You are on page 1of 278

TUR YAYINLARI

KAREN HORNEY

Alman asll Amerikan psikiyatri ve psikanalizcisi (Hamburg 1885 - New York 1952). nce Berlin Psi kanaliz Enstits sekreteri, 1932-1934 yllarnda Chicago Psikanaliz Enstits mdr yardmcs oldu. Daha sonra New York'a gitti. Kat Freud'cu gr ten ayrlarak nevrozlarn olumasnda biyolojik et kenlerden ok, bireydeki evre ve kltr etkenleri nin nemli olduunu ileri srd. 1941'de Amerikan Psikanaliz Enstitsn kurdu. Self-Anaiysis 1924, Our inner Conflicts 1945, Neurosis and Human Growth-1950 teki nemli eserlerindendir.

amzn Tedirgin nsan


KAREN HORNEY den DrAYDA YRKN

TUR YAYINLARI

TUR YAYINLARI : 37

Bu kitap, yazarn The Neurotic Personality of our Time isimli kitabnn tercmesidir.

Kapak : Nur - Olcay Okan Yksel Matbaas stanbul -1980

E V R E N N NSZ

nsan ilikilerini dikkatle inceleyen bir kimse, insan bilim leri alannda uzmanlam olsun ya da olmasn, erge u gerein farkna varacaktr: a mzda, kk ve byk gruplar ierisindeki in san ilikileri genellikle gergin, atmal ve tedirgin edici bir nitelik almtr. Bu bir yandan ky ve k k ehir toplumlarmn bir dereceye kadar daha sakin, daha dengeli, geleneklere ve greneklere da ha bal olan kapal yapsnn krlp ilikilerin ok daha karmak ve eitli, dolaysyla allm ku rallara daha az bal olduu byk ehir toplumlarna geilm i olmasndan; br yandan amzn ulam olduu hzl, beklenmedik ve youn geli melerin tek tek insanlarn ve kk gruplarn ha yatn iddetle etkilemesinden ileri gelmektedir. Uygarln gelimesi tek tek insanlarn ve toplumlarn hayatna daha ok mutluluk, salk, geli me ve ilerlem e imknlar salamakla birlikte, youn ve hzl gelimelerin yaratm olduu yan etkilerle (nfus patlamas; ehirlerin olaanst ve ou za man dzensiz ve dengesiz bir biimde gelimesi; teknolojinin ar bir hzla ilerlem esi ve insann bu ar hza ayak uydurmada glk ekmesi; ideolo jik ve politik atmalarn ar bir dzeye ulamas; geri kalm lkelerle gelim i lkelerin yaama bi imleri arasndaki farkllklar ve kartlklar; haber

6amzm Tedirgin nsan

leme imknlarnn olaanst artm olmas yzn den bu farkllklar ve kartlklarn bilincine var m olma, vb.) insanlar, genellikle, eskisinden da ha tedirgin, daha huzursuz, daha kararsz ve gergin, dolaysyla daha mutsuz bir hale getirmitir*. Burada bu huzursuzluk ve tedirginliin toplum sal dzeyde yaratm olduu sonular zerinde dur mayacam: Sm f atmalar, bir devletin i dze nini sarsan politik kargaalklar (mitingler, gsteri yryleri, boykotlar, grevler, ayaklanmalar, dev rimler, vb.), devletler-aras gerginlikler, savalar ve baka sosyal gerginlikler zerinde durmak, eviri sini sunmu olduumuz bu kitapta ele alnan konu larn snrn amaktadr. Burada yalnz bu gibi ger ginlikler ve atmalarn insanlarn ruh ve beden saln ve mutluluunu, dolaysyla insanlar-aras karlkl ilikileri olumsuz ynden ok iddetli bir biimde etkilem i olduunu belirtmekle yetinece im. Hastalklar, lmler, afetler gibi tabii felaket lerin yaratm olduu olumsuz etkiler zerinde de durmayacam. Benim burada dikkati ekmek iste diim temel sorun, btn bu tabii ve sosyal felaket leri bir an iin bir yana braksak bile, insanlarn yine de niin mutlu olamadklardr. Bu noktada okuyucunun gndelik hayattaki lem lerine bavurmasn istiyorum. Hepimiz bir ierisinde yetitik; ailemizdeki kiilerle srekli kilerimiz oldu; ve bize yakn olan baka aileler gz aile ili gr

(*) Alvin Toffler, Future Schock adl eserinde bu sorunu ok iyi bir ekilde dile getirmitir. Baknz: Alvin Toffler, ok Gelecek Korkusu, Altn Kitaplar Yaynevi, 1975. (eviren: Seimi Sargut.)

amzn Tedirgin nsan|7

dk evremizde. Sonra okula gittik; okul arkadala rmzla ve retmenlerimizle ilikilerim iz oldu. Ta ndmz insanlarn ve gruplarn says ve eidi artt. Daha sonra i hayatna atldk; i arkadalar mzla, stlerimizle, emrimizde alan kimselerle ili kilerimiz oldu. Evlendik; eimizle, ocuklarmzla, eim izin ailesi ve akrabalar ile ilikilerim iz oldu. Komularmzla ilikilerimiz oldu. Bu eitli ve kar mak ilikileri ne biim yrttk? Yakn evremizdekiler nasl yrttler? Okuyucunun, okumaa de vam etmeden nce bir para durup bu nokta zerin de dnmesinin yararl olacana inamyorum. Bu konuda kendi evremdeki rneklerin panaromasm dikkatle gzden geirdiim zaman vardm sonu u oldu: Tandm ailelerin byk ounluu halk arasmda kaderin sillesini yemi denilen aile ler deildi. Srekli isizlik, ar para sknts ve geim derdi, evini barkn yitirmi olma, hayatta tek destei olan eini ya da biricik ocuunu yiti rip tek bana kalma, amansz bir hastala tutulma, sakatlk, vb. insanlar ou zaman iinden klmaz durumlarla kar karya brakan byk felaketlere seyrek olarak rastladm yakn evremde. Bertrand R usselln Saadet Yolu adl nl eserinde ok iyi be lirtm i olduu gibi*, bu tr felketler ve aclar iin de sylenecek eyler vardr ve Stoallar bu konuda gerekten iyi eyler sylemilerdir. Ama ben de bu nu bir yana brakyorum. Ayrca, Stoa felsefesini gnlk hayatmza uygulamann ne derece mm kn olduu ve baz durumlarda ne derece istenilir bir ey olduu gibi sorular da bir yana brakyo
(*) Bertrand Russell, Saadet Yolu, stanbul, Varlk Yaynlar, 2. Bask, 1966. (eviren: Nurettin zyrek.)

8] amzn Tedirgin insan

rum. Hayalm boyunca benim dikkatimi eken ey, bu gibi ar durumlarn var olmamas halinde de tek tek insanlarm ve ailelerin yin e de mutlu ola mad, yine de ac ektikleri gerei olmutur. Ta ndm insanlarn byk ounluunda Russel Im yukarda ad geen eserinde mutluluun tem el art lar olarak belirtmi olduu her ey vard: Hayat larn srdrmee imkn verecek salklar, kendi lerinin ve ailelerinin geimini salayacak bir ileri ve paralan, olumlu ilikiler kurabilecek bir evre leri, eleri, ocuklar, evleri, yuvalar vard. Yine de mutlu olmadlar, olamadlar. Zaman zaman gl dler, elendiler, ksa anlarda kendilerini mutlu his settiler belki. Ama btnyle ele alnd zaman birounun hayat bir hrgr, bir drdr, srekli bir didinme, bocalama, ekime ve hayal krkl ka rm olarak srp gitti. Ksaca, ziyan olup gitti. Geriye baktm zaman hayflanarak sallanan eller, Ah! Ah! Ah! dercesine sallanan balar, azlarn kenarlarnda aa doru kvrlm izgiler, bklen dudaklar, alayan gzler gryorum. ekmeler, sylenmeler, szlanmalar, homurdanmalar duyuyo rum. A. M. Dranasn deyii ile Cmle yitikler, ma luplar, mahzunlar geliyor aklma. Hepsinin yznde okuduum ey uydu: Baaramadm; olmad; iste diim hayat yaayamadm; hayatm yok yere geip gitti. Neden? Hayatn bu ekilde bou bouna geip gitmi olduu duygusu, ou zaman bilinsiz ya da yar-bilinli, nedeni bilinm eyen genel bir honutsuzluk ve tatminsizlik duygusu eklinde ortaya kabilir. Bazan da ok bilinli bir ekilde duyulabilir. Byk bir hikyeci ve insan ruhunu ok iy i anlam usta bir dnr olan ehov, bu duyguyu Roildin Kemam

amzn Tedirgin nsan |9

adl hikyesinde olaanst bir ekilde dile getir mitir*:


Ama o bu frsattan karm, hibirini yapmamt. Ah ne zararlar, ne zararlar! ............... Hayat hibir eye yara madan bou bouna gemi, nnde hibir ey kalmam t; arkasna baknca da zararlardan baka bir ey grmyordu. Hem de yle korkun zararlar ki dndke insann ty leri rperirdi. Bu zararlar olmadan insan niye yayam yor acaba? ............... N iye insanlar her sefer gerekli olan deil de, tam tersini yapyorlar? N iye Yakov btn hayat boyun ca svp saym , barp arm, yumruklar ile insanlara gzda verm i, karsn krm ve biraz nce de o ft, hi lzumu yokken, korkutmu, incitmitir? Oysa bunlar ne b yk zararlar, ne korkun zararlard! ............... N eye dnyada byle garip bir dzen var? nsana ancak bir defa verilen hayat neden byle faydasz geiyor?

Evet, neden? onesconun Yalnz Adam adl eserinde de ayn tema ile karlayoruz. u farkla ki ehovun hi kyesindeki Yakov toplumla srten bir tipi can landrd halde, onesconun Yalnz Adam toplum dan kaan, insanlar arasna karmak, katlmak iste meyen bir insann kendi kendisiyle hesaplama sdr .
Btn gemiim geiyordu gzmn nnden; bir ruh perianl grnm, vahasz bir l. rpertici bir l de mek daha doru olur. Ufkun bir yanndan brne, ten cere kapann bir ucundan brne dek hibir ey* yok, bir iek bile; kim i yerde kupkuru toprak, kimi yerde toz, kimi yerde amur. Benim suum mu bu? Yalnz benim suum mu? ............... O ne ac, ne strap, ne znt, ne boa gidi
(*) Anton ehov, Hikyeler, Cilt V, s.242-243, M ill Eitim Ba kanl, stanbul, 1949. (eviren: Ouz Peltek.) (**) Eugene onesco, Yalnz Adam, Cem Yaynevi, stanbul 1974, s. 103. (eviren: Bertan Onaran.)

lO'amzm Tedirgin nsan yle! Pekl nee de olabilirdi iinde; nee olabilir iniydi acaba? u kirli kurun rengi, u donuk aydnlk yerine gz kamatran bir k da olabilirdi. Sevgi de olabilir miydi? Olabilirdi. Ne ok karlm frsat! Ama iimde sevgi var d. Ruhumun maaralarnda, kodeslerinde, kuyulu zindan larnda... K ilitli... Kaplar kapalyd ve anahtar bende de ildi.

Ya kimdeydi anahtar? O kapal kaplar neden almad, alamad? Neden? Edebiyat alanndan vereceim nc rnein konumuza daha fazla k tutacana inanyorum. Gonarovun lmsz eserinin ba kahraman olan Oblomovun kendi kendisiyle ekimesinin ve he saplamasnn hikyesidir bu*.
O an O blom ovn hayatndaki en aydn, en bilinli anlardan biri oldu................... Yarm kalm bir adam oldu unu, ruh glerinin gelim eden kaldn, hayatna bir arln ktn dndke ii paralanyordu. Baka larnn zengin, hareketli hayatn kskanyor; kendi haya tnn yolunu ar bir kaya parasyla tkanm, darack, za vall bir kei yolu gibi gryordu. iinde hi uyanmadan kalm, biraz kurcalanm, fakat hibiri sonuna kadar ilenm em i birok im knlar olduunu ac ac seziyordu, i i yanarak anlyordu ki onda gml kalm iyi ve gzel bir eyler vard; belki oktan lm ya da bir dan derinliklerindeki altn gibi sakl kalm olan bu hazine oktan meydana km olmalyd. Ama yle derinlerde kalm, zerine yle pislikler ylm t ki... San ki dnyann ve hayatn ona verdii nimetleri birisi alm v e yine kendi ruhunun derinliklerinde bir yere gmp b rakmt. Sanki bilinmeyen bir g, onu hayat meydanna atlmaktan, iradesini ve zeksn alabildiine alp harcan maktan alkoyuyordu. Sanki gizli bir dman daha yola karken onu ar eliyle yakalam, insanln doru yolun dan uzaklara frlatm t..................
(*) ivan Gonarov, Oblomov, ss. 104-106, Kk Yaynlar, stan bul, 1967. (eviren: Sabahattin Eyubolu - Erol Gney.)

amzn Tedirgin tnsanjll Oblomov nerede ise alayarak kendi kendine Ben ni in byleyim?" diye soruyor, ban yeniden battaniyenin a l tna saklyordu. Niin?"

Evet niin? Mutlu olabilmek iin var olan te m el artlara ramen baz insanlar neden mutlu ola myor? Kendi ilerinde var olan birtakm imknlara ramen bu imknlarn niin gerekletiremiyor? Baka bir deyimle, kendi ilerinde sakl olan iyi ve gzel eyleri neden gn na karamyor? On lar, alabildiine almaktan ve gelim ekten alkoyan ey ne? Mutlu olmaktan alkoyan ey ne? Kendi hayatlarn ilerinden geldii gibi, verim li bir bi imde yaamalarna engel olan ey ne? Hangi bi linmez kuvvet onlar kendi yollarna dikilen bir engel haline getiriyor ve kendi ilerindeki hzine lerin yine kendi ilerinde gml bir halde kal masna yol ayor? Kanlmaz bir kader mi bu? Bir eit alnyazs m? Bu sorularn cevaplarm aratrdmz zaman, ilk olarak, btn bu yaama biimlerinde ortak olan zelliin tem el bir bilgisizlik olduunu gryoruz. Burada bilgisizlik deyimini kullanrken belirtmek istediim ey, formel bir eitim grmemi olmak eklinde anlalan bir bilgisizlik deildir. Yukarda sz konusu ettiim tipten olan kimselerin ou belli bir eitim ve retim, hatta yksek retim gr mlerdi. Birok kitaplar okumulard. Nesneler ve olaylar arasndaki ilikileri anlayacak, kavrayacak kadar akllydlar. Ama nasl yaayacaklarn bilm i yorlard. Yaamann bir sanat, bir bilgi ii olduu nu bilmiyorlard. Kendi imknlar ve artlar ie risinde daha iyi nasl yaayacaklarn bilmiyorlard ve bu soruya cevap aramak da akllarndan gemi yordu. Bize bir defa iin verilmi olan u hayatn,

12|amzm Tedirgin insan

bir annn bile ziyan edilem iyecek kadar ksa oldu unu; bu hayat kendimiz ve evremizdekiler iin en verimli biimde kullanmamz gerektiini; hayatn bize sunduu gzel eylerden yararlanmamz gerek tiini; kendi imknlarmz en iyi biimde kullanma mz ve gelitirmem iz gerektiini; baka insanlarla iyi ilikiler kurmamz gerektiini bilmiyorlard. Mutlu olmann, Alainin deyimi ile, hem kendimiz hem de bakalar iin bir grev olduunu; homurdana homurdana, sylene sylene, szlana szlana, 011a buna kzarak, atarak, krlarak, gcenerek, onu bunu inciterek, krarak, darltarak yaamamak ge rektiini bilmiyorlard. Bilselerdi, gece bir para uy kusuz kaldklar iin gzel bir sabah kendilerine de bakalarna da zehir etmezlerdi; bir para balar aryor diye etraf krp geirmezlerdi; kahvalt sof rasnda btn ikyetlerini ard arda sralamazlard; eften pften eylerle gzel bir aile sofrasnn tadn kamazlard. Eninde sonunda hepsini brakp gide ceimiz -be para eyadan biri krld ya da bo zuldu diye btn bir gnn keyfini karmazlard. Bilselerdi, btn bu ufak tefek, vr zvr eyleri ken dilerine dert etmezler, gzelim hayat kendileri iin de bakalar iin de ekilmez hale getirmezlerdi. Genel bir yaama bilgisinden, hayat bilgisinden yoksun olma eklinde anlalan bu temel bilgisizlik, ou zaman ok daha derin bir bilgisizlikle birlikte gitmektedir: Kendimizi ve bakalarm tanmamak; davranlarmzn tem elinde yatan gerek itkilerden ve drtlerden habersiz olmak; gerek isteklerimizin ve emellerimizin, amalarmzn ne ldn bilm e mek; baka bir deyile, insan davranlarna yn veren ve ou zaman bilind olan tem el m eka nizmalar bilm em ek...

amzn Tedirgin tnsanjl3

Bu bilgisizlik bizi amz insanlar iin son de rece nemli olan bir sosyal psikolojik olaya gtr mektedir: Nevrozluk ve nevrotik kiilik problemi... Burada bir parantez ap nevrozluun ve nev rotik kiiliin oluumu ile ilgili kuramlar (teoriler) aerinde ksa bir aklama yapmak istiyorum. Bat dillerinde gnlk konumalara girmi olan nevroz ve nevrotik terimlerinin* tam bir Trke karl olmad gibi, henz gnlk dilimize girecek kadar yaygn bir kullanmlar da yoktur; bunun iin byle bir aklama yapmak yararl olacaktr. Ancak bura da nevrozlukla ilgili kuramlarn tmn gzden ge irecek deiliz. Byle bir nsz iin hem gereksiz, hem de ok fazla zaman alan bir i olurdu bu. Bu
(*) 18. yzyln 2. yarsndan bu yana kullanlmaya balayan nevroz (neurosis) terimi, balangta bir sinir hastal an lamna geliyordu. Daha sonra, 19. yzylda sinir sisteminde yapsal birtakm deiiklikleri gerektirmeyen fonksiyonel bo zukluklar anlamnda kullanlmaa baland. Freud'un belli bal nevrozlardan biri olan hysteriann bir sinir bozukluu deil de, bir kiilik bozukluu olduunu ortaya koyan bulu undan sonra, sinir hastalklarnn dnda kalan ruhsal bo zukluklar dile getirmek zere kullanld. (Baknz: Charles Rycroft, A Critical Dictionary of Psychoanalysis, New York, Penguin Books, 1977). Psikozlardan farkl olarak nevrozlar, genellikle, belli bir toplum ierisinde yaayan bir insan top lumdan bsbtn ayrmamakla birlikte -ve bsbtn hasta bir hale getirmemekle birlikte- saln, etkinliini ve verim liliini olumsuz ynden etkileyen davran bozukluklarnn ve birtakm kiisel rahatszlklarn tmn ieren bir ruhsal rahatszlk kategorisi olarak tanmlanmaktadr. (Baknz: Jules H. Masserman, Neuroses, The Encyclopedia of Mental Health, New York, 1963, Cilt IV, ss. 1333-1345, s. 1333). Nev rotik terimi ise nevroz kelimesinden tretilen bir sfat olarak, salkl olmayan, ama organik bir bozukluu da bu lunmayan ve psikotik olmayan kiileri ve olaylar belirtmek zere kullanlmaktadr.

14jamzn Tedirgin nsan

bakmdan, burada yalnzca Sigmund Freud'un bu konudaki temel grleri ile, bu gr noktasndan baz bakmlardan ayrlm olmakla birlikte, kuram larn bir anlamda yine Freud'un temel bulular na dayandran Yeni Freud'ularn grlerini ana izgileri ile zetlemee alacam. Freud, nevrozlar insann itepileri -zellikle cinsel itepileri- ile toplum arasndaki bir atma nn sonucu olarak grmektedir. Toplumun etkisiyle itepiler bask altna alnmakta, baka bir deyim le bilinaltna itilm ekte ve bylece gerekleme imk nn bulamyan bu bilinalt eilimlerin tm nev rozlar oluturan dinamik bir kuvvet olarak rol oy namaktadr. Bu gelime, Freuda gre, zellikle ilk ocukluk yllarnda olumakta ve daha sonraki ha yat artlarnn bu konudaki etkisi hesaba katlmaa demeyecek kadar az olmaktadr. Bunun iindir ki. Freud'un ortaya att bir tedavi yntemi olarak psikanaliz, bireyin ilk ocukluk yllarna eilm ek ve ilk yllarda bask altna alnm olan itepilerin ya ratt bilinalt ve bilind atmalar a karmak amacn gtmektedir. Freuda gre, insan tabiat genellikle ktdr, vahidir, yontulmamtr. Toplum onu ehliletirmee, uygarlatrmaa, incelt mee almaktadr. Bu bakmdan, uygarlk ile bask arasnda doru orantl bir iliki vardr: Uygarlk ne kadar artmsa, bask da o kadar oktur, dolay syla nevrozluk da o kadar artmtr. Baka bir de yimle, nevrozluk uygarln bir rndr. Yeni Freudular baz nemli noktalarda Freud
(*) Yeni Freudularn grleri derlen, genellikle sosyo-kltrel ve sosyal psikolojik etkenlere arlk veren yazarlarn, zellikle Karen Horney, Erich Fronm ve Harry Stack S ullivann ortaya atm olduklar grleri anlyorum.

amzn Tedirgin lnsan,T5

tan ayrlmlardr. Bu noktalar genel bir ema ie risinde u ekilde zetleyebiliriz: 1. Freud, insan daha ok biyolojik bir varlk olarak grm ve biyolojik itepilere arlk vermitir. Oysa insan ayn zamanda sosyal bir varlktr: Baka insanlarla iliki kurmak, bakalarna almak, onlarla birlemek, kay namak, kendini kendi dndaki birine ya da bir eye vermek, birilerine ya da bir eylere balanmak gibi biyolojik alan aan birtakm eilim ler de insan tabiatna sk skya bal olan imknlar olarak grnmektedir. 2. Buradan kan bir sonu olarak, insan tabiat Freudun ne srm olduu gibi genellikle kt deildir. nsan tabiat, bir anlamda, ne iyidir ne de ktdr; yalnzca birtakm im knlarla donatlmtr. nsan tabiat geli mek, almak, kendi kendini gerekletir mek, btnlemek, tm imknlar ile ger eklemek istemektedir; bunlar yapma im knn bulamad zaman gelim ede bir sap ma olmakta ve kt dediimiz ey ortaya k maktadr. Bu bakmdan, Freud insan tabiat zerinde ktmser, Yeni Freudular ise ge nellikle iyimser bir grn temsilcileri ol mulardr. 3. Durum byle olunca, nevrozlar, insann bi yolojik itepileri ile toplum, baka bir de yimle vahi, kt ve yontulmam olan ei limlerle toplumun basks arasndaki bir a tmadan ok, sosyo-psiik bir atmadan, yani insanlar-aras ilikilerdeki bozukluklar ve atmalardan ileri gelmektedirler. nsan

16jamzn Tedirgin insan

lar-aras ilikilerse belirli toplumlar ve kl trlere gre deiik biimler ald iin, n ev rozlarn oluumunda sosyo-kltrel etkenle re arlk vermek gerekecektir. 4. nsanlar-aras atmalarn yol at nevrotik eilim ler genellikle ilk ocukluk yllarn da olumakla birlikte, Yeni Freudulara g re, daha sonraki yllardaki yaantlar da bu konuda nemli bir katkda bulunmaktadr lar. Baka bir deyile, ileri yalarda karm za kan nevrozluk halleri ilk ocukluk ya antlarnn bir devam ve tekrar deildir. Daha sonraki artlar ilk ocukluk yllarnn kt etkilerini kuvvetlendirebilir, giderebi lir, ya da devam ettirebilir. Ama her ne olur sa olsun, nevrozluk o gn iin var olan bir takm atmal durumlarn belirtisidir; do laysyla tedavide de ilk ocukluk yllarnn etkileri dikkate alnmakla birlikte, o gn iin var olan atmak durumlar a karmak gerekmektedir. Psikanaliz, bu atmak durumlar ortaya kar mak ve bu durumlarn yaratm olduu bilinalt ve bilind nevrotik eilim leri bilinli bir hale getir m ek amacn gden bir tedavi yntemi olarak g rnmektedir. u Var ki, bugn ileri lkelerde bile ancak kk bir aznlk bu tedavi ynteminden ya rarlanmak imknn bulabilmektedir. Psikanaliste ancak ok ar durumlarda bavurulmas, psikanali zin uzun bir zaman alan ve pahal bir yol olmas, psikanalizle ilgili tem el kavramlar ve bulularn o unlua m al olacak kadar yaygn olmamas gibi ne denler bu duruma yol aan etkenlerden yalnzca bir

amzn Tedirgin nsan|l7

kadr. Bu yzden nevroz kategorisine giren bo zukluklarn byk ounluu kendi haline brakl maktadr. Dolaysyla insanlar-aras ilikilerde yu karda sz konusu ettiimiz bozukluklar srp git mektedir. Yalmzca srp gitm ekle kalmamakta, ay n zamanda gitgide artmaktadr. nk bir ailede bir tek nevrotik insann bulunmas bile aile iliki lerini bozmakta ve yeni nevrozlarn gelim esine el verili bir ortam yaratmaktadr. Jacques Parisotnun ok iy i bir ekilde belirtmi olduu gibi, Ruhsal dengesizlikler kelim enin tam anlam ile yalnzca bulac olmakla kalmazlar, ayn zamanda bir salgn hastalk imiesine yaylrlar*. Bu yzden, mutsuz aileler, huzursuz i yerleri, hasetlerin, kskanlkla rn, ekememezliklerin, engellemelerin, ekim ele rin, kavgalarn ve her trl atmann kol gezdii salksz ve mutsuz evreler kar ortaya. Bu evre ler, yeni nevrotik kiilerin oluumuna son derece el verili bir ortam yaratrlar ve btn bunlarn sonu cu olarak da bir ksr-dng kar karmza. Bu ksr-dngden kmann bir yolu psikana lizdir. Ancak, yukarda belirtmi olduumuz neden lerle, bir uzman ynetiminde uygulanan sistem li bir tedavi ekli olarak psikanaliz bugn geni ktlelerin mal olmaktan hen'z ok uzaktr. Bu bakmdan, bu gnk artlar altnda yapabileceimiz ey, kendimi zi ve bakalarm tanmak ve insan davranlarnn temelinde yatan gerek itkileri a karmak imk nm verecek psikolojik bilgilerden yararlanmaktr. Baka bir deyimle, yaamamza yn veren ve bize birtakm hayat bilgileri ve hayat felsefesi vermede
(*) Jacques Parisot, Relationship ot Housing to Mental Health, WHO, Working Paper No. 3 B, 17 March 1961, s. 19.

18[amzm Tedirgin insan

yardmc olan kitaplarn yannda, kendimizi ve ba kalarn anlamamza imkn veren psikoloji kitapla rna da arlk vermektir. Kendimize ve topluma yararl kiiler olarak ya amak istiyorsak, kendimizle ve bakalar ile uyum ve ban ierisinde yaayan verimli, salkl, baarl ve mutlu kiiler olmak istiyorsak, bu gibi bilgilere nem vermek zorundayz. nl ngiliz airi Sw inburneun msralarndaki gibi Proserpinem bahesi ne, yani lmn egemen olduu o bilinmez lkeye Kar altnda titreen krelmi tomurcuklar - Rz grn nne katt kuru yapraklar - Yok olmu ba harlarn babo yapraklar... olarak gitmek iste miyorsak, korktuumuz sonucu kendi ellerim izle ha zrlamamza ve adm adm bu sonuca doru gitm e mize yol amaktan baka bir ie yaramayan kanl maz psikolojik kader fikrini bir yana itmeliyiz. n san tabiatnn deitirilebileceini ne sren Alfred Adlerin iyim ser grne kaplarmz amalyz. imizdeki iyi ve gzel eyleri, tpk bir maden oca ndan deerli madenler karyormuasna, aba ile, sebatla ve umutla gn na karmaa al malyz. Onlar bencilliimizin, dar-grllmzn, kaytszlmzn, tembelliimizin ve bilgisizlii mizin souk klleri arasnda brakmamalyz. Hayat ne kadar gzel eylerle dolu olabilir -artlar elve rirse- evet, ama istersek eer. Gidebilirdim, git medim; verebilirdim, vermedim; katlabilir dim, katlmadm; sevebilirdim, sevmedim; umut verebilirdim, nee verebilirdim, yardm edebilirdim, yaratabilirdim, yapabilirdim, ama yapmadm dememek iin ve artk hibir ie yara mayan bo hayflanmalara ve pimanlklara kapl mamak, geti, bitti, boubouna diye szlan

amzn Tedirgin insanj 19

mamak iin uyank bulunmak zorundayz. Bize yar dm ellerini uzatan byk dnrlere, filozoflara ve bilginlere kulak vermek ve onlarn bize sunduk lar bilgileri kendi aklmzn ve kalbimizin szgecin den geirerek, kendi yaantlarmz, abalarmz ve deneylerim izle deerlendirerek, kendimize mal etmek zorundayz. evirisini sunduumuz bu kitabn oku yucuya bu ynden yararl olacan umuyorum. Ayda Yriikn

GR
Bu kitab yazarken gz nnde bulundurduum ama, aramzda yaayan nevrotik insan tam olarak an latmaa almak ve onu, bugn ierisinde bulunduu atmalar, endieleri, aclar ve kendisiyle olduu kadar bakalar ile olan ilikilerinde de karlat glklerle birlikte ortaya koymaktr. Burada nevrozlarn zel bir tr ya da trleri ile ilgilenecek yerde, dikkatimi, u ya da bu ekilde amzn aa yukar tm nevrotik kiilerinde ortaya kan karakter yaps zerinde topladm. Bu kitapta, nevrotik bir insann bugnk atmala rna ve bu atmalar zmek iin yapt denemelere, bugnk endielerine ve bu endieler karsnda bavur duu savunma aralarna arlk verilmitir. Bylece, nev rotik insann bugnk durumu zerinde durmakla, nev rozlarn temelinde ilk ocukluk yaantlarnn bulunmu olduu grn bir yana atm deilim. Ama bu tutum, dikkatimizi yalnzca ocukluk yllar zerinde toplamay, ocukluk yllarndan baka bir ey grmemeyi ve son raki tepkileri, daha ok nceki tepkilerin bir tekrar ola rak grmeyi gerektirmez. te bu noktada ben birok psikanalistten ayrlyorum. ocukluk yaantlar ile daha sonraki atmalar arasndaki ilikinin, yalnzca bir neden-sonu ilikisi zerinde duran psikanalistlerin sand ndan ok daha karmak olduunu gstermek istiyo rum. ocukluk yaantlar, nevrozlar belirleyen durum lar ya da etkenleri yaratm olmakla birlikte, daha son raki glklerin biricik nedeni deildirler. Dikkatimizi nevrotik bir insann bugn ierisinde bu

22jamzm Tedirgin nsan

lunmu olduu glkler zerinde topladmz zaman, nevrozlarn oluumuna yalnzca bireysel yaantlarn de il, ayn zamanda, ierisinde bulunduumuz kltrel du rumlarn da neden olduunu kabul etmek zorunda kal rz. Gerekten de, kltrel durumlar bireysel yaantlar etkilemek ve renklendirmekle kalmazlar, eninde sonunda onlarn belirli bir ekil almasna da yol aarlar. Szge lii, bir insann her eye karan ve hep kendi dediinin olmasn isteyen ya da kendini yalnzca ocuklarna veren bir annesi olmas bireysel bir alnyazsdr; ama bu eit annelere belirli kltrel durumlar ierisinde rast lanr ve byle bir yaantnn daha sonraki hayat etkile mesi de yalnzca bu kltrel durumlara baldr. Kltrel durumlarn nevrozlar zerindeki etkisinin b yk nemini anladmz zaman, Freud tarafndan nev rozlarn temeli olarak grlen biyolojik ve fizyolojik et kenler arka plana itilmi olmaktadr. Bu sonuncularn et kisi, ancak elimizde ak ve seik kantlar olduu zaman hesaba katlmaldr. Konuyu byle bir adan ele alm, nevrozlardaki bir ok temel sorunun yepyeni bir ekilde yorumlanmasna yol amaktadr. Bu yorumlamalar, masochism sorunu*, sevilmek iin duyulan nevrotik ihtiyacn ortaya kard sonular, nevrotik sululuk duygularnn anlam gibi e itli sorunlarla ilgili olmakla birlikte, ortak bir temele de dayanmaktadr: Nevrotik karakter eilimlerinin gelime sinde endienin oynad belirleyici role arlk verilmi olmas. Yorumlamalarmdan ou Freud'unkilerden ayrlm
(*) Dar anlam ile masochism, dvlmek, krbalanmak ya da baka trl bir bedensel eziyet grmekten zevk du yarak cinsel tatmine ulama ile belirlenmi bir cinse] sapklktr. Buradaki anlam ise, psikanaliz alannda zellikle Erich Fromm ve Karen Horneyin zerinde dur duklar ve cinsel snrlar aan bir olayla ilgilidir: Ge nellikle manevi bir eziyet grmekten, manevi bir ac ekmekten zevk duymak. (evirenin notu.)

amzn Tedirgin lnsan|23

olduu iin, baz okuyucular bu kitapta ortaya atlm olan grlerin psikanalizle ilgili olup olmadn sorabi lirler. Bu sorunun cevab, psikanaliz deyince daha ok ne anlaldna baldr. Eer psikanalizin Freud'un ne srm olduu kuramlarn btnnden baka bir ey ol madna marnlyorsa, bu kitapta sunulmu olan grler psikanaliz deildir. Eer psikanaliz deyince, daha ok, bilind srelerin rol ve kendilerini aa vurma yol lar ve bu bilind sreleri bilin yzeyine karacak bir tedavi ekli ile ilgili baz temel dnce eilimleri anla myorsa, o zaman burada ortaya atlm olan grler psikanalizin kapsamna girer. Freudun kuramsal yorum lamalarnn tmne sk skya bal kalmann, nevroz lar, Freud'un kuramnn ynelttii ekilde aklamak, ya ni Freudun kuram nevrozlarda neyi aramaya doru g tryorsa onu bulmaya almak gibi bir tehlike yarata cana inanyorum. Bu ise bir yerde donup kalmak tehli kesiyle karlamak demektir. Bence Freud'un ortaya koymu olduu o dev esere bal kalmak, onun kurduu temellere dayanmak eklinde olmaldr; bylece, kuram sal alanda olduu kadar tedavi alannda da psikanalizin gelecek iin sunmu olduu imknlarn gereklemesine yardmc olabiliriz. Bu noktalar, akla gelebilecek bir soruyu da cevap landracaktr: Benim yorumlamalarmn bir dereceye ka dar Adler'inkine bal olup olmad. Adler'in arlk ver mi olduu baz noktalarla birtakm benzerlikleri olmakla birlikte, benim yorumlamalarmn temelinde Freudun g rleri bulunmaktadr. Adler, psikolojik srelerin zn verimli bir ekilde kavramay baarabilmi bir grn bile, tek ynl olduu ve Freud'un temel bulularna da yanmad zaman ksr kalabileceini gsteren iyi bir r nektir. Baka psikanalitik yazarlarla hangi bakmdan uyu tuumu, hangi bakmdan onlardan ayrldm belirtmek bu kitabn temel amac olmad iin, gr ayrlklar ile ilgili tartmalarm genellikle Freudun grlerinden ak

24jamzn Tedirgin insan

a ayrlan belli sorunlar zerindeki dncelerimle snr lamak istedim. Burada ortaya koymu olduum grler, nevrozlar zerindeki uzun psikanalitik incelemelerden edinmi oldu um izlenimlerdir. Yorumlamalarmn dayanm olduu o l gular btnn (materyeli) okuyucularma sunabilmek iin, kitabma tek tek durumlarla ilgili birok ayrntl ha yat hikyesi koymu olmam gerekirdi; ne var ki byle bir tutum, nevrozlarla ilgili sorunlarn genel bir portresini iz mek amacn gden bir kitabn gerektiinden ok ykl olmasna yol aard. Bununla birlikte, bu olgular btn olmadan da, uzmanlar kadar meslekten olmayan kim seler de, belirtmi olduum eylerin geerliini snaya bilirler. Okuyucu eer dikkatli bir gzlemci ise. benim ne srm olduum varsaymlar kendi gzlemleri ve de neyleri ile karlatrabilir ve bylece, sylemi olduum eyleri onaylayabilir ya da reddedebilir, deitirebilir ya da dorulayabilir. Bu kitap kolayca anlalabilir bir dille yazlmtr; ak ve seik olabilmek kaygs ile ok fazla ayrntl konulara girmekten kandm. Elimden geldii kadar teknik terim ler kullanmamaa altm, nk bu gibi terimler kullan mak hemen her zaman ak ve seik bir ekilde dn meyi engelleme gibi bir tehlike yaratr. Bu yzden birok okuyucuda, zellikle meslein yabancs olan kimselerde, nevrotik kiilikle ilgili sorunlarn kolayca anlalabilecei kans uyanabilir. Ama byle bir sonuca varmak yanl, hatta tehlikelidir. Bn psikolojik sorunlarn kanlmaz bir ekilde i ie girmi olduunu ve kolay kolay kavranlamyacan gzden karmamalyz. Bu gerei ka bul etmek istemeyen biri varsa, bu kitab okumamas da ha iyi olur. Yoksa kafas karacak ve arad hazr fo r mlleri burada bulamyarak hayal krklna urayacak tr. Bu kitap, meslei gereince nevrotik kiilerle ura mak zorunda kalan ve bu konudaki problemlerin yaban cs olmayan kimselere olduu kadar, meslein dnda

amzn Tedirgin tnsa|25

kalmakla birlikte konu ile ilgilenen kimselere de seslen mektedir. Meslei gereince konu ile ilgilenenler ara snda da yalnzca psikiyatrlar iin deil, sosyal hizmet grevlileri ve retmenler; ayn zamanda, eitli kltr lerin incelenmesinde psikolojik etkenlerin anlam ve ne mini kavram olan antropologlar ve sosyologlar iin de yararl olacaktr. Son olarak, bu kitabn, nevrotik insann kendisi iin de belli bir nem tayacan umuyorum. Byle bir kimse, eer herhangi bir psikolojik dnceyi kendi ic dnyasna karma ya da kendisine zorla kabul ettirilmek istenen bir ey olarak grp, ta bandan red detmee kalkmazsa, ou zaman kendi aclarndan yola karak, karmak psikolojik olaylar kendinden daha g l olan insan kardelerinden daha iyi anlayabilir ve kav rayabilir. Ama ne yazk ki kendi durumuyla ilgili bir ey ler okumak onu iyiletirmeyecektir; okuduu eylerde, byk bir olaslkla, kendinden ok, bakalarn bulma eilimini gsterecektir. Bu kitabn yayna hazrlanmasnda yardmc olan Eli zabeth Todd'a burada teekkr etmek isterim. Kendileri ne borlu olduum yazarlar metinde belirtilmitir. Bize almalarmzn dayand temeli ve kullanacamz aralar salayan Freud'a ve ulam olduum sonular da katks bulunan hastalarma ayrca minnet duygularm belirtmeyi byk bir bor bilirim.

I. BLM

N E V R O Z L A R IN K L T R E L VE P SK O L O JK K A P S A M I
Bugn nevrotik kelimesini olduka rahat bir ekil de kullanrz; u var ki, bu kelimeyi kullanrken ne demek istediimizi her zaman ak ve seik olarak bilmeyiz. ou zaman nevrotik deyimini kullanmak, herhangi bir kimseyi beenmediimizi biraz daha incelmi, daha bilgi bir dille belirtmekten baka bir ey deildir: Daha nce tembel, alngan, evresindekilerden ok ey bekleyen ya -da kukucu olarak nitelenen kimselere bugn nevrotik denilmektedir. Ama yine de bu terimi kullandmz za man ne demek istediimiz konusunda belli bir fikrimiz ardr ve bu terimin tam anlamn bilmesek de, niin onu semi olduumuzu belirleyecek birtakm kriterlerimiz de bulunmaktadr. ilk olarak, nevrotik kimseler gstermi olduklar tep kiler bakmndan ortalama bireylerden ayrlrlar. Szge lii, aa derecede bir ite kalmak isteyen, cretinin art rlmas nerisini reddeden ve stleriyle zdelemek* is<*) zdelemek deyimini, bir insann baka insanlarla kendisi arasnda sk bir ba kurmasn, onlar benim se mesini, onlar gibi davranmasn, onlara yaknlk duy masn ve onlarla ibirlii yapmasn, baka bir deyimle onlarla bir ve ayn kimse olacak ekilde birlemesini dile getiren identification kelimesinin karl olarak kullandm. (evirenin notu.)

28];m/,in Tedirgin insan

temeyer bir gen kz; ya da iine daha ok zaman ayra cak olursa daha ok para kazanabilecei halele haftada otuz dolar ile yetinen ve bu parann elverdii lde ha yatn tadn karmaa bakan, zamannn ounu kadn larla geiren ya da birtakm teknik hobbylere harcayan bir sanaty, ister istemez nevrotik olarak grme eilimindeyizdr. Bu gibi kimseleri nevrotik olarak nitelemi olmamzn nedeni, toplum ierisinde n srada yer almak, bakalarn gemek ve yaamak iin gereken en az pa radan daha ounu kazanmak istemeyi gerektiren bir davran kalbnn oumuz tarafndan benimsenmesi, hem de bu konuda baka bir davran kalbna yer ver meyecek ekilde benimsenmi olmasdr. Bu rneklerden de anlalaca zere, bir kimsenin nevrotik olup olmadn belirleyebilmek iin kullanm olduumuz kriterlerden biri, o kimsenin davranlarnn amzn benimsemi olduu herhangi bir davran kal bna uygun olup olmadn aratrmaktr. Herhangi bir yarma itkisiyle* hareket etmeyen, hi deilse gze ar pan bir yarma itkisiyle hareket etmeyen gen kz bir Pueblo Kzlderili kltrnde yaam olsayd, normal ola rak grlecekti; ya da yukarda Sz konusu edilmi olan sanat bir gney talya kynde ya da Mexico'da yaa sayd, o da normal oiarak kabul edilecekti; nk bu ev relerde bir insann zorunlu ihtiyalarn karlamak iin gerekenden daha ok aba gstermesi ya da daha ok para kazanmak istemesi gerektii eklinde bir dnce ye rastlanmamaktadr. Daha eskiye dnecek olursak. Eski Yunanlarda, bir insann ihtiyalarnn gerektirmi oldu undan daha ok almak istemesinin yakksz bir dav ran olarak nitelendiini de grrz. Bylece nevrotik kelimesi, balangta yalnzca tbbi bir anlam tamakla birlikte, bugn bu kelimeyi klO lki deyimini, insan belirli bir davranta bulunmaa doru iten, bir i kuvveti dile getiren drive kelim esi ni:: karl olarak kullandm. (evirenin notu.)

amzn Tedirgin nsanj29

trel kapsamn hesaba katmadan kullanamayz. Krk bir bacak, hastann kltrel evresi bilinmeksizin anla labilir; ama hayaller gren ve bu hayallerinin gerek ol duunu ileri sren bir Kzlderili olan' psikotik olarak nitelemek yanl olacaktr. Bu Kzlderililerin kltrlerin de hayaller ve sanrlar (hallucination) grmek zel bir yetenek, ruhlarn insanlara vermi olduu bir ba ola rak grlr ve bu gibi hayaller ya da sanrlar gren bir kimse toplum ierisinde belli bir saygnlk (prestij) kazan d iin de, hayal ya da sanrlar grmek iin zel bir aba gsterilir. Saatlerce lm dedesiyle konuan bir kimse bizim iin nevrotik ya da psikotiktir; oysa baz K zlderili kabilelerde atalarla byle bir iliki kurma, benim senmi bir kltr kalbdr. lm bir akrabann ad ge tii zaman fena halde incinen bir insan bize gerekten nevrotik olarak grnd halde, byle bir insan Jicarilla Apache kltrnde2 kesinlikle normal olarak grle cektir. Ayba halinde bulunan bir kadnn yaklamasn dan dehete den bir erkei biz nevrotik olarak nitele me eiliminde olduumuz halde, birok ilkel kabilelerde ayba ile ilgili korkular ortalama bir tavr olarak grn mektedir. Normal kavram kltrden kltre deimekle kal maz, ayn kltr ierisinde zamana gre de deiir. Sz gelii, bugn olgun ve bamsz bir kadn, cinsel iliki lerde bulundu diye kendisini dm bir kadn, onurlu bir erkein sevgisine layk olmayan bir kadn olarak g ryorsa, nevrotik bir kadn olmasndan phe edilir; hi deilse toplumun baz evrelerinde bu byledir. Oysa krk yl kadar nce byle bir sululuk duygusu normal olarak grlrd. Normallik anlay toplumun eitli si
li) Baknz; H. Scudder Mekeel, Clinic and Culture, Jour nal of Abnormal and Social Psychology, Cilt 30 (1935), ss. 292-300. (2) M. E. Ople-, An Interpretation of Am bivalence of two American Indian Tribes, Journal of Social Psychology, Cilt 7 (1936), ss. 82-116.

30jamzn Tedirgin nsan

ruflarna gre de deiir: Szgelii, feodal snfn birey leri, bir erkein av ve sava zamanlarnn dnda btn zamann tembel tembel geirmesini normal olarak gr dkleri halde, ayn tavr takman burjuva snfndan bir kimse kesinlikle anormal olarak nitelenecektir. Toplum ierisinde, Bat kltrnde olduu gibi, kadnla erkein mizalarnn farkl olduu inancna dayanan bir cinsel ay rm var olduu zaman, normal kavram byle bir cinsel ayrma gre de deiecektir: Szgelii, krkna yaklaan bir kadnn yalanmak korkusunu kafasndan skp ata mamas normal olarak grlebilecei halde, bir erkein, hayatnn bu dneminde yallk konusunda ar bir du yarlk gstermesi nevrotik olarak nitelenecektir. Eitim grm olan her insan, normal olarak ka bul edilen eylerin deiebileceini bir dereceye kador bilir. inlilerin bizim yediklerimizden baka yemekler ye diklerini biliriz: Eskimolarn deiik temizlik anlaylar olduunu, ilkel toplumlardaki bir bycnn hastalar iyi letirmee alrken ada bir doktorun bavurduu yol lardan apayr birtakm yollara bavurduunu da biliriz. Ne var ki, yalnzca trelerin ve alkanlklarn deil, itki lerin ve duygularn da birbirinden farkl olduu, antropo loglar5 tarafndan aka ya da st kapal bir ekilde belirtilmi olmakla birlikte, genellikle pek iyi anlalma mtr. Sapir'in4 gstermi olduu gibi, normali hep ye niden kefetmek ada antropolojinin deerli ynlerin den biridir. Her kltrn kendi duygularnn ve itkilerinin insan tabiatnn biricik normal grn olduu inancna drt
(3) Baknz: Margaret Mead'in Sex and Temperament in Three Prim itive Societies; Ruth Benedict'in Patterns of Culture; A. S. Hallowell'in yeni kacak olan Handbook of Psychological Leads for Ethnological Field Workers adl eserlerindeki deerli antropolojik bulgular. (4) Edward Sapir, Cultural Anthropology and Psychiatry, Journal of Abnormal and Social Psychology, Cilt 27 (1932), SS. 229-242.

amzn Tedirgin nsan |31

elle sarlmasn5 aklayacak gl nedenler vardr ve psi koloji de bu kuraln dnda kalamaz. Bu konuda bir r nek verecek olursak, Freud, kendi gzlemlerinden kad nn erkekten daha kskan olduu sonucunu karm ve genel bir olay olarak kabul ettii bu sonucu biyolojik te mellere balayarak aklamaa alm tr6. Freud ayn
(5) Baknz: Ruth Benedict, Patterns of CuRure. (6) Some Psychological Consequences of the Anatomical Distinction between the Sexes adl yazsnda Freud, anatomik cinsel aynnlar yznden ister istem ez her kz ocuun, penise sahip olduklar iin olan ocuklar kskandn ileri srmtr. Freuda gre kz ocuun penise sahip olma istei, daha sonra, penisi olan bir erkee sahip olma istei halini alr. O zaman o, baka ka dnlarn erkeklerle olan ilikilerini, daha dorusu, ba ka kadnlarn erkeklere sahip olmalarn kskanr; tpk ocukken olanlarn penisse sahip olmalarn kskan d gibi. Freud bu gibi deyim ler kullanm akla kendi a nn kkrtclna (ivasna) kaplm grnmektedir: nsanln tmn kapsayacak ekilde'insan tabiat hak knda birtakm genelletirm eler yapmtr; u var ki, yapm olduu genelletirm eleri yalnzca bir tek kltr blgesi zerindeki gzlemlerine dayandrmtr. Antropolog, Freud'un gzlemlerinin geerliini tartma a kalkmayacaktr; bunlar belli bir zamanda belli bir kltr ierisindeki insanlarn bir blm ile ilgili gz lem ler olarak kabul edecektir. Ama kskanlk karsn da taknlm olan tavrlar konusunda kltrler arasnda saysz ayrlklar olduunu; baz toplumlarda erkeklerin kadnlardan daha kskan olduunu; baka toplumlarda her iki cinste de kskanla rastlanmadn; bazlarn da ise her iki cinsin de ar derecede kskan olduunu gstererek, Freud'un genelletirmelerini tartma konusu edebilecektir. Bu farklar gz nnde tutarak, Freud'un -ya da daha dorusu herhangi bir kim senin- kendi gz lemlerini. anatomik cinsel ayrmlara dayanarak akla maa amasn kabul etmeyecektir. Buna karlk, ha yat artlarndaki farkll aratrmann zorunluluu ze rinde duracak ve bu farklarn kadn ve erkeklerdeki ks-

321 amzn Tedirgin nsan

zamanda, adam ldrmeyle ilgili sululuk duygularnn her insanda var olduunu kabul eder grnmektedir7. u var ki, adam ldrmee kar taknlan tavrlarn son de rece deiik olduu su gtrmez bir gerektir. Peter Freuchen'in9 gstermi olduu gibi. Eskimolar adam l dren bir kimsenin cezalandrlmas gerektiini akllarna bile getirmezler. Birok ilkel kabilelerde bireylerden biri nin bir yabanc tarafndan ldrlmesi halinde ailenin u rad zarar, onun yerine baka birinin konulmas ile gi derilebilir. Baz kltrlerde olu ldrlen bir annenin ac lar, onun yerine katili evlat edinmekle dlndirilebilir . Baka antropolojik bulgular gz nnde bulundur duumuz zaman, insan tabiat ile ilgili kavramlarmzn olduka ilkel olduunu kabul etmek zorunda kalrz: Sz gelii, yarmann, kardeler arasndaki iddetli yarma nn, sevgi ile cinsellik arasndaki yaknln insan tabia tndan ileri gelen eilimler olduunu sanmamz bu konu daki bilgisizliimizin ve deneysizliimizin sonucudur. Nor mallik anlaymz, belli bir grup ierisinde var olan ve bu
kanln gelim esi zerindeki etkilerini a karma nn gerekli olduunda srar edecektir. Bir rnek verecek olursak, bizim kltrmz sz konusu olduu zaman, kltrmzn nevrotik kadnlar iin doru olan Freud' un gzlemlerinin, bu kltrn normal kadnlar iin de geerli olup olm yacan sormak gerekecektir. Byle bir soruyu ortaya atmak gerekir, nk psikanalistler genellikle her gn nevrotik insanlarla uramak zorun da kaldklar iin, kltrmzde normal insanlarn da bulunduu gereini gzden karmaktadrlar. Ayn e kilde, yle bir soru da sormak gerekir: te k i cins kar snda duyulan kskanlk duygusunu ve sahip olma is teini artran psikolojik etkenler nelerdir ve kltrmz ierisinde yaayan kadn ve erkeklerin hayat artlarn daki hangi farklar kskanln gelim esiyle ilgili bu fark aklayabilir? (7) Sigmund Freud, Totem and Taboo. (8) Peter Freuchen, Arctic Adventure and Eskimo. (9) Robert Briffault, The Mothers.

amzn Tedirgin lnsan/33

grubun kendi yelerine kabul ettirdii belli birtakm duy gu ve davran llerinin benimsenmesi sonucunda or taya kmtr. Ama davran lleri kltrden kltre deitii gibi, alara, snflara ve cinslere gre de de imektedir. Bu noktalar gz nnde bulundurmak, psikoloji iin, ilk bakta sanldndan ok daha nemli sonular do uracaktr. lk olarak, psikolojinin evrensellii konusun da bir phe uyanacaktr. Kendi kltrmzle ilgili bulgu larla baka kltrlerle ilgili olanlar arasndaki benzerlik lerden her ikisinin de ayn olduu sonucunu karmama lyz. Yeni bir psikolojik bulgunun insan tabiatndan ileri gelen evrensel bir eilimi ortaya koymu olduu varsay m artk geer olarak kabul edilmemektedir. Btn bunla rn sonucu olarak baz sosyologlarn tekrar tekrar belirt mi olduklar eyin doruluu ortaya kmtr; Btn in sanlk iin geer olarak kabul edilebilecek bir normal psi koloji yoktur. Bununla birlikte, btn bu snrlamalar, olaylar an lamamza yardmc olan yeni imknlarn ortaya kmas ile epeyce giderilebilmitir. Bu antropolojik verilerin orta ya koyduu en temel sonu, duygularn ve tavrlarn, in san artacak derecede, ierisinde bulunduumuz ve birbirinden ayrlamyacak ekilde i ie gemi olan bi reysel ve kltrel etkenler tarafndan yorulmu olduu dur. Bu ise, ierisinde yaadmz kltrel durumlar bil diimiz zaman, normal duygular ve tavrlarn zel nite liini ok daha iyi bir ekilde anlama ansmzn daha ok olmas demektir. Nevrozlar ise normal davran ka lplarndan sapmalar olarak grld iin, bylece onlar da daha iyi anlayabileceiz. Byle bir yol tutmak, bir bakma. Freud'u, eninde so nunda. toplumu o zamana gelinceye kadar akla gelme mi bir nevrozluk anlay ile ele almaa gtrm olan yol boyunca izlemek demektir. Kuramsal bakmdan Freud, zelliklerimizi biyolojik itkilere kadar geri gtrmekle bir likte, kuramsal alanda ve daha ok, uygulamada, bireyin

341 amzn Tedirgin nsan

hayat artlarn, zellikle ilk ocukluktaki sevgi yaant larnn yourucu etkilerini ayrntl olarak bilmedike bir nevrozu anlayamyacamz ne sren gr iten be nimsemitir. Ayn ilkeyi belli bir kltr ierisindeki normal ve nevrotik yaplar sorununa uyguladmz zaman, o kl trn bireyler zerindeki etkilerinin ayrntl bir bilgisi eli mizde olmadka, bu yaplar anlayamyacamz sonucu ortaya kar1 0 . Btn bunlar Freud'u amak iin kesin bir adm at mak zorunda olduumuzu gsterir: u var ki. byle bir adm, ancak Freud'un temel bulgularna dayandmz za man gerekleebilecektir. Bir bakma Freud, ann ok ilerisinde bulunmakla birlikte, bir bakma da -psikolojik zelliklerin biyolojik kaynan abartm olmas yzndenkendi ann bilimsel yneliine bal kalmtr. Bizim kltrmz ierisinde sk sk rastlanan igdsel itki lerin ya da sevgi objesi iie olan ilikilerin, biyolojik olarak
(10) Birok yazarlar kltrel etkenlerin psikolojik durum lar belirleyici etkisinin nemini kabul etmilerdir. Erich Fromm, Zur Entstehutg des Christusdogmas (Imago, Cilt 16, 1930, ss. 307-373) adl yazsnda, Alman psikanalitik literatrnde ilk defa olmak zere byle bir yaklam yntemi sunmu ve gelitirmitir. Daha sonra bakalar da bu yolu benimsemitir: W ilhelm Reich, Otto Fenichel, vb. Amerika Birleik D evletleri'nde psikiyatrinin, kltrel olaylar gz nnde bu lundurmas gerektiini ilk defa fark eden Harry Stack Sullivan olmutur. Sorunu bu ekilde ele alan baka Amerikan psikiyatrlar arasnda Adolf Meyer, William A. White (Twentieth Century Psychiatry), William A. Heaiy ve Augusta Bronner (New Light on Delinquency) saylabilir. Yakn zamanlarda F. Alexander ve A. Kardiner gibi baz psikanalistler, psikolojik sorunlarn k l trel kapsam zerinde durmulardr. Byle bir gr noktasn benim sem i olan sosyal bilim adamlar ara snda zellikle H. D. Lassw elle (World Politics and Per sonal Insecurity) ve John Dollard'a (Criteria for the Life History) baknz.

amzn Tedirgin nsan 35

belirlenmi insan tabiat ile ilgili olduunu ya da (biyolo jik olarak verilmi pregenital safha', Oedipus komp leksi gibi) deitirilemeyen durumlardan ileri geldiini ka bul etm itir. Freudun kltrel etkenlere nem vermemi olmas yalnzca birtakm yanl genelletirmelere yol amakla kalmam, ayn zamanda tavrlarmz ve davranlarmz belirleyen gerek itkileri anlamamz da geni lde en gellemitir. Kltrel etkenlerin bu ekilde bir yana itilmi olmas, bence, psikanalizin Freud tarafndan alm olan kuramsal yollar adm adm izledii srece, gzlerimizin nnde duran sonsuz imknlarna ramen niin bir k maza saplandn, niin bir yn g anlalr kuramlar ierisinde bocaladm ve belirsiz bir terminoloji kullan maktan niin kurtulamadn aklayan temel etkendir. Bir nevrozun normalden sapma olduunu grm bu lunuyoruz. Bu kriter, ok nemli olmakla birlikte ye terli deildir. nsanlar nevrotik olmadan da genel davra n kalplarndan sapm olabilirler. Yukarda sz konusu edilmi olan ve ihtiyacndan daha ok para kazanmak iin zaman harcamak istemeyen ressam nevrotik olabi lir; ya da yalnzca, yarmal bir ekimeye kendini ka trmak istemeyecek kadar akll olabilir. br yandan, yle bir bakld zaman, ierisinde bulunduu yaama kalplarna iyice uymu gibi grnen birok kimseler adamakll nevrotik olabilirler. Bu gibi durumlarda psiko lojik ya da tbbi bir gr as gerekli olacaktr. in tuhaf u ki. byle bir gr asndan, bir nev rozu oluturan eyin ne olduunu sylemek de kolay de ildir. Her ne olursa olsun, yalnzca d grn incele mekle yetindiimiz srece, btn nevrozlarda ortak olan ayrt edici nitelikleri ortaya karmak gtr. Hi phe
(*) Cinsel itepilerin farklamad ve bedenin cinsel or ganlarnda toplanacak yerde az ya da ansle ilgili tatminlerle snrland ilk ocukluk safhas. (evirenin notu.)

36:amzn Tedirgin nam

siz phobia'lor, depression'lar, fonksiyonel fizik bozukluk lar gibi belirtileri kriter olarak kullanamayz, nk bun lar var olmayabilirler. Daha ileride tartma konusu ede ceim nedenlerle, birtakm inhibitionlar* her zaman kar mza karlar, ama o kadar kaypak ya da o derece gizlenmi olabilirler ki, dtan bakld zaman gzden kaabilirler. Cinsel ilikilerdeki bozukluklar da hesaba katacak ekilde bakalaryla olan tm ilikilerdeki bozuk luklar yalnzca d belirtilere gre deerlendirdiimiz za man da ayn glkler ortaya kacaktr. Bu gibi bozuk luklar her zaman iin var olmakla birlikte, kolay kolay fark edilmeyebilirler. Ama yine de, kiilik yapsnn derin bir bilgisine ihtiya gstermeden, btn nevrozlarda dik kati eken iki ayrt edici nitelik vardr: Tepkilerdeki belli bir katlk (rigidity) ve imknlarla baarlar arasndaki tu tarszlk. Her iki ayrt edici niteliin de daha fazla aklanmas gerekir. Tepkilerdeki katlk derken, baka baka du rumlarda baka trl tepkide bulunmamz salayan bir esneklik ya da eilip-bklebilme yeteneinin bulunmay n anlyorum. Szgelii, normal bir insan, kukulanmay gerektiren nedenler olduunu grd ya da hissettii zaman kuku duyar; nevrotik bir insan ise, kendi duru munu fark etsin ya da etmesin, her zaman kuku iin dedir. Normal bir insan iten gelen tatl szlerle iten o l mayanlar birbirinden ayrt edebilir; nevrotik bir insan ise bu kisini birbirinden ayrt edemez ya da her zaman iki sini de kmseyebilir. Normal bir insan, yersiz bir eyin kendisine zorla kabul ettirilm ek istendiini hissettii za man can sklr; nevrotik bir insan ise, kendi yorarna o l duunu kabul etmi olsa da, herhangi bir eyin kendisi ne usturuplu bir biimde nerilmesine bile katlanamaz. Normal bir insan, bazan, nemli ve karar verilmesi g
() Bireyin kendi iinden gelen kart bir gle birtakm fonksiyonlarnn ya da faaliyetlerinin gereklem esinin engellenm esi. (evirenin notu.)

amzn Tedirgin tnsan[37

bir sorunla karlat zaman kararsz olabilir; nevrotik bir insan ise her zaman kararszdr. Bununla birlikte, katlk, yalnzca kltrel kalplardan sapt zaman bir nevroz belirtisidir. Bat uygarlndaki kyllerin byk ounluunun yeni ve yabanc olan her eyden kukulanm olmalar normal bir kltr kalbdr; ayn ekilde, kk burjuvalarn tutumlulua vermi olduk lar ar nem de normal bir katlk (esnek olmama) r neidir. Bir insann sahip olduu imknlarla hayattaki gerek baarlar arasndaki tutarszlk da, ayn ekilde, yalnzca d etkenlerden ileri gelmi olabilir. Ama herhangi bir in san, birtakm yetenekleri olduu ve bunlarn gelimesi iin elverili ortamlar bulunduu halde verimli olamyor sa, bu durumda imknlarla baarlar arasndaki tutarsz lk bir nevroz belirtisi olarak grlmelidir; ya da mutlu olabilmesi iin hibir eksii olmad halde hayatn tadn karamyorsa; ya da gzel bir kadn olduu halde erkek ler iin ekici olmadn sanyorsa, bir nevrozla kar karya bulunuyoruz demektir. Baka bir deyimle nevro tik bir insan kendini, kendi yoluna dikilen bir engel olarak grmektedir. D grn bir yana brakp da, nevrozlarn ortaya kmasna yol aan itkileri gz nnde bulundurduumuz zaman, btn nevrozlarda karmza kan temel bir et kenin var olduunu grrz: Endie ve bu endieye kar bavurulan savunma mekanizmalar. Bir nevrozun yaps ne kadar karmak olursa olsun, bu endie, nevrotik s reci harekete getiren ve srp gitmesine neden olan bir etkendir. Bu ifadenin anlam daha sonraki blmlerde ak ve seik olarak belirlenecei iin, burada rnek ver me gereini duymuyorum. Ama henz bir varsaym da olsa, temel bir ilke olarak kabul edeceksek eer, zerinde biraz ayrntl bir ekilde durmamz gerekecektir. Aka grlecei zere, bu ifade olduka geneldir. Endieler ya da korkular -bu iki terimi bir sre e-anlaml imi gibi kullanacaz- ve bunlara kar bavurulan sa

38iamzn Tedirgin nsan

vunma mekanizmalar her zaman karmza kmakta dr. Bu tepkiler yalnzca insanlarda grlmez. Herhangi bir tehlikeden rkm olan bir hayvan, bir kar saldrya geiyor ya da kapyorsa, ayn korku ve savunma durumu ile kar karya bulunuyoruz demektir. Yldrmdan kor kuyor ve dammza bir paratoner yerletiriyorsak, ba mza gelebilecek kazalardan korkarak bir sigorta yaptryorsak, bu gibi hallerde de ayn korku ve savunma et kenlerinin var olduunu kestirmek g deildir. Bunlar her kltrde, o kltr iin zel olan deiik ekillerde or taya karlar ve kem gzden saknmak iin muska ta mak. llerden duyulan korkuya kar ayrntl ayinler yap mak, ayba halinde bulunan kadnlardan gelebilecek k tlklerle ilgili korkulara kar onlarla cinsel ilikide bu lunmay yasaklayan tabular koymak gibi eitli ekillerde kalplam ya da kurumlam olabilirler. Bu gibi benzerlikler bizi yanl bir karsamaya g trebilir. Korku ve savunma, nevrozlarda rol oynayan te mel etken olduuna gre, korkuya kar bavurulan bu kalplam savunma mekanizmalar niin kltrel nev rozlarn belirtisi olarak kabul edilmesin? Byle bir karsamann yanll, tek bir unsuru ortak olan iki olayn zorunlu olarak ayn olmas gerekmedii gereini gre memekten ileri gelecektir. Yalnzca ikisinin de ilkel mad desi ta olduu iin kimse eve kaya demee kalkma yacaktr. O halde, nevrotik korkular ve savunma meka nizmalarn zellikle nevrotik yapan ey nedir? Bu, acaba, nevrotik korkularn hayal rn olmalar ile mi ilgilidir? Bu soruya hayr diye cevap vermemiz gerekiyor, n k llerden duyulan korkuyu do hayal rn bir korku olarak niteleyebiliriz: her iki durumda da anlayamamak tan ileri gelen bir izlenime kaplmzdr. Acaba nevrotikliin temeli, nevrotik bir insann niin korktuunu kesin likle bilmemesiyle mi ilgilidir? Bu soruya da hayr de memiz gerekiyor, nk ilkel bir insan da llerden niin korktuunu bilmez. Aradaki fark bilinli bir ekilde bilme

amzn Tedirgin lnsan|39

ya da akla uygunluk derecesiyle ilgili olacak yerde, aa daki iki etkenden ileri gelmektedir. lk olarak, btn kltrlerde, hayat artlar baz kor kularn ortaya kmasna yol aar. Bu korkularn nasl olutuklarn bir yana brakacak olursak, ya d tehlike lerden (tabiat, dmanlar), ya sosyal ilikilerin alm ol duu ekillerden (bask, hakszlk, zoraki bamllk, en gellemeler yznden dmanlk duygusunun ortaya km olmas), ya da kltrel geleneklerden (kt ruhlarla ve ta bularn bozulmasyla ilgili korkular) ileri geldiklerini g rrz. Bir insan bu korkulardan az ya da ok etkilenmi olabilir, ama bu korkularn genellikle belli bir kltr ie risindeki herkesi etkilediini, hi kimsenin bu etkiden kurtulamyacan kabul etmek doru oiur. u var ki nev rotik bir kimse yalnzca belli bir kltrdeki btn birey lerde grlen ortak korkular paylamakla kalmaz, kendi zel hayat artlarnn etkisiyle -u var ki bunlar da genel artlarla i ie girmitir- nicelik ya da nitelik bakmn dan kltrel kalplardan ayrlan birtakm korkular da du yar. ikinci olarak, belli bir kltr ierisindeki korkular ge nellikle baz koruyucu nlemlerle (tabular, ayinler, detler gibi) nlenmitir. Bu gibi savunma yollar genellikle, nev rotik bir insann farkl bir biimde kurmu olduu savun ma mekanizmalar ile karlatrldnda, korkularla, da ha az aba harcayarak, daha kolay savamak imknn verirler. Bylece, normal bir insan, kendi kltrnn kor kularnn ve savunma yollarnn etkisinde kalmakla bir likte, genellikle kendi imknlarna gre yaama ve haya tn sunduu eylerden zevk alma yeteneine sahiptir. Normal bir insan, kendi kltr ierisinde kendisine veril mi olan imknlra en iyi ekilde kullanabilir. Olumsuz bir deyimle syleyecek olursak, normal bir insan, kendi kltrnn gerektirmi olduundan daha fazla ac ek mez. Nevrotik bir insan ise, her zaman, ortalama bir in sandan daha ok ac eker ve savunma mekanizmalar iin olaanst bir bedel demek zorunda kalr: Canll

40'amzm Tedirgin Insam

nn ve gelime yeteneinin, zellikle baar kazanma ve hayattan ta t alma yeteneinin bozulmas... Biraz nce sz konusu etmi olduum imknlarla baarlar arasn daki tutarszlk buradan ileri gelir. Gerekte, nevrotik bir insan, ac eken bir insandr. Btn nevrozlarn s tnkr bir gzlemle fark edilebilecek ayrt edici nitelik leri zerinde tartrken bu olguya dikkati ekmemi ol mamn biricik nedeni, bu olgunun dtan bakld zaman gzden kaabileceidir. Nevrotik bir insann kendisi bile ac ektiinin farkna varmam olabilir. Korkulardan ve korkulara kar bavurulan savunma mekanizmalarndan sz ederken, korkarm ki imdiye ka dar birok okuyucu bu derece basit bir sorun zerinde bu kadar durulmu olmasndan sabrszlanmtr: Bir nevro zu belirleyen eyin ne olduu sorunu. Kendimi savunmak iin u noktay belirtmek isterim: Ruhsal olaylar her za man karmaktrlar; baz sorular grnte insana basit mi gibi gelir, ama bu sorulara verilecek cevaplar hibir zaman basit deildir. Daha balangta karmza kan bu glk, eine az rastlanan bir glk deildir; kitap boyun ca, hangi sorunu ele alrsak alalm, hep byle bir g lkle karlaacaz. Bir nevrozun belirlenmesinde kar latmz zel glk, ne yalnzca psikolojik, ne de yal nzca sosyolojik aralarla tatmin edici bir cevaba ula mamzn mmkn olmamasdr; byle bir cevaba ancak bir ona bir buna, nce birine sonra tekine bavurmakla ulaabiliriz; gerekte bizim burada yapm olduumuz ey de budur. Eer bir nevroza yalnzca onu oluturan tki ler ve ruhsal yaps asndan bakacak olursak, soyut bir kavramdan baka bir ey olmayan normal insan gerekten varm gibi kabul etmi oluruz: Oysa byle bir insan yoktur. Kendi lkemizin ya da bizimkine benzer bir kltr olan lkelerin snrlarn aar amaz daha ok g lkle karlarz. Bir nevroza yalnzca sosyolojik bir g r asndan baktmz ve onu yalnzca belli bir toplu mun ortak davran kalbndan bir sapma olarak grd mz zaman ise, bir nevrozun psikolojik ayrt edici ni

amzn Tedirgin lnsan|41

telikleri olarak bildiimiz eylere gereken ilgiyi gsterme mi oluruz; bu durumda hangi okuldan ya da hangi lke den olursa olsun hibir psikiyatr, olup bitenleri, genellikle bir nevroz belirtisi olarak grmee alkn olduu eyler olarak kabul edemiyecektir. Bu iki yaklamn birbiriyle uz lamas, ancak normalden olan sapmalar hem nevrozun d grn, hem de ruhsal sreleri oluturan itkiler bakmndan ele alan, ama ne onu ne de tekini birinci derecede ve kesin bir etken olarak grmeyen bir gzlem yntemine bavurmakla gerekleebilir. Her ikisinin birbiriyle kaynam, birlemi olmas gerekir. Korkunun ve korkuya kar bavurulan savunmalarn, bir nevrozu olu turan gl merkezlerden biri olduunu, ama ancak ayn kltr ierisindeki korkular ve savunmalardan nitelik ya da nicelik bakmndan ayrldklar zaman bir nevroza yol atklarn sylerken genellikle tutmu olduumuz yol budur. Ayn ynde bir adm daha atmak zorundayz. Bir nevrozun baka bir temel ayrt edici nitelii daha vardr; Birtakm eliken eilimlerin bulunmu olmas. Nevrotik bir insan bu eliken eilimlerin varlndan, hi deilse ieriinden habersiz olmakla birlikte, otom atik olarak ba z uzlatrc zm yollarna varmaa almaktadr. Freud bu sonuncu ayrt edici niteliin, u ya da bu ekil de bir nevrozu belirleyen temel unsur olduuna dikkati ekmitir. Nevrotik atmalar belli bir kltr ierisinde ki ortak atmalardan ayran ey ne onlarn ieriidir, ne de bilind olmalardr. Bu ki bakmdan ortak kl trel atmalar da ayn olabilirler. Nevrotik atmalarn ayrt edici nitelii, daha belirli ve daha iddetli olmala rdr. Nevrotik bir insan, uzlatrc birtakm zm yolla rna ulamaa alr ve ular; bunlara, yerinde bir de yimle, nevrotik zm yollar denir ve bu zm yollar ortalama bir insann bavurduu yollardan daha az ta t min edicidirler, ayn zamanda btn kiilie ok daha pa halya mal olurlar. Buraya kadar gzden geirdiimiz btn bu nokta

42jamzn Tedirgin in san

lar bize henz bir nevrozun tam ve kesin bir tanmla masn yapmak imknn vermemektedir. Ama bir nevro zun ne olduunu yine de ana izgileriyle belirleyebili riz: Nevroz, korkular ve bu korkulara kar bavurulan savunma mekanizmalar ve birbiriyle atan eilimlere uzlatrc zm yollar bulma denemeleri ile belirlenmi olan ruhsal bir bozukluktur. Pratik nedenlerle, byle bir bozuklua ancak belli bir kltrn ortak davran kal bndan sapt zaman nevroz adn vermek uygun ola caktr.

