You are on page 1of 240

I]

MiTol0ri$ilti AlI[IilRTlAR
www.eskikitaplarim.com

rURK MirolotisiNitl
A]{AHATIARI
ny n a l a r d ab B i ru l u s u e n i y i y a n s r t aa ni r im i t o l o j i d iB r ua y n a d a gereksinimleri o uJusun ve bireylerinin ve tutkulafl, ie ciilnyalarlnrn gdzler zenginliqi tUmetplaklrqtyla dnrine serilir. Hiqkl,]skusuz mitoloji yalnrzca manevi d0nyayt de0il, ayntzamanda diSdi.lnyayla iliskileri r . e l e c e k t ed d e y a n s r t tG kU i s i j n c e l e re in s i nk a y n a 6 r drrn r i e r .D i n , f e l s e f es , a n a t ,d i i i l e r m i t l e r i nb l i y i j l r ik a z a n r n d p . aSka ai S e r B inanElarla etkilesimin sonuelaflnt, btiyi.lk tarihsel olaytafln imgelere yansrmasrnr, yaSamsal ol[imdoqumgibitemel deneyim]erin insanrn kendine ve d nyaya iligkin tasaflmlafloda nastldalgalandtd n, britijn b u n l a n m i t o l o j i n i n y a r d t m ro l m a d a n a s l a a n l a y a m a z d r k . qoruhlu Yasar b u k i t a p t at,a r i hb o y u n c a ea r k l l e e s i f liis i m l e r l f yaSamt si i r ku l u s l a n n r codrafyalard T i n a n e l an ft l ,i m q e l e m l e r i n i , Urettiklerisan ea s ie r l e r i b n i r b i r l e r i yi l e i s k i l i o l a re a lk ea l t y o r b ;e l i r l i alanlarda d a h ad n c ey a p i l m r e s a l r s m a l ab i r l e s t i r e r e k , mi erin n srmgese kekendimiz d li l i n g i dzmev bii r a z d a h at a n t m a i ke i nj y i b i r frrsatsunuyor.

{

4
=

a F e
b

-l

U'
-

D D -

D rl

D g

F

| tr-r] ..

i[?] lZGUF.xiresrvi
Mnhij.d.r C.dd.rl No:6 n Kldrkdv/lsl 30 'l _ 3!7 36 90 lel.: (0216)3,1? F a r : 1 0 2 1 6 1 33 10 i 0: '_ 5rr.t.,-...

lllllillllillllllllllllil lil

YASAR CORUHLU TA RKMITUdJSININ ANAHAILARI

KABALcI YAYINEVIi 169 ANTROPOLOJI.ARKEoLoJI.MIToLoJI DIzISI 1o

YaFar Coruhlu 1964 Flmda Trabzon'dadogdu. lsr1nbul Dawdpa$aLi*sini bitirdikren sonn lsr.nbul Onivcrsit6i gi.di.Tnrk ve lsEdebiyar Fakohesin€ lan enah krJ6usdnde bgEnime barladt.Arkeoloji ve sanattarihi bdlnmunde sanattanhi anabilimdalna devamederek19851e 'dk*ko8renimini lamamladr 1986)dmda Mtnar Sinanllnlv.Eit.rl Fen-Edebiyar Fakrr[6i arkeoloji ve emr rarihi bblomnndcasisran gorev€ olarak ballad! 1985€6 ddnemind€Fks€k li$nsn "Anadolu Selcuklulannr T.r lezyi, mnnda Ona Atz ilc BaBlantlar' konulu €ziyl€ la@mladr. 198a 89 ddneminde baladrgr doktoB cal'imalanm 1992de tamrmlayanCoruhlu. tur[ R.nn I'vtlnda Hatffi knboli"ni bortkl teziylcdoktor unvanm aldt. 1993 rlmda Yrd. Doc. Dr- olaEk ogr€lim oyeliginc),tkehilo Conhlu. halenayn nniveFitedelisas doz.yind. lslamiyenendnceki Tnrk sa.an, lslamiyeltensnaki AsyaTtrk sanao. Toft lniroloiisi, lisaE usu dEzeyde i*, Asra Tn.k dkeolojisi, Tnrk sanatmd. ikonograli air5nrmalankonulu deFler RF

YASAR CORUHLU TURKMITOLOJISININ ANAHATLARI @rruro vrvrxu .

yarar Tnft MtololsininA@llittan r.net KI]TOPTIANE B1LG1 RARTI Cahloging.8'B GBaloglu 34410ISTANBUL (0212)513 63 05 Te| (0212)526 85 86 Faksi k balciy@turk.in-PublicadonDrra (ClP) Coruhlu. Sanat Tarihi iSBN975_82aO_it.otoji 3.Ya{arCoruhlu TnrhMitolojin^inArchlrlan @kbalcr Ya}lnwi.O .icelidunesi KABALCI YAYINEVI Himaye-iEtfalSok. 2000 Binnci Beem:Hdirdn 2002 Yar@ Harlryanr ErgunKocah).k OtsetHazlrLlkAltug GDay (Figrro KapakDuzeni:SerdarBal Baskrlaylaok Matbaa$ MdeIiL YedigunM. Miloioji 2. Ark.

alAtatittktn yolunAan &identere . Ai ennen zetlginlerindendiri bilen Tnrh nilleti' ailini Ae iJthesini.teter|i h ail tuurlai'1ensit1' "Tnftdili. $\seh istikldiiri horumdenJ hl.rtaar'abdJ'" AivenMustaJa Jabact ai etu bott dnrugrnaan Kez.

. ..i6 -' ' . . .... . .N1ST .. .... .. .4...'.. .... . .. .-.. ......... .8 ..... .. .. . .. .... SatEnElbissi-. ...... .. s a m a t u n E g i d n i r c O 2 e l i k l e r i . (Ara$ Dun'€) Mensup llahlar/Ruhlar rYelalluu . .. .....'''' 1...MITOLOJI-15 L SAI!'|......1. . ..." .. . .. ' .. ....... .'''.. ...''''. .'.. . .. . ' .......-''-.... . ...'. .. .... 'l ' . ... .. .. . .. 6 1 l S a M n h g a S e c i l m e ..'''... ... . . .. .. .. . . ...'. . 7 5 -... ..... ....... Gdks€ Tla n n l f v t eR u h l a r .... .1 ' '5 ''''.. . . . .. ..... . . . . ... . ....' ' .......52 'EskiTLirk r Mrrolojisrnde Tozlc| Pudar . ... .. . ... . ..:.......... ... ..... ... .. ... . . .. .. . .. . ... . .'''''... .. .. .. . . . ..... .. . .... .. .. : S a m aD n a w l u . ... .. .. ..... .... .. . . .

.

.-''.---'.. Olurn... .'.-'''.46 T 6 r e n l e r i ' ' ' ...-'...... .. ........ .. . .. . 1 2 1 149 ..... ' ..'. ........ . .- Tdrenler.. . . .. ... .. ......''.... . ' . . 85 SamnnKlllandg!DigdNsftIer. . .... . .. . . .-'--. . .. veDlalanndan Saman 0deHer... ... .. .

.

rgisi AnatwttanAtaJurda'lnrh D'.rcrastTttrhFolhlorKoagresi MilletLrarenTnrholoji Kongresi MiletlercrasTnttr SanatlanKangresi Matutleler'. ITS-TBA t'1A I.i DTCFD DT5 EWA F€FAD haz./e Incelenelet Milli Ttihobji Kongesi Milli rnrholojiKonsresi rebli$en oJtheRtsesrcl.heolog Ceviren Dil \teTarih-Cogt aba Fahnl?si Dergisi Da& Tnrhistan\n Sesi EncrcloryAia oJwofla Art AnharoUnitersitesi Fen-Eaebilat Fah.Arastrnna Deryisi MSOFen-Eaebtar Fahnllzsi Dergsi Hazrrlayan blam Ansiuopdisi Studi?s-Tnrhlnh Bil4si Arat rmelart Jounal oJTurhish Malo4irt Ama\anl Milletl.nyas1 aam Adl gerenansiklopedinaddesi a.KISALTMALAR LISTESI AATD ag. Enctclapedia oJAr.ato)t-5anat ran Detg\L AnharaOni'tersitesi DiI )e Tarih-Cograba Fak. Depattne t oJtheToJoBunho Memoirs lJniv?^itcst Tu I htuhArc4tn Manara Mto| Deryj. D.d .e.gi AO AS ASTD TD AU DTCF AO EF BCAS CAJ CEA 9ev lnta oie talia A*eoloji v sawt Lge uwverctr?st ^rR.IATFK MATK MATSK tvll I'4TK l'l|TKT IVlRDTB MUTAD .Dergjsi Bulletin oJtheColloge A]/ls dndkiences Asiatic Central Joumdl Cilr TIE Cambriag.Tnftobji Degsi Atattlh Onrrcrcitesi FtebiJatFah.:.

.rtr? Mirolojsinin geciriiipgenjileABCsi 0998) islmli kirabrngozden onayac*!r. sana!tarihi iCin de butnk dnem rarrmaktadrr. Turk kulrur ta.at es€rlerinin mirolojiyle yogrularak iilenm€m€sindenkaynaktannaktadrr.nL na Siren diger topluluklara zorunlu olmad*ca degnilmedi. Yagar Coruhlu Kuquk Yah.rnakgerekrigindesozkonusu edildi.03. Gen€ladamda €le alacakolursakTirk nirolojisi. daha saut sdz konusu es€rlenn 6zel liklerine ve mideri nasrl yansur€na genisolarak deginilmekredir. bu Cal$ma Trrrk mitolojisininsanar yanslmadr.I0.yave beni bu kirabr yazmaya reFvik eden Mustafa(upusoglu'na regekkurubir borc bilirim. tarihsel gelisim dik-kare alm"rak.Turk mitolojisinin rarihsel yoniryle ilSili eserlerdenoldugu t(adek €ski inan(lannr korut?bilmii cerirli Turk ropluluklanndaFprdar. gDniunuze ardstrmalardan lan bilinEel da yararla ldr Temel kulturel unsurlardanotu_san bir z€min &erinde. ai. Doc Dr.degi$iktoplutuktar.2001 11 . bu durum asIlnda Trirk sa.ihi icin oldu 6u kada.Unuyoruzki. eserlerine g gorusrlnubn'!k olcudeorladankaldracakrr yrd. Bu callrmada.oNsoz Bukiiap. Tnrk hitolqisinin sanaieserlerind€ifadesinibularnadrgmdan soz ederler. Konudahacok Turk toplu luklanmilgilendirecek biCimde mirolojigrubucozumlenmeye cahsdrgricin. Bilgehanv€ Elif QigekQoruhlu. Trirklerin ortagr oldugu ya da dahiloldugumitolojiler sonradan incelenmeye rahg dr. Elbeue dlmesi sonucunda bt 6ncekikitaplakarsrlasnr drFn& cok fazta einografik malzeme ve eseri icermekre.Bazraragnmacrlar. mitolojiye ilitkin bir konuya ahfta bulunmak ya da benrerlikleri orrayako). Tulin Cosrrasrnda yardmlanm gordrtgum CahFmalanrn Ce9irli ruhtu}?.

