sivri kemerli al vitray olarak yaplmtr. Tavan pasal ahaptr ve duvarlar alt pencere hizasna kadar ahapla kaplanmtr. Minareyi de ksmen iine alan bu blmde hanmlara ait bir yer bulunmaktadr. Cemaatin az olduu zamanlarda mescid olarak kullanlan bu mekndan yine sade bir kap ile harime geilir. Tula-ta sralaryla rgl duvarlar iki kat pencere ssler; tavan da ayn zelliktedir. 1981

ylnda tatan yaplan dikdrtgen mihrap ok sadedir. okgen mihrap niinin iki kesine dz stuneler yerletirilmi, zeri sivri kemerle son bulmutur. Mihrap duvarnda drt, batda alt, kuzeyde , dou duvarnda iki pencere yer alr. st katnda kalem iiyle pencere grnm verilen bu duvardaki alt pencerelerin st alnlk eklinde kalem iiyle bezenmitir. Hemen zerinden yeil rengin hkim olduu, rmlerle sslenmi bir yet kua mescidi epeevre dolanmaktadr. Etraf ynden krmz palmet motifiyle sslenmi al vitray pencerelerin arasnda yine emse motifleri yaplm, duvarlar yeil, krmz, siyah ve beyazn ar bast bitkisel sslemeli bir bordrle nihayete ermitir. Kuzeybatdaki mezzin mahfilinin yanndan kadnlar mahfiline klr. Vaaz krss ile minberi ahaptandr. Ayvansarynin Hkzde Halil Efendi tarafndan yaptrldn syledii minber (Hadkatl-cevmi, I, 199) yangnda yok olmutur. Mimar Sinann dier baz ahap atl mescidlerinde olduu gibi burada da mescidin bnyesinden ayr olarak avlu kapsnn yanna yerletirilmi sekiz keli, bir bacay andran, erefesiz, 10 m. yksekliindeki ta minare yatay bilezikle e blnm ve dz bir yzeyin meydana getirecei yeknesaklktan kurtarlmtr. Mermer ezan okuma yerinin minare kompozisyonunun estetiini bozmayan ereveli mihrap ekilli aklklar talk sanatnn gzel rneklerinden saylr. Pencerelerin hemen st palmet motifleriyle bir ta gibi kuatlm ve st rts basit bir kubbecikle nihayetlenmitir. Osmanl mimarisinin klasik andaki bu erefesiz minare Mimar Sinann buluudur; Sinan denedii tiplerden en gzelini kendi mescidinde ina etmitir. Dier bir rneine daha rastlanmayan bu minare Urfa Ulucamii minaresinin minyatr bir benzeri saylabilir. Gurlittten renildiine gre Yenibahede gnmze ulamam Kaptan Sinan Paa Mescidinin de byle bir baca minaresi vard. Bugn krma at ile rtl olan Mimar Sinan Mescidinin de Takkeci brhim Aa Mescidinde grld gibi en ihtiaml devrini yaayan znik inileriyle kapl olduunu ve iinde yaldzl ahap gizli bir kubbesi bulunduunu sylemek mmkndr. Mescidin yanndaki sbyan mektebine avlunun iinden merdivenle giriliyordu. Kareye yakn bir plana sahip bodrumlu binann st herhalde ahap at ile rtl idi. Yine mescidin yanndaki eme de geirdii onarmlarla gnmze kadar gelmitir. Hibir sslemesi ve kitbesi olmayan, sivri kemerli, som mermerden ayna ta bulunan emenin iki tarafnda birer seki yaplmtr. Hemen yanndaki su haznesi etrafn saran evlerin arasnda kalmtr. Mimar Sinan, kendi imknlar ile inasn gerekletirdii bu mescid iin bir de vakf tesis ederek iinde sundurma, kk, havuzlar ve akarsuyun bulunduu, mescide bitiik bir bostan, ok sayda ev, dkkn ve 300.000 gm ake vakfedip geliriyle kyamete kadar yaatlmasn ve kendisinden sonra bamimar olacaklarn evkafna nezaret etmesini art komutur. Ayrca vakfiyesinin vazife ksmnda mescidde imamlk yapacak kiiye namaz kldrmas iin gnde 3 ake ve her gn Ysn okuyup sevabn vkfn ruhuna balamas iin de 1 ake verilmesini istemitir.

BBLYOGRAFYA

S, Tezkiretl-ebniye, s. 86; a.e. (s. nr. Zeki Snmez, Mimar Sinan ile lgili Yazmalar-Belgeler

iinde), stanbul 1988, s. 68; a.mlf., Tezkiretl-bnyn (a.e. iinde), s. 32; Tuhfetl-mimrn (a.e. iinde), s. 86; a.e. (nr. Rfk Mell Meri, Mimar Sinan Hayat, Eseri I: Mimar Sinann Hayatna, Eserlerine Dair Metinler iinde), Ankara 1965, s. 30; Evliya elebi, Seyahatnme, I, 313; Ayvansary, Hadkatl-cevmi, I, 199; brahim Hakk Konyal, Mimar Koca Sinan, stanbul 1948, s. 96-104; Semavi Eyice, stanbul Minareleri, Trk Sanat Tarihi Aratrma ve ncelemeleri, stanbul 1963, I, 62; a.mlf., stanbulda Baz Cami ve Mescid Minareleri, TM, sy. 10 (1953), s. 255; C. Gurlitt, stanbulun Mimari Sanat (trc. Rezan Kzltan), Ankara 1999, s. 76; Ali Saim lgen, Mimar Sinan Yaplar, Ankara 1989, lv. 177; Yksel Yolda Demircanl, stanbul Mimarisi in Kaynak Evliya elebi Seyahatnamesi, stanbul 1989, s. 249; brahim Ate, Mimar Sinan Vakf, stanbul 1990, tr.yer.; Ftih Cmileri ve Dier Tarih Eserler (haz. Fatih Mftl), stanbul 1991, s. 169; M. Baha Tanman, Osmanl Dnemi Eserleri, Fotoraflarla Fatih Antlar, stanbul, ts. (Fatih Belediyesi), s. 89; Aptullah Kuran, Mimar Sinann Mescidleri, Semavi Eyice Armaan, stanbul 1992, s. 142-143; Gzde Ramazanolu, Mimar Sinanda Tezyinat Anlay, Ankara 1995, s. 198-201; Aygn lgen, Klasik Devir Minareleri, stanbul 1996, s. 142-146; Yksel, Osmanl Mimrsi VI, stanbul 2004, s. 369-370; Doan Kuban, Mimar Sinan ve Trk Mimarisinin Klasik a, Mimarlk, sy. 49, stanbul 1967, s. 38; Aygen Bilge, Mimar Sinan Hakknda Aratrmalar, a.e., sy. 67 (1969), s. 28-33; a.mlf., Mimar Sinan Hakknda Aratrmalar II, STY, sy. 5 (1973), s. 141-173; Erdem Ycel, Mimar Sinan Mescidi, a.e., sy. 3 (1970), s. 49-58; Mimar Sinann Fatih Akemsettin Mahallesindeki Mescidinin ve evresindeki Kalntlarn Deerlendirilmesi Altkomisyonu Raporu, Mimarlk, sy. 85 (1970), s. 16; N. Esra Diren, Mimar Sinan Mescidi, DBst.A, V, 468-469. Sema Doan

MMARBAI
Osmanl dneminde Hassa Mimarlar Ocann ba. Mimar aa, Hassa mimarba, sermimrn- Hssa da denilir. Devletin kuruluundan balayarak saray ve devlet inaatlarnda mimarlara grev verildii bilinmekle beraber Hassa Mimarlar Ocann stanbulun fethinden sonra kurulduu anlalmaktadr. Sarayn Brun ksmndan saylan ocak tekiltta ehreminine bal idi. Ancak ehreminlii malzeme tedariki, masraf ve yevmiyelerin denmesi gibi idar ileri grmekte olup teknik ilerin tamam mimarlar ocana braklmt. Ocan grev alan ve yetkilerini belirleyen iler yle sralanabilir: Saraya ve devlete ait her trl inaat ve tamirat iin n keif yapmak, inaat ve tamirat gerekletirmek, masraf defterlerini tutmak, iin bitiminde son kefi yapp kabul etmek; vakflarla ilgili inaat ve tamiratlar gerekletirmek; gayri mslim cemaatlere ait mbedlerin tamir veya geniletilmesinin gerekli olup olmadna ilikin keifler yapmak; stanbuldaki inaat ve ehircilik hizmetlerini yerine getirmek; mbedlerin, ehir surlarnn, su yollar ile ana yollarn kapanmamasn salamak; yangn ihtimallerinin azaltlmas iin zel inaatlar kontrol etmek ve gerektiinde ruhsata balamak; seferlerde askerin geecei yollarn almas, onarlmas, kpr yaplmas gibi ordu hizmetlerini ifa etmek; inaatlarda alan usta ve iilerin yevmiyelerini, inaat malzemelerinin evsafn ve fiyatlarn tesbit etmek; eyalet mimarlarn kontrol edip gerektiinde bunlara ehliyet vermek; mahkemelerde bilirkiilik yapmak. Bu ileri grebilmek iin mimarbann nezretinde bir fen heyeti oluturulmutu. Topkap Saraynda Yal Kk ile Sepetiler Kasrnda oturan bu heyetin dnda Vefa civarnda mimarba krhnesi denilen bir atlye de bulunuyordu (Evliya elebi, I, 511). Mimarbala tayinler ocak ierisinde halifelik ve kethdlk mertebesine ulam olanlarla suyolu nzr arasndan yaplyordu. Ocakta btn tayinler ve ykselmeler mimarbann arz zerine sadrazamn buyruldusu ile oluyordu. Mimarbala tayinler XVII. yzyl ortalarna kadar kaydhayat artyla idi. 1054te (1644) Kasm Aann azledilmesiyle bu sisteme son verilmitir. Bu greve getirilenler daha nceden kazanm olduklar mteferrika vb. unvanlar da koruyorlard. Mhendishne-i Berr-i Hmyunun kuruluunun (1795) ardndan buradan mimarlar yetiince mimarba tayinlerinde deiiklik yaplarak bu greve mhendishne hulefsndan olanlarn getirilmesi kararlatrlmtr (Beydilli, s. 83). Btn ocak mensuplar gibi mimarbalar da ulfeli idi. XVII. yzylda ulfeleri 31-45 ake arasnda deiiyordu. Ulfe dnda baka gelirleri de vard. Mrye ait inaat ve tamiratlardan harc- mimr adyla bir pay ve stanbuldaki dkknlarla milel-i selse denilen Rum, Ermeni ve yahudi cemaatlerine ait evlerden belirli bir rsm alyorlard. Vize sancanda da bir mimarba arpal bulunuyordu, 1802de bunun yllk geliri 8883 ake idi (BA, Cevdet-Saray, nr. 2860, 3750). Mimarbann emrindeki hassa mimarlar dairesi, saray ve stanbul dnda mrye ve vakflara ait inaat ve tamiratlar yapma grevleri dolaysyla imparatorluk lsnde i grmekteydi. XVII. yzylda Hassa Mimarlar Ocanda 150 mimarn kaytl olduu anlalmaktadr. 1691de bu say otuz be-krk kiiye kadar dm, yzyln sonunda on bir kii kalmtr. 1604te bunlarn yaklak

yars gayri mslimlerden olumaktayd (Afyoncu, XVII. Yzylda Hassa Mimarlar Oca, s. 63). Saylar deien dar bir kadro ile bu ileri yrtmek mmkn olmad iin tarada da eyalet mimarlklar ihdas edilmiti. Bu mimarlar mimarbann teklifiyle grevlendiriliyor ve mimar ocanca kontrol ediliyordu. Nitekim Sinann mimarbal dneminde ellerine birer arn alarak mimarlk yapan kimselerin ina ettikleri binalarn ok gemeden yklmas ya da yanmas zerine mimarbann ehil olmayan kimselere mimarlk yaptrmamas emredilmiti. Eyalet mimarlar, blgelerindeki kk apl ileri grmekle ve bilhassa snr boylarndaki kalelerin tamiratyla grevlendirilmiti. lerinden bir ksm ulfeli, bir ksm timarl idi. Saylar arttnda bunlara ba olan kiinin de mimarba olarak anld grlmektedir (Evliya elebi, IV, 413); ancak kural olarak bu unvan Hassa Mimarlar Ocann bana aitti. II. Mahmud dneminde nce ehreminliiyle mimarbalk Ebniye-i Hssa Mdrl adyla birletirilmiti (1831). Daha sonra Meclisi Umr- Nfia (1836) ve arkasndan Umr- Ticaret ve Nfia Nezreti (1839) kurulunca mimarbaln iinde bulunduu birimler buraya balanmtr.

BBLYOGRAFYA

BA, Cevdet-Saray, nr. 2860, 3750; Evliya elebi, Seyahatnme, I, 511; IV, 413; Ahmed Refik [Altnay], Hicr On kinci Asrda stanbul Hayat (1100-1200), stanbul 1930, tr.yer.; a.mlf., Hicr On nc Asrda stanbul Hayat (1200-1255), stanbul 1932, tr.yer.; a.mlf., On Altnc Asrda stanbul Hayat (1553-1591), stanbul 1935, tr.yer.; a.mlf., Trk Mimarlar, stanbul 1937; Tahsin z, Mimar Mehmed Aa ve Risale-i Mimariye, stanbul 1944, tr.yer.; Uzunarl, Saray Tekilt, s. 377-378; a.mlf., Merkez-Bahriye, s. 340; Behet nsal, Topkap Saray Arivinde Bulunan Mimar Planlar, Trk Sanat Tarihi Aratrma ve ncelemeleri, stanbul 1963, I, 169-197; Kemal Beydilli, Trk Bilim ve Matbaaclk Tarihinde Mhendishane, Mhendishane Matbaas ve Ktphanesi: 1776-1826, stanbul 1995, s. 83; Erhan Afyoncu, XVI. Yzylda Hassa Mimarlar, Prof. Dr. smail Aka Armaan, zmir 1999, s. 207-216; Fatma Afyoncu, XVII. Yzylda Hassa Mimarlar Oca, Ankara 2001; Ahmet Vefa obanolu, Osmanlda Ba Mimarlar, Trk Dnyas Kltr Atlas: Osmanl Dnemi (haz. Metin Eri v.dr.), stanbul 2002, IV, 250-326; zzet Kumbaraclar, Trk Mimarlar, Arkitekt, sy. 2, stanbul 1937, s. 59-60; Zarif Orgun, Hassa Mimarlar, a.e., sy. 12 (1938), s. 333-342; Muzaffer Erdoan, Osmanl Mimari Tarihinin Ariv Kaynaklar, TD, III/5-6 (1953), s. 95-122; erafettin Turan, Osmanl Tekiltnda Hassa Mimarlar, TAD, I/1 (1963), s. 157-203. erafettin Turan

MMAR
Mimr kelimesi uzun mrl olmak, mrn uzatmak; (bir ev) meskn ve bayndr olmak, (evi) meskn ve bayndr hale getirmek anlamlarndaki amr (umr) masdarndan tretilmitir. Ayn kkten gelen mamr, imre ve umrn da Arapada genellikle harb kelimesinin kart olarak kullanlmakta ve bayndr olma ya da bayndr klmay ifade etmektedir. Ayrca mesken ve bina mnas da tayan bu kelimeler sz konusu yaplarn oturulabilir, kalc ve bayndr niteliklerini belirtmektedir. Umran, zellikle ehirli medeniyetleri gstermek zere temeddn ile ayn anlamda kullanlr. Kuranda yklm uygarlklarn, lkeleri gemite nasl bayndr hale getirdiini hatrlatan (er-Rm 30/9), Allahn mescidlerini yalnzca gerek mminlerin mmur klacan beyan eden (et-Tevbe 9/18), Mescidi Harm onarm grevine deinen (et-Tevbe 9/19) ve bayndr eve (el-beytl-mamr) bir yeminle iaret eden (et-Tr 52/4) yetlerin hepsi mimari teriminin kk anlamyla ilgili balamlara sahiptir. Nisbeten ge dnemlerde ortaya kan mimari kelimesi klasik Arapa szlklerde yer almayp daha ziyade Osmanl Trkesinde kullanlmtr. Konu hakkndaki bir Osmanl klasiinde mimarlk kelimesine yer verilmekte, Arapada mimrn mmur edici anlamna geldii, Eski Trkede (kadm Trk) bu kelimenin artk pek kullanlmayan karlnn enledici olduu belirtilmektedir (Cfer Efendi, vr. 1a, 16a; ng. trc., s.17, 31). Modern Arapada mimari fennlimre, hendesetl-imre gibi terkiplerle karlanmakla birlikte el-fennl-mimr ile de ifade edilmektedir. Mimarinin modern ngilizce ve Franszcadaki karl architecture (Alm. architektur) eklindedir. Latincedeki architekturadan modern Bat dillerine gemi olmakla birlikte kelimenin asl Greke olup ba, balang, ilke mnasna gelen arkhe ile bina ina etmek anlamndaki tekhtain masdarnn birleiminden olumutur. Klasik dnem mslmanlarnn ilimler tasnifine dair yazd kitaplarda mimari adl bir ilim dalndan sz edilmemekte, ancak geometri (ilml-hendese) balamnda mimarl tanmlayan bir alt disipline yer verilmektedir. Takprizde, ilm ukdil-ebniye adn verdii bu disiplinin konusunu binalarn tasarm, yap tekniinin esaslar ve nitelikli inaat yntemleri eklinde belirlemektedir. Mellife gre bu ilim ehirlerin ve meskenlerin bayndr klnmasnda byk yararlar salamaktadr (Miftus-sade, I, 375). Risle-i Mimriyyede de eserin aslnda geometriye dair olduu ifade edilmekte ve geometriyle mimari arasndaki iliki vurgulanmaktadr (Cfer Efendi, vr. 6a; ng. trc., s. 23). Teknik anlamyla mimari, meden yahut ehirli bir toplumun pratik ihtiyalarn karlamann yan sra kendini ifade etmek zere gerekletirdii yapm teknii ve sanatdr. Bu adan mimari yaplar, yalnzca barnmayla ilgili zorunlu ihtiyalarn karlanmasna ynelik olmayp meden kurumlarn hangi ynde gelitiini yanstan birer sembol olarak da anlam tamaktadr. Mimari eserlere genellikle tipleri (sivil mimari, din mimari, resm mimari vb.), teknikleri (ahap, ta, tula gibi kullanlan malzeme ve kemer, kubbe, kiri vb. yapm teknikleri) ve ifade biimleri (evre, mekn, k, ssleme, sembol vb.) asndan yaklalmaktadr. Genel olarak din tatbikat mimari sanatnn uyguland yaplarn ina edilmesini zorunlu klmyorsa da btn byk dinler kendi amalarna gre tasarlanm mimari yaplara sahiptir ve bu yaplarn her biri o dine ait ulhiyyet telakkilerini, ibadet ekillerini ve cemaat yaplanmalarn yanstan karakteristik zellikler tar. Din mimari mbede ait terminoloji, mekn organizasyonu ve ilevler

bakmndan eitli tasniflere tbi tutulmaktadr. Mesel baz mbedler iin Tanrnn evi (beytullah) ya da toplanma yeri (cami) tabirlerinin kullanl, mbedin bir ahs ya da kutsal saylan bir olaya nisbet edilerek anl (Hz. Muhammedin miraca ykseldii Kubbets-sahre) yahut din faaliyetin biimiyle (mescid secde yeri, namazgh) ilgili terminoloji byle bir tasnife imkn vermektedir. Mslmanlarn kendi medeniyet tecrbesi iinde ortaya koyduklar mimari gelenei slm mimarisi ya da slm mimari olarak isimlendirilir. Bu terimle kastedilen, mslman mimari geleneinin kendine zg ynleriyle slm dininin ruhunda bulunan deerleri belirli biim ve semboller halinde yanstt ya da bu deerler dorultusunda yn ve kimlik kazanddr. Fakat meseleye slma has bir semboller ve iaretler sisteminin olup olmad, eer varsa din kaynaklarnn nelerden ibaret bulunduu ve mimari biimlere dntrlme tarzlarnn ne olduu sorularyla yaklaan ve baz istisna rnekler dnda bu sorular olumlu ekilde cevaplandrmak iin ortada yeterli kantlar bulunmadn ileri sren gr sahipleri de vardr (mesel bk. Grabar, Architecture as Symbols, s. 1-11). Hi phesiz slm mimarisini dier mimari tarzlardan ayran ve onu slm ruhunun birok tezahrnden biri saymay hakl gsterecek olan karakteristik niteliklerin btn ilim dnyasn tatmin edecek tarzda ortaya konmas gerekmektedir. Ancak baz aratrmaclar iin bu i tek bir uzmann stesinden gelemeyecei, belki de sonulandrlmas yllar alacak bir abay gerektirmektedir (bu ihtiyatl yaklam iin bk. Grube, s. 14). slm mimarisi zerine yaplan aratrma ve yaynlara bakldnda ounlukla blgelerin ana kaynaklarn, zellikle de yazl kaynaklarn deerlendiren almalar olmad grlr. spanya, Kuzey Afrika ya da ran blgelerine ynelik mimari aratrmalar, bu blgelerdeki ham madde kaynaklar veya pazar araylarna ynelen ngiltere, Fransa ve Almanya gibi Bat Avrupa lkelerinin ilgi ve menfaatleri lsnde canlanm ya da duraklamtr. Orta Asyadaki yaplar ise uzun sre Sovyet dnya grnn lekleri altnda incelenmitir. Bu sebeple aratrma ve yaynlarda slp, yaklam ve yntem btnl sz konusu deildir. Oryantalistlerin slm halklarnn yaad blgelere ynelik ilgileriyle balayan almalar, nceleri bu alann bir ss mimarisinden ibaret olduu eklindeki yarglarla yrtlm, zaman iinde daha temel zellikler, mekn, yap ve ina teknolojisi zerinde younlamtr. Bir baka deyile XVII ve XVIII. yzyl boyunca mer Hayymn rubleri veya binbir gece masallarnn romantik, mistik, puslu, tlsml ve duygusal dnyasn mimari anlay tarz olarak yorumlayan oryantalistler mesel Osmanl bidev mimarisinin bir Bizans trevi olduuna inanyorlard. Nitekim kubbenin geliimi zerine bir kitap yazan Fransz aratrmacs A. Gosset Les coupoles dorient doccident balkl kitabnda, Osmanllar oban ve savadrlar, onlarda ne sanat ne de sanat bulunur (s. 131) eklinde kaba ve kestirme bir yargda bulunmaktan ekinmemitir. Oryantalistler XIX. yzyl sonuna doru slm mimarisinin matematik kurgusunu, mantk ve rasyonel ynn farkettiler. Bundan sonra mimarlk tarihi teorisinde Antika ve Rnesansn llerini tartlmaz kstaslar olarak gren hmanistlerin szlnde slm mimarisi farkl ynleriyle arlkl biimde yer tutmaya balamtr. zellikle kubbemekn ilikilerindeki mant en yaln ekilde ortaya koyan Osmanl mimarisi ve Mimar Sinan okulu phesiz bu gelimede en nemli uyarc olmutur. Veronica da Osann, 1982de yaymlanan kitab iin Sinan: The Turkish Michelangelo baln uygun grmesi bu etkiyle ilgilidir. slm mimarisinin Avrupal ya da slm toplumlarna mensup aratrmaclar tarafndan ele aln, aratrmacnn iinde bulunduu kltrel

evreden oka etkilenmesi, meselenin hem tarih birikime hem teoriye dayal yn asndan snrlayc hatta artlandrc olabilmektedir. Mesel yazarn Batl veya mslman Arap ya da ranl oluuna gre mimarlk teorisinin kaynaklar deimektedir. Birbirini dlayan veya ok snrl coraf alanlar lek kabul eden anlaylar inan alanyla etnik endielerin, bilimsel tutumla duygusalln kolayca birbirinden ayrlamadn gstermektedir. slm kltrnn yaad blgelerdeki mimari, daha eski kltrlerden gelen ina teknolojileriyle slm akaidin o gn iin gerektirdii ihtiyalarn kavak noktasnda ortaya kmtr. Yap trlerindeki eitlilik, hnedanlarn veya devletlerin hkm srdkleri ehirlerin siletlerinde beliren girintiler ve kntlar, belirli sosyokltrel ideallerin yerel teknolojilerle birleebildii lde zenginlik kazanmtr. Minare, kubbe ya da konut formlar, insanlarn hangi kltr evresinde yaadn anlatrken mimari dokuya yaklatka belirginleen kemer formlar, takaplar ve dier unsurlar, hangi kltr evresi ya da dnemin slbuna yaklaldn aka farkettiren gstergelerdir. Bir gzlemci yahut seyyah sadece bu formlarn karakterine bakarak Herat, Kurtuba veya stanbulda olduunu rahatlkla anlayabilir. slm devletlerinin hkm srd blgelerde inan sistemine elverili meknlarn yaratlmas, belirli mimari anlaylar ve yap tiplerinin ortaya k zaman iinde ekil kazanm, yerli teknolojileri bilen ustalarla ekonomik gcn buluabildii ortamlarda denemeler yaplm, bundan sonraki aamada halife, sultan ya da emrlerin ina ettirdii prestij yaplar ortaya kmtr. slm inancnn mimari tasarma yn verecek siyasal iradeye dnmesiyle birlikte inanca dayal anlay fark, hem blgelerin eski mimarisinden hem de ada olan dier kltrlerden ayrlmaya balamtr. slbun ekil kazanma srecinde yaplardaki ktle kompozisyonu, meknlarn yerleme dzeni, mimari unsurlar ve dekorasyon belirli bir istikamet kazanm, Endlsten Hindistana kadar uzanan corafyadaki blgesel eitlilikler yannda ortak paydalar daha ok belirmi, bylesine farkl zmleri planlayp izen ve uygulayan mimarlar nemli bir toplumsal konum elde etmilerdir. lgin olan udur ki belli baz ibadetler kadar din yaplarn ynn de belirleyen Kbe, gelimekte olan mimari iin rnek alnan bir yap formu olmamtr. Btn mezheplerde inananlar namaz srasnda yzlerini Kbeye evirdikleri halde Kbenin kbik formu cami ve mescidler iin bir yap modeli olarak tekrarlanmamtr. Kuran, Kbenin mimari yaps ve hadisler ibadet meknnn ekli ve plan konusunda zorlayc ilkeler getirmemitir. Bunun da tesinde, camiye evirilen antik mbetler ve kiliseler iin mihrabn yerini belirleyen iareti koymak ve yapya minare eklemek yeterli olmutur. Arabistan yarmadasndaki ilk camilerin kerpi duvarl, ahap direkli ve dz daml olduu bilinmektedir. Belirli aralklarla topraa aklan desteklerin zeri yine ahap kirilerle ve hurma dallaryla rtlp amurla svanmaktayd. Yemenden Fasa kadar uzanan iklim kuanda camiler gibi konutlar iin de en yaygn olan bu ina teknii gnmzde de geerlidir. Yaplardaki kapal ksmlarn giri ynne eklenen avlu scak lkeler iin zorunlu bir unsur olarak tekrarlanr. Arap camilerinde erken dnemlerden beri benimsenmi olan yatay ktle zaman zaman kk de olsa bir kubbe ile hareketlendirilmitir. Ancak bu kubbe geni bir hacmi rtebilecek byklkte deildir. ran ve Orta Asyada ise daha cesur kubbe denemeleri yaplmsa da kubbe asl nemini Osmanl mimarisiyle kazanmtr. zellikle drt halife dneminde, Emev ve Endls mimarisinde hzla genileyen siyas hkimiyetin coraf lleri her blgede bulunan en uygun inaat malzemesinin kullanlmasna, ayn ekilde

inancna ve mensubiyetine baklmakszn her ulustan mimara grev verilmesine sebep olmu, sonu olarak biimde fazla seici davranlmamtr. Hat sanat, msiki ve kitap sanatlarna gre mimari alanndaki gelime malzeme, ii, usta ve antiye konular dolaysyla devletin ekonomik bymesiyle dorudan balantl biimde gelimitir. in snrlarndan Atlas Okyanusu kylarna kadar genileyen drlislm zellikle kozmopolit bir mimar kadrosuna i alanlar amtr. Seluklu, Memlk ve Eyyb yaplarnn masraflar daha ok sultan, devlet adamlar, varlkl tccarlar ve ehir ileri gelenleri tarafndan karlanmaktayd. Ariv belgeleri ve yap kitbelerinden okunan usta isimleri, mimarlk alannda yerli ve farkl corafyalardan gelen mslman ustalarn yan sra gayri mslim olanlarn, zellikle de Ermeni ve Rum ustalarn grev aldn aka gstermektedir. Usta adlarnn benn, neccr, mhendis, mimar unvanlaryla kaydedilmi olmas bu kiilerin inaat iinin hangi aamasnda grev aldn aka ortaya koymamaktadr. XIII. yzyl Anadolu Seluklu ortamndan gelen kaynaklarda kt ve tersml-std gibi ifadelere rastlanmas yaplarn bir projeye gre ina edildiini, bina nzr sfatyla anlan kiinin mevcudiyeti ise inaat ve onarmlar yapan ekibe nezaret eden bir grevliyi akla getirmektedir. Kaytlarda geen ahs isimlerinden nce gelen amel-i ... belirleyicisi farkl balamlarda anlam kazanmaktadr. Bununla birlikte anlan unvanlar tayanlarn hepsinin mimar olmad kesindir. Ekonomiyle mimari kltr arasndaki dinamik balant btn dier sanatlara gre ok daha gldr. naat tarz ve teknoloji ok hzl deimediinden baz yeniliklerin dorudan doruya mimarn bulu gc ve yaratclna dayand aktr. slm mimarisini ortaya koyan ustalara ait eserlerin ana fikri fazla deimemekle birlikte Emev, Ftm ve Eyyb mimarisi enlemesine gelien, ok direkli ve dz atl camilerin lleri byrken malzeme kullanm yerel kaynaklara bal kalmtr. Orta Asyadan rana uzanan corafyadaki yaplarda tula kullanm younlarken Anadolu, Suriye ve Kuzey Afrikada ta kullanm hem renk-doku etkisini hem de ina teknolojisini belirlemitir. VII. yzyldan sonra asl dikkati eken husus yap tiplerindeki eitlenme olmutur. Bu eitlenmeyi salayan etkenler yerel malzeme kadar toplumsal rgtleniteki yeni boyutlardr. Buna her toplumun slm ncesi alkanlklarn da eklemek gerekir. Dolaysyla slm mimarisinin ekillenmesinde inan nemli bir belirleyici olmakla birlikte yegne faktr deildir. nk Kayrevandaki Sd Ukbe Camii ile Edirnedeki Selimiye Camiinin anlay ve yaklam farkllklar yalnzca inanca dayal belirleyicilerle aklanamamaktadr. Buna ramen camiler daima slm ehrinin odak yaplar olarak ynetim binalar, hatta saraylardan bile daha nemli konumda olmutur. Mslmanlarn gnde be vakit ibadet iin geldii, erken dnemlerde her trl toplantnn yapld, tartma, seim, yarglama ve eitim ilerinin bu meknda yrtld bilinmektedir. Zaman iinde ibadet haricindeki ilevlerin cami dna tanmas gerektii iin medrese, ifhne gibi yap tiplerinin kendilerine zg plan emalarna gre ina edilmesi gndeme gelmitir. Buna gre her yap tipi kendi ilevine gre bir plan emas, zerinde destek ve rt sistemiyle gelimi, sonuta farkl ktle kompozisyonlar belirmitir. Ayn ekilde mezar antlar (kmbet, trbe, makam) olarak tanmlanan yaplar, ok defa slm ncesi geleneklerin yeni yorumlar kazanmasyla ekillenmitir. Konut mimarisinde haremlik-selmlk ayrm gibi hususlara iklim ve blge etkenlerinin katlmasyla sivil yap tiplerinin tasarm bsbtn detaylandrlmtr. eitli faktrlerin etkisiyle slm ehrinin fizik yapsn meydana getiren ykseltiler giderek bu kltrn en kalc simgesi olmaya balam, byk hnedan ve devletler kimlik gstergelerini mimari slba dntrmlerdir. Tac Mahalin Konya Mevln Trbesinden, ehzade Camiinin sfahan Cuma Camiinden farkl oluu, sadece blgesel teknolojilerin deil bir

slp ve kimlik konusunun da ne karldn gstermektedir. Bu yaplarda ilk farkedilen ana izgiler, etkiyi salayan girintiler ve kntlar, slm mimarisinin lke ya da blge kimliklerine giderek daha fazla yer verdiini ortaya koymaktadr. Fizik ktleye yaklatka meknlar tekil eden nc boyut daha farkl alglanr; bu sebeple balca izgilerin boyut ve karakteri, bitiik ya da yakn balantdaki dier oluumlara gre genilik, ykseklik ve hacimlerin sergileni tarz ktle kompozisyonunu belirlemektedir. slm ehir dokusundaki rt unsurlar, kubbe, klh, minare ve bunlar tayan elerle, rtyle tayclar arasnda aktarc unsurlarn tercihi her kltr evresinde farkl anlatmlara sahiptir. Osmanl mimarisinde topraktan aleme kadar istiflenen biimlerin younlama tarzlar ktle kompozisyonunda olduu kadar i meknda da farkedilmektedir. d rtmesi Osmanl mimarisinde birbirini saklamamakta, ancak bu iliki blgelere gre farkl tarzlar iinde sunulmaktadr. Meknlarn ilevleri plan emasn belirlerken mesel ok destekli Kurtuba Ulucamiinde mimari endiesi karmak olmayan bir anlay rahata uygulanabilmitir. Bu rnekte deta bir stun ormanna dnen i meknn ibadete elverili olmayan durumu ar yklenmi bir dekorasyonla gzlerden saklanmaya allmtr. Cemaatin saf tutmas ve mihrap nnde duran imamn rahata grlmesi mmkn olmad halde i mekn bir dekorasyon mzesine dntrlm ve sonuta drtgen bir hacim dz damla rtlerek zm basite bulunmutur. Osmanl camilerindeki balca fark, tabandan balayan drtgen alt yapnn yukarya ktka daralan piramidal kuruluun zm srasnda ortaya kar. Ana kubbe alemiyle taban kelerini birletiren izgiler Msr piramitlerine benzeyen ktleyi olutururken dey dorultudaki arlklar ok paral ve ayrntl bir mhendislik problemine dnr. randan Kuzey Afrikaya kadar genileyen topyekn slm yurdunda tek ve toplu bir ibadet mekn elde etmek isteyen Osmanl mimarlarnn ileri srdkleri balca fark budur. Klasik devir Osmanl mimarisinde, XVI. yzyla doru yaklatka ap olarak byyen ana kubbe ve buna balanan yarm kubbelerden oluan karmak ve kademeli rt sisteminin arl, yine karmak bir destek sistemi tarafndan karlanabilmitir. Kemer, kiri ve hatl gibi yatay elemanlarn sklndan ok bunlarn bykl Osmanl yaplarn karakterize eden mafsal sistemlerini de gndeme getirmitir. Bir baka deyile dey derinlik arttka, ortadaki mekn paralamadan rty ayakta tutabilmek zere basit desteklerin yerine yeni tasarmlar ortaya kmtr. Stun (amud) ad verilen silindirik gvdeli tayclar, artan kubbe yksekliine gre kolayca uzatlabilmesi mmkn olmayan unsurlardr. Tek para halindeki uzun bir stunu ta ocandan karp yap alanna dikmek her zaman mmkn olmadndan, pye ya da fil aya denilen rme ayaklar tercih edilmitir. Ksa mesafeli bir akln dz bir hatlla geilmesi mmkn olduundan kap ve pencerelerde lento kullanlmtr. Ancak geit, kpr ya da bir cami iinde birbirinden uzak duran ayaklarn birletirilmesi, byyen aklklarn birbirine balanarak inaatn yukarya doru srdrlmesi iin balantnn dz deil yay biiminde (kavs) yaplmas gerekir ve geilecek akln ls tek para malzemeden daha bykse kk paralar birbirine bindirilerek gei tamamlanabilir. stten gelen duvar ya da kubbe arlnn ayaklara iletilebilmesi iin kullanlan kemer, slm mimarisinde bask, dairesel hatta yonca yapra gibi dilimli olabilmektedir. Sonuta bir akl gemek zere bulunmu bu ok eski yntem slm mimarisinde slbu belirleyen balca unsurlardan biri olmutur. Hepsi de ayn ii grmekle birlikte akln bykl ve kullanlan malzemeye gre

deiik formlar gsteren kemerler kldke ss unsuruna dnr ve eitlilik artar. Hint, Endls ve Kuzey Afrikada grlen at nal ya da dalgal formlar kemer karnna gre trl adlar alarak oaltlabilir. Ayak aklklarn bytme zorunluluu olmadndan, kk yaplarda sklaan kemerlerde ok eitli formlar uygulanabilmitir. Osmanl mimarisinde zellikle antsal camilerde geni orta hacim oluturma abalar ayak aklklarn arttrd gibi bu ilevi en uygun ekilde stlenecek kemer formunu da beraberinde getirmitir. Bu form tepede hafife sivrilen ve penc kemer olarak tanmlanan bingidir. Kemer, dz dam eklindeki st rty destekledii gibi kubbeyi de tayabilir. Ancak bu ikinci grev kemeri tayc sistemin asal elemanlarndan biri haline getirdiinden hem biim hem de ilev olarak grevi artan kemerle birlikte mimaride yepyeni zmler domaktadr. slm mimarisinde kubbenin benimsenmesi, gelitirilmesi farkl blgelerdeki yorumlarla deiik ehreler gstermitir. Kurn- Kermde ibadet edilecek meknn mimari zellikleri tarif edilmedii gibi ekli bakmndan da kubbeli yap n art deildir. Merkez planl camilerdeki ana kubbenin tevhid dncesiyle akan bir sembolizme ok uygun dt sylenebilirse de bu tr planlarn sadece XVI. yzyl Osmanl camilerinde ekillendiini unutmamak gerekir. Kubbets-sahre hari tutulursa drt halife ve Emevler dneminden kalan din yaplarn hibirinde kubbe mekna hkim bir eleman olarak gzkmez. Kudsteki Mescidi Aks, am Emeviyye ve Kahiredeki bn Tolun camilerinde mihrabn nndeki stunlardan birka kaldrlarak sadece bu kesim bir kubbe ile vurgulanmtr. Bu tr kubbeler, enlemesine gelien yap ktlelerinde kompozisyona estetik bir katkda bulunmaz. Tam tersine yatay gelien rt sisteminin bir kenarnda garip bir knt yapar. Kubbets-sahre, evresindeki dzle hkim olarak sekizgen bir alt yapdan sonra ykseke bir kasnak ve yarm kreyi aan 20,44 m. apndaki kubbesiyle her greni etkiler. slm mimarisinde byk, yksek, dilimli ve tuhaf ekilli pek ok kubbe rneine rastlamak mmkndr. Ancak kubbemekn balants ve bu unsurun alt yapyla uyumu Byk Seluklu dnemi ustalar tarafndan ele alnm, Osmanl mimarisinde ulaabilecei en st noktalara varmtr. Klasik devir Osmanl mimarisinde kubbe teknolojisinin ulat estetik dzey Edirne Selimiye Camii ile l byklnn de zirvesine ular. zellikle Mimar Sinan uygulamalarnda kubbe, mimari btne katlan teki elemanlarla stn bir dzen tasarm iinde btnletiinden etkili bir grnm kazanmtr. Osmanl mimarisi, gnmze ulaan belgeler dolaysyla pek ok bakmdan aydnla kavumu bir alandr. Anadolunun kuzeybatsndan balayarak genileyen bu mimari konutlardan kervansaraylara, kprlerden saraylara kadar farkl toplum katmanlarna hizmet veren yap tipleriyle eitlenmi, tasarmlarn yer alaca sosyolojik katmana gre detay kazanmtr. Zanaatkr cemaatini en yaygn biimde kapsayan ah birliklerinin byk programl inaata girimedikleri, fakat saraya bal Hassa mimarlarnn denetimi altnda antiyelerde grev aldklar dnlmektedir. Yap iinde alan duvarclar, ahap ustalar, ta yontucular ya da horasanclardan oluan inaat es-naf genellikle esnf- mimr eklinde anlm, dier malzeme ve tekniklerde hnerli ustalar da mimara tbi ehl-i hiref olarak tanmlanmtr. Tara kesiminde loncalara mensup geleneksel ustalara karlk byk programl devlet yaplaryla uraan ustalar, devletin belirledii ilke ve esaslara sk skya bal alan bir kadroyu meydana getirmitir. Belgelerde ska geen mimarlk ilminde mahir tabiri byk ehirlerde ve nemli inaatlarda grevli, gelimi bir mimarlk rgtnn bulunduu izlenimini vermektedir. ehir mimarlar diyebileceimiz bu kesim, meslekten olmayan veya iyi yetimemi elemanlara kar standart kalite ve ltleri gndemde tutmaktadr. Baehirde bulunduu anlalan merkez mimarlar ocann ne zaman ekillendii ise bilinmemektedir.

Osmanl Devletinin kuruluundan itibaren zellikle Bursa ve Edirnede srdrlen youn ina ve imar hareketleri, saray bnyesinde Hassa Mimarlar Oca ad altnda bir merkezin kurulmu olabileceini gstermektedir. Sultan II. Bayezid dnemine ait belgelerde bu merkezin zikredilmesi kuruluun daha nce tamamlanm olduunu dorulamaktadr. Ftih Sultan Mehmed devrinin yaplar derme atma bir kurulu ya da toplama mimarlarla deil durumu ve konumu nizama balanm bir ocan eseri olarak belirmektedir. Nitekim Ftih Camii ve Klliyesi bunun kantlarn ortaya koymaktadr. XVI. yzyla gelindiinde zel inaatlarn bile Hassa mimarlarnn verecei ruhsata baland grlr. Bu rgtn dnda alan mimar, kalfa ve ustalarn ehil olduklarna dair mimarbandan bir ruhsat almalar gerekiyordu. Ehliyeti bulunmayanlara devlete i verilmedii gibi bunlarn zel inaatlarda almalarn nlemek de bamimarn greviydi. Mimar Sinan dneminde Rumeliden veya baka yerlerden stanbula gelen ve neccriye ve benn ilminden haberi olmad halde ellerine birer arn alarak sanat icra eden baz kimselerin yapt binalarn ksa zamanda yklmas veya yanmas zerine mimarbann bilgisi olmadan bu gibi ehliyetsiz kimselere mimarlk yaptrlmamas emredilmiti. Mimarba ve dier mimarlarn gerekte ehreminine bal olduu, resm binalarn ina ve tamirlerinde bu iki makamn birlikte alt, ehremini olan kiinin daha ok inaat malzemesinin temini, masraflar ve yevmiyeleriyle ilgilendii anlalmaktadr. Ayrca nemli binalarn yapm iin grevlendirilen bina emini demelerin yaplmas, giderlerin kayda geirilmesi, malzeme ve ii salayarak inaatn dzenli yrmesi iini gzeten gvenilir bir kii olarak kaytlarda ad gemektedir. Hassa Mimarlar Oca sarayn en gl ve vazgeilmez okullarndan biridir. Genellikle Yenieri Ocandan, saraydaki dier sanatlardan ya da dardan seilen yetenekli genler burada teorik ve uygulamal dersler grr, ustarak ilikisi iinde eitimlerini srdrrlerdi. Bir mimar bu srete yapm ileriyle ilgili birka farkl sanat da yine bu okulda renirdi. Hassa Mimarlar Ocann balca grevi nemli devlet yaplarnn planlarn izmek, onarmlarn yapmak, keif bedellerini hesaplamak ve inaatn uygulamasn yrtmektir. Bu ocan banda sermimrn- hssa unvann tayan bir stat bulunurdu. Bu kii ehl-i hiref aalar arasnda en fazla creti almakla birlikte dier devlet grevlilerine gre bu miktar dk kalmaktadr. Bu ocaa hizmet verenler iinde Mimar Sinann sekin bir yeri olduu anlalmaktadr. Ona ayn-i ayn- mhendisn ve res-i cehbize-i devrn gibi unvanlarn verilmi olmas, uzun sre zirvede kalan bir ustaya duyulan sayg ve takdir rneklerinden sadece birkadr. Osmanl belgelerinde yap, inaat ve mhendislikle ilgili terminoloji Ortaan dier slm lkelerindeki deyim, terim ve kavramlara gre biraz daha farkl tanmlar ierir. Zaman zaman kaynaklarda karlalan benn daha ok yap iinde alan duvarclara verilen isimdi. Kullanld yerlere gre kgir yap ustalar kastedilmektedir. Mimarlar grevleri gerei ilm-i hendesede mahir kimseler olarak tanmlanr. Ayrca yapm teknii ve arazi lmn de bilmeleri gerekmekteydi. lme, oranlama ve eyann eklini, miktarn hesaplama iine hendese dendiinden

seyrek de olsa mimarlara mhendis ad verildii de olmutur. Sleymaniyenin inaat defteri sayesinde bu klliyenin yapmnda eitli zmrelerden mslman veya reydan ustalarn grev ald renilmektedir. Bu arada ok sayda hristiyan ustann baz dallarda alt grlr. Bunlara verilen cretler de defterlerde belirtildii gibi zaman zaman cretlerin arttrlmasn istedikleri de anlalmaktadr. Hatta hristiyan ustalara pazar gn tatil verildii de dikkati ekmektedir. Osmanl mimarlarnn ina edecekleri binalar iin plan izdikleri ok aktr. Mimari terminolojide plan ve kroki karl olarak kullanlan resm veya tasvirden anlalmas gereken ey perspektif izimdir. Osmanl mimarlarnn elinden kma otuz kadar plandan hibiri XVIII. yzyldan daha eskiye inmez. Topkap Saray Mzesi Arivinde bulunan planlarn ou binalarn onarm iin sonradan izilmitir. zellikle byk programl yaplarn plan olmakszn ina edildiini dnmek imknszdr. Ayrca Sinann plan ve rlveler yaptn gsteren ifadeler vardr. S Mustafa elebinin kaleme ald tezkirelerde ... resmedip bina eylediim cevmi ve mescidi ... ifadesi (Tezkiretl-bnyn, s. 27), daha sonra XVIII. yzylda yaam olan Dyezde Mustafa Efendinin, Mimarlarn usulne tebaan Sinan da Edirnedeki Sultan Selim Camiinin mcessem tersmini yapp hnkra arzeyledi eklinde bir aklamada bulunmas yaplarn perspektif izimleri, hatta maketlerinin yapldn kantlamaktadr. 1582 ylnda Sultanahmet Meydannda dzenlenen bir geit treninde on-on be kiinin omuzlarnda tad bir ahap Sleymaniye maketi tehir edilmiti. Sultan Ahmed Camiinin proje hazrlklarndan bahseden Cfer Efendinin eserinde yer alan ... cmi-i erifin resmi iin tasvir ettii ekl ... ifadesi (Risle-i Mimriyye, vr. 52a; ng. trc., s. 65) bu gelenein uzun sre devam ettiini gstermektedir. Malzemenin salanmas, ii takmlar ve antiyelerin kuruluu sebebiyle, bugnn lleriyle bile devs projeler saylan byk inaat giriimlerinin ciddi ekonomik boyutlar olduu aktr. Geni alanlar kaplayan kale, klliye gibi yaplarn planlanmas, camilerde ayrntl strktr hesaplarnn yaplmas nemli ekonomik harcamalar getireceinden, bu tr uygulamalarn ezbere ya da kendiliinden yrmesi mmkn deildi. Her yapnn ncelikle yaptran kiiye beendirilmek zere, daha sonra da inaatn uygulayclarna tarif edilmek zere kda izilmi ayrntl rneklere dayand kabul edilmektedir.

BBLYOGRAFYA

Takprizde, Miftus-sade, I, 375; Cfer Efendi, Risle-i Mimriyye: An Early-Seventeenth Century Ottoman Treatise on Architecture (trc. ve nr. H. Crane), Leiden 1987, vr. 1a, 6a, 16a, 52a; tercme, s. 17, 23, 31, 65; S Mustafa elebi, Tezkiretl-bnyn, stanbul 1315, s. 27; A. Gosset, Les coupoles dorient doccident, Paris 1889, s. 131; brahim Hakk Konyal, Fatihin Mimarlarndan Azadl Sinan (Sinan- Atk), stanbul 1953; L. A. Mayer, Islamic Architects and Their Works, Geneve 1956; M. Rumpler, Le couple dans larchitecture byzantine et musulmane, Strasburg 1956; Doan Kuban, Les mosques couple base hexagonale, Beitrge zur Kunstgeschichte Asiens, stanbul 1963, s. 35-47; Emel Esin, Al-Qubbah al-Turkiyya, Atti del Trezo Congresso di Studi Arabi e Islamici (Ravello, 1-6 Settembre 1966), Napoli 1967; Semra gel, Der Kuppelraum in der turkischen Architectur, stanbul 1972; mer Lutfi Barkan, Sleymaniye Camii ve mareti naat (1550-1557),

Ankara 1972, I-II, tr.yer.; T. Burckhardt, Art of Islam: Language and Meaning, London 1976, s. 3-18; Ahmed Refik [Altnay], Trk Mimarlar (haz. Zeki Snmez), stanbul 1977; Zahirud Deen Khwaja, The Spirit of Islamic Architecture, Toward an Architecture in the Spirit of Islam (nr. H. Renata), Philadelphia 1978, s. 39-43; Ylmaz nge, Divrii Ulu Camii ve Drifasndaki Usta ve Sanatkr Kitabeleri, Divrii Ulu Camii ve Darifas (haz. Ylmaz nge v.dr.), Ankara 1978, s. 51-53; a.mlf., Anadoluda Trk slm Devletleri Yaplarnda Baz Enteresan Ta Kemer ve Tonozlar, EFAD, zel say 9, Erzurum 1978, s. 321-336; O. Grabar, Symbols and Signs in Islamic Architecture, Architecture as Symbols and Self Identity (nr. J. G. Katz), Philadelphia 1980, s. 1-11; a.mf., The Islamic Dome, Some Considerations, Journal of the Society of Architectural Historians, XLV, Illinois 1963, s. 191-198; Muhsin S. Mahdi, Islamic Philosophy and the Fine Arts, a.e., s. 4348; V. de Osa, Sinan: The Turkish Michelangelo, New York 1982; Ayl Tkel Yavuz, Anadolu Seluklu Mimarisinde Tonoz ve Kemer, Ankara 1983; E. J. Grube, What is Islamic Architecture?, Architecture of the Islamic World: Its History and Social Meaning (nr. G. Michell), London 1984, s. 11-14; J. Bloom, Minaret, Symbol of Islam, Oxford 1989; J. Allen, A Short History of Early Muslim Architecture, London 1989; Zeki Snmez, slm Mimarisi Kaynakas, stanbul 1989; a.mlf., Balangtan 16. Yzyla Kadar Anadolu Trk-slm Mimarisinde Sanatlar, Ankara 1995; Zafer Bayburtluolu, Anadoluda Seluklu Dnemi Yap Sanatlar, Erzurum 1993; R. Hillenbrand, Islamic Architecture: Form, Function and Meaning, Edinburgh 1994, s. 1-30; K. Azzam - K. Critchlow, A Study in the Geometry of the Arch in Islamic Architecture, London 1997; Turgut Cansever, slmda ehir ve Mimar, stanbul 1997, s. 11-66; Ahmet Vefa obanolu, Osmanlda Ba Mimarlar, Trk Dnyas Kltr Atlas: Osmanl Dnemi, stanbul 2002, IV, 250-326; J. Strzygowski, Die persischen Trompenkuppel, Zeitschrift fr Geschichte der Architektur, III/1, Heidelberg 1909, s. 1-15; B. O. Celal, Mimar Kelk Bin Abdullah, Mimar, II/6, stanbul 1932, s. 181-182; Trk Mimar ve Eserleri: Oul Beg, Tapnar, I/9, Kayseri 1933, s. 207-208; Trk Mimar ve Eserleri: Aydemir Bey, a.e., I/11 (1933), s. 255; S. Hilmi [Gner], Trk Mimar ve Eserleri: oban Bey, a.e., sy. II/16 (1934), s. 78-80; E. Lambert, Les coupoles des grandes mosques de Tunisie et dEspagne au IX et Xe sicle, Hesperis, XXII (1936), s. 127-132; zzet Kumbaraclar, Trk Mimarlar, Arkitekt, VII/3, stanbul 1937, s. 85-86; Zarif Ongun, Hassa Mimarlar, a.e., VIII/10 (1938), s. 333-342; F. Taeschner, Preliminary Materials for a Dictionnary of Islamic Artists, AI, V, Supplement I (1938), s. III-VIII; Kazm Baykal - S. Savc, Diyarbakr Antlarn Yapan Mimar ve Mhendislerin Bazlar, Karacada, IV/43, Diyarbakr 1941, s. 302307; Ali Rza Yalgn, elebi Sultan Mehmet Yaplarnn Mimar Kimdir, lk, II/19, Ankara 1942, s. 8 vd.; Rfk Mell Meri, Beyazd Camii Mimar, II. Sultan Beyazd Devri Mimarlar ile Baz Binalar, A lhiyat Fakltesi Yllk Aratrmalar Dergisi, II, Ankara 1957, s. 5-76; . Hakk Uzunarl, Hac Ivaz Paaya Dair, TD, X/14 (1959), s. 25-38; erafettin Turan, Osmanl Tekilatnda Hassa Mimarlar, TAD, I/1 (1963), s. 157-202; Fatih Sultan Mehmedin Mimar, nasya, IV/45, Ankara 1969, s. 8-9; M. Kemal zergin, Seluklu a Mimarlar: Mimar OulBeg, Hisar, IX/71 (146), Ankara 1969, s. 20-23; B. Brend, The Patronage of Fahr ad-din Ali ibn al-Husain and the Work of Kaluk ibn Abd Allah in the Development of the Decoration of Portals in Thirteenth Century Anatolia, KOr., X-1/2 (1976), s. 160-186; Ara Altun, Artuklu Devri Mimarlar ve Yaplar zerine Ksa Notlar, Arkeoloji ve Sanat, sy. 1-2, stanbul 1979, s. 31-34; Architecture, Art of, EBr., I, 1088-1115; J. G. Davies, Architecture, ER, I, 382-391. Seluk Mlyim

MNA
( ) Mekke yaknnda baz hac mensikinin icra edildii yer. Mekke ile Mzdelife arasnda Mescidi Harmn yaklak 7 km. kuzeydousunda ve Harem snrlar iinde bulunan Mina eytan talama, kurban kesme, bayram gnlerinde konaklama gibi hac ibadetlerinin (mensik) yapld yerdir. Gerek bu bakmdan gerekse Mzdelife vakfesi srasnda Mina topraklarna gememek iin burann snrlarnn kesin ekilde belirlenmesi nem tar. Hadislere ve tarih kaynaklara gre Minann snr Mekke tarafnda yani bat ynnde Akabe cemresi, dou ynnde Muhassir vadisidir. Kuzeyinde Akabeden Muhassir vadisine kadar uzanan Kbil da, gneyinde yine Akabenin hizasndan balayan ve Muhassir vadisine kadar uzanan Sih (Sebr) da bulunmaktadr. Bu iki dan Minaya bakan yzleri Minann er snrlar iinde, arka yzleriyle Akabe Biatnn yapld yer ve Muhassir vadisi snrlarn dndadr. Mina ile Mzdelifenin snrlarnn belirlenmesi amacyla Suudi Arabistan Hac Bakanl bnyesinde kurulan komisyon 1973te topografik bir alma yaparak snrlar tesbit etmitir. Arafat ve Mzdelife gibi ortak bir ibadet mekn olduundan 812 hektarlk bir alan kapsayan Minann da zel mlkiyete konu olamayaca Hz. Peygamber tarafndan bildirilmitir (Msned, VI,187; Eb Dvd, Mensik, 89; Fs, I, 512-515). Arapada insanlarn topland veya kan aktlan yere min denmesinin yannda Hz. demin burada cenneti arzu (temenni) ettii ve Cenb- Hakkn bu yerde Hz. brhime yahut btn kullarna lutufta (men) bulunduu rivayet edilmi, bu yere Mina adnn verilmesi, anlan rivayetlerle birlikte insanlarn bayram gnlerinde burada toplanmas ve Allaha yaklap azabndan emin olma midiyle kurban kesmeleri gibi sebeplerle aklanmtr. Mina snrlar iinde ve yakn evresinde baz nemli olaylarn htrasn yaatan birka mescid bulunmaktadr. Bunlardan en nemlisi ve halen mevcut olan, Sih dann eteinde kk cemrenin yaknnda yetmi peygamberin namaz kld sylenen, Reslullahn da hac srasnda namaz klp insanlara hitap ettii yerde ina edilmi Mescidi Hayftr (bk. MESCD-i HAYF). Mescidi Beya, Hz. Peygamberle Medineli mslmanlar arasnda byk cemrenin (Akabe cemresi) hemen karsnda gerekleen Akabe biatlarnn yapld, etraf tepelerle evrili kk vadinin iindedir. Gnmzde Akabe cemresinin yannda Mekke ynndeki ana caddenin kenarnda biraz ieride bulunan mescid bakmsz durumdadr. Abbs Halifesi Eb Cafer el-Mansr tarafndan st ak olarak ina ettirilen mescidin kble tarafna gelen ksmnn st Msr Defterdar brhim Bey tarafndan 963 (1556) ylnda kubbelerle rtlmtr (MirtlHaremeyn, I/2, s. 1129). Eski kaynaklarda haber verilen dier bir ibadet yeri Sih dann eteinde bulunan Mescidi Kebtir. Halk arasnda Mescidi smil adyla da anlan bu mescid, Hz. brhim ryasn (es-Sfft 37/102-108) gerekletirmek amacyla olunu kurban edecei srada Allah tarafndan gnderilen kurbanlk hayvann kesildii kabul edilen yerde yaptrlmtr. Mescidi ilk ina ettiren kiinin Lbbe bint Ali b. Abdullah b. Abbas olduu kaydedilir (Ezrak, I, 175). Kaynaklarn bahsettii dier bir mescid birinci ve ikinci (orta) cemrelerin arasnda, Arafat istikametine giderken

sa tarafta kalan Mescidi Nahr (Mescidl-menhar) olup Hz. Peygamberin Ved hacc srasnda kurbanlarn kestii yerde yaptrlmtr (Mirtl-Haremeyn, I/2, s. 1129). Burada daha nce varl bilinen kk bir mescid de Minann orta kesiminde Arafata ynelen kimsenin sanda kalan Mescidi Kevserdir ve Kevser sresinin burada nzil olduu sylenmektedir (brhim Rifat Paa, I, 325). Mescidi Hayfn yaknnda Sih dann eteinde Mrselt sresinin nzil olduu, bu adla anlan maaraya (Buhr, Tefsr, 77/1) Mescidi Mrselt da denir. Bu drt mescid gnmzde mevcut deildir (Mirtl-Haremeyn, I/2, s. 1134). Abdullah b. merden gelen bir rivayete gre Nasr sresinin de Ved hacc srasnda Minada nzil olduu belirtilir (Fkih, IV, 249). Minadaki en nemli yerlerden biri kurban bayram gnlerinde eytan talamann yapld cemrelerdir. Bunlar Mekke-Mina ynnde srasyla byk cemre, orta cemre ve kk cemredir (birinci cemre). Minadaki hac mensiki u ekilde icra edilir: Terviye gn (8 Zilhicce) sabah namaz Mekkede klndktan sonra Minaya gelerek orada le, ikindi, akam ve yats namazlarn klp gecelemek ve arefe gn sabah namaznn ardndan Arafata kmak snnettir. Ancak Arafata intikalde izdiham nlemek iin gnmzde haclarn birou dorudan Mekkeden Arafata karlmaktadr. Bayramn birinci gn tan yeri aardktan sonra Mzdelifeden gelerek Akabe cemresine yedi ta atlr, ilk tan atlmasyla birlikte telbiyeye son verilir; kurban kesilir, ardndan salar kesilerek ihramdan klr ve cinsel iliki dnda btn ihram yasaklar kalkar (ilk tahalll). Daha sonra Mekkeye gidilip ziyaret tavaf yaplr; cinsel iliki bu tavaftan sonra hell olur (ikinci tahalll). Bayramn ikinci ve nc gnlerinde her cemreye srasyla (kk, orta, byk) yedier ta atlr. Haneflere gre bayramn drdnc gn tan yeri aarmaya baladnda, dier mezhebe gre nc gn gne battnda Minadan ayrlmam olanlarn drdnc gn her cemreye yedier ta atmas gerekir (bk. CEMRE). Haneflere gre bayramn drdnc gn eytan talamayacak kiilerin nc gn gne batmadan Minadan ayrlmalar snnet olup bunu gne battktan sonraya brakmalar mekruhtur. lk gn eytan talandktan sonra Minadan ayrlmaya ilk nefr (yola kma), drdnc gn ta attktan sonra ayrlmaya ise ikinci nefr denir. Hz. Peygamberin uygulamas dorultusunda bayramn birinci ve ikinci gnlerinde geceyi Minada geirmek Hanef mezhebine gre snnet, dier mezhebe gre vciptir. Harem snrlar iinde kesilmesi gereken hac kurbannn Minada kesilmesi, yine hac ibadetinin nemli bir paras olan sa kesme ve ksaltmann da Resl-i Ekremin uygulamas sebebiyle Minada yaplmas daha faziletli kabul edilmitir. Salarn Minada olmasa bile Harem blgesi iinde kesilmesi baz limlere gre snnet, bir ksmna gre ise vcip olup Harem dnda kesilmesi ceza kurbann gerektirir.

BBLYOGRAFYA

Msned, VI,187; Buhr, Tefsr, 77/1; Eb Dvd, Mensik, 89; Ezrak, Abru Mekke (Melhas), I, 172-189; Fkih, Abru Mekke (nr. Abdlmelik b. Abdullah b. Deh), Mekke 1407/1987, IV, 246-311; Serahs, el-Mebs, IV, 68; Burhneddin el-Mergnn, el-Hidye, Kahire 1384/1965, I, 147-149; bn Kudme, el-Mun, III, 427-456, 468-469; Ykt, Muceml-bldn (Cnd), V, 229-230; bnl-Esr, en-Nihye, III, 241; Tcb, Mstefdr-rile vel-itirb (nr. Abdlhafz Mansr), [bask yeri ve tarihi yok] (ed-Drl-Arabiyye), s. 342-348; Ksn, Bedi, II, 137-140; Fs, ifl-arm (nr. mer Abdsselm Tedmr), Beyrut 1405/1985, I, 498-499,

510-518; Bedreddin el-Ayn, Umdetl-r, Kahire 1348, XIX, 272-275; Mirtl-Haremeyn, I/2, s. 1127-1135; brhim Rifat Paa, Mirtl-aremeyn, Kahire 1344/1925, I, 322-331, 340; M. lyas Abdlgan, Tru Mekketel-mkerreme admen ve aden, Medine 1422/2001, s.103-113; Abdlmelik b. Abdullah b. Deh, uddl-meiril-muaddese: Min-Mzdelife-Araft, Mekke 1425; Abdullah b. Abdurrahman el-Bessm, Kitb uddil-meiril-muaddese, Mecelletl-Mecmail-fhil-slm, III/3, Mekke 1407/1987, s. 1576-1577; Fr. Buhl, Min, EI (ng.), VII, 65-66. Mehmet ener

MNARE
() Szlkte k veya ate kan / grnen yer anlamndaki Arapa menreden gelmektedir; baz blgelerde ayn anlamda mizene de (ezan okunan yer) kullanlmaktadr. Minarelerin kkeninin Orta Asya ve randaki iaret ve haberleme (ate) kulelerine, Suriyedeki gzetleme ve an kulelerine, Akdeniz lkelerindeki deniz fenerlerine veya doudaki Hint zafer bidelerine dayandna ilikin farkl grler vardr. Hz. Peygamber dneminde Mescidi Nebevnin kble tarafnda Bill-i Habenin ezan okumak iin zerine iple trmanarak kt stvne (silindir) denilen zel bir yer bulunmaktayd. Minarenin ilk ekli olarak dnlebilecek bu yerin dnda mescidin evresindeki baz yksek yerler kullanlyordu. Camiye ilk minareyi ekleyen kii Emev Halifesi I. Muviyenin Msr valisi Mesleme b. Muhalleddir. Mesleme, Msr ftihi Amr b. sn Fustatta yaptrmaya balad, fakat bitiremedii Amr b. s Camiini tamamlatrken binann kelerine birer minare koydurmutur (53/673). lk zamanlarda zel bir mimari forma sokulmadan yaplan minareler, deiik blge ve kltrlerde birbirinden farkl biimlerde genellikle ta, tula ve ahaptan ina edilmitir. Mesel spanya ve Msrda ta, Kuzey Afrikada tula, Arabistan, Suriye ve Anadoluda ta ve tula, Irak, ran ve Afganistanda tula, Hindistanda ta ve tula gibi malzemelerin kullanld grlmektedir. Genellikle gvdeleri yuvarlak veya drt ke, sade yahut bezemeli olan minareler slm dnyasnn dousunda ve batsnda farkl zellikler kazanmtr. Kuzey Afrika ve Endlsten Suriyeye kadar uzanan blgedeki minareler, birka katl yaplan ve kat aralar kornilerle belirtilip i meknlar pencerelerle aydnlatlan drt ke kuleler biimindedir; doudakiler ise daha ok yuvarlak ve ince gvdelidir. Zamanla din mimarinin en nemli unsurlarndan biri haline gelen minare klasik Osmanl dneminde (XVI-XVII. yzyllar) en olgun seviyesine ulamtr. Ana hatlaryla bir minare krs, pabu, gvde, erefe, petek, klh ve alem blmlerinden meydana gelir. Krs minarenin toprak stndeki tabandr ve camiye bitiik yahut ayr, kbik, silindirik ve okgen prizma eklinde olabilir; kap genellikle buradan alr. Pabu krsyle gvde, gvde pabula erefe arasndaki blm, erefe ise mezzinin minare etrafnda dolaarak ezan okumak iin kulland balkondur. Ad kntl yer, bur anlamndaki rfe kelimesinden gelen erefenin balca ksmlar stnde yrnen taban, taban tayan kmalar ve kenarlarndaki korkuluklardr. Yapldklar dnemin mimari zelliklerini yanstmalar bakmndan ayr bir nem tayan erefeler minare zerinde birka adet olabilmektedir. Osmanl geleneinde birden fazla minare ve erefe sadece hnedan mensuplar tarafndan yaptrlan seltin camilerine mahsustu. Gvdenin stndeki konik aty (klh) tayan petek blmnn kble ynnde erefeye alan kap yer alr. Osmanllarda genellikle ahap iskeletli ve kurun kaplamal olan klhlarn bazlar slm dnyasnn dier blgelerinden etkilenilerek ge devirlerde tatan ve deiik biimlerde yaplmtr. Minarenin en st ksmnda bulunan alem daha ok Osmanl minarelerinde grlr ve gvdenin zarif biimde sona ermesini salar. Camilerin en karakteristik unsurunu tekil eden minarelere bazan medrese, trbe ve hankahlarda da rastlanmaktadr. Genel konum ve biimler dnda farkllk arzeden rnekler arasnda yalnz

gvdeden ibaret erefesiz minareler (Mimar Sinan Mescidi), yapnn dna cumba eklinde aslanlar (stanbul Timurta Mescidi), bir eme ya da adrvan zerine oturtulmu cumba eklinde olanlar (Bursa Timurta Paa Camii), zellikle Kayseri-Nevehir blgesinde grlen ve dorudan yapya veya avlu duvarnn bir cephesine bitiik bir merdivenle klan bir erefeden ibaret kk tipi minareler bulunmaktadr. Suriye blgesindeki kiliseler camiye evrilirken an kuleleri de minare haline getirildiinden Emevler devrinde drt ke tipler ortaya kmtr. Nitekim am Emeviyye Camiinin (705-714) gney ynndeki iki minaresinin alt ksmlar eski Aziz Yohannes (Hz. Yahy) Kilisesine aittir. XII. yzyl Zeng mimarisinde drt ke kaideler zerine ina edilmi yuvarlak gvdeleriyle Seluklu geleneine bal minareler grlr. Bunlardan Musul Ulucamiininki minare, tezyin kuaklarla yedi kata ayrlm yuvarlak formuyla blgedeki deimenin ilk rneidir. Suriye minareleri zamanla Memlk etkisinde kalmtr. Tolunoullar III. (IX.) yzyl Msrnda Suriye ve Smerr izleri tayan minareler ina etmilerdir. Birinci kat drt ke, ikinci kat yuvarlak, sonradan eklenen nc kat sekizgen kesitli olan bn Tolun Camiinin minaresi spanya ve Marib sanatlarn da etkilemitir. Onu Hkim Camiinin birbirinden farkl biimlerdeki iki minaresi izler (IV./X. yzyl). Msrdaki rneklerin Hkim, Ezher ve Kaytbay camilerinin minareleri gibi en gelimileri Ftm ve Memlk devirlerinde yaplm, ayrca bunlarn sslemelerinde de deiikliklere gidilmitir. Maribdekiler ise drt keli kaln ve ssl yaplardr. Kayrevan Sd Ukbe Camiinin (105/724) 31,5 m. yksekliindeki katl minaresi blgedeki en eski rnektir. bliye Ulucamiinin Giralda (Melviye; resim iin bk. DA, XXIII, 429) denilen minaresi (586/1190) geometrik motifli kabartma ebekeleri ve at nal kemerli, mukarnasl korniler iindeki pencereleriyle, Meraketeki Ktbiyye Camiinin minaresi de (VI./XII. yzyl) d grn ve sslemeleriyle Marib zellikleri tar. Cezayire has rneklerin ou Tilimsndadr ve XIII-XIV. yzyllara aittir; bunlarda pencereler ortadan kalkm, sslemelere kabartma geometrik ekiller hkim olmutur. slm dnyasnn bilinen en yksek minaresi 1971de ina edilen Cezayirdeki Emr Abdlkdir Camiindedir (107 m.). Msr etkisi tayan Filistindeki rnekler, Gazzedeki kiliseden evrilme el-Cmiul-kebrin minaresi gibi drt ke bir kaide stnde ykselip sekiz ke ile son bulurlar. Suudi Arabistan minarelerinde belirli bir biim yoktur. Medinedeki Vel Camiinin minaresi Suriye tipindedir; burada Memlk tarznda olanlar da vardr. Mekkedekilerin bazlarnda ise Trk slbunun izleri grlr. Irak el-Cezrede minarelerin en eski rnei, konik gvdesini dolanan rampasyla Mezopotamya ziguratlarnn etkisini yanstan Smerr Ulucamiinin Melviyesidir (IX. yzyl; bk. DA, I, 51). Blgede Rakka Camiininki gibi (X. yzyl) Trk tesirinde kalm kaidesi sekiz keli, gvdesi silindirik minareler de yaplmtr. Trklerin etkili olduu yerlerden zellikle ran, Afganistan ve Trkistan blgelerindeki minareler genelde yukarya doru tedrcen daralan ince uzun konik gvdelidir. Karahanllarn 922de Bat Trkistan aldktan sonra yapmaya baladklar tula minarelerin Kgar ve dousundaki Uygur illerinde bulunan Budist tapnaklarndan (pagoda) etkilendii dnlmektedir. zkentteki Karahanl mimarisine ait kuaklar halinde tula sslemeli minare Buharann sembol saylan Kalan Minarenin (521/1127) ncs kabul edilmektedir. Tirmiz ar Kurgan Minaresi (502/1109) on alt yivli gvdesiyle Trkistandaki ilk rneklerdendir. Gaznede Sultan III. Mesuda ait minarenin (495/1102)

ta kaide stnde yldz biiminde ykselen tula gvdesinin daha sonra yklan st ksm yuvarlakt. Damgan Mescidi Cuma Camiinin minaresi (500/1106), randa yuvarlak gvdeli minareler ina eden Seluklularn ilk inili mimari eseri olmas asndan nemlidir. Sve Mescidi Meydn (453/1061), Zevvre Mescidi Pmenr (461/1068), Bak Mescidi Muhammed (471/1078), Kn Cuma Camii (466/1074) ve Bersiyn Cuma Camiinin (491/1098) minareleri de yuvarlak gvdelidir. Hindistandaki minarelerin en karakteristii ayn zamanda bir zafer bidesi olan Kutub Minrdr. Timurlu dneminde Trkistandaki dier btn yaplar gibi minareler de iniyle kaplanmtr. Anadoluda minareler Suriye ve Orta Asya Trk geleneklerinin etkisinde ekillenmitir. Suriyeye has drt keli olanlara Diyarbakr Ulucamii (XI. yzyl) gibi baz Gneydou Anadolu camilerinde rastlanr. Anadoluda Trklerle birlikte grlen silindir gvdeli tula minarelerin en eski rneklerinden biri Erzurumda Saltuklular dnemine ait Tepsi Minaredir (XII. yzyl). Genellikle kaln ve ksa olan Seluklu minareleri daha ok tuladan yaplm ve renkli-srl tulalarla oluturulan geometrik motiflerle sslenmitir. Akehirdeki Tamedresenin mescidi (648/1250), ran ve Iraktakiler gibi gvdesinin st ksmnda baklava motifleri bulunan ift erefeli minaresiyle dikkat eker. Nide Aleddin Camiinin minaresi (620/1223) drt ke krss, keleri pahlanarak sekizgene dntrlm pabu ksm ve kesme tatan kaln, silindirik gvdesiyle orijinal durumunu koruyan rneklerdendir. Takap zerinde ykselen ifte minare tasarm Anadoluda Sivas ifte Minareli Medrese, Sivas Gkmedrese, Erzurum ifte Minareli Medrese gibi zellikle medreselerde grlr. Bunlardan ayrlan tek rnek Konyadaki nce Minareli Medresenin (663/1265ten nce) st ksm yklm ifte erefeli minaresidir. Amasyadaki Burmal Minare ise (1237-1246) bu tipin en eski rneidir. Erzurum Ykutiye Medresesinin (710/1310) minaresinde gvde yine baklava motifleriyle sslenmitir. Antalyada Seluklu dneminden kalan, kaidesi kesme tatan, st tula, gvdesi frze renkli inilerle kapl Yivli Minare (1219-1236) bu tipin Anadoludaki en muhteem rneidir. Aydnoullarna ait Birgi Ulucamiinin (712/1312) tula gvdeli minaresine frze srl tulalarla baklava ve zikzak motifleri ilenmitir. Seluk s Bey Camiinin (776/1375) avlu duvaryla mbedin birletii kelerde ykselen iki minare (doudaki bugn ykktr) konumu dolaysyla Osmanl minarelerine rnek tekil etmitir. Menteeoullarnn yapt minareler, Milas Ahmed Gazi Camiinde olduu gibi cami dndan basamaklarla klan balkon eklindedir. Karamanoullar dneminden kalan Karamandaki Emr Ms Paa Medresesinin minaresi renkli ta rgs, yatay yaz kua, erefe alt mukarnas dolgularyla dikkat eker. Dulkadroullarna ait Mara Ulucamiinin minaresi (907/1501-1502) silindir biiminde gvdeden ve bir silmeden sonra ok keli bir formda ykselir; erefe altnda ise Memlk slbunda renkli ta sslemeler ve mukarnaslar bulunmaktadr. Anadolu Seluklularnn minarelerinde yer alan zengin ini sslemeler, XIV ve XV. yzyllarda birka yapda daha uygulandktan sonra tamamen ortadan kalkmtr. Erken Osmanl dnemi minare yapmnda kullanlan tula zellikle stanbulun fethinin ardndan yerini taa brakmtr. Silindirik veya ok keli ve ince uzun gvdeli olan minarelerin erefe altlar devrine gre mukarnas dolgulu veya oval geilidir. Petek ksm genellikle uzun deildir; ancak Edirnede Selimiye Camiinin minareleri 12 m. uzunluundaki petekleriyle istisna bir durum gsterir. Uzun klhlar XVI. yzyldan itibaren ortaya kmtr. Osmanllar, plan ve tasarmlaryla Seluklulardan farkl bir tarzda ina ettikleri camilerde minare yeri iin ok aratrma yapmlardr.

Mesel Bursada Orhan Gazi Camiinde minare harim duvarnn sol kesinde, Hudvendigr Camiinde st revakn ucunda, Yldrm Camiinde ve Yeilcamide harim duvarnn iki kesindedir. Biim ve oranlar itibariyle sonralar deimeyecek ekilde kesinleen ilk rnek Edirne Murdiye Camiinde (1435-1436) uygulanm ve yaygnlamas bir asr bulmutur. Osmanl camilerinde tek minareler genelde caminin giri cephesinin sandadr; ancak stanbul Fruz Aa Camiinde olduu gibi solda yer alanlar da vardr. Kasmpaa Piyle Paa Camiinde minare bu cephenin ortasndan ykselir. vaz Efendi Camiinin kble duvarnn sanda yer alan minaresi ise konumu bakmndan tek rnektir. Tula minareler srl tulal, ini kaplamal (znik Yeilcamii 1378-1391) veya dz sval olmak zere eittir. Kesme ta minareler on iki-on alt keli yaln minareler, kabartma ss zincirleriyle sslenenler (stanbul ehzade Camii, Edirne Selimiye Camii) ve gvdelerine renkli talarla bezeme yaplanlar (Edirne erefeli Cami) eklinde rneklendirilebilir. Ayrca burmal ve yivli ta veya tula minareler de vardr. Adn minaresinden alan stanbul Burmal Mescid tuladan yaplm burmal bir minareye sahiptir. Manisada vaz Paa Camiinin minaresi de (XV. yzyl sonu) yivli gvdesiyle bu tipin nemli rneklerinden biridir. Bursa Ulucamiinin bugne ulamayan orijinal minaresinin yivli ve ini tezyinatl olduu bilinmektedir. Edirnedeki erefeli Camide (14371447) burmal, yivli, baklava ve zikzak motifli drt minare farkl biimlerdedir. Fatih, Beyazt, ehzade, Sleymaniye, Selimiye, Sultan Ahmed, Yenicami gibi seltin camilerinde iki, drt, alt minare denemeleri ve says artan erefeler dikkat eker. stanbulun ilk seltin camisi fetihten hemen sonra camiye evrilen Ayasofyadr ve ilk minaresi nce ahaptan yaplmtr. Sonralar ahap minarelerin daha ok ormanlk blgelerde ve kk mescidlerde ina edildii grlmektedir. Camiye bitiik olan bu tipe zellikle Anadolunun Bolu civar gibi aalk yerlerinde ve Bosna-Hersekte rastlanr. atnn ortasnda yer alan ve sadece gvde ile klhtan oluan bu minarelere mahfilden dayama merdivenle klr. Mimar Sinan zamannda daha olgun ve ince bir grnme kavuan klasik dnem minarelerinin pabularnda baklava motifi yerine yaln piramit biimi gei eleri ve klhla petein birletii yerde genellikle bir sra mavi ini grlr. ehzade Camiinin (1544-1548) ana ktle ile avlunun birletii kelerin dnda yer alan ikier erefeli iki minaresi biimsel dzenlemeleriyle klasiklemenin ilk rnekleridir. Bunlarda gvdeler ince ubuklarla dilimlere ayrlm ve dilimlerin ileri yalnz bu iki minarede grlen dikey birer motif dizisiyle doldurulmutur. Sleymaniye Camiinde (1550-1557) avlunun kelerinde yer alan minareler dikey ubuklu ve incedir. Bunlardan caminin yanndakiler er, daha ksa olan dier ikisi ikier erefelidir. Edirne Selimiye Camiinin (1569-1575) drt kesinde yer alan yaln, ince, uzunluklar 70 metreyi aan er erefeli minareler bu zelliklerinin yannda mezzinlerin erefelere birbirlerini grmeden kabildikleri sarmal merdivenleriyle de birer aheserdir. Sultan Ahmed Camii (1609-1617) ana ktlesinin drt kesinde er erefeli, avlu giri duvar kelerinde ikier erefeli olan alt minaresiyle zel bir konuma sahiptir. Yine XVII. yzylda stanbul Eminnnde yaplan Yenicaminin minareleri klasik Osmanl devrinin son rnekleridir. XVIII. yzyldan itibaren Batdan gelen barok etkiyle klasik Osmanl minaresi boyut ve biim asndan deimi, ok ince ve yksek minareler yaplmtr. Bunlarn ilk rnei stanbul Nuruosmaniye Camiinin (1748-1755) ikier erefeli iki kesme ta minaresidir. Mermerin bolca kullanld krsler, cephelerinde birtakm yarm pyelerle bunlara dayanan kemer ve silmelerle

kuvvetli bir barok slb sergileyecek ekilde sslenmitir. Barok ve empire slplarnn karma olarak uyguland Nusretiye Camiinde (1822-1826) minarelerin pabu ksm soan biimindedir ve yzeylerinde bitkisel motifler bulunmaktadr; erefeler de istiridye kabuu gibi dalgal bir formda yaplmtr. Bu dnem minarelerinde gvde daha da incelmi ve kaideler bina iine gizlenerek pabu ksm tamamen ortadan kaldrlm, onun yerine gvdeye gei birtakm silmeler ve stun kaidesini andran unsurlarla salanmtr. erefe alt mukarnaslar yerlerini bilezik ve boumlu knt gibi oval formlu geilere brakmtr. Ayrca erefe altlar iri yapraklarla bezenip gvdelere dey yivler alarak minareler korint tarz stunlara benzetilmitir (Dolmabahe ve Hrka-i erif Camii). Ortaky Camii (1854), stanbulda minarelerinin erefeleri altndaki akant yapraklar yaldzla boyanm tek rnektir. Son dnemde karma (eklektik) slpta gvdeleri ince, youn bezemeli minareler de yaplmtr (Pertevniyal Vlide Sultan Camii, 1871). Yine bu devirde Arap slbunun etkisiyle baz minarelerde erefelerin zerleri rtlmtr (Konya Aziziye Camii, 1872). XIX. yzyln sonlarna doru grlen neoklasik slptaki minarelerde okgen gvdeler, piramitlerden oluan pabular, mukarnasl erefeler, geometrik motifli erefe korkuluklar ve uzun klhlarla klasik grnt yeniden yaatlmaya allmtr.

BBLYOGRAFYA

Lisnl-Arab, nvr md.; Semavi Eyice, stanbul Minareleri, Trk Sanat Tarihi Aratrma ve ncelemeleri, stanbul 1963, I, 31-132; a.mlf., stanbulda Baz Cami ve Mescit Minareleri, TM, X (1953), s. 247-268; a.mlf., Minre, A, VIII, 329-335; A. Petersen, Dictionary of Islamic Architecture, London 1966, s. 187-191; Oktay Aslanapa, Trk Sanat, stanbul 1984, s. 45, 48, 63, 86, 102, 114, 234; Cell Esad Arseven, Trk Sanat Tarihi, stanbul, ts. (Maarif Basmevi), s. 228234; R. Hillenbrand, Minaret, Dictionary of the Middle Ages (ed. J. R. Strayer), New York 1987, VIII, 396-397; a.mlf., Islamic Architecture Form, Function and Meaning, Edinburgh 1994, s. 129-171; a.mlf., Manra, EI (ng.), VI, 361-368; Ara Altun, Ortaa Trk Mimarisinin Anahatlar in Bir zet, stanbul 1988, s. 9, 28, 33, 38, 49; J. M. Bloom, Minaret: Symbol of Islam, Oxford 1989; a.mlf., The Minaret Before The Saljgs, The Art of the Saljuqs in the Iran (ed. R. Hillenbrand), California 1994, s. 12-28; a.mlf., Creswell and the Origins of the Minaret, Muqarnas, VIII, Leiden 1991, s. 55-58; J. Moline, Saljq Minarets in Iran: Developments in the Decorative Scheme, The Art of the Saljuqs in the Iran (ed. R. Hillenbrand), California 1994, s. 38-45; Hsrev Tayla, Sinan Minarelerinin Mimaride ve ehircilikteki Yeri, Uluslararas Mimar Sinan Sempozyumu Bildirileri, Ankara 1996, s. 49-72; Aygn lgen, Klsik Devir Minareleri: Osmanl Cami Plannda Minarenin Konumu, stanbul 1996, s. 1-11, 224-259; R. J. H. Gottheil, The Origin and History of the Minaret, JAOS, XXXI/2 (1909), s. 132-154; K. A. C. Creswell, The Evolution of the Minaret with Special Reference to Egypt, Burlington Magazine, XLVIII, London 1926, s. 134-140, 252-258, 290-298; Sedat etinta, Minarelerimiz, Gzel Sanatlar, sy. 4, stanbul 1942, s. 57-74; Dervi Karamanolu, Minare, Mahya ve Kandilin Tarihi, Tarih Hazinesi, I, stanbul 1950, s. 406-408; Kamal El-Din Sameh, Minarets in North Africa and Spain, Bulletin of the Faculty of Arts, XV/2, Cairo 1954, s.

181-187, rs. 1-15; a.mlf., Minarets in Persia and India, a.e., XVI/1 (1954), s. 1-5; brahim Hakk Konyal, Minarenin ve Kandilin Tarihi, Tarih Konuuyor, IV/20, stanbul 1965, s. 1651-1653; A. Hutt, The Central Asian Origin of the Eastern Minaret Form, As.Af., New series VIII [Old series XLIV] (1977), s. 157-162; Ekrem Hakk Ayverdi, Osmanllarda Minare, KAM, sy. 4 (1979), s. 1728; B. OKane, Saluq Minarets: Some New Data, AIsl., XX (1984), s. 85-101, plan XI-XIV; A. Osman Uysal, Anadolu Seluklularndan Erken Osmanl Dnemine Minare Biimindeki Gelimeler, DTCFD, XXXIII/1-2 (1990), s. 505-534; a.mlf., Erken Osmanl Dneminde Srl Tulal Minareler, TTK Bildiriler, X (1994), V, 2349-2367, lv. 491-499; a.mlf., Zaviyeli Camilerde Minare Problemi, TEt.D, sy. 20 (1997), s. 47-63; Mehmet Yardmc, Gemiin Sessiz Tanklar Tahta Minareler, Kltr ve Sanat, sy. 30, Ankara 1996, s. 62-64; Minare, SA, III, 14091411; E. Diez, Minre, A, VIII, 323-329; G. S. P. Freeman-Grenville, Manra, EI (ng.), VI, 368-370; erare Yetkin, Abbsler, DA, I, 51; Csim el-Ubd, bliye, a.e., XXIII, 429; A. dekan, Minare, Eczacba Sanat Ansiklopedisi, stanbul 1997, II, 1259. Filiz Gndz

MNBER
() Camilerde cuma ve bayram namazlarnda hatibin zerine karak hutbe okuduu basamakl mimari unsur. Szlkte ykselme; ykseltme anlamlarndaki nebr kknden treyen minber kelimesi kademe kademe ykselerek klan yer demektir. Genelde camilerde hatibin hutbe okurken daha iyi grlmek ve sesini daha iyi duyurmak zere kt basamakl mimari unsuru, bazan da krs, koltuk, taht vb.ni ifade eder. Hassn b. Sbitin mrikleri hicvetmesi iin Mescidi Nebevde geici olarak kurulan krsye minber deniliyordu (Msned, VI, 72; Eb Dvd, Edeb, 87). Hz. Peygamber, cennet ehlinin oturaca nurdan (Msned, V, 236, 237, 239; Tirmiz, Zhd, 53) ve altn ile gmten yaplp inci ve kymetli talarla sslenmi (bn Mce, Zhd, 39; Tirmiz, fatl-cenne, 15) minberlerden sz eder ki kelime burada taht veya koltuk anlamndadr. Rivayete gre ilk defa minber kullanan kii Hz. brhimdir (Fkih, III, 209; Tabern, XX, 167). Eski Ahidde Ezrann, Msnn eriat kitabn bu i iin yaplan ahap bir minberin zerinde okuduu kaydedilmektedir (Nehemya, 8/4). Gnmz sinagoglarnda bulunan krslere Greke bemadan gelen bimah ve elminberden almemar adlar verilmektedir (EJd., IV, 1002). nceleri bir hurma ktne yaslanarak konuan Hz. Peygamber iin hicretin 7 (628) veya 8. ylnda lgn aacndan iki basamak ve bir oturma yerinden (makad) ibaret bir minber yaplmt. Yaklak 1 m. yksekliindeki bu minberin oturma yerinin n taraf kelerinde muhtemelen ular topuzlu iki dikme bulunuyordu (bn Sad, I, 254; bn Eb eybe, III, 450); minber sade bir iilie sahipti (bn Abdrabbih, VII, 289). Hz. Eb Bekir halife olunca Resl-i Ekreme hrmeten minberin ikinci basamana, Hz. mer birinci basamana, Hz. Osman ise alt yl birinci basamana ve ardndan makadna oturmutur (Semhd, I, 282). Reslullahn minberi ass ile birlikte dn adyla anlr; Ferezdak bir beytinde bunu kastederek mlkn kendisine iki d ve bir htem (mhr) miras kalan kiiye ait olduunu syler (Lisnl-Arab, avd md.). Nitekim daha nce Muviye b. Eb Sfyn da minberi hkimiyetini glendirmek amacyla ama tamak istediinde, Medine Valisi Mervn b. Hakeme bir mektup yazmt. Ancak marangoz minberi skmeye balaynca gne tutulmu ve gndz vakti yldzlar grnmt. Bundan korkuya kaplan Mervn, Muviyenin halka sesini daha iyi duyurmak iin kendisinden minberin ykseltilmesini istediini syleyerek ona alt basamak daha ilve ettirmiti (Abdlhay el-Kettn, I, 150). Abbs Halifesi Mehd-Billh, 161de (778) ifa ettii hac srasnda minberi tekrar eski haline getirmek istemise de mam Mlik onun tamamen dalmas endiesiyle bunu uygun grmemi ve halife de kararndan vazgemitir (bn ebbe, I, 18). 654 (1256) ylndaki yangna kadar yerinde kalan ve bu tarihte yanmas Abbs Devletinin zevaline iaret saylan Hz. Peygamberin minberi, mescidin devlet ynetiminin merkezi olduu ilk dnemlerde hutbe iradndan te birtakm fonksiyonlar stlenmiti. Halifeler bu minber zerinde biat alyor, kadlar da zellikle lin gibi baz davalara, yemin veya ahitlik edecek kiilerin ondan etkilenerek yalan sylemekten ekinecekleri dncesiyle bu minberin nnde bakyorlard. Mescidi Nebevye yangndan iki yl kadar sonra Yemen Resl Hkmdar el-Melikl-Muzaffer, ondan on yl sonra Memlk Sultan I. Baybars, 797de (1394-95) Berkuk ve 820de (1417) el-Melikl-

Meyyed eyh el-Mahmd tarafndan gnderilen minberler konulmutur (Bedreddin el-Ayn, V, 304). Halen mevcut olan minber Osmanl Sultan III. Muradn armaandr (ayrca bk. MESCD-i NEBEV). Mescidi Nebevden sonra ilk minber Msrda Amr b. s Camiine konulmu, ancak bunu duyan Hz. mer, Amra bir mektup yazarak minberi kaldrmasn ve mslmanlara nlerinde ayakta durarak hitap etmesini istemitir (bn Haldn, s. 477; Makrz, II, 247). Halifenin vefatnn ardndan camiye bu minber tekrar konulmu olmaldr; nk 93 (711-12) ylnda Kurre b. erkin Amr zamannda yaplan minberi yenisiyle deitirdii rivayet edilmektedir. Hulef-yi Ridn dnemi sona ermeden ve zellikle Emevler devrinde yerleim merkezlerinin nemi cuma mescidi ve minberinin olmasyla ifade ediliyordu. Mekke Haremine ilk minber Muviye b. Eb Sfyn tarafndan konulmu ve ahaptan, basamakl, tanabilir olan bu minber Hrnrredin hediyesi dokuz basamakl, nakl minber getirilince Arafata nakledilmitir (Fkih, III, 58 vd.). lk dnemlerden itibaren tula ve kerpi gibi malzemelerden de minber yaplmtr. Hz. Alinin -muhtemelen Kfede-tula bir minber zerinde konutuu rivayet edilir (Buhr, tim, 5). Mervn b. Hakemin valilii devrinde bayram namazlarnn klnd Medine musallsnda da kerpiten bir minber bulunuyordu. Abbsler dneminde Hz. Peygamberin minberini eski haline dndremeyen Mehd-Billh eyaletlerdeki btn minberlerin basamakl olmasn emretmitir (Kalkaend, I, 186). Ancak ondan sonra ounlukla ahaptan dokuz basamakl minberlerin yapld ve slm dnyasnda bu saynn on yediye kadar kt bilinmektedir. Baz tamirler ve deiiklikler geirmekle birlikte ana ats itibariyle gnmze ulaan en eski minber Kayrevan Sd Ukbe Camiine aittir. Tik aacndan yaplm on bir basamakl minber ahap oymaclnn en gzel rneklerinden biridir. IX. yzylda Badattan getirildii sylenen bu kapsz tip minberin iskeleti, ilk rnekleri Kubbets-sahre kirilerinde grlen asma yaprak ve filizleriyle sslenmi, gvde ksmnn iki yan aynal ve sahanlk ok sayda dikdrtgen ve gen panelle kapatlmtr. Panellerin ou geometrik kafeslerden meydana gelmitir. Bunlarn bazlar zerlerindeki ok kaliteli oyma arabesk, asma yapra ve am kozala gibi motiflerle Iraktaki erken dnem Abbs sanatn yanstmaktadr. Gnmze ulaan en eski minberlerden biri de Ftmler devrinde Hz. Hseyinin bann bulunduu sylenen Askaln Ulucamii iin yaplan ve rivayete gre ba Msra gtrlnce el-Halldeki Mescidi brhime nakledilen (Sud Mhir Muhammed, I, 375) 484 (1091) tarihli minberdir. Ceviz aacndan olan minber iki yan cephesi ve kaps ince oyma girift bitki motifli altgen, okgen ve alt keli yldz eklindeki ahap paralaryla sslenmitir. Kapnn sve ve aynalnda, ayrca Araplarn merebiye dedikleri kafes tekniinin uyguland korkuluklarda kf hatlar yer alr. Kapnn ta ksm ve sahanl rten kubbenin oturduu kemersiz kare atnn evresi mukarnasldr. Ftm dneminde minber bu rnekte olduu gibi kap, gvde ve st kapal sahanlk (kk) ksmyla standart bir ekil almaya balar; minbere bayrak asma gelenei de bu devirde balamtr. Ftmlerden kalan bir baka minber de Yukar Msrda Ks ehrinde bulunmakta ve sahanl stnde kubbe bulunmayan tarih minberlerin sonuncusu saylmaktadr. 550 (1155) tarihli tik aac minber dnemin sonuna doru ortaya kmaya balayan kndekr tekniinde yaplm, geometrik ve bitkisel motiflerle sslenmitir. stte yarm daire oluturan sahanln arkal girift oymalarla bezelidir ve ortasnda, iki yannda rme birer stun kabartmas bulunan yldz motifleriyle ssl kk bir mihrap motifi yer alr. Sslemeler, girift dal kvrmlar arasnda kf hattan meydana gelen kaln bir eritle son bulur.

Memlkler minberlerinde, daha ok kndekr ve kakma tekniklerini kullanmlardr. nemli bir eser olan bn Tolun Camiindeki Sultan Lin minberi (695/1296) zengin yldz sslemelere sahiptir. Yalnz erevesi kalan bu minberin panolar Kahire Mzesi ile South Kensington Museumda muhafaza edilmektedir. 698 (1299) ylnda Kahire Slih Tali Camii iin Emr Bektemr elkndr (evgndr) tarafndan yaptrlan ahap minber de erken Memlk minberlerinin tipik bir rneidir. Mridn (1340) ve Aksungur (1346) camilerinin minberlerinde Mool istils sebebiyle batya kaan sanatkrlarn katksyla, XIII. yzyln sonlarndan itibaren XIV. yzylda Kahire merkez olmak zere gelimeye balayan kakma tekniinin en erken rnleri grlmektedir. Kahire Sultan Hasan Klliyesindeki caminin (1356-1363) ta minberi ise ahap minberlerin bazan ta minberlere rnek oluturduunu gstermektedir. Memlk minberlerinin en parlak devri Kahirede XV. yzyla rastlamaktadr. Bu dnemde yaplan minberlerin grnmnde esasl bir deiiklik olmayp ayrntlarda farkllklar grlr. Meyyed Camiinin (1415-1420) minberi yldz sslemeleriyle nemli bir rnektir. South Kensington Museumda bulunan ve kitbesinden Kaytbay (1468-1496) tarafndan yaptrld anlalan ta minberin tahta ksmlarnda fildii sathlara ve boya izlerine rastlanmaktadr. Endls sanatnn genel zellikleri gz nne alndnda burada sanatkrane ilenmi birok minberin imal edildii dnlebilir. Merrk, II. Hakemin (961-976) Kurtuba Ulucamii iin krmz ve sar sandal, abanoz, c (lgn), d- hind gibi aalardan yaptrd, tekerlekler zerinde hareket edebilen bir minberden bahseder (bn zr, II, 250). Gnmze ulaan nemli bir rnek, kitbesinden XII. yzylda Kurtubada yapld anlalan ve halen byk blm salam olan, Merakete Kasrl-bed Mzesinde korunan Ktbiyye Camiinin ahap minberidir. nce bir iilie sahip dokuz basamakl minberin ilk basamann yanlarna, ortalarnda atnal kemerli pencere eklinde birer aklk bulunan iki pano yerletirilmitir. Panolar kemerlerden sonra biraz daha ykselip kelerinde konik iki topuzla nihayet bulur. Yanlardaki ve merdiven basamaklarnn alnlklarndaki zengin tezyinat girift dal, yaprak ve iek motifli arabesk oymalarla elde edilmitir (Al-Andalus, s. 362 vd.). randa bugne gelen az saydaki minberin en eskisi 445 (1053) tarihli ster Camii minberi olup sslemeleri, arabesk motiflerin ilendii yldz ve ok keli ahap paralarnn birbirine geirilmesiyle uygulanan kndekr tekniinin ilk rneklerindendir. Orta randa Seluklular dnemine ait be minber bulunmakta ve daha kk olmakla beraber yapm teknii ve eri kesim oyma tezyinat hususunda Kayrevan Sd Ukbe Camiinin minberine benzemektedir. Bu tekniin en gzel uygulamalar byne Camii minberinde grlmektedir. Minberin yanlarnda yer alan panolarda daha sonra Smerr al duvar sslemelerinde rastlanan derin kesim sarmal ulu abstre yapraklar yer almaktadr. 543 (1148) tarihli Berz minberi ise korkuluklarnda kafes tekniinin uyguland bilinen ilk ran rneidir. XII. yzyla ait en gzel minberlerden biri, Nreddin Mahmud Zengnin Mescidi Aks iin alt Halepli ustaya yaptrd, fakat Hal istils sebebiyle ancak Selhaddn-i Eyyb tarafndan yerine konulabilen minberdi. 1969da fanatik bir yahudinin Mescidi Aksda kard yangnda harap olan bu ceviz minberin tezyinatnda henz balang safhasndaki sedef ve fildii kakma teknii uygulanmtr. XV. yzyln ikinci yars ile XVI. yzyln ilk yarsna ait birok minber ise tamamen ini kaplamaldr. Bunlar arasnda zellikle Verzne Cuma Camii, Yezdde ehr Minr Mescidi ve Hzr ah Mescidi,

Benderbd Klliyesinin mescidi, Knda Meydan Mescidi, Khpye Cuma Camii minberleri dikkat ekicidir. Hindistanda yaplan minberlerin hemen hepsi tatan olup ok zengin biimde sslenmitir. Din yaplarda sevilen drt pyeli ve bezemeli at veya kubbe dzenlemeleri minberlere de uygulanmtr. Daha ok Gucert ve Ahmedbd eyaletlerinde rastlanan bu tr minberlere Dholkadaki 733 (1333) tarihli Hill Han Gz Camiinin yedi basamakl ve kk pyeli minberi tipik bir rnek oluturmaktadr. Bu minberin yan aynalklar kabartma oymalarla ssl drt ke paralara blnmtr. Merdiven basamaklar da ayn bezemeye sahiptir.

BBLYOGRAFYA

Lisnl-Arab, avd md.; Wensinck, el-Mucem, VI, 345 vd.; Abdrrezzk es-Sann, elMuannef (nr. Habbrrahman el-Azam), Beyrut 1403/1983, III, 284; Msned, II, 109, 226; III, 300; V, 138, 236, 237, 239; VI, 72; Buhr, alt, 64, Cuma, 26, tim, 5; Mslim, deyn, 9; bn Mce, Zhd, 39; Eb Dvd, Edeb, 87; Tirmiz, fatl-cenne, 15, Zhd, 53; bn Sad, e-abat, I, 249 vd., 254; bn Eb eybe, el-Muannef (nr. Keml Ysuf el-Ht), Beyrut 1409/1989, III, 450; bn ebbe, Trul-Mednetil-mnevvere, I, 18; Fkih, Abru Mekke (nr. Abdlmelik b. Abdullah b. Deh), Mekke 1407/1986, III, 58 vd., 209; Taber, Tr, Beyrut 1407, III, 309; IV, 558; bn Abdrabbih, el-dl-ferd (nr. Abdlmecd et-Terhn), Beyrut 1404/1983, VII, 289; Tabern, el-Muceml-kebr (nr. Hamd Abdlmecd es-Selef), MusulBeyrut 1404/1983, XX, 167; Zemaher, Essl-bela, Beyrut 1404/1984, s. 443; bn Askir, Tru Dma (Amr), I, 77; VI, 226; IX, 393; XII, 161; LII, 344; LIX, 163, 491; Ykt, Mucemlbldn, I, 240; II, 471; III, 276; V, 219, 297, 372, 408; bn zr, el-Beynl-murib, II, 250; bnlHc el-Abder, el-Medal, Kahire 1401/1981, II, 268; bn Haldn, Muaddime, Beyrut 1967, s. 477; Kalkaend, Meirl-infe, I, 186; Makrz, el-a, II, 247; Bedreddin el-Ayn, Umdetl-r, Kahire 1392/1972, V, 303, 304; Semhd, Vefl-vef bi-abri dril-Muaf, Kahire 1326, I, 282, 354; G. Migeon, Manuel dart musulman, Paris 1927, I, 292 vd.; Sud Mhir Muhammed, Mescid Mr ve evliyha-lin, Kahire 1981, I, 375, 394-395, 535, 536; Th el-Vel, elMescid fil-slm, Beyrut 1409/1988, 191 vd., 210 vd.; Abdlhay el-Kettn, et-Tertbl-idriyye (zel), I, 148, 149, 150, 151; Al-Andalus: The Art of Islamic Spain (ed. J. D. Dodds), New York 1992, s. 362 vd.; S. M. Zwemer, The Pulpit in Islam, MW, XXIII/3 (1933), s. 217 vd.; J. Pedersen, Mescid, A, VIII, 31 vd.; a.mlf., Minbar, EI (ng.), VII, 73-76; J. Golmohammad, Minbar, a.e., VII, 76-79; J. Burton-Page, Minbar, a.e., VII, 79-80; G. S. P. Freeman-Grenville, Minbar, a.e., VII, 80; Bimah, EJd., IV, 1002; Ahmet nkal - Nebi Bozkurt, Cami, DA, VII, 52. Nebi Bozkurt Anadolu Seluklular ve Osmanllar. Anadolu Seluklularndan kalan ve tamam ahap olan minberlerin en eskisi Konya Aleddin Camii minberidir. Kitbesinden 550 (1155) ylnda tamamland anlalan kndekr tekniindeki minberin

kap akl dilimli bir sivri kemerle, yan firizlerle sslenmitir; sveleri ise kozalaklarla son bulur. gen biimindeki ta ksmnn ortasnda kf hatla yazlm bir yet bulunmaktadr. Aynalk ksmnda alt keli yldz motifinin tekraryla bir kompozisyon oluturulmu ve buraya caminin ilk bnisi Sultan I. Mesudun adnn getii kf kitbe yerletirilmitir. Yan aynalklarnda, zerleri rmler ve asma dallarndan ince kabartmalarla bezeli geometrik gemeler kullanlan minberin korkuluk ebekesi geometrik ekillerden meydana gelmitir. Kk ksmnn st sekizgen kasnakl bir piramitle kapatlmtr. XII. yzyla ait minberlerden dier bir nemli rnek de Karaman Beyi II. brhim tarafndan Aksaray Ulucamiine gtrlen Seluklu minberidir. Kitbesinden Sultan Mesud devrinde ina edildii anlalan eser kndekr tekniinde yaplmtr. Halen Harput Sre Hatun Camiinde bulunan ve aslnda Harput Ulucamiine ait minber de ayn yzyldan olup hakiki ve taklit kndekr ile uygulama tekniklerinin bir arada kullanlm olduu bir rnektir. XIII. yzylda Kayseri Ulucamiinin minberi akma-kabartma kndekr tekniiyle yaplmtr. Ankara Etnografya Mzesinde yer alan, kndekr tekniinin kullanld Siirt Ulucamii minberinin korkuluklarna boydan boya girift bezemeli kf hatla Ahzb (33/56) ve Zmer (39/74) srelerinden yetler ilenmitir. Ayrca minberde eitli tamirlere iaret eden usta adlar bulunmaktadr. XIII. yzyldan kalan nemli bir rnek de Malatya Ulucamiinin onarlarak Ankara Etnografya Mzesinde tehir edilen minberidir; burada kndekr ve eri kesim teknii birlikte kullanlm olup aynalk bordrlerinde kf hatlar yer alr. 635 (1238) yl civarnda akma-kabartma kndekr tekniiyle yaplan Kayseri Huand Hatun Camii minberinin merdiven korkuluklarnda dolgulu kafes iilii uygulanmtr. Divrii Ulucamiinin (626/1229) minberinde akma-kabartma kndekr teknii kullanlmtr; bunun korkuluklarnda da dolgulu kafes iilii grlr. Yan aynalklarn sslemeleri, ok keli iri yldz motifleriyle ucu uzatlm geometrik bir dzenlemeden meydana gelmektedir. Korkuluklarda asma dallar ve lotuslarla bezeli altgen levhalar vardr. Ayn asrda yaplan Ankara Ah erafeddin Camiinin minberi akma ve kabartma kndekr tekniinde ele alnmtr. Bu yzyln sonuna ait Beyehir Erefolu Camiinin minberleri ise teknik ve tezyinat bakmndan Konya Aleddin Camiinin minberine benzemektedir. XIV. yzylda ina edilen ahap minberlerden orum Hamd Paa Camiinin 706 (1306-1307) tarihli minberi aslnda yklan Beyler Camiine aittir. Minberin dikkat eken taraf korkuluklarnn ebekeyi andran girift geometrik desenle sslenmesidir. Ayn tarihli orum Ulucamiinin akma ve kabartma kndekr tekniindeki minberinde rm motifler hkimdir. Birgi Ulucamii de denen Mehmed Bey Camiinin 722 (1322) tarihli minberi sslemeler ynnden ok zengindir. Kndekr tekniiyle yaplm olan minberde korkuluklar geometrik kompozisyonlu ve ajurludur. Bordrlerde kvrk dall rmler uygulama tekniinde ele alnmtr. Yekpre levhalardan meydana gelen kap kanatlar da ayn teknikle rmli sslemelidir. XIV. yzyln ilk yarsna tarihlenen Urgp Damse kyndeki Takn Paa Camiine ait minber bugn Ankara Etnografya Mzesindedir. Kndekr ve oyma tekniinin uyguland minberde kafes iilii de grlmektedir. Yldrm Bayezidin 802 (1399) ylnda ina ettirdii Bursa Ulucamiinin Antepli Hac Mehmed b. Abdlazz el-Dkk tarafndan yaplan minberi Seluklu slbundan Osmanl slbuna geiin zelliklerini tamaktadr. Ayn ustann eseri olan Manisa Ulucamiinin minberiyle aralarnda benzerlik bulunmakla birlikte Bursa minberi daha olgun bir slba ve daha ince bir iilie sahiptir. Hakiki kndekr tekniinin uyguland minberin yan aynalklarndaki geometrik sslemelerde

yldzlarn ortalar kabara eklindedir. 816da (1413) elebi Mehmed zamannda onarlan, Ankara Etnografya Mzesindeki Ankara Ah Elvan Camiinin minberi de nemli rneklerden biridir. akmayaptrma kndekr tekniiyle yaplan minberde yldzlardan oluan geometrik bir bezeme grlr. Manisa vaz Paa (889/1484) ve stanbul Fruz Aa (896/1491) camilerinin minberleriyle Manisa Hatuniye Camiinin 900 (1495) tarihli minberi ve Ankara Hac Bayrm- Vel Camiinin XVIII. yzyl banda yenilenen minberinde kndekrnin eitli teknikleri uygulanmtr. Erken Osmanl dneminde ina edilen Bursa Umur Bey Namazgh ile anakkale Azebler Namazghnn (810/1407) ta minberleri ilk namazgh minberlerine rnek tekil etmektedir. Bunlarn benzerleri daha sonralar da yaplmakla birlikte namazghlar hzla ortadan kalkt iin gnmze pek az ulamtr. Osmanl devrinde cami ile btnlk iinde ele alnan minberlerde mermer ve ta malzemenin daha ok kullanld grlmektedir. Genelde bir perde ile rtlen kap stte mukarnas ve bunun zerinde bir sra palmet dizisiyle sonlanmaktadr. Merdiven korkuluklar umumiyetle kafes ebekelidir. Yan aynalklar ise bazan dz braklm, bazan da ortada kafes oymas bir gbekle deerlendirilmitir. Minberin kk ksm rneklerin bazsnda ahaptan, bazsnda da mermerden yaplmtr; bu ksm alemli bir klhla son bulmaktadr. Edirnede Eskicaminin (817/1414) basamak yzeylerine kadar bezemeli olan ta minberinde bilinen btn kompozisyonlar uygulanmtr. Buna karlk erefeli Caminin (1437-1447) mermer minberi ok sade ele alnmtr ve kk altndaki geidi yarm sivri kemer eklinde tasarlanmtr. lk rnlerine XIV. yzylda rastlanan kakma tekniinin ta malzemeye uygulan Amasya Beyazt (II.) Camii (891/1486) minberinde grlmektedir. Bu minberin yan aynalndaki gbek renkli kakmalarla deerlendirilerek zarif bir grnme kavuturulmutur. Gebze oban Mustafa Paa Camii (929/1523) minberinde kullanlan renkli ta kakmalar cami ile uyumlu bir btnlk gstermektedir. Bu minberde yan aynalklarn, altta yer alan kk aklklarn ve korkuluun etrafn zarif bir zencirek motifi evrelemektedir. Bozyk Kasm Paa Camiinin (1525-1528) mermer minberi farkl bir rnek olup klh, yan aynalklar ve kapsnn st taraf renkli sr tekniiyle yaplm bitkisel ve geometrik desenli inilerle kaplanmtr. stanbul Haseki Camiinin (945/1538-39) minberi sade ve klasik bir rnektir; minberin yivli klh kendi etrafnda hafife kvrlarak bir hareket oluturmutur. skdar Mihrimah Sultan Camiinin (954/1547) kafes oymal mermer minberi oranlar ve iiliiyle zarif bir rnek tekil eder. Sleymaniye Camiinin (1550-1557) minberi de klasik bir rnek olarak son derece sadedir. stanbul Rstem Paa (1558-1561), Edirnekap Mihrimah Sultan (1562-1565), Fndkl Molla elebi (XVI. yzyl ikinci yars) ve Edirne Selimiye (1569-1574) camilerinin minberleri yan aynalklarnda kafes oymal gbekler bulunan klasik rneklerdir. Lleburgaz Sokullu Camiiinde de (XVI. yzyln ikinci yars) ayn dzenleme devam etmekle birlikte kafes aralar daha geni braklmtr. Kk Ayasofya (XVI. yzyln balar), Kasmpaa Piyle Paa (980/1572-73) ve Glmarmara Halime Hatun (XVI. yzyl sonu) camilerinin minberleri deiik rnekler oluturmaktadr. Bunlardan Kk Ayasofya Camiinin minberindeki yan aynalarda yer alan kemerli aklklar daha byk ve farkl dzendedir. Piyle Paa Camiinin sslemesiz minberinde bulunan yan aklklarn boyutlar deimi ve kademeli biimde ykselen bu aklklardan en sonuncusu kk altndaki geitle ayn ykseklie ulamtr. Glmarmara Halime Hatun Camiinin mermerden yaplm minberi yivli yarm

kemerle duvara dayanmaktadr; titiz bir iilie sahip minber deiik bir grnmdedir. Konya Sultan Selim Camiinin minberi sade mermer yaps, sslemeleri ve Mevln Kmbetini andran yivli bir kaide zerine oturtulmu yivli adr biimindeki klh ile nem tamaktadr. Yine XVI. yzylda Diyarbekir Behram Paa (1564-1572), Kadrga Sokullu Mehmed Paa 979 (1571-72) ve skdar inili 1050 (1640) camilerinin minber klhlar iniyle kaplanmtr. Minberlerdeki klasik dzenlemeler, XVII. yzylda Sultan Ahmed Camii ve Yenicami minberlerinde srdrlm, her ikisinde de hem kafes oyma hem kabartma sslemeli ta iilii uygulanmtr. XVIII. yzyl banda yaplan skdar Yeni Vlide Camiinin minberi de klasik slptadr. Ayn yzyln ortalarna doru Batdan gelen etkilerle farkl sslemeler ortaya kmtr. stanbul Hekimolu Ali Paa Camiinde (1147/1734-35) bu trn ilk rnei grlr. Daha sonra pilastrlarn, akantus yapraklarnn ve barok kvrmlarnn kullanld rnekler gelir. Nuruosmaniye (1748-1755), Lleli (1760-1764), Ayazma (1174/1760-61), Ftih (1767-1771), Eyp Sultan (1798-1800), skdar Selimiye (1801-1805), Ortaky (1854) ve Dolmabahe (1854) camilerinin minberleri bu gruptadr; Ftih, Lleli ve Dolmabahe camilerinin minberlerinde ayrca bol renkli ta kullanlmtr. I. Abdlhamidin 1192 (1778) ylnda yaptrd Beylerbeyi Camiinin fildiikemik kakmal abanoz minberi de barok zellikler tamaktadr. Bu minberlerde korkuluklar artk ebekeli deildir ve yekpre mermer zerine dnemin bezeme anlayna uygun kabartma dzenlemeler uygulanmtr. Krehirdeki (Glehir) Karavezir (Kurunlu) Camii ile (1193/1779) Yozgattaki apanolu Camiinin (1193/1779) renkli ta sslemeli minberleri barok devrinin stanbul dndaki en nemli rnekleri olarak dikkat eker. XIX. yzyln Trk empire (ampir) slbunda iyon ve korint balklarla birlikte antik ssleme elemanlar grlmektedir. Tophane Nusretiye (1822-1826), Kk Mecidiye (1849) ve Hrka-i erif (1847-1851) camilerinin ta minberleri empire slbunun balca temsilcileridir. Erturul (1887) ve Cihangir (1890) camilerinin minberleri ise bu slbun ahaba yansm rneklerini oluturur. Yine XIX. yzylda Doudan ve Batdan gelen farkl slplarn karm olan eklektik slpta geometrik gemelerin yan sra klh yerine kubbe kullanlmtr. Bu slba giren Altunzde (1865), Aksaray Pertevniyal Vlide (1871) ve Yldz Hamidiye (1886) camilerinin minberleri ta malzemeyle yaplm, Pertevniyal Vlide ve Hamidiyenin minberlerinde klh yerine bombeli dilimli kubbeye yer verilmitir. Kazasker Camiinin (1902) ahap ve Suadiye Camiinin (1907) mermer minberleri de bu slpta ele alnm dier rneklerdir. Erenky Zihni Paa (1901), Gztepe Hlis Efendi (1902), Bostanc Kulolu Mustafa Bey (1912) ve Bebek (1912) camilerinin ahap minberleri ise XX. yzyln banda bu yabanc kkenli slplara tepki olarak ortaya kan ve mill mimariyi tekrar canlandrmaya alan neoklasik slbun balca rnleridir.

BBLYOGRAFYA

Cell Esad Arseven, Trk Sanat Tarihi, stanbul, ts. (Maarif Basmevi), s. 227-228; Hakk Karamaaral, Anadoluda Beylikler Devri Minberleri (doktora tezi, 1955), A lhiyat Fakltesi; Glizar Tezsren, Ankara Camileri Minberleri (lisans tezi, 1972), Ed. Fak. Sanat Tarihi; Oktay Aslanapa, Yzyllar Boyunca Trk Sanat (14. Yzyl), Ankara 1977, s. 61-68; a.mlf., Osmanl Devri

Mimarisi, stanbul 1986, tr.yer.; a.mlf., Minber, A, VIII, 337-339; Nihal ztrk, Diyarbakr Dini Mimaride Mihrap Mimber ve ini Ssleme (lisans tezi, 1978), Ed. Fak. Sanat Tarihi; Erhan Erkut, Bursa Mihrap ve Minberleri (lisans tezi, 1979), Ed. Fak. Sanat Tarihi; Mehmet Atilla enel, 19. Asrdan 20. Asrn lk eyreine Kadar stanbul Camilerinin Minber ve Vaaz Krsleri (lisans tezi, 1980), Ed. Fak. Sanat Tarihi; Nimet Lale Hancolu [Ylmaz], Baz Ankara Camilerinde Bulunan Kalem i Sslemeli Ahap Minberler (bilim uzmanl tezi, 1990), Gazi niversitesi Sosyal Bilimler Enstits; Gnl ney, Anadolu Seluklu Mimari Sslemesi ve El Sanatlar, Ankara 1992, s. 137-153; a.mlf., Anadoluda Seluklu ve Beylikler Devri Ahap Teknikleri, III, STY (1970), s. 135-149; Trk Dnyas Kltr Atlas: Seluklu Dnemi (haz. Metin Eri v.dr.), stanbul 1998, II, 152-157; Yldray zbek, Erken Dnem Osmanl Ta Sslemesi, Osmanl, stanbul 1999, XI, 337; Ali Murat Aktemur, Trk Ahap ilii, Trkler (nr. Hasan Celal Gzel v.dr.), Ankara 2002, VI, 99-105; Bahaeddin gel, Seluk Devri Anadolu Aa ilii Hakknda Notlar, A lhiyat Fakltesi Dergisi, I, Ankara 1957, s. 199-235; M. Zeki Oral, Anadoluda Sanat Deeri Olan Ahap Minberler, Kitabeleri ve Tariheleri, VD, V (1962), s. 23-77; Can Kerametli, Osmanl Devri Aa leri, Tahta Oyma, Sedef, Baa ve Fildii Kakmalar, TEt.D, sy. 4 (1962), s. 5-13; Semra gel, Anadolu Aa Oymaclnda Mail Kesim, STY, I (1965), s. 110-119; Muhammed Beir Aan, Harput Ulu Cami Minberi, Frat niversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, I/2, Elaz 1987, s. 29 vd.; Ali Haydar Bayat, Birgi Ulu Camii Minberi, VD, XXII (1991), s. 133 vd.; Minber, TA, XXIV, 215-217; E. Diez, Minber, A, VIII, 335-337; J. Pedersen, Minbar, EI (ng.), VII, 73-76; J. Golmohammadi, Minbar, a.e., VII, 76-79; J. Burton-Page, Minbar, a.e., VII, 79-80; G. S. P. Freeman-Grenville, Minbar, a.e., VII, 80; Ayla dekan, Minber, Eczacba Sanat Ansiklopedisi, stanbul 1997, II, 1259-1260. Zeynep Hatice Kurtbil

el-MNHC
() Nevev (. 676/1277) tarafndan yazlan Sa-i Mslim erhi (bk. el-CMUs-SAHH).

MNHC- SRC
(bk. CZCN, Minhc- Sirc).

el-MNHC f UABl-MN
() Eb Abdullah el-Halmnin (. 403/1012) iman esaslar, baz fkh konular ve ahlk kurallarna dair eseri. Kaynaklarn Halmye nisbeti konusunda ittifak ettii eserin ad mellifi tarafndan el-Minhc olarak zikredilmi, muhtevasnn ise imann yetmi ksr ubeye ayrldn ifade eden hadisin erhi mahiyetinde olduu belirtilmi, ayrca daha nce uabl-mn konusunda yazlan eserlere gre tad zellie temas edilmitir. Kitabn daha sonra el-Minhc f uabil-mn olarak adlandrlmas Halmnin beyanlarnn yannda konusunun belirtilmesi amacna ynelik olmaldr. Sbk eseri yaygn adyla kaydederken snev sadece uabl-mn tercih etmi, dier limlerin bir ksm Sbkyi, bir ksm da snevyi takip etmitir. Ktib elebi ise kitab Minhcd-dn eklinde zikretmitir (Kef-unn, II, 1871). Halm mukaddimede eserin telif sebebini belirtmekte, plann kaydetmekte ve yntemi hakknda ksa bilgi vermektedir. el-Minhc on blm (ksm) halinde dzenlenmi ve her blm alt balklara ayrlmtr. Birinci blm imann mahiyetine dair olup burada kavramn etimolojisi, tanm ve amelle mnasebeti zerinde durulmu, zellikle ibadetlerin iman hayatnn sreklilik ve etkinlik kazanmasndaki rolne vurgu yaplmtr. kinci blm imann artmas ve eksilmesi konusuna ayrlm, mesele olduka geni bir hacim iinde tartlm, Enfl sresinde (8/2) Allahtan gelen yetlere vkf olduka imann artacan ifade eden ilh beyan yeni din hkmlerden haberdar olma eklinde yorumlayan anlaya arlk verilmitir. Eserin nc blm imanda istisna hakkndadr. Ashaptan itibaren baz limler, ileriye mtuf iman durumlarn bilemediklerinden, Ben inallah mminim eklinde bir ifade kullanm, bu husus kelm literatrnde istisna diye anlmtr. Halm burada istisna syleminin doru olmayacan kantlamaya almtr. Drdnc blm Elfzlmn baln tar. Mellif bu blmde kalpteki imann dille ifade edilmesinin gereini nakl ve akl delillerle kantlamaya nem vermi, hangi ifadelerin sahibine mmin ve mslim nitelii kazandrdn aklamtr. Ardndan mslmana kfir demenin ve ileriki zamana bal olarak mslman veya kfir olma niyetinin din hkm zerinde durulmutur. Beinci blmde mukallidin, ayrca tereddt iinde olup ihtiyaten mslmanlara uyum salayann iman, altnc blmde evresine bal olarak iman veya kfr konumu dnlebilen kiilerin hkm ele alnmtr. Bu gruplar mslman veya kfir ailelerin ocuklar, savata elde edilen esirler ve akl dengesi yerinde olmayan kimselerden oluur. Yedinci blmde ihtid eden kl bli kimse, henz temyiz ana gelmemi ocuk, bu aa ulam olan kk, cebir altnda kalan sava esiriyle aznlk haklarna sahip kiinin (zimm) iman tartlm, sekizinci blmde ise fetret ehlinin din sorumluluuna temas edilmitir. Dokuzuncu blm, iman etmemekle birlikte bunun abas (istidll) iinde iken len kimsenin durumu anlamnda bir balk tayorsa da bu blm muhteva asndan bir ncekinin devam niteliinde olup burada hak dine inanmann imknlarna sahip bulunan kiinin din sorumluluu zerinde durulmutur. 1500 sayfa kadar bir hacmi olan el-Minhcn ilk 180 sayfas, eserin dokuz blmn oluturmakta, geri kalan hacmi ise onuncu blm tekil etmektedir. uabl-mn (imann muhtevas, imana irc

edilebilecek davranlar) diye ifade edilebilecek bu blm yetmi yedi alt bala (ube) ayrlm, her birinin altnda sk sk yet ve hadislere atflar yaplarak aklamalar getirilmitir. lk dokuz iman ubesi (iman davran) alt inan esasna dairdir. Allaha iman konusuna ayrlan birinci ksmn ba tarafnda mellif dikkat ekici bir gruplandrma ile esm-i hsny aklamakta, ardndan Allahn varl ve birlii konularn daha ok akl istidlllerle kantlamaktadr. Daha sonra nbvvete, kitaplara, meleklere, kadere ve hirete iman konular ilenmektedir. On-on dokuzuncu ksmlarda sralanan iman davranlar ilk zhidlerin teliflerine benzer ekilde muhabbet, havf, rec, dua, tevekkl, peygamber ve ashap sevgisi, dine ballk, ilim renme ve retme, Kurana sayg gsterip hakkn eda etme mevzularn iermektedir. Kitabn bundan sonraki ksmnda temizlik, namaz, zekt, oru, itikf ve hac ibadeti anlatlmaktadr. Mellif bu arada ibadetlerin dindeki yerine, bir ksm fkh hkm ve faziletlerine, Mtrdnin Tevltl-urnnda yapt gibi akl istidll asndan hikmetlerine temas eder. Ardndan gelen elliyi akn iman davran ksm iinde cihadganimet, kle zat etme, ayrca adam ldrme ve hrszlk gibi mumelta dair hususlar yer alrsa da bu meselelerin hukuk ynlerinden ok ahlk ynleri zerinde durulmaktadr. Mellif geri kalan elliye yakn alt balkta imann ubeleri olarak ahlk davranlar aklar. Bunlarn bazs dba, bazs kt huylara, dierleri de ahlk erdemlere dairdir. el-Minhc f uabil-mn, Eb Hanfenin temel slm ilimler anlamndaki fkh kavramna sdrd muhtevaya benzer bir ierie sahiptir. Eser, plan bakmndan dzenli olmamakla birlikte Gazzlnin y ulmid-dnini andrmaktadr. Halm, konular yer yer Mtrdnin istidlllerine benzer ekilde ilh hikmet erevesinde zgn akl yaklamlar yaparak incelemektedir. Eserde 1600e yaklaan yetle bu sayy aan hadisin (neredenin girii, I, 8), ayrca sahbe ve tbine atfedilen birok naklin yer almas dikkat ekicidir. Bu adan Halmnin nakilden hareket eden eletirici bir Snn kelmcs olduunu, el-Minhcn da Eb Hanfenin fkh tarifine paralel olarak geni mnasyla bir usld-dn kitab nitelii tadn sylemek mmkndr. Ktib elebi, el-Minhc Aleddin el-Konevnin ihtisar ettiini (el-btihc mutaarl-Minhc, Sleymaniye Ktp., ehid Ali Paa, nr. 1559; Beyazt Devlet Ktp., Bayezid, nr. 1268 [Fuat Sezgin bu numaray 1628 olarak vermektedir, bk. GAS, I, 608]), ayrca mnnin kitab Naml-Minhc adyla nazma evirdiini ve Hatb e-irbn tarafndan erhedildiini kaydetmektedir (Kef-unn, II, 1871-1872; ayrca bk. el-Minhc, neredenin girii, I, 33-34; Zirikl, V, 10; VI, 6). el-Minhc ihtisar ettii belirtilen (Brockelmann, GAL, Suppl., I, 349; Sezgin, I, 608; DA, XXIV, 576) Abdlcell b. Ms el-Kasrye ait eserin (uabl-mn, nr. Seyyid Kisrev Hasan, Beyrut 1416/1995; nr. Eymen Slih abn - Seyyid Ahmed smil, Kahire 1417/1996) el-Minhcn muhtasar deil uabl-mn trnde yazlm bir baka eser olduu anlalmaktadr. Hilm Muhammed Fde, el-Minhc f uabil-mnn iki yazma nshasna dayanarak dikkatsiz bir nerini gerekletirmi (bk. bibl.), Veysel Kasar da eser zerinde bir doktora almas yapmtr (Halmye Ait uabl-iman Adl Eserin Kelm lmindeki Yeri, 2002, Harran niversitesi Sosyal Bilimler Enstits).

BBLYOGRAFYA

Eb Abdullah el-Halm, el-Minhc f uabil-mn (nr. Hilm M. Fde), Beyrut 1399/1979, I-III; ayrca bk. neredenin girii, I, 8, 33-34; Sbk, abat (Tanh), IV, 335; X, 134; snev, abat-fiiyye, I, 405; Kef-unn, II, 1047, 1871-1872; Brockelmann, GAL, I, 212; Suppl., I, 349; Hediyyetl-rifn, I, 308; Sezgin, GAS, I, 608; Karatay, Arapa Yazmalar, II, 132; III, 7; Zirikl, el-Alm (Fethullah), V, 10; VI, 6; Slihiyye, el-Mucem-mil, II, 214-215; Yusuf evki Yavuz, Beyhak, Ahmed b. Hseyin, DA, VI, 62; a.mlf., el-Esm ves-sft, a.e., XI, 422; Metin Yurdagr, Halm, Eb Abdullah, a.e., XV, 341; Talat Koyiit, Kasr, Abdlcell b. Ms, a.e., XXIV, 576; Tahsin zcan, Konev, Aleddin, a.e., XXVI, 164. Metin Yurdagr

MNHC
() Eb Abdillh emsddn Muhammed b. Ahmed b. Al el-Asyt (es-Syt) el-Minhc (. 889/1484ten sonra) fi fakihi, tarihi ve tevk ktibi. Kahire ve Mekkede kendisiyle gren emseddin es-Sehvnin naklettiine gre Cemziyelhir 813te (Ekim 1410) Asytta dodu. Hayat hakknda bilinenler, tfl-ai adl eserinin banda verdii bilgiler ve Sehvnin kaydettikleriyle snrldr. Minhc nisbesini niin ald da belli deildir. lk eitimini Asytta ald; Kurn- Kerm yannda el-Umde, el-Erban en-Neveviyye, e-biyye, Minhc-libn, Minhcl-vl gibi metinleri ezberledi. Kahirede bn Hacer elAskaln, Bist, Necmeddin bn Abdlvris, Zekiyyddin el-Meydm, ehbeddin es-Sehv, emseddin el-Bsr, Bedreddin bnl-Halllin ders halkasnda bulunarak din ve edeb ilimleri tahsil etti. Kendisi henz on-on be yalarnda iken vefat ettikleri bilinen Abdurrahman b. mer elBulkn, bnl-Irk, erefeddin el-Akfehs ve Krilhidye gibi limlerin derslerini dinledii kaydedilir. 842 (1439) ylnda hacca giden Minhc, Mekkede Takyyddin bn Fehdden baz kitaplarn okudu, dier baz limlerden de faydaland. 849da (1445) Medineyi ziyaret edip Mekkeye dnd ve 857 (1453) ylna kadar burada mcvir olarak kald. Daha sonra Kahireye gitti. Memlk Sultan el-Melikl-Eref Barsbayn yakn adamlarndan Emr Cnm el-Eref ile dostluk kurdu; Halep ve am niblii srasnda onunla birlikte bulundu ve Mehirl-esrr adl eserinin banda belirttii zere kendisine tevk ktiplii (mvakk) yapt. Bu srada defalarca Kahireye gidip geldi. 874 Ramazannda (Mart 1470) Kuds ziyaret etti ve bu esnada Mescidi Aks ve Kudsle ilgili tfl-ai adl kitabn yazd. zellikle edebiyat alannda tannan Minhcnin bn Hacer hakkndaki kasidesini onun biyografisine dair eserine alan Sehv (el-Cevhir ved-drer, s. 418-419), Mekkede mcvir olduu srada Takyyddin bn Fehdin Nihyett-Tarb ve tekmltTehb adl eserine bir takriz yazdn, bu limin torunu zzeddin bn Fehdin sonralar Halepte Minhc ile grtn ve baz kasidelerini istinsah ettiini, baka kimselerin de onun nazm ve nesirlerini kaydettiklerini belirtir. Vefat tarihi kaynaklarda zikredilmemekle birlikte Carl Brockelmann, yazmn 23 Safer 875 tarihinde (21 Austos 1470) tamamlad tfl-aiy 880de (1475) ikinci defa gzden geirip dzenlediini belirterek bu tarihten sonra ldn sylemekte, dier baz ada mellifler de bunu tekrarlamaktadr. Eserin skenderiye Belediye Ktphanesindeki bir nshasnda (Tarih, nr. 217) 880de tamamland kaydedilmekte (Ysuf Zeydn, III, 43), Mekke Harem-i erif Ktphanesindeki yazma nshann (Tarih, nr. 327) stnde de mellifin 880 (1475) ylnda ldne dair bir kayt dld belirtilmektedir (tfl-ai, neredenin girii, s. 51). Ancak Minhcnin Cevhirludunu yaymlayan Muhammed Hmid el-Fk, mstensihin mellif iin kulland Allah mrn uzun etsin ifadesinden hareketle nere esas ald Receb 889 (Austos 1484) tarihli nshann mellif hayattayken istinsah edildiini belirtmektedir. Buna gre Minhc anlan tarihten sonra vefat etmi olmaldr.

Eserleri. 1. Cevhirl-ud ve munl-ut vel-muvan ve-hd. Mellif, 30 Cemziyelevvel 865te (13 Mart 1461) tamamlad kitabn nsznde daha nce yazlan vesik ve rt kitaplarn incelediini, bunlar kolay anlalr bir ekilde zetlemek amacyla bu eseri yazdn belirtir. Fkh bablarna gre dzenlenen kitapta konuya dair fkh bilgiler mezhepler aras mukayeseli olarak verildikten sonra ele alnan konuya ilikin belgelerin mahiyeti, biimi ve ilgili terimler hakknda aklamalar yaplmaktadr. Eserin sonunda halife ve sultanlardan eyhlislm ve kadlara kadar btn ileri gelen yneticilere gnderilen yazlarda kendilerine hangi lakaplarla hitap edilecei belirtilmektedir. Eser Muhammed Hmid el-Fk tarafndan yaymlanm olup (I-II, Kahire 1374/1955) Msad Abdlhamd Muhammed es-Sadnnin neri (I-II, Beyrut 1417/1996) buna nemsiz birka not ilvesinden ibarettir. 2. tfl-ai bi-feilil-Mescidil-A. Mescidi Aks ve Kudsn tarihi ve faziletine dair on yedi babdan oluan eser baz yazma nshalarnda Celleddin es-Sytye, bazlarnda Kemleddin bn Eb erfe (ayrca bk. Kef-unn, I, 5-6) nisbet edilmise de nsznde verilen bilgilerden Minhcye ait olduu anlalmaktadr. Mellifin bn Hill el-Makdisnin Mrl-arm il ziyretil-uds ve-m, Ebl-Ferec bnl-Cevznin Feill-uds ile Mrl-armis-skin il erefil-emkin, Eb Muhammed bn Askirin elCmiul-msta f feilil-Mescidil-A, Abdlvehhb b. Muhammed el-Hseynnin erRavl-muarras f feilil-Beytil-muaddes, brhim b. Abdurrahman el-Fezrnin Binnfs il ziyretil-udsil-mars adl eserleriyle dier kaynaklardan faydalanarak ve kendi mahedelerini de ekleyerek kaleme ald eseri Ahmed Ramazan Ahmed eklerle birlikte neretmitir (I-II, Kahire 1982). Kitabn bilhassa Mescidi Aks ile ilgili blm aklamalarla birlikte Paulus Lemming tarafndan Latinceye (Hauniae 1817), James Reynolds tarafndan ngilizceye (The History of the Temple of Jerusalem, London 1836) evrilip Celleddin es-Sytye nisbet edilerek yaymlanmtr. Guy le Strange eserden semeleri ngilizceye tercme etmi ve alntlarn yapld bn Hill el-Makdisnin Mrl-armndan baz blmlerin Arapa metnini de sonuna eklemitir (s. 297-305) (Description of the Noble Sanctuary at Jerusalem in 1470 A.D., by Kaml (or Shams) ad Dn as Suyt, JRAS, XIX [1887], s. 247-305). 3. Mehirl-esrr ve nevdirl-abr. Gvenilir tarih, siyer, tefsir ve hadis kaynaklarna dayanlarak kaleme alnan muhtasar bir tarihtir. Birinci blmde peygamberler, ikincisinde Hulef-yi Ridn, Emev ve Abbas halifeleri, ncsnde balangtan 870 (1466) ylna kadar sultanlar hakknda bilgi verilen eserin yalnz ilk blmnn bugne ulat bilinmektedir. Bu ksmn 27 Cemziyelevvel 869 (25 Ocak 1465) tarihinde tamamlanan mellif hatt nshas Sleymaniye Ktphanesinde kaytldr (Sleymaniye, nr. 839). 4. Hidyets-slik il evail-meslik. Resm yazma kurallar, terimleri ve rneklerini ihtiva eden bir in kitab olup blmden (mertebe) meydana gelmektedir. Birinci blmde sultanlar tarafndan yazdrlp gnderilen yaz, tayin, ferman gibi belgeler, ikincisinde am nibinin ve ncsnde Halep nibinin makamndan kan resm yazmalar ele alnmaktadr. Dnemine ait yazma rnekleri yannda bizzat kendisinin yazdklarn ihtiva etmesi bakmndan nem tayan eser mellifin Mekkedeki ikameti srasnda kaleme alnmtr. Be kk ciltten oluan mellif hatt nshasnn II. cildi Topkap Saray Mzesi (Koular, nr. 936), dier ciltleri Sleymaniye (Ftih, nr. 4144-4147) ktphanelerinde bulunmaktadr. Zirikl, muhtevas hakknda bilgi vermedii et-Tekiretl-Minhciyye adl eserin mellif hatt nshasna ait VIII. cildi Escurial Ktphanesinde (nr. 292) grdn kaydeder. Zirikl ve Kehhle mellife ayrca Tufet-uref adl bir kitap nisbet ederlerse de bu alma Celleddin es-

Sytnin ayn adl eseri olmaldr.

BBLYOGRAFYA

Minhc, Cevhirl-ud ve munl-ut vel-muvan ve-hd (nr. M. Hmid el-Fk), Kahire 1374/1955, neredenin girii, I, m-ca; a.mlf., tfl-ai bi-feilil-Mescidil-A (nr. Ahmed Ramazan Ahmed), Kahire 1982, neredenin girii, I, 15-73; Sehv, e-avl-lmi, VII, 13; a.mlf., el-Cevhir ved-drer f tercemeti eyilislm bn acer el-Asaln (nr. Hmid Abdlmecd - Th ez-Zeyn), Kahire 1406/1986, I, 418-419; bn-emm el-Haleb, elabesl-v li-ureri avis-Sev (nr. Hasan smil Merve - Haldn Hasan Merve), Beyrut 1998, II, 104-105; Kef-unn, I, 5-6, 614; Serks, Mucem, I, 1085-1086; Brockelmann, GAL, II, 164-165; Suppl., II, 163-164; Karatay, Arapa Yazmalar, IV, 214; Kehhle, Muceml-mellifn, Beyrut 1414/1993, III, 85; brhim Hr, Fihris mati Dril-ktbi-hiriyye: lmlcorfiyye ve mlath, Dmak 1389/1969, s. 78; Zirikl, el-Alm (Fethullah), V, 334-335; Ysuf Zeydn, Fihris mati Belediyyetil-skenderiyye, skenderiye 1420/1999, III, 43-44; G. le Strange, Description of the Noble Sanctuary at Jerusalem in 1470 A.D., by. Kaml (or Shams) ad Dn as Suyt, JRAS, XIX (1887), s. 247-305. Ahmet zel

MNHCl-FUKAR
() smil Rush Ankaravnin (. 1041/1631) tasavvufa ve tasavvuf terimlerine dair eseri. Ankarav erh-i Mesnevden sonra en tannm eseri olan Minhcl-fukary Galata Mevlevhnesinde eyhlik yapt dnemde kaleme almtr. Ankarav mukaddimede eseri dervilerin tasavvuf ve tarikat dbna dair bilgilerini arttrmak ve yanl davranlarn dzeltmelerini salamak gayesiyle yazdn belirtir. Nitekim kitabn ad da (dervilerin yolu / rehberi) bunu vurgulamaktadr. Eserde ayrca, o dnemde tasavvuf ve tarikatlar bidat olarak deerlendiren Kadzdelilerin tarikat mensuplarna ve zellikle Mevlevlere ynelttikleri eletirilerin cevaplandrlmas amalanmtr. Mellifin dier baz eserlerinde (mesel bk. erh-i Mesnev, III, 703) Tarkatnme adyla atfta bulunduu Minhcl-fukar bir mukaddime ile blmden meydana gelir. Her blm on bala ayrlmtr. lk blmde Mevlev tarikatnn mahiyeti, tarikattaki Melm neve ve dier merepler, hilfet, meihat, biat, mrid, klk kyafet, seyahat, sem ve mukabele konular ele alnmtr. Bu blm, Mevlevliin mahiyeti ve dbna dair en eski eser olan Divane Mehmed elebinin Tarkatl-rifni ile mridi hidye atfedilen Trnmeden sonra konuyla ilgili en geni bilgileri iermektedir. kinci blmde tarikata intisap ettikten sonra dikkat edilmesi gereken er snrlar, temizlik, namaz, oru, hac ve zektn madd ve mnev boyutlar, tasavvuf yorumlar zerinde durulmu, nikhn srlar, tevekkl ve nefisle mcadele konular ilenmitir. Kitabn en geni ve en nemli ksm seyr slk mertebelerinin anlatld nc blmdr. Buradaki on baln (seyr slkn balang dereceleri, seyr slkn banda olanlarn dereceleri, slkn mumelt, gzel ahlk, slkn esaslar, slkn vadileri, haller, velyet, hakikat ve slkn nihayeti) her biri on dereceye ayrlm, bylece 100 tasavvuf teriminin aklamas yaplmtr. Mesel yakaza, tvbe, inbe, muhasebe, tefekkr, itisam, firar, halvet, uzlet ve riyzet ilk baln; mrifet, fen, bek, tahkik, telbs, vcud, tecrid, tefrid, cem ve tevhid son balk olan slkn nihayetinin dereceleridir. Hce Abdullah- Herevnin Menzils-sirn adl eserinin esas alnd bu blmde onun ok ksa olarak tantt terimler geni ekilde aklanp yorumlanmtr. Ankaravnin 100 terimden seksen sekizini Menzils-sirnden aynen ald, on iki terimin bir ksmn deitirip bir ksmn birletirerek kulland, ak gibi birka terimi de kendisinin ilve ettii grlmektedir. Mellif, Herevnin yer vermedii melmet ve atah gibi tartmal terimlere mstakil balk ayrmayp melmete eserin ilk blmnde ataha da nc blmde sekne terimini aklarken temas etmitir. Kuran, hadis ve Menevyi temel kaynaklar olarak zikreden mellif Menevnin slk ilmini ve tasavvuf anlay nazmen anlattn, Minhcl-fukarnn bu eserin erevesini nesren ihtiva ettiini syler. Kitapta Menzils-sirnden baka el-Fttl-Mekkiyye bata olmak zere Avrifl-marif, y ulmid-dn, tl-ulb, Glen-i Rz, erul-menzil, erul-

ikemil-Aiyye gibi eserlerden istifade edilmi, ayrca Cneyd-i Badd, Sehl et-Tster, bn Haff, bnl-Frz, Ferdddin Attr, Sadreddin Konev, Muhammed Prs, Fahreddin er-Rz ve Beyzv gibi sf ve limlerin grlerine sk sk atfta bulunulmutur. Menzils-sirnin yazlnn ardndan oluan tasavvuf birikimin Minhcl-fukarda kullanld ve Herevnin eserinin Menev ve el-Fttl-Mekkiyye kltr balamnda erhedildii sylenebilir. Birok yazma nshas bulunan kitap (Mevln Mzesi Ktp., nr. 87 [1028/1619 tarihli mellif msveddesi], 2166; Sleymaniye Ktp., zmirli smail Hakk, nr. 1260), sonuna mellifin Hccetssem rislesi ilve edilerek Bulak (1266) ve stanbulda (1286) baslmtr. Eserin Minhcl-fukara (Fakirlerin Yolu) adyla sadeletirilmi metni birok yanllk iermektedir (haz. Sadettin Ekici, stanbul 1996). Fukarann Yolu adl zet halindeki sadeletirme ise baarl bir almadr (haz. Afif Tekta, nr. Mustafa iekler, stanbul 2004). Minhcl-fukarnn birinci blmnn dokuz (sem) ve onuncu (mukabele) balklar Marijan Mol tarafndan Franszcaya tercme edilmitir (Les danses sacrs, La danse extatique en Islam, Paris 1963, s. 252-273). Ankaravnin en son telif ettii Nisb- Mevlev adl Farsa eser Minhcl-fukarnn muhtasar niteliindedir. eyhlislm Yahy Efendinin istei zerine kaleme alnan kitap blm, otuz balk ve 100 dereceye ayrlm, konu ve terimlerle ilgili olarak Menevden beyitler zikredilmitir (Sleymaniye Ktp., Serez, nr. 1524). Eser Thirlmevlev tarafndan Trkeye evrilmitir (MF Ktp., Tasnif D Yazmalar, nr. 769). Mellifin Derects-slikn adl Arapa kitab Minhclfukarnn nc blmnn zetini ierir (Sleymaniye Ktp., Hac Mahmud Efendi, nr. 2674).

BBLYOGRAFYA

Ankarav, Minhcl-fukar, Bulak 1256; a.mlf., erh-i Mesnev, stanbul 1289, III, 703; a.mlf., Derects-slikn, Sleymaniye Ktp., Hac Mahmud Efendi, nr. 2674; a.mlf., Nisb- Mevlev, Sleymaniye Ktp., Serez, nr. 1524; Erhan Yetik, smil-i Ankarav: Hayat, Eserleri ve Tasavvuf Grleri, stanbul 1992, s. 123 vd.; Mustafa Kara, Tasavvuf Kitbiyatnda Makamlarn Saylarla Tasnifi ve Usl-i Aere Gelenei, Fikir ve Sanatta Hareket, VII/11-12, stanbul 1980, s. 10-14. Erhan Yetik

MNHCl-KERME
() bnl-Mutahhar el-Hillnin (. 726/1325) snaeriyye asnn immete dair grlerini savunduu eseri. Tam ad Minhcl-kerme f marifetil-immedir. Ktib elebi eserin adn Minhcl-istime f ibtil-imme olarak kaydeder (Kef-unn, II, 1870). Hill, mukaddimede kitabn lhanl Hkmdar Muhammed Hudbende Olcaytuya takdim etmek iin yazdn belirtir. Bu sebeple eserin Olcaytunun tahta kt 709 (1309) ile ld 716 (1316) yllar arasnda kaleme alnm olmas gerekir. Ayrca Olcaytunun i telakkiyi benimsemesinde bu eserin etkili olduu kabul edilir. Kitap bir mukaddime ile alt blmden (fasl) oluur. Mukaddimede immet inancnn akdenin rknlerinden biri sayld ve zamann imamn tanmadan len kimsenin Chiliye lmyle leceine ilikin bir rivayete dayanlarak bu inancn cennete girmeye vesile olaca ileri srlr. Birinci blmde immetin gereklilii zerinde durulur ve immet aslah ilkesiyle temellendirilmeye allr. kinci blmde mmiyyeye tbi olmann gerekeleri anlatlr. Alt madde halinde sralanan bu gerekelerin birincisine gre mmiyyenin usul ve fr bakmndan en iyi mezhep olduu belirtilir ve ilhiyyt bahislerinde Mutezile telakkisine benzeyen grler ortaya konur. mamlarn da peygamberler gibi ismet sfatna sahip bulunduu savunularak onlara mutlak mnada tbi olma tezine teolojik bir dayanak oluturulmaya allr. Daha sonra Ehl-i snnetle mmiyye arasnda sfatlar konusunda bir karlatrma yaplr, ryetullahn imkn ve kelmullahn kadm oluu gibi mmiyye telakkisine aykr den grler eletirilir. kinci gerekede mmiyyeye uymann zaruretine dair nakl deliller zikredilir. mmetin yetmi frkaya ayrlaca ve bunlardan yalnz birinin kurtulacana dair Hz. Peygambere atfedilen rivayette kurtulacak frkadan mmiyyenin kastedildiine ilikin olarak Nasrddn-i Tsnin yapt yorum delil gsterilir; ayrca, Ehl-i beytim Nhun gemisine benzer, ona binen kurtulur anlamndaki bir rivayet Resl-i Ekreme izfe edilip mezhebin hakllna vurgu yaplr. nc gerekede mmiyyenin kurtulua ereceine dair inanlarnn bulunduu, Ehl-i snnette ise byle bir gelenein grlmedii belirtilerek bu durumun mmiyyenin uyulmaya daha lyk olduunu kantlad ileri srlr. Drdnc gerekede mmiyyenin grlerini, elinde hrikulde olaylar zuhur eden Hz. Ali bata olmak zere fazilet ve ilim sahibi imamlardan ald ifade edilir. Beinci gerekede mmiyyenin hakkn dnda hibir konuda taassup iinde bulunmad, buna karlk Ehl-i snnetin belli meselelerde taassup gsterdii belirtilir. Mesel Snnlerin Hz. meri el-Frk diye isimlendirip Hz. Aliye bu sfat vermemeleri, ilh emre muhalefet ettii halde Hz. ieye sayg gstermeleri, tek bir kelime bile yazmad halde Muviyeyi vahiy ktibi kabul etmeleri taassuplarnn kant olarak ileri srlr. Altnc gerekede mmiyyeye muhalif olan Snn limlerinin Hz. Alinin faziletine ve immetinin mer kabul edilmesine ilikin grleri zikredilir. Minhcl-kermenin nc blmnde Reslullahtan sonra Hz. Alinin mer devlet bakan olduuna ilikin nakl ve akl delillere yer verilir. Burada Kurandan karlan krk delil ileri

srlr ve hadislerden de destek alnr. Ayrca Hz. Alinin ahs zellikleri de immetinin kantlar arasnda sralanr. Drdnc blmde Hz. Alinin arkasndan gelen dier imamlarn immeti birtakm nakillere dayanlarak temellendirilmeye allr. Bunlarn banda ilerce mtevtir kabul edilen u rivayet gelir: Neb, Hseyin hakknda yle buyurmutur: Bu imamn kardeidir ve imam olu imamdr, dokuz imamn babasdr. Dokuzuncusu kimleridir, benim adm ve knyemi tar, yeryzn adaletle doldurur. Beinci blmde Hz. Aliden nce halife olanlarn mer imam konumunda bulunmadklarna dair yet ve hadislerin yan sra baz uygulamalarndan hareketle eitli deliller ortaya konmaya allr. Hz. merin teravih namaz konusundaki uygulamas onun hilfetinin geersizliine dair bir rnek diye nakledilir. Kitabn altnc blmnde Snnlerce Hz. Eb Bekirin hilfetine dair ne srlen delillerin eletirisine yer verilir. Ehl-i snnete reddiye olarak yazlan ve immetin en nemli inan esas olduu vurgulanan Minhcl-kermede konuyla ilgili naslarn ann grleri dorultusunda sbjektif yorumlara tbi tutulduu grlmektedir. Ancak eserde ann immet anlaynda arlkl bir yer tutan kk ve byk gaybet ayrmna temas edilmemektedir (Laoust, XLVI/1 [1978], s. 7, 55). bn Teymiyye, Minhcl-kermede ileri srlen iddialar tek tek ele alp reddederek eletirilere cevap verdii Minhcs-snne* adyla hacimli bir eser kaleme almtr. Birok yazma nshas bulunan (Schmidtke, s. 95) Minhcl-kerme Tebriz (1286, 1290, 1296) ve Tahranda (1298) yaymlandktan sonra M. Red Slim tarafndan Minhcs-snne ile birlikte neredilmitir (Kahire 1382/1962, 1409/1989).

BBLYOGRAFYA

bnl-Mutahhar el-Hill, Minhcl-kerme (nr. M. Red Slim), Kahire 1382/1962; Takyyddin bn Teymiyye, Minhcs-snne (nr. M. Red Slim), Riyad 1406/1986, I, 4-11; Kef-unn, II, 1870, 1872; Serks, Mucem, I, 240-241; Ayn-a, V, 399; Zirikl, el-Alm (Fethullah), II, 227-228; Sabine Schmidtke, The Theology of al-Allma al-ill (d. 726/1325), Berlin 1991, s. 52, 95; Henri Laoust, La critique du sunnisme dans la doctrine dal-Hill, REI, XXIV (1966), s. 36-52; a.mlf., Les fondements de limamat dans le Minh dal-ill, REI, XLVI/1 (1978), s. 3-56; M. Sait zervarl, bn Teymiyye, Takyyddin, DA, XX, 411. Salih Sabri Yavuz

MNHCs-SNNE
() bn Teymiyyenin (. 728/1328) bnl-Mutahhar el-Hillye ait Minhcl-kerme adl esere yazd reddiye. Tam ad Minhcs-snnetin-nebeviyye f nai kelmi-a vel-aderiyye olup baz kaynaklarda Red aler-Revf fil-imme al bn Muahhar (Safed, VII, 26), Minhcssnnetin-nebeviyye f naki kelmi-iya vel-aderiyye (Kef-unn, II, 1872), Minhclitidl f nai kelmi ehlir-Rafi vel-itizl (ul-meknn, II, 585) eklinde kaydedilmitir. bn Teymiyye, eserini telif etme amacn belirtirken Ehl-i snnetten bir grubun i bir limin mmiyye mezhebini zendiren, din bilgisi eksik yneticileri etkileyebilecek nitelikte bir kitabn kendisine getirdiini ve mslman grnen baz Btnlerin bu grlerin yaylmasna katkda bulunduunu sylediini anlatr. Bu kiilerin zellikle lhanl Hkmdar Olcaytu Hann i grlerine meyletmesine sz edilen kitabn etkili olduunu ifade edip kendisinden bir reddiye yazmasn istediklerini bildirir (Minhcs-snne, I, 4-8, 21). Olcaytu Han ile iyi mnasebetler kuran i taraftar Mekke Emri Humeyde ile bn Teymiyye arasnda cereyan eden tartmann da eserin telifine zemin hazrladn sylemek gerekir (DA, XX, 393). Mellifinin beyanlarndan 710 (1310) yl civarnda yazld anlalan Minhcs-snne, Minhclkermenin i planna paralel biimde bir mukaddime ile alt blmden (fasl) meydana gelir. Eserde bnl-Mutahharn temas ettii konular tek tek ele alnr ve ileri srlen iddialar akl ve nakl delillerle cevaplandrlr. Bu arada konuyla dolayl balants olan baz hususlara dair bilgiler de verilir. Sistematik bir muhtevaya sahip olmayan Minhcs-snnenin giriinde yazl amacnn yan sra genel olarak a (Rfza) ile ilgili deerlendirmeler yaplr ve Hillnin mukaddimesinde ne srd iddialar reddedilir. Birinci blmde, Hill tarafndan Ehl-i snnete nisbet edilen grlerden olmak zere ilh fiillerin hikmetle muallel olmay, hsn-kubuh, salh-aslah vb. hususlar aslna uygun biimde incelenir. Ayrca hilfetle ilgili tartmalar ve Hz. Alinin hilfetinde mmetin icm ettii iddialar zerinde durulur. kinci blmde mmiyyeye tbi olmann zorunluluuna dair grler eletirilir. Allahn sfatlar hakknda Ehl-i snnete yneltilen tenkitler cevaplandrlr ve bunlarn immetle ilgisinin bulunmadna dikkat ekilir. Burada kelmclarla filozoflar da eletirilir. Rfizlerin peygamberlerin msumiyetiyle ilgili telakkisi reddedilir, nbvvetten nce ve sonra kendilerinden kk gnah sdr olmayaca dncesi mmetin icmna aykr bulunur. Hristiyanlarn ezel varlklar e karmakla tekfir edildii, halbuki Earlerin bu varlklar dokuza kard eklindeki iddialarn iftira olduu, Fahreddin er-Rznin byle bir gr ileri srmedii ve hristiyanlarn Hz. snn ilhn ncs olduunu sylemeleri sebebiyle kfir sayld belirtilir. Bu blmde ayrca Ehl-i snnete mensup baz kiilerin itibar grmeyen fkh konulardaki grlerine ilerce yneltilen eletiriler ele alnr. Minhcs-snnenin nc blmnde Hz. Alinin immetiyle ilgili iddialara, bu erevede ilk

halifeye yneltilen eletirilerle bunlarn yanlln gsteren kantlara yer verilir. Burada Hillnin delil olarak ne srd yet ve hadisler ele alnr, hadisler sened ve metin asndan tenkide tbi tutulur. lk halifenin stnlkleri vurgulanr. Eserin drdnc blm on ikinci imam Mehd elMuntazarn immetiyle ilgili iddiann eletirisine dairdir. Bu konuda Hz. Peygambere nisbet edilen rivayetin ilerce mtevtir gsterildiine dikkat ekilir; sadece bir grup iye ait olan bu iddiann Reslullahn vefatndan 250 yl sonra uydurulduu belirtilir. Beinci blmde yine ilk halifeye dair iddialar cevaplandrlr ve onlarn faziletlerinden bahsedilir. Hz. Alinin immetinin nasla vcip olduu yolundaki telakki de akl ve nakl delillerle rtlr. Altnc blm Hz. Eb Bekirin immetine ayrlmtr. Burada, Hz. Alinin dier halifeden daha faziletli olduu ve immete sadece onun lyk bulunduu yolunda ileri srlen rivayetlerin bir ksm ile ilerin on iki imamn immetini ispat yntemleri eletirilir. Eserin temel hedefinin, immet meselesini imann esaslarndan sayan ve buna dayanarak mmiyye mezhebine uymann gerekliliini savunan i telakkiyi reddetmek, buna karlk Allaha ve Resulne iman etmenin ok daha nemli sayldn ortaya koymak olduu sylenebilir. Eserde aya kar btn Snn mezhepler savunulmu ve bunlarn baz grlerinin yanl anlald ileri srlmtr. Minhcs-snnede zerinde durulan meselelerden biri de peygamberlerin din konusunda hata yapmadna Snnlerin inanm olduu ve bu hususta ilerin onlara benimsemedikleri bir gr nisbet ettikleri fikridir. Eserde ilerin imamlarn ar derecede yceltmeleri bakmndan Hz. sy tanrlatran hristiyanlara benzediklerine de dikkat ekilmektedir. Kitapta aya yneltilen en nemli eletiri, sahblerin Kuranda en hayrl topluluk olarak nitelenmesine ramen (l-i mrn 3/110) Eb Bekire biat ettikleri gerekesiyle ilerce ktlenmesi ve bu suretle naslarla elikiye dlmesidir. iler, Moollara yardmc olmalar sebebiyle de tenkit edilmitir. Minhcs-snne ayn zamanda dneminin yaygn inanlarn dile getiren, dinler ve mezheplerle alkal deerlendirmelerde bulunan, hadislere dair temel problemlere temas eden, kelm ve felsef kozmolojiyi ve metafizik anlaylar eletirip Selefiyyeyi savunan bir eser olarak da nem tar. Ysuf en-Nebhn, kitapta Mtrdiyye ve Eariyye mekteplerine ynelik eletirilerde bulunduunu belirtir, ayrca tasavvuftaki gavs* telakkisiyle ilgili deerlendirmelerin isabetli olmadn ileri srer (evhidl-a, s. 196). Mellifin, Hillnin atfta bulunduu hadisleri eletirirken baz hatalar yapt, hasen olan hadisleri mekzb, zayf hadisleri de mevz olarak gsterdii belirtilmitir (bn Hacer, ed-Drerl-kmine, II, 71). Tceddin es-Sbk, Minhcs-snneyi amacn gerekletirmekte baarl bulmu, ancak balangc bulunmayan hdis varlklarn Allahn ztnda mevcut olduu gibi eletiriye ak birok yanl da ihtiva ettiini sylemi, bu grlerini ade f emmir-revf ver-red al bn Teymiyye fm annefe fir-red al bn Muahhar adl eserinde dile getirmitir (abat, X, 176-177; Kef-unn, II, 1872). bn Hacer de Hillnin eserin bir ksm kendisine ulanca, Sylediklerimi anlam olsayd ona cevap verirdim dediini nakletmektedir (Lisnl-Mzn, II, 317). Muhammed Mehd el-Kazvn Minhc-era fir-red al bn Teymiyye adyla bir eser yazmsa da (Necef 1346) bu alma yetersiz kalmtr (DA, XXIII, 151). Minhcs-snnenin Sleymaniye (Reslkttb Mustafa Efendi, nr. 559, ba taraftan eksik) ve Nuruosmaniye (nr. 2138) ktphanelerinde yazma nshalar bulunmaktadr. Eserin Muhammed Red Slim tarafndan gerekletirilen nerinin I. cildinde (Kahire 1382/1962) nce Minhcl-kermeye yer verilmi (I, 77-202), fakat bu yaym devam etmemitir. Ayn kiinin daha sonra dokuz cilt halinde

yapt neirde (Riyad 1406/1986; Kahire 1409/1989) Minhcl-kermenin metni kaydedilmemi, ancak eletiri srasnda nce Hillnin gr zikredilmitir. Kitabn bunun dnda eitli basklar mevcuttur (Serks, I, 59). Zeheb eseri el-Mnte min Minhcil-itidl f na kelmi ehlilitizl (Kahire 1374/1954), Abdullah b. Muhammed el-Guneymn da Mutaaru Minhcis-snne (Medine 1410/1990) adyla zetlemitir. Ali b. Muhammed el-mrn, el-avid vel-fevidiladiyye isimli almasnda (Mekke 1417/1996) Minhcs-snnede bulunan baz konular incelemitir (DA, XX, 394). Salih zer, bn Teymiyyenin Minhcs-snne Kapsamnda Rivayetleri Kabul ve Red Kriterleri adyla bir doktora tezi hazrlamtr (1998, A Sosyal Bilimler Enstits).

BBLYOGRAFYA

bn Teymiyye, Minhcs-snne (nr. M. Red Slim), Riyad 1406/1986, I-IX; Zeheb, el-Mnte min Minhcil-itidl (nr. Muhibbddin el-Hatb), Kahire 1374/1954; bn Kayyim el-Cevziyye, Esm mellefti eyilislm bn Teymiyye (nr. Selhaddin el-Mneccid), Beyrut 1403/1983, s. 19; Safed, el-Vf, VII, 26; Sbk, abat (Tanh), X, 176-177; bn Receb, e-eyl al abatil-anbile, Beyrut, ts. (Drl-marife), II, 403; bn Hacer, Lisnl-Mzn, II, 317; a.mlf., ed-Drerl-kmine, II, 71; Kef-unn, II, 1872; Leknev, el-Ecvibetl-fla (nr. Abdlfetth Eb Gudde), Halep 1384/1964, s. 174-175; Ysuf b. smil en-Nebhn, evhidl-a fil-istie bi-seyyidil-al, Kahire 1393/1973, s. 196; Serks, Mucem, I, 59; Brockelmann, GAL Suppl., II, 120; ul-meknh, II, 585; Abdlvehhb brhim Eb Sleyman, Kitbetl-bail-ilm, Cidde 1403/1983, s. 271-273; Ferhat Koca, bn Teymiyye, Takyyddin, DA, XX, 393, 394; lyas zm, snaeriyye, a.e., XXIII, 151. Salih Sabri Yavuz

MNHCt-TLBN
() Nevevnin (. 676/1277) fi fkhna dair eseri. Ksaca el-Minhc olarak da anlan ve mellifin Ravat-libni ile birlikte mteahhirn dnemi limleri arasnda byk rabet gren eser fi fakihi Abdlkerm er-Rfinin el-Muarrer adl kitabnn muhtasardr. Nevev, 19 Ramazan 669 (1 Mays 1271) tarihinde tamamlad (Syt, s. 57) eserinin nsznde el-Muarrer geni hacmi sebebiyle ez-berlenmeye msait olmadndan bu muhtasar yazdn belirtir; ayrca metinde yapt tasarruflar aklarken fkh hkmlerin ve farkl grlerin hibirini karmadn, aslnda bu kitabnn el-Muarrerin bir erhi niteliinde olacan syler. Yine nszde Nevev Minhc-libni kaleme alrken esas metinde baz dzeltmeler yaptn, ona birtakm ilvelerde bulunduunu, ifadelerini daha anlalr hale getirdiini, zellikle el-Muarrerde yer yer kapallklar tayan tercihe ayan gr ve rivayetler konusuna aklk kazandrdn kaydeder. Bu arada fiye ait grleri (kavl, akvl) delilinin kuvvetine gre azhar ve mehur, mezhep fakihlerinin imamn kaidelerine veya kendi ictihadlarna gre elde ettikleri sonular (vech, evch) esah ve sahih, gerek finin grlerinden gerekse sonraki fakihlerin karmlarndan aktarlanlarn (tark, turuk) iinden tercihe ayan (rcih) olan mezhep eklinde ifade ettiini; nas kelimesiyle -mezhebin dier fakihlerine ait zayf bir gre veya tahrc yoluyla karlm hkme ters den-bizzat fiye ait sz kastettiini; cedd dediinde finin yeni (Msra geldikten sonraki) grnn eskisine (Iraktakine) aykr olduunun, kadm dediinde ise aksinin dnlmesi gerektiini; kle kez ifadesiyle sahih ve esah olana, ve f kavlin kez ifadesiyle de rcih gre aykr bir veche atfta bulunduunu belirtir. Birok defa yaymlanan kitab (Kahire 1297, 1305, 1314; Mekke 1306) L. W. C. van den Berg Franszca tercmesiyle birlikte tpkbasm halinde neretmitir (Manuel de jurisprudence musulmane selon le rite de Chafii, I-III, Batavia 1882-1884). Bu tercme, halk fi olan Endonezyada smrge dneminde grev yapacak Hollandal yneticilerin eitimi amacyla hazrlanan kitaplar arasnda yer almaktadr. Komor adalarnda da ayn mezhebi benimseyen halk din meselelerini asrlar boyunca Minhc-libne mracaat ederek zm, Fransz smrge idarecileri de sz konusu meselelerin halli iin 1920 ylndan itibaren bu eviriye bavurmutur. Nevev, Minhc-libn zerine bir tr talikat tarznda Deiul-Minhc (ed-Dei) adl eserini kaleme almtr. el-Minhc iin yazlan otuz be civarndaki erhin belli ballar unlardr: Celleddin el-Mahall, Kenzr-rbn f eri Minhci-libn (Kalyb ve ehbeddin Ahmed Amre el-Burullusnin hiyeleriyle birlikte, I-IV, Kahire 1306, 1318, 1327; nr. Abdllatf erRahmn, Beyrut 1422/2001); bn Hacer el-Heytem, Tufetl-mutc bi-eril-Minhc (I-III, Bulak 1290; bn Ksm el-Abbd ve Abdlhamd e-irvnnin hiyeleriyle birlikte, I-IV, Kahire 1282; I-VIII, Kahire 1305; I-X, Kahire 1315; Beyrut 1989); Hatb e-irbn, Munil-mutc il marifeti men elfil-Minhc (I-IV, Kahire 1308, 1329); emseddin er-Reml, Nihyetl-Mutc (Nreddin e-ebrmellis ve Rednin hiyeleriyle birlikte, I-VIII, Bulak 1292; Kahire 1286, 1304, 1389/1969); bnl-Mlakkn, Umdetl-mutc il Kitbil-Minhc (Chester Beatty Library,

nr. 3361, 3366, 3382, 3946, 4687) ve Ucletl-mutc il tevchil-Minhc (nr. zzeddin Him b. Abdlkerm el-Bedrn, I-IV, rbid 1421/2001); bnn-Nakb el-Msr, es-Sirc f nketilMinhc (Chester Beatty Library, nr. 3241; Sleymaniye Ktp., Feyzullah Efendi, nr. 709); Bedreddin bn Kd hbe, Bidyetl-mutc f eril-Minhc (Sleymaniye Ktp., Ayasofya, nr. 1276, 1277); Necmeddin bn Kd Acln, Munir-rbn f eri Minhci-libn; Ezra, unyetl-mutc, tl-mutc (erhlerin ve dier almalarn bir listesiyle yazma nshalar iin bk. Kef-unn, II, 1873-1876; Brockelmann, GAL, I, 496-498; Suppl., I, 680-682). Bu erhler arasnda zellikle bn Hacer el-Heytem, Hatb e-irbn ve emseddin er-Remlnin eserleri fi ulems tarafndan byk rabet grmtr. fi limlerinden Demr hocalar Baheddin es-Sbk, snev ve dier baz limlerin Minhclibne yaptklar erhleri ksaltmak suretiyle en-Necml-vehhc (eru Minhci-libn) adl eserini meydana getirmitir. bnl-Mlakknn Tufetl-mutc il edilleti(edi)l-Minhc isimli kitab Minhc-libndeki fkh hkmlere mesnet tekil eden hadislerle ilgilidir. Abdlmelik b. Ali el-Bb de (bn Ebl-Mn) Delill-Minhc min kitbi rabbil-lemn ve snneti seyyidil-mrseln adyla bir eser yazm, Ksm b. Muhammed b. Ksm el-Ehdel, bunu 1990da Mekke Cmiat mmil-kurda cilt halinde doktora tezi olarak nere hazrlamtr. emseddin Muhammed b. Muhammed el-Mevsl ve Ahmed b. Muhammed et-Th Minhclibni manzum hale getirmitir (Kef-unn, II, 1875). Zekeriyy el-Ensr eseri Menhecullb adyla ihtisar etmi (Bulak 1285; Kahire 1287), daha sonra bunun zerine Fetul-vehhb ismiyle bir erh yazmtr (Bulak 1294; Kahire 1305, 1308, 1315, 1329, 1332).

BBLYOGRAFYA

Nevev, Minhc-libn, Kahire 1297; bnl-Attr, Tufet-libn f tercemetil-mm Muyiddn (nr. Eb Ubeyde Mehr b. Hasan l Selmn), Riyad 1414, s. 86, 95-96; Sbk, abat, VIII, 398-400; bnl-Mlakkn, Tufetl-mutc il edilletil-Minhc (nr. Abdullah b. Saf el-Lihyn), Mekke 1406/1986, neredenin girii, I, 11-12; a.mlf., Ucletl-mutc il tevchil-Minhc (nr. zzeddin Him b. Abdlkerm el-Bedrn), rbid 1421/2001, neredenin girii, I, 21-25; Syt, el-Minhcs-sev f tercemetil-mm en-Nevev (nr. Ahmed efk Demc), Beyrut 1408/1988, s. 57-60; irbn, Munil-mutc, I, 4-15; Kef-unn, II, 1873-1876; M. ezZhr el-Gamrv, es-Sircl-vehhc, Kahire 1352/1933, s. 4-6; Brockelmann, GAL, I, 496-498; Suppl., I, 680-682; Abdlvehhb brhim Eb Sleyman, Kitbetl-bail-ilm, Cidde 1403/1983, s. 363-367; Abdlgan ed-Dakr, el-mmn-Nevev, Dmak 1407/1987, s. 84-87; Ahmet zel, Fkh (Literatr), DA, XIII, 18; W. Heffening, Nevevi, A, IX, 223; a.mlf., alNaww, EI (ng.), VII, 1041. M. Kmil Yaarolu

MNHCl-VSL
() Kd Beyzvnin (. 685/1286) fkh usulne dair eseri. Tam ad Minhcl-vl il ilmil-ul olan eser, filerin fkh usulne dair grlerini zl biimde anlatan ve mtekellimn metodunu sonraki dnemlere tayan en nemli kitaplar arasnda yer alr. Mellif bu eserini, Fahreddin er-Rznin el-Malnn muhtasar olan Tceddin elUrmevye ait el-l minel-Mal adl kitab zetleyerek kaleme alm olmakla beraber yer yer dorudan el-Mal ile ayn eserin Sirceddin el-Urmev tarafndan yazlan muhtasar et-Tal minel-Malden yararlanm ve kendi grlerini de eklemitir (kr. snev, I, 4; Celleddin Abdurrahman, s. 332). Bir mukaddime ile yedi blmden (kitab) meydana gelen eserin mukaddimesinde fkh usulnn ve fkhn tanmlar yapldktan sonra hkm bahislerini ieren iki alt blme (bab) yer verilmitir. Kitabn ana blmlerinde Kuran, snnet, icm, kyas, hakknda ihtilf edilen deliller (istishb, istikr ve el-mnsibl-mrsel gibi baz delillerle filerin reddettikleri istihsan ve sahb kavli), tedl ve tercih, ictihad ve ift konular ele alnmtr. lk blm el-Kitb baln tamakla beraber burada Kuran ve Snneti ilgilendiren dil ve yorum konular incelenmektedir. Mellifin tartt eitli grleri akl ve nakl delilleriyle birlikte zikretmesi ve kendi tercihlerini belirterek zayf bulduu grleri reddetmesi Minhcl-vln temel zellikleri arasnda yer alr. Bu durum akaid ve dil meseleleriyle ilgili tartmalarnda da grlr. Kd Beyzvnin usule dair tesbit edilebilen yedi eseri arasnda en ok tutulan Minhcl-vldr. Risle hacmindeki bu zl ve kapsaml alma, baarl erhlerinin de katksyla alt asr boyunca medreselerde fkh usul alannda ders kitab olarak okutulmutur. Eserin eitli basklar yaplmtr (Kahire 1326; nr. Muhammed Muhyiddin Abdlhamd, Kahire 1370; nr. Selm abniyye, Dmak 1410). Kaynaklardaki bilgilere gre Minhcl-vle dair otuzdan fazla erh yazlm olup balcalar unlardr: 1. Eserin ilk erhini bizzat mellifi aiul-ul f eri Minhcil-vl adyla yapmtr (TSMK, III. Ahmed, nr. 1342). 2. Mecdddin Muhammed b. Eb Bekir el-Eyk, Mircl-vl f eri Minhcil-vl (Sleymaniye Ktp., Reslkttb Mustafa Efendi, nr. 290). Abdlmnim en-Neccr tarafndan 1979 ylnda Ezher niversitesinde doktora tezi olarak nere hazrlanmtr (Celleddin Abdurrahman, s. 335). 3. emseddin Muhammed b. Ysuf el-Cezer, Mircl-Minhc (nr. abn Muhammed smil, Kahire 1413/1993). 4. Burhneddin el-br, eru Minhcil-vl. Medine el-Cmiatl-slmiyyede ilk blm Hamed b. Hamd es-Sid (1406), ikinci blm Selme Duveyin el-Ahmed (1407) tarafndan doktora tezi olarak nere hazrlanmtr. 5. rperd, es-Sircl-vehhc f eril-Minhc (nr. Ekrem b. Muhammed b. Hseyin zkan, Riyad 1416/1996, 1418/1998). Kd Beyzvnin rencisi olan rihin tenkiti bir bak asyla kaleme ald bu erh daha sonra gelen Minhcl-vl rihlerinin mracaat ettikleri bir kaynaktr (baz rnekler iin bk. es-Sircl-vehhc, neredenin girii, I, 49-51). 6. Mahmd b. Abdurrahman el-sfahn, erul-Minhc (nr. Abdlkerm b. Ali b. Muhammed en-Nemle, Riyad 1410). Metnin hemen her kelimesi lugat bakmndan aklanm, dil, mantk, fkh usul ve kelm asndan tahlil edilmi, bu arada rih baz konularda tenkitlerini ve kendi tercihlerini de belirtmitir. 7. Takyyddin es-Sbk, el-bhc f eril-Minhc (nr. abn M. smil, Kahire

1401/1981; Beyrut 1404). Takyyddin es-Sbk eseri Muaddimetl-vcibe kadar erhetmi, vefat zerine kalan ksm olu Tceddin es-Sbk tamamlamtr (I, 104-109). 8. Cemleddin elsnev, Nihyets-sl f eri Minhcil-ul. Eserin en gzel erhlerinden olup bunun zerine de birok erh ve hiye yazlmtr (eserin temel zellikleri ve hiyeleri iin bk. DA, XXIII, 160-161; Celleddin Abdurrahman, s. 346-348, 358-359). 9. Zeynddin el-Irk, et-Tarr lim f KitbilMinhc minel-mal vel-menl. sme Muhammed Abdlazm eseri Ezher niversitesinde doktora tezi olarak nere hazrlamtr (a.g.e., s. 350). 10. Muhammed b. Hasan el-Bedah, Menhicl-ul f eri Minhcil-ul (erul-Beda diye mehur olmutur, Beyrut 1405/1984, snevnin Nihyets-sl ile birlikte). 11. Ysn Sveylim Th, afvetl-beyn f eri Minhcil-vl. rih bu erhini Mutaaru afvetil-beyn adyla ksaltmtr (Kahire 13951396/1975-1976, cz bir arada). Minhcl-vle dair Nreddin Ferec b. Muhammed elErdebl, Baheddin Thir b. Ahmed el-Kazvn, Muhammed Emn b. Abdlazz el-Hanc, Kemleddin bnl-Hmm, Bedreddin Muhammed b. Esad et-Tster, Abdurrahman b. Atullah ve bakalar da erh yazmlardr (a.g.e., s. 338-357). Minhcl-vldeki hadislerin tahrciyle ilgili almalar da yaplm olup bazlar unlardr: Bedreddin ez-Zerke, el-Muteber f tarci edil-Minhc vel-Mutaar (nr. Hamd Abdlmecd es-Selef, Kveyt 1404); bnl-Mlakkn, Tekiretl-mutc il edil-Minhc (nr. Hamd Abdlmecd es-Selef, Beyrut 1415/1994); Zeynddin el-Irk, Tarcu edil-Minhc (Tarcl-ed vel-ril-va f Minhcil-Beyv, nr. Muhammed b. Nsr el-Acm, Beyrut 1409/1989); Ebl-Fazl bns-Sddk el-Gumr, el-btihc bi-tarci edil-Minhc (nr. Semr Th el-Meczb, Beyrut 1405/1985). snev, Zevidl-ul al Minhcil-vlde (nr. Muhammed Sinn Seyf el-Cell, Beyrut 1413/1993; nr. Hseyin Mutv et-Tertr, Riyad 1413/1993) Minhcda bulunmayp Fahreddin erRznin el-Mal, Seyfeddin el-midnin el-km ve bnl-Hcibin el-Mutaarnda yer alan meseleleri aklamtr. Tabakat kitaplarnda Minhcl-vln emseddin Muhammed b. Rdvn el-Mevsl, Muhammed b. Osman ez-Zer, Zeynddin el-Irk, Ahmed b. Ysuf el-Krd, Ysuf b. Dvd el-Ayn, bn Receb olarak tannan ehbeddin Ahmed b. Muhammed et-Th gibi limler tarafndan nazma evrildii kaydedilir (a.g.e., s. 359-362).

BBLYOGRAFYA

rperd, es-Sircl-vehhc f eril-Minhc (nr. Ekrem b. Muhammed b. Hseyin zkan), Riyad 1418/1998, neredenin girii, I, 47-61; Takyyddin es-Sbk - Tceddin es-Sbk, el-bhc f eril-Minhc (nr. abn M. smil), Kahire 1401/1981, I, 104-109; snev, Nihyets-sl, I, 3-4; Kef-unn, II, 1878-1880; Serks, Mucem, I, 618; Brockelmann, GAL, I, 533; Suppl., I, 741742; ul-meknn, II, 589-590; Celleddin Abdurrahman, el- Nruddn el-Beyv ve eeruh f ulil-fh, Kahire 1401/1981, s. 209-215, 315-590; Abdlvahhb Hallf, slm Hukuk Felsefesi: lm uslil-fkh (trc. Hseyin Atay), Ankara 1985, tercme edenin girii, s. 137-140; Ahmet zel, Hanefi Fkh limleri, Ankara 1990, s. 183; Saffet Kse, snev, DA, XXIII, 160161.

Ferhat Koca

MNKRZDE YAHY EFEND


(. 1088/1678) Osmanl eyhlislm. Minkrzde ailesinin tannm ilk yesi olan ve Mekke kads iken vefat eden Alanyal mer Efendinin oludur. Babasnn brhim Paa-y Atk Medresesi mderrisi olduu srada 1018de (1609) dodu. nce Aziz Mahmud Hdyden Kuran rendi, daha sonra Kii Mehmed Efendi, enitesi Vel Efendi ve Abdrrahim Efendiden ilim tahsil etti, eyhlislm Hocazde Esad Efendiden mlzim oldu. 40 akeli medreseden mzul iken evval 1046da (Mart 1637) hari derecesiyle Krkba, evval 1049da (ubat 1640) Emre Hoca, Zilkade 1050de (ubat 1641) Hadm Hasan Paa, Reblevvel 1051de (Haziran 1641) eyhlislm Zekeriyy Efendi, Zilkade 1053te (Ocak 1644) Sahn- Semn, Safer 1054te (Nisan 1644) Pr Mehmed Paa, Receb 1055te (Eyll 1645) stanbul Siyavu Paa Sultan (Fatma Sultan), Receb 1056da (Austos 1646) Yavuz Sultan Selim ve Muharrem 1058de (ubat 1648) Sleymaniye medreselerine mderris oldu. Ardndan kadla geti. 1059 Muharreminden (Ocak-ubat 1649) itibaren greve balamak zere Mekke kadlna tayin edildi. ki yl sren bu vazifesini tamamladktan sonra ban 1062de (Temmuz 1652) Kahire kadlna getirildi. Ramazan 1063teki (Austos 1653) mzuliyeti yaklak iki buuk yl srd. Safer 1066da (Aralk 1655) ikinci defa Kahire kads oldu ve kendisine Edirne pyesi verildi. Zilhicce 1066da (Ekim 1656) mzul olunca bir sre Kahirede Msr mersndan Rdvan Beyin evinde kald. Cemziyelhir 1067de (Mart-Nisan 1657) nc defa Kahire kadlna getirildi ve burada yedi ay grev yapt. Reblevvel 1069da (Aralk 1658) mmeyyizi ulem tayin edildi. Receb 1069da (Nisan 1659) grevlendirildii stanbul kadlnda alt ay kalabildi, Zilhicce 1069da (Eyll 1659) mzul olunca halefinin arpalklar olan Menemen ve Foalar kazas kendisine verildi. Zilkade 1070te (Temmuz 1660) arpal Dimetoka ve Daard kazalarna evrildi. Cemziyelhir 1072de (ubat 1662) Rumeli kazaskeri oldu. Bu grevdeyken 9 Reblhir 1073 (21 Kasm 1662) tarihinde Dvn- Hmyun toplants sonrasnda arza girdiinde IV. Mehmed onu eyhlislmla tayin etti (Silhdar, I, 229). On bir yldan fazla sren eyhlislml dneminde IV. Mehmedin takdirini kazand ve eitli hediyelerine mazhar oldu. Padiah zaman zaman kendisini davet ederek bilgisinden istifade etti. 12 Muharrem 1080de (12 Haziran 1669) IV. Mehmed huzurunda Minkrzdeye ders takrir ettirmi ve dinlemiti. Bunu daha sonra da eitli zamanlarda srdrd. Bu durum, III. Mustafa devrinde dzenli biimde balayan huzur derslerinin ilk rnei olarak kabul edilir (Uzunarl, lmiye Tekilt, s. 215). Grevi srasnda IV. Mehmedle birlikte ounlukla Edirnede bulundu. Sabatay Sevinin padiahn da gizlice takip ettii sorgulamasn yapan heyette yer ald (16 Reblevvel 1077 / 16 Eyll 1666). Van Mehmed Efendiyle birlikte onun slmiyeti kabul etmesinde nemli rol oynad. Yine mehdlik davasyla hareket ettii iddias dolaysyla yakalanp Edirneye getirilen mdiyye ulemsndan Seyyid Mehmed ve babas Seyyid Abdullahn sorgulanmas iini Van Efendi ile birlikte stlendi, yapt tahkikat sonucunda bunun iftira olduunu tesbit etti (Rid, I, 136-137). eyhlislm Minkrzde Rumeli kadlklarnn gelir durumunu, derecelerindeki aksaklklar dikkate alarak yeni bir dzenleme yaplmasn Rumeli

Kazaskeri Abdlkadir Sinn Efendiye bildirdi ve 1078de (1667-68) bu dzenlemeyi yapt (zergin, s. 252-253). eyhlislmlnn son yllarnda hastaland, bu sebeple ok defa padiahn seferlerinde ve av dolaysyla gittii yerlerde ona refakat edemedi. Hastalnn ilerleyip sa tarafnn fel olmas sebebiyle ay kadar fetva veremeyince Ankarav Mehmed Emin Efendiye nib olarak fetva hazrlama grevi verildi. Bir yl sonra da hastalnn artmas ve IV. Mehmedin ikinci Lehistan seferine katlamayacak duruma gelmesi zerine 15 Zilkade 1084te (21 ubat 1674) azledildi. Yerine en deerli talebelerinden atalcal Ali Efendi getirildi (Defterdar Sar Mehmed Paa, s. 44). Azledilmesinin ardndan kendisine 500 evkaf, 500 cizye gelirlerinden olmak zere yevm 1000 akelik tekat maa baland ve stanbulda Beiktataki yalsnda oturmasna izin verildi. Zilkade 1088de (Ocak 1678) vefat etti. Kaynaklarda drst, faziletli bir lim olarak tantlan Minkrzdenin, stanbul ktphanelerinde birok yazma nshas bulunan hacimli Fetv-y Minkrzde* adl eseri yannda kaleme ald risleleri de mevcuttur. Baz Kuran yetlerinin tefsirini yapm, ayrca eitli eserlere erh ve hiyeler yazmtr. Bunlar arasnda Risle f avlih tel millete ebkm brhm (Sleymaniye Ktp., Ftih, nr. 5435), iye alel-dbil-Audiyye (Beyazt Devlet Ktp., nr. 248, vr. 34b-72a), el-ttib f meseletil-istim (Sleymaniye Ktp., ehid Ali Paa, nr. 2834/17; Esad Efendi, nr. 3645) saylabilir. Fetvalar ve dier yazlarndaki Yahy el-fakr ufiye anh eklindeki imzas eyhlislm Zekeriyyzde Yahy Efendinin (. 1053/1644) imzas ile ayn olduundan baz eserlerde birbirine kartrlmtr. Minkrzde skdarda kendi adyla anlan, ancak bugn mevcut olmayan bir medrese ina ettirmitir. Kare plan zerine bir avlu etrafnda on oda ve bir dershaneden meydana geldii temel hafriyatndan anlalmaktadr. Medrese muhtemelen 1855 depreminde yklmtr. Medrese giriinin sol kesinde Yahy Efendinin trbesi ve yannda trbedar odas bulunmaktayd (Haskan, III, 1244-1245). Olu Mftzde Abdullah Efendi medresenin bir odasn ktphane haline getirip buraya 425 adet kitap balam ve 1099 (1688) tarihinde bir vakfiye dzenlemitir (Ernsal, s. 68, 295). Minkrzde ailesi bugne kadar devam etmitir. Olu Abdullah Efendi, damad ankrl Mustafa Rsih Efendi kazaskerlie kadar ykselmi, bunun olu Damadzde Ahmed Efendi eyhlislmla getirilmi, bylece Minkrzdenin kz ve damadndan gelen soyu Damadzdeler adyla srmtr (ztuna, II, 780-781). eyhlislm mm- Sultn Mehmed Efendi, eyhlislm Mentezde Abdrrahim Efendi, eyhlislm Mirza Mustafa Efendi, eyhlislm Atullah Mehmed Efendi Minkrzdenin talebeleridir.

BBLYOGRAFYA

stanbul eriyye Sicilleri Arivi Evkf- Hmyun Mfettilii, nr. 74, s.175-181; At, Zeyl-i ekik, s. 692-693; Abdurrahman Abdi Paa Vekyinmesi (haz. Fahri etin Derin, doktora tezi, 1993), Sosyal Bilimler Enstits, s. 134, 223, 285-286, 305, 363, 373-374; Defterdar Sar

Mehmed Paa, Zbde-i Vekyit (haz. Abdlkadir zcan), Ankara 1995, s. 38, 44; Silhdar, Trih, I, 229, 431-432, 434-435, 633; eyh, Vekyiul-fuzal, I, 439-441; Rid, Trih, I, 25, 95-96, 133, 136-137, 151-153, 161-162, 304; szde Trihi (haz. Ziya Ylmazer), stanbul 1996, s. 118, 128, 157; Ayvansary, Hadkatl-cevmi, II, 214-215; Devhatl-meyih, s. 70-71; lmiyye Salnmesi, s. 483-484 (fetvasndan bir rnek); Uzunarl, Osmanl Tarihi, III/2, s. 478-479; a.mlf., lmiye Tekilt, s. 182, 183, 197, 215; Danimend, Kronoloji, V, 129; Rycaut, I, 154-295; Konyal, skdar Tarihi, II, 290, 547; M. Kemal zergin, Rumeli Kadlklarnda 1078 Dzenlemesi, smail Hakk Uzunarlya Armaan, Ankara 1976, s. 251-309; Ernsal, Trk Ktphaneleri Tarihi II, s. 68, 164, 295; M. C. Zilfi, The Politics of Piety: The Ottoman Ulema in the Postclassical Age: 16001800, Minneapolis 1988, s. 117, 180, 189, 204, 205; ztuna, Devletler ve Hanedanlar, II, 779-782; Necdet Ylmaz, Osmanl Toplumunda Tasavvuf, stanbul 2001, s. 220, 366; Mehmet Nermi Haskan, Yzyllar Boyunca skdar, stanbul 2001, I, 44, 68; II, 644-645, 894; III, 1244-1245, 1335. Mehmet pirli

MNNET
() Szlkte birine iyilik etmek, ihsan ve ikramda bulunmak anlamndaki menn masdarndan isim olup biri Allaha, dieri insana nisbet edilmek zere iki balamda kullanlmaktadr. Men ve minnet Allaha izfe edildiinde Onun btn varlklara olan lutuf ve keremini, inam ve ihsann; insana nisbet edildiinde ise bakasna yapt iyilii baa kakmas, karlk beklemesi gibi olumsuz tutumlar ifade eder (Rgb el-sfahn, el-Mfredt, menn md.). Ayrca men kelimesi, Kurn- Kermde Allahn sriloullarna lutfettii bir tr yiyecein ad olarak da gemektedir (el-Bakara 2/57; el-Arf, 7/160; Th 20/80; bk. MEN ve SELV). Ayn kkten gelen mennn hadislerde ok lutufkr, ihsan bol olan, verdiini karlksz veren anlamnda Allahn isimlerinden biri olarak getii gibi (bn Mce, Du, 10) yapt iyilii sayp dken, baa kakan mnasnda insan iin de kullanlmaktadr (Mslim, mn, 171; Tirmiz, Birr, 41). bnl-Esr, Arapada men kknn karlk beklemeden iyilik etme mnasn ifade ettiini, Allahn mennn isminin de bu kkten geldiini, insan iin kullanlp knama ve eletiri anlam ieren mennn isminin ise minnetten geldiini belirtir (en-Nihye, IV, 118). Kurn- Kermde minnet kelimesi yer almamakla birlikte ayn kkten treyen farkl kelimeler yirmi yedi yerde gemektedir. Bu yetlerde genellikle iki anlamn sz konusu olduu grlr. a) Allahn insanlara madd ve mnev nimetler ihsan etmesi. Bu yetlere gre Allahn insanlar hidayete erdirmesi (el-Hucurt 49/17), peygamberler gndermesi (l-i mrn 3/164), diledii kullarna peygamberlik ve mcizeler vermesi (brhim 14/11), sapknlktan ve onun dourduu bellardan (elKasas 28/82), gnahlardan (en-Nis 4/94), cehennem azabndan (et-Tr 52/27) korumas, kuluna istediini vermesi (Th 20/36-37), mazlumlar zorbalarn elinden kurtarmas (el-Kasas 28/5) Onun insanlara olan saysz lutuflarndan bazlardr. Enm sresinin 53. yetinde insanlarn soy sop, makam ve mal gibi fni ve aldatc eylere gre deer tadn zanneden Mekkenin inkrc ileri gelenlerinin yoksul ve kimsesiz mslmanlar kastederek, Aramzda Allahn kendilerine lutufta bulunduu kimseler bunlar m? diyerek onlar kmsedikleri bildirilmekte ve bu tutumlar ile Allah tarafndan tbi tutulduklar imtihan kaybettikleri belirtilmektedir. Minnet kavram hadislerde de Allaha nisbet edildiinde Onun kullarna lutufkrl mnasnda kullanlmtr. Nitekim Hz. mer, Reslullahn ve Eb Bekirin kendisinden honut olmalarn Allahn kendisine bir lutfu olarak deerlendirirken minnet kavramna yer vermitir (Buhr, Feil abin-neb, 6). Baz hadislerde minnet lutufkrlk, ihsan ve ikram eklindeki olumlu anlamyla Hz. Peygambere de nisbet edilmitir (mesel bk. Msned, II, 482; Buhr, umus, 16, 19, Mez, 14). b) Bir kimsenin yapt iyilii nemsemesi, baa kakmas ve iyilik ettii kimseden minnettarlk beklemesi. Bu balamdaki yetlerde, insann yapt iyilii ok grp iyilik ettii kimseden minnettarlk beklemesi veya yaptndan daha fazla karlk umarak iyilik etmesi yasaklanmaktadr (el-Mddessir 74/6; kr. evkn, V, 375). Mminler, iyilik yaptklar kimseleri kendilerine kar minnet altnda kalm grerek hayrlarn boa karmaktan kanmaya davet edilmekte, bu davete uyanlara hirette verilecek byk mkfat anlatlmaktadr (el-Bakara 2/262, 264). Mslman olmalarn Hz. Peygamberin bana kakp ondan minnet bekleyenler eletirilmekte ve Allahn onlar imana erdirmesiyle gerekte lutufta bulunann Allah olduu, dolaysyla asl kendilerinin Ona minnettar olmalar gerektii belirtilmektedir (el-Hucurt 49/17; kr. Ebl-Fid bn Kesr, III, 369). bn Kesr

bu yetin tefsiri mnasebetiyle u olay zikretmektedir: Huneyn zaferinden elde edilen ganimetlerin taksiminden memnun kalmayan baz Medineli mslmanlara hitaben Hz. Peygamber, Ey ensr topluluu! Daha nce ben sizleri sapklk iinde bir topluluk olarak bulmuken Allah sizi hidayete erdirmedi mi? Blnp paralanmken sizi benim araclmla uzlatrp kaynatrmad m? Yoksul olduunuz bir zamanda yine benim vastamla sizi varlkl klmad m? demi, onlar da her soruya, Allah ve Resul en byk lutufkrdr eklinde cevap vermilerdi (Msned, III, 76; Buhr, Mez, 56). slmda iyilik sadece Allah rzs iin yapldndan kiinin iyilik ettii kimseden madd veya mnev bir karlk beklemesi, iyilii bana kakmas ve onu skntya sokmas ciz grlmemitir. Resl-i Ekrem, Cenb- Hakkn hirette byle davrananlarn yzne bakmayacan belirtmi (Mslim, mn, 171; Tirmiz, By, 5) ve bu davran kiinin cennete girmesine engel olarak gstermitir (Tirmiz, Birr, 41; Nes, Eribe, 5). Bununla birlikte iyilik gren kimsenin iyilik edene minnet duymas, iyilii teekkrle karlamas mmknse iyilie iyilikle karlk vermesi slmda ahlkn bir gerei olarak grlmtr (Mverd, s. 205-206). Nitekim bir hadiste, nsanlara teekkr etmeyen kimse Allaha olan kr borcunu da dememi olur buyurulmutur (Eb Dvd, Edeb, 11; Tirmiz, Birr, 35).

BBLYOGRAFYA

Rgb el-sfahn, el-Mfredt, menn md.; bnl-Esr, en-Nihye, Kahire 1322, IV, 118; Msned, II, 482; III, 76; Buhr, umus, 16, 19, Feil abin-neb, 6, Mez, 14, 56; Mslim, mn, 171; bn Mce, Du, 10; Eb Dvd, Edeb, 11; Tirmiz, By, 5, Birr, 35, 41; Nes, Eribe, 5; Mverd, Edebd-dny ved-dn, Beyrut 1398/1978, s. 205-206; Ebl-Fid bn Kesr, Mutaaru Tefsri bn Ker (nr. M. Ali es-Sbn), Beyrut 1402/1981, III, 369; evkn, Fetul-adr, Beyrut 1412/1991, V, 374-375. Mustafa arc

MINORSKY, Vladimir Fedorovich


(1877-1966) Rus arkiyats ve diplomat. Moskovada hukuk renimi grdkten sonra (1896-1900) Lazarev Dou Dilleri Enstitsne devam ederek Arapa, Farsa, Trke ve slm tarihi okudu (1900-1903). Arkasndan Dileri Bakanlnda diplomat kadrosuyla grev ald ve 1904-1917 yllar arasnda Rusyann Tebriz, Tahran, stanbul eliliklerinde (1912-1914) eitli grevlerde bulundu. Ayrca Osmanl-ran snr komisyonunda yelik yapt ve Rus Trkistan valilii emrinde alt. Asyada mslman topraklarnda geirdii diplomatlk yllar ona byk aratrma imknlar salad ve en nemli aratrmalarndan biri olan, btn frkalardan Ehl-i Hak (Aliilhler) zerine kaleme ald eserini yaymlad (Materialy dlya izueniya persidskoy sekti Lyudi istiny ili AliIlahi, Moskva 1911). Bolevik htillinin ardndan lkesine dnmedii iin diplomatlk meslei sona eren Minorsky kendini akademik almalarna adad. 1923ten itibaren Paristeki Ecole Nationale des Language Orientales Vivantesta Fars edebiyat, daha sonra Trk dili ve slm tarihi dersleri vermeye balad. 1932de Londra niversitesine bal The School of Oriental and African Studiese Farsa hocas tayin edildi ve burada 1937de profesr oldu; emekliye ayrld 1944ten sonra da grevini srdrd. 1948-1949 retim ylnda misafir profesr sfatyla I. Fud niversitesinde (Kahire niversitesi) bulundu. Emeklilii boyunca Cambridgede kalan Minorsky eserlerinin ounu bu dnemde kaleme ald. 1951de o ylki Milletleraras arkiyatlar Kongresine katlmak zere stanbula, 1959da I. Trk Sanat Kongresi iin Ankaraya geldi. 1960 ylnda Sovyet limler Akademisi tarafndan Moskovada yaplacak olan XXV. Milletleraras arkiyatlar Kongresine davet edildi, bu vesileyle yllardan beri grmedii lkesine gitti. 25 Mart 1966da Cambridgede ld zaman vasiyeti zerine yaklan cenazesinin klleri Moskovada gmld ve ktphanesinin byk bir ksm St. Petersburgdaki arkiyat Enstitsne baland. British Academy, The School of Oriental and African Studies, Socit Asiatique, Brksel niversitesi, Deutsche Morgenlndische Gesellschaft ve Royal Asiatic Society gibi bilim kurumlar tarafndan ye seilen ve eitli eref pyeleriyle dllendirilen Minorskynin adna iki htra kitab yaymlanmtr (Ydnme-i Irni-yi Minorsky [ed. Mcteb Mnov - rec Efr], Tahran 1969; Iran and Islam: In Memory of the Late Vladimir Minorsky [ed. C. E. Bosworth], Edinburg 1971). Eserleri. Minorskynin esas ilgi alan Trk-ran dnyasnn tarih corafyas olmakla beraber aratrmalar tarih, edebiyat, din, dil ve sanat alanlarn da iine alr. Drt dildeki (Rusa, Franszca, ngilizce, Farsa) yaynlarnn toplam 270i geer; bunlarn 130u 1925-1937 yllar arasnda Encyclopaedia of Islama yazd maddelerdir. Neriyat iinde zellikle Arapa ve Farsa tarihcorafya kitaplarnn ngilizce evirileri nemli yer tutar. 1. Hudd al-lam: The Regions of The World, A Persian Geography (London 1937 London 1970; Frankfurt 1993). 372 (982-83) ylnda yazlm Farsa bir anonim corafya kitabnn ayrntl notlar ilvesiyle yaplan tercmesidir. Bu tercmeye Vasilij V. Bartholdun tpkbasm (Leningrad 1930) esas tekil etmi, ayrca yaynn banda onun nszne yer verilmitir. 2. Sharaf al-Zamn Thir Marvazi: on China, the Turks and India (London 1942 Frankfurt 1993). Merveznin tarih ve etnografik adan nemli bilgiler

ieren abiul-ayevnndan seilmi baz blmlerin orijinal metinleriyle birlikte ve geni aklamalar ilvesiyle yaplan evirisidir. 3. Tadhkirat al-Mulk: A Manual of Safavid Administration (c. 1137/1725) (London 1943; Cambridge 1980). Eserin Farsa metninin tpkbasm ve aklamal tercmesidir. Kitab daha sonra Seyyid Muhammed Debr Siyk, Minorskynin notlarnn Mesd Receb Niy tarafndan Farsa evirisiyle birlikte tahkik ederek yaymlamtr (Tahran 1368 h.). 4. Studies in Caucasian History (Cambridge 1953). Gence edddleri ile Ani edddlerini ve Selhaddn-i Eyybnin ilk dnemlerini ele alan bir almadr. 5. er-Risletniye li-Eb Dlef (Ab-Dulafs Second Risla; Kahire 1955). Eb Dlef Misar b. Mhelhilin IV. (X.) yzylda rana yapt seyahati anlatan ikinci rislesinin erhiyle birlikte Arapa metni ve tercmesidir. 6. A History of Sharvan and Darband in the 10th-11th Centuries (Cambridge 1958). Mneccimba Ahmed Dedenin aifl-abrndan irvan ve Derbendle ilgili ksmn evirisidir. Yaymlanmam Arapa metne dayanan almada 500 (1106) ylnda Derbendde yazlm, Mneccimbann ana kaynan oluturan ve asl gnmze ulamayan, Trh-i Bblebvb ksmen yeniden ina edilmitir. 7. The Chester Beatty Library (Dublin): A Catalogue of the Turkish Manuscripts and Miniatures (Dublin 1958). 8. Calligraphers and Painters: A Treatise by Qd Ahmad, son of Mr Munsh (c. 1015/1606) (Washington 1959). Kad Mr Ahmed Mnnin Glistn- Hner adl Farsa eserinin tercmesidir. 9. Persia in A.D. 1478-1490: An Abridged Translation of Fadlullh b. Rzbihn Khunjs Trkh-i lamr-yi Amn (London 1957). Minorsky bunlarn dnda Bartholdun Trkistan tarihi, Yedisu blgesi tarihi, Ulu Bey ve Mr Ali r hakkndaki drt almasn, Rus arkiyats V. D. Smirnovun torunu olan ei Tatiana Shebunina Minorsky ile birlikte Rusadan ngilizceye evirmitir (Four Studies on the History of Central Asia, I-III, Leiden 1956-1961). Onun eitli yazlar bir araya getirilerek iki ayr yayn halinde tekrar baslmtr (Iranica: Twenty Articles [Hertford 1964], The Turks, Iran and Caucasus [London 1978]; yaynlarnn tam listesi iin bk. V. Minorsky, Iranica: Twenty Articles, s. XII-XXVI; Ydnme-i Irni-yi Minorsky, s. XVII-XXXI [BSOAS, XXIX/3, s. 694-699]).

BBLYOGRAFYA

V. Minorsky, Iranica: Twenty Articles, Hertford 1964, s. VII-XXVI; Seyyid Hasan Takzde Mcteba Mnov, Rhnm-yi Kitb, Tahran 1345/1966, s. 3-15; Mcteb Mnov, Nad-i l, Tahran 1393, s. 429-442; Iran and Islam: In Memory of the Late Vladimir Minorsky (ed. C. E. Bosworth), Edinburgh 1971, s. V-IX; D. M. Lang, Vladimir Fedorovich Minorsky, BSOAS, XXIX/3 (1966), s. 694-699; I. Gershevitch, Professor Vladimir Minorsky, JRAS, 1-2 (1967), s. 53-57; J. A. Boyle, Vladimir Minorsky, JAH, I/1 (1967), s. 86-89; J. Aubin, Vladimir Minorsky (1877-1966), SIr., V/1 (1976), s. 131-133; Hasan Eren, Minorskiy, TA, XXIV, 223. Chrstne Woodhead

MNV, Muhammed Sddk


) ( Muhammed b. Sddk el-Minv (1920-1969) Msrl hfz ve kr. 20 Ocak 1920de Msrn Shc vilyetine bal Mint kynde dodu. Fertlerinin ou hfz olan bir ailede yetiti. Babas, kraat ve tecvidde Msrn mehur kurrsndan eyh Muhammed Rifatn takdirini kazanm bir zatt. Minv on bir yanda Mintta Muhammed en-Nemeknin yannda Kurn- Kermi ezberledi. Kahireye giderek Muhammed Ebl-Al ve Muhammed Sudden Kuran ilimlerine dair dersler ald. Babas ve amcas Ahmed es-Seyyidle birlikte Kuran tilvet etmek zere Msrda eitli yerlere seyahatler yapt. mml-krin lakabyla anlan Minvnin kendinden kk iki kardei de gzel sesleri ve tilvetleriyle tannm olup bunlardan Mahmd Sddk el-Minv halen Msrn radyo istasyonlarnda Kuran okumay srdrmektedir. 1953 ylnda Msr Radyosunda Kuran okumaya balayan ve yurt d seyahatleriyle slm dnyasnda tannan Minvnin hreti ksa zamanda yayld. 1950de Endonezyaya, 1956da Suriyeye yapt seyahatler vesilesiyle kendisine liyakat nianlar verildi. 1950 ylnda Kahirede dler (viz, hatip ve mridler) gn mnasebetiyle dzenlenen trende de birinci dereceden cumhuriyet nian ile dllendirildi. Asya, Afrika ve Avrupadaki pek ok lkeyi ve mslman topluluklar ziyaret eden, gittii yerlerde tilvetiyle dinleyenleri etkilemeyi baaran Minv Ocak 1969da vefat etti. Kuran kraati Minv iin bir i deil bir misyondu. Kitleler ondan etkileniyor, dinleyenler huun zirvesine ulayordu. Minvnin tatl sesi ve disiplinli tilveti krler iin Kuran gzel okumann rneini oluturdu. Onun Msr ve dier lkelerin radyolarnda kayda alnm 150den fazla tilveti bulunmakta, ayrca tertl zere okuduu Kurn- Kermin tamam halen Msrda zatl-KurnilKermde her gn yaymlanmaktadr.

BBLYOGRAFYA

kr el-Kd, li-ikr, el-Cumhriyye, Kahire 23.06.1987; Ahmed el-Blk, Eheru men arael-urne fil-aril-ad, Kahire 1992, s. 36-37; Mahmd es-Saden, Elns-sem, Kahire 1996, s. 43, 92-94, 116, 119, 126, 127; Mevsat almi Mr fil-arnil-irn, Kahire 1996, s. 419. Sad Murd

MNTR
() Eb Abdillh Muhammed b. Abdilmelik b. Al el-Kays el-Mintr (. 834/1431) Kraat limi. Reblhir 761de (Mart 1360) dodu. Nisbet edildii Mintrun (Montoro) hangi Mintr olduu tam olarak bilinmemekle birlikte bu yerin Grnata ile (Granada) Marya blgesi arasndaki Mintr Kalesi olabilecei ileri srlmtr. Kelime baz kaynaklarda Minsr ( )eklinde verilmitir. Mintr ayrca Grnt nisbesiyle de anlr. Kaynaklar, babas Eb Mervn ve dedesi Ebl-Hasan Aliyi de fakih olarak zikrettiine gre Mintrnin ocukluunun ilm bir aile ortamnda getii sylenebilir. Mintr, Nasriyyetl-Ysufiyye Medresesinde Grnata mfts Eb Sad bn Lbden kraat, nahiv, lugat, fkh, hadis ve kelm rendi. Daha sonra aralarnda Eb Bekir bn Czey, Eb Abdullah bn Allk, Ebl-Haccc Ysuf b. Ali el-Mikns, Ebl-Hasan bnl-Eheb, Muhammed b. mer elLahmnin de bulunduu Endlsl ve Fasl on drt kadar limden iczet ald. Ayrca Merake, Marya, Tunus, skenderiye, Kahire, Kuds, el-Hall, Mekke ve Medineden yirmi be kadar lim kendisine iczet belgesi gndermi olup bn Arafe, Zeynddin el-Irk, Nreddin el-Heysem, bnlMlakkn gibi isimler bu belgeleri dzenleyenlerden bazlardr. Tasavvufa dair bilgileri Grnatada eyh bn Bakden alan Mintr, younlat kraat ilminde Eb Abdullah Muhammed b. Ali elKctden ald derslerle derinlemitir. mrnn sonuna kadar (yaklak krk yl) bu zattan istifade etmi, kendisinden Kuran ilimlerine dair 100 civarnda eser dinlemi ve iczet almtr. Talebeleri arasnda Mevvk, R el-Endels, Vezir Eb Yahy bn sm ve Eb Amr bn Manzr gibi limler yer alr. Mintr 4 Zilhicce 834te (13 Austos 1431) vefat etti. Eserleri. 1. Bernmec rivytih. Mellifin en nemli almas olup kendi dnemine kadar yaam limlerin biyografilerini ihtiva eden eserin bir nshas el-Hiznetl-Haseniyyede kaytldr (nr. 1578). 2. el-Mat-iriyye fil-vey vel-mevi. Eserin nshalar Rabat el-Hiznetlmmede bulunmaktadr (nr. 1853, 2700). 3. el-Fevidn-nevmiyye (el-Meril-menmiyye, elMbeirt). Rya tabirleriyle ilgili olup bir nshas Rabat el-Hiznetl-mmede kaytldr (nr. 2700). 4. eru Recezi Ebil-asan b. Berr (Muhammed Benerfe, s. 27). Mintrnin kaynaklarda ad geen dier eserleri de unlardr: er-Ri f nuil-vei, et-Tarf bil-f Eb Amr ed-Dn, Rivyet Eb Bekr Muammed b. Abdirram el-bahn, eldml-kebr li-Eb Amr b. el-Al, tiyr-ey Eb Muammed Mekk b. Eb lib, elCem beyne arayil-f Eb Amr ed-Dn vel-mm Eb Abdillh b. rey, rat umeyd b. ays el-Arec, rat Sleymn b. Mihrn el-Ame, rat Sellm b. Sleymn e-avl, Reyy-amn f adedi yil-urn, tirl-uzeyr ve tertbh ales-sver, elEdl-avl, Kitbl-Mselselt, Kitbl-arib, Tufetl-cels ve buyetl-ens, elikytl-vaiyyt, ikytl-mutelift.

BBLYOGRAFYA

Veners, Vefeyt (Elf sene minel-vefeyt iinde, nr. Muhammed Hacc), Rabat 1396/1976, s. 246; Bedreddin el-Karf, Tevud-Dbc (nr. Ahmed e-teyv), Beyrut 1403/1983, s. 207; bnl-Kd, Drretl-icl, II, 287; Ahmed Bb et-Tinbkt, Neyll-ibtihc, Trablus 1408/1989, I-II, 495-496; Mahlf, eceretn-nr, I, 247-248; Zirikl, el-Alm, VII, 129-130; Abdlhay elKettn, Fihrisl-fehris, II, 564-565; Muhammed Benerfe, Min almi evsiil-aril-rn el-Mintr, Actas del II Coloquio Hispano-Marroqu de Ciencias Histricas, Madrid 1992, s. 1541. Erdoan Ba

MNHR
(bk. MENHR).

MNYATR
Genellikle el yazmas kitaplarda yer alan kk boyutlu renkli resim. Kelime, Ortaa Avrupasnda hazrlanan el yazmalarnn blm balarnda metnin ilk harfinin etrafna kzl-turuncu minium ile (slen, slyen, krmz kurun tozu) yaplan miniatura adl tezhipten gelmekte ve slenle boyanm anlamn tamaktadr; ancak zamanla minor (kk) kelimesinin etkisinde kalarak kk (resim) anlamn da kazanmtr (Kluge, s. 480). slm sanatnda minyatre tasvir, minyatr sanatsna musavvir veya nakka ad verilmitir. Metni aklamak amacyla kitap sayfalarna veya bir albm iinde toplanmak iin tek yaprak halinde suluboya ve altn, gm yaldzla yaplan minyatrler, k-glge oyunlaryla derinlik duygusu kazandrlmayan kk boyutlu resimlerdir. Papirs, parmen ve fildii gibi farkl malzemeler zerine yaplan kk resimlere de minyatr denilmekte ve bunlarn ilk rneklerinin eski Msrllara ait olduu grlmektedir. slm Minyatr Sanat. Fratn dousundaki lka uygarlklarnn kltr mirasna sahip ran ve Mezopotamyay iine alan Ge Antik Dou, Fratn batsndaki Suriye ve Anadoludan Kuzey Afrikaya kadar uzanan topraklarn Helenistik ve Roma mirasna sahip Ge Antik Bat ve VII-VIII. yzyllarda slm dnyasna katlan Orta Asya, Uzakdou sanatlarnn etkisiyle olumutur. slm minyatrlerinin mevcut en eski rnekleri XII-XIII. yzyllara aittir. Fakat papirs zerine yaplm baz desenler, daha nce de Msrda Ftmlerin bir resim geleneine sahip olduunu gstermektedir. lk slm fetihlerinden sonra randa Zerdt rahiplerinin elinde bulunan baz resimli yazmalarn mslman sanatlara rnek tekil etmi olabilecei dnlmektedir. Ancak slm minyatrlerini asl etkileyenin Maniheizm olmas mmkndr. Maniheizmin kurucusu, mslmanlarn Mni-i nakk dedikleri Mani ressamd ve retisini yaymak amacyla yazd kitaplar resimlerle sslemiti. Onun Ssn Hkmdar I. Behram tarafndan 276 ylnda ldrlmesinin ardndan inananlar takibata uram ve zamanla douya g ederek dinlerini Asyada Uygurlar arasnda yaymlard. Uygurlarn baehri Hooda (Dou Trkistan) Alman bilim adam Albert August von Le Coq tarafndan ortaya karlarak 1923te yaymlanan Maniheist Uygur minyatrleri, figr tipleri ve kompozisyon anlay bakmndan Seluklu minyatrlerinin ncleri saylmaktadr. Seluklu Minyatrleri. Seluklu Trklerinin randan Mezopotamya, Suriye ve Anadoluya yaylmasyla ilk Trk-slm minyatr slbu domutur. Gnmze ulaan en eski rnekler, Dioskoridesin ifal otlar hakkndaki eserinin Kitbl-ai ve Galenin (Clns) zehirlenmeler konusundaki eserinin Kitbt-Tiry adl Arapa evirilerinde grlr. Antik el yazmalarndan kopya edilen bu ilk tasvirlere Bizans resminin etkileri yansmtr. En erkeni olan XI. yzyln sonlarna ait Dioskorides yazmasnn resimleri (Leiden niversitesi Ktp., Cod. Or., nr. 289) genellikle metnin arasna sktrlm erevesiz, basit bitki ve hayvan tasvirleri eklindedir. Bu eserin XIII. yzylda Musulda hazrlanm bir nshas (TSMK, III. Ahmed, nr. 2127) kuvvetli Bizans etkisi tayan figrlerin yannda bitki resimleri de ierir. Ayn dneme ait dier bir nshada ise (Sleymaniye Ktp., Ayasofya, nr. 3703) gnlk hayattan sahnelerin de ele alnd melez bir slp vardr. Kitbt-Tiryn mevcut iki nshasnn (Bibliothque Nationale, Arabe, nr. 2964; sterreichische Nationalbibliothek, A.F., nr. 10) bandaki takdim minyatrlerinde Uygur fresklerinin

donuk-durgun resim geleneinin etkileri grlmektedir. Eski Grek kuramlarna dayanan felsefe, tarih ve tp konusundaki yazlarn Arapa bir derlemesi olan Mutrl-ikem ve mesinl-kilem ile (TSMK, III. Ahmed, nr. 3206) yine Grek kaynaklarna dayanan Kitbl-Bayara (TSMK, III. Ahmed, nr. 2115) adl eserlerin metinleri arasna yerletirilmi erevesiz minyatrlerde bulunan ve dnemin yerli tiplerini yanstan figrler Bizans resim slbunun etkilerini tamaktadr. XII. yzyl sonu ile XIII. yzyl balarnda Seluklularn ve onlara tbi hnedanlarn himayesinde alan sanatlarn resimledii ilm eserlerin tasvirlerinde Uygur kkenli Seluklu tipleri gndelik hayata ait eya ve sahnelerle birlikte ilenmitir. Ge Antik ve Bizans etkilerini zmsemi olan bu dnemin yeni tasvir slbu edeb eserlerin resimlenmesinde de uygulanmtr. zellikle Kelle ve Dimne (Bibliothque Nationale, Arabe, nr. 3465) ve Harrnin el-Mamt (Bibliothque Nationale, Arabe, nr. 6094) gibi eserlerin minyatrlerinde dnemin sosyal hayat yanstlm ve Habe, Arap, Trk gibi blgenin kozmopolit nfusunu belgeleyen figrlere yer verilmitir. Anadoluda retilmi XII-XIII. yzyllara tarihlenen ilk minyatrler Meyyfrikn (Silvan), Diyarbekir, Mardin, Aksaray, Kayseri ve Konya gibi merkezlerde hazrlanm eserlerde yer alr. smil b. Rezzz el-Cezer tarafndan Diyarbekirde Artuklu Emri Nsrddin Mahmd iin hazrlanan Kitb f marifetil-iyelil-hendesiyye adl eserin minyatrleri (TSMK, III. Ahmed, nr. 3472) Anadolu dndaki ada Seluklu resim slbuyla benzerlik tar. Harrnin el-Mamt ile (Bibliothque Nationale, Arabe, nr. 3929) Abdurrahman es-Sfnin uverl-kevkibibitesinin (Sleymaniye Ktp., Ftih, nr. 3422) birer nshas, Artuklu saray iin yazlm Seluklu resim slbundaki dier minyatrl kitaplardr. XIII. yzyl balarnda Konyada hazrland anlalan Varaka ve Glah adl mesnevinin (TSMK, Hazine, nr. 841) nakka Abdlmmin el-Hy tarafndan yatay frizler halinde yaplm olan minyatrleri, mina tekniiyle bezeli Seluklu ini ve seramiklerinde de izlenen geleneksel Seluklu figr slbunun balca rneklerindendir. III. Keyhusreve ithaf edilen Nasreddin Sivsnin tezkiresindeki (Bibliothque Nationale, Persian, nr. 174 [nouveau 899]) tasvirlerin slbu ise Bizans sanatnn etkilerini tamaktadr. lhanl Minyatrleri. 1220li yllarda balayan Mool istils sonucunda slm minyatr sanatnda yeni bir tasvir tarz ortaya kmtr, lhanllarn hkim olduu randa hazrlanan yazmalar Uzakdou ve zellikle in sanatna zg bir teknikle resimlenmitir. Mergada kaleme alnm hekim bn Buhtun (Eb Sad Ubeydullah b. Cibril) Menfiul-ayevn ile (New York Pierpont Morgan Library, nr. M. 500) Brnnin el-rl-byesi (Edinburg niversitesi Ktp., Arab, nr. 161) bu dneme ait melez slbun sergilendii balca eserlerdir. Redddin Fazlullah- Hemednnin Cmiut-tevrine ait drt kopyada yer alan (Edinburg niversitesi Ktp., Or., nr. M. 20; Londra Royal Asiatic Society, Morley, nr. 1; TSMK, Hazine, nr. 1653, 1654), dz bir zemin zerine ereveli olarak yaplm minyatrlerde Uzakdounun fra slbu, zellikle inin Tang dnemi ressamlarndan Yan Libenin figr slbu uygulanmtr. lhanl Sonras. lhanl dnemi minyatr slbu devletin yklmasndan sonra Ahmed Msnn resimledii Mircnme (TSMK, Hazine, nr. 2154 [albmde]), Demotte ehnmesi (el yazmasndan koparlan minyatrl sayfalar farkl mze ve koleksiyonlardadr: Boston Fine Arts Museum, nr. 30.105; Washington Freer Gallery of Art, nr. 38.3; Harward University Fogg Art Museum, nr. 1955.167), Kelle ve Dimne ( Ktp., FY, nr. 1022) ve bir hnme nshasnda da (TSMK, Hazine, nr. 2153 [albmde]) srdrlmtr. Celyirliler devrinde klasik slm minyatrnn biimlendii,

yzeysel ve dekoratif bir resim slbunun doduu grlr. Sultan Ahmed Celyirin zamannda Badatta Cneyd Nakka tarafndan ortaya konulan bu slp sonraki dnemlerde daha da gelitirilmitir. Manzara ve insan figrlerinin kk tutulduu, doa ayrntlarnda zarif iek ve bitki kmelerinin yer ald bu slbun en yetkin rnekleri Hc-yi Kirmnnin amsesinde bulunmaktadr (British Museum, Add., nr. 11.813). Yine lhanllarn ardndan razda hkm sren nclularn hmiliinde hazrlanm eserlerdeki minyatrler ise fonu canl renklerde olan ve duvar resimleriyle benzerlik tayan iri figrl bir slba sahiptir. 731 (1330-31) ylna ait, bilinen en erken tarihli Firdevs-i Ts hnmesinin minyatrleri (TSMK, Hazine, nr. 1479) bu slbu temsil eder. 1353ten sonra razda hkimiyeti ele geiren Muzafferler dneminde resimlenmi eserlerdeki minyatrlerin sayfa ierisinde kaplad alann kld grlr. Bylece klen boyutlara paralel biimde insan figrlerinin de kld, zarifletii ve ayrntlarn daha ince bir iilikle yanstld bir tasvir tarz ortaya kmtr. Bu slpta resimlenmi eserlerin balcalarn iki hnme nshas oluturmaktadr (TSMK, Hazine, nr. 1511; Drl-ktbil-Msriyye, nr. 73). Timurlu Minyatrleri. slm minyatr sanatnn en nemli rneklerinden birou Timurlu dnemine aittir. Bu devirden gnmze ulaan minyatrl yazmalarn daha ok Timurun olu hruh ile torunlarnn hmiliinde hazrlanm olduu grlr. zellikle hruhun oullar Semerkant Valisi Ulu Bey, raz Valisi skender Sultan ve babasnn yannda Heratta bulunan Gyseddin Baysungur minyatr yapmn desteklemilerdir. Tarih kitaplarn ok seven hruh mevcut Cmiut-tevr nshalarn toplatarak oalttrm ve devrin nl tarihisi Hfz- Ebrya bu eserin devam niteliinde kendi dnemini de yazdrmtr (TSMK, Hazine, nr. 1653). Dier Cmiut-tevri nshalar (lhanl slbundaki ilk nn dnda kalan minyatrleriyle TSMK, Hazine, nr. 1654; Bibliothque Nationale, Suppl. Pers, nr. 1113; Bengal Asiatic Society, nr. 31), Hfz- Ebrnun Klliyyt- Tri (TSMK, Badat Kk, nr. 282) ve Uygurca yazlm bir Miracnme (Bibliothque Nationale, Suppl. Turc, nr. 190) hruh devrinde Heratta hazrlanm eserlerdir. skender Sultann raz valilii dneminden kalan iki antoloji ise (Lizbon Glbenkyan Vakf, L. A., nr. 161; British Museum, Or., nr. 27.261) Celyir slbunu srdren minyatrler ierir. Babas hruh gibi bir sanat koruyucusu olan ve Heratta kurduu sanat akademisine zamannn en usta sanatlarn toplayan Baysungur ayn zamanda air ve hattatt. Onun iin hazrlanm resimli yazmalar arasnda bir antoloji (Floransa Berenson koleksiyonu), Sad-i rznin Glistn (Chester Beatty Library, nr. P. 119), Hc-yi Kirmnnin Hm ve Hmynu (sterreichische Nationalbibliothek, NF, nr. 382), Firdevsnin hnmesi (Tahran Glistan Mzesi), iki Kelle ve Dimne nshas (TSMK, Revan Kk, nr. 1022; Hazine, nr. 362), Nizm-i Arznin ehr Malesi (TEM, nr. 1454) ve Nizm-i Gencevnin Heft Peykeri (New York The Metropolitan Museum, nr. 13.223.13) en nde gelenlerdir. Baysungurun lmnden sonra faaliyeti yavalayan Herat Nakkahnesinde 1433-1447 yllar arasnda hazrlanm iki nemli eser, kardei Muhammed Cukye ithaf edilen Firdevsnin hnmesiyle (Londra Royal Asiatic Society, MS, nr. 239) Nizmnin amsesidir (TSMK, Hazine, nr. 781). raz okulunun nceki yllara gre kalitesi dk, daha sade ve zensiz minyatrlerin yapld brhim Sultan ve Abdullah Sultan dnemlerine ait nemli eserler arasnda bir Kelle ve Dimne (TSMK, Revan Kk, nr. 1023), bir brhim Sultan ehnmesi (Oxford Bodleian Library, Quseley And., nr. 176) ve Nizmnin amsesi (TSMK, Hazine, nr. 774, 779; Revan Kk, nr. 862) bulunmaktadr. razda skender Sultan izleyen bu dnemde yaplan minyatrler, Karakoyunlu ve Akkoyunlu resim slbunu

hazrlamalar bakmndan nem tar. Hseyin Baykara devrinde Herat nemli bir sanat merkezi haline gelmitir. Edebiyatta Farsa yerine aatay Trkesinin kullanld bu devirde Hseyin Baykara veziri Ali r Nev ile birlikte airleri, hattatlar ve minyatr ustalarn desteklemitir. Resmini imzalayan az saydaki sanatdan biri olan Bihzd bu dnemde yetimi ve minyatrlerinde insan vcudunun eitli faaliyet anlarnda ortaya koyduu hareketleri gereki bir resim diliyle yanstmtr. Onun balatt bu yeni akm Safev dneminde rencileri ve dier sanatlar gelitirmitir (bk. BHZD). Karakoyunlu ve Akkoyunlu Trkmen Minyatrleri. XIV ve XV. yzyllarda Dou Anadolu, Azerbaycan, ran ve Irakta hkm sren Karakoyunlular ve Akkoyunlular dneminde gelitirilen ve Trkmen slbu denilen yeni bir tarz domutur. Karakoyunlu figrleri iri bal ve tknazdr. Tabiat, basit bitkilerin ve ok defa kayalk bir ufuk hattnn yer ald sade bir manzara halinde ve ak renkler kullanlarak ilenmitir. Bu devirden gnmze ulaan minyatrl yazmalar, Pr Budakn himayesindeki sanatlar tarafndan bir blm 1454ten sonra razda, dier blm 1462den sonra Badatta hazrlanmtr. Bunlar Nizmnin amsesinin eitli nshalar (Berlin Staatsbibliothek, nr. Diez, A. Fol. 7; Londra Royal Asiatic Society, Morley, nr. 246; Chester Beatty Library, nr. 137; TSMK, Hazine, nr. 753, 761, 773, 779dan baz minyatrler), Ferdddin Attrn Manu-ayr (Berlin Staatsbibliothek, MS, Or., Oct., nr. 268), Assr- Tebrznin Mihr Mtersi (Bibliothque Nationale, Suppl. Pers., nr. 1964), Cemlnin amsesi (Londra India Offce Library, Pers. MS, nr. 138), bir iir antolojisi (TSMK, Revan Kk, nr. 1476), Emr Hsrevi Dihlevnin Dvn (TSMK, Revan Kk, nr. 1021), bir corafya kitab (TSMK, Badat Kk, nr. 334), Hc-yi Kirmnnin amsesi (TEM, nr. 1949) ve Firdevsnin hnme nshalar ile (Ann Arbor University of Michigan Museum of Art, nr. 1963.1; TEM, nr. 1945) bir Kelle ve Dimnedir (Tahran Glistan Mzesi, MS, nr. 827). Mevcut Akkoyunlu minyatrleri ise Sultan Halil ile kardei Sultan Ykubun himayelerinde yaplmtr. Sultan Halilin raz valilii dneminde tamamlanm bir resimli el yazmas, aslnda Karakoyunlu Hkmdar Pr Budak tarafndan smarlanan yarm kalm bir Nizm amsesidir (TSMK, Hazine, nr. 761). Eserin on iki minyatr aratrmaclarn kumral slp dedikleri bir tasvir tarznda yaplmtr. Zarif figrlerin sarnkumral tonlarda ilendii, manzara ve mimari elerin dekoratif bir tarzda yanstld bu slbun daha ziyade eitli koleksiyonlarda korunan Assr, Attr, Fetth ve Cm gibi yazarlarn kitaplarnda uygulanm olduu belirlenmitir. Akkoyunlu devri minyatr sanatnn en gzel rneklerinin bulunduu eser ise Sultan Halil tarafndan smarlanan, ancak onun lmnden sonra tamamlanan bir baka Nizm amsesidir (TSMK, Hazine, nr. 762). Kitaptaki on dokuz tasvirden Safev dnemine tarihlenen birka tanesi dnda kalanlar Dervi Mehmed ve eyh tarafndan yaplmtr. Ayn devirde bu sultn karakterli gz alc slbun dnda Akkoyunlu hkimiyetindeki razda daha sade bir slp ortaya kmtr. Firdevsnin hnmesi, Nizmnin amsesi ve Ahmednin skendernmesi gibi eserlerin resimlendii raz Nakkahnesinde kalplam, salam kompozisyonlu Karakoyunlu slbunu srdren bir tarzn benimsenmi olduu grlr. Safev Minyatrleri. Safevlerin ilk hkmdar ah smil dneminde Tebrizde hazrland bilinen resimli bir yazma yoksa da Akkoyunlu Sultan Halilin smarlad Nizm amsesinin (TSMK, Hazine, nr. 762) minyatrlerinden birka tanesinin bu devirde yapld kabul edilmektedir. Onu izleyen dnemin ilk sanat hmisi, kendisi de bir hattat olan ve nakka Sultan Muhammedden resim yapmay renen ah Tahmasbdr. Tebrizde hazrlanm en nemli eser, 933 (1527) tarihli Houghton ehnmesi adyla tannan bir Firdevs hnmesi nshasdr (New York The Metropolitan

Museum of Art, nr. 1970. 301.36). Eserin Sultan Muhammed, Mr Musavvir, g Mrek, Dost Muhammed, Mirza Ali, Mr Seyyid Ali, Muzaffer Ali, eyh Muhammed, Abdssamed gibi sanatlarn frasndan kma byk boyutlu minyatrleri, canl kompozisyonlar ile Herat Timurlu slbuyla Tebriz Akkoyunlu slbunun gsterili bir devam olarak deerlendirilmektedir. Ayn atlyenin 1539-1543 yllar arasnda bir Nizm amsesini de (British Museum, Or., nr. 2265) hazrlad belirlenmitir. i inancnn on iki imamn temsil eden on iki dilimli tc-i haydar giymi figrler Safev minyatrlerine has bir zelliktir. Osmanl tehdidi yznden baehrin 1555te Kazvine nakledilmesinin ardndan bu yeni sanat merkezinde ortaya kan farkl bir slpta figrler son derece zariftir ve en belirgin nitelikleri yanaklara uzanan zlfler, ekik ka ve gzler, ince bir boyun ve geni omuzlardr. Manzaralarda ise kayalarn ve tepelerin resmediliinde Timurlu Herat slbunun etkileri grlr. Genellikle bu manzaralarn en gze arpan motifi iri bir nar aacdr. Gnmze ulaan el yazmalar, bu slbun 1560-1570 arasnda Mehed ve razda da uygulanm olduunu gstermektedir. Tarihsiz bir hnme nshas ile (TSMK, Hazine, nr. 1513) Mehed Valisi brhim Mirza iin hazrlanan Molla Cmnin Heft Evreng (New York Freer Galery Art, nr. 46.12) ve Ysuf u Zley (British Museum, Or., nr. 4222) adl eserlerinin minyatrleri Safev Kazvin slbunun en nde gelen rnekleridir. razn Safevlere gemesinden sonra XVI. yzyln balarnda burada Trkmen slbunu baz deiikliklerle srdren yeni bir slp gelimitir. Sad-i rznin iirlerini ieren Klliyytn yan sra (Bodleian Library, Frazer, nr. 73; Ethe, nr. 687; British Museum, Or., nr. 11.847; TSMK, Hazine, nr. 748) Firdevsnin hnmesiyle (TSMK, Hazine, nr. 1491, 1504) Nizmnin amsesinin (TSMK, Hazine, nr. 766, 783, 791) minyatrleri ince, zarif, yuvarlak yzl, kvrak hareketli figrlerin karakterize ettii bu slptadr. Yzyln ortalarnda bu slbun yerini daha ince bir iilik ve dekoratif zevk gsteren Tebriz etkili bir slbun ald (TSMK, Hazine, nr. 747, 758, 1481, 1485; Revan Kk, nr. 907), nc eyrekte ise Kazvin slbunun etkisinde kalabalk figrl gnlk hayat sahneleri ieren, hikyeci karaktere sahip daha byk boyutlu tasvirlerin yapld yeni bir slbun ortaya kt grlr (TSMK, Hazine, nr. 1475; Revan Kk, nr. 1548). Horasan blgesinde de ah I. Abbasn ehzadelii srasndaki lalas Ali Kul Hann himayesinde alan Muhammed ile takipileri yeni bir slp gelitirmilerdir; bu ayrntlara yer vermeyen yaln slp (Horasan slbu) 1050lere (1640) kadar srmtr. 1006da (1598) ah Abbasn baehri sfahana tamasnn ardndan eski eserlerin ve resim slplarnn kopya edildii bir dnem balamtr. 1023te (1614) ah Abbasn veziri iin yazlan bir hnme (New York Public Library Spencer Collection), Ferdddin Attrn 888 (1483) tarihli bir Manu-ayr nshasna (New York The Metropolitan Museum of Art, nr. 63.210.11) Nakka Habbullah tarafndan yaplan ek tasvirler bu akm temsil eder. Yaklak 1618-1634 yllar arasnda sfahanda alt bilinen Rz-yi Abbsnin kiisel tarz ile temsil edilen bir slp yaygnlamtr (bk. RIZ-yi ABBS). Yzyln sonunda Rz-yi Abbsnin dostu ve rencisi Mun Musavvir de bu tarz benimsemitir. zbek Minyatrleri. 905 (1500) ylnda eybn Han tarafndan ele geirilen Buharadaki ilk zbek tasvirlerinin biraz kaba ve sade bir slbu yanstt grlr. Muhammed dnin Fetihnmesi

(Takent Dou El Yazmalar Aratrma Enstits, Ivan Utssr, nr. 5369), Htifnin rn srevi (Bodleian Library, Quseley, nr. 19), Muhammed Slihin 916 (1510) tarihli eybannmesi (sterreichische Nationalbibliothek, Cod. Mixt. nr. 188) bu dnemin eserleridir. 913te (1507) Heratn alnmasndan sonra Herat slbu ar basm ve tasvirlere Bihzdn etkisi yansmtr. Ubeydullah Han dneminden gnmze, Buharada 923te (1523) tamamlanan Assr- Tebrznin Mihr Mter (Washington Freer Galery of Art, nr. 32.6) adl eserinin minyatrleri yannda Mahmud Mzehhib adl sanatnn resimledii Nizm-i Gencevnin Mazenl-esrr (Bibliothque Nationale, Suppl. Pers., nr. 985), Sad-i rznin Bostn (Lizbon Glbenkyan Vakf, LA, nr. 177) ve Abdurrahman- Cmnin Bahristn (Lizbon Glbenkyan Vakf, LA, nr. 169) gibi eserler ulamtr. Eblgazi Bahadr Han iin ayn slpla resimlenmi Firdevs-i Tsnin bir hnmesinin de (TSMK, Hazine, nr. 1488) 1002de (1594) bir zbek elisi tarafndan Osmanl sarayna hediye olarak gtrld sanlmaktadr. Mslman-Hint (Bbrl, Mugal) Minyatrleri. Bbrl devrinde zellikle bir sre, Safev saraynda srgn hayat yaayan ikinci hkmdar Hmyunun lkesine dnerken yannda Tebrizli sanatlar da getirmesi sebebiyle Hindistan sanat evrelerinde minyatre kar duyulan ilgi artmtr. Balangta Tebrizli ustalarn kendi tarzlarnn yansd minyatrlerde zamanla yerel ustalarn da katlmyla kendine zg bir slp gelimitir. Mslman Hint minyatrclnn en verimli dnemi Hmyunun olu Ekber ah zamanna rastlar. eitli yazmalarn yan sra Bbrl hkmdarlar iin kaleme alnan ehnme tarzndaki Bbrnme, Ekbernme adl eserler resimlendirilmi, hkmdarlarn savalar, avlanmalar, tren ve elenceleri gereki bir yaklamla tasvir edilmitir. Cihangir dneminde portrelerin yapm yaygnlam, son byk hkmdarlardan ah Cihan ve Evrengzb devirlerinde ise sadece Racastan, Dekken gibi eyaletlerde minyatr devam etmitir. Osmanl Minyatrleri. Osmanl Devletinin ikinci baehri olan Edirnede XV. yzyln nc eyreinde hazrlanm Dilsznme (Bodleian Library, Quseley, nr. 133), Klliyyt- Ktib (TSMK, Revan Kk, nr. 989) ve Ahmednin skendernmesi (Venedik Marciana Ktp., Cod. Or., nr. XC) erken Osmanl minyatr slbunu temsil eden eserlerdir. Bunlarn resimlenmesinde, 844ten (1440) sonra Timurlularn raz ehrinden Edirneye geldii sanlan bir grup sanatnn Trk asll nakkalarla birlikte alm olduu belirlenmitir. 870 (1465) ylnda Amasyada hazrlanan Cerrhiyye-i lhniyyenin iki nshas da (Millet Ktp., Ali Emr Efendi, nr. 79; Bibliothque Nationale, Turcs, nr. 693) bu dnemin nem tayan dier eserleridir. stanbulun fethinin ardndan talyadan davet edilen Gentile Bellininin yapt Ftih Sultan Mehmedin yal boya portresiyle Costanzo da Ferrarann hazrlad bronz madalyonlar, ayn devirde Ftihin minyatr geleneinde portrelerini yapan Osmanl nakkalar Sinan Bey ile iblzde Ahmedin slplarn etkilemitir. II. Bayezid dneminde (1481-1512) resimlenen edeb konulu eserlerde genellikle XV. yzyl Trkmen minyatr slbunun yan sra Bat sanatnn da etkileri grlr. Her iki tesirin kaynat minyatrler Kelle ve Dimne (Bombay Prince Wales Museum, nr. 51.34; Bursa nebey Ktp., Hseyin elebi, nr. 763), eyhnin ve Htifnin Hsrev rn nshalar ile (Uppsala University Library, Vet., nr. 86; New York The Metropolitan Museum, nr. 69.27; TSMK, Hazine, nr. 686) Emr Hsrev-i Dihlev amsesinin 903 (1498) tarihli nshasnda (TSMK, Hazine, nr. 799) yer alr. Ayn dnemin ilgin bir eseri Bursal Uzun Firdevsnin yazd, Hz. Sleymann olaan st olaylarla dolu hayatn konu alan Sleymannmedir (Chester Beatty Library, nr. 406). II. Bayezid devrinin 1484-1485 olaylarn ileyen manzum ehnme-i Melik mm

(TSMK, Hazine, nr. 1123) bu dnemin, metni Melik mm tarafndan yazlan ve tasvirleri Abdullah Nakka tarafndan yaplan tarih konulu ilk eseridir. Yavuz Sultan Selim ile Kann Sultan Sleyman devirlerinde Osmanl minyatr nemli aamalardan geerek zgn slbuna doru ynelmitir. Yavuz Sultan Selimin ran ve Msrdan stanbula getirdii farkl gelenekleri temsil eden nakkalarn birlikte almalar sonucu, hem Hseyin Baykara dnemi Herat Nakkahnesinin dekoratif slbunun hissedildii hem de Osmanl karakterinin yanstld bir resim tarz domutur. Ferdddin Attrn Manu-ayrnn (TSMK, Emanet Hazinesi, nr. 1512), Ali r Nevnin Divannn (TSMK, Revan Kk, nr. 804, 806), Nevnin Hamsesinin (TSMK, Hazine, nr. 802), Dvn- hnin (TSMK, Badat Kk, nr. 140), Molla Cmnin Tufetl-arrnn (TSMK, Revan Kk, nr. 914), rifnin Gy u evgnnn (TSMK, Hazine, nr. 845), Dvn- Selmnin ( Ktp., FY, nr. 1330), Cmnin Menevsinin (Chester Beatty Library, nr. 166) ve Selimnme adl tarih konulu bir eserin (TSMK, Hazine, nr. 1597-98) minyatrleri bu slptadr. Kaleme ald tarih konulu eserleri figrsz manzaralar ve topografik ehir grnmleriyle resimleyen Matrak Nasuhun ilk almalarndan biri Trh-i Sultn Byeziddir (TSMK, Revan Kk, nr. 1272). Kitaptaki II. Bayezid dneminde fethedilen on kalenin tasviri sanatnn slbunu yanstan ilk resimlerdir. Yavuz Sultan Selim devrini konu alan bir baka eserinde (Dresden Schsische Landesbibliothek, nr. E 391) ordunun Tebriz seferinde konaklad menziller resmedilmitir. Kann Sultan Sleymann Irak Seferine dair Mecma-i Menzil ( Ktp., TY, nr. 5964) ve Sleymannme (TSMK, Hazine, nr. 1608) Matrak Nasuhun metinlerini yazarak resimledii dier kitaplardr. ehnmeci rif Fethullah elebinin kaleme ald be ciltlik ehnme-i l-i Osmnn V. cildi olan Sleymannme (TSMK, Hazine, nr. 1517) be ayr nakkan minyatrlerini yapt, ikonografik zellikleriyle sonraki dnemlerin almalarna nclk eden rnek eserlerden biridir. XVI. yzyln ikinci yarsnda doan klasik slbun en byk ustas Nakka Osmandr. Bu slpta, Kann Sultan Sleyman dneminde var olan yzey bezemeciliinin nemini yitirdii, sade zeminlerin tercih edilerek konularn yaln bir anlatmla ve belgesel bir gerekilikle yanstlmaya alld grlr. 977de (1569) tamamlanan, Kann Sultan Sleymann Sigetvar seferini ve lmn anlatan Nzhetl-esrril-ahbr der Sefer-i Sigetvar (TSMK, Hazine, nr. 1339) Nakka Osmann ahs slbuyla resimledii ilk eserdir. Adnn nakka olarak getii ilk alma ise 987 (1579) tarihli Kyfetl-insniyye f emilil-Osmniyyedir (TSMK, Hazine, nr. 1563; Ktp., TY, nr. 6087). Devrin ehnmecisi Seyyid Lokman ile birlikte alan Nakka Osman Zafernme (Chester Beatty Library, nr. T 413), ehnme-i Selm Han (TSMK, III. Ahmed, nr. 3595), ehnme-i Murd ( Ktp., FY, nr. 1404; TSMK, Badat Kk, nr. 200), Hnernme (TSMK, Hazine, nr. 1523, 1524), Zbdett-tevrh (TEM, nr. 1973) ve Surnme-i Hmyun (TSMK, Hazine, nr. 1344) adl eserleri resimleyen nakkalarn banda bulunmutur. Bu dnemde hazrlanan resimli gazavatnmeler Nusretnme (TSMK, Hazine, nr. 1365), Kitb- Gencne-i Feth-i Gence (TSMK, Revan Kk, nr. 1296), ecatnme ( Ktp., TY, nr. 6043) ve Trh-i Feth-i Yemendir ( Ktp., TY, nr. 6045). 790da (1388) Erzurumlu Darrin yazd Siyer-i Nebnin alt cilt halindeki nshalar, Enderundan yetimi bir sanat olan Nakka Hasann ynetiminde bir nakkalar ekibi tarafndan resimlenmitir. ehnmeci Tlikzdenin yazd Fetihnme-i Eri (TSMK, Hazine, nr.

1609) ve ehnme-i l-i Osmn ile (TSMK, III. Ahmed, nr. 3592) ehnmedeki (TEM, nr. 1965) minyatrler de yine Nakka Hasana aittir. Ayn devirde Badatta hazrlanan tasavvuf ve peygamberler tarihi konulu eserlerde uygulanan Safev minyatrnn etkisinde kalm, renkleri canl, ifade tarz abartl resim slbu Osmanl eyalet slbu olarak tanmlanmtr. Bunlar arasnda Fuzlnin Hadkats-sads ile (Sleymaniye Ktp., Ftih, nr. 4321) Cmius-siyer (TSMK, Hazine, nr. 1230) en nemli rneklerdir. Sultan I. Ahmed dneminde tek yaprak resim ve minyatrlerin belirli bir sraya gre yerletirildii el yazmas formatndaki murakka (albm) yapmcl nem kazanmtr. Kalender Paa tarafndan dzenlenen I. Ahmed Albm (TSMK, Badat Kk, nr. 408), gnlk hayat sahneleriyle tek figr kadn ve erkek tiplerinin tasvir edildii ok saydaki tek yaprak minyatr ierir. Yine Kalender Paann tertip ettii Falnme adl eserde (TSMK, Hazine, nr. 1703), farkl resim slplarn yanstan din ulularyla astrolojik figrlerin tasvir edildii byk boyutlu minyatrler bulunmaktadr. Devrin tarih konulu yegne resimli eseri, Hoca Sdeddin Efendinin Osman Gaziden Yavuz Sultan Selime kadar Osmanl tarihini konu alan Tct-tevrhinin bir nshasdr ( Ktp., TY, nr. 5970). II. Osman dneminde klasik Osmanl minyatr slbundan ayrlan ve kendine has bir slp gelitiren Ahmed Naknin resimledii eserler dikkat eker. Firdevs hnmesinin Trke evirisi olan ehnme-i Trknin (Uppsala University Library, Celsing, nr. I; New York Public Library Spencer Collection, Turk, MS, nr. 1; Bibliothque Nationale, Suppl. Turc, nr. 326) resimlenmesinde alan Ahmed Nak, Tercme-i ekik-i Numniyye ile (TSMK, Hazine, nr. 1263) Dvn- Ndir olarak tannan mecmuadaki (TSMK, Hazine, nr. 889) tasvirlerin tamamn yapm ve ehnme-i Ndiryi (TSMK, Hazine, nr. 1124) resimleyen nakkalar arasnda da yer almtr. XVII. yzylda minyatr geleneindeki tasvirlerin saray dnda, zellikle stanbula gelen yabanclar iin hazrlanan kyafet al-bmleri ierisinde tek figr resimleri olarak yaygnlat grlr. Bu yzyln ikinci yarsndan gnmze ulaan iki Silsilenme nshas (VGMA, nr. 1842; sterreichische Nationalbibliothek, A.F., nr. 50), Osmanl padiahlarnn bu devirde ikamet ettikleri Edirne saraynda Musavvir Hseyin tarafndan hazrlanmtr. Musavvir Hseyin, bu eserlerdeki dizi padiah portreleri tasvirlerinin kurgularyla XVIII. yzyln balarnda eser veren Levnye nclk etmitir. Levnnin yapt Kebir Musavver Silsilenmedeki dizi padiah portreleri (TSMK, III. Ahmed, nr. 3109) Batllama dnemi Osmanl tasvir slbunun ilk rnekleridir. Levn tarafndan resimlenmi olan bir dier eser, Vehbnin III. Ahmedin oullarnn snnet dn enliklerini konu alan Surnmesidir (TSMK, III. Ahmed, nr. 3593). Bu minyatrler, kesitlerle verilmi mimari biimler ve st ste dizilmi figr gruplarna sahip kompozisyonlar ierir. Osmanl minyatr slbuna yeni ifade biimleri kazandran Levnnin ardndan yzyln ikinci yarsnda yeniliki admlar atan bir dier sanat Abdullah- Buhrdir. Onun yapt tek figr kadn ve erkek resimleri, saray evresi iin hazrlanm bir albmle ( Ktp., TY, nr. 9364) Topkap Saray Mzesi Ktphanesindeki iki albm ierisinde bulunmaktadr. 1750 ylndan sonra Osmanl minyatr daha ok kyafet albmleri ve padiah portreleriyle srmtr. Enderunlu Fzln eitli lkelerin kadn ve erkek gzelliklerini anlatan Hbannme ve Zenannmesinin minyatrl kopyalarnda (British Museum, Or., nr. 7094; Ktp., TY, nr. 5502) eitli kadn ve erkek tipleri yerel kyafetleriyle resmedilmitir. XVIII. yzyln sonlaryla XIX. yzyln balarnda hazrlanan kyafet albmleri ve sefretnme trndeki eserlerde yer alan resimlerin artk boyutlu tarzda ve sulu boya ile ve baz tek figr

resimlerinin kt zerine tempera veya yal boya teknikleriyle yaplmas geleneksel Osmanl minyatrnn sona ermesine yol amtr. Bu dnemde Osmanl saraynn hizmetinde bulunan Refail ve Kostantin Kapdal gibi ressamlar tuval zerine yaptklar padiah portrelerinin dnda kt zerine de alan son sanatlardr.

BBLYOGRAFYA

F. Kluge, Etymologisches Wrterbuch der Deutschen Sprache, Berlin-New York 1975, s. 480; ntizm, 1582 Surnme-i Hmyun: Dn Kitab (haz. Nurhan Atasoy), stanbul 1997; E. Khnel, Miniaturmalerei im Islamischen Orient, Berlin 1922; T. W. Arnold, Painting in Islam, Oxford 1928; I. Stchoukine, Les peintures des manuscrits tmrides, Paris 1954; a.mlf., Les peintures des manuscrits safavs de 1502 1587, Paris 1964; a.mlf., Les peintures des manuscrits de Shh Abbs Ier la fin des safavs, Paris 1964; a.mlf., La peinture turque daprs les manuscrits illustrs Ier partie: De Suleymn Ier Omn II (1520-1692), Paris 1966; a.mlf., La peinture turque daprs les manuscrits illustrs IIme partie: De Murad IV Mustafa III (1623-1773), Paris 1971; Emel Esin, Turkish Miniature Painting, Rutland-Vermont-Tokyo 1960; B. Gray, Persian Painting, Geneva 1961; a.mlf. v.dr., Persian Miniature Painting, New York 1971; B. Ettinghausen, Arab Painting, Geneva 1962; a.mlf., Turkish Miniatures from the Thirteenth to the Eighteenth Century, Milan 1965; G. M. MeredithOwens, Turkish Miniatures, London 1963; B. W. Robinson, Persian Paintings, London 1965; a.mlf., Fifteenth-Century Persian Painting: Problems and Issues, New York 1991; a.mlf., Muhammadi and the Khurasan Style, Iran, XXX, London 1992, s. 17-29; Filiz tmen, XII. ve XVIII. Yzyllar Arasnda Minyatr Sanatndan rnekler: Topkap Saray Mzesi Minyatr Blm Rehberi, stanbul 1966; E. J. Grube, The Classical Style in Islamic Painting, Germany 1968; D. T. Rice, Islamic Painting: A Survey, Edinburgh 1971; Mazhar evket pirolu, slmda Resim Yasa ve Sonular, stanbul 1973; Nurhan Atasoy - Filiz aman, Turkish Miniature Painting, stanbul 1974; Nurhan Atasoy, Tasvir, A, XII/1, s. 34-37; Filiz aman - Zeren Tannd, Topkap Saray Mzesi slm Minyatrleri, stanbul 1979; Filiz aman, Anadolu Trk Minyatr, Anadolu Uygarlklar Ansiklopedisi, stanbul 1982, V, 929-951; Zeren Tannd, Trk Minyatr Sanat, Ankara 1996; E. Blochet, Musulman Painting: XIIth-XVIIth Century (trc. C. M. Binyon), New York 1975; A. Welch, Artists for the Shah: Late Sixteenth Century Painting at the Imperial Court of Iran, New Haven 1976; A Survey of Persian Art (ed. A.U. Pope - P. Ackerman), Tehran 1977, V, tr.yer.; S. C. Welch, Indische Buchmalerei unter den Grossmoguln 16.-19. Jahrhundert (trc. H. Erdmann), Mnchen 1978; The Arts of the Book in Central Asia: 14th-16th Centuries (ed. B. Gray), Paris 1979; N. M. Titley, Persian Miniature Painting and its Influence on the Art of Turkey and India, London 1983; Gner nal, Trk Minyatr Sanat, Ankara 1995; a.mlf., Trk-slam Minyatr, Eczacba Sanat Ansiklopedisi, stanbul 1997, II, 1263-1266; Gnsel Renda, Batllama Dneminde Trk Resim Sanat (1700-1850), Ankara 1977; a.mlf., Osmanl Minyatr Sanat, stanbul 2001; a.mlf., Omnli [VIII. Painting], EI (ng.), VIII, 226-227; a.mlf., Minyatr; Osmanl Minyatr, Eczacba Sanat Ansiklopedisi, stanbul 1997, II, 1262, 1266-1271; Hseyin Tahir-Zde Behzad, Minyatrn Teknii, AFD, sy. 1 (1953), s. 29-32; Hseyin Gazi Yurdaydn, Balangcndan XIII. Yzyl Sonlarna Kadar Mslman Minyatr, A lhiyat Fakltesi Yllk Aratrmalar Dergisi, II, Ankara 1958, s. 181-192; Minyatr, SA, III, 1415-1427; Pakaln, II, 536-539; Barbara

Brend, Rasm, EI (ng.), VIII, 451-453; Priscilla P. Squcek, Tawr, a.e., X, 361-363. F. Banu Mahir

MR-i ALEM
() Trk ve slm devletlerinde hkmdarn bayran tamakla grevli kumandan. Seluklulardan itibaren siyas ve asker bir unvan olarak kullanlan mr-i alem, Arapa emrin ksaltlm biimi mr ile (bey) alem (sancak, bayrak) kelimelerinden oluur (emrl-alem emr-i alem mr-i alem). Liv ve rye de alemle ayn mnaya gelir. slm tarihi kaynaklarnda Hayberin fethine kadar (7/628) daha ok liv kelimesinin kullanld kaydedilmektedir. bn Sad da bu tarihten evvel rye kelimesine rastlanmadn belirtir (e-abat, II, 106). Seluklulardan nceki dnemlerde shibl-liv / shibr-ryenin mr-i alem karlnda kullanld grlmektedir. Hz. Peygamber erken tarihlerden itibaren Hz. Hamza, Ubeyde b. Hris ve Abdullah b. Cah gibi sahbleri shibl-liv olarak grevlendirmiti (Abdlhay el-Kettn, II, 79). Daha sonra Hz. Ali bata olmak zere Mikdd b. Amr, Sad b. Eb Vakks, Musab b. Umeyr, Sad b. Muz, Sad b. Ubde, Kays b. Sad b. Ubde, Hubb b. Mnzir, Ubeyd b. Hudayr, Hz. Eb Bekir ve Zbeyr b. Avvm gibi sahbler de shibl-liv olarak grev yapmtr. Genellikle her kabilenin ve asker birliin livs vard. Livy ncelikle birliin kumandan, bazan da nc birliin bandaki grevli tard. bnl-Esr, Zenglerden I. Seyfeddin Gazinin (1146-1149) Seluklu hkmdarlar dnda ba zerinde sancak tanan ilk hkmdar olduunu, daha nce mahall hkmdarlarn (ashbl-etrf) Seluklu sultanlarna hrmeten byle bir uygulamada bulunmadn anlatr (et-Trul-bhir, s. 93). Bu bilgilerden mr-i alemlerin sanca Seluklu sultanlarnn ba zerinde tuttuklar renilmektedir. Seluklulara dair kaynaklarda emr-i alem (bnl-Esr, el-Kmil, XII, 125; Redddin Fazlullh Hemedn, II/5, s. 186, 191), emr-i alemdr (a.g.e., II/5, s. 184), emrl-alemis-sultn (Bndr, s. 164) ve shibl-alem (bnl-Esr, el-Kmil, X, 430; XI, 167) eklinde anlan mr-i alemin sultann nemli kumandanlar arasnda yer ald ve muharebelerde n saflarda savat anlalmaktadr. Nitekim Anadolu Seluklu Sultan I. Klcarslann Musul yaknlarnda Byk Seluklu kuvvetleriyle yapt savata shibl-alemin zerine hcum edip onu ar ekilde yaralad (a.g.e., X, 430), Irak Seluklu Sultan Mesd b. Muhammed Tapar ile Abbs Halifesi Msterid-Billh arasndaki bir savata emrl-alemis-sultnnin n saflarda arpt (Bndr, s. 164), II. Turulun emr-i alemdrnn Muharrem 584te (Mart 1188) ldenizlilerden Nusretddin Eb Bekire kar muharip birliklerin nnde savat, II. Turulun evval 589da (Ekim 1193) emr-i alemini 4000 kiilik bir svari birliiyle ldenizlilerden Kutlu nan zerine sevkettii ve onun da Kutlu nan bozguna uratt (Redddin Fazlullh- Hemedn, II/5, s. 191) bilinmektedir. Ayn kurum Ouzlarda da mevcuttur (bnl-Esr, el-Kmil, XI, 167). Muhammed b. Ali er-Rvendnin (. 604/1207den sonra) verdii bilgilerden Abbslerin de bu unvan kulland ve Hrizmahlarla Irakta cereyan eden mcadelede Halife Nsr-Lidnillhn emr-i aleminin Hrizmah Aleddin Tekiin Iraktaki temsilcisi Mayack ile 594te (1198) savat anlalmaktadr (Rhats-sudr, II, 368). Karahanllarda alem balar eri unvan verilen

alemdrn (mr-i alem) (Gen, s. 219-220) sava srasnda harekt yakndan takip ederek dmana saldracak askerlerin saf d kalmamas iin alt ve savata n saflarda yer ald grlmektedir (Ysuf Has Hcib, II, 175 [beyit 2346]). Bu unvan Hrizmahlar da kullanmtr. Nesev, Hrizmah Aleddin Muhammed b. Teki dneminde (1200-1220) emrl-alemil-Irk unvanna sahip emseddin adl bir kumandandan bahsetmektedir (Srets-Suln Celliddn Mengbirt, s. 70). bn Bb Anadolu Seluklularnn nfuzlu devlet adamlarndan Sdeddin Kpek ile mcadele eden ve onu yaralayan emrler arasnda emr-i alem Togann da bulunduunu (el-Evmirl-Aliyye, II, 35), Simre subalna tayin edilen emr-i alem ah Melikin devrin itibarl kumandanlarndan biri olduunu belirtir (a.g.e., II, 164). Tceddin es-Sbk, Memlklerde tablhneden (nevbethne) sorumlu olan emr-i alemin sava srasnda nevbet alnmas iin gerekli nlemleri almas, askerleri saldrya tevik edip cesaretle savamalarn salamas gerektiini kaydeder (Mudn-niam, s. 35). Kalkaend de Memlklerde nemli grevleri olan emrler arasnda sayd emr-i alemin tablhnedeki sava ara ve gerelerinin, bayrak ve sancaklarn korunmasndan sorumlu olduunu ve emrinde birok grevli bulunduunu syler (ubul-a, IV, 13). Kalkaend ayrca, Memlk Sultan el-Melikz-Zhir Berkukun emr-i alem Eb Bekirin Remle valiliine tayin edildiine dair bir tevkine de eserinde yer vermitir (a.g.e., XII, 315-317).

BBLYOGRAFYA

bn Sad, e-abat, II, 106; Belzr, Ensb, s. 53-54, 171; Muhammed b. Hseyin el-Beyhak, Tr (nr. Hall Hatb Rehber), Tahran 1368, III, 1117; Yusuf Has Hcib, Kutadgu Bilig (trc. Red Rahmet Arat), Ankara 1974, II, 175 (beyit 2346); Rvend, Rhats-sudr (Ate), II, 318, 359-360, 364, 368; bnl-Esr, el-Kmil, X, 430; XI, 167; XII, 125; a.mlf., et-Trul-bhir fid-devletilAtbekiyye bil-Mevl (nr. Abdlkdir Ahmed Tuleymt), Badad-Kahire 1382/1963, s. 93; Muhammed b. Ahmed en-Nesev, Srets-Suln Celliddn Mengbirt (nr. O. Houdas), Paris 1891, s. 70; Bndr, Zbdetn-Nusra (Burslan), s. 164; bn Bb, el-Evmirl-Aliyye: Selukname (trc. Mrsel ztrk), Ankara 1996, II, 35, 164; Redddin Fazlullh- Hemedn, Cmiut-tevr (nr. Ahmed Ate), Ankara 1960, II/5, s. 184, 186, 191; Sbk, Mudn-niam ve mbdn-niam, Beyrut 1407/1986, s. 35; Kalkaend, ubul-a, IV, 13-15, 22; V, 139, 146, 456; XII, 315-317; Uzunarl, Medhal, s. 35; brahim Kafesolu, Sultan Melikah Devrinde Byk Seluklu mparatorluu, stanbul 1953, s. 144; Hasan el-B, el-Fnnl-slmiyye vel-veif alel-ril-Arabiyye, Kahire, ts. (Drn-nehdatil-Arabiyye), I, 242-243; Muhammed Hamdullah, Hz. Peygamberin Savalar ve Sava Meydanlar (trc. Salih Tu), stanbul 1972, s. 204217; Aydn Taneri, Trk Devlet Gelenei-Dn ve Bugn, Ankara 1975, s. 99; Reat Gen, Karahanl Devlet Tekilt, stanbul 1981, s. 219-220; Abdlhay el-Kettn, et-Tertbl-idriyye (zel), II, 77-84; Mustafa Zeki Terzi, Hz. Peygamber ve Hulef-i Ridn Dneminde Asker Tekilt, Samsun 1990, s. 116; J. Deny, Sancak, A, X, 186-189; H. Bowen, Bayradr, EI (ng.), I, 1134-1135; J. Calmard, Alam ve Almat, EIr., I, 788. Abdlkerim zaydn

Osmanllarda. Mr-i alem, Osmanllarda hem sancaktar hem mehterhne blklerinin mirini ifade eder. Emr-i alem-i dergh- l ve emr-i alemlik-i hssa olarak da geer. XVI. yzyla ait ariv kaytlarnda daha ziyade emr-i alem eklinde kaydedilirken (BA, MAD, nr. 559, s. 2) XVII. yzyln balarndan itibaren belgelerde ounlukla mr-i alem biiminde grlr (BA, D.KRZ, nr. 33120, s. 4; BA, KK, nr. 3398, s. 2). Mr-i alemliin ne zaman ihdas edildii belli deildir. Ftih Sultan Mehmedin tekilt kanunnmesinde mr-i alemlik, stats belirlenmi st dzey memuriyetlerden biri olarak tarif edilir. Osmanllarda ilk dnemlerden itibaren bayrak kullanld bilindiine gre byle bir grevin daha kurulu yllarnda ortaya km olmas kuvvetle muhtemeldir. Mr-i alem mehtern- tabl alem denilen sancaktarlarn ve mehterhnenin ba idi. Mehtern- alem ad verilen alemdarlar saltanat sancaklarnn muhafazasndan ve tanmasndan sorumluydu, mehterhne takm ise imparatorluun asker msikisini icra ederdi. Alemdarlar otuz krk, mehterhne ise 200 kiiden oluuyordu ve her iki grubun idaresi mr-i aleme verilmiti. Bununla beraber mr-i alemin asl grevi saltanat sancaklaryla ilgiliydi. Saltanat sancaklar 1529a kadar drt adet iken bu tarihte say yediye kmt. Bunlar bir ak, iki krmz, bir yeil, iki alaca yeil ve kzl, bir sar alaca ve kzl sancaktan ibaret olup ilerinde en muteberi ak sancakt ve bunu mr-i alem tard. Bu sancak hkmdara yakn bir yerde durur, padiah sefere ktnda bunu sadece mr-i alem tard. Ancak nemli bir sefere giden veya bir isyan bastrmak iin grevlendirilen vezrizamn istei durumunda sancak- erifi ona gtrmek de mr-i alemin greviydi. Vezir, beylerbeyi ve sancak beylerine tayinleri srasnda padiah tarafndan verilen sancak ve tularn teslimi ii de ona aitti. Saray hazinesinden karlan sanca mr-i alem sancaktarlar, mehter takm ve bir ksm devlet erkn ile birlikte teslim edilecek kiiye gtrr, sanca kapda karlayp pen paa veya bey evreye tepsiler iinde para dattktan sonra mr-i aleme de muayyen aidat ile at ve hilat hediye ederdi. Sancak beyi, beylerbeyi veya vezir grevde iken lrse verilen tu ve sancaklar mr-i alem vastasyla geri alnarak hazne-i mireye konulurdu. Eli kabullerinde de mr-i alemin grev yapt bilinmektedir. Padiahn huzuruna giren eli takdim edecei mektubu nce ona verirdi. Mr-i alem de mektubu en dk rtbeli vezire teslim eder, srayla elden ele aktarlan mektup en son vezrizam vastasyla padiahn yastna konulurdu. Eer padiah tarafndan eliye bir mektup verilecekse bu defa vezrizamdan balanarak tersine bir srayla elden ele geirilir ve yine en son mr-i alem vastasyla eliye ulatrlrd. Mr-i alemler, zengi (rikb) aalar snfndan olduu iin protokolde yenieri aasndan sonra ikinci sray alr, kapcba ve mrhurun nnde bulunurdu. Bu bakmdan mr-i alemlie tayin silsilesi bakapcbalktan veya kapcbalktan geerdi. Fakat byk mrhurluk, rikbdarlk, teberdarlk, kk mrhurluk, pekir aal, uhadarlk, kiler-i mire kethdl gibi grevlerden mr-i alemlie tayin edilenler de vard. Mr-i alemlikten ise byk mrhurlua, bakapcbala, yenieri aalna, sancak beyliine ve beylerbeyilie tayin yaplabiliyordu.

Dier rikb aalar gibi mr-i alem de selm kavuk giyerdi. Divan toplantlarna katlacaksa mcevveze ile ve serser st, db i kaftan, orta ar raht ve orta ar abyili atla gelirdi. Trenlere selm ve erkn ferace giyerek divan rahtl ve abyili atla katlrd. II. Mahmud devrinde memurlarn klk kyafetlerinin yeniden dzenlenmesinden sonra mr-i alem resm gnlerde di fes, merteban uhadan harvani giyer ve vezirlere mahsus lehkr giye ve raht takml ata binerdi. Mr-i alem Dvn- Hmyun yesi olmadndan toplantya katlmas gerektiinde ayakta beklerdi. XVI. yzyln ortalarna ait rznme defterlerinde ve daha sonraki kaytlarda kapcbalarn ve mrhurlarn maa gnlk 150 ake iken mr-i aleminki 200 akeydi. Mr-i alem, rikb aalar ierisinde 500 ake maa olan yenieri aasndan sonra en fazla mevcib alan grevliydi (BA, D.KRZ, nr. 33120, s. 3; BA, MAD, nr. 416, s. 7; nr. 559, s. 2; nr. 7422, s. 6; BA, KK, nr. 3400, s. 5). Onun bu maa dier rikb aalar gibi XIX. yzyln ilk eyreine kadar deimemitir (BA, KK, nr. 3507, vr. 1b). Mr-i alemin maa dnda ayrca arpal da vard. Rikb aalarnn emekliye ayrlmas 120 ake ile olurdu, ancak 150 ake ile emekli olan mr-i alemlere de rastlanlmaktadr (BA, D.KRZ, nr. 33120, s. 4). Mr-i alemin asl nemli gelirini bir greve tayin edilen vezir, beylerbeyi ve sancak beylerinden ald harlar oluturuyordu. XVI. yzyln sonlarnda yksek gelirli bir eyalete gnderilen beylerbeyiler mr-i aleme 29.000 ake, daha dk hassa sahip bir eyalete tayin edilenler 10.000 ake, sancak beyleri de 1000 ake verirdi. Krm hanlar, vezrizamlar, beylerbeyiler, sancak beyleri gibi st dzey devlet adamlarnn da mr-i alemleri vard. II. Mahmudun hkmdarl zamannda Mr-i alem ayrzde Ahmed Beyin 9 Zilhicce 1248 (29 Nisan 1833) tarihinde vefatndan sonra yerine yeni tayin yaplmayarak mr-i alemlik unvan lavedilmi ve bu memuriyetin grevleri byk mrhura verilmitir (Ahmed Lutfi Efendi, IV, 58, 75).

BBLYOGRAFYA

BA, D.KRZ, nr. 33120, s. 2, 3, 4; BA, MAD, nr. 416, s. 7; nr. 559, s. 2; nr. 2231, s. 6; nr. 5965, s. 4; nr. 6977, s. 4; nr. 7422, s. 6; nr. 7534, s. 1161; BA, KK, nr. 3398, s. 2; nr. 3400, s. 5; nr. 3413, vr. 3a; nr. 3418, s. 1; nr. 3433, s. 1; nr. 3472, s. 2; nr. 3476, s. 1; nr. 3479, s. 3; nr. 3507, vr. 1b; BA, A.RSK, nr. 1496, s. 9; nr. 1572, s. 58; nr. 1588, s. 27, 109; nr. 1593, s. 40; nr. 1698B, s. 37; BA, A.RSK, dosya ksm, nr. 2031/104; BA, MD, nr. LVII, 70/179, 86/224, 97/257; nr. LXIX, 297; BA, D.EVM, nr. 26278, s. 171; BA, HH, nr. 23129, 23142, 23147, 23258, 25716; BA, Ali Emr, II. Ahmed, nr. 198, 199, 1726, 1945; BA, Ali Emr, II. Mustafa, nr. 1598; BA, Cevdet-Dahiliye, nr. 3292; 12 Numaral Mhimme Defteri (nr. Hac Osman Yldrm v.dr.), Ankara 1996, I, 415; II, 70, 233-234; Fatih Sultan Mehmed, Knnnme-i l-i Osman (haz. Abdlkadir zcan), stanbul 2003, s. 5, 6, 8; Selnik, Trih (pirli), I, 47, 135, 241; II, 460, 612, 692; Kitb- Mstetb (haz. Yaar Ycel, Osmanl Devlet Tekiltna Dair Kaynaklar iinde), Ankara 1988, s. 6; Koi Bey, Risle (Akst), tr.yer.; Topular Ktibi Abdlkadir (Kadr) Efendi Tarihi (haz. Ziya Ylmazer), Ankara 2003, I, 50, 121, 123, 136, 607-609; II, 711-712, 722, 996, 1014, 1071, 1123, 1132; Tevki Abdurrahman Paa, Knunnme (MTM, III/1 [1331] iinde), s. 526-527, 538; Hezrfen Hseyin Efendi, Telhsl-beyn f Kavnn-i l-i Osmn (haz. Sevim lgrel), Ankara 1998, s. 85, 115, 240, 258-259, 264, 268;

Defterdar Sar Mehmed Paa, Zbde-i Vekyit, 1656-1704 (haz. Abdlkadir zcan), Ankara 1995, s. 454, 482, 725; zz, Trih, stanbul 1199, I, vr. 65a; II, vr. 168b, 244b, 283a; kif Mehmed, Trh-i Cls- Sultan Mustafa-y Slis, Sleymaniye Ktp., Esad Efendi, nr. 2108, vr. 13b, 58a, 83b, 91b, 103a, 146b, 155a, 169a, 173b, 235a-b, 241b, 249a, 250a, 258a, 259b-260a, 265b, 273a, 274a, 278b279a, 283b; Ahmed Lutfi Efendi, Tarih, stanbul, ts., IV, 58, 75; Uzunarl, Saray Tekilt, s. 124, 204-205, 241-245, 268-269, 273-275, 278, 388-392, 430, 449-452; Pakaln, II, 543-544. Erhan Afyoncu

MR AL HEREV
(bk. AL HEREV, Mr).

MR AL TEBRZ
(bk. AL TEBRZ, Mr).

MR CEML
(bk. ZAHARYA).

MR DMD
(bk. DMD, Muhammed Bkr).

MR FETHULLAH RZ
(bk. RZ, Mr Fethullah).

MR GIYSEDDN MANSR
() Mr Gysddn Mansr b. Mr Sadriddn Muhammed ed-Detek e-rz (. 949/1542) ranl ilim ve fikir adam. 866 (1462) ylnda rann raz ehrinde dodu. Osmanl limleri arasnda Mr Gys olarak da tannmaktadr (At, s. 170). Fars eyaletinin Hz. Ali soyundan geldii rivayet edilen ve yetitirdii limleriyle tannan Detek sllesine mensuptur. Babas Mr Sadreddin e-rz dnemin en nemli dnrlerindendi. Akl ilimlerdeki baarsna iaret etmek zere kaynaklar ondan on birinci akl, insanln stad, nc muallim, filozoflarn sonuncusu eklinde sz etmektedir. Babasndan renim gren Gyseddin Mansrun on drt yanda iken Celleddin ed-Devvnyi mnazaraya davet ettii ve yirmi yanda renimini tamamlad nakledilmektedir (Ahmed el-Kumm, I, 296; ster, II, 230). Akkoyunlular zamanndaki hayatnn bundan sonraki ksm hakknda kaynaklarda ok az bilgi verilmektedir. Muhtemelen babas gibi o da kendi adn tayan medresede retim faaliyetinde bulunmu, babasnn ldrlmesinin ardndan medresenin sorumluluunu stlenmitir. 927de (1521) Safev ah I. smil, Mansriye Medresesinde mderris olan Mr Gyseddin Mansru razdan getirterek Nasrddn-i Tsnin Mergada kurduu, o srada harabe halinde bulunan rasathneyi tamir etmekle grevlendirdi (Ahmed el-Kumm, I, 149, 296; Hasan- Rml, I, 303). Daha sonra ah I. Tahmasb tarafndan sadret grevine getirildi (10 Receb 936 / 10 Mart 1530). Tebrizdeki bu grevi srasnda i kelmcs ve fakihi Muhakkk- Sn Ali b. Hseyin el-Kereknin fkh delillere dayanarak randaki mescidlerin kblelerini deitirmek istemesine kar kp byle bir deiikliin ancak astronomi ve geometri bilgisiyle yaplabileceini belirtti. Bu konuda iki lim arasnda ah Tahmasbn huzurunda sert bir tartma oldu ve ah Tahmasb, Gyseddin Mansru Muharrem 938de (Austos-Eyll 1531) sadretten azletti. Bu olayn ardndan Tebrizden raza dnen Mr Gyseddin Mansr hayatnn geri kalan ksmn Mansriye Medresesinde ders vererek geirdi. 6 Cemziyelevvel 949da (18 Austos 1542) razda vefat etti ve Mansriye Medresesi bahesine babas Sadreddin e-rznin yanna defnedildi (Ahmed elKumm, I, 296; Hasan- Rml, I, 303). Mr Gyseddnin, Cevhirnme adl Farsa bir eser yazan Mr Sadreddin ile Mr erefddin adl iki olu olmutur. Genlik dnemini Akkoyunlular, olgunluk dnemini Safevler zamannda geiren Mr Gyseddin Mansr, ksa sren sadret greviyle Merga Rasathnesinin tamiri dnda zamann Mansriye Medresesinde ders vermekle geirmitir. rencileri arasnda olu Mr Sadreddin, Vechddin Sleyman el-Kr el-Fris, kendisinin es-Sefr fil-heye adl eserine erh yazan Efdal b. Muhammed Kyin, Takyyddin Ebl-Hayr Muhammed b. Muhammed el-Fris, Fahreddin Muhammed b. Hseyin Esterbd, Kemleddin Hseyin b. erefeddin Abdlhak Erdebl, eyh Ahmed Cemleddin Halhl, Mr Kvmddin e-rz, Kemleddin Hseyin Demr sfahn ve Muslihuddn-i Lr gibi limler vardr. Babas Mr Sadreddin e-rz gibi mehur kitaplara yazd erhlerle tannan Gyseddin Mansr

kelm, mantk, tefsir, rk felsefesi, bn Sn felsefesi, astronomi ve matematik gibi alanlarda eserler telif etmitir. Ancak lmnden sonra gerek randa gerekse Osmanl lkesinde kendisine asl n salayan yn, babas Mr Sadreddin e-rz ile Celleddin ed-Devvn arasndaki tartmalarda babasnn yannda yer alarak Devvnnin pek ok eserine reddiye yazmas, bu iki dnrn grlerini deerlendiren eserler (muhkemt) kaleme almasdr. Buradan hareketle Mr Gyseddin Mansrun, babas Mr Sadreddin ile Devvn arasnda geen mnakaalardan ok etkilendii sylenebilir. Devvn ile babaoul arasnda cereyan eden bu tartma serisi sonraki dnemlerde ok uzayan ve deta kan davasna dnen mnakaalara rnek gsterilmitir (Ktib elebi, Mznl-hak, s.108). XV ve XVI. yzyllarda Devvnnin talebeleri de bu iki lime kar hocalarn savunan eserler kaleme almtr. Bu durum, XV. yzylda kurulan ve bata medreseler olmak zere ilim ve dnce evrelerinde etkili olan Devvn ve Detek okullarnn varln dorulamaktadr. Eserleri. Akl ilimlerin en tannm lim ve dnrlerinden olmasna ramen Mr Gyseddin Mansrun eserlerinin yazma nshalarna ktphanelerde fazla rastlanmaz. Bunun, sadret grevinden azledilmesine sebep olan Kereknin ah Tahmasb zerinde etkili olmas ve daha sonra randa byk nfuz kazanan Kerek taraftarlarnn onun eserlerinin yaygnlamasn engellemesinden kaynakland sylenebilir. A) Telif Eserleri. 1. Cm- Cihannm. Mirtl-Ceml olarak da anlan bu Farsa eser ahlka dair olup iki cilttir. I. ciltte insann mahiyeti ve iki cihanda mutlulua ulamann yollar gsterilmekte, II. ciltte nefs-i mutmainne, nefs-i gadabiyye ve nefs-i eheviyye konu edilmektedir (M. Tak Dnipejh, Fihristi Kitbne-i hd-yi -yi Seyyid Muammed Mikt, III/1, s. 218-219; Seyyid Abdullah Envr, V, 349-350). 2. Al- Manr*. Cm- Cihannmnn bir blmnden ibarettir. Eserin pek ok yerinde Devvnnin ahlk grleri eletirildiinden Devvnnin Al- Cell adl kitabna reddiye olduu sylenebilir. Ad ok sayda kaynakta gemekle birlikte slm ahlk tarihinde fazla ilgi grmemitir (Sleymaniye Ktp., Esad Efendi, nr. 581, 3521/9; Rieu, II, 826; rec Efr v.dr., XI, 237-238; M. saf Fikret, s. 31). 3. Kitb Miyril-efkr. Tadll-mzn alelman adl eserin zetidir (Kayseri Rid Efendi Ktp., nr. 26900/3). 4. Risle f meseletil-ble (Risle f marifetil-ble). Mellifin, randa mescidlerin kblelerinin deitirilmesine dair Kerek ile yapt tartmalarn sonucunda yazlm olmaldr (Sleymaniye Ktp., Esad Efendi, nr. 3592/5). 5. Kitb Melimi-if fi-b (rec Efr v.dr., XII, 304-305; M. saf Fikret, s. 532; Mahmd Fzl, I, 373-374). 6. Kitbs-Sefr fil-heye (Sefrl-abr vel-ar; bk. M. saf Fikret, s. 308-309). 7. Risle der Ta-i Zc-i Ulu Beg (Miftul-mneccimn; bk. M. Tak Dnipejh, Fihristi Kitbne-i Merkez-yi Dnigh- Tahrn, X, 1566-1567; M. saf Fikret, s. 543). 8. elKifye fil-isb (Sleymaniye Ktp., Ftih, nr. 3616; bk. Seyyid Abdullah Envr, IX, 165). 9. Meviun-nr. Drt unsur ierisinde atein yerini konu edinir (a.g.e., X, 524-525). 10. eyl-i Risle-i Meviun-nr (a.g.e., a.y.). 11. Tefsru sretil-nsn (Tefsr-i Sre-i Hel et, Tufetl-fet f tefsri Hel et). nsan sresinin Arapa felsef tefsiridir (M. Tak Dnipejh, Fihristi Nsah-yi a-yi Kitbne-i Merkez, XVI, 493). 12. Tefsru yeti Sbnel-le esr. Bir mukaddime ile drt babdan meydana gelmektedir (a.g.e., XVI, 220). 13. Mirtl-ai ve mcellad-dei. Gyseddin EblMuzaffer Bahadr Hana ithaf edilen eser umr- mme, Allah ve yaratl, kyamet, tabiat ve mebdii felsefe gibi balklar tayan yedi blmden olumaktadr (a.g.e., XVI, 423). 14. Kitb ucecilkelm li- meaccetil-slm (el-arl-cismn, ccetl-kelm li- meaccetil-slm ve

ilzmil-ism ve ifhmi munidi aidil-slm). Mellif, bu eserinde Gazzlnin grlerini ar bir dille eletirmenin yan sra onun sabit bir gre sahip olmadn iddia etmektedir (Sleymaniye Ktp., Esad Efendi, nr. 3592/4; M. saf Fikret, s. 215). 15. Meliml-edeb f diryeti lisnil-Arab (M. Tak Dnipejh, Fihristi Nsah-yi a-yi Kitbne-i Merkez, XVI, 584). B) Reddiye ve Muhkemtlar. 1. ru Heykilin-nr li-kefi ulmti evkilil-urr. ehbeddin es-Shreverdnin Heykiln-nr adl eseri iin Devvnnin kaleme ald evkililr f kefi Heykilin-nr adl erhe kar yazlm bir reddiyedir (Nuruosmaniye Ktp., nr. 2706; Sleymaniye Ktp., Ftih, nr. 3174; M. Tak Dnipejh, Fihristi Kitbne-i Merkez-yi Dnigh- Tahrn, IX, 972; XI, 2023; Fihristi Nsah-yi a-yi Kitbne-i Merkez, XVI, 460; Abdlhseyin Hir, V, 382-386; IX/1, s. 378-379; rec Efr v.dr., XIV, 97; M. saf Fikret, s. 370371). Eser Nsr Muhammed tarafndan randa yksek lisans tezi olarak iki cilt halinde tahkik edilmitir (Tahran 1369 h., Medrese-i l-i ehd Mutahhar Ktp., nr. 181). 2. er-Red al iyeti-emsiyye. Ali b. mer el-Ktibnin e-emsiyye f avidil-manyye adl kitabna Devvnnin yazd hiye iin kaleme alnm bir reddiyedir (Sleymaniye Ktp., Kasdecizde, nr. 706; Brockelmann, GAL Suppl., I, 486; II, 593; Seyyid Ali Cevn, I, 294). 3. er-Red al iyetitTehbil-man. Teftznye ait Tehbl-man vel-kelm adl eserin ba ksmnda bulunan be tmel ve nerme bahsine Devvnnin yazd hiyeye reddiyedir (M. saf Fikret, s. 188). 4. er-Red al nmzecil-ulm. Devvnye ait eser iin yazlm bir reddiyedir (a.g.e., s. 278). 5. er-Red aler-Risletiz-Zevr. Yine Devvnye ait ez-Zevr vel-avr iin yazlm bir reddiyedir (Sleymaniye Ktp., Ftih, nr. 5329; Kasdecizde, nr. 689; Brockelmann, GAL, II, 283). 6. Mukemt al iyeti eri Meliil-envr. Sirceddin el-Urmevnin Meliul-envr adl mantk kitab iin Kutbddin er-Rznin kaleme ald Levmiul-esrr adl erhe Seyyid erf elCrcnnin yazd hiyeye Devvn ve Sadreddin e-rznin yazdklar hiyeler zerine kaleme alnm bir deerlendirmedir (Sleymaniye Ktp., Lleli, nr. 2296; ster, II, 231). 7. Mukemt al erit-Tecrd. Ali Kuunun eru Tecrdil-kelmna Mr Sadreddin e-rz ile Devvnnin yazdklar hiyelerin bir deerlendirmesidir (Sleymaniye Ktp., Hasan Hsn Paa, nr. 79/3; Nuruosmaniye Ktp., nr. 56). 8. Mukemt al eri Mutaaril-Mnteh. bn Hcibe ait Mntehes-sl vel-emel f ilmil-ul vel-cedel adl eserin yine ayn mellife ait MutaarlMnteh isimli zetine Adudddin el-cnin yazd erh iin Sadreddin e-rz ile Devvnnin kaleme aldklar hiyelerin deerlendirmesi niteliindedir (M. saf Fikret, s. 201). C) erh, Hiye ve htisarlar. 1. iyet eri ikmetil-ayn (iyl-ayn f eri ikmetilayn). Ali b. mer el-Ktibnin ikmetl-ayn adl felsef eserine Muhammed b. Mbrek ahn yazd erhin hiyesidir (M. Tak Dnipejh, Fihristi Kitbne-i Merkez-yi Dnigh- Tahrn, VIII, 144; XII, 2772; M. saf Fikret, s. 131, 189, 335, 391). 2. iye alel-rt li-bn Sn (a.g.e., XI, 2082-2083). 3. Tadll-mzn alel-Man. bn Snnn e-if adl eserinin mantk ksmnn Arapa zetidir (M. saf Fikret, s. 130). 4. eru Risleti ibtil-vcib (Keflaiil-Muammediyye). Babas Sadreddin e-rzye ait olup zellikle Osmanl limleri arasnda Allahn varlnn ispat konusunda en mehur eserlerden biri olarak bilinen rislenin erhidir (Sleymaniye Ktp., orlulu Ali Paa, nr. 304/1, Ftih, nr. 3007, Esad Efendi, nr. 3592/6; bk. M. saf Fikret, s. 321, 463, 666-667). 5. Tekmiletl-Mecist. Nasrddn-i Tsnin TarrlMecist adl eserinin ihtisardr (a.g.e., s. 135). 6. iyetl-nn. bn Snnn el-nn fi-b adl kitabna Kutbddn-i rz tarafndan yazlan erh zerine kaleme alnmtr (M. Tak Dnipejh, Fihristi Kitbne-i Merkez-yi Dnigh- Tahrn, XII, 2772-2773). 7. iye al

eril-Mlaa. amnnin el-Mlaa fil-heyesine Kadzde Rmnin yazd erhin hiyesidir (Abdlhseyin Hir, XIX, 313). 8. iye al evilil-Kef. Zemahernin eserinin ba ksmna yazlm hiyedir (M. saf Fikret, s. 208). Kaynaklarda ve ktphane kataloglarnda Mr Gyseddine nisbet edilen ok sayda eserden bazlar unlardr: Mutaaru fiiyye, Kitb Maltil-rifn, Risle-i nnus-salana, Esslhendese, Kitbl-Levmi vel-meric fil-heye, Risle-i Cmgtnm, Risle fil-heyl vere, Risle f tarfil-al ve tefvth beynel-e (Sleymaniye Ktp., Nfiz Paa, nr. 1254; bk. ster, II, 229-231; M. Tak Dnipejh, Fihristi Kitbne-i Merkez-yi Dnigh- Tahrn, IX, 1498; Fihristi Nsah-yi a-yi Kitbne-i Merkez, XVI, 219; Mnzev, II/1, s. 765-766, 816, 897; M. saf Fikret, s. 158, 286).

BBLYOGRAFYA

Hndmr, abbs-siyer, Bombay 1857, III/4, s. 110-111; Ahmed el-Kumm, ulatt-tevr (nr. hsan rk), Tahran 1359 h., I, 149, 195, 218, 296; Hasan- Rml, Asent-tevrh: A Chronicle of the Early Safawis (nr. ve trc. C. N. Seddon), Baroda-Kalkta 1931, I, 20, 303-304; Abd rz, Tekmiletl-abr (nr. Abdlhseyin Nev), Tahran 1369 h., s. 66-67, 192-193, 207-208; ster, Kitb- Msteb- Meclisl-mminn, Tahran 1356 h., II, 229-232; At, Zeyl-i ekik, s. 169170; Kef-unn, I, 346-350, 449, 630; II, 957, 1141, 2047; a.mlf., Mznl-hak f ihtiyril-ehak (nr. Orhan aik Gkyay), stanbul 1980, s. 108; Hasan- Fes-yi rz, Frsnme-i Nr (nr. Mansr Rastkr- Fes), Tahran 1367 h., I, 21-23, 390-391; II, 1039-1057, 1040-1144, 1220; Rieu, Catalogue of the Persian Manuscripts, II, 826; Fursat- rz, r- Acem, [bask yeri yok] 1362 h. (ntirt- Bmdd), s. 458-459; Brockelmann, GAL, II, 283, 544; Suppl., I, 486; II, 592, 593; M. Tak Dnipejh, Fihristi Kitbne-i hd-yi -yi Seyyid Muammed Mikt, Tahran 1332 h., III/1, s. 218-219, 296, 353-354; a.mlf., Fihristi Kitbne-i Merkez-yi Dnigh- Tahrn, Tahran 1339-40 h., VIII, 144; IX, 930-931, 972, 1498; X, 1566-1567; XI, 2023, 2082-2083; XII, 25312532, 2772-2773; XIII, 3185; a.mlf., Fihristi Kitbne-i Dnikede-i Edebiyyt: Mecma-i mm Cuma-i Kirmn, Tahran 1344 h., s. 15; a.mlf., Seyyid Muammed Br ccet: Fihristi Kitabne-i Dnikede-i lhiyyt ve Marif-i slm, Tahran 1345 h., s. 523; a.mlf., Fihristi Nsah-yi a-yi Kitbne-i Merkez ve Merkezi Esnd- Dnigh- Tahrn, Tahran 1357-64 h., VII, 295; XVI, 219-220, 423, 430, 460, 493, 584, 679; a.mlf., yseddn Manr b. adriddn, UDM, XIV/2, s. 615-617; g Bzrg-i Tahrn, e-era il tenfi-a, Necef 1335 h., VI, 36-37; X, 198; XII, 63-64; XIV, 177-178; Abdlhseyin Hir, Fihristi Kitbne-i Meclisi r-y Mill, Tahran 1345-50 h., V, 259-260, 382-386; IX/1, s. 378-379; XIX, 313; rec Efr v.dr., Fihristi Kitbne-i Meclisi r-y Mill, Tahran 1348 h., XI, 237-238; XII, 304-305; XIV, 97; XVI, 208; Mnzev, Fihrist, II/1, s. 765-766, 816, 897; II/2, s. 1534; R. Mach, Catalogue of Arabic Manuscripts (Yahuda Section) in the Garret Collection Princeton University Library, Princeton-London 1977, nr. 2397; Seyyid Abdullah Envr, Fihristi Nsa- a-yi Kitbne-i Mill, Tahran 1357-65 h., V, 349-350; IX, 165; X, 524-525; Bekir Topalolu, Allahn Varl: sbat-i Vcip, Ankara 1981, s. 117; Seyyid Ali Cevn, Fihristi

Ktb-i a-yi Kitbne-i sitn- uds-i Raav, Mehed 1365 h., I, 294, 299-300; M. saf Fikret, Fihristi Elifb-yi Ktb-i a-yi Kitbne-i Merkez-yi sitn- uds-i Raav, Mehed 1369 h., s. 31, 130-131, 135, 158, 188, 189, 194, 198, 201, 208, 215, 278, 286, 308-309, 321, 335, 341, 370-371, 391, 463, 532, 543, 666-667; Harun Anay, Celleddn Devvn, Hayat, Eserleri, Ahlk ve Siyset Dncesi (doktora tezi, 1994), Sosyal Bilimler Enstits, s. 83-86, 117, 120, 131, 140, 146, 153, 168, 182; Mahmd Fzl, Fihristi Nsah-y a-yi Kitbne-i Dnikede-i lhiyyt ve Marif-i slm, Mehed 1376, I, 373-374; A. J. Newman, Datak, Git-al-Dn, EIr., VII, 100-102. Harun Anay

MR HASAN DHLEV
(bk. GULM HASAN).

MR HSEYN
(bk. HSEYN SDT el-GR).

MR MD
(bk. MD-i HASEN).

MR LEVH
( ) Seyyid Muhammed b. Muhammed Hseyn Msev (. 1083/1672den sonra) sfahann ileri gelen i limi. Aslen Sebzevrl olup sfahanda yaamtr. Mutahhar ve Nakb gibi lakaplarla da anlr. Hayat hakknda yeterli bilgi bulunmayan Mr Levhnin biyografi yazarlarnn dikkatini ekmedii anlalmaktadr. Sadece Muhammed Ali Mderrisin Reynetl-edebinde kendisinden birka satrla bahsedilir (VI, 235-236). Byk ihtimalle 1110 (1698-99) ylnda len Muhammed Bkr elMeclisnin adadr. 1081-1083 (1670-1672) yllarnda reddiye trnde yazd Kifyetlmhted adl eserinin (g Bzrg-i Tahrn, I, 427) deiik yerlerinde kendisinin Baheddin mil (. 1031/1622) ve Mr Muhammed Bkr Dmdn (. 1041/1631) yetikin rencilerinden biri olduunu belirtmektedir. mil 1031de (1622) vefat ettiine gre Mr Levhnin hocasnn yetikin talebelerinden biri olarak nitelenebilmesi iin yirmi yandan aa olmamas gerekir. Bu takdirde 1010 (1601) yl civarnda doduu sylenebilir. renimini tamamladktan sonra daha ok i kelm, on ikinci imamla ilgili problemler ve slm tarihi konularnda temayz eden Mr Levh btn ekilleriyle tasavvufun aleyhinde tavr almtr (EI2 [ng.], VII, 94). Bu dnemdeki eitim ve retim faaliyetleri ve yetitirdii rencileri hakknda yeterli bilgi olmamakla birlikte yaad devrin nde gelen limleriyle mnazaralarda bulunduu, toplumda yerlemi baz fikirlere kar kt, zellikle Muhammed Bkr el-Meclis ile tasavvufla ilgisi bulunan babas Muhammed Tak bata olmak zere baz limlerin dncelerini eletirdii bilinmektedir (Mirza Hseyin Nr Tabers, Fey-i uds, s. 82, 195). Mr Levh, Emevlere kar isyan eden Eb Mslimin zalim Abbslerin hilfeti elde etmeleri iin aba gsterdiini, hibir i imamyla dostluunun bulunmadn, sonunda kendisinden daha kt bir kii olan Halife Mansr tarafndan ldrldn yazmas sebebiyle Muhammed Tak Meclisnin konuyla ilgili fikirlerine kar km ve halkn bir ksm onu ciddi ekilde rahatsz etmiti. Bu esnada ada baz limler Mr Levhnin dncelerini savunmu, hrl-a ve miyr-d mellifi Seyyid Ahmed el-Alev el-mil gibi limler yazlaryla onu avamn errinden korumaya almlardr (g Bzrg-i Tahrn, IV, 150-151). Genellikle bu olayda halkn ve baz ulemnn Mr Levhye kar cephe almas, Muhammed Tak Meclisnin daha nce Eb Mslimi ven ifadeler kullanmas yannda Mr Levhnin Hallc- Mansru yeren szler sarfederek sfler aleyhindeki dncelerini ortaya koymasna balanmaktadr. Muhammed Bkr el-Meclisnin recat hususunda kaleme ald kitabn i inanndaki insanlara zarar vereceini dnen ve kendisinden bu esere bir reddiye yazmas istenen Mr Levh Kifyetl-mhtedyi telif etmi, burada Meclisnin hadislerle ilgili birok yorumunu reddetmesinin yan sra bu mellifin babas ve kendisi hakknda mahedeye dayanan nemli baz tesbitleri ortaya koymutur. Mr Levhye gre a arasnda akaid, hadis ve fkh konularnda byk mctehid unvann alan bu kiiler, sfahanda cahil insanlar evrelerinde topladklar iin hi kimse onlara kar kma cesaretini gsterememitir. Mr Levhnin Muhammed Bkr el-Meclisye ynelttii en sert tenkit, onun Safev Hkmdar ah Sleymana ithaf ettii Terceme-i ahrdeh ad adl eserinde kaydettii yorumlardr. Bu kitapta Safevlerin

ortaya kyla ilgili olarak mam Muhammed Bkrdan nakledilen bir haberde, doudan zuhur edip dini yceltecek Safev hkmdarlarnn hkimiyetinin Mehdnin zuhuruna kadar devam edecei, Safevlerin kendilerinden sonra bu gc on ikinci imama devredecekleri sylenmektedir (M. Tak Dnipejh, III/3, s. 1203-1204). Mr Levh, Meclisyi z ve zayf olan bu haberi kendi arzusuna ve menfaatlerine gre yorumlamak, metni yanl tercme etmek, hkmdar ile avam kandrmak ve corafya bilmemekle sulamaktadr (EI2 [ng.], VII, 95). Baz mellifler, Meclislerle arasndaki husumetten dolay Mr Levhnin, Meclisnin dedelerinden olduunu ileri srd Eb Nuaym elsfahnnin kabrini tahrip ettiini kaydederse de (Hnsr, I, 275; Nme-i Dnivern- Nr, VII, 6), onun gibi bir limin byle bir teebbste bulunmas mmkn grlmemektedir. Mr Levhnin lm tarihi bilinmemektedir; ancak Kifyetl-mhtedyi 1083 (1672) ylnda tamamladna gre bu tarihten sonra vefat etmitir. Onun, Ull-aid ve el-Erban adl eserlerin sahibi olan Seyyid Muhammed Hd b. Levh adnda bir olu olduu kaydedilmektedir. Eserleri. 1. Kifyetl-mhted f marifetil-Mehd. On ikinci imamn gaybetini ve sfliin reddini konu alan Farsa bir eserdir (g Bzrg-i Tahrn, XVIII, 101). Telif tarihini tayan bir muhtasar Mehed niversitesi lhiyat Fakltesi Ktphaneside (Yazmalar, nr. 1121) kaytldr (Muhammed Fzl, s. 256-257). 2. Kitbl-Erban. Gaybetle ilgili birok rivayeti ihtiva ettii belirtilmektedir (Mirza Hseyin Nr Tabers, Fey-i uds, s. 82, 126). Bu iki eserde bn zn en-Nsbrnin Kitbl-aybesinin kullanld veya oradan alntlar yapld tarzndaki szler dikkate alndnda bunlar birbirinin ayn yahut konu itibariyle yakn almalar saymak mmkndr. Mr Levhnin genlik yllarnda yazd kaydedilen kitaplar da unlardr: Alml-muibbn, drl-ln ve izl-mecnn, Mnarats-seyyid vel-lim (g Bzrg-i Tahrn, XXII, 294), Zdlub f menbil-eimme vel-evy, Riyl-mminn ve adiul-mttan.

BBLYOGRAFYA

Hnsr, Ravtl-cennt, Tahran 1390, I, 275; Tebrz, Reynetl-edeb, Tebriz, ts., VI, 235-236; Mirza Hseyin Nr Tabers, Fey-i uds (trc. Seyyid Cafer Nebev), Tahran 1374 h., s. 82, 126, 195; a.mlf., Necm-i b der Avl-i mm- ib, Tahran, ts., s. 5; M. Tak Dnipejh, Fihristi Kitbne-i hd-yi -y Seyyid Muammed Mikt, Tahran 1335 h., III/3, s. 1203-1204; Nmei Dnivern- Nr, Kum, ts. (Drl-fikr), VII, 6; Muhammed Fzl, Fihristi Kitbh-y a-yi Ktbne-i Dnikede-i lhiyyt ve Marif-i slm-i Mehed, Tahran 1361 h., s. 256-257; g Bzrg-i Tahrn, e-era il tenfi-a, Beyrut 1403/1983, I, 427; IV, 150-151; XVIII, 101; XXII, 294; Abdul-Hadi Hairi, Malis, EI (ng.), V, 1088; a.mlf., Malis-yi Avval, a.e., V, 1089; a.mlf., Mr Law, a.e. (ng,), VII, 94-95. Mustafa z

MR-i LV
() Osmanl tekiltnda nceleri sancak denilen idar blgenin banda bulunan ynetici, sancak beyi; daha sonra XIX. yzylda miralayn stnde bir asker rtbe (bk. SANCAK).

MR-i MRN
(bk. BEYLERBEY).

MR MUHAMMED MASM
( ) (. 1016/1607) Sindli tarihi, hekim, air, asker ve devlet adam. Tam ad Mr Seyyid Muhammed Masm Nm Bakkardir. Aslen Tirmizli olan atalar onun doumundan birka nesil nce Kandehara g etmi ve burada Baba r Kalender Zviyesine intisap ederek eyhin trbedarln yapmaya balamtr. Babas Mr Seyyid Sef genliinde Argun hnedannn baehri Sinddeki Bakkara gitmi, ilmi, drstl ve samimiyetinden etkilenen Sultan Mahmud Argun tarafndan eyhlislmlk makamna getirilmiti. Seyyid Sef bir mddet sonra blgenin tannm bir seyyid ailesinin kzyla evlenmi ve olu olmutur. Babalarnn vefatyla aile skntya dnce en kk oul Muhammed Masm ilim tahsili iin Ekber ah tarafndan Bbrl topraklarna yeni katlan Gucerta gitti ve zellikle hadis alannda kendini yetitirerek Mevln eyh Hmidden iczet ald. Ayn zamanda Hindistandaki slm hkimiyeti ve kltr konularnda bilgi sahibi olan Muhammed Masm, 1583te Ekber ahn nzrlarndan abat- Ekbernin mellifi tarihi Nizmeddin Ahmed Herev ile tanp onun yardmcs oldu. lmini takdir edenlerden Gucert Valisi ehbeddin Ahmedin giriimiyle Ekber ah tarafndan kendisine nce yirmi, ardndan -EblFazl el-Allmnin yn-i Ekbersine gre-250 svrlk bir mansab verildi; vefat srasnda ise mansab 1000 svrlk idi. Sava sanatnda da maharet sahibi olan Mr Muhammed Masm Gucert, Sind ve Dekken seferlerine katlp zellikle Kande muharebelerindeki yararlklaryla Ekber ahn dikkatini ekti; baarlarn takdir eden sultan onu zel elisi sfatyla Safev Hkmdar ah I. Abbasa gnderdi (1011/1602). Safev saraynda hayat tarz ve ilmiyle herkesi etkileyen Mr Muhammed byk iltifat grd. Burada drt yl kalp Cihangir ah zamannda Hindistana dnd ve onun izniyle Sinde yerleti; ksa bir sre sonra da vefat etti ve Bakkarda salnda yaptrd trbeye gmld. Kaynaklarda ilmi, irfan ve drstlyle takdir kazanan Mr Muhammed Masmun servetini hayr ilerinde harcayan ve ihtiya sahiplerinin yardmna koan ok zengin bir kii olduu belirtilmekte, Mnteabt-tevr mellifi Abdlkadir Bedn onun dindarlndaki samimiyetinden vgyle sz etmektedir. zellikle Sukkur ve Bakkarda bazlar mimari aheseri saylan birok cami, kpr, havuz, bahe ve kk yaptrmtr. Tr-i Mam adyla da bilinen Tr-i Sind Mr Muhammedin en tannm eseridir. Sindin 92 (711) veya 93 (712) ylnda Muhammed b. Ksm es-Sekaf tarafndan fethinden kendi zamanna kadarki tarihini konu alan kitap Sind tarihi hakknda yazlm ilk eser olmasndan dolay dikkat eker. Tr-i Mam drt blme ayrlmtr. Sindin Emev ve Abbs devirlerinin incelendii ilk blm Ali b. Hmid b. Eb Bekir el-Kfnin 613te (1216) Arapa orijinalinden Farsaya evirdii enme (Fetinme-i Sind) gibi Arapa kaynaklarn Farsa tercmelerine dayanmaktadr. kinci blmde Delhi Sultanl ve mahall sultanlklar dnemleri, ncsnde Argun ve Argun Tarhan hnedanlar, drdncsnde Bbrllerin Sindi fethi ve fetih sonras ele alnmaktadr. zellikle nc blmde zamann tannm lim, air ve sanatkrlarnn hayatlar hakknda ayrntl

bilgi bulunmaktadr. Mr Muhammed Masmun daha ok tarihiliiyle n kazanmasna karlk Tr-i Sind bal bana gvenilir bir kaynak saylmamaktadr. Kitapta tarihler ve kronolojik sralama zaman zaman birbirine kartrlm ve bata mahall Somera hnedan ksm olmak zere pek ok yerinde eitli hatalar yaplmtr. Bu kusurlarna ramen eser, daha ok nc blmde yer alan bilgiler ve XVI. yzyl Sind sosyokltrel hayat ile Bbrller hakkndaki deerlendirmeleri asndan vazgeilmez bir kaynaktr. Tr-i Sind yaymlanm (Poona 1938) ve baz blmleri ngilizceye tercme edilmitir (The History of India, I, 215-252). Ayn zamanda dneminin airleri arasnda yer alan Mr Muhammed Masm gazeller, destanlar, kasideler yazarak bir divan meydana getirmi ve iirlerinde mahlas olarak Nm nisbesini kullanmtr. Madenl-efkr isimli mesnevisi de yaygn biimde okunmaktayd. Bunlardan baka Mufridt- Mam ve iyi bir hekim olduunu gsteren bb- Nm adl iki rislesi vardr.

BBLYOGRAFYA

Mr Muhammed Masm, Tr-i Sind: Tr-i Mam (nr. mer b. Muhammed Dvdpte), Poona 1938, s. 124, 257; ayrca bk. neredenin girii, s. XXVII; Ebl-Fazl el-Allm, n-i Akbar (trc. H. Blochmann), Calcutta 1867, I, 230; Abdlkdir el-Bedn, Mnteabt-tevr (nr. Mevlev Ahmed Ali - W. N. Lees), Kalkta 1869, III, 364-375; Ferd Bakkar, ahretl-avnn (nr. Munlhak), Karai 1961, I, 200-204; skender Bey Mn, Tr-i lemr-y Abbs (nr. M. smil Rdvn), Tahran 1377 h., II, 1047, 1076; Mumtaz Husain Patha, Sind, Arab Period, Hyderabad-Pakistan 1938, s. 171, 241, 395; Nasrullh- Felsef, Zindegn-yi h Abbs- Evvel, Tahran 1364 h., IV-V, 1374-1377; The History of India (ed. H. M. Elliot - John Dowson), Delhi 1990, I, 212-252; Iktidar Husain Siddiqui, Dynastic History of Sind, CHIn., IV/1, s. 322-325; Mahmudul Hasan Siddiqi, Tr-i Mami: Date of Its Composition, JPHS, XIV/3 (1966), s. 200-207; Mr Muammad Mam, EI (ng.), VII, 96. Iqtdar Husan Sddqu

MR MUHAMMED TAK
( ) (. 1225/1810) Urdu edebiyatnn tannm airi ve tezkire yazar. Hicazdan Hindistana g etmi bir aileye mensup olup Agrada (Ekberbd) dnyaya geldi. Doum ylyla ilgili olarak 1134 (1722), 1135 ve 1137 gibi deiik tarihler zikredilmekteyse de drdnc divannda yeeni Muhammed Hseyinin yazd, Leknevde doksan yanda iken ldne dair kayttan 1135te (1723) doduu anlalmaktadr (Ceml Clib, II, 503). Mr Muhammed Tak, 1146da (1733) mutasavvf olan babas Mr Ali Mttak ve babasnn yakn dostu Emnullah Derv birbiri ardna vefat edince eitli glklerle karlat. Bir sre Agrada i aradysa da sonu alamaynca Delhiye gitti (1147/1734). Burada babasnn dostu Nevvb Samsmddevle Emrlmer kendisine maa balad. Ancak onun da Ndir ahla yaplan savata lmesi zerine (1151/1738) bu gelirden mahrum kald. Bu olaydan sonra Agraya giden Mr Muhammed karlat skntlar sebebiyle yine Delhiye dnd (1152/1739) ve vey kardei Muhammed Hasann amcas air Sircddin Ali Han rznun yannda kalmaya ve Arapa, Farsa ve iir dersleri almaya balad. Baz kaynaklarda, bu dnemdeki hocalar arasnda bulunan Seyyid Sadet Alinin Mr Muhammedi Urduca (Rihte) iir yazmaya tevik ettii belirtilmekteyse de onu bu konuda ynlendiren kiinin Ali Han rz olduunu kaydeden almalar da bulunmaktadr (a.g.e., II, 508-509). Snn olan Ali Han rznun, i olmas sebebiyle kendisine kar olumsuz bir tavr sergilemesi veya bandan geen bir ak maceras yznden Ali Han rznun evinden ayrld. Bu arada karlat skntlar dolaysyla akl dengesi bozulmusa da tedavi sonucunda tekrar salna kavutu. Mr Muhammed yeni bir hmi ararken nce Riyet Ali Han, ardndan Nevvb Bahadr Cvid Han ve Dvn Mahnarain Raca Cagal Kior gibi ahslarn hizmetinde bulundu. Ndir ah ve daha sonra Ahmed ah Drrn tarafndan Delhinin yamaland gnlerde birka defa Delhiden ayrld, ancak gittii yerlerde istediini bulamaynca tekrar geri dnmeye mecbur oldu. Delhinin 1196 (1782) ylnda harap olmas zerine Nevvb safddevlenin davetiyle o dnemde en aaal gnlerini yaamakta olan Lekneve giderek hayatnn geri kalan ksmn bu ehirde geirdi ve burada vefat etti. Urdu iirinin byk statlarndan olup kaside, terciibend, terkibibend, rub gibi klasik iirin hemen btn alanlarnda eser veren Mr Muhammed asl ustaln gazel ve mesnevide gstermitir. Gazelde dier airlere nclk etmi, Glib gibi byk bir air dahi kendisinden etkilenmi ve onu stad olarak kabul etmitir. Gazellerinin dili akc ve sade olmakla birlikte bu sadeliin ardnda derin anlamlar sakldr. Bu ynyle onu Urducann eyh Sadsi olarak nitelendirenler de bulunmaktadr (Rm Bab Saksena, s. 154). Urdu edebiyatnn mesnevi trnde de nclk yapan Mr Muhammed, aka dair bir kssay Urducada mesnevi tarznda kaleme alan ilk air kabul edilir. Urdu dilinin gelimesine nemli katklar olan airin iirlerinde kulland Farsa terkipler ya da bunlarn Urduca karlklar zamanla halk arasnda beenilerek yaylmtr.

Eserleri. 1. Klliyyt- Nam-i Urd (Klliyyt-i Mr) (nr. bdet Birelv, Karachi-Lahor 1958). Alt adet Urduca gazel divan ile kaside, mesnevi, rub, terkibibend, terciibend ve vsuhtlar ihtiva eden bir eserdir. Kitapta Dery-y Ik, ule-i Ik, Mumelt- Ik, C-i Ik, Hb Hyl, ikrnme gibi mehur mesnevileri yer almakta, ayrca kk nazmlar, hicviyeler bulunmaktadr. 2. ikr-i Mr (nr. Abdlhak, Evrengbd 1928). Mr Muhammed Taknin kendi hayat hikyesini iermektedir. 1186da (1772) yazlan eser o dnemde meydana gelen olaylardan da bahsetmesi bakmndan tarih bir neme sahiptir. 3. Nikt-uar. Farsa kaleme alnan eserin yaklak 1165te (1752) tamamland tahmin edilmektedir. Urduca iir yazan airlerden bahseden en eski ve en nemli tezkirelerden biri olup eserde 103 airin ksa hayat hikyeleri ve iirlerinden semeler yer almaktadr. En son Mahmd lh tarafndan hazrlanarak baslmtr (Leknev 1984). Mr Muhammedin ayrca yaymlanmam Farsa bir divan ve kaynaklarda anlan bir divanesi vardr.

BBLYOGRAFYA

Hakm Ebl-Ksm Mr Kudretullah Ksm, Macma-i Naz (nr. Mahmd irvn), Lahor 1933, II, 229-254; M. Mustafa Han fte, Glen-i Br (nr. Kalb Ali Han Fik), Lahor 1973, s. 570-595; M. Hseyin zd, b- ayt, Lahor 1991, s. 171-193; Muhammad Sadiq, A History of Urdu Literature, London 1964, s. 94-101; Seyyid Muhammed Akl Rzv, Urd Menev k rti, Leknev 1983, s. 92-111; Mahmd Birlv, Mutaar Tr-i Edeb-i Urd, Lahor 1985, s. 70-74; Seyyid Ferzne, Nu-i Edeb, Lahor 1986, s. 31-43; Selm Ahtar, Urd Edeb k Mutaar Tarn Tr, Lahor 1986, s. 102-105; Ceml Clib, Tr-i Edeb-i Urd, Lahor 1987, II, 502-648; Nrlhasan Him, Dill k Debistn- ir, Lahor 1991, s. 155-161; Rm Bab Saksena, Tr-i Edeb-i Urd (trc. Mirz Muhammed Asker), Karai 1995, s. 135-160; J. A. Haywood, Mr Muammad Ta, EI (ng.), VII, 96-97; Seyyid Abdullah, Mr Ta Mr, UDM, XXI, 926-933. Halil Toker

MR SAD SULTAN GALYEV


(1892-1940 [?]) Mill komnizm akmnn balatcs, Asyadaki mslman Trkleri federal bir sosyalist devlet iinde birletirme almalaryla tannan Kazanl Trk dnce ve siyaset adam. Gnmzde zerk Bakrdistann Sterlitamak blgesinde ipayevo kynde dodu. Asl ad Mr Said Sultan (G)Aliolu olmakla birlikte Galiev olarak tannd. 1917 Bolevik htillinin drt bynden biridir (dierleri Lenin, Stalin, Troki). retmen olan babasnn ad Mr Said Haydar Ali, annesinin ad Aynilhayat Hanmdr. Hayatna dair bilgiler, daha ok 1923te kendisinin kaleme ald Ben Kimim balkl otobiyografisine dayanmaktadr (zbranny Trudi, s. 473-482; ayrca bk. Kakn, Destans Kuramc, s. 35-171). Ailesi Bakrdistann deiik blgelerinde bulunduktan sonra 1903te Krmskali kyne yerleti. Galiyev ilk renimini burada tamamlad. 1911de Kazanda Tatar Pedagoji Enstitsden mezun olunca retmenlie balad ve iki yl Bakrdistann muhtelif kylerinde retmenlik yapt. Ardndan istifa ederek Ufada bir ktphanede almaya balad. Bir taraftan da Rus edebiyat klasiklerinin bazlarn Tatarca ve Bakrtaya tercme ediyordu. 19111914 yllar arasnda Ufada yaymlanan Ufimskiy Vestnik gazetesinde yazd yazlarla devrim ve yenilikler hakkndaki dncelerini aklamaya balad. Gazetecilik mesleine Tatarca Torm (Ufa), Vakit (Orenburg), Koya, l (Petersburg), Sz (Kazan) gazeteleriyle Rusa Narodniy Uitel (Moskova), Kavkazskoe Slovo, Kavkazskaya Kopeyka (Bak) gibi gazetelerde Krmskali, KulkuBa, Kandemir, Timurleng, Sukhoy gibi takma adlarla yaymlanan yazlaryla devam etti. 1915te yeniden retmenlie dnd ve Bakdeki Tatar Kz Lisesinde alt. Bu srada milliyeti-sosyalist grleri belirginleti. Bak ehir Meclisinde ticaret vekili oldu. Bu dnemde Galiyevin ilk siyas faaliyeti, Ufada kurucular arasnda bulunduu militan Tatar rgt ile blgesindeki Ruslatrma ve hristiyanlatrma faaliyetlerine kar direnii rgtlemesi olmutur. I. Dnya Sava srasnda Tatar ve Bakrt askerlerini arlk ordusunda savamamaya aran faaliyetlerde bulundu. 1917 ubat devriminde Btn Rusya Mslman Hareketinin sol kanadnda yer ald ve Mslman Kongresi Yrtme Komitesi sekreterlii iin Moskovaya davet edildi. Mays 1917de Rusya Mslmanlar Kongresinde genel sekreterlie seildi. Ardndan Kazana giderek bu dnemde Tatar Trklerinin tek yetkili komitesi olan Molla Nur Vahidofun nderliindeki Mslman Sosyalist Komiteye dahil oldu ve ksa zamanda etkili bir konuma ulap Mslman Sosyalist Komite komiserliine getirildi. Bu arada Komnist Parti saflarnda hzla ykselerek Sovyet Milliyetler Komitesinin ikinci sekreteri oldu. Ayn zamanda bu rgtn resm yayn organ Jiznnatsionalnosteyin editrln yapmaya balad. Galiyevin 1919 ve 1920de dil-Ural Cumhuriyeti kurma projesi Lenin tarafndan ovenist eilimler tad gerekesiyle reddedildi. 1920 ylnda Zeki Velidi (Togan) ve bir grup nde gelen mslman aydnla Turan Federe Sosyalist Devleti oluturmay amalayan ttihat ve Terakk adl rgt kurdu. Ancak Sovyet devriminin gelecei ve komnist politikalar hususunda Moskovadaki Bolevik liderliiyle Sultan Galiyev arasndaki fikir ayrlklar belirginlemeye balad ve giderek

merkezleen Moskova ynetimi mslman halklarn beklentilerini kstlama yoluna gitti. Bu dnemde Moskovada Dou Emekileri Komnist niversitesinde hocalk yapmakta olan Galiyev, devrimin vaadleri konusunda hayal krklna uraynca muhalefetini aka ortaya koymaya balad. Jiznnatsionalnostey gazetesinde 1921de nerettii Mslmanlar Arasnda Din Kart Propagandann Mahiyeti balkl makalelerinde (makaleler ayrca kitap halinde yaymlanmtr, Metodyantireligioznoi propagandy sredi musulman, Moskova 1922) Boleviklerin slm ve din kart almalarn eletirmesi Stalin ile ilikilerini gerginletirdi (Galiyevin kendi hazrlad, btn grevleriyle sorumluluklarn ihtiva eden liste iin bk. Kakn, Sultan Galiyev ve Milli Komnizm, s. 309-310). 1923te burjuva milliyetisi olmak, Trkiye ve ran gibi lkelerde balantlar tesis ederek Sovyetlerin milletler politikasna kar faaliyette bulunmak gibi ithamlarla tutuklanarak yarglanan Galiyev ayn yl ierisinde devrime olan byk katklarndan dolay serbest brakld. 1923-1928 yllar arasnda bir taraftan teorilerini gelitirirken bir taraftan da rgtlenme faaliyetlerine devam edip Trkistan Sosyalist Partisini kurdu. Galiyev 1928de Turanc, kar devrimci ve Trokist gibi sulamalarla yeniden tutukland. Partisi tasfiye edildi, on yl alma kamp cezasna arptrlarak Sibiryada Solovki alma kampna gnderildi. Bundan sonraki kbeti hakknda farkl rivayetler bulunmaktadr. 1939da serbest kald bildirilen Galiyevin mslman cumhuriyetlerde ikameti yasakland iin Kazann gneyinde Kuybieve yerletiine, ancak 1940 veya 1941de idam edildiine inanlmaktadr. 1917 Bolevik htillinin ardndan Rusya merkezli Komnizme kar Turan sosyalist devleti ve smrgeler enternasyonali tezlerini gelitiren Sultan Galiyevin dncelerinde, tarihi ve olaylar deerlendirmede Marksizmi temel alan diyalektik materyalist bir bak as ne kmaktadr. Bununla birlikte onun fikr yapsnda dneminin kendi blgesindeki en belirgin anlay olan Ceddcilik ve Trklk-Turanclk hareketlerinin tesiri aka grlmektedir. Mslman bir kltr evresinde yetimesi ve kendi toplumunun skntlarn fiilen yaam olmasnn bu sentezde etkili olduunda phe yoktur. Nitekim bu sentez dolaysyla Marksizme ve sosyalizme getirdii yeni yorumlarla Rus komnistlerinden ayrlm ve ideolojik olarak evrensel bir geerlilikten ziyade milletlerin kendilerine has artlarnn uygulamada belirleyici olmas gerektiini savunmutur. Buradan hareketle mill sosyalizm veya nc dnya sosyalizmi denilen grlerini ortaya atan Galiyev, balangta fiilen katld Sovyet devriminin ardndan yaanan gelimeler zerine Rus proletaryas adna hareket eden devrim nderleri snfnn bir mddet sonra diktatrleeceini, bylece Rus tarz komnizmin beklenildiinin aksine baka halklar iin bask, yoksulluk ve kaos douracan, nihayet dalacan sylemitir. Sultan Galiyevin Rus tipi komnizmin kbeti hakkndaki deerlendirmesinde en belirgin olan anlay zellikle Stalinin kat merkeziyeti politikalarndan duyduu rahatszlktr. Sovyetler Birliinde Rusya dndaki cumhuriyetlerin eit artlarda kabul edilmeyip iradelerinin kstlanmas demek olan bu yaklamn mslman Trk halklar arasnda baarl olamayacan savunan Galiyev, mslman topluluklarda da devrimi tamamlayabilmek iin hem eitlie hem de halkn din, gelenek ve yaayna saygl olunmas gerektiini belirtiyordu. Bunun yannda Galiyevin en ok bilinen farkll, Lenin ve Stalinin dnya proleter devrimi iin Avrupa proletaryasna ykledii rol ve beklenti zerine olan eletirel grleridir. Bu yaklamn Asya halklarnn zel durumunu gz ard etmesi Galiyev ile dier liderler arasndaki temel ayrlk noktasn oluturmu, Galiyev, Marksizmin temel dinamii olan ezen-ezilen

diyalektiinde evrensel anlamda ezilenlerin Bat proletaryasndan ziyade smrlen uluslar olduu tezini (smrge enternasyonali) ortaya atmtr. Ona gre Avrupa burjuvazisi bu uluslar ezerek elde ettii gle kendi proletaryasnn btn isteklerini karlayabildii iin Batda devrim olmas imknszd. nemli olan nokta Baty besleyen smrgeleri smrden kurtarmakt ve Bat kapitalizmi ancak byle kertilebilirdi. Galiyevizm olarak da deerlendirilen smrgeler enternasyonali tezi genel anlamda iki aamal bir programd. lk aamada srasyla Tatar-Bakrt Devleti, Trkistan Cumhuriyeti ve Turan Federal Halklar Sosyalist Cumhuriyeti tesis edilecek, daha sonra Azerbaycan ile Altay ve uva blgesindeki Trk topluluklar dahil edilerek Sovyetler Birliindeki btn mslman ve Trk halklarnn siyas birlii tamamlanacak, ikinci aamada ise benzer birliklerini oluturmu btn dnyann mazlum halklarnn smrgeler enternasyonali gerekletirilecekti. Kendi ifadesine gre on alt yanda ateist olan Galiyevin mslman halklar arasnda devrimin tamamlanmas srecinde sosyal bir gereklilik olarak benimsedii slmiyet hakkndaki deerlendirmelerini Jiznnatsionalnostey dergisinde yaymlad iki makalesinden takip etmek mmkndr. Galiyev burada bir taraftan mslman toplumlarda din kart bir tavrla deiimin mmkn olamayacan ileri srerken dier taraftan sosyalizm sz konusu olunca bir din olarak slmn insanlar arasnda adalet ve eitlie verdii nemin, demokratik mesajnn ve Batda sanldnn aksine yeniliklere ak karakterinin gz ard edilmemesi gerektiini vurgulamtr. 1917 Bolevik htillinin ardndan dnyann her tarafndan -Galiyevin de ders verdii-Komnist niversitesinde eitim iin Rusyaya gelen genler vastasyla nc dnyada gelien kmnist hareketlerinde belirli bir etkisi bulunan Galiyevin Trkiye Komnist Partisinin kurucusu Mustafa Suphi ile de yakn irtibat bulunuyordu. Bu ba Trkiyedeki sol izgi ierisinde Kemal Tahir, evket Sreyya Aydemir gibi isimlerle devam etmi, ancak daha sonra Trkiyede farkl bir komnist izgi gelitii iin Sultan Galiyev ve dnceleri yakn zamanlara kadar ihmal edilmitir. Sovyetler Birliinin dalmasnn ardndan Sultan Galiyevle ilgili almalarda dnyada ve Trkiyede bir younluk gzlenmektedir. Galiyevin konumalarn ve yazlarn ihtiva eden almalar 1992 ve 1998de yaymlanmtr (Sultan-Galiev, Stati, Vstupleniya, Dokument, Kazan 1992; zbranny Trudi, Kazan 1998). Ayrca Rusya devlet arivlerinde bulunan Galiyev hakkndaki btn belgeler de neredilmitir (Neizvestnyi Sultan-Galiev: Rassekrechennye dokumenti i materialy [ed. B. F. Sultanbekov - D. R. Sharafutdinov], Kazan 2002). Trkiyede Halit Kakn, Rusa ve ksmen Tatarca olan Galiyev klliyatnn seilmi blmlerini tercme ettirerek yaymlamtr (bk. bibl.).

BBLYOGRAFYA

Sultan-Galiev, zbranny Trudi, Kazan 1998; Aclan Saylgan, SSCB ve Sultan Galiyev, Ankara 1965; A. A. Bennigsen - S. E. Wimbush, Muslim National Communism in the Soviet Union; A Revolutionary Strategy for the Colonial World, Chicago 1979; A. A. Rorlich, The Volga Tatars: A

Profile in National Resilience, Stanford 1986; a.mlf., Mirsaid Sultan Galiyev ve Mill Komnizm (trc. Blent Kene), Trkler (nr. Hasan Celal Gzel v.dr.), Ankara 2002, XVIII, 837-842; Renad Muhammedi, Srat Kprs: Sultan Galiyev (trc. Mustafa ner), stanbul 1993; Erol Kaymak, Sultan Galiyev ve Smrgeler Enternasyonali, stanbul 1993; A. Bennigsen - C. L. Quelquejay, Sultan Galiyev ve nc Dnya Devriminin Babas (trc. T. Ahmet enslay - Erden Akbulut), stanbul 1995; M. Yamauchi, Sultan Galiyev: slam Dnyas ve Rusya (trc. H. Matsutani), stanbul 1998; Mehmet Bedri Gltekin, Sultan Galiyev Eletirisi, stanbul 1999; Ouz aban Duman, Dou-Bat Meselesi ve Sultan Galiyev, stanbul 1999; a.mlf., Sultan Galiyevde Medeniyet Tartmalar, Milliyetilik, Sosyalizm ve Din, slmiyt, V/2, Ankara 2002, s. 101-116; Rafael Muhammetdinov, Bolevizm, Milli Komnizm ve M. Sultan Galiyev Fenomeni, Trkler (nr. Hasan Celal Gzel v.dr.), Ankara 2002, XVIII, 843-847; Halit Kakn, Sultan Galiyev ve Milli Komnizm, stanbul 2003; a.mlf., Destans Kuramc Sultangaliyev, stanbul 2004; Necdet Ekinci, Trk-Turanc Bir Komnist; Sultan Galiyev, Yeni Trkiye, sy. 46, stanbul 2002, s. 423-435. Azmi zcan

MR YAHY KAZVN
(bk. KAZVN, Mr Yahy).

MR
(bk. CEDEL).

MRAC
() Hz. Peygamberin Mescidi Harmdan Mescidi Aksya, oradan da ge yapt yolculuu ifade eden terim. Szlkte yukar kmak, ykselmek anlamndaki urc kknden tremi bir ism-i let olan mirc kelimesi yukar kma vastas, merdiven demektir. Terim olarak Hz. Peygamberin ge ykseliini ve Allah katna kn ifade eder. Olay, Mescidi Harmdan Mescidi Aksya gidi ve oradan da ykseklere k eklinde yorumlandndan kaynaklarda daha ok isr ve mirac eklinde geerse de Trkede mirac kelimesiyle her ikisi de kastedilir. slm kaynaklarda genellikle ele alnd ekliyle mirac hadisesi iki safhada meydana gelmitir. Resl-i Ekremin bir gece Mescidi Harmdan Mescidi Aksya yapt yolculua isr, oradan gklere ykselmesine mirac denilmitir. Literatrdeki bu ayrm her iki terimin naslarda zikredilmesinden ileri gelmektedir. Sery (geceleyin yrme, gece yolculuu yapma) kknden treyen isr Kuranda mzi sgasyla yer alm ve sreye ad olmutur. Buna gre Allah, kudretinin iaretlerini gstermek iin kuluna (Hz. Peygamber) Mescidi Harmdan evresi mbarek klnan Mescidi Aksya geceleyin bir seyahat yaptrmtr (el-sr 17/1). Mirac kelimesi Kuranda gememekle birlikte oul ekli olan meric ykselme dereceleri mnasnda Allaha nisbet edilmitir (el-Meric 70/3). Ayrca merdiven anlamnda meric bir yette ve urc kknden tremi fiiller eitli yetlerde yer almaktadr (M. F. Abdlbk, el-Mucem, arc md.). Semaya ykseli tasavvuru eski Hint ve ran mitolojileriyle dier dinlerde de mevcuttur. Yahudi geleneinde drs, brhim, Ms ve y gibi peygamberlerle baz tarih ahsiyetlerin yeryznden ilh lemlere ktna inanlr. zellikle melek Yahoel tarafndan semav bir vastayla bulut iinde ge ykseltilen Hz. brhimin rabbinin tahtn mahede ediiyle ilgili tasvirlere sonraki yahudi literatrnde rastlanmaktadr. Hristiyanlk inancna gre Hz. s armha gerildikten sonra mezarndan kp ilh leme ykselmitir (Matta, 28/1-7; Markos, 16/19). Ayrca Pavlusun Kudse doru giderken melek eliinde ge yolculuk yapt rivayet edilir (Gndz v.dr., s. 59-60). Hadis kaynaklar ile siyer ve delil kitaplarnda isr ve miracla ilgili birok rivayet mevcuttur. Buhr ve Mslimde yer alan rivayetlerin ortak noktalarna gre olay u ekilde cereyan etmitir: Bir gece Reslullah, Kbede Hicr veya Hatm denilen yerde iken -baz rivayetlerde uykuda bulunduu srada veya uyku ile uyanklk aras bir halde-Cebril geldi; gsn at, zemzemle ykadktan sonra iine iman ve hikmet doldurup kapatt. Burak adl binee bindirip Beytlmakdise gtrd. Resl-i Ekrem Mescidi Aksda iki rekat namaz klp dar ktnda Cebril biri st, dieri arap dolu iki kap getirdi. Reslullah st dolu kab seince Cebril kendisine ftrat setin dedi, ardndan onu alp dnya semasna ykseltti. Semalarn her birinde srasyla dem, s, Ysuf, drs, Hrn ve Ms peygamberlerle grt; nihayet Beytlmamrun bulunduu yedinci semada Hz. brhimle bulutu. Sidretl-mnteh denilen yere vardklarnda yazc meleklerin kalem czrtlarn duydu ve Allahn huzuruna kt. Burada Cenb- Hak elli vakit namaz farz kld. Dnte Hz. Ms, elli vakit namazn mmetine ar geleceini syleyip Allahtan onu hafifletmesini istemesini tavsiye etti. Namaz be vakte indirilinceye kadar Hz. Peygamberin huzr-i ilhye mracaat ve Ms ile diyalogu devam

etti (Buhr, alt, 1, Tevd, 37, Enbiy, 5, Bedl-al, 7, Menb, 24, Menblenr, 42; Mslim, mn, 259, 262-263, Feil, 164; deerlendirme iin a.bk.). Bir rivayete gre Resl-i Ekreme miracda Bakara sresinin son yetleri indirilmi ve Allaha ortak komayanlarn affedilecei mjdesi verilmitir (Msned, I, 422; Mslim, mn, 279). Ancak baz yetlerin ayr olarak nzil olmasnn Kurann Cebril tarafndan indirilmesi gereine aykr decei ve bu tr rivayetlerin yetlerin faziletine hamledilmesi gerektii belirtilmitir (Akpnar, sy. 1 [1996], s. 95-101). Miracla ilgili rivayetlerde baz farkllklar mevcuttur. Mesel sahih rivayetlerin bir ksmnda dorudan Mescidi Harmdan semaya ykseli anlatlr (Buhr, alt, 1; Tevd, 37; Enbiy, 5; Bedl-al, 7). Ancak isr ve miracn ayn gecede gerekletii kabul edilip rivayetlerin btn gz nne alndnda Resl-i Ekremin Mescidi Aksya urad ve burada ilerinde brhim, Ms ve snn da bulunduu peygamberler topluluuna namaz kldrd anlalmaktadr (Mslim, mn, 259; bn Him, II, 37-38). Dier baz haberlere gre de Reslullah olay Mekkede haber verdii zaman Kurey kabilesi kendisini yalanlayp Mescidi Aks hakknda sorular sorunca Allah ona mescidi gstermi ve bylece sorulara cevap vermitir (Msned, I, 309; Buhr, Menbl-enr, 41). Miracla ilgili haberlerde mevcut ayrntl tasvirler arasnda (mesel bk. Beyhak, II, 362, 398) zayf rivayetlerin bulunduu bildirilmektedir (bn Kesr, Tefsrl-urn, III, 22). Kaynaklarda miracn vukuu hakknda baz tarihler verilmekle beraber (Nveyr, XVII, 283-284; Kastalln, VI, 3-4) en sahih kabul edilen rivayet bunun mslmanlarn Birinci ve kinci Habeistan hicretlerinden sonra, Hz. Hatice ve Eb Tlibin vefatlarn takip eden dnemde hicretten bir yl nce meydana geldii eklindeki nakildir (bn Kesr, es-Sre, II, 93, 107). Reblevvel veya ramazan ayndan bahseden rivayetler varsa da mslmanlarn ounluu mirac Receb aynn 27. gecesinde kutlamaktadr. Mirac hadisesinde nemli yer igal eden Mescidi Aksnn hangi mescid olduu hususunda yetlerde aklama yaplmam, sadece evresinin mbarek klnd belirtilmitir. Mescidi Aksnn uzak mescid anlamna geldii halbuki Kuranda Filistin iin ednel-arz (en yakn yer) ifadesinin kullanld (er-Rm 30/3) belirtilerek Mescidi Aksnn semav bir mescid olmas ihtimali zerinde durulmakla birlikte (Muhammed Hamdullah, I, 93), hem tarih veriler hem de yetteki ifadeler dikkate alndnda sz konusu mbedin tarih bir gerekliinin bulunduu anlalmaktadr. O dnemlerde mescidin mevcut olmamas daha nceleri Kudste Mescidi Aksnn bulunmadn gstermedii gibi Mescidi Aksnn mslmanlarn ilk kblesi olduu da bilinen bir husustur. Bir hadiste de belirtildii gibi Reslullah dnemindeki Kbe Hz. brhimin kurduu binadan farkldr (Buhr, ac, 42; Mslim, ac, 398-405). yle anlalyor ki semav dinlerde tevhid inanc asndan ibadetlerin ifas srasnda mminlerin yneldii mekn (kble) bir ama deil bir aratr. Bu meknn zerindeki binann yzyllar iinde yklp yeniden yaplmas veya zaman zaman mevcut olmamas meknn mnev konumunu etkilemez. sr ve miracn mahiyetine ynelik en nemli tartma onun bedenen mi yoksa ruhen mi gerekletii konusundadr. Kelm ve hadis limlerinin ou olayn bedenen ve uyank halde gerekletii grn benimsemitir. Buna gre yette geen abd kelimesinden ruhbeden btnlyle Hz.

Peygamber kastedilmektedir; yetin zhirini tevil etmeyi gerektiren bir sebep yoktur. yetin bandaki tenzih (sbhne) ifadesi de olayn azametine iaret eder. sr ve mirac ryada gereklemi olsayd bu sradan bir hadise olur, Kureyliler de onu inkr etmezdi. Ayrca, Sana gsterdiimiz rya-y ... insanlar iin bir imtihan vesilesi yaptk melindeki yette (el-sr 17/60) yer alan rya kelimesi gzle grmeyi ifade eder; eer uyku halinde grlen ryay belirtseydi bu bir imtihan vesilesi saylmazd. Abdullah b. Abbasn kelimenin gzle grme demek olduunu vurgulamas da (Buhr, Menbl-enar, 43; Tefsr, 17/9) bu yorumu destekler. sr ve mirac konusunda Hz. ie ve Muviye b. Eb Sfyndan rivayet edilen farkl yorumlar da deerlendiren limler sz konusu rivayetlerin hadis teknii asndan problemler tadn ileri srmtr (Kurtub, X, 208; Kestel, s. 174-175; Mustafa Sabri, IV, 199). Miracn ruh ve bedenle gerekletiini savunanlar bu hususta baz akl deliller de getirmeye almlardr. Fahreddin er-Rz, gne ve gezegenlerin byk ktlelerine ramen ok hzl hareket edebildiklerini syleyerek Allahn dilemesi halinde baka bir varln da benzeri bir hza ulamasnn mmkn olduunu ileri srer. Ona gre Hz. Peygamberin miraca ykselii ihtimal d grlrse Cebrilin iniine de ayn ekilde bakmak gerekir (Meftul-ayb, V, 542). slm filozoflar, gk cisimlerinin nfuz edilmesi imknsz ktleler halinde oluundan hareketle miracn bedenen gereklemesine itiraz etmilerse de bu itirazlar tutarsz bulan kelmclar btn cisimlerin ayn zellikte ve yapda olduunu, bir cisim iin geerli olan durumun dierleri iin de geerli saylacan syler (Teftzn, s. 174-175). Miracn bedenen meydana geldiini temellendirme srasnda kelmclar konunun daha ok Allahn irade ve kudreti dahilinde oluuna arlk vermitir. Bu erevede yaplan yorumlar meseleyi insan aklnn anlayabilecei bir seviyeye indirgemeye dayanmaktadr. Ancak mucize anlamnda ilh yetlerden olan bu hadiseyi tamamen akl ereveye sokmak kolay deildir (Elmall, V, 3150). srnn ruhen gerekletii grn benimseyen limler Hz. ienin, Reslullahn bedeni yerinden ayrlmam, o ruhuyla yolculuk yapmtr ve Muviyenin, sr Allahtan gelen sadk bir ryadan ibarettir eklindeki beyanlar ve Hasan- Basrnin bu gre itiraz etmemesini delil kabul etmilerdir (bn shak, s. 275; bn Him, II, 40-41). Bu limlere gre Buhr ve Mslimde yer alan, uyku ile uyanklk aras bir halde iken, yatamda uzanm yatyorken, uyurken eklindeki ifadeler de bunu gstermektedir (yk.bk.). yette geen abd kelimesi de sadece ruhu anlatr, zira insan bedeninin unsurlar devaml deitii halde deimeyen ruhtur. srnn ruhen gereklemesinin olaan st bir hadise saylamayaca iddiasna da temas eden bu gr sahipleri miracn fevkalde bir hadise olup her ruha nasip olmadn belirtirler (Fahreddin er-Rz, IV, 544-545). Bunlarn en nemli delili ise sr sresinin 60. yetinde geen rya kelimesidir. yet isr olayyla ilikilendirilerek ryann gzle grmeyi deil dte grmeyi ifade ettii sonucuna varlmtr (Syt, s. 55). bn Kayyim el-Cevziyye miracn ryada gereklemesiyle ruhen gereklemesi arasndaki farka dikkat eker. Ona gre Hz. ie ve Muviye bu olayn uykuda deil ruhen vuku bulduunu sylemilerdir. Uyuyan kimsenin grdkleri uyankken duyularyla alglad eylerin rneklerinden ibaret olur; bylece gkyzne karldn grr, ancak ruhu ykseltilmez. Reslullahn ykseltildiini kabul eden iki gruptan biri ruh ve bedenle, dieri ise bedeni olmadan ruhuyla miraca ktn sylemitir. kinci grup miracn uykuda gerekletiini ileri srmemi, ruhun bizzat yolculuk yaptn kastetmitir (Zdl-med, III, 40). Mirac ruhan olarak yorumlayan ah Veliyyullah edDihlev ise ruh lemiyle madd lem arasnda balayc bir lemin (berzah) bulunduunu, miracn da bu lemde bir yolculuk olduunu

belirtmitir (ccetullhil-blia, I, 115-116). ada birok mellif de isr ve miracn ruhen gerekletii kanaatindedir. Miracn beden olduunu ileri srenlerin delillerini zayf bulan ibl Numn, sr sresinin ilk yetinde yer alan abd kelimesinin ruha atfedilebileceini syler. Ona gre insan bedeni her an deiiklie uramaktadr, kalc olan ruhtur. Ayrca mirac olaynda geen Mescidi Aksnn dndaki mekn ve hadiseler bu varlk alanna deil ruhan leme aittir. Dolaysyla bu tecrbe ruhun madd unsurlardan syrlarak melekt lemine yapt bir yolculuktur. sr sresinin 60. yetinde sz konusu edilen ryann insanlar iin bir imtihan vesilesi olarak gsterilmesi de iblye gre miracn uyank halde gereklemesini zorunlu klmaz. Zira bir eyin imtihan konusu yaplmas onun mutlaka olaan st saylmasn gerektirmez (slm Tarihi: Asr- Sadet, II, 438-444). Muhammed Hamdullah da rivayetlerde geen, Uyku ile uyanklk aras bir durumda idim ifadesinden hareketle bu seyahatin Hz. Peygamberin tam uur halinde, fakat ruhunun hkimiyeti altnda gerekletiini syler (slm Peygamberi, I, 92). Kaynaklarda isr ve miracn Hz. Peygamberin hayatnda ka defa gerekletii meselesi de nemli bir yer tutmaktadr. Bunun sebebi rivayetlerde ortaya kan tarih, tasvir ve bilgi farkllklardr. Bazlarna gre isr biri uyankken dieri de uyku halinde olmak zere iki defa meydana gelmitir. Dier bir gr her ikisi de uyank olduu halde bedenle gerekletii ynndedir. Bunlardan ilki Mescidi Aksya, dieri nce Mescidi Aksya, oradan da semaya kadar olandr. Bir ksmna gre ise defa veya daha fazla meydana gelmi, bunlarn biri ruh ve bedenle uyankken, dierleri uyku halinde olmutur. srnn bir defa uyankken bedenle, miracn ise bir defa ruhen gerekletii telakkisi de mevcuttur. Ancak ounluun gr her ikisinin de ayn gecede vuku bulduu ynndedir (bn Ebl-z, s. 85-86; bn Hacer, VII, 238; Syt, s. 54-55). bn Kayyim el-Cevziyye, ihtilfn farkl rivayetlerin lafzlarna taklp kalan zayf nakilcilerden ileri geldiini syledikten sonra miracn birden fazla vuku bulduu kabul edilirse her defasnda elli vakit namazn farz klnmasn aklamann mmkn olmadn kaydeder (Zdl-med, III, 42). Hz. Peygamberin miracda Allah grp grmedii meselesi, onun sidretl-mntehda iki yay ucu aral kadar (kbe kavseyn) Allaha yaklatn ve Onu grdn bildiren yetlere dayanr (enNecm 53/7-14). Bu yetlerde sz konusu edilen yaklamann kimlerin arasnda meydana geldii ve Resl-i Ekremin kimi grd hususu iki ekilde anlalmaktadr. Sahbeden Hz. ie, Abdullah b. Mesd, Eb Zer el-Gfr, Eb Hreyre; tbinden Mchid b. Cebr, Hasan- Basr, Katde b. Dime, Reb b. Enes ve mfessirlerin ou yaklama hadisesinin Hz. Peygamber ile Cebril arasnda gerekletiini kabul eder (Taber, XXVII, 44-45; bnl-Cevz, VIII, 66). Dier gr ise yaklamann dorudan Allahla Resl-i Ekrem arasnda meydana geldii eklindedir. Enes b. Mlikten erk b. Abdullah yoluyla gelen mirac rivayeti buna delil tekil etmektedir (Buhr, Tevd, 37). Ancak hfzas zayf olduu bilinen erkin nakledilen metni tam koruyamad bilinmektedir (bn Hacer, XII, 492). Rivayetlerde sidretl-mntehya sadece peygamber ve meleklerin ulaabildii ve oray gemenin yalnz Reslullaha mahsus olduu kaydedilir (Syt, s. 76). Ancak slm limleri, Allah ile Resul arasnda byle bir yaknlamann aka tecessme dellet ettiini ve ilgili metinlerin zapt doru olsa bile zhir mnalaryla kabul edilemeyeceini belirtmilerdir. Allahn Peygambere veya Peygamberin Allaha yaklamas mekn ve mesafe kavramlaryla deil Resl-i Ekremin derece ve makamnn ykselmesi, duasnn kabul ve eitli nimetlere mazhar klnmasyla aklanmaldr (Kd yz, I, 205). Bu yaklamann mirac gecesinde

gereklemesi ihtimaline bal olarak o gece Hz. Peygamberin Allah grp grmedii konusunda da gr ayrl meydana gelmitir. Ryeti kabul etmeyenlerin banda Hz. ie ve Abdullah b. Mesd gelmektedir. Rivayete gre Eb Zer el-Gfr Reslullaha, Rabbini grdn m? diye sormu, Reslullah da, O bir nurdur, nasl grebilirim? demitir (Mslim, mn, 291-292). Hz. ie, Muhammedin rabbini grdn ileri sren kimsenin Allaha iftira etmi olacan sylemi, grmeyle ilgili yetleri de (en-Necm 53/13-14; et-Tekvr 81/23) Reslullahn, O grlen sadece Cibrl idi hadisiyle aklamtr (Buhr, Bedl-al, 7; Mslim, mn, 283, 287). Hz. ie, Allahn -bu lemde-grlemeyeceine dellet eden iki yeti de (el-Enm 6/103; e-r 42/51) delil olarak zikretmitir. Ryeti savunanlar grmenin ekli hususunda farkl yorumlar yapmlardr. Bir ksm Hz. Peygamberin rabbini kalp gzyle, bir ksm da beden gzyle grdn ileri srmtr (Mslim, mn, 284, 285). Bu konudaki ilh beyanlarn balam ve onlarn ilk nzil olan yetler arasnda bulunduu hesaba katldnda yaklama ve grmenin Cebrilin kendisi ve onun vahiy getirmesiyle ilgili olduu anlalr. Necm sresi sr sresinden nce nzil olduuna, isr ve mirac da ayn gecede meydana geldiine gre yaklama ve grmeyi ilgilendiren yetle mirac olay dorudan balantl deildir (Elmall, V, 3152). lgili yet ve hadislerden isr ve miracn bedenen veya ruhen gerekletii sonucunu karmak mmkndr. Ancak bata Buhr ve Mslim olmak zere mteber kaynaklarda yer alan hadiseler iinde Hz. Peygamberin gsnn yarlmas, buraka bindirilerek yedi kat semaya ve tesine gtrlmesi, st ve arap kadehlerinden birini tercih etmesinin istenmesi, elli vakit namazn bee indirilmesi gibi hususlarn ortaya konulu biimi miracn ruhen gerekletii grn desteklemektedir. Mirac, kelm limleri tarafndan mcize olarak kabul edilmekle birlikte kelm eserlerinin birounda olayn Hz. Peygamberin hiss mcizeleri arasnda zikredilmemesi dikkat ekicidir. te yandan hiss mcizelerin vuku buluunun amac asndan insanlar tarafndan mahede edilmesi gerekirken mirac sadece Reslullahn mahedesi olup Kuran ve hadisin haber vermesiyle bilinmektedir. Mcizenin tanm ve nbvveti ispat etme fonksiyonu ynnden bakldnda miracn, klasik mcize lleri dnda Hz. Peygamberin mnev dnyasnda gerekleip itminan ve g veren olaan st bir hadise nitelii tad anlalr. Resl-i Ekremin amcas Eb Tlib ile hanm Hz. Haticenin vefatnn, ayrca madd ve mnev eziyetlere mruz kald Tif seferi dnnn ardndan gerekleen mirac olaynn ona Allah tarafndan lutfedilen mnev bir destek olduu aktr. Bu ilh lutfun, son nebnin getirdii mesajn Mescidi Aksda kendilerine namaz kldrd ve semalarda grt peygamberlerin mesajlarn ihya edecei ve hak dinin btn dinlere hkim olaca (el-Feth 48/28) eklinde yorumlanmas hem naslar hem tarih asndan isabetli grnmektedir. Gerek Kuranda gerekse kavl ve fiil snnette namazn din hayattaki neminin srarla vurguland bilinmektedir. ftitah tekbirinden sonra kulun Allaha hitap etmesiyle balayan namaz zhir eklinin tesinde btn konumuyla mminin ruh mirac saylmaktadr. Nitekim Gazzl yda, namazn zhir ynn anlattktan sonra derun-mnev hayat gelitiren zelliine de geni yer ayrm, bu arada psikolojik muhtevann (huzr- kalb) sadece Allaha ynelik olmasna arlk vermitir (I, 211227). Bu adan namazn mminin mirac olduu eklindeki deerlendirmenin doruluu ortaya kmaktadr. sr ve mirac olay baz teliflere konu olmutur. Bunlar arasnda Eb ekr es-Slim (Kefunn, II, 1460) ve Abdlkerm el-Kueyrnin (Kahire 1964) Kitbl-Mirc, bnl-Cevznin

atl-mirc (Sleymaniye Ktp., ehid Ali Paa, nr. 2729), Abdlkdir-i Geylnnin esSircl-vehhc f leyletil-mirc (stanbul 1312), bn Dihyenin el-btihc f edil-mirc (Kahire 1417/1996), bn Hill el-Makdisnin ktifl-minhc f edil-mirc (Brockelmann, GAL, I, 136), Celleddin es-Sytnin el-yetl-kbr eru atil-isr (nr. Muhammed Abdlhakm el-Kd, Kahire 1989), Nreddin el-chrnin en-Nrl-vehhc fil-kelm alelisr vel-mirc (Beyrut 1424/2002), Muhammed Emn el-Krdnin avs-sirc f fali receb ve atil-mirc (Kahire 1327), M. sm Kksaln Mirac Gecesi (Ankara 1955), Fazl Hasan Abbasn el-Minhc: Nefet minel-isri vel-mirc (Amman 1407/1987), Ms Muhammed elEsvedin el-sr vel-mirc (Kveyt 1989), Amr Abdlmnimin e-af min atil-isr vel-mirc (Tanta 1413/1993) ve Sleyman Mollaibrahimolunun Mirac Gerei (stanbul 1991) adl eserleri saylabilir.

BBLYOGRAFYA

Rgb el-sfahn, el-Mfredt, sry, arc md.leri; Lisnl-Arab, sry, arc md.leri; M. F. Abdlbk, el-Mucem, sry, arc md.leri; Msned, I, 309, 422; III, 120; Buhr, alt, 1, 81, Tevd, 37, Enbiy, 5, Bedl-al, 7, Menb, 24, Menbl-enr, 41, 42, 43, Tefsr, 17/9, ac, 42; Mslim, mn, 259, 262-263, 279, 280, 283, 284, 285, 287, 291-292, Feil, 164, ac, 398-405; bn shak, es-Sre, s. 275; bn Him, es-Sre, II, 36-52; Taber, Cmiul-beyn, XV, 5, 16-17; XXVII, 44, 45; Ear, el-bne (nr. Abbas es-Sabb), Beyrut 1414/1994, s. 42, 53; Mtrd, Kitbt-Tevd (nr. Bekir Topalolu - Muhammed Arui), Ankara 1423/2003, s. 317-319; Bklln, et-Temhd, Beyrut 1414/1993, s. 156-157; Hkim, el-Mstedrek (At), III, 62; Kd Abdlcebbr, el-Mun, XVI, 419; Abdlkhir el-Badd, Uld-dn, Beyrut 1401/1981, s. 165, 182-183; Cveyn, el-rd (Temm), s. 74-75; Beyhak, Deliln-nbvve (nr. Abdlmut Kalac), Beyrut 1405/1985, II, 354-406; Gazzl, y, Beyrut 1417/1997, I, 203227; Nesef, Tebratl-edille (Salam), I, 487, 491, 493-494, 503; Zemaher, Essl-bela, Beyrut 1989, s. 294-295; Kd yz, e-if, Beyrut 1409/1988, I, 177-205; bnl-Cevz, Zdlmesr, VIII, 66, 68-69; Fahreddin er-Rz, Meftul-ayb, V, 541-545; Kurtub, el-Cmi, X, 208; XVII, 88-91; Nevev, eru Mslim, III, 209-232; Nveyr, Nihyetl-ereb, XVII, 283-284; bn Seyyidnns, Uynl-eer, Beyrut, ts. (Drl-marife), I, 147-148; bn Kayyim el-Cevziyye, Zdl-med, Beyrut 1992, III, 34-42; bn Kesr, Tefsrl-urn, III, 1-24; a.mlf., es-Sre, II, 93112; bn Ebl-z, erul-Adeti-aviyye (nr. Abdullah et-Trk - uayb el-Arnat), Beyrut 1408/1987, s. 84-91; Teftzn, erul-Aid, stanbul 1313, s. 174-175; bn Hacer, Fetul-br (Hatb), VII, 237-259; XII, 492; Kestel, iye al eril-Aid, stanbul 1966, s. 174-175; Syt, el-yetl-kbr eru atil-isr (nr. M. Abdlhakm el-Kd), Kahire 1989; Kastalln, rds-sr, Beyrut 1990, VI, 3-4; ah Veliyyullah ed-Dihlev, ccetullhil-blia (nr. M. erf kker), Beyrut 1992, I, 115-116; Abdllatif el-Harpt, Tenul-kelm, stanbul 1330, s. 305-311; Elmall, Hak Dini, V, 3142-3186; Muhammed Hamdullah, slm Peygamberi (trc. M. Said Mutlu), stanbul 1966, I, 92, 93; ibl Numn, slm Tarihi: Asr- Sadet (trc. mer Rza Dorul), stanbul 1974, II, 419-444; Mustafa Sabr, Mevfl-al, Beyrut 1992, IV, 199-208; M. Zhid Kevser, Malt, Kahire 1994, s. 486-490; inasi Gndz v.dr., Dinlerde Ykseli Motifleri ve slmda Mira, Ankara 1996; Muhammed Esed, Kuran Mesaj (trc. Cahit Koytak - Ahmet Ertrk), stanbul

1997, s. 1337-1339; H. Busse, Jarusalem in the Story of Muhammads Night Journey and Ascension, Jerusalem Studies in Arabic and Islam, XIV, Jerusalem 1991, s. 1-40; Ali Akpnar, Mirac Gecesi Hz. Peygambere Verildii Sylenen yetlerle lgili Baz Mlahazalar, Cumhuriyet niversitesi lhiyat Fakltesi Dergisi, sy. 1, Sivas 1996, s. 95-101; J. van Ess, Vision and Ascension: Surat al-Najm and its Relationship with Muhammads Miraj, Journal of Quranic Studies, I/1, London 1999, s. 47-62. Salih Sabri Yavuz

MRCYYE
() slm edebiyat ve sanatlarnda Hz. Peygamberin miracn konu alan eserlerin genel ad. Mirac mcizesi hemen btn mslman milletlerin medeniyetlerine edebiyat, msiki, minyatr, hat ve kitap sanatlar bakmndan kuvvetle yansmtr. Ancak bu konudaki eserlerin mirciyye veya mircnme adyla daha ok ranllarla Trkler tarafndan ortaya konulduu, en ok eserin verildii edebiyat alann minyatr, hat ve kitap sanatlarnn takip ettii, msikinin ise sadece Osmanllarda mevlid gibi bir form oluturduu grlmektedir. Baz airlerin, Kb b. Zheyrin adetl-brde iinde yer alan miracla ilgili on bir beyti gibi Hz. Peygamber hakknda yazdklar manzumelerde konuya temaslar dnda -Osmanl sahasnda bilinen bir iki rnek de istisna edilirse-Arapa eserler edeb olmaktan ok mirac din ilimler asndan ele alan kitaplardr. mam Gazzlden itibaren bir ksm Abdlkdir-i Geyln, Muhyiddin bnl-Arab gibi mutasavvflarn kaleminden km bu eserler deiik adlar tar (Akar, Trk Edebiyatnda Manzum Mircnmeler, s. 91-93, 408-410). Fars edebiyatnda mirac edeb eserlerin konusu olarak dikkat eker. Bunlarn mstakil olanlarndan ok Nizm-i Gencevnin amsesi, Ferdddin Attrn lhnme ve Esrrnme mesnevileri, Molla Cm, Hseyin Viz-i Kif gibi sanatkrlarn deiik eserlerinin iinde yer alan rnekleri tannmtr (a.g.e., s. 93-95, 411-412). Mellifi mehul mstakil bir eser olan 671 beyitlik Mircnme ise baslmtr (Tahran, ts.). Trk Edebiyat. Mirac Trke eserlerde oka ilenmitir. Mstakil olanlarn dnda siyer ve mevlidlerle mucizt- neb gibi eserlerin, Muhammediyye ve Garibnme gibi kitaplarn birer blm de miraca ayrlmtr. Ayrca divanlarla din d mesnevilerde bu konuda iirlere yer verilmesi bir gelenek halini alm, zamanla kasidelerin mirciyye, mesnevilerin ise miracnme adyla anld zengin bir edeb tr olumutur. Konunun genellikle din kaynaklara dayanarak didaktik bir ekilde ele alnd eserlerde mellifin sanatkr ynnn ikinci planda kald, tasavvuf adan ilenen mesnevi ve kasidelerde ise daha lirik ve sanatkrane bir slbun n plana kt, airlerin hayal dnyalarnn zenginliine gre olaya ahs yorumlar getirdii grlmektedir. Aruzun en ok filtn filtn filn ve mefiln mefiln feln kalplarnn kullanld mirciyyelerin kaside formuyla yazlanlarnda konu ortalama elli-altm beyit iinde zetlenirken mesnevilerde 2000e yaklaan beyit hacminin salad imknla ok tafsiltl olarak ilenmektedir. Kasidelerin nesb ksm, mirac gece meydana geldiinden bu mnaya gelen Arapa ve Farsa kelimeler zerinde kurulmu sz sanatlaryla balar; hadise, kfr karanlklarn ortadan kaldran nrn ve ilh bir mcize eklinde takdim edilerek gecenin nemi vurgulanr. Ardndan gecenin ve gkyznn tasvirine geilir. Bazan da mirac ncesi yine gece gereklemi olan akk- sadr mcizesine temas edilir ve miracn safha safha tasvirine giriilir. mm Hnnin evinden balayan bu yolculukta Cebrilin bura cennetten

getirii anlatlr. Buran uzun uzadya tasviri mirciyyelerin en nemli konularndandr. Daha sonra Hz. Peygamberin Mescidi Aksya gidii, orada dier peygamberlere namaz kldrmas ve onlardan stnl vurgulanr. Kudsten tekrar semaya ykselii (urc) srasnda sahrenin Resl-i Ekremin ardndan harekete gemesi ve dur ihtaryla havada asl kalmas (hacer-i muallak) mcizesi telmihler, techl-i rifler, hsn-i talllerle sslenerek nakledilir. Bunu gkyznde dolama, sema katlarnda dier peygamberlerle tanma, cennet, tb, hriler, kkler, rmaklar ve cehennem hayat tasvirleri takip eder. Reslullahn kbe kavseyn makamna ulamas, Allah ile mlkat ve rabbi katndaki deeri anlatlarak sanatkrn bak asna gre farkl yorumlarla ekillendirilir. Namazn miracda farz klnmas, Hz. Peygamberin dnte hadiseyi ashabna mjdelemesi, mminlerin kabul ve mriklerin inkr gibi hususlar ilenir. Bu muhteva Ganzde Mehmed Ndirnin mirciyyesinde en gzel ifadesini bulmutur. Mesnevilerde ise tevhid, nat ve mnctn ardndan yukardaki konularn her biri bir kaside hacmine ulaan blmler halinde bazan sriliyata dayanan rivayetlerle anlatlr. Bu arada nat ve mnctlara, kaside ve gazellere de yer verildii, namaz ve dier ibadetler hakknda bilgiler aktarld dikkat eker. Abdlvsi elebi, Abdlbki rif, smil Hakk Bursev ve rifin mirciyyeleri bu zellikleri ortaya koyan mesnevilerdir. Mirac, Trk edebiyatnda ilk defa bir motif olarak Satuk Bura Han Destannda grlr. aatay sahasnda XII. yzylda Hakm Ata tarafndan yazld kabul edilen 122 beyitlik Mircnmetlhazret trn ilk mstakil rnei olup hece vezniyle ve sade bir dille kaleme alnmtr (nr. Kemal Eraslan, Hakm At ve Mircnmesi, EFAD, Ahmet Caferolu zel Says, sy. 10 [1979], s. 243304). Pavet de Courteillein, halen Paris Bibliothque Nationalede kaytl (Suppl., nr. 190) Uygurca metni Franszca tercmesiyle birlikte nerettii (Paris 1882) Mr Haydarn miracnmesi Anadolu dnda yazlm bir dier rnektir (Anadolu sahas dndaki mirciyyeler hakknda bk. bibl. z, Sertkaya). Anadolu sahasnda ilk mstakil mirciyye XV. yzyln banda (808/1405) Ahmed tarafndan yazlmtr. Tahkk-i Mirc- Resl balkl 497 beyitlik eser, airin divanndaki ksa mirciyyelerden farkl olduu gibi skendernmesindeki mevlid blmnden de ayrdr (nr. Yaar Akdoan, Mirc, Mircnme ve Ahmednin Bilinmeyen Mircnmesi, Osm. Ar., IX [1989], s. 263-310). Metin Akarn yaymlad, Abdlvsi elebinin 567 beyitlik Mircnme-i Seyyidlbeer Hazreti Reslullah aleyhi efdals-salavt ise 817 (1414) ylnda kaleme alnmtr. Aksarayl s adl bir air tarafndan XIV-XV. yzylda yazld tahmin edilen, Sema zdemirin zerinde yksek lisans almas yapt (bk. bibl.) 341 beyitlik Mircnmede (Sleymaniye Ktp., Lleli, nr. 3756, vr. 64a-75b) miracdan ziyade miracda farz klnan namaz, ayrca kabir sorular, oru, zekt ve hac hakknda mlmat verilmitir. Ayn zaman dilimine ait olduu tahmin edilen mellifi mehul ikinci eser, nshalarna gre beyit says 468-678 arasnda deien bir mesnevi olup bn Abbas rivayetine dayal bilgiler zerine kurulmutur (nr. Hayati Develi, Eski Trkiye Trkesi Devresine Ait Manzum Bir Miracnme, TDED, XXVIII [1998], s. 81-228). Bunlar, Nebahat Glsoyun yksek lisans tezi olarak inceledii (1993, M Sosyal Bilimler Enstits), rif adl bir air tarafndan 841de (1437) kaleme alnan 1745 beyitlik Mircn-neb takip eder (Sleymaniye Ktp., brhim Efendi, nr. 355). XV. yzyla tarihlenen bir dier mirciyye sade bir dille yazlan brhim Beye ait 275 beyitlik mesnevidir (nr. Musa Duman, brahim Beyin Mircnmesi, TDED, XXVII [1997], s. 169-238). Zaman iinde belirgin zellikler kazanan miracnmeler XV. yzyldan itibaren daha fazla rabet bulmu, manzum, mensur yahut ou manzum karma metinler halinde geliimini srdrmtr. Din-tasavvuf manzum eserlerin iinde mirac hadisesine bir blm

ayrlmas da yine XV. yzylda yaygnlk kazanmtr. XIV. yzyla ait k Paann Garibnmesinde (nr. Kemal Yavuz, s. 21-41), XV. yzylda Yazcolunun Muhammediyyesinde (haz. mil elebiolu, Fasln fil-mirc, s. 133-151), Amasyal Mnr elebinin Siyer-i Nebsinde, Sleyman elebinin Vesletn-nectnda (nr. Necl Pekolcay, Ankara 1993, F Beyn- Mirc- Mustaf [s.a.s.], s. 74-79), Akemseddinzde Hamdullah Hamdinin Ahmediyyesinde (Hac Selim Aa Ktp., Kemanke Emr Hoca, nr. 181), rif Fethullah elebinin ehnme-i l-i Osmnnn Enbiynme adyla da anlan I. cildinde, Abdurrahman Ubeydnin Evsf ve Mucizt- Nebsinde (s. 18-20), Hkn Mehmed Beyin Hilyesinde mirac hadisesine temas edilmitir (geni bilgi iin bk. Akar, Trk Edebiyatnda Manzum Mircnmeler, s. 112-124). Din d rnekler arasnda Ahmednin Cemd Hurdi, Fuzlnin Leyl v Mecnnu ile Ali r Nevnin Hamsesini tekil eden mesnevilerdeki mirac fasllar tannm rneklerdendir. Metin Akarn, iinde mirciyye bulunan bu gibi mesnevilere dair verdii liste bunlarn zenginliini ortaya koymaktadr (a.g.e., s. 125-127). XVI. yzyldan itibaren divanlarn iinde mirciyyelerin artmaya balad, XVII ve XVIII. yzyllarda ise hemen her airin divannda bir veya birka mirciyyenin yer ald grlmektedir. Bunlarn en eski rnei Lmi elebiye (. 938/1532) aittir. Ganzde Mehmed Ndir ise trn mehur mirciyyesinin airidir. Onun divanndaki, Telellah zih m- srr-encm- gam-fers / Ki oldu mazhar- esrr- sbhnellez esr beytiyle balayan kasidesine Azmzde Mustafa Hlet ve Halm elebi gibi airler nazre yazmtr. Nevzde At, Nil-i Kadm, Net, Sbit, Nazm, Slim Mehmed Emin Efendi, Ali Nutk Dede, zzet Molla, Lebb ve dile Sultan bu konuda manzumeleri olan airlerden bazlardr. XVIII. yzylda Abdlbki rifin kaleme ald mesnevi, ayn mahlas kullanan rif Sleyman Beyin eseriyle kartrld gibi (DA, I, 197) yanllkla Srr Abdlbki Dede adna da neredilmitir (Manzme-i Mirc, stanbul 1317). 319 beyitlik bu manzum-mensur eser devrinde bestelenmitir. smil Hakk Bursevnin 478 beyit olan mirciyyesi (mellif hattyla TSMK, Emanet Hazinesi, nr. 1790, vr. 66b-82b) tasavvuf bir muhtevaya sahiptir. Ny Osman Dedenin mirac kandillerinde okunmak zere yazp besteledii Mircn-neb aleyhisselm adl tevhleri hari 102 beyitlik eseri trn en tannm rneidir (stanbul 1310). Nahfnin Mircn-neb isimli 1157 beyitlik mesnevisinde (Sleymaniye Ktp., ir Efendi, nr. 323, vr. 29b-58b) ilgili yetler ve sahih hadisler bata olmak zere dier rivayetler ve ulemnn miraca dair grleri deerlendirilmitir. Didaktik yn ar basan eserde air Hz. Peygamberi vd beyitlerinde yksek bir lirizme ulamtr. Abdullah Salh Uknin bir mirciyyesinin bulunduu kaydedilmekteyse de bunun, iinde miraca da yer verilen (nc ve drdnc blmler) bir mevlid olduu tesbit edilmitir (Akku, s. 180-181). air ve hattat rif Sleyman Beyin yanllkla Reslkttb rif Efendinin divannda da baslan (Bulak 1258, s. 18-32) mirciyyesi de (Sleymaniye Ktp., Esad Efendi, nr. 2656) XVIII. yzyln baarl rneklerindendir. Vakanvis Hkim Mehmed Efendinin 432 beyitlik mirciyyesi mstezad eklinde kaleme alnd bilinen tek rnektir (Sleymaniye Ktp., Hac Mahmud Efendi, nr. 4477). Mecd de Mirciyye-i Rislet-penh aleyhisselm adn tayan 289 beyitlik mesnevisinde ( Ktp., TY, nr. 4009) konuyu tasavvuf adan ve olduka lirik bir slpta yorumlamtr. Yeniehir Fenerli Hfz mer, 1204te (1790) kaleme ald 318 beyitlik mirciyyesinde (Millet Ktp., Ali Emr Efendi, Manzum, nr. 1375) Hz. Peygamberin Allah ile mlkat zerinde durmu, zhd, takv ve namaz gibi konular ileyerek deta

bir nasihatnme meydana getirmitir. Hakknda yeterli bilgi bulunmayan Seyyidnin 143 beyitlik Der Beyn- Kssa-i Mirc ile (Ankara Cebeci Halk Ktp., Yazma, nr. 1061, vr. 62b-65a) XIX. yzyl Mevlev eyhlerinden Kilisli Ak Mustafa Efendinin Bahe-i Letif ve Lehe-i Marif adl klliyatndaki 189 beyitlik miracnmesi (Bilgin, s. 97-116) trn nisbeten ksa rneklerindendir. Sleyman Nazifin babas Said Paaya ait 119 beyitlik manzume devrin din aleyhtarlarnn peygamberlii, mcizeleri ve mirac inkrlar karsnda mirac mcizesini ispat amacyla yazlmtr (nr. Kenan Erdoan, Klsik Mirciyyelerden Farkl Bir Mirciyye: Said Paa ve Mirciyyesi, Atatrk niversitesi Trkiyat Aratrmalar Enstits Dergisi, sy. 12 [Erzurum 1999], s. 163-185). Edirne Mfts Mehmed Fevzi Efendinin Kudsiyys-sirc f nazmil-mirc adl mesnevisi (stanbul, ts.) mellife ait bir mirac ilhisiyle on nat- erif hari 183 beyittir. Eserin dikkat ekici taraf, mirac kandilinde okunmak zere yazlp bestelenmi ve bu maksatla bahir aralarnda mellif tarafndan ilhi ve tevhler yazlm olmasdr (mirciyye, airin Mevlid ve Regibiyyesiyle birlikte Mustafa Uzun tarafndan neredilmitir, stanbul 1996). Ayn mellifin udsiyyl-minhc f icmli bail-mirc ise (stanbul 1314) Osmanl sahasnda bilinen tek Arapa manzum rnektir. Kolaas Receb Vahynin (. 1923) 542 beyitlik Minhcl-mirc adl mesnevisi (stanbul 1315; Mircl-beyn: Miracn Tasavvuf Boyutu, haz. Mustafa Tatc - Ceml Kurnaz, Ankara 1999) her biri farkl bir vezinle yazlm sekiz ana balk altnda toplanmtr. Eser, samimi ifadesi ve mirac motiflerinin orijinal bulularla deerlendirilmesi bakmndan nemlidir. Son rnekler arasnda Kerkkl Seyyid Abdssettrn Mirciyye Divan (stanbul 1326) ve eyh Muslihuddin Vahynin Mircl-beyn da (Kastamonu 1327) anlmaldr. Cemalettin Server Revnakolu, mirciyye yazd halde eserlerine henz ulalamayan u isimleri de kaydetmektedir: skdarl Seyyid Mehmed Nri Efendi, Emr Buhr eyhi Simkezde Feyz, Erzurumlu eyh Osman Sirceddin Efendi, Beylerbeyili Arap Slih Bey. Balkesirli Fatma Kmile Hanmn (. 1921) mirciyyesi bir kadn tarafndan kaleme alnd bilinen tek eserdir. Kaynaklarda mirciyye airi olarak gsterilen baka kiiler de vardr (Akar, Trk Edebiyatnda Manzum Mircnmeler, s. 203-204). Son devirde Mehmed Baheddin ile (Amasya 1339) Mehmed Lutfi de (Hlsatl-beyn iinde, stanbul 1974) mirciyye yazmtr. Enver Tuncalp, Ali Genceli, Necip Fazl Ksakrek ve Mustafa sm Kksal mirac konulu yeni tarz iirler kaleme alan airlerin balcalardr. Mirciyyeler natlar gibi derlenerek mirciyye veya nat-mirciyye mecmualar dzenlenmitir. Sleymaniye Ktphanesinde bulunan (Hamidiye, nr. 1200) Mecma-i Nut- Nebeviyye bu tr derlemelerin gzel bir rneidir. Trk Din Msikisi. Kaynaklarda, mirac kandilinde mirciyye okuma detinin XVIII. yzylda Ny Osman Dedenin mirciyyesiyle balad gr hkimdir. Ancak Trk edebiyatnda ilk mirciyyenin XII. asrda kaleme alnd, ilk mstakil mevlid ve mirciyyenin de XV. yzylda yazlp okunduu dnlrse bu tarih epey getir. Ayrca XIV. yzylda Munl-mrd ile Hrizmnin Muhabbetnmesi din toplantlarda okunmaktayd. Yazczde Mehmedin Muhammediyyesi de yazlndan itibaren mevlid gibi okunduuna gre bu eserdeki mirac faslnn da mirac kandillerinde okunmu olmas mmkndr. Kaynaklarda belirtildiine gre bir kandil gecesinde eyh Mehmed Nash Efendi, skdar Doanclardaki tekkesinde Ny Osman Dededen mevlid gibi okunmak zere bir mirciyye yazp

bestelemesini istemi, bunun zerine Osman Dede kaleme ald eserini segh, mstear, dgh, nev, sab, hseyn, nbur makamlarnda yedi blm (hne) halinde besteleyip ilk defa burada okumutur. Mevlidde olduu gibi bahir aralarndaki gfteleri Mevln ve Mehmed Nashye ait olan tevhleri de Osman Dede bestelemitir. Mstear hnesinin banda tevh yer almadndan eserde segh, dgh, nev, sab ve hseyn makamlarnda be tevh mevcuttur. Yeni bir ebced notas icat etmi olan Osman Dedenin mirciyyesini notaya alp almad bilinmemektedir. Eser geleneksel mek usulyle yaatld iin nev bahri tevhiyle beraber Aziz Mahmud Hdy Dergh eyhi Mehmed Ren Efendinin (. 1891) ardndan unutulmutur. Bu ksm sonralar Balat eyhi Hfz Kemleddin Efendi yeniden bestelemise de tutunmamtr. Tekkelerin kapatlmasndan sonra din msikinin zayflamasyla birlikte mirciyye de unutulmaya yz tutmu, ancak Mehmet Suphi Ezgi ve Abdlkadir Tre tarafndan deiik sanatkrlardan dinlenip ayr ayr notaya alnarak neredilmitir. Neyzen Emin Dedenin Hopuzde Mehmed kir Efendinin olu eyh Ali Rz Efendiden notaya ald mirciyye ise elde deildir. Suphi Ezgi eseri 27 Haziran 1936da Mehmet Samiden notaya ve plaa alm, darb- Trk usulne oturtup baz dzenlemelerde bulunarak Nazar, Amel Trk Musksi adl kitabnda yaymlamtr (stanbul, ts., III, 102-143). Esere segh makamndaki Arapa gfteli ilk tevhin ardndan yirmi msralk segh hnesiyle girilmekte, hzzama sk sk gekiler yaplmakta ve eser seghla sona ermektedir. On iki beyitlik mstear hnesinde ayrca bayat, mye, segh ve hzzam gekiler dikkati eker. Ardndan, Arapa matlal dgh tevh ve Hz. Peygamberin miraca davetini konu alan yirmi iki beyitlik sab, rgh, hicaz, hseyn, acem ve bselik makamlarnda gekilerin de yer ald dgh hnesi gelmektedir. Bunu sab tevhi ve on alt beyitlik sab hnesi takip eder. Burada da dgh, hseyn, rgh, bestenigr makamlarnda gekiler bulunur. Farsa gftesi Mevln Celleddn-i Rmye ait olan hseyn tevhten sonra hseyn hnesi gelir. Miracda olan bitenin anlatld, dokuzunun bestesi unutulmu otuz be beyitlik bu blmde gerdniye, necd hseyn, bselik, acem, araban gekiler vardr. Eser on bir beyitlik nbur makamnda mnct hnesiyle sona ermektedir. Suphi Ezgi unutulan nev hnesine metninde yer vermediinden bu neir bir hne eksik grnmektedir. Abdlkadir Trenin tesbitlerine dayanarak mirciyyenin notalarn yaymlayan M. Ekrem Hulsi Karadeniz, durak eklinde ve usulsz okunan eseri usule sokma gayreti yznden Suphi Ezginin notalarnn yanl olduunu ileri srmtr. Bu neirde unutulan nev hnesinin gftesi tevhiyle beraber yer almaktadr. Mirciyyenin sadece metni, kenarlarnda her bahrin makam gsterilmek suretiyle devrin Sadiyye eyhlerinden Ali Galib Efendi tarafndan Mircn-neb aleyhisselm adyla yaymlanmtr (stanbul 1310). Latin harfli ilk neri yapan Sadettin Nzhet Ergunun da baz yanllklardan kurtulamamas, Arapa ve Farsa ksmlarn okunuunu vermemesi bir edisyon kritik ihtiyacn hl srdrmektedir. Abdlbki rif Efendinin mirciyyesinin de XVIII. yzyl bestekrlarndan Niznm (Tiznm) Ysuf elebi tarafndan bestelendii ve stanbulda Eyp Sultan Trbesinde okunduu kaydedilmektedir; ancak eser zaman iinde unutulmutur. Edirne Mfts Mehmed Fevzi Efendinin eserinin de besteli olarak okunduu metindeki tevh ve mirac konulu ilhiler, manzumenin sonuna ilve edilmi bulunan duadaki ifadeler yannda Cemalettin Server Revnakolunun verdii bilgilerden anlalmakla birlikte notas elde deildir.

Ny Osman Dedenin mirciyyesi mirac kandilinde veya ertesi gn cami, mevlevhne ve tekkelerden baka dier baz yerlerde de icra edilirdi. Namazn ardndan bir hfz sr sresinin ba ksmn okur. Ftihadan sonra iki mirachan birbirine bitiik iki krsye karak eseri mtereken icraya balar. Bu srada krslerin altnda oturan zkirler her msran nihayetinde sall aleyh ibaresini makamna gre topluca syler. Altnc bahrin her msrann sonunda ise minnas-salt ibaresi terennm edilir, mnct hnesinde de kbel y mcb terennm tekrarlanrd. Ayrca her bahirden nce o bahre mahsus tevhler zkirlerce okunurdu. Mnct ksm icra edilirken dinleyicilere gl suyu serpilir, miracda Hz. Peygambere sunulan iecekleri temsilen erbet ve st ikram edilir, mevlid trenlerinde olduu gibi eker datlrd. Mirciyye tamamlannca genellikle Necm sresinin miraca dair ksmndan veya Bakara sresinden bir ar- erif okunur, mirac duas ile tren biterdi (rnek bir dua metni iin bk. Mevhibetl-Vehhb, stanbul 1289, s. 85). A brhim Dedenin htralarnda yer alan (Kou - Akbay, s. 62-63), 1867 ylnda Erzincanda mirac kutlamalaryla ilgili bilgiler bu gelenein Anadoluya da ulatn gstermektedir. Vakf kaytlarndan mirciyye okunmas iin zel vakfiyelerin tanzim edildii anlalmaktadr. Nitekim 1189 (1775) tarihli vakf kaydnda Bayramiyye tarikatna bal Himmet Efendi Tekkesinde bir mirciyye yazlp bestelenerek mirac kandilinde okunmas iin tahsisat ayrld belirtilmektedir. Bursal Safiye Hanmn bu konudaki vakfiyesi 1888 tarihlidir (Kara, VII/7 [1998], s. 38). Sultan Read tarafndan Yenikap Mevlevhnesinde mirciyye okunmas iin vakf yapld da bilinmektedir. Tekkelerin kapatlmasndan sonra mirciyye ilk olarak 12 Mays 1951de Aziz Mahmud Hdy sitnesinde smail Gavsi Erkmenkul, Hopuzde Mehmet akir etiner, Hfz Hasan Hilmi Baaranel ve arkadalar tarafndan okunmutur. Son mirciyyehan akir etiner ve arkadalar, Vakflar daresinin ilgisizliine ramen mirciyye vakflarn 1980li yllara kadar yaatmaya almlar ve stanbulda Smbl Efendi Camiinde Kazasker Mehmed Sed Vakf adna, Tophanede Kdirhne Camiinde (eski Kdir sitnesi) Rifat Mehmed Paa ve smail Gavsi Efendi vakflar, Bursada brhim Paa Camiinde Safiye Hanm Vakf gerei mirciyye okumay srdrmlerdir. akir etinerin vefatndan sonra dzenli biimde mirciyye okunuuna pek rastlanmamaktadr. Ahmet Hatipolu, ilk defa sazlarn itiraki ve kadn erkek sanatlardan oluan korosuyla birlikte Cumhurbakan Turgut zaln vefat zerine mirciyyenin tamamn radyo ve televizyonda icra etmi, ayrca kasetini hazrlayarak yaymlamtr (stanbul 1992). Eserin bir bahri tevhiyle beraber yine ilk defa 2004 yl mirac kandilinde Ftih Camiinden yaymlanan mevlid treninde okunmutur. Trk din msikisinde mirciyye okumak ayr bir tavr kabul edildiinden mirachanlk nemli bir icra tavr olarak gelimitir. Yukarda zikredilenler dndaki birok mirciyyehan arasnda Uncuzde Mehmed Emin Efendi, Hammzde smil Dede, Mutafzde Ahmed Efendi, Hseyin Fahreddin Dede, Enderunlu Hac Nfiz Bey, mrahorlu Arap Slih, Durak Hazinesi Nak Efendi, Hakkk Hfz Abdi Efendi, Selmi Efendi Tekkesi eyhi Ahmed Muhtar Efendi, Neyzen Emin Dede, brhim Halil (Erkal), Zekizde Hfz Ahmet (Irsoy) nde gelenlerdir (dier isimler iin bk. Akar, TK, XXIV/278 [1986], s. 374-379). Din msikide mirac ilhileri ayr bir grup oluturacak kadar zengindir. Bunlara ait gftelerin bir ksm mirciyyelerden alnm, bir ksm da sadece bu maksatla yazlp bestelenmitir. Bu eserlere Ynus Emrenin acem makamnda tevh olarak bestelenmi on alt beyitlik iiri (notas iin bk. Tre,

lhler, VIII, 106-107), Fuzlnin Tanbr Aziz Efendinin hmyun makamnda tevh olarak besteledii gazeli (notas iin bk. engel, lhler, IV, 86-87), Nazmin ikrzde Ahmed Efendi tarafndan arazbr makamnda tevh olarak bestelenen iiri (notas iin bk. Tre, lhler, VIII, 144145), Neccrzde Rznn Hopuzde kirin sab makamnda besteledii (notas iin bk. a.g.e., IX, 183-184), ayrca uak ve dgh- kadm makamnda bestelenmi (notas iin bk. engel, lhler, II, 56-57) manzumesi, zzettin Hmyi Beyin gftesi kendisine ait hzzam mirac ilhisi, Zekizde Hfz Ahmetin rast ilhisi (notas iin bk. a.g.e., IX, 171) rnek gsterilebilir. Minyatr. slm ve Trk minyatr sanatnda mirac minyatrleri ayr bir grup tekil edecek zenginlikte olup daha ok miracnme adyla anlmaktadr. Bunlar siyer-i neb, ksas- enbiy ve miracnmelerle Redddinin Cmiut-tevri gibi eserlerde, ayrca iinde mirciyye bulunan divan, hamse ve mesnevilerde, acibl-mahlkt ve falnmelerde yer almaktadr. Hint blgesinde Hz. Alinin hayatna dair vernme ve amle-i ayder gibi kitaplarda da mirac konulu minyatrlere rastlanmaktadr. Mirac minyatrlerinin ekillenmesinde sanatkrn konuyla ilgili hadisleri anlay ve yorumlayndan kaynaklanan ahs deerlendirmeleri yannda devrin ve blgenin kompozisyon, resim, ekil, nak ve renk anlaynn da etkisi vardr. Bu sebeple ran, Arap, Hint ve Trk minyatr slplarnn mirac minyatrlerine en belirgin ekilde yansd grlmektedir. Bilhassa Trk ve ranl minyatr ustalarnn yapt mirac minyatrlerinin, XIV. yzyldan bu sanatn en gelimi rneklerinin ortaya konulduu XVIII. yzyla kadar daha byk bir itina ile slplatrlarak resmedildii, Arap geleneinde ise genellikle belgesel bir anlayla hareket edilmesi neticesinde nisbeten zevksiz rneklerin ortaya konduu sylenebilir. Snn evrelerde Hz. Peygamberin yz ok defa pee ile (nikb) rtlrken ran ekolne bal minyatrlerde bu hususa fazlaca riayet edilmemesi de nemli bir farkllktr. Ayrca minyatrlerde en ok resmedilen buran i geleneinde arslan kuyruklu oluu ve ayn sahnede Hz. Aliyi temsil eden bir arslan resmedilmesi, Resl-i Ekremin elindeki yz bu arslana uzatarak ona nian gstermesi (Dehlev, amse [srev rn], Sleymaniye Ktp., Hlet Efendi, nr. 377, vr. 45a) dikkat eken bir zelliktir. Mirac minyatrlerinin en eskisi Cmiut-tevrte bulunan, Hz. Peygamberin buran zerinde meleklerle beraber gkyznde uarken tasvir edildii minyatrdr (Edinburg niversitesi Ktp., Arap, nr. 20, vr. 55a). Nizm, hamsesinin ilk mesnevisi olan Mazenl-esrrda mirac konusuna yer verdii iin eserin minyatrl nshalarnda mirac minyatrleri mevcuttur (Sleymaniye Ktp., Yazma Balar, nr. 220, vr. 195b). Molla Cmnin Dvn, Heft Evreng ve Ysuf u Zleysnn baz nshalarnda da mirac minyatrleri bulunmaktadr. Mirac Moollar dneminde metni gnmze ulamayan bir miracnmede ilenmitir. Topkap Saray Mzesi Ktphanesinde (Hazine, nr. 2154) on levha halinde Behram Mirza albmnde yer alan ve konuyu emsallerine gre daha fazla din hassasiyetle resmettii grlen minyatrler (vr. 31b, 42a, 42b, 61a, 61a alt, 61b, 62a, 107a, 121a, 121a alt) Ahmed Ms isimli bir sanatkra atfedilmektedir. Mirac btn ynleriyle resimleyen, metniyle birlikte zamanmza kadar gelmi en eski miracnme, Heratta kruhun saraynda 840ta (1436) hazrlanm elli yedi minyatrn bulunduu Uygurca eserdir (Paris Bibliothque Nationale, Turc, nr. 190 kaytl yazmadaki minyatrler Marie - Rose Sguy tarafndan Mirj Nmeh Le Voyage du Prophte adyla neredilmitir [Fransa 1977, Draeger Editeur]). Mirac

minyatrleriyle dikkat eken nemli bir kitap da Darrin Sretn-nebsinin Osmanl kitap sanatlarnn en st dzeye ulat dnemin son baarl rneklerinden olan minyatrl nshasdr. Eserin miracn anlatlmasyla balayan III. cildinde (New York Public Library, Spencer Koleksiyonu) be minyatr mevcuttur (vr. 3a, 5a, 6b, 57a, 58b). Bu ciltten karlm, Resl-i Ekremin miracda Hz. Ms ile grmesinin tasvir edildii bir minyatr Bat Berlin slm Sanatlar Mzesindedir (mirac minyatrlerine yer veren yazmalarn bir listesi iin bk. Tekin, s. 537-549; , sy. 3 [1959], s. 51-90). Mirac halk resmine de konu olmutur. En ok resmedilen insan yzl, tavus kuyruklu, yeil kanatl, banda ayyldzl bir ta bulunan krat sretindeki buraktr. Miracla ilgili yet ve hadislerle bezenmi levhalarn bir tarafnda Mekke, dier tarafta Mescidi Aks (Kuds) resmedilmi, arasna da burak yerletirilmitir. Hat. Hat sanatnda, miracn anlatld sr ve Necm srelerinin tamam veya baz yetleri, farkl srelerde yer alan ilgili yetler, bu konudaki hadisler yahut bunlarn belirli blmleri mushaflarda, czlerde, ayrca murakka ve levhalarda, zellikle de camilerin kuak yazlarnda tezyin unsur olarak kullanlmtr. Kf hatla yazlan ilk mushaf rneklerinden itibaren sr ve Necm srelerinin bandaki tezhipli serlevhalar ayr bir estetik ve deer kazanmtr. Ekol sahibi byk hattat ve sanatkrlar eliyle yazlm mushaflarn bu konuda nemli etkisi olmutur. Ykt el-Mstasm, Abdullah- Sayraf, Muhammed Tur, Mr Abdlkdir Hseyn, Mr Ali Tebrz, Aleddin Tebrz, bnl-Bevvb, ah Mahmd Nsbr, Ahmed emseddin Karahisr, eyh Hamdullah Efendi, Abdullah Ams, Hfz Osman ve Kadrgal gibi mushaf hattatlarnn ortaya koyduu rnekler en deerlileridir (bu konuda geni bilgi iin bk. Ahmed Gln-i Men, tr.yer.). Czlerde de grlen bu zelliklere, Vakflar Genel Mdrl Arivindeki sr sresiyle balayan, XIV. yzylda Beylikler dneminde tezhip edilmi on beinci cz rnek gsterilebilir. Bu czn mzehhep ilk iki sayfasnda sadece mirac yetlerinin yer almas sanatkrn konuya yaklamn gstermesi bakmndan dikkat ekicidir (Bayram, XVI [1982], s. 143-154). sr sresinin kuak yazs eklinde kullanlmasnn ilk rnei, XIII. yzyl balarnda Hindistan Ecmrdeki Ar-h-din-k Conpr Camiinin kabartma olarak ta zerine ilenmi ssl kf kuanda grlmektedir (Yasin Hamid Safadi, s. 104). Kubbets-sahrenin kubbe kasnann altndaki d kuakta, 1876da Mehmed efik Efendi tarafndan cel sls hatla ini zerine yazlm sr sresinin ilk yetleri yer almaktadr (lgen, I, 661, 672). Kubbets-sahre ile yaknndaki Mescidi Aksnn iinde gerek kuak gerek levha olarak miracla ilgili yet ve hadislerin ou Osmanl hattatlar tarafndan yazlm deerli rnekleri bulunmaktadr.

BBLYOGRAFYA

k Paa, Garibnme (haz. Kemal Yavuz), stanbul 2000, II/1, s. 21-41; Yazcolu Mehmed, Muhammediye (haz. mil elebiolu), stanbul 1996, II, 131-151; Abdurrahman Ubeyd, Evsf ve Mucizt- Neb, stanbul 1313, s. 18-20; Fahir z, Miranme (mezuniyet tezi, 1938), Trkiyat Enstits, nr. T106, tr.yer.; Sadettin Nzhet Ergun, Trk Musikisi Antolojisi, stanbul 1942-43, I, 125, 308-317; II, 519, 559, 708-709; Read Ekrem Kou - Mehmed Ali Akbay, Geen Asr Aydnlatan Kymetli Vesikalardan Bir Eser: Hatralar, Acdede brahim, stanbul 1960, s. 62-63; Ali Saim lgen, Kudste Harem-i erif Dahilindeki Kubbets-sahra (es-Sahratl-Merrefe, Cami-i

mer)in XVI. Yzylda Yaplm Olan inileri, Trk Sanat Tarihi Aratrma ve ncelemeleri, stanbul 1963, I, 658-676; Osman Fikri Sertkaya, Mircnme: Metin ndeks (mezuniyet tezi, 1968), Ed. Fak. Genel Kitapl, THT, nr. 244, tr.yer.; Ahmed Gln-i Men, Rehnm-y Gencne-i urn, Mehed 1347, tr.yer.; Yasin Hamid Safadi, Islamic Calligraphy, London 1978, s. 104; Filiz aman - Zeren Tannd, Topkap Saray slm Minyatrleri, stanbul 1979, s. 13; Zeren Tannd, Siyer-i Neb: slm Tasvir Sanatnda Hz. Muhammedin Hayat, stanbul 1984, s. 10-12, 14, 33, 47, minyatr nr. 38-39; zege, Katalog, III, 1157-1159; engel, lhler, tr.yer.; Tre, lhler, tr.yer.; Muhammed b. Sad e-erf, ul-meif indel-mer vel-merib minelarnir-rbi ilel-iril-hicr, Cezayir 1982, tr.yer.; Nuri zcan, On Sekizinci Asrda Osmanllarda Dn Msk (doktora tezi, 1982), M Sosyal Bilimler Enstits, I, 26-31; Metin Akar, Mirac Hadisesinin Trk Halk iirine Yansmas, III. Milletleraras Trk Folklor Kongresi Bildirileri, Ankara 1986, II, 17-24; a.mlf., Trk Edebiyatnda Manzum Mircnmeler, Ankara 1987; a.mlf., Ny Osman Dede ve Mirciyesi, Seluk niversitesi Edebiyat Fakltesi Dergisi, sy. 1, Konya 1981, s. 1-16; a.mlf., Mirachnlarmz, TK, XXIV/278 (1986), s. 374-379; a.mlf., Erzurumlu air Muhammed Ltfinin Miracn-Nebisi ve Mirac-Namelerimiz Arasndaki Yeri, a.e., XXX/352 (1992), s. 50-56; M. Ekrem Karadeniz, Trk Msiksinin Nazariye ve Esaslar, Ankara, ts., s. 162-163, 659-701; Mustafa Uzun, Dn Edebiyatmzn Son Temsilcilerinden Mehmed Fevzi Efendi ve Dn Mesnevleri, stanbul 1996, s. 33-34, 81-108; a.mlf., Abdlbki rif Efendi, DA, I, 197; a.mlf., rif Sleyman, a.e., III, 370; Sema zdemir, Aksarayl sann Miraciyesi (yksek lisans tezi, 1996), M Trkiyat Aratrmalar Enstits; Mehmet Akku, Abdullah Salhaddn-i Uk (Salh)nin Hayat ve Eserleri, stanbul 1998, s. 180-181; Orhan Bilgin, Ak Mustafa Efendi ve Mircnmesi, Prof. Dr. Nihad M. etine Armaan, stanbul 1999, s. 97-116; Baak Burcu Tekin, stanbul Sleymaniye Ktphanesi Resimli El Yazmalarndaki Mira Tasvirlerine Bak, Prof. Dr. Zafer Bayburtluolu Armaan: Sanat Yazlar (haz. Mustafa Denkta Yldray zbek), Kayseri 2001, s. 537-549; Cemleddin Server Revnakolu, skdarda kinci Mirciye Treni Mnasebetiyle: Mirciye ve Mevlid, Vakit (Yeni Gazete), 3 Haziran 1951; a.mlf., Mirciyenin Diktefona Alnmas, Bursa ve skdarda Okunmas Mnasebetiyle Kutb-i Ny eyh Osman Dede ve Mirciyesi I, Yeni Tarih Dnyas, II/15, stanbul 1954, s. 615-616, 634; a.mlf., Eski-Klsik Tasavvuf Edebiyatmzda Mirciyeler II, a.e., II/16 (1954), s. 658-659; a.mlf., Edebiyatmzda Mevlid ve Mirciye III, a.e., II/17 (1954), s. 690-693; a.mlf., Mevlidin Bugnk Hli Mirciyenin stnl IV, a.e., II/18 (1954), s. 738-739; a.mlf., Mirciye Nasl Kaleme Alnd? V, a.e., II/19-20 (1954), s. 765-767; Kemal , Trk ve slam Eserleri Mzesindeki Minyatrl Kitaplarn Katalou, M, sy. 3 (1959), s. 51-90; Halil Can, Din Trk Musikisi Lgat, MM, sy. 220 (1966), s. 120; a.mlf., Din Musiki, a.e., sy. 300 (1974), s. 26-27; Orhan Nasuhiolu, Din Musikimizin Bir aheseri Mirciyye, a.e., sy. 292 (1974), s. 4-7; Sadi Bayram, XIV. Asrda Tezhiblenmi Beylik Dnemine Ait Kuran Cz, VD, XVI (1982), s. 143-154, rs. 7; Gnsel Renda, Siyer-i Nebi Minyatrleri ve Osmanl Resim Sanatndaki Yeri, TT, sy. 7 (1984), s. 23-25; Hseyin Ayan, Abdlbk rif Efendinin Mirciyyesi, Seluk niversitesi lhiyat Fakltesi Dergisi, sy. 2, Konya 1986, s. 1-11; stanbul niversitesi Ktphanesinde Bulunan Minyatrl, Resimli, ekilli, Cetvelli, Plan ve Harital (Trke, Arapa, Farsa), Yazmalar, STY, XIII (1988), s. 19-62; Mustafa Kara, Mrc, Mrciye ve Bursal Safiye Htunun Vakfiyesi, Uluda niversitesi lhiyat Fakltesi Dergisi, VII/7, Bursa 1998, s. 25-40; Kemal Yavuz, Anadoluda Balayan Trk Edebiyatnda Grlen lk Miranmeler: k Paa ve Miranmesi, lm Aratrmalar, sy. 8, stanbul 1999, s. 247-266; Zehra ztrk, Hamdullah Hamdi, DA, XV,

453. Mustafa Uzun

MRACNME
(bk. MRCYYE).

MRCz-ZAFER
() Behcet Hseyin Efendinin IV. Mehmed devri ve zellikle 1678 ehrin seferine dair eseri. XVII. yzyl divan airlerinden olan Hseyin Efendi, eyh Mehmed Efendiye ve tezkireci smil Bele gre stanbulda (Vekyiul-fuzal, III, 661), Saf Mustafa Efendiye gre Hezargradda (Tezkire, vr. 40b) dodu. Hayat hakknda bilinenler kendi eserlerinde ve baz tezkirelerde yer alan bilgilere dayanr. uar tezkirelerinde ve baz biyografik kaynaklarda Behcet mahlasl dier airlerle kartrlmaktadr. Geleneksel eitimi aldktan sonra Dvn- Hmyun ktipleri arasna girdii, tarihilik ve baz vezirlere ktiplik ve mushiblik yapt, bu sfatla Merzifonlu Kara Mustafa Paann 1089 (1678) ylnda kt ehrin seferine katld, Viyana Kuatmas (1094/1683) dn Belgradda ld bilinmektedir. XVII. yzyln nl hiciv airi Nefyi hatrlatan, bir divanda toplad iirlerinde sebk-i Hind tesiri grlr. IV. Muradn Nefye gsterdii ilgiyi kendisinin IV. Mehmedden beklediini, fakat umduunu bulamadn ima etmektedir. Millet Ktphanesinde kaytl (Mecmua, nr. 19), 507 gazel, 101 rub, otuz kaside, on tarih ve be musammat ihtiva eden divan zerinde Ahmet lmez tarafndan doktora tezi hazrlanmtr (1996, Behcet Hseyin Efendi, Hayat-Eserleri ve Divannn Metni, E Sosyal Bilimler Enstits). Kataloglarda Zafernme adyla da geen Mircz-zafer, IV. Mehmedin clsundan balayarak Kprl Mehmed ve olu Fzl Ahmed paalarn fetihleri ve zaferleri hakknda muhtasar, Merzifonlu Kara Mustafa Paann ehrin seferi ve fethiyle ilgili ayrntl bilgiler ihtiva eder. Krk drt gn sren bu seferin deta bir gnl olan eser Merzifonlunun Edirneye dnyle sona erer. Monografik rznme yazma geleneinin XVII. yzyl iin gzel bir rnei olan eserin telifi 1090 (1679) ylnda tamamlanmtr. Ayrca ordunun konaklad menziller hakknda geni bilgilerin yer ald Mircz-zaferin bilinen yegne nshas Sleymaniye Ktphanesindedir (Esad Efendi, nr. 2368). Giri ksmnda Behcet 300 varaktan oluan eserini Arapa, Farsa ve Trke iirlerle sslediini, fakat sade bir dil kullanmaya zen gsterdiini ifade etmektedir.

BBLYOGRAFYA

Behcet Hseyin, Mircz-zafer, Sleymaniye Ktp., Esad Efendi, nr. 2368; Saf, Tezkire, Sleymaniye Ktp., Esad Efendi, nr. 2569, vr. 40b-41a; eyh, Vekyiul-fuzal, III, 661; Sicill-i Osmn, II, 32; Osmanl Mellifleri, III, 29; Sadettin Nzhet Ergun, Trk airleri, stanbul 1936-45, II, 783-786; TCYK, s. 154; Levend, Gazavatnmeler, s. 128-129, 169; Babinger (ok), s. 241; Abdlkadir zcan, stanbul niversitesi Tarih Blm Tezleri, stanbul 1984, s. 148; Ahmet lmez, Behcet Hseyin Efendinin Hayat, Edeb ahsiyeti ve Eserleri, Trklk Bilimi Aratrmalar, sy. 4, Sivas 1997, s. 141 vd.; Behcet, TA, VI, 19; Behcet Hseyin Efendi, TDEA, I, 376.

Abdlkadir zcan

MRHUR
() Saraya ve zellikle hkmdara ait hayvanlarla ilgilenen tekiltn ba. Arapa emr (bey) kelimesinin Farsalam ekli olan mr ile Farsa hrun (ahr) birlemesinden meydana gelen mrhr (emrhr) Osmanlcada bu eklin yan sra imrahor imlsyla da kullanlmtr. Ortaada her devletin saray ve ordusunda byk oranda atlardan ve dier baz hayvanlardan yararlanlm, dolaysyla onlarla ilgili kurulularn eitli adlar tayan yneticileri byk nem ve itibar sahibi olmutur. Abbsler devrinde ahrlar harcama cetvelinde byk yekn tutmaktayd. Bu sebeple Dvnnnafakta bal olarak bykba hayvan, deve, at, katr, yar ve av hayvanlarnn satn alnmas, bunlarn her trl ihtiyacnn ve bakm masraflarnn karlanmas, otlaklarnn korunmas gibi grevlerle ykml Dvnl-kr kuruldu. Bu daire stabl- hssa (halifeye ait zel ahr), stabl- mme (sarayllara ait umumi ahr), taradan gelen misafirlerin binekleriyle saraya hediye edilen hayvanlarn barndrld ahr, ar yk tayan katrlara ait ahr ve yar develerinin ahrlarndan sorumluydu. Gvenilir kiiler arasndan seilen Dvnl-kr bakannn hayvanlarn vasflarn bilmesi ve onlar iyice tanmas gerekirdi. Gazneliler, Seluklular ve Hrizmahlar gibi Ortaa slm devletlerinde sarayn ve sultann hayvanlarnn bulunduu stabl- sultnden sorumlu kiilere mrhur, hurslr (Ssnlerde hvaraslr), hurslr pri, hurbeg, Karahanllarda ise ilba denilirdi. Mrhurlarn Gazneliler ve Seluklularda nemli kumandanlar arasndan seildii anlalmaktadr. Nitekim Sultan Mahmd- Gaznev, Mrhur Ahmed Ali Ntegini XIV. Hint Seferinde nc birliklerin kumandanlna getirmiti; Sultan Mesud zamanndaki mrhur da kumandanlar arasnda yer alyordu. Mrhur nan Yabgu, Byk Seluklu Sultan Melikahn lmnden sonra balayan taht kavgalarnda nemli rol oynamt. Kaynaklardan, Anadolu Seluklularnda I. zzeddin Keykvus zamannda Zeynddin Baara ve I. Aleddin Keykubad dneminde Esedddin Ayaz adl itibarl kiilerin mrhur olarak grev yaptklar renilmektedir. Eyyblerde de ad bilinen mrhurlardan Eslem, Selhaddn-i Eyyb devrinin byk emrlerinden biriydi. Memlklerde stabl- sultnnin bakmndan, atlarn terbiye edilmesinden ve yem ihtiyalarnn karlanmasndan mesul olan mrhur mukaddem elf rtbesinde bir kumandand. Memlklerde ok sayda mrhur unvan tayan grevli vard ve bunlar mrhr- sn, mrhr- slis, mrhr- rbi gibi farkl rtbelere sahipti. Mrhurl-berd ise istihbarat ve posta grevlileri iin at ve tehizat salamakla grevliydi. Btn mrhurlardan sorumlu kiiye mrhr- kebr deniliyordu. Mrhr- kebrlik ok nemli bir makamd. Sultan Berkuk tahta gemeden nce bu makamda bulunmu, Seyfd-dny ved-dn lakabn da bu srada almt (Tekinda, s. 46). Gurlularda ve Hindistanda hkm sren Trk-slm devletlerinde de mrhurluk nemli bir mevkiydi. Delhideki Memlk sultanlardan Kutbddin Aybeg ve Balaban Han daha nce bu grevi yapmlard. Delhi saraynda melik ve han unvanlarn tayan ve kendilerine hrbeg-i meymene ve hrbeg-i meysere denilen iki mrhur grev yapmaktayd. Mrhurlarn eyalet valiliine ve ordu kumandanlna getirildii de bilinmektedir. Moollar akta (ahta) ad verilen idi edilmi at kullanrlard, bu sebeple mrhurluk grevini stlenenlere aktac

(ahtac) denilirdi. Akkoyunlular, Safevler ve Kaarlar devrinde de mrhurluk nemli bir grevdi.

BBLYOGRAFYA

Hill b. Muhassin es-Sb, Rsm dril-ilfe (nr. Mhl Avvd), Beyrut 1406/1986, s. 22-23; bnl-Esr, el-Kmil, X, 290; Redddin Fazlullh- Hemedn, Cmiut-tevr (nr. Ahmed Ate), Ankara 1960, I, 62; a.e. (nr. Abdlkerim Aliolu Alizde), Bak 1957, III, 168, 175, 186; Sbk, Mudn-niam ve mbdn-niam, Beyrut 1407/1986, s. 36; bn Fazlullah el-mer, etTarf bil-mualai-erf (nr. Semr ed-Drb), Kerek 1413/1992, s. 131-134; Kalkaend, ubul-a, II, 11-12; III, 474-475, 548-549, 568-569; IV, 18-19, 32; V, 433, 461; VII, 224-225; XI, 127-130, 169-171; Makrz, a, II, 222, 312; Hasan- Enver, Ilt- Dvn Devre-yi aznev ve Selc, Tahran 2535 ., s. 209-210, 212; M. C. ehabeddin Tekinda, Berkuk Devrinde Memlk Sultanl, stanbul 1961, s. 46; Hsmeddin es-Smerr, el-Messestl-idriyye fiddevletil-Abbsiyye, Dmak 1971, tr.yer.; ems erk-i Emn, Ferhengi Ilt- Dvn-yi Devrn- Mool, Tahran 1357 h., s. 23; Abdlmnim Mcid, Numl-Fmiyyn ve rsmhm, Kahire 1979, s. 25-26; Cl. Cahen, Osmanllardan nce Anadoluda Trkler (trc. Yldz Moran), stanbul 1979, s. 222, 238-239; Reat Gen, Karahanl Devlet Tekilt, stanbul 1981, s. 227-228; A. Christensen, rn f ahdis-Ssniyyn (trc. Yahy el-Hab), Beyrut 1982, s. 445; smail Yiit, Siyas-Din-Kltrel-Sosyal slm Tarihi: Memlkler, stanbul 1991, s. 189, 210; Hasan el-B, elFnnl-slmiyye vel-veif alel-ril-Arabiyye, Kahire, ts. (Drn-nehdatil-Arabiyye), I, 174-186; Mehmet Ayka, Abbsi Devletinin lk Dnemi dar Tekiltnda Dvnlar: 132232/750-847, Ankara 1997, s. 145, 149-150; Haluk Kortel, Delhi Trk Sultanlnda Tekilt: 12061414 (doktora tezi, 2001), Sosyal Bilimler Enstits, s. 102-105; M. Hanefi Palabyk, Valilikten mparatorlua Gazneliler Devlet ve Saray Tekilat, Ankara 2002, s. 203; smail Hakk Uzunarl, Mirhr, A, VIII, 347-350; D. Ayalon, Amr r, EI (ng.), I, 442; D. O. Morgan, Aktj, EIr., I, 730; Hd limzde, rslr, DMB, I, 147-150; Abdlkadir zcan, Istabl, DA, XIX, 203-206. Abbas Sabb Osmanl Devletinde. nceleri has ahra bakan bir grevli varken daha sonra ilerin artmas zerine saylar ikiye knca tekiltn banda olana byk mrhur, yardmcsna da kk mrhur dendi. Kaynaklarda ve belgelerde bunlar ayrca emr-i hr- kebr, emr-i hr- kk; mrhr- bzrg-i dergh- l, mrhr- kk-i dergh- l; mrhr- evvel, mrhr- sn, mrhr- evvel-i ehriyr, mrhr- sn-i ehriyr diye de anlr. Sadece saray ahrlarna deil Krm hanlar, vezrizamlar, beylerbeyiler, sancak beyleri gibi st dzey devlet adamlarnn ahrlarna bakan hizmetli iin de mrhur unvan kullanlmtr. Osmanl saray tekiltnda mrhurluun ne zaman ortaya kt hakknda kesin bilgi yoktur. Ancak Ftih Sultan Mehmed devrine ait 883 (1478) tarihli bir mevcib defterinde stabl- mirenin lyas

Bey isimli bir mrhurun idaresinde dokuz blk halinde 129 kiiden meydana geldiinin belirtilmesi sz konusu tekiltn gelimi olduuna iaret eder. Bu bakmdan mrhurluun daha erken bir tarihte, I. Murad veya Orhan Gazi devirlerinde ihdas edildii dnlebilir. 1478de has ahrn banda bir mrhur ve yardmcs olarak bir emin, bir kethd ve bir ktip bulunuyordu. Ftih Sultan Mehmedin hkmdarlnn son yllarnda hazrland tahmin edilen tekilt kanunnmesi iki mrhurdan sz eder. Bylece tekiltn Ftih dneminde son eklini ald anlalr (Knnnme-i l-i Osman, s. 6). Kaynaklarda mrhurlarn zengi (rikb) aalar snfndan olduu belirtilir. zengi aalar ierisinde kapcbalardan sonra, akrcbalardan nce gelirlerdi. ki mrhur da hazineden maa alyordu ve bunlara kapcbalar gibi gnlk 150 ake deniyordu (BA, KK, nr. 3400, s. 5). Ayrca kendilerine arpalk verildii de grlmektedir. Mrhurlar emekliye 120 ake ile ayrlrd. Byk mrhurlua kapclar kethdl, kapcbalk, kk mrhurluk, doancbalk, silhdarlk ve avubalk gibi grevlerden tayin yaplrd. Byk mrhurluktan yenieri aalna, sancak beyliine, beylerbeyilie, kaptan- deryla, hatta vezirlie ykselmek mmknd. Kk mrhurlua da kapcbalk, silhorluk, kapclar kethdl, teberdarlk, mralemlik, salhorluk, mteferrikalk ve sipahi aal gibi memuriyetlerden tayinler olurdu. Kk mrhurluktan byk mrhurlua, eitli aalklara, sancak beyliine ve beylerbeyiliklere klabilirdi. Sancak beyi olarak saraydan kan byk mrhura 450.000 ake, kk mrhura 330.000 ake has gelire sahip sancaklar tevcih edilirdi. Byk mrhur stabl- mire grevlilerinin miri, has ahra bal ayr ve korularn idarecisiydi. Bu ileri yaparken ona kk mrhur yardmc olurdu. Sara, nalbant, deveci, katrc ve seyislere nezaret etmesi yannda atlarn kymetli madenlerle ssl koum takmlarnn bulunduu has ahr hazinesi de (raht hazinesi) onun sorumluluundayd. Ayrca Rumeli ve Anadoludaki at yetitiricilii ve bakmyla uraan yunt olanlar, taylar aas, korucular ve voynuklar ona balyd. Korucular padiah haslarna ait korulardaki otlar biip satarlar ve gelirleri mrhura, mrhur da bunu Enderun Hazinesine teslim ederdi. Koi Bey ayr mahsulnn 25 yk akeye ulatn yazar. Kk mrhur ayrca arabaclara nezaret eder, seferde i olanlarna beygir verilmesi ilemlerini yrtrd. Istabl- mire grevlilerinin yoklamalar, tayin, azil ve ekmekliye ayrlmalar byk mrhurun arzyla yaplrd (BA, Ali Emr, II. Mustafa, nr. 2410). 10 Cemziyelevvel 1102de (9 ubat 1691) stabl- mire alanlarnn yoklanmas ferman edilince badefterdar denetiminde byk ve kk mrhurlar tarafndan bu ilem gerekletirilmi, ocak yeniden dzenlenerek fazla kadrolar ayklanm, bunun sonucunda yllk 60 yke ulaan maa harcamas 32 yke inmiti (Abdullah b. brhim skdr, III, vr. 130b-131a). Byk ve kk mrhurlar sefer zamanlarnda asker sevkine veya sefer ikmaline memur edilebilirdi (BA, HH, nr. 11101, 13985). Mrhur sefere gittiinde merkezde onun yerine bir vekil braklrd. Sefer sonucunun veya ele geirilen bir kalenin fethinin bildirilmesi iin de mrhurlarn kullanld dikkati eker. Nitekim IV. Muradn Badat fethi haberini stanbula mrhur getirmiti (Ktib elebi, II, 211). Mrhurlar beylerbeyilik, vezirlik gibi grevlerin tayininde ilgiliye durumun bildirilmesinde de vazife almlard. Ayn ekilde sadrazamlk tayinlerinin teblii, mhr-i hmyunun gtrlmesi veya alnmas iinde de grev yaparlard. Krm hanna, vezir ve beylerbeyilere kl,

kaftan, ferman gtrmeleri yannda eitli blgelerdeki meseleleri zmeye ve haber toplamaya gnderildikleri bilinmektedir. Ayrca padiah tarafndan vezir, vali gibi devlet adamlarna hediye olarak at verildiinde bunu teslim etme vazifesini stlenirlerdi. Mrhur zellikle sadrazama at gtrdnde bizzat onun tarafndan karlanr, kendisine samur krk, bir miktar para ve eyerli bir at, ahr halkna da atyye ve hilat verilirdi. Mrhurlarn asl grevlerinden biri seferde ordunun at, deve, katr gibi hayvanlaryla ilgilenmekti. Herhangi bir i iin gerekli olan hayvanlar saray ahrndan karlanacaksa bunlar onun nezareti altnda salanrd (BA, MAD, nr. 67, s. 196). Valiler grev yerlerine giderken talep etmeleri halinde stabl- mireden mrhur vastasyla gerekli hayvanlar aldrabilirlerdi (BA, HH, nr. 12660). Saraydan silhdar, kapc, sipahi, ulfeci gibi cemaatlere kanlara det zere mrhurlar tarafndan beygir verilirdi (BA, MAD, nr. 67, s. 10, 168). Mrhurlar, len veya katledilen devlet adamlarnn muhallefatn tesbit edip defterini hazrlamak iin mbir olarak grev yaparlard (BA, HH, nr. 16604, 25390, 25399). Ayn ekilde mallarna el konulan devlet adamlarnn mallarnn zaptedilerek hazineye tesliminde grevlendirilebilirlerdi. 1097de (1686) Rodosa srlen eski sadrazam Kara brhim Paann mallarn Enderun Hazinesine teslim eden byk mrhur Receb Aaya bu hizmeti karlnda vezirlik rtbesi ve rikb- hmyun kaymakaml grevi verilmiti. Mrhurlarn eitli devlet binalarnn inasnda, tamir veya kontrolnde de hizmet grdklerine dair kaytlara rastlanr (BA, HH, nr. 29002). Hdrellezde has ahrn hayvanlar Kthanede ayra karldnda byk mrhur Mrhur Kknde padiaha ziyafet verirdi. stanbul etrafndaki devlete ait ayrlarn biilmesi ii de onun sorumluluundayd. Bu i iin mr ayrlarn evresindeki ahali trpan ve arabalar gnderirlerdi (BA, Ali Emr, II. Mustafa, nr. 759, 1339). Mrhur has ahrn ihtiyac olan hayvanlarn almn yapar (BA, Ali Emr, II. Ahmed, nr. 379), zaman zaman devletin ihtiya duyduu eitli mallar da (mesel hilat) satn alrd (BA, Ali Emr, II. Mustafa, nr. 2529). Mrhurlarn baz durumlarda sulu devlet adamlarnn idam iin grevlendirildii, mesel Anadolu mfettii Vezir pir Hasan Paann zulmnden dolay idam iin hakknda ferman knca kk mrhur Grc Hasan Aann gnderildii, len ehzadelerin defin ilemlerinin de yine kk mrhur tarafndan gerekletirildii grlmektedir. Mrhurun dairesi, Topkap Saraynda Ortakapdan ieriye girilince sol tarafta Baltaclar Ocann arkasnda has ahrlarn olduu yerdeydi. stanbulda byk mrhura tbi Ahrkap ve Otlukkapda baka ahrlar da vard. Vefada bulunan ahrlar ise kk mrhura balyd. Terifata gre byk mrhur, rikb- hmyun aalaryla beraber sefer veya gezinti zamanlarnda padiahn atnn sa tarafnda olurdu. Tavernier, padiahn katld trenlerde mrhurun padiahn nnde yrdn belirtir. Koi Bey ise padiah darya ktnda byk mrhurun solaklar arasnda, yedeklerin arkasnda bulunduunu yazar. Kk mrhur da vlide sultan bir yere gittiinde saralarla birlikte arabasnn nnde yrrd. Mrhurlar selm denilen bir cins kavuk giyerlerdi. Divan toplantlarna katlacaklarsa mcevveze takarlar ve serser st ve db i kaftan giyip orta ar raht ve orta ar abyili ata binerlerdi. Trenlere selm ve erkn ferace giyerek divan rahtl ve abyili atla katlrlard.

Surre trenlerinde mrhurun da bir yeri vard. Ahr kethds mcevveze ve yeil st ile mahfil devesini ve sarbanba yedek deveyi gezdirip Drssade aasn beklerlerdi. Drssade aas geldiinde selm ve bol yenli serser krk, kadife alvar ve fular giymi olan byk mrhur mahfili erif devesini ahr kethdsndan alp bir iki tur dolatrrd. Duann tamamlanmasnn ardndan Drssade aas gelip devenin yularn mrhurun elinden alrd (kif Mehmed, vr. 48a-b). Bayram trenlerinde byk mrhur, birka sarala birlikte sslenmi atlara binerek mehterlerin arkasnda dururdu. Mrhurlar sadrazamn iftarna son katlan grup ierisinde yer alr, ramazann 24 veya 25. gecesi bostancba ve kapclar kethds ile birlikte sadrazamn iftarnda bulunurlard. II. Mahmud zamannda devlet tekiltnn yeniden dzenlenmesi srasnda 1835te kk mrhurluk kaldrld. Padiahn selmlk resminde bulunmas iin ayrlan krk rikb kapcba da byk mrhura baland. 1837de byk mrhurluun ismi Istabl- mire Mdrlne dntrld (BA, HH, nr. 31750, 31750-A). Mrhurluk grevi kaldrlm olmasna ramen daha sonraki tarihlerde bir unvan olarak srmtr (BA, A.MKT. NZD, nr. 55/3; BA, A.MKT. UM, nr. 202/53; BA, . DH, nr. 504/34271).

BBLYOGRAFYA

BA, HH, nr. 482, 827, 7825, 7827, 9474, 11101, 12660, 13985, 16604, 25390, 25399, 25490, 25716, 25725, 29002, 29149, 29360-A, 31750, 31750-A; BA, Ali Emr, II. Ahmed, nr. 379, 1354, 1631, 1805, 1980; BA, Ali Emr, II. Mustafa, nr. 759, 782, 1339, 2410, 2529; BA, A.MKT. NZD, nr. 55/3; BA, A.MKT. UM, nr. 202/53; BA, . DH, nr. 504/34271; BA, KK, nr. 3398, s. 2; nr. 3400, s. 5; BA, MAD, nr. 67, s. 6, 10, 168, 196; nr. 2775, s. 42, 47; nr. 3626, s. 5; nr. 5589, s. 5; nr. 5682, s. 5; nr. 6012, s. 7; nr. 6192, s. 7; nr. 7184, s. 5; nr. 7422, s. 6; nr. 7534, s. 43, 50, 53, 64, 108, 336, 362, 440, 525, 533, 549, 571, 579, 620, 706, 730, 885, 952, 993, 1093, 1178, 1251, 1277, 1284, 1289, 1321, 1356; BA, D. KRZ, nr. 33120, s. 3; BA, D. EVM, nr. 26278, s. 45, 47, 58, 61, 78, 90, 118, 128, 157; BA, MD, nr. IV, s. 3; nr. LXVII, s. 76, 198; LXIX, s. 150; Fatih Sultan Mehmed, Knnnme-i l-i Osman (nr. Abdlkadir zcan), stanbul 2003, s. 5, 6, 21; Ahmed Refik, Fatih Devrine Ait Vesikalar, TOEM, IX/49 (1335), s. 20-23; Selnik, Trih (pirli), bk. ndeks; Koi Bey, Risle (Akst), tr.yer.; Topular Katibi Abdlkadir (Kadr) Efendi Tarihi (haz. Ziya Ylmazer), Ankara 2003, bk. ndeks; Ktib elebi, Fezleke, II, 186, 188, 211; Ahmed b. Mahmd, Trih, Berlin, Preussische Staatsbibliothek, Orientalische Abteilung, nr. 1209, vr. 218a-b, 229b, 231a, 236b, 237b, 251a, 314b, 327b, 337a, 351a, 367a, 368a; Albertus Bobovius ya da Santuri Ali Ufki Beyin Anlar: Topkap Saraynda Yaam (trc. Ali Berktay), stanbul 2002, s. 62; Tevki Abdurrahman Paa, Knunnme (MTM, I/3 [1331] iinde), s. 526-527, 538; J. B. Tavernier, Topkap Saraynda Yaam (trc. Perran stnda), stanbul 1984, s. 33; Hezrfen Hseyin Efendi, Telhslbeyn f Kavnn-i l-i Osmn (haz. Sevim lgrel), Ankara 1998, s. 70, 77, 85, 115, 264, 268, 270; Rmi Mehmed Paa, Mnet, Wien, sterreichische Nationalbibliothek, nr. 296, vr. 106a, 224a, 270a; Defterdar Sar Mehmed Paa, Zbde-i Vekyit (nr. Abdlkadir zcan), Ankara 1995, bk.

ndeks; Silhdr, Nusretnme: Tahlil ve Metin (haz. Mehmet Topal, doktora tezi, stanbul 2001), tr.yer.; Mustafa Mnif, Defteri Terft, Ktp., TY, nr. 62, vr. 2b-3a; Abdullah b. brhim skdr, Vkt- Rzmerre, TSMK, Revan Kk, nr. 1223, III, vr. 113a, 130b-131a; Taylesanizde Hfz Abdullah Efendi Tarihi: stanbulun Uzun Drt Yl (haz. Feridun M. Emecen), stanbul 2003, I, 69, 98, 133, 167, 251, 364, 389; Enver Sadullah Efendi Trihi (haz. Muharrem Saffet alkan, doktora tezi, 2000), M Sosyal Bilimler Enstits, s. 55-56, 62, 94, 218, 244, 301, 305; kif Mehmed, Trh-i Cls- Sultan Mustaf-y Slis, Sleymaniye Ktp., Esad Efendi, nr. 2108, vr. 14b-15a, 20b, 38a, 47b-48b, 66b, 83b, 112a-113b, 182b, 256a; DOhsson, Tableau gnral, VII, 16-18; Uzunarl, Saray Tekilt, s. 72, 124, 128, 407, 488-510; a.mlf., Mirhr, A, VIII, 347-350; R. Withers, Byk Efendinin Saray (trc. Cahit Kayra), stanbul 1996, s. 130-132; Abdlkadir zcan, Istabl, DA, XIX, 203-206. Erhan Afyoncu

MRHUR LYAS BEY CAM


(bk. MRAHOR LYAS BEY CAM).

MRAS
() Szlkte kk, temel; birinin dierinden devrald eski durum, bakiye anlamlarndaki irs (virse) kknden treyen mrs kelimesi, ok defa irs ile e anlaml olmak zere bir eyin bir kii veya topluluktan dierine gemesi, bakasndan kalan, tevars edilen ey mnalarnda kullanlr. Fkh terimi olarak irs ve miras, len bir kimsenin (mris) mal varlnn kbetini dzenleyen kurallarn btnn ifade eder. Kurn- Kermde kalc mlk ve hkimiyetin Allaha ait olduunu bildiren iki yette (l-i mrn 3/180; el-Hadd 57/10) miras kelimesi getii gibi bu kkten tremi isim ve fiiller gerek szlk anlamlarnda gerekse hukuk iliki bakmndan miraslk mnasnda birok yette yer alr. Hadislerde de benzeri kullanmlara ska rastlanr (M. F. Abdlbk, el-Mucem, vr md.; Wensinck, el-Mucem, vr md.). slm ter tarihiyle ilgili bilgilerden, Mekke dneminde miras konusunda hukuk bir dzenleme yaplmad ve hicrete kadar Araplarn rf hukukunun uyguland anlalmaktadr. Bu hukuk telakkisinin en belirgin zellii, savalara katlamadklar ve yamaclk yapamadklar iin kadn ve ocuklarn miras olamamalar, aksine kendilerinin mirasa konu tekil etmesiydi. Medineye hicretin ardndan ensarla muhacirler arasnda Hz. Peygamber tarafndan tesis edilen kardeliin (muht) balangta bir miraslk sebebi kabul edilmesi ve bir yoruma gre Enfl sresinin 72. yetiyle Mekkeli mslmanlarn birbirine miras olabilmeleri iin hicret etmi olma artnn getirilmesi, yani Medineye hicret etmi mminlerle hicret etmemi mmin hsmlar arasnda miraslk ilikisinin dondurulmas eklindeki geici hkmlerden sonra bata ana baba olmak zere kadn erkek ayrm yaplmakszn akrabaya vasiyet etmenin gereklilii ifade edilerek (el-Bakara 2/180) mslmanlar ileride gelecek miras hkmlerine hazrland. Ardndan akrabalk ba bulunanlarn miraslk hususunda dier mmin ve muhacirlerden nce geldii akland (el-Enfl 8/75; el-Ahzb 33/6). Miras paylar belirtilmeksizin kadnlarn da miras olaca bildirildi. Miras taksiminde hazr bulunan, fakat vris olmayan yaknlar, yetimler ve yoksullarn da gnlnn alnmas tavsiye edildi (en-Nis 4/7-8). Nihayet miraslar ve paylar hakknda ayrntl aklama getiren Nis sresinin 11 ve 12. yetleri, daha sonra da ocuksuz vefat eden kimseye (kelle) kimlerin miras olacan belirten ayn srenin 176. yeti nzil oldu. Resl-i Ekremin miras ahkmna nem verilmesi ynndeki tevikinden hareketle mslmanlar, konu hakknda Kuran ve Snnette yer alan aklamalar ve oluan icmlar yannda sahbe ve tbinden gelen rivayetleri de dikkate alarak ksa zamanda feriz ilmini meydana getirdiler (bk. FERZ). Ferdin veya ailenin korunmasn esas alan eilimler asndan incelendiinde slm miras hukukunun gnmz hukuk dzenlemelerinde benimsenen ana izgiye yakn olduu, yani aileyi koruyan (mrise lmnden sonras iin mal zerinde hibir tasarruf hakk tanmayan) eski Germen anlay ile ferdi koruyan (mrise miraslarnn tamamn mirasndan mahrum etme hakkn tanyan) Roma hukuk sisteminin arlklarndan uzak orta bir yol tuttuu grlr. Yine birok hukuk sisteminde olduu gibi slm hukukuna da terekenin (terike) intikali bakmndan kll halefiyet prensibi hkimdir. Kanun miraslarn ve paylarnn belirlenmesi konusunda ise slm miras hukuku kendine zg bir anlay ve usule sahiptir. Bu konuda zellik tayan belli bal hkmler ylece zetlenebilir: Anne ve babann

hibir zaman mirastan mahrum olmad ve lenin kzlar yannda amca olunun bile miras olabildii dikkate alnrsa bu hukuk sisteminde miraslarn erevesinin daha geni tutulduu sylenebilir. En yakn mirasdan en uzak mirasya kadar her dereceden mirasnn te iki orannda mahfuz hissesi vardr; baka bir ifadeyle mris btn miraslar bakmndan te bir orannda tasarruf nisabna sahiptir. Mirasya vasiyet ciz deildir. Tasarruf nisabn aan veya vrise yaplan vasiyete hak sahibi miraslarn muvafakat etmesinin etkisi konusunda ise gr ayrlklar vardr. Miras paylar ile pay sahiplerinin aile ii sorumluluklar arasnda kendine zg hak ve ykmllkler sistemi erevesinde ve hukuk yaptrmlarla desteklenen bir denge gzetildiinden evltlar, z ve baba bir kardeler arasnda kadnlarn hissesi erkeklerinkine gre yar olarak belirlenmitir. Miraslk sebebinin varl miras hkmn kendiliinden dourduu iin mirasya miras red seenei tannmamtr; fakat bu, terekenin yetersizlii durumunda miraslarn lenin borlarndan ahs mallaryla sorumlu tutulmas anlamna gelmez. Mris, eran miras olmayan bir kimseyi miras olarak nasbedemeyecei gibi mirassn da mirasndan mahrum edemez; eran belirlenmi mahrumiyet sebepleri bulunduunda ise mrisin tasarrufuna gerek olmakszn vris mirastan mahrum kalr. Miraslk sebepleri kan hsml, evlilik ve veldr. Kan hsmlarnn ve nikh ba devam ettii srece kar kocann mirastan ne kadar pay alacaklar bir anlaya gre iki, dierine gre kademeli letirme usulnn uygulanmasyla aklk kazanr. Birinci kademeyi muayyen pay sahipleri (ashbl-feriz) oluturur. Bunlar kar, koca, baba, anne, kz, oul kz, z kz karde, baba bir kz karde, anne bir erkek ve kz kardeler, baba tarafndan araya kadn girmeyen dedelerle anne ve baba tarafndan ninelerdir. Ashbl-feriz iin tayin edilen en fazla pay 2/3, en az pay ise 1/8dir. Dier paylar 1/2, 1/3, 1/4 ve 1/6 eklindedir. Bu gruptakilerin birlikte miras olduklar kiilere gre deien pay durumlar krk hal diye anlr. kinci kademede asabe denilen yaknlar yer alr. Ashbl-ferizden artakalan miktar ve bunlarn bulunmamas halinde terekenin tamam asabeye aittir. Binefsihi, bigayrihi, maal-gayr eklinde gruplandrlan asabe-i nesebiyyenin ortak zellii mrise dorudan veya erkek vastasyla bal yaknlar olmasdr ve aralarndaki ncelik sras belirlidir. Sebebiye ad verilen asabe ise mrise kan bayla deil zatlk ilikisiyle baldr. Ashbl-feriz ve asabe gruplarna girmeyen kzn ocuklar, amca, day ve teyze gibi yaknlara zevil-erhm denilir. Eb Hanfe ile Ahmed b. Hanbele gre nc kademede bunlarn miras olmas gerekir; kar grte olan fi ve Mlik mezhebi fakihleri de III. (IX.) yzyldan itibaren beytlmlin intizamnn bozulduu gerekesiyle zevil-erhmn mirasln kabul etmilerdir. slmdan nce det olan muvlt (mevllk) akdi de Haneflere gre muayyen artlara bal olarak miraslk sebebi saylr (bk. VEL). lenin hi mirass bulunmadnda tereke baz mezheplere gre miras pay, bazlarna gre ise sahipsiz mal hkmnde olmak zere devlete kalr (bu yaklam farkllnn pratik sonucu hakknda bk. BEYTLML). Miraslktan sz edebilmek iin veraset sebepleri yannda baz artlarn bulunmas gerekir. 1. Mrisin vefat etmi olmas. Hayatta olan bir kimsenin malna miras olunamaz; ancak kendisinden uzun sre haber alnamayan (mefkd) ve dinden dnp drlharbe iltica eden kiiler hakknda mahkemece hkmen vefat karar verilmesi durumunda bunlarn mallar belirli sorumluluk hkmleri erevesinde miraslarna paylatrlabilir. 2. Mris ld srada mirasnn hayatta bulunmas. nce len sonra lene miras olamaz. Birlikte lenler de birbirlerine miras olamazlar. Anne karnndaki ocuun (cenin) miras pay ayrlr; sa domas halinde mlkiyetini kazanr, l doduu takdirde miras onun yokluuna gre yeniden hesaplanr. Haksz bir fiil neticesinde l domas

durumunda sa domu gibi ilem yaplr. 3. Miras engellerinin bulunmamas. Vrisin mrisini ldrmesi mirasla engel olmakla birlikte kast d ldrmelerin bu kapsamda saylp saylmayaca tartmaldr. Mrisin veya mirasnn gayri mslim olmas, lin veya zina gerekesiyle ocuun babaya nisbet edilmemesi, klelik, mrisle vrisin hangisinin nce ldnn bilinmemesi de miras engelleri arasndadr. Mahrumiyet ahsdir; mesel bir kimsenin ldrme sebebiyle mirastan mahrum olmas ocuklarnn da mahrumiyetini gerektirmez. len kimsenin miras olarak braktklarna tereke (Arapada terike, tirke) veya muhalleft denir. Gnmz hukuk dilinde tereke mrisin mmelekini yani mal, hak, alacak ve borlarnn btnn ifade eden bir kavram iken fkh terminolojisinde lenin mal varlnn sadece aktif ksmn belirtmek zere kullanlr. Mallarn bu ksmda yer ald aktr. Haklarn terekeye dahil saylmas konusunda ise Haneflerin snr dar tutmaya alt grlr. ounlua gre terekenin taksiminde ncelikler sralamas lenin tekfin ve defin masraflar, lenin borlar ve kalan maln te birini amamak kaydyla vasiyeti eklindedir. Bunlardan sonra kalan mal miraslara paylarna gre datlr (bk. KISMET). Mrise daha yakn mirasnn (akreb) dier akrabalarn mirasln engellemesine hacb-i hrmn, miras paylarn azaltmasna hacb-i noksn denir. Bu kuralla balantl olan nemli konulardan biri dedenin mirasl meselesidir. Zira slm miras hukukunda mrisle arasndaki baa gre iki farkl dede stats bulunmas yannda asabeden olan dedenin baz durumlarda miraslyla ilgili gr ayrlklar vardr. Yine dede yetimi eklinde bilinen mesele de hacb kuralnn bir sonucu olarak ortaya kmtr. Mesel olu bulunan mrisin bir olu kendisinden nce lmse onun ocuu veya ocuklar miras olamamaktadr; zira sa olan amcalar dedelerine daha yakndr. Bu kuraln aynen uygulanmasnn ortaya kard sakncalar bertaraf etmek zere baz slm lkelerinde karlan kanunlarda, bn-i Hazm gibi miras olmayan yaknlara vasiyetin zorunlu (vcip) olduunu savunanlarn da grnden yararlanlarak bu durumdaki torun veya torunlarn babalarna halef olaca, yani kendileri lehine onun pay kadar vasiyette bulunulmu gibi ilem yaplaca hkm benimsenmitir. Bazan muayyen pay sahiplerinin paylar toplam payday aabilir. Bu durumda paylarn toplamndan elde edilen say payda kabul edilip hisselerde orantl bir azaltma yaplr. Buna karlk asabeden hi kimsenin bulunmamas halinde muayyen pay sahibi miraslardan kalan miktar da onlara paylar orannda datlr (bk. DLE; AVL; RED). Miraslarn terekeden bir ey almakszn veya muayyen bir ey alarak miraslktan ekilme yahut miras oranlarnda deiiklik yapma hususunda anlamalar her zaman mmkndr (bk. SULH; TEHRC). Mirasn paylalmasndan nce miraslardan bir veya birkann vefat halinde bunlara den paylarn kendi vrislerine intikalinin hesaplanmas tensh terimiyle ifade edilir (bk. MNSEHA). Osmanl hukukunda baz arazi ve akarlar zerindeki haklarn ilgilinin vefat zerine belirli hsmlara gemesi konusunda zel dzenlemeler yaplmtr (bk. NTKAL).

BBLYOGRAFYA

M. F. Abdlbk, el-Mucem, vr md.; Wensinck, el-Mucem, vr md.; Serahs, el-Mebs, XXIX, 105-212; XXX, 2-103; bn Kudme, el-Mun (nr. Abdullah b. Abdlmuhsin et-Trk Abdlfetth M. el-Hulv), Riyad 1419/1999, VIII, 389-584; IX, 5-255; Crcn, erul-Feriis-

Sirciyye, stanbul 1322; Zekeriyy el-Ensr, Esnel-melib (nr. M. M. Tmir), Beyrut 1422/2001, VI, 3-176; Muhammed b. Abdullah el-Hara, eru Mutaar all, Beyrut, ts. (Dru Sdr), VIII, 167-233; M. Abdrrahim Kik, el-Mrl-murin, Kahire 1380/1961; Ebl-Yakzn b. Atyye elCbr, kml-mr fi-eratil-slmiyye, Badad 1388/1969; Cevd Ali, el-Mufaal, V, 562-568; M. Eb Zehre, Akmt-terikt vel-mevr, Kahire, ts. (Drl-fikril-Arab); Bilmen, Kamus2, V, 170 vd.; Ali Himmet Berki, slm Hukukunda Feriz ve ntikal (nr. rfan Ycel), Ankara 1986; D. S. Powers, Studies in Quran and Hadth: The Formation of the Islamic Law of Inheritance, London 1986; a.mlf., The Islamic Law of Inheritance Reconsidered: A New Reading of Q. 4:12B, St.I, LV (1982), s. 61-94; M. Ali es-Sbn, el-Mevr fi-eratil-slmiyye, Dmak 1989; M. Muhyiddin Abdlhamd, Akml-mevr fi-eratil-slmiyye, Beyrut 1991; Hamza Aktan, Mukayeseli slam Miras Hukuku, stanbul 1991; Ahmed brhim Bek - Vsl Aleddin Ahmed brhim, ntil m kne yemlikhl-insn le aytih il ayrih bade mevtih, [bask yeri yok] 1420/1999 (el-Mektebetl-Ezheriyye lit-trs), s. 43-114; M. Habibur Rahman, The Role of PreIslamic Customs in the Islamic Law of Succession, Islamic and Comparative Law Quarterly, VIII/1, New Delhi 1988, s. 49-64; Hseyin Tekin Gkmenolu, slam Miras Hukukunda Halefiyet, Dede Yetimi ve Vacip Vasiyet, Din Aratrmalar, I/3, Ankara 1999, s. 143-170; J. Schacht, Mr, EI (ng.), VII, 106-111. Hamza Aktan

MRAS, Kmil
(1875-1957) Tecrd-i Sarh Tercmesi ile tannan son dnem Trk limi ve siyaset adam. 1875te (rm 1291) Karahisarshibde (Afyonkarahisar) dodu. Bir ulem ailesi olan Mirasoullarndan mderris Ahmed Rd Efendi ile tike Hanmn oludur. Soyad kanunu ncesinde Mehmed Kmil ve Hoca Kmil Efendi olarak tannrd. Babasndan ve mderris Musamczde Ali Efendiden ders ald. btid ve rdiyeyi Afyonkarahisarda bitirdikten sonra stanbula gitti. 1903 ylnda girdii Drlfnn- hnenin Ulm-i liye-i Dniyye (lhiyat) ubesinden mezun oldu. Bu arada Ftih Camii dersim ve ders vekili Alasonyal Hac Ali Zeynelbidin Efendiden iczet ald ve rus imtihanlarn kazanp Beyazt Camii dersim olarak greve balad (1907). Hayat boyunca aralksz srdrd bu grevi yannda birok retim kurumunda ders verdi. 31 Ekim 1910da Drlfnn- hne Ulm-i liye-i Dniyye (sonraki adyla Ulm-i eriyye) ubesinde slm dini tarihi mderrisliine tayin edildi. Ardndan trh-i ilm-i fkh ve ilm-i ahlk- eriyye derslerini stlenerek ubat 1914e kadar srdrd. Bu blmn kapatlmas zerine Ekim 1915e kadar lisan ubesinde ulm-i dniyye okuttu ve ayn tarihte Medresetlmtehasssnde fkh tarihi mderrisi oldu. Bu arada Kasm 1914te Drl-hilfetil-aliyye Medresesinde trh-i slm ve edyn, iki buuk ay sonra da fkh ilmi tarihi dersini vermekle grevlendirildi. Eyll 1917 - Nisan 1919 tarihleri arasnda Sleymaniye Medresesinde fkh tarihi mderrislii yapan Kmil Miras, Mustafa Sabri Efendinin eyhlislml dneminde bir yl kadar tedrsattan uzaklatrld ve bir sre ticaretle urat. Mart 1920den itibaren Sahn- Semn Medresesinde nce mantk, ardndan kelm derslerini vermeye balad. Kasm 1922de Sleymaniye Medresesinde tabakt- kurr ve mfessirn mderrisliine tayin edildi ve bu grevini medreselerin kapatld 3 Mart 1924 tarihine kadar srdrd. Ayrca ilk tekilt nizamnmesini ve programn hazrlad Medresetl-irdda Aralk 1919dan itibaren kelm ve fkh usul okuttu. Kmil Miras, ayrca birok retim kurumunda hizmet kalitesinin ykseltilmesi almalarna katkda bulundu. 28 Aralk 1910 tarihli meihat tezkiresiyle medrese programlarnn yeniden dzenlenmesi iin Bb- Fetvda kurulmas kararlatrlan encmenin yeliine tayin edildi. eitli medreselerdeki mderrislii srasnda bu kurumlar iin oluturulan komisyonlarda bulundu. ubat 1913te Drlfnn- hne Ulm-i eriyye ubesi muallimi sfatyla Maarif Meclisi yeliine getirildi. Meihat makamnn 19 Temmuz 1913 tarihli tezkiresiyle, camilerde okutulan ulm- dniyye ve Arabiyye derslerine ilikin meselelerde danmanlk yapmak, zel ve genel programlar dzenlemek, okutulacak kitaplar belirlemek ve tedrsatn slahn salamakla grevli Encmen-i Mderrisn yeliine getirildi. Ayn yln eyllnde Maarif Nezretince oluturulan Lyihalar Encmeninde vazife ald. Meihatn 27 Kasm 1915 tarihli tezkiresiyle, kelm ilmine dair bir ders kitabnn hazrlanmasyla grevlendirilen Ms Kzm Efendi bakanlndaki kurulda yer ald. Kelm ilminin yeniden yazlmas tartmalarnn devam ettii bu devrede lm-i Kelm Tarihine Ait Tetkikler adl eserini kaleme ald. 26 Austos 1916 tarihli meihat tezkiresiyle Drl-hilfetilaliyye Medresesi ve Medresetl-mtehasssnin ders programnda deiiklik yapmak zere oluturulan encmene seildi. 1917 tarihli Medris Kanunu gerei ilgili nizamnmeyi kaleme ald. 1916-1919 yllar arasndaki drt ramazanda huzur dersleri muhataplnda bulundu.

lm faaliyetleri yannda hareketli bir siyas hayat geiren Kmil Miras, Merutiyetin ilnndan sonra 1 (1908-1912), 2 (1912) ve 3. (1914-1918) dnem, Cumhuriyetin kuruluunun ardndan 2. dnem (1923-1927) Afyonkarahisar mebusu oldu. Osmanl devrinde ttihat ve Terakk Cemiyeti yesi olan Kmil Miras, Trkiye Byk Millet Meclisine Cumhuriyet Halk Frkasndan seildi, bir sre sonra kurulan Terakkperver Cumhuriyet Frkasna katld. zmir suikast dolaysyla dier partililerle birlikte stikll Mahkemesinde yarglandysa da susuz bulundu. Bu dnemde eriyye ve Evkaf, Diyanet ve Tapu komisyonlar gibi eitli kurullarda yelik yapt. Mebusluu srasnda Kurn- Kermin Trke meli ve tefsiriyle bir hadis kitabnn tercme ve erhinin yaptrlmas ve hutbelerin Trkeye evrilmesiyle ilgili gelimelerde byk katklar oldu. 21 ubat 1925 tarihinde Trkiye Byk Millet Meclisinde Diyanet leri Riyseti btesinin grlmesi srasnda onun da aralarnda bulunduu elli mebusun verdii bir nergeyle yeni bir Kuran tercme ve tefsirinin hazrlatlmas, ayrca uygun bir hadis kitabnn Trkeye evrilmesi teklif edildi; oturum sonunda her iki faaliyet iin bteye denek konulmas kararlatrld. Tefsir ii Elmall Muhammed Hamdiye, hadis kitab olarak seilen Buhrnin el-Cmiu-ainin muhtasar et-Tecrd-arin tercme ve erhi grevi Babanzde Ahmed Naime verildi. Ahmed Naimin vefat zerine (13 Austos 1934) msvedde halindeki III. cildin basma hazrlanmas ve kalan ksmn tamamlanmas iini devralan Kmil Miras on yl iinde bu almay bitirdi. Kmil Mirasn ders verdii retim kurumlar arasnda kendisine profesrlk unvann kazandran Drlfnn- hnenin zel bir yeri bulunmaktadr. 1927de Trkiye Byk Millet Meclisi yelii sona erince medreselerin kapanm olmas sebebiyle brokratik sorunlarla karlaan, durumuna uygun bir tayin yaplmadndan kendi istei zerine emekliye sevkedilen Kmil Miras (26 Haziran 1931) 25 Haziran 1940ta Diyanet leri Riyseti Mavere Heyeti zal grevine getirildi ve emeklilik ya dolduu halde 24 Nisan 1943 tarihine kadar bu kadroda istihdam edildi. 30 Nisan 1957de Anadoluhisarndaki evinde vefat eden Kmil Miras ertesi gn Kandilli Kabristanna defnedildi. Eserleri. 1. Sahh-i Buhr Muhtasar Tecrd-i Sarh Tercemesi ve erhi (IV-XII, stanbul 19381948). Hadislerin erhinde klasik kaynaklardan yararlanlm ve Hanef yaklam esas alnm, zaman zaman gncel konulara da girilmitir. Birok defa baslan eserin Trkiyede hadis ve snnet kltrnn yerlemesine byk katks olmutur (bk. et-TECRDs-SARH). 2. Trh-i lm-i Fkh (stanbul 1329/1331, 1331). Drlfnn- hne Ulm-i eriyye ubesinde ve Medresetlmtehasssnde verdii derslerin notlar olup iki blm halinde dzenlenmitir. Eser genel fkh tarihi kitaplarndan farkl olup baz yenilikler tar. 3. Ahlk- eriyye Dersleri (stanbul 1330/1332). yet ve hadislerle slm ahlk mahiyetindeki eser tamamlanamamtr. 4. Ramazan Musahabeleri (stanbul 1949). Mellifin eitli dergilerde yaymlanan makalelerinin kendisince gzden geirilmi ve Sedat Miras tarafndan yaplm bir derlemesinden ibarettir. Kmil Mirasn Dn-i slm Tarihinden Emev ve Abbas Devirlerine Ait Ksmlar, lm-i Kelm Tarihine Ait Tetkikler, Kurn ve Tefsir Tarihi, Kurnn Cemi adl ders notu niteliindeki eserlerinin bask tarihleri ve halen mevcut olup olmadklar hususunda bilgi bulunmamaktadr. Maarif Vekletinin arkiyatlarn nerettii slm Ansiklopedisini Trkeye evirmeye karar

vermesi zerine telif bir ansiklopedi hazrlamak, dierinin yanl ve eksik maddelerini ele alp dorularn gstermek maksadyla yaymlanmaya balanan slm Trk Ansiklopedisinin (1941-1948) tahrir heyetinde Eref Edip Fergan, smail Hakk zmirli, mer Rza Dorul ile birlikte yer alan ve 78. saysndan itibaren slm-Trk Ansiklopedisi Mecmuasnn bamuharrirliini yapan Kmil Miras bu ansiklopedinin I. cildine on alt, yarm kalan II. cildine sekiz madde yazm, Tahrir Heyeti imzasn tayan maddelere de nemli katklarda bulunmutur. Kmil Miras, Cesssn Akml-urnnn stanbul basksnn (1335-1338) musahhihlerinden olup Beyzv, Ali b. Muhammed el-Hzin, Ebl-Berekt en-Nesef, Abdullah b. Abbas ve Nimetullah b. Mahmdun tefsirleri gibi birok ilm eserin tashihinde de grev almtr. Bunlardan baka Seblrred, Hakka Doru, slm-Trk Mecmuas, Son Posta, slm Dnyas gibi dergilerde birok makalesi yaymlanmtr.

BBLYOGRAFYA

Diyanet leri Bakanl Sicil Dosyas, nr. 23-2500; Emekli Sand Sicil Dosyas, nr. M/102872; TBMM Arivi Meclisi Mebsan zalar Sicil Dosyas, nr. 118, Dnem I, II ve III; TBMM II. Devre Afyonkarahisar Mebusu Sicil Dosyas, nr. 440; Ahmet Hamdi Akseki, Yeni Hutbelerim, stanbul 1937, II, 551-556; Eblul Mardin, Huzur Dersleri (nr. smet Sungurbey), stanbul 1966, II-III, 302305; Ergn Aybars, stikll Mahkemeleri: 1923-1927, Ankara 1982, s. 341, 358, 364; Diyanet leri Bakanl Biyografik Tekilat Albm: 1924-1989, Ankara 1989, s. 65; Mevlt Gngr, Casss ve Ahkml-Kurn, Ankara 1989, s. 156; Niyazi plikiolu, Afyonun Yetitirdii Byk Din Bilgini Profesr Kamil Miras ve Eserleri (1874-1957), IV. Afyonkarahisar Aratrmalar Sempozyumu Bildirileri (nr. E. Emel Sarlk - Mehmet Sarlk), Afyon, ts. (Afyon Belediyesi), s. 151152; TBMM Zabt Ceridesi, II. ntihab, II. ctima Senesi, Ankara, ts. (TBMM Matbaas), XIV, 249270; Kzm ztrk, Trk Parlamento Tarihi, TBMM-II. Dnem: 1923-1927, Ankara 1994, II, 373, 559, 567, 585, 613; Nesimi Yazc, Osmanldan Cumhuriyete Bir Afyonlu: Prof. Kmil Miras, V. Afyonkarahisar Aratrmalar Sempozyumu Bildirileri, stanbul 2001, s. 41-49; a.mlf., Kmil Mirasn Hayat ve Eserleri, Ankara 2002; Eref Edib, Tahrir Heyetimizden Profesr Kmil Miras, slm-Trk Ansiklopedisi Mecmuas, I/5, stanbul 1940, s. 2; a.mlf., Merhum Kmil Miras, SR, X/244 (1957), s. 290-291; Veli Ertan, Sahh-i Buhar Muhtasar Tecrid-i Sarih Mtercimi Prof. Kmil Miras, Diyanet Dergisi, X/106-107, Ankara 1971, s. 122-125; a.mlf., Vefatnn Yldnm Nedeniyle Sahih-i Buhar Muhtasar Tecrid-i Sarih Mtercimi Prof. Kmil Miras, a.e., XXV/2 (1989), s. 13-22; Mehmet Bulut, Diyanet leri Reislii (Bakanl) 1341 (1925) Mali Yl Bte Mzakereleri, a.e., XXXVI/1 (2000), s. 99-128; Vakit, Hkimiyeti Milliye, Milliyet ve Cumhuriyet gazetelerinin 10-13 Temmuz 1926 tarihli nshalar. Nesimi Yazc

MRT
(bk. AYNA).

MRT- HATTTN
() Einli Sleyman Efendinin (. 1924) Habib Efendinin Hat ve Hatttn adl kitabna zeyil olarak kaleme ald eseri. Einli Hattat Ahmed Efendinin olu olan Sleyman Efendi, ilk reniminin ardndan stanbula giderek 1888 Hazirannda Defteri Hkn Senedt Dairesinde ktip olarak greve balad. Bu grevi srasnda kitaplar ve hakkkler arsnda dolaarak ilgisini eken yazma eserleri ve hat levhalarn satn alm, zengin bir koleksiyon oluturmutur. Fakat bu koleksiyon daha sonra rr yangnnda yanmtr. Yksek fiyatlar sebebiyle alamad eserlerin hattatlarn, cilt ve tezhip zelliklerini, tarihlerini yazm, bylece kaynaklarda yer almayan pek ok hattat tesbit etmitir. Bu hattatlarn mezar talarn da bularak lm tarihlerini kaydetmi, ayrca yaayan hattatlarn bizzat kendilerinden ald bilgilerle aratrmasn geniletmitir. Sleyman Efendi Mirt- Hatttni yazarken Tuhfe-i Hatttn ve Devhatl-kttb adl eserlerden de yararlanmtr. Kitabn banda eserini Beyazt Devlet Ktphanesine vakfettiini belirten Sleyman Efendi giri ksmnda z gemiini ve bu almadaki amacn anlattktan sonra alfabetik srayla hattatlar ve eserleriyle ilgili bilgiler vermitir. Beyazt Devlet Ktphanesinde kaytl olan (Bayezid, nr. 10.337) Hat ve Hatttn adl matbu eserin bir nshas Sleyman Efendinin Mirt- Hatttni nasl meydana getirdii hususunda bize k tutmaktadr. Sleyman Efendi ilk almasn bu kitap zerinde yapm, kitapta yer alan hattatlar hakknda elde ettii ek bilgileri o ahslarla ilgili blmlerin kenarna kaydetmitir. Eserde yer almayan hattatlar hakknda toplad bilgileri de kitabn sonuna ekledii sayfalara yazmtr. Daha sonra bu bilgileri yeniden dzenleyerek eserini meydana getirmitir. Mirt- Hatttnin mellif nshas Beyazt Devlet Ktphanesinde kaytldr (Bayezid, nr. 10.338). Sleyman Efendi 129 sayfalk bu nshay harsz, kareli deftere rika hattyla yazmtr. Topkap Saray Mzesi Ktphanesinde kaytl olan (Yeniler, nr. 591) ve sonundaki fihrist hari otuz yedi varaktan meydana gelen dier nsha, Topkap Saray Mzesi Ktphanesi memurlarndan Zekeriya Gzen tarafndan 28 Kasm 1945 tarihinde istinsah edilmitir. Mirt- Hatttn, ok ksa bilgiler vermekle birlikte bilinmeyen pek ok hattat tantmas bakmndan hat sanat tarihi iin nemli bavuru kaynadr.

BBLYOGRAFYA

Sleyman b. Ahmed, Mirt- Hatttn, Beyazt Devlet Ktp., Bayezid, nr. 10.338, s. 1, 2, 3; a.e., TSMK, Yeniler, nr. 591, vr. 1a, 1b; bnlemin, Son Hattatlar, s. 11, 12; Muhittin Serin, Hat Sanatmz, stanbul 1982, s. 125; Mehmet Memi, Sleyman b. Ahmedin Mirt- Hatttn Adl Eseri (yksek lisans tezi, 1993), M Sosyal Bilimler Enstits, s. 2, 3, 4; Abdlhamid Tfekiolu, stanbul Ktphanelerinde Hat Sanat ile lgili Yazma Eserler (yksek lisans tezi, 1994), M Sosyal

Bilimler Enstits, s. 19, 87. Mehmet Memi

MRTl-HAREMEYN
() Eyp Sabri Paann (. 1890) Arap yarmadasna, zellikle Mekke ve Medinenin kuruluuna ve tarihlerine dair eseri (bk. EYP SABR PAA).

MRTl-MAKSID
() Topal Ahmed Rifat Efendinin (. 1876) tarikatlar ve Bektalie dair eseri. Tam ad Mirtl-maksd f defil-mefsid olan eser Bektalik tarihi ve db-erkn hakknda bilgi veren ilk kapsaml almadr. Kendisi de Bekta olan mellif mukaddimede btn tarikatlarn ayn asldan ktn, aralarndaki tek farkn zikirlerinin haf veya cehr oluunda bulunduunu, tarikatlar arasnda bir stnlk kyaslamas yapmak istemediini syler. Nr- Muhammed konusuyla esere balayan mellif ilk drt halife hakknda bilgi vererek Ferdddin Attrn onlarla ilgili methiyelerini iktibas etmi, on iki imamn isimlerini zikrettikten sonra silsileleri Hz. Aliye ulaan Kdiriyye, Rifiyye, Deskyye, Bedeviyye, zeliyye, Nakibendiyye ve Bektaiyye gibi tarikatlarn silsilelerini vermitir. Kitapta Nakibendiyye ve Bektaiyyenin Hz. Eb Bekire de ulaan bir silsilesi olduu belirtilerek cehr ve haf zikir meselesine temas edilmi, ardndan her biri der beyn- ... ifadesiyle balayan balklar altnda itikad, fkh ve tasavvuf konular ele alnmtr. Eserin yardan fazlasn oluturan bu blmde mellifin tamamen Snn bir ereve iinde kald dikkat ekmektedir. Mirtl-maksdn Bekta tarikatna ayrlan blm tarikatn pri Hac Bekt- Vel, ayrca Bektaliin yin, db ve erkn hakknda ayrntl bilgi ierir. Bu blmde ele alnan konulardan bazlar unlardr: Tevell (tevell) ve teberrnin (teberr) hakikati, dervi ve fakr kavramlar, mrid-i kmilin zellikleri, Ndi Alinin erhi, zikir telkini ve hrka giyme, tc- erif, Bekta yini, Ehl-i beyt hakknda hadisler, on iki imam, on drt msum, on yedi kemer-bestenin isimleri. Eserin sonunda Bekta tarikat mensuplarnn eitli vesilelerle okuduklar evrd, dua, tercman ve glbank metinlerine yer verilmitir. Ahmed Rifat Efendinin bu eseri, Bektalik kart evrelerin nde gelen isimlerinden Harputlu shak Efendinin, Abdlmecid Firiteolunun Hurflie dair Iknme adl eserinin yaymlanmas zerine (stanbul 1288) kaleme ald Kifl-esrr ve dfiul-erra (stanbul 1291) reddiye olarak yazd ve basm masraflarnn Sultan Abdlazizin annesi Pertevniyal Vlide Sultan tarafndan karland kaydedilmektedir (Birge, s. 81). Ancak Mirtl-maksdn hibir yerinde eserin Kifl-esrra reddiye olduu konusunda bir iaret bulunmamaktadr. Bununla birlikte dikkat eken savunma slbu ve Snnlie yaplan vurgudan hareketle eserin, Bektalii Hurflikle bir gren ve Bektalerin kfir topluluklarndan daha alak olduunu syleyerek (Kifl-esrr, s. 63) ar sulamalarda bulunan shak Efendinin eserine bir reddiye olduu sylenebilir. Mellifin Hurflii eletirip Bektaliin Hurflikle alkas olmadn belirtmesi ve kitabn adndaki dfiul-err (ktlklerin uzaklatrlmas) ifadesi de bu gr teyit etmektedir. Bektalik hakknda basl ilk kaynak olan eserde (stanbul 1293) Bektalikle ilgili iddialara cevap vermeyip mensubu olduu tarikat inan ve uygulamalaryla tantmay tercih eden Ahmed Rifat Efendinin bu tavr takyye yapmakta olduu kukusuna yol amtr. Ancak mellif verecei cevaplarn yeni sorular gndeme getireceini dnerek byle yapm olmaldr. te yandan eserin yazld dnemde Bektalik zerindeki kstlamalarn tam anlamyla ortadan kalkmad da

unutulmamaldr.

BBLYOGRAFYA

Ahmed Rifat, Mirtl-maksd, stanbul 1293; Harputlu shak Efendi, Kifl-esrr ve dfiulerr, stanbul 1291; J. K. Birge, The Bektashi Order of Dervishes, London 1965, s. 81; a.e.: Bektailik Tarihi (trc. Reha amurolu), stanbul 1991, s. 94; Salih ift, 1826 Sonrasnda Bektilik ve Bu Alanla lgili Yayn Faaliyetleri, Uluda niversitesi lhiyat Fakltesi Dergisi, XII/1, Bursa 2003, s. 259-267; Mustafa Kara, shak Efendi, Harputlu, DA, XXII, 531. Salih ift

MRTl-USL
() Molla Hsrevin (. 885/1480) fkh usulne dair eseri. Mellif, nce Mirtl-vl il ilmil-ul adyla olduka muhtasar bir eser kaleme alm (stanbul 1262, 1267, 1273, 1275, 1288, 1290, 1291, 1305, 1307, 1308, 1310, 1311, 1321, 1331; Kahire 1320), daha sonra anlalmasnda glkler ortaya knca bunu Mirtl-ul f eri Mirtil-vl ismiyle erhetmitir. Bir mukaddime ile iki blmden (maksad) meydana gelen eserin mukaddimesinde usl-i fkh ve fkh tanmlarnn ardndan fkh usulnn konusu ve faydalar anlatlmaktadr. Fkh hkmlerin delillerine tahsis edilen birinci blm drt ana bala (rkn) ayrlm ve srasyla kitap, snnet, icm ve kyasa yer verilmitir. Kitap ve Snnet arasnda ortak olan konular geni biimde ilenmi, nceki dinlere ait hkmlerin ve sahb kavlinin hccet oluu bahisleri snnet balnn sonunda, istihsan delili kyas konusunun iinde ve istishb delili bu baln sonunda ele alnmtr. kinci blm hkmlerle ilgili olup hkm, hkim, mahkm bih ve ehliyet meselesinin ayrntl biimde incelendii-mahkm aleyh konularn ihtiva eden drt ana bala ayrlmtr. Eserin htimesinde ictihad, zellikle ictihadda hata ve isabet meselesi tartlmtr. Molla Hsrev Mirtl-uln zelliklerini belirtirken, yararland yirmi sekiz usul ve fr kitabnn adna iaret eden edeb bir slp kullanr. Gerek bu eserler gerekse faydaland dier kaynaklar Hasan zket tarafndan hazrlanan yksek lisans tezinde tesbit edilmitir (Molla Hsrev ve Mirtl-usl Adl Eserinin Kaynaklar, s. 31, 48-70). Eserde mellif ele ald meselelerde kendi tercihini belirtirken kar gre ve delillerine de temas ederek bunlar tartr (kendi tercihleriyle ilgili rnekler iin bk. a.g.e., s. 39-41). Tartmalarda nakl delillerden ziyade akl delillere yer verilmesi dikkat ekmektedir. Veciz ve sade bir slpla yazlan Mirtl-ul Osmanl medreselerinde ders kitab olarak okutulmu (Uzunarl, s. 22) ve defalarca baslmtr (stanbul 1217, 1262, 1272, 1273, 1282, 1296, 1304, 1310, 1321; Kahire 1289). Hiyeleri. Mevln Mehmed zmr, iye al Mirtil-ul (I-II, Bulak 1258, 1262; stanbul 1262, 1285, 1296, 1302, 1304, 1309; eserin en hacimli hiyelerinden olan bu almada zellikle kelm ve mantk kavramlar ile Arap gramerine dair konularda geni aklamalara yer verilmektedir); Hmid b. Mustafa el-Konev, iye al Mirtil-ul (stanbul 1280); Tarss Mehmed Efendi, iye al Mirtil-ul (stanbul 1267, 1289, 1304, 1309, 1312, 1317); Abdrrezzk b. Mustafa el-Antk, iye al Mirtil-ul (stanbul 1279, 1289, Tarssnin hiyesiyle birlikte); Hoca Mustafa b. Abdullah el-Vidin, Tarrl-Mirt (iye al Mirtil-ul, stanbul 1297, 1311); Eyybzde Mustafa, Miftul-ul li-(f eri)Mirtil-ul (Sleymaniye Ktp., Hamidiye, nr. 440; Nuruosmaniye Ktp., nr. 1322, 1323; Rgb Paa Ktp., nr. 393); Eb Sad Hafdn-Nisr, Vesletl-vl il mesilil-ul (Sleymaniye Ktp., Hamidiye, nr. 425). Mirtl-ul, Ahmed Hamdullah b. smil Hmid Ankarav tarafndan Mutaaru Mirtil-ul adyla ihtisar edilmi (Sleymaniye Ktp., Hamidiye, nr. 443, mellif hatt, Beyazt Devlet Ktp., Bayezid, nr. 6049; tf Efendi Ktp., nr. 1723; Ktp., nr. 1298), eserin metni olan Mirtl-vl Osman b. Mustafa el-Gelibol Teshl Mirktil-vsl il ilmil-usl (stanbul 1288) ismiyle Trkeye evirmitir.

BBLYOGRAFYA

Molla Hsrev, Mirtl-ul f eri Mirtil-vl, stanbul 1296; Kef-unn, II, 1657; ul-meknn, II, 457; Brockelmann, GAL, II, 293; Suppl., II, 317; Uzunarl, lmiye Tekilt, s. 22, 230; Abdlvehhb Hallf, slm Hukuk Felsefesi (trc. Hseyin Atay), Ankara 1985, tercme edenin girii, s. 172-174; Ahmet zel, Hanef Fkh limleri, Ankara 1990, s. 102-103; Ali Toksar, Molla Hsrevin Hadis ve Peygamberlerin tihadlar Hakkndaki Baz Grleri, Molla Hsrev Mehmet Efendi: 1400-1480 (haz. Ahmet Hulsi Kker), Kayseri 1992, s. 97-108; Ali Rza Karabulut, Molla Hsrevin Eserleri, a.e., s. 129-131; Hasan zket, Molla Hsrev ve Mirtl-usl Adl Eserinin Kaynaklar (yksek lisans tezi, 1992), Atatrk niversitesi Sosyal Bilimler Enstits, tr.yer. Ferhat Koca

MRDS b. DEYYE
() Eb Bill Mirds b. Hudeyr b. Amr et-Temm el-Hanzal (. 61/681) Basra Hricliinin nde gelen liderlerinden. Kaynaklarda daha ok knyesi Eb Bill ile anlr. deyye annesi yahut byk annesinin ismidir. Baba tarafndan Temm kabilesinin Reba el-Vust diye de bilinen ve Hric hareketine ok sayda lider veren Reba b. Hanzale b. Mlik b. Zeyd koluna mensuptur. Hakkndaki ilk bilgiler, kardei Urve ile birlikte Hz. Alinin Muviye ile yapt Sffn Savanda onun yannda yer almas, taraflar arasnda mtareke yaplp mesele hakemlere braklnca bu zme iddetle kar karak Hric gruplaryla birlikte Nehrevana gitmesinden ibarettir (Belzr, V, 188-189; emmh, s. 64). Kendisi hakknda ksmen geni saylan bilgiler ise Emevlerin Basra valisi Ubeydullah ile giritii mcadelelerle ilgilidir. Nehrevanda Hz. Alinin Hriclere kar balatt ve galip geldii sava sonunda (38/658) az sayda kiiyle birlikte kurtulmay baaran Mirds mutedil bir tutum iinde hayatn srdrmeye alt. Kaynaklar, onun nceki dncelerini devam ettirmekle birlikte dier baz Hric gruplar gibi kendilerinden olmayan kimselerin inanlarn sorgulamak ve siyas mnada katil hareketlerine bavurmak (istirz) gibi bir tavr iine girmediini, kadnlarn savalara katlmasna kar olduunu, uzun sre fiil isyan hareketlerinden uzak kaldn, daha ok Hriclerin bulunduu yerlere hicret etmemek ve muhaliflerle savamamak dorultusunda bir hayat yaadn belirtmektedir. Sffn ve Nehrevan savalarnn ardndan Basrada ikamet eden Mirds, Vali Ziyd b. Ebhin grevi srasnda (665-673) Hriclere ynelik sert ve kat uygulamalarna ramen lml tutumunu deitirmedi, dorudan bir ayaklanma balatmad ve byle bir faaliyet iinde yer almad. Ziydn lmnden iki yl sonra Basraya vali olarak gnderilen olu Ubeydullahn sertlik konusunda babasn gemesi, eitli bahanelerle Hricleri hapse attrmas, zaman zaman ikenceye bavurmas Mirds hayli rahatsz etmeye balamt. ok gemeden Hriclerin nemli liderlerinden kardei Urvenin de iinde bulunduu bir grubun ldrlmesiyle (Urvenin Mirdstan sonra ldrldne dair rivayetler de vardr) Hricler Mirdsn etrafnda toplandlar. Ayrca Vali Ubeydullah, Temm kabilesine mensup, dindarl ve gzelliiyle bilinen Belc isminde Hric bir hanmla evlenmek istemi, durumdan haberdar olan Mirds, Belc ile grerek valinin bir zorba olduunu, dilerse takyye yapabileceini sylemi, ancak kadn byle bir eye asla yanamayacan ifade etmiti. Sonunda Belcya zorla sahip olan vali direnmesi karsnda onu ellerini ve ayaklarn kesmek suretiyle ldrtmt. Ardndan Mirds da Ubeydullah b. Ziyd tarafndan hapsedildi. Onun konumalarna ve ibadetine hayran kalan hapishane grevlisi gece evine gitmesine izin veriyordu. Bir sre sonra bn Ziydn, hapsettii Hricleri ldreceine dair yeminini duyan Mirds, sznden dnen bir insan olarak Allahn huzuruna kmak istemediini belirterek hapishaneye gidip teslim oldu. Ertesi gn ok sayda Hricnin ldrlmesine ramen hapishane grevlisinin aracl ile lmden kurtuldu (Nveyr, XX, 286-287).

Kendilerine ynelik bask, tutuklama ve katil olaylar karsnda byk glkler iinde kalan Hricler, Mirdsa gelerek Ubeydullah b. Ziyda kar silhl mcadele konusunda srar ettilerse de Mirds hakszlklarna rza gstererek zalimler arasnda yaamann doru olmadn, ancak kendilerine dorudan kl ekenlerle savaabileceini syledi, ardndan otuz civarnda taraftar ile birlikte Basradan ayrld (60/679-80). Daha sonra katlanlarla beraber saylar krk bulan grup Mirdsn liderliinde Ahvaza gitti. Burada bn Ziydn bir kervann durduran Mirds ihtiyalar iin mallarn bir blmne el koydu. Durumdan haberdar edilen Ubeydullah, Mirdsa kar Eslem b. Zra el-Kilbyi gnderdi. Eslem 2000 kiilik bir kuvvetle harekete geip sek denilen yerde Mirdsla karlat, fakat bozguna uramaktan kurtulamad (Taber, V, 471). Vali hemen Abbd b. Ahdar kumandasnda Mberrede gre 4000 (el-Kmil, III, 1179), Taberye gre 3000 (Tr, V, 471) kiilik yeni bir orduyu Mirdsn zerine sevketti. Abbd, Fars blgesinde Drbcird denilen yerde Mirdsa yetiti. Mirds, valinin zulm ve zorbalklarndan bahsederek hem kendi adamlarn cesaretlendirdi hem de kar taraf etkilemeye alt. Sava devam ederken Mirds, Abbd b. Ahdara namaz klmak iin arpmaya ara verilmesi teklifinde bulundu, o da bunu kabul ettiini bildirdi. Ancak Abbdn askerleri namazlarn acele ile klarak yahut yarda keserek niden hcuma getiler ve namaz klmakta olan Mirdsn adamlarn kltan geirdiler. Bu arada katledilen Mirdsn ba Ubeydullah b. Ziyda gtrld. Kaynaklarda drst, cesur, takv sahibi, gzel konuan bir kii olarak tantlan Mirdsn baz iirleri bulunmaktadr. lmnden sonra mrn b. Httn ve s b. Ftik gibi Hric airleri kendisi iin mersiyeler yazmtr (Mberred, III, 1176-1182; Nyif Mahmd Marf, s. 159-200). Mirds, kendisi gibi Nehrevandan kurtulan Misar b. Fedek et-Temm tarafndan kurulan Basra Hricliinin nemli bir ahsiyetidir. Ear, Malat ve ehristn onun Hric frkalar arasndaki yerine temas etmezken Badd, Mirds Sufriyyenin ilk imam olarak gsterir. Ona gre Sufriyye, Ziyd b. Asfara uymakla birlikte Abdullah b. Vehb er-Rsib ve Hurks b. Zheyrden sonra Mirdsn immetini benimser (el-Far, s. 91). sferyn de Sufriyyenin btn kollarnn Mirds imam kabul ettiini belirtir (et-Tebr, s. 53).

BBLYOGRAFYA

Belzr, Ensb (Zekkr), V, 188-195; Mberred, el-Kmil (nr. M. Ahmed ed-Dl), Beyrut 1406/1986, III, 1172-1183; Taber, Tr (Ebl-Fazl), V, 470-471; Badd, el-Far (Abdlhamd), s. 91-93; sferyn, et-Tebr (Ht), s. 53; bnl-Esr, el-Kmil, IV, 94-95; Nveyr, Nihyetlereb, XX, 285-287; emmh, Kitbs-Siyer (nr. Ahmed b. Sud es-Seyb), Maskat 1407/1987, s. 61-65; J. Wellhausen, el-avric ve-a (trc. Abdurrahman Bedev), Kveyt 1978, s. 61-64; W. Montgomery Watt, slm Dncesinin Teekkl Devri (trc. Ethem Ruhi Flal), Ankara 1981, s. 3132; Nyif Mahmd Marf, Dvnl-avric, Beyrut 1403/1983, s. 159-200; Ethem Ruhi Flal, bdiyenin Douu ve Grleri, Ankara 1983, s. 64, 71-74, 83-84, 95; G. Levi Della Vida, Mirds b. Udayya, EI (ng.), VII, 123-124; Azm M. S. es-Slih - Mustafa z, Hricler, DA, XVI, 175; Nehle el-Hms, Eb Bill el-ric, el-Mevsatl-Arabiyye, Dmak 2002, V, 258-259. lyas zm

MRDSLER
() 1024-1080 yllarnda Halepte hkm sren mslman bir hnedan. Hnedann kurucusu Esedddevle Slih b. Mirdsn mensup olduu Ben Kilb kabilesi IV. (X.) yzyldan beri Suriye lnde yayordu. Blgedeki halkn etkisinde kalarak ilii benimseyen kabile XI. yzyln banda Kuzey Suriye ln kontrol etmekteydi. Bu dnemde Hillede yaayan Slih b. Mirds Rahbeye hkim oldu ve burada Ftm Halifesi Hkim-Biemrillh adna hutbe okuttu (399/1009). Slih Rahbede yeni bir devlet kurmay planlyordu. Ancak hem Abbslerin hem de Ftmlerin mdahalesi yznden buna imkn bulamad. Ardndan Haleple ilgilenmeye ve ehri hkimiyeti altna alan Hamdn Memlklerinden Lln olu Murtazy tciz etmeye balad. Murtaz, Ben Kilbdan kurtulmak iin hileye bavurdu. Dzenledii bir ziyafet esnasnda Kilblerden bir ksm ldrld, aralarnda Slih b. Mirdsn da bulunduu bir ksm hapse atld (402/1011-12). 405 (1014-15) ylnda kamay baaran Slih 2000 kiilik bir kuvvet oluturup Halepe yrd ve Murtazy yenerek esir ald. Yaplan grmeler sonunda serbest braklan Murtaz Halepi terkedip Bizansllara snd. Bu olayn ardndan Slih b. Mirds Halep Kalesi kumandan Feth ile birleti. Feth bir yandan da Kuzey Suriyeye hkim olmak isteyen Ftmlerle mzakerelere giriti. Slih b. Mirds, Kelb ve Tay kabileleriyle anlaarak Halepten neye kadarki blgenin kendisine braklmasn saladktan sonra 415 (1024) ylnda Halepi ele geirdi ve Mirdsler hnedannn temellerini att. Halep Kalesini de Cemziyelevvel 416da (Temmuz 1025) alan Mirdsler Halep ve Humusa hkim oldular, ardndan hkimiyet alanlarn geniletip merkez Suriye, Balebek, Hsnakkr ve Saydaya kadar uzanan topraklar zaptettiler. Mirdslerin bu kadar yaylmasndan ve merkez Suriye zerinde hkmranlk kurmasndan rahatsz olan Ftm Halifesi Zhir 419 (1028) ylnda Anu Tegin ed-Dizber kumandasnda bir orduyu Suriyeye gnderdi. Sava Ftm ordusunun zaferi ve Slih b. Mirdsn lmyle sonuland (Reblhir 420 / Mays 1029). Slihin yerine geen iki olundan iblddevle Nasr Halepe, kardei Muizzddevle Siml ehrin i kalesine sahip oldu. Antakyann Bizans valisinin sevkettii birlikler Kaybar denilen yerde Mirds kuvvetleri tarafndan malp edildi (Cemziyelevvel 420 / Temmuz 1029). Bu malbiyeti renen Bizans mparatoru III. Romanos Argyros ertesi yl intikam almak iin harekete geti. Mirdsler, Azz yaknnda Bizans ordusunu yenilgiye uratarak byk ganimet ele geirdiler (ban 421 / Austos 1030). Bu srada Nasr kardeinin yokluundan faydalanp i kaleyi de zaptederek tek bana Halepe hkim oldu. Kendini korumak iin Bizansla anlaan Nasr, Ftm tehdidiyle kar karya kalnca Ftmlerle Bizans arasndaki bir ittifaka kurban gitmekten korktu ve drt yl sren grmelerden sonra III. Romanosa tbi oldu. Halife Zhir el-Ftm, Halepin bir snr karakolu olarak nemini bildii iin bu gelimeden rahatszlk duydu. O srada iktidarda bulunan mparator IV. Mikhail, Nasra Ftmlerle de anlamasn tavsiye etti. Bunun zerine Nasr Zhire kymetli hediyeler

gndererek Ftmlerle uzlat. Buna gre Humus Mirdslere braklacakt. Ancak Vezir Anu Tegin Cercernin anlamaya kar kmas Ftmlerle Mirdsler arasnda atmaya yol at. Yaplan savata Nasr b. Slih ldrld (ban 429 / Mays 1038), Halepe kamak zorunda kalan kardei Siml muhtemelen Halepte fazla kalamad. 429da (1038) Halepe giren Anu Tegin daha sonra dier Mirds ehirlerine ynelerek Blis ve Menbici ele geirdi. Anu Teginin lm zerine (433/1042) Halep halk ehrin kaplarn Simle at. Bizansllar ve Ftm Devleti Simlin Halep hkimiyetini tandlar. lk Trkmen aknlar karsnda Bizansllar Mirdslerle olan on yllk bar antlamasn yenilediler (439/1047-48). Ertesi yl Ftm Halifesi Mstansr-Billh ile Simlin aras bozuldu. Mirdsler, Ftmlerin Hadm Rfk kumandasnda Halepe sevkettii byk bir orduyu yenilgiye urattlar (Reblevvel 442 / Austos 1050). Kazand bu zafere ramen hl Ftmlerden ekinen Siml hanm Seyyide ve olu Vessb 40.000 altnla Msra gnderdi. Mstansr-Billh Halepi ve hkimiyeti altndaki dier topraklar Simle ikt olarak verdi. te yandan Arslan el-Bessr, Sultan Turul Beyin nnden Badattan kat zaman (447/1055) Rahbeye gelmi, Siml de onun gcnden ekindii iin Rahbeyi kendisine brakmt. Baarl idaresine ramen Ben Kilb arasnda Simli kskananlar vard. Bu sebeple Siml, Mstansra bir eli gndererek Halepe karlk kendisine Cbeyl, Beyrut ve Akknn verilmesini istedi. Talebi kabul grnce Halepi Ftmlere teslim edip Akkya gitti (1057). Ancak Mirdsler Halepin Ftmlerin eline gemesine raz olmadlar. 1060 ylnda Mirds kuvvetleri Funeydikte Ftm ordusunu yendi. ki gn sonra Halep Nasrn olu Redddevle Mahmd tarafndan zaptedildi. Ftmler Kuzey Suriyeden tamamen ekildiler. Redddevlenin Halepe hkim olmasnda cretli Trk askerleri nemli rol oynadlar. Bu srada Kahirede bulunan Siml Halepe dnmeye karar verdi, fakat yeeni Mahmd ehri ona brakmay kabul etmedi. ki taraf arasndaki mcadele Ben Kilb kabile reislerinin araya girmesi zerine anlamayla sonuland. Siml Reblhir 453te (Mays 1061) bir defa daha Halepe hkim oldu. Bizansa kar baar ile mcadele eden Siml Zilkade 454te (Kasm 1062) Halepte ld ve yerine kardei Eb Zbe Atyye geti. Ancak Mahmd bu durumu kabul etmedii gibi kabilenin desteini alarak Halep zerine yrd (Receb 455 / Temmuz 1063). Bu mcadeleye Atyyenin isteiyle Suriyeye ilk giren Trkmenlerden olan Hrn b. Han da kart. Hrn, Mahmdun saldrlarna kar ehri baaryla savundu. Buna ramen Atyye daha sonra Trkmenler zerine baskn dzenleyip bir ksmn katletti (Safer 457 / Ocak 1065). Hrn da yanndaki Trkmenlerle ehirden ayrlarak Mahmdun hizmetine girdi. Mercidbk civarndaki savata Atyye yenildi (11 Cemziyelevvel 457 / 20 Nisan 1065) ve Mahmd ay aan bir kuatmann ardndan Halepi ele geirmeyi baard. Ftmler isteklerine boyun emeyen Mahmda kar Atyyeyi harekete geirdiler. ki taraf arasnda yeni bir mcadele balamak zereyken Trablusam hkimi Kad Emnddevle bn Ammrn araya girmesiyle anlama saland. te yandan gittike artan Trk aknlarn durdurmay amalayan mparator Romanos Diogenes, Kuzey Suriyenin nemli kalelerinden Menbici zaptetti ve Halep evresinde bulunan Trkmen ve Arap kuvvetleriyle savaa girip bir gece basknyla onlar yendi (20 Kasm 1068). Bu muharebeden sonra imparator daha nce Hrn tarafndan ele geirilen Artah ve m kalelerine tekrar hkim oldu (462/1070). Trkmen emrlerinden Sandk

462 (1070) ylnda byk bir orduyla Halepe girerek k orada geirdi. Mahmd ona kymetli hediyeler verip Bizansa kar cihada tevik etti. Trkmen aknlarndan rahatszlk duyan Mahmd Byk Seluklulara tbi oldu ve Abbs Halifesi Kim-Biemrillh ile Sultan Alparslan adna hutbe okuttu (19 evval 462 / 31 Temmuz 1070). Alparslan, Msr seferine kmadan nce Mahmda eli gnderip huzuruna ard. Gelmemekte direnmesi zerine Halepi iki ay kuatt. Mahmd aresiz kalp annesi Seyyide ile birlikte sultann huzuruna kt, Alparslan da onu affetti. Sultan, Mahmdu Emr Ayteginle birlikte Dmakn fethiyle grevlendirdi. Bu srada Atyye, Antakyadan salad yardmla Halep blgesine girerek yama aknlarna balad. Mahmd, Trkmen Emri Kurlu Beyin yardmyla Atyyeyi ve mttefiklerini yendi. Mahmd 1075te lnce adamlar, veliaht tayin ettii olu ebbin yerine byk olu Cellddevleyi hnedann bana geirdiler. Bu srada I. Sleyman ah Halepi kuatt. Cellddevlenin kendisinin Seluklu nibi olduunu bildirmesi zerine Sleyman ah muhasaray kaldrd. Cellddevle, Anadoluda faaliyette bulunan Trkmen beylerinden Ahmed ah ile anlap Bizansn eline yeni gemi olan Menbici geri ald (10 Safer 468 / 24 Eyll 1075). Bir sre sonra kendisini destekleyen Trkleri bertaraf etmek istediyse de Trkmenler tarafndan ldrld (evval 468 / Mays 1076). Mirds emrleri onun yerine kardei Sbk geirdiler. Ahmed ah da Trkmenlerin yanna gidip onlar sakinletirdi. Bylece Halepte dzen yeniden saland. Ben Kilb ise Sbkn emirliini kabul etmeyip Cellddevlenin dier kardei Vessb ile birleerek Halepe hkim olmak istedi. Ahmed ah, Trkmen beylerinden Dilmaolu Mehmed Beyden yardm ald. Trkmen beyleri Vessba kar harekete geip Ben Kilbla ittifaklarn bozdular. Bylece Sbk Trkmenler sayesinde hkimiyetini devam ettirdi. Yenilginin ardndan Vessb yaknlaryla sfahanda bulunan Sultan Melikahn huzuruna karak Sbktan ikyeti oldu. Melikah onlara Suriyede baz iktlar verdi. Ayrca kardei Tutuu Suriyeye tayin etti. Melik Tutu Halepi kuatnca muhasaraya Melikahn emriyle Musul Ukayl Emri erefddevle Mslim b. Kurey de katld (Zilkade 471 / Mays 1079). Yardma gelen bir Trkmen emrinin malp edilmesiyle zor durumda kalan Tutu kuatmaya son verip Diyarbekir blgesine yneldi. Tutuun Suriyede devam eden faaliyetleri karsnda skntya den Halep halk ve yerli muhafz kuvvetleri ehri Mslim b. Kureye teslim etmek istiyorlard. Ancak Sbk ve iki kardei Mirdslerin sonu demek olan bu teklife kar kt. Tutuun Halepe yrmek iin tekrar hazrlklara balamas zerine Sbk kendilerine yardm etmesi karlnda Mslime baz ehirleri vermeyi nerdi. Bu teklifi kabul etmeyen Mslim ehirden yaplan davetler sonucunda Sultan Melikahtan izin alarak Halep nne geldi (8 Haziran 1080). Sbk ehrin kaplarn kapattysa da Mslim yiyecek sknts eken halkn ve Halep reisinin desteiyle hibir mukavemetle karlamadan ieri girmeye muvaffak oldu (26 Zilhicce 472 / 18 Haziran 1080). Sbk i kalede direnmeye alt. Ancak kardeleri Vessb ve ebb Halepteki ordunun desteiyle Sbk tutukladlar. Ardndan Mslim ve Mirdsler arasnda bir anlama yapld. Buna gre ebb ve Vessba Azz ve Esrib, Sbka Rahbe ve evresi ikt edilecekti. Bylece Mslim, Reblhir 473 (Ekim 1080) tarihinde i kaleyi alp Mirdslerin hkimiyetine son verdi. Trkler Mirdsler zamannda Suriyeye girmeye balamlard. Mirdslerin zel airi olarak kabul edilen bn Hayysun bu aile iin otuz kaside yazd belirlenmitir (Hall Merdem Bek, s. 172174).

BBLYOGRAFYA

bnl-Kalnis, Tru Dma (Amedroz), bk. ndeks; Azim Tarihi: Seluklularla lgili Blmler: h. 430-538 (trc. ve nr. Ali Sevim), Ankara 1988, bk. ndeks; bnl-Cevz, el-Muntaam, VIII, 40, 300; bnl-Esr, el-Kmil, bk. ndeks; bnl-Adm, Zbdetl-aleb, bk. ndeks; bn Hallikn, Vefeyt, II, 487-488; Hall Merdem Bek, e-uar-miyyn (nr. Adnn Merdem Bek), Beyrut, ts. (Dru Sdr), s. 172-174; Suhayl Zakkar, The Emirate of Aleppo (1004-1094), Beyrut 1391/1971; Emne Baytr, Mevf meril-Arab bi-m vel-Ir, Beyrut 1400/1980, s. 247-292; Ali Sevim, Seluklular Tarihi, bk. ndeks; a.mlf., Suriye ve Filistin Seluklular Tarihi, Ankara 1983, bk. ndeks; Ali M. Ali deh el-Gmid, Bild-m, [bask yeri yok] 1404/1984 (elMektebetl-Faysaliyye), s. 120-141, 211-233; M. Ahmed Abdlmevl, Ben Mirds el-Kilbiyyn f aleb ve imli-m, skenderiye 1985; Abdlfetth Revvs Kalac, aleb el-adme velade, Beyrut 1409/1989, s. 345-346; kir Mustafa, Mevsat dvelil-lemil-slm ve riclih, Beyrut 1993, I, 364-367; Sobernheim, Mirdsler, A, VIII, 360; a.mlf., Slih, a.e., X, 129; a.mlf., ibl d-Devle, a.e., XI, 518-519; Th. Bianquis, Mirds, EI (ng.), VII, 115-116; Samed Muvahhid, l-i Mirds, DMB, II, 137-139. Erdoan Meril

MREK el-BUHR
(bk. MUHAMMED b. MBREKAH).

MRGAN, Abdullah b. brhim


() Ebs-Siyde Affddn Abdullh b. brhm b. Hasen el-Mahcb el-Mrgan (. 1207/1792) Mutasavvf ve lim. Mekkede dodu. Soyu, ul-mbn bi-eri Ferizid-dn adl eserinde kaydettiine gre (s. 109) baba tarafndan Hz. Hseyin, anne tarafndan Hz. Hasan vastasyla Hz. Aliye ular. Hicaz blgesinden Trkistana g eden ailesi asrlarca burada yaadktan sonra byk dedelerinden Mrhord Buharadan Hindistana ve oradan Mekkeye gidip yerlemiti. Mrgan nisbesinin Orta Asyada Gr blgesindeki Mrgan adl yerden gelmi olabilecei sylenmise de (EI2 [Fr.], VII, 125) kendisi bu nisbenin mr ganden (zengin emr) geldiini ve bu lakapla ilk olarak ok zengin ve cmert olan nc dedesinin tanndn belirtmektedir. Abdullah el-Mahcb olarak da bilinen Mrganye Mahcb lakab mnzevi bir hayat yaamaya zen gsterdii iin verilmitir. Mekkede Ahmed en-Nahl ve dier limlerin derslerine devam eden Mrgan, Seyyid Ysuf elMehdel adl veys bir eyhe intisap ettikten sonra mtevazi bir hayat srmeyi tercih etti. Kendisinden hadis ve fkh dersleri almak iin Mekkeye gelen Muhammed Murtaz ez-Zebdye ailesinin Ehl-i beytten olduuna dair belgeleri vermesi Mrgan ve ailesinin daha yakndan tannmasn salad. Atalarnn uzun sre yaad Hindistandan hac iin Mekkeye gelen mslmanlarn Mrgan ailesini ziyaretleri srasnda keramet ehli bir sf olarak tandklar Abdullah el-Mrgannin evresi genilemeye, mridleri giderek artmaya balad. Bu dnemde Kuzey Afrika ve Msrdan, Nakibendlerin youn olduu Hint blgelerinden nemli ahsiyetler Mekkeye gelip onu ziyaret ettiler. Cebertnin verdii bilgiye gre Mrgan, 1166da (1753) Mekke halkyla arasnda kan tartmalar zerine ailesiyle birlikte Tife g etti. Mensuplar tarafndan kutub ve gavs olarak grlen Mrgan krk yla yakn bir zaman eser yazmak, ders okutmak ve iradla megul olduu Tif yaknlarndaki Selmede vefat etti. lmnden bir yl sonra Selmede dnyaya gelen torunu Muhammed Osman el-Mrgan, Sudanda geni kitleler tarafndan benimsenen ve lkenin din-siyas hayatnda nemli etkileri bulunan Mrganiyye tarikatnn kurucusudur. drsiyye tarikatnn pri Ahmed b. drsin mridi olan Muhammed Osman el-Mrgan genellikle Hatmiyye diye tannan tarikatnn Nakibendiyye, Kdiriyye, zeliyye, Cneydiyye ve dedesine nisbet ettii Mrganiyye tarikatlarn ierdiini sylemekteyse de kendisini yakndan tanyan Zebdnin tarikatlara dair tfl-afiy ve dlcevheri-emn adl eserleriyle Harrzdenin Tibynnda ona nisbet edilen herhangi bir tarikat bulunmamaktadr. Tasavvuf, akaid, hadis, fkh, edebiyat gibi alanlarda bir ksm baslm ok sayda eseri olan Abdullah el-Mrgan telif ve irad faaliyeti yannda ders okutup renci de yetitirmitir. Fakih ve dilci bnl-Cevher, Tcl-ars mellifi Muhammed Murtaz ez-Zebd, Halvetiyyenin Semmniyye kolunu Sudanda yayan Ahmed b. Ber et-Tayyib onun talebeleri arasnda

zikredilebilir. Eserleri. 1. ul-mbn bi-eri Feriid-dn. Akaid ve fkh konularna dair kendi eserinin erhidir (Bulak 1315). 2. el-Muceml-vecz min ehdir-reslil-azz. Sytnin el-Cmiuar ve Ziydetl-Cmii-ar, Abdrraf el-Mnvnin Knzl-ai adl kitaplarndaki hadislerin alfabetik olarak sraland eser Semr Th el-Meczb tarafndan neredilmitir (Beyrut 1408/1988). Kitab bnl-Cevher ve Kavukc erhetmitir. 3. el-dl-munaam al urfilmucem (dl-cevhir f namil-mefir). iirlerini toplad eseridir (Kahire 1330, 1347, 1358). 4. Miktl-envr f evfil-mutr (Kahire 1322). Mellifin torunu Muhammed Osman elMrgan tarafndan Mibul-esrr (Kahire, ts.). adyla erhedilmitir. 5. ed-Drretl-yetme f ba feilis-seyyidetil-ame (nr. Muhammed Sad et-Turayh, Beyrut 1405). Mellifin dier baz eserleri de unlardr: Kenzl-fevid eru Baril-aid, tl-cenb f mane-enb, elFerdetl-cevheriyye f eimmetil-in aeriyye, Zehrr-reyn min Riyi-lin, Cevibl-ulb, Tarl-abiy alel-istie bil-enbiy vel-evliy, en-Nefetludsiyye minel-arel-Abbsiyye f eri-ltil-meiyye. Mrgannin ayrca evrd ve ezkr niteliinde risleleriyle Hz. Peygamber hakknda kasideleri vardr (eserleri ve yazma nshalar iin ayrca bk. Huncwick - OFahey, s. 180-185).

BBLYOGRAFYA

Abdullah b. brhim el-Mrgan, el-ul-mbn bi-eri Feriid-dn, Bulak 1315, s. 109; a.mlf., el-Muceml-vecz min edir-reslil-azz (nr. Semr Th el-Meczb), Beyrut 1988, neredenin girii, s. 13-14; Cebert, Acibl-r, Bulak 1297, II, 240-241; Serks, Mucem, II, 1828; J. S. Trimingham, Islam in the Sudan, London 1949, s. 232; N. Grandin, Les turuqs au Soudan dans le corne de lAfrique et en Afrique orientale, Les ordres mystiques dans lIslam: Cheminements et situation actuelle (d. A. Popovic - G. Veinstein), Paris 1986, s. 177-178; a.mlf., Sayyid Muhammad Uthman al-Mrgan (1793-1853), Les voies de lIslam en Afrique orientale (d. Franois Constantin), Paris 1987, s. 35-58; O. Depont - X. Coppolani, Les confrries religieuses musulmanes, Paris 1987, s. 542; Ali Salih Karrar, The Sufi Brotherhoods in the Sudan, London 1992, s. 44, 56, 69, 75; J. O. Hunwick - R. S. OFahey, Arabic Literature of Africa I: The Writings of Eastern Sudanic Africa, Leiden 1994, s. 180-185; Mraniyya, EI (Fr.), VII, 125-126. Ahmet Kavas

MRGAN, Muhammed Osman


( ) Eb Abdillh Muhammed Osmn b. Muhammed b. Abdillh el-Mrgan (. 1268/1852) Mrganiyye tarikatnn kurucusu, mfessir. 1208de (1793-94) Hicazda Tif ehri yaknlarndaki Selme kynde dodu. Mekkeli sf Abdullah b. brhim el-Mrgannin torunudur. Yedi yanda annesini, on yanda babasn kaybedince Mekkenin nde gelen limlerinden amcas Seyyid Muhammed Ysnin himayesinde byd. Muhammed Ysn ona temel slm ilimlerini retti Ardndan tasavvufa ynelen ve evrede yaygn olan tarikatlar renmeye balayan Mrgan nce Ahmed b. Muhammed el-Benn el-Mekk, Sad el-Amd el-Mekk ve Ahmed Abdlkerm el-zbek el-Hindden Nakibendiyye, daha sonra yine Amdden Kdiriyye ve zeliyye tarikatlar hakknda bilgi ald. Amcasndan dedesi Abdullah el-Mrgannin tasavvuf hakknda grlerini rendi. Bu dnemde Mekkede bulunan drsiyye tarikatnn kurucusu Ahmed b. drse intisap etti. Seyr slkn tamamlayan Mrgan, yirmi yanda iken Ahmed b. drs tarafndan drsiyyeyi yaymak zere 1228 (1813) ylnda Eritreye (Etiyopya) gnderildi. nce Balgha blgesinde yaayan Ceberte mslmanlar arasnda tebli ve irad faaliyetlerinde bulundu. Onun ksa zamanda kaydettii baarlar otoritesinin sarsld endiesine kaplan Balgha sultannn tepkisini ekti ve kendisini zehirletmeye teebbs etti. Bunun zerine Mrgan gizlice Eritreden ayrlp Mekkeye Ahmed b. drsin yanna dnd. Ayn yl mridiyle birlikte Yukar Msra (Sad) gidip Luksor ehri yaknlarndaki Zeyniye kyne yerleti. Bir sre sonra eyhi tarafndan daha gneydeki Menfelt ve Asyta gnderildi. Yneticilerin olumsuz tavryla karlat Eritrede ve byk tarikatlarn hkimiyetinde bulunan Yukar Msrda bekledii sonucu elde edemeyen Mrgan 1815te, o srada Zeyniyede ikamet eden Ahmed b. drsten izin alarak Sudana geti. Siyas istikrarszln hkm srd ve i savalarn devam ettii Func idaresinin son yllarnda Sudana gelen Mrgan nce Nbe blgesine gitti. Kunz, Sukkt ve Mehasta birok mrid edindikten sonra yerine blgenin nemli ahsiyetlerinden erf drs b. Muhammedi brakarak gneyde Dongola ehrine geti. Burada, aralarnda Sivrz-Zeheb erif ailesine mensup Slih Sivrz-Zehebin de bulunduu pek ok kii onun mridi oldu. Ardndan Dbbeye geti. aykyeye gitmemekle birlikte orada zhd ve takvsyla tannan Muhammed Hayr b. Muhammed Slih el-Irk, Muhammed Hayr en-Nazf ve Muhammed Hammd gibi ahsiyetlere iczetnmeler gndermek suretiyle halkn nemli bir kesimini kendisine balad. Dbbeden Sudann batsnda Kordofan blgesindeki Bre ehrine gitti (evval 1231 / Eyll 1816). yl ikamet ettii Brede Sudann erif ailelerinden birine mensup Rukyye bint Cellb ile evlendi. Bu evlilikten, daha sonra kuraca Hatmiyye tarikatnn Sudan kolunun temsilciliini yapacak olan olu Muhammed Hasan dnyaya geldi. Bu blgelerde nemli baarlar elde eden Mrganye, aralarnda Hammd el-Beyt ve MsrTrk idaresi tarafndan Kordofana kad tayin edilen Arab el-Hatb el-Hevvrnin de bulunduu 200 kadar kii mrid oldu. 1816da Kordofann baehri Ubeyyidde

kendisine intisap edip daha sonra kendi adna nisbetle smiliyye tarikatn kuran smil el-Vel ile tant. Yine Kordofanda, Hatmiyye tarikatnn aykye blgesinde yaylmasnda nemli grevler stlenecek olan Muhammed b. Mlik, Muhammed b. Abdlhalim ve Mlik Cinayd adl erifi kendisine balad. Ancak Drfr Sultanlnn Kordofan valisi Mahdm Msellem, mntesiplerinin bir ksmn tutuklad. Mrgan 1232de (1817) Func Sultanlnn baehri Sinnra gitti. Burada ulem ve idarecilerin iddetli muhalefetiyle karlamasna ramen aralarnda Ahmed s gibi nemli ahsiyetlerin de bulunduu yre halkndan pek ok kimseyi kendi tarafna ekmeyi baard. 1820de Sudann kuzeyinde nemli bir ticaret merkezi olan Metemmeye geen Mrgan orada yaklak bir yl kald ve bu srada bir cami ina ettirdi. Burada kendisine intisap eden erf eyh Reyyh da halk Mrganye balanmaya tevik etti. Ardndan indiye geip bir yl akn bir sre orada oturdu. Daha sonra gittii Dmerde pek ok mrid edindi. Berber ve kuzey blgelerini de ziyaret etmek isteyen Mrgan, Msr-Trk ordusunun 1821de Ebhamde ulat haberini alnca kararn deitirip douda dalk bir blge olan Tkya gitti. Kesel yaknnda kendi adna bugn Hatmiye ismiyle tannan Seniye kyn kurdu. Bu kyde bir sre kalp Mekkeye Ahmed b. drsin yanna dnmeye karar verdi. Ancak hareketinden nce dnemin Msr valisi Hurid Ahmed Paaya iletilmek zere kyllere bir mektup brakt. Mrgannin mektubunu okuyan Hurid Paa blge halkna iyi davranm, onlara zel stat tanm ve Seniye kylleri, 1885te Sudanda Msr-Trk hkimiyetinin sona ermesine kadar bu statlerini korumulardr. Mrgannin ilk Sudan seyahati baarl gemi, Func sultanlnn tam hkimiyet kuramad kuzey ve dou blgelerinde gerek halk gerekse ulem kesiminde pek ok taraftar bulmutur. Mrgannin zellikle halk ve yneticiler zerinde byk etkileri olan Kuran kursu (halvet) hocalarn kendisine ekebilmesi drsiyye tarikatnn o blgelerde yaylmasnda nemli rol oynamtr. 1230dan (1815) 1237 (1822) ylna kadar Sudanda kalan Mrgan Mekkeye dndkten sonra eyhine hizmet etmeyi srdrd. Onun defa daha Sudana gittii bilinmektedir. Bunlardan ilkinde ei ve olu Muhammed Hasan ile birlikte Tkya, ikincisinde 1832de Sevkine giden Mrgan burada nemli sayda mrid edindi, birka zviye kurdu ve oradaki mensuplar arasnda en bilgili ve yals olan Muhammed e-fiyi zviyeleri idare etmek zere grevlendirdi. Onun Sevkinde mescid ve kadnlarn eitimi iin bir okul yaptrd kaydedilmektedir. Mrgannin bu faaliyetlerini Sevkine ikinci gidiinde veya yine olu Muhammed Hasan ile birlikte geldii nc ziyaretinde gerekletirdii, sonuncu ziyarette Muhammed Hasan Mrganiyyenin Sudan temsilcisi olarak tayin ettii belirtilmektedir. Mrgan, 1243te (1827-28) eyhiyle birlikte zorunlu ikamete tbi tutulduu Asr blgesindeki Saby ehrine gitti. Ahmed b. drsin 21 Receb 1253te (21 Ekim 1837) vefatnn ardndan Mekkeye dnp irad faaliyetine balad. Ancak Mekkede tasavvuf grleri sebebiyle ulemnn iddetli muhalefetiyle karlat ve daha nce eyhinin de mruz kald basklara dayanamayp Tife gitmek zorunda kald. 22 evval 1268 (9 Austos 1852) tarihinde burada vefat etti. Naa Mekkeye gtrld ve Muall Mezarlna defnedildi. Mridlerine Kuran ve Snnetten ayrlmamalarn tavsiye eden Mrgan, Ehl-i snnet anlayna bal kalmakla birlikte nr- Muhammed ve mehd fikirlerini nemle savunmutur. Onun kurduu, adn hatml-evliy ifadesinin ksaltlm ekli Hatm lakabndan alan ve Mrganiyye diye de tannan Hatmiyye tarikat temelde vahdeti vcd ve nr- Muhammed fikrine dayanmaktadr (bk.

MRGANYYE). Ayn zamanda bir ilim adam olan Mrgannin Tct-tefsr adl tefsirinde namaz bahsini ele alrken Hanef fkhndan ziyade daha serbest bir yaklamla hadislere dayanmas, onun fkhta belli bir mezhebe bal kalmak yerine Kuran ve Snneti esas alan bir anlaya sahip bulunduunu gstermektedir. Mehasta eyh drs, Sudanda Hamed es-Sdk, Mekkede eyh Ahmed Kattn ve Msrda eyh Ahmed Eb Hreybe saylar bini at sylenen halifeleri ierisinde en mehur olanlardr. Eserleri. Elliye yakn eser kaleme alan Mrgannin balca almalar unlardr: 1. Tct-tefsr. Mellif mukaddimede, eserini yazarken rivayete dayanan tefsir geleneine bal kaldn, herkesin anlayabilecei kolay bir slp kullandn, snnetten de yararlandn syler. Hz. Peygamberin, nceki limlerden nakledilen grlerden ziyade Allahtan kalbine doan keif ve sezgiye dayanmasn kendisine emrettiini belirtmesi (Tct-tefsr, I, 57), Ahmed b. drsin yetleri btn bir yntemle tefsir etme kudretinden vgyle bahsetmesi Mrgannin tefsirde ir yntemi ycelttiini gsterir. Arlkl olarak garb kelimelerin akland Tefsrl-Celleyni andran Tct-tefsr Mrgannin tasavvuf kiiliinden ok onun gelenee hkim lim kiiliini yanstmaktadr. Bununla birlikte Reslullahtan vastasz rivayette bulunmas (a.g.e., I, 263), zaman zaman ir yorum yapmas tasavvuf ynn yanstan hususlardr. Eserin eitli basklar yaplmtr (Kahire 1313, 1375; nr. Abdsselm b. Muhammed, Kahire 1392/1972; I-II, nr. Muhammed elHseyn, Beyrut 1399/1979). 2. el-Esrrr-rabbniyye f mevlidi erefil-alil-insniyye. elMevlidl-Omn adyla da anlan eser es-Srrr-rabbn ismiyle birok defa baslmtr (Kahire 1312, 1319, 1331, 1343; Hartum 1967). 3. en-Nefetl-Mekkiyye vel-lemetl-ayye f eri essi-aratil-atmiyye. blmden meydana gelen hacimli bir eser olup (Kahire, ts.) ad bilinmeyen bir kii tarafndan erun-nam ve dreril-lel f iddeti ricli eyin il-keml elmsemm bin-Nefetil-Mekkiyye adyla erhedilmitir. 4. en-Nrl-berr f medin-nebiyyilmid. Her biri Arap alfabesindeki bir harfle balayan yirmi sekiz iirden olumaktadr (Kahire 1306, 1330, 1335, 1372). Mellifin olu Muhammed Hasan eseri Fetul-all bi-erin-Nrilberr f medir-reslil-mid adyla erhetmitir (Kahire 1396). 5. en-Nefetl-Medeniyye fil-mediil-Muafaviyye. Krk dokuz iirden olumaktadr (Kahire 1306). Eser ayrca enNrl-berr ile birlikte baslmtr (Kahire 1335). 6. el-Fytl-ilhiyyetl-mteammine lilesrril-ikemiyye. Mrgan, bu eseri daha sonra el-mddts-seniyye min aartil-kemliyye liallil-Fytil-ilhiyye adyla erhetmitir. 7. Rametl-aad f itifi eerir-resli-amed. badetlere dair hadisleri ihtiva eden eser bnl-Esrin Cmiul-ul li-edir-resl adl kitabndan derlenmitir. Bir nshas Londra niversitesi Ktphanesinde bulunmaktadr (SOAS, nr. 380285). 8. Mibul-esrr fil-kelm al Miktil-envr (Kahire, ts.). Abdullah b. brhim el-Mrgannin Miktl-envr f evfil-mutr (Kahire 1322) adl eserinin erhidir. Ahmed b. drsin lm yl dnmnde yaplan trenlerde okunmas det haline gelen Menbl-ubil-evadn (Hartum 1357) ilk otuz sayfas Mrganye aittir. Mrgannin tasavvuf ve tarikata dair ok sayda rislesi bulunmaktadr. Bazlar mstakil olarak da baslan rislelerin bir ksm Mecmaul-aribil-mferret (Kahire 1332, 1335), Mecmat Fetir-resl (Kahire 1367) ve er-Resill-Mraniyye (Kahire 1399) adl eserde toplanmtr. lk derleme, on be yanda iken yazd krk yedi kasideyle bnl-Frzn Tiyye kasidesinin erhi olan Hemziyyetl-marfe ve es-Srr-hir ven-nrl-bhir isimli iki manzum risleyi ihtiva eder. kinci derlemede Bbl-fey vel-meded, Fetur-resl ve miftud-dul, abll-

vil (el-Envrl-mterkime adyla da bilinen risle er-Rtib vet-tevessl adyla mstakil olarak yaymlanmtr [Kahire 1287, 1300]), el-Cevhirl-mstaara minel-knzil-liye, Nrlenvr, alt-hdil-Muammed, Mnciyetl-abd (ayrca Ahmed Slih b. Muhammedin Bulul-mrd adl erhiyle birlikte baslmtr [London 1990]) adl risleleri bulunmaktadr. Mrganiyye tarikatna dair on iki risleden oluan son derlemede mellifin el-Fetul-mebrk f kerin min dbis-slk, el-Hibtl-mutebese li-ihril-mesilil-amse vel-ayad-daa f esrri-ara, el-ur fi-alt lis-sad min ehli areti Allh, e-uhrl-fia f tarfi ui-arati-da, Risletl-atm f bail-mbeirt adl risleleri de yer almaktadr.

BBLYOGRAFYA

M. Osman el-Mrgan, Tct-tefsr (nr. Muhammed el-Hseyn), Beyrut 1399/1979, I, 57, 263; ayrca bk. neredenin girii, I, 2-8; Ahmed b. drs, el-bnetn-nriyye f eni ibit-aratilatmiyye (nr. M. brhim Eb Selm), Beyrut 1991; Serks, Mucem, II, 1828-1829; Brockelmann, GAL, II, 475; Suppl., II, 809-810; Fihrisl-iznetit-Teymriyye, Kahire 1367-69/1948-50, I, 14, 164; III, 298; Hediyyetl-rifn, II, 373; ul-meknn, I, 120, 121, 208, 209, 379; II, 102, 149, 166, 171, 177, 217, 484, 575, 684, 713, 716; J. S. Trimingham, Islam in the Sudan, Oxford 1965, s. 231-235; a.mlf., The Sufi Orders in Islam, Oxford 1971, s. 114-118; H. D. Nelson v.dr., Area Handbook for the Democratic Republic of Sudan, Washington 1973, s. 117; Abdlhay el-Kettn, Fihrisl-fehris, II, 556, 1092; G. R. Warburg, Egypt and the Sudan, London 1985, s. 13, 15, 136; Abdullah Abdrrzk brhim, Ev ale-uru-fiyye fil-rretil-fryye, Kahire 1410/1989, s. 143-145; Nebhn, Kermtl-evliy, I, 365-366; el-Fihris-mil: Matttefsr (nr. el-Mecmaul-melek), Amman 1989, II, 811; R. S. OFahey, Enigmatic Saint Ahmed Ibn Idris and the Idrisi Tradition, Evanston 1990, 142-153; a.mlf. v.dr., The Khatmiyya Tradition, Arabic Literature of Africa The Writings of Eastern Sudanic Africa (ed. J. O. Hunwick - R. S. OFahey), Leiden 1994, I, 187-198, 212; Ali Slih Kerrr, e-aratl-drsiyye fis-Sdn, Beyrut 1411/1991, s. 45-51, 113-120; a.mlf., Sufi Brotherhoods in the Sudan, London 1992, s. 55-72; M. brhim Eb Selm, deb ve ulem ve merrin f tris-Sdn, Beyrut 1411/1991, s. 119128; a.mlf., Bu f tris-Sdn, Beyrut 1412/1992, s. 131-135, 170; Abdlmnim el-Hifn, elMevsat-fiyye, Kahire 1412/1992, s. 381-383; C. Flueh-Lobban v.dr., Historical Dictionary of the Sudan, London 1992, s. 113, 141-143; M. Habb el-Hle, et-Tr vel-merrin bi-Mekke, Mekke 1994, s. 416-417; Slihiyye, el-Mucem-mil, V, 199. Adem Yerinde

MRGANYYE
() Muhammed Osman el-Mrganye (. 1268/1852) nisbet edilen bir tarikat. Ahmed b. drsin 1253te (1837) halife tayin etmeden vefatndan sonra drsiyye tarikat kendi ocuklar dnda nemli mridi tarafndan srdrlmtr. Bunlardan Muhammed Osman elMrganye Hatmiyye, Muhammed b. Ali es-Sensye Sensiyye, brhim Red ed-Dveyhye Rediyye tarikatlar nisbet edilmi, bylece drsiyye ana kola ayrlmtr. Mrganiyyeye dair ilk kayt, Muhammed Osman el-Mrgannin mridlerinden olup daha sonra kendi adna nisbetle smiliyye tarikatn kuran smil el-Velnin 1824 ylnda kaleme ald KitblUhdil-vfiye adl eserinde yer almaktadr. smil el-Vel tarikat Mrganden rendiini ve adnn Hatmiyye olduunu syler (Ali Slih Kerrr, The Sufi Brotherhoods, s. 64). Hatmiyye, daha sonra tarikat geleneine uygun olarak kurucusuna nisbetle Mrganiyye (Emrganiyye) diye de anlmtr. Muhammed Osman, dedesi Abdullah b. brhim el-Mahcb el-Mrganye de Mrganiyye adyla bir tarikat nisbet eder. Hatmiyye, Muhammed Osman el-Mrgannin hatml-evliy ifadesinin ksaltlm ekli olan hatm lakabndan gelmektedir. Allah katndaki makamnn Mehdden sonra altnc srada yer aldna inanan ve Mehd, vahdeti vcd, hakkat-i Muhammediyye grne zellikle vurgu yapan Muhammed Osman el-Mrgan Hatmiyyenin, eyhi Ahmed b. drsten ald be tarikatn hulsas olduunu syler. Bu sebeple tarikatn sembol olarak benimsenen nakicem ifadesindeki nn Nakibendiyye, kf Kdiriyye, n zeliyye, cm Cneydiyye ve mm Muhammed Osmann dedesi Abdullah el-Mrganye nisbet ettii Mrganiyye tarikatlarn temsil etmektedir (Ali Slih Kerrr, e-aratl-drsiyye, s. 50). eyhinin vefatnn ardndan ilk olarak Mekkede, daha sonra Medine, Cidde ve Tif gibi Hicazn nemli ehirlerinde zviyeler aarak tebli sahasn genileten Mrgannin youn almalar neticesinde tarikat ksa zamanda blgede yaygnlk kazand. Mrgan, tarikatn daha da yaygnlatrmak amacyla byk olu Muhammed Srrlhatmi Yemen ve Hadramuta, annesi Sudan asll olan ikinci olu Muhammed Hasan Sudana gnderdi. Kurucusunun salnda Arap yarmadasnn batsyla Sudann zellikle kuzey kesimlerinde yaygnlk kazanan tarikatn bana onun lmnn (1268/1852) ardndan byk olu Muhammed Srrlhatm geti. Muhammed Srrlhatmden (. 1863) sonra tarikat Msr, Sudan, Eritre, Yemen ve Somali gibi blgelerde her birinin banda kendi mahall eyhi bulunan yar bamsz birka kola ayrld. Asl faaliyet alan olan Sudanda Mrganiyye, Mrgannin dier olu Seyyid Hasan diye de tannan Muhammed Hasan tarafndan yaygnlatrld. Muhammed Hasan, babasnn kurduu Seniye (Hatmiye) kyn kendine merkez edinerek Sudann zellikle kuzey ve dou blgelerine ve daha nce babasnn ziyaret etmedii aykye blgesine giderek tarikat yaymaya alt. erif ve seyyid aileleriyle iyi ilikiler kurup pek ok mrid edindi. Onun, babasnn tavsiyesi zerine aktif olarak siyasetle uramad, yneticilerle iyi geindii, hatta baz anlamazlklarn zmnde arac

olduu, hkmet yanls bu tavrndan dolay tarikatn Seniyedeki zviyesi iin dnemin Msr idaresinden dzenli biimde aylk para ve yiyecek yardm ald ifade edilmektedir. Muhammed Hasann youn tebli faaliyetleri sayesinde Mrganiyye Sudann nde gelen tarikatlarndan biri haline geldi. Mrganiyye eyhlerinin 1237de (1821) Func Sultanlnn hkimiyetine son veren Msr-Trk idaresiyle aras iyi idi. Bu scak ilikilerin nemli sebeplerinden biri, dier baz tarikat ve etnik gruplarn aksine Mrganiyye mensuplarnn lkenin gvenliini salamada Trk idarecilerine yardmc olmasdr. Dostne mnasebetlerin temellerinin tarikatn kurucusu Muhammed Osman el-Mrgan tarafndan Hicazda atld sylenmektedir (a.g.e., s. 83). Onun Sudandan ayrlrken Msr Valisi Hurid Ahmed Paaya verilmek zere Seniye kyllerine brakt mektup ve Hurid Paann mektuba sayg gstererek gereini yerine getirmesi bu ilikilerin daha eskilere dayandn gstermektedir. Muhammed Hasann 1286da (1869) vefat zerine Mrgan ailesinin Msr ve Hicazda yaayan mensuplar Sudana gidip Muhammed Hasann kk olu Muhammed Osman el-Akrabn liderliinde tarikat faaliyetlerini devam ettirdiler. Akrab, babas ve dedesinin yolundan gidip tarikatn lkenin dou ve kuzey kesimlerindeki zviyelerini ziyaret etti ve irad faaliyetlerini srdrd. lkede ekonomik skntlarn ba gsterdii bu dnemde din ve iktisad sebeplerden dolay Mrganiyye eyhleriyle yneticilerin aras aldysa da Muhammed Osman onlar bartrd. Bu dnemde Sudanda Muhammed Ahmed el-Mehd tarafndan balatlan Mehdlik hareketiyle genelde btn tarikatlar, zelde ise Hatmiyye arasnda iddetli mcadeleler yaand. Msr-Trk idaresini devirmeyi amalayan ve bunu gerekletirmek iin kendisinin beklenen mehd olduunu iddia ederek pek ok taraftar toplayan Muhammed Ahmed, 1884 ylnda basit ihtilflarla insanlarn birbirine dman hale gelmesine yol at gerekesiyle nce drt fkh mezhebi, ardndan tarikatlar ilga ettiini bildirdi. Mrganiyye ile Mehdlik hareketi arasndaki dmanln Mrganiyye mensuplarnn Trk idarecilerinden yana tavr almalarndan kaynaklandn ileri srenler de vardr. Mehdlik hareketiyle Mrganiyye arasndaki mcadele ileriki yllarda artarak devam etti. Mehd ordusu tarikatn Keseldaki merkezine saldrd. Ben mir ve kriyye gibi byk kabilelerin banda Mehd kuvvetlerine kar koyan Muhammed Osman el-Akrab, direniini daha fazla srdremeyip dier birok tarikat eyhi gibi lkeden gizlice ayrlarak Kahireye gitti. Birka gn sonra orada vefat etti (17 Ocak 1886). Muhammed Osmann ardndan tarikatn bana amcazadesi Seyyid Bekr b. Cafer el-Mrgan geti. Tarikat mensuplaryla Mehd taraftarlar arasndaki mcadele, Mehd Devletinin yklp yerine Msr-ngiliz idaresinin ynetimi ele geirdii 1898 ylna kadar devam etti. Mrganiyyenin daha balangtan itibaren, Muhammed Osman el-Mrgan ile Hicaza gidip Ahmed b. drse intisap eden Muhammed b. Kamerddin el-Meczb tarafndan Kdiriyye ve zeliyyenin bir kolu olarak kurulan Meczbiyye tarikatyla da mcadelesi olmutur. 1898de Mehd Devletinin yklmasndan sonra bir araya gelen Mrgan ailesi mensuplar tebli ve irad faaliyetlerini yar bamsz olarak srdrme konusunda anlap Sudann eitli blgelerine daldlar. Muhammed Osmann byk olu Ahmed el-Mrgan Kesely merkez edinerek Kadrif, Kalabt, Hedendeve, kriye blgelerinde; Ali el-Mrgan Hartumu merkez yaparak Berber, Dongola, Halfa blgelerinde; Seyyide Meryem el-Mrganiyye Senkt merkez olmak zere

Kzldenizin dalk blgelerinde; Seyyid Cafer el-Bekr ve Seyyide Aleviyye de Eritrede irad faaliyetlerini srdrdler. Mrgan ailesinin btn fertleri din ve mnev liderlikte eit statde olmakla birlikte bu dnemde Ali el-Mrgan tarikatn resm lideri kabul edildi. Sudanda hkim olan Msr-ngiliz ynetimi de tarikatlar arasnda zellikle Mrganiyyeye byk destek verdi ve liderleri Ali el-Mrganyi lkede faaliyet gsteren tarikatlarn bana mrif (bakan) olarak tayin etti. Ayn dnemde Mrganiyye, drsiyye ve smiliyye tarikatlar arasnda din ve siyas mcadeleler yaand. Sudann bamszln elde etmesinden (1956) sonra el-Hizbl-vatan el-ittihd iinde siyasete atlan Ali el-Mrgan partinin lideri smil el-Ezher ile aras alnca Hizb-ab ed-dmukrt adyla yeni bir parti kurdu. smil el-Ezheryi ve dier siyas rakiplerini bertaraf etmek amacyla lkenin ikinci byk partisi Abdurrahman el-Mehd nderliindeki Hizbl-mme ile koalisyon hkmetini oluturdu. Ali el-Mrgannin 1968de lm zerine tarikatn din-siyas liderliini olu Muhammed Osman elMrgan stlendi. Babas gibi aktif siyasete atlan Muhammed Osman, Hizbl-ittihd eddmukrtnin ynetim kuruluna aday gsterildi (C. Fluehr-Lobban v.dr., s. 142). Muhammed Osman, 1978de dier tarikat eyhleriyle birlikte tarikatlarn siyas nemini arttrmak ve Hasan et-Trbnin Mslman Kardeler hareketiyle Sdk el-Mehdnin Ensar Partisinin ykselen nfuzuna kar koyabilmek iin Hareketn-nehdatil-slmiyyeyi kurdu (Warburg, s. 136). Sudanda faaliyet gsteren en byk tarikatlardan biri olan Mrganiyyenin modern Sudann itima, siyas, fikr ve kltrel tarihinde nemli bir yeri bulunmaktadr. Dongola ve Halfa, zellikle Sudann dou ve kuzey kesimlerinde hkim olan tarikatn en gl olduu blgelerdir. Msrda, tarikatn kurucusu Muhammed Osman el-Mrgannin mridi Eb Hreybe tarafndan yaylan tarikatn belli bal kasabalarda zviyeleri vardr. Ayrca Eritre ve Etiyopyada da taraftarlar bulunmaktadr. Hicaz, Asr ve Yemende ise bugn sadece kk birer grup varln srdrebilmektedir. eyhlik makamna yalnz Mrgan ailesine mensup birinin gelebildii Mrganiyye tarikatnda Muhammed Osman el-Mrgannin evliyalarn, Mrganiyye tarikatnn da tarikatlarn sonuncusu ve mhr (hatm) olduuna inanlr. Tarikat asla eriattan ayr dnmeyen, doru yola eriatla, hakikate ise ancak tarikatla ulalacana inanan, eriata bal olmayan mridin zndk olduunu syleyen Mrganiyye eyhleri mehd inancn irad faaliyetlerinde youn olarak ilemiler, bu inanc istismar edip siyas bir hareket olarak ortaya kan Mehdlie iddetle kar kmlardr. Mrganiyye eyhleri, zellikle son dnemlerde nesepte birletikleri snaeriyye iliinin etkisinde kalarak immet ve velyet fikirlerini savunmaya balamlar, a gibi Gadr-i Hum rivayetini delil gsterip Hz. Alinin ve ondan sonraki Ehl-i beyt imamlarnn immetine ve mslmanlar zerinde velyet hakkna sahip olduklarn ileri srmlerdir. Tarikat mensuplar arasnda, adan farkl olarak mmetin icmyla seilen Hz. Eb Bekir, mer ve Osmann immetinin mer olduu da kabul edilmekle birlikte sahbeyi Hz. Alinin immetine ve hilfette nceliine iaret eden hadisleri gizlemek, hadisileri de Hz. Ali ve onun zellikleri hakkndaki sahih hadisleri eserlerinden karmakla itham edenler de vardr. Dier birok tarikatn aksine sadece din konularla snrl kalmayp modern Sudann yaplanmasnda, siyasal ve kltrel hayatn gelimesinde nemli roller stlenen Mrganiyye tarikat hakknda geni aratrmalar yaplmtr (bk. bibl.).

BBLYOGRAFYA

A. le Chatelier, Les confrries musulmanes du Hedjaz, Paris 1887, s. 41-66; J. S. Trimingham, Islam in the Sudan, Oxford 1965, s. 231-235; a.mlf., The Sufi Orders in Islam, Oxford 1971, s. 114-118; J. O. Voll, A History of the Khatmiyyah Tariqah in the Sudan (doktora tezi, 1969), Harvard University; a.mlf., Mahdis, Walis and New Men in the Sudan, Scholars, Saints and Sufis: Muslim Religious Institutions in the Middle East since 1500 (ed. N. R. Keddie), London 1972, s. 367-384; G. R. Warburg, Egypt and the Sudan, London 1985, s. 13, 15, 136; N. Grandin, Soudan, corn de lAfrique et Afrique orientale, Les orders mystiques dans lIslam (ed. A. Popovic - G. Vienstein), Paris 1985, s. 117-181, 187; a.mlf., A propos des asnd de la Naqshbandiyya dans les fondements de la Khatmiyya du Soudan oriental: Stratgies de pouvoir et relation matre / disciple, Naqshbandis (ed. M. Gaborieau v.dr.), Istanbul-Paris 1990, s. 621-655; Mohammed Dhaher Jasim, The Contribution of Sayed Ali Al-Mirghani, Leader of Khatmiyya to the Political Evolution of the Sudan: 1884-1968 (doktora tezi, 1988), University of Exeter; R. S. OFahey, Enigmatic Saint: Ahmad Ibn Idris and the Idrisi Tradition, London 1990, s. 142-153; Ev ale-urui-fiyye fil-rretil-fryye, Kahire 1990, s. 143-149; Ali Slih Kerrr, e-aratl-drsiyye fis-Sdn, Beyrut 1411/1991, s. 45-51, 83-109, 113-120, 141-142; a.mlf., The Sufi Brotherhoods in the Sudan, London 1992, s. 6472; M. brhim Eb Selm, deb ve ulem ve merrin f tris-Sdn, Beyrut 1411/1991, s. 119-128; a.mlf., Bu f tris-Sdn, Beyrut 1412/1992, s. 130-144, 160-189; C. FluehrLobban v.dr., Historical Dictionary of the Sudan, Metuchen-London 1992, s. 113, 141-143; Abdlmnim el-Hifn, el-Mevsat-fiyye, Kahire 1412/1992, s. 381-383; Arabic Literature of Africa: The Writings of Eastern Sudanic Africa (ed. J. O. Hunwick - R. S. OFahey), Leiden 1994, I, 178-227; M. Habb el-Hle, et-Tr vel-merrin bi-Mekke, Mekke 1994, s. 416-417; Ali Ysuf Sleyman, et-Tarf li-aratil-atmiyyetil-Mraniyye (Rtibl-Mran iinde), [bask yeri ve tarihi yok] (Mektebetl-Kahire), s. 50-60; Ahmed M. Ahmed Cel, ifetl-atmiyye ve lath bi-avifil-kelmiyyetil-ur, ed-Dirstl-slmiyye, XXVI/4, slmbd 1991, s. 35-64; Mraniyya, EI (ng.), VII, 124-125. Adem Yerinde

MRHND
() Hamdddn Muhammed Mrhnd b. Burhniddn Hvendh b. Kemliddn Mahmd Herev (. 903/1498) Timurlular devri tarihisi. Vefat ettiinde altm alt yanda olduuna gre 837de (1433-34) ve muhtemelen Belhte domu olmaldr. Buharadan Belhe g eden bir seyyid ailesine mensuptur. Babas Seyyid Burhneddin Hvendah tahsil iin geldii Belhe yerletikten sonra Herata gidip eyh Baheddin mere intisap etti. Ali r Nevnin kendisinden takdirle sz ettii Seyyid Burhneddin eyhinin lm zerine tekrar Belhe dnd ve orada vefat etti. olundan biri olan Mrhnd, ilk renimini muhtemelen Belhte grdkten sonra Herata gitti ve eitimini burada tamamlad. Gen yata Ali r Nevnin dikkatini ekmeyi baard. n sanatndaki mahareti ve tarihe kar byk merakna ramen Mrhnd, genliini elence meclislerinde geirdiinden eser yazmaya vakit bulamamt. Nevnin Heratta bulunan hlsiye Hankahn kendisine tahsis etmesi zerine Ravat-af adl eserini yazmaya balad. almasn ksa zamanda tamamlad bilindiine ve 873e (1469) kadar gelen olaylar kapsayan V ve VI. ciltlerde, telif iini 899 (1494) yl sonlarnda srdrmekte olduuna dair baz ifadeler kullandna (V, 152; VI, 599) gre eseri mrnn son yllarnda yazm olmaldr. VI. cildin htimesinde ar hasta olduunu ifade eden Mrhnd, 901de (1496) Herat civarnda ziyaret yeri olan Gzerghta inzivaya ekilip vaktini ibadetle geirmeye balad. Bir yl sonra fel geirdi ve Herata gtrld. 2 Zilkade 903te (22 Haziran 1498) veya 2 Receb 903te (24 ubat 1498) vefat etti ve eyh Baheddin merin trbesine defnedildi. Mrhnd, Ali r Nevye ithaf ettii Ravat-af f sretil-enbiy vel-mlk vel-ulef adn tayan yedi ciltlik genel mahiyetteki tarih kitab ile tannmtr. Eserin VII. cildi lmnden sonra kzndan torunu Hndmr tarafndan tamamlanmtr. Mellif, I. ciltte tarihin faydalar ve eserinde kulland kaynaklar zikrettikten sonra yaratltan balayarak peygamberlerin hayatn ve slmiyetten nceki ran tarihini, II. ciltte Hz. Peygamber ve drt halife devirlerini, III. ciltte on iki imam, Emev ve Abbs halifelerini, IV. ciltte Seluklular ve Hrizmahlar gibi Abbslerle ada olan slleleri, V. ciltte Cengiz Han ve haleflerini, VI. ciltte Timur ve haleflerini anlatr. VII. cilt 929 (1523) ylnda yazlm olup burada Hseyin Baykara, Bedzzaman Mirza ve zbek Han eybn Han devirleri hakknda bilgi verilir; eser bir htime ile sona erer. Byk hret kazanmasna, defalarca baslp baz ksmlar eitli dillere evrilmesine ramen (Storey, I/1, s. 95 vd.) eser son iki cildi hari tamamen derleme niteliindedir. lk defa on cilt halinde Tahranda ta basks yaplan kitabn (1270-1274 h.) en iyi neri Abbas Pervz tarafndan gerekletirilmi (Tahran 1338 h.), Abbas Zeryb da eserin iki cilt halinde ksaltlm eklini yaymlamtr (Tahran 1338 h.). Ravat-afn Ssnler (Histoire des sassanides par Mirkhond, Paris 1843), ran smilleri (Le jardin de la purt, trc. M. Am. Jourdain, Paris 1813), Hrizmahlar (Histoire des sultans du Kharezm par Mirkhond, trc. C. Defrmery, Paris 1842), Gurlular (Histoire des sultans ghourides extraite de lhistoire universelle de Mirkhond, trc. C. Defrmery, JA, II [1843], s. 167-200; III

[1844], s. 258-291), Cengiz Han (Vie de Djenghiz Khan, par Mirkhond, ed. P. A. Jaubert, Paris 1841), Smnler (Histoire des samanides par Mirkhond, trc. M. Defrmery, Paris 1845) hakkndaki blmleri Franszcaya; Bveyhlerle ilgili blm Almancaya (Mirchonds Geschichte der Sultane aus dem Geschlechte Bujeh, trc. F. Wilken, Berlin 1835); Memnun lm ve onunla ilgili hikyeler (Auctarium ad Chrestomathiam Suam Persicam, trc. F. Wilken, Leipzig 1805), Thirler (Mirchondi Historia Thaheridarum, trc. E. Mitsherlich, Gttingen 1814), Smnler (Mohammedis filii Chavendschahi vulgo Mirchondi Historia Samanidarum Persice, trc. F. Wilken, Gttingen 1808) ve Gaznelilere (Mohammedis filii Chavendschahi vulgo Mirchondi Historia Gasnevidarum, trc. F. Wilken, Berlin 1832) dair blmleri Latinceye; Atabeglerle ilgili ksm ngilizceye (The History of the Atabeks of Syria and Persia, trc. W. H. Morloy, London 1848); Ekniyna ait blm sveeye (Mirkhonds berttelse am Askaniernas konungott i persien, ed. C. J. Tornberg, Lund 1863) evrilmitir. E. Rehatsek de eseri ngilizceye tercme etmitir (The Rauzat-us-Safa: Garden of Purity, I-V, Delhi 1982). Eseri ilk defa Balatzde Keml Trkeye tercme etmeye balamsa da ancak I ve II. ciltlerini bitirebilmitir, bu eviri stanbulda baslmtr (1338). III ve IV. ciltler Sadrazam Rstem Paann emriyle Mustafa b. Hasan ah adnda bir kii tarafndan Trkeye tercme edilmitir (eitli yazmalar iin bk. TCYK, s. 77 vd.).

BBLYOGRAFYA

Mrhnd, Ravat-af, V, 152; VI, 599; VII, 271; ayrca bk. neredenin girii, I, l-n; Ali r Nev, Meclisn-nefis (trc. Hakm ah Kazvn - M. Fahr-yi Hert, nr. Ali Asgar-i Hikmet), Tahran 1323 h., s. 94, 270; Hndmr, abbs-siyer, IV, 105, 341-342; ayrca bk. Celleddn-i Humynin girii, I, 32-35; a.mlf., Fal ez ulatlabr (nr. Gy timd), Kabil 1345 h., s. 34-36; Rieu, Catalogue of the Persian Manuscripts, I, 87-96; Browne, LHP, III, 431; Storey, Persian Literature, I/1, s. 92-101; W. Barthold, Turkestan down to the Mongol Invasion, London 1928, I, 57-58; TCYK, s. 77-79; Abbas el-Azzv, et-Tarf bil-merrin f ahdil-Mool vet-Trkmn, Badad 1376/1957, I, 223-225; Abdlhseyin-i Nev, Ricl-i Kitb- abbs-siyer, Tahran 1324 h., s. 183 vd.; Gulmhseyin Sadri Afar, Tr der rn, Tahran 1345 h., s. 151-153; Saf, Edebiyyt, IV, 519-523; kir Mustafa, et-TrulArab vel-merrin, Beyrut 1993, IV, 340-341; Cafer Hamd, Tr-i Nigrn, Tahran 1372 h., s. 422-432; Sholen A. Quinn, The Historiography of Safavid Prefaces, Safavid Persia: The History and Politics of an Islamic Society (ed. Charles Melville), London 1996, s. 1-25; Hamde Hccet, Ravat-af f sretil-enbiy vel-mlk vel-ulef, DMT, VI, 380-381; Tahsin Yazc, Mrhond, A, VIII, 360-361; A. Beveridge - [Beatrice Forbes Manz], Mrkhwnd, EI (ng.), VII, 126-127. smail Aka

MRHORD
( ) Seyyid Muhammed b. Mbrek b. Muhammed Alev Kirmn (. 770/1368-69) itiyye tarikatnn tarihine dair Siyerl-evliy adl Farsa eserin mellifi. Delhide dodu. Atalar aslen Kirmanldr. Kirmanla Lahor arasnda ticaretle uraan dedesi Seyyid Muhammed b. Mahmd, Lahor yolu zerindeki Ecdehende (Adjodhan; bugn Pk Pattan) it eyhi Ferdddin Mesda intisap etmi, daha sonra da kzyla evlendii amcas Ahmed Kirmnnin srar zerine buraya yerlemiti. On sekiz yl boyunca Ferdddin Mesda hizmet eden Seyyid Muhammed, eyhinin lmnn ardndan Delhiye gidip burada it eyhlerinden Nizmeddin Evliynn dostluunu kazand. Mrhordun babas Seyyid Mbrek de it eyhlerinden Hce Kutbddin Mevddun mridi idi. Tasavvuf hayatn yaand bir aile ortamnda yetien Mrhord (Emrhord) gen yata Nizmeddin Evliyya intisap etti. Ayn yllarda medreseye devam ederek iyi bir eitim ald. Mr Hasan Dihlev ve Ziyeddin Beren gibi air ve limlerle kurduu arkadalk ve dostluk Mrhordun ahsiyetinin gelimesinde nemli rol oynad. Mrhord, 727de (1327) Sultan Muhammed b. Tuluk ah tarafndan baz lim ve eyhlerle birlikte Devletbda srgne gnderildi. Birka yl sonra Delhiye dnmesine izin verildiyse de bu srgn Mrhordu derinden etkiledi. Srgn dn daha nce intisap etmekten kand Nizmeddin Evliynn halifesi eyh Nreddine intisap ederek iinde bulunduu skntl halden kurtuldu. Bu olayn ardndan muhtemelen eyh Nreddine daha nceki davrann affettirmek amacyla Siyerl-evliy f maabbetil-a celle ve al adl eserini kaleme ald. Mrhord Delhide vefat etti. eyh Nizmeddin Evliy ve dier itiyye tarikat eyhlerinin hayatn ele alan eserinde Mrhord zellikle Nizmeddin Evliynn hayat, grleri ve kerametlerini mridlerin verdii bilgiler ve kendi mahedelerine gre ayrntl biimde anlatmtr. On blmden meydana gelen kitap itiyye tarikat hakknda yazlm en nemli kaynak saylmaktadr. Eser Delhideki sosyal hayat yanstmas bakmndan da nemlidir. Mellifin uzun sre Delhide yaam olmas buradaki ekonomik ve sosyal gerginlikler, din ekimeler hakknda verdii bilgilerin deerini daha da arttrmaktadr. Siyerlevliy, Sultan Muhammed b. Tulukun mutasavvflarla ilikileri ve tarihi Berennin biyografisi hususunda da nemli bir kaynaktr. Mrhordun elli yalarnda yazmaya balad eserini ne zaman bitirdii bilinmemektedir. Bir nshasnn son blmnde 790da (1388) vefat eden Frz ah Tuluka iaret edilmesinden hareketle kitabn bu tarihten sonra tamamland sylenmitir. Ancak mellifin lm tarihi dikkate alndnda bunun mmkn olmad ve bu blmn esere sonradan eklenmi olduu anlalmaktadr. ireng Ll tarafndan yaymlanan Siyerl-evliy (Delhi 1302/1885), Gulm Ahmed Beryn (Lahor 1923) ve czlhak Kudds (Lahor 1992) tarafndan Urducaya evrilmitir. Hce Gl Muhammed Ahmedpr kitaba ikrl-afiy (Tekmile-i Siyerlevliy) adyla bir tekmile yazmtr (Delhi 1312).

BBLYOGRAFYA

Emrhord, Siyerl-evliy (trc. czlhak Kudds), Lahor 1992, s. 29-47; Abdlhak ed-Dihlev, Abrl-ayr (trc. Subhn Mahmd - Muhammed Fzl), Delhi 1994, s. 210-211; Rieu, Catalogue of the Persian Manuscripts, III, 976; Storey, Persian Literature, I/2, s. 941-944; Abdlhay el-Hasen, Nzhetl-avr, II, 138-139; Nefis, Tr-i Nam u Ner, II, 759; M. Muzammil Haq, Some Aspects of the Principal Sufi Orders in India, Dhaka 1985, s. 24; Athar Abbas Rizv, A History of Sufism in India, New Delhi 1986, I, 9-10, 158; A. Schimmel, slmn Mistik Boyutlar (trc. Ergun Kocabyk), stanbul 2001, s. 346; K. A. Nizami, Amadpri, EIr., I, 666; a.mlf., Amr Kord, a.e., I, 963. Rza Kurtulu

MR ARAZ
Osmanl Devletinde mlkiyeti devlete ait olup tasarruf hakk kullananlara devredilmi arazi. Szlkte devlete-hazineye ait, hkmet mal anlamna gelen mr kelimesi, Osmanl dneminde devlet hazinesi yannda devlete ait topraklar ve bu topraklardan alnan vergileri ifade eden bir kavram haline gelmitir. Tarih belgelerde devlete ait topraklar iin arz-i memleket tabiri de gemektedir. Mr kelimesi Eyyb ve Memlklerde asker grevliler iin de kullanlmtr. Osmanllarda mr arazi kapsamna, fetih srasnda ele geirilip mr olarak reyya devredilen topraklarla, miras brakmadan vefat eden kimselere ait olup devlet hazinesine intikal eden, fetih esnasnda hangi statye baland bilinmeyen, sahibi belli olmayan araziler ve tarma elverili deilken devlet bakannn izniyle ilenerek tarma kazandrlan topraklar girer. Bu tr arazinin plak mlkiyeti devlete aittir, reyya belirli esaslarla tasarruf / kullanm hakk devredilmitir. Devlet tahsis yaparken tapu veya muaccele denen pein bir para alr. Bundan baka meccele ad verilen, hslt hissesi, icre-i zemn, bedel-i r, muktaa adlaryla belli bir meblan denmesi de sz konusudur. Harc- mukseme tabiri r vergisine tbi rnlerden alnan deiken, harc- muvazzaf ise ift akesi adyla devlete her yl denen makt demeyi ifade eder. slmiyetten nceki dnemde Arabistann gneyinde arazilerin, vergilerini demek artyla kabile ileri gelenlerine, asker hizmet karl kumandanlara, savala elde edilen topraklarn onlar ileyecek kyllere verildii bilinmektedir. Ssnlerde ve Bizansta da benzer uygulamalara rastlanr. Hz. Peygamber de kendi dneminde ikt sistemini uygulamtr (bk. KT). Mr arazi sisteminin slm ikt (nalck, I [1959], s. 29-46) veya Bizans pronoia sistemleriyle bir ilgisinin olup olmad tartma konusudur. Baz aratrmaclar, timar sisteminin Ortaa slm dnyasnda yaygn bulunan ikt sisteminden kaynakland ve Seluklulardaki asker ikt sisteminin timar ad altnda Osmanllara intikal ettiini syler. Bizans pronoia sistemiyle Osmanl mr arazi sistemi arasnda paralellik kuranlar da vardr. Miras yoluyla vrislere gemeyen, satlamayan, belli bir dnem iin verilmi yararlanma hakkn ifade eden pronoia ile benzerlik gstermekle birlikte Osmanllarn mr arazi sistemini Bizansllar yerine Seluklulardan aldklar gr genellikle kabul edilmitir. te yandan Osmanl Devletinde mr arazi uygulamalarnn dnemlere gre farkllk arzettii de belirtilmelidir. Osmanl Devletinin kurulu yllarnda mr araziye ilikin dzenli bir mevzuatn varlna rastlanmaz. Ancak ilk Osmanl padiahlarnn toprak datm uygulamalaryla ilgili vakfiyeler, mlknmeler ve tahrir defterlerine yansyan kaytlar bugne ulamtr. Bunlardan anlaldna gre ilk dnemlerde Anadolu ve Rumelide fethedilen arazilerin bir ksm mr arazi ad altnda belli kimselere verilmi, bir ksm askerler arasnda mlk olarak taksim edilmi, bir ksm da eski mlikleri elinde braklmtr. nceleri mlk tahsisi arlk kazanrken zamanla asker amal datm etkili olmu ve zellikle Ftih Sultan Mehmed devrinde yeni dzenlemeler yaplm, bununla ilgili kanunnmeler karlarak toprak rejimiyle ilgili mevzuat ortaya konulmutur. Klasik dnemde araziye ilikin olarak hazrlanan kanunlarn esas, eitli zamanlarda padiaha arzedilen meseleler zerine yaplan mnferit dzenlemelerdir. Bunlara ve fkh esaslara dayanlarak

verilen fetvalar dnemin ulems tarafndan derlenmitir. Mr arazinin sistemletirilmesinde ve slm hukuk normlar iinde aklanmasnda eyhlislm Ebssud Efendinin nemli rol olmutur. Budin hakknda yapt dzenleme mr arazinin hukuk mahiyetini ortaya koyma asndan ehemmiyetlidir. Ebssud Efendiye gre mr arazi mutasarrflar devlete kar kirac (mstecir) hkmndedir. Ancak buradaki kiraclk srekli olduundan klasik kira tanmna uymaz, dolaysyla devletle mutasarrf arasnda fsid bir kira ilikisi vardr (Aydn, s. 385). Ona gre Budinin fethinden sonra ekilip biilebilen tarlalar oradaki ahalinin elinde braklmtr. Fakat bunlar mlk olmayp rakabesi devlete ait olan, reynn riyet yoluyla tasarruf edebildii, ekip bitii ve elde ettii rnden vergi dedii arazilerdir. Kendilerine arazi tevcihi yaplan kiiler (shib-i arz) arazinin tasarruf, intikal ve muamelelerini yrtmeye yetkilidir. Bu dzenlemelere gre sipahinin izni olmakszn yaplan ilemler geersizdir. Araziyi bo brakmayarak ekip bien ve kanun mkellefiyetlerini yerine getirenler lnceye kadar bu araziler zerinde tasarruf edebilmektedir. ldklerinde ise kendi yerlerine oullar gemekte, olu olmayanlarn elindeki topraklar baz usullere gre bakalarna verilmektedir. Osmanl uygulamasnda bir yer fethedildiinde devlet oraya tahrir emini veya il yazcs adyla bir memur gndererek araziyi kaydettirirdi. Devlet, mr arazi rejiminin ileyebilmesi iin gerekli bilgileri bu tahrirler sayesinde salard. Bu ilemle btn mr topraklar verimlerine gre lleri deien (genel olarak 80 ile 150 dnm) iftlikler halinde gruplandrlyordu; yani Osmanl Devletindeki mr arazide retim kk kyl iletmeleri eklinde dzenlenmiti. Halil nalck tarafndan ifthne adyla tanmlanan bu yapda her ifti ailesine geimini salayabilecei miktarda toprak paras ayrlmt. Tahrir ve eriyye sicil kaytlarnda mr arazinin bykln ifade etmede ift, dnm, kta veya arazinin ne kadar tohum istab ettii eklindeki llerin kullanld grlmektedir. te yandan belgelerde yer alan kaytlarda mr arazi saylan topraklar iin statlerine uygun hukuk tanmlamalarn kullanld grlmektedir. Mesel mlk-i mfevvez terkibi bunlardandr. Kanun bir muamele ile topran tasarruf hakknn bir kimseden dierine gemesini ifade etmek zere de fer kelimesi kullanlmtr. eriyye sicilleri kaytlarnda da fer- kat-i mutebere ya da tefvz gibi tabirler mr arazi statsnn varln gsteren tanmlamalardr. Mr arazi mutasarrfna arazi zerinde olduka geni bir tasarruf hakk tannmtr; diledii hububat ekebilir, bakasna kiralayabilir veya riyet olarak verebilir, tasarruf hakkn ivazl veya ivazsz ekilde devredebilir. Fer sipahinin veya ilgili memurun izniyle yaplr. Bu izin iin ilgili memura belli bir fer harc denir. Fer harcnn mr arazinin devlet tarafndan yeni bir mutasarrfa verilirken alnan tapu resmiyle ilgisi yoktur. Fern bedelsiz veya geri alma artyla (vefen fer) olmas da mmkndr. Mutasarrf bunun dndaki dier baz tasarruflar da sipahinin veya ilgili memurun izniyle yapabilir. Mr arazi zerine aa dikilmesi, bina yaplmas bu trdendir. nk mr araziye dikilen aalarn ve yaplan binalarn mlkiyeti mutasarrfa aittir. Mutasarrf bunlar kendi mlk olmas dolaysyla sipahinin veya ilgili memurun iznini almakszn diledii kimselere satabilir. zin ancak araziyi devrederken gerekmektedir. Yine binalar ve aalar mlk olduundan sahibi ldnde miraslarna intikal etmektedir. lgili memur izin alnmadan dikilen aalarn yl iinde sklmesini isteyebilir; yl getikten sonra bunu talep edemez. zinsiz ina edilen binalarn yklmas da istenebilir. XIX. yzyln sonlarndan itibaren bu konudaki hkmler yumuatlm, meyve aac dikilmesi, ky ve mahalle haline getirilmemek artyla dkkn, imalthane, tarmla ilgili binalarn yaplmas izne bal olmaktan karlmtr. te yandan mr

araziye l defnedilemez ve mr arazi ayr haline getirilemez. XVII. yzyldaki gelimeler sonucunda mr arazilerin mevcut dzenlemelere aykr olarak mlk haline geirilmeye alld dikkati eker. Bir yandan sipahiler devletin kontrol gcnn zayflamas ile mr araziye el koyup kendi zel mlkleri gibi tasarruf etme yoluna giderken te yandan rey siyas ve iktisad buhranlar yznden topran terkederek ehirlere g etmi, bunlarn arazileri devletin mal darl sebebiyle mlk olmak zere satlmtr. Timar sisteminin asker adan fonksiyonunu kaybetmesiyle mr arazilerin zira-mal amal kullanm ne km ve iltizam yoluyla iletilmeye allmtr. ltizam sisteminin yaygnlamas, XVIII. yzylda mltezimlerin mr arazi zerinde fiilen zel mlkler edinmesine yol amtr. 1812 ylndan itibaren timarlar boaldka yeniden tahsis edilmemitir. Mr arazinin bir dnem kanuna aykr biimde mlk topraklar gibi kullanlmasndan kaynaklanan ihtilflar, devlet tarafndan bu iddia sahiplerine dirliklerine karlk maa balanp topraklar ellerinden alnarak zlmtr. 1824 ylndan itibaren mr arazi prensibi daha dikkatle takip edilmi ve kiilerin bir ekilde ele geirip kendi mlk arazileri gibi tasarruf ettikleri mr topraklara el konulmaya balanmtr. Mr arazi sistemi gebelerin veya dardan gelen gmenlerin iskn amacna yarar bir ekilde de kullanlmtr. zellikle 1858 Arazi Kanunnmesi bu konuda iyiletirici hkmler tayordu. Kanunnmeye uygun biimde yl st ste ekilmeyen topraklar gmenlere datlyordu. skn edilen airetlere de mr arazilerden tahsisler yaplmtr. 1911de karlan bir kanunla Diyarbekirdeki airetler iin mr arazi ve tekil edilen kyler iin meralar ayrlmtr. Mr arazinin mlkiyeti devlete ait olduu iin tasarruf edenin mal varlna dahil deildir. Bu sebeple Hanef hukukularna gre mr arazi zerindeki tasarruf hakknn lmle birlikte sona ermesi gerekir. Ancak Osmanl Devleti, belli bir tarihten itibaren arazi tasarrufunu zendirmek iin tasarruf hakknn rf dzenlemelerle miraslara intikalini salamtr. Burada ama, hem bu mallarn miraslar arasnda ar derecede paralanmasnn hem de vergi mkellefi saysnn artmasnn nlenmesidir. Yaplan dzenlemelerle 1567 ylndan itibaren mr arazilerin mutasarrfn erkek ocuklarna bedelsiz olarak intikal etmesi esas getirilmitir. Bu hak 1848den itibaren mutasarrfn kz ocuklarna, 1858 ylndan itibaren de ocuklar yoksa anne ve babasna tannmtr. 1867de intikal hakk sahipleri sekize karlm, 1913 ylnda zmre usul kabul edilerek bu hak sahipleri daha da geniletilmitir (bk. NTKAL). ntikal hakk sahibi kimse bulunmadnda devlet mr araziyi ryi bedelle nc ahslara devrederdi. Bu konuda mutasarrfn tapu hakk sahipleri denilen belli yaknlarnn ncelik hakk bulunmaktayd. 1858 Arazi Kanunnmesinin kabulne kadar Osmanl mr arazi hukuku tek bir kod haline konmam, her eyalet iin ayr kanunnmeler karlmtr. Bu kanunnme ile ferman, kanun ve fetvalarda dank halde bulunan arazi hukuku hkmleri bir araya toplanmtr. 1858 Arazi Kanunnmesi dneminde mr arazinin fer, rehin ve tapu ile intikaline ilikin yeni esaslar getirilmitir. Kanunnmede yeni kurulacak kylerde kye ait mr arazilerin tamamnn bir tek kiiye verilmesinin yasakland grlr. Ancak bir kimsenin elinde toplanmas mmkn olan arazinin miktar hakknda bir snr konulmamtr. Yeni bir kyn teekklnde kyn btn arazileri bir tek kiiye verilmekle birlikte bu kiinin arazi tefvzi yoluyla kydeki dier arazileri elde etmesi mmkn klnmtr.

Mr arazideki tasarruf hakk nceleri bor sebebiyle kaybedilmezken daha sonra yaplan deiikliklerle nce devlete, ardndan da ahslara kar olan bor sebebiyle kaybedilebilir olmutur. Mr arazinin vakfedilmesi ise mmkn deildir, bunun iin ncelikle padiahn bir temliknme vermesi gerekir. Bir kyn snrlar iinde bulunan mr arazi mutasarrf tarafndan bir baka ky ahalisinden olan bir ahsa fer edilirse arazinin bulunduu kyde yaayp hi topra olmayan veya yeterli topra bulunmayan kimselere bu araziyi alma hususunda ncelik tannmtr. Devlet mr arazinin tarmsal amalar dnda kullanmn da engellemeye almtr. Mr arazinin tasarrufu konusunda Osmanl Devleti tebaas olan mslman ve gayri mslimler arasnda bir ayrm gzetilmemitir. Ancak yabanc statsnde bulunan kiilerin arazi mutasarrf ve mlk sahibi olamayacaklarna ilikin bir yasan uyguland grlmektedir. XIX. yzyln sonlarna doru yabanclara da emlk ve arazi tasarrufu imkn salanmtr. lk defa 1867de sadece tasarruf hakk tannm, fakat intikal hakk verilmemiti. 23 Temmuz 1291 (4 Austos 1875) tarihli tezkire bu hakk da tanmtr. Arazi Kanunnmesi mr arazide bulunan madenlerin hazineye intikal etmesi esasn getirirken arazi mutasarrflarn madenden hisse almaya yetkili klmamtr. Mr arazinin fer veya mahll olmas halinde ihale ve tefvz ilemleri yannda amacnn dnda veya zararl bir biimde kullanlmasn nleme grevi de sipahiye aitti. Timar ve zemet usulnn ilgasndan sonra bu grev bir ara mltezim ve muhassllar vastasyla yerine getirilmi, 1858 Arazi Kanunnmesinin yrrle girmesiyle bunlarn yerini arazi memurlar almtr. Taralarda mr arazinin tefvz ve ihalesine mal memurlar (defterdarlar, mal mdrleri ve kaza mdrleri) yetkili klnm, bu kiiler shib-i arz hkmne gemitir. 1290 (1873) tarihli bir tezkireye gre tapu usulnn tesis edilmedii yerlerde muvakkaten mutasarrf, kaymakam ve mal mdrlerinin, tapu usul tesis edilen yerlerde ise defteri hkn memurlar ya da bunlar bizzat bulunamazsa vekilleri konumundaki tapu ktiplerinin shib-i arz makamnda olaca kabul edilmitir. Sadece hukuk adan deil siyas adan da byk nem tayan mr arazi rejimi toplumdaki sosyal gruplar arasndaki ilikiyi byk lde belirleyici bir fonksiyona sahip olmutur. Toprak bir ynyle zenginlik ve iktidar kaynadr. Zaman zaman farkl uygulamalar grlse de Osmanl Devletinde mr arazinin mlkiyet hakk imparatorluun sonuna kadar devlete ait olmutur. Mr araziler Trkiye Cumhuriyetinin kurulmasndan sonra tasarruf edenlerin mlk olarak kabul edilmi, bylece mr arazi uygulamas sona ermitir.

BBLYOGRAFYA

BA, A.DVN. MHM, nr. 3-A/55, nr. 3-A/55-1; BA, A.MKT. UM, nr. 100/32 (1268), nr. 100/98; BA, rade-i Meclisi Mahsus, nr. 518, 522, 936, 2813; BA, rade-Dahiliye, nr. 26284, 26584, 33382, 33599, 39225, 39828; BA, rade-i Meclisi Vl, nr. 23021, 24714, 24796, 25224, 26038; BA, HR. HM. O, nr. 17/10; BA, Makedonya Arivinden ntikal Eden Evrak, nr. 18/1 (1-2); BA, Cerde-i Mehkim, nr. 3, s. 18; nr. 9, s. 169; nr. 10, s. 74; nr. 18, s. 139; nr. 19, s. 147; nr. 59, s. 469-470; Dstr, kinci tertip, Ankara 1929, III, 627-628; Sarkis Karako, Klliyyt- Kavnn, TTK Ktp.,

dosya 1, Evr. 6092, VI, nr. 1764, 1765, 1766, 1779, 3538, 4804, 4821, 6274; VII, nr. 5884; IX, nr. 3572; X, nr. 3581, 4460; XIV, nr. 4286; XVI, nr. 4296; XIX, nr. 3598; XXIII, nr. 4330; mer Hilmi, Ahkml-arz, stanbul 1301, s. 7, 44-45, 64; Hseyin Hsn, Arazi Kanunnmesi erhi, stanbul 1310, s. 2-19; Mehmed Ziyeddin, Mkemmel ve Muvazzah erh-i Knn-i Arz, stanbul 1311, s. 22-27, 52-65, 499; Hlis Eref, Klliyyt- erh-i Knn-i Arz, stanbul 1315, s. 28-33, 130-131, 186-187, 362; tf Bey, Arazi Knunnme-i Hmynu erhi, stanbul 1319, s. 4-7, 705-708; Abdurrahman Vefik, Teklif Kavaidi, stanbul 1328, I, 47-64; II, 241, 266, 320; Eblul Mardin, Arazi Notlar, stanbul, ts., s. 3-4, 16-32; mer Ltfi Barkan, Trk Toprak Hukuku Tarihinde Tanzimat ve 1274 (1858) Tarihli Arazi Kanunnamesi, Tanzimat I, stanbul 1940, s. 321-379; a.mlf., Trkiyede Toprak Meselesi, stanbul 1980, s. 154-157, 166-172, 405; Kemal H. Karpat, The Land Regime, Social Structure and Modernization in the Ottoman Empire, Beginnings of Modernization in the Middle East in the Nineteenth Century (ed. W. R. Polk - R. L. Chambers), Chicago 1968, s. 71-84; M. A. Afzalur-Rahman, Economic Doctrines of Islam, Lahore 1975, II, 106-166; Mehmet Gen, Osmanl Maliyesinde Malikne Sistemi, Trkiye ktisat Tarihi Semineri (haz. Osman Okyar - nal Nalbantolu), Ankara 1975, s. 231-246; Abd al Rahim A. Abd al-Rahim, Land Tenure in Egypt and its Social Effects on Egyptian Society: 1798-1813, Land Tenure and Social Transformation in the Middle East (ed. Tarif Khalidi), Beyrut 1984, s. 237-255; Mustafa Fayda, Hz. mer Zamannda Gayr- Mslimler, stanbul 1989, s. 7-40; Ahmet Akgndz, Osmanl Kanunnmeleri ve Hukuk Tahlilleri, stanbul 1991-92, III-IV, tr.yer.; Halil Cin, Osmanl Toprak Dzeni ve Bu Dzenin Bozulmas, Konya 1992, s. 14, 50-51, 60-62, 75-77, 82-85, 97-98, 247-250, 299-300, 328-329; Halil nalck - D. Quataert, An Economic and Social History of the Ottoman Empire 1300-1914, Cambridge 1994, s. 103-119; Halil nalck, slam Arazi ve Vergi Sisteminin Teekkl ve Osmanl Devrindeki ekillerle Mukayesesi, A lhiyat Fakltesi slm limleri Enstits Dergisi, I, stanbul 1959, s. 29-46; Huri slamolu, Property as a Contested Domain: A Reevaluation of the Ottoman Land Code of 1858, New Perspectives on Property and Land in the Middle East (ed. R. Owen), Harward 2000, s. 3-42; M. Akif Aydn, Trk Hukuk Tarihi, stanbul 2001, s. 339-346, 379-389; M. Macit Kenanolu, 1858 Arazi Kanunnamesinin Osmanl Siyasal ve Toplumsal Yaps zerindeki Etkileri 1858-1876 (doktora tezi, 2002), A Sosyal Bilimler Enstits; Osman Turan, Trkiye Seluklularnda Toprak Hukuku, TTK Belleten, XII/47 (1948), s. 549-574; Khaled Abou El Fadl, Tax Farming in Islamic Law (Qibalah and Daman of Kharaj): A Search for a Concept, IS, XXXI/1 (1992), s. 5-8; K. M. Cuno, Was the Land of Ottoman Syria Mir or Milk? An Examination of Juridical Differences within the Hanefi School, St.I, LXXXI/1 (1995), s. 121-152; L. Belarbi, La question de lorigine de la proprit agraire mir dans lEmpire ottoman, Arab Historical Review for Ottoman Studies, sy. 22, Zaghouan 2000, s. 9-18; A. Cohen, Mr, EI (ng.), VII, 125. M. Macit Kenanolu

MR KTB
Osmanl maliye tekiltnda Rumeli kazaskerinin defterdarlk nezdinde grev yapan, babki kulu ile birlikte defterdarlk ve halk arasndaki mal anlamazlklara bakan memuru (bk. BABK KULU; MAHKEME).

MRM ELEB
(. 931/1525) Osmanl matematik ve astronomi limi. Mrim (Mrem) elebi, Osmanl dneminde Kadzde-i Rm ve Ali Kuudan sonra yetien en nemli matematikiastronomlardan biridir. Asl ad Mahmuddur. Kadzdenin olu olan dedesi Muhammed Semerkantta Ali Kuunun kzyla evlenmi, fakat erken yata vefat etmiti. Mrim elebinin babas Kutbddin Muhammed, dedesi Ali Kuu ile birlikte stanbula gelerek burada Hocazde Muslihuddin Efendinin kzyla evlendi ve bu evlilikten Mrim elebi dodu. Kutbddin Muhammedin de Bursa Manastr Medresesi mderrisi iken olduka gen yata lmesi zerine Mrim elebiyi dedesi Hocazde yetitirdi ve onun Sinan Paa gibi limlerden ders almasn salad. nceleri Gelibolu, Edirne, Bursa ve stanbul medreselerinde mderrislik yapan Mrim elebi, zellikle matematik ve astronomi alannda dneminin en byk otoritesi olduktan sonra II. Bayezid tarafndan saraya davet edildi ve ona riyziyyt okuttu. Yavuz Sultan Selim dneminde Anadolu kazaskerliine getirildiyse de (925/1519) ksa bir sre sonra 100 ake maala emekliye sevkedildi. Hayatnn sonlarna doru hacca gitti ve dnnde Edirneye yerleti. Burada vefat etti (931/1525) ve Tunca kysndaki Kasm Paa Camiinin hazresine gmld. Tarih ve edebiyat alanlarnda da sz sahibi olan Mrim elebi, ilm zihniyet itibariyle dedeleri Kadzde-i Rm ile Ali Kuunun temsilcisi olduklar Semerkant matematik-astronomi okulunun izgisini takip ediyordu. Ancak zellikle optik (ilm-i menzir) alannda yazd Risle fil-hle ve avsi uza adl eserinde grld gibi ilm yntemde daha ok bnl-Heysemin riyz-tabi ilimlerde uygulad sentez yntemini (terkib) benimsemiti. Bu da onun, Kadzdenin saf riyzhendes ynelimiyle Ali Kuunun kelm-riyz bak asn ksmen terkettiini gstermektedir (DA, XXII, 132). Eserlerinden anlald zere klasik slm kltrndeki farkl ilm tavrlardan haberdar olan Mrim elebi fizikiler, matematikiler ve kelmclarla bnl-Heysem ve Kemleddin el-Frisnin yannda zellikle bn Sn ile Fahreddin er-Rznin grlerini olumlu veya olumsuz her anlamda dikkate alm, bu arada hem kendi grlerini ve tercihlerini ortaya koymaktan ekinmemi, hem de matematik ilimlerinin teknik ayrntlarna zgn katklarda bulunmutur. Mrim elebinin gnmze ulaan eserleri ounlukla astronomi, astroloji ve optik alanlarna aitse de iyi bir matematiki olmas sebebiyle inceledii konular daima geni ekilde matematik tahlillerle ele almtr. Nitekim Kadzdenin erul-Mlaa f ilmil-heye adl eserinin tedrs (dnyadaki en yksek dan yerkrenin apna oran) konusunu ileyen ksmn inceledii almasnda bu sorunu matematik yardmyla zmtr (Sleymaniye Ktp., Ayasofya, nr. 2607). Eserleri. 1. Dstrl-amel ve taul-cedvel. Zc-i Ulu Beyin Farsa erhidir. II. Bayezidin emriyle 904 (1499) ylnda tamamlad bu eserinde Knin Zc-i nsinden ve Ali Kuunun daha nceki Zc-i Ulu Bey erhinden de istifade eden Mrim elebi didaktik bir slp uygulam ve 1 derecelik yayn sinsn hesaplamak iin rneklerle be ayr zm yolu gstermitir (Beyazt Devlet Ktp., Veliyyddin Efendi, nr. 2276). Onun bu almasnda ayrca trigonometrik ifadelerin deerleriyle zel olarak ilgilendii ve zgn sonulara vard grlr (Franz Woepcke, Discussion de deux mthodes arabes pour dterminer une valeur approche de sin 1, Etudes sur les

mathmatiques arabo-islamiques, nr. Fuad Sezgin [Frankfurt 1986], s. 614-638). 2. erul-Fetiyye f ilmil-heye. Ali Kuunun, heyet ilminde bnl-Heysemin riyz-tabi ilimlerde uygulad bir yntemle saf matematik (heyet-i gayr-i mcesseme) ve saf fizik (heyet-i mcesseme) astronomi geleneklerini bir araya getirerek kurduu ilm-i heyeti Aristotelesi ilkelerden temizlemek amacyla yap-bozuma uratt er-Risletl-Fetiyye adl nemli eserinin erhidir (TSMK, III. Ahmed, nr. 1347). Mrim elebi bu erhinde, Ali Kuunun vazgetii bnl-Heysemci izgiyi Risle fil-hle ve avsi uza adl eserinde yapt gibi ksmen takip etmitir. Onun Takprizde Ahmed Efendiye el-Fetiyyeyi okuturken yazd bu erh (925/1519) Osmanl medreselerinde yardmc ders kitab olarak da kullanlmtr. Bunun sebebi, Ali Kuunun rencisi Gulm Sinann ayn eser iin kaleme ald Fetul-fetiyye isimli erhe oranla (TSMK, III. Ahmed, nr. 3291) daha pratik ve daha teknik olmasdr. Mrim elebi ayrca erhine bir zeyil yazacan ve burada Utride (Merkr) ait modelle (Sleymaniye Ktp., Hsrev Paa, nr. 246, vr. 46a) aya ait modele (vr. 50a) ilikin sorunlar inceleyeceini belirtmitir. Bu kayt -her ne kadar zeylin henz bir nshas tesbit edilememise deMrim elebinin Copernicus astronomisine giden yolda dedesi Ali Kuu gibi klasik astronominin en nemli iki sorunuyla uratn, hatta onun bu konudaki almalarn srdrdn gstermektedir (Saliba, s. 282-284). 3. Risle fil-hle ve avsi uza (Risle f avsi uza velhle). Eserde grme olay ve artlar, k, n yaylmas ve krlmas, renkler, gk kua ve hlenin oluumu ile bunlarn optik zellikleri incelenmitir (Beyazt Devlet Ktp., Feyzullah Efendi, nr. 2179/4; Sleymaniye Ktp., Ayasofya, nr. 2414; ayrca bk. DA, XXII, 132). Hseyin Gazi Topdemir bu risleyi bir makalede ele alarak deerlendirmitir (bk.bibl.). Mrim elebinin astronomi alanndaki dier eserleri rubul-mceyyeb, rubu-ikz ve zerkle adl aletlerle takvim, kble tayini ve dier baz meseleler zerine kaleme alnm hacimli risleler eklindedir (hsanolu v.dr., I, 90-101). Ayrca dneminin ynelimine uyarak el-Maksd fil-ihtiyrt (Sleymaniye Ktp., Hafd Efendi, nr. 192/1) gibi baz astroloji eserleri de telif etmitir (Yaamlar ve Yaptlaryla Osmanllar Ansiklopedisi, II, 216). Bunun yannda bir de Mnyet-ayydn fil-v adl bir almas bulunmaktadr (Sleymaniye Ktp., Ayasofya, nr. 1464).

BBLYOGRAFYA

Takprizde, e-ei, s. 327-328; a.mlf., Miftus-sade, Beyrut 1985, I, 349; Mecd, ekik Tercmesi, s. 338-339; Kef-unn, I, 866, 867, 870, 872, 881; II, 966, 1236; Suter, Die Mathematiker, s. 188; Sicill-i Osmn, IV, 310; Slih Zeki, sr-i Bkiye, stanbul 1329, I, 199-200; Osmanl Mellifleri, III, 298-299; Storey, Persian Literature, II/I, s. 79-80; Brockelmann, GAL, II, 447; Suppl., II, 665; ul-meknn, II, 472; Hediyyetl-rifn, II, 412; Abdlhak Adnan Advar, Osmanl Trklerinde lim (haz. Aykut Kazancgil - Sevim Tekeli), stanbul 1982, s. 61-63; G. Saliba, A History of Arabic Astronomy: Planetary Theories during the Golden Age of Islam, New York 1994, s. 282-284; Ekmeleddin hsanolu v.dr., Osmanl Astronomi Literatr Tarihi, stanbul 1997, I, 33-34, 90-101; Aydn Sayl, Bir lim Adammzn Ad zerine, TTK Bildiriler, VII (1970), II, 547-553; Hseyin Gazi Topdemir, Mrim elebinin Gkkua ve Hlenin Oluumu Adl Optik

Kitab zerine Bir Deerlendirme, A Osmanl Tarihi Aratrma ve Uygulama Merkezi Dergisi: OTAM, sy. 13, Ankara 2002, s. 75-89; Yaamlar ve Yaptlaryla Osmanllar Ansiklopedisi, stanbul 1999, II, 215-216; hsan Fazlolu, lm-i Menzr, DA, XXII, 132. hsan Fazlolu

MRKTl-LUGA
() Osmanl limi Abdullah Kestelnin (. 948/1541) Arapa-Trke szl (bk. ABDULLAH KESTEL).

MRKTl-MEFTH
() Hatb et-Tebrznin Ferr el-Begavye ait Mebus-snneyi tamamlamak iin yazd MiktlMeb adl eserine Ali el-Kr (. 1014/1605) tarafndan yaplan erh (bk. MESBHUs-SNNE).

MRKTl-VSL
(bk. MRTl-USL).

MRYOKEFALON SAVAI
Anadolu Seluklu Sultan II. Klcarslan ile Bizans mparatoru I. Manuel Komnenos arasnda 1176da meydana gelen ve Bizansn Anadoluyu Trklerden geri alma midini tamamen yok eden sava (bk. KILICARSLAN II).

MRZA
() Baz slm devletlerinde hkmdarn erkek ocuklarna, dier hnedan mensuplarna ve bir ksm itibarl kimselere verilen unvan (bk. EHZADE).

MRZA AL MUHAMMED
( ) Bb Mrz Al Muhammed rz (. 1266/1850) XIX. yzylda randa ortaya kan Bbliin kurucusu (bk. BAHLK).

MRZA BERDDN
() Mrz Berddn Mahmd Ahmed (1889-1965) Kdiynliin kurucusu Mirza Gulm Ahmedin olu ve ikinci halifesi. 9 Cemziyelevvel 1306 (11 Ocak 1889) tarihinde Kdiynda dnyaya geldi. Mirza Gulm Ahmedin ikinci hanm Nusret Cihan Begmden doan nc ocuudur. Babasnn salnda iyi bir renim grd, Urduca yannda Arapa ve ngilizce rendi. 1906da Tehzl-ezhn isimli kuruluu tesis ederek ayn adla aylk bir dergi yaymlamaya balad. 1908 ylnda babasnn lmnn ardndan meshin ilk halifesi seilen Hakm Nreddinle iyi ilikiler kurdu; tefsir, hadis alanlarnda ondan faydaland ve Mevln Celleddn-i Rmnin Menevsini okudu. 1911de Nreddinin himayesinde Encmen-i Ensrullah adl organizasyonu kurdu, ertesi yl Msr ve Arabistan ziyaret ederek hac vazifesini yerine getirdi. Balangta haftalk olarak karmay planlad el-Fal isimli gazetenin ilk says 19 Haziran 1913te neredildi. Bu gazete, 8 Mart 1935 tarihinden itibaren cemaatin resm yaym organ olarak gnlk neredilmeye balanacaktr. Hakm Nreddinin son yllarnda Hindistann muhtelif ehirlerinde propaganda seyahatlerine karak cemaatin yaylmasn salayan Mirza Berddin, Nreddinin 13 Mart 1914te vefat zerine eitli yerlerden Kdiyna gelen ve buradaki Nr Camiinde toplanan kalabalk bir cemaatin huzurunda ilk halifenin vasiyetinin okunmasnn ardndan 14 Mart 1914te meshin ikinci halifesi seildi. Hakm Nreddinin hastal esnasnda namaz kldrma yetkisinin kendisine verilmesi, Sadr- Encmen-i Ahmediyyenin para ilerini yrten Meclisi Mutemedin yeliine ve bakanlna getirilmesi, Medrese-i Ahmediyyenin reisliine tayini gibi hususlar onun bu greve getirilmesinin gerekeleri olarak kabul edilmektedir. Mirza Berddinin halife seilmesi ayn zamanda bir blnmenin balangc oldu. Seim iin yaplan toplant srasnda muhalif grubu temsil eden Mevln Muhammed Ali ve mensuplar toplanty boykot edip Kdiyndan Lahora ekilmi ve kendi tekiltlarn kurmulard. Bylece Kdiynlik birbirine kart olan Kdiyn ve Lahor kollarna ayrlm oldu. Kendi topluluu iinde olduka nemli iler baaran Mirza Berddin hakknda daha nce babas iin ileri srld gibi lehte ve aleyhte birok iddia ortaya atlmtr. Taraftarlarnca onun takv, keif ve keramet sahibi olduu, konumas ve yazmas esnasnda ilh kudretin kendisine hkim bulunduu, ilh bir nur, her hususta tam bilgili, Kurana tamamyla vkf, gelecei vaad edilmi slahat olduu sylenmitir. 1911 ylnda kurulan, krk yan gemi mensuplarn ye olabilecei, en nemli grevi cemaatin inanlarn tebliden ibaret bulunan Encmen-i Ensrullah gelitiren Mirza Berddin, 1918de cemaat ilerinin yrtlmesi iin muhtelif grevler icra edecek nzrlklar ihdas etti. Hepsi Sadr- Encmen-i Ahmediyyeye bal olan, nzr- al denilen genel sekreterin yan sra eitim retim, davet ve tebli, iileri, dileri, basn yayn, maliye ve mezarlk ilerine bakan eitli nzrlklar faaliyete geirildi. Mirza Berddin 1922 ylnda merkez danma kurulu niteliindeki Meclisi Mevereti kurdu. Balangta yetmi sekiz yeden oluan ve 1939da ye says 474e ulaan bu kurul cemaatin btesini

dzenlemekle de grevlendirildi. Ayn yl kadnlarn din alanda yetimesini salamak amacyla Lecnet imillh oluturuldu. Bu kurulu 1926 ylnda Mib adyla bir dergi kard, 1928de Nusrat Girls High School isimli kz lisesini, 1951de Rebvede kzlarn yksek renim grecei Cmia Nusret adl niversiteyi tesis etti. 1922-1923 yllarnda Hindistann Uttar Prade eyaletinde mslman olmasna ramen Hindu det ve geleneklerinden kurtulamayan Malkana Rajput toplumunun militan Arya Samajistler tarafndan tekrar Hinduizme dndrlmesi almalar zerine Mirzann tlimatyla binlerce Ahmed, misyoner olarak blgede faaliyet gsterdikten sonra bu cemaati Hinduizme dnmekten kurtard. Mirza Berddin, 1924te Wembley Exhibition Organisationn davetlisi olarak konferans vermek zere Londraya davet edildi. Sir Muhammed Zaferullah Han tarafndan okunan tebli daha sonra Ahmadiyyat or True Islam adyla yaymland. Burada bulunduu srada ngilteredeki ilk Ahmed camisi olan Fazl Mosquen temelini att, cami iki yl sonra bitirilerek hizmete ald. 1925te cemaat mensuplar arasndaki ihtilflar Hindistan mahkemelerine gtrmek yerine Kuran, snnet ve fkh hkmlerine gre zmek iin Drl-kazy tesis eden Mirza 1934 ylnda Kdiynliin propagandas, yabanc lkelerdeki misyonlarnn geniletilmesi ve bu i iin yaynlar yaplmas amacyla Tahrk-i Cedd adl tekilt kurdu. Mirza Berddin tarafndan krk yan altnda bulunan erkekler iin 1938de tesis edilen Huddml-Ahmediyye, yapt eitli din hizmetler yannda edebiyat ve spor yarmalar da dzenledi. Krk yan stndeki erkekler iin 1940 ylnda kurulan Ensrullah da cemaatin eitim ve ahlk gelimesi konusunda tesirli oldu. Ayrca sekiz-on alt ya grubu arasndaki erkek ocuklar iin oluturulan EtfllAhmediyye, kz ocuklar iin tesis edilen Nsretl-Ahmediyye kendi konularnda hizmet verdi. Pakistann kurulmasnn (1947) ardndan Kdiyn, Hindistana bal Gurdspr blgesinde kald. Mirza bir sre sonra Pakistandaki Lahor ehrine intikal etti. Cemaatinden 313 kiiyi Maulvi Abdurrahmann bakanlnda kutsal yerlere nezaret etmek amacyla Kdiynda brakt. Muhalifleri, kendisinin Pakistana gitmesine ramen cemaatin resm yaym organ el-Faln 12 Eyll 1947 gnk saysnda mensuplarn Hindistanda kalmaya tevik etmesini ayplamlardr. Bir sre Lahorda oturduktan sonra eski ad Cnc olan tepelerle evrili, savunmas kolay bir kasabay satn alan ve Rebve diye isimlendiren Mirza Berddin, burada 20 Eyll 1948 tarihinde hareketin mstakbel genel merkezinin temelini att, bir yl sonra da inas tamamlanan yeni ikametghna yerleti. Rebvede ksa bir sre iinde ok sayda yeni messese kuruldu, bylece Rebve, Hindistandan gelip yerleen Kdiynler iin en nemli merkez halini ald. 10 Mart 1954 tarihinde Rebvedeki Mbrek Camiinde ikindi namaz esnasnda bir suikasta urayan ve srtndan haner darbesi alan Mirza Berddin 1955te baz hastalklarnn tedavisi iin Avrupaya gitti. Burada tedavisinin bitmesi zerine ayn yl Rebveye dnd. Krsal blgelerde bulunan cemaat mensuplarnn yetimesini salamaya ve Hindu nfusa slmn mesajn duyurmaya ynelik Tahrk-i Vakf- Cedd adyla balatt yeni hareket Mirzann son teebbs saylr. Elli bir yl halifelik grevini srdren ve son on yln felli olarak geiren Mirza Berddin 8 Kasm 1965te Rebvede vefat etti, cenazesi ertesi gn Rebvede Bihit Makbere denilen yerde defnedildi. Yaplan seimde olu Mirza Nsr Ahmed meshin nc halifesi unvanyla cemaatin lideri oldu. Eserleri. Mirza Berddinin cemaatin inancnn yaylmas, din kltrnn arttrlmas yannda zamannn siyas ve sosyal akmlar hakknda yazd yirmi be civarnda Urduca ve ngilizce eserden bazlar unlardr: 1. Ahmad, The Messenger of Latter Days. Mirza Gulm Ahmedle ilgili bir almadr (Urducadan ngilizceye trc., Ksm I, Madras 1924). 2. Tefsr-i Sar (Lahor 1957).

Akc bir dille Kurn- Kermin Urduca tercme ve tefsiridir. 3. Introduction to the Study of the Holy Quran (London 1949; Lahor 1965, 1969). Eserin nceki basklarndan zet bir Trke tercmesi Kurn- Kermin Tetkikine Giri adyla inasi Siber tarafndan yaplmtr (Ankara 1960). 4. The New World Order of Islam (Qadian 1946). Gelien dnya artlar iinde slmn yerini ele alan bu alma 28 Aralk 1942de yapt bir konumann neredilmi halidir. 5. Islam and Communism (Rabwa 1962). 6. Invitation to Ahmadiyyat (Rabwa 1961). Kdiynlie davet maksadyla yazlm popler bir kitaptr. 7. Ahmadiyya Movement (Rabwa 1962). 8. Amediyyt yan aii slm (Ahmadiyyat or True Islam; Qadian 1937). 1924 ylnda Londraya davet edildiinde verdii konferansn Urduca ve ngilizce yaymlanm metnidir 9. The Life of Muhammad (Rabwa 1968). 10. Communism and Democracy (Rabwa, ts.).

BBLYOGRAFYA

H. A. Walter, The Religious Life of India: The Amadya Movement, Mysore City 1918, s. 114-130; Abdulkadir Niaz, Fazl- Omar, Qadian 1939, s. 19-20, 25-26, 42-43, 66-67, 182-183, 192-194, 196197; hsan lh Zahr, el-diyniyye, Halep 1387, s. 112, 175-176, 254-259; Murotaz Ahmad Faruqui, Truth Triumphs, Lahor 1967, s. 30-34, 38-40; Ebl-Hasan Ali en-Nedv, el-diyn veldiyniyye, Cidde 1391/1971, tr.yer.; B. A. Rafiq, Islam My Religion, Oxford 1973, s. 42-43; Hasan s Abdzzhir, el-diyniyye: Neeth ve teavvruh, Kveyt 1400/1980, s. 159-176; Ethem Ruhi Flal, Kdiynlik: Ahmediyye Mezhebi, zmir 1986, s. 82-92; a.mlf., Kdiynlik, DA, XXIV, 138; Th ed-Desk Hab, el-diyniyye ve mesruh fit-tr, Kahire 1409/1989; Qazi Muhammad Nazir, Truth Prevails, Lahor, ts., s. 77-78; S. E. Brush, Ahmediyyat in PakistanRabwah and The Ahmadis, MW, XLV (1955), s. 148-150; H. J. Fisher, Ahmadiyyah, The Concept of Evolution in Ahmadiyyah Thought, a.e., XLIX (1959), s. 275-286; Bashiruddin Mahmud Ahmad, Encyclopaedia of Muslim biography: India, Pakistan, Bangladesh (ed. N. Kr. Singh), New Delhi 2001, II, 98-99. Mustafa z

MRZA GULM AHMED


() Kdiynliin kurucusu (bk. KDYNLK).

MRZA HSEYN AL
() Mrz Hseyn Al el-Mzendern en-Nr (. 1309/1892) Bahliin kurucusu (bk. BAHLK).

MRZA KZIM BEY


(1802-1870) Kafkasyal, Trk kkenli arkiyat ve Trkolog, Rusyada arkiyat aratrmalarnn kurucularndan. rann Ret ehrinde dodu. Asl ad Muhammed Ali olup Kafkasyadaki Derbend ehri erafndan Kad Hac Kasm Beyin oludur. 1810 ylnda asl vatanlar olan Derbende geldi. yi bir eitim grd ve belgat, mantk, kelm, fkh, tefsir, hadis, Arapa dersleri ald. On yedi yanda iken dil almalarna yneldi ve bir Arap dili grameri yazd. Muhammed Alinin ocukluk ve ilk genlik yllarnda Derbendde nemli siyas gelimeler yaanmaktayd. 1806da Derbend ikinci defa Ruslar tarafndan igal edilmi, buradaki ran hkimiyetine son verilmiti. Ancak yerli beylerin ve zellikle ahalinin Ruslara kar gsterdii direni devam ediyordu. Rus yetkilileri, ehrin ileri gelenlerinden bazlarnn eski beyler ve han evresiyle gizlice i birlii yaparak Rus idaresine kar faaliyette bulunduundan pheleniyordu. Bu faaliyetlere gz yumduu veya pheli ahslar hakknda gereken tedbirleri almad sulamasyla ehrin bakads olan Hac Kasm Bey 1820de Astrahan ehrine srld. O dnemde ngiliz ve Alman misyonerlerinin merkezi ola