II, BLM

A IM IZIN N E V R O T K K L N D E N S Z E T M E N N N E D E N LE R
Burada, bir nevrozun kiilii ne ekilde etkiledii so runuyla ilgilenmi olduumuz iin, aratrmamz yalnzca iki ynde olacaktr. lk olarak, atmalarla dolu bir d duruma tepki olmak zere ortaya kan nevrozlar var dr; bu nevrozlar, bu gibi durumlarla karlamadklar za man kiiliklerinde herhangi bir bozukluk grlmeyen bi reylerde ortaya kabilirler. Baz temel ruhsal srelerin zel nitelii zerinde tarttktan sonra, bu basit durum nevrozlarna tekrar dneceiz ve bu nevrozlarn yapsn ksaca gzden geireceiz . Bu gibi nevrozlar herhangi bir nevrotik kiiliin belirtisi olacak yerde, belli bir g duruma geici olarak uyamamay dile getirdikleri iin bu rada onlarn zerinde durmayacam. Nevroz derken, yalnzca karakter nevrozlarn anlayacam: Yani belirti (raz) tablosu bir durum nevrozundakinin ayn olabildii halde, temel bozukluun karakter bozukluu eklinde or taya kt durumlardan sz edeceim2 . Bunlar genel
li) Durum nevrozlar, aa yukar, J. H. Schultzun Exo gene Fremdneurosen dedii nevrozlarla akmaktadr. (2) Franz Alexander, karakter nevrozlar terimini klinik belirtiler gstermeyen nevrozlar iin kullanmay ner mitir. Bu terimin bu ekilde kullanlmasnn uygun ola can sanmyorum. nk belirtilerin bulunup bulun m amasnn ou zaman bir nevrozun zel nitelii ile ilgisi yoktur.

441 amzn Tedirgin insan

tikle ocuklukta balayan ve kiiliin bazan daha kk, bazan daha byk bir blmn az ya da ok iddetle etkileyen ve uzun bir zamandan beri sregelen sinsi bir srecin sonucudurlar. Dtan bakld zaman bir karak ter nevrozu da o an iin var olan atmal bir durum dan ileri gelmi gibi grlebilir; ama ilgili kiinin hayat hikyesi hakknda dikkatle bilgi toplandnda, karakter bozukluklarnn byle bir durumun ortaya kmasndan ok daha nce var olduu, o andaki bozukluklarn, ge ni lde, dahc nceden var olan kiisel glklerden ileri geldii, ayrca o kimsenin sradan bir salam insan iin hibir atma yaratmayan bir duruma nevrotik bir tepki gsterdii ortaya kabilir. O durum, yalnzca belli bir zamandan beri var olagelen bir nevrozun varln a a vurmaktadr. ikinci olarak, nevrozun belirti tablosu ile pek ilgilen miyoruz. Daha ok karakter bozukluklarna ilgi duyuyo ruz; nk kiilik bozukluklar nevrozlarda her zaman kar mza kan olaylar olduklar halde, klinik anlamda be lirtiler deiebilirler ya da hi grnmeyebilirler. Ayn ekilde, kltrel bir gr asndan da karakterin oluu mu belirtilerden daha nemlidir, nk insan davrann etkileyen ey belirtiler deil karakterdir. Nevrozlarn yaps ile ilgili daha fazla bilgi edindikleri ve bir belirtiyi orta dan kaldrmann zorunlu olarak bir nevrozu iyiletirmek demek olmadn kavradklar iin, psikanalistlerin o, ilgi ve dikkatlerini belirtilerden ok karakter bozuklukla rna yneltmilerdir. Bir benzetme ile syleyecek olur sak, nevrotik belirtiler yanardan kendisi olacak yerde pskrtt lvlardr; hastal yaratan atma ise. tpk yanarda gibi, insann i dnyasnn derinliklerinde gizli dir ve insann kendisi onun farknda deildir. Bu snrlamalardan sonra yle bir soru ortaya ata biliriz: Gnmzde yaayan nevrotiklerin birtakm ortak zellikleri var mdr ve bu zellikler bize amzn nev rotik bir kiiliinden sz etmek imknn verecek kadar temelli midir?

amzn Tedirgin Insanj45

eitli trden nevrozlarla birlikte giden karakter bo zukluklar sz konusu olduu zaman, benzerliklerden ok, farkllklar kar karmza. Szgelii, histerik karakter, zorlu itepiler ya da dncelerle belirlenmi bir karak terden bsbtn farkldr. Bununla birlikte, dikkatimizi eken farklar mekanizma farklar, ya da daha genel te rimlerle syleyecek olursak, bu iki bozukluun ortaya kma ve zmlenme ekillerindeki farklardr: Histerik tipte, yanstmann (projection)* oynad byk role kar, zorlu itepiler ya da dncelerle belirlenmi olan tipte atmalarn dnce dzeyine iletildii (intellectualization)* grlmektedir, br yandan, benim sz konusu etmek istediim benzerlikler, nevrozlarn grnleriyle ya da ortaya kma ekilleriyle deil, atmann ierii (muhtevas) ile ilgilidirler. Daha kesin olarak syleyecek olursak, benzerlikler, gerekte, bozukluu ortaya karan ilk yaantlarda deil, nevrotik kiinin o gn iin var olan atmalarnda aranmaldr. Harekete getirici gleri ve bunlara bal olan ikinci derecede etkenleri a karabilmek iin daha nceden bir varsaym gereklidir. Freud ve psikanalistlerin byk ounluu, daha ok u ilke zerinde durmulardr: Psi kanalizin, ya bir itepinin cinsel kklerini (zel erogenic
(*) Projection, bir insann herhangi bir yetersizlik ya da sululuk duygusundan kurtulmak iin, toplum ca benim senm i kurallara ve llere aykr den zelliklerini (duygularn, dncelerini, yanl davranlarn, ka rakter zelliklerini, vb.) bakalarna yanstm asn, ken disiyle ilgili ya da kendi suu olan eylerden bakala rn sorum lu tutmasn salayan bilind bir savunma mekanizmasdr. (evirenin notu.) (*) Intellectualization, bir sorunu, duygulardan syrarak salt dnce dzeyinde ele almay ve zm lem eyi dile getiren bir terimdir. ou zaman bir duygudan kama mekanizmas olarak rol oynamaktadr. Babamdan n ef ret ediyorum cmlesinin yerine Bende Oedipus komp leksi var cm lesini koymak gibi. (ev-enin notu.)

46jamzn Tedirgin nsan

blgeleri, vb.)* bulmakla, ya da o itepinin ocukluktaki bir davran kalbnn tekrar olarak kabul edilmesi dola ysyla, bu davran kalbn a karmakla grevini ye rine getirebilecei... Bir nevrozu ocukluktaki artlarna kadar geri gtrmedike o nevrozu anlayamyacamz kabul etmekle birlikte, genetik bir yaklamn, tek yanl olarak kald srece, sorunu aydnlatacak yerde daha da kartracana inanyorum; nk bu durumda nevroz larda o gn iin var olan bilind eilimler, bu eilim lerin fonksiyonlar ve itepiler, korkular, savunma nlem leri gibi teki eilimlerle olan karlkl etkileri zerinde durulmam olacaktr. Genetik bir anlay ancak fonk siyonel bir anlaya yardmc olduu lde yararldr. Bu inantan hareket ederek, farkl tipten nevrozlar gsteren, yalar, miza ve ilgileri farkl olan, farkl sosyal tabakalardan gelen ok eitli kiilik tiplerinin analizi so nucunda, dinamik ynden temel atmalarn ieriklerinin ve karlkl ilikilerinin btn bu tiplerde birbirine ok ben zediini grdm3. Psikanalitik uygulamadaki denemele rim. bu uygulamalarn dnda kalan kiiler ve gnmz edebiyatndaki karakterlerle ilgili gzlemlerle dorulan mtr. Nevrotik kimselerin sk sk karmza kan sorun lar, ounlukla bize mantksz ve anlalmas g gelen niteliklerinden soyutlanacak olursa, btn bunlarn bizim kltrmz ierisindeki normal bir insan tedirgin eden sorunlardan yalnzca nicelik bakmndan farkl olduklar gzmzden kamyacaktr. oumuz yarma sorunlar, baarszlk korkular, manevi yalnzlk, bakalarna dc
(*) Bedenin cinsel ynden duyarl olan blmleri; Az, g sler, cinsel organlarn bulunduu blgeler gibi. (evi renin notu.) (3) Benzerlikler zerinde durmak, zel nevroz tipleri ayr mak iin yaplan bilim sel abalar nemsememek anla mna gelmez. Tersine, psikopatolojinin, ruhsal bozukluk lar, bu bozukluklarn oluumunu, zel yapsn ve gr nlerini iyice belirlem ekle byk lde gelitiine ke sinlikle inanyorum.

amzn Tedirgin lnsanj4T

kendimize de gvenememe gibi bir nevrozda bulunabile cek sorunlardan yalnzca birka olan birtakm sorun larla mcadele etmek zorundayzdr. Belli bir kltr ierisindeki insanlarn ounun ge nellikle ayn sorunlarla kar karya kalmalar, bu sorun larn o kltr ierisindeki zel hayat artlar tarafndan yaratlm olduu gibi bir sonucu akla getirmektedir. Baka kltrlerdeki itkilerin ve atmalarn bizimkiler den farkl olmas, bu gibi sorunlarn insan tabiatsnn ortak sorunlar olmad grn dorular gibidir. Bu bakmdan, amzn nevrotik kiiliinden sz ederken, yalnzca baz temel zelliklere ortak olarak sa hip olan nevrotik kimselerin bulunduunu sylemekle kal myorum; ayn zamanda bu temel benzerliklerin, daha ok. amzn ve kltrmzn glklerinden ileri gel diini de ne sryorum. Sosyolojik bilgimin elverdii l de, amzn hangi glklerinin ruhsal atmalar mzdan sorumlu olduunu daha ileride gstermee al acam. Kltrle nevroz arasndaki ilikiyle ilgili varsaym mn geerlii, antropologlarn ve psikiyatrlarn ortak a balar ile snanmaldr. Psikiyatrlar, bugne kadar yaplageldii ekilde, nevrozlarn sklk derecesi, iddeti ya da tipleri gibi formel kriterlerden yola karak yalnzca nev rozlarn belirli kltrler ierisindeki grnlerini incele mekle kalmamal, zellikle bu nevrozlarn temelinde bu lunan atmalar -temel atmalar- incelemelidirler. Ant ropologlar ise ayn kltr, o kltr yapsnn birey iin yaratt ruhsal glkler asndan incelemelidirler. Te mel atmalardaki benzerliin grnlerinden biri, y zeyde kalan bir gzlem ile fark edilebilecek tavr benzer likleridir. Yzeyde kalan bir gzlem derken, iyi bir gz lemcinin kendisi, dostlar, kendi ailesindeki kiiler ya da i arkadalar gibi ok yakn kimselerde, psikanalitik tek niin aralarn kullanmakszn kefedebilecei eyleri an lyorum. Sk sk karmza kan bu gibi tavrlarn bir ze tini vermekle ie balayacam.

48|amzn Tedirgin insan

Bu ekilde gzlenebilen bu tavrlar kabataslak yle snflandrlabilirler; (1) Sevilmek ve sevgi gstermekle il gili tavrlar; (2) insann kendi benliini deerlendirmesiyle ilgili tavrlar; (3) kendini gsterme ve bakalarna kabul ettirme ile ilgili tavrlar; (4) saldrganlk; (5) cinsellik. Birinci ile ie balayacak olursak, amzdaki nevrotiklerin en belirli eilimlerinden biri, bakalar tarafndan sevilmee ve beenilmee vermi olduklar ar nemdir. Hepimiz sevilmek ve beenilmek isteriz; ama nevrotiklerin sevilmek ve beenilmek iin duyduklar ihtiya, ba ka insanlarn kendi hayatlarndaki gerek nemiyle llemiyecek kadar iddetlidir. Hepimiz holandmz kim selerin bizi sevmesini istediimiz halde, nevrotik kimse lerde sevilmek ve beenilmek iin herhangi bir ayrm g zetilmeksizin duyulan bir alk vardr: lgili kimseye nem verip vermemeleri ya da bu kimsenin verecei yargnn onlar iin nemli olup olmamas fark etmemektedir. o u zaman bu lsz ve iddetli istein farknda olma makla birlikte, bekledikleri ilgi ve dikkati grmedikleri za man gstermi olduklar ar duyarlkla bu isteklerini a a vurmaktadrlar. Szgelii, birisi davetlerini kabul et medii ya da bir zaman iin telefon etmedii, hatta yalnzca bir grlerini kabul etmedii zaman incinebilir ler. Bu duyarlk, aldr etmeme gibi bir tavrla gizlen mi olabilir. Ayrca, sevilmek istekleri ile sevme ya da sevgi gs terme yetenekleri arasnda gze arpan bir elime var dr. Kendi isteklerinin dikkate alnmas konusundaki ar srarlar, bakalarnn isteklerini, duygularn, vb. hibir e kilde hesaba katmama gibi bir yeteneksizlikle birlikte gi debilir. Bu elime, dtan bakldnda her zaman dik kati ekmeyebilir: Nevrotik bir insan bakalarna ar b'r dikkat gsterebilir; herkese yardm etmee hazr olabilir; ama bu durumda onun zorlu bir itepi ile hareket ettii, insanlara iten gelen bir yaknlk, bir scaklk gstereme dii dikkati ekecektir. Yzeyde kalan bir gzlemle nevrotik kimselerde g

amzn Tedirgin nsamj49

zmze arpan ikinci zellik, bakalarna bu ekilde ba ml olmann dile getirdii i gvensizliktir. Aalk ve gvensizlik duygular her zaman karmza kan zellik lerdir. Bu duygular eitli ekillerde ortaya kabilirler: Yeteneksizliine ya da budalalna inanmak, hibir e kici yan olmadn sanmak gibi. Bu duygularn gerek bir temeli olmayabilir. Adamakll zeki kimseler kendile rini budala olarak grebilirler ya da en gzel kadnlar e kici olmadklarn sanabilirler. Bu aalk duygular ik yetler ya da kayglar olarak aka dar vurulabilir; ya da varsaylan kusurlar, zerinde dnmee bile deme yecek kadar kesin bir gerek olarak kabul edilebilir. br yandan, kendine gerektiinden ok nem ve deer ver mek gibi aalk duygularn telufi edebilecek bir ihtiya la, ya da dikkati kendi zerine ekmek, paraya, eski tab lolara, antika eyalara, kadnlara sahip olmak, nemli ki ilerle iliki kurmak ve yolculuklar yapmak, ok ey bil mek gibi kltrmz ierisinde saygnlk (prestij) sala yan eitli aralarla bakalarn ve kendini etkilemek iin duyulan zorlu bir eilimle gizlenmi olabilirler. Bu eilim lerin biri ya da teki tmyle n plana km olabilir, ama genellikle her iki eilimin de var olduu hissedilebilir. nc tipten oian tavrlar, yani kendini gsterme ve bakalarna kabul ettirme ile ilgili olanlar, belirli inhibition'lar kapsamaktadrlar. Kendini gsterme ve ba kalarna kabul ettirme deyince, insann kendi benliini ve isteklerini ortaya koymak iin gsterdii abay anl yorum ve bu deyimin kendini yerli yersiz n plana ite rek dikkati ekmek istemekle hibir ilgisi olmadn d nyorum. Bu noktada nevrotiklerin ok geni kapsaml birtakm inhibition'lar vardr: isteklerini dile getirmek, bi rinden bir ey istemek, bir eyi yalnzca kendileri iin yapmak, herhangi bir dncelerini ya da hakl bir ele tirilerini aa vurmak, birine bir emir vermek, birlikte i grmek istedikleri kimseleri semek, insanlarla iliki kur mak, vb. konularda inhibitionlarla kar karyadrlar. Ay

50j amzn Tedirgin insan

n zamanda, kar koyma gc olarak niteleyebilecei miz bir konuda da inhibition'lar vardr: Nevrotik kimse ler ou zaman saldrlara kar kendilerini savunamaz lar, bakalarnn isteklerine boyun emek istemedikleri halde hayr diyemezler; szgelii, bir satc kendile rine istemedikleri bir eyi satmak istedii zaman, biri ken dilerini bir toplantya davet ettii, ya da bir kadnn (bir erkein) sevgi ars ile karlatklar zaman hayr deme gcn kendilerinde bulamazlar. Son olarak, ne is tediklerini bilme konusunda da inhibition'lar vardr: Ka rar verme, belli bir kan edinme, yalnzca kendi yararla rna olan isteklerini dile getirme cesaretini gsterme gibi koniarda da glk ekerler. Bu gibi isteklerini gizle mek zorundadrlar: Bir dostum hesap defterinde sinemayt eitim, ikiyi ise salk kategorisine koy mutu. Bu sonuncu grupta zel bir nem tayan inhi bition, ister bir gezi ister bir hayat plan sz konusu ol sun, plan yapma konusundaki yeteneksizliktir4: Nevrotik kimseler hayattan ne beklediklerini ak ve seik bir e kilde bilecek yerde, meslek seme ya da evlenme gibi nemli kararlar almay gerektiren durumlarda bile kendi lerini akntya brakrlar. Yalnzca birtokm nevrotik kor kular onlar belirli davranlarda bulunmaya zorlar: Yok sulluktan korktuklar iin para biriktiren ya da yaratc bir ie girmekten korktuklar iin saysz ak ilikilerine girien kimselerde olduu gibi. Drdnc grup glkten, yani saldrganlkla ilgili glklerden, kendini gsterme ve bakalarna kabul et tirme eilimlerinin tersine olarak birine kar kma, sal drda bulunma, kk drecek szler syleme, ba kasnn hakk olan bir eye el uzatma ya da herhangi bir dmanca davranta bulunma gibi davranlar anlyo rum. Bu eit bozukluklar birbirinden bsbtn farkl olan iki ekilde ortaya karlar. Birincisi saldrgan olma, ba(4) Schultz-Hencke, Schiskal und Neurosc adl eserinde bu noktaya gereken dikkati gstermi olan birka psika nalitik yazardan biridir.

amzn Tedirgin n s a n fl

kaiarna karma ve sz geirme, ok ey isteme, emret me, aldatma, kusur bulma eilimi olarak grnr. Bu gibi tavrlar benimsemi olan kimseler, bazat saldrgan olduklarn fark etmekle biriikte, ou zaman bu durum dan bsbtn habersizdirler; gerekten saldrgan olduk lar ve bakalarna zorla bir eyler kabul ettirmee a ltklar halde, sbjektif ynden kendilerini drst bir in san, yalnzca fikrini syleyen ya da isteklerinde ll olan bir insan olarak grrler. Bazlarnda ise bu gibi bozukluklar bunun tam tersi olarak grnr. Dtan bakl d zaman bu gibi kimselerde kolayca aldatldn, ile rine karldn, azarlandn, kendisine zorla bir eyler kabul ettirildiini ya da kk drldn hissetme gibi bir tavr gze arpar. Bu gibi kimseler de ou za man bu durumun gerekte kendi tavrlarndan ileri gel diini fark etmezler; herkesin kendilerine yklendiine, kendilerine zorla bir eyler kabul ettirdiine inanrlar ve bu yzden ac ekerler. Beinci tipten olan zellikler, yani cinsel alanla ilgili olanlar, kaba bir snflama ile, cinsel faaliyetler iin du yulan zorlu bir ihtiyala, bu gibi faaliyetlere kar birta km inhibitionlar olmak zere iki grupta toplanabilir. nhibitionlar, cinsel tatminlere gtren u ya da bu gibi bir aamada ortaya kabilirler. teki cinsten olan kimse lerin yannda, kur yapmada, cinsel fonksiyonlarda ya da cinsel haz duymada bu gibi inhibition'lara rastlanabilir. Daha nceki gruplarda belirtilmi olan btn zellikler, ayn zamanda, cinsel tavrlarda da karmza kacaktr. Sz konusu ettiim btn bu tavrlar daha uzun ve ayrntl bir ekilde anlatlabilir. ileride bunlardan her bi rine yeniden dnmek zorunda kalacam; ama imdilik daha fazla ayrntya girmek, konumuzu aydnlatmada pek fazla yardmc olmayacaktr. Bu tavrlar daha iyi anla yabilmek iin, onlar yaratan dinamik sreleri gz nn de bulundurmak zorunda kalacaz. Temel dinamik sre leri bilmekle, btn bu tavrlarn, ne kadar tutarsz gr nrlerse grnsnler, yapsal olarak birbirleriyle ilikili o l duklarn greceiz.

III. BLM

E N D E
Gnmzdeki nevrozlar daha ayrntl bir biimde incelemee balamadan nce, birinci blmde ksaca be lirtmekle yetindiim bir konu zerinde durmak ve endi e derken ne anladm aklamak zorundaym. Daha nce de sylemi olduum gibi, endienin nevrozlarn dinomik merkezi olmas yznden sk sk onunla uramak zorunda kalacamz iin, bu nokta zerinde durmann nemi vardr. Daha nce bu terimi korku ile eanlaml olarak kullanm ve ikisi arasndaki yaknla dikkati ekmitim. Gerekten, her ikisi de tehlike karsnda gsterilen he yecan tepkileridir; her ikisi de titreme, terleme, kalbin hzla arpmas gibi fizik duyularla birlikte gidebilir ve bu sonuncusu o derece iddetli olabilir ki bazan ani ve id detli bir korku lme yol aabilir. Bununla birlikte, endi e ile korku arasnda b ir fark da vardr. Bir anne yalnzca bir sivilce ya da hafif bir tme yznden ocuunun lmesinden korktuu zaman endi eden sz ederiz; ama ocuun nemli bir hastala ya kalanmas halinde annenin byle bir tepki gstermesini korku olarak niteleriz. Yksek bir yere kt ya da iyice bildii bir konu zerinde tartm ak zorunda kald zaman korkan bir nsann tepkisine endie deriz; iddetli bir fr tnada dalarn tepesinde yolunu kaybeden bir insann duyduu rknty ise korku olarak niteleriz. Bylece ba

amzn Tedirgin nsamj53

sit ve ak bir ayrm yapm olduk: Korku bir insann kar lam olduu tehlike ile orantl bir tepki olduu halde, endie gerek tehlike iie orantl olmayan ar bir tepki, hatta hayal rn tehlikelere kar gsterilen bir teokidir'. Bununla birlikte, bu ayrmn bir kusuru vardr: Tep kinin tehlike ile orantl olup olmad konusunda veri lecek karar, zel bir kltr ierisindeki ortalama kanya baldr. Ama bu ortalama kan belli bir tavr temelsiz bir tavr olarak niteledii zaman bile, nevrotik bir insan kendi davranna akla uygun bir temel bulmada glk ekmeyecektir. Gerekten, azl bir delinin saldrsna u ramaktan korkan bir hastaya bu korkusunun nevrotik bir endie olduunu syleyecek olsanz, size bu korkusu nun hakl ve yerinde olduunu gsterecek bir sr kant sayabilecektir. Korkusunun gerek bir temele dayandn ileri srecek ve korktuu eyle ilgili olmu vakalardan sz edecektir. Ayn ekilde, ilkel bir insana korkularnn ger ek tehlike ile orantl olmadn syleyecek olsanz, o da buna benzer bir inatlk gsterecektir. Szgelii, ba z hayvanlar yemenin yasaklanm olduu (tabu ol duu) bir kabile ierisinde yaayan ilkel bir insan, kazara bu yasaklanm hayvanlarn etinden yiyecek ol sa dehetli bir korkuya kaplacaktr. Dtan bakan bir gzlemci olarak siz bu korkuyu tehlike ile oranti olmayan ar bir korku olarak niteleyebilirsiniz: ger ekten de yersiz bir korku olarak grebilirsiniz. Ama yasaklanm olan hayvanla ilgili kabile inanlarn bil diiniz zaman, bu durumun o insan iin gerek bir teh like -kara ve deniz av alanlarnn talan edilebilecei ya da kendisinin belli bir hastala yakalanabilecei gibi bir tehlike- yarattn anlayabileceksiniz.
(1) Freud, N ew Introductory Lectures adl eserinin Anxiety and Instinctual Life adn tayan blm nde objektif ve nevrotik endie arasnda buna benzer bir ayrm yapm v e birincisini tehlike karsnda gsterilen akla uygun bir tepki olarak tanmlamtr.

54 [am izin Tedirgin nsan

Bununla birlikte, ilkel toplumlarda karmza kan endie ile amzda nevrotik olarak nitelediimiz endie arasnda bir fark vardr. lkel toplumlardaki endieden farkl olarak nevrotik endienin ierii toplumun ortak ka nlarna uymamaktadr. Her ikisinde de, bir kere endienin anlam anlald m, ar bir tepki izlenimi ortadan kalk maktadr. Szgelii, srekli bir lm endiesi duyan in sanlar vardr; br yandan, ektikleri acdan tr gizli bir lm istei de duymaktadrlar. Bu gibi kimselerin e itli lm korkular lm istekleri ile birletii zaman, yakn bir tehlike karsnda duyulan iddetli bir korku kar ortaya. Btn bu etkenler bilindii zaman, bu gibi kim selerin lm karsnda duyduklar endieyi uygun bir tepki olarak grmek gerekecektir. Bunun daha basit bir rnei bir uurumun ya da yksek bir pencerenin yan na ya da yksek bir kprnn stne geldikleri zaman dehete kaplan kimselerde grlmektedir. 8urada da. dtan bakld zaman, duyulan korku tehlike ile orantl deilmi gibi grnr. Ama byle bir durum, onlar iin, yaama istei ile u ya da bu gibi bir nedenle ykseK bir yerden atlamak iin duyulan istek arasndaki bir a tmay dile getirebilir ya da ta ilerinde byle bir at may harekete getirmi olabilir. Endieyi yaratan da ite bu atmadr. Btn bu sylenenler, tanmlamada bir deiiklik yap may gerektirir. Endie de. korku da tehlike ile orantl olan tepkilerdir; u var ki, korkuda tehlike ack ve objektif olduu halde, endiede gizlidir ve sbjektiftir. Yani endienin iddeti, herhangi bir durumun ilgili kimse iin tad anlam ile orantldr ve o kimse gerekte niin byle endieli olduunu bilmemektedir. Korku ile endie arasndaki ayrmn uygulamadaki anlom udur: Nevrotik bir insan endiesinden kurtara bilmek iin onunla tartmak, yani onu ikna etmee a lmak yararszdr. Endiesi, ierisinde bulunduu gerek duruma deil, onun bu durumu nasl yorumlam olduu

amzn Tedirgin insani; 55

na baldr. Bu bakmdan, onu tedavi edebilmek iin, baz durumlarn onun iin ne gibi bir anlam olduunu kefet mek gerekecektir. Endieden ne anladmz bylece belirttikten sonra, imdi endienin oynad rol zerinde duralm. Bizim kl trmz ierisinde yaayan ortalama bir insan, endienin kendi hayatnda ne kadar nemli bir rol oynadn pek fark etmez. ou zaman yalnzca ocukken baz endie ler duyduunu, bir ya da birka endieli rya grdn, gndelik hayatnn her zamanki aknn dnda kalan bir durumda, szgelii, nemli bir kii ile nemli bir gr meden ya da snavlardan nce ar derecede kaygl ve endieli olduunu hatrlar. Bu konuda nevrotik kimselerden edindiimiz bilgiler ok eitlidir. Baz nevrotikler endieden srekli bir e kilde rahatsz olduklarn tam olarak fark ederler. En die ok eitli biimlerde ortaya kabilir: Yaygn endie nbetleri olarak grnebilir; yksek yerler, caddeler, top lu gsteriler gibi belirli yerler ya da hareketlerle ilgili ola bilir; delirmek, kanser olmak, ine yutmak gibi belli bir korku eklini alabilir. Bazlar ise zaman zaman, nedenini bilerek ya da bilmeyerek endie duyduklarn fark eder ler, ama buna nem vermezler. Son olarak, yalnzca ruh kntlerinin, yetersizlik duygularnn, cinsel hayatlarn daki bozukluklarn, vb. farknda olan, ama endie duy duklarn ya da daha nce duymu olduklarn hibir e kilde fark etmeyen nevrotik insanlar vardr. Bununla bir likte, daha derin bir inceleme, bu gibi kimselerin ilk sy lediklerinin doru olmadn gstermektedir. Bu kimse leri analiz ettiimiz zaman, kiiliklerinin daha derin kat larnda, her zaman, en az birinci gruptan olan kimselerde rastladmz kadar bir endie ile karlarz. Analiz s reci, bu nevrotik kimselerin daha nceki endielerini bi linli olarak fark etmelerini, kendilerini kaygl ve endieli hissettikleri durumlar ya da endieli ryalarn hatrla malarn salamaktadr. u var ki. bu gibi kimselerin, var

56j amzn Tedirgin insan

ln kabul ettikleri bit endienin derecesi genellikle nor mali amaz. Btn bunlar, farknda olmadmz halde endie duyabileceimizi gstermektedir. Burada sz konusu edilen sorun bu ekilde ortaya konduu zaman, nemi gzden kamaktadr. ok daha geni kapsaml bir sorunun yalnzca bir blmdr bu. Sevgi, fke, kuku gibi duygularmz o derece kaypak ola bilirler ki seyrek olarak bilin yzeyine kabilirler ve o derece geici olabilirler ki onlar hemen unuturuz. Btn bunlar gerekten de, temelli olmayan, gelip geici duygu lar olabilirler, ama ayn zamanda arka planda byk bir dinamik gce de sahip olabilirler. Bir duygunun bilincine varma derecesi, o duygunun gcn ve nemini gster mez2. Endie sz konusu olduu zaman bunun anlam udur: Yalnzca farknda olmakszn endie duymakla kalmayz; ayn zamanda bu endie, bilinli olarak fark etmediimiz halde hayatmzda belirleyici bir etken de olabilir. Gerekten de, endieden kamak ya da endie duy maktan kurtulmak iin elimizden geleni yapmaa al rz. Bunun birok nedenleri vardr; en yaygn nedeni de iddetli bir endienin bize en ok ac veren duygularmz dan biri olmasdr. iddetli bir endie nbeti geirmi olan hastalar, bir daha byle bir yaantdan gemektense l meyi tercih ettiklerini syleyeceklerdir. Ayrca endie duy gusunun baz unsurlar birey iin zeilikle katlanlmaz olabilirler. Bunlardan biri aresizliktir. Bir insan byk bir tehlike karsnda etkin ve cesur olabilir. Ama bir endie hali ierisinde kendini aresiz bir durumda hisseder ve gerekten de aresizdir. Gl olmak, bakalarna sz geirmek ve her trl durumun iinden kmak gibi belli bir ama edinmi olan kimseler iin aresiz bir durumda kalmak zellikle katlanlmaz bir eydir. Kendi tepkiler(2) Freud'un bilid etkenlerin nemini ortaya koyan te m el buluunun bir grn ile ilgili bir yorumlama dan baka bir ey deildir bu.

amzn Tedirgin nsan;57

nin gze arpacak kadar lsz olmasndan etkilendik leri iin, bunu bir zayflk ya da korkaklk belirtisi ola rak grrler ve bu duruma fena halde ierlerler. Endienin baka bir zellii de gze arpacak dere cede akld oluudur. Herhangi bir akld etkenin ken dilerini ynetmi olmas, baz insanlara daha zor gelir. zellikle kendi ilerindeki akld eliken itkiler tarafn dan srklenerek bir bataa saplanma tehlikesinde ol duklarn gizliden gizliye hisseden ve kendilerini otomatik bir biimde akln sk bir denetimine altrm olanlar iin katlanlmas g bir eydir bu. Bu bakmdan, bu gibi kim seler herhangi bir akld unsura bilinli olarak'kGtlanamyacaklardr. Bu son tepki, kapsam olduu bireysel t kilerden baka kltrel bir etkeni de ie kartrm akta dr; nk kltrmz akla uygun olan dncelere ve davranlara byk nem vermekte, akld olan ya da akld olarak grlebilecek eyleri ise ho grmemek tedir. Endienin bununla bir dereceye kadar ilgili olan son bir unsuru daha vardr: Akld olmas yznden endie bize, st kapal bir biimde, kendi iimizdeki bir eyin ayarnn bozulduunu haber vermekte ve bizi o eyi onar maya armaktadr. Bunu bilinli olarak bir mcadele ars imi gibi kabul etmi deiliz; ama ister kabul ede lim, isterse etmeyelim, st kapal bir mcadele arsn dan baka bir ey deildir bu. Hibirimiz byle bir mca dele arsndan holanmayz; baz tavrlarmz dei tirmek zorunda olduumuzu kabul etmek kadar kar koyduumuz baka hibir ey yoktur. Bununla birlikte, bir insan kendi korkularnn ve savunma mekanizmala rnn karmakark ana dtn ne derece umutsuz bir ekilde hissederse, her bakmdan hakl ve kusursuz ol duu hayaline o derece tutunmak zorundadr, dolaysyla kendi ierisinde yanl bir eyler olduunu -dolayl ya da st kapal bir biimde de olsa- gsterebilecek olan her eyi ve herhangi bir deime gereini o derece igd sel bir ekilde reddedecektir.

8jamzn Tedirgin nsan

Bizim kltrmzde endieden kurtulmonn belli ba l drt yolu vardr: Endieyi rasyonelletirme (rationali zation)'; inkr etme; uyuturma; endie yaratabilecek d ncelerden, duygulardan, itepilerden ve durumlardan kama. Birinci yntem, yani rasyonelletirme, sorumluluktan kamak iin en iyi aklamadr ve endieyi hakl, akla uy gun bir korkuya dntrmee almaktr. Byle bir d nmn rhsai deeri bir yana braklacak olursa, bu yola bavurmann pek bir ey deitirmediini syleye biliriz. Ar derecede merakl ve endieli bir anne, ister endieli bir anne olduunu kabul etsin, isterse endiesini hakl bir korku olarak yorumlasn, her iki halde de ocuk lar iin ayn derecede kayg duyar. Bununla birlikte, by le bir anneye, gstermi olduu tepkinin akla uygun bir korku deil de bir endie olduu, gerek tehlike ile oran tl olmayan ar bir tepki olarak ortaya kt ve kiisel etkenleri ie kartrd tekrar tekrar sylenebilir. Buna karlk o, btn bunlar reddedecek ve olanca gc ile si zin yanldnz kantlamaa alacaktr. Mary u bulac hastal ocuk yuvasnda kapmad m? Johnny aaca trmanrken dp bacan krmad m? Geenlerde bir adam ocuklara eker vermeyi vaat ederek onlar tuza a drmee almad m? Kendi davran yalnzca bir sevgi ve grev duygusundan ileri gelmiyor mu?3 Akld tavrlarn bu derece bir iddetle savunulduu her yerde, savunulan tavrlarn o insan iin nemli fonk siyonlar olduuna emin olabiliriz. Byle bir anne, ares'z
(*) Rationalization, birey ya da loptum tarafndan kabul edilmi kurallara, normlara ve davran llerine ya da akla ve manta aykr olan bir dnceyi, bir duy guyu, bir tavr, vb. birey ya da toplumun benimsemi olduu normlara ve akla uygun gelecek baka bir d nce, duygu, vb. ile gizlem eyi dile getiren bilind bir sretir. (evirenin notu.) (3) Baknz: Sandor Rado. An Over-Solicitous Mother.

amzn Tedirgin lnsan|59

bir durumda heyecanlarnn klesi olduunu hissedecek yerde, durumu etkin bir ekilde ele alabildiini sanmak tadr. Zayfln kabul edecek yerde, yksek davran llerinden tr gurur duymaktadr. Tavrnn akld unsurlarla dolu olduunu kabul edecek yerde, tmyle akla uygun ve hakl olduunu hissetmektedir. Kendi iin deki bir eyi deitirmesi gerektiini grecek ve kabui edecek yerde, sorumluluu d dnyaya atmakta ve b/iece kendi tavrn belirleyen gerek nedenlerle yz yze gelmekten kurtulmu olmaktadr. Hi phesiz bu geici yararlarn bedelini, hibir zaman kurtulamyaca kayg larla demek zorundadr. Ve btn bunlarn acsn da zeli.ki ocuklar ekmektedir. u var ki, anne bunu fark etmemekte, gerekte fark etmek de istememektedir; n k benliinm en derin katlarnda, kendi ierisindeki hi bir eyi deitiremiyecei kuruntusuna saplanp kalm tr, ama bir deiiklikten ileri gelebilecek her trl elve rili durumdan yararlanmak istemektedir. Endienin akla uygun bir korku olduuna inanma konusundaki btn eilimler, ierikleri ne olursa olsun ayn ilkeye dayanrlar: ocuk dourma korkusu, hasta lk korkusu, dokunacak eyleri yeme korkusu, afetler den, felaketlerden korkma, yoksulluk korkusu gibi... Endieden kurtulmann ikinci yolu onun varln in kr etmektir. GerekLen de, bu gibi durumlarda endie yi inkr etmekten, yani onu bilin alannn dna itmek ten baka bir ey yaplmamaktadr. Ortada olan eyler yalnzca titreme, terleme, kalbin hzla arpmas, tkan ma ya da boulma duygusu, sk sk i etme ihtiyac, ishal, kusma gibi endie ile birlikte giden fizik grn lerle: ruhsal alanda, huzursuzluk, bir saldrya urayabi lecei, bir yanna fel gelebilecei gibi duygulardr. Kork tuumuz ve korktuumuzu fark ettiimiz zaman da b tn bu duygular ve fizik duyular var olabilirler; bunlar ayn zamanda, bask altna alnm bir endienin belirti lerinden baka bir ey de olmayabilirler. Bu sonuncu du

oOjamzn Tedirgin insan

rumda insann kendisi hakknda btn bildii yalnzca baz durumlarda sk sk i etmek zorunda kald, tre ne bindii zaman midesi buland, baz geceler terledi i, vb. d belirtilerle, btn bunlarn, her seferinde, her hangi bir fizik neden olmakszn ortaya ktdr. Bununia birlikte, endieyi bilinli olarak inkr et mek. onu bilinli olarak yenmee almak da mmkn dr. Bu, normale yakn oian bir durumdur: Belli bir kor kudan kurtulabilmek iin, onu umursamamak ya da nemsememek gibi... Normal dzeyde bunun en iyi bi linen rnei, korkusunu yenmek isteyen bir askerin kah ramanca iler baarmasdr. Nevrotik bir insan da, endiesini yenebilmek iin bilinli bir karar vermi olabilir. Bir rnek verecek olur sak, ergenlik ana gelinceye kadar birtakm endiele ri olan, zellikle hrszlardan korkan bir gen kz, bilin li olarak bu endiesini umursamamaa, at arasndaki odada yalnz bana yatmaa, bombo evde yalnz ba na dolamaa karar vermitir. Psikanaliste anlatt ilk rya, bu tavrn eitli grnlerini aa vurmutur. Gerekte rktc olan, ama gen kzn her seferinde cesaretle kar koyduu birok durumlar dile getirm i tir bu rya. Szgelii, bir gece bahede ayak sesleri iitmi, balkona kp Kim var orada? diye seslenmi tir. Hrszlardan duyduu korkuyu yenmeyi baarmtr; ama endiesini yaratan etkenlerde bir deiiklik olmad iin, hl sregelen endienin teki sonular olduu gibi kalmtr. ekingen ve sklgan bir kz olmakta de vam etmi, bakalarnn kendisini istemediklerini hisset mi ve herhangi bir yaratc i yapmay baaramamtr. ou zaman nevrotik kimselerde bu gibi bilinli ka rarlara rastlanmaz. Genellikle her ey kendiliinden olup biter. Bununla birlikte, normal durumla nevrotik durum arasndaki fark, kararn biliniilik derecesinde deil, elde edilen sonulardadr. Bir nevrotiin kendini toplamak la ulaabilecei ey, endienin zel bir grnnn or tadan kaybolmasn salamaktr: Tpk yukarda sz ko

amzn Tedirgin InsamJSl

nusu edilen gen kzn hrsz korkusundan kurtulmu ol mas gibi. Byle bir sonucun deerini kmsemiyorum. Gnlk hayatta yararl olabilir ve insann kendine vermi olduu deeri artrmak bakmndan ruhsal bir deeri de olabilir. Ama bu gibi sonulara genellikle ar bir deer verildii iin, olumsuz yn zerinde durmamz gereke cektir*. Bu gibi durumlarda yalnzca kiiliin temel di namii deimemekle kalmaz, var olan bozukluun gze arpan bir grn ortadan kalkt iin, bu bozukluk la mcadele etmede son derece gerekli bir uyarmdan da yoksun kalnm olunur. Bir endienin zerine korkusuzca yrme sreci bir ok nevrozlarda byk bir rol oynar; ama bu srecin gerek anlam her zaman tam olarak kavranm deildir. Szgelii, birok nevrotiklerin baz durumlarda gster mi olduklar saldrganlk, ou zaman gerek bir d manln belirtisi olarak grlmtr; oysa byle bir sal drganlk, gerekte, kendini saldrya uram olarak gr mekten ileri gelen bir basknn etkisiyle, ekingenlik gibi bir zelliin stne korkusuzca yrmekten baka bir ey olmayabilir. Genellikle bir para dmanlk var ol makla birlikte, nevrotik bir insan, gerekten hissetmi olduu saldrganlk eilimini byk lde artrm ola bilir; nk endiesi onu ekingenliini yenmee zorla maktadr. Bu nokta gzden kaacak olursa, korkusuzlu u gerek bir saldrganlk olarak grme tehlikesi vardr. Endieden kurtulmann nc yolu onu uyutur maktr. Bu bilinli olarak ve uyuturma kelimesinin tarh anlam ile alkol ya da uyuturucu maddeler kulla narak yaplabilir. Bununla birlikte, aradaki balantnn ilk bakta kolay kolay seilemedii baka uyuturma yollar da vardr. Bunlardan biri yalnz bana kalmak korkusu yznden sosyal faaliyetlere dalmaktr; bu kor(4) Freud, belirtilerin ortadan kaybolmasnn iyilem enin yeterli bir kant olmadna dikkati ekerek her zaman bu noktaya arlk vermitir.

62;amzn Tedirgin nsan

knun bilineli olarak fark edilmesi ya da yalnzca bilin siz bir tedirginlik olarak hissedilmesi durumu deitir mez. Endieyi uyuturmann baka bir yolu da kendini ie yermektir. almann zorlu bir nitelik kazanmas ve pazar ya da tatil gnlerinde ortaya kan tedirginlik by le bir yola bavurulmu olduunu gsterir. Grlmemi derecede bir uyku ihtiyac da ayn amaca hizmet edebi lir; ne var ki bu durumda uykudan sonra insan kendini pek dinlenmi hissetmez. Son olarak, cinsel faaliyetler de endieden kurtaracak bir gvenlik-kapa roln oy nayabilirler. Zorlu bir nitelik tayan kendi kendini tat minin (masturbation) endieden ileri geldii uzun zaman dan beri bilinmektedir; ayn ey her eit cinsel iliki iin de dorudur. Cinsel faaliyetlere, daha ok, endieyi yattran bir ara olarak bavuran insanlar, ksa bir sre iin bile olsa cinsel igdlerini tatmin etme frsa tn bulamadklar zaman, kendilerini son derece rahatsz ve sinirli hissederler. Endieden kurtulmann drdnc yolu en kkl (ra dical) olandr: Endie yaratabilecek her trl durumdan, dnceden, duygudan kamak. Bu bilinli bir sre ola bilir : Suya dalmaktan ya da daa trmanmaktan korkan bir insann bu gibi hareketlerden kamas gibi. Daha ye rinde bir deyimle syleyecek olursak, bir insan endie nin varln da, endieden kamaa altn da bilin li olarak fark etmi olabilir. Ama endieyi belli belirsiz bir ekilde fark etmi de olabilir ya da hi fark etmeye bilir; tpk bunun gibi, endieden kamak iin yapt faaliyetleri de belli belirsiz bir ekilde fark edebilir ya da hi fark etmeyebilir: Karar vermek, doktora gitmek, mektup yazmak, vb. endie ile ilgili olduunu bilinli olarak fark etmedii konular erteleme gibi bir davran zellii gsterebilir. Ya da yapmay dnd baz ey lerin -bir tartmaya katlmak, memurlarna emir vermek, baka bir insandan ayrlmak gibi- nemsiz olduunu iddia edebilir, yani sbjektif olarak byle olduklarna inanabilir. Ya da baz eyleri yapmaktan holanmadn

amzn Tedirgin nsan |3

iddia edebilir ve buna dayanarak onlar bir yana itebi lir. Bylece, gerekte bir kede kalmaktan ve ilgi uyandramamaktan korktuu iin toplantlara gitmek isteme yen bir gen kz, toplantlardan holanmadna kendini inandrarak bu gibi topluluklardan bsbtn el ekebilir. Bir adm daha atp bu gibi kama mekanizmalarnn kendi kendine iledii bir noktaya varacak olursak, bir inhibition olay ile karlarz, inhibition baz eyleri yapma, hissetme ve dnme yeteneksizliidir; grm olduu fonksiyon da insann bu gibi eyleri yapmas, hissetmesi ve dnmesi halinde ortaya kabilecek olan endieden kamaktr. Bu durumda endie bilin yzeyin de deildir ve inhibition'u bilinli bir aba ile yenme im kn da yoktur. Inhiition'larn en belirli olan, baz fonk siyonlarn histerik bir biimde yitirilmesidir; Hysteria'dan ileri gelen krlk, konuma yeteneinin yitirilmesi ya da bir ayan felce uramas gibi. Cinsel alanda soukluk ve gszlk, bu gibi inhibition'lar dile getirmektedir; ne var ki bu cinsel inhibitionlarn yaps ok karmak olabilir. Dnce alannda dikkatini bir nokta zerinde toplama, birtakm kanlar edinme ve bu kanlarn aa vurma, insanlarla iliki kurma gibi konularda ortaya kan inhibition'lar ok iyi bilinen olaylardr. Inhibition'larn ne derece eitli biimlerde ortaya kan ve ne kadar sk rastlanan bir olay olduunu gs terebilmek amacyla, yalnzca inhibitionlar ard arda s ralamak iin de olsa, birok sayfa ayrmakta yarar var dr. Ne var ki, bu konuda kendi gzlemlerini yeniden gzden geirmesini okuyucuya brakabileceimi dn yorum; nk inhibitionlar bugn ok iyi bilinen bir olay drlar ve tam olarak gelimi olduklar zaman kolayca fark edilebilirler. Bununla birlikte, nhibitionlarn varln fark edebilmek iin gereken n-artlar ksaca gzden geirmek iyi olacaktr. ilk olarak, herhangi bir eyi yapamama gszl nn bilincine varabilmek iin, o eyi yapmay istemi olduumuzu bilinli olarak bilmemiz gerekir. nce birta-

64| amzn Tedirgin nsan

kim hrslarmz olduunu bilmeliyiz k, bu konudaki inhibition'larmz kavrayabilelim. En azndan, ne istediimizi her zaman biliyor muyuz? Kesinlikle hayr! Bir insann bir bildiriyi dinlediini ve bu konuda eletirici dnce leri olduunu varsayalm. Pek az bir inhibition, bu d ncelerini aa vurmaktan ekinmesine yol aacaktr. Daha iddetli bir inhibition, o insan, dncelerini dze ne sokmaktan alkoyacak ve bunun sonucu olarak da bu dnceler ancak tartma bittikten sonra ya da er tesi sabah aklna gelecektir. Ama inhibition o derece iddetli olabilir ki. eletirici dncelerin ortaya kma sna hi imkn vermeyebilir; bu durumda (gerekten bir eletiri yapma ihtiyacnn sz konusu olduunu varsay yorum) sylenmi olan eyleri kr krne kabul etme, hatta onlara hayran olma gibi bir eilim gsterecekte ve herhangi bir inhibitionu olduundan kesinlikle haber siz olacaktr. Baka bir deyile syleyecek olursak, bir inhibition, istekleri ya da itepiieri engelleyecek kadar iddetli olduu zaman, insan byle bir inhibition'u oldu unu fark edemez. Inhibition'un varln bilinli olarak fark etmeyi en gelleyen ikinci etken, bu inhibition'un bir insann haya tnda son derece nemli bir fonksiyon grd durum larda ortaya kar, dolaysyla o insan bunun kanlmaz bir ey olduu noktas zerinde srar eder. Szgelii, herhangi bir yarmal ile ilgili iddetli bir endienin var olmas ve bu endienin her alma denemesinden son ra byk bir yorgunlua yol amas halinde, o insan her hangi bir i yapacak gte olmad noktas zerinde srar edebilir; bu inan onu korumaktadr; oysa inhibitionun varln kabul etmi olsayd, almaya dnmek, bylece kendisine dehet veren endie ile yz yze gel mek zorunda kalacakt. nc bir yol bizi yine kltrel etkenlere gtrmek tedir. Kiisel inhibitionlar kltrel olarak onaylanan inhibition'larla ya da toplum ierisindeki ideolojilerle a ktklar zaman, bunlar bilinli olarak fark etmek imkn

amzn Tedirgin nsan 1 65

szdr. Bir rnek verecek olursak, kadnlara yaklama konusunda iddetli inhibition'lar olan bir hasta, bunun farknda deildi, nk kendi davrann, kltrel olarak benimsenmi olan kadnlarn kutsall dncesinin altnda gryordu. Birinden baz eyler isteme konu sundaki bir inhibition'un temelinde, ekingenliin bir er dem olduu dogmasnn bulunduunu kolayca fark ede biliriz. Politikada, dinde ya da herhangi bir zel ilgi ala nnda geer olan dogmalarla ilgili eletirici bir dnceye kar olan bir inhibition dikkati ekmeyebilir ve biz ce zalandrlma, eletirilme ya da yalnz bana braklma tehlikesi ile ilgili bir endienin varlndan bsbtn ha bersiz olabiliriz. Bununla birlikte, byle bir durum ze rinde herhangi bir yargda bulunabilmek iin, hi phe siz bireysel etkenleri btn ayrntlar ile bilmek zorun dayz. Eletirici dncenin bulunmay her zaman bir inhibitionun varln gerektirmez; genel bir dnce tem belliinden, budalalktan ya da geer olan dogmay ger ekten benimsemi olmaktan da ileri gelmi olabilir. Bu etkenden her biri, inhibition'larn varln fark etme konusundaki yeteneksizlii ve hatta usta bir psika nalistin bile bunlar fark etmede glk ekebilecei ger eini aklayabilir. Ama hepsini fark edebileceimizi ka bul etsek bile, inhibition'larn sklk derecesi konusunda yapacamz tahminler yine de ok dk olacaktr. He nz tam bir inhibition olmamakla birlikte, inhibition olma a doru giden btn tepkileri hesaba katmak zorunda kalacaz. Bu gibi durumlarda ilgili kimse baz eyleri yine de yapabildii halde, bu konulardaki endie, yapt eyler zerinde belli bir etkide bulunmaktadr. lk olarak, endie duyulan bir faaliyete girimek bir gerginlik, yorgunluk ya da tkenme duygusu yaratr. Bir rnek verecek olursak, sokakta dolamak korkusundan kurtulmu olmakla birlikte, bu konuda hi epeyce en diesi olan bir hastamz, pazar gnleri bir gezinti yapt zaman kendini tkenmi hissediyordu. Bu tkenme hali nin bedensel bir zayflktan ileri gelmedii, bu hastam

66|amzn Tedirgin nsan

zn en ufak bir yorgunluk duymakszn en ar ev ileri ni yapabilmi olmasndan aka belli oluyordu. Tken me halini yaratan ey, sokaa kma konusundaki endiesiydi. Endie ona darda dolamak imknn vere cek kadar azalmt, ama hl onu tketecek kadar id detliydi. Genellikle ar almadan ileri geldii sanlan birok glkler, gerekte iten deil, ile ya da i ar kadalar ile ilgili endieden ileri gelmektedir. ikinci olarak, belli bir faaliyetle ilgili endie, bu faali yetin bozulmas gibi bir sonu douracaktr; Emir ver mekle ilgili bir endie sz konusu olduu zaman, emir ler sanki zr dilermi gibi ekingen ve gsz bir e kilde verilecektir. Ata binme endiesi, hayvan ynetememe gibi bir gszle yol aacaktr. Bu durumun bi lincine varma derecesi insandan insana deimektedir. Bir insan duyduu endie yznden grevlerini iyi bir e kilde yerine getiremediini fark etmi olabilir, ya da yal nzca elinden hibir ey gelmedii gibi bir duyguya ka plabilir. nc olarak, bir faaliyetle ilgili endie, bu faaliyet ten zevk duymamz engelleyecektir. Ne var ki, pek az bir endie sz konusu olduu zaman bu doru deildir; tersine, hafif bir endie bize fazladan bir zevk verebilir. Lunaparkta, eimli raylar zerinden hzla kayan ak va gonlara bir para rkerek binmek, onu daha heyecanl bir hale getirecektir; iddetli bir endie ile binmek ise bir ikence olacaktr. Cinsel ilikilerle ilgili iddetli bir endie, hibir zevk duymama gibi bir sonu yaratacak ve insan bu endieyi bilinli olarak fark etmeyecek olur sa. cinsel ilikilerin hibir anlam olmad duygusuna kaplacaktr. Bu son nokta okuyucuya biraz kark gelebilir; n k biraz nce, holanmama duygusunun endieden ka ma arac olarak kullanlabileceini sylemitim; imdi ise, holanmama duygusunun endienin bir sonucu ola bileceini sylyorum. Gerekte her iki ifade de doru

amzn Tedirgin tnsam|67

dur. Holanmama duygusu hem endienin sonucu olabi lir, hem de endieden kama arac olarak rol oynayabi lir. Bu nokta, ruhsal olaylar anlamada karmza kan glklerin kk bir rneidir. Ruhsal olaylar karmak trlar; i ie girmilerdir: ok sayda karlkl etkiden olu mu karmak olaylar gz nnde bulundurmak zorun da olduumuzu kabul etmedike, psikoloji alannda lerle memiz mmkn deildir. Kendimizi endieye kar nasl savunabileceimiz noktas zerinde durmamzn amac, mmkn olan b tn savunma mekanizmalarnn tam bir tablosunu ver mek deildir. Gerekten de, endienin ortaya kmasn nleyecek daha kkl yollarn neler olduunu biraz son ra greceiz. imdilik btn amacm, bir insann farkn da olduundan daha ok endiesi olabilecei ya da hi fark etmedii halde endieli olabilecei gibi bir ifadenin doruluunu gstermee almak ve ayn zamanda, arka snda endienin gizlenmi olabilecei baz ortak nokta lara dikkati ekmektir. Bylece, ksaca sylemek gerekirse, endie kalp arpnls ve yorgunluk gibi bedensel rahatszlk duygular nn arkasna saklanm olabilir; akla uygun ya da yerin de imi gibi grnen birok korkularla gizlenmi olabi lir; bizi iki imee ya da eitli elencelere dalmaa gtren gizli bir g olarak rol oynayabilir. Baz eyleri yapamama ya da baz eylerden zevk alamama gibi bir yeteneksizliin nedeni olarak ou zaman endie ile kar laacaz ve inhibition'larn arkasndaki itici g ola rak da her zaman endie kacaktr karmza. Daha sonra tartacamz nedenlerle, bizim kltr mz. bu kltr ierisinde yaayan insanlarda epeyce bir endie yaratmaktadr. Bu bakmdan, yukarda sz konu su ettiim savunma mekanizmalarndan birine ya da b rne hemen herkeste rastlanabilir. Bir insan ne derece nevrotikse, kiilii de o derece bu gibi mekanizmalarla kaplanm ve belirlenmitir; ayn zamanda gcne kuvve

68jammn Tedirgin usan

tine, dnme ve kavrama yeteneklerine ya da grm olduu eitim derecesine gre pekla yapabilecei hal de yapamad ya da yapmay gze alamad eylerin says da o kadar oktur. Nevrozlar ne kadar iddetli ise, hemen gze arpan ya da glkle fark edilen inhibition'lar da o kadar oktur5.

(5) H, Schultz-Hencke, Einfuehrung in die Psychoanalyse'de Luecken dedii eylerin, yani nevrotiklerin kiiliklerin de ve hayatlarnda karmza kan boluklarn (ya da gediklerin) byk nemi zerinde zellikle durmutur.

IV. BLM

E N D E

VE D M A N L IK

Korku ile endie arasndaki farklar incelerken, ilk nce, endienin daha ok sbjektif bir etkeni ie kar tran bir korku olduunu grmtk. imdi bu sbjektif etkenin ne olduunu aklamaa alalm. Bir nsann endieli olduu zamanki yaantlar ile ie balayalm. Karsnda kendini tam bir aresizlik ie risinde grd gl ve kanlmaz bir tehlikenin var olduunu hissetmektedir. Endienin grnleri ne olur sa olsun - ister kuruntulu bir kanser korjcusu, isterse yldrmla ilgili bir endie, yksek yerlere kma korkusu ya da bunlara benzer bir korku olsun - bu iki etken her zaman karmza kmaktadr: Son derece gl bir teh likenin var olduu duygusu ile bu tehlike karsndaki aresizlik. Bazen insann karsnda kendini aresizlik ierisinde grd tehlikeli gcn dtan geldii hisse dilir: Yldrm, kanser, eitli kazalar, vb. Bazan tehlike insann dizginleyemedii kendi itepilerinden gelebilir: Elinde olmayarak kendini yksek bir yerden atma ya da birini baklama korkusu gibi. Bazan da tehlike bsb tn belirsiz, ne olduu anlalamyan, kavranlamyan bir ey olabilir: ou zaman bir endie nbetinde olduu gibi. Bununla birlikte, bu duygular yalnzca endienin ayrt edici nitelii deildirler; gerekten byk bir tehli kenin ve bu tehlike karsndaki gerek bir aresizliin

70 amzn Tedirgin insan

sz konusu olduu durumlarda da bu gibi duygular o r taya kabilir. Bir deprem srasnda orada bulunan in sanlarn ya da birtakm zalim davranlarla karlaan iki yanda bir ocuun yaantlar ile, imekli gkgrltl bir frtna srasnda endieye kaplan bir kimsenin sbjektif yaants arasnda hibir fark olmadn d nyorum. Korku sz konusu olduu zaman tehlike ger ekten vardr, aresizlik duygusu da gerek bir temele dayanmaktadr; endienin sz konusu olduu durumlarda ise tehlike ruhsal hayatn ierisindeki etkenler tarafn dan oluturulmakta ya da bytlmekte, aresizlik duy gusu da insann kendi tavr ile belirlenmektedir. Bylece, endiedeki sbjektif etkenle ilgili sorun da ha belirgin bir aratrma konusu haline gelmitir: Hemen ortaya kabilecek byk bir tehlikenin var olduu duy gusunu ve bu tehlike karsndaki aresizlii yaratan ruh sal artlar nelerdir? Bir psikoloun ortaya atmas gere ken soru budur. Bedendeki baz kimyasal deiikliklerin insanda bir haz duygusu ya da uyku hali yaratmas na sl psikolojik bir sorun deilse, baka birtakm kimyasal deiikliklerin endie duygusuna ve endie ile birlikte giden fizik belirtilere yol amas da psikolojik bir sorun deildir. ou zaman baka sorunlarda olduu gibi, endie sorununun zm konusunda da hangi ynde hareket edeceimizi bize yine Freud gstermitir. Freud'un, en diedeki sbjektif etkenin kendi igdsel itkilerimizde bu lunduunu ortaya koyan temel buluu bu konuda bize k tutmutur.; baka bir deyimle, endieyle beklenen teh likeyi ve bu tehlike karsndaki aresizlik duygusunu yaratan ey kendi itepilerimizin patlayc gcdr. Bu blmn sonunda Freud'un grleri zerinde daha ay rntl bir biimde duracam ve benim ulam olduum sonularn Freud'unkilerden ne bakmdan ayrlm oldu unu da gstermee alacam. Herhangi bir itepi yeterince zorlu ve iddetli oldu u ve bu itepinin ortaya kmas ya da gereklemesi

amzn Tedirgin tnsan|71

son derece nemli olan baka menfaatlere ve ihtiyala ra zarar verdii zaman, genellikle her itepide endie yaratma gc vardr. Sert ve kesin cinsel yasaklarn bu lunduu alarda, szgelii Kralie Victoria'nn anda cinsel itepilere kendini kapp koyuvermek ou zaman gerek bir tehlike ile kar karya kalmak demekti. Ev lenmemi bir gen kz bu ekilde davrand zaman vic dan azab ekmek ya da herkese rezil olmak gibi ger ek bir tehlike ile kar karya bulunuyordu. Kendi ken dini tatmin gibi iddetli bir drtye kaplanlar ise, cinsel organlarnn kesilmesi tehdidi iie ya da korkun beden ve ruh hastalklarna yakalanacaklar eklindeki uyarma larla karlatklar srece, gerek bir tehlike ile kar karya idiler. Baz cinsel sapklklar iin bugn de ayn ey sz konusudur: Cinsel organlarn herkese gs terme itkileri ve ocuklara ynelmi cinsel itepiler gibi. Ne var ki, amzda, normal cinsel itepiler sz konu su olduu srece, tavrmz o derece yumuak bir hal al mtr ki, onlar benimsememiz ve aa vurmamz pek seyrek olarak ciddi bir tehlike yaratmaktadr; bunun iin bugn bu konuda kayg ve endie duymak iin gerek bir neden pek yoktur. Cinsel itepilere kar taknlm olan kltrel tavrn deimesi, deneylerime dayanarak syleyecek olursam, bu itepiierin ancak ok zel durumlarda endienin ar kasndaki dinamik g olmalarnda byk bir rol oynam tr. Bu ifade insana abartlm gibi gelebilir, nk d tan bakld zaman endienin cinsel isteklerle ilgiliymi gibi grndne phe yoktur. Nevrotik kimseler, ou zaman, cinsel ilikilerle ilgili bir endie duyarlar; ya da endie duymalarnn sonucu olarak cinsel alanda inhibition'lar vardr. Bununla birlikte, daha derin bir analiz, endienin temelinde genellikle cinsel itepiierin deil, onlarla birlikte giden dmanca itepiierin -cinsel iliki srasnda, ilikide bulunduu kimseye ac vermek ya da onu kk drmek isteme itepisinin- bulunduunu gstermektedir.

72| amzn Tedirgin nsan

Gerekten de, eitli dmanlk itepileri nevrotik endienin temet kaynan oluturmaktadrlar. Bu ifade nin de yalnzca baz durumlar iin doru olabilecek bir gerein yersiz bir genelletirilmesi olarak grlmesin den korkuyorum. Ama bu sonuca yalnzca dmanlkla endie arasnda dorudan doruya balant olan durum lardan varm deilim. iddetli bir dmanlk itepisinin .gerekletirilmesi benliin amalarna aykr dt za man, byle bir itepinin dorudan doruya endieye yol aabilecei ok iyi bilinmektedir. Burada bir rnek ver mek yararl olacaktr. F. ok bal olduu Mary adnda bir gen kzla dalarda yrye kmtr. Ama nasl ol musa olmu kskanl uyand iin ona iddetle ve kendini kaybedecek kadar fkelenmitir. Gen kzla bir likte bir uurumun kenarndan geerken iddetli bir endi e nbetine tutulmu, soluu daralm, kalbi hzl hz atmaa balamtr; nk bilinli olarak gen kz uu ruma itme itepisini duyduunu hissetmitir. Bu gibi en dielerin yaps cinsel kaynaklardan gelen endielerin ya psnn ayndr: Kendimizi kapp koyuverecek olursak ben lik iin bir felaket olacak zorlu bir itepi... Bununla birlikte, insanlarn byk ounluunda dmanlkla nevrotik endie arasnda dorudan doruya bir neden-sonu ilikisi aka grlmemektedir. Bu ba kmdan, amzdaki nevrozlarda dmanca itepilerin endie yaratan temel psikolojik etken olduunu niin ne srdm aklayabilmek iin, imdi bu dmanln bask altna alnmasndan* doan psikolojik sonular zerinde biraz ayrntl bir biimde durmamz gerekiyor.
(*) Bask altna alma deyimini, birey ya da toplumca ka bul edilmi kurallarla uzlaamayan birtakm isteklerin, itepilerin, duygularn, vb. psikolojik olaylarn bilin y zeyine kmasn engelleyen ya da onlar bilindna iten otomatik bir ruhsal sre olan repression kelim e sinin karl olarak kullandm. Bireyin bu sreten bi linli olarak haberi yoktur; ama bilindmda kalan bu

amzn Tedirgin nsanj73'

Dmanln bask altna alnmas, sanki her ey yo lunda imi gibi bir durumun ortaya kmas ve bylece mcadele etmek zorunda olduumuz ya da hi deilse mcadele etmek istediimiz bir srada mcadeleden ka mamz demektir. Bu bakmdan, byle bir basknn ilk ka nlmaz sonucu, bir aresizlik duygusu yaratmas, ya da daha doru bir deyimle, nceden var olan aresizlik duy gusunu glendirmesidir. Bir insann menfaatleri gerek ten inendii zaman dmanlk bask altna alnacak olursa, baka insanlar onu istedikleri gibi kullanabile ceklerdir. Kimyager Cnin bana gelenler her gn karmza kan byle bir durumu dile getirmektedir. C'nin, ar almasnn sonucu olarak bir sinir yorgunluu geirdi i sanlyordu. Son derece yetenekli ve haris bir insand C., ama haris olduunun farknda deildi. Burada zerin de durmayacamz baz nedenlerle harislik abalarn bask altna almt, dolaysyla alakgnll bir tavr ta knmt. Byk bir kimya firmasnn laboratuvarna gir dii zaman ayn firmada alan baka biri, C'den yaa daha byk ve mevkice daha yksek olan G. onu kana d altna almt ve ona her trl dostluu gstermiti. C ise bakalarnn sevgisine baml olmas, teden- beri eletirici bir gzlem yapamayacak kadar ekingen olma s, kendi harisliini fark etmeme, dolaysyla bakalar nn harisliini de grememe gibi birtakm kiisel etken lerle bu dostluu seve seve kabul etmi ve aslnda G'nin kendi mevkiini ve mesleini dnmekten baka bir ey yapmadn grememitir. Bir seferinde, ama belli belir siz olarak u nokta dikkatini ekmitir: Gerekleebile cek bir bulula ilgili olarak G., sanki kendi fikriym i gi bi, gerekte C.nin olan bir fikri -C.'nin arkadaa bir konuma srasnda daha nce ona am olduu bir fik ri- ne srmtr. C. bir an iin belli belirsiz bir gven
psikolojik olaylar kiilii etkileyen dinam ik gler ola rak rol oynamakladrlar. (evirenin notu.)

74|am zn Tedirgin nsan

sizlik duymu, ama kendi harislii kendi ierisinde b yk bir dmanlk duygusunu harekete getirdii iin yal nzca bu dmanl hemen bask altna almakla kalma m, ayn zamanda hakl olarak duyduu gvensizlii ve eletiri duygusunu da bask altna almtr. Bu yzden G.nin kendisinin en iyi dostu olduuna inanmakta de vam etmitir. Bunun sonucu olarak G. onu baz aratr malarn srdrmekten vazgeirdii zaman, o G.nin ver dii tlerin gerek anlamn fark edememitir. G., ger ekte C.'nin yapm olabilecei bir buluu gerekletir dii zaman da, yalnzca G.nin kendisinden daha yete nekli ve akll olduunu dnmtr ve bu derece par lak bir dostu olduu iin kendini mutlu hissetmitir. By lece, gvensizliini ve fkesini bask altna almakla C. temel konularda G.'nin kendisinin dostu deil dman olduunu grememitir. G.'nin kendisini sevdii yanlg sna saplanp kald iin, kendi menfaatlerini savunmak tan ve bu uurda mcadele etmekten vazgemitir. Ken disi iin ok nemli olan bir menfaatinin inenmi oldu unu bile fark edememi, bunun sonucu olarak da hak kn korumak iin mcadele edecek yerde, G.nin kendi zayflndan yararlanmasna frsat vermitir. Bask altna alnarak yenilebilen korkular, ayn za manda, dmanlk duygusunu bilinli bir denetim altnda tutmakla da yenilebilir. Ama dmanlk duygularnn de netim altnda m tutulaca yoksa bask altna m alna ca bir seme konusu deildir; nk bask, tepkiye benzeyen bir sretir. Herhangi bir zel durumda insann dmanca duygular beslediini fark etmesi katlanlmaz olduu zaman ortaya kar. Byle bir durumda hi p hesiz bilinli bir denetim sz konusu deildir. Dmanca duygularn bilincine varmann katlanlmaz bir ey olma snn temel nedenleri, bir insann dmanlk duygusu bes ledii kimseye ayn zamanda sevgi ve ihtiya da duya bilmesi; haset, bakasna sahip olma ya da sahip kma gibi dmanlk yaratan nedenleri grmek istememesi; ya da insann bir bakasna kar duyduu dmanl kabul

amzn Tedirgin insan 17

etmesinin rktc bir ey olabilmesidir. Bu gibi durum larda arabuk gvenlik salayacak en ksa yol bask dr. Bask sayesinde insan rkten dmanlk duygular .bilin alanndan kmakta ya da bilin alanna gireme mektedir. Bu cmleyi baka bir deyimle bir kere daha tekrar etmek istiyorum, nk o kadar basit olduu hal de seyrek olarak anlalan psikanalitik ifadelerden biri dir bu: Dmanlk duygusu bask altna alnd zaman, o kimsenin dmanca duygular besledii konusunda en ufak bir fikri bile yoktur. u var ki, gvenlie ulamann en ksa yolu her za man en salam, en gvenilir olan deildir. Bask sreci ile, dmanlk duygusu -ya da dinamik niteliini belirt mek iin burada fke terimini kullanmamz daha iyi olacak- bilin alanndan itilmi, ama yok edilmemitir. Kiilik btnnden ayrld ve bu yzden denetlenemez hale geldii iin fkrmak iin frsat kollayan son dere ce paliayc bir duyguya dnmtr ve boalmak iste mektedir. Bask altna alnm bir duygunun patlayc ni telii son derece gldr. nk kiilik btnnden ay rlm olmas yznden daha byk, ou zaman akla hayale smayacak kadar byk boyutlara ulamtr. Bir insan dmanca duygular beslediini fark ettii srece dmanln gelimesi ynden snrlandrlm olur. lk olarak, belli bir d urumun gz nnde bulundurul mas, o insana, bir dmana ya da dman sanlan biri ne kar ne yapabileceini ve ne yapamyacan gste rir. kincisi, eer bu insann duyduu fke ayn zamanda hayran olduu, sevdii ya da ihtiya duyduu birine kar otaya kyorsa, bu fke erge o insann duygularnn tm ile birleecek, yani btnleecektir. Son olarak, bir insann yaplmas gereken eylerle yaplmamas gereken eyler konusundaki duygusu belli bir aamaya ulam olduu zaman, kiilii ne olursa olsun, bu do o insann dmanlk itepilerini snrlayacaktr. fke bask altna alnacak olursa, dmanl bu e kilde snrlamak imkn ortadan kalkm demektir; bunun

76| amzm Tedirgin nsan

sonucu olarak da dmanlk duygular iten ve dtan konulmu olan snrlar -yalnzca hayal dnyasnda da olsa- amaktadrlar. Yukarda szn ettiim kimyager, itepilerine gre davranm olsayd, bakalarna G.'nin onun arkadaln nasl ktye kullandn sylemek is teyecek, ya da stlerine G.'nin kendi fikrini aldn ya da kendisini bu fikri gelitirmekten alakoyduunu ak lamaa alacakt. Oysa duyduu fkeyi bask altna ald iin, bu fke, byk bir olaslkla ryalarnda dile geldii ekilde, C.'nin kiilik btnnden ayrlm ve yay gnlamtr. Byk bir olaslkla ryalarnda u ya da bu gibi bir sembolik cinayet ileme eilimini gsterecek, ya da bakalar utan verici bir yenilgiye urarken kendisi herkesin hayran olduu bir dhi olacaktr. Bask altna alnm olan dmanlk duygusu, kiilik btnnden tmyle ayrlm olduu iin, d kaynaklar dan beslenerek zamanla daha da glenecektir. Szge lii, eer yksek dereceden bir memur, kendisiyle konu up danmakszn birtakm ilere girimi olan efine kar fke duyup da hibir ikyette bulunmakszn bu fkeyi bask altna alacak olursa, efi hi phesiz onun fikrini almadan hareket etmee devam edecek, bu yz den hi durmadan yeni yeni fkeler ortaya kacaktr1 . Dmanln bask altna alnmasnn baka bir sonu cu. bir insann kendi ierisinde patlamaa son derece hazr, ama denetim altna alamad bir duygunun var ol duunu sezmi olmasdr. Bunun sonular zerinde tartmaa girmeden nce, akla gelen bir soruyu dikkate almamz gerekiyor. Bir duygunun ya da bir itepinin bas

t) F. Kuenke), Einfuchrung in die Charakterkunde adl


almasnda, nevrotik tavrn evrede bir tepki yaratt na, buna karlk bu tepkinin de nevrotik tavr artr dna, dolaysyla ilgili kimsenin kendini gitgide daha ok tutsak hissettiine ve kurtulmasnn gitgide daha gletiine dikkati ekmitir. Kuenkel, bu olaya Teufelskreis (byl ember ya da ksr-dng) adm ver mektedir.

amzn Tedirgin insan |77

k altna alnmas, tanm gereince, insann bu duygu ve itepinin varln arlk fark etmemesi gibi bir sonu ya ratmaktadr; yle ki, insan bakasna kar dmanca duygular beslediini bilineli olarak bilmemektedir. O hal de nasl oluyor da, biraz nce belirtmi olduum gibi, kendi ierisinde bask altna alnm bir duygunun var o l duunu sezdiini syleyebiliyorum? Bu sorunun ceva b, bilin alan ile biiind alan arasnda kesin bir ay rm yaplamamasnda, H. S. Sullivan'n bir konferansnda belirtmi olduu gibi, eitli bilin dzeylerinin var olma snda aranmaldr. Bask altna alnm olan itepi hi etkili olmakla kalmaz -Freud'un temel bulularndan biri de budur- ayn zamanda, bilincin daha derin katlarnda insan onun varln fark eder. Mmkn olduu kadar basit deyimlerle syleyecek olursak, kendimizi bsbtn aldatanlayz; gerekte, kendimizi sandmzdan ok da ha iyi gzleyebiliriz; tpk bakalarn da genellikle san dmzdan ok daha iyi gzleyebildiimiz gibi; bir insan hakknda edindiimiz ilk izlenimin doruluu bunu gs terir. Ne var ki. gzlemlerimizi fark etmemek iin nemli nedenlerimiz olabilir. Tekrar tekrar birtakm aklamalara girimemek iin, iimizde oiup bitenleri, tam bir bilinci ne varmakszn fark ettiimizi kastettiim zaman sez mek deyimini kullanacam. Dmanlk duygusunun bask altna alnmasndan ile ri gelen bu sonular -dmanln ve bunun baka birta km menfaatler iin ortaya karabilecei tehlikelerin bir hayli ok olmas halinde- endie yaratabilirler. Belirsiz endie halleri bu ekilde ortaya kabilir. Bununla birlik te, ou zaman bu sre bu noktada durmaz; nk in san kendi iinden gelen ve kendi menfaatini ve gvenli ini tehdit eden tehlikeli bir duygudan kurtulmak iin zorlu bir ihtiya duyar. Tepkiye benzeyen ikinci bir s re ie karr: nsan, dmanlk itepilerini d dnya ya yanstr. Dmanlk duygusunun bask altna aln d sans ikinci bir sanya yol aar: nsan, ykc i tepilerin kendisinden deil, dardaki birinden ya da bir

78amzn Tedirgin nsan

eyden geldiini sanr. Mantksal olarak, kendi d manca itepilerini, bu itepilerin ynelmi olduu kimse ye yanstr. Bunun sonucu olarak da o kimse insann g znde korkun boyutlara ular: bu bir bakma ilgili kii nin bask altna alm olduu itepilerindeki acmasz nitelii o kimseye de yanstm olmasndan, bir bakma da herhangi bir tehlike karsndaki gllk derecesinin yalnzca gerek artlara deil, ayn zamanda o artlar karsnda taknlan tavra da bal olmasndan ileri gelir. nsan ne kadar zayf ve aresizse, tehlike de o derece byk grnr5 . Yanstma mekanizmas, ikinci derecede fonksiyonu ile. ayn zamanda kendini hakl gstermek ihtiyacn da karlar. Aldatmak, almak, smrmek, kk drmek isteyen o deildir; tersine, bakalar ona bu ekilde dav ranmak istemektedir. Kocasn mahvetmek iin duyduu kendi itepilerini bilinli olarak fark etmeyen ve sbjek tif ynden kendini son derece sadk bir e olarak gren bir kadn, bu mekanizmadan tr, kocasn kendine ezi yet etmek isteyen bir zalim olarak grebilir. Yanstma sreci ayn amaca hizmet eden baka bir srele desteklenebilir ya da desteklenmeyebilir: Bir mi silleme korkusu, bask altna alnm ictepiyle birlikte gi debilir. Bu durumda bakalarn incitmek, aldatmok, kan drmak isteyen bir insan, bakalarnn da kendisine ayn ekilde davranacaklarndan korkabilir. Misilleme korkusu ne derece insan tabiatna kk salm genel bir ayrt edi ci niteliktir? lkel su ve ceza yaantlarna ne derece baldr? Ne derece kiisel bir alma itkisine dayan
(2) Erich Fromm, M illetleraras Sosyal Aratrma Enstit snden Max Horkheimer in derledii Auloritaet und Fam ilie adl eserde, bi tehlike karsnda tepki olarak gs terdiimiz endienin, bu tehlikenin gerek byklne zorunlu olarak bal olmadn aka belirtmitir. Biaresizlik ve pasiflik tavr gelitirm i olan bir insan, ol duka kk bir tehlike karsnda bile endie ile tepki de bulunacaktr.

amzn Tedirgin nsan'79

maktadr? Bu sorular tmyle bir yana brakyorum. Yal nz u noktay kesinlikle belirtmek isterim ki, bu korku nevrotik kimselerin ruhunda byk bir rol oynamaktadr. Dmanlk duygularnn bask altna alnmasndan ile ri gelen bu sreler endie duygusuna yol aarlar. Ger ekten de, bask tp tpna endienin ayrt edici nitelii olan bir durum yaratr: Dtan geldii hissedilen gl bir tehlike karsndaki aresizlik ya da eli kolu bal ol ma duygusu. Endienin gelime safhalar genellikle basit olmaklabirlikte, uygulamada, endieye yol aan artlar anlamak ou zaman gtr. Sorunu daha karmak bir hale ge tiren etkenlerden biri, bask altna alnm dmanlk itepilerinin ou zaman ilgili kimseye deil de baka bir objeye yanstlm olmasdr. Bir rnek verecek olursak. Freudun vaka analizlerinden birinde. kk Hans'ta, ana-baba ile ilgili olacak yerde beyaz atlarla ilgili bir en dienin ortaya ktn gryoruz3. Baka konularda ok akl banda olan bir kadn hastamz, kocasna kar duyduu dmanl bask altna aldktan sonra birden bire beton yzme havuzunda srngen hayvanlarn bu lunduundan endie eder hale gelmitir. yie grnyor ki, endie, mikroplardan tutun da yldrma varncaya ka dar her eye ynelebilmektedir. Endieyi bu ekilde ilgili kimseden koparma eiliminin nedenleri olduka aktr. Endie gerekten ana ya da babayla, kocayla, dostlardan biriyle ya da buna benzer bir yakn ilikinin sz konusu olduu bir kimseyle ilgili olduu zaman, dmanlk duy gusunun kabul edilmesi otoriteye, sevgiye, deer verme ye dayanan bir ballkla uzlaamayacaktr. Bu gibi du rumlarda dmanlk duygusu bsbtn inkr edilmekte dir. nsan kendi iindeki dmanlk duygusunu bask al tna almakla, herhangi bir dmanca duygu beslemi ol duunu inkr etmekte ve bask altna ald bu dman lk duygusunu yldrma yanstmakla, teki kiinin besie(3) Sigmund Freud, Collected Papers, Cilt 3.

Sjamzm Tedirgin nsan

dii dmanlk duygusunu da inkr etmi olmaktadr. Mutlu bir evlilik izlenimini uyandran yanlglarn ou bu eit bir kendini aldatmadan baka bir ey deildir. Dmanlk duygusunun bask altna alnmasnn ka nlmaz olarak endieye yol amas, bu endienin her zaman aka ortaya km olmas anlamna gelmez. Daha nce tartma konusu ettiimiz ya da daha ileride zerinde duracamz baz mekanizmalarla endie o an iin bir yana itilebilir. Bu durumda bulunan bir kimse, a r bir uyku ihtiyac duymak ya da iki imek gibi yollar la kendini endieden koruyabilir. Dmanlk duygusunun bask altna alnmasndan doan endie ok eitli biimlerde ortaya kabilir. B tn bunlar daha iyi anlayabilmek iin eitli imknlar bir ema halinde gstermek istiyorum. A: Tehlikenin insann kendi itepilerinden geldii hissedilmektedir. B: Tehlikenin dardan geldii hissedilmektedir. Dmanlk duygusunun bask altna alnmasnn so nular bakmndan A grubu dorudan doruya bask mekanizmasnn sonucu olduu halde, B grubu bir yan stma mekanizmasn gerektirmektedir. Gerek A gerek se B gruplarn iki alt-gruba ayrmak mmkndr. I: Tehlikenin insann kendisine ynelmi olduu his sedilmektedir. il: Tehlikenin bakalarna ynelmi olduu hissedil mektedir. Demek ki belli bal drt grup endie ile karlayo ruz: A. i: Tehlikenin insann kendi itepilerinden geldii ve kendisine ynelmi olduu hissedilmektedir. Bu grup ta dmanlk duygusu, ikinci dereceden bir sre olmak zere, insann kendi benliine ynelmitir; bu sre ze rinde daha sonra duracaz. rnek: Elinde olmayarak kendini yksek yerlerden atma korkusu.

amzn Tedirgin nsan 81

A. II: Tehlikenin insann kendi itepilerinden geldii ve bakalarna ynelmi olduu hissedilmektedir. rnek: Elinde olmayarak bakalarn bakla yarala ma korkusu. B. I: Tehlikenin dardan geldii ve insann kendisi ni ilgilendirdii hissedilmektedir. rnek: Yldrm korkusu. B. II: Tehlikenin dardan geldii ve bakalarn ilgi lendirdii hissedilmektedir. Bu grupta dmanlk duygu su d dnyaya yanstlmtr ve gerek dmanlk objesi olduu gibi kalmtr. rnek: Ar derecede kaygl bir annenin, ocuklar n tehdit eden tehlikelerle ilgili endiesi. Byle bir snflamann deerinin snrl olduunu sy lemee gerek yok. Bu snflama, sorunu hemen ele alma bakmndan yararl olabilir; ama btn olaslklar kapsayamaz. Szgelii, A tipinden bir endie ierisinde bu lunan kimselerin bask altna alm olduklar dmanlk duygularn hibir zaman baka bir insana ya da objeye yanstmam olduklar gibi bir sonu karmamaldr; ol sa olsa byle bir zel endiede yanstma olaynn bulun mad sonucu karlabilir. Dmanlk duygusu ile endie arasndaki iliki yal nzca dmanln endieye yol amas ile kalmaz. Ayn sre tersine de evrilebilir: nsann bir tehlike ile kar karya bulunduu duygusundan ileri geldii zaman en die de kolayca bir dmanlk duygusu yaratabilir. Bu durumda, dmanlk duygusu bir savunma mekanizmas ve tehlikeye kar gsterilen bir tepki olarak rol oynar. Bu adan grld zaman endienin, ayn ekilde sal drgan davranlara yol aan korkudan hibir fark yok tur. Tehlikeye kar gsterilen bir tepki olarak ortaya kan dmanlk duygusu da, bask altna alnd zaman, endie yaratabilir ve bylece srekli bir dn ortaya kar. Dmanlk duygusu ile endie arasndaki bu kar lkl etki -birinin hi durmadan tekini yaratmas ve g lendirmesi- nevrozlarda niin bu derece amansz bir d

82|amzn Tedirgin nsan

manlk duygusuna rastlandn anlamamz mmkn k lar4. Bu karlkl etki, ayn zamanda, iddetli nevrozla rn, katlanlmas gc olan birtakm d artlar olmad halde ou zaman niin gittike ktletiinin temel ne denidir. Endienin mi yoksa dmanlk duygusunun mu temel etken olduunun nemi yoktur; bir nevrozun dina miini anlamak iin son derece nemli olan nokta endie ite dmanlk duygusunun zlmez bir biimde birbirine bal olmas ya da i ie gemi bulunmasdr. Freud, endie ile ilgili olarak birbiri arkasndan iki gr ne srmtr. Birincisi, ksaca syleyecek olur sak, endienin itepiierin bask altna alnmasndan ileri geldiidir. Burada itepi deyince yalnzca cinsel itepi anlalm ve yalnzca fizyolojik bir yorumlama yaplm tr; nk bu gr, cinsel enerjinin boalmasnn engel lenmesi halinde, bedende endieye dnen fizik bir ger ginlik olaca inancna dayanmaktadr. kinci gre g re ise, endie -ya da Freudun deyimi ile nevrotik endiefarkna varlmas ya da gerekletirilmesi bir d tehlike yaratacak itepilerden korkmaktan ileri gelmektedir5. Psikolojik olan bu ikinci yorumlama, yalnzca cinsel itepileri deil, saldrganlk itepisini de kapsamaktadr. Bu ikinci yorumlamada Freud, itepiierin bask altna aln mas ve alnmamas ile deil de, yalnzca, gereklemele ri halinde bir d tehlike yaratabilecek itepiierin yol a t korku ile ilgilenmektedir. Benim grm, endienin tam olarak anlalabilme si iin Freud'un bu iki grnn bir btn haline geti rilecek biimde birletirilmesi gerektii inancna dayan maktadr. Bylece, birinci endie kavramn salt fizyolo jik anlamndan syrarak onu ikinci kavramla birletirdim.
(4) Dmanlk duygusunun endie ile daha da iddetlendii durumlarda, Freud'un lm igds ile ilgili kuramn da yapm olduu gibi, ykc itkiler iin zel bir biyo lojik kaynak aramak gerekmiyecektir. (5) Freud, New Introductory Lectures, Anxiety and Instinc tual Life, s. 120.

amzn Tedirgin Insaru|83

Endie genellikle ictepilerimizden duyulan korkudan ok. bask altna alnm olan ictepilerimizden duyulan korku dan ileri gelir. Bana yle geliyor ki, Freud'un ilk kavra mndan -her ne kadar b kavram ince bir psikolojik gz leme dayanyorsa da- gerektii ekilde yararlanmam ol masnn nedeni, herhangi bir itepisini bask altna alm olan bir kimsede ruhsal bakmdan ne gibi deiiklikler ol duu gibi psikolojik bir soru ortaya atacak yerde, bu kavram fizyolojik olrak yorumlam olmasdr. Fred'la olan ikinci uyumazlm kuramsal ynden pek nemli olmamakla birlikte, uygulama bakmndan ok nemlidir. Gereklemesi bir d tehlikenin ortaya kma sna yol ococak her itepinin endie yaratabilecei konu sunda Freudun grn tmyle kabul ediyorum. Hic phesiz bu eit itepiler arasnda cinsel itepiler de bulunabilir; ama ancak cinsel igdlere konulmu olan sk bir bireysel ya da toplumsal yasan onlar tehlikeli bir hale getirmesi halinde4. Sorun byle bir gr a sndan grld zaman, cinsel itepilerin yaratt endi enin sklk derecesi, geni lde, cinsellik karsnda taknlm olan kltrel tavra bal olacaktr. Yalnz ba na ele alnd zaman cinselliin zel bir endie kay na olduunu sanmyorum. Ama dmanlk duygusunun ya da daha yerinde bir deyimle bask altna alnm olan dmanca itepilerin zel bir endie kayna olduuna inanyorum. Bu dncemi basit ve gnlk deyimlerle u ekilde belirtmek isterim: Endie ya da endienin belir tileri nerede karmza karsa, aklma hemen u soru lar gelir: Hangi duyarl noktaya dokunulmutur da bunun sonucu olarak dmanlk duygusu ortaya kmtr ve bu dmanlk duygusunun bask altna alnmasn gerektiren artlar nelerdir? Deneylerim bana, bu ynde yaplacak
(6) Belki de Samuel Butler'n Erewhon'da anlatt gibi, her trl bedensel rahatszln iddetle cezalandrld bir toplumda, hasta olmaya ynelik bir itepi endie ya ratabilirdi.

84famzn Tedirgin nsan

bir aratrmann endie konusunda ou zaman yeterli bir fikir verdiini gstermitir. Freudla uyuamadm nc nokta, Freudun en dienin yalnzca ocuklukta olutuu ile ilgili varsaym dr: Freud'a gre endie doumla birlikte balamakta ve cinsel organn kesilmesi korkusuna dnmektedir; da ha sonraki yalarda ortaya kan endie ise ocukiuk safhasnda kalm olan tepkilerden ileri gelmektedir. Nevrotik olarak nitelediimiz kimselerin tehlike kar snda takndklar tavrlar bakmndan ocukluk safhasn-, da kaldklarna ve endie yaratan eski durumlardan ken dilerini kurtaramadklarna hi phe yoktur7 . Bu yorumlamann kapsad unsurlar teker teker ele alalm. Freud, ocukken endie ile tepkide bulunmaa zellikle yatkn olduumuzu ne srmektedir. Tartma konusu edilemiyecek bir gerektir bu ve bu olay akla yabilecek salam ve anlalabilir nedenler vardr: ocuk, kendisine sknt ya da znt veren olaylar karsnda aresiz ve gsz bir durumdadr. Gerekten de, karak ter nevrozlarnda endienin her zaman ilk ocuklukta olutuu grlmektedir, ya da hi deilse benim temel endie dediim eyin kkleri bu dnemde olumaktadr. Bununla birlikte, Freud, ayrca, yetikinlerdeki nevrozlar da karmza kan endienin, balangta endie yarat m olan o ilk durumlara bal olduuna inanmaktadr. Bu demektir ki, szgelii, yetikin bir erkek, deiik bir biimde de olsa, cinsel organnn kesilmesinden o c u k luk anda duyduu ayn korkuyu duyacaktr. ocuka bir endie tepkisinin, gereken artlarn var olmas hafin de. daha sonraki hayatta eski ekliyle ortaya kabildii seyrek vakolann bulunduuna phe yoktur8. Ama ge
(7) Freud, New Introductory Lectures, Anxiety, and Ins tinctual Life, s. 123. (8) J. H. Schultz, Neurose, Lebensnot, Aerztliche adl ese rinde bu eit bir vakadan sz etmektedir. Bir memur sk sk i deitirmektedir, nk ba 2i stler onda en -

amzn Tedirgin nsami85

nellikle karmza kan ey ayn olgunun tekrar deil gelimesidir. Analiz srecinin bize, bir nevrozun nasl ge litii konusunda olduka tam bir bilgi verdii durumlar da, ilk endieden balayarak yetikinlerdeki zelliklere ka dar giden srekli bir tepki zinciri ile karlaabiliriz. Bu bakmdan, daha sonraki endiede, baka unsurlarn ya nnda, ocuklukta var olan zel atmalarla belirlenmi unsurlar da bulunabilir. Ama btnyle ele alnd za man, endie, ocukluktaki tepkinin ayn deildir. Onu byle grmek ayr iki eyi birbirine kartrmak, yalnzca ocuklukta balam olan bir tavr ocuka bir tavr san mak gibi bir yanlgya dmek demektir. ocuktaki endi eyi yetikinlere zg bir tavrn vaktinden nce ortaya kmas olarak grmek nasl doru deilse, yetikinler deki endieyi ocuka bir tepki olarak grmek de ayn ekilde doru deildir.

die uyandrmaktadr. Psikanaliz sreci, yalnzca bir e it sakal olan stlerin onu fkelendirdiini gstermi tir. Bu vakada, hastann gsterdii tepkinin, kendisi nin yalarnda bulunduu srada babasnn fkeyle annesinin zerine yrm olduu zaman gstermi ol duu tepkinin ayn olduu grlmtr.

V. BLM

N E V R O Z L A R IN T E M E L Y A P ISI
Bir endie o gn iin var olan atmal bir durumla tam olarak aklanabilir. Bununla birlikte, bir karakter nevrozunda endie yaratan bir durumla karlatmz zaman, bu zel durumda dmanlk duygusunun niin or taya ktn ve niin bask altna alndn aklayabil mek iin, hep daha nceden var olan endieleri gz nn de bulundurmak, zorundayz. O zaman bu ilk endienin de daha nceden var olan bir dmanlk duygusunun sonucu olduunu grrz ve bu byle srp gider. B tn bunlarn nasl balam olduunu anlayabilmek iin ocukluk gnlerine dnmemiz gerekir'. Bu nokta, ocukluk yaantlar zerinde durduum seyrek durumlardan biri olacaktr. ocukluk gnlerine psikanattik literatrde allagelenden daha az bavur mu olmam, ocukluk yaantlarna psikanaliz alannda alan teki yazarlardan daha az nem vermi olmak tan deil, bu kitapta nevrotik bir kiilie yol acan birey sel yaantlardan ok, nevrotik kiiliin bugnk yaps zerinde durmu olmamdan ileri gelmektedir. ok sayda nevrotik kiinin ocukluk hikyelerini in celediim zaman, hepsinde, eitli bileimlerde ortaya
(1) Burada ocukluk gnlerine kadar inmenin tedavi iin ne derece gerekli olduu noktas zerinde durmaya cam.

amzn Tedirgin tnsan.j87

kabilen u ayrt edici niteliklerle belirlenmi bir evre ile karlatm: En byk ktlk, her zaman iin, gerek bir sev ginin bulunmam olmasdr. ocuk, sevildiini ve isten diini ta iinden hissettii srece, birdenbire memeden kesme, ara sra dvme, ya da cinsel yaantlar gibi ou zaman traumatic (ocukta heyecan oku yaratan bir durum) olarak grlen olaylara olduka dayanabilmekte dir. Bir ocuun, kendisine gerek bir sevgi gsterilip gsterilmediini ta derinden hissettiini ve sahte gste rilerle aldatlamyacan sylemee gerek yok. ocuun yeterince sevgi grmemesinin temel nedeni, ana-babaiarn, kendi nevrozlar yznden sevgi gsterme yetene inden yoksun olmalardr. Deneylerimde ou zaman gerek bir sevgi yokluunun baka bir eyin maskesi al tnda gizlendiini ve ana-babalarn ocuun menfaatin den baka bir ey dnmediklerini iddia ettiklerini gr dm. Eitim alannda yaygn olan eitli grler, ideal bir annenin her eyini ocuuna feda eden bir tavr ta knm olmas ya da onun zerine titremesi, ocuun da ha sonraki hayatnda byk bir gvensizlik duymasna yol aan temellerin atlmasna elverili bir ortam yarat mada birinci derecede rol oynayan temel etkenlerdir. Ayrca, ana-babalarda, ocukta dmanlk duygusu uyandrmaktan baka bir ie yaramayan eitli tavrlar ve hareketlerle de karlayoruz: teki ocuklarn ter cih etme, haksz yere azarlama, ar martmakla ocu u hor grerek bir yana itme arasnda bocalama gibi nceden kestirilemeyen davranlarda bulunma; verilen szleri tutmama; ve btn bunlardan daha az nemli ol mayan bir etken olarak ana-babann ocuun ihtiyalar karsnda taknm olduklar tavr: ocuun ihtiyalarn zaman zaman gz nnde bulundurmamaktan tutun da. en hakl isteklerini hi durmadan engellemee -kurduu arkadalklar bozmaa, kiisel grleriyle alay etmee, sanata, spora ya da mekanie duyduu ilgileri krma a- kadar giden, ksaca, istemeksizin de olsa ocuun

88|amzm Tedirgin nsan

iradesini krma gibi bir sonu yaratan bir tavr takipmi olmak. Psikanalitik literatrde ocukta dmanca duygular uyandran etkenler arasnda en ok ocuun isteklerinin engellenmesi, zellikle cinsel isteklerinin engellenmesi ve kskanlk zerinde durulmutur. ocuktaki dmanlk duygular, bir dereceye kadar, genellikle zevklere, zel likle ocuun cinsel hayatna -cinsellik konusunda duydu u tecessse, ocuun kendi kendini tatmin etmesine ya da baka ocuklarla cinsel oyunlar oynamasna- kar ta knlm olan yasaklayc bir kltrel tavrdan ileri gelmi olabilir. Ama engelleme hi phesiz bakaldrma ile be lirlenmi dmanca bir tavrn tek kayna deildir. Gz lemler, ocuklarn da tpk yetikinler gibi, birtakm ya saklarn hakl, yerinde, zorunlu ya da yararl olduunu hissettikleri srece birok eyden yoksun kalmaa raz olduklarn su gtrmez bir ekilde ortaya koymutur. Szgelii, temizlik eitimi konusunda ana-babalar gerek siz bir srar gstermedikleri ve cocuun bu konudaki yanl davranlarn hemen gze arpmayan ya da apak bir zalimlikle dzeltmedikleri srece, ocuk bu eitimi bir bask olarak hissetmez. Ayn ekilde, bir ocuk ge nellikle sevildiini hissettii ve cezay hakkettiini, ken disini yalnzca incitmek ya da kk drmek iin ceza landrmadklarn hissettii srece, ara sra cezalandrl maa da pek aldr etmez. Engellemenin kendi bana bir dmanlk duygusu yaratp yaratmyacana karar vermek gtr; nk ocuu birok eylerden yoksun brakacak yasaklar koyan bir evrede, genellikle, d manlk duygusuna yol aan baka etkenlere de bol bol rastlanmaktadr. Gerekte, nemli olan ey, engelleme lerden ok, bu engellemelerin nasl konulmu olduu dur. Bu nokta zerinde srarla durmamn nedeni, engelle melerin tehlikesine bu derece nem vermek yznden birok ona-babalarn Freud'dan daha ileri giderek, ocu

amzn Tedirgin Insan!89

a zarar verebilir endiesiyle her trl mdahaleden ka nm olmalardr. Kskanla gelince, yetikinlerde olduu gibi ocuk larda da korkun bir kine yol aabildiine phe yoktur. Kardeler arasndaki kskanln2 ya da ana-babadan birini kskanmann nevrotik ocuklarda oynad rolden ve bu tavrn daha sonraki hayatta da srp gidebilecek etkisinden phe edilemez. Bununla birlikte, bu kskan l yaratan artlar tartma konusu edilebilir. Kardeleraras yarmada ve Oedipus kompleksinde* karmza kan kskanlk tepkilerine zorunlu olarak her ocukta rastlanr m, yoksa bu tepkilerin ortaya kmas belirli artlara m baldr? Freud'un Oedipus kompleksi ile ilgili gzlemleri nev rotik kimseler zerinde olmutur. Freud, bu gzlemlerine dayanarak, ana ya da baba iie ilgili ar kskanlk tep kilerinin korku duygusu yaratacak kadar ykc bir etki de bulunduu; karakter gelimesi ve kiisel ilikiler ze rinde de srekli ve bozucu bir etkide bulunabilecei so nucunu karmtr. amzn nevrotik kiilerinde sk sk bu olayla karlat iin, bunu evrensel bir olay olarak grmtr. Freud, yalnzca nevrozlarn ekirdeinde Oedi pus kompleksinin bulunduunu kabul etmekle kalmam,
(2) David Levy, Hostility Patterns in Sibling Rivalry Ex periments, American Journal of Orthopsychiatry, Cilt 6 (1936). (*) Oedipus kompleksi bir erkek ocuun annesine duydu u sevgi, ballk ve sahip kma istei ile, bu yzden babasna kar duyduu nefret ve kskanlk duygula rndan oluan, bunun sonucu olarak da ocukta su luluk duygusuna ve heyecan atm asna yol aan ve b yk lde bilind olan bir kompleksdir. Oedipus kompleksinin kz ocuklarda rastlanan ekli, babaya kar duyulan ballk yznden anneden duyulan nef retten olum akta ve psikanalitik literatrde seyrek ola rak Elektra kompleksi deyimi ile tanmlanmaktadr. (evirenin notu.)

901 amzn Tedirgin nsan

ayn zamanda baka kltrlerdeki karmak olaylar da bu temele dayanarak aklamaa almtr3 . pheli olan, ite bu genelletirmedir. Bizim kltrmz ierisin de kardeler-aras ilikilerde olduu kadar ana-babalarla ocuklar arasndaki ilikilerde de baz kskanlk tepki leri kolayca ortaya kabilir; insanlarn birbiriyle ok sk fk olduu her grupta bu gibi tepkilere rastlanabilir. Ama ykc ve srekli kskanlk tepkilerinin -kardeler-aras yarma ve Oedipus kompleksi deyince anladmz ey budur- baka kltrler bir yana, bizim kltrmzde bile Freud'un sand kadar yaygn olduu tartma konusu edilebilir. Kskanlk tepkileri genellikle insanlarn gster mi olduu tepkilerdir, ama bir ocuun yetimi olduu ortam ierisinde suni olarak yaratlmlardr. Hangi etkenlerin kskanla yol at sorununu, da ha ileride nevrotik kskanln genel sonular zerinde durduumuz zaman ayrntl olarak ele alacaz. Burada yalnzca sevgi yokluu ile yarmann kskanlk yaratan etkenler olduunu belirtmekle yetineceiz. Ayrca, daha nce sz konusu etmi olduumuz trden bir ortam ya ratan ana-babalarn genellikle kendi hayatlarndan honut olmadklarn, duygusal ve cinsel ilikilerinin tat min edici olmadn, bu yzden ocuklarn kendi sevgi lerinin objesi haline getirme eilimini gsterdiklerini de gz nnde bulundurmak zorundayz. Bu gibi ana-babalar sevgi ihtiyalarn ocuklarnda tatmin ederler. Gs termi olduklar sevginin her zaman cinsel bir renge b rnm olmas gerekmez; ama ne olursa olsun heyecani unsurlarla doludur. ocuun ana-babas ile olan ilikile rindeki gizli cinsel unsurlarn ileride iddetli bir bozukluk yaratacak kadar gl olduklarn sanmyorum. En azn dan unu syleyebilirim: Grdm btn vakalarda, kor ku ya da sevgi ile ocuu bu tutkulu ballklara zorla iten, bunun sonucu olarak da Freud'un sz konusu etti-

(3) Freud, Totem and Taboo.

amzn Tedirgin nsanjSl

i sahip kma* ve kskanlk gibi olaylara yol aan ana-babalar hep nevrotik ana-babalardri. Aileye ya da ailedeki baz kimselere kar taknlan dmanca bir tavrn bir ocuun gelimesi iin zararl olduuna inanmzdr. ocuk nevrotik ana-babalarn davranlarna kar sava amak zorunda kald sre ce, byle bir tavr hi phesiz zararldr. Bununla bir likte, kar koymak iin akla uygun nedenler olduu za man, ocuun karakter gelimesi bakmndan ortaya kan tehlike, kar koyma gereini duymak ya da aka kar koymak deil, kar koyma isteini bask altna a l maktan ileri gelir. Eletirilerin, kar koyma isteklerinin, sulamalarn bask altna alnmasndan doan birok teh likeler vardr ve bu tehlikelerden biri, ocuun btn su u kendi zerine alma eilimini gstermesi ve kendini se vilmeye lyk grmemesidir. Bu durumun yaratt sonu lar zerinde daha sonra duracaz. Bizi burada ilgilendi ren tehlike, bask altna alnm olan dmanlk duygu
(?) Sahip kma deyimini, bir eyi ya da bir kimseyi ba kas ile paylam ak istememeyi, ona kesin olarak sahip olmay ya da ona sz geirmeyi dile getiren possessiveness kelim esinin karl olarak kullandm. (evire nin notu.) (4) Freud'un Oedipus kompleksi kavram ile uyumayan ge nel bir gr asna dayanan bu dnceler, Oedipus kompleksinin biyolojik bir olay deil, kltrel olarak artlandrlm bir olay olarak grlmesini gerektirir. Bu gr noktas, birok yazarlar tarafndan -M alinows ki, Boehm, Fromm, Reich- tartld iin, ben burada yalnzca kendi kltrmz ierisinde Oedipus komplek sini yaratabilecek olan etkenlere dikkati ekm ekle yeti neceim: Cinsler-aras atmal ilikiler yznden evli liin ahenkli olmamas; ana-babalarm snrsz bir oto riter gce sahip olmalar: bir ocuk iin her trl cin sel boalmann yasaklanmas; bir ocuu hep ocuk ola rak grme ve duygusal ynden ana-babaya baml kl ma ya da onu yalnz bana brakma eilimleri.

92|ami7.n Tedirgin nsan

sunun endie yaratabilecei ve daha nce zerinde dur mu olduumuz gelimeye yol aabileceidir. Byle bir ortam ierisinde byyen bir ocuun, d manlk duygusunu niin bask altna almas gerektiini aklayan ve eitli bileimler ve derecelerde etkili olan birok nedenler vardr: aresizlik duygusu, korku, sevgi, ve sululuk duygusu gibi. Bir ocuun aresizlii ve gszl ou zaman yalnzca biyolojik bir olgu olarak grlmtr. ocuk -fizik ynden yetikinlerden daha zayf ve daha deney siz olmas yznden- uzun yllar boyunca ihtiyalarnn gereklemesi iin gerekten evresine baml olmakla birlikte, sorunun biyolojik grnne yine de gerektiin den ok nem verilmitir. Hayatn ilk iki- ylndan son ra daha ok biyolojik olan bir bamllktan, ocuun ru hunu, dncesini ve manevi hayatn kuatan bir bam lla doru belirli bir deiiklik olmaktadr. Bu bamllk, ocuk ilk yetikinlik yllarna varncaya kadar ve kendi hayatn kendisi ynetebilecek bir olgunlua eriinceye kadar srmektedir. Bununla birlikte, ocuklarn ana-babalarna baml olma dereceleri arasnda byk birey sel farklar vardr. Her ey ana-babalarn ocuklarnn ei timinde gtm olduklar amaca baldr: ocuklarnn gl, cesur, bamsz olmasn ve her eit durumun al tndan kalkabilecek ekilde yetimesini mi istemektedir ler? Yoksa onu korumak, itaatli bir hale getirmek, haya t anlamasna frsat vermemek, ksaca yirmi yana ka dar, hatta daha ileri yalara kadar onu bir ocuk olarak grmek eilimini mi gstermektedirler? Elverili olmayan artlar altnda yetien ocuklardaki aresizlik ve gsz lk duygusu korkutma, bebekmi gibi davranma, ocuk ta duygusal bir bamllk yaratma ya da onu byle bir bamllk ierisinde tutma gibi yollara bavurularak o u zaman sun'i olarak glendirilmektedir. Bir ocuk ne derece aresiz ve gsz bir hale getirilecek olursa, her hangi bir kar koyma ihtiyac duymaa ya da kar koy ma davran gstermee o derece az cesaret edecektir;

amzn Tedirgin insan93

byle bir kar koyma tavrnn ortaya k da o derece gecikecektir. Bu durumda temel duygu -ya da temel il ke- udur: Size ihtiyacm olduu iin dmanlk duygumu bask altna almak zorundaym. Korku ise tehditler, yasaklar ve cezalar ya da ocu un tank olduu kavgalar, fke nbetleri, vb. sahnelerle dorudan doruya yaratlm olabilir; ya da ocuu ha yatn byk tehlikeleri ile -mikroplar, otomobiller, yaban c kimseler, terbiyesiz ocuklar, aaca trmanmak, vb. eyierle- korkutarak dolayl bir ekilde yaratlabilir. Bir ocuk ne kadar rkek bir hale getirilmise, dmanlk duygusunu aa vurmaa, hatta hissetmee o derece az cesaret edecektir. Burada da temel ilke udur: Siz den korktuum iin dmanlk duygumu bask altna al mak zorundaym. Sevgi de dmanlk duygusunun bask altna alnma sn gerektiren baka bir nedendir. Gerek bir sevginin bulunmad durumlarda, genellikle ana-babalarn ocuk larn ne kadar sevdikleri ve kanlarnn son damlasna varncaya kadar onun iin her eyi feda edebilecekleri gibi szlere bol bol yer verilmektedir. zellikle daha n ce rktlm ya da sindirilmi olan bir ocuk, gerek sevginin yerini alan bu szlere saplanp kalabilir ve sz dinlemekle kazanaca mkfat yitirmek korkusu ile bakaldrmaktan korkabilir. Bu gibi durumlarda temel il ke udur: Bana kar gsterilen sevgiyi yitirmekten kork tuum iin dmanlk duygumu bask altna almak zo rundaym. Buraya kadar, ocuun, dmanlk duygusunu u ya da bu ekilde aa vuracak olursa ana-babas ile olan ilikilerinin bozulmasndan korktuu iin onlara kar duyduu dmanl bask altna ald durumlar zerin de durduk. ocuk, dev gibi grd bu gl kiilerin kendisini yzst brakacaklar, gvenliini salayan iyi davranlarndan vazgeecekleri ya da kendisine kar cephe alacaklar gibi apak bir korku ile hareket etmek tedir. Ayrca, bizim kltrmz ierisinde, bir ocuk ge

94jamzn Tedirgin insan

nellikle herhangi bir kar koyma ve dmanlk duygusu besleyecek ya da bu duygusunu aa vuracak olursa kendini sulu hissedecek ekilde yetimektedir; yani ana-babasna fkelenecek ve bu duygusunu aa vura cak olursa, ya da onlarn koyduu kurallar bozacak olur sa kendini aalk ve deersiz bir varlk olarak grme eilimini gsterecek ekilde yetimektedir. Sululuk duy gularna yol aan bu iki neden arasnda sk bir ba var dr. Bir ocuk yasak blgeyi getii iin kendini sulu grecek ekilde yetitii lde, ana-babasna fkelen mek ya da onlar sulamak gibi bir tavr taknmaa ce saret edemiyecektir. Bizim kltrmzde cinsellik sululuk duygularna en elverili alan olarak grnmektedir. Yasaklar ister anlam l bir susma, isterse ackca tehdit etme ve cezalandrma yolu ile konulmu olsun, bir ocuk genellikle yalnzca cinsel tecesss ve faaliyetlerin yasaklanm olduunu hissetmekle kalmaz, ayn zamanda, bu gibi tecesss ve faaliyetlere kaplacak olursa, kendini pis ve aalk bir yaratk olarak grr. Ana-babadan biri ile ilgili cinsel hayaller ve istekler de. genellikle cinsel konulara kar ta knlan yasaklayc tavrn sonucu olarak aa vurulma m olsalar bile, bir ocuun kendini sulu grmesine yol aabilirler. Bu durumda temel ilke udur: Dmanlk duygumu bask altna almam gerek, nk byle bir duy guya kendimi kaptracak olursam kt bir ocuk olurum. Sz konusu edilen etkenlerden her biri, eitli bile imlere girerek, bir ocuu dmanlk duygusunu bask altna almaa gtrebilir ve bunun sonucu olarak da en dieye yol aabilir. Ama ocuklukta duyulan her endie sonunda mut laka bir nevroza yol aar m acaba? Bilgimiz bu soru ya tam bir cevap verecek kadar yeterli deildir. Bence ocukluktaki endie, bir nevrozun geimesi iin zorunlu bir etken olmakla birlikte yeterli deildir. Erken yata bir evre deiiklii ya da endienin etkisini giderebile cek birtakm kart etkiler gibi elverili durumlar, belirli

amzn Tedirgin nsan]95

bir nevrotik gelimeyi nleyebilir. Bununla birlikte, ou zaman rastland gibi, hayat artlar endieyi azaltacak cinsten olmad zaman endie yalnzca srp gitmekle kalmaz, daha sonra greceimiz gibi, zorunlu olarak de rece derece artmaa ve bir nevrozu oluturan btn s releri harekete getirmee doru gider. ocukluktaki endienin daha sonraki gelimesini be lirleyen etkenler konusunda zellikle zerinde durmak is tediim bir nokta var: ocuun gstermi olduu d manlk ve endie tepkileri, yalnzca, ocuu byle bir tavr taknmak zorunda brakan evresi ile mi snrlan mtr? Yoksa btn insanlara kar duyulan bir d manlk ve endieye mi dnmtr? Bu ayrm gz nnde bulundurmak ok nemlidir. Szgelii, bir ocuk efkatli bir bykanneye, anla yl bir retmene, baz iyi arkadalara sahip olacak ka dar ansl ise, bu gibi kimselerle olan yaantlar onun herkesten ktlk beklemek gibi bir tavr taknmasn n leyebilir. Ama bir ocuun aile ierisindeki yaantlar ne derece gse, o ocuun yalnzca ana-babasna ve teki ocuklara kar kin duyma eilimi deil, ayn zaman da herkese kar bir gvensizlik ve nefret duyma eili mi de o derece iddetli olacaktr. Bir ocuk d dnya dan ne derece ayrlmsa ve kendi bana edinebilecei deneylerden ne derece alkonulmusa, byle bir eili min gelimesi de o derece kolaylaacaktr. Son olarak, bir ocuk kendi ailesine kar duyduu hnc ne derece bask altna almsa, szgelii, ana babasnn tavrlarna ayak uydurmusa, endiesini d dnyaya yanstma, by lece dnyann genellikle tehlikeli ve rktc olduu gibi bir kan edinme eilimini gstermee de o derece yatkn olacaktr. Dnya karsnda duyulan bu genel endie de yava yava artabilir ya da geliebilir. Sz konusu ortam ieri sinde bym olan bir ocuk, bakalar ile ilikilerinde onlar kadar girgin ve mcadeleci olmaa cesaret edemIyecektir. stenen bir kimse olduu konusundaki o mutlu

96|amzu Tedirgin nsan

gvenlii yitirecek ve zararsz bir taklmay bile zalimce bir yana itilme ya da istenmeme olarak yorumlayacak tr. Bakalarndan daha kolay incinecek ve krlacak, ken dini savunma gc de bakalarnnkinden daha az ola caktr. Sz konusu ettiim etkenler ve bunlara benzer ba ka etkenler, dman bir dnya ierisinde yalnz ve are siz bir durumda olduunu hissetmekten ileri gelen ve sinsi sinsi artan yaygn bir duygunun ortaya kmasna yol amaktadr, insan iddetle etkileyen eitli uyarm lara kar gsterilen iddetli bireysel tepkiler, karakteri belirleyen bir tavra dnmektedir. Byle bir tavr kendi bana bir nevroza yol amamakla birlikte, belli bir nev rozun u ya da bu gibi bir zamanda ortaya kabilecei elverili bir ortam yaratmaktadr. Bu tavr, nevrozlarda temel bir rol oynad iin onu zel bir deyimle belirt mek istiyorum: Temel endie. Bu temel endie d manlk duygusuna sk skya baldr. Psikanaliz alannda, birbirinden farkl olan birtakm zel endielerle karlatmz iin, yava yava, baka insanlarla olan her trl ilikinin temelinde bu temel en dienin bulunduunu anlyoruz. ze! endieler o gn iin var olan nedenlerle ortaya kt halde, temel endie o gnk durumda herhangi bir zel uyarm olmad za man bile srp gitmektedir. Eer bir nevrozun tm gr n bir milletin politik huzursuzluklar ierisinde bulun duu bir duruma benzetilecek olursa, temel endie ile temel dmanln rejime kar gsterilen temei honut suzluklara ve protestolara benzedii grlecektir. Her iki durumda da hibir d belirti bulunmayabilir ya da belir tiler deiik ekillerde ortaya kabilir; szgelii, bir dev lette kargaalklar, grevler, toplantlar, gsteri yry leri gibi birtakm belirtilere rastlanabilir; psikolojik alan da da eitli endieler eitli belirtiler halinde ortaya kabilir. Endie yaratan zel durum ne olursa olsun en dienin btn grnleri tek bir ortak temelden ileri gel mektedir.

amzn Tedirgin nsan|97

Basit durum nevrozlar nda temel endieye rastlan maz. Bu gibi nevrozlar kiisel ilikileri bozulmam olan insanlarn o gn ierisinde bulunduklar atmal durum lar karsnda gsterdikleri nevrotik tepkilerden olumu lardr. Aada vereceimiz rnek, psikoterapide sk sk karmza kan vakalardan biridir. Krk be yalarnda bir kadn geceleri ok terlediin den, kalp arpntlarndan ve endie hallerinden ikyet etmitir. Herhangi bir organik bozukluk grlmemi ve her ey bu kadnn salnn yerinde olduunu gster mitir. yi kalpli, drst bir kadn olduu izlenimini uyan drmaktadr. Yirmi yl kadar nce, kendisiyle ilgili olmak tan ok, ierisinde bulunduu artlardan ileri gelen ne denler yznden kendisinden yirmi be ya byk bir adamla evlenmitir. Onunla ok mutlu yaamtr, cinsel ynden tatmin olmutur, son derece iyi yetimi o cuu vardr. Ev ilerinde becerikli ve alkandr. Son be-alt yl ierisinde kocas biraz huysuzlan ve cin sel gc azalmtr; ama o bu duruma herhangi bir nev rotik tepki gstermeden katlanabilmitir. Bozukluk yedi ay nce, kendi yanda ho ve ekici bir adamn ona kur yapmas ile balamtr. O zaman yal kocasna kar fke ve hn duymutur; ama yetime eklinden, ruh sal ve sosyal alkanlklarndan ve evlilik ilikilerinin bir ok bakmdan tatmin edici olmasndan ileri gelen ok gl nedenlerden tr bu duygusunu tmyle bask al tna almtr. Birka grme srasnda kendisine yap lan bir parack yardmla bu atmal duruma aka kar durabilmi ve bylece endiesinden kurtulabil mitir. Temel endienin ne derece nemli bir rol oynadn gsterebilmek iin yaplacak en iyi ey, karakter nev rozlarndaki zel tepkileri, yukarda sz konusu edilen basit durum nevrozlarndaki tepkilerle karlatrmaktr. Basit durum nevrozlar, anlalabilir nedenlerden tr, atmal bir durumu bilinli olarak zmeyi baarama yan, yani bir atmann varlna ve yaratm olduu

98jamzn Tedirgin insan

zel duruma katlanamayan, dolaysyla kesin bir karar veremeyen salkl insanlarda karmza kmaktadr, ki tip nevroz arasndaki temel fark, durum nevrozlarnda tedavinin kolayca gerekleebiimesidir. Karakter nevroz larnda ise tedavi byk glklerle yrtlmekte ve bu nun sonucu olarak da uzun bir zaman almaktadr. Bazan hastann iyilemeyi beklemee daha fazla katlanamyaca kadar uzun srmektedir. Durum nevrozlar, te kilerden ok daha kolay bir ekilde giderilebilirler. Du rumun anlalmasn salayabilecek bir tartma ou za man yalnzca hastaln belirtilerini gidermekle kalmaz, ayn zamanda nedenlere kadar inen bir tedavi imkn da salar. Baz durumlarda byle bir tedavi, bir evre de iiklii ile salanabilir5. Bylece, durum nevrozlarnda atmal durumla nev rotik tepki arasnda dengeli bir iliki olduu izlenimini edindiimiz halde, karakter nevrozlarnda byle bir ili kiye rastlyamyoruz. Temel endienin var olmas yzn den en kk bir harekete getirici olay, daha sonra ay rntl olarak greceimiz gibi, en iddetli tepkilere yol aabilmektedir. Endie ve endieye kar bavurulan savunma me kanizmalar ok eitli olduu ve insandan insana de itii halde, temel endie, yalnzca yaygnlk ve iddet derecesi bakmndan deimekle birlikte, hepsinde az ok ayndr. Bu temel endie kabataslak yle tanm lanabilir: Kendisini ktye kullanmak, aldatmak, kk drmek iin frsat kollayan, stne saldrmaa, ihanet etmee, haset etmee hazr olan bir evre ierisinde kendi kkln, nemsizliini, aresizliini, yalnzl n ve tehlikelerle kuatlm olduunu hissetmekten ileri gelen bir duygu. Hastalarmdan biri o anda iinden gelerek izdii bir resimde bu duygusunu u ekilde be lirtmee almtr: Kendisi zayf, gsz, plak bir
(5) Bu gibi durumlarda psikanalize ihtiya olmad gibi, tavsiye edilm esi de uygun olmayacaktr.

amzn Tedirgin tnsan|99

bebek olarak resmin ortasnda yer almaktadr; evresi ise insan ya da hayvan biiminde, her an kendisine sal drmaa hazr olan birtakm tehlikeli canavarlarla dolu dur. Psikozlarda hasta ou zaman bu tip bir endienin varln olduka bilinli bir ekilde fark eder. Parano yak hastalarda bu endie yalnzca bir-iki kiiyle ilgilidir. izofrenik hastalar ise kendilerini kuatan dnyada her an ortaya kabilecek bir dmanln iddetle farknda drlar; yle ki bu gibi hastalar kendilerine kar gsteri len dosta bir davrann bile dmanlk tohumlan ta dn sanma eilimini gsterirler. Nevrozlarda ise temel endienin ve temel dman lk duygularnn seyrek olarak farkna varlmaktadr; hi deilse endienin hayatn tm iin olan anlam ve ne mi fark edilememektedir. Hastalarmdan biri kendisini ryasnda, zerine basmasnlar diye bir delie snmak zorunda kalan bir fare gibi grd -ve byiece gerek hayatta ne ekilde hareket etmi olduunu tam olarak a a vurduu- halde, gerekten herkesten korktuu konu sunda en ufak bir fikri bile yoktu ve bana endienin ne olduunu bilmediini sylemiti. Herkese kar gsteri len temel gvensizlik, insanlarn genellikle ho olduu gi bi yzeyde kalan bir dnce ile gizlenebilir ve baka insanlarla rastgele kurulmu iyi ilikilerle birlikte gide bilir; herkese kar duyulan derin bir nefret, hayran ol maya hazr olma gibi bir tavrla gizlenebilir. Temel endie baka insanlarla ilgili olmakla birlikte, bu kiisel niteliinden bsbtn syrlabilir ve yldrm dan, politik olaylardan, mikroplardan, kazalardan, kon serve yiyeceklerden korkma ya da kt bir alnyazs ol duunu sanma gibi bir duyguya dnebilir. Usta bir gz lemci iin bu tavrlarn temelinde bulunan eyi grmek g deildir; ama nevrotik bir kimsenin, bu endiesinin gerekte mikroplar, vb. ile ilgili olmayp insanlarla ilgili olduunu ve insanlara kar duymu olduu fkenin de endie yaratabilecek baz gerek durumlara kar gste

lOOjamzn Tedirgin insan

rilen hakl ve yerinde bir tepki olmayp -ya da yalnzca byle bir tepki olmayp- baka insanlara kar gsterilen temel bir dmanlk ve gvensizlikten ileri geldiini anla yabilmesi iin her zaman uzun bir psikanalitik alma ya ihtiya duyulmaktadr. Temel endienin nevrozlarda ne gibi olaylara yol a t konusu zerinde durmadan nce, belki de birok oku yucunun aklna gelebilecek bir soru zerinde tartmamz gerekecek: nsanlar karsnda gsterilen ve nevrozlarn nemli bir unsuru olan bu temel endie ve dmanlk tavr, belki de daha az iddetli olmakla birlikte, hepimiz de gizli gizli var olan normal bir tavr deil midir? Bu soruya cevap aramak, iki gr noktasn birbirinden ayrmay gerektirir. Eer normal kelimesi insann genel bir tavr anla mnda kullanlyorsa, bu durumda temel endienin gerek ten de Alman dilinde felsefi ve dini bir terim olarak kul lanlan Angst der Kreatur (Yaratn Endiesi) deyiminin normal bir karl olduu sylenebilir. Bu deyimin anla m, hepimizin lm, hastalk, yallk, tabii afetler, poli tik olaylar, kazalar gibi bizden daha gl olan kuvvet ler karsnda gerekten gsz ve aresiz bir durumda bulunduumuzdur. Bunu ilk olarak ocukluumuzun g szl ierisinde fark ederiz, ama bu bilgi hayatmz boyunca srp gider. Kreatur'un (Yaratn) bu endiesin de daha byk gler karsnda duyulan aresizlik ve gszlk duygusu temel endiedekinin ayndr; u var ki bu glere kar dmanlk duymay gerektirmez. Normal kelimesi yalnzca kendi kltrmz iin normal olan eyi belirtecek ekilde kullanld zaman unlar syleyebiliriz: Bizim kltrmz ierisinde yaa yan bir insan, hayat ar bir gvenlik ierisinde gemediyse eer, olgunluk safhasna eritike genellikle insan lar karsnda daha ihtiyatl olmay, onlara pek gvenmemeyi, insanlarn hareketlerinin drst ve ak olacak yer de ou zaman korkaklk ve kiisel karlarla belirlendi ini deneyleriyle renmi olacaktr. Drst bir insansa,

amzn Tedirgin insanllOl

kendini de bu ekilde grecektir,- yoksa btn bu nitelik leri bakalarnda ok daha belirgin bir ekilde grme ei limini gsterecektir. Ksaca, temel endieye ok benze yen bir tavr taknacaktr. Bununla birlikte, arada baz farklar vardr: Sal yerinde olan olgun bir insan, bu insani zayflklar karsnda kendini gsz ve aresiz bir durumda hissetmiyecektir; temel nevrotik tavrda kar mza kan, hibir ayrm yapmakszn herkese kar ay n tavr taknma gibi bir zellie de burada rastlanmyacaktr. Byle bir insan baz kimselere gerek bir dostluk gsterme ve onlara gvenme yeteneini olduka koru yabilecektir. Belki de aradaki farklar u gerekle ak lanabilir: Sal yerinde olan bir insan ac deneylerini, onlar br btn ierisinde yerli yerine yerletirebilecek bir yata edinmi olduu halde, nevrotik insan bu gibi deneylerini onlara egemen olamyacak bir ada edinmi tir ve gszlnn ve aresizliinin sonucu olarak da onlar karsnda endie ile tepkide bulunmutur. Temel endie, bir insann kendine ve bakalarna kar taknm olduu tavr belirli bir ekilde etkilemek tedir. Kendi zayfln anlamaktan ileri gelen bir duygu ile birlikte gittii iin katlanlmas daha da g olan manevi bir yalnzla yol amaktadr. Bir insann kendine olan gvenini ta derinden sarsmaktadr. Bakalarna g venme istei iJe, onlara kar duyulan derin bir gvensiz lik ve dmanlktan tr bu istei gerekletirme im knszl arasnda ortaya kabilecek bir atmann to humlarn tamaktadr. Bir insann kendi zayfl yzn den her trl sorumluluu bakalarna ykleme isteini, bakalar tarafndan baklmak ve korunmak isteini ifade etmekle birlikte, temel dmanlk duygusundan tr bu istei gerekletirme imknn vermeyen byk, ok b yk bir gvensizlii dile getirmektedir. Ve bunun dei mez sonucu da, o insann en byk gcn gvenlie ulamak iin harcamak zorunda kalmasdr. Endie ne derece katlanlmaz bir hal alnsa, bu en dieye kar bavurulan savunma mekanizmolar da is

102;amzn Tedirgin insan

ter istemez o derece tam ve ayrntl bir ekil almtr. Bi zim kltrmzde, bir insann kendini endieden koruma a almak iin bavurduu belli bal drt yol vardr: Kendini sevdirmee almak; itaat etmek ya da boyun emek; gl olmak; dnyadan elini eteini ekmek. ilk olarak, bakalar tarafndan sevilmek, endieye kar gl bir savunma arac olarak rol oynamaktadr. Burada temel ilke udur: Beni severseniz, bana ktlk etmezsiniz. kincisi, itaat etmek ya da boyun emek, belirli kim seler ya da kurumlarla ilgili olmak bakmndan iki ana blme ayrlabilir: Kalplam geleneksel grlere, her hangi bir dinin kurallarna ya da gl bir kiinin istek lerine boyun emek gibi. Bu kurallara boyun emek ve bu istekleri yerine getirmek her trl davran belirle yen itici bir g olarak rol oynayacaktr. Byle bir tavr iyi bir insan olmak zorunu duymak eklinde ortaya kabilir, ama iyi kelimesinden ne anlald kurallara ya da isteklere gre deiir. Boyun eme tavr herhangi bir kii ya da kurumla il gili olmad zaman daha genel bir ekil alabilir: Herke sin mmkn oian her tri isteini yerine getirmee a lmak, fke ve honutsuzluk uyandrabilecek her trl eyden kanmak. Bu gibi durumlarda insan kendi istek lerinin hepsini bask altna almakta, bakalarn eletir me yeteneini de bask altna almaktadr; hibir ekilde kendini savunmakszn bakalarnn kendini ktye kul lanmasna frsat vermekte ve hibir ayrm gzetmeksi zin herkese yardm etmee hazr olmaktadr. Bazan in sanlar kendi hareketlerinin temelinde bulunan endieyi fark etmekle birlikte, genellikle bundan bsbtn haber sizdirler ve yalnzca bakalarn dnmek ve kendini bakalarna feda etmek gibi, kendi isteklerinden tmy le vazgemee kadar varan bir ideale bal kaldklar iin bu ekilde hareket ettiklerine kesinlikle inanmaktadrlar. Boyun eme davrannn zel ve genel ekillerinin hep

amzn Tedirgin nsan|103

sinde var olan temel ilke udur: Boyun eersem, kimse bana bir ktlk edemez. Boyun eme tavr ayn zamanda bakalar tarafndan sevilme yolu ile gvenlie ulama amacna da hizmet edebilir. Bir insann hayattaki gvenlik duygusu yalnzca bakalar tarafndan sevilmee bal olacak kadar nem li bir hal ald zaman, o insan her ne pahasna olursa olsun sevilmek ister ve bu da genellikle bakalarnn is teklerini yerine getirmek anlamna gelir. Ne var ki, byle bir insan ou zaman u ya da bu ekilde sevildiine inanma gcn gsteremez; bu durumda boyun eme tavr bakalarnn sevgisini kazanmaa deil de, korunma ya, himaye edilmee doru ynelir. Ancak mutlak ekilde itaat ettikleri ve boyun edikleri zaman gvenlik duygusu na ulaabilen insanlar vardr. Bu gibi kimselerde endie o derece iddetli, sevildiine inanmama duygusu ise o kadar gddr ki, sevgi yolu bsbtn kapanmtr. Temel endieden korunmak iin bavurulan nc yol gl olmaya almaktr: Gerek bir g ya da ba ar kazanmak, mal-mlk sahibi olmak ya da zengin ol mak, hayranlk uyandrmak, entelektel bir stnlk ka zanmak gibi... Bu durumda temel ilke udur: Gl olur sam, kimse bana bir ktlk edemez. Drdnc korunma yolu her eyden elini eteini ek mektir. Bundan nce belirtilmi olan korunma mekaniz malarnn zellii dnya ile ekimek, d dnya ile u ya da bu ekilde baa kmaa almak isteidir. Ama insan dnyadan elini eteini ekmekle de kendini koru yabilir. Bu ise bir le ya da tam bir inzivaya ekilmek anlamna gelmez; bir insann maddi ve manevi ihtiyala rn etkileyen baka insanlardan bsbtn ayr ve bam sz olmas demektir. Maddi ihtiyalarla ilgili bamszla, mal-mlk ve para sahibi olmakla ulalabilir. Bu eit bir zengin olma itkisi, insan yalnzca gl olmak ve bakalarn etkilemek amac ile zengin olmaa gtren itici gten bsbtn farkldr; mal-mlk ve parann sa lam olduu yarar da her iki durumda ayn ekilde bir

KMjamzm Tedirgin nsan

birinden farkldr. Mal-mlk ve parann yalnzca bamsz lk amac ile toplanm olduu durumlarda, endie, genel likle biriktirilm i olan eylerden zevk almay engelleye cek kadar iddetlidir ve biricik ama her tri kt ola sla kar gvenlik ierisinde bulunmak olduu iin bi riktirilen her ey cimrice saklanmaktadr. Ayn amaca (maddi ihtiyalar bakmndan bakalarndan bamsz o l ma amacna) hizmet eden baka bir ara da kendi ihti yalarn en alt dzeye indirmektir. Manevi ihtiyalarla ilgili bamszlk, incinmemek ve hayal krklna uramamak iin duygusal ynden insan lardan kopmaa almak eklinde ortaya kabilir. Bu ise insann duygusal ihtiyalarnn nne set ekmesi demektir. Byle bir kopmay dile getiren davranlardan biri, genellikle aydn evrelerde rastlanan, hibir eyi ciddiye almama, hatta kendini de ciddiye almama tavr dr. Kendini ciddiye almbmak, kendine nem vermemek le kartrlmamaldr. Gerekte bu iki tavr birbiriyle e limektedir. Her eyden elini eteini ekme mekanizmas ile bo yun eme ve itaat etme tavr arasnda bir benzerlik var dr; Her ikisi de insann kendi isteklerinden vazgemesi demektir. Ama ikinci durumda bu vazgeme kendini g venlik ierisinde hissedebilmek iin bakalarnn istekle rine boyun eme ve iyi bir insan olma gibi bir ama gtt halde, birinci grupta iyi bir insan olmak dn cesi hibir rol oynamamaktadr ve vazgemenin amac yalnzca bakalarndan bamsz olmaktr. Burada temel ilke udur: Her eyden elimi eteimi ekersem, kimse bana bir ktlk edemez. Temel endieden kurtulmak iin gsterilen bu eit li abalarn nevrozlarda oynad roln nemini kavraya bilmek iin, bu gibi mekanizmalarn potansiyel iddetini anlamak gerekir. Zevk duymak ve mutlu olmak isteini gerekletirmek iin deil de, gvenlik ihtiyacn karla mak iin harekete geirilmi mekanizmalardr bunlar. Ama bu, bu gibi abalarn igdlere bal itkilerden hi

amzn Tedirgin nsam |l05

de daha az gl ve daha az iddetli olduklar anlamna gelmez. Deneylerimiz bize, szgelii, haris olma aba snn etkisinin cinsel bir itepi kadar, hatta ondan da gl olabileceini gstermitir. Bu drt mekanizmadan her bii, yalnzca ve daha ok ona bavurulduu zaman -byle bir tek ynl dav ran genellikle bir btn olarak kiiliin zayflamas ile sonulanm olsa bile- ulamak istenen gvenlii sala mada etkili olabilir; yeter ki insann ierisinde bulunduu hayat artlar, atmalara yo! amakszn bu mekaniz maya bavurma imknn verebilsin. Szgelii, kadnlar dan aileye ya da kocaya itaat etmeyi ve geleneksel ka lplara uymay isteyen bir kltr ierisinde boyun eme davrann benimsemi olan bir kadn huzura kavuabi lir ve ikinci dereceden baz tatm inler duyabilir. Gl ol mak, malm-mlkn ve servetini artrmak iin srekli bir aba gsteren bir kral da, ayn ekilde gvenlie ve baarl bir hayata ulaabilir. Ne var ki. iin dorusu, ke sinlikle tek bir amacn peinden koulduu zaman genel likle istenilen amaca ulamak mmkn olamyacaktr, nk ne srlen istekler o derece ar ve o derece bakalarn hesaba katmayacak ekildedir ki, ister iste mez evre ile birtakm atmalar yaratacaktr. Cou za man, iddetli bir temel endieden kurtulabilmek iin tek bir yola deil de, birok yollara birden bavurulmaktadr. Ama bu yollar da birbiriyle uzlaamamaktadr. Bylece nevrotik bir insan, ayn zamanda hem herkese sz ge irmek, hem de herkes tarafndan sevilmek iin zorlu bir istek duyabilir; hem bakalarna boyun emek, hem de kendi iradesini onlara kabul ettirmek isteyebilir; hem in sanlardan uzaklamak, hem de onlardan sevgi grmek iin iddetli bir istek duyabilir, ite zlmesi hibir e kilde mmkn olmayan bu atmalar ou zaman nev rozlarn dinamik ekirdeini oluturmaktadrlar. Birbiriyle en fazla atan iki aba, kendini sevdirme abas ile gl olma abasdr. Bunun iin bundan son

lOeJamzm Tedirgin tnsam

raki blmlerde bu abalar zerinde ayrntl bir ekilde duracam. Belirtmi olduum ekli le nevrozlarn yaps, nevroz lar genellikle igdlere bal itkilerle sosyal istekler ya da bu isteklerin sper ego daki yanklar arasndaki bir atmann sonucu olarak gren Freud'un kuramna genellikle kart deildir. Ama ben bireysel abalarla top lumsal bask arasndaki atmann, her nevrozun zorun lu bir art olduunu kabul etmekle birlikte, yeterli oldu unu sanmyorum. Bireysel isteklerle toplumsal gerekler arasndaki atma her zaman nevrozlara yol amaz; ha yattaki gerek snrlamalara, yani isteklerin gerekten frenlenmesine ve engellenmesine, daha genel bir deyim le syleyecek olursak, gerek aclara da yol aabilir. Bir nevroz ancak byle bir atma endie yaratt zaman ve bu endieyi yattrma denemeleri de, ayn derecede zorunlu olmakla birlikte birbiriyle uzlaamayan savunma eilimlerine yol at zaman ortaya kar.

VI. BLM

S E V L M E K N D U Y U L A N N E V R O T K H T Y A
Bizim kltrmzde endieden kurtulmak iin bavu rulan bu drt yolun birok insann hayatnda nemli bir rol oynadna phe yoktur: En byk abalarn sevil mek ve beenilmek iin harcayan ve bu isteklerini ger ekletirebilmek iin her areye bavuranlar; boyun e mek, raz olmak ve kendilerini gsterebilecek hibir dav ranta bulunmamak gibi bir eilim gsterenler; baar kazanmak, gl olmak, mal-mlk ve para edinmek iin aba harcayanlar; insanlardan kopmak, onlardan uzak lamak ve bamsz olmak eilimini gsterenler... Bunun la birlikte, bu abalarn temel endieye kar bir korunma arac olduklarn ne srmekte hakl olup olmadm so rulabilir. Btn bunlar normal insan davranlarnn sn rn amayan birtakm itkilerin belirtisi deil midirler? By le bir itirazda bulunmann hatal olan yan, soruyu bir iki lem eklinde ortaya atm olmaktr. Gerekte bu iki g r noktas ne birbirleriyle elimektedirler, ne de biri tekini imknsz klmaktadr. Sevilmek istei, boyun e me eilimi, g ve baar kazanma abas ve her ey den elini eteini ekme eilimi eitli bileimlerde hepi mizde vardr ve hibir ekilde bir nevroz belirtisi olmaya bilir. Ayrca, bu eilimlerden biri ya da teki baz kltr lerde daha belirgin bir tavr olabilir; bu ise bt eilimle-

lOSjCagimizm Tedirgin nsan

rin btn insanlar iin normal olarak grlebilecek bir takm imknlar olduu izlenimini uyandrabilir. Sevgi ile iigiii tavrlar, annelerin ocuklarna gsterdikleri ilgi ve bakm, bakalarnn isteklerine boyun eme gibi eilimler, Margaret Meadin gstermi olduu gibi, Arapesh klt rnn belirgin zelliidir. Olduka iddetli bir ekilde or taya kan saygnlk (prestij) kazanma cabas, Ruth Benedict'in gstermi olduu gibi, Kwakiutl'larda yaygn olan bir davran biimidir. Dnyadan elini eteini ek me eilimi ise Buda dininin en belirli zelliidir. Bu itkilerin normal karakterini inkr etmek istemiyo rum; ama hepsinin belli bir endieye kar gvenlie ula abilmek iin bir ara olarak kullanlabileceklerini; ayr ca. byle bir koruyucu fonksiyon kazanmakla nitel bir de iiklie uradklarn, bambaka bir ekle girdiklerini sylemek istiyorum. Bu ayrm, en iyi ekilde, bir ben zetme yaparak anlatabilirim. Kendi gcmz ve ustal mz denemek ve ta tepesinden manzaray seyretmek iin bir aaca trmanabiliriz; ya da o aaca vahi bir hayvan bizi kovalad iin km olabiliriz. Her iki du rumda da aaca trmanm oluyoruz; ama bizi o aaca kmaa gtren itici gler farkldr. Birinci durumda zevk iin aaca km olduumuz halde, ikinci durumda korku ile harekete geiyoruz ve gvenlie ulamak iin aaca kmak zorunda kalyoruz. Birinci durumda aaca kp kmamakta serbestiz; tekinde ise iddetli bir zo runluluk bizi aaca trmanmak zorunda brakyor. Birinci durumda amacmza en uygun gelen aac arayabiliriz; ikinci durumda ise seme imknmz yoktur, karmza kan ilk aaca trmanmak zorundayzdr; hatta bunun bir aa bile olmas art deildir; bir direk ya da bir ev ola bilir, yeter ki bizi vahi hayvandan korumaa elverili olsun. itici gler arasndaki fark, duygu ve dncelerde de kendini gsterir. Dorudan doruya belli bir tatmine ulamak istei ile hareket ettiimiz zaman, tavrmz bir itenlik ve seme davran ile belirlenmi olacaktr. En

amzn Tedirgin nsanil09

die ile hareket ettiimiz zaman ise, duygularmz ve ha reketlerimiz zorunlulukla belirlenecek ve herhangi bir se me yapma imknmz olmayacaktr. phesiz bu iki u arasnda kalan dereceler vardr. Alk ve cinsellik gibi genellikle birtakm iddetli ihtiyalardan leri gelen fizyo lojik gerginliklerle belirlenmi igdsel itkilerde fizik gerginlik o dereceye varabilir ki, gerekte endie ile be lirlenmi itkilerin ayrt edici nitelii olan bir zelli k bu rada da karmza kar: Herhangi bir seme yapmaks zn ve iten gelen bir zorlama ile tatmine ulamaa a lmak. Ayrca, ulalan tatmin bakmndan bir fark da vardr: Genel bir deyimle syleyecek olursak, zevkle gvenlik orasndaki fa rktr bu \ Bununla birlikte, bu fark ilk ba kta sanld kadar keskin deildir. Alk ve cinsellik gi bi igdsel itkileri tatmin etmek zevktir; ama fizik ger ginlik ar derecede bask altnda tutulmu olduu za man ulalan tatmin, endieden kurtulmu olmann verdi i tatmine ok benzer. Her iki durumda da katianlamyan bir gerginlikten kurtulma sz konusudur. Zevk ve gvenlik iddet bakmndan ayn derecede gl olabilir. Cinsel bir tatmin, baka trl de olsa, birdenbire iddetli bir endieden kurtulmu olan bir insann duyduu duy gular kadar gl olabilir; genel bir deyimle syleyecek olursak gvenlie ulamak iin gsterilen abalar yal nzca igdsel itkiier kadar gl olmakla kalmazlar, oyn zamanda ayn derecede iddetli bir tatmine de ula trabilirler. Daha nceki blmde belirtmi olduumuz gibi, g venlie ulamak iin gsterilen abalar ayn zamanda
(1) H. S. Sullivan A Note on the Implications of Psychiatry, The Study of Interpersonal Relations, for Investigation in the Social Sciences, (American Journal of Sociology, Cilt 43, 1937) adl yazsnda, tatmin olm ak ve gvenli ulam ak iin gsterilen abalarn hayata dzen veren tem el bir ilke olduuna dikkati ekmitir.