nnalar Dergisi SAD sDlEs suf15Kl"ls STAD STY TDA TDAYB TDE TDTD TDVIA TED THKA TKA TKEK TM TTK TUA TY UATKK UOOTKK YAD t0 . Sayfa Selcuhbt Ararnmalan Deqisi Shamans Dru.alan rnrh KnknrnAra't1malart Tnrh Ktltnrn Elhitabl TtrkiyatMe. uasl Tntk ranh Kongren Tarh AmaoDcrgisi TnrhYurduDersisi Uuslararast Tnrhl<nlnru Kongresi Uuslararan Asmanh ancesi TurhKnkrini Kongr€si Ylhh Arust.alan Tnrh HaIhKnlfim Arasn.rh Dili te EiebiJattDergisi Tn& Dnnlolj ranh Dergisi TttrhiteDiyanet Vahj IslamAnsihlopedisi TanhEnstit5t D€rgisi Tltu Folhlor Arashm.li Sanat Ttrh Ansihlopeiisi Arosttmalan Tttrh DiLnJast TnrlDiIi kasinndan Ylllrg Bellete^ T.]f.i A jaumdl oJExpe entalShananism Selcuh Unirersitesi Milli klcuhlu Knltnrv Medeniyeti Semineri Sanat Tarihi AratttmalanDergisi TanhiYtll.!.

ur nanlyr9ama btr parca!olsun bn gercekhgnr Eliade mitin bir yaradihi oyhrisu oldugunu beLinir ve nrtlerdelci kisiLenn ohganusru varlkLar olarak himi zamaninsanlarli ili5kiye girdiEini ifad€ eder Boyl€ce dogaiistu!e kutsal larLrklar.rLn. / e n r " n .$nha saF nit.i5ter eksil<siz ol. miLoslaflsrnat eserlerinden ayrmrannrmumknn Dunya mrlolojileri bagLamnda.k mi munkun degildir.r'daprl€ohtik deyir' den beri gelisip bozkrr kulturunde yenlden bicinlenen ve proro Turklerce (kendi katkllanyLa birlikte) larklLblr biuun halDe getirile. o 7l .insanrniNani azelliklcr edinmesnrisaglamrsolurlar.usru anhN 8t baska de}1sle olupbihis bir olayr snde.h ozdliildl. . Bu nedenLe sum surecnre Tnrk niitolojLsiLcu de or€m tagLr AsLl olank arkeoloji ve sanartarihi meLzemesi. .ak kendi sanarn da yaratacakur.. muze kadar ulasanmitolojik degerleri yansur Bu toplumun sanatrnL L .klannb.Bu sebeplesanat rarjhiniizin. yap madan aydLnlaulabilmesi tolojisiyle iigili callFmalar Efsan€anlamrnagelen mit ile destankavraml.i M Eliade. dog.GIRIS Turk mtolojisi. Toren !e biiluyle ilgili resitli uygulamaiarniti€rin olu en onemli kaynaklardtr. olmadrgracrkor. l b .anan degLnecegiz.:amanda !a . sirznlerek gLrDn rak ortaya konan el sanatr.dindir.r m . h e r .rakbutun ge4ekhk.5oz konusu miiosLan yaritan rophm. Tu.eLyenden orlayi srkan bir oluTurklerden onceki devrelerinmfiolojik kalakterli sahiptir. ba$ldgrchlifnr^srllaniizgi.hatta plasiik sanal ui.i pland. dogal ola. de ozelLikleproto-Turk ve HunLardan rli' €rken d€vrrlere kadar geri gnmeyeceksek Turk mirolojjsineiliskin samt eserleriya da arkeolojik nesnele' baren ele aLdrgLmLz re zarnan. Ora !e lq As).M'rk.SenaRilal. Toplumurl gelislm Cizgrsriqinde mjtoslaon etkisinin ikinci baglLola pLanda bu geleneklere kaldrgrgonilurce de toplumun Ce9(li geLenekleri. }ani Ko:mosoknd.Kuquk bu)'uk her dinin yantilAr bir mi sumunu besleyen toloji vadrr. qev.l. da kNaca deginntkte yarar var.I . Tnrk sanatrnda oldugu gibi.nleri gecrniFten ge. s 15 t2 . o n u u d Mitlerin ortaya sLlmasrndakien onemli elken -ozellikle erken devLrlerso: konusu oldugunda. 'sleFeonun yalntzca gectiliniN. Kultilrun insanlar arasmdakibaglanof saglayadbu bnemli uDsuru. unlii dinler larihqisi Mircea Eliadesoyle der Nlitkutsal bn dyknyuanlarr en eskjzanudx. onlari surekli olxrak gele cek nesiliereaktanr. y J p .

Destan (legcd).madrlihn gibi seylenn tarihsel temellere dayanarxkrrasrLrlhP kaydedilnesi sdz konlrsudur. air oldukLanroplumlarcablr zamanlarmeydanageldrgineinanrlan olaylann ku$al anlarmlarLolarak kabul etmekte ve bu yonleriyle topluma model oluslurduklanna dikkat cekmekLedirler.lLr.ustir varll{lara iliskn ol. Bumdayerynznndehikalinn|nl:nn yisayrp yaPtLgr isler ve baglanndangeqenolaylarLnyazryageqiilm€si. \'litolojinu kapsanngunlimlrzdehayii geniFlenlisrir. ll .cfi|5 Eisaneise dog. Bu Lrhlhga rxgmen desttnlar da genellikle mrrololi k^psamrnda ele ahmr. masallar.i qnnku tum blrnlann icinde mil' n ve Fimdiki hayahtnLz l€rin yansrnalan ya da bagkalafmEbiaimleri nevcuttur.nn yariurgr bir olaydrr.srt. efsrnenin karlrrL ohrak insxnl.romanlar!e hatta insaDrn da nLlolojinin konuslLdu. yeryLizriinde yas. Erken devirlerdesosyalbilimciler mitleri masal.ylan konu .Destanlar.irruDler olarak kabul ediyorhrdr Arhk biLim adaDlan mitl€ri.hikeye' grinumuzekadar suren yasantrsrnrrkayrrlaler. gereekliklen yoksun.hikeye niteliginde -b.

dakiFrnan isminden gelrmktedir.ndnhawtednd.l.r Bununlabirlikte Sibiryadaki kaF resirt eriade cok dahaeski knhli v€ saoldugu dusunulenF da boyle yorumlanabilec€k insan tasvirledne raltlanrnasr yap l). Omch flr. Bu sozcuk Rus adamtanaracft$yla bilim t€rminolojisine girmigrir. ccv." gdrugiinti dil€ .sllerl. b giye sahip olmad$nzdan aq&Ca gimanizm sdzcuguTunguzc.' Araitrrmaq Gumilcv koilgili olarak "G€rek kem terimi ve gerekse'kamhk sdzu ilk defa\41. 129. L N. V. s. doga ktltl€riylc Turklerc gdrulmektedir. Gum[€xEsft! ftril. 3.{ .Bazrala rmac ar bura&n harekedeSamanizmin lV.47. 'allardan ya da lq Asyave orta Asla'da ya$d*lan bdlgelerdeuyguladrklan ve garnan adl vedlen din adamlan arac qryla gerceklestirilenbir inangve uygulamalar gorc bir dini ifade edenbu tedmin kar: rk gddigi inanr sistemi.kla.HrisrilanLk. D4 8ara.4. t. SAMAMST MITOLOJI Samanizm toplulukonceki rhilattan bu renaTnrklerir ve gevr€l€rindeki SadBnizm. bu ]'ii:den soz konusu inanclar da Ona As'"'nn bazrbolgelednde lGrncrhkiemek de mumkunduryra grbj.sanat.dolafsryla 9manizmin Ona Asyada bilinm€digini iddia emekledirler.[zve Altay Turkleri an$nda da kamhk sistcminin t spit edildiginden.dnt n IMw Moulen. bu konu uzerindedahaeok arasrlfma ma$ gerekdgini ortaya koyu- s. ta nE ftvcy"t nEjr. onu lnmuyle kavrayabilec€k onayakonulamatnakradE.Cungarya y0zy lar am$nda ortaya lrkmrs olmasr ihtimali fazladr. hayvankullleri. )uzyrllarteldigi likri uzenndedurmakta. Yarar Batur. bir gdn\e goreise bir din olnakla birlikte bu.-V.ith dc dcnilebilirerken d€vir Turklen ve onlann kon5ulan arasmdacok dalE eski itibarcn totemist inanclar.Ah!€n ' li. ae Bazrlanna lslarniyer. Ocak. B.34-35. Fltut4 s. .r Tork toplutuktann& lerimindencok kam sdzcugukullanllm$tf. ruhlar ve insanlar arasmdailiski saglayanbir sist€m !€ tekniktir.I. ata kuhleri. Budizm gibi lam anlamyla t€€ekkulermigbir din d€tannlar.htatM.r.

.

anli bunu k. t6 . Ocak2000. BLrnlar bir boslukra tclegin sonsuz ren.saltn innnlar pulpe.entiler sananiifonidiler Bunlar Eunlann kallntlbn bugu! Hindistan.ntu der. Turkler-Iue !€ Haka)€. Bu sisrem.^lnn(-igny')ddl4nnacdrelti..kkrt?Tii.ya dogrudan icermektedir' yi da cctrtlimLtolojik ogeleri nitoloji kapsamn. s 46).lmeicinbkzRam.kmadan 6nce yeryu ziiniin dogusunda y.la'lhder'.tlarmeydln: Selmeden (Bud.' drgntk(e olduguna Turklerde en erken devirlerden beri Resifr L Srbirya kalB rsminde gatnanolduSudurunulen tigur (s Anadol. bunlaranslndaanlastlmaz gibi bazriraiumicrlnr lslamiyen'nonceTnrklerdelek Tann imndeginecegimiz saunmaklr.e crnrn bulundugunu rler.zanseecn(hrz)."4116..nasrk bulun. halkr bunhra dtr.kbunhrla il8ili cok aynntrll Tnrk mitolojisinde bilgiyesahipdegiljz Bu konudrkibilgiler f:rrkl Tirk knlinlenne goredegigmekya da cclisrkiladel(rbulunmrktadu6me6n iler'de te. inan( sisteminin Gok-Yer/Su-Aalar 5eklinde formule edildigi anlasrlmakmdrr. crkanbu buytlk'e kr. TugLrzguz yl. inantrlar.Fcak deliuerbircok kisive go. nlkesinde bulunfrakta' Cin.Horasin ruhlann zamanmebediyeline.rlJRi Mrfor oll\ N N ANAllArL/Fr EbO Reyhrn ei Birnni el AsAdt'l-Bdhiye dn cl"Kurrntl Hdlie adh eerinde Samaniz' min. otekidunyayla inamsiar arasrnda konusu ortaya Boylece de yer almaktadrr.nrtl. 5oz inanclarla bir ve dnqunceler ilgili inanqiar ewen."sa'Mn eI 82. yukanda adlan andt$mE cesirli yer aradi almakradrr.sil)onayac. S€n.suhtnc.dunyi. Budaortiya crkmadanonce var otdu gunu soyleyerek bu inanc sisteminin cok daha eski oldugunu beliniyor: re Bud.girmekte dogruya gamanistTanrrlar ve Ruhlat pek cok rann ve ruh lirdrri anc.

X AstrddltrLisran'AaBirlsla Sevvat{ t7 . Bugln kulandrFru tann sdzcugu.krn.tctnesi. BuTd.YalnE bazrarr5urmacrlann !i! tekannh din oldugu ar amrna Selmez Basaru.Oguzlann zorda kaloguzlar araslndan ceyreginde Secen d*lannda (Mnshmanlan lakrnhk duyduklan icin) barlanm gdge kaldrrarak "Bir Tann" dediklerini bildirmektedir: lcLrindo bin ^Lne ugnr yada s.medigibii 9ey Sorirr ban *mla klldnp "Bir bir. ile karsrkarsrya ve bagh olarak goslerdigi toplu. Bu konu temeldedinlerin coktanncrl*tan lektannc rga dog geli5tigi tezinekar onaya at an. yayrhndan sonn bu dinin etkisiyle Bununla OrtaAsya'da birliktelslamiyetin Mnslumanlarla ilitkiye g€len Turk toPlulukianndalek Tann kavramrmnGok Tann k0l$i sayerinde dah3kolay yerlestiEinide kabul etm€liyiu. Nitekim halk arastnda. eski Tiirkcedeki lsnSri sozcugunden birbirinden kurtk farklarla kulgelmekleve bu sozcukcesitli Turk lopluLuklannda la lmaktadrr.IslamiyeuekiAnah ka''ramyla birleiP yeni bir adam kazanml5nr'Aslmda tann sozctgo. qhii ft Tengri6.ke BirAllah dem.ZirdTurkcede formutuneuygun olarak 9€killenmig Ttrklerde din rne{humu. fornlliiyle ifade ettigimiz CeSiiLi T0rklerde tann tasawuru Gdk-Yer/Su-Atalar ktlrlerle birlike ka4lmlza glkmaktadrr'Bu nedenleerken devirdelek bir Turk dini kavimbnn Turklerindin anlaFglan. Nit€kim X yuzy m ilk AraP gezgin 1bnFadlan.3\ 5e:/oho!^amesi R *s€n. z2mana vere halkm din anLahrkl rklar gdslermektedir'Bunaek olarak. Allah Iam" d6. tekhnnc qrn insanhklayagrt oldugunu ve sonralan toplumlann iDanslanmnyozlala. devielin din anlalaFtvla y!$ an$nda zaMn zamanucurumlar orta.nsal ]aPr degiiiklikleri nedenile. -{megin Goktnrk dewinde Orhun yantlanndan sawndugu gibi bu' onun bir ceTann trancr mevcuttu.MI'OLOJI sAVANIST zal'rf katmaktadr.Bu tez eski Trlrklerde tektannc r$n izlerinin bulunduguna orta[annlarya da ruhlannda var oldu& ger(egrnr elsede.€ crkmr9tu. s. rkinciderecede i5aret dan kaldrrmaz.Gok-Yer/5u-Aialar ! Ib^ Fcatan T. oimadr$mh sbyleyebiliri:.akcokknncrhgn onava ctktrF ifade eden baka bir t€zteilgitidir.tu' uvgulamabr eg'menbirleFn SarnanEr kandabetinriginizbmrl-vn esh rnan(larla da anlanldB Sibi.sur olank gokFzrinr: kabul eEn€kile IslamiyetinAllah kavramrarasnda hicbir ilinti yoktur' Kaldr ki inanclarda Gk Tann nn )am srraYer Tann dan ve tannsal telikler ta$tlan ruhlardan dt s6z€dilmektedir.bir Gok kcn.

rsnge/i. .da devl€.^ ' n a nd . dillerdeki rannsozcligrl CesirLi gokyuzuya da gok rannsranlamrna gelmektedir: Mogolca rrns/i. dugudevirl.rr Goktiirk yaznlanna gor. 2 62 8 . gunumuz :turk roptutuktarndan furtay. yakudanntangafd..lin gbk rannsrydr.sArlANlsrirl-folojr . ta.i.. o. co'-.1n. jnancrnLn Gok Tann bastrn ' '' ' M . bazrlannda d: g sesinin dustugunn betirtLr.aerk. tOl M Elade. 8 . ter: TuvaLrlann deeli Cuvatlairn rrfd.cuklerjni kLr anLt. Trirk ropl luklannda da durumboyledirHer ne hdar Orhunyazrtlanncta kandaTnrk unrrsf'deyimikullanrLyorsa da.sozcugi'n en eskiTekijnden bugune kadarkuLlanttan birinleinde ng s€sterinin. parlak(gokyuzu) rb.t . at.rencgrre gjbi degiiit< "nn. E l i . v '""do.rde genel bir krjlr olarakkabutedilnigur cok Tann da tannlanno bqugrl saytlrnrs ohnatrdrr Orh Asya..\.gokyu2ui risn.o-. . feiaketterden koruyanTLtrktannsr cak tan Arasnrmacrlann kullandrgr cegirtikaFaklardaHrntar..': Anlagrldrgr kadanyla cok Tanninano ozeltikte buyuk inparatortLrklann kuntt.tlgrm s.a r . .ingir. Sorla. I Uyglrl Kaganhggibi biluk Tufk ropluluktannda.klazll. 9-101. .nger. g ..g.8".!? . gbkyrlznt Sunlerce ....kterdeeskiilen ben gok tann fikrinin bulundugunu goste.i' hmh\ d. rdnSrii Kalnuklann lergfr s. s 99 A rtul rd.rnt. s .r1". Buryatlann lengen. tvrogotLann t.kter.. . " d u a . sonradan saArr n ve8 lerkibine bolinmugoldugunu ve bazr Turk roptuiuklarrnda n. s9 . rr. Hakrstenn lEr. /lng.igok Crnce tannsltBabilce 4nu. ein lilerdede gok tannsr bihniyordu BeEer rekilde iskandrnav mitolojisjndeO. cokru. hatunlantahra crkaran.Alray Tnrklerininrsngn.iyor. I.t\olt.. a . Turklerezaferkazandrnn.tangrd.kuran slltateleinhepsmde cbk Tannkthunirn bulundugu Cin ka)naklanndan da antasrLmakradLi omeginqin res m' tanhi lyel. qekiilere burunenrengrt sozcugrt hen gogii hen de Gok Tanriyr ifadeedryorclurr Konuyla ilgili otarak Seyjdov. u .-aa.re. d e .yleye_ rek. Sx'da beiincia)anonuncu ve Irminci gLrnteri arasnda halkrnnehir kenannda loplanarak ruhuna kurban sunmasr. ve Azerbay canTurklerininrann. turc.ngri. sogun Tu. . Tabgaetar. 51rr i9 .'0 Eski Turk lehEelennde tangn.. ceiutrdunyadinterivemrolojilenn_ de tann sozcigugokteiliskjlendrritnrs ya da gok ranntaDndan souedijn:srLr.

dunyahnn 3 uu'ohrakda rrn. (.re de ler yernektedir: de. Dindrsr.lgrlanrnriur Ancali yaradrLretan ni9. rlr!Dn. mb aynr:inlnda Kanru.lflri Hrcbr seleibader enncldr Aksft bn). s 177 178 L8 .y. KasgrnrNl.. basiteindirgescd. rensilcisj olan bask. inr|ldlv..Divant Liildr ir liirk T. en azLndan sMdan btr nun oltnaktansrkarlar G. Inrkle. EunLinn )altunurler I TannyaiFntr. yukanntrteleddisi.lt bn aAac gibLg. talnaktrdtrlar Koryakhrda res' g.r.ngn' derl.z s!.jslr. dahavrygrn olank e'renin soDri goge e€kil gokte oluran yararLcErolarek .sqlere (sec.zlerine ulu g.hatnaneshd.hnrud. gdge Tengn' derle.rk \or oLan'olank idland.b (AlLrh) Islamiy. s 97 93 IIl.klanndan Goksel Tannlar v€ Ruhlar Cnh T'tnn Eliadeyegore gok lrnnsL ya da gohreli rannlar tlkrinn dogLrlrl.nlnaktadtr Alnxlarise.rin yayLlnuya basladLgr d€virlerde lurklenn lann rnlavrlnn ne du- rumda oldugunu konLryubira. tannlan yeryuzunegondern. oguhrd.kl.nLrnen her geye T. Nrlekim lbn Fadlln s. lsLaniyerleilk karrrlaglkla zanan larda da boyleydi.kle ozdeglertirilmeklebirlikre.n bu gib. Bu Fzd. ahlar kulrune iFareteden iu ifadel.nr gokliLztrnun rannsal y. adrgokF2rianhNna gelen yiicehDn.le ederler) Yine brnlar b'lgink'mse)r" lengngen" d{Ler.runrdi.)'. KasgarLr l4ahmud'un 9Lrso:lennY*e baraskatnle. nkrndN bin.nrLsrya da gokteki tannlar bu duennceyl€ ve g.' Nunf. ar olarak kulLadnaLan) ok insanolnaktan.lt L.gokyuzunun ya da yuksek bolgeler olusundrn kalnaklanlr]aliuzayrnsmdan LnsanlannLrlasamaraca$ tadr.\hlay. Bunnrla birilkte nnan insanlar yule ona bae Lardan mutlak bicimde uzaklasnanunr.. lev Nl Ah Kr!ch. eesitlr yollarla (. O yuzdeDdirkl.r:i1.megin senianlaflnDLrnya Agacrnl bas:nnk ve cesitiL amaelarla bu ulasrlniaz yerlereqrkabilennsanL.n.bij) i.v BcsLdr i\'1th!e.lernf I. gokyu tannsal yaEndr' llank.makadrlrr Gok rannsrbazeng.kyuzunin erkisiyleLasariam{ oln1alldr: re Sijkyiizunun d mleninda oNrt Lann sanoyedle. Yine bu rdonlar biiFL bn dag.ruR(!rroLotL\L\lN N5 hrL\rl oldugunu dahr once beltrtmletikibu. darda kaldLklannda .

ArJr L dd J'1"'-Jd t r r r''bl L ' L " d 0 ? 1 2 _ 1 4 1l d I wI/'i{ I " '.s 12 l4 (o:sun neint G. belki d. Bu nokta. ancakbu temel rnana qehtsi de buyik onnda peL qok din. rf .. ^Lr.r'h de konuldugu gorulu': nau tblt. S Buluc un R'dloft'n karakteri gost€r'n bir efsane akrardrgL h1<2 ll N Orku' E\h TnrLL:dldr' s 15lllge Kagan yazu.r\rii. oll2 (d!di rr.v.^.sul.s!e ll.N^H^11-\R! LlLIOLOIISLNIN LURX oldugu anlasrlmakradr O her seviDyaratlcELdlr.tlandrrrlan. q" ' ' /' r' 8o 20 .trmer.lahapxrlakrrogu: Kagen dr Gunesren ve Pd (ahrn'lal):ieslL iinde bn kr var.r (amcan) vr olnatlLlar Yukrnd:ki lN ve lruladdes Gok Tan d\rnda sozu edilen hnnlann ikincil oldugu BirtakLmaraitrrmacLlar beliiLr lean'Paul Roux'yag're Cl''k Tann ytrgansal nu ve sonuetaona baglandLgnL go'e insanlaravenr' Kou nutlulugu (Lul) ve raLihi (dtg). ignr dogruduri zamanieerisindeoriaya c' Tannya baglanrr'" Ancak bu ba5langte yenne taesrtkonum^ halta onLLn kan gelisneler baren ikincil o1an. Goh TannnLn yerytzundekLtensrlcisi'lir' ya da Gok Tan geLen ve gtlc lerir l. asagrila Yukanda vrsz r$ vxnol'Igr'dx L' hakxnntallhinc yer.-urk milololisinde y..7 N !. L5(cevtrt. TurL dinrnin r'e mrLoloiinin iqine cunda orteyacLko$na is. beLirlLldigi (anns| kavnnrmn karsrsnaY.ten etkler karEo$ gibi ozellikle sam'nizmin degiinisu.Dogucelh'si 15 llu ilarlelericif 29. Tann ona kut Tlirklerde hukumdai. toplunsaL durlunlarLna veriLir' Bazentanrt noloiik ve topllrmsal duzeni saglarl ona dua edilir v' kLrrban cok savdaki ikincil gnq ise daime rLrhya da kursal kabul edLlen olarak a.r da d€stanlardagnkten Oguz Kagrn gehek n'nrn kLzlanyl.kTann agllvor GamLudt aghsa Tdrn gullryor. 'r G.)alnrzorLtuIor CokEnzellnkr:dLlrsrnda (jo1t grbi idr' o kr: ollc guzddrki gnlse (Kxrupvrldrzt DemtrbzLk Iakbirben.var.e' .. Benzerbir omegi. R. 11 c lo 'l' N'Ao !l | oiLll d'\" ' \'I . evlenenkahrama lar vardrr Bunlann basuda Oguz KaganDesrannda OgLrzungokteD geLen r€dir U)-gttr TurksesindeyaztLmLg krzla e\4enmesi soyle anlrlrlmakladu: bstr' Gnkre' bir E k \& nr rdi Karanl& Tam'vaFlvannakta bn yerde OguzKagan onF viinrdu R gorduk' o b'Sn ve aldan .celi ve ebedidir' Orhun vazrtla gibi "Turk rindsi ohraL anrlnukLabjrlikie a}1]rvazrtlada Gok Drd.h. birincil oLanla gelisinii sonultozmolojik dLrsuncelerin irm$llr.nd". s i -. i LJ.rre!etmektedn.66.

6. Birhan. Sibiryada yapogr arasrLmalarda insanoglununata ve anasl TengereKayra Kan\n 'lLinval iun varhklarrn ba5Langrcr. cev.me veya b. AhayltlarciaasLl buyuk ranrLnrnBay Ulgen degrl.le.ge Ctkari Cegnlizorluklara gbgus genp baeafliLolLrnca yandan' bir golendensonra kur ah. 21 .vranlar bu tannyLajlgilidir' Dunval duzenlerve ev'enseL m ularlmasr isler. babasrnn lniiltanLn aLdlklan masalda erl(arsad'r ster' Atrvla gok. kendisine. hlsancsr. r'nsere Kavra Han (KayrncrGak Han) oldugunu kablLletnektedir' Ona gor€." 'o W Ra. Aynca TengereKavra Kanln bugun gogun onyedincl katrndaoturarak oudan evr€nin kadeini idare eitigini ve ondan sudur volulla uq (bL s 26) yriksek tanrLmeydanageldigini belirtir' BunlardarliLki Bav Ulgendir" Eliade.i[nyaya dt hukmeder ve baika tannlan yon€tir ]vilik ve yasaLa iyitige ilirkin k. s. donyay !e Lnsanlan ya'a oldugu gibi. Dahasonn da sozlrnn edecegimi. orta . ce" Ahmei r0 M Eliade.dlandrrtlan. No 7.n bir kansr !.lloff.1941. dun)EnLn koyon-Aga)olarak verir Ona gore amblem gunet olan bu tan gnk SurlemesLyle nuimakta.ak snz edrlnekledir' lnsanLar ca gamanlar iLiskikunbiln€ktedir bunlarLa Gak Tannnn sanaitarihjndeki tasvirlendaha lok simg€seldir Bunun gnzel bir omegi.'' ULgeneatledilenyedi ya da dokLlzogul va da kL:dan kLmi Ba' arastlrmalar. ve insanlan yaratilgmranlanr. s 1enir.Ismcl 2r M Elia.s 127. oila Asyaila ak .gibL.rnmeskeninve r3 S.la arasrndayalnEkalnaklarda gok tannsrmn kElarLola.Buhc.y ya da boz oy olarak . Urun Aar Tovon (Urun Avu Tovon) do yukan dLrnyadaki YakutLarda yaralnlt en bLiyiik tanrrdrr Yukan dun kuzuncu gdkte oturan.lrenin varatrLrlrve dlulyanm sonu gibi konularla ilgili mrlle.alir Llahidtr TrirhArd.r.5AM1NIsTM1TOLOJI sonraevlenme gdnyoruz Bura{lakahrahan.yra Han darmaon plandadu''" (Sahalar). I'urt denilen sadrrlar drr. . Ntry. s 2ll.de TengereK. sananizm. sibirya ddn.rtn islenne kanrmamaktadLrv€ bu kuul yalnrca isrisnaidurumlarda bozulmaktadLr.rdrr' Yerynzund' ivilgin due' nin hekim oLmasn ve korunmasml isieyenkan koca lannlarln iki oglu Ye rki ktzl bafl A|a Bev (lrt To da yine iyi lasrtu tannlardr Eliade aynr !ann)l.219. bir mlkrokoznos savrl. dgc.basu dogum ALiavlLann tanrrlarn en yucesi buRadlofl.lua edilsede insanl.l 4. Gnneg€benzetil." Goruldugu gib' br rip nitolojik morifler brr burunlef konusuvla dahasonra€le alaca$mr babasrztur.lemine yularlamr hcak airnn vardrmLvlaka'anhkler 'l€minden bnvuk kurlulup yenideng.'Lrzune I anallar \€ gokten Tann Kanin krzrm almah gokren yeralrr .

19. k .I rsr_ ur..ih isiinli eserincle Krgplann bn krsmnm guneieve bir krmrmn . Duny.a . E l i a d e .2 . )ukabulunan n dunyada en buyuknlu tannotanUnjn AarToyon. ce arn yuzundeki l€keleroluinrg Otey:ndanay da guner€ yaklarmryor ve onu uzaktan yine konLryla krzdrmuya jlgili olarakakrantan Galrgryormug baka bir geknekteyse. h r i . n l ' . . B. r .. En Bq'rlk Ulu T. l b r r y e v \ j r r k F o t t . . . l t 8 . Kazrkelsanesinde eskiden gunes v€ a}1niki guzelt<rz oiduguanlairt_ rnakadrr: Bunlar birbinni ktskanryormus. haz gdrkTurit!e Elm.. t e . kansrnLn degil de go g1l1r dokuzuncu kxnnda orumngokreki rann\€ ruhlannbaikanmrn anbteminin8irnesoldugunu soylemektedir.. n i . b L '.s 7.Onlaray ve gnnesiuNlnntannda.. @ \ .x[.e gunes.r krhrananlaan ontannisregiyte rLr rediginiifadeediyorlardr. ' U 6qr. c u m . hpkl Turkiye nnr ceiirli yerlerinde otdugugibj davutealarak. icenr.EircokKazak etsanesr !e geienegind€ bu konuy.:4 Yakutmirolojisinde.ldtilcr1. 8 . bazrarasrrrmacllann yap $ derlemetere go. .s t9o :r r. lJ. N . Benuer sekildeyine onaqagyazarlanndan ldrisi. . l 6 . .ulr. gunes lrrn Fzunu ormalam\ !e boyle.r u r o r \ .16 Burada gereken cbzLrLmesj brr sorun orrayr!rtoyori goreher iki dusunce amadevirlere d€ ifadeedjlmisolabjlir Yakurlar.nrD kansrKun Kubey Ftotundur(UrunA. . . r r i EilSi Sihrr !. 4 D r r J^ r r d d\ . \ . . eI Bd ve.rlt Uotun).)5 AncakElir.en dilindenuosozcugn gdkyuzu anlanlna getirve utu anlamrnr d. 7 1 ' Y j k L r . Bu nedenle giysilenuzerinde saman madeni halkalar ver a l y o r d u . 23 . gs . Jrnrn ve bazen sam9an onlankaranlk dunyasrna hapsed€n korurLrhlardan sozeder Onla_ ra goregunes ve ay utulmasmn seb€bi buydu.Ta. b e t x r . gnriiitn lrkirarak ry :? vc gnneqi korn ruhlardan kurtarmaya qahqryorlardr Ay ve gnne$e taprnma. yani gunefle birlikredunyanrn duzenrni uglamaktadrr. a .le. " t c g " . / . . . N . Hunlarda oldugugibi Nem: gununde rcak kadmlangunesdogunca onaegilerek selarn verirler:3 Onacig Islamyazarlanndan Ebn Zeydet-Belht.ba.la gdAe laphgmrnivayer edildigi ni belirtmekrcdir.'AI{ANIST MTOLOJI etmenm benzednin eskiTurklerde tfade ediyoribudurumdaNgamsan de otdugunu . t . r . . grtnesi ve af karde5 sayryor. ceslrliTLrrklopluluklarmda oktugugibi Kazakiarda da yaygnd'. rar\?rdrr Bi. re J I I uJn/--. .onun Dcisi ot?rakgorulenKon. '" M .\rdn Lrfl. omek olugruracak k1nn. i . . .rldrg.s I l 5 . .rr I !r lJnn.un {Urun Ayu ToyoD. .v6ilyev. i . r_t . Kinraklann L .i l 9 " Y.. r .t.s( c. lemizlerve hayatrn surekliligtnisaAlar.Sahd t"rttLn.. n . Boylece yarancrsr evrenin Nelara-nua (gognnruhu).

MO lll. Tabgaclar ve gunlmuzdeYakuLlarda devametmisli. XlX. Bu n€denle tangl sozcngri guneste iliskilidir ya da :r gnneiicagrran. denizFnnlannrsimgeliyordu Bu sekli Huirler de benimsemi$ri. BoyLece lsinda tannf temsiledengnn \rgrna raprlmrs olunuyorduGuniiev." Benz€rlikler nedeniyle bazrarasrrmacrlar. Nllekin Cin kaFaklannagore. Sumerlerdeki Anu ya karirhk gelmekredir. Aya veYtldelaruTapnna EskiTurklerde gonilengune9. Seyidov un gorusuyle iliskilendirilebilecek bir sekilde €ski Turklerde.. gorulen Bu nedenle Gunilev.. savunulan ve daha sonra rarafrndan kuzeye Ruslar suiulenNgana yrldaiki kez gunes sanlrr. Bua.. to4 ')r I\4 seldov.t.c rli.eskiTnrklere air lanS ezcrjguminkoku ldne)du. Seyidova gdre.lURK MITOLOIISlNlN AN^I JAnlRI ozeilikle cadrlannnst bolunu.d. ve bu konudaki nltolojik ve dinseled(iler Anadolu Turklennde de karqrmEa e*abjlmekredir. ay ve )aldE kulrlennin. dogmasrnr saglayan anlamrndAdrr Gumilev. Gnn t t't daAt Tannst ja AaGnnete. ynzyrl sonuna kadar Kacinlerde goge uygulanan kurban adanaroreninde tapimlan nesnelerin gokyuzn ve gnnes oldugundan sozediyor.sozuedilenbu eskikurbangelenegni surdorerek $rgrna kurbankesmekteydi. yrni kubbebicimli otanLannda bir_ uglann eevlik€ lerligi bo1um. gogridoiayEryla Gok Tann'yrremsilehektedLr. Eski Turk yazulannda ve birrok cagdas Tnrk lehcesjnde tan.o. binyrldan bu yaM. Azerbaycanl Turk arastrmacr M.gunbir guneskultnnunbulundugunu beLirtmektedir.kkan. hauadaha e*en donemlerden b€ri Mezopotanya muoiojlsi ve ku[uru]. s. yurnn nirolojLsindeki Zeus(rannlann rannsD. s 52 22 . M'roioj. gunegin dogdugu yerdrr.Cadnn mimaride en onemli etkenvebasamak olmasl da bundan kaynaklannaktadrr Gdk Tann ya da bazl toplulukLarda zamanla onun yerinegecen0l8en. da Gokrurklerde diger gbruldrigitnden @plumlarda cogunlukla farkh.teHi zarve Altaykulturlenarasmda birlakrmilDkLler olduguna dikkarq€kmirfir.a$rrmacrya gorecdk TanrfrLnrek sfah Drkrrr Cin t'1ihgr lvcy sl1daglnesin nlkeninuzennde dogurunu lemsii eden bir davranrg olarakhlikundannoGgrna dogudan girdigi belirrilnekredir.Hun huknndan 9ok her sabah ve akgainlan da ayr ulutuyordu Bu inan$hr radrnndan crkarak 8une9i Vu-huanlar. yukarLda Zaten Trirk djniyleiLgiliolarakifadeelrigimiz lomul eski SumerLerde de vardr.Nganasanlarda lsrgr kutsalk brl 2':Bk".Gok Tann knlrriylerli$kisi erken donenlerde aranabili. Anu Enlil-Ea uclusngok-ye. Turklesmii eski Sayan Ogurlannya kn atalan oidugL.

insaM beuer yanklara d. lhtd Riia 5. gunezamanhfln izlei belli beliGLzsezihnektedir: 9in ranfl sayrLdlgl Y* ara$alaca srhall Yq anasr as. BalLyoruzdileginLe . topragrnpiFnesi guncs a5agry. gogun. llignrdebizedevd..lilan C"!/ata. s lo8 R 5e5en r I Nadrof. K?radagcr olarak amlan bir dagdxki nagaraya suruklenenlanur. haz.. ilkcagdayagmurun meydanagelirdigi sellerin etkisiy A. daha uzak bir ihtimalle gokten yere Lnildigi kastedlhyorolmalLdrr.. bumda ana kaml iglevi Babaanlamna geLe bir insan orlaya rrkmrg MagamnLn yafanaya daha eheri$li sLrlu. Ns!ruz !.. Renlkr 'tnh DurydsLtu1d NdR.hdannda Nevnz B^yirmlan.ym da gune$raralindanya.lct.rknl8ildifll.Bu merinde dolayh olarak . j .n. Turk lkoDografisLnde bu guzellil<anLa)a matik ay )ruzLn insan tasvirlerineiiare! etmektedir. rJd ' ro" Gilfts sahitol " MErh eskl bLr Turk ralihEisiolan Ebil Bekr b. gordugu dikkar lekmektedir Ay Aiam iyi havah. SadrkTxral ve Eltus K lc.lbikel t. pi yimlisi Senbu ropraktandisi yaratrlLr Ay v.ahl algrlandrgrnL nE oldugu itade edLliyor. m -.indiginde gersekleFirv.cunda'e gustu rsrsryla.la'M Cor. s 295 24 ..t ya da dilek) yein. TurkLerdekL 5rn lfade eden tammlamalaredebiyallada genisyer bulmusrur gore.z). Bunda kutsal dag re mxgarakultune itarer edilerekyliksek yerden alq?k bir yere. Ayb€k ed Devada bize guneginbir hnrr ol.knrlanir Ancak o suadagunes Siinbiile yndrzLnda oldugundan. Bahrk halindeki su 'e toprak bir sure bu yankLardakalnLs (Yenger)bu. Abdullah b.rak ri'nin €senndennakledilenbir Trirk yandLlE elsanesL. lnan\D Llettigine le. ile Ay Atxniln ellenmesi sonucunda r! (h. c o 81n.arv"""ir" DaNannagiicunu ver. gosteriyor.ruRK Mrol{)lqNN ^N^t!\l uRl } guneseve meleLleretaptrginrsoyLer Sabrilerindinini benimseyerek ldil Unl Tatarlanndanderlenenbir durda (hil.kaLrba dokulnus su Dahasonragunei Saralan ve topragrpjsLrmigi bo)-leceiic temei unsurun seklLendirdiglbu yrgn lizenne ba Tnrkee Ay Atam denilen'e adr Ay ka bir unsur olan rnzgann dokuz ay esmesiyLe.IatlL bir yere lner. ldrl-Unl l.Ili/hkrw ltlh L'lh. Aynca erkek iein kullanLland).kulmur. Aynr isLemler daha sonra bir Lez daha t. dlam (ay baba) ve disi karstmtzactkan qe iqin kullamlan d) !d (ay yuzlu) tabjrlen.

s . na dokuz ay on gun eklendigindedogum mart ayna (ashndamart nisrn) denk gellnigtir. ceiirli Turk toplulukla lda re llogoLlaftLa bazr trldrzLann.1ltl.n Anadolu SelEukluminui 4n zamanda sine ait biftakrm orneklerdeerkek ve hadnn r€rnsil€n(dajreya da rgrnh daire) irin ' de ay (hilal) ve gunegkabarLmalarL bulunmakradr Bu gekillerin Trirk ha! sanalrn' da yrygrn oLarak karsrmLza rrkan hilyelerle de iliikisi lardrr Peyganberin vasrna nnln anlauldrgrhilyelerdeana merin. P.rshmalarda. y.jukArdnredur.d.'' Ote yandan disinin yaratrl$raynr aya denk gelmezi cnnkir onun lummad (Basak) pismeyebaslamrglrr(23 Agustos) Buna dokuz desi Sunbuleburcundayken ay on gunu eklediginizdedogun ya da yaradrls haziranayrna rasthr Ashnda bu srralam.haita bunlan tapLldLgr edilmekredir. bLi efsaneyiN€vnz'la iliikilendimlekte. yrldE kunelen ve gezegenlerin Ltade onenli sayLldrgr.egenlerolan Venus ve Mrrs " A. Bunlar birbirlenyle evlenirler ve bbygor€. rnth Eryenehan tsq rdtu N.m lerne gelenegininbir van' s'nasLdrrve bu nedenLe sunepdogarkenuykuda bulunnrmrk.4Darolr. giinesedululan nygrnn iladesldir ve bereketinsaglannusL icin gereklLdrr. Nevruz'danrok b3har b.n Sel. rlary t ta.neke q.l Nloon Rornes in the Shapeof Uunln H. sun an. bazenhilal tekli olusturulmus bir daire )a da yalnEca b'r darre icLneyerlellirilmistir guntrnuz Anadolu'snndaki MusLurn.nTurkLerin rnrGrinegve ayrn kurselhArmn nt|iannda da ba. Bu )rzd. bu (ocuklar ana babalan lece soz koDusuTnrk loplumu ortrya cLkar Etsaneye olunce onlan yaratlLdlklarL nagaraya gdmerler e magaramnagan kapanp onune A. Cay.slan8cr (erkegin yarxdrlist ve yx2 donimrjLba9 langrcmr(diiinjn yandihtt ilxde eder ye hikayedeay erkek. sal. Degiiik a. Oney. girnesdoEarkenuFr rLlmasr jnanrlrr ru b€lki de Hunlardan beri yan kiginn evnln berekeLninkaybolacagrna suren guner dogar dogmaz. yirmisl disi krrk cocuk dunyaya gelir.oDasa)gr gostererekseL.r izleri kalm\tLrt omegnr giLnerve ry tutrlmasrnda t. 1969 1 9 7 0 .tz. Ona gore yaralrLmaislemi bu' gunesStratanburcundayken. mr.rlLna' rak ya da halaya kursun stknaraLal' ya da ginesin bu dunmdan kurtauLmayaqaLr iideo Turkrle nin qegirliyerlerindegorulur.l.v. ' 28 ' Anadoh SelEuklumimdrsindeki ooekler 4h bkz c.ads nr natoli.leba9lamr9.ni 2l Haziran-20Temmuz gunlenn." . Bu Umay kuhuyle baglannhdrri runkli bir nnnca ya da dlsi ruh olan bu llah gunesle de ilirkilendirihn\tir.lir. Roux)'a gore ozeltikle 7 ve 9 ge. gunes disi olamk aLgrla masaL Turklere ari bircok el-san€.sAirANlST Nllrolc erkek. Cay. 1 9 5 2 0 1 .

nyedind k onda gijkle yen..r Turk (opluluklannda belkieskiden sozcugun Yer Tann olabrlecegine d€ BayUlgen(ulu zensjn)olarakda kullan 4arereder. 1 l r . w E r g l n) d a J n . s +26 428.o7kr sadediyorveUlgen\n baz. a .oyon) Hudaolarakgecer-(ya da Yakudarda almaktadrr A lnan'agoreKuzeybau sozcugu Mogohstan'daki Soyutlar bu ilaha bu... \ d r d . . .runLrJor.Eru inanmak ich nedenlcr \ard. ULgenin bulundugu yere uzananyoldaki engellerjancakganran asabilir Erkek taman yalnE B t w.ak \t oredcnben bir llce gdkt..nnn olmad.r.Nrlanan bi..r&rk!n.Tr.biratmosfc! (v. OE tJ/ )jg }!^-n I {L.ini almN.T.F uJB. 27 . b r l q . c l[. c t. srk.olii hep Tengele Kalaa HanqndiEayUlgen isebundahic ye. (veyn gelen han anlamrna Kayn Han Alraylarda Tengere Kayra Kan. Krr ) demekredir gu lehcelennde buyuk've ulu anlamlannr icermekie olup.ryo lan. drnh! ran ! hindeoldrkc. Bu nokla birimde cogu kezGok Tannnrn yerinekullan an bu ya da ba. Tcmi. . coksalda qocugu Eqenin)rmrl$L vc diiDyamn sonu Abi konllardaki m lerdebr5..n veondaall. .Olr MITOI 5 MANlsI Sdnan.nner ol. Buotgu."Ulgenismi geedonenlerde gibi Gok Tannmn yerinekullanrldr$kabul edilenUlgen isminin Goruldugrl gerc€kte Gok Tann olup olnadrgrp€k belirgin degildir Eliadebu konuylaiLgili olamkioyle demekte: ..ctrgti Kazak v. gnn€f ve yrldrzlardan yukanda ya9ar.!loa?.i M. Bir iyillk ilahr olan Ulgen ay. yaiayan kathdaatrn bir daguzennde Selmistir: tahtiizennde oturan Kra6.in ilik) rannsnnya\aryrvas bi! grjkrannsrnnte. nadbff.{dlojisi.duellikle.. buynk dellerler kurmui Turk ropluluklarrnrnGok Trnn olarak adlanddlgl ilahrn dahaaz onemlj.rnet b (k.D.nbn onaltrnc.r " M flbdp. r d r h r .A. d e l y r r t . +nrku esr\e vlrdrtsutulerincogalma! ve urunlerin botolnas onu ciindedjr.n yasayan Tengere: akrllMergen 8.re m€rhanellis€ma lofun gevirisine Ulkenso. olgudur Belki de Ulgen.venlen o2elliklci8dAe il\kin olm\la btrlikk'. 5.r 8ay Ulgdr dalMcok bn alhosler(hava durunru) veve.1. ceu..da ana bulunur Bugun dahacok Altay \€ Yenisey qevrelerinde kullamlan Ulgenrsmrnrnyerini -bu Kuday sozcuk bazen Farseada Ai l-.ine de8hiyor rrkz I OBel.ydrnlar.n doku2uncu ves. >andn.inrnr) bur. rainr el dhlcrle re. buyuk devlerkuramamre Turk topluluklanndaki ddnnimuT ieklidir.nTenBe€ BrI Ulgen: kaunda orunD seman. .btr bnnn. ) Ij.mn.ev .s 6.yanrRad t'rik g. aury silesindeilgint ulu Yer'demekrir. A l t u n .inlilik/dogurganlk rannngrbig.

M€sleklen kendiyrldrzlaflMerihin sanao mprrgrnr beli.l T. bu konula soyleifade Tengere Kayia Kan bugnn dahi senann onyedincr karnda otNr veor^dan kirnaun yuksek yoluyla u( ilahDreydana kadenni idare edd." aA/. Finha-Ugnc.rirk.) regkiledenDunyaAgacr.c5 26 . yrldu olank Cobanyrldr:iyla kansonhr Bu ikrlden N{irs ise o2ellikle Krrgzlarda kdtn e&iler geuren gezegen olaraktanrnrr Ulkeryrldrlan (i'r ye' geurenyrldrziardrri dile.r5 Ulgen Ulgen.IOrtacag Zekanryab.tolo/ler.' AntLh _T!rrkh!d.gdaki rr DnnJoda J.. C. KutuDlLdr zfnm olusturdugu eks€ne baglamr (Kuzey Bazr lurk loplulukiannda Kutupyrldrzr y dla ya da DemrrkazLk 'aldut gogundiregisarhr ve tannlannadannrbu duegebaglad'g'na rnanrlr. sr nne genelolamk ayncabkz. Baska brr miueyse sozuedilenb! yrldrz." d g:v. Muhammed b.du. sudur yoluyl. Mahmod elKazvini. Drinyamn eksLnjni mund. Cdk. tani Erlik Leiliskilendirilir ve Rolrx ya gor€ satak s6ktugu zaman oldiren olamk dusnndlmusltir bir savascr XL yulddan lldrzlan sonra\rkh bi. RadloftunSibirya'da yxpirgrderlemelerde. Bu nedenle 7 ve I ile bu sayrlann onem karlanna veriLmigtir.s.nd.nldftlo I102 'R ( h . s 146 seF. unluAidru'l Biliidve Ahbadlllbad adh eserinde kimi Turklennyrldrzlara ekle. s Di er ve ii.TUnk[lrio] otrsrNrN . Dn.KaFaKanthnsudu! as.^N^HAIL{Rl pek rok ritin kaynagmoir. Turklerin lanrLlann lannsr (ZtLhaL) gezegenine ve oiarakandrgr SiriusFldErna. 143:J P Roux.r. yuzy da il mevsLm tersine kortrmelsim getiren yLldLz da vardrr.JupLier ya da Terrzi b rcu uyunlu k2h. Kayrai.a nanlar olarakalgLtamr. 2 . cdk{engri ve Turkler ilc luogollardrY dtrl. P Rou. yedi h^nlar. ]'tl: IldElar nzc' ve [rkler ile Mogollarda J. Gdk.gogungobegiolup yerin gobegiyle koznik eksen aracrhgryla birbirjnebaglanrr. )o . U. IJr.'" yrldrzkrimelerinin ve gezegenlerin.n -l rJ P Roux.Gok tengri Ytldzlar.rsturur. Tum bu yrldElann.BriyrikayL.l. (HaM) liolnberB. ozelhkLe.o goktekinc onemli ilahnn ilkidir Radloff meydana gelmis. YineRoux'ya gore. s. cok ve Yer]eiliskisini saglayansa KulupyrLdrzr.g€. saturn lkizlefe zaman aman lslan yazarlanndan raprlmrsur.nFunlan olan harpve darptrr. Mltholog oJAURo. VIll. TurkiyeTurkresinde halayaeayan diger ismiyle Demrrka(ayis zrk y dLzrdrr.nehs. Bunlardan VenUs.

ngmen kurbanr beyaz) bir k6rak kurbanedilir' Anohinbelirlmemesine olasrhkla le refahdurlxnmn yer aldrgL.Er Kanm' Ya -Kan. gnnliuc[ (fttnnrtci)' yz Parlak(At Ayas).Anohin'e kurbansunmak Ulgen'e ceij!]i acrlardan (bq{k bLr ue yasLnda Ulgeneuq. runku sanatIarihimizde simgesidir' Gok Tann'nm sonra deginecegimiz daha Kanala)n zarnanda sibi dokuzubulankrzlarr. grm.?]n Yqlh lnsaniankdrulikt€n koruyan ve bayarveren bu ruh mnn Lllgen tamhndangonde elUlgenansrnda bir ruhtur' Alnca rnsanlarla rilmii ve ondansuduretnis goksel Yiv&.Baktr-Kan PuraKan). bolluk. Ulgen in enir eri kE bucilik gorevigomr lnana goreFman dualannda gokten alanbir tanr'haberler boz alevolan iut srrnah. simgekri gore Aliavllarda bnemlidir. yaradF insn !e dunvamn Olgen.iMn ve halwanlann yasayacagl yerleride yoktanvar edenodur (muhlenelen kamal)krstt.dokuzya da oniki ylldabir loren yaprlarak. kannda oturdugu belirtilmektedir tasaq'ur i$an sekhnde U]gen.Gokkuiaolrylanmduzenler. altr. Ulgen'e Eliadeye edildigitoreniidareedenkisi iamin olmahdLr' donenleri hanc.Senellikle Allrn kaprlrsarai'lve altrn rahu bulunan ozelltelnogafikve sanatsal olarakUlgeni ifadeedenqesitli edilt Ancaksimgesel in akrardrgr Anohin ele ahnmahdtr.ParlakHakan v:rkrcr (ydlgrn(r) gibj ifadelerle nileienir' gehri). dneml! tarihi bakimrndan Turk sanat olmast birinin Karakus Frkekevlatiardan (kartal) son d€rece lasvirLei yrrrrcl kW vaygtndtr' dir.OJISININ ANAIIATLARI TI'R( IlIITOI ya da Demirkaztk denilen KutupFldEinakrcaengellerden bin olanAltun Kazguk yedinci.s 7'1) iligtinlmekteydi uzenne olannarya. luDda batrol: olnari atmosfer o yamtmDltr lEanlann ve gobeklenni kirpik batlannr. gognn dokuucu ya da onaLunc' onun BazL tasawurlarda dar ula$abilir. Buun Kan(veya Karakus Olgeninyedi ogluvardLr: (veya PakuKan). (Cizim I).kamcEr 28 .Burca-Kan.dizginig6kku$gr. kabul€dilen Bircokyerde ezelive ebediolarak yrldvlan idareeder. Gok itaret eder' Baslangte onun Gdk Tann olmadrgma nulmasr Tannyakanhkurbansunulmam$ur.Akkrlar ya da Krvanlardenil€nilham ULgenin saytlarr elbisesi tozler' Tamantn kukla bilininde yaprLan peril€ridir Bu krzlan temsiLen (bkz.bereket kitlesinin bir haLk kesen ve kalabahk kurb:n su' gore. olarak gi olannesneler de bu tannmntasvirl€n 8eolduguda goruinr' Dualarda srfah belirleyici bircok Ulgen'in dualannda Taman (ht] (AyasKaan).

u ( r n J u r i t J r .u stnmak tcin+lci olalak 29 .rkrncisi mri kunla knpl. . derisi nu Gacr) Bumd.rD" 9rrl' ve kurbanedikn ar 8oruluyor. u tmrn.knklansonn kurbanctig.n r. !e ucnncnsn bulurlannaEsrnd. a5r ve karn ag&ndlki dal s}1sm goe dokuz yerde konak' lar sonn saman ilh b€ylz kumla.nda c&ha)a b. okug. l J n d u C.slar. kurbantn bn kazrkuzerinekonulhur siman dokuz d.u.akgdge bit hnnyla kar Agic.tlnn Ulgent ulalndk icrn izledi$yol Cuin L AftayIiamarun En aluaoniindeares cadtrbullnmk' Fnan ve klrban sunulan 'dr llenl. c. Burada. kay'n agac'nt krlana.bullnan !c anzdcn gecc. .

1a9ms AhaylLlarnr sulafln hanl anlanrna gelenYayrkIlan dr denildjgrni belL jr. dogm yoLtLa bu ruhlar.dan once basvurduguyardLnc ardan biri olan bir ruh ya da tann oldugunu ifadeedef.W Radlof.ki akrabala' ataLan 1r nna yardrn ederler Yayrk\an fazla soz etniemeklebirlikie Yayrlt Han\ ELiade'nlnneden Denizin bir nokra olarak kalmaktadr. s. esrik yolcuLugund. Yalnz Radlolf. yolun.. .netnlerden gelenUnayla da ilgilidir. euigi tn aynca lamann YOak llltn buyuk b:r olanhkla bu Liah olmaldLr ELiade. hncL gunu rorenlerinde ev ternizleM (anndrnna)a)1niisin bu rannmn sagrLidlgrnl ve bazenolunun akltgl halaanlan gen getirm€sinin islendiginLsotLer. .lan eevimek rsr€yecek koru ruhlardan korur. Su.. koru)rcn neleklene insantaraeilik edenruliardtr.{. P v r d l . 116. lsareri bulali 'r w ."tr"'g. cev lsnret o/Al1ldftr U. Karhh SuyLa ile birlikte goriLnenve onuDkinebenzergor€vi olan bir ruhrur.bunlxrdan Talay Kan. c I'. Eiladenin so.nle kendisineYayuqiUdj&tshi) denildigini de belLrtmekredLr " Bu son bilgi herhaldedxha eski d. rhr Srb. BLraradaiyi insanlabulLuianlann.gamanr. cl t t .ran. 0ro*o1 not.tani akrularn yasadrklanat/cennetbLrradadrrlad nn. AyrLcabir goturdu cocugundogumu Lcn onlln bir nhla bl.LunLrnkLr lorenlerin yaprldrgrm.165 166 " 3l . bu bLlgilerinderlendiAil1lLardarakr sacLsr yapryorl. Birkan.YayLk esrik yolculuguna9*ln. Aynca Ya yrk'la birlikte kurbanrn camm Ulgene goruren bu ruh."r Hotnberg. Sryla A! gozli kartal da denen bu rann/ruh yine gokselnhlar srn lndandrrr jnsanLankorur ve onlann arasrnda Fiar..s 7 !n. ay ve guneiin parralanndanyaranlmDor ALrayl ara gore bu ruh insamn hayatinl degerlendi. yukanda anlafilanLara benzer yuksek bLr dag uzerindeona klLrbanv€rildiginl.r.NI1TOLOJI sATL{NIST ruhlar. I l . Myrhdloty Fintu. Yayrk Hrn\n Tuian Prensi oldugunu. yaFyan insanlann lofun aniattildanndancrkardrgrnnza gore cennerreki olup bir sure sonrayan rann halne gelerek gerekdgrnde hayatt. d 8 .le.hkte tannmn mesajrnryeryuzLrne gunu ve bu ned. Efendisi olarak sundugu anlasrlmaz Yer'SLr iannlai.irve hayaLrnda gercekiesecek degjsik likleri haber lerir BLrlazden ikj dilli k€kene han (rkr lrld r hddn-hele) adl veriLen bu goksel ruha..ranr:. s.dr../ruhlanndansoz ederken. s 6 " M Eha.Ugri.

in yaradrlDrnda yardhcL olmus.mdr e€\ i\ lnan.aklann sagrlanilk sutuyle buLgulu 1o nrtrnLnasrndanoLusturulan lapamn saqrLnasr seklindeyaprhr Bunun bahann geli' Fini kutlama (Yeni GiD{'lenxz) uygulanalanyla ilifkisi olduAu anlairlmali|adrr. 8r8!in.ldDrdni:tr. aite ocagtnas€ kil vermig Ak Yayrk oLarakda anLlLr Yine lnana gore Yeyrk rehberlik ernezse9arun goklereqrkanaz. Aynca ropluiukland ve kisile. 30 .i. sarlar arasrnda blr aracrlLt(Ia gosreri]. s. srna yardrmcr baska rannLerve ruhhr da bulunmaktadLriYalka arfedilen cefirli ozelliller brrka nnnlara da arlediLir Arohin.^nohrnin YayrkkakLma toreni dedigi saqL toreni de Llgi ceki cidir lor€n ilkbaharda.r buynk bir oLa yagryorsa.Le eltlendiginL Ote yandanyine. laDfrndal.Soz konusu daAda tedi Klrday. hayat vemek icjn insanlafln arasrm gonderiLmLglir ve onlarla birlik te yaiaribu nedenleKuday adr).nen.hrr lhrl. Radlotlun derlemesindebu birincj oguldan aynr zamarda May'ana olarak soz ediLmesL ilgineLrr Diger ognlsa Dsaniann hanisi ve prn sryr' yaladrgi yef gogtu uquncukao' lan May at! olarak belirtilir. Mdftdl.Idri]1tp s ll 14 v.rrrylaulu5ma yan yerle.l. ve Bay UlgeD'in rki oglundan biri olan Yayik'tan dahasonra b.nhAnr Ail N1ekalcle. rr A \i. 115.) linni ya d! oruzkadarolur HepsibeJaz krldan orirlen blr ife uhm6k ar hur agaoanrna Eenln ain ark. ALny|lann YaIk dedigi tanndan daha aynnnl soz eder. yani yedi t." Ancak bu durum tart4maLrdri ctLnkusananh goge qkma.rJR( rrrrorojlslNrN ANnrulrrrur drf.el. ye ayak kuFokkonllur Ayaklanna kr 5entdihilir Br fnriar (kxklah.hsedLtir.lrrbu fura belaz5ennor b. YalucL (yararan)denilen r! A Jnxn.rnemli bazrogeler bulunuri . Ulgenln ikj oglLrnun dLr ve burada alnL zamandaTnrk miLolojisiicnr . Bu d.rnegin yasarmnkapagr oLdug kabul edilen. kulak.or snrklaqanan unsurlrnun bu inan)9a dahagee. vardrr Nltekin o besincL katta en yuksck yaratan tann denen Kuday Ya yucinm buluDdugundan s.r kursal bir dag obn Snro DaALda buradabuiLrnur. davarlann ve krs. Radlonun deyrmiyle sut-ak kol (soL)ile onLrnyanrid. Alky lur. Nitekun bu torendede gelen)aln leydah olnasr ternenniedilir Anohniin su tespitinh de etnogfaflarve sanattarihcileri icin onenli oldugunu Yay&naoLnabelaz tuma5ran ia$ir (pur)l'ap..z ede.lada rrj'lrr Ulgenle insanLar arrsrndaaracLlLk ya parLensarnanr kull?nrp kLrllinmdr$ sorusLrna ya lL aramakyersiz oLuri qnnku in gannnx ihryas loktur. O kotulukler den korumak.rki Radlotlun Alraylafdanyaptrgr derlerneLed€ Anohin'in aktardrkl.n!r yarar Bu rxnulann rebala . Anohn.

t.e onun adma. binakrm sananistler Sokle ilgili kimi unsurlin da ilah olarak kabul ederler.lli vc'-en KEkanclk.radrr.4dg . Yerdekiliotu ruhirrL i:leyen bu rann. nne btnecegL btr kaz re. Tahiacrlannbazr inan$lannlr. cadrnn tepesin deki ankhktan ocak|.alanna ve Volga Bulgarlanndauzerjneyrldrnm dusen evin. UygLrrLar yLldrrLm du5er ken gbge dogru ok atarlardl J P Roux.lusen agaeunbir parqa almp saklandrgL zamano pareanrn bulundugLr yere k.m'n 8^{' . BazrTurh topluluklafl yrldrrnn LanrLsrna snt ya da ayran saqr ediyorlardl Yrldrnm Uygurlarda da kulsal sallyordu.alnL eserdeayn ca Eth lseite/g. Yuhdr DunldnrnHdrl. Ya kutlarrn savastanrrlandu. I Sunulankurbam da alarakalnn lahtLnda orLrran Ulgen'et. .lunlarda I l. buLuDaD atesirzerineduman !.n YyesBonnelo..s 1: Y vx]ylev..| g''reubr. kaz. k. s 7 32 . . Roux.'. Iannsal bir cezalandrrma oldugunu rddra eder" Y Vasi\'ev.sdha Itrftl.rnrrdrrl.frnl lnj. Cagrlganlcci (SahaLar) te nin Yakultarda yrldLlrn rxhu oklugunu belirtmektedir.n>." K.la rJl onuro pe. ragmen. ieindeki egyalarla birhkte lerk edilnesi gerekrigi lnancrnadayanarak.n Ulger'e baglxmalafln.l.tt Rehla'r Sdldt T. Nssreddin Hoca hk. yer u| p. Budist ve diger Asya DitolojilenDde hnrrlann/ruhla.Llir Samanve eiliklileri Karlk ve Yayrk).TUR( Ml rOLLrltslNtN A\AH^ I r^Rl olasrhldrdumandrri ciLnhuAnohin'h derlenesulego.rleinde bulunan ve jnsanlam e€ - l(is'leJenY dmm.tu ruhlarrn ve cinlenn gime mesi saAlann$ ollLr.lnrh Dorld ra C.y. 1106 Drnk r w ltitolorrkr I.kgurultnsuruhu olarak ailarrlnai.tn ruhLann saklandrgrvar sayrhn agaclan alelDi gonderir BoyleceuzerLne yrldLrLn . gok gurlemesi ve yrldLn mrn. 5amrnrn i(urbam baFtann Ulgen e rletenee bu tannmn elcisisayrlanrultur.n.Yrldrnn rannsr bu gruttandrr.rkdLmeder BoyleceA1nn.Tlirkler( l\loAollridr 5n:lngu.rn ya da nnemli kisiliklerLn bir hay vanu srrtrndabir yerden bir yere ugnusr ya da gitnesi gibi bu hayvanLn sLr[na bi nerek yeryliztne nrrlef Eaa iarnanisderin gijkrelii biilun olayl.ga(DemirkazLL/Kuzel yrLdrzD kadar geleblLma olan Famana gei donerkenuze(suyla.kmasr icin s! serpitLr. durrnanhk v€ acrnasrz|grnrannlan olan llbis Kuha re Ohol Uola. Aynca gdAun cesirll y.

. ZannederLz ki.CaadayBolloh.utft. Orhorya:rrldn. daglann eleklerLnde. Orhun yazlrlannda lnali gok" ihdesiyle yan )ana gecert bu husus G.Ancakkimr arastrnnacrLar ayn brr yer tannsr (veyr tanrLqa$)olduAunu kabul e|nrmekredir. 5it11hastahklan gonderenkoru ruhtar olarak (Yakudarda) Dohsun Duyar.Az.l gibi bn hd. dolalsryla yer rannsL(ve nhlannrn) onemini g.t&.Iakarbirpanmk dlhi ekslmezBtr Eozirn yanudabu nt nzennde rcdeeden btr adxnrnalaklannn.utaaldnnaaijre tnrhlerv Lntt. buna b.Lldn aog.nemli ibare yamnda YagLz Yer'in. denizle e 's olururlar. Kere UbahaLaah Harun ve Cabega Buuray Toyon'un adlan srralanabiLir Tnrk topluluklarrndasavai iannsr ohn baskarannlar ve kahramanlarda vardrri omegin Erlik bazensams tanDsr kinligine buninnr.zu lirdt Bu Eozrn hikran brlyukbn krlkan gen.[ilrorqJI 5. Chih yo. Bir gortl|e gore sayrlan l7'dir Ebn Reyhanel. nehirlerin lsynaklannda (prnat.5ligindedir Suyu. Dalbar Cuonah.ay royon.veranlamna gelen YagrzYer ubin. babamlherisHaknn! (ve)anlen llbilSe Hrru'u go8rjn tepesnrden lutup (daha) kaldrmnglar mhakkak ki. Aip Er Tunga gibi kahramanlaflnda bu konuyla thskisi vardrr Dnnya)Tannlan ve Ruhlarr Yer-su(Orta Dunyave Agagr Arrklamalar Genel Orhun yazrllanndakibaz] satrrlada Yer 5u ruhl:n ya da ilahlaflndan bahsediln€t<- Yukandaki l urk lannr (ve)Tilrt ku$alyd vesu (ruhlan) s.) le )apn4h Tirlt lalkL yol<oloaln drlt. 195 R Sesen 33 .{\rANrsr llagdan Buu. sn g. halk olsundrye.duiee. Yer-Su ruhlarL.sremekiedrr Cesjrli ara$rmacrlar Yer ya da Yer Tann kavramm difi olarak gonnekte. T.pnnakhnyta beraber rNcllrnrn !e drtr.kn. bu konu dakj bilgilerjmiz arrnadrkqasoz konusu husus tam acLkhga kalusama)acakrrr.k rannl anlaranbu eok.).na kadrr doludur Cogudrla bu sudan bn o. (rninLr'/ Hairls adl krrablndaKimak ulkesindebir dagdabulunan bir prnara raprtdr $nr royle anlalryor: KinaL rilk€sinde Menk0rdenendrgdabu g.ibunlangbrun.rglLola rak da yer ilahesl deFmini kullannMkradirlar . s I 1 ((riltigin Yaar' DoEnylzii s:!r Lo l1) (haz.inin 'z' \rrdtr Ogu2 Tnrkl€.1' )aksege Kara. uzerLnde yaiamlan yeri iensil eden ruhlar ropiuhrAu oldugl irin.Birrlni. e:]-Asarnt BahiJeM et.e rcde ed(ler I' +i T. s.

Eb0 Zeld el'Bclhin.d. ahnoladrgmrparcasosremekredir asagLda ve yadatasrarasndaki iliski de gonilmekredir: da kutsaldaglar Tttrkdiyannda birdagva.i }!k*k bir daEh Buharalinrn h.yc hayvanlannbmaklannakece ve yiin bagladann$ Tlinaer bu daAr ras.n d.de de bu husus nrSulanrr Oreyandan bilindjgjgibi kuntant[reyisefsaneleriyle ili$kisi bulunan ve Turk lerindusmanlanndan (Ergenekon) kaearak srgrndrklan daglann arasrndaki bolseden kumrluilannr anlaran ve cokrurk donemLne dayanan Ergenekon Destanl da renrel.dagve yer kultleriyle ih$kilidir Ancakb desrand.).[nTololr s.unln Adni'l-B]d'a baa isimli esennden bar ifadclerse el-Birnninin esennden aldrgrnr belirtiyor).Turkler rou kat k'p da yadnru.s. a. age . Ozellikleher yrl aynryeregelerek aym rituell€ri tekrar eoneleribu konuda yer btrakmryor Snpheye Mrirldh/in1ri.? bahsedrlrrken ldnsjnin ^"tzfienr'l kllabnda Kimaklardan bilgi verilnekredir: yen hakkrnda yukandabelinildigigibi bir ibader altlaiafindadn Dagn baanda mem(denbuyukbir tur Lrlan seh.drBudagdaD koyunlargecerken nmakhn raslan nrup dx yaBmur yagmash dile ayakldn yrnle whr 5i qrkanmagara Tureyil konusuyla iligk'li olamks* srk orLaya kulru de (bkz. li bir mout olan dernirunsuruda Lsinicinegimektedir Nirekimbir demircinin onerisiyle Tu.n 96 efdnda q$TEiyenlan.Turk ulk6indekr bir dagda.n bir demiryaragrm enrerek srgrndrkhn terden Crbr v€ aralannnlopraklanna inerler Yerunsuruicinegirendenir eskiTurklerde kutsal sa) lyordu Bununen buyuk $ R sq{n (haz ).yrg@. 24) bu konuylailgilidrr !e kuntaninrcmeefsanelennde de gorulur Belkiyabancr ka)'nakh olnaklabirlikteGokturkhukumdarlanndan binnin magarada geyik iekline girmistanncayla benberolmasrnr anlahnefsan. herraraftan onu Tnrklerin komsusu Cinde ber dagkultunumeydam serirendaglannhepside gibr oldugu agacla kaphydL ve uzerlennde Tao rapna$ bulu Tlrklerde rok sayrda re Ahbaru'l.. s 147 Sesenina}Iren. s 106 It R $sen (hrz.nabenze!btr hlk )€de Ge. Tu.dftt'l-A/d. adarlar.n anla(rg. bEe daguzenndeki her s€Ou ifadeleri yin kutsalya da orcmli oldugunu Bu.kl€rdagda bulun. de.k ko. Kazvinlnin. ona adak Lnra edilnisri.molojlsinde onem.ndan suyunicinde harekelcrrndek yagmur yag aldrktanparcalaususadrklahnda ..8.lk'bu puta taparlar.l\raMsr yor.

ise llkede nrih.b.in kursal daglaralaprklanna .e Sozu edilen kaynaktakiikinci Llade.llenn..d.rlarve yagnuild trratrndatr 1q drgiiikiige ug at|ln.n10000srvanekir Bu dagbatkabr daA. 5ihdi de tesar olnikrz.sL sigl'k. Nxmk orkw.r vardr.ndeki diAhnn cn )aL*E brlunur.er Ortacaglslxnr kiFaklannda Trrrkle.Fe Ulugdagderld.n) " llahiseonlannded'klenDden nu soyled€r munezzehft.bn$ik$ Turklerbu so. korrllLikLe.n sunlan soyler: Tugu:Euz nlk6n . l4 .4NArt\ n.ine brgl olarak brrgok inrne gehsmierir Bunllrdan biri de kutsal dag ilc ilgihdir Ku(s. Bagka Lic daA.a da onlara saygrgosterdiklerine. adaklar tulirl.r. tep.rldaglar yeryiizununnerkezinde yer altyor ve drnyamn ekseninioLusturdukLan kabul ediliyordu Eski TurkLerdekural olarak ta nrnm$ cesitli dagl.Burasr ku Cnkrir. Bunlann cn ranrnm$lanysaOtuken dag|k ve omanlk nl. bazende nmhiemelengoAev€ ye. ya R'r belgeolamk kullanabrlecegrmr: bu iladelerden.klankoniklervcki.den korun nu onhnn sayesindc olur Yer-Sr mhlan da ili ruhhr runresinden olup tbz yenne Eski furklerdc yer kirlrle.k hnenl Ori. isimli ku.ldLgL dr yukek yerler Turk topluluklarrnd:rbulukiuklennden !€ soge olan yakrnhklanndan dolay ba:en Lannolarak kabul cdilmig.Dag mh' lxn da bu grubrn icine girer Hayvanlann cogalm. EstiIr r Ydrdrn. Zclnu'l Ahla.Burad.lduAu Eibikild.rlerd.ak liLrllanrlnnsLardrr r(rk alanlar i€kltr e ve.\Rl r-R( \rnlnollslNlN Yer-Sunhlan (veyailahlaro insinlarla ilgilj pