You are on page 1of 3

DEUHYO ED 2012, 5 (2), 79-81

79

Trkiye Sinemasnda Kadnn Deien mgesi


* Zuhal etin ZKAN zet
Toplumlar sanayileme ve kentleme srecine girdiklerinde toplumsal yaplar da btnyle deiime uramaktadr. Trkiyede de geleneksel ky ailesinin birok zellikleri deimi, kentsellik kazanmtr. Ancak ksmen de olsa geleneksel zellikler de srmektedir. Balk paras, kan davalar, namus cinayetleri, akraba evlilikleri gibi feodal zelliklerin ise nemi azalmtr. Gnmzn modern (post modern) toplumsal yaps kiisel yaamlardaki kendi kendine yeterlilik gc , aile yapsnn kiilere ykledii sorumluluk ve davran modellerini de deitirmitir. Bunun sonucunda da aile kurumunun yaps, snrlar deiime uramtr. Geleneksel Trk sinemasnda aile "korunmas, yceltilmesi gereken bir kurum olarak ilenir." Aile ii dzen bozulmaz; baba, evin reisi, maddi gc elinde bulunduran, tatl sert kimlii ile n plandadr. Anne, geleneksel kalplar dahilinde evi ve ocuklar iin her trl fedakarl yapabilecek gte, ama einin boyunduruu altnda ikinci plandadr. ocuklar da cinsiyetlerine gre ayn kimlikleri tekrarlarlar. Aile birliinin, kurumsal yapsnn korunmas iin dinsel ve geleneksel yaklamlar daima destekleyici ve etkin niteliktedirler. Bu genel ereve iinde Trk sinemasnda aile, daima varln korumutur.Ve kadn Trk Sinemasnda 1980li yllara gelene kadar namuslu anne-ahlaksz kt kadn ikilemini bir trl aamam, bir karton tip, bir prototip olarak varolma sorunu yaamtr. Anahtar Kelimeler: Trk Sinemas, Aile, Kadn Abstract There are many different types from traditional extended to nuclear or single- parent families in Turkey. Through the industrilization process in Turkey; mechanization among with the dispersion and the excessive fragmentation of the agricultural estates have caused many changes such as immigration from the rural to urban. Urbanization in that period of time has made the Turkish family obtain modern characteristics. Family has been portrayed as an institution to be protected and glorified in traditional Turkish Film. The order in the family is solid and the father who has the economic dominance with an understanding but firm personality is the primary authority figure as the patriarch. The mother, within the traditional model, is always strong and dedicated enough to do anything, make all the sacrifices needed for her family despite the fact that she is opressed by her husband. And the children display their gender identity accordingly. Woman in Turkish Cinema couldnt pass over the pure mother-immoral prostitute dilemma until 1980s and struggle with her existing problem.

Geli tarihi:25.03.2012

Kabul tarihi: 06.04.2012 herkesin iletiim ortamnda yer almas, herkesin nermelerde bulunabilmesi ve sorgulayabilmesi , karlkl eletiriye ak bir dayanmsa ortamnn bulunmas gerektiini belirtmektedir. letiim etii asndan, evrensel normlara ulaabilmenin aklcl, 'herkesin karlarn gzetecek bir karlkl tatmin , tm katlmclarn onayn alan ahlaki kurallarn geerlilii, zgr davranma ile oluturulan ortak rza' ilkelerinin benimsenmesine dayanmaktadr (Williams 1993: 65). Mac Kenzieye gre, kadn ve erkek arasndaki farkllklar doumdan itibaren egemen ideoloji tarafndan glendirilmekte ve bu yolla etkili bir toplumsal denetim salanmaktadr. (Yksel, 200). Ataerkil toplumsal dzenin egemen deerleri erkeklii sarmalayan niteliklerle rtr. erkeklik bir biyolojik cinsiyet olarak erkein toplumsal yaamda nasl duyup dnp davranacan belirleyen ondan salt erkek olduu iin beklenen rolleri ve tutum allar ieren bir pratikler toplamdr (Atay, 2004) Kadnlar, kendilerine yeten birey olma zelliklerini tayan niteliklerde yetitirilemezler. Bamsz ve zgvenden yoksun braklrlar. Yaamlar aile ocuk ve koca ekseninde kuruludur. Varolular birbakas araclyla belirlenirken erkeklerin varolular bamszlk g ve baar zerinedir. Erkekler meslek sahibi olmal, karar veren olmal, ailesini korumal, yaamsal sorunlarla ba etmeli dolaysyla da gl olmaldr. Bu durumda deiik alardan kadn da erkek de teslim alnm durumdadr. Trk geleneksel kltrnde aile kurmak esas amatr. Trkiyede aile yapsna baktmzda geleneksel byk aileden, ada kk aile ve tek ebeveynli ailelere kadar eitlenen farkl aile tipleri grlmektedir. Trkiye'de Cumhuriyetle birlikte toplumsal sanayileme ve ehirleme gibi sosyal ve ekonomik yapda kkl deiimler olmutur. Tm bu deiimlerin sonucu olarak toplumu oluturan bireylerinin statlerinin ve rollerinin de deitii ve bu deiimin zellikle kadnlarn toplumsal konumlarnda daha hzl bir ekilde etkili olduu grlmektedir.

rkein egemen olduu sosyoekonomik yaplanma iinde retimin ve paylamn nitelii eitliki ve komnal olmaktan uzaktr. Nitekim yeni yaplanmada erkek, kadn alabildiine ezerek aalam, zgrln elinden alp toplumsal konumunda byk bir altste yol amtr. Yeni dzenin, insan onuru ile badamayan yeni dn biimlerinin bir ksm kadnlarla ilgiliydi ve bu dn biimi iinde kadna biilen deer, onun ikincil ve aa konumunun kendisi ve toplum tarafndan kabuln garantilemekteydi. Kadnn toplumsal konumu, kendisi dnda, toplumsal ilikiler ve bu ilikiler iindeki kurumlar araclyla belirlenmektedir. Kltr endstrisi durumuna gelen kitle iletiim aralar kitle kltrnn srdrlmesine ynelik hizmet vermekte, popler kltr de kitle kltr iine kerterek yabanclama olgusunun rtlmesine neden olmaktadr. rtlen olgulardan birisi de, kadnn yakn evresine olan yabancl bir yana, insan kimliine erimesine birincil olarak engel olan kendine bile yabanclam olmas gereidir. Kitle iletiim aralarnn rettii mitolojiler, kadnn temelde hi deimeyecek toplumsal konumunun srdrlmesine yneliktir.(Pieper, 1999) amzda, medya tekeli altnda bir kltr ortam yaanrken, kitle kltr ve popler kltr rnlerinin, kadn dzen karssnda edilgen bir konumda tutmaya hizmet verdii grlmektedir. Kadnn kendi zihinsel etkinliini gerekletirmesi ve iletiim ortamna kendisi adna katlabilmesi asndan Habermas'n ideal iletiim etii" uygulamas nemli bir kaynak oluturmaktadr. Habermas, iletiimsel eylemi, evrensel normlara ulaabilecek bir aklclk olarak tanmlamaktadr. deal bir iletiim etii uygulamasnda, konuan ve eylemde bulunan
*Yard. Do. Dr., Dokuz Eyll niversitesi Gzel Sanatlar Fakltesi Film Tasarm Blm