110|amzn Tedirgin insan

ikinci dereceden tatmin imknlar da salarlar. Szge lii, sevildiini, kendisine deer verildiini hissetme, ya da baar ve g kazanma gvenlie ulam olmann verdiinden ayr olarak byk bir tatmin duyma imknm verebilir. Ayrca, hemen greceimiz gibi, gvenlie ula mak iin bavurulan eitli yollar, ar derecede bask altna alnm dmanlk duygusunun boalmasn da sa layabilirler, bylece bir eit gerginlikten kurtulma yolu olarak da rol oynayabilirler. Endienin baz itkilerin arkasnda bulunan harekete getirici bir g olabileceini grdk ve bu ekilde oluan en nemli itkileri gzden geirdik. imdi, nevrozlarda ger ekten de en byk rol oynayan iki itki zerinde daha ayrntl bir ekilde durmak istiyorum: Sevilmek iin du yulan iddetli istek ile, gl olmak ve bakalarn y netmek iin duyulan iddetli istek. Sevilmek iin duyulan iddetli istek nevrozlarda o derece sk karmza kmakta ve usta bir gzlemci tara fndan o kadar kolay fark edilebilmektedir ki, var olan bir endienin ve bu endienin yaklak iddetinin en g venilir gstergelerinden biri olarak grlebilir. Gerekten de eer insan her zaman iin kendisine dman olan ve varln tehdit eden bir dnya karsnda bsbtn g sz ve aresiz bir durumda bulunduunu hissediyorsa, bu durumda sevilmek ihtiyac her eit iyi davranla kar lamann, bakalarndan yardm grmenin, bakalar tarafndan beenilmenin en akla uygun ve en kestirme yolu olarak grnmektedir. Eer nevrotik kiinin ruhsal artlar ou zaman kendisinin sand gibi olsayd, arad sevgiye ulamas kolay olurdu. Nevrotik bir insann ou zaman yalnzca belli belirsiz bir ekilde hissettii eyleri szle ifade ede cek olursak, izlenimlerinin aa yukar yle olduunu syleyebiliriz: O kadar az ey istemektedir ki! Yalnzca insanlarn kendisine iyi davranmalar ve yol gstermeleri gerektiini; zavall, kimseye zarar dokunmayan, yapayal nz, herkesi honut etmee alan, kimseyi incitmemeye.

amzn Tedi-gin in sa n ;li

dikkat eden bir insan olduunu anlamalar gerektiini is temektedir. Grd ve hissettii eyler budur. Kendi ar duyarlnn, gizli dmanlk duygularnn, titizlikle yerine getirilmesini istedii eylerin baka insanlarla olan ilikilerini ne kadar bozduunu kavrayamamaktadr; ba kalarnda uyandrd izlenimi ve bakalarnn kendisine kar gstermi olduu tepkiyi de deerlendirememektedir. Bunun sonucu olarak da arkadalklarnn, evliliinin, ak ve i hayatndaki ilikilerinin ou zaman niin tat min edici olmadn anlayamamaktadr. Bakalarnn ha tal olduunu, kendisine saygszca davrandklarn, ba llk gstermediklerini, kendisini ktye kullandklarn sanmakta, ya da anlalmaz bir nedenle kendisinin se vilmeyen insanlar kategorisine girdiini dnmektedir. Bylece, bir hayaletin peinden koarcasna sevginin pe inden koup durmaktadr. Eer okuyucu, endienin nasl bask altna alnm bir dmanlk duygusundan olutuu ve nasl yeniden bir dmanlk duygusuna yol at, baka bir deyimle endie ile dmanlk duygusunun nasl i ie girmi ol duu konusundaki tartmamz hatrlayacak olursa, nev rotik bir insann kendini nasl aldattn ve baarszlklannn nereden ileri geldiini anlayabilecektir. Nevrotik bir insan, farknda olmakszn, sevme yeteneksizlii ile bakalarnn sevgisine byk bir ihtiya duyma gibi bir ikilem ierisindedir. Burada, ilk bakta son derece ba sitmi gibi grnen, ama cevaplandrlmas son derece g olan bir soru kar karmza: Sevgi nedir ya da bi zim kltrmz ierisinde sevgi deyince ne anlyoruz? Sevginin bazan bakalarna sevgi gsterme ve bakala rnn gsterdii sevgiyi alabilme yetenei olarak gelii gzel bir ekilde tanmlandn duyuyoruz. Bu tanmla mada bir para gerek pay vardr; ama byle bir tanm lama burada karmza kan glkleri aydnlatma ko nusunda bize yardmc olamyacak kadar genitir. ou muz zaman zaman bakalarna sevgi gsterebiliriz, ama bu tam bir sevme yeteneksizlii ile birlikte giden bir zel-

112j amzn Todirgin nsan

:ik olabilir. nemli olan nokta, sevginin nasl bir tavr dan ileri gelmi olduudur: Sevgi, bakalarna kar ta knlan temel bir olumlu tavrn ifadesi midir? Yoksa ba kasn yitirme korkusundan ya da bakasna sz geirme isteinden mi ileri gelmektedir? Baka bir deyimle syle yecek olursak, grnteki tavrlar kriter olarak kabul edemeyiz. Sevginin ne olduunu sylemek ok g olmakla birlikte, ne olmadn ya da hangi unsurlarn sevgiye ya banc olduunu kesinlikle syleyebiliriz. Bir insan bir ba kasndan adamakll holanabilir, yine de ona zaman za man kzabilir, onun baz isteklerini yerine getirmek iste meyebilir, ya da yalnz bana kalmak isteyebilir. Ama byle bir yalnz bana kalmak isteme ya da fkelenme gibi snrl tepkilerle, bakalarna kar hep tetikte duran, nc bir kimseye gsterilen herhangi bir ilgiyi kendi sinin bir yana itilmi olmas olarak gren, kendisinden istenilen her eyi ona zorla kabul ettirilmek istenen bir ey olarak, yaplan her eletiriyi bir kk dme olarak yorumlayan nevrotik bir insann tavr arasnda bir fark vardr. Byle bir tavrn sevgi ile ilgisi yoktur. Mmkn ol duu lde baz zellikleri ve tavrlar dzeltmek iin yaplan yapc eletiriler sevgiyle uzlamaz deildir. Ama nevrotik bir insann ou zaman yapt ekilde, kar sndakinin kusursuz, yetkin bir insan olmasn istemek gibi hogrsz bir istein, kusursuz bir insan deilse niz vay halinize der gibi dmanca bir tavr ie kar tran bir istein de sevgiyle ilgisi yoktur. Bir insan baka birini yalnzca belli bir ama iin bir ara olarak kulland, yani yalnzca ya da daha ok ba z ihtiyalarn karlayan bir ara olarak grd zaman da byle bir tavrn bizim sevgi anlaymz ile uzlaamtyacam dnyoruz. Bakasnn yalnzca bir cinsel ta t min arac olarak grld ya da onunla yalnzca belli bir saygnla ulamak iin evlenildii durumlarda bu ak a grlmektedir. Ama bu gibi durumlarda da, zellikle sz konusu ihtiyalar daha ok psikolojik olduu zaman,

amzn Tedirgin In sa n |ll3

sorun kolayca kark bir hal almaktadr. Szgelii, bir insan bir bakasna yalnzca kendisine kr krne bir hayranlk gsterdii iin ihtiya duyduu halde, onu sev diini sanarak kendini aldatabilir. Bununla birlikte, bu gibi durumlarda bu kimse eletirici bir tavr taknmaa balad, bu yzden sevilmesinin gerek nedeni olan hayranlk gsterme fonksiyonunu artk yerine getiremedi i zaman, ondan birdenbire vazgeildii, hatta ona cep he alnd da grlmektedir. Sevgi ile sevgi olmayan ey zerinde dururken, te ki uca gitmek gibi bir yanlgya dmemeye dikkat etme liyiz. Sevgi her ne kadar sevilen kimsenin belli bir zevk ve tatmin arac olarak kullanlmas ile badaamazsa da, yalnzca bakalarn dnmek ve kendini yalnzca ba kalarna adamak da deildir. Kendisi iin hibir ey iste meyen bir insann hissettii duyguya da sevgi denilemez. Bu ekilde dnen kimseler, gerekte sevme konusun daki kendi isteksizliklerini aa vurmaktadrlar. Hi p hesiz, holandmz kimseden bir eyler bekleriz: Zevk ya da tatmin, ballk, yardm, vb. Gerekli olduu zaman ondan bir fedakrlk da bekleriz. Bu gibi isteklerde bulu nabilmek, hatta bu istekler iin mcadele etmek genellik le ruh salnn belirtisidir. Sevgi ile. sevilmek iin du yulan nevrotik ihtiya arasndaki fark udur: Sevgide, sevgi duygusu birinci derecede rol oynad halde, sevil mek iin duyulan nevrotik ihtiyata birinci derecede roi oynayan etken gvenlik ihtiyacdr; sevgi yanlgs ise yal nzca ikinci derecede rol oynamaktadr. phesiz bu iki u arasnda ara-durumlar vardr. Bir insan bir bakasnn sevgisine yalnzca endie den kurtulup gvenlie ulamak iin ihtiya duyuyorsa, ou zaman bunu bilinli bir ekilde fark etmeyecektir; nk genellikle kendisinin endie ile dolu olduunu bil memekte. bu yzden bu sevgiye yalnzca gvenlie ula mak iin umutsuzca sarldn fark etmemektedir. Btn hissettii ey, urada sevdii ve gvendii ya da k olduu bir insann var oluudur. Ama iten bir sevgi ola

114|amzm Tedirgin insan

rak hissettii ey, kendisine yaplan bir iyilie kar gs terdii minnet duygusundan, ya da belli bir insann ve ya durumun yaratt bir sevgi ve umut duygusundan baka bir ey olmayabilir. Aka ya da st kapal bir ekilde onda bu eit umutlar yaratan bir insan, kendili inden nemli bir kii haline gelmekte ve bu duygu sev gi yanlgs eklinde ortaya kmaktadr. Bu gibi umutlar gl ya da herkese saylan, beenilen bir kimsenin, ya da yalnzca daha dengeli bir insan olarak grnen bir kimsenin kendisine iyi davranm olmas gibi basit bir olgudan ileri gelmi olabilir. Gerek sevgi ile hibir iliii olmayan cinsel bir ilgiden, bir kur yapmadan domu olabilir. st kapal bir ekilde yardm ya da manevi des tek vaat eden herhangi bir ban glenmesinden mey dana gelebilir: Aile balar, arkadalklar, doktorla olan ilikiler gibi. Bu tr ilikilerin ou sevgi maskesi altnda ortaya kmaktadr; yani sevgi gerekte ilgili kiinin ba kalarna kendi ihtiyalarn tatmin etmek iin smsk sa rlmasndan baka bir ey olmad halde, sbjektif bir ballk olarak grlmektedir. Bunun gerek bir sevgi duy gusu olmadn anlayabilmek iin, herhangi bir istein yerine getirilmemesi halinde hemen iddetli bir tepkinin ortaya ktn grmek yeter. Bizim sevgi anlaymzn temel etkenlerinden biri -duygunun salaml ve gve nirlii- bu gibi durumlarda yoktur. Sevme yeteneksizliinin daha nce st kapal bir ekiide belirtilmi olmakla birlikte, burada zellikle ze rinde durmak istediim son bir ayrt edici nitelii daha vardr: Bakasnn kiiliini, zelliklerini, zayf taraflarn, ihtiyalarn, isteklerini, gelimesini hesaba katmamak. Byle bir tavr, bir bakma, nevrotik kiiyi baka birine smsk sarlmaa gtren endieden ileri gelmektedir: Boulmak zere olan ve bir yzcnn boynuna sarlan bir insan ou zaman tekinin kendisini kurtarmak iste yip istemediini ya da buna gc yetip yetmediini d nmez. Bir bakma da, insanlara kar taknlan temel bir dmanln ifadesidir ve bu temel dmanlk en sk

amzn Tedirgin insan] 115

rastlanan ekli ile nefret ve haset duygusu olarak gr nr. Bu dmanlk bakalarn dikkate almak, hatta feda krlkta bulunmak iin gsterilen umutsuz abalarla giz lenmi olabilir, ama genellikle bu abalar baz allma m tepkilerin ortaya kmasn nleyemezler. Szgelii, bir kadn sbjektif olarak kocasna ok bal olduunu sand halde, kocas vaktini iine, arkadalarna ya da ilgi duyduu eylere ayrd zaman kzabilir, szlanabilir ve kendini ruha km hissedebilir. ocuunun st ne titreyen bir anne her eyi onun mutluluu iin yapt n sand halde, ocuun bamsz olarak gelimek iin duyduu ihtiyac hibir ekilde dikkate almayabilir. Bakalar tarafndan sevilmek iin birtakm korunma mekanizmalarna bavuran nevrotik bir insan, bakalar n sevme yeteneksizliinin hemen hi farknda deildir. Bu gibi insanlarn ou bakalarna duyduklar ihtiyac, tek tek insanlara ya da genellikle btn insanla duyulan bir sevgi eilimi olarak yorumlama gibi bir yanlgya d erler. Byle bir yanlgy srdrmek ve savunmak iin zorunlu bir neden vardr. Bu yanlgdan vazgemek, in sann hem baka insanlara kar temel bir dmanlk duy duu, hem de onlarn sevgisine ihtiya gsterdii gibi bir ikilemi kefetmesi demektir. Bir insann baka birini k k grmesi, ona gvenememesi, onun mutluluunu ve bamszln yok etmek istemesi, ayn zamanda onun sevgisini, yardmn ve desteini kazanmak iin duyduu iddetli istek ile badaamaz. Birbiriyle hibir ekilde uzlaamayan bu iki gayeye de ulaabilmek iin, bir insann, bakalarna kar duyduu dmanca eilimlerinin bilin yzeyine kmasn kesinlikle nlemesi gerekir. Baka bir deyimle, sevgi yanlgs, gerek bir holanma ile ihtiya arasndaki anlalabilir bir karkln sonucu olmakla birlikte, sevgiye ulama abasn mmkn klma gibi be lirli bir fonksiyonda da bulunmaktadr. Sevilmek iin duyduu al gidermede nevrotik bir insann karlat baka bir temel glk daha vardr.

116jamzm Tedirgin nsam

stemi olduu sevgiyi hi deilse geici olarak elde et meyi baarabilse bile, kendisine gsterilen bu sevgiyi ala bilme yeteneine sahip deildir. Sanrsnz ki, susam bir insan suya doru nasl bir istekle atlrsa, nevrotik bir insan da kendisine gsterilen herhangi bir sevgiye byle atlacak, Gerekte byle olmaktadr, ama yalnz geici olarak. Nevrotik bir insana gsterilen yaknlk ve ilginin sonucunu her doktor bilir. Hastaya gereken tbbi ilgi ve bakm gstermekten ve onu tam bir muayeneden geir mekten baka bir ey yaplmad halde, btn ruh ve beden skntlar birdenbire ortadan kaybolabilir. Bir du rum nevrozu iddetli bir nevroz olsa bile, insan sevildiini hissettii zaman tmyle ortadan kalkabilir. Elizabeth Barrett Browning bunun herkese bilinen bir rneidir. Karakter nevrozlarnda bile ister sevgi ve ilgi, isterse tb bi bir bakm sz konusu olsun, byle bir dikkat gster mek hastann endiesini azaltmaya ve durumu dzeltme ye yeterli olabilir. Her eit sevgi ona yzeyde kalan bir gvenlik, hatta bir mutluluk duygusu verebilir; ama daha derinlerde by le bir sevgi ya inanszlkla karlar, ya da gvensizlik ve korku uyandrr. Nevrotik bir insan kendisine gsteri len sevgiye inanamaz; nk hi kimsenin kendisini sevemiyeceine kesinlikle inanmtr. Byle bir sevilmeyen insan o|ma duygusu ou zaman bilinli bir kan eklinde ortaya kar ve bu kany aksini kantlayacak hibir gerek deney ile sarsmak mmkn deildir. O derece su gtr mez bir gerekmi gibi kabul edilir ki, ilgili kimse bundan bilinli olarak rahatsz olmaz; ama belirli szlerle dile getirilmemi de olsa, sanki teden beri bilincine varlm sarslmaz bir kan olarak grnr. Ayn zamanda bu kan bir Aldrma, bo ver! tavr ile, de gizlenebilir; byle bir tavr ou zaman gururdan ileri gelir ve bu yzden fark edilmesi genellikle g olur. Sevilmeyen bir insan olma kans, sevme yeteneksizlii ile yakndan ilgilidir; gerek te bu yeteneksizliin bilinli bir yanksdr. Bakalarndan gerekten holanan bir insan, bakalarnn da kendisin

amzn Tedirgin In sa n |ll7

den holanabileceinden hibir zaman phe etmeye cektir. Endie gerekten derin olduu zaman, gsterilen her hangi bir sevgi belirtisi gvensizlikle karlanmakta ve hemen birtakm gizli amalarla bu ekilde davranld ka nsna varlmaktadr. Szgelii, psikanaliz srasnda bu gibi hastalar psikanalistin kendilerine yalnzca kendi ha risliini tatmin etmek iin yardm etmek istediini ve eer kendilerine bir deer veriyorsa ve cesaret verici szler sylyorsa bunu yalnzca tedavi amac ile yaptn sa nrlar. Hastalarmdan biri onu hafta sonu tatilinde bir heyecan sarsnts geirdii srada grmek istememi, ger ek bir hor grlme, kk drlme olarak yorumla mtr. Aa vurulan bir sevgi belirtisi, hemen bir haka ret, bir hor grlme olarak yorumlanmaktadr. ekici bir gen kz nevrotik bir erkee aka sevgi gsterdii za man, o bunu kendisini rahatsz etmek, hatta fkelendir mek iin yaplm bir hareket olarak grebilmektedir, nk gen kzn kendisinden gerekten holanm ola bileceini aklna bile getirmemektedir. Byle bir insana gsterilen sevgi yalnzca gvensiz lik uyandrmakla kalmaz, ayn zamanda gerek bir endi e de yaratabilir. Birisinin sevgisine kendini brakmak sanki bir rmcein ana dmek demekmi, birinin gs terdii sevgiye inanmak sanki yamyamlar arasnda yaar ken gafil avlanmak demekmi gibi. Nevrotik bir insan kendisine gerek bir sevgi gsterilmekte olduunu anla maa balar balamaz panie kaplabilmektedir. Son olarak, u ya da bu gibi bir sevgi gsterisi bir bamllk korkusu da yaratabilir. Ksaca greceimiz gi bi, duygusal ynden bakalarna baml olma, bakala rnn sevgisi olmakszn yaayamayan bir insan iin ger ek bir tehlikedir ve bir para olsun bamllk yaratabi lecek ya da bamlla benzeyen her ey umutsuz bir mcadeleye yol aabilir. Byle bir insan her ne paha sna olursa olsun olumlu bir duygusal tepki gstermek ten kanmak zorundadr, nk byle bir tepki hemen

118jamzn Tedirgin nsan

bir bamllk tehlikesi yaratmaktadr. Bundan kanabil mek iin, bakalarnn kendisine sevgi gsterdiklerini ve yardm ettiklerini grmek istememek zorundadr; her t r l sevgi belirtisini bir yana itecek ekilde hareket etmek te ve bakalarnn kendisine iyi davranmadklarna, ken disiyle ilgilenmediklerine, hatta kt niyetli olduklarna inanmakta srar etmektedir. Bu ekilde yaratlan durum alktan lecek hale geldii halde zehirli olduu korkusu ile hibir yiyecee el srmee cesaret edemeyen bir in sann haline benzemektedir. Ksaca, temel endie ile hareket eden bir insan iin, dolaysyla yalnzca endieden kurtulmak amac ile sevil mek isteyen bir insan iin, bu derece istenilen sevgiye ulama ans pek azdr. htiyac yaratan artlar, bu ihti yacn giderilmesini engellemektedir.

VII. BLM

S E V L M E K N D U YU LAN N E V R O T K H T Y A C IN B A K A A Y I R T E D C N T E LK L E R
Hepimiz sevilmek isteriz, sevildiimizi hissettiimiz zaman minnetle kark bir sevin duyarz; sevilmedii miz zaman da kendimizi incinmi hissederiz. Bir ocuk iin istendiini, beenildiini hissetmek, daha nce de belirtmi olduumuz gibi, ocuun uyumlu bir ekilde ge liebilmesi iin son derece nemlidir. Ama sevilmek iin duyulan nevrotik ihtiyacn zellikleri nelerdir? Bence byle bir ihtiyac, geliigzel bir ekilde, o cuka bir ihtiya olarak tanmlamakla yalnzca ocuklara hakszlk etmekle kalmayz, ayn zamanda sevilmek iin duyulan nevrotik ihtiyac belirleyen temel etkenin ocuk luk safhasnda kalmakla hibir ilgisi olmadn da gz den karm oluruz. ocuun ve nevrotik insann ihti yalarnn tek bir ortak zellii vardr: aresizlik ve g szlk duygusu. u var ki, bu duygunun temelinde bulu nan etkenin her iki durumda birbirinden farkl olduu unutulmamaldr. Ayrca, nevrotik ihtiyacn gelimesi ol duka deiik n-artlar da gerektirmektedir. Bu artlar, tekrar syleyelim, unlardr: Endie, sevilmeyen bir in san olduunu hissetme, sevildiine inanamama ve insan larn hepsine kar dmanca duygular besleme. Bu bakmdan nevrotik sevgi ihtiyacnda gzmze arpan ilk zellik, bu ihtiyacn zorunlu bir nitelik tama-

120|amzn Tedirgin nsan

sidir. Bir insan iddetli bir endie ile hareket ettii za man, ister istemez itenliini ve esnekliini yitirmekte dir. Daha basit bir deyimle syleyecek olursak, nevrotik bir insan iin sevilmek bir lks ya da fazladan bir zevk ve g kayna deil, ok byk bir nem tayan bir ihtiyatr. Sevilmek istiyorum ve sevilmekten holanyo rum cmlesi ile Her ne pahasna olursa olsun sevilme liyim cmlesi arasndaki farktr bu; ya da itah olduu iin yemek yiyen, yemein tadna varan ve yiyecei ye mei seen bir insanla, alktan lecek hale gelmi, kar sna kan her trl yiyecei yemek ve her ne pahas na olursa olsun yemek zorunda olan bir insan arasnda ki farktr. Byle bir tavr ister istemez sevilmenin gerek anla mn bytmee yol aar. Gerekte btn insanlarn bizi sevmesi bu derece nemli deildir. nemli olan ey yal nzca baz kimselerin -holandmz, birlikte yaadmz, birlikte altmz ya da menfaatimiz gereince zerle rinde iyi bir izlenim uyandrmak istediimiz kimselerin- bi zi sevmi olmasdr. Bu gibi kimseler bir yana braklacak olursa, sevilip sevilmediimizin pek bir nemi y o k tu r'. Oysa nevrotik kimseler sanki hayatlar, mutluluklar ve gvenlikleri sevilmi olmaya bal imi gibi dnrler ve hareket ederler. Onlarn bu zellikleri herhangi bir ayrm gzetmeksi zin herkese ynelebilir: Berberden ya da bir toplantda karlatklar yabanc bir kimseden tutun da meslek ar kadalarna, dostlarna ya da btn kadnlara ve erkek lere varncaya kadar. Bylece bir selamlamann, bir te lefon konumasnn, bir davetin candan olup olmamas ruh hallerini ve btn dnya grlerini deitirebilir.
(1) Byle bir ifade Amerika'da kabul edilmeyebilir. Burada kltrel bir etken ie karmaktadr, nk herkese be enilip sevilm i olmak Amerikan toplumunun yarmal amalarndan biridir ve bu bakmdan baka lkelerde rastlamadmz bir nem kazanmtr.

aanzn Tedirgin nsan|121

Burada bir noktaya dikkati ekmek isterini: Yalnz bana kalomama, yalnz kald zamanlar hafif bir tedirginlik ve huzursuzluk duymaktan tutun da belirli bir yalnzlk kor kusuna varncaya kadar eitli derecelerde ortaya kan bir yalnz kalma yeteneksizlii. Hemen her zaman dur gun olan ve yalnz kaldklar zaman canlar sklan insan lardan deil, zeki, becerikli ve yalnz balarna pek ok eyden zevk alabilecek kimselerden sz ediyorum. Sz gelii. ancak evrelerinde birisi bulunduu zaman ala bilen ve yalnz balarna almak zorundg kaldklar za man kendilerini rahatsz ve mutsuz hisseden kimseler sk sk kar karmza. Yannda birisinin bulunmas iin du yulan bu ihtiyala ilgili baka etkenler de ie karm olabilir; ama genellikle gze arpan zellikler belirsiz bir endie, sevilme ihtiyac, ya da daha yerinde bir deyimle herhangi bir insanla birlikte olmak iin duyulan ihtiyatr. Bu gibi kimseler dnyada yapayalnz olduklar duygusu na kaplmlardr ve herhangi bir insann yaknl onlar iin bir destektir. Yalnz kalma yeteneksizliklerinin nasl endienin artmas ile birlikte gittiini bazan bir deney s rasnda grebiliriz. Baz hastalar kendi etraflarnda r m olduklar duvarlarn arkasna sndklarm hissettik leri srece yalnz balarna kalabilirler. Ama bu koruyucu duvarlar analiz sonucunda tmyle ykld ve bylece bir para endie yaratld zaman kendilerini birdenbire yalnz kaiamyacak durumda hissederler. Analiz srecin de, bir hastann durumunun geici olarak bozulduu ka nlmaz bir safhadr bu. Nevrotik sevgi ihtiyac tek bir kii zerinde -koca, kar, doktor, arkada, vb.- toplanabilir. Durum byle oldu u zaman bu kimsenin ball, ilgisi, dostluu ve varl olaanst bir nem kazanacaktr. Ne var ki bu nem eliken bir nitelik tamaktadr. Nevrotik bir insan bir yandan belli bir kiinin ilgisine ve varlna ihtiya duy makta, onun kendisini sevmemesinden korkmakta ve o kimse yannda olmad zamanlar kendini ihmal edilmi olarak grmektedir; br yandan tapt bu kimse ile bir

122 amzn Tedirgin nsan

likte olduu zaman hi de mutlu,deildir. Bu elimenin bilincine varacak olursa genellikle armaktadr. Ama daha nce sylemi olduum eyleri hatrlayacak olur sak, belli bir kimsenin varl iin duyulan istein gerek bir sevgi ve holanma ile ilgili olmayp, yalnzca o kim senin kendi yannda bulunmasnn salad gvenlik iin duyulan ihtiyac dile getirdii apak bir ekilde ortaya kacaktr. (phesiz gerek bir sevgi ve holanma ile gvenlik salayan bir sevgi iin duyulan ihtiya bir arada bulunabilir, an]g byle olmas zorunlu deildir.) Sevilmek iin duyulan ar istek belli gruptan insan lara, politik ve dinsel gruplar gibi insann ortak menfaat lerle bal bulunduu gruplardan olan kimselere ynele bilir; yalnzca kendi cinsinden ya da teki cinsten olan kimselere ynelebilir. Gvenlik iin duyulan ihtiya yal nzca kar cinse yneliyorsa, durum dtan bakld za man normal olarak grlebilir ve ilgili kimse tarafn dan da genellikle normal olduu ne srlebilir. evre lerinde erkek olmad zaman kendilerini mutsuz ve en dieli hisseden kadnlar vardr; bir ie balarlar, ksa bir sre sonra brakrlar, tekrar kendilerini endieli ve mut suz hissederler, baka bir ie balarlar ve bu byle s rp gider. Erkeklerle olan ilikilerinin atmal oluu ve tatmin edici olmamas, byle bir tavrn, erkeklerle iliki kurmay gerekten istemi olmakla ilgili olmadn aa vurmaktadr. Daha dorusu, bu gibi kadnlar hibir ayrm yapmakszn herhangi bir erkei seebilirler; kim olursa olsun, yeter ki yanlarnda bir erkek olsun. Aslnda hibir erkekten holanmazlar; genellikle herhangi bir bedensel tatmin de duymazlar. phesiz btn bu olup bitenler gerekte ok daha karmaktr. Ben yalnzca endienin ve sevilmek ihtiyacnn bu konuda oynad rol zerinde durmak istedim J.
(2) Karen H om ey, The Overvaluation of Love, A Study of a Common Present Day Fem inine Type, Psychoanalytic Quarterly, Cilt 3 (1934), s. 605-608.

amzn Tedirgin Insam|123

Buna benzer bir davran kalbn erkeklerde de g rebiliyoruz; bu gibi erkekler karlarna kan herhangi bir kadn tarafndan sevilmek zorunu duyacaklar ve ba ka erkeklerin yannda kendilerini rahatsz hissedecekler dir. Sevgi ihtiyac ayn cinse doru yneldii zaman, bu durum gizli ya da ak bir ecinsellikte (homosexuality) belirleyici etkenlerden biri olabilir. teki cinse ynelen sevgi ihtiyac ok fazla bir endie ile engellenecek olursa, ayn cinsten olan kiilere doru ynelebilir. Bu endienin aka ortaya kmasnn zorunlu olmadn, kar cinsle ilgili bir tiksinme, nefret ya da kaytszlk duygusu altnda gizlenebilecein! sylemee gerek yok. Bakalar tarafndan sevilmek ok byk bir nem tad iin, nevrotik bir insan her ne pahasna olursa olsun bu amaca ulamak istemektedir; ama ou zaman bu ekilde hareket ettiinin farknda deildir. Sevilebilmek iin demi olduu bedel genellikle bir boyun eme, uyma ve duygusal bamllk tavrdr. Byle bir tavr ba ml olduu kiiyi eletirme ya da onun fikirlerine kar kma cesaretini gsterememe; ona yalnzca ballk, hay ranlk ve uysallk gsterme eklinde ortaya kabilir. Bu gibi kimseler eletirici bir tavr takndklar ya da ba kalarn kk drc uyarmalarda bulunduklar za man, bu uyarmalar zararsz da olsa, endieye kaplrlar. Bu uyma ve boyun eme tavr o dereceye varabilir ki, nevrotik kii yalnzca saldrgan itepilerini bask altna almakla kalmaz, ayn zamanda her trl kendini gster me ve kendini bakalarna kabul ettirme eilimini de bas k altna alr; bakalarnn kendisini ktye kullanmalar na frsat verir; kendisi iin ne kadar zararl olursa olsun hibir fedakrlktan kanmaz. yle bir kendinden vaz geme davran gsterebilir ki, szgelii, eker hastas olmay isteyebilir, nk sevgisini kazanmak istedii kim se eker hastal zerinde aratrmalar yapmaktadr; bylece eker hastalna tutulacak olursa onun ilgisini ekebileceini ummaktadr.

1241 amzn Tedirgin nsan

Bakalarna uyma ve boyun eme tavr ile yakndan ilgili olan ve onunla i ie gemi bulunan baka bir ta vr duygusal bamllktr; byle bir tavr nevrotik kiinin kendisini koruyabilecek bir insana smsk balanmak ih tiyacndan doar. Bu bamllk yalnzca bitip tkenmek bilmeyen aclara yol amakla kalmaz; ayn zaman da bs btn ykc bir ekil de alabilir. Bir insann aresiz bir ekilde baka birine baml olduu yle durumlar vardr ki, o kimse bu ilikinin katlanlmaz bir ey olduunu iyi ce fark etmekle birlikte, yine de ondan vazgeemez. Ba l olduu kimseden tatl bir sz iitmezse ya da kendisi ne glmsediini grmezse dnya bana yklacak sa nr; ondan bir telefon bekledii zaman bir endie nbeti ne tutulabilir ve teki onu grmek imknn bulamad zaman kendini son derece yalnz ve perian hisseder. Bu duygusal bamlln yaps ou zaman daha karmaktr. Bir insann tekine baml olduu bir du rumda her zaman olduka fazla bir fke ve ierleme duy gusu ie karmaktadr. Baml olan kii kle haline gel mi olduuna ierlemektedir; ama tekini yitirmek kor kusu ile bu ekilde hareket etmee devam etmektedir. Bu duruma kendi endiesinin yol atn bilmedii iin, kendi bamllnn, tekinin ona kendini zorla kabul et tirmesinden ileri geldiini sanmaktadr. Byle bir temele dayanan bir fke ve ierleme duygusunun bask altna alnmas gerekir, nk brnn sevgisine iddetle ihti ya vardr; oysa bu bask da yeni bir endie yaratmakta, bunun ardndan yeni bir gvenlik ihtiyac gelmekte ve bu yzden teki kiiye smsk sarlma itepisi glenmektedir. Bylece, baz nevrotik kimselerde duygusal baml lk ok gerek ve hatta hakl bir korkuya -hayatlarnn mahvolup gidecei korkusuna- yol amaktadr. Bu korku ok fazla olduu zaman, nevrotik kimseler hi kimseye balanmamakla kendilerini byle bir bamllktan kurtar maa alabilirler. Bamlla kar taknlm olan bu tavr, bazan ayn kimsede deiiklie uramaktadr. Bu eit bir ya da bir

amzn Tedirgin nsam |l25

ka ac deneyden getikten sonra, en ufak bir ekilde bamlla benzeyen her eye kar kr krne sava alabilir: Bandan birok ak servenleri geen ve her seferinde karsndaki erkee umutsuzca baml olan bir gen kz, btn erkekler karsnda kaytsz bir tavr taknm, kendi duygularn ie kartrmakszn yalnzca erkeklere sz geirmekten holanr olmutur. Ayn sreleri analiz edilen bir hastann tavrnda da grebiliriz. Analiz saatinden durumu aydnlatacak ekil de yararlanmak kendi menfaati gerei olduu halde, o u zaman psikanalistin houna gitmee, onun ilgisini ekmee ve kendini ona beendirmee alarak kendi menfaatini unutacaktr. Analizin hzla ilerlemesini isteme si iin akla uygun nedenler olduu halde (nk ac ek mektedir, analiz olabilmek iin birtakm fedakrlklar yap maktadr, ya da analize ayrabilecek zaman snrldr, vb.) bazan btn bu etkenleri hibir ekilde hesaba katma maktadr. Hasta, psikanalistten kendisini beendiini ve onayladn belli edecek bir tepki grnceye kadar saat lerce uzun uzun hikyeler anlatacak, ya da geen her saatin psikanalist iin ilgi ekici olmasn salamaa a lacak, ona hoa vakit geirtmek isteyecek, ya da hay ranlk gsterecektir. Byle bir tavr o dereceye varabilir ki hastann armlar, hatta ryalar psikanalistin ilgi sini ekme istei ile belirlenebilir. Ya da psikanaliste k olabilir, onun sevgisini kazanmaktan baka hibir eyin kendisi iin nemli olmadna inanabilir ve psikanalisti duygularnn itenlii ile etkilemee alabilir. Her psika nalistin insani deerlerin kusursuz bir rnei olduunu ya da her hastann kiisel emellerine tpatp uyduunu ka bul edemiyeceimize gre, burada da yine ayrm gzet meme, hibir seme yapmakszn rastgeie bir kimseye balanma gibi bir etkenin aka ortaya ktn gryo ruz. phesiz psikanalist hastann gerekten k olabile cei bir kimse olabilir; ama bu biie psikanalistin hasta iin bu derece bir duygusal nem tamasn aklayamaz.

126|amzn Tedirgin nsan

Genellikle aktarma (transference) * olayndan sz edildii zaman anlalan ey budur. Bununla birlikte, bu terimin kullanlmas pek de uygun deildir; nk aktar ma yalnzca duygusal bamll deil, hastann psika nalistin karsnda gsterdii her eit akld tepkiyi dile getirmi olmaldr. Buradaki sorun, bu bamlln niin analiz srasnda ortaya kt deildir; nk ba kalar tarafndan korunmaya bu derece ihtiya duyan kim seler herhangi bir doktora, sosyal hizmet grevlisine, bir dosta ya da arkadaa, kendi ailelerinden olan birine de balanabileceklerdir; temel sorun, psikanalistin karsn daki bu bamlln niin bu derece iddetli olduu ve ni in bu derece sk karmza ktdr. Bunun cevab o l duka basittir: Psikanalist, baka birtakm eylerin ya nnda unu da ifade etmektedir: Analiz sreci, endieye kar savunma arac olarak kurulmu olan duvarlar yk makta, bu yzden bu koruyucu duvarlarn arkasnda giz lenmi olan endieyi harekete getirmektedir, ite bu endi enin artm olmasdr ki hastann u ya da bu ekilde psikanaliste balanmasna yol amaktadr. Burada da yine ocuun sevgi ihtiyac ile nevrotik bir insann sevgi ihtiyac arasnda bir fark gryoruz: Go cuk, yetikin bir insandan daha fazla sevgiye ve yard ma ihtiya gsterir, nk ondan daha gsz, daha a resiz durumdadr; u var ki, ocuun bu tavrnda zorlu ya da zorlayc nitelikte olan unsurlar yoktur. Yalnzca daha nceden rkek bir hale gelmi olan bir ocuk an nesinin dizinin dibinden ayrlmak istemeyecektir. Sevilmek iin duyulan nevrotik ihtiyacn ocuunduyduu ihtiyatan bsbtn farkl olan ikinci ayrt edici
(*) Genel anlamda transference, olumlu ya da olumsuz bir duygunun bir nesneden ya da bir kimseden baka bir nesneye ya da kimseye aktarlmas; zel anlamda ise, psikanaliz srasnda, hastann baka biri iin duyduu sevgi ya da nefret duygusunu psikanaliste aktarm o l mas demek olduu iin, bu terimi aktarma kelimesi ile karlamay uygun buldum. (evirenin notu.)

aanzn Tedirgin nsan|l27

nitelii, bu ihtiyacn kanmak bilmezliidir. Hi phesiz bir ocuk da szlanabilir, ar bir dikkat ve ilgi grmek isteyebilir, sevildiini gsterecek saysz kantlara ihtiya duyabilir; ama bu durumda o da nevrotik bir ocuktur. Sevgi ve gven havas ierisinde bymekte olan salk l bir ocuk, istendiinden, sevildiinden phe etmez, hi durmadan bunu kantlayacak eylere ihtiya gster mez ve yardma ihtiyac olduu zaman kendisine yardm edilmesine sevinir. Nevrotik bir insann kanmak bilmezlii, genel bir ka rakter zellii olarak, yemek yeme, satn alna, vitrinlere bakma, sabrszlk gibi konularda karmza kan bir a gzllk olabilir. Bu agzllk ou zaman bask altna alnabilir ve birdenbire patlak verebilir: Elbise satn a l ma konusunda genellikle arla kamayan bir kimsenin bir endie hali ierisindeyken drt yeni takm birden sa tn almas gibi. Daha yumuak ekliyle otlaklk (ba kasnn kesesinden yeme, vb.) ya da daha saldrgan ek liyle ahtapot gibi drt bir yana kol atma eklinde orta ya kabilir. Agzllk tavr, btn eitleriyle ve ardndan ge len inhibition'larla birlikte, oral davran 3 olarak nite lenmi ve psikanalitik literatrde iyice belirlenmi, tanm lanmtr. Bu terminolojinin temelinde bulunan kuramsal kavramlar, imdiye kadar birbirinden ayr olarak ele aln m eilimleri belirtiler (raz) halinde btnletirme im knn vermek bakmndan deerli olmakla birlikte, b tn bu eilimlerin oral duyular ve isteklerden ileri gel dii gibi bir n-fikir tartma konusu edilebilir. Bu n-fikir, geer olarak kabul edilebilecek bir gzleme dayan maktadr: Agzllk, ou zaman yiyeceklere kar du yulan istekler ve yemek yeme biimlerinde kendini gs termektedir; ayn ekilde ryalarda da -yamyamlkla ilgi(3) Karl Abraham, Entwicklungsgeschichte der Libido, N eue Arbeiten zur aerztlichen Psychoanalyse, Cilt 2 (1934).

128jamzm Tedirgin insan

!i ryalarda olduu gibi- daha ilkel bir biimde ayn ei limler ortaya kabilmektedir. Ne var ki bu olaylar, bura da sz konusu edilen sorunun kaynanda daha ok oral isteklerle karlam olduumuzu kantlayacak nitelikte deildir. Genellikle, yemek yemenin, hangi kaynaktan gel mi olursa olsun agzllk duygusunu giderebilecek en kolay yol olduunu, ryalarda da yemek yemenin kan mak bilmez istekleri dile getiren en somut ve ilkel sem bol olarak grndn kabul etmek akla daha uygun gelmektedir. Oral istekler ve tavrlarn libido ile ilgili olduu var saymnn da kantlanmas gerekir. Agzllk tavrnn cinsel alanda ortaya kabileceine, gerek bir cinsel kan mazlk eklinde, ya da cinsel ilikiyi, yutmak ve srmak la birletiren ryalar eklinde grnebileceine phe yoktur. Agzllk tavr, ayn zamanda, para ve elbise tutkusu ya da haris emeller peinde koma, saygnlk ka zanma abas eklinde de ortaya kabilir. Libido ile ilgili varsaymn lehinde sylenebilecek tek ey, agzlln tutkulu iddetinin cinsel itkilerin tutkulu iddetine benze diidir. Bununla birlikte, her tutkulu itkinin libido ile ilgili olduu kabul edilmedike, agzlln cinsel -pregenital- bir itki olduu yine de kantlanmas gereken bir id diadr. Agzllk karmak bir problemdir ve hl zl memitir. zorlamalar gibi o da kesinlikle endie tara fndan harekete getirilmitir. Agzlln temelinde en dienin bulunduu, ar bir masturbation ya da ar ye mek yeme gibi sk sk karmza kan durumlarda olduk a ak bir ekilde grlebilir. Agzllkle endie ara sndaki ilikiyi grebilmemizi salayan bir olgu daha var dr: lgili kimse belli bir gvenlie ulatn hisseder et mez -sevildiini hissetme, herhangi bir baar kazanma, yaratc bir i yapma gibi- agzllk azalmakta ya da ortadan kalkmaktadr. Szgelii, sevildiini hissetme gi bi bir duygu, zorlu bir satn alma isteinin iddetini bir denbire azaltabilir. Her yemei apak bir oburlukla bek

amzn Tedirgin nsan[129

lemekte olan bir gen kz, ok zevk ald bir ie -model izmee- balar balamaz aln da, yemek zamann da unutur olmutur. br yandan dmanlk duygusu ve endie iddetlenir iddetlenmez agzllk yeniden orta ya kabilir ya da artabilir; bir insan kendisine rknt veren bir ie girimeden nce al-verie kmak zorunu duyabilir, ya da kendisini bir yana itilmi hissettii bir yaantdan sonra byk bir agzllkle yemek yeme zo runu duyabilir. u var ki birok insanlar endieli olmakla birlikte, a gzllk gibi bir zellik gstermeyebilirler; bu durum baka etkenlerin ie kartn gsterir. Bu etkenler ko nusunda bir dereceye kadar kesinlikle sylenebilecek tek ey, agzllk gibi bir zellik gsteren insanlarn kendi balarna bir ey yaratma gcne sahip oldukla rna gvenememeleri, bu yzden ihtiyalarnn karlan mas iin d dnyaya gvenmi olmalardr; ama bir yan dan da hi kimsenin onlara bir ey vermek istemediine inanmaktadrlar. Kanmak bilmez bir sevgi ihtiyac duyan nevrotikler genellikle maddi eylerde de ayn kanmazl gsterirler: Zaman ve para bakmndan yaplacak feda krlklar, belirli durumlarda verilecek yerinde tler, g zamanlarda yaplacak gerek yardmlar, armaanlar, haberler, bilgiler, cinsel tatm inler gibi. Baz durumlarda bu gibi istekler sevildiinin kantlarn grme isteinin ok belirli bir ekilde aa vurulmu olmasn dile geti rirler; baz durumlarda ise byle bir aklama yetersiz kal maktadr. Bu gibi durumlarda insan nevrotik bir kimse nin ister sevgi, isterse baka bir ey olsun yalnzca bir eyler elde etmee altn ve sevilmek iin duyulan iddetli istein -byle bir istek varsa eer- birtakm mad di menfaatler ve yararlar salamak iin kullanlan bir maskeden baka bir ey olmadn sanr. Bu gzlemler aklmza yle bir soru getirmektedir: Genellikle maddi eyler iin gsterilen agzllk esas gaye, sevilmek iin duyulan ihtiya ise bu gayeye ulat racak bir yol mudur acaba? Bir eyler elde etmek iin

130!armzm Tedirgin nsan

duyulan iddetli istek, daha sonra greceimiz gibi, en dieye kar bavurulan temel savunma mekanizmalarn dan biridir. u var ki deneyler, baz durumlarda, sevilmek iin duyulan ihtiyacn, yaygn bir savunma mekanizmas olmakla birlikte, bilin yzeyine kma imknn bulamyacak kadar iddetli bir bask altnda tutulduunu da gs termektedir. Maddi eyler iin gsterilen agzllk, bu durumda, srekli ya da geici olarak sevgi ihtiyacnn ye rini alabilmektedir. Nevrozlarda sevginin oynad rol bakmndan tip nevrotik insan kabataslak ekilde birbirinden ayrabiliriz. Birinci grupta her ne olursa olsun sevilmek iin iddetli bir istek duyan, ne eit bir sevgi olursa olsun ve bu sev giye hangi yollarla ulamak mmkn olursa olsun, ke sinlikle sevilmek isteyen insanlarla karlatmza p he yoktur. ikinci grupta bulunanlar da sevilmek isterler, ama herhangi bir kimseyle olan ilikilerinde aradklar sevgiyi bulamyacak olurlarsa -ve genellikle bulamamaa mah kmdurlar- hemen baka birini arayacak yerde insanlarn tmnden el ekerler. Baz kimselere balanmaa al acak yerde, bir i zorlama ile birtakm nesnelere bala nrlar; yemek yemek, satn almak, okumak, ya da genel bir deyimle syleyecek olursak bir eyler elde etmek zo runu duyarlar. Byle bir deiiklik bazan ok tuhaf ekil ler alabilir; Baz kimseler bir ak serveninde hayal k rklna uradktan sonra yle bir i zorlama ile yemek yemee balarlar ki, ksa zamanda on-onbe kilo aldk lar olur; yeni bir bk servenine giritikleri zaman aldk lar kiloyu yeniden verirler; bu da hayal krkl ile sonu lanacak olursa yeniden kilo alrlar. Ayn davran bazan hastalarda da grebiliriz: Psikanalistle olan ilikilerinde iddetli bir hayal krklna uradktan sonra yle zorlu bir ekilde yemek yemee balarlar ve o kadar iman larlar k onlar tanmak gleir; ama psikanalistle iliki leri dzelir dzelmez yeniden zayflarlar. Yiyeceklere kar gsterilen bu oburluk da bask altna alnabilir ve bu

amzn Tedirgin nsanrl31

durumda itahszlk ya da herhangi bir fonksiyonel mide bozukluu eklinde ortaya kabilir. Bu ikinci grupta bu lunan nevrotiklerde kiisel ilikiler birinci gruptakilerden ok daha derin bir ekilde bozulmutur. Hl sevilmek istemelerine ve hl sevgiye ulamaa alma cesareti ni gsterebilmelerine ramen, herhangi bir hayal krkl onlar baka insanlara balayan balar koparabilmekte dir. nc grupta bulunanlar ise o kadar erken yata ve o derece iddetli aclar ekmilerdir ki, her trl sev giye kesin olarak inanmama gibi bilinli bir tavr taknm lardr. Duyduklar endie o kadar derindir ki, Kimse ba na bir ktlk yapmasn da, yeter diye dnrler. Sev giye kar alayc, kmseyen bir tavr taknrlar ve mad di yardmlar, tler, cinsel tatminler gibi maddi istekle rini gerekletirmeyi tercih ederler. Ancak endielerinin nemli bir blm giderildii zaman sevilmeyi isteme ve deerlendirme yeteneine sahip olabilirler. Bu grupta bulunan kimselerin birbirinden farkl olan tavrlar u ekilde zetlenebilir: Kanmak bilmez bir sevilme ihtiyac; genel bir agzllkle yer deitirebilen bir sevilme ihtiyac; grnte bir sevilme ihtiyacnn de il yalnzca genel bir agzlln bulunmas. Her grup ta gittike artan bir endie ve dmanlk duygusu gze arpmaktadr. Tartmamzn ana noktasna geri dnecek olursak, imdi, sevilmek iin duyulan susuzluun hangi zel yol larla ortaya kt sorunu zerinde durmamz gerekecek. Bu htiyacn belli bal grnleri kskanlk ve kaytsz artsz sevilme steidir. Nevrotik kskanlk belli bir kimsenin sevgisini yitir me tehlikesine kar gsterilen uygun bir tepki olarak g rlebilen normal bir insann kskanlndan farkl olarak, karlalan tehlike ile orantl olmayan, lsz bir ks kanlktr. O kimseyi ya da o kimsenin sevgisini yitirme endiesinden ileri gelen srekli bir korku ile belirlenmi tir; bunun sonucu olarak da o kimsenin baka birine gs

I32jamzn Tedirgin nsan

terebilecei herhangi bir ilgi, bir tehlike olarak grlmek tedir. Bu eit bir kskanlk her trl insanlar-aras ili kilerde karmza kabilir: Ana-babalarn evlenmek iste yen ya da arkadalk kurmak isteyen ocuklarna kar; ocuklarn ana-babalarna kar; evli iftlerin birbirlerine kar; sevgililerin birbirlerine kar gstermi olduklar kskanlklar gibi. Psikanalistle olan ilikiler de bunun d nda deildir. Psikanalist baka bir hastay grd ya da yalnzca ondan sz ettii zaman ar bir duyarlk gs terilmektedir. Temel ilke udur: Yalnzca beni sevmeli siniz. Hasta yle diyebilir: Bana iyi davrandnz ka bul ediyorum; ama nerhalde bakalarna da iyi davran dnza gre, bana iyi davranm olmanzn hibir nemi yok. Baka insanlarla ya da ilgilerle paylalmas gere ken bir sevgi hemen btn deerini yitirmektedir. lsz bir kskanln temelinde, ou zaman, o cukken ana-babaya ya da kardelere kar duyulan ks kanln bulunduu dnlmektedir. Salkl ocuklar arasnda ortaya kan kardeler-aras yarma -yeni do an bir bebeyi kskanma gibi- ocuk o zamana kadar grd sevgiyi ve ilgiyi yitirmeyeceine emin olur ol maz herhangi bir iz brakmakszn ortadan kalkmaktadr. Deneylerimden edinmi olduum bilgilere gre unu sy leyebilirim: ocuklukta ortaya kan ve hibir zaman dizginlenemeyen ar bir kskanlk, yukarda belirtildii ze re, yetikinler iin sz konusu olan nevrotik artlara ben zeyen artlarn ocuklar iin de sz konusu olmasndan ileri gelmektedir. Bu gibi durumlarda, ocukta temel bir endieden domu olan kanmaz bir sevgi ihtiyacnn da ha nceden var olduunu gryoruz. Psikanalitik litera trde ocuklarda ve yetikinlerde karmza kan ks kanlk tepkileri arasndaki iliki ou zaman belirsiz bir ekilde tanmlanm, yetikinlerdeki kskanlk ocukluktakinin bir tekrar olarak grlmtr. Buna gre, ye tikin bir kadnn kocasn kskanmas, o kadnn ocuk ken annesini kskanm olmas ile aklanmak isteniyorsa, byle bir aklamay kabul edemeyiz. Bir ocuun ana-ba-

amzn Tedirgin nsanjl33

bas ve kardeleriyle ilikilerinde karmza kan iddetli kskanlk, daha sonraki kskanln nedeni deildir; ama her ikisi de ayn kaynaktan ileri gelmektedir. Kanmak bilmez bir sevgi ihtiyacnn belki de kskan lktan daha iddetli bir ekli, kaytsz artsz sevilmek iin duyulan istektir. Bu istein bilin alanndaki ifadesi udur: yle ya da byle hareket ettiim iin deil, ol duum gibi sevilmek istiyorum. Yalnzca bu istei gz nnde bulundurduumuz srece, btn bunlarda olaan st bir ey grmeyiz. phesiz yalnzca kendimiz iin sevilmek istei hibirimize yabanc deildir. Bununla bir likte, nevrotik kimselerde rastladmz kaytsz artsz se vilme istei, normal olandan ok daha iddetlidir ve bu ar haliyle tatmin edilmesi mmkn deildir. Kelimenin tam anlam ile kaytsz artsz sevilmek iin duyulan ih tiyac dile getirmektedir. Byle bir ihtiya her eyden nce her trl kkrt c ya da fkelendirici davrana ramen sevilmek iste inin belirtisidir. Bu istek bir gvenlik unsuru olarak zo runludur, nk nevrotik bir insan kendisinin dmanlk duygular ve ar isteklerle dolu olduu gereini gizli den gizliye hissetmektedir, bu yzden teki kiinin ken disinden uzaklaabileceinden ya da bu dmanlk duy gusu ortaya kacak olursa kendisine fkelenebilecein den ve alma duygularna kaplabileceinden hakl ola rak korkmaktadr; bunda anlalmayacak bir ey de yok tur. Bu tip bir hasta, sevimli bir insan sevmenin ok ko lay olduunu ve bunun hibir ey ifade etmediini, sev ginin her eit ters ve huysuz davrana katlanacak ka dar gl olduunu kantlamas gerektiini ne srebile cektir. ilgili kimsenin yapt herhangi bir eletiri, artk onun tarafndan sevilmediinin belirtisi olarak hissedil mektedir. Psikanaliz srasnda, hasta, kendi kiiliinde birtakm deiiklikler yapmak zorunda kalabileceini se zer sezmez, byle bir deiiklik analizin amac olsa bile, hemen fkelenmektedir; nk bu durumu sevilmek iin duyduu ihtiyacn engellenmesi oGrak yorumlamaktadr.

134jamzn Tedirgin nsan

Nevrotik kimselerde rastladmz kaytsz artsz se vilmek ihtiyac, ikinci olarak, herhangi bir karlk gs termeksizin sevilmek isteini de kapsamaktadr. Byle bir istein ortaya kmas zorunludur, nk nevrotik bir insan herhangi bir sevgi gsterme yeteneine sahip ol madn, ayrca bunu yapmak da istemediini hisset mektedir. nc olarak, sevilmek iin duyulan nevrotik ihti ya, teki kiinin hibir ekilde yararlanmasna imkn ta nmakszn sevilmek isteini dile getirmektedir. Byle bir istein ortaya kmas da kanlmaz bir eydir, nk te kinin bu durumdan salam olduu herhangi bir yarar ve tatmin, nevrotik bir insanda hemen o kimsenin kendi sini yalnzca bu yzden sevdii gibi bir phe uyandr maktadr. Bu tip kimseler cinsel ilikilerde teki kiinin tatmin duymasn istememe eilimini gstereceklerdir, nk yalnzca bu tatminden tr sevilmi olduklarn dneceklerdir. Psikanaliz srasnda da bu gibi hastalar psikanalistin onlara yardm etmi olmaktan zevk duyma sn da istememektedirler. Ya psikanalistin kendilerine yapt yardm kmseyecekler, ya da byle bir yard m akllar ile kabul etmi olsalar da herhangi bir minnet duymayacaklardr. Ya da durumlarndaki herhangi bir d zelme ve iyileme belirtisinin baka bir nedenden -alnan bir iltan, bir arkadan yapt bir uyarmadan vb.- ileri geldiini dneceklerdir. phesiz, demek zorunda bu lunduklar creti vermek de istemeyeceklerdir. Bu cre tin psikanalistin harcam olduu zamann, enerjinin ve bilginin bir karl olduunu akllar ile kabul etmi ol salar bile, duygusal bakmdan bunu psikanalistin gerek te kendileri ile ilgilenmemi olduunun bir kant olarak greceklerdir. Bu tip insanlar bakalarna bir armaan vermekten de kanmaktadrlar, nk bu gibi bir durum da gerekten sevilmi olduklarndan kukulanmaktadr lar. Kaytsz artsz sevilmek ihtiyac, son olarak, birtakm fedakrlklarla sevilmek isteini de kapsamaktadr. Nev-

amzn Tedirgin nsan|l35

rotik bir insan, ancak teki kii kendisi iin her eyini fe da ettii zaman sevildiine gerekten emin olabilmekte dir. Bu fedakrlklar para ya da zamanla ilgili olabilir; ama ayn zamanda dncelerden ve kiisel btnlkten yaplan fedakrlklar eklinde de olabilir. Byle bir istek, tekinin en korkun fedakrlklar pahasna da olsa nev rotik kiiye yardm etmesi gerektiini beklemek eklinde ortaya kabilir. ocuklarnn kendilerine kr krne bal kalmasn ve her eit fedakrlkta bulunmasn is temek hakkna sahip olduklarna safa inanan anneler vardr, nk onlar aclar ierisinde dnyaya getirmi lerdir. Baz anneler de kaytsz artsz sevilmek iin duyduklar istei bask altna almlardr, bylece ocuk larna gerekten epeyce yardm edebilmekte, destek ola bilmektedirler; ama bu tip bir anne ocuklar ile olan ili kilerinden herhangi bir tatmin duymamaktadr, nk da ha nce verilmi olan rneklerde olduu gibi, ocuklarnn kendisini yalnzca onlar iin bu kadar ey yapm olma sndan tr sevdiini sanmakta, bylece onlar iin bir eyler yaparken gizli bir honutsuzluk, bir isteksizlik duy maktadr. Kaytsz artsz sevilme ihtiyac bakalarn amansz ca, acmaszca hie saymak gibi bir tavr gerektirmi olmas bakmndan, nevrotik sevgi ihtiyacnda gizlenmi olan dmanlk duygusunu daha ak bir ekilde ortaya koymaktadr. Bakalarn alabildiine smrmee bilinli bir ekil de karar vermi olan normal vampir tipinin tersine ola rak, nevrotik bir insan, bakalarndan ne kadar ok ey istediinden genellikle habersizdir. nemli taktik neden lerle bu gibi isteklerini bilinli bir ekilde fark etmemek zorundadr. Hi kimse aka yle syleyemez: Karl nda hibir ey almakszn kendinizi bana feda etmeni zi istiyorum. steklerini hakl bir temele dayandrmak zorunu duymaktadr. Hastadr, bunun iin her eit fe dakrla ihtiyac vardr. Bu gibi isteklerin bilinli olarak kabul edilmemesinin baka bir gl nedeni, bir kere yer

136|amzn Tedirgin nsan

lemi olan bu isteklerden vazgemenin g oluudur; oysa bu isteklerin akl-d olduunu anlamak, onlardan vazgemenin ilk admn atmak demektir. Bu gibi istekle rin kkleri, daha nce sz konusu edilmi olan temeller bir yana braklacak olursa, uradadr: Nevrotik bir in san kendi imknlarna dayanarak yaayamyacana, ihti ya duyduu her eyin kendisine bakalar tarafndan verilmesi gerektiine, hayatndan kendisinin deil baka larnn sorumlu olduuna kesinlikle inanmaktadr. Bu ba kmdan, kaytsz artsz sevilme konusundaki isteklerin den vazgemesi, hayata kar taknm olduu btn tav rnn deimesini gerektirmektedir. Sevilmek iin duyulan nevrotik ihtiyacn btn ayrt edici niteliklerinin ortak zellii, nevrotik insann eli ken eilimlerinin, ihtiya duyduu sevgiye ulamasn en gellemi olmasdr. Bu durumda nevrotik bir insann is teklerinin bir dereceye kadar gereklemesine ya da t myle geri evrilmesine kar gsterecei tepkiler ne ola caktr?

VIII. BLM

S E V L M E K N B A V U R U L A N Y O L L A R VE S T E N M E M E Y E K A R I G ST E R L E N D U Y A R L IK
Nevrotik insanlarn sevgiye ne derece ihtiya duyduk larn, ama kendilerine sunulan sevgiyi almalarnn ne ka dar g olduunu gz nnde bulundurduumuz zaman, bu tip insanlar iin en elverili ortamn lml bir duygu sal ortam olduu dnlebilir. Ama burada da baka bir sorun kar ortaya: Nevrotik insanlar, en ufak bir e kilde de olsa, istenmemeye ve geri evrilmeye kar ar bir duyarlk gsterirler ve bu yzden ac ekerler. Ilml bir ortam ise bir bakma gvenlik verici olmakla birlikte, bir bakma da istenmemi olma gibi bir duyguya yol aar. Nevrotik insanlarn istenmemeye ve geri evrilmeye kar ne derece duyarlk gsterdiklerini anlatmak gtr. Bir i deiiklii, birini beklemek zorunda kalmak, bekle dii cevab hemen alamamak, kendi fikirlerinin kabul edilmemesi, isteklerinin u ya da bu ekilde yerine geti rilmemesi, ksaca istedii eylerin herhangi bir nedenle gereklememi olmas, istenmeme ve geri evrilme ola rak grlmektedir. Byle bir istenmeme duygusu yalnz ca temel endielerini uyandrmakla kalmaz, ayn zaman da bir kk drlme olarak da yorumlanr. Nevrotik kimselerin, bu gibi durumlar niin bir kk drlme olarak grdklerini daha sonra aklayacam. stenme mi ya da geri evrilmi olma duygusu byle bir kk

138,amzn Tedirgin nsan

drlme duygusu ile birlikte gittii iin iddetli bir f ke yaratr ve bu fke bazan aia da vurulabilir. Sz gelii, bir kz kendisini okatmak istemeyen kedisine ok fkelenmi ve onu duvara frlatm tr. Bu tip kimseler bi risini beklemek zorunda kaldklar zaman o kimsenin ken dilerine nem vermedii iin bu ekilde davrandn -yani kendisi gibi birine kar dakik olmak zorunu duy madn- dnrler; bu durum dmanlk duygularnn patlak vermesine yol aabilir ya da her trl duygudan el ekmelerine, bylece daha birka dakika nce o kim seyle bulumay iddetle istemi olduklar halde souk ve kaytsz bir tavr taknmalarna neden olabilir. stenmemi olma duygusu ile fke duygusu arasnda ki balant ou zaman bilind alanda kalr. stenme me duygusu o derece hafif olabilir ki bu yzden bilin alanna girmeyebilir. Bylece bir insan, nedenini en ufak bir ekilde fark etmeksizin fkelenebilir, hn duya bilir, alma duygusuna kaplabilir, kendini yorgun ya da ruha km hissedebilir; ba aryabilir. Ayrca, d manlk duygusu yalnzca istenmeme ya da istenmediini sanma gibi bir durum karsnda deil, byle bir durumla karlaabileceini hissettii zaman da ortaya kabilir: Bir kimse geri evrileceini sand bir istekte bulunur ken fkelenebilir; sevdii kza iek gndermekten vaz geebilir, nk kzn bu armaann altnda baka ama larn bulunduunu dndn sanr. Ayn nedenle her hangi bir olumlu duygusunu aa vurmaktan -birisinden holandn, ona deer verdiini, ona kar minnet duy duunu belli etmekten- son derece rkebilir, bu yzden kendisi de, bakalar da onu olduundan daha souk, da ha sert bir kimse sanabilirler. Ya da kadnlar kk gre bilir, bylece onlar tarafndan istenmeyeceini sezmi ol mann cn almak isteyebilir. istenmeme korkusu iddetli bir hal ald zaman, bir insan herhangi bir geri evrilme olaslnn ortaya ka bilecei her trl durumdan kama eilimini gsterir. Bu

amzn Tedirgin nam j139

kama sigara satn alrken kibrit isteyememekten tutun da, herhangi bir ie girme isteinde bulunamamaya ka dar varr. Olumsuz bir cevap ile karlaabileceklerinden rken kimseler, geri evrilmeyeceklerinden kesinlikle emin olmadka, holandklar bir kadna ya da erkee herhangi bir neride bulunma cesaretini gsteremezler. Bu tipten olan erkekler genellikle bir gen kz dansa kaldrmaa ekinirler, nk gen kzn yalnzca nezaket kurallar gereince dansa kalkmay kabul etmi olabile ceinden korkarlar. Bu konuda kadnlarn daha elverili bir durumda olduunu, nk nerinin onlar tarafndan yaplmas gerekmediini dnrler. Baka bir deyile, istenmeme korkusu sklganlk ka tegorisine giren birtakm iddetli inhibition'lara yol aa bilir. Sklganlk, bir insan geri evrilme tehlikesiyle kar lamaktan koruyan bir savunma mekanizmas olarak rol oynamaktadr. Sevilmeyen bir insan olduu kans da ayn cinsten bir savunma arac olarak kullanlmaktadr. Bu gibi insanlar kendi kendilerine sanki yle der gibi dirler: insanlar naslsa beni sevmediklerine gre, bir k eye ekilmem ve herhangi bir geri evrilme tehlikesine kar kendimi korumam daha iyi olur. Bylece, istenme me korkusu sevilme isteine byk bir engeldir, nk bir insann ilgi ve dikkat grme isteinin bakalar tara fndan hissedilmesine ve bilinmesine engel olacak ekil de davranmasna yol aar. Ayrca, istenmeme duygusu nun yaratt dmanlk duygusu, endieyi her n hare kete gemee hazr bir halde tutma, hatta artrma ko nusunda byk bir rol oynar. Dmanlk duygusu, iinden klmas g olan bir ksr-dng yaratmada nemli bir etkendir. Sevilmek iin duyulan nevrotik ihtiyacn sonucu ola rak ortaya kan bu ksr-dng, ana izgileri le u e kilde zetlenebilir: Endie; yalnzca kendisinin sevilmesi ve kaytsz artsz sevilmesi konusundaki istekleri de kapsayan ar bir sevgi ihtiyac; bu isteklerin yerine ge-

140!amzm Tedirgin nsan

tiritmemesi halinde ortaya kan bir istenmeme duygusu; istenmemeye ya da geri evrilmeye kar gsterilen bir tepki olarak iddetli bir dmanlk duygusu; sevgiyi yi tirme korkusu yznden dmanlk duygusunu bask al tna alma ihtiyac; yaygn bir fkeden ileri gelen gergin lik; endienin artmas; gvenlik ihtiyacnn artmas. By lece, endieden korunmak iin bavurulan yollar, yeni dmanlk duygularna ve yeni bir endieye yol amak tadr. Bir ksr-dngnn ortaya kmas yalnzca burada tarttmz sorun iin tipik olan bir olay deildir; genel likle nevrozlarda karmza kan en nemli srelerden biridir. Herhangi bir savunma mekanizmas, bir yandan gvenlik salamakla birlikte, bir yandan da yeni bir en die yaratabilmektedir. Bir insan endiesini gidermek iin iki iebilir, sonra da ikinin kendisi iin zararl olabile ceinden korkabilir. Endiesini giderebilmek iin cinsel ynden kendi kendini tatmine bavurabilir, sonra da bu nun kendisini hasta edebileceinden korkabilir. Endie sinden kurtulabilmek iin herhangi bir tedaviye giriebi lir, ama ok gemeden bu tedavinin kendisine bir zarar olacak diye kayglanmaa balayabilir. Ksr-dnglerin ortaya kmas, d artlarda herhangi bir deiiklik o l masa bile iddetli nevrozlarn niin ktye doru gitme e mahkm olduunu aklayabilecek temel nedendir. Ksr-dngleri, yol atklar btn sonularla birlikte a karmak psikanalizin nemli grevlerinden biridir. Nev rotik kiinin kendisi bu ksr-dnglerin farknda deildir; o ancak umutsuz bir durum ierisine kstrlm olduunu fark edebilmektedir. Bu kstrlm olma duygusu, iinden kamyaca karklklara kar gstermi olduu bir tepkidir ve kendisini bu durumdan kurtarabilecekmi gi bi grnen her yol onu yeni tehlikelere doru itmektedir. imdi yle bir soru ortaya kmaktadr: Her trl i engele ve gle ramen, nevrotik bir insann her ne pahasna olursa olsun elde etmek istedii sevgiye ula masn salayacak yollar nelerdir? Gerekte, zlmesi

amzn Tedirgin lnsam jl41

gereken iki sorun vardr; Birincisi, iddetle ihtiya duyu lan sevgiye nasl ulamal? kincisi, byle bir sevgiye ulama isteini gerek kendine, gerekse bakalarna nasl hakl gstermeli? Sevgiye ulaabilmek iin mmkn olan yollar u ekilde sralayabiliriz; Rvet vermeye benzetilebiecek bir sevgi gsterme; kendine acndrma; hak ve adalet duygusuna bavurma; ve son olarak da tehdit et me. Byle bir snflama, hi phesiz, psikolojik etkenlerin bu ekilde ard arda sraland baka snflamalarda ol duu gibi, kesin bir ayrma deil, yalnzca genel eilim lere iaret etmektedir. Bu eitli yollardan birinin teki ni dta brakmas da gerekmez. Duruma, karakter yap sna ve dmanlk duygusunun derecesine gre birou ayn zamanda kullanlabilir ya da srasyla nce birine, sonra tekine bavurulabilir. Gerekte, sevgiye ulamak iin bavurulan bu drt yolun ard arda geli sras, d manlk duygusunun art derecesi ile belirlenmitir. Nevrotik bir insan rvet vermeye benzeyen bir sev gi gstererek kendini sevdirmee alt zaman dayan d temel ilke ud ur Sizi ok seviyorum; buna kar lk sizin de beni sevmeniz ve her eyi benim sevgim iin feda etmeniz gerekir. Bizim kltrmzde bu yola er keklerden ok kadnlarn bavurmu olmas, kadnlarn ierisinde yaadklar artlarn sonucudur. Yzyllar bo yunca sevgi yalnzca kadnlarn hayat sahas olmakla kalmam, ayn zamanda istemi olduklar eyiere ulaa bilmelerini salayacak biricik ya da balca yol olarak rol oynamtr. Erkekler, bir ey olmak istiyorlarsa eer, hayatta baar kazanmak zorunda olduklar gibi bir kan ile yetitikleri halde, kadnlar sevgi ile, yalnzca sevgi ile mutlulua, gvenlie ve saygnla ulaabileceklerini an lamlardr. Kltrel durumlardaki bu fark, erkein ve ka dnn ruhsal gelimesi zerinde nemli bir etkide bulun mutur. Burada bu etki zerinde tartmak yersiz olacak tr; u var ki, nevrotik durumlarda kadnlarn ulamak is tedikleri gayeye gtrecek bir yol olarak sevgiye erkek lerden daha sk bavurmalar bunun sonularndan biri

142 amzn Tedirgin nsan

dir. Burada ayn zamanda kendisinin teki kiiyi sevdii ne emin oima gibi sbjektif bir kan da, birtakm istek lerde bulunmay hakl gsterecek bir etken olarak roi oynamaktadr. Bu tipten olan kimseler sevgi ilikilerinde ac veren bir bamlla dme tehlikesi ile zellikle kar karyadrlar. Szgelii, nevrotik bir sevgi ihtiyac duyan bir ka dnn, ayn tipten olmakla birlikte, ona yaklar yakla maz hemen kendini eken bir erkee balandn d nelim. Kadn byle bir istenmeme ve geri evrilmeye kar iddetli bir dmanlk duygusu ile tepkide bulunacak, ama erkei yitirmekten korktuu iin bu duygusunu bas k altna alacaktr. Kadn kendisini geri ekmee kalka cak olursa, erkek yeniden onun sevgisini kazanmaa a lacaktr. Bu durumda kadn yalnzca dmanlk duygu sunu bask altna almakla kalmayacak, ayn zamanda bu duyguyu byk bir ballk maskesi altnda gizleyecektir. Ama tekrar geri evrilecek ve eninde sonunda tekrar da ha fazla bir sevgi ile tepkide bulunacaktr. Bylece, ya va yava, dizginlenmesi mmkn olmayan bir byk ak a tutulduuna inanacaktr. Bir eit rvet olarak grlebilecek baka bir yol, bir insana anlay gstermek, manevi ya da mesleki ge limesine yardm etmek, karlat glklerin iinden kabilmesine yardmc olmak, vb. yollarla kendini sevdir mee almaktr. Bu hem kadnlarn, hem de erkeklerin bavurduu bir yoldur. Sevgiye ulamann ikinci yolu kendine acndrmak tr. Nevrotik bir insan bakalarnn dikkatini kendi acla rna ve aresizliine ekmee almaktadr. Buradaki temel ilke de udur: Ac ektiim ve aresiz bir durum da bulunduum iin beni sevmek zorundasnz. Ac ek mek, ayn zamanda, ar isteklerde bulunmay hakl gs terecek bir ara olarak da kullanlmaktadr. Byle bir istek bazan olduka ak bir ekilde dile getirilebilir. Bir hasta, kendisinin herkesten daha hasta olduunu syleyerek, psikanalistin ona teki hastalarn

amzn Tedirgin Insan|143

dan daha ok ilgi ve dikkat gstermesi gerektiini ne srebilir. Sal daha iyi imi gibi grnen teki hasta lar kmseyebilir. Ayn yola bavurmada kendisinden daha baarl olan kimselere ise fena halde ierleyebilir. Kendine acndrmada az ok bir dmanlk duygusu ie karm olabilir. Nevrotik bir insan yalnzca iyi kalp liliimize bavurabilir, ya da kendini iler acs bir duru ma drmek gibi daha kkl yollarla bizi ona yardm et mek zorunda brakabilir. Sosyal ve tbbi hizmet alanla rnda nevrotiklerle uramak zorunda kalan herkes bu stratejinin nemini bilir. Ruh halini objektif olarak ak layan bir nevrotikle, ikyetlerini dramatik bir biimde aa vurarak kendine acndrmaa alan bir nevrotik arasnda byk bir fark vardr. Ayn eilimleri, ayn ekil de, her yatan ocuklarda da grebiliriz: ocuk ya baz ikyetlerinden tr avutulmasn isteyebilir, ya da bilind olarak kendini i edememe, yemek yiyememe gi bi ana-babay fena halde rkten bir duruma sokarak ilgi ve dikkati zorla kendi zerine ekmee alabilir. Kendine acndrmak gibi bir yola bavurmak, istenen sevgiye baka trl ulalamyacana kesinlikle inanm olmay gerektirir. Byle bir inan, genellikle sevgiye inan mama eklinde rasyonelletirilebilir: ya da herhangi bir zel durumda istenen sevgiye baka trl tlalamyacana inanma eklini alabilir. Sevgiye ulamann nc yolunda -hak ve adalet duygusuna bavurmada- ise temel ilke udur: Ben sizin iin unu unu yaptm; siz benim iin ne yapacaksnz? Bizim kltrmzdeki anneler, ou zaman, ocuklar iin varn younu feda ettiklerini ne srerek byk bir ba lla hak kazandklarn kantlamaa alrlar. Ak ili kilerinde tekinin isteklerine boyun emek, birtakm hak lar iddia etmek iin temel bir neden olarak grlr. Bu tip ten olan kimseler ou zaman bakalar iin bir eyler yapmaa ok fazla hazrdrlar; nk bunun karln da istemi olduklar her eye ulaabileceklerini gizli gizli umut etmekte ve bakalar ayn ekilde kendileri iin bir

144|amzn Tedirgin insan

eyler yapmaa istekli olmad zaman byk bir hayal krklna uramaktadrlar. Burada, bilinli olarak hesap l hareket eden kimseleri deil, bakalarndan birtakm eyler beklediklerini hibir ekilde fark etmeyen insan lar kastediyorum. Bakalarna bir eyler vermek zorunu duymalarn, daha yerinde bir deyimle her kapy aan sihirli bir ilem olarak nitelemek mmkndr. Bakala rnn kendilerine ne ekilde davranmasn istiyorlarsa, kendileri de onlara ayn ekilde davranmaktadrlar. Yap tklar eylerin karlnda gerekten bir eyler beklemi olduklarn gsteren ey, son derece ac bir hayal krk lna uramalardr. Bazan kafalarnda tpk bir muhase beci gibi hesap tutarlar; btn bir gece uykusuz kaimak gibi ou zaman hibir yarar olmayan fedakrlklarda bulunduklar iin kendilerine byk bir kredi atklar halde, bakalarnn onlar iin yapm olduklar eyleri kmsemek, hatta hi fark etmemek eilimini gsterir ler; bylece gerek durumu o derece deitirirler ki, zel bir ilgi ve dikkat grmek istemekte hakl olduklarn sa nrlar. Byle bir tavrn nevrotik kiinin kendisi zerinde de baz etkileri olmaktadr; nk birtakm ykmllk ler altna girmekten son derece rkm olabilir, igds ile bakalarn hep kendisiyle karlatrarak deerlendir dii iin, onlardan gelecek herhangi bir yardm kabul edecek olursa, bakalarnn kendisini smreceinden korkmaktadr. Hak ve adalet duygusuna bavurma, Eer frsat k m olsayd, bakalar iin neler yapardm! gibi bir d nceden de ileri gelmi olabilir. tekinin yerinde olsay d nasl sevebileceini ve kendini nasl feda edebilecei ni kantlamaa alacak ve bakalarndan kendi yapabi leceinden fazlasn istemediine inand iin isteklerin de hakl olduunu dnecektir. Gerekte, kendini bu e kilde hakl grmenin psikolojisi nevrotik kiinin sandn dan ok daha karmaktr. Kendi niteliklerinden izdii bu tablo, genellikle, bakalarndan beklemi olduu dav ranlar bilind. olarak kendi davranlar imi gibi

amzn Tedirgin lnsanjl45

grm olmasn ifade eder. Bununla birlikte, buna tam anlam ile bir yanlg da denemez; nk kendini gster mekten yoksun olmas, kendini gsz ve zavall bir ya ratk olarak grmesi ve nasl bakalarnn kendisini ho grmesini istiyorsa ayn ekilde kendisinin de bakalar na hogr ile davranmas gibi kaynaklardan ileri gelen baz fedakrlk eilimlerine gerekten sahiptir. Hak ve adalet duygusuna bavurmada ie karabilen dmanlk duygusu, nevrotik kiinin, kendisine yapld n iddia ettii bir hakaretin onarlmas iin bulunduu isteklerde ok ak bir ekilde grlmektedir. Burada da yanlan temel ilke udur: Bana ac ektirdiniz, beni in cittiniz: bu yzden bana yardm etmek, ilgi ve dikkat gs termek, destek olmak zorundasnz. Bu strateji trauma tic nevrozlarda * kullanlan sratejiye benzemektedir. Traumatic nevrozlar konusunda herhangi bir deneyim yok; ama traumatic bir nevroz geirmekte olan kimseler acaba bu kategoriye girmezler mi ve kendi skntl du rumlarn her frsatta ne srebilecekleri isteklerini hak l gsterecek bir temel olarak kullanmazlar m, gibi bir soru geliyor aklma. Nevrotik bir insann kendi isteklerini hakl gsterebil mek iin bakalarnda nasl bir sululuk ve ykmllk duygusu uyandrabileceini birka rnekle gstermek is tiyorum. Bir kadn, kocasnn sadakatsizliine tepki ola rak hastalanmtr. Kocasna herhangi bir sulamada bu lunmam, belki de kocasn suladn bilinli olarak fark etmemitir; ama hastal st kapal bir ekilde yaplan iddetli bir sulamadan baka bir ey deildir; kocasnda sululuk duygular uyandrmak ve kocasnn

(*) Trauma, organizma zerinde ya da ruhsal fonksiyon lar zerinde nem li bir zararl etkide bulunan herhan gi bir bedensel ya da ruhsal oktur. Byle bir oktan ileri gelen nevrozlara ise traumatic nevrozlar denilir. (evirenin notu.)

146amzn Tedirgin nsan

btn dikkatini kendi zerine ekmek amacn gtmek tedir. Ayn tipten olan baka bir nevrotik kadn -saplant ve histeri belirtileri gsteren bir kadn- bazan ev ilerin de kz kardelerine yardm etmek iin srar ediyordu. Bir-lki gn sonra, kz kardelerinin bu yardm kabul et mi olmalarna bilind olarak fena halde ierliyor ve gittike artan birtakm iddetli belirtiler gstererek yataa dyordu; bylece kz kardelerini kendisinden yardm istemeksizin evi ekip evirmek zorunda brakmakla kal myor, ayn zamanda onlara, kendisine daha ok ilgi ve dikkat gstermek gibi fazladan bir yk de yklemi olu yordu. Bu kadnn salnn bozulmas da, yine baka larn sulamay dile getirmektedir ve bakalarnn bu du rumu gidermelerini isteme gibi bir tavra yol amaktadr. Ayn kadn, kz kardelerinden biri bir gn kendisinin bir kusurunu syledii zaman dp baylm, bu ekilde bu na ne kadar ierlemi olduunu aa vurmu ve ister istemez kendisine iyi davranlmasn salamtr. Hastalarmdan biri, psikanalizin belli bir safhasnda gittike ktlemee balam ve kendini yle bir tu haf dnceye kaptrmt: Psikanaliz sreci onu sonun da bir enkaz yn haline getirecek, varn younu tke tecek, bylece ben de gelecekte onun her trl bakmn ve sorumluluunu yklenmek zorunda kalacam. Bu gibi tepkiler her eit tbbi tedavide sk sk karmza km ak ta ve ou zaman doktora aktan aa yaplan teh ditlerle birlikte gitmektedir. Daha hafif vakalarda, u gi bi durumlara sk sk rastlanmaktadr: Psikanalist tatile kt zaman hastann durumu gze arpacak ekilde ktlemektedir; kendi durumunun ktye gitmesinden aka ya da st kapal bir ekilde psikanalisti sorumlu tutmakta, bu yzden onun kendisine dikkat ve ilgi gs termek zorunda olduunu ne srmektedir. Bu gibi r nekler hayattaki yaantlarmzda da sk sk karmza kar. Bu rneklerden anlalaca zere, bu eit nevrotik

amzn Tedirgin nsan|l47

kimseler, ekmi olduklar acnn -hatta iddetli bir ac nn- bedelini demee istekli olabilirler; nk bylece, farknda olmakszn, bakalarn sulayabilmekte, baka larndan bir eyler isteyebilmekte ve kendilerinin hakl ol duu duygusunu srdrebilmektedirler. Bir insan istemi olduu sevgiye tehdit yolu ile ula maa alt zaman ya kendine ya da karsndaki kim seye herhangi bir zarar verecei yollu bir tehdit savura bilir. lgnca bir tehditte bulunabilir: nl bir kiiyi mah vetmek, kendine ya da birine kar iddet kullanmak gi bi... intihar tehdidi, hatta intihar giriimi bunun sk sk rastlanan bir rneidir. Hastalarmdan biri her iki koca sn da birbiri ardnca byle bir tehditle elde etmitir. Bi rincisinin kendisinden el ekmek zere bulunduunu an lar anlomaz, ehrin kalabalk ve gze arpan bir yerin de kendisini rmaa atmtr; ikinci erkek de kendisiyle evlenmee istekli grnmedii zaman, birisinin gelip ken disini kurtaracana emin olduu bir srada havagazn amtr. Niyeti, o olmadan yaayarnyacan kantla makt. Nevrotik bir insan, tehditleri sayesinde isteklerine ulaabilmeyi umut ettii iin, byle bir amaca erime umudu devam ettii srece tehditlerini yerine getirmeye cektir. Umudunu yitirdii zaman ise, umutsuzluun ve alma duygularnn yaratt gerginlik ierisinde, tehditle rini gerekletirmesi mmkndr.

IX. BLM

S E V L M E K N D U Y U L A N N E V R O T K H T Y A T A C N SE L L N ROLU
Sevilmek iin duyulan nevrotik ihtiya, ou zaman lgnca bir cinsel ak ya da cinsel tatmin iin duyulan doymak bilmez bir alk eklini alabilir. Durum byle olun ca, btn bu nevrotik sevgi ihtiyacnn cinsel hayattaki tatminsizlikten mi ileri geldii; sevilmek iin, bakalar ile iliki kurmak iin, beenilmek ve destek grmek iin du yulan bu iddetli istein, gvenlik iin duyulan ihtiyatan ok, libido'nun tatminsizliine mi balanabilecei gibi bir soru ortaya atmak gerekecektir. Freud, konuyu bu ekilde ele almtr. Birok nevro tik kimselerin bakalarna balanma kaygs duyduklar n ve onlara smsk sarlma eilimini gsterdiklerini gr mtr; ve bu tavr tatmin edilmemi bir libido'nun sonu cu olarak nitelemitir. Ne var ki byle bir anlay baz n cllere dayanmaktadr. Aslnda cinsel olmayan btn bu grnlerin -kendisine yol gsterilmesini istemek; ba kalar tarafndan beenilmek ve destek grmek istei gi bi- incelmi ve yceltilmi (sublimated) cinsel ihtiyalar dile getirdiini nceden kabul etmeyi gerektirmektedir. Ayrca sevgi dediimiz eyin de durdurulmu (inhibited) ve yceltilmi cinse! itkilerden baka bir ey olmadn da kabul etmi olmay gerektirmektedir. Bu gibi varsaymlarn doru olduu kantlanmamtr. Sevgi duygusu ile cinsellik arasndaki balantlar bazan

amzn Tedirgin nsanjl49

sandmz kadar sk deildir. Antropologlar ve tarihiler bize bireysel ak n kltrel gelimenin rn olduunu sylemektedirler. Briffault', cinselliin efkatten ok za limlie yakn olduunu ne srmektedir; ne var ki onun sylemi olduu eyler de pek ikna edici deildir. Bunun la birlikte, bizim kltrmz ierisindeki gzlemlerden, cinselliin sevgi ve efkat olmakszn da var olabilecei ni, sevgi ve efkatin ise, ayn ekilde, cinsel duygulardan ayr olarak karmza kabileceini renmi bulunuyo ruz. Szgelii, anne ile ocuk arasndaki sevginin cinsel bir nitelik tad konusunda herhangi bir kant yoktur. Grdmz ey, yalnzca cinsel unsurlarn da ie ka rm olabileceidir (ve bu da Freud'un buluudur). Sev gi ile cinsellik arasnda birok balantlar olduunu gz leyebiliriz: Sevgi, cinsel duygularn habercisi olabilir; bir insan yalnzca sevgi duyduunu fark ettii halde cinsel isteklere de sahip olabilir; cinsel istekler, sevgi duygula rn glendirebilir ya da sevgiye dnebilir. Sevgi ile cinsellik arasndaki bu gidi-geliler ve dnmler, her ikisi arasnda sk bir iliki olduunu gstermekle birlikte, daha ihtiyatl olmak ve i ie geebilen, birbirine dne bilen ve birbirinin yerini alabilen iki ayr duygunun var olduunu fcabul etmek daha doru olacaktr. Ayrca, eer Freudun tatmin edilmemi bir libido'nun sevgi ihtiyacn harekete geiren bir g olarak rol oyna d eklindeki varsaymn kabul edecek olursak, cinsel hayat fizik ynden adamakll tatmin edici olan kimse lerde, yukarda sz konusu edilmi olan btn karmak sonular ile birlikte -sahip kma ya da kimseyle payla mak istememe, kaytsz artsz sevilme, istenmediini hissetme, vb.- nasl olup da ayn iddetli sevgi ihtiyac ile karlatmz anlamak gtr. Bununla birlikte, bu gibi durumlarn varlndan phe edemiyeceimize gre, bu durumlarda tatmin edilmemi bir libidonun olay aklayamyacan, dolaysyla byle bir olaya yol aan ne
ti) Robert Briffault, The Mothers (London-New York: 1927).

1501 amzn Tedirgin insan

derilerin cinsel alann dnda kaldn kabul etmek ka nlmaz bir sonu olarak grnm ektedir2. Son olarak, sevilmek iin duyulan nevrotik ihtiya, cinsel bir olaydan baka bir ey olmasayd, sevdii insa n kimseyle paylamak istememe, kaytsz artsz sevil mek isteme, istenmediini ya da bir yana itildiini his setme gibi eitli sorunlar anlayamazdk. Bu eitli so runlarn kabul edildii ve ayrntl bir ekilde tanmland .dorudur: Kskanlk, kardeier-aras iddetli yarma ya ve Oedipus kompleksine balanmaktadr; kaytsz art sz sevgi oral eroticism ile, sahip kma ve sevdii in san kimseyle paylamak istememe ise anal eroticism ile aklanmaktadr \ Ama gerekte, daha nceki blm lerde sz konusu edilmi olan btn tavrlarn ve tepkile rin birbiriyle ilikili olduklar, daha dorusu btn bir ya py oluturan paralardan baka bir ey olmadklar gz den kamtr. Endienin, sevilmek iin duyulan ihtiyacn arkasndaki dinamik g olduunu kabul etmedike, bu ihtiyac artran ya da azaltan artlarn ne olduunu kavryamayz. Freud'un ustaca bir buluu olan serbest arm yntemi ile. analiz srasnda, endie ile sevgi ihtiyac ara sndaki ilikiyi -zellikle hastann sevgi ihtiyacndaki al allara ve ykselilere dikkat ederek- tam olarak gz leyebiliriz. ibirliine dayanan yaratc bir alma dne(2) Belirli duygusal bozukluklarn tam bir cinsel tatm ine ulama yetenei ile birlikte var olduu bu gibi durum lar baz psikanalistleri hep artmtr: ama bu gibi du rumlarn libido kuramna uymamalar, var olmalarna engel deildir. (*) Oral eroticism, psikanalizde, meme emmenin cinsel gelim edeki ilk pregenital safha olduunu belirtmek iin kullanlan bir deyimdir. Anal eroticism deyim i ise, cinsel ilginin anal blgede toplanmasnn cinsel gelim e nin pregenital safhalarndan biri olduunu fade etm ek tedir. (evirenin notu.)

amzn Tedirgin Insan|151

minderi sonra hasta birdenbire davrann deitirebilir ve psikanalistin kendisine daha ok zaman ayrmasn is teyebilir; kendisine dostluk gstermesini iddetle isteye bilir, ona kr krne hayranlk duyabilir; ar bir ks kanlk gsterebilir, onu kimse ile paylamak istemeye bilir, onun iin yalnzca bir hasta dan baka bir ey olmadna ziflebilir. Btn bunlarla birlikte endiesinde de bir artma olur ve bu art ya ryalarndan izlenebilir, ya da bir yana itildiini hissetmi olmasndan; ya da is hal olma, sk sk i etme gibi fizik belirtilerden anlala bilir. Hasta endieli olduunu ve psikanaliste smsk ba lanmasnn temelinde endiesinin bulunduunu fark et mez. Eer psikanalist, aradaki balanty grrse ve bu nu hastaya da gsterirse, her ikisi de birdenbire ortaya kan bu lgnca sevgiden nce hastann endiesini ha rekete getiren baz sorunlara dokunulmu olduunu g receklerdir: Hasta, psikanalistin yapt bir yorumlamay baksz bir sulama ya da kk grlme olarak hisset mitir, vb. Tepkiler u ekilde birbirini izler: Bir sorun ortaya kar, bu sorun zerindeki tartm alar psikanaliste kar iddetli bir dmanlk duygusu yaratr; hasta, psikanaliste kin duymaa balar, onun lmn hayal eder; bu d manlk duygularn arabuk bask altna alr, rkm bir hale gelir ve gvenlik ihtiyac ile psikanaliste iddetle balanr; bu tepkiler a karld zaman, dmanlk duygusu, endie ve bunlarla birlikte artm olan sevgi ih tiyac da geri plana ekilir. Sevilmek iin duyulan ihtiya cn artm olmas her zaman endienin sonucu olarak ortaya kt iin, bu artan ihtiyac belli bir endienin yzeye kmasnn ve gvenlie ulama ihtiyacnn a maz bir tehlike an olarak grebiliriz. Btn bu syle nenler yalnzca psikanaliz srasnda karmza km de ildir. Ayn tepkilere ayn ekilde kiisel likilerde de rastlanabilir: Evlilik likilerinde, bir erkek bir i zorla ma ile karsna iddetle balanabilir, onu kskanabilir, kimse ile paylamak istemeyebilir, idealletirebilir ve ona

152|amran Tedirgin nsan

hayran olabilir, ama ayn zamanda ta iinden ondan nef ret edebilir ve korkabilir. Ar bir balln ar bir telafi mekanizmas ola rak gizli bir nefrete dayand sylenebilir: Ancak bu te rimin yalnzca kabataslak bir fikir verdiini ve srecin d i namik niteliini aklamadm gzden karmamak ge rekir. Yukarda sz konusu edilen btn bu nedenlerden tr, sevilmek iin duyulan ihtiyacn cinsel etkenlerle aklanmasn kabul etmediimize gre, yle bir soru ortaya kmaktadr: Nevrotik sevgi ihtiyacnn bazan cin sel isteklerle birlikte gitmesi ya da tmyle cinsel bir is tek olarak grnmesi rastgele bir olaydan baka bir ey deil midir? Yoksa sevgi ihtiyacnn cinsel bir ihtiya ola rak duyulmasna ve aa vurulmasna yol aan belirli artlar m vardr? Sevilmek ihtiyacnn cinsel bir grne brnmesi, bir dereceye kadar, d artlarn buna elverili olup ol mamasna baldr. Bir dereceye kadar da kltr, canllk ve cinsel eilimlerdeki farklara baldr. Son olarak, ilgili kimsenin cinsel hayatnn tatmin edici olup olmamasna da baldr: nk cinsel hayat tatmin edici olmayan bir insann cinsel bir tepki gstermesi olasl, cinsel ynden tatmin olan bir insana gre daha oktur. Btn bu etkenler, apak olmalarna ve ilgili kimse nin tepkileri zerinde belirli bir etkide bulunmalarna ra men, yine de bireyler arasndaki temel farklar yeterince aklayamazlar. Nevrotik bir sevgi ihtiyac duyan birok kimselerde bu tepkiler insandan insana deiir. Bylece, bir yanda bakalar ile olan ilikileri hemen, sanki iten gelen bir zorlama ile, az ok iddetli bir cinsel renge b rnen insanlar vardr; br yanda cinsel ynden uyarl ma yetenekleri ya da cinsel faaliyetleri normal bir duygu ve davrann snrlarn amayan birtakm insanlarla kar larz. Birinci grupta bulunan erkekler ve kadnlar, bir cinsel

amzn Tedirgin nsan'153

ilikiden bir bakasna atlayp dururlar. Bu tip insanlarn tepkilerinin daha yakndan incelenmesi, bu gibi kimsele rin kendilerini gvensiz, aresiz ve savunmasz bir du rumda hissettiklerini ve byle bir ilikiden yoksun olduk lar zaman ya da en ksa zamanda byle bir iliki kur mak frsatn bulamadklar zaman ne yapacaklarn bile mediklerini gstermektedir. Daha ok inhibitionlar olmak la birlikte yine ayn gruba giren birtakm erkekler ve ka dnlar da, gerekte bakalar ile pek az iliki kurmu ol duklar halde, zel bir ilgi duyduklar kimseler sz konu su olsun ya da olmasn, hep kendileriyle bakalar ara snda bir cinsel ak havas yaratrlar. Son olarak, yine cinsel ynden daha ok inhibitionlar olmakla birlikte, bu kategoriye giren nc bir grupta bulunan insanlar cin sel ynden abucak uyarlrlar ve karlarna kan her kadna ya da erkee cinsel bir iliki kurabilecekleri bir e gz ile bakarlar. Bu sonuncu alt grupta cinsel yn den zorlu bir kendi kendini tatmin cinsel ilikilerin yerini alabilir, ama her zaman byle olmas a t deildir. Ulalan fizik tatminin derecesi bakmndan bu grup ierisinde eitli farkllklar kar karmza. Grubun or tak zellii, cinsel ihtiyalarn zorlayc nitelii bir yana braklacak olursa, e semede hibir ayrm yaplmam olmasdr. Bu grup da, daha nce genellikle zerinde dur duumuz nevrotik sevgi ihtiyac duyan grupta karmza kan ayn ayrt edici niteliklerle belirlenmitir. Ayrca, bir yandan gerek ya da hayal rn cinsel ilikilere hazr olduklar halde, te yandan bakalar ile olan duygusal ilikilerinin adamakll bozuk olmas gibi bir zellikleri da ha vardr; bu bozukluk temel bir endie ile harekete ge en ortalama bir insannkinden daha derindir. Bu gibi kimseler yalnzca sevgiye inanmamakla kalmazlar, biri kp da kendilerine sevgisini sunduu zaman gerekten tedirgin olurlar, ya da -erkekseler eer- cinsel ynden gsz bir hale gelirler. Byle bir tavrn kendilerini sa vunmak iin bavurduklar bir mekanizma olduunu fark etmi olabilirler ya da elerini sulama eilimini gstere

154|amzm Tedirgin nsan

bilirler. Bu sonuncu durumda, sevebilecekleri bir kza ya da erkee hibir zaman rastlamadklarna inanrlar. Cinsel ilikiler onlar iin yalnzca zel cinsel gergin liklerini giderebilecekleri bir ara deil, aym zamanda in sanlarla iliki kurmay salayacak biricik yoldur. Bir in san herhangi bir ekilde sevilmesinin gerekten imkn sz olduu eklinde kesin bir kan edinmise, bedensel yaknlk duygusal ilikilerin yerini tutacak bir ara olarak rol oynayabilir. Bu durumda cinsel ilikiler bakalar ile iliki kurmay salayan biricik kpr deilse bile temel kprdr; bu yzden ar bir nem tamaktadr. Baz insanlarda e semede ayrm yapmama, cinsel iliki kurabilecekleri kimselerin cinsini hesaba katmama eklinde ortaya kar; bu gibi kimseler her iki cinsten olan insanlarla da etkin (aktif) bir iliki kurmaa ala caklar, ya da ister kendi cinslerinden olsun, isterse kar cinsten olsun herhangi bir kimsenin cinsel isteklerine edilgen (pasif) bir ekilde boyun eeceklerdir. Birinci tip ten olanlar bizi burada ilgilendirmemektedir; nk on larda da cinsel ilikiler baka insanlarla iliki kurma gibi glkle ulaabilecekleri bir amaca gtrecek bir ara olarak rol oynamakla birlikte, temel etken sevgi ihtiyac olmaktan ok, bakalarna sz geirme, daha dorusu onlar kendine baml klma abasdr. Bu aba o dere ce zorlayc bir nitelik alabilir ki, cins ayrm bir dereceye kadar nemsiz olabilir. Bir erkei ya da kadn cinsel yn den ya da baka bir ynden kendine baml klmak zo runlu olmaktadr. Ama ikinci grupta bulunanlar, yani her iki cinsten gelen cinsel isteklere boyun emee hazr olanlar, sonsuz bir sevgi ihtiyac ile, zellikle bakasn dan gelen cinsel istei geri evirmek, kendisinden iste nen hakl ya da haksz bir eye kar kendini savunmaa kalkmak yznden tekini -yani iliki kurabilecei kiiyielden karmak korkusu ile hareket ederler. teki kiiyi yitirmek istemezler, nk onunla iliki kurmaa iddet le ihtiyalar vardr.

amzn Tedirgin nsanjld

Her iki cinsten olan kimselerle herhangi bir ayrm gzetmeksizin iliki kurma olayn bir iki-cinseliik (bi sexuality) ' ile aklamak bence hataldr. Bu gibi durum larda, ayn cinsten olan kimseye gerek bir eilim gs terildii konusunda herhangi bir belirti yoktur. Endienin yerini, kendini gsterme ve bakalarna kabul ettirme gibi salam bir davran ald zaman e-cinsellik (ho mosexuality) eilimleri hemen ortadan kalkmakta, ayn zamanda cinsler arasnda hibir ayrm gzetmeme gibi bir durum da silinip gitmektedir. Her iki cinsten olan kimselerle iliki kurma ile ilgili tavrlar hakknda sylenmi olan eyler, e-cinsellik so rununa da k tutabilir. Gerekte, yukarda sz konusu edilen her iki cinsle de iliki kurmak isteyen tiple ke sin olarak e-cinsel olan tip arasnda birok ara-basamaklar vardr. E-cinsel tipin hayat hikyesinde, kar cinsten olan birinin cinsel bir e olarak bir yana itilmi olmasn aklayan belirli etkenler ie karmaktadr. Hi phesiz e-cinsellik sorunu tek bir gr asndan akiahamyacak kadar karmaktr. Burada bu konu ile ilgili olarak yalnzca unu sylemeyi yeterli buluyorum: Her iki cinsle cinsel iliki kurmak isteyen grupta sz konu su edilmi olan etkenlerin de ie karmad bir e-cinsele rastlam deilim. Son birka yl ierisinde birok psikanalitik yazarlar, cinsel uyarm ve tatminlerin endieyi ve birikmi olan ruhsal gerginlikleri giderme imknn verecek bir boal ma arac olarak rol oynamas nedeniyle, cinsel isteklerin artm olabileceine dikkati ekmilerdir. Bu mekanist aklama geerli olabilir. Bununla birlikte, ben, endienin harekete getirdii baz ruhsal srelerin cinsel ihtiyala rn artmasna yol atna ve bu ruhsal sreleri a i
ti) Bisexuality deyimi, her iki cinsin ayrt edici nitelik lerine sahip olm ak ya da her iki cinsten kim selere ayn ekilde cinsel ilgi duym ak anlamna gelmektedir. (evi renin notu.)

156jam:zm Tedirgin nsan

karabileceimize inanyorum. Bu inancm, psikanalitik gzlemlere olduu kadar, bu gibi hastalarn cinsel alann dnda kalan karakter zelliklerini belirten hayat hik yelerinin incelenmesine de dayanmaktadr. Bu tipten olan hastalar, balangta psikanaliste l gnca tutulabilirler ve aklarna karlk gsterilmesini iddetle isteyebilirler. Ya da analiz srasnda byk bir ekingenlik gsterebilirler ve psikanaliste kar duyduk lar cinsel istei baka birine aktarabilirler; o kimse nin psikanaliste benzeyen biri olmas ya da ryalarnda psikanalistle o kimsenin birbiriyle zdelemesi, onu psi kanalistin yerine koymu olduklarn gstermektedir. Son olarak, bu gibi hastalarn psikanalistle cinsel ilikide bulunma ihtiyalar, yalnz ryalarda ortaya kabilir ya da karlkl konuma srasnda cinsel bir heyecan duy ma eklinde grlebilir. Hastalar ou zaman cinsel is tein bu kesin belirtilerine son derece amaktadrlar, nk ne psikanaliste bir yaknlk duymakta, ne de on dan halanmaktadrlar. Gerekte, psikanalistin cinsel e kicilii bu konuda pek rol oynamamaktadr; br yandan, bu gibi hastalarn cinsel tabiatlar tekileinkinden daha ateli ve kontrolsuz olmad gibi, endieleri de teki hastalarnkinden daha ok ya da daha az deildir. Ayrt edici nitelikleri, her trl gerek sevgiye hibir ekilde inan mam olmalardr. Psikanalistin, birtakm ard dnce lerle kendileriyle ilgilendiini (eer ilgileniyorsa) sanmak tadrlar. Gizliden gizliye onlar hor grdne, kendileri ne yarardan ok, zarar dokunacana inanmaktadrlar. Nevrotik kimselerin ar derecede duyarl olmas yznden kin, fke, kuku gibi tepkilere her psikanaliz srecinde rastlanr; ama cinsel ihtiyalar zellikle id detli olan bu gibi hastalarda bu tepkiler srekli ve kesin bir tavr olarak grnr. Bu tepkiler, psikanalistle has ta arasnda sanki gizli bir almaz duvar varm gibi bir durum yaratr. Kendileriyle ilgili g bir sorunla karla tklar zaman ilk tepkileri psikanalizden vazgemek ve il

amzn Tedirgin nsamjl57

giyi kesmektir. Psikanaliz srasndaki tavrlar, hayatlar boyunca yapm olduklar eyin ayndr. Aradaki fark yal nzca udur: Psikanalizden nce kiisel ilikilerinin ne de rece karmak ve kaypak olduunu fark etmekten kanabilmektedirler; kolayca cinsel bir ilgi duyabilmeieri du rumu kartrmakta, cinsel ilikiler kurmaya hazr olma larn. insanlarla olan ilikilerinin genellikle iyi olduu ek linde yorumlamalarna yol amaktadr. Sz konusu ettiim tavrlar hemen her zaman bir arada bulunduklar iin, bir hasta, psikanalizin ba langcnda psikanalistle ilgili cinsel istekler ve hayaller besledii ya da ryalar grd zaman, kiisel ilikile rinde ok derin bozukluklarla karlamay beklerim. B tn gzlemler, bu konuda, psikanalistin erkek ya da ka dn oluunun bir dereceye kadar nemsiz bir rol oyna dn ortaya koymutur. Birbiri ardnca bir erkek ve bir kadn psikanalist tarafndan tedavi edilen hastalar, her ikisine de ayn tepkiyi gsterebilirler. Bu bakmdan, bu gibi durumlarda, ryalar ya da baka ekiller altnda or taya kan e-cinsel isteklerle karlatmz zaman, g rne aldanmak byk bir hata olacaktr. Bylece, nasl parlayan her ey altn deilse, cin sel bir zellik tarm gibi grnen her ey de cinsel deildir. Cinselmi gibi grnen ey, byk lde, cin sellikle ilgili olacak yerde, gvenlik isteinin belirtisidir. Bu nokta gzden karlacak olursa, cinselliin oynad role ister istemez ar bir nem verilecektir. Fark edilmeyen bir endienin yaratm olduu ger ginlik yznden cinsel ihtiyalar artm olan bir insan, cinsel ihtiyalarnn iddetini yaradlna ya da alla gelmi yasaklardan kurtulmu olmasna balama eili mini gstermektedir. Bu ekilde hareket etmekle, ger ekte bask altna alnm eitli heyecanlar yznden ar bir uyku ihtiyac duyduklar halde yaradllar ge reince on saat ya da daha fazla uykuya ihtiya gster diklerini sanarak uyku ihtiyalarn abartan kimselerin dt hataya dmektedir; bu gibi kimseler iin uyku,

158armzn Tedirgin insan

her trl atmadan kama arac olarak rol oynamak tadr. Ayn ey zorlu bir itepi ile kendilerini yemee ya da imee veren insanlar iin de sylenebilir. Yemek, i mek, uyumak, cinsellik, btn bunlar hayati ihtiyalardr; iddetleri yalnzca nsann yapsna gre deil, ayn za manda iklim, baka trl tatminlerin var olup olmamas, d uyarmlarn var olup olmamas, yaplan iin ne de rece yorucu olduu, fizik artlar gibi birok etkenlere gre deimektedir. Ama btn bu ihtiyalar, ayn za manda. bilind etkenierin etkisiyle de artm olabilir ler. Cinsellik ile sevgi ihtiyac arasndaki balant, cin sel ilikide bulunmama sorununa da k tutar. Cinsel ili kide bulunmamaya ne kadar bir zaman iin dayanlabilecei, insandan ihsana ve kltrden kltre deiir. Tek tek insanlar sz konusu olduu zaman, eitli ruhsal ve bedensel etkenler ie karabilir. Bununla birlikte, cin sellie, endieyi azaltacak bir boalma arac olarak ih tiya duyan bir insann ksa bir sre iin de olsa cinsel ilikide bulunmamas mmkn deildir. Bu noktalar cinselliin kltrmz ierisinde oyna d rolle ilgili baz dnceler akla getirmektedir. Cin sellik konusunda serbest bir tavr taknmamzdan tr gurur duyma eilimindeyizdir. Hi phesiz Victoria a ndan bu yana bu konuda iyiye doru bir deime ol mutur. Cinsel ilikilerde daha ok serbestlie ve daha ok tatmin imknlarna sahip bulunuyoruz. Bu son nokta zellikle kadnlar iin dorudur; cinsel soukluk artk ka dnlar iin normal bir durum olarak grlmemekte, ge nellikle bir eksiklik ve yetersizlik olarak nitelenmektedir. Ama btn bu deiikliklere ramen, bu iyiye doru g i di sandmz kadar derin deildir; nk bugn iin cin sel faaliyetlerin byk bir blm gerek bir cinsel itk i den ok, ruhsal gerginliklerin boalma arac olarak g rnmektedir; bu yzden de gerek bir cinsel zevk ve tatminden ok, yattrc bir l!a olarak grlmelidir.

amzn Tedirgin nsan[159

Psikanalitik kavramlar ayn zamanda kltrel duru mu da yanstmaktadr. Cinsellie gereken nemi verme konusunda bu derece byk bir katkda bulunmu ol mas Freud'un byk baarlarndan biridir. Bununla bir likte. ayrntlara inildii zaman, cinsel olarak grlen olay larn birounun gerekte karmak nevrotik artlarn be lirtisi olduu -zellikle nevrotik sevgi ihtiyacn dile getir dii- grlmektedir. Szgelii, psikanalistle ilgi cinsel istekler, genellikle babaya ya da anneye cinsel ynden saplanp kalmann (sexual fixation) bir tekrar olarak yo rumlanmaktadr; oysa bunlar ou zaman gerek cinsel istekler deil, endieyi giderebilecek gven verici bir ili ki kurmak iin gsterilen abalardr. Hasta, hi phesiz, ana ya da baba ile ilgili duygularnn baka birine akta rlm olmasn dile getiren birtakm armlardan ve ryalardan sz etmektedir (annenin gsnde olmak ya da ana karnna dnmek isteinin belirtisi olan arm lar ve ryalar gibi). Bununla birlikte, bu gze arpan ak tarma olay, yalnzca sevilmek ve korunmak isteinin belirtisi olabilir. Psikanalistle ilgili istekler anaya ya da babaya kar duyulan isteklerin bir tekrarndan baka bir ey olmasa bile, bu durum, ocuklarn ana-babaya olan ballnn gerek bir cinsel ba olduunun kant olarak grlemez. Yetikin kimselerdeki nevrozlarda Freud'un Oedipus kompleksi olarak niteledii zellikler eklinde grnen her trl sevgi ve kskanlk tavrlar ocukluktan beri var olabilirler; ama bu. Freud'un sandndan ok daha az rastlanan bir olaydr. Daha nce sylemi olduum gibi, Oedipus kompleksinin, birinci dereceden bir sre olacak yerde birbirinden ayr trden oian eitli sre lerin rn olduuna inanyorum. Ana-babalarn biraz ol sun cinsel bir renge brnm olan sevip okamalar, o cuun cinsel sahnelerle karlamas, ana-babadan biri nin ocua kr krne bir ballk gstermesi gibi et kenler, ocuun byle bir basit tepki gstermesine yol aabilir. br yandan, ok daha karmak bir srecin

160|amzn Tedirgin nsan

rn de olabilir. Daha nce sylemi olduum gibi, Oe dipus kompleksinin gelimesi iin elverili bir ortam olan ailelerde, genellikle, ocukta olduka fazla bir korku ve dmanlk duygusu uyanmakta ve bu duygularn bask altna alnmas da endie yaratmaktadr. Bana yle geli yor ki, bu gibi durumlarda Oedipus kompleksi, ocuun gvenlie ulaabilmek iin ana ya da babadan birine smsk balanmasndan ileri gelmektedir. Gerekte, Freudun belirttii ekilde tam olarak gelimi bir Oedipus kompleksi, nevrotik sevgi ihtiyacnn ayrt edici nitelii olan btn eilimleri -kaytsz artsz sevilmek iin ar bir istek gsterme, kskanlk, sevdii kimseyi baka bi riyle paylamak istememe, bir yana itilmi olmaktan ileri gelen kin duygusu, vb.- kapsamaktadr. Bu gibi durum larda Oedipus kompleksi nevrozlarn kayna deil, bal bana bir nevrotik olaydr.

X. BLM

GL OLM A, S A Y G IN L IK K A ZA N M A , M A L -M L K E D N M E A B A S I
Sevilmek iin gsterilen aba, bizim kltrmzde, endieden kurtulabilmek iin sk sk bavurulan bir yol dur. Gl olma, saygnlk kazanma, mal-mlk edinme ya da zengin olma abas da baka bir yol olarak g rnmektedir. Gl olma, saygnlk kazanma, mal-mlk edinme abasn niin tek bir sorunun grnleri olarak ele ald m aklamam belki de iyi olacak. Konuya ayrntl bir ekilde bakld zaman, bir kiilikte bu amalardan bi rinin ya da tekinin belirgin bir eilim olmas hi p hesiz byk bir fark karacaktr ortaya. Gvenlie ula mak iin gsterilen nevrotik abada hangi amacn bi rinci derecede, rol oynad, d artlara olduu kadar bireysel yaradl ve ruhsal yap farklarna da baldr. Bu abay birlikte ele alm olmamn nedeni, hepsin de ortak olan bir zelliin bu abalar sevilmek iin du yulan ihtiyatan ayrm olmasdr. Sevgi ya da efkat grme abas, bakalar ile sk bir iliki kurarak gven lie ulamay dile getirdii halde, gl olma, saygnlk kazanma, mal-mlk edinme abas bakalarndan uzak laarak ve kendi durumunu glendirerek gvenlie ulajnak demektir. Sevilmek istei yalnz bana ele alnd zaman na-

162 jamzn Tedirgin nsan

sil nevrotik bir eilim deilse, gl olmak, saygnlk ka zanmak, zengin olmak istei de ayn ekilde yalnz ba na ele alnd zaman hi phesiz nevrotik bir ei lim deildir. Byle bir nevrotik abann ayrt edici nite liklerini anlayabilmek iin, onu ayn amaca ynelmi nor mal bir aba ile karlatrmak gerekecektir. Gl ol ma duygusu normal bir insanda ister beden gc ya da bedenle ilgili bir yetenek olsun, isterse dnce yetenek leri, olgunluk ve bilgelik sz konusu olsun, kendi stn gcn fark etmi olmaktan ileri gelmi olabilir. Ya da gl olmak iin gsterilen aba, zel bir nedenle ilgili olabilir: Aileyle, politik grupla, meslek grubu ile, anayurtla, dinsel ya da bilimsel bir dnceyle ilgili olabilir. Buna karlk, gl olmak iin gsterilen nevrotik aba, en dieden, kinden ve aalk duygularndan ileri gelir. Ke sin bir ayrm yapmak gerekirse, gl olmak iin gs terilen normal abann kuvvetten, nevrotik abann ise zayflktan doduunu syleyebiliriz. Kltrel bir etken de ie karmaktadr. Bireysel bir g ve saygnlk kazanma, mal-mlk edinme ve zengin olma abas her kltrde belli bir rol oynamaz. Szge lii, Pueblo Kzlderililerinde saygnlk kazanma abas na kesin olarak set ekilmektedir; insanlarn sahip ol duu mal-mlk arasnda da pek az bir fark vardr; by lece mal-mlk edinme abasnn da Pueblo'lar iin pek cz bir nemi vardr. Pueblo kltrnde gvenlie ulat racak bir ara olarak u ya da bu ekilde stn olma gibi bir abann da anlam yoktur. Bizim kltrmz ie risinde yaayan nevrotik kimselerin byle bir yolu se mi olmalar, bizim sosyal yapmz ierisinde g, say gnlk ve zenginliin daha fazla bir gvenlik duygusu verebilmi olmasndan ileri gelmektedir. Bu amalara ulama abasn yaratan artlan ara trma konusu ettiimiz zaman, byle bir abann, genel likle, ancak temel endienin sevgi yolu ile giderilmesi nin imknsz olduu durumlarda ortaya ktn grece iz. Sevgi ihtiyacnn engellenmesi halinde byle bir g-

amzn Tedirgin insan i 163

i olma abasnn harislik eklinde nasi ortaya k tn gsterecek bir rnek vermek istiyorum. Bir kz, kendisinden drt ya byk olan erkek kar deine iddetle balanmt. Aralarnda az ok cinsel bir renge brnm olan bir sevgi vard; ama kz sekiz yana gelince erkek kardei birdenbire ondan uzaklat; nk artk birbirieriyle oynayamyacak kadar bym olduklarn sylyordu. Bu olaydan biraz sonra kz o cuk okulda birdenbire iddetli bir harislie kendini kap trd. Bu harislik hi phesiz sevgi ihtiyacnn hayal k rklna uramasnn sonucuydu ve bu ocuun ba lanacak pek fazla kimsesi olmad iin bu ona ok ac gelmiti. Babalar ocuklar ile ilgisizdi; anneleri ise ak a olunu tercih ediyordu. u var ki, bu kk kz yal nzca hayal krklna uramakla kalmamt; gururu da korkun bir darbe yemiti. Aabeyinin tavrndaki deiik liin onun ergenlik ana yaklam olmasndan ileri geldiini anlyamyordu. Kendine olan gveni zaten pek zayf olduu iin, bu yzden kendini alalm ve kl m bir durumda hissediyordu, ilk olarak, annesi onu istememiti; stelik herkesin hayran olduu gzel bir ka dn olan annesinin yannda kendini silik bir kz olarak gryordu. Btn bunlardan baka, aabeyi de yalnz ca annesi tarafndan tercih edilmekle kalmyor, ayn za manda ona dert orta da oluyordu. Ana-babalannn ev lilikleri mutsuz bir evlilikti ve anne btn dertlerini o luna anlatyordu. Bylece kzcaz kendini bsbtn terk edilmi bir durumda hissetmitir, ihtiya duyduu sevgiyi kazanabilmek iin bir giriimde daha bulunmutur: Aa beyi ile aras aldktan hemen sonra yapm olduu bir gezide tant bir olana balanm ve bu ocukla il gili parlak hayaller kurmaa balamtr. O da ondan el ektii zaman bu yeni hayal krkl kz ruhsal bir kntye gtrmtr. Bu eit durumlarda sk sk rastland gibi, ana-baba ve aile doktoru kzn bu durumunu okulda yama gre daha yksek bir snfa gitmi olmasyla aklamlardr.

164[amzn Tedirgin nsan

Onu okuldan almlar ve elenebilecei, dinlenebilecei bir yazla gndermilerdir; daha sonra da nce gittii snftan bir aa snfa yazdrmlardr. Tam bu sralar da, dokuz yanda olan bu ocukta lgnca bir harislik ortaya kmtr. Snfta her zaman birinci olmak iste mee balamtr. Ayn zamanda daha nce iyi gein dii kz arkadalar ile de aras gze arpacak derecede bozulmutur. Bu rnek, nevrotik bir harisliin ortaya kmasnda rol oynayan tipik etkenleri ok yi bir ekilde gstermek tedir: Balangtan beri istenmediini hissettii iin ken dini gvensiz bir durum ierisinde bulmutur; bu yzden byk bir atmal durum ortaya km, ama aile ie risinde stn durumda bulunan annenin herkesin ken disine kr krne hayran olmasn istemesi yznden bu atmal durum aa vurulamamtr; bask altna alnm olan nefret duygusu byk bir endie yaratm tr; ocuun kendisine deer vermesini salayacak bir frsat hibir zaman ortaya kmam, birok vesilelerle kk drlm ve aabeyi ile olan ilikilerinin bozul mas yznden kendini fena halde incinmi, kk d m hissetmitir; gvenlie ulamak iin bir ara ola rak bavurduu sevilme abalar bylece baarszlkla sonulanmtr. G, saygnlk, mal-mlk ve para kazanmak iin gs terilen nevrotik abalar yalnzca endieye kar bir ko runma arac olmakla kalmazlar, ayn zamanda bask al tna alnm olan dmanlk duygusunun boalabilecei bir kanal olarak da rol oynariar. nce bu abalardan her birinin endieden kurtulmak iin bavurulan zel bir ara olarak nasl bir rol oynadn, daha sonra da d manlk duygusundan kurtarabilecek bir yol olarak sa lam olduu imknlar gstermee alacam. Gl olmak iin gsterilen aba, ilk olarak, daha nce grm olduumuz gibi, endienin temel unsurla rndan biri olan aresizlik ve gszlk duygusuna kar bir korunma arac olarak rol oynar. Nevrotik bir insan,

amzn Tedirgin nsan! 165

kendisindeki en ufak bir gszlk ve zayflk belirti sine kar o derece bir duyarlk gsterir ki, normal bir insann tmyle olaan kabul edecei baz durumlardan -kendisine u ya da bu ekilde yol gsterilmesi, t verilmesi, yardm edilmesi, baka insanlara ya da birta km artlara herhangi bir ekilde baml olma, baka larnn isteine boyun eme ve dediklerini kabul etme vb.- kanmaa alr. Gszle kar gsterilen bu protesto, birdenbire ve btn iddetiyle ortaya kmaz; derece derece artacak ekilde geliir. Nevrotik bir in san inhibition'lar yznden kendini ne derece engel lenmi hissederse, kendini gsterme ve bakalarna ka bul ettirme yeteneinden de o derece yoksun olacaktr. Ne derece zayf bir hale gelirse, en ufak bir zayflk be lirtisi olarak grlebilen her eyden o derece kamak zorunda kalacaktr. ikinci olarak, gl olmak iin gsterilen nevrotik aba, kendini nemsiz bir kimse olarak grme ya da bakalar tarafndan nemsiz bir kimse olarak grlme tehlikesine kar bir korunma mekanizmas olarak rol oynar. Nevrotik bir insan, ne kadar g olursa olsun herhangi bir durumun hemen iinden kmas gerektii ne inanmasn salayan kat (rigid) ve akld bir g llk ideali yaratr. Byle bir ideal gurur ile bir araya ge lince, nevrotik bir insann, zayfln yalnzca bir tehlike olarak deil, ayn zamanda utanlacak bir durum olarak grmesi gibi bir sonu kar ortaya. nsanlar gtler ve zayflar olarak ikiye ayrr, birincilere hayran olur, kincileri ise aa grr. Zayflk olarak grd ey lerde de arla der. Kendi isteklerini ve dediklerini kabul eden; birtakm inhibition'lar olan, ya da kendi he yecanlarn iyice denetleyemeyen, bu yzden her zaman sakin bir yzle grnmeyi beceremeyen kimseleri az ya da ok aa grr. Bu gibi nitelikleri kendisinde de aa grr, Bir endiesi ve inhibition'u olduunu kabul etmek zorunda kalacak olursa kendini klm hisse der; nevrotik bir insan olduu iin kendini kk grr

166]ammn Tedirgin nsan

ve bunu bir sr olarak saklamaa alr. Sorunlarn yal nz bana zemedii iin de kendini kk grr. Gl olmak iin gsterilen byle bir abann nasl bir ekil alaca, ilgili kimsenin en ok ne eit bir g szlkten korktuuna ve ne eit bir gszl aa grdne baldr. Byle bir abann zellikle sk sk karmza kan birka ekli zerinde durmak istiyorum. lk olarak, nevrotik bir insan kendi kendini denet lemek istedii gibi bakalarn da denetlemek ister. Ken di giriimine bal olmayan ve kendisinin onaylamad hibir eyin yaplmasn ve gereklemesini istemez. Bu denetleme istei teki kiiye bile bile tam bir serbest lik verme, ama onun yapt her eyi bilmek isteme ve herhangi bir ey kendisinden gizlendii zaman fkelen me gibi daha yumuak bir ekil alabilir. Denetleme ei limleri o derece bask altna alnm olabilir ki, yalnzca kendisi deil, evresindekiler bile onun bu kiiye ser bestlik tanmada byk bir cmertlik gstermi olduu nu sanabilirler. Eer bir insan denetleme isteini t myle bask altna alacak olursa, teki kii arkadalar ile bulutuu ya da eve beklenmedik bir ekilde ge geldii zamanlar, iddetli ba arlarndan, mide bozuk luklarndan rahatsz olabilir ya da tam bir ruh' knts ne urayabilir. Bu rahatszlklarn nedenini bilmedii iin anlarn hava artlarndan, midesine dokunacak bir ey yemi olmasndan ya da temel sorunla ilgili olmayan bu gibi bir durumdan ileri geldiini dnebilir. Tecesss ola rak grlen ey, genellikle, durumu denetim altna a l mak iin duyulan gizli bir istekten ileri gelmektedir. Bu gibi kimseler, ayn zamanda, her zaman hakl kmak isterler ve nemsiz bir konuda da olsa haksz olduklar ya da yanldklar kendilerine kantlanacak olur sa fkeye kaplrlar. Her eyi herkesten daha iyi bilmek zorunu duyarlar; bu tavr bazan insan artacak kadar gze batar. Baka durumlarda ciddi ve gvenilir olan baz insanlar, cevabn bilmedikleri bir soru ile karla tklar zaman, bu zel konuyu bilmemeleri saygnlkla

amzn Tedirgin insanjl67

rndan hibir ey eksiltmemi de olsa, sanki biliyormu gibi bir tavr taknabilirler ya da bir eyler uydurabilirler. Bu tavr bazan olacak eyleri nceden bilmek, her eyi nceden kestirmek ve tahmin etmek ihtiyac ek linde ortaya kabilir. Byle bir tavr, kendisi tarafndan denetlenemeyen etkenleri ie kartran her trl durum dan holanmama ile birlikte gidebilir. Hibir riske giriilmemelidir. Kendi kendini denetlemeye arlk verilmi olmas, duygularn babo brakmaktan nefret etmee yol aar. Nevrotik bir kadn bir erkee k olduunu hisseder etmez ilgisi nefrete dnr. Bu tip hastalar kendilerini serbest arma brakmaktan kanrlar, n k bu onlar iin denetimi elden karmak ve bilinmeyen bir alana srklenmek demektir. Nevrotik bir insann gl olma abasnda belirle yici bir rol oynayan baka bir tavr da kendi dediini yaptrmak isteidir. Bakalar onun dediklerini, dedii an da ve tam olarak yerine getirmeyecek olurlarsa, bu onun iin srekli ve iddetli bir fke kayna olabilir. Sabr szlk, gl olma abasnn bu grn ile yakndan ilgilidir. Herhangi bir gecikme, herhangi bir zoraki bek leyi -yalnzca trafik klar yznden bile olsa- bir fke kayno olmaktadr. Nevrotik bir insan ou zaman bu otoriter tavrn, hi deilse bu tavrnn iddet derecesini fark etmez. Bu tavrn fark etmemek ve deitirmemek kesinlikle kendi yararnadr, nk byle bir tavrn nem li koruyucu fonksiyonlar vardr. Bakalar da bu tavr fark etmemelidir, nk fark edecek olurlarsa onlarn sev gisini yitirme tehlikesi ile karlaacaktr. Bu fark etmeme durumu ak ilikilerinde nemli so nular yaratr. Eer bir sevgili ya da bir koca, tp tpna nevrotik kiinin istedii ekilde yaamyorsa, szgelii, ge kalyorsa, telefon etmiyorsa, yolculua kyorsa, nev rotik bir kadn onun kendisini sevmediini dnecektir. Gerekte, ou zaman iyice belirtilmemi olan kendi is teklerinin yerine getirilmemesi yznden fkelendiini kabul edecek yerde, durumu, istenilmeyen bir kimse ol

168|amzn Tedirgin nsan

duu eklinde yorumlayacaktr. Byle bir yanlma, ger ekten de, bizim kltrmz ierisinde sk sk kar mza kmaktadr ve nevrozlarda kesin bir etken olarak ie karan istenmemi olma duygusunun gelimesin de byk bir rol oynamaktadr. Bu tavr genellikle ana-babalardan renilmektedir. Bakalarna sz geirmek is teyen bir anne, ocuunun itaatsizliinden tr fke lendii zaman, ocuunun onu sevmediine inanacak ve bunu aka syleyecektir. Bu yzden ou zaman tu haf bir elime ortaya kacak ve bu elime herhangi bir sevgi ilikisini geni lde engelleyebilecektir. Nev rotik gen kzlar zayf bir erkei sevemezler, nk her trl zayflktan nefret ederler; ama gl bir er kekle de yapamazlar, nk elerinin her zaman ken dilerine boyun emesini isterler. Dolaysyla gizliden giz liye aradklar erkek, bir kahramandr, son derece g l biridir; ama ayn zamanda her trl isteklerini du raksamadan yerine getirecek kadar da zayf olmaldr. Gl olma abasnda ortaya kan baka bir tavr hibir zaman boyun ememektir. Bir fikri kabul etmek, bir t dinlemek, doru ve yerinde olduu dnl m olsa bile, bir zayflk belirtisi olarak grlmekte ve bu t ya da fikri kabul etmeyi dnmek bile isyan duygusuna yol amaktadr. Byle bir tavr benimsemi olan kimseler hep -kar tarafta yer almak gibi bir eilim gsterirler ve boyun eme korkusu ile kart fikri sa vunmak zorunu duyarlar. Bu tavrn en genel ifadesi u dur: Nevrotik bir insan dnyaya ayak uyduracak yerde, dnyann kendisine ayak uydurmas konusunda gizliden gizliye srar eder, Psikanalitik tedavide en byk glk lerden biri buradan ileri gelir. Bir hastann analiz edil mesinin temel nedeni, o hastann sorunlar ile ilgili bir bilgi ve anlaya ulamak deil, bu anlay hastann tavrlarn deitirmek iin kullanmaktr. Bu tipten bir nevrotik, bu deiikliin kendi yararna olacan kabul etmekle birlikte, byle bir deiiklikten nefret eder; nk deimek tam bir boyun eme davrann gerektirir. Bu

amzn Tedirgin nsam!l69

konudaki yeteneksizlikleri ayn zamanda sevgi ilikileri ni de etkiler. Sevgi, hangi anlamda olursa olsun, her za man bir eylerden vazgemeyi, kendi duygularna oldu u kadar sevgiliye de boyun emeyi gerektirir. Erkek o l sun, kadn olsun bir insan byle bir boyun eme yete neinden ne derece yoksunsa, sevgi ilikileri de tatmin edici olmaktan o derece uzaktr. Bu etken ayn zaman da cinsel soukluun aklanmasnda da bir dereceye kadar rol oynayabilir, nk cinsel zevkin doruuna ula mak (orgasm) iin byle bir kendini brakma gereklidir. Gl olma abasnn sevgi ilikileri zerindeki bu etkisi, nevrotik sevgi ihtiyacnn birok sonularn da ha iyi anlamamz salamaktadr. Gl olma abasnn oynad rol hesaba katmakszn, sevilmek iin gste rilen aba ile ilgili birok tavrlar tam olarak anlaya mayz. Gl olmaa almak, daha nce grm olduu muz gibi, nemsizlik ve aresizlik duygusuna kar bir korunma arac olarak da rol oynamaktadr. Gl olma abasnn bu sonuncu fonksiyonu, saygnlk kazanmak iin gsterilen aba ile birlikte gitmektedir. Bu gruptan olan nevrotik kimseler bakalar zerin de iyi bir etki brakmak, hayranlk ve sayg uyandrmak iin iddetli bir ihtiya duyarlar. Gzellii ile, zeks ile, ya da herhangi bir nemli baar ile bakalarn etkile diini hayal edecektir; bol bol ve gze arpacak ekil de para harcayacaktr; son kan kitaplardan, en son piyeslerden konumak ve nemli kiilerle tanmak zo runu duyacaktr. Kendisine hayran olmayan bir arka da, bir e ya da bir memura katlanamayacaktr. Ken dine verdii deer tmyle bakalarnn hayranlna baldr ve bakalarnda hayranlk uyandrmad zaman sfra inmektedir. Ar duyarl ve kendini hep kk dm hissetmesi yznden yaamak onun iin srekli bir snavdr. ou zaman kklk duygusunun farkn da deildir, nk byle bir duyguyu fark etmek ona ok ac gelecektir; ama ister farkna varsn, isterse varma

170|amzn Tedirgin insan

sn, bu duyguya, hissettii ac ile orantl olan bir fke ile tepkide bulunmaktadr. Dolaysyla, taknm olduu bu tavr, hi durmadan yeni dmanlk duygularna ve yeni endielere yol amaktadr. Byle bir kimseyi belirleyebilmek iin kendine hay ran ya da kendine k (narcissistic) deyimini kulla nabiliriz. u var ki. onu dinamik ynden ele aldmz za man bu deyimi kullanmak yanl olacaktr, nk bu tip bir kimse hi durmadan kendi benliini iirmee al t halde, bu davran gerekte kendisine olan sevgi sinden deil, bir nemsizlik ve kk grlme duygusun dan kurtulmaa almak, daha dorusu incinmi olan gururunun ve kendisine verdii deerin bsbtn yk lp gitmesini nlemek isteinden ileri gelmektedir. Bakalar ile kendisi arasndaki mesafe ne kadar fazlaysa, saygnlk kazanmak iin gsterdii aba da o derece kendine mal edilmi olur (internalized). Bu du rumda kendini yanlmaz ve kusursuz bir insan olarak grme ihtiyacn duyar. Her trl yetersizlik ve kusur, ister olduu gibi kabul edilsin, isterse belirsiz bir e kilde hissedilsin, bir kk dme olarak grlr. Bizim kltrmzde zenginlik insana hem g, hem de saygnlk kazandrd iin, gszlk, nemsizlik ve kendini kk grme duygusundan mal-mlk edinme ve zengin olma abas ile de kurtulmak mmkndr. Klt rmz ierisinde mal-mlk edinmek ve zengin olmak iin gsterilen akld aba o derece yaygndr ki, ancak baka kltrlerle kendi kltrmz karlatrdmz za man bu abann -ister bir eyler elde etme igds ek linde olsun, isterse biyolojik itkilerin yceltilmesi ek linde ortaya ksn- genel bir insani igd olmadn anlayabiliriz. Bizim kltrmzde bile bu abay belirle yen endieler azald ya da bsbtn ortadan kalkt zaman, zengin olmak iin gsterilen zorlu abann da ortadan kalktn gryoruz. Bir korunma arac olarak mal-mlk edinme ya da

amzn Tedirgin lnsam ]l71

zengin oima abasnn temelinde bulunan zel korku, yoksullama, sefalete dme ve bakalarna muhta ol ma korkusudur. Yoksullama korkusu, bir insan hi dur madan almaya ve para getirebilecek hibir frsat ka rmamaya zorlayan bir krba olarak rol oynamakta dr. Bu abann bir savunma arac olarak kullanlm olduu, kazanlan parann daha zevkli bir hayat yaa mak iin harcanmamasndan anlalmaktadr. Bir eyler elde etmek iin gsterilen aba, yalnzca para ve mad di eyler kazanmaa deil, ayn zamanda baka insan lar elde etmee de ynelebilir ve bakalarnn sevgisi ni yitirmemek iin bavurulan bir korunma arac olabi lir. Bu konuda rnek vermek istemiyorum, nk bu olay ok iyi bilinmektedir -zellikle yasalarn bu gibi istekler iin yasol bir temel salad evlilik ilikilerinde ortaya kt ekliyle herkese bilinmektedir; ayrca, burada karmza kan zellikler, gl olma abasndan sz ederken zerinde durduumuz ayrt edici niteliklerin ay n olmas nedeniyle, bu konuda rnek verme gereini de duymuyorum. Sz konusu ettiim bu aba, daha nce belirt mi olduum gibi, insan yalnzca endieden korumakla kalmaz, ayn zamanda dmanlk duygusunu giderecek bir ara olarak da rol oynar. stn durumda bulunan abaya gre, bu dmanlk duygusu, bakalarna sz geirme (tahakkm etme) eilimi, bakalarn kk d rme eilimi ya da baz eylerden yoksun brakma ei limi eklinde ortaya kabilir. Bakalarna sz geirme eilimi eklinde ortaya kan bir gl olma abas, mutlaka bakalarna kar ak bir dmanca tavr taknm olmay gerektirmez. Sosyal ya da insani bir deer tayan ekiller altnda gizlenebilir: Bakalarna t vermek, bakalarnn iini dzenlemek istemek, bakalarnn yerine harekete ge mek ya da onlara nderlik etmek gibi ekiller alabilir. Ama eer bu gibi tavrlarn altnda gizli bir dmanlk

172jamzn Tedirgin insan

duygusu varsa, teki kiiler -ocuklar, eler, memurlar, vb.- bunu hissedecekler ve bu durumda ya boyun eme, ya da kar koyma davran ile tepkide bulunacaklardr. Nevrotik kiinin kendisi genellikle dmanlk duygusu nun farknda deildir. ler istedii gibi yrmedii za man son derece fkelenmi olsa bile, yine de kendisi nin iyi huylu bir insan olduuna, yalnzca baka insanla rn kendisine kar koyacak kadar dnesiz olm alar na cannn skldna inanmaktadr. Bununla birlikte, iin dorusu udur: Nevrotik kiinin dmanlk duygusu uygarlam kalplar ierisine skmtr ve dediini yap tramad anda patlak vermektedir. Bakalarnn bir kar tlk ya da bir kar koyma olarak grmeyecei, yalnz ca bir fikir ayrlnn sz konusu olduu ya da verilen tlerin tutulmad durumlarda bile fkelenebilmektedir; bu gibi nemsiz eyler yznden iddetli bir fkeye kaplabilmektedir. Bakalarna bu ekilde sz geirmek, istemesini, dmanlk duygusunun bir blmnn ykc olmayan bir yoldan boalabilecei bir gvenlik-kapat olarak grebiliriz. Dmanlk duygusunun daha az id detli bir belirtisi olduu iin, byle bir tavr, bsbtn ykc olan birtakm itepilere set ekecek bir ara ola rak da rol oynamaktadr. Kendisine kar konulmu olmasndan ileri gelen f ke bask altna alnabilir ve daha nce grm olduu muz gibi, bask altna alnm dmanlk duygusu bu du rumda yeni bir endieye yol aabilir. Bu endie bir ruh knts ve yorgunluk eklinde ortaya kabilir. Bu tepkilere yol aan vesileler son derece nemsiz olduu iin gzden kamaktadr ve nevrotik kii de kendi tep kilerinin farkna varmad iin, bu gibi ruh kntleri nin ya da endie hallerinin bir d nedeni olmad sanlabilir. Ancak dikkatli bir gzlem ile bu harekete getirici olaylarla, bunlara kar gsterilen tepkiler arasndaki iliki yava yava a kabilir.

Bakalarna sz geirm ek iin duyulan zorlu itepiden ileri gelen baka bir zellik, ilgili kimsenin baka in

amzn Tedirgin insan 173

sanlarla eitlie dayanan bir iliki kuramamasdr. Ya ba kalarn kendisine boyun edirmek zorunu duymakta, ya da kendini yklm, gsz, aresiz, bakalarna ba ml bir insan olarak grmektedir. O derece otoriter dir ki, bakalarna mutlak ekilde sz geiremedii du rumlar bir bamllk olarak yorumlamaktadr. fkesini bask altna alacak olursa, bu bask ruh kntsne, cesaretini yitirmesine ve yorgunluk duymasna yol aa bilir. Bununla birlikte, gszlk duygusu olarak hisse dilen ey. gerekte bakalarna sz geirmek ya da n derlik etmek amacna ulaamamaktan ileri gelen d manlk duygusunu dile getirmek iin bavurulan dolam bal bir yoldan baka bir ey olmayabilir. Bir rnek ve recek olursak, bir kadn yabanc bir ehirde kocas ile gezmee kmtr. ehrin plann belli bir yere kadar nceden incelemi ve o yere gelinceye kadar geziyi o ynetmitir. Ama plan zerinde daha nceden iaretle medii yollara ve meydanlara sra gelince, bunun sonu cu olarak da kendini gvensiz bir durumda hissedince gezintinin ynetimini kocasna brakmtr. O zamana gelinceye kadar neeli ve canl olduu halde, birdenbire stne bir yorgunluk km ve bir adm bile atacak hali kalmamtr. Eler, kardeler, arkadalar arasnda nevrotik kiinin bir kle-ba gibi hareket ettii, gsz ln karsndakine dediini kabul ettirmek iin bir krba olarak kulland, bu ekilde onu kendisine s rekli bir ilgi ve dikkat gstermek ve yardm etmek zo runda brakt ilikileri hepimiz biliriz. Bu gibi durum larda dikkati eken ey, nevrotik kiinin, kendisi iin gsterilen abalardan hibir zaman yararianamad, her zaman yeni istekler ve ikyetlerle tepkide bulunduu, daha kts, ihmal edildii ya da ktye kullanld gibi sulamalarda bulunduudur. Ayn davrana psikanaliz srasnda da rastlanmaktadr. Bu eit hastalar kendilerine yardmc olunmas iin umutsuz arlarda bulunabilirler, bununla birlikte yalnzca kendilerine sylenen szleri dinlememekle kal

174[amzn Tedirgin insan

mazlar, ayn zamanda yardm grmedikleri iin fke lendiklerini de aa vururlar. Psikanalistin yardm ile herhangi bir konuda belli bir anlaya ulaacak olsalar, hemen eski sinirli hallerine dnerler ve sanki hibir ey olmam gibi, psikanalistin byk emekleri pahasna ula lm olan bu anlay yok etmee alrlar. Daha son ra hasta, psikanalisti yeni abalar harcamak zorunda brakr, ama bu abalar da eninde sonunda baarszlk la sonulanacaktr. Hasta, byle bir durumdan iki eit tatmin duyabi lir: Kendisini gsz ve aresiz bir durumda gstermek le psikanalisti kendi hizmetinde bir kle gibi almak zorunda brakt iin bir eit zafer duygusu duyabilir. Byle bir strateji, ayn zamanda, psikanalistte bir are sizlik duygusu uyandrmakta; bylece kendi sorunlar y znden ona yapc bir ekilde sz geiremedii iin, y kc bir ekilde sz geirmek imknn bulmaktadr. By le bir tatmin duygusunun kesinlikle bilind olduunu sylemee gerek yok; tpk bu tatmin duygusuna ula abilmek iin bavurulan tekniin bilind bir ekilde uygulanm olmas gibi. Hastann bilinli olarak fark et tii ey yalnzca udur: Yardma iddetle ihtiyac vordr, ama kendisine yardm edilememektedir. Bu yzden has ta, bu ekilde hareket etmekle kendini tmyle hakl grmekle kalmaz, ayn zamanda psikanaliste fkelen mekte de hakl olduunu sanr. Ayrca, sinsi bir oyun oy namakta olduunu da sezmektedir; bunun sonucu ola rak da oyunu kefedilecek ve bir misilleme ile karla acak diye korkmaktadr. Bu nedenle, bir savunma me kanizmas olarak kendi durumunu glendirmeyi zorun lu grmekte ve bunu da rolleri tersine evirerek yapmak tadr: Gizliden gizliye ykc bir saldrgan davranta bu lunan kendisi deildir; psikanalist onu ihmal etmekte, aldatmakta ve ktye kullanmaktadr. Bununla birlikte, byle bir tavr ancak hasta kendisine gerekten kt davranldn sand zaman kabul edilebilir ve benimsenebilir. Bu durumda bulunan bir kimsenin kendisine

amzn Tedirgin insan [175

hi de kt davranamadn kabul etmesi, ona hibir yarar salamaz; bu kany srdrp gitmesi ise, tersine, byk bir yarar salar. Kendisine kt davranlm ol duu noktas zerinde srarla durmas, ou zaman, k t davranlarla karlamak istedii izlenimini uyandr maktadr. Gerekte, hepimiz gibi o da bunu istemez, ama ona kt davranlm olduu konusundaki inanc, kolay kolay vazgeilemiyecek kadar nemli bir fonksi yon kazanmtr. Bakalarna sz geirme konusunda o derece bir dmanlk duygusu var olabilir ki, bu durum yeni bir en dieye yol aabilir. Bu ise emir verememek, kararl bir ekilde davranamamak, belirli bir dncesini aka syleyememek gibi inhibition'larn ortaya kmasna ne den olabilir ve bunun sonucu olarak da nevrotik bir in san gerektiinden ok daha fazla bir uysallk ve boyun eme davran gsterebilir. Bu da nevrotik kiinin, bu inhibitionlarn doutan gelen bir yumuak-baiik san masna yol aabilir. Saygnlk kazanma isteinin daha gl olduu kim selerde dmanlk duygusu genellikle bakalarn kk drme istei eklini alabilir. Herhangi bir ekilde k k drldkleri ya da aa grldkleri iin kendi lerine vermi olduklar deeri yitirmi, bu yzden ken dilerini alma duygusuna kaptrm olan kimselerde bu istek son derece nemlidir. Bu gibi kimselerin, o u zaman, daha ocukken birok kk drc yaan tlar olmutur. Bu yaantlar gelime alarndaki sos yal durumlar ile ilgili olabilir: Bir aznlk grubundan ol ma; kendisi yoksul olduu halde zengin akrabalar ol ma gibi. Ya da kendi bireysel durumlarndan ileri gele bilir: Baka ocuklarn uruna kendilerinin feda edilmi olmas, kk grlme, ana-baba tarafndan nemsen meme, bazan martlma, bazan kk drlme ve azarlanma gibi. Bu gibi yaantlar insana ac verdii iin ou zaman unutulur; ama kk dme durumu ile il gili sorunlar a karlacak olursa tekrar bilin yze

176jamzm Tedirgin in san

yine karlar. Bununla birlikte, yetikin nevrotiklerde o cukluktaki bu gibi durumlarn hibir zaman dorudan doruya sonular deil, ancak dolayl sonular gzle nebilmektedir. Bir ksr-dng den geerek glenmi olan sonulardr bunlar: Bir kk dme duygusu: ba kalarn kk drme istei; bir misilleme korkusu y znden kk drlmeye kar gsterilen ar duyar lk; bakalarn kk drmek iin duyulan ve gittike artan bir istek. Bakalarn kk drme eilimleri adamakll bas k altna alnmtr, nk nevrotik bir insan, genellikle, kk drld zaman ne kadar ac ektiini ve ken dini nasl bir alma duygusuna kaptrdn kendi ya antlar ile bilmektedir ve bu yzden bakalarnda bu gibi tepkiler uyandrmaktan igdsel bir ekilde kork maktadr. Ne var ki, bu gibi eilimlerin bazlar ilgili kim se farkna varmakszn ortaya kabilir: Bilmeyerek, fa r knda olmayarak bakalarn hesaba katmama, szge lii, onlar bekletme, farknda olmaks.zn onlar zor du rumda brakma, baml durumda olduklarn hissettirme gibi. Nevrotik bir insan bakalarn kk drme iste ini ya da kk drdn hibir ekilde fark et memi olsa bile, onlarla olan ilikilerinde, srekli bir aa grlme ya da kk drlme korkusu ile belir lenmi yaygn bir endie vardr. Daha ileride baarsz lk korkusundan sz ederken bu gibi korkular zerinde tekrar duracam. Kk drlmeye kar gsterilen ar duyarlktan ileri gelen inhibition'lar, bakalarn k k drebilecek her eyden kama ihtiyac eklinde ortaya kmaktadr. Bu tip bir nevrotik, bakalarn ele tirme, herhangi bir neriyi geri evirme, bir memurun iine son verme gcne sahip olmayabilir, bunun sonu cu olarak da ar derecede nazik ve terbiyeli bir kimse imi gibi grnebilir. Son olarak, bakalarn kk drme eilimi bir hayran olma eiliminin arkasna da gizlenmi olabilir. Kk drme ve hayranlk gsterme eilimleri birbiri-

amzn Tedirgin Insan[l77

ne kart olduu iin, hayranlk gsterme, kk dr me eilimlerini gizlemek ya da yok etmek iin en iyi yol dur. Ayn kimsede bu iki ar uca sk sk rastlanm ol masnn nedeni de budur. Her iki tavrn farkl bir da lm gsterdii eitli bileimier vardr; byle bir dal mn nedenleri bireye baldr. Hayatn farkl dnemlerin de ayr ayr ortaya kabilirler: nsanlara kar duyulan genel bir nefret dneminin, kahramanlara, byk adam lara kar duyulan bir hayranlk dneminin ardndan gel mesi; erkeklere hayran olma, kadnlardan nefret etme ya da bunun tersi; bir-iki kiiye kr krne hayranlk duyma, geri kalan herkesten kr krne nefret etme gibi. Ancak psikanaliz srasnda bu iki tavrn gerekte birlikte var olduklar gzlenebilir. Bir hasta, psikanalis te hem kr krne hayran olabilir, hem de ondan nef ret edebilir; bazan bu duygulardan birini ya da tekini bask altna alabilir, ya da ikisi arasnda bocalayabilir. Bir eyler elde etme abasnda dmanlk duygu su genellikle bakalarn bir eylerden yoksun etme ei limi eklini almaktadr. Bakalarn aldatmak, bakala rndan bir eyler almak, bakalarn smrmek, engel lemek istei, tek bana ele alnd zaman, nevrotik de ildir. Kltrel bir davran kalb olabilir, o gnk du rumun gerektirdii bir davran olabilir, ya da belli bir amaca ulatrabilecek bir are olarak normal grlebi lir. Nevrotik bir insanda ise bu eilimler byk lde duygusal bir nitelik tarlar. Bu gibi eilimler sayesinde salam olduu gerek menfaatler ok az ya da nem siz olsa bile, baarya ulaacak olursa, kendini zafer kazanm hissedecek ve gururlanacaktr; bir frsattan yararlanabilmek iin, elde ettii eyle kyaslanamyacak kadar zaman ve aba harcayabilecektir. Baardan duy duu tatminin iki kayna vardr: Bakalarn kafese koy duu duygusu ve bakalarna zarar verdii duygusu. Bakalarn bir eylerden yoksun etme eilimi e itli ekiller alabilir. Nevrotik bir insan, kendisini para sz tedavi etmek istemeyen ya da deyebileceinden da

178|amz Tedirgin nsan

ha az bir para karlnda tedavi etmeyen bir doktora fena halde ierleyecektlr. Parasz fazla alma yapmak istemeyen memurlarna fkelenecektir.E-dostla ya da ocuklarla olan ilikilerinde, bakalarn smrme eili mi, ou zaman, onlarn kendisine kar birtakm ykm llkleri olduunu ne srecek ekilde hakl gsterilmek istenmektedir. Ana-babalar byle bir temelden hareket ederek birtakm fedakrlklar istemekle ocuklarnn ha yatn gerekten mahvedebilirler; hatta bu eilim bu gibi ykc ekillerde ortaya kmam olsa bile, ocuunun yalnzca kendisini tatmin etmek iin var olduu inanc ile hareket eden bir anne, duygusal ynden ocuunu ister istemez smrm olacaktr. Bu eit bir nevro tik kimse ayn zamanda bakalarndan birtakm eyleri esirgemek eilimini de gsterecektir; demek zorunda olduu paray demek istemeyecek, verebilecei bilgile ri vermeyecek, karsndaki kiiye umut verdii halde cin sel ynden tatmin etmek istemeyecektir. Bakalarndan bir eyler alma eilimlerinin varl tekrar tekrar gr len hrszlk ryalar ile aa km olabilir; ya da al mak iin bilinli bir tepi duyabilir, ama bunu durdura bilir; zaman zaman gerek bir kleptoman olabilir. Bu genel tipten olan kimseler, ou zaman baka larn bir eylerden yoksun brakmak istediklerini fark et meyebilirler. Bu ekilde hareket etme istekleri ile ilgili olan endie, biri kendilerinden bir eyler bekledii za man hemen bir inhibitionla sonulanabilir: Kendilerinden beklenen bir doum gn armaann almay unuturlar, ya da bir kadn kendilerine teslim olma isteini gster dii zaman cinsel ynden gsz bir hale gelirler. Bu nunla birlikte, bu endie her zaman gerek bir inhibi tio n ^ yol amayabilir; bakalarn smrm olduklar ya da bir eylerden yoksun braktklar eklinde gizli bir korku olarak ortaya kabilir. u var ki, bu durumu bi lin alannda iddetle reddetmekle birlikte, bakalarn gerekten smrmekte ve bir eylerden yoksun brak maktadrlar. Hatta yle bir durum da olabilir: Nevrotik

Camzn Tedirgin nsan|l79

bir insan bu gibi eilimlerin sz konusu olmad baz faaliyetlerde byle bir korkuya kaplabilir de, baka ko nularda bakalarn smrm olduunu ya da bir ey lerden yoksun braktn fark etmeyebilir. Bakalarn bir eylerden yoksun brakma eilimleri, bakalarna her eyi ok gren, bakalarndan her eyi esirgeyen bir hasetle birlikte gitmektedir. oumuz, ula mak istediimiz baz elverili durumlar elde etmi olan kimselere biraz olsun haset ederiz. Bununla birlikte, nor mal bir insan sz konusu olduu zaman, arlk noktas o insann bu elverili durumlar elde etmeyi istemi ol masdr. Nevrotik bir insan ise hi de istemedii eyler sz konusu olsa bile, yine de bakalarndan bu gibi ey leri esirgemekte, ok grmektedir. Bu tipten olan anne ler ou zaman ocuklarnn neesini ok grrler ve onlara bugn glen, yarn alar gibi szler sylerler. Nevrotik bir insan, bakalarna her eyi ok gren bu tavrnn iliini hakl ve yerinde bir haset duygu suna dayandrarak gizlemee alacaktr. Bakalarnn sahip olduu eyler ister bir bebek, ister bir gen kz, isterse bir elence, bir i olsun, o derece parlak ve is tenilen bir ey olarak grlr ki, insan haset etmekte tmyle hakl olduunu sanr. Byle bir kendini hakl grme, ancak farkna varmakszn gerekleri bozmakla mmkn olabilir: insan kendi mal olan, kendisiyle ilgi li olan eylerin deerini kltr ve bakalarnn sahip olduu eylerin gerekten istenmee deer eyler oldu u gibi bir yanlgya kaplr. Bu konuda kendini o dere ce aldatabilir ki, baka birinin kendisinden stn oldu u tek bir elverili durum yznden kendini gerekten sefil, zavall bir halde grebilir; ama bunun dnda ka lan btn teki eylerde hi de onun yerinde olmak is temeyeceini unutabilir. Gerei bu ekilde bozduu iin demek zorunda kald bedel, elinde bulunan mutluluk imknlarn deerlendirme ve bu imknlardan zevk duy ma yeteneksizliidir. Bununla birlikte, bu yeteneksizlik

]80[amzn Tedirgin insan

onu, o derece korktuu bakalarnn hasetinden koru maktadr. Kendilerini baz kimselerin hasetinden koruya bilmek iin yeterince nedenleri olan, bunun iin gerek durumlarn baka trl gsteren birok normal kimse ler gibi, elinde bulunan eylerden bile bile yararlanmak istemiyor deildir; bu ite yle ileri gitmektedir ki, ger ekten de kendini her trl zevkten yoksun brakmakta dr. Bylece kendi amalarn bozmaktadr: Her eyi el de etmek istemekte, ama ykc itkilerinin ve endieleri nin sonucu olarak sonunda elleri bo kalmaktadr. zerinde tarttm z btn dmanca eilimler gi bi bakalarn smrme ya da bir eylerden yoksun b rakma eiliminin de, yalnzca bozuk sosyal ilikilerden ileri gelmekle kalmayp, ayn zamanda bu ilikileri daha da bozduu apaktr. zellikle bu eilim, ou zaman olduu gibi, az ok bilind bir ekilde ortaya kacak olursa, ilgili kiiyi bakalarnn yannda ister istemez utanga ve ekingen bir duruma sokacaktr: Kendilerin den hibir ey beklemedii insanlarn yannda tabii ola bildii, kendini rahat ve serbest hissedebildii halde herhangi bir kimseden bir eyler almak, bir eyler ko parmak imkn ortaya kar kmaz utanga bir hal ala caktr. Karsndaki kimseden herhangi bir konuda akl danma ya da bilgi edinme gibi belirli bir ey isteye bilir; ya da gelecekte herhangi bir yarar salayabilece ini umut etme gibi belli belirsiz eyler bekleyebilir. Ak ilikileri iin olduu kadar btn teki ilikiler iin de dorudur bu. Bu tip bir nevrotik kadn, ilgilenmedii er keklerle birlikte olduu zamanlar tabii ve serbest bir ekilde davranabilir; ama kendini sevdirmek istedii bir erkein yannda tutuk ve sklgandr, nk onun iin o erkein sevgisini kazanmak demek, ondan bir eyler koparmak demektir. Bu tip kimseler olaanst bir para kazanma yete neine sahip olabilirler; bylece itepilerini yararl ka nallara sevk edebilirler. ou zaman para kazanma ko-

amzn Tedirgin nsamjl.81

nusunda birtakm inhibition'lar gelitirecekler, bylece, szgelii, cretlerini istemee ekinecekler ya da emek lerinin gereken karln almadan alacaklar, bu e kilde kendilerini olduklarndan daha cmert gsterecek lerdir. Bu durumda, emeklerinin karlnda gereken pa ray almadklar iin honutsuzluk duyabilirler; ama ou zaman bu honutsuzluklarnn nedenini bilmezler. Byle bir nevrotik insann inhibition'lar btn kiiliini kapla yacak ekilde dallanp budaklanacak olursa, bamsz bir hayat srmesi imknsz hale gelecek ve bakalar ta rafndan desteklenmesi, yardm grmesi gerekecektir. Bu durumda, asalak bir hayat yaayacak ve bylece smrc eilimlerini tatmin edecektir. Bu asalak tavr, mutlaka, herkes bana bakmak, benim geimimi sala mak zorundadr gibi kaba bir ekilde ortaya kmaz; bakalarnn ona yardm etmesini, kendisinin yerine ha rekete gemesini, i konusunda fikir vermesini istemek, ksaca kendi hayatnn sorumluluunu bakalarnn yk lenmesini beklemek gibi daha incelmi ekiller alabilir. Bunun sonucu olarak genellikle hayata kar taknlan tuhaf bir tavr ortaya kmaktadr: Hayatnn kendisine ait olduunu, bu hayat baarl bir ekilde yrtmenin ya da ziyan edip gitmenin kendisine bal olduunu ak bir ekilde kavrayamamakta, sanki btn olup bi tenlerin kendisi ile hibir ilikisi yokmu gibi davran maktadr; iyilik ve ktln dardan geldii ne, buna kar elinden hibir ey gelmeyeceine, btn iyilikleri bakalarndan beklemek, btn ktlkler iinse yine onlar sulamak hakkna sahip olduuna inanmaktadr. Bu artlar altnda genellikle iyi eylerden ok, kt ey lerle karlaaca iin, dnyaya kar gittike artan ac bir duygunun uyanmas kanlmaz olacaktr. Sevilmek iin duyulan nevrotik ihtiyata da ayn asalak tavr gr mek mmkndr; zellikle sevgi ihtiyac maddi karlar salama istei eklinde ortaya kt zaman... Nevrotik bir insann bakalarn smrme ya da bir eylerden yoksun brakma eiliminin sk sk rastlanan

182jamzn Tedirgin nsam

bir sonucu da, bakalarnn kendisini aldataca ya da smrecei endiesidir. Her zaman, birinin kendisinden bir eyler alaca, parasn ya da fikirlerini alaca korkusu ierisinde yaamaktadr ve karsna kan her insann kendisinden bir eyler isteyebileceinden kork maktadr. Gerekten aldatlacak olursa, szgelii, bir taksi ofr yolu uzatrsa, ya da bir garson iirilmi bir hesap pusulas getirirse ar bir fkeye kaplmakta dr. Bakalarn ktye kullanmay amalayan kendi ei limlerini baka insanlara yanstmasnn ruhsal deeri apaktr, insann kendisine ait bir sorunla karlamak tansa bakalarna hakl olarak kzdn hissetmesi daha iyidir. Ayrca, histerik kimseler, baka birini sulamay ou zaman onun gzn korkutacak ya da kendini sulamasna yol aacak, bylece ktye kullanlmasna imkn verecek bir ara olarak kullanrlar. Sinclair Lewis, Mrs. Dodsworth'un karakterinde bu eit bir stratejiyi ok parlak bir ekilde dile getirmitir. Nevrotik kiinin gl olmak, saygnlk kazanmak, mal-mlk edinmek ya da zengin olmak iin gsterdii abann amalar ve fonksiyonlar ok kaba bir ekilde yle bir ema halinde gsterilebilir:
Amalar N eye kar D m anlk, duygusunun ne ekilde ortaya kt gvenlik salad aresizlik- Bakalarna sz gszlk geirme eilim i Kendini kk grme Yoksulluk, sefalet Bakalarn kk drme eilim i Bakalarn bir eylerden yoksun etme eilimi

Gl olma Saygnlk kazanma

M al-m lk-para sahibi olma

Bu abalarn nemini, nevrotik olaylardaki roln ve hangi klklar altnda gizlenerek ortaya ktklarn grmek ve bu noktalar zerinde nemle durmak erefi Alfred Adlerindir. Bununla birlikte, Adler, bu abalarn

amzn Tedirgin nsan|l83

insan tabiatnn bata gelen eilimleri olduunu kabul etmekte ve herhangi bir aklamaya ihtiya gsterdik lerini sanm am aktadr'. Bu eilimlerin nevrotik kimseler de karmza kan iddetli ekillerini ise aalk duy gularna ve bedenle ilgili kusurlara ve yetersizliklere balamaktadr. Freud da bu abalarn birok karmak sonularn grm, ama bunlar bir btn olarak ele almamtr. Saygnlk kazanmak iin gsterilen abay kendine hay ran oima ya da kendine k olma eilimlerinin belirtisi olarak grmtr. Gl olmak, mal-mlk ve para sahi bi olmak iin gsterilen abalar ve bu abalarn kapsa m olduu dmanlk duygularn ise nceleri anal-sadistic safhann sonular olarak grmtr. Bununla birlikte, daha sonra, bu eit dmanlk duygularnn cinsel bir temele dayanlarak aklanamyacan kabul etmi ve lm igdsnn belirtileri olduklarn ne srmtr; bylece biyolojik yneliine bal kalmtr. Adler de, Freud da bu gibi itkilerin oluumunda endie nin oynad roi gremedikleri gibi, bu itkilerin ortaya kma ekilleri ierisindeki kltrel unsurlar da gzden karmlardn

(1) Gl olma isteinin ayn ekilde tek ynl bir deer lendirilm esine N ietzschede rastlanmaktadr; Der Wille zur Macbt.

XI. BLM

N E V R O T K

Y A R IM A

Gl olma, saygnlk kazanma, mal-mlk edinme yollar kltrden kltre deiir. Btn bunlar miras yo lu ile elde edilebilirler, ya da cesaret, beceriklilik, has talar iyiletirme, tabiatst glerle iliki kurma yete nei, ruhsal dengesizlik, vb. gibi insann ierisinde bu lunduu kltrel grubun deer verdii baz nitelikler sa yesinde kazanlm olabilirler. Belirli niteliklerin ve elve rili artlarn yardm ile gerekletirilmi olaanst ve baarl faaliyetler sayesinde de elde edilebilirler. Bizim kltrmzde zenginliin ve insann toplum ierisin deki yerinin miras yolu ile gemesi bu konuda phesiz belirii bir rol oynamaktadr. Bununla birlikte, g, say gnlk ve zenginlie bireysel abalarla ulamak gerekti i zaman, bakalar ile yarmal bir mcadeleye girmek zorunlu olacaktr. Bu yarma ekonomik bir merkezden btn teki alanlara doru yaylmakta, sevgiye, sosyal ilikilere ve oyun gibi faaliyetlere de el atmaktadr. Bu bakmdan bizim kltrmz ierisinde yaayan herkes iin yarma bir sorundur ve bu sorunun nevrotik at malarn ekirdei olarak her zaman karmza kmas na amamak gerekir. Bizim kltrmz ierisinde nevrotik bir yarma ile normal bir yarma arasnda fark vardr, ilk olarak, nevrotik bir insan hi de gerekli olmayan durumlarda bile hep kendini bakalar ile lp durmaktadr. Ba-

amzn Tedirgin raanjl85

kalorini geme abas btn yarmal durumlar iin zorunlu olmakla birlikte, nevrotik bir insan, kendisine hibir ekilde rakip olma olasl bulunmayan ve ken disiyle ortak bir amac olmayan kimselerle bile boy l meye kalkmaktadr. Kimin daha zeki, daha ekici, daha ho olduu sorusu hibir ayrm gzetilmeksizin herkes iin sz konusudur. Hayata kar taknd tavr, at yarlarna katlan bir binicinin tavrna benzetilebilir; onun iin bir tek eyin nemi vardr: Bakalarn geip gemedii. Byle bir tavr, ister istemez, u ya da bu gibi bir davaya gerek bir ilgi duymay engellemekte ya da zedelemektedir. nemli olan, yaplan eyin ierii deil, bu eyin ne derece bir baarya yol aaca, ba kalarn ne derece etkileyecei ya da ne kadar bir say gnlk salayacadr. Nevrotik bir insan kendini hep ba kalar ile ltnn farknda olabilir, ya da farknda olmakszn, otom atik olarak bu ekilde hareket edebilir. Ama byle bir yarmal durumun kendi hayatnda ne derece rol oynadn tam olarak fark etmesi seyrek olarak mmkn olabilmektedir. Nevrotik bir yarma ile normal bir yarma arasn daki ikinci fark, nevrotik bir insann harisliinin yalnz ca bakalarndan daha fazla bir eyler ortaya koymak ya da daha fazla baar kazanmak isteini deil, tek ve biricik olma isteini de kapsam olmasdr. Baka larndan daha stn olup olmadn dnm olabilir, u var ki amac her zaman en stn olmaktr. Amansz bir harislikle harekete gemi olduunu tam olarak fark etmi olabilir, ama daha ok harisliini ya tam olarak bask altna almtr, ya da bir dereceye kadar rtbas etmitir. Bu sonuncu durumda kendisi iin nemli olan eyin baar kazanmak deil, yalnzca belli bir davaya hizmet etmek olduuna inanabilir; amacnn n plana ge ip herkesin dikkatini ekmek deil, yalnzca sahne ar kasndan ipleri oynatmak olduuna inanabilir; ya da bir zamanlar, hayatnn belli bir dneminde haris olduunu kabul edebilir: Kk bir olanken ikinci bir Napoiyon,

1861 amzn Tedirgin nsan

ikinci bir sa olmak, dnyay savatan kurtarmak gibi hayaller kurduunu; kk bir kzken Wales Prensi ile evlenmeyi hayal ettiini itiraf edebilir; ama o zamandan beri geen sre ierisinde harisliinin tmyle silinip gittiini ne srebilir. Hatta her eyden elini eteini ekmi olduundan ikyet edebilir ve eski harisliini bir para olsun canlandrmann iyi olacan syleyebilir. Harisliini bsbtn bask altna alacak olursa, hibir zaman harislik nedir bilmediine kesinlikle inanabilir. Bu durumda ancak psikanalist, hastann savunma me kanizmalarndan birkan gevetebilirse, bir zamanlar byk bir adam olma hayalleri kurmu olduunu hatr layacak, kendi sahasnda birinci olduunu, grlmemi derecede akll ya da yakkl bir insan olduunu akln dan geirdiini, kendisi dururken bir kadnn baka bir erkee k olmasna hayret ettiini, hatta daha sonra bu gibi durumlara fena halde ierlediini hatrlayacaktr. Bununla birlikte, birok durumlarda, gstermi olduu tepkilerde harisliinin ne derece rol oynadn bilmedi i iin bu gibi dncelere pek nem vermemektedir. Byle bir harislik bazan belirli bir amaca ynelecek tir: Akll ya da ekici bir insan olmak, u ya da bu gi bi bir baar kazanmak, ahlaki ynden stn olmak gibi. Bazan da harislik belli bir amaca ynelecek yerde, ilgili kiinin btn faaliyetlerini kapsayacak ekilde yaygmlaabilecektir: El atm olduu her alanda en iyi, en stn olmak zorunu duymak gibi. Hem byk bir yara tc, hem nl bir fiziki, hem de esiz bir mzisyen ol mak isteyebilir. Kadnsa eer, yalnzca kendi meslein de birinci olmak istemekle kalmaz; ayn zamanda ku sursuz bir ev kadn ve en iyi giyinen kadn da olmak isteyebilir. Bu tipten olan yeni yetien genler bir mes lek semekte ve o meslei srdrmekte glk eker ler, nk bir meslei semek tekinden vazgemek, hi deilse sevdii ilerin ve ilgi duyduu eylerin bir b lmnden vazgemek demektir. Birok insanlar iin mi marl, operatrl ve keman almay birlikte yrt

amzn Tedirgin nsam|187

mek zor bir itir. Bu tip yeni yetien genler gerekle mesi mmkn olmayan ar umutlarla ie balayabilir ler; Rembrandt gibi resim yapmak, Shakespeare'inkiler gibi piyesler yazmak, laboratuvarda almaa balar balamaz doru bir kan saym yapmay baarabilmek gibi... Ar derecede hais olmalar yznden kendilerin den pek ok ey bekledikleri iin baarya ulaamazlar, bylece arabuk cesaretlerini yitirirler, hayal krkl na urarlar ve ok gemeden giritikleri iten vazgee rek baka bir ie balarlar. Birok yetenekli insanlar ha yatlar boyunca enerjilerini bu ekilde harcar dururlar. Gerekten de, eitli alanlarda bir eyler baarabilmek iin byk imknlar vardr; ama her eyle ilgilenmek ve hemen her konuda ayn^ derecede haris olmak y znden belli bir amac gerekletirmek iin gereken se bat gsteremezler; sonunda hibir ey baaramazlar ve o gzelim yetenekleri ziyan olup gider. nsan kendi harisliinin farkna varsn ya da varma sn, bu harisliin engellenmesine kar her zaman ar bir duyarlk gsterilmektedir. Kazanlan bir baar bile bir hayal krkl uyandrabilir, nk beslenmi olan b yk umutlarla boy lecek dzeyde deildir. Szgeli i, bilimsel bir yaz ya da kitap yaynlayarak kazanlan bir baar bir hayal krklna yol aabilir, nk gaze telerde byk yanklar uyandracak yerde yalnzca snr l bir ilgi uyandrabilmitir. Bu tip bir insan g bir s navdan getikten sonra, ayn snavdan bakalarnn da getiini syleyerek baarsn kmseyecektir. Bu e kilde hep hayal krklna urama eilimi, bu tip insan larn baarnn tadna niin varamadklarn aklayan nedenlerden biridir. teki nedenler zerinde daha son ra duracam. Bu gibi insanlar hi phesiz her trl eletiriye kar da ar bir duyarlk gsterirler. Birok lar ilk kitaplarndan ya da ilk resimlerinden sonra hi bir ey koyamamlardr ortaya, nk en yumuak, en hafif eletirilerden bile btn cesaretlerini yitirmilerdir. Birok gizli nevroz halleri ilk olarak bir iist'n (mirin)

188|amzn Tedirgin nsan

yapt bir eletiri ya da bir baarszlk yznden o rta ya km tr -bu eletiri ve baarszlk nemsiz olsa bile ya da hi deilse bu derece bir ruhsal bozukluk yarata cak kadar nemli olmasa bile. Normal bir yarma ile nevrotik bir yarma arasn daki nc fark, nevrotik bir insann harisliinin hi kimse benim kadar gzel, benim kadar yetenekli, benim kadar baarl olmayacak cmlesi ile dile getirilebile cek dmanca bir tavr kapsam olmasdr. Her iddet li yarmada dmanca bir tavr vardr, nk yarma clardan birinin zaferi tekinin yenilgisi demektir. Ger ekten de, bireysellie dayanan bir kltrde o derece iddetli bir yarma vardr ki, tek bana ele alnd zaman bunu nevrotik bir zellik olarak niteleyip niteleyemiyeceimize karar vermek gtr. Hemen her zaman kltrel bir davran kalb ie karmaktadr. Bununla birlikte, nevrotik bir insanda byle bir tavrn ykc olan grn, yapc olan grnnden daha ar basar: Bakalarnn baarszln grmek, kendi baarsndan daha nemlidir. Daha yerinde bir deyimle, nevrotik bir harislik gsteren bir insan, bakalarn baarszla u ratmak sanki kendi baarsndan daha nemliymi gibi davranmaktadr. Gerekte, kendi baars onun iin son derece nemlidir; ama daha sonra greceimiz gibi, ba ar kazanmasn engelleyen iddetli inhibition'lar oldu u iin, yapabilecei tek ey bakalarndan stn olmak, hi deilse kendini bakalarndan stn grmektir: Ba kalarn ezmek, kendi dzeyine indirmek, daha dorusu kendinden daha aa bir dzeye indirmektir. Kltrmzn yarmal mcadeleleri ierisinde, bir insann kendi durumunu glendirmek, kendi nn-ann artrmak, ya da kendisine rakip olabilecek birinin ykselmesine frsat vermemek iin, kendisiyle yarma durumunda olan birine zarar vermee almas ou za man uygun grlmektedir. u var ki, nevrotik bir insan, bakalarn kltmek iin kr krne, hibir ayrm

amzn Tedirgin nsam |l89

yapmakszn ve iten gelen bir zorlama ile hareket et mektedir. Bakalarnn kendisine gerekten zarar verme yeceini bilmi olsa bile, hatta onlarn baarszlnn kendi menfaatlerine aykr olduunu ok ak ve seik oiarak bilmi olsa bile yine bu ekilde davranmaktadr. Kesinlikle hissettii ey udur: Ancak tek bir kii baa rl olabilir. Bu ise hi kimse deil, yalnz ben baarl olacam demenin baka trlsdr. Bakalarna zarar verme itepisinin arkasnda iddetli bir heyecan gizlen mi olabilir. Bir rnek verecek olursak, piyes yazmakta olan bir adam bir arkadann da piyes yazdn duyun ca iddetli bir fkeye kaplmtr. Bu ekilde bakalarnn gsterdii abalar engelle mek ya da baarszla uratmak itepisi birok iliki lerde ortaya kabilir. Ar derecede haris olan bir o cuk, ana-babasnn kendisini yetitirmek iin gsterdii her trl abay engellemek iin zorlu bir istek duyabi lir. Eer ana-babas onun tavr ve hareketlerinin iyi ol mas ve sosyal bir baar kazanmas iin urayorlarsa, ocuk sosyal ynden skandal yaratacak bir davran ka lb gelitirecektir. Entelektel gelimesi iin aba gs teriyorlarsa, renmee kar o derece iddetli Inhibitionlar gelitirecektir ki zayf akll olduu izlenimi uya nacaktr. Zayf akll olduklar phesi ile bana getirilen iki gen hasta vard; oysa daha sonra bu gen kzla rn ok yetenekli ve zeki olduklar ortaya kt. Psikana liste kar da ayn ekilde davranmalar, ana-babalarn hayal krklna uratmak iin duyduklar istei a kartmt. Bu gen kzlardan biri, bir sre benim syle diklerimi sanki anlamyormu gibi davranm, bu yzden onun zeks konusunda verdiim yargda yanldm sanmama yol amt; bu durum bu gen kzn bana da tpk ana-babasna ve retmenlerine davrand ekilde davrandn, bana da ayn oyunu oynadn anlaynca ya kadar srd. Her iki gen kz da son derece haristi ler, ama tedavinin balad sralarda bu harislik tmy le ykc itepilerie karm durumdayd.

190|amzn Tedirgin insan

Derslere ya da herhangi bir tedavi ekline kar da ayn tavr taknlabilir. Dersler ve tedavi ekilleri sz ko nusu olduu zaman ilgili kiinin menfaati onlardan ya rarlanmay gerektirir. Bununla birlikte, bu tipten olan bir insan iin, daha dorusu byle bir insann hep ba kalar ile yarmaya kalkan yan iin, retmenin ve dok torun baarsn engellemek ve bozmak daha nemlidir. Bu amaca yalnzca bakalarnn kendisi zerinde hibir baar kazanamadn kantlayarak ulaacak olursa, hasta ya da cahil kalmaa bile razdr; bylece bakala rnn hibir ie yaramadklarn onlara kantlam olacak tr. Btn bu olup bitenlerin bilind alanda getiini sylemee gerek yok. Byle bir insann bilin alannda, retmenin ya da doktorun gerekten yeteneksiz olduk lar, ya da kendisi iin gereken kimseler olmadklar ek linde kesin bir kan ile karlayoruz. Bu tip bir hasta, psikanalistin kendisini baarl bir ekilde tedavi etmesinden fena halde rkecektir. Psika nalistin gsterdii abalar baarszla uratmak iin elinden geleni yapacak, bu ekilde davranmakla kendi amalarm bozduu apak olsa bile ayn ekilde hare ket edecektir. Psikanalisti yanl yola sevk etmek ya da nemli bilgileri aklamamakla kalmayacak, ayn zaman da hasta olarak kalmakta ya da elinden geldii kadar ktlemekte devam edecektir. Durumda iyiye doru bir gidi olduu zaman bunu psikanaliste sylemeyecek ya da istemeye istemeye, szlana szlana syleyecek; psi kanaliz sonucunda herhangi bir noktann aydnla ka vumasn ya da iyiye doru gidii baka etkenlere -s deiikliklerine, aspirin alm olmasna, okuduu bir ya zya, vb.- balayacaktr. Psikanalistin hibir dediini yapmayacak, bylece onun kesinlikle yanlm olduunu gstermee alacaktr. Ya da daha nce psikanalistin ne srd, kendisinin ise iddetle reddettii bir fikri kendi buluu imi gibi ortaya atacaktr. Bu sonuncu davran gnlk hayatmzn sradan ilerinde sk sk kar mza kabilir; bilind bir ekilde bakalarnn fikirle

amzn Tedirgin Insan:191

rini kendine mal etme mekanizmasn harekete getiren g olarak rol oynamaktadr ve bir fikri ncelikle kimin ortaya att konusundaki mcadelelerin ounun byle bir psikolojik temeli vardr. Bu tip bir insan kendisinden baka hi kimsenin yeni bir fikri olabilecei dncesi ne katianamyacaktr. Kendisinin olmayan her trl fik ri kesinlikle kmseyecektir. Szgelii, o sralarda ken disiyle yarma durumunda bulunan birinin tavsiye et tii bir kitab okumak, bir filmi grmek istemeyecek ya da onlardan holanmayacaktr. Btn bu tepkiier analiz srasnda gittike a k t zaman, yaplan iyi bir yorumlamadan sonra nevrotik bir insan fke nbetleri gsterebilecektir: Bir eyler k rp dkmek ya da psikanaliste hakaretler savurmak gibi. Ya da baz sorunlar aydnlandktan hemen sonra, zl memi bir halde duran daha bir sr sorunun var oldu una dikkati ekecektir. Gze arpacak kadar iyilemi ve akl ile bu gerei kabul etmi olsa bile, her trl minnet duygusuna kar sava aacaktr. Nankrlk duy gusunda phesiz baka etkenler de ie karmaktadr. Birtakm ykmllkler altnda kalma korkusu gibi; ama nankrln nemli bir unsuru, ou zaman, nevrotik kiinin herhangi bir kimseye u ya da bu gibi bir ey iin deer vermek yznden hissettii kklk duygu sudur. Bakalarn yenilgiye uratma itepileri ayn zaman da epeyce endie de yaratmaktadr; nk nevrotik bir insan, otomatik olarak, bakalarnn da tpk kendisi gi bi bir yenilgiye uradktan sonra kendilerini incinmi hissedeceklerini ve alma duygularna kaplacaklarn dnmektedir. Bu bakmdan bakalarn incitmekten rkmektedir ve baka insanlar baarszla uratma eilimlerinin gerekten hakl olduunu sanarak ve bu nokta zerinde srarla durarak bu eilimlerin bilinlen mesine frsat vermemektedir. Nevrotik bir insan bakalarn kltmek iin iddet li bir eilim duyduu zaman, olumlu bir kan edinmek.

192jamzn Tedirgin nsam

olumlu bir tavr taknmak ya da olumlu bir karar vermek konusunda birtakm glklerle karlamaktadr. Bir in san ya da bir konu zerinde edinmi olduu olumlu bir kan, herhangi bir kimsenin yapt en ufak bir eletiri ye bile dayanamayp sarslmakta ve kmektedir; nk nevrotik bir insann bakalarn kltme ya da kk grme itepileri en nemsiz bir eyle bile harekete ge ebilmektedir. Nevrotik bir insann gl olmak, saygnlk kazan mak, mal-mlk-para edinmek iin gsterdii abadan ile ri gelen btn bu ykc itepiler yarmal bir mcadele ye yol amaktadr. Kltrmz ierisindeki genel yar mal mcadelede normal nsanlarn da bu gibi eilimle ri olabilir; u farkla ki, nevrotik bir insanda bu itepiler, yol aabilecekleri herhangi bir elverisiz durumdan ve acdan ayr olarak bal bana bir nem tarlar. Ba ka insanlar kk drme, smrme ve aldatma ei limi, nevrotik bir insan iin, btn bunlar baarabildii zaman kendi stnln gsteren bir zaferi, baarama d zaman ise bir yenilgiyi ifade eder. Bakalarndan ya rarlanmak, onlardan bir eyler almak imknn bulama yan nevrotik bir insann gsterdii fke, genellikle by le bir yenilgi duygusundan ileri gelmektedir. Herhangi bir toplumda bireyler-aras bir yarma ha vas egemen olduu zaman -erkeklerin ve kadnlarn ha yat sahasnn kesinlikle birbirinden ayrlmam olduu durumlarda- bu yarma eninde sonunda iki cins arasn daki ilikileri bozacaktr. u var ki nevrotik bir yarma, ykc niteliinden tr normal bir yarmadan daha fazla ykntya yol amaktadr. Kadnla erkek arasndaki sevgi ilikilerinde nevrotik kiinin, eini kk drmek, kendisine boyun edir mek ve yenmek eilimleri byk bir rol oynamaktadr. Cinsel ilikiler ya eini kk drmek ye kendisine boyun edirmek iin, ya da onun tarafndan yenilmek ve kk drlmek iin bir ara olarak kullanlmaktadr;

amzn Tedirgin insan j193

cinsel ilikilerin byle bir amala kullanlmas hi p hesiz onlarn temel niteliine aykrdr. ou zaman Freud'un erkeklerin sevgi ilikilerinde bir blnme ola rak niteledii bir durum ortaya kmaktadr; Erkek ancak kendinden daha aa dzeyde olan kadnlara cinsel bir ilgi duyabilmekte, sevdii ve hayran olduu kadnlar sz konusu olduu zaman ise ne cinsel istek duymakta, ne de cinsel gce sahip olabilmektedir. Byle bir kimse iin cinse! iliki, kk grme ya da kk drme ei limlerine ok sk bir ekilde baldr; bylece sevdii ya da sevebilecei bir kimsenin yannda hemen cinsel is teklerini bask altna almaktadr. Bu tavr genellikle o er kein ocukken annesine kar taknm olduu tavra balanabilir: Annesinin kendisini kk grdn his setmi, buna karlk o da onu kk grmek, kk drmek istemitir; ama korktuu iin bu itepisini a r bir ballk duygusu iie gizlemitir -bu durum genellik le ilk ocukluk safhasna saplanp kalma (fixation) olarak nitelenmektedir. Daha sonraki hayatnda kadnla r iki gruba ayrmak gibi bir zm yolu bulmutur; sev dii kadnlara kar ierisinde kalm olan dmanlk duygusu, onlar gerekten engellemek eklini almtr. Bu tip bir erkek mevki ya da kiilik bakmndan ken disi ile eit durumda ya da kendinden stn bir kadn la iliki kuracak olursa, onunla iftihar edecek yerde o u zaman gizli bir utan duyacaktr. Byle bir tepki gs terdii iin de son derece aracaktr; nk bir kadn la cinsel iliki kurmann o kadnn deerini kltmeye ceini bilinli olarak bilmektedir. Bilmedii, fark etmedi i ey ise udur: Cinsel iliki yolu ile bir kadn klt me itepileri o kadar kuvvetlidir ki. duygusal ynden o kadn onun iin aalk bir yaratk halini almaktadr. Bu bakmdan ondan utanmas akla-manta uygun bir tepkidir. Bir kadn da, ayn ekilde, sevdii bir erkekten akld bir utan duyabilir; bu duygusunu onunla birlik te gzkmek istememek, ya da onun iyi niteliklerini gr mek istememek, bylece ona hak etmi olduundan da

194jamzm Tedirgin nam

ha az deer vermekle aa vurabilir. Psikanaliz, byle bir kadnn da ayn ekilde eini kltme eilimleri ol duunu. ama bu eilimlerin bilind alanda kaldn gsterm ektedir'. Genellikle kadnlara kar da bu gibi eilimleri olabilmektedir, ama bu eilimler, birtakm zel nedenlerle, erkeklerle olan ilikilerinde daha ok gze arpmaktadr. Bu zel nedenler eit eit olabilirler: Kendisinden daha elverili bir durumda bulunan bir erkek kardee duyulan kin; zayf bir babaya duyulan nefret; ekici bir kadn olmadn dnmek, bu yzden erkek lerin kendisine yz vermeyeceklerini beklemek, vb. Ayn zamanda kadnlardan ok rkm olduu iin de onlar kltme eilimlerinin ortaya kmasna frsat vermeye bilir. Kadnlar da, tpk erkekler gibi, kar cinsten olanla r kltmek ve kendilerine boyun edirmek eilimlerinin tam olarak farknda olabilirler. Bir gen kz, yalnzca bir erkei parmann ucunda oynatabilmek gibi ak bir amala onunla bir sevgi ilikisi kurabilir. Ya da erkekle ri kendine doru ekebilir, ama kendisine balandklar n hisseder etmez silkip atabilir. Ne var ki bu kk d rme istei genellikle bilinli deildir; bu gibi durum larda dolayl ekillerde ortaya kabilir: Bir erkein ne risini tutulamyan bir kahkaha ile karlamak gibi. Ya da cinsel soukluk eklini alabilir; bu ekilde o erkee ken disini tatmin edemiyeceini gstermek isteyebilir; byle ce -zellikle o erkekte kadnlar tarafndan kk grl(1) Dorian Feigenbaum, Psychoanalytic Quarlerly'de Mor bid Shame ad ile yaynlanacak olan bir yazsnda bu eit bir vaka zerinde durmaktadr. Bununla birlikte, Feigenbaum'un yapt yorumlama benimkinden farkl dr; nk o, utan duygusunu eninde sonunda kz o cuklarn erkek ocuklarn penisine duyduu hasete ba lamaktadr. Psikanalitik almalarda kadnlarn castrative* eilim leri olarak grlen ve penise duyulan ha sete balanan eilim lerin ou bence erkekleri klt me, kk drme isteinin sonucudur.

amzn Tedirgin nsan|195

me gibi nevrotik bir korku olduu zaman- onu kk d rmeyi baarabilir. Bunun tam tersi olan ve ou za man ayn insanda grlen bir durum da vardr: Cinsel ilikiler yznden incindiini, kldn, aa grl dn hissetmek. Kralie Victoria'nn zamannda bir kadnn, cinsel ilikileri kltc bir ey olarak grme si kltrel bir davran kalb idi; cinsel ilikiler yasal bir temele dayand ve kibar bir hanma yakacak ekil de souk bir hal ald zaman bu duygu zayflyordu. Son otuz yldan beri bu kltrel etki gittike zayflam olmakla birlikte, bugn hl olduka kuvvetlidir ve er keklerden ok kadnlarn, cinsel ilikileri kltc bir ey olarak grmeleri bununla aklanabilir. Bu da cinsel souklua, ya da erkeklerle iliki kurma istei var oldu u halde onlardan bsbtn uzak durmaa yol aabilir. Byle bir tavr taknm olan bir kadn, masochistic bir takm hayaller ya da sapklklarla ikinci dereceden bir tatmine ulaabilir, ama cinsel ilikilerin kendisini kl teceini bekledii iin erkeklere kar iddetli bir d manlk duyabilir. Kendi erkekliine hibir ekilde gvenemeyen bir er kek de, bir kadnn kendisinden holand apak olsa bile, onun yalnzca cinsel bir tatmin duyabilmek iin kendisiyle iliki kurmaa raz olduundan kukulanabilir ve kendisinin ktye kullanldn sand iin kadna kar fke ve nefret duyabilir. Ya da kadnn cinsel bir tatmin duymamasn, katlanlamyacak bir kk grl me olarak yorumlayabilir; dolaysyla kadnn da cinsel bir zevk duymas konusunda ar bir kayg gsterebilir. Kendisi bu ar kaygy bakasnn duygularn dikkate alma ve bakasna sayg gsterme eklinde yorumla m olabilir. Ama gerekte kaba ve saygsz bir erkek olmas mmkndr; bu durumda, kadnn cinsel tatmin duymas konusundaki kayglar, yalnzca kk grlme ye kar bavurduu bir savunma mekanizmasdr. Bakalarn kltme ve baarszla uratma itkile rini gizleyecek iki ana yol vardr: Bu etkileri bir hayranlk

lejamzu Tedirgin insan

maskesi altnda gizlemek, ya da phecilie bavurarak akla uygun bir ekle sokmak. phecilik, gerekten var olan birtakm akla uygun anlamazlklarn ifadesi olabi lir. Ancak, gerek bir temele dayanan bu gibi pheler kesin olarak bir yana itildii zaman baz gizli itkiler ara mak gerekecektir. Bu gibi itkiler bilin yzeyine o dere ce yaklam olabilirler ki, yalnzca bu phelerin gerek ten sz konusu olup olmadn sormak bile bir endie nbeti yaratabilir. Hastalarmdan biri, farknda olmaks zn, her mlakatta kaba bir tavr taknarak beni kk drmee almt. Daha sonra, baz bakmlardan be nim iyi bir doktor olup olmadm konusunda gerekten phe duyup duymadn sorduum zaman, bu soruya iddetli bir endie nbeti iie tepki gstermiti. Bakalarn kltme ve baarszla uratma itkile ri hayranlk maskesi altnda gizlendii zaman iler daha karmak bir hal alr. Gizliden gizliye kadnlar incitmek ve onlara hakaret etmek isteini duyan erkekler, bilinli olarak onlara byk bir deer verirler. Bilind olarak hep erkekleri kltmee ve baarszla uratmaa a lan kadnlar ise, erkekleri bir kahraman olarak grr ler ve onlara taparlar. Nevrotik bir insann bir bakas n kahraman olarak grp ona tapmasnda, normal bir kimsede olduu gibi, o kiinin bykl ve deeri kar snda duyulan gerek bir hayranlk sz konusu olabilir; ama nevrotik bir insann ayrt edici nitelii, iki eilimi birletirmi ve uzlatrm olmasdr: (1) Deeri ne olur sa olsun herhangi bir baarya kr krne hayran ol mak -nk kendisi de baarya ulamak istemektedir; (2) baar kazanm bir insana kar duyduu ykc is teklerini gizlemek. Evlilik ilikilerinde karmza kan baz tipik at malar bu temel noktalardan hareket ederek anlamak ge rekir. Bizim kltrmzde, atmalar ou zaman ka dnlarla ilgili olacaktr, nk baarya ulatrabilecek d uyarmlar ve baarya ulama imknlar erkekler iin

amzn Tedirgin nsan[197

daha oktur. Kahraman olarak grd bir erkee tapa cak kadar hayran olan bir kadnn, o erkek yalnzca ger ekten baarl olduu iin ya da ileride baar kazana can dnerek evlendiini varsayalm. Bizim kltr mzde, bir kadn, bir dereceye kadar kocasnn baars na katlabiidii iin, kocas baarl olduu srece biraz olsun tatmin duyabilir. u var ki, kendisi atnal bir durum ierisindedir: Kocasn baarl olduu iin sev mekte, ayn zamanda yine bu yzden ondan nefret et mektedir; kocasnn baarsn ykmak istemektedir; ama bir yandan da bu baarya katlarak baarnn tadna varmak istedii iin bu ykc isteklerine set ekmekte dir. Byle bir kadn, kocasnn baarsn ykmak istei ni, gereksiz yere bol bol para harcayarak kocasnn ma li gvenliini tehlikeye sokmak, gcn ve cesaretini y i tirmesine yol aacak kavgalarla rahatn huzurunu kar mak, onu kmsediini belli edecek sinsi bir tavr ta knarak kendine olan gvenini sarsmak gibi davranlar la aa vurabilir. Ya da bu ykc isteklerini, kocasn durup dinlenmeksizin daha ok baar kazanmaa zorla mak, buna karlk kocasnn rahatn ve mutluluunu hi dnmemek eklinde de aa vurmu olabilir. Bu nef ret duygusu, herhangi bir baarszlk belirtisi karsn da daha ak ve seik bir hal almaktadr; kocas baar l olduu srece her bakmdan kocasn seven bir kadn tavr taknabildii halde, imdi ona yardm edecek ve cesaret verecek yerde, ona kar cephe almaktadr; n k kocasnn baarsna katld srece gizli kalabilen alma eilimleri, baarszlk belirtileri ile birlikte he men ortaya kmaktadr. Btn bu ykc eilimler sevgi ve hayranlk perdesi arkasna gizlenmi olabilirler. Sevginin nasl olup da harislikten ileri gelen ykc eilimleri telafi edecek bir ara olarak kullanldn gs terebilmek iin, sk sk karmza kan baka bir rnek ten sz amak istiyorum. Kendine gvenen, yetenekli ve baarl bir kadnn hikyesidir bu. Evlendikten sonra yal nzca iinden kmakla kalmam, ayn zamanda (koca

198jamzm Tedirgin nsan

sna) baml bir tavr taknm ve her trl harisliinden vazgemi gibi grnmtr -btn bunlar tam bir ka dn olma eklinde tanmlanabilir. Kocas genellikle ha yal krklna uramtr, nk kendine iyi bir arkada bulduunu sand halde, kendisi ile ibirlii yapmayan ve kendini kocasndan aa dzeye indiren bir kadn la kar karya kalmtr. Bu derece deien bir kadn, kendi imknlar ve yetenekleri konusunda birtakm nev rotik kukular duyuyor demektir. Baarl bir erkekle ya da hi deilse baarl olacan umduu bir erkekle ev lenmekle kendi haris emellerine ulamasnn, hi deil se gvenlie ulamasnn daha kolay, daha tehlikesiz olacan sezmitir. Buraya kadar bu durum herhangi bir bozuklua yol aacak yerde, ie yaramtr. u var ki. bu nevrotik kadn kendi haris emellerinden vazgeti i iin gizliden gizliye isyan etmi, kocasna kar d manca duygular beslemee balam ve nevrotik bir in sann ya hep, ya hi ilkesine gre bir hilik duygusu na kendini kaptrmtr; sonunda gerekten de bir hi olmutur. Daha nce sylemi olduum gibi, bu eit bir tep kiye kadnlarda erkeklerden daha ok rastlanm olma snn nedeni, kltrel durumla ilgilidir; nk kltrmz baary erkeklerin hayat sahas olarak grmektedir. Bu eit bir tepkinin kadnln ayrt edici niteliinden ileri geien bir zellik olmadn gsteren bir olgu vardr: Du rum tersine evrildii zaman, yani kadn daha gl, da ha zeki, daha baarl olduu zaman erkekler de ayn tepkiyi gstermektedirler. Sevgi alan dnda her eyde erkein stnlne inanan bir kltr ierisinde yaad mz iin, erkein taknd byle bir tavrn hayranlk maskesi altnda gizlenmesine daha az rastlarz; bu tavr genellikle olduka ak bir ekilde, dorudan doruya kadnn menfaatlerini ve iini engelleme davran ola rak ortaya kmaktadr. Bu yarma havas yalnzca erkeklerle kadnlar ara-1 srdaki ilikileri etkilemekle kalmaz, ayn zamanda e

amzn Tedirgin inam 199

seme konusunda da glkler yaratr. Bu bakmdan nevrozlarda karmza kan sorunlar, yarmal bir kl tr ierisinde ou zaman normal olarak grlen zel liklerin daha ar bir grnnden baka bir ey de ildir. Normal olarak e seme ou zaman saygnlk ka zanmak, mal-mik ve para edinmek iin gsterilen aba larla. yani ak alannn dnda kalan itkilerle belirlen mitir. Nevrotik bir insanda ise her ey bu itkilerle be lirlenmitir; nk bir yandan bakalarna sz geirmek, saygnlk kazanmak, bakalarndan destek grmek iin gsterdii abalar normal bir insannkinden daha zorlu ve daha kuvvetlidir; br yandan k ar cinsten olan kim seleri de kapsayacak ekilde bakalar ile olan btn ilikileri uygun bir e semeyi imknsz klacak ekilde bozulmutur. Ykc bir yarma e-cinsel eilimleri iki bakmdan glendirebilir; ilk olarak, kendisine eit olan kimselerle cinsel bir yarmaya girmekten kanmak iin kar cins ten olanlardan bsbtn el ekmeyi gerektiren bir itepinin ortaya kmasna yol aar; ikinci olarak da, yarat m olduu endie bir gvenlik ihtiyacn gerektirir; daha nce gsterilmi olduu gibi, gvenlik salayan bir sev giye duyulan ihtiya ou zaman ayn cinsten olan bi rine saplanp kalma gibi bir sonu yaratr. Ykc bir ya rna ile e-cinsel itkiler arasndaki bu iliki, hasta ve psikanalist ayn cinsten olduu zaman, psikanaliz sra snda ounlukla karmza kabilmektedir. Byle bir hasta kendi baarlarn vd, psikanalisti ise km sedii bir dnemden geebilir. Balangta bunu o dere ce klk deitirmi bir biimde yapar ki, bu ekilde hareket etmi olduunu hi fark etmeyebilir. Daha sonra psikanaliste kar taknd tavr fark eder, ama hl kendi duygularn kavrayamaz ve ne kadar iddetli bir heyecann byle bir tavra yol atn bilemez. Daha son ra kendi dmanca tavrnn psikanalist zerindeki etki sini yava yava hissetmee baladka, ayn zamanda gittike kendini daha rahatsz, daha tedirgin hissettike

200'amzm Tedirgin insan

-endieli ryalar, arpntlar, huzursuzluklar, vb.- birden bire ryasnda psikanalistin kendisini ptn grr ve psikanalistle yakn bir iliki kurmak iin duyduu istek leri, kurduu hayalleri fark eder; bylece endiesini ha fifletmek ihtiyacn aa vurmu olur. Hasta, ierisinde bulunduu yarmal durumun yaratm olduu sorunlar la yz yze gelmee hazr olduunu anlayncaya kadar bu gibi tepkiler tekrar tekrar ortaya kabilir. Byiece, ksaca sylemek gerekirse, hayranlk ve sevgi bakalarn baarszla uratma itkilerini u. e kilde giderebilir: Ykc itepileri bilindnda tutmakla; kendisiyle rakibi arasnda almaz bir mesafe yaratarak yarmay bsbtn ortadan kaldrmakla; bakasnn ba arsna katlmak ve bakasnn baarsndan dolayl bir zevk duyabilmekle; rakibinin houna gidecek ekilde ha reket etmek, bylece ondan gelebilecek bir alma teh likesini ortadan kaldrmakla. Nevrotik bir yarmann cinsel ilikiler zerindeki et kileri konusunda imdiye kadar sylenmi olan eyler, tam olmamakla birlikte, byle bir yarmann cinsler-aras ilikileri nasl bozduunu gstermee yetecektir. Bu nokta ok nemlidir, nk kltrmz ierisinde cins ler arasnda iyi ilikiler kurma imknn ortadan kaldran bu yarma, ayn zamanda bir endie kaynadr, dolay syla iyi ilikiler kurmay daha ok istenilen bir ey ha line getirmektedir.

XII. BLM

Y A R I M A D A N E L E K M E K
Nevrotik yarma, ykc niteliinden tr byk bir endieye yol amakta, bunun sonucu olarak da yarma dan kamaya neden olmaktadr. imdi u soruyu sorma mz gerekiyor: Bu endie nereden ileri gelmektedir? Bu endieyi yaratan kaynaklardan birinin u olduu nu anlamak g deildir: Amansz bir ekilde kendi ha risliini gidermee alan bir insann, baka birinden gelebilecek bir misilleme davranndan korkmas. Kar sna kan herkesi ineyip geen, baarl olduklar ya da baar kazanmak istedikleri zaman onlar kltmek ve ezmek isteyen bir kimsenin, bakalarnn da kendisi ni ayn ekilde baarszla uratmak isteyeceinden korkmu olmas gerekir. Ama byle bir misilleme korku su, bakalarnn zarar pahasna baar kazanan herkes te var olmakla birlikte, nevrotik bir insann ar endie sinin ve bunun sonucu olarak da yarma karsndaki inhibition'unun hemen hibir zaman tek nedeni deildir. Deneylerimiz bize bu misilleme korkusunun tek ba na her zaman inhibition'lara gtrmediini gstermek tedir. Tersine, yalnzca bakalarnda gerekten var olan ya da var olduu sanlan bir haset duygusunu, yarma y ve ktl soukkanl bir ekilde hesaba katma; ya da herhangi bir baarszlktan kanabilmek iin kendi gcn artrmaa alma gibi bir tavra da yo! aabilir. Belli bir tipten olan baarl insanlarn hayatta

202jamzn Tedirgin nsan

yalnz bir tek amalar vardr: Gl ve zengin olmak. Ama bu gibi insanlarn kiilik yaps, kesinlikle nevrotik olan kimselerin kiilik yaps ile karlatrld zaman, arada byk bir fark olduu grlecektir. Amansz bir ekilde baar peinde koan bir insan, bakalarnn ken disini sevip sevmediine aldr etmez. Bakalarndan hibir ey istemedii ve beklemedii gibi, kendisine yar dm edilmesini ya da herhangi bir ekilde cmert davranlmasn da istemez ve beklemez, istemi olduu eye yalnzca kendi gc ve abas ile ulaabileceini bilmek tedir. Hi phesiz bakalarndan yararlanacaktr; ama onlarn kendisi hakknda iyi bir kan edinmi olmalarna ancak kendi amacna ulamak bakmndan yararl oldu u srece nem verecektir. Bal bana bir ama ola rak sevgi onun iin hibir ey ifade etmez.- stekleri ve savunma mekanizmalar tek bir izgi zerinde gelimek tedir: Gl olmak, saygnlk kazanmak, zengin olmak. atmalar yznden bu eit bir davran benimse mi olan bir insan bile, kendi ierisinde kendi abalarn engelleyen bir ey yoksa eer, allagelmi nevrotik zel likleri gelitirmeyecektir. Korku onu yalnzca daha baa rl ve daha gl bir insan olabilmek iin gittike daha ok aba gstermee sevk edecektir. Nevrotik bir insan ise birbiriyle uzlaamyan iki yol izlemektedir: Yalnzca ben... cmlesi ile ifade edilebi lecek bir stnle ulaabilmek iin gsterilen saldrgan bir aba; ayn zamanda herkes tarafndan sevilmek iin duyulan ar bir istek. Harislikle sevgi arasnda skp kalmay dile getiren bu durum, nevrozlardaki temel at malardan biridir. Nevrotik bir insann kendi hrslarndan ve isteklerinden korkmasnn, hatta bu gibi istekleri ka bul etmek istememesinin ve frenlemee almasnn, ya da onlardan bsbtn vazgemesinin gerek nedeni bakalarnn sevgisini yitirme korkusudur. Baka bir de yile, nevrotik bir insann herhangi bir yarmaya girmek ten kanmas, ok fazla bir saldrganl nleyen super-ego isteklerinin zellikle iddetli olmasndan deil,

amzn Tedirgin nsan|203

nevrotik kiinin ayn derecede zorunlu olan iki ihtiya arasnda bocalayp durmu olmasndan .ileri gelmektedir: Harislii ve sevilmek iin duyduu ihtiya. Byle bir ikilemi zmek imknszdr. Bir insann hem bakalarn ineyip gemesi, hem de onlar tarafn dan sevilmesi mmkn deildir. Bununla birlikte, nevro tik bir insanda bask o derece kuvvetlidir ki, yine de bu ikilemi zmee almaktadr. Genellikle iki zm yo luna bavurmaktadr: Bakalarndan stn oima isteini ve bu stnle ulaamamaktan duyduu znty hak l gstermee almak; harisliine gem vurmak. Saldr gan isteklerini hakl gstermek iin harcam olduu a balar zerinde pek fazla durmamza gerek yok; nk bunlar kendini sevdirmek iin bavurulan yollar ve bu yollarn hakl gsterilmesi konusunda daha nce zerin de durmu olduumuz ayn ayrt edici niteliklerle belirlen mitir. Orada olduu gibi burada da byle bir hakl gs termenin stratejik bir nemi vardr: isteklerini su gtr mez bir ey olarak gstermee almak, bylece bu is teklerin bakalar tarafndan sevilmeyi engellemesine meydan vermemek. Bu tip bir insan bakalarn kk drmek amac ile onlar klten ya da kk grd n belli eden birtakm davranlarda bulunduu za man, ya da yarmal bir mcadele ierisinde onlar i neyip getii zaman, kendisinin tam olarak objektif ol duuna kesinlikle inanacaktr. Bakalarn smrmek is tedii zaman, anlarn yardmna iddetle ihtiya duydu una inanacak ve onlar da buna inandrmaa ala caktr. Bu ekilde kendini hakl gsterme ihtiyac, ilgili kim se adamakll drst bir kimse olsa bile, kolay kolay fark edilmeyen gizli bir samimiyetsizlik unsurunun btn ki ilii kaplayacak ekilde gelimesinde baka her ey den fazla rol oynamaktadr. Nevrotik kimselerde sk sk karmza kan her zaman kendini bakasndan daha iyi bir insan olarak grmek gibi bir karakter zellii de bu nunla aklanabilir. Bu karakter zellii bazan aka g-

204|amzn Tedirgin nsan

rlebilr, bazan da bakalarna uyma, hatta kendini sulama gibi bir tavrn arkasna gizlenmi olabilir. Bu e kilde, kendini herkesten daha iyi bir insan olarak grme eilimi, ou zaman kendine k olma gibi bir tavr ile karmaktadr. Gerekte bunun u ya da bu ekilde kendini sevme ile hibir ilgisi yoktur; hatta herhangi bir kendini beenme ve kendinden honut olma unsuru da ie karm deildir; nk grnte olanlarn ter sine olarak, byle bir insan kendisinin hakl olduuna hibir zaman gerekten inanmamaktadr; yalnzca hakl grnebilmek iin srekli ve iddetli bir ihtiya duymak tadr. Baka bir deyile syleyecek olursak, eninde so nunda, endienin yaratm olduu baz sorunlar zme gibi iddetli bir itkinin gerektirdii bir savunma meka nizmasndan baka bir ey deildir bu davran. Nevrotik bir insann, ykc itkilerinden ileri gelen bir tepki olarak, super-egonun amansz isteklerine boyun emi olduu fikrini Freud'un aklna getiren etkenlerden biri belki de bu kendini hakl gsterme ihtiyacn gzle mi olmasdr. Kendini hakl gsterme htiyacnn byle bir yorumlamaya zellikle uygun gelen baka bir grn daha vardr. Bakalarna kor kullanlan gerekli bir stratejik ara olmas bir yana, kendini hakl gsterme ihtiyac, ayn zamanda, birok nevrotik insanda kendini kusursuz bir insan olarak grme ihtiyacn giderecek bir ara olarak da rol oynamaktadr. Nevrozlarda sululuk duygularnn oynad rol zerinde durduum zaman bu konuya tekrar dneceim. Nevrotik yarmada karmza kan endie, doru dan doruya bir baarszlk korkusuna ve bir baar kor kusuna yol amaktadr. Baarszlk korkusu bir bakma kk dme korkusunun belirtisidir. Her trl baarsz lk bir felaket halini almaktadr. Okulda kendisine soru lan bir eyi bilmeyen bir kz ocuk, yalnzca olaanst bir utan duymakla kalmam, ayn zamanda snftaki teki kzlarn kendisini kk greceklerini ve ona kar cephe alacaklarn da dnmtr. ou zaman baa

amzn Tedirgin lnsan|205

rszlkla hibir ilgisi olmayan ya da yalnzca ufak tefek baarszlklar olan birtakm olaylar -okulda iyi notlar alamamak, bir snavn bir blmnde baar kazanama mak, olaanst baarl olmayan bir davet yapmak, bir konuma srasnda kendini gsterecek ekilde parlayamamak, ksaca ar birtakm umutlarn gereklemesine imkn vermeyen her ey- bir baarszlk, bir yenilgi ola rak grld iin, byle bir tepki daha fazla nem ka zanmaktadr. Daha nce grm olduumuz gibi, nevro tik bir insann iddetli bir dmanlk duygusu ile tepkide bulunduu her eit istenmeme ve geri evrilme ayn e kilde bir baarszlk olarak grlmekte, dolaysyla bir kk dme olarak nitelenmektedir. Nevrotik bir insann bu korkusu, bakalar onun ba arszlna sevinecekler diye duyduu kayg ile daha da artabilir; nk kendisinin ne kadar haris olduunu fark ettiklerini hissetmektedir. Baarszlktan ok, bir bakas ile yarmaya girdiini u ya da bu ekilde aa vur duktan, bylece baar kazanmay gerekten istediini ve baarya ulamak iin aba gsterdiini belli ettikten sonra baar kazanamamaktan korkmaktadr. Yalnzca bir baarszln ho grlebileceini, hatta dmanlk tan ok sempati uyandrabileceini hissetmektedir; ama bir kere baar kazanmak istediini aa vurdu mu, drt yannn kendisine eziyet etmek isteyen bir sr d manla evrildiini ve herhangi bir zayflk ya da baar szlk belirtisi gsterdii anda onu ezmek iin pusuya yattklarn sanmaktadr. Buradan ileri gelen tavrlar, korkunun ieriine gre deimektedir. Bu tip bir kimse yalnzca baarszlk ze rinde duruyorsa, yani yalnzca baar kazanamamaktan korkuyorsa iki misii alacak, hatta baarszla ura mamak iin olaanst bir aba gsterecektir. Snavlar ya da halkn nne kma gibi gcn ve yeteneini s nayacak etin durumiardan nce iddetli bir endie du yabilecektir. Daha ok bakalarnn kendi harisliini fark etmelerine nem verdii ve bundan korktuu zaman ise

206|ammn Tedirgin nsan

yukardakinin tersi olan bir grnle karlaacaz. Duymu olduu endie, sanki konu ile hi ilgilenmiyorm gibi grnmesine yol aacak ve cn her trl aba dan alkoyacaktr. Bu iki grn arasndaki kartlk zerinde durmak nemlidir, nk bu kartlk ne de ol sa birbirine yakn olan iki tip korkunun nasl olup da birbirinden bu kadar farkl olan birtakm ayrt edici nite liklere yol aabildiini gstermektedir, ilk davran kal bn benimsemi olan bir kimse, snavlara lgnca bir aba ile hazrlanacak; ikinci davran kalbn benimse mi olan bir kimse ise pek az alacak ve belki de her kesin dikkatini ekecek ekilde sosyal faaliyetlere ve elencelere dalacak, bylece grevi olan eyle ne dere ce ilgisiz olduunu herkese gstermi olacaktr. Nevrotik bir insan genellikle endiesinin farknda deildir; yalnzca bu endienin sonularn fark etmekte dir. Szgelii, dikkatini alt konu zerinde toplayamamaktadr; sal ile ilgili birtakm kuruntulara, korku lara kaplmaktadr: Bedensel faaliyetten ileri gelebilecek bir kalp krizi, ar bir almann yol aabilecei bir si nir yorgunluu korkusu gibi. Ya da herhangi bir faaliyet te bulunduktan sonra kendini tkenmi hissedecektir -herhangi bir faaliyet belli bir endie ile birlikte gittii zaman, byle bir faaliyette bulunmak insann tkenmesi ne yol aabilecektir- ve bu tkenme halini, aba gster menin salna zararl olduunu, dolaysyla aba har camamas gerektiini gsterecek bir kant olarak kulla nabilecektir. Nevrotik bir insan herhangi bir aba gstermekten kand zaman, kendini eitli faaliyetlerle oyalamaa alr. Tek bana oynanan iskambil oyunlarndan tutun da davetler, ziyafetler vermek gibi. Ya da tembellik ve geveklik gibi grnen bir tavr taknabilir. Nevrotik bir kadn stne bana dikkat etmeyebilir, iyi giyinmee almaktansa sanki giyime kuama nem vermiyormu gibi bir tavr taknmay tercih edebilir; nk iyi giyin mee almasnn kendisini gln bir duruma dr

amzn Tedirgin nsam|207

mekten baka bir ie yaramyacan hissetmektedir. Son derece ho ve sevimli olmasna ramen irkin oldu una inanan bir gen kz bakalarnn yannda pudrasn yenilemekten ekiniyordu, nk evresindeki insanlarn Bu kadar irkin bir kzn kendini gzelletirmee al mas da ne gln! diye dneceklerini sanyordu. Bylece, nevrotik bir insan genellikle, yapmak iste dii eyleri yapmamann daha doru olduunu dne cektir. Dayand ilke udur: Bir keye ekil, alakg nll ol ve her eyden ok da, gze arpmamaa bak. Veblen'in gstermi olduu gibi, gze arpacak ekilde hareket etmek -gze arpacak ekilde elenmek ve pa ra harcamak- insanlar-aras yarmada nemli bir rol oy namaktadr. Bu durumda, yarmadan el ekmek, tersine bir hareketi, yani gze arpmaktan kanmay zorunlu klmaktadr. Bu ise allm kurallara bal kalmay, ar ka plana ekilmeyi, bakalarndan farkl olmamay ge rektirmektedir. Bu el ekme eilimi belirgin bir zellik halini ald zaman, hibir giriimde bulunmama, hibir tehlikeyi gze alamama gibi bir tavra yol aar. Byle bir tavrn hayat son derece yoksullatracan, ksrlatracan ve insa nn sahip olduu imknlar ve yetenekleri bozacan sy lemee gerek yok. nk artlar alabildiine elverili olmad srece, mutlulua eriebilmek ya da herhangi bir baarya ulamak ancak tehlikeleri gze almak ve aba gstermekle mmkn olabilir. Buraya kadar hayatta karlalabilecek baarszlk lardan duyulan korku zerinde durduk. Ama bu, nevro tik bir yarmada karmza kan endienin yalnzca bir grndr. Bu endie ayn zamanda baar korkusu eklini de alabilir. Birok nevrotikler bakalarnn d manca tavrlar ile karlama konusunda o derece endi e duyarlar ki, baarya ulaacaklarndan emin olsalar bile baar kazanmaktan rkerler. Baar korkusu ba kalarnda haset uyandrmaktan, bu yzden onlarn sev gisini yitirmekten duyulan korkudan ileri gelir.

208| amzn Tedirgin nsan

Bu bazan bilinli bir korku olabilir. Kadn hastala rmdan biri yetenekli bir yazar olduu halde yaz yaz maktan vazgemiti, nk annesi de yaz yazmaa ba lam ve bu konuda baarl olmutu; aradan uzun bir sre getikten sonra ok ekingen ve rkek bir ekilde yeniden yazmaa balad zaman, kt yazmaktan de il de iyi yazmaktan korkuyordu. Bu kadn uzun bir sre hibir ey yapamaz hale gelmiti ve bunun temel nedeni de bakalarnn her konuda kendisine haset edecekle rinden fena halde rkm olmasyd; btn gcn kuv vetini kendini bakalarna sevdirmek iin harcyordu. Ba ar korkusu, ayn zamanda, bir insann herhangi bir ba ar kazanacak olursa eini dostunu yitirecei gibi belir siz bir rknt eklini de alabilir. Bununla birlikte, genellikle baka korkularda olduu gibi, byle bir korkuda da nevrotik bir insan ou zaman korktuunu deil yalnzca bu korkunun yol at inhibition'lar fark eder. Szgelii, tenis oynarken tam oyunu kazanaca srada bir eyin kendisine engel olduunu ve oyunu kazanmasna frsat vermediini hissedebilir. Gelecei iin son derece nemli bir randevuyu unutabi lir. Bir tartma ya da konuma srasnda syleyebilece i uygun bir ey olduu zaman o derece alak bir sesle konuabilir ya da dncelerini o kadar ksa bir ekilde aklayabilir ki herhangi bir etki uyandrmay baaramaz. Ya da kendi baard bir iin eref payn bakasna brakabilir. Baz kimselerle akllca konuabildii halde, baka kimselerin yannda budalaca konutuunu fark edebilir. Baz kimselerle birlikte olduu zaman bir alg y ok usta bir ekilde ald halde, baka kimselerle birlikteyken alg almaa yeni balam bir kimse gibi aldn fark edebilir. Btn bunlara amakla birlikte, bu gibi durumlar deitirmek elinde deildir. Ancak ya rmadan el ekme eilimini kavramaa balad za man, kendisinden daha aklsz bir kimse ile konuurken ondan daha da aklszm gibi davranmak zorunu duy duunu; kt bir mzisyenle birlikte alarken ondan da

amzn Tedirgin Insantj209

kt aldn; ve btn bunlarn tekinden stn durum da olursa onu incitecei ve kk drecei korkusun dan ileri geldiini fark edebilecektir. Son olarak, herhangi bir baar kazanacak olsa, yalnzca bu baarnn tadn karamamakla kalmayacak, ayn zamanda bu baary kendi eseri olarak da gremiyecektir. Ya da rastgele birtakm artlarla, dtan gelen nemsiz bir tevik ve yardmla aklayarak kendi baar sn kcmseyecektir. Herhangi bir baar kazandktan sonra kendini ruh kntsne kaptrabilecektir; bu, bir dereceye k.adar baar korkusundan ileri gelmektedir; ama ayn zamanda gerek baarnn gizli gizli var olan ar umutlardan ok daha aada olmasnn yaratt, ama ilgili kimsenin fark etmedii bir hayal krklnn da bu konuda etkisi olmaktadr. Bylece, nevrotik bir insann ierisinde bulunduu atmal durum, her zaman birinci olmak gibi lgnca ve zorlu bir istekten ileri gelmi olabilecei gibi, ayn za manda, bir ie iyi bir ekilde balad ya da o ite bir para ilerledii zaman hemen kendini almaktan al koymak iin yapt ayn derecede zorlu bir hareketten de ileri gelebilir. Baar ile sonulandrd bir ite ikin ci defa ayn baary gsterememektedir, iyi bir dersin arkasndan kt bir ders gelmekte, tedavi srasndaki bir iyilemeyi hastaln nksetmesi izlemekte, insanlarn zerinde iyi bir izlenim uyandrdktan hemen sonra kt bir izlenim uyandrabilmektedir. Bu hep byle srp git mekte ve ona birtakm amansz glere kar umutsuz bir sava at duygusunu vermektedir. Btn gn rd rgy her gece yeniden sken Peneiopeye benze mektedir. Bylece, baarya giden yolun her admnda birta km inhibitionlarla karlaabiliriz; Nevrotik bir insan haris isteklerini o derece bask altna alm olabilir ki, herhangi bir ie balayamaz hale gelebilir; bir eyler yap maa alabilir, ama dikkatini o konu zerinde topla may ya da o ii srdrmeyi baaramaz; kusursuz bir i

210[amzn Tedirgin nsan

yapm olabilir, ama herhangi bir baar kazanmaktan (irkebilir, ekinebilir; son olarak, nemli bir baar kaza nabilir, ama onu deerlendirmek, hatta hissetmek imk nn bulamaz. Bu ekilde yarmadan el ekmenin eitli yollan arasnda belki de en nemlisi, nevrotik bir insann ger ek ya da szde rakibi ile kendisi arasnda ok byk bir mesafe olduunu dnm olmasdr; bu yzden herhangi bir yarma sama grlmekte ve bilindna itilmektedir. Bu mesafe ya teki kiiyi eriilmez bir d zeye ykseltmekle yaratlabilir; ya da kendini herkesten aa grmek yznden her trl yarma dncesinin ve giriiminin imknsz ve gln olduu gibi bir kan dan ileri gelebilir. Bu sonuncu sreci kendini klt me ad altnda aklamaa alacam. Kendini kltme yalnzca belli bir amaca eri mek iin bavurulan bir are olarak kullanlan bilineli bir strateji olabilir. Byk bir ressamn ra iyi resim yap t, ama bu yzden ustasnn kendisine haset edecein den korktuu zaman, bu haset duygusunu yattrmak iin kendi eserinin deerini kltebilir. Nevrotik bir insan ise kendi deerini kltme eilimini ancak belir siz bir ekilde fark edebilir. yi bir i yapt zaman, ba kalarnn ayn ii ok daha iyi yapacaklarna, baarsnn rastgeie bir ey olduuna ve belki de byle bir baarya bir daha ulaamyacana ciddi olarak inanmaktadr. Ya da baarsn birtakm kusurlarla glgelemee kalkacak, szgelii, ok yava altn ne srecek ve bunu b tn baarsnn deerini kltmek iin kullanacaktr. Bir bilim adam kendi sahasn ilgilendiren konularda kendini cahil hissedebilecek, yle ki arkadalar ona bu konuda yazm olduu yazlar hatrlatmak zorunda ka lacaklardr. Kendisine sama sapan ya da cevaplandrl mas mmkn olmayan bir soru sorulduu zaman, kendi aklszlna, budalalna inanma eilimini gsterecek tir; iindeki dnceleri pek benimseyemedii bir kitap okuduu zaman, kritik dncesini iletecek yerde, ken-

amzn Tedirgin nsan j2.11

diini o kitab aniayamyacak kadar budala bir kimse olarak grecektir. Belki de kendine kar kritik ve objek tif bir tavr takndn sanacaktr. Byle bir insan aalk duygularn yalnzca d g rn ile deerlendirmekle kalmayacak, ayn zamanda bu duygularn gerek bir temeli olduu noktas zerinde srar edecektir. Aalk duygulan ile ilgili birtakm ik yetlerde bulunmasna ve bu yzden ac ekmesine ra men onlarn temelsiz olduunu gsterebilecek her trl kant reddedecektir. Adamakll usta bir ii olarak g rlyorsa, kendisine ar bir deer verildiini ya da ba kalarna blf yaparak baar kazandn ne srebile cektir. Daha nce sz konusu etmi olduum gibi, erkek kardeinin yannda kendini kk grmee baladktan sonra okulda olaanst bir harislik gsteren kz, hep snf birincisi olmu ve herkes onu parlak bir renci olarak grmtr; ama o hl kendini budala bir kz o la rak grmekte devam etmitir. Aynaya yle bir gz a t mak ya da erkeklerden ilgi grmek bir kadn ekici bir kadn olduuna ikna etmee yeterse de, yukarda sz konusu edilen tipten bir kadn beenilmeyen, ekici ol mayan bir kadn olduuna kesinlikle inanabilecektir. Bir erkek krk yana gelinceye kadar kendi grn orta ya atmak ya da herhangi bir konuda nderlik etmek iin kendini ok gen grd halde, krk yandan sonra da bu gibi iler iin ok yal olduu duygusuna kaplabilecektir. ok tannm bir bilgin kendisine gsterilen sayg ya her zaman arm ve kendini hep nemsiz, sradan bir insan olarak grmtr. Bu gibi kimselere yaplan iltifatlar bo pohpohlamalar olarak grlmekte ya da bir takm ard dncelere balanmakta, hatta fke uyandrabilmektedir. Bu eit saysz gzlemler belki de amzn en yaygn belalarndan biri olan aalk duygularnn nem li bir fonksiyonu olduunu ve bu yzden benimsendikleri ni ve savunulduklarn gstermektedir. Bu gibi duygularn

212jamzm Tedirgin nsan

deeri, bir insann kendine vermi olduu deeri klt mekle, dolaysyla onu baka insanlardan daha aa b ir dzeye indirmek ve hrslarna gem vurmakla, yarma dan doan endieyi yattrm olmalar ile ilg ilid ir1 . Bu arada, aalk duygularnn bir insann durumu nu gerekten sarsabileceini, zayflatabileceini gzden karmamalyz; nk kendini kltme eilimleri insa nn kendine olan gvenini sarsmaktadr. Bir dereceye ka dar kendine gvenme herhangi bir baarnn temel ar tdr: ister salataya konulan bir sosu deitirmek sz konusu olsun, isterse teberi satmak, bir gr savun mak, yakn bir iliki kurulabilecek biri zerinde iyi bir et ki uyandrmak sz konusu olsun, bir insann bir derece ye kadar kendine gvenmesi gerekir. Kendini kltme eilimleri kuvvetli olan bir kimse ryasnda rakiplerinin kendisini getiini ya da kendisi nin elverisiz bir durumda bulunduunu grebilir. Bilin altnda, rakiplerini yenmei istemi olduundan phe edilemiyeceine gre, bu gibi ryalar Freudun ryalar isteklerin gereklemesi olarak kabul eden gr ile elimeye der gibi grnmektedirler. Bununla birlikte, Freud'un grn ok dar bir anlamda ele almamak ge
(1) D. H. Lawrence, The Rainbow adl eserinde (s. 254) bu tepkiyi ok gzel bir ekilde anlatmtr. Hep tetikte bekleyen ve onun stne atlm ak iin frsat kollayan bu acayip zalim lik ve irkinlik duygusu, onun gibi olaan st bir varla* pusu kurmu olan bu gruhun haset etm e gcn anlam olmaktan ileri gelen bu duygu, bu kadnn hayatn en ok etkileyen olaylardan biri ol mutu. Nerede olursa olsun, okulda, arkadalarnn ara snda, sokakta, trende, igdsel bir ekilde kendini k ltm, daha aa bir dzeye indirmi, olduundan daha deersizmi gibi grnmee alm ve btn bunlar kefedilm em i olan benlii ortaya kacak v e ortalama benliin, sradan kimselerin kaba saba kinle rinin saldracaklar bir hedef olacak korkusu ile yap mtr. (* Siyah kelim eler benimdirr)

amzn Tedirgin tnsan[213

rekir. Eer bir istein dorudan doruya gereklemesi ok fazla bir endie yaratyorsa, bu endienin yattrlmas o istein gereklemesinden daha nemli olacak tr. Bylece, kendi harisliinden korkan bir insan, ryala rnda yenilgiye uradn grd zaman, bu ryalar o insann baarszla urama isteini deil, baarszl ehvenier olarak kabul ettiini gsterir. Hastalarmdan biri benim kendisini tedavi ettiim sralarda bir konfe rans verecekti; tam da bu srada beni baarszla urat mak iin iddetli bir mcadeleye girimiti. Ryasnda benim baarl bir konferans verdiimi, kendisinin ise dinleyiciler arasnda alakgnlllkle hayran hayran be ni dinlediini grmt. Ayn ekilde, haris bir retmen de ryasnda kendi rencisinin retmen olduunu, kendisinin ise dersini bilmeyen bir renci olarak onun karsnda durduunu grmt. Kendini kltme eilimlerinin hrslara gem vurma arac olarak ne derece rol oynad, kk grlmek is tenen yeteneklerin genellikle insann en ok gze arp mak istedii yeteneklerle -yani en stn olmak istedii konularla- ilgili olduu gereinden de anlalmaktadr. Bir insan entelektel konularda stn olmak istiyorsa, bu amaca ulatracak ara zek olduu iin, kltlmek istenen yetenek de zekdr. Ak konusunda harisse, an cak d grn ve ekicilii ile bu harisliini tatmin edebilecei iin, kltlmek istenen yetenekler de bun lardr. Baz yeteneklerini kltme eilimleri ile harislik arasndaki iliki o derece sk karmza kan bir olaydr ki, kendini kltme eilimlerinin hangi yetenek zerinde toplandn grmek, o kimsenin en ok hangi konuda haris olduunu kestirmek imknn vermektedir. Buraya kadar aalk duygularn gerekten herhan gi bir kusur ve yetersizlikle ilgili deilmi gibi ele aldk ve bu duygular yalnzca yarmadan el ekme eiliminin sonular olarak grdk. Aalk duygularnn gerekten var otan kusurlar ve yetersizliklerle ilgisi yok mudur aca ba? Bu gibi duygular, bu kusurlar ve yetersizlikleri kav

214'amzn Tedirgin insan

ram olmaktan ileri gelmi deil midir? Gerekten de, aalk duygular gerek ya da hayal rn birtakm yetersizliklerin sonucudurlar: Aalk duygular, endienin yol at kendini kltme eilimleri ile gerek kusurla r kavram olmaktan ileri gelen bir duygunun birleme sinden olumulardr. Birok defa zerinde durmu ol duum gibi, baz itepilerimizi bilin yzeyine kamyacak ekilde bask altna alabilirsek de, kendimizi sonuna kadar aldatamayz. Bu bakmdan, zerinde durduumuz tipten bir nevrotik, gizlemesi gereken birtakm antisosyal eilimleri olduunu, tavrlarnda samimi olmadn, gr nteki tavrlarnn gerekte gizli itepilerinden ok fark l olduunu ta derinlerde hissedebilecektir. Btn bu fark lar ayrt edebilmesi aalk duygularnn nemli bir ne denidir. Ne var ki, d grn ile gerek tavrlar ara sndaki bu farklarn kaynan hibir zaman ak ve se ik bir ekilde bilmeyecektir, nk bu farklar, bask al tna alnm itkilerden ileri gelmektedirler. Btn bunla rn kaynan bilmedii iin, kendini aa bir durumda grmesini hakl gsterecek birtakm nedenler ne sr mektedir; ama bu nedenler ou zaman gerek olacak yerde, akla uygun bahanelerden baka bir ey deildir ler. Nevrotik bir insann, aalk duygularn gerekten var olan bir kusurunun ve yetersizliinin dorudan do ruya sonucu olarak grmesinin baka bir nedeni daha vardr. Haris bir insan olduu iin kendi deeri ve ne mi konusunda birtakm hayaller kurmaktadr. Gerek ba arlarn, bir dhi ya da kusursuz bir insan olma hayal leriyle karlatrarak deerlendirmekte ve bu karlatr mann sonucunda gerek yeteneklerini ve baarlarn aa grmektedir. Btn bu yarmadan el ekme eilimlerinin genel sonucu, nevrotik bir insann gerek baarszlklara ura mas. ya da hi deilse kendi yetenekleri ve imknlar lsnde baar kazanamamasdr. Onunla birlikte ie balayanlar onu gemiler, daha iyi meslekler edinmi

amzn Tedirgin nsanj215

ler, daha baarl olmulardr. Bu ekilde geride kalm olma yalnzca d baarlarla ilgili deildir. Byle bir in san, yalandka, imknlar ile baarlar arasndaki tu tarszl daha ok hissetmektedir. Yetenekleri ne olur sa olsun hepsinin ziyan olup gittiini, kiiliinin gelime sine kar kan bir engelin var olduunu, zamann geip gitmesine ramen bir trl olgunlaamadn ok ak bir ekilde hissetm ektedir5 . Kendi imknlar ile baarlar arasndaki tutarszl bu ekilde kavram olmas, onda belirsiz bir honutsuzluk -masochistic deil gerek ve hakl bir honutsuzluk- duygusu uyandrmaktadr. mknlarla baarlar arasndaki tutarszlk, daha n ce belirtmi olduum gibi, d artlara bal olabilir. Ama nevrotiklerde karmza kan ve nevrozlarn amaz bir belirtisi olan bu tutarszlk, nevrotik kiinin i atmala rndan ileri gelmektedir. Gerek baarszlklar ve bunun sonucu olarak imknlar ile baarlar arasndaki tutarsz ln artmas, nevrotik kiinin gerekten var olan aa lk duygularn ister istemez daha da kuvvetlendirmekte dir. Bylece, yalnzca kendini aa grmekle kalmamak ta, gerekten de kendi imknlar lsnde olabilecein den daha aa bir dzeye inmektedir. Byle bir geli menin ok byk bir etkisi olmaktadr, nk aalk duygular bu durumda gerek bir temele dayanmakta dr. Bu arada, daha nce sz konusu ettiim baka bir tutarszlk -beslenen haris emeller ile, bu emellerle kar latrld zaman snk kalan gerek baarlar arasn daki tutarszlk- o derece katlanlmaz bir hal almaktadr ki, bu duruma her ne olursa olsun bir are bulmak ge rekmektedir. Hayaller byle bir are olarak ortaya k maktadr. Nevrotik bir insan, eriebilecei amalarn ye
(2) C. G. Jung, krk yalar srasnda gelim elerinin engel lenm i olduunu hisseden kimselerin sorununu ak ve seik olarak ortaya koymutur. Ama bu duruma yol aan artlar zerinde durmad iin, tatmin edici bir zm yoluna ulaamamtr.

216| amzn Tedirgin insan

rine gitgide byklk hayallerini koymaktadr. Nevrotik bir insan iin bu hayallerin deeri apaktr: Katlanamad bir hilik ve bou-bonalk duygusunu gizlemekte dir; herhangi bir yarmaya girmeksizin, bylece baar ve baarszlk tehlikesini gze almakszn kendini nem li bir kii olarak grmesini salamaktadr; her trl erii lebilir amacn tesinde hayali bir byklk dncesine kendini kaptrmasna yol amaktadr. Byklk hayalleri nin tehlikesi, insan byle bir kmaza gtrm olmasn dan ileri gelir; nk nevrotik bir insan iin bu kmazn salad yararlar dmdz bir yolun saladklarndan da ha oktur. Bu nevrotik byklk hayallerini normal bir insann ve psikotik bir insann byklk hayallerinden ayrmak gerekir. Normal bir insan da bazan kendini hayran oluna cak bir kimse olarak grebilir, yapmakta olduu ie ge rektiinden cok nem verebilir, yapabilecei eyler ko nusunda hayallere dalabilir. Ama btn bunlar tatl ha yaller olmaktan teye gitmez ve normal bir insan onla r pek ciddiye almaz. Byklk fikrine kaplm olan psikotik bir insan ise teki uta yer alr. O kendisinin bir dhi olduuna, Japon mparatoru, Napolyon, Isa, vb. olduuna inanr ve bu inancn sarsabilecek her trl gerei inkr eder; kendisinin gerekte zavall bir kapc, akl hastanesinde yatan bir hasta ya da kimsenin sayg gstermedii, herkesin alay ettii bir insan olduunu syleyen birini hibir ekilde anlamaz. Gerek durumu ile hayalleri arasndaki tutarszl biraz olsun fark etmi olduu hallerde bile yine byklk fikrinden vazgemez; bakalarnn bu konuda bir ey bilmediine ya da yal nzca kendisine ac vermek iin bile bile bu ekilde say gszca davrandna inanr. Nevrotik bir insan ise bu iki ucun ortasnda bulun maktadr. Kendine ar bir deer verdiini herhangi bir ekilde fark edecek olsa, bilinli olarak buna normal bir insann gsterdii tepkiyi gsterecektir. Ryasnda ken dini bir kral olarak grecek olsa, bu ryalar houna g i

amzn Tedirgin nsan]217

debilecektir. Byklk hayallerinin gerek olmadn bi linli olarak fark ettii halde, bu gibi hayallerin onun iin, tpk psikotik bir insan iin olduu gibi, duygusal yn den gerek bir deeri olacaktr. Her iki drmda da ne denler ayndr: Bu gibi hayallerin nemli bir fonksiyonu vardr. Her ne kadar zayf ve gsz hayallerden baka bir ey olmasalar da, yine de nevrotik bir insann kendi ne vermi olduu deeri artrmaktadrlar. Bunun iindir ki, nevrotik bir insan bu hayallere smsk sarlmak zo rundadr. Bu gibi hayallerin bu fonksiyonunun yaratm oldu u tehlike, insann kendine vermi olduu deere bir darbe indirildii durumlarda ortaya kar. O zaman insa nn kendine vermi olduu deerin dayand temel bir denbire ker; dolaysyla o insan da ker ve kendini bu kntden kurtaramaz. Bir rnek verecek olursak, sevildiinden phe etmesi iin hibir neden olmayan bir gen kz, ilgilendii erkein onunla evlenmek iin durak sadn fark etmitir. Bir konuma srasnda erkek ona evlenmek iin kendini henz ok gen ve tecrbesiz his settiini, bir kza kesin olarak balanmadan nce baka kzlar tanmasnn daha doru olacan sylemitir. Gen kz bu darbenin aitndan kaikamam, kendini ruh kntsne kaptrm, i hayatnda gvensizlik duyma a balam ve iddetli bir baarszlk korkusuna kapl mtr; bunun sonucu olarak da gen kzda her eyden elini eteini ekmek, insanlardan olduu kadar i haya tndan da ekilmek istei uyanmtr. Bu korku o derece iddetli bir hal alm tr ki, erkein onunla evlenmee ka rar vermesi ve gen kzn yeteneklerine deer verildiini gsterecek daha iyi bir i nerisi gibi cesaret verici olay lar bile ona yitirdii gveni yeniden verememitir. Psikotik bir insann tersine olarak, nevrotik bir in san, bilinli hayallerine uygun gelmeyen gerek hayatn binlerce kk olgusunu ac veren bir aklk ve seiklikle fark eder. Bunun sonucu olarak da kendine vermi olduu deerde, byklk duygular ile deersizlik duy

218|amzn Tedirgin insan

gular arasnda bocalayp durur. Her an bir utan te kine kayabilir. Ayn zamanda hem kendisinin olaanst bir deeri olduuna inanabilir, hem de bir insann onu ciddye almasna aabilir. Ayn anda hem kendini zavall ve ezilmi bir durumda grebilir, hem de birisinin onu yardma muhta bir insan olarak grmesine fkelenebi lir. Byle bir insann ar duyarl, btn bedeni arlar ierisinde bulunan ve en ufak bir dokunutan rken bir nsannkine benzetilebilir. Kolayca incinmekte, kk g rldn, bir yana itildiini, kendisine nem verilmedi ini, sayg gsterilmediini sanmakta ve btn bunlara kar alma duygular ile dolu bir nefretle tepkide bu lunmaktadr. Burada da bir ksr-dngnn ie kartn gryo ruz. Byklk fikirleri -yalnzca hayal yolu ile de olsabelli bir gvenlik arac ve destek olarak rol oynamakla birlikte, yalnzca yarmadan el ekme eilimini kuvvet lendirmekle kalmazlar, ayn zamanda, ar bir duyarlk tan tr daha cok fkeye ve bunun sonucu olarak da daha byk bir endieye yol aarlar. Bu, hi phesiz, iddetli nevrozlarda karmza kmaktadr; ama daha az iddetli derecelerde olmakla birlikte daha hafif vakalar da da bu gibi durumlara rastlanabilir; bu gibi hallerde il gili kimse bile olup bitenleri fark edememektedir. Ama br yandan nevrotik kii herhangi bir yaratc i yapma gcn bulabildii zaman mutlu bir dng balamak tadr. Bu ekilde kendine gveni artmakta ve byklk hayallerine daha az ihtiyac olmaktadr. Nevrotik bir insann baar kazanamamas -ister meslek ve evlilik, isterse gvenlik ve mutluluk sz konu su olsun, her bakmdan bakalarndan geri kalmas- ba ka insanlara haset duymasna yol amakta; bylece baka nedenlerden ileri gelen ve bakalarndan her eyi esirgeyen, her eyi onlara ok gren haset duygusunu daha da artrmaktadr. Bu haset duygusunun bask a lt na alnmasna yol aan birok etkenler vardr: Gerek ten iyi kalpli bir insan olmas, kendisi iin hibir ey is

amzn Tedirgin Insam[219

temee hakk olmadna kesinlikle inanmas, ya da yal nzca mutsuz bir insan olduunu fark edememesi gibi. Ama bu haset duygusu ne derece bask altna alnrsa, o derece baka insanlara yanstlmakta, bylece bazan bakalarnn her konuda kendisine haset duyduklarn sanma gibi paranoyak bir korkuya dnmektedir. Bu endie o derece iddetli olabilir ki, mutlu bir olay kar snda -yeni bir ie girme, gururunu okayan bir vgyle karlama, iyi bir. eyler elde etme, sevgi ilikilerinde ta lihinin yar olmas, vb.- kendisini gerekten rahatsz his setmektedir. Bu durum, bir eyler elde etmek ve bir ey lere ulamaktan vazgeme eilimlerini byk lde kuvvetlendirebilir. Btn ayrntlar bir yana brakacak olursak, gl olmak, saygnlk kazanmak, mal-mlk ve para edinmek iin gsterilen nevrotik abadan ileri gelen ksrd ng nn ana hatlar u ekilde zetlenebilir: Endie, dman lk duygusu, kendine verdii deerin azalmas; gl ol mak, vb. iin aba gstermek; dmanlk duygusu ve en dienin artmas; yarmadan el ekme eilimi (bununla birlikte giden kendini kltme eilimleri); baarszlk lar ve imknlarla baarlar arasndaki tutarszlklar; s tnlk duygularnn kuvvetlenmesi (bakalarna her eyi ok gren b ir haset duygusu ile birlikte); byklk d ncelerinin artmas (bakalarnn kendisine haset ede ceklerinden korkma ile birlikte); duyarln artmas (ya rmadan el ekme eilimlerinin yeniden ortaya kmas ile birlikte); dmanlk duygusunun ve endienin artmas, bylece ksr-dngnn yeniden balamas... Bununla birlikte, haset duygusunun nevrozlarda oy nad rol tam olarak kavrayabilmek iin, bu duyguya daha geni bir gr asndan bakmamz gerekir. Nev rotik bir insan, farkna varsn ya da varmasn, yalnzca gerekten ok mutsuz bir kii olmakla kalmaz, ayn za manda ierisinde bulunduu bu iler-acs durumdan hi bir kurtulma ans olmadn da hisseder. Nevrotik bir insann gvenlie ulamak iin gsterdii abalardan

220jami7.n Tedirgin nsam

doan ve dtan bakan bir gzlemcinin ksr-dng ola rak niteledii durumu, nevrotik bir insan hibir ekilde ierisinden kamyaca bir aa dm olma eklinde hisseder. Hastalarmdan birinin anlatm olduu gibi, bir ok kaps olan bir mahzene kapatldn ve at her kapnn kendisini yeni karanlklara gtrmekten baka bir ie yaramyacan hissetmektedir. Ve bu srada ba kalarnn darda gn nda gezip dolamakta olduu nu da bilmektedir. Herhangi bir iddetli nevrozun, insa n sanki felce uratan bu umutsuzluu gz nnde bulundurmakszn anlalabileceini sanmyorum. Baz nevrotikler fkelerini ack ve seik deyimlerle aa vurur lar; ama bazlarnda bu fke, bir vazgeme ve kadere boyun eme, ya da szde bir iyimserlik tavr altnda iyi ce gizlenmitir. Bu durumda insana tuhaf gelen bo gu rurlarn, isteklerin, dmanlk duygularnn arkasnda, ac eken, hayat ekici hale getiren her eyden sonsuza dek uzak kalmaa mahkm olduunu hisseden, istedii eye ulam olsa bile tadna varamyacan, zevkini karamyacan bilen bir insann bulunduunu grmek ko lay kolay mmkn deildir. Btn bu umutsuzluu fark ettiimiz zamansa, ar bir saldrganlk, hatta kt huyluluk imi gibi grnen ve herhangi bir zel durumla aklanamayan zellikleri anlamak g olmayacaktr. Her trl mutluluk umudunu bu derece yitirmi olan bir insann, katlamad bir dnyadan nefret etmemesi iin gerek bir melek olmas gerekirdi. Haset konusuna dnecek olursak, yava yava ar tan bu umutsuzluun, srekli bir haset duygusuna yol aan bir temel olarak rol oynadn greceiz. Bu haset duygusu belirli bir eye kar duyulan hasetten ok, Nietzchenin Lebensneid olarak tanmlad ok genel bir haset duygusunu dile getirmektedir; Daha rahat, da ha dengeli, daha mutlu, daha drst olan, kendine daha ok gvenen herkese haset etmek... Bir insanda byle bir umutsuzluk duygusu ortaya kt m, o insan bu duygusunun bilincine tam olarak var-

amzn Tedirgin nsan|221

sn ya da varmasn, duyduu umutsuzluu ister istemez bir eye balamaa, bir eyie aklamaa alacaktr. O, bu umutsuzluu, psikanalistin yapt ekilde, kanl maz bir srecin sonucu olarak grmeyecektir. Ya ken disinin, ya da bakalarnn yol at bir duygu olarak g recektir. ou zaman hem kendini, hem de bakalarn sulayacaktr; ama genellikle ya kendini, ya da bakala rn daha ok sulayacaktr. Bakalarn sulad zaman genellikle alnyazsma, artlara ya da belli kimselere kar sulayc bir tavr taknacaktr: Ana-babasn, ret menlerini, kocasn, doktorunu sulayacaktr. Sk sk ze rinde durmu olduumuz gibi, nevrotik bir insann baka larndan bekledii eyler genellikle byle bir gr a sndan bakld zaman anlalabilir. Nevrotik bir insan sanki yle dnr gibidir: Benim ektiim aclardan hepiniz sorumlu olduunuz iin, bana yardm etmek size den bir grevdir ve sizden bunu beklemek de benim hakkmdr. Derdinin kaynan kendisinde arad zaman ise bu sefil ve zavall durumunu hak etmi olduunu d necektir. Nevrotik bir insann bakalarn sulama eiliminde olduunu sylemek bir yanl anlamaya yol aabilir. San ki sulamalar hakszm gibi grlebilir. in dorusu, bakalarn sulamak iin belirli ve geerli nedenleri var dr, nk zellikle ocukluunda gerekten haksz bir davranla karlamtr. Ama sulamalarnda nevrotik unsurlar da ie karmaktadr: Bu sulamalar ou za man olumlu amalarn gereklemesi iin gsterilecek yapc abalarn yerini alrlar ve genellikle fark gzet meksizin, kr krne onu bunu sulama gibi bir nitelik tarlar. Nevrotik bir insan, szgelii, kendisine yardm etmek isteyen kimseleri sulayabilir de, kendisine ger ekten zarar dokunan kimseleri sulamak ve sulu gr mek hibir ekilde elinden gelmeyebilir.

X III. BLM

N E V R O T K SU LU LU K

DUYGULARI

Nevrozlarn d grnnde sululuk duygular ok nemli bir rol oynamaktadr. Baz nevrozlarda bu duygu lar aka ve bol bol kendilerini gsterirler; bazlarnda ise daha gizlidirler, ama davranlardan, tavrlardan, d nme ve hareket etme biimlerinden var olduklar kes tirilebilir. lk olarak, sululuk duygularnn varln gs teren eitli grnler zerinde ksaca durmak istiyo rum. Bir nceki blmde belirtmi olduum gibi, nevrotik bir insan ou zaman ektii aclar hak etmi olduuna inanma eilimini gstermektedir. Bu eilim belirsiz bir duygu eklinde ortaya kabilir, ya da cinsel ynden kendi kendini tatmin, yakn akrabalarla cinsel ilikiler kurma istei, yaknlarnn lmn isteme gibi toplumun yasaklad dnceler ve faaliyetlerle ilgili olabilir. By le bir insan genellikle en ufak bir vesileyle kendini sulu hissetme eilimini gsterecektir. Biri onu grmek istese, iik tepkisi, yapm olduu bir hareketten tr kendisini sulayacaklarn sanmak olacaktr. Arkadalar bir sreonu aramasa ya da mektup yazmasa Acaba onlar kr dm m? diye dnecektir. Bir ey yolunda gitmedi mi, o bundan kendini sulu tutacaktr. Bakalarnn ha tal olduu apak olsa bile, bakalar kendisine kesin olarak kt davranm olsa bife. o yine btn bunlardan kendini sulu tutacaktr. Bakalar ile kendisi arasnda.

amzn Tedirgin Insanj223'

bir menfaat atmas ya da bir tartma olduu zaman da, kr krne tekilerin hakl olduuna inanacaktr. Ortaya kmak iin frsat kollayan bu gibi sululuk duygular ile, ruh knts hallerinde grlen bilind sululuk duygulan arasnda kaypak bir fark vardr. BiIind sululuk duygular ou zaman hayal rn ya da hi deilse ar derecede bytlm birtakm ken dini sulama eilimleri eklinde ortaya kmaktadrlar. Nevrotik bir insann kendine ve bakalarna kar kendi ni hakl gstermek iin harcad srekli abalar da -zellikle bu abalarn byk stratejik deeri ak ve seik olarak kavranmad zaman- belli bir obje zerinde toplanmam olan gizli sululuk duygularnn var olduu izlenimini uyandrmaktadr. Bu yaygn sululuk duygularnn varl, ayn zaman da nevrotik kiinin bakalar onun ne mal olduunu an layacaklar ve onu beenmeyecekler diye duyduu srek li korkudan da belli olmaktadr. Psikanalistle tartrken sanki yarg karsna karlan bir sulu imi gibi hare ket etmekte, bylece psikanaliste yardmc olmas ok glemektedir. Kendisine anlatlmak istenen her eyi, her trl yorumlamay bir beenilmeme ya da ayplanma olarak grmektedir. Psikanalist ona baz savunma meka nizmalarnn arkasnda gizli bir endienin bulunduunu gsterecek olsa, yle cevap verecektir: Bir korkaktan baka bir ey olmadm biliyordum zaten. Psikanalist, insanlara yaklamaa cesaret edememesinin onlar tara fndan istenmeyecei, geri evrilecei korkusundan ileri geldiini aklayacak olsa, yine kendini sulayacaktr: nk bu ekilde hareket etmekle hayatn glklerin den katn dnecektir. Kusursuz bir insan olmak iin gsterilen zorlu aba, byk lde, beenilmemenin her trlsnden kama ihtiyacndan domaktadr. Son olarak, u noktay da belirtmek gerekecektir Parasn-pulunu yitirmek, bir kazaya uramak gibi mut suz bir olayla karlat zaman, nevrotik bir insan ken dini daha rahat hissedebilecektir; hatta baz nevrotik be-

224jamzm Tedirgin nsan

lirtiieri ortadan kalkabilecektir. Nevrotik kiinin byle bir tepki gstermi olmas, hatta bazan birtakm mutsuz olaylar hazrlamaa ya da davet etmee alrm gibi grnmesi -farknda olmayarak bu ekilde hareket etmi olsa bile- sululuk duygularnn, bu duygulardan kurtula bilmek iin kendini cezalandrmak ihtiyacn duyacak ka dar iddetli olduu varsaymn akla getirmektedir. Bylece, nevrotik bir insanda yalnzca son derece iddetli sululuk duygularnn varln gstermekle kal mayp, ayn zamanda bu sululuk duygularnn nevro tik kiilik zerindeki etkilerini gsteren ok sayda kant var elimizde. Ama grnteki bu aklk ve seiklie ramen, nevrotik bir insann bilinli sululuk duygularnn gerek olup olmadn, bilind sululuk duygularnn var olduu kansn uyandrabilecek tavrlarnn ise ba ka trl yorumlanp yorumlanamyacan tartma konu su etmek gerekecektir. Bu gibi phelere yol aan bir ok etkenler vardr. Sululuk duygular da aalk duygular gibi nevro tik kii tarafndan hi de ho karlanmayan duygular deildir. Nevrotik bir insan onlardan kurtulmay istemek ten ok uzaktr. Gerekte kendi sular zerinde srarla durmakta ve kendini temize karacak her trl giriime iddetle kar koymaktadr. Yalnzca bu tavr bile nevro tik bir insann sululuk duygular zerinde srar etme sinin arkasnda, tpk aalk duygularnda olduu gibi, nemli bir fonksiyon gren bir eilimin var olduunu gstermee yeter. Gz nnde tutulmas gereken baka bir etken de vardr. Herhangi bir eyden samimi bir ekilde piman olmak ve utanmak ac veren bir eydir; bu duyguyu bir bakasna aklamak ise daha da acdr; gerekte nev rotik bir insann bu ekilde hareket etmekten bakalarn dan ok daha fazla kanm olmas gerekirdi, nk beenilmemekten korkmaktadr. Ama bunun byle olma dn gryoruz: Nevrotik bir insan sululuk duygularn rahata aklayabilmektedir.

amzn Tedirgin nsamj225

Ayrca, ou zaman nevrotik kiinin gizli sululuk duygularnn belirtisi olarak yorumlanan kendini sula ma eilimleri akld olduu apak olan birtakm un surlarla belirlenmitir. Yalnzca kendini belli sularla sulamasnda deil, ayn zamanda insanlarn kendisine iyi davranmalarn, vimeyi, baar kazanmay hibir e kilde hak etmedii eklindeki yaygn duygularnda da en ar iirmelerden sait hayallere varncaya kadar ar bir akld zellik gze arpmaktadr. Kendine birtakm sular ykleme eilimlerinin zorun lu olarak gerek sululuk duygularnn belirtisi olmad izlenimini uyandran baka bir etken de, nevrotik kiinin biiind olarak kendi deersizliine hi de inanmam olmasdr. Sululuk duygular ile dolu imi gibi grnd zaman bile, bakalar onun kendisine ykledii su lar ciddiye almaya kalkacak olurlarsa fena haide inclnebilecektir. Bu sonuncu gzlem bizi bu konuda rol oynayan son bir etkene gtrmektedir; bu ise melankolide kendini su lama eilimlerinin rol zerinde tartrken Freud'un dik kati ekmi olduu etkenlerden biridir Grnteki su luluk duygular ile, bu duygularla birlikte gitmesi gereken alakgnllin bulunmay arasndaki elime. Nev rotik bir insan bir yandan ne kadar deersiz bir insan olduunu tekrarlayp dururken, bir yandan da bakala rnn kendisine sayg ve hayranlk gstermesini iddetle isteyebilecektir; ayn zamanda en ufak bir eletiriye bile katlanamadn aka belli edecektir. Bu elime bazan hemen gze arpacak kadar belirgin olabilir: Gazeteler de okuduu her trl sutan belirsiz bir ekilde kendini sulu hisseden, hatta aile ierisindeki her lm vakasn dan kendini sulu tutan, ama kz kardei, olduka yumu-(1) Sigmund F-eud, Mourning and Melancholia, Collected Papers, Cilt 4, s. 152-170, Psychoanalytisher Verlag. Karl Abraham, Versuch ciuer Entvvicklungsgeschiehte der Libido, Psychoanalytisher Verlag.

226j amzn Tedirgin nsan

ak bir ekilde, insaniardan ok fazla ilgi ve dikkat gr mek istedii iin kendisini ayplad zaman dp bay lacak kadar iddetli bir fkeye kaplan kadnn durumun da olduu gibi. u var ki, yukarda sz konusu ettiimiz elime her zaman bu derece gze arpmayabilir; ama iik bakta grldnden ok daha sk olarak var olma s mmkndr. Nevrotik bir insan, kendini sulama tav rn, kendine kar taknm olduu doru ve yerinde bir tavr sanabilir. Eletirilmeye kar gsterilen ar duyar lk, yaplan eletirilerin ok iyi karland inanc ile giz lenmi olabilir -yeter ki dosta yaplm olumlu ve yap c bir eletiri olsun. u var ki, byle bir inan, gerei gizleyen bir perdeden baka bir ey deildir ve olgular bunun byle olmadn ortaya koymaktadr. Dosta oldu u su gtrmeyen bir d bile fkeyle karlayabile cektir, nk her trl t onun kusursuz bir insan ol madn gsteren bir eletirinin varln gerektirir. Bylece, eer sululuk duygular dikkatle incelenir ve gerek olup olmadklar iyice aratrlrsa, sululuk duygusu olarak grlen eylerin ounun gerekte ya bir endieyi, ya da bu endieye kar bavurulan bir sa vunma mekanizmasn dile getirdii ortaya kar. Bu bir dereceye kadar normal insanlar iin de dorudur. Bizim kltrmzde Tanrdan korkmak insanlardan korkmaktan daha yce bir davran olarak grlmektedir; ya da dini, olmayan bir deyimle syleyecek olursak, vicdanmzn sesine kulak vererek kendimizi herhangi bir hareketten alkoymak, yalnzca ele gemek ve yakalanmak korkusu ile o hareketi yapmamaktan daha yce bir davran ola rak grlmektedir. Yalnzca vicdannn sesini dinleyerek karsna sadk kaldn sanan birok kocalar gerekte karlarndan korktuklar iin bu ekilde hareket etmekte dirler. Nevrozlarda endienin ok fazla olmas yznden, nevrotik bir insan bu endiesini sululuk duygular ile gizleme ihtiyacn normal bir insandan daha ok duy maktadr. Normal bir insandan farkl olarak yalnzca or taya kabilecek sonulardan korkmakla kalmamakta.

amzn Tedirgin nsan[227

ayn zamanda gerek durumla karlatrld zaman son derece ar olan birtakm sonularn doabileceini de beklemektedir. Bu gibi beklemelerin nitelii duruma gre deimektedir. Cezalandrlma, tek bana braklma, bir misilleme tehlikesi ile kar karya olduunu hissetme gibi ar bir rknt duyabilir; ya da bsbtn belirsiz birtakm korkulara kaplabilir. Ama her ne ekilde olur sa olsun korkular ayn noktada toplanmaktadr: Genel likle beenilmeme korkusu ya da bu korkunun sarsl maz bir kan halini ald durumlarda ne mal olduunun anlalaca korkusu olarak nitelenebilecek bir korku. Beenilmeme korkusu nevrozlarda sk sk karmza kar. Grnte kendine tam olarak gvenmesine ve ba kalarnn kanlarna aldr etmemesine ramen, hemen her nevrotik insan beenilmemekten, eletirilmekten, su lanmaktan ve ne mal olduunun anlalmasndan son derece rker ve bu konuda ar bir duyarlk gsterir. Daha nce sylemi olduum gibi, bu beenilmeme kor kusu genellikle gizli sululuk duygularnn belirtisi olarak anlalmaktadr. Baka bir deyile, bu gibi duygularn sonucu olarak grlmektedir. Kritik bir gzlem, bu so nucu phe ile karlamamz gerektirir. Psikanaliz s rasnda bir hasta baz yaantlarndan ve dncelerin den sz etmeyi ou zaman son derece g bulacaktr -lm dilekleri, cinsel ynden kendi kendini tatmin, ya kn akrabalarla cinsel iliki kurmak istekleri gibi-, nk bu konuda epeyce bir sululuk duygusu hissetmektedir, daha dorusu sululuk duyduuna inanmaktadr. Bu gibi konulardan sz aacak kadar psikanaliste gvenir hale geldii ve bunlardan sz edecek olursa ayplanmyacandan emin olduu zaman sululuk duygulan ortadan kalkmaktadr. Kendini sulu hissetmesi, duyduu endi elerin sonucu olarak kamuoyuna bakalarndan daha ok deer vermesinden ve kamuoyunu, safa, kendi yar glarnn yerine koymak gibi bir yanlgya dmesinden ileri gelmektedir. Ayrca, beenilmemee kar gsterdii genel duyarlk, sululuk duygularna yol aan yaant

228jamzm Tedirgin insan

larn' anlattktan, bylece sululuk duygular ortadan kalktktan sonra da olduu gibi kalmaktadr. Bu gzlem, sululuk duygularnn beenilmeme korkusunun nedeni deil, sonucu olduunu akla getirmektedir. Sululuk duygularnn gelimesinde ve anlalma snda beenilmeme korkusu bu derece nemli bir rol oynad iin, bu korkunun dourmu olduu sonular zerinde birka sz sylemek istiyorum. Ar bir beenilmeme korkusu, hibir ayrm gzet meksizin btn insanlar kapsayabilir, ya da yalnzca edostla ilgili olabilir; u var ki nevrotik bir insan genel likle dostunu dmann ak ve seik bir ekilde ayrt edememektedir. Bu korku balangta yalnzca d dn ya ile ilgilidir ve her zaman, belli bir lde, bakalar nn nevrotik kiiyi beenmemi olmasna baldr; ama ayn zamanda ie ma! edilmi de olabilir ve ne derece ie mal edilmise, bakalarnn kendisini beenmemi ol mas nevrotik bir nsan iin kendi kendini beenmemekten o derece nemsiz bir hale gelir. Beenilmeme korkusu eitli ekillerde ortaya ka bilir. Bazan insanlarn cann skmaktan duyulan srekli bir korku eklinde grnr: Nevrotik. bir insan, bir daveti geri evirmekten, bir fikri kabul etmemekten, isteklerini aa vurmaktan, belli davran llerine uymay beceremernekten, u ya da bu ekilde dikkati ekmekten kor kabilir. Bakalar kendisinin ne mal olduunu anlaya caklar diye duyulan srekli bir korku eklinde ortaya kabilir: Bir nevrotik, sevildiini hissetmi olsa bile, ne mal olduunu anlamasnlar ve onu yzst brakmasn lar diye sosyal ilikilerden el ekme eilimini gsterebi lir. Bu korku ayn zamanda bakalarnn kendi zel i leri hakknda herhangi bir ey renmesinden ekinme -bu konuda ar bir duyarlk gsterme- ya da kendisi ile ilgili zararsz soruiar karsnda bile ar bir fke gs terme eklini de alabilir; nk bu gibi sorular kendi zel ilerine bakalarnn burunlarn sokmu olmas ola rak grr.

amzn Tedirgin nsan |229

Beenilmeme korkusu psikanaliz ilemini psikanalist iin g, hasta iinse ac veren bir sre haline getiren belli bal etkenlerden biridir. eitli psikanaliz sre leri birbirinden farkl olmakla birlikte, hepsinde ortak olan bir zellik vardr: Hasta, psikanalistin kendisine yar dm etmesini ve durumunu aydnlatmasn istedii hal de, ayn zamanda, kendi ilerine en fazia burnunu sokan bir kimse olarak psikanalistle mcadele etmek zorunu duymaktadr. Bu korku, hastay, bir yarg nnde bu lunan bir sulu imi gibi hareket etmee gtrmektedir: Tpk bir sulu imi gibi, olanca gcyle, gizliden gizliye her eyi inkr etmee ve karsndakini yanl yola sevk etmee almaktadr. Bu tavr, birtakm itiraflarda bulunmak zorunda kal dn hayal etmek ve bu yzden iddetli bir ac duymak eklinde ortaya kabilir. Hastalarmdan biri, bask altna ald eilimlerini a karmak zere bulunduumuz bir srada, anlaml bir hayale kaptrmtr kendini. Zaman za man hayal n bir adaya snan bir olan ocuk gr dn hayal etm itir. ocuk orada byle bir adann var olduunu aklamay yasaklayan ve zorla adaya girmek isteyenleri lm cezasna arptran bir yasa ile ynetilen bir toplulua katlmtr. ocuun sevdii ve klk dei tirm i bir ekilde psikanalisti temsil eden biri bir gn adaya kmtr. Yasaya gre ldrlmesi gerekmekte dir. Bununla birlikte, ocuk eer kendisinin de bir daha adaya dnmeyeceine sz verecek olursa onu kurtara bilecektir. Psikanaliz srecinin bandan sonuna kadar u ya da bu ekilde var olan atmann sanat dili ile ifadesidir bu: Hastann psikanaliste kar duyduu sev gi ile, gizli dncelerini ve duygularn ortaya karmak istedii iin ona kar duyduu nefret arasndaki at ma; kendi srlarn saklamak iin psikanalistle yapt mcadele ite. sr saklamaktan vazgeme zorunluluu ara sndaki atma. Beenilmeme korkusunun temelinde sululuk duygu lar bulunmuyorsa, nevrotik bir insann beenilmemekten

230amzn Tedirgin insan

ve ne mal olduunun kefedilmesinden niin bu derece kaygland sorulabilir? Beenilmeme korkusunu aklayan temel etken, nev rotik bir insann hem kendine, hem de d dnyaya kar kendini nasl gstermi olduunu dile getiren d g rn2 ile, bu grnn arkasnda gizlenmi olan bask altna alnm btn eilimleri arasndaki byk tutar szlktr. Kendi ierisinde bir birlie, bir btnle ula amamaktan, btn sahte grnlerini srdrmek zo runda kalmaktan tr sandndan daha ok ac ek mesine ramen, bu sahte grnleri btn gc ile sa vunmak zorundadr; nk bu grnler onu gizli en diesinden koruyacak bir siper olarak rol oynamaktadr. Beenilmeme korkusunun temelinde, gizlemek zorunda olduu baz eylerin bulunduunu kabul edecek olursak, baz sululuk duygularnn ortadan kalkmasnn nevro tik kiiyi niin korkusundan kurtaramadn daha iyi an layabiliriz. Daha birok eylerin deimesi gerekecektir. Ak ve seik bir deyimle syleyecek olursdk, beenil meme korkusunu aklayan temel etken, kiiliindeki tm samimiyetsizliktir, daha dorusu kiiliinin nevrotik b lmndeki samimiyetsizliktir ve nevrotik kii ite bu sa mimiyetsizliinin ortaya kmasndan korkmaktadr. Nevrotik kiinin srlarnn zel ieriine gelince, her eyden nce, genellikle saldrganlk kelimesinin kap sam ierisine giren her eyi gizlemek istemektedir. Sal drganlk deyimi yalnzca nevrotik kiinin dmanca tep kilerini -fke, alma istei, haset, bakasn kk d rme istei, vb.- deil, bakalarndan bekledii btn gizli istekleri de kapsamaktadr. Btn bunlarn zerin de daha nce ayrntl bir ekilde durduum iin burada yalnzca u noktay belirtmekle yetineceim; Nevrotik bir insan bamsz olmak, kendi gcne dayanarak yaamak istememektedir; istemi oiduu eye ulamak iin aba harcamak da istememektedir. Tersine, ya sz geirerek
(2) C. G. Jung. buna persona adn vermektedir.

amzn Tedirgin nsam|23l

ve smrerek, ya da sevgi ve itaat gsterme gibi yol lara bavurarak hep bakalarna dayanacak ekilde ya amak istemektedir. Dmanca tepkileri ve istekleri an lalacak olursa, hemen endieye kaplmaktadr: Yalnzca kendini sulu hissettii iin deil, ayn zamanda ihtiya duyduu yardm ve destee ulama imknlarnn tehli keye girdiini grd iin... ikinci olarak, kendini ne derece zayf, gvensiz ve aresiz hissettiini, kendini gsterme konusunda ne ka dar gsz ve beceriksiz olduunu, ne derece endieli olduunu da gizlemex istemektedir. Bu yzden kendini gl bir insanm gibi gstermee almaktadr. Ama gvenlie ulamak iin gsterdii zel abalar, baka larna sz geirme istei etrafnda topland ve bylece her eyden ok, gl olmaktan gurur duyduu lde, kendini bsbtn kk grmektedir. Yalnzca zayf ol mann tehlikelerini sezmekle kalmamakta, ayn zamanda zayfl hem kendisinde, hem de bakalarnda aa bir ey olarak grmektedir; kendi evinde stn durumda ol mamay, kendi ilerinde karlat engelleri yenememeyi, bakalarndan yardm grmek zorunda kalmay, hatta kendini endie duygusuna kaptrm olmay zayflk ola rak nitelemektedir. Bylece kendisindeki herhangi bir zayflk belirtisini adamakll kk grd ve ba kalarnn da, bu zayfl fark edecek olurlarsa, ayn e kilde kendini kk greceklerine inand iin, zayfl n bakalarndan gizleyebilmek amac ile olanca g cn harcamakta, ama erge ne mal olduu anlalacak diye d kopmaktadr; bu yzden endiesi de srp git mektedir. Bylece, sululuk duygular ve bu duygularla bir likte giden kendine birtakm sular ykleme eilimleri, beenilmeme korkusunun nedeni olacak yerde sonucu ol makla kalmazlar, ayn zamanda bu korkuya kar bir sa vunma mekanizmas olarak da rol oynarlar. Bir yandan gvenlie ulamay salamak, br yandan gerek soru nu gizlemek gibi iki ynl bir ama gderler. Bu sonun

232[amzt Tedirgin insan

cu amaca ise ya dikkati gizlenmesi gereken eylerden uzaklatrarak, ya da bu gibi eyleri gerek olarak ka bul edilemiyecek kadar abartarak ulamaktadr. Birok vakay aydnlatabilecek iki rnek zerinde duracam. Bir gn bir hasta kendini nankrlkle, psi kanaliste yk olmakla, psikanalistin onu az bir cret kar lnda tedavi etmi olmasnn deerini yeterince bil memekle ac ac sulamaa balamtr. Ama psikana listle yapt grme bitince, o gn demeyi dnd paray getirmeyi unuttuunu grmtr. Bu vaka, ken disi hibir ey vermeksizin her eyi elde etme isteinin birok belirtilerinden yalnzca biridir. Kendini bol bol ve hemen her konuda sulam olmas, baka durumlarda olduu gibi burada da gerek sorunu gizlemek gibi bir rol oynamaktadr. Olgun ve zeki bir kadn, ocukken kendisini fke n betlerine kaptrm olduu iin sululuk duygularna ka plmtr; oysa bu fke nbetlerinin ana ve babasnn akla uygun olmayan davranlar yznden olduunu bi liyordu ve ana-babalarn hibir ekilde hata ilemiyecei gibi bir inantan da kendini kurtarmt artk. Bunun la birlikte, bu konudaki sululuk duygular o derece bir kuvvetle srp gitmiti ki, erkeklerle ak ilikileri kuramamasn, ana-babasna kar taknd dmanca tavrn cezasn ekmek eklinde yorumluyordu. Erkeklerle ak ilikileri kurma konusundaki imdiki yeteneksizliini o cukluundaki bir kusuruna balayarak aklamakla, bu konuda rol oynayan gerek etkenleri gizlemi oluyordu: Erkeklere kar duyduu dmanca duygular ve erkek lerin kendisini istemeyip geri evirecekleri korkusu ile kendi kabuuna ekilmi olmas. Kendine birtakm sular ykleme eilimleri, insan yalnzca beenilmeme korkusuna kar korumakla kal maz, ayn zamanda bakalarnn kendi iddialarnn ter sini ne sren gvenlik verici szler sylemesine yol aarak gvenlie ulamay da salar. Kendi iddialarnn tersini syleyecek kimseler bulunmad zaman bile, bu

amzn Tedirgin nsan]233

ekilde kendini sulama, nevrotik bir insann kendine olan saygsn artrarak ona belli bir gvenlik verir; n k bakalarnn nem vermedii kusurlar iin kendini sulamakla, ahlaki ynden kendini sk bir ekilde yarglayabilen bir insan olduunu kantlam olmaktadr; by lece kendini gerekten yetkin bir insan olarak greoilmektedir. Bu sulamalar ona ayrca bir rahatlama im kn da verirler, nk sululuk duygulan nevrotik bir insann kendisinden gerekten honut olmad durum larla seyrek olarak ilgilidirler; bu bakmdan pek o kadar da kt bir insan olmad inancna gerekten de gizli bir ak kap brakmaktadrlar. Kendine birtakm sular ykleme eilimlerinin teki fonksiyonlar zerinde durmadan nce, beenilmemekten kanmak iin bavurulan baka yollar gz nnde bulundurmalyz. Kendini sulamann tam kart olan, ama yine ayn amaca hizmet eden bir savunma mekaniz mas, her zaman hakl ve kusursuz olmaa almak, by lece herhangi bir eletiriye yer vermeyecek ekilde ha reket ederek bakalarnn kendisini eletirmesini nlemek tir. Herhangi bir davranta bu tip bir savunma meka nizmas belirgin olduu zaman, bu davrann yanl ol duu apak olsa bile, akll ve becerikli bir avukata ya raan birtakm zek oyunlar ile hakl olduu kantlana bilecektir. Bu tavr en ufak, en nemsiz eylerde bile hep hakl kmak, hibir ekilde yanlmamak -szgelii, havann nasl olacan her zaman nceden kestirmekistemek gibi ar bir ekil alabilir; nk byle bir insan iin herhangi bir konuda yanlmak demek, hemen her konuda yanlmak demektir. Byle bir insan genellikle en ufak bir gr ayrlna bile katlanamamaktadr; hatta herhangi bir zevk ya da duygu ayrlna bile katlanamamaktadr, nk en ufak bir uyumazl bile kendi sine yaplm bir eletiri olarak grmektedir. Bu eit eilimler szde-intibak dediimiz olay byk lde aklamaktadrlar. Bu durum, iddetli bir nevroza ramen kendilerine, bazan da evrelerinde bulunan kimselere

234jamzn Tedirgin nsan

normal ve evrelerine iyice uymu bir insan olarak grnmeyi baarabilmi olan kimselerde karmza k maktadr. Bu gibi nevrotiklerin, bakalar kendilerini be enmeyecek ve ne mal olduklarn anlayacaklar diye id detli bir korku duyduklarndan hemen her zaman emin olabiliriz. Nevrotik bir insann beenilmeme korkusundan ken dini korumak iin bavurabilecei nc yol, bilgisiz lie, hastala ve gszle snmaktr. Bunun gze arpan bir rneine Almanya'da tedavi ettiim bir Fran sz kznda rastladm. Daha nce sz konusu ettiim kz lardan biriydi bu; geri zekl olduundan phe edilerek bana gnderilmiti. Psikanalizin ilk birka haftasnda ben de onun zeksndan phe etmitim; Almancay ok iyi anlad halde sylediim hibir eyi anlamyormu gibi grnyordu. Ayn eyleri daha basit, daha yaln bir ekilde anlatmaa alyor, yine de bir sonu alamyor dum. Sonunda iki etken, durumu aydnlatt. Ryalarnda alma odam bir hapishane ya da kendisini fizik bir muayeneden geiren bir doktorun muayenehanesi olarak grmt. Her iki dnce de ne mal olduunun anla lacandan endie duyduunu gstermektedir, ikinci r ya fizik ynden muayene edilmekten duyduu korkuyu dile getirmektedir. Durumu aydnlatan ikinci etken, bu kzn bilinli hayat iie ilgili olan bir olaydr. Yasalarn gerektirdii ekilde pasaportunu belli bir sre ierisinde vize ettirmeyi unutmutur. Sonunda ilgili memura bavur duu zaman cezadan kurtulabilmek umudu i!e sanki Al manca bilmiyormu gibi davranmtr; bu olay sonradan bana kendisi glerek anlatmt. Ancak bundan sonra bana kar da ayn taktie bavurduunu ve ayn neden lerle bu ekilde hareket etmi olduunu kabul etmiti. Bu andan sonra da ok zeki bir kz olduunu belli edecek ekilde hareket etti. Bylece, sulanma ve cezalandrl ma tehlikesinden kurtulabilmek iin bilgisizlik ve buda lalk maskesi altna gizlenmi olduu a km oldu. Kendini ciddiye alnmamas gereken sorumsuz ve

amzn Tedirgin insan|235

oyun anda bir ocuk imi gibi gren ve bu ekilde ha reket eden her insan ayn yola bavurmaktadr. Baz nevrotikier bu tavr srekli olarak benimserler. ocuka ha reketlerde bulunmam olsalar bile, kendi duygularn ciddiye almak istemeyebilirler. Byle bir tavrn nasl bir fonksiyon grm olduunu psikanaliz srasnda gzle mek mmkndr. Kendi saldrgan eilimlerini ister iste mez kabul edeceklerini anlayan hastalar birdenbire ken dilerini gsz hissederler, bir ocuk gibi davranrlar, se vilmek ve korunmaktan baka bir ey istemezler. Ya da ryalarnda gsz ve kk bir ocuk olduklarn, an nelerinin karnnda ya da kollarnda tandklarn g rrler. Herhangi bir durumda gszlk etkili olmuyorsa ve ie yaramyorsa, hastalk ayn amaca hizmet eden bir ara olarak da rol oynayabilir. Hastaln glklerden kaabilmek iin bavurulan bir ara olabilecei ok iyi bilinmektedir. Bununla birlikte, hastalk ayn zamanda nevrotik bir insann, zmlemesi gereken bir durumdan s rf korktuu iin katn anlamasna engel olan bir perde olarak da rol oynamaktadr. Szgelii, efi ile anlaamyan bir nevrotik iddetli bir hazmszlk nbetine snmakla iin iinden syrlabilir; bu gibi bir durumda hastala bavurmann nedeni, hasta olmann belli bir faaliyette bulunmay imknsz klmas, yani uygun bir mazeret yaratm olmas, bylece nevrotik kiinin kor kaklnn ortaya kmasna meydan vermemesidir3 .
(3) Franz Alexander'm Psychoanalysis of the Total Perso nality adl eserinde yapm olduu gibi, byle bir istek, kendinden stn durumda olan birine kar saldrgan itepiler duyduu iin ceza grme ihtiyac olarak yo rumlanacak olursa, hasta byle bir aklam ay seve se ve kabul edecektir; nk psikanalist bu ekilde hare ket etm ekle, nevrotik kiinin kendini gstermesi gerek tii, ama bunu yapmaktan korktuu ve korktuu iin de kendine kzd gibi gereklerden kamasna etkili bir biim de yardmc olmaktadr; psikanalist, hastann

236jagmzm Tedirgin nsan

Her eit beenilmeme korkusuna kar bavurulan sonuncu ve ok nemli bir savunma mekanizmas, hak szla uram bir duruma dm olma duygusudur. Bakalarnn kendisini ktye kullanm olduklarn san makla, nevrotik bir insan, bakalarn ktye kullanmak iin duyduu kendi eilimleri yznden kendini aypla may nlemi olmaktadr; kendini ihmal edilmi bir zavall imi gibi grmekle, bakalarna sz geirme eilimleri yznden herkesin kendisini ayplamasna meydan ver memi olmaktadr; bakalarnn kendisine yardmc ol madklarn dnmekle, onlar baarszla uratmak iin duyduu kendi isteklerinin ve eilimlerinin ortaya k masn nlemektedir. Bu ekilde kendini hakszla u ram bir durumda grmek, baka bir deyile, bakalar nn kendisini ktye kullandklarn sanmak, sk sk ba vurulan ve srarla srdrlp giden bir yntem olarak karmza kmaktadr; nk gerekten de en etkili sa vunma mekanizmas budr. Bu yntem, nevrotik bir in sana yalnzca birtakm sulamalardan kurtulma imkn n vermekle kalmaz, ayn zamanda btn suu bakala rnn zerine atmak imknn da salar. imdi kendine birtakm sular ykleme eilimlerine dnelini; bu eilimlerin baka bir fonksiyonu daha var dr: Nevrotik kiiyi yalnzca beenilmeme korkusundan kurtarmak ve ona gerek bir gvenlik duygusu vermekle kalmazlar, ayn zamanda deimesi gerektiini kavrama sna da imkn vermemek, daha dorusu byle bir dei menin yerine gemek gibi bir fonksiyon da grrler. Gelimi bir kiilikte u ya da bu gibi bir deiiklik yap mak herkes iin son derece g bir itir. Nevrotik bir in sanda ise bu i iki misli gtr; nk hem deimesi
efine ya da st'ne kar kt duygular besledii iin son derece zlecek kadar yce-kalpli bir insan olduu inancn pekitirm ee yardmc olmakta, bylece hasta nn daha nceden var olan m asochistic itkilerini, yksek ahlaki llere balayarak kuvvetlendirmektedir.

amzn Tedirgin Insan|237

gerektiini kabul etmesi daha zor olmaktadr, hem de taknm olduu tavrlarn birou endie ile belirlenmi tir. Bunun sonucu olarak da deimekten, kendini dei tirmek zorunda kalmaktan son derece rkmekte ve de imesi gerektiini kabul etmek istememektedir. Bunu kabul etmekten kama yollarndan biri udur: Kendine birtakm sular yklemekle yakay kurtaracana giz liden gizliye inanmak. Bu sreci gnlk hayatta sk sk grebiliriz. Bir insan bir ey yapt iin pimanlk duyu yorsa ya da tersine o eyi yapmad iin pimansa, bunun sonucu olarak da bu duruma yol aan tavrn de itirmek ve dzeltmek istiyorsa, kendini sululuk duy gularna kaptrmayacaktr; kaptracak olursa, deime gibi g bir iten katn aa vurmu olaaktr. Ger ekten de vicdan azab duymak deimekten ok daha kolaydr. Nevrotik bir insann deimesi gerektiini kabul et memek iin bavurduu yollardan biri de sorunlarn akl dzeyine aktarmaktr. Bu ekilde hareket etme eilimini gsteren hastalar psikolojik bilgiler edinmekten, kendi leriyle ilgili birtakm eyler renmekten byk bir ente lektel zevk duyarlar, ama daha teye gitmezler. Bu ba kmdan, sorunlarn bu ekilde akl dzeyine aktarmaa almak, bu gibi kimseierin hibir eyi duygusal yn den anlamalarna imkn vermemekte, bu yzden dei meleri gerektiini bir trl anlayamamaktadrlar. Sanki kendi ilerine bakp da Ne kadar da ilgin! der gibi dirler. Kendine birtakm sular ykleme eilimleri, ayn za manda bakalarn sulama tehlikesini nleme gibi bir fonksiyon da grebilirler: nk suu kendi zerine al mak daha tehlikesiz, daha gvenilir bir yol olarak gr lebilir. Bakalarn tehdit etme ve sulama eilimlerini engelleyerek kendini sulama eilimlerini glendirmek nevrozlarda o derece byk bir rol oynamaktadr ki bu konu zerinde biraz daha durmak gerekecektir. Bakalarn sulama konusundaki inhibitionlarn ge

238 amzn Tedirgin nsan

nellikle bir tarihesi vardr. Korku ve nefret yaratan ve ocuun itenlikle kendine vermi olduu deeri bask altna almasna yol aan bir hava ierisinde byyen bir ocuk, evresindeki insanlar ta derinden sulama eili mini gsterecektir. Bununla birlikte bu eilimlerini aa vurma imknn bulamamakla kalmayacak, ayn zaman da, iyice gz korkutulduu zaman, bu gibi duygularn bilinli olarak hissetmee bile cesaret edemiyecektir. Bu bir bakma yalnzca ceza grecei korkusundan, bir ba kma da ihtiya duyduu sevgiyi yitirme korkusundan ileri gelmektedir. Bu ocuka tepkilerin salam bir gerek temeli vardr: Byle bir hava yaratm olan ana-babalar, kendi nevrotik duyarlklarndan tr, eletirilmee pek katlanamazlar. Bununla birlikte, ana-babaiarn yanlmaz olduu kansnn yaygnl kltrel bir etkenden iieri gel mektedir'1 . Bizim kltrmz ierisinde ana-babalarn ye ri, her zaman itaat etmee zorlayan otoriter bir gle be lirlenmitir. Birok durumlarda evdeki ilikilerde, iyi, dosta bir hava vardr ve ana-babalar otoritelerini gs termek ihtiyacn duymamaktadrlar. Bununla birlikte, bu kltrel tavr srp gittike, arka planda kalm olsa bi le. aile ierisindeki ilikileri az ok bulandrmaktadr. Bir karlkt iliki sistemi otoriteye dayand zaman, herhangi bir eletirici tavr taknmak yasaklanacaktr, nk byle bir tavr otoriteyi zayflatabilecektir. Eleti ride bulunmak aka yasaklanabilir ve bu yasak ceza korkusu ile zorla kabul ettirilebilir; ya da ok daha etkili bir yolla, daha st kapal bir ekilde yasaklanabilir ve ahlaki temellere dayandrlmak istenebilir. Bylece ocuk larn yapabilecei eletiriler yalnzca ana-babalarn bu konuda gstermi olduklar duyarlktan tr engellen mekle kalmaz; ayn zamanda ana-babay eletirmenin gnah olduunu ne sren kltrel tavr benimsemi olan
(4) Bu nokta ve bu paragrafn geri kalan blm iin Erich Fromm'un Autoritaet und Familie (Ed.: Max Horkheimer, 1936) adl incelem esine baknz.

amzn Tedirgin nsan 1 239

ana-babalarm. dorudan doruya ya da dolayl bir bi imde, ocuklar ayn konuda duyarlk gsterecek ekil de etkilemee almalarndan tr de engellenir. Bu gibi artlar altnda pek fazla gz korkutulmam olan bir ocuk bir para bakaldrabilir, ama buna karlk kendini sulu hisseder. Daha ok korkutulmu, yldrl m bir ocuk ise otorite karsnda herhangi bir fke davran gstermee cesaret edemez ve yava yava ana-babalarm hatal olabileceini dnmee bile cesa ret edemiyecek hale gelir. Bununla birlikte, birisinin ha tal olmas gerektiini hissetmektedir; bylece, ana-babas her zaman iin hakl olduuna gre, btn suu kendi zerine almaktadr. Btn bunlarn genellikle akl la deil duyguyla ilgili bir sre olduunu sylemee ge rek yok. Dnceyle deil de korku ile belirlenmi bir s retir bu. Bu ekilde ocuk kendini sulu grmee balar; da ha dorusu olup bitenleri objektif olarak inceleyip her iki taraf soukkanl bir ekilde tartacak yerde btn suu kendinde arama ve kendini sulu bulma eilimini gelitirir. Kendinde bulduu hatalar ve kusurlar onu ken dini sulu grmekten ok, kk grmee sevk edebilir Ya da ocuun evresinde geer olan ahlaki deerlere aka ya da st kapal bir ekilde verilen neme gre her iki eilim arasnda gidip gelebilir. Her zaman kz kar deine baml oian ve grd hakszlklara yalnzca korktuu iin katlanan bir kz, bakalarn sulama ei limlerini bask altna alarak, kz kardeinden daha aa bir durumda olduu iin (ondan daha irkin, daha gste risiz olduu iin) bu haksz davranlarn yerinde bir ha reket olduunu dnebilir, ya da kendisi kt bir kz olduu iin bu gibi davranlar hak ettiine inanabilir. Her iki durumda da, haksz bir davranla karlam ol duunu kavrayacak yerde btn suu kendi zerine al maktadr. Bu eit bir tepki mutlaka ayn ekilde srp git mez; ok derinlere kk salmamsa, ya da ocuun ev

240|amzn Tedirgin insan

resindeki artlar deiirse, ona deer veren, duygusal ynden ona destek olan kimseler hayatna girecek olur sa. bu tepki de deiebilir. Byle bir deiiklik olmazsa, bakalarn sulama tavrn, kendini sulama tavrna d ntrme eilimleri zamanla zayflayaca yerde kuvvet lenmektedir. Dnyaya kar duyulan fke birok kaynak lardan beslenerek yava yava arttka, bu fkeyi aa vurma korkusu da ayn ekilde artmaktadr; nk ba kalarnn kendi duygularn kefedecekleri korkusu git tike kuvvetlenmekte ve baka insanlarn da bu konuda ayn duyarl gsterecekleri sanlmaktadr. u var ki, bir tavrn eski kaynaklarn bilmek o tavr aklamaa yetmez. Pratik ve dinamik ynden daha nemli olan soru, o anda byle bir tavra yol aan etken lerin neler olduudur. Nevrotik bir insann bakalarn sulama ve eletirme konusunda ektii olaanst g lklerde o kimsenin yetikin kiilii, ile ilgili birok be lirleyici etkenin rol vardr. lk olarak, bakalarn eletirme ve sulama konu sundaki bu gszlk, nevrotik kiinin iinden geldii ekiide kendini gsterebilme ve bakalarna kabul ettirebil me yeteneksizliinin bir belirtisidir. Bu yeteneksizlii an layabilmek iin, nevrotik kiinin lak.nd tavr, kltrmz ierisindeki salkl bir insann bakalarn sulama ve bu sulamalarm aa vurma konusundaki -daha genel bir deyimle saldrma ve kendini savunma konusundaki- duy gu ve davranlar ile karlatrmamz gerekecektir. Nor mal bir insan bir tartma srasnda kendi grn savu nabilir; haksz bir sulamay reddedebilir; yersiz buldu u bir ey kendisine zorla yaptrlmak ya da kabul et tirilmek istendii zaman kar koyabilir; ihmal edildii ya da aldatld zaman iten de, dtan da tepki gsterebi lir; holanmad ve geri evrilmesi mmkn olan bir neriyi ya da istei geri evirebilir. Gerektii zaman ele tirebilir ve eletirilerini aka syleyebilir, bakalarn sulu grebilir ve sulamalarn aa vurabilir, can is terse birinden bile bile ei ekebilir ve onunla iliiini ke

amzn Tedirgin nsanj241

sebilir. Ayrca, ar bir duygusal gerginlik duymakszn saldrgan davranlarda bulunabilir ve kendini savuna bilir; herkesi haksz yere ve iddetle sulamaya yol aan ar bir saldrganlkla, ar bir kendini sulama arasn da ortalama bir yol tutabilir. Byle bir mutlu ortala mada kalabilmek, ancak nevrotiklerin az ok yoksun ol duklar artlar ierisinde mmkn olabilmektedir: Bilin d yaygn bir dmanlk duygusundan bir dereceye ka dar kurtulmu olmak ve kendi deerine bir dereceye kadar gvenebilmek sayesinde... insann bu ekilde iten gelen bir davranla kendi ni kabul etmesi ve bakalarna kabul ettirmesi mmkn olmad zaman, bir zayflk ve gszlk duygusunun ortaya kmas kanlmaz olmaktadr. Belki de zerinde hi dnmeksizin, gerektii zaman saldrya geebilece ini ve kendini savunabileceini bilen bir insan gldr ve kendini gl hisseder. Byk bir olaslkla bunu yapamyacan fark eden bir insan ise zayftr ve kendini zayf hisseder. Bilinli benliimizi byk lde kandrabilsek de, herhangi bir tartmaya korkudan m yoksa akllca bir davrantan tr m girmediimizi, bize yaplan bir sulamay zayflmzdan m yoksa adalet duygumuzdan tr m kabul ettiimizi bir elektrik saati nin dakikliiyle hissederiz. Nevrotik bir insan iin bu e kilde zayfln hissetmi olmak srekli ve gizli bir fke kaynadr. Ruh knts hallerinin ou, bir insann kendi fikrini savunamad ya da kritik bir dncesini aa vuramad bir durumdan hemen sonra balamak tadr. Bakalarn eletirme ve sulama konusundaki nem li engellerden biri de dorudan doruya temel endie ile ilgilidir. D dnya dman olarak grlyorsa, insan ken dini dnya karsnda gsz ve aresiz hissediyorsa, bu durumda insanlar kzdrmak tehlikesini gze almak b yk bir tedbirsizlik olacaktr. Nevrotik bir insan iin bu tehlike ok daha byktr ve gvenlik duygusu ne dere ce bakalarnn sevgisine bal ise, bu sevgiyi yitirmek

242jamzm Tedirgin nsan

ten de o derece korkmaktadr. Nevrotik bir insan iin baka birinin cann skmak, normal bir insan iin oldu undan ok daha fazla bir anlam tar. Bakalar ile olan ilikileri zayf ve arabuk bozulan cinsten olduu iin, bakalarnn kendisi ile olan ilikilerinin de ayn ekilde olduuna inanmaktadr. Bu bakmdan, bakalarnn ca nn skacak olursa, onlarla her trl ilikisinin kopmas tehlikesi ile kar karya bulunduunu sanmaktadr; ke sin olarak bir yana itileceini, kovulacam, nefretle kar lanacan beklemektedir. Ayrca, bilinli ya da bilinsiz olarak unu da dnmektedir; Bakalar da, tpk ken disi gibi, gerek benlikleri anlalacak diye ve eletirile cekler diye korkmaktadrlar; bunun iin bakalarnn ken disine nasl bir incelik ve nezaketle davranmasn istiyor sa, o da onlara o ekilde davranmak istemektedir. Ba kalarn aka sulamaktan, hatta bakalarnn sulu olduunu dnmekten son derece rkm olmas onu zel bir ikilem karsnda brakmaktadr; nk, daha nce grm olduumuz gibi, bask altna alnm fke duygular ile doludur. Gerekte, nevrotik davranlara ya banc olmayan herkesin bildii gibi, bazan st kapal bir ekilde, bazan da aka ve en saldrgan ekillerde ortaya kan birok sulamalara rastlamak mmkndr. Bununla birlikte, bakalarn eletirme ve sulama konu sunda adamakll ekingen bir davranla karlatmz ne srdm iin, bu gibi sulamalarn hangi artlar altnda ortaya kabilecekleri noktas zerinde ksaca durmak istiyorum. Bu gibi sulamalcr umutsuzluktan ileri gelen bir ger ginlik ierisinde ortaya kabilirler; zellikle nevrotik kii bu sulamalar yapmakla yitirecek hibir eyi olmadm, her ne olursa olsun ve her ne ekilde hareket ederse etsin bakalarnn onu kesinlikle bir yana iteceklerini his settii zaman ortaya kabilirler: Szgelii, nevrotik ki inin bakalarna iyi davranmak ve onlara sayg gster mek iin harcad zel abalar gereken karl grme dii ya da geri evrildii zaman byle bir ortam yaratl

amzn Tedirgin insan|243

m olur. Bu sulamalarn bir sahne halinde mi patlak verecei, yoksa belli bir zaman m srp gidecei nev rotik kiinin umutsuzluunun sresine baldr. nsan lara kar iinde birikmi olan btn eyleri tek bir bu nalm hali ierisinde boaltabilir, ya da sulamalar daha uzun bir dnem boyunca srp gidebilir. Syledii ey leri gerekten hissetmektedir ve bakalarnn btn bun lar ciddiye almasn beklemektedir; bununla birlikte, ba kalar onun ne kadar derin bir umutsuzluk ierisinde ol duunu anlayacaklar, dolaysyla onun kusuruna bak mayacaklar diye gizli bir umut da beslemektedir. Umut suzluk sz konusu olmasa bile, sulamalarn nevrotik ki inin bilinli olarak nefret ettii ve kendilerinden hibir iyi davran beklemedii insanlarla ilgili olmas halinde, yine ayn durumla karlaabiliriz. imdi zerinde duraca mz baka bir durumda ise samimilik unsurunun bulun madn gryoruz. Nevrotik bir insan ne mal olduunun anlaldn ve sulandn, ya da byle bir tehlike ile kar karya bu lunduunu hissettii anda az ok iddetle bakalarn su layabilecektir. Bu durumda, beenilmemek tehlikesi ile karlatrld zaman, bakalarnn cann skmak daha hafif bir tehlike olarak grlebilir. Kendini birdenbire bir tehlike ierisinde hissetmekte ve saldrya gemektedir: Tpk tabiat gereince korkak olan, ama tehlike annda birdenbire karsndakine saldran bir hayvan gibi. Baz gizli kapakl yanlarnn aa kacandan en ok kork tuklar bir srada ya da psikanalistin beenmiyeceini tahmin ettikleri bir ey yaptklar zaman baz hastalar psikanalisti iddetle sulayabilmektedirler. Umutsuzluktan ileri gelen bir gerginlik ierisinde ya plan sulamalardan farkl olarak bu eit saldrlar kr krne yaplmaktadr. Nevrotik kiinin, hakl olduuna inanmakszn yapt sulamalardr bunlar, nk kulla nlan ara ne olursa olsun yalnzca ok yakn bir tehli keden kurtulma ihtiyacndan ileri gelmektedirler. Bazan gerek bir temele dayanm olduu hissedilen sulama-

244jamzn Tedirgin insan

lort da kapsamakla birlikte, genellikle ar derecede b ytlmlerdir ve hayal rndrler. Nevrotik kii kendi i dnyasnn derinliklerinde bunlara inanmamaktadr, bu sulamalarn ciddiye alnmasn beklememektedir ve bu nun tersi olan bir durumla karlaacak olursa, szge lii, karsndaki kimse bu konuda ciddi bir tartmaya gi riirse ya da incindiini belli edecek davranlarda bu lunursa son derece armaktadr. Nevrotik bir kiilik yapsna sk skya bal olan sulama korkusunu ve bu korkuyu alt edebilmek iin ne gibi yollara bavurulduunu anlayacak olursak, dtan bakld zaman ou hallerde niin eliik bir grnle karlatmz anlayabiliriz. Nevrotik bir insan ou za man haki bir eletiride bile bulunamaz; oysa ii bakala rn iddetle sulayacak eylerle doludur. Bir eyini kay bettii zaman her seferinde bu gibi eyleri hizmeti kzn aldndan emin olabilir, ama onu sulama gcn ken dinde bulamaz; hatta yemei vaktinde hazr olmad iin ona sylenme gcn de bulamaz kendinde. Aa vur duu sulamalar ou zaman gerek bir temelden yok sun olanlar, temel sorunla ilgili olmayanlar, sahte bir ni telik tayanlar, haksz, yersiz, ya da tmyle hayal r n olanlardr. Bir hasta olarak, psikanalisti, kendisini mahvettii iin iddetli sulamalarla yaylm ateine tuta bilir de, psikanalistin itii sigaray beenmediini ak a sylemee cesaret edemez. Sulamalarn bu ekilde aa vurulmas, nevrotik ki inin iinde birikmi olan fke duygularnn boalmas iin genellikle yeterli deildir. Bu boalmann gereklee bilmesi, dolayl birtakm yollara bavurmay gerektirir; nevrotik kiiye, fkesini farknda olmakszn aa vur ma imknn veren birtakm yollardr bunlar. Bunlardan ba zlar nevrotik kiinin elinde olmayarak, istemeksizin yap t sulamalardr; bazlar ise nevrotik kiinin gerekten sulamak istedii kimsenin yerini alan ve o kimse ile hemen hi ilgisi olmayan birini sulamak eklinde g

amzn Tedirgin nsam |245

rnebilir -bir kadn, kocasna kzd zaman hizmetisini halayabilir, vb.- ya da iinde bulunduu artlar, alnyazsn sulayabilir. Btn bunlar bir eit gvenlik-kapa olarak rol oynamaktadrlar ve yalnzca nevrozlarda kar mza kan zellikler deildirler. Sulamalar dolayl bir yoldan ve bilind bir ekilde aa vuran ve yalnzca nevrozlarn zellii olarak nitelenebilecek bir yol, ac ek meyi bir ara olarak kullanmaktr. Ac ekmekle, nevro tik bir insan, kendini bir sulama simgesi haline getir mi olur. Kocas eve ge geldii iin hastalanan bir ka dn, fkesini bir sahne yaratmaktan ok daha etkili bir biimde aa vurmu olacaktr; bylece, ayn zamanda, kendini ac eken bir zavall olarak grme gibi bir yarar da salayacaktr. Ac ekmenin sulamalar ne derece etkili bir biim de dile getirebilecei, bakalarn sulama konusundaki inhibition'lara baldr. Korkunun ok iddetli olmad durumlarda, ac dramatik bir biimde aa vurulabilir ve genel ierii u ekilde zetlenebilecek apak ikyet lerle birlikte gidebilir; Baknz, bana ne kadar ac ek tirdiniz! Bu, gerekte, sulamalarn aa vurulabildii nc yoldur, nk ac ekmek sulamalar hakl gs termektedir. Byle bir yolla daha nce sz konusu et tiimiz kendini bakalarna sevdirmee alma yollar arasnda sk bir iliki vardr; bakalarn sulayabilmek iin ac ekmek, ayn zamanda kendine acndrmak iin bir vesile ve yaplm olan zarar giderebilecek, baka larn kendisine iyi davranmaa zorlayacak bir ara ola rak da rol oynamaktadr. Bakalarn sulama eilimleri ne derece bask altna alnmsa, ekilen ac da o dere ce az aa vurulmaktadr. Bu o kadar ileri gidebilir ki. nevrotik bir insan, ektii aclar bakasna hi gster meyebilir. Genellikle nevrotik kiinin ektii acy aa vurma derecelerinde byk farklar olduunu gryoruz. Kendisini her yandan kuatan korkular yznden nevrotik bir insan kendini sulama eilimleri ile baka

246[amr/.m Tedirgin nsan

larn sulama eilimleri arasnda bocalayp durmakta dr. Bunun sonucu olarak da bakalarn ya da kendini sulamada haki olup olmadn bir trl kestirememekte, kararszlk ierisinde bocalamaktadr. ou zaman sulamalarnn yersiz ve temelsiz olduunu, akld tep kilerinin sonucu olarak ortaya ktn deneyleriyle bi lebilir ya da hissedebilir. Bunu bilmi olmas da gerek ten hakszla urayp uramadn fa ik etmesini g letirir ve gereken durumlarda kararl bir tavr takn masn engeller. Olup bitenlere dardan bakan bir gzlemci, btn bu grnleri son derece iddetli sululuk duygularnn belirtisi olarak grecektir. Bu, olaylara dtan bakan kim senin de nevrotik olmas demek deildir; bu durum yal nzca undan ileri gelmektedir: Gzlemcinin de, nevro tik kiinin de dncesi ve duygular kltrel etkilerle belirlenmitir. Sululuk duygularna kar takndmz tavr belirleyen kltrel etkileri anlayabilmek iin, bu ki tabn konusunu aan birtakm tarih, kltr ve felsefe so runlarn gz nnde bulundurmamz gerekecektir. Ama problemi tmyle bir yana braksak bile, hi olmazsa H ristiyan dininin kavramlarnn ahlak sorunlar zerindeki etkisini ksaca belirtmek gerekecektir. Sululuk duygular ile ilgili bu tartma ok ksa ola rak u ekilde zetlenebilir; Nevrotik bir insan kendini sulad ya da herhangi bir sululuk duygusuna kapl dn aa vurduu zaman sorulacak ilk soru Gerek ten kendini sulu hissettii ey nedir? sorusu deil, Byle bir kendini sulama tavrnn fonksiyonlar ne ola bilir? sorusu olmaldr. Bu tavrn belli bal fonksiyon larnn unlar olduunu grdk: Beenilmeme korkusu nu dile getirme; bu korkuya kar savunma arac olma; bakalarn sulama eilimlerine kar savunma arac olma. Freud ve onunla birlikte psikanalistlerin ou su luluk duygularn temel neden olarak grdkleri zaman.

amzn Tedirgin nsan 1 247

kendi alarnn dncesini yanstm oluyorlard. Freud sululuk duygularnn korkudan ileri geldiini kabul et mitir, nk korkunun super-egonun oluumuna kat kda bulunduunu, super-ego'nun ise sululuk duygula rndan sorumlu olduunu dnyordu. Ama vicdann is teklerinin ve sululuk duygularnn, bir kere yerletikten sonra, temel bir etken olarak rol oynadklarna inanm t. Daha sonraki zmlemeler unu ortaya koymutur: Vicdann basksna sululuk duygular ile tepkide bulun may rendikten ve ahlaki lleri kabul ettikten sonra bile, bu duygularmzn arkasnda bulunan etken -belli belirsiz bir ekilde ve dolayl yollardan kendini gster mi olsa da- dorudan doruya hareketlerimizin sonu larndan duyduumuz korkuya baldr. Sululuk duygu larnn bal bana bir temel etken olmadklar kabul edi lecek olursa, bu duygularn -zellikle Freud'un bilind sululuk duygular olarak nitelemee alt yaygn duy gularn- nevrozlara yol amada nemli bir rol oynadk lar varsaymna dayanan baz psikanalitik kuramlar ye niden gzden geirmek gerekecektir. Bu kuramlarn yal nzca en nemli olan tanesine iaret edeceim: Has tann, bilind sululuk duygular yznden hasta kal may tercih ettiini ne sren gr -tedaviye kar gs terilen olumsuz tepki* kuram5: benlie birtakm cezalar veren bir i-yap olarak anlalan super-ego kuram; in sann kendine verdii aclar, kendini cezalandrma ya da cezalandrlma ihtiyacnn sonucu olarak gren manevi masochism (yani manevi bir ac ekmekten haz duyma) kuram.
(*) Psikanalitik tedavide herhangi bir olumlu ilerlemeden sonra iddetli bir bozukluun ortaya kmas. (evirenin notu.) (5) Baknz: K. H om ey, "The Problem of the N egative The rapeutic Reaction, Psychoanalytic Quarterly, Cilt 5, 1936, S. 29-45.

XIV. BLM

N E V R O T K A C IN IN A N L A M I ( M a s o c h is m P r o b le m i)
atmalar ile urap durmas yznden nevro tik bir insann ok fazla ac ektiini, ayrca ektii acy ou zaman belli amalara ulamak iin bir ara ola rak kullandn -nk ierisinde bulunduu ikilemler yznden istedii eylere baka trl ulaamadn- gr dk. Her bireysel durumda ekilen acnn hangi neden lerle bir ara olarak kullanldn ve bylece hangi ama lara ulalmak istendiini kavrayabilsek bile, insanlarn nasl olup da bu kadar byk bir bedel demee raz ol duklarn anlamamz gtr. Ac ekmekten alabildiine yararlanmak ve hayata etkin bir biimde yn vermek is tememek kabataslak bir ekilde yle tanmlanabilen bir itkiden ileri gelmi gibi grnmektedir: Kendi benliini glendirecek yerde zayflatmak, mutlu olacak yerde mutsuz olmaa almak. Bu eilim insan tabiat ile ilgili genel kavramlarla elimeye dt iin psikoloji ve psikiyatri alannda karmza kan byk bir engel, byk bir bilmecedii. Gerekte, temel masochism problemidir bu. Masochism deyince nceleri cinsel tatmine ac ekmekle -dvlmek, eziyet edilmek, zorla tecavz edilmek, kle naline geti rilmek, kk drlmek, vb. ile- ulamay amalayan cinsel sapklklar ve hayaller anlalyordu. Freud, bu cin sel sapklklar ve hayallerin genel ac ekme eilimleri

amzn Tedirgin nsam[249

ne, yani belirli bir cinsel temele dayanmayan eilimlere yakn olduunu fark etmitir; bu sonuncu eilimler ma nevi masochism kategorisi ierisinde toplanmtr. Cin sel sapklklarda ve hayallerde ac ekmek gerek bir ta t mine ulamak amacn gtt iin, yle bir sonuca va rlmtr; Btn nevrotik aclar belli bir tatmine ulama istei ile belirlenmilerdir, ya da daha basit bir deyimle syleyecek olursak, nevrotik bir insan ac ekmek iste mektedir. Cinsel sapklklarla manevi masochism ara sndaki fark yalnzca bir bilinlilik farkdr. Cinsel sapk lkta tatmine ulama abas da, tatmin de bilinlidir; ma nevi masochism'de ise her ikisi de bilinddr. Cinsel sapklklarda bile ac ekmekten zevk duy may anlamak ok gtr; ama ac ekmek iin duyulan genel eilimler daha da artcdr. Masochistic olaylar aklayabilmek iin birok de nemeler yaplmtr. Bu denemelerin en ok dikkati ek mi olan Freudun lm igds ile ilgili varsaymdr1 . Ksaca sylemek gerekirse, bu varsayma gre, insann iinde etkin bir halde bulunan iki temel biyolojik kuvvet vardr: Hayat igds ve lm igds. nsann ken disini yok etme amacn gden lm igds, libido ile ilgili itkilerle birletii zaman masochism olayna yol a maktadr. Burada ortaya atmak istediim nemli bir soru varAc ekme eilimi, biyolojik bir varsayma bavurulmak szn yalnzca psikolojik ynden aklanabilir mi acaba? ilk olarak, gerekten duyulan acy, ac ekme eilimi ile kartrmaktan ileri gelen bir yanl anlamay gider meliyiz. Ac ekmek dediimiz ey gerekten var diye, ac ekmeyi istemek, hatta ac ekmekten zevk duymak gibi bir eilimin de var olduu sonucunu karamayz. Sz gelii, H. Deutsch* ile birlikte, bizim kltrmzdeki ka il) Sigmund Freud, Beyond the Pleasre Principle, The International Psycho-Analytical Library, No. 4.
(2) H. Deutsch, Motherhood and Sexuality, Psychoanalytic Quarterly, Cilt 2 (1933), s. 476-488.

250lamzm Tedirgin insan

dnlarm ocuk doururken ac ekmi olmalarn, kadn larn bu aclardan gizli bir masochistic zevk duymalar nn- olaand durumlarda byle bir ey gerekten sz konusu olsa bile- kant olarak yorumlayamayz. Nevroz larda karmza kan aclarn byk bir blmnn ac ekme istei ile hibir ilgisi yoktur; bu aclar, var olan atmalarn kanlmaz sonularndan baka bir ey de ildirler. nsan bacan krd zaman nas! ac duyarsa, bu aclar da yledir. Her iki durumda da ac, ilgili kii nin ac ekmeyi isteyip istememesinden bamsz olarak ortaya kmaktadr ve o, ektii aclardan hibir ey ka zanm deildir. Var olan atmalarn yaratt gze ar pan endie, nevrozlarda karmza kan bu eit bir ac nn belli bal rnei olmakla birlikte, biricik rnei de ildir. Nevrotik insann ektii baka trl aclar da bu ekilde anlalmaldr: mknlarla gerek baarlar ara sndaki gittike artan tutarszl fark etmi olmaktan ileri gelen ac, baz ikilemlerin ierisinden kamayaca n anlamaktan ileri gelen umutsuzluk duygusu, en ufak bir krc davrana kar gsterilen ar duyarlk, nevro tik bir insan olduunu fark ettii iin kendini kk gr me gibi. Nevrotik acnn bu blm kolay kolay dikkati ekmedii iindir ki, problem nevrotik bir insann ac ekmeyi istemi olduu varsaymna dayanlarak zm lenmek istendii zaman, bu tip bir nevrotik ac ou za man bsbtn ihmal edilmektedir. Byle olunca da, mes lekten olmayan kimselerin, hatta psikiyatrlarn, nevrotik insann kendi nevrozunu aa gren tavrm farknda ol makszn ne kadar benimsemi olduklarna insan bazan amaktadr. Ac ekme eilimlerinden ileri gelmeyen nevrotik ac lar bir yana braktktan sonra, imdi ac ekme eilim lerinden doan, bu bakmdan masochistic itkiler kate gorisine giren nevrotik aclar zerinde duracaz. Bu gibi durumlarda, dtan bakld zaman, nevrotik kiinin ge rekenden ok daha fazla ac ektii izlenimi uyanmak tadr. Ayrntlara kadar inildii zaman da, nevrotik bir in-

amzn Tedirgin nsamj251

sann ac ekmek iin frsat kollad, rastgeie olaylar .bile ac veren durumlar haline getirdii, ac ekmekten kurtulmak istemedii gibi bir izlenim ortaya kmakta dr. Byle bir izlenime yol aan davran iyice anlaya bilmek iin, nevrotik kiinin ektii aclarn onun in ne gibi bir fonksiyonu olduunu anlamamz gerekir. Nevrotik acnn fonksiyonlar ile ilgili olarak, daha nceki blmlerde zerinde durmu olduumuz konular zetlemekle yetineceim. Ac ekmek, nevrotik bir insan iin dorudan doruya bir savunma mekanizmas olarak rol oynayabilir ve ou zaman gerekten de yaknda or taya kabilecek tehlikelere kar kendini koruyabilecei biricik yol olabilir. Kendini sulamakla bakalar tarafn dan sulanmaktan, ayn zamanda bakalarn sulamak tan kanm olmaktadr; hasta ya da bilgisiz bir kimse olarak grnmekle bakalarnn kendisini sulamalarn dan kurtulmaktadr; kendini kltmek ya da kk gr mekle yarma tehlikesinden kurtulmu olmaktadr - u var ki bu ekilde kendine vermi olduu ac, ayn z a manda bir savunma arac olarak da rol oynamaktadr. Ac ekmek ayn zamanda nevrotik kiinin istedii eyleri elde etmesine, isteklerini etkili bir biimde ger ekletirmesine ve hakl gstermesine imkn veren bir aratr. Hayattan bekledii eyler konusunda nevrotik kii bir ikilem ierisindedir, istekleri bir bakma endieden ileri geldii iin, bir bakma da nevrotik kiinin bakalar n hibir ekilde kaale almamas yznden, kesin ve kayt sz artsz isteklerdir ya da sonradan byle olmulardr. Ama br yandan isteklerini -hakl olduklarn ne sre cek ekilde- dile getirme yeteneini byk lde yitir mitir, nk kendini iten bir ekilde kabul edememek te, daha genel bir deyimle syleyecek olursak temel bir gszlk ve aresizlik duygusuna kapldn hissetmek tedir. Bu ikilemin sonucu olarak bakalarnn kendi istek lerini dikkate almalarn beklemektedir. Hareketlerinin te melinde, kendi hayatndan bakalarnn sorumlu olduu ve iler ktye giderse bakalarn sulamak gerektii

2521 amzn Tedirgin nsam

eklinde bir kan varm gibi grnmektedir. Bayie bir kan ise kimsenin onun iin bir ey yapmyaca, ona hibir ey vermeyecei kans ile atmaktadr ve bu nun sonucu olarak da bakalarn kendi isteklerini ger ekletirmek iin zorlamas gerektii gibi bir duygu or taya kmaktadr, ite bu noktada ac ekmek onun im dadna komaktadr. Ac ekmek ve gszik nevrotik. kiinin kendini sevdirmek, bakalarndan yardm grmek, onlar tarafndan gzetilmek istemek gibi isteklerini ger ekletirecek belli bal aralar halini almakta, ayn za manda bakalarnn kendisinden bekleyebilecei eyler den kamasn da mmkn klmaktadr. Ac ekmenin son bir fonksiyonu daha vardr: Nev rotik kiiye bakalarn gizli, ama etkili bir biimde su layabilmek imknn vermektedir. Bir nceki blmde bu nokta zerinde ayrntl bir ekilde durmutuk. Nevrotik bir insann ektii acnn fonksiyonlarm anladmz zaman problemin baz esrarl ynleri a kmaktadr; ama problem yine de tmyle zlm de ildir. Her ne kadar ac ekmenin stratejik bir deeri varsa da, nevrotik bir insann ac ekmeyi istediini ne sren anlay destekleyen bir etken de ie karmak tadr: ou zaman stratejik amacnn gerektirdiinden daha ok oc ekmekte, zavallln artrma, gszlk ve aresizlik, mutsuzluk ve deersizlik duygularna ken dini kaptrma eilimini gstermektedir. Heyecanlarnn abartlm olabileceini ve ilk bakta sanld kadar id detli olmadn bilsek bile, nevrotik bir insann birbiriyle atan eilimlerinden ileri gelen hayal krklklarnn onu, ierisinde bulunduu gerek durumla orantl olmayan ar bir zavallln uurumuna srklediini grnce a rrz. Orta halli bir baar kazanacak olsa, baarszl n dramatik bir ekilde abartarak tam anlam ile rezil olduunu sanmaktadr. Yalnzca kendini gsteremedii bir durumla karlaacak olsa, kendine vermi olduu deer patlam bir balon gibi snmektedir. Psikanaliz s rasnda yeni bir sorunla kar karya gelmek gibi can.

amzn Tedirgin Insanj253

skc bir durumdan kaamyacan anlad zaman, tam bir umutsuzlua dmektedir. Bu bakmdan, nevrotik bir insann nasl olup da stratejik zorunluluklarn gerektirmi olduundan daha ok ac ekmek ister gibi grndn incelememiz gerekir. Byle bir acda, gzle grlr bir yarar salamak ya da baz kimseleri etkilemek sz konusu deildir; sempati kazanma istei ve kendi iradesini bakalarna kabul et tirmekten ileri gelebilecek gizli bir zafer duygusu da ie karm deildir. Bununla birlikte, nevrotik kiinin bu e kilde hareket etmekle kazanabilecei, ama yukarda sz konusu edilenlerden farkl bir ey vardr. Bir ak iliki sinde baarszla uramak, bir yarmada yenilmek, bir kusurunu ya da herhangi bir zayf tarafn kabul etmek zorunda kalmak kendisini herkesten stn gren bir kimse iin katlanlmaz bir eydir. Bylece kendine vermi olduu deer sfra indii zaman, onun iin artk baar ve baarszlk, stnlk ve aalk diye bir ey sz ko nusu deildir; acsn bytmekle, kendini genel bir za valllk ve deersizlik duygusuna kaptrmakla, ar bir hale sokulmu olan yaantlar bir anlamda gerekliini yitirmi gibi olur; acnn verdii sz yatr, uyuur. Bu srete diyalektik bir ilkenin ie kartn gryoruz; Belli bir dereceye ulat zaman niceliin nitelie dn t eklindeki felsefi gerek... Somut bir ekilde syle necek olursa, ac ekmek insana zor gelmekle birlikte, kendini ar bir acya brakmak acya kar uyuturucu bir ila yerine geebilir. Bu sre bir Danimarka romannda ok usta bir e kilde anlatlm tr3. Sevgili kars iki yl nce tecavze u rayp ldrlen bir yazarn hikyesidir bu. Katlanlamyacak bir acdan ancak olup bitenleri belli belirsiz bir e kilde hissetmekle kurtulabilmitir. ektii acnn bilin cine varmaktan kaabilmek iin kendini iine vermi, ge
(3) Aage von Kohl, Der Weg durch die Nacht (Almanca evirisi).

254j amzn Tedirgin nsan

ce gndz alarak bir kitap yazmtr. Hikye, kitabn bittii gn, yani ister istemez acs ile babaa kalaca psikolojik bir anda balamaktadr. Onunla ilk defa, far knda olmakszn ayaklar kendisini mezarla srkledii gn karlayoruz. Kafasnn ii lleri kurtlarn yiyip bi tirdii, insanlarn diri diri gmld gibi korkun ve aca yip dncelerle doludur. Bitkin bir halde eve dnyor ve ektii azaplar evde de srp gidiyor. Olup bitenleri en ince ayrntlarna varncaya kadar hatrlamaya alyor. Kars o akam arkadalarn ziyarete giderken o da onun la birlikte gitmi olsayd, ya da kars ona telefon edip de gelip kendisini almasn isteseydi, ya da o gece arkada larnda kalsayd, ya da kendisi yle bir yrye kp, da karsn istasyonda karlayabilseydi belki de bu cina yet olmayacakt. Cinayetin nasl olduunu btn ayrn tlar ile hayalinde canlandrmak zorunda kald iin duy duu ac ile kendinden geiyor ve baylyor, Hikyenin bu raya kadar olan blm, zerinde durduumuz problemle yakndan ilgilidir. Daha sonra olup bitenler ise unlardr: Acnn verdii bu kendinden geiten kurtulduktan sonra romann kahraman hl alma sorunu ile kar kar yadr; en sonunda acsn gereki bir gzle grmeyi baarabiliyor. Bu hikyede geen olaylar zinciri, bir lm acsn alabildiine artrarak ve kendini bsbtn acya brakarak duyulan acy hafifletmeye yarayan baz at yakma detlerine benzemektedir. Ar bir hale getirilmi olan acnn bu uyuturucu etkisini kavradmz zaman, masochistic itkilerde anla labilir nedenler bulmamz daha da kolaylaacaktr. Ama masochistic sapklklarda ve hayallerde ve ac ekmek in duyulan genel nevrotik eilimlerde grld ekil de, byle bir acnn nasl olup da insan tatmin ettii so rusu yine de cevapsz kalmaktadr. Bu soruya cevap verebilmek iin, ilk olarak, btn masochistic eilimlerin ortak unsurlarn, daha dorusu bu gibi eilimlerin temelinde bulunan hayata kar tak nlm olan genel tavr bilmek gerekecektir. Bu adan

amzn Tedirgin nsamjZD

gzden geirildikleri zaman hepsinde karmza kan or tak zelliin manevi bir zayflk duygusu olduunu kesin likle syleyebiliriz. Bu duygu insann kendine, bakala rna ve genellikle kadere kar taknm olduu tavrda ortaya kmaktadr. Ksaca sylemek gerekirse, derin bir nemsizlik duygusu, daha dorusu bir hilik duygusu olarak tanmlanabilir; kendini her trl rzgrn kolayca eip bkebildii bir saz gibi hissetmek; bakalarna ba ml olduunu, bakalarnn klesi olduunu hissetmek: Ar bir boyun eme eilimi gstermek ve kendini sa vunma amac ile denetime ve direnmeye ar bir nem vermek; bakalarnn sevgisine ve yargsna ar bir de er vermek -birincisi ar bir sevilme ihtiyac, kincisi ise ar bir beenilmeme korkusu eklinde ortaya k maktadr- kendi hayatna biim vermede sz sahibi ol madm hissetmek, kendi hayatndan bakalarn sorum lu tutmak ve kendi yerine bakalarnn karar vermesini istemek; iyiliin ve ktln dardan geldiini, insann kader karsnda bsbtn gsz olduunu hissetmek: Olumsuz ynden, bir felaketin yaklat duygusuna ka plmak, olumlu ynden ise parman bile oynatmakszn bir mucize ile ilerin dzelmesini beklemek: hayatta ba kalarnn teviki ve yardm olmakszn, amalar baka lar koymakszn, gerekli aralar da yine bakalar sa(amakszn insann soluk bile alamyaca, alamyaca, hibir eyden zevk duyamyaca gibi bir duyguya ka plmak; kendini ustann ellerinde istenen biime giren macun gibi hissetmek. Bu manevi zayflk duygusunu na sl yorumlamalyz? Bu duygu, yaama gcnn bulun mamasndan m ileri gelmektedir? Baz durumlarda byle olabilir, ama genellikle nevrotik kimseler arasndaki can llk farklar baka insanlarnkinden hibir ekilde daha fazla deildir. Bu zayflk duygusu dorudan doruya te mel endieden mi ileri gelmektedir? phesiz bunda en dienin de rol vardr, ama yalnzca endie sz konusu olduu zaman ters bir etkide bulunabilir: Gvenlie ula abilmek amac ile insan gittike daha gl ve kuvvetli

'256j amzn Tedirgin nsan

olmak iin aba harcamaya gtrebilir ve gerekten de daha gl, daha kuvvetli olmasn salayabilir. Bu sorunun cevab udur: Bu manevi zayflk ger ekten var olan bir ey deildir; zayflk olarak hissedilen ve zayflkm gibi grnen ey, yalnzca zayf olmak iin duyulan eilimin sonucudur. Bu gerei daha nce ta r tma konusu ettiimiz ayrt edici niteliklerden anlamak mmkndr: Nevrotik bir insan kendi zayfln bilind bir ekilde abartr ve zayf bir insan olduu konusunda iddetle srar eder. Bununla birlikte, onun bu zayf olma eimi yalnzca mantksal bir karsama ile kefedil mekle kalmaz; bu eilimi ou zaman faaliyet halindey ken de gzleyebiliriz. Hastalar, organik bir rahatszlk lar olduuna inanabilmek iin hibir frsat karmak is temeyebilirler. Hastalarmdan biri, herhangi bir glkle karlat zaman her seferinde olduka bilinli bir e kilde verem olmay ve bir sanatoryumda yatarak tam bir tedavi grmeyi istiyordu. Byle bir insandan herhangi bir ey istenecek olursa, ilk tepkisi boyun emek olabilir; ama daha sonra teki uca gidebilecek ve her ne paha sna olursa olsun boyun emek istemeyecektir. Psikanaliz srasnda bir hastann kendine birtakm sular ykleme si, ou zaman, karsndaki insandan gelebilecek bir eletiriyi kendi kans olarak benimsemesinden, bylece herhangi bir yargy nceden kabul etmee hazr olmasn dan ileri gelmektedir. O toriter bir ekilde sylenen ey leri kr krne kabul etmek, birisine dayanmak, bir gl mcadele edilmesi ve alt edilmesi gereken bir ey olarak grecek yerde, aresiz bir ekilde yapamam deyip her zaman glkten kamak zayf bir insan ol mak iin duyulan eilimin teki belirtileridir. Zayf bir insan olmak iin duyulan bu eilimlerin ya ratm olduu aclar ou zaman bilinli bir tatmin sala mazlar; tersine, hizmet etmi olduklar ama bir yana braklacak olursa, nevrotik bir insann kendini bsbtn zavall olarak grmesine yol aarlar. Bununla birlikte, bu eilimler, herhangi bir tatmine gtrmemi olsalar

amzn Tedirgin nsamj257

bile, hi deilse grnte belli bir tatmin salamam olsalar bile, belirli bir tatmine ulama amacm da gder ler, Bazan bu amac gzlemek mmkn olabilir; hatta ba zan da byle bir tatmine ulalm olduu aka belli olabilir. Krlk bir yerde yaayan baz arkadalarn zi yarete gitmi olan bir hasta, hi kimsenin onu istas yonda karlamadn ve baz arkadalarnn o geldii zaman evde olmadn grnce hayal krklna ura mtr. Buraya kadar olan yaantsnn tmyle ac oldu unu sylemitir. Ama daha sonra kendini son derece yalnz ve kimsesiz hissetmi ve bu duygusunun ne kadar ar, ne kadar lsz olduunu ok gemeden fark et mitir. Kendini bu derece zavall, bu derece perian his setmek yalnzca acsn uyuturmakla kalmam, ayn za manda ona belli bir zevk de vermitir. Masochistic nitelikteki cinsel hayaller ve sapklklar da tatmine ulama ok daha sk grlmekte ve daha fazla gze arpmaktadr: Kendisine zorla tecavz edil dii, dvld, kk drld, kle haline getiril dii eklinde hayaller kurmak ya da bu gibi yaantlar da bulunmak... Gerekte btn bunlar yukarda sz ko nusu ettiimiz o genel zayf olma eiliminin baka bir grndr. Kendini zavall bir hale getirerek tatmine ulama ei limi. kendi benliini kendisinden daha stn bir g ie risinde eriterek, bireyselliini yitirerek, kukular, atma lar, aclar, zayf taraflar ve yalnzl ile kendi benliin den kurtularak tatmine ulama gibi genel bir ilkeyi dile getirm ektedir4 . Nietzschenin principium individuationis'ten (bireysel ilkeden) kurtulma dedii ey budur. Diony sian eilim derken anlad ey de budur. Nietzsche bu nu insanolunun temel abalarndan biri olarak grmekte
.(4) Masochism'deki tatminin bu ekilde yorumlanmas, as lnda Erich Fromm'un daha nce ad geen incelem esin de (Ed.: Max Horkheimer, 1936) yapm olduu yorum lam ann ayndr.

258|amzn Tedirgin nsan

ve hayata etkin bir ekilde yn ya da biim vermeyi ifa de eden Apollonian eilim dedii eilimin kart ola rak nitelemektedir. Ruth Benedict, dionysian eilimlerin, coarak kendinden geme (cezbe) yaantlarn artrma abalar ile ilgili olduunu ne srmekte ve bu eilimle rin eitli kltrlerde ne kadar yaygn olduuna ve ne kadar deiik ekillerde ortaya ktna dikkati ekmek tedir. Dionysian terimi Eski Yunan'daki Dionysos ayinle rinden gelmektedir. Bu ayinler, TrakyalIlarn eski ayin leri gibi5 , btn duygular ar derecede kamlayarak insanlar hayal grecek hale getirmek amacn gtmek tedirler. Coarak kendinden geme halini yaratmak iin bavurulan aralar mzik, fltlerin tekdze ritmi, gecele yin yaplan lgnca danslar, sarho edici ikiler, cinsel serbestliktir ve btn bunlarn amac lgnca bir co kunlua ve kendinden gemeye ulamaktr (ecstasy kelime anlam ile kendini kaybetmek ya da kendindengemek demektir). Dnyann her yerinde ayn ilkeye da yanan detler ve ayinler vardr: Grup olarak, bayramlar, enlikler, dini ayinlerde toplu halde kendinden geme; bi rey olarak da, uyuturucu maddeler kullanarak her eyi unutacak hale gelme gibi... Ac ekmek de ayn ekilde byle bir cokunluk haline ulatracak bir aratr. Byk yaylalarda yaayan baz Kzlderili kabilelerde a kalma (oru tutma), bir yerini kesme, kendini ac ekecek e kilde balatma gibi yollara bavurularak hayaller gr mee allmaktadr. Bu Kzlderililerin en nemli tren lerinden biri olan Gne Danslarnda, bedensel ikence kendinden geme haline ulamak iin kullanlan ok yaygn bir aratr4. Ortaadaki Flagellante'lar (kendi
(5) Erwin Rohde, Psyche, Eski Yunanlarda l ruhlar iinyaplan ayinler ve lmszlk inanc (1925). (6) Leslie Spier, The Sun Dance of the Plains Indians: Its Developm ent and Diffusion, Anthropological Papers of the American Museum of Natural History, 16. Cilt, 7 Blm (New York: 1921).

amuzn Tedirgin nsam|259

lerini kamlayanlar) coarak kendinden geme haline ulaabilmek iin kendilerini dverlerdi. New Mexico'daki Penitente'lar (tvbekarlar) ise ar ykler tama, ken dilerini dvme ya da dikenlerle oralarn buralarn yrt ma gibi yollara bavururlard. Bu dionysian eilimlerin kltrel grnleri bizim kltrmz ierisinde yerlemi davran kalplar olma makla birlikte, bize bsbtn yabanc da deildirler. Kendimizden gemenin verdii tatmini bir dereceye ka dar hepimiz biliriz. Bedensel ya da ruhsal bir gerginlik ten sonra uykuya dalarken ya da bir uyuturucu madde ile baylmak zere bulunduumuz srada bir zevk, bir rahatlk duyarz. Ayn sonuca iki ierek de varlabilir. nsanlar iki imee gtren etkenlerden biri hi phe siz inhibitionlardan kurtulmaktr; baka bir etken de ke deri ve endieyi yattrmaktr; ama burada da eninde sonunda ulalmak istenen gaye kendini unutma ve ken dini tmyle bir eye verme yolu ile ulalan bir tat mindir. ster ak, isterse tabiat, mzik, bir davaya co kunlukla balanma ya da kendini cinsel igdlere b rakma sz konusu olsun, iddetli bir duygu ierisinde kendinden gemenin zevkine varmayan pek az insan var dr. Bu tr abalarn bu derece evrensel oluunu nasl aklayabiliriz? nsanlara verebilecei her trl mutlulua ra men hayat ayn zamanda kanlmaz aclarla doludur. Belli bir ac sz konusu olmad zaman bile, yine de ya llk, hastalk ve lm gibi olgularla kar karyayzdr; da ha genel bir deyimle syleyecek olursak bireyin snrl l ve yalnzl -anlayabilecei, baarabilecei, zevk du yabilecei eyler bakmndan snrl oluu; baka insan lardan ve tabiattan ayr, tek bana bir varlk olmas dolaysyla da yalnz oluu- insan hayatna sk skya bal olan bir olgudur. Gerekten de, kendini unutma ve kendini btnyle bir eye verme ile ilgili kltrel ei limlerin ounun yenmek istedii ey bu bireysel snrl

260jamzn Tedirgin nsan

lk ve yalnzlktr. Bu abann en arpc, en gzel ifade sini Upanishad'larda, akp giden ve Okyanusa kararak adn da, eklini de yitiren rmak simgesinde gryoruz. Kendi benliini daha byk bir ey ierisinde eritmekle, daha byk bir varln bir paras olmakla insan bir de receye kadar kendi snrlarn am oluyor; Upanishad' larda dile getirildii ekliyle Kendimizi hilik ierisinde yok etmekle, evrenin yaratc ilkesinin bir paras haline geliyoruz. yle grnyor ki, dinin insanlara sunduu byk bir avuntu, bir tatm indir bu; insanlar kendilerini yitirmekle Tanr ya da tabiatla bir olurlar. Ayn ta t mine byk bir davaya balanarak da ulalabilir; ben liimizi bir davaya adamakla kendimizi daha byk bir btnn paras olarak hissederiz. Bizim kltrmzde, benlik karsnda, yukarda sz konusu edilene kart olan bir tavr daha ok dikkati ekmektedir; Bireyin zellikleri ve biriciklii zerinde du ran ve buna byk bir deer veren bir tavr. Bizim klt rmz ierisinde yaayan bir insan kendi benliinin d dnyadan farkl ya da ona kart olan apayr bir btn olduunu iddetle hisseder. Yalnzca bireysellik zerin de durmakla kalmaz, ayn zamanda bundan byk bir tatmin de duyar; kendi imknlarn gelitirmek, etkin bir aba ile kendine ve dnyaya egemen olmak, yapc olmak ve yaratc bir i yapmak onu mutlu eder. Bu kiisel ge lime ideali iin Goethe yle demitir: Hoechstes Glueck der Menschenkinder ist doch Pesoenlichkeit. (insanolu iin en byk mutluluk kiiliini gelitirmektir.) u var ki, tartma konusu ettiimiz teki eilim de -bireyselliin kabuunu krp yalnzlktan ve snrl bir var lk olmaktan kurtulma eilimi- ayn derecede kkl bir tavrdr ve insana birtakm tatmin imknlar vermektedir. Bu eilimlerden hibirini kendi bana patolojik bir ei lim olarak gremeyiz; bireysellii korumak ve gelitirmek de, feda etmek de insani problemlerin zm iin hakl ve yerinde grlebilecek gayelerdir.

amzn Tedirgin nsan|261

Benlikten kurtulma eiliminin dorudan doruya or taya kmad bir nevroza rastlamak gtr. Bu eilim, evden kamak ve yalnz bana yaamak ya da kim o l duunu unutmak gibi hayaller kurmak eklinde ortaya kabilir; kitaplardan ve yazlardan tand bir kimseyle zdelemek eilimi eklinde grnebilir; bir hastamzn ifade ettii gibi karanlklar ve dalgalar arasnda yalnz bana kalmak, karanlklar ve dalgalarla birlemek istei eklinde grnebilir. Ayn eilim hipnotize edilmek, mistiklie yatkn olmak, gerekd duygulara kaplmak, ar bir uyku ihtiyac duymak, hasta olmay, akln karmay, lmeyi istemek gibi isteklerde de grlebilir. Daha nce belirtmi olduum gibi, masochistic hayallerin ortak zel lii ustann ellerinde istenilen biime giren bir macun olmak, btn iradesini, btn gcn yitirmek, kesin olarak baka birine boyun emek duygusudur. Bu olayn eitli grnlerinden her biri, hi phesiz kendine z g bir biim almakta ve zel sonulara yol amaktadr: Baka birinin klesi olduunu hissetme, ktye kulla nldn, zavall bir durumda olduunu hissetme gibi da ha genel bir eilimin bir paras olabilir ve bylece ba kalarn kle haline getirme itepilerine kar bir savun ma arac olarak rol oynayabilir; ya da onlara sz geirme frsatn vermedikleri iin bakalarn sulama eklinde ortaya kabilir. Ama byle bir eilim bir savunma me kanizmasn ya da dmanlk duygusunu aa vurma gibi bir deer tamakla birlikte, ayn zamanda kendini tmyle bakasnn iradesine teslim etme gibi gizli bir olumlu deer de tamaktadr. Nevrotik bir insan kendini ister baka bir insana, is terse kadere teslim etmi olsun ve kendi isteiyle kat land aclar ne eit olursa olsun, arad tatmin kendi benliini zayflatmak ya da yok etmektir. Bu durumda kendi hareketlerine kendi bana yn veren bir varlk ol maktan karak iradesiz bir nesne haline gelmektedir. Masochistic abalar bu ekilde bireysel benlikten

262jamzn Tedirgin insan

kurtulma abas gibi daha genel bir olayn bir paras olarak grld zaman, zayf bir yaratk olmaktan ve ac ekmekten tatmin duymaa almak ya da tatmin duymak artk bize tuhaf gelmeyecektir; bu olay alk olduumuz br ereve ierisinde aklamak mmkn ola caktr7. Masochistic abalarn nevrotiklerde sk sk kar mza kmas, bu durumda, u ekilde aklanabilecek tir; Bu abalar hem endieden korunma arac olarak rol oynarlar, hem de mmkn ya da gerek bir tatmin sa larlar. Daha nce grm olduumuz gibi, byle bir ta t mine ulama abas zayf ve gsz bir insan olmak iin duyulan genel eilimlerin nemli bir unsuru olmakla bir likte, cinsel hayaller ya da sapklklar bir yana brakla cak olursa, gerek bir tatmine seyrek olarak ulatrmak tadr. Bylece ortada son bir soru kalmaktadr: Nevrotik oir insan kendini unutarak ve kendini tmyle bir eye vererek ulamaa alt tatmine nasl oluyor da bu derece az ulaabiliyor? Tam bir tatmine ulamay engelleyen nemli bir et ken, nevrotik kiinin kendi bireyselliinin biricikliine a r bir nem vermi olmasnn, masochistic itkilere kar kan bir etkide bulunmasdr. Masochistic olaylarn ou, tpk nevrotik belirtiler gibi, birbiriyle uzlaamyan aba lar uzlatrmaa alan bir zm yolu olarak grn mektedirler. Nevrotik bir insan, bir yandan kendini her kesin iradesine boyun een bir varlk olarak grme ei

(7) W. Reich. Psychisches Korrelat nd vegetative Slroemung ve Ueber Ciarakteranalyse adl yazlarnda masochism problemine bir zm yolu bulabilmek iin buna benzer bir denem ede bulunmutur. O da m asochis tic eilim lerin zevk ilkesine kar olmadm ne sr mektedir. Bununla birlikte, o bu eilimlerin cinsel bir tem eli olduunu kabul etm ekte ve benim bireysel s nrlardan kurtulma abas olarak nitelediim eyi, orgasm'a ulamak iin gsterilen bir aba olarak grm ek tedir.

amzn Tedirgin nsan 263

limini duymakta, ama br yandan da herkesin kendi sine uymas gerektii noktas zerinde srar etmektedir. Bakalarnn klesi olduunu hissetme eilimini gster mekte. ayn zamanda bakalar zerinde kaytsz artsz bir g sahibi olmay hayal etmektedir. Zayf, gsz, bakalar tarafndan korunan bir insan olmak istemekte, ayn zamanda yalnzca kendine yeten bir insan olmakla kalmayp gerekten son derece gl olmay ama edin mektedir. Kendini bir hi olarak grme eilimini duy makta, ama bakalar onu bir dhi olarak grmedikleri zaman fkeye kaplmaktadr. zellikle her iki aba da bu derece kuvvetli olduu iin, bu gibi ar ular birbiriyle uzlatrabilecek tatmin edici bir zm yolu hi phesiz yoktur. Kendini unutma eilimi nevrotik bir insanda normal bir insandakinden daha zorludur; nk nevrotik bir in san. yalnzca insanolunun evrensel zellii olan korku lardan, snrl bir yaratk olmaktan ve yalnzlktan kur tulmak istemekle kalmaz; ayn zamanda, zlemiyen birtakm atmalar ve bunlarn sonucu olarak ortaya kan aclar ierisinde skp kaldn da hisseder. Buna karlk, gl ve byk bir insan olmak iin duyduu eilim de ayn derecede zorludur ve normalden daha id detlidir. Hi phesiz imknsz olan bir eye ulamaa almaktadr: Hem her ey olmak, hem de hibir ey olmamak, Szgelii, gsz bir bamllk ierisinde ya ayabilir, ayn zamanda zayfln bakalarna sz gei recek bir ara olarak kullanabilir. Bu uzlatrma dene melerini yanl bir yorumlama ile kendini bir eye verme yetenei olarak grebilir. Gerekten de bazan psikolog lar bile iki eyi birbirine kartrmakta ve kendini bir eye verme eilimini bal bana masochistic bir tavr olarak grmektedirler. Oysa masochistic bir kimse, tam tersine, kendini herhangi bir eye ya da bir kimseye verme gc ne sahip deildir; btn gcyle, btn kuvvetiyle bir da vaya sarlamamaktadr ya da bir bakasn btn kalbiyle sevememektedir. Kendini acya brakabilmektedir, ama

264|amzn Tedirgin Insam

bu brakta tmyle pasif bir durumdadr ve kendisine ac veren duyguyu, ilgiyi ya da insan yalnzca kendin den kamak iin kendini bir eye verme arac olarak kullanmaktadr. Kendisi ile bakas arasnda etkin bir karlkl etki yoktur; yalnzca kendi benliini kendi ama lar ierisinde eritmek sz konusudur. Bir insana ya da bir davaya gerekten kendini vermek insann ruh gc nn belirtisidir; masochistic bir kendini veri ise. gerek te bir zayflktan baka bir ey deildir. Ulalmak istenen tatmine seyrek olarak ulalmas nn baka bir nedeni de, nevrotik yapya sk skya bal olan ykc unsurlarda aranmaldr. Kltrel dionysian itkilerde bu gibi unsurlar yoktur. Bu itkilerde kiilii olu turan tm unsurlara, mutluluk ve baarya gtrecek tm imknlara kar kan nevrotik ykcla benzeyen bir eye rastlanmamaktadr. Eski Yunanlarn dionysian ayinlerini, szgelii, ak ln karma ile ilgili nevrotik hayallerle karlatralm. Birincisinde (yani dionysian ayinlerde) hayattan daha ok zevk almaya yarayan geici bir cokunluk haline ulamaa almak sz konusudur; kincisinde (yani nev rotik hayallerde) ise kendini unutma ve kendinden ka ma eklinde ortaya kan ayn eilim, ne bir yeniden do ua gtren geici bir cokunluktur, ne de hayat daha renkli, daha zengin hale getiren bir aratr. Burada gaye, ac veren benlikten -ne kadar deerli olursa olsun- kur tulmak sz konusudur, dolaysyla kiiliin bozulmam olan blm buna kar korku ile tepkide bulunur. Ger ekten de, kiiliin bir parasnn btn kiilii srkle mek istedii tehlikelerden duyulan korku, genellikle, bi lin alanna arpan srete rol oynayan biricik etkendir. Nevrotik bir insann bu konuda bildii tek ey, akln ka rmaktan duyduu korkudur. Ancak bu sreci oluturan unsurlar birbirinden ayrld zaman -kendi benliinden kurtulma eilimi ile buna kar gsterilen bir tepki olan korku- nevrotik bir insann belli bir tatmine ulamak iin

amzn Tedirgin nsan 1 265

aba gsterdiini, ama duyduu korku yznden bu ta t mine ulaamadn anlayabiliriz. Bizim kltrmzle ilgili zel bir etken, kendini unut mak (bylece kendi benliinden kurtulmak) iin duyulan itkilere bal olan endieyi kuvvetlendirecek bir rol oy namaktadr. Bat uygarlnda bu gibi itkileri -nevrotik ka rakterleri bir yana braklsa bile- tatmin edecek kltrel kalplar yok denecek kadar azdr. Byle bir imkn sala yan din, ounlua sesini duyurma yeteneini ve gcn yitirmitir. Bu tatmine ulatrabilecek etkili bir kltrel ara yoktur; stelik bu gibi aralarn gelitirilmesi de etkin bir biimde engellenmektedir; nk bireysellie nem veren bir kltrde insann kendi gcne ve imkn larna dayanmas, kendini gstermesi ve bakalarna ka bul ettirmesi, gerekirse bu yolda mcadele etmesi bek lenmektedir. Bizim kltrmzde kendinden bsbtn vazgeme eilimlerine gerekten boyun emek, toplumun dnda braklma tehlikesine yol amaktadr. Genellikle nevrotik bir insann, ulamak istedii her hangi bir tatmine ulamasn engelleyen korkular gz nnde tutulduu zaman, masochistic hayaller ve sapk lklarn onun iin nasl bir deer tam olduunu anlaya biliriz. Kendinden vazgeme (ya da kendi benliinden kurtulma) itkileri hayaller ya da cinsel alkanlklar ha linde ortaya kacak olursa, nevrotik kii kendi benlii nin btn btn silinip gitmesi tehlikesinden belki de kur tulabilecektir. Dionysian ayinler gibi bu masochistic al kanlklar da geici bir kendini unutma ve kendinden ka ma imkn verebilirler, bylece benliin bir dereceye ka dar az zarar grmesini salayabilirler. Bu alkanlklar genellikle btn kiilik yapsn kaplamaktadrlar; bazan da cinsel faaliyetler zerinde toplanmaktadrlar; bu du rumda kiiliin teki blmleri onlardan pek etkilenme mektedir. Kendi ilerinde canl, hareketli, mcadeleci ve baarl olan, ama zaman zaman kadn gibi giyinmek ya da yaramaz bir ocuk gibi hareket etmek ve kendini dv-

266.amzn Tedirgin insan

drtmek gibi masochistic sapklklara den erkekler vardr. br yandan, nevrotik bir insann kendi sorunla rna tatmin edici bir zm yolu bulmasn engelleyen korkular, masochistic itkilerini de kaplayabilir. Bu itkiler cinsel bir nitelik tad zaman, nevrotik bir insan, cin sel ilikilerle ilgili iddetli masochistic hayallerine ra men cinsellikten bsbtn el ekebilir, kar cinsten tik sinebilir, hi deilse ciddi inhibition'lar olabilir. Freud, masochistic itkileri aslnda cinsel bir olay ola rak grmtr. Bu itkileri aklayabilecek kuramlar ne srmtr. Balangta masochism olayn, cinsel geli menin biyolojik olarak belirlenmi bir safhasnn (anal-sadistic safhann) bir grn olarak grmtr. Daha sonra bu grn, masochistic itkilerin kadnca nitelik lerle yakn ilikisi olduu ve kadn olma isteini dile ge tiren baz unsurlar kapsad gibi bir varsaymla tamam lamtr8. Freud'un son varsaym, daha nce sz konusu edildii gibi, masochistic itkilerin, kendine kar ykc bir tavr taknma itkileri ile cinsel itkilerin bir karm olduu ve kendine kar ykc bir tavr taknma itkilerinin insana zarar vermesini nleme gibi bir fonksiyon grd ek lindedir. Benim gr noktam ise u ekilde zetlenebilir: Ma sochistic itkiler gerekte ne cinsel bir olaydrlar, ne de biyolojik olarak belirlenmi srelerin sonucudurlar; ma sochistic itkiler kiilik atmalarndan ileri gelmektedir ler. Ac ekmeye ynelmi, ac ekmeyi ama edinmi deildirler; nevrotik bir insan da, baka bir insan gibi, ac ekmeyi istememektedir. Nevrotik aclar, belirli fonksi yonlar grmeleri bakmndan, ilgili kiinin, istedii bir ey
(8) S. Freud, The Economic Principle of Masochism, Col lected Papers, Cilt II, s. 255-268 ve New Introductory Lectures on Psychoanalysis. Ayn zamanda Karen Horneyin The Problem of Fem inine Masochism, (psycho analytic Review, Cilt 22, 1935) adl yazma da baknz.

amzn Tedirgin nsanr267

deil, dedii bir bedeldir; nevrotik bir insann ulamaa alt tatmin ac ekmek deil, kendi benliinden kur tulmaktr.

XV. BLM

KLTR

VE N E V R O Z

Tek tek analizlerden her biri, en usta psikanalistin bile yeni yeni sorunlarla karlamasna yol aar. Her hastada daha nce karlamad birtakm glklerle; anlalmas g, aklanmas daha da g olan tavrlar la; ilk bakta anlalamyan tepkilerle karlar. Daha nceki blmlerde ayrntl bir ekilde sz konusu etti imiz nevrotik karakter yapsnn karmaklna ve ie karan ok sayda etkene tekrar bir gz atacak olursak, bu farkllklar bizi artmayacaktr. Kaltm farklar ve bir insann hayat boyunca -zeljkle ocukluunda- kar lat olaylarn farkll, ie karan etkenlerin oluu munda sonsuz deiikliklere yol amaktadr. u var ki, balangta da belirtmi olduumuz gibi, btn bu bireysel deiikliklere ramen, bir nevrozun e kirdeini oluturan temel atmalar hemen her zaman ayndr. Genellikle kltrmz ierisinde yaayan salam bir insann da karlat atmalardr bunlar. Nevro tik ile normal arasndaki snr kesin olarak izmenin imknsz olduunu sylemek, herkesin bildii bir gerei tekrarlamak olsa bile bir kere daha hatrlatmakta yarar vardr. Kendi yaantlarnda karlam olduklar at malardan ve tavrlardan sz edildiini gren birok oku yucular kendilerine Acaba ben de nevrotik miyim? diye sorabilirler. Bir insann kendi atmalar tarafndan en gellenmi olduunu hissedip hissetmediinin en iyi kriteri.

amzn Tedirgin nsan |269

bu atmalarla dorudan doruya yz yze gelip geleme dii ve onlar dorudan doruya ele alp alamaddr. Kltrmz ierisindeki nevrotik kimselerin ayn te mel atmadan etkilendiklerini ve daha hafif derecede olmakla birlikte normal bir insann da bu atmalarla kar karya bulunduunu grdmz zaman, kar mza yine balangta ortaya attmz soru kmaktadr: Nevrozlarn baka trl atmalar etrafnda deil de zeilikle yukarda sz konusu ettiim atmalar etrafn da olumasna yol aan kltrel artlarmz nelerdir? Freud bu sorun zerinde pek az durmutur; Freud'da sorunlarn biyolojik bir ynelile ele alnmasna karlk, sosyolojik yneli eksiktir; bu yzden Freud, sosyal olay lar daha ok psikolojik etkenlerle ve psikolojik etkenleri de daha ok biyolojik etkenlerle (libido kuram ile) ak lama eilimini gstermitir. Bu eilim, psikanalitik yazar lar, savalarn lm igdsnden ileri geldiini, bugn k ekonomik sistemimizin kklerinin anal-erotik itkilerde bulunduunu, makine ann iki bin yl nce balamam olmasnn nedenini bu dnemin kendini beenmiliinde (narcissism) aramak, gerektiini, vb. dnmee gtr mtr. Freud bir kltr karmak bir sosyal srecin sonucu olarak deil de, daha ok, bask altna alnm ya da y celtilmi biyolojik itkilerin ve bunun sonucu olarak onlara kar tepki olmak zere oluturulan davranlarn rn olarak grmektedir. Bu itkiler ne derece kuvvetle bask altna alnmlarsa, kltrel gelime de o derece yksek tir. Yceltme yetenei snrl olduu iin ve ilkel itkilerin yceltilmeden iddetle bask altna alnmas nevrozlara yol aabilecei iin, uygarln gelimesinin kanlmaz bir ekilde nevrozlar artrm olmas gerekmektedir. Nev rozlar insanln kltrel gelime iin demek zorunda kald bir bedeldir. Bu dnce zincirinin temelinde bulunmas gereken

270jamzn Tedirgin insan

varsaym, biyolojik olarak belirlenmi bir insan tabiat nn var olduu inanc, daha dorusu oral, anal, ge nital ve saldrgan itkilerin btn insanlarda aa yuka r ayn derecede bulunduu inancdr. Karakter gelime sinin insandan insana ve kltrden kltre gsterdii de iiklikler, bu durumda, gereken basknn deiik iddette olmasna ve bu basknn farkl trden olan itkileri farkl derecelerde etkilemesine bal olacaktr. Tarih ve antropoloji alanndaki bulguiar, yksek kl tr ile cinsel ve saldrgan itkilerin bask altna alnmas arasnda byle bir dorudan doruya iliki olduunu dorlanomaktadr. Buradaki hata, gerekte nitel bir iliki nin yerine nicel bir ilikinin kabul edilmesinden ileri gel mektedir. Bask derecesi ile kltr derecesi arasnda de il, bireysel atmalarn nitelii ile kltrel glklerin nitelii arasnda iliki vardr. Nicel etken de gzden karlamaz, ama ancak btn bir yapnn erevesi ieri sinde deerlendirilebilir. Bizim kltrmze sk skya bal olan baz tipik glkler vardr; her insann hayatnda birtakm at malar yaratan bu glkler artt zaman nevrozlara yol aabilirler. Sosyolog olmadm iin nevrozlar ve kltr problemiyle ilgili olabilecek ana eilimlere yalnzca yle bir dokunup geeceim. ada kltr ekonomik ynden bireyler-aras yar ma ilkesine dayanmaktadr. Yalnz bana kalm olan birey, ayn gruptan olan baka insanlarla mcadele e t mek, onlar gemek ve ou zaman onlar bir yana itmek zorundadr. Genellikle birinin menfaatine uygun gelen, ey, baka birinin menfaatine aykrdr. Bu durumun ruh sal alandaki sonucu, insanlar arasnda yaygn ve d manca bir gerginliin ortaya kmasdr. Herkes herkesin gerek ya da mmkn bir rakibidir. Drst olmak ya da birtakm nezaket kurallar ile durumu rtbas etmek aba larna ramen, ayn meslekten olan kimseler arasnda bu durum ok ak bir ekilde grlebilir. Bununla birlikte.

amzn Tedirgin nsam|271

yarmann ve yarma ile bir arada bulunabilecek bir dmanln btn insan ilikilerini kapladna da dik kati ekmek gerekir. Yarma, sosyal ilikilerde belirgin olan etkenlerden biridir. Erkeklerle erkekler, kadnlarla kadnlar arasndaki ilikileri etkiler ve yarma konusu olan ey ister herkese sevilip beenilmek olsun, isterse ustalk ya da beceriklilik, ekicilik ya da baka bir sosyal deer olsun, gvenilir dostluklar kurma imknlarna b yk lde zarar verir. Yarma, daha nce belirtilmi ol duu gibi, ayn zamanda kadnlarla erkekler arasndaki ilikileri de etkiler. Bu yalnzca e seimi iin deil, ein den stn olmak iin yaplan mcadelenin tm iin de dorudur. Yarma okul hayatna da el atar. Ve belki de hepsinden daha nemlisi, aile hayatnda da byk bir rol oynar; bylece ocuk, genellikle hayatnn ilk gnle rinden bu yana bu mikrobu kapacak ekilde yetiir. Ba ba ile oul, anne ile kz, bir ocukla teki ocuk arasn daki yarma genel bir insani olay deil, kltrel artlarla belirlenmi bir uyarma gsterilen bir tepkidir. Oedipus kompleksinde ve teki varsaymlarnda ifade ettii ek liyle yarmann aile ierisindeki roln grm olmak Freudun byk baarlarndan biri olarak kalacaktr. Bu nunla birlikte unu da ilve etmek gerecektir: Bu yarma gerekte biyolojik bir temele dayanacak yerde belirli kl trel artlarn sonucudur: ayrca, yarma duygusunu ha rekete getiren ey yalnzca aile durumu deildir; yarma ya yol aan uyarm beikten mezara kadar etkin bir rol oynamaktadr. nsanlar arasnda ortaya kabilecek dmanca ger ginlik srekli bir korkuya yol aar: Bakalarnn dman olabileceinden korkma ve bu korkunun, kendi dman lk duygularnn yol aabilecei misilleme hareketinden duyulan korku ile daha da kuvvetlenmesi. Normal bir in sanda karlatmz baka bir nemli korku kayna da baarszlk korkusudur. Baarszlk korkusu gerek bir temele dayanan bir korkudur, nk genellikle baarsz lk ans baar kazanma ansndan daha oktur ve n

272jamzn Tedirgin nsan

k yarmal bir toplumda baarszlklar ihtiyalarn ger ekten engellenmesine yol aar. Baarszlk yalnzca ekonomik gvensizlii deil, ayn zamanda saygnln yitirmeyi ve her eit duygusal engellemeyi de ifade eder. Baarnn bu derece byleyici bir hayal olmasnn baka bir nedeni de kendimize vermi olduumuz deeri etkilemesidir. Yalnzca bakalar bizi baarmzn derece sine gre deerlendirmekle kalmaz; kendimize verdiimiz deer de ister istemez yine baarmza baldr. Bugn k dnce sistemlerine gre baar bizim gerek deer lerimize baldr ya da dini bir deyimle syleyecek olur sak. Tanrnn liitfunun gze arpan bir belirtisidir. Oysa gerekte baarmz bizim denetimimizin dnda kalan bir ok etkene baldr; Tesadflere bal artlar, vicdansz ca hareket etme, vb. Bununla birlikte, bugnk dnce sisteminin basks altnda en normal bir insan bile baa rl olduu zaman deerinin arttn, baarsz olduu za man ise deerini yitirdiini hissetmek zorundadr. Bunun kendimize verdiimiz deer iin salam bir temel olma dn sylemee gerek yok. Btn bu etkenler bir araya geldii zaman -yarma ve bu yarmann insanlar arasnda yaratabilecei d manlklar, korkular, insann kendine daha az deer ver mesi- psikolojik ynden, insanda, yalnz bir varlk olduu duygusuna yol amaktadr. Bakalar ile birok ilikisi olsa bile, mutlu bir evlenme yapm olsa bile, manevi ba kmdan yalnzdr. Manevi yalnzlk herkes iin katlanl mas g olan bir eydir; insann kendisi hakknda duy duu kukular ve korkular ile bir araya geldii zaman ise bir felaket halini almaktadr. amzda yaayan normal bir insanda bu derde kar bir deva olmak zere iddetli bir sevgi ihtiyacn ya ratan ey budur. Bakalar tarafndan sevilmek insann kendisini daha az yalnz hissetmesini, dmanlk tehli kesi ile daha az karlamasn, kendine daha ok gven-

amzn Tedirgin Insan|273

meini salar. Hayati bir ihtiyac karlad iindir ki, kltrmzde aka, sevgiye bu derece deer verilmek tedir. Sevgi de baar gibi bir hayal, bir serap halini alm tr; her trl probleme zm yolu getirdii gibi bir ya nlgya yol amtr. Ak ya da sevgi bizim kltrmzde, ou zaman, sevgiyle hibir ilikisi olmayan istekleri ta t min etmek iin bir paravana olmakla biriikte, gerekte bir yanlg deildir; sevgiden verebileceinden daha ok ey beklemekle bir yanlg haline getirilmitir. Aka, sevgiye verdiimiz ideolojik nem, ar bir sevgi ihtiyac duy mamza yol aan etkenleri gizlemee yaramaktadr. Bu bakmdan insan -yine normal bir insandan sz ediyorumar bir sevgiye ihtiya duymak, ama bu sevgiye ula mada glk ekmek gibi bir ikilem ierisindedir. Btn bunlar nevrozlarn gelimesi iin elverili bir ortam yaratmaktadr. Normal bir insan etkileyen -onun kendine verdii deeri sarsan; dmanca gerginlikler, korku ve dmanlk duygular yaratan; yarmaya ve te dirginlie yo! aan; tatmin edici kiisel ilikiler iin byk bir ihtiya duymasna neden-olan- ayn kltrel etkenler, nevrotik bir insan daha ok etkilemekte ve ayn sonu larn onda deha iddetli bir ekilde grnmesine yol a maktadr: Kendisine vermi olduu deeri bsbtn yitir mesi; endie; ykc itepilere ve endieye yol aan da ha iddetli bir yarma; ar bir sevgi ihtiyac gibi... Her nevrozda, nevrotik kiinin bir trl uzlatramad eliker. eilimlerin var olduunu hatrladmz za man aklmza yle bir soru gelmektedir: Tipik nevrotik atmalarn temelinde yalnzca bizim kltrmz iin sz konusu olan belli birtakm elimeler var mdr aca ba? Bu kltrel elimeleri ayrntl bir biimde incelemek sosyologlara den bir grev olacaktr. Ben yalnzca k saca ve ana izgileri ile baz temel eliken eilimlere iaret etmekle yetineceim. zerinde durulmas gereken ilk elime, yarma ve baar ile kardee sevgi ve alakgnlllk arasndaki

274 amzn Tedirgin nsan

atmadr. Bir yandan bizi baarl olmaya sevk etmek iin her trl yola bavurulmaktadr; bu ise yalnzca ken dimizi gstermekle yetinmeyip ayn zamanda saldrgan bir tavr taknmamz ve bakalarn bir yana itmemiz ge rektii anlamna gelmektedir. br yandan, herhangi bir eyi yalnzca kendimiz iin istememizin bencillik olduunu, alakgnll olmamz gerektiini, bir yanamza tokat vurana teki yanamz da uzatmamzn doru olacan, bir vazgeme, boyun eme tavr taknmamz gerektiini ne sren Hristiyan ideallerinden adamakll etkilenmi bulunuyoruz. Normal alanda bu elimenin yalnzca iki zm yolu vardr: Bu abalardan yalnzca birine nem verip tekini bir yana itmek; ya da her ikisine de nem verip her iki ynden de ciddi inhibition'larla karla mak. ikinci elime ihtiyalarmzn uyarlmas ile onlarn tatmininde karmza kan gerek engellemeler arasnda dr. Bizim kltrmzde, ekonomik nedenler yznden, ilanlar, reklamlar, ar tketim ve e-dsttan geri kal mama istei gibi birtakm yollarla ihtiyalarmz hi dur madan uyarlmaktadr. Bununla birlikte, byk ounluk iin bu ihtiyalarn gerek tatmini adamakll snrldr. Bunun insanda yaratt ruhsal sonu, isteklerle bu istek lerin gereklemesi arasnda her zaman bir tutarszln var oluudur. Baka bir elime bireyin szde hrl ile gerek snrlar arasndaki elimedir. Toplum, bireye hr oldu unu, bamsz olduunu, hayatna diledii gibi biim ve rebileceini sylemektedir; byk hayat oyunun dile dii gibi oynayabilecek, etkili ve gl olabiiiyorsa iste dii eylere ulaabilecektir. Oysa gerekte insanlarn o u iin btn bu imknlar snrldr. akac bir dille sy lenen insann kendi ana-babasn semek kendi elinde deildir sz genellikle hayata da uygulanabilir; Bir mes lek semek ve o meslekte baar kazanmak, elence im knlarn semek, e semek iin de durum byledir. Bu

amzn Tedirgin nsan|275

nun sonucu olarak birey kendi kaderini belirlemede snr sz bir gc aldu duygusu ile tam bir gszlk duy gusu arasnda bocalayp durmaktadr. Kltrmz ierisindeki bu eliken unsurlar, nevro tik kiinin birbiriyle uzlatrmaa alt atmalardan baka bir ey deildir: Saldrgan eilimleri ve boyun e me eilimleri; ar istekleri ve hibir zaman hibir ey elde edemiyecei korkusu; kendi benliini gelitirmek iin gsterdii abalar ve gszlk, aresizlik duygusu... Nevrotik bir insan ile normal bir insan arasndaki fark yalnzca bir derece farkdr. Normal b ir insan, iinde bu lunduu glkleri kiiliine herhangi bir zarar gelmek sizin zebildii halde, nevrotik bir insanda btn at malar herhangi bir tatmin edici zm yolunu imknsz klacak derecede iddetlenmitir. yle grnyor ki, kltrel olarak belirlenmi glk leri iddetli bir ekilde hisseden kimseler -zellikle ocuk luk yaantlarnda bu gibi glklerin etkisini iddetle duymu olanlar-, bunun sonucu olarak da bu glklerin iinden kamyanlar ya da kiiliklerinden ok ey yitire rek kabilenler byk bir olaslkla nevrotiktrler. On lar kltrmzn vey ocuklar olarak niteleyebiliriz.

N D E K L E R

evirenin nsz ............................................. Giri ......................... I. Nevrozlarn Kltrel ve Psikolojik Kapsam ... II. amzn Nevrotik Kiiliinden Sz Etmenin Nedenleri ............................................. III. Endie ................................................................ IV. Endie ve Dmanlk .................................... V. Nevrozlarn Temel Yaps ................................... VI. Sevilmek in Duyulan Nevrotik htiya ........ VII. Sevilmek iin Duyulan Nevrotik htiyacn Baka Ayrt Edici Nitelikleri ..... VIII. Sevilmek in Bavurulan Yollar ve stenmemeye Kar Gsterilen Duyarlk ....... IX. Sevilmek iin Duyulan Nevrotik htiyata Cinselliin Rol ................................................. X. Gl olma. Saygnlk Kazanma, Mol-Mlk Edinme abas ........................... XI. Nevrotik Yarma ............................................ XII. Yarma'dan El ekmek ................................. XIII. Nevrotik Sululuk Duygular ......................... XIV. Nevrotik Acnn Anlam (Masochism Problemi) ............................. XV. Kltr ve Nevroz ............................................ indekiler ........................................................

5 21 27 43 52 69 86 107 119 137 148 161 184 201 222 248 268 276