Dokuz Eyll niversitesi Hemirelik Yksekokulu Elektronik Dergisi

http://www.deuhyoedergi.org

DEUHYO ED 2012, 5 (2), 79-81

80

Trkiye'de aile alternatifsiz bir kurumdur. Ekonomik ilevini yitirse bile tm sevgi ve remee dayal ilevler ve iliksiler halen aile iinde yrtlr. Bu durumda bir kiinin, zellikle de bir kadnn aile dnda kendine bir kimlik aramas olaanst zordur. Ailenin koruyucu kabuundan yoksun bir kadn marjinal bir duruma itilir, toplum d kalr (Arat, 1992). Kadnlarn almsa hayatna girmelerinde eitim dzeylerinin ykselmesi byk bir etken olarak grlmekte, ancak ekonomik zorunluluklarn temel neden olduu dnlmektedir. Kadnlarn ev ve aile sorumluluklarn her zaman ncelikli grd ve toplumun da kadndan bunu bekledii bir gerektir. Kadnlarn, toplum onlar nereye yerletiriyorsa ancak o alanda alma ve belli bir noktaya kadar ilerleme anslar olduu ortadadr. Erkek egemen toplumlarn temel rntleri olan bakireliksadakat- erkek ocuk tercihi gibi olgular Trk toplumunda da, ahlaki adan cinsiyetler arasndaki ifte standard belirlemektedir. Cinsiyetler aras eitli ilikilere yaklam belirleyen balca ilkelerden birisi de namus olgusudur. Bu olgu erevesinde cemaatin saflnn ve Kimliinin temel garantisi kadnn namusudur (Kurtarc, 2002). Ataerkil toplumsal dzende kadnn namusu zerinde denetimin yitirilmesi ayn zamanda kltrel dengelerin de altst olmas anlamna gelmektedir (Sirman, 1989). Gerek krsalda yasayan ve hem evlerinde hem de tarlalarda alan kadnlarn, gerekse byk ehirlerde evleri dnda fabrika isilii, temizlik gibi islerde alan kadnlarn ekonomik ve sosyal ynden bamsz olmadklar grlmektedir. st ya da orta snftan toplumda nemli statlerde bulunan kentli kadnlar ise mesleki ya da ekonomik adan esleriyle eit olmalarna karlk erkee baml bir yap sergilemektedir. Trk aile yapsnda kadna verilen roln deimesinin ancak kadnn bilinlenmesi, glenmesi, rgtlenmesi ve konumunu deitirme ynnde destek alarak aba gstermesiyle uzun bir sre iinde gerekleebileceini sylemek mmkndr. Yeni bir kltr yaplanrken, bu kltr besleyen ve yanstan gler ise; filmler, romanlar, dergi ve gazeteler, yeni mzik trleri vb. gibi ksaca tm kitle iletiim aralar ve sanat rnleridir. Kitle kltrne hizmet eden yazn ve iletiim aralar, kadn dzenin uyumlu bir yesi olarak yasamay semeye zorlamaktadr. Bu genel ereve iinde Trk sinemasnda aile, daima varln korumutur. Trk sinemasnda aile "korunmas, yceltilmesi gereken bir kurum olarak ilenir." Aile ii dzen bozulmaz; baba, evin reisi, maddi gc elinde bulunduran, tatl sert kimlii ile n plandadr. Kadnlarn toplumda ve aile iinde ikincil rol kabul ettikleri grlmektedir. Anne, geleneksel kalplar dahilinde evi ve ocuklar iin her trl fedakarl yapabilecek gte, ama einin boyunduruu altnda ikinci plandadr. ocuklar da cinsiyetlerine gre ayn kimlikleri tekrarlarlar. Aile birliinin, kurumsal yapsnn korunmas iin dinsel ve geleneksel yaklamlar daima destekleyici ve etkin niteliktedirler. Trk sinemasnda ise, kadnn temsil biimi melodram anlats iinde erkek egemen ideolojinin kendisine bitii deerler ve sembollerle yer almaktadr. 1960l yllarda toplumu ve toplumsal yapnn temel birimlerinden olan aileyi, zellikle de kadnlar ve ocuklar ynlendirmede sinemann nemli bir yeri olmutur. Gerekte olduu gibi evli kadnn toplumda daha saygn bir yeri vardr. Herhangi bir nedenle yalnz yasayan

kadna hep bir kukuyla yaklalmakladr. nk gszdr, basnda onu koruyacak bir erkek yoktur. Gurbet Kular (Halit Refi-1964) filminde evlenme vaadiyle kandrlan tara kkenli saf gen kz sevdii erkek tarafndan terk edildii iin intihar eder. nk onun ask, ancak evlenmesi ve iyi bir ev kadn olmasyla toplum tarafndan onaylanacaktr. Krk Metrekare Almanya (Tevfik Baser-1986) evlenen kadn kocasnn denetimi ve korumas altndadr, kadnn yasama alan bile kocas tarafndan belirlenmektedir. Bu durum, Trk toplum yapsnn erkek ve kadn iin belirledii rollerin ve ahlak anlaynn sonucudur. (Knkolu, 2000) Altml yllarda filmlerde Kadnlar melodram kalplar iinde faziletli anne ve dokunulmam sevgili olarak idealize edilmektedir. Bunun dnda kalanlar ise kt kadn, seks bombas, erkeklemi kadn, isterik kadn, gizemli cinsellik rnei kadn v.s. olarak tek boyutlu, iyi ya da ktdr.(Kalkan, 1988). Evdeki hiyerarik dzeni, esler arasndaki sevgi ba bile deitirmemekte; ayn durum, Trk filmlerinde uruna her eyden vazgetikleri yce asklarna ramen kadn ve erkek kahramanlarn iliksilerinde de grlmektedir (Esen, 1996) Kadnlar cinsiyete dayal bir toplumsal dzenlemenin sonucu olarak retim alanna fazla katlmazken, alma hayatnda yer alsalar bile yine toplumun onlara uygun bulduu alanlarda ve ounlukla erkeklerden daha dk statdeki islerde yer almaktadr. Toplumun ahlak kurallar kadn ve erkek iin farkldr. Kadnlara daha kat, baskc ve aalayc kurallar yklenilmektedir. Trk sinemasnda birok filmde, kadnn bu toplumsal yapy yanstacak ekilde toplumda ve aile iinde ikincil rol kabul ettikleri grlmektedir (Altndal, 1985). Bin dokuz yz Seksenli yllara kadar Trk filmlerinde oluturulan kadn tiplemeleri, iyi kadn ve kt kadn olmak zere iki snftan olumaktadr. "Kadnlar ya namuslu, evinin kadn, ocuklarnn anas, cinsellii olmayan ( kendi cinsel tercihleri olmayan ), sevgi dolu. srekli balayan, ezildiini hissetse de gzyalarn iine aktp evin mutluluunu bozmayan kadnlardr. Ya da cinselliinden baksa bir eyi olmayan, kt, mutlu yuvalara dman, erkekleri kt yollara srkleyen vamp kadnlar (Esen,1996). Ancak bu dnemde toplumsal gereki ynelimin rn olarak ortaya kan baz filmlerde kadnn bu kalplarn dnda ele alnd grlmektedir. 70li yllarn ortalarndan balayarak kalplarn dna kld ve iyi kadn tipini temsil eden masum kzlarn soyunduu grlmektedir. Kadnn kiiliinin yok edildii ve vcudunun bir nesne olarak erkeklere sunulduu bu filmlerde, erkekler egemenliklerini ve glerini kadn kiilii ve bedeniyle yneterek, hatta rseleyerek ortaya koymaktadr. iddete dayal bir cinsel yaklam sergilenmektedir. Erkein kadn zerindeki egemenlii ve g gsterisi, bu duruma kadnn tepkisizlii ile kadn ve erkein toplumdaki konumu srdrlmekte, hatta kadnlara uygulanan bask ve iddet olaan gsterilmektedir. 1980lerden sonra televizyonun da etkisiyle toplumsal deimelere paralel olarak Trk sinemasnda star kadn oyuncularn soyunmaya balamalar ile iyi ve kt kadnlarn ayr ayr temsil edildii filmlerin yerini her ikisinin zelliklerini belirli llerde stnde toplayan tek kadnl filmler almtr. Bu filmlerde kadnn da toplumsal konumu ve ona yklenen rol nedeniyle yasad sorunlar, kendine ve evresine yabanclamas ancak sistemin uyumlu ve aresiz bir yesi olarak konumunu srdrmeye

Dokuz Eyll niversitesi Hemirelik Yksekokulu Elektronik Dergisi

http://www.deuhyoedergi.org

DEUHYO ED 2012, 5 (2), 79-81

81

almas bakmndan sergilendii grlmektedir. (Kalkan, 1988). Krk Bir Ak Hikayesi (1981) mer Kavur, Kak Dman( Bilge Olga-1984 ), Kurbaalar(erif Gren1985), Teyzemde (Hafit Refg-1986). Bu filmler kadnn, aresizliini, yaad hayatn bouculuunu izleyicisine hissettirebilmekte ancak zm retememektedir. 90'larda marjinalite ve nostalji n plandadr. 90'larda ekilen filmlerde, pop sarkcs ya da manken olarak medyatik olan kadnlarn oyuncu olarak karsmza kt grlmektedir. Bu yllarda zel olarak kadn filmlerinden sz etmek mmkn deildir. Ancak popler filmlerde kadnn toplumsal konumu olumlanmakta veya olduu gibi yanstlmaktadr. Bu filmlerde kadnn sorunlar ve mutsuzluklar yalnzca maddi olanakszlklardan kaynaklanmaktadr. Her Sey ok Gzel Olacak (mer Varg- 1998) 90'larda Popler filmlerde kadnn toplumsal konumu olumlanrken bamsz ynetmenlerin yaptlarnda sistemin eletirisi iinde kadnn konumunun da sorguland grlmektedir. Bu yeni sinemaclarn filmleri, yaln anlatmlar ile dikkat ekmitir. Kk bteli tantmlar ile fazla ses karmadan ilerleyen ynetmenler olduka snrl olanaklarla festivallerde ses getiren filmler retmilerdir. Klasiklemi sinema anlayndan ve popler olma kaygsndan uzak durmulardr. Seyircilerin beklentilerinden ok kendi kayglarna ncelik vermilerdir. Ortaya kan rnler sradan insann gnlk yaamndaki ayrntlara deinen, fantastik elerden uzak durarak gerekilik etrafndan rgtlenen olay rglerine yer veren yaplara sahiptir. Ynetmenlerin dier bir ortak ynleri de minimalist yaklamlardr Filmlerde geleneksel karakterler deil, anti kahramanlar belirleyicidir. Arlkl olarak karakterlerin i dnyalarn n plana karan yklere odaklanlmtr. 2000li yllarda niceliksel artn iinde olduka geni bir trsel dalm dikkat ekicidir. Trk sinemas son retimleriyle yaadmz toplum hakknda grmezlikten gelemeyeceimiz ipularn barndrmaktadr. Greceli de olsa kadnlardan yola kan veya onlarn konumunu sorgulayan filmlerin son drt, be ylda artm olmas dikkat ekicidir. Yaadmz toplumda kadn olmak bulunduunuz snfa, ait olduumuz corafyaya gre birok anlama geliyor. Kadn Trk Sinemas'nda hep ikincil konumda geleneksel rollerle kuatlm bir ekilde resmedilmitir. Kadna, filmin anlats iinde hep ekonomik olarak erkeine (baba-koca) bal-baml, isteklerini ortaya koyamayan, cinselliini zgrce yaayamayan bir profil izilmitir. Son dnem Trk filmlerinde ise kadn, 'postmodern kimlii' ile karmza kmaktadr. Gelenekselden moderne, modernden geleneksele doru akkan bir zellik gsteren kadn temsili bu anlamda bir deiimi de gndeme tamaktadr. Ancak yine de kadnlar kendi istekleri iin her ne kadar abalasalar da, sonuta nihai karar sistemin kendisi ve gl aktr olarak da erkekler sylemektedir (Ylmazkol, 2011; Akbyk:http://www.cinedergi.com/sayi/18/18/69.htm). SONU Sanat tarihin tankln yapar, iinden kt toplumsal iliksileri ve bu ilikiler iindeki insan anlatr. Sanat gerekliin ortaya konulmasnn bir arac, bir dilidir. Her sanat gereklii kendi snrlar ierisinde kendi sembolleriyle ortaya koymaya alr. Sanatn tarihe

tanklk edebilmesi, dnyay tasvir ederken, belli bir zaman ve uzam dilimi iindeki insan anlatrken insann mahrum brakld, yoksunlatrld konular da sergileyebilmesiyle gerekleebilecektir. Sinema toplumsal yapy, bu yap iindeki aileyi ve aile yelerinin toplumsal konumlarn kimi kez onaylayarak, konularn dzenin ve anlamlandrma biimlerinin srdrlmesi ynnde oluturarak, kimi kez de deimesi gereken unsurlar gstererek kitleler zerinde etkinliini srdrmektedir. Toplumsal yapda nemli deiimlerin yaand her dnemde, sinemada, yeni toplumsal snflar ve farkl kadn kimliklerini temsil eden tiplemeler yaratlarak toplumsal yap iinde kadnn durumu ortaya konulmaktadr. Toplumsal yaamn tm alanlarndan beslenen ve insan sorunundan soyutlanamayan sinema da bir sanat olarak, toplumsal gelime ve deimelerin iindeki insan anlatmaya, onun hayal ve dnce dnyasn amaya ve onu zmlemeye almsaldr.

KAYNAKA
Arat N. (1992). Trkiye'de Kadn Olgusu. Say Yaynlar, stanbul, s.63 Altndal A. (1985). Trkiye'de Kadn, Sre Yaynlar, s.152 Akbyk S. (2011). Yeni trk sinemasnda kadn filmleri. http://www.cinedergi.com/sayi/18/18/69.htm BirYldz E. (1993). Sofr Nebahat m Olalm Kk Hanmefendi mi?. Marmara letisim Dergisi, 4, 14 Cumhuriyet Dneminde Trkiye Ansiklopedisi, Cilt:5, letisim Yaynlar, 1983, s.1191 Esen . 81996). 80'ler Trkiye'sinde Sinema, Mays, s.6-12 Kayal K. (1994). Ynetmenler erevesinde Trk Sinemas, Ayyldz Yaynlar, Ankara s.26 Knkoglu C. (2000). Memleketiyle Ayn Dilden Konusmak. Yeni nsan Yeni Sinema, 7, 17-22 Pieper A. (1999). Etige Giris, :Veysel Atayman-Gnl Sezer, Ayrnt Yaynlar, st. s.19-21 Saglk M (1996). Kk Hanm'n Toplumsal Varolusu. 25. Kare, 15,45 Trkolu N. (2000). letisimde Aktre. 1.letisim Kongresi,ss.151 Williams R. (1993). Kltr, :Suavi Aydn, mge Kitabevi, s.6465 Ylmazkol (Ed.) (2000). Sonras Trk Sinemas'na Eletirel Bak, Okur Kitapl, Okur Kitapl, 286

Dokuz Eyll niversitesi Hemirelik Yksekokulu Elektronik Dergisi

http://www.deuhyoedergi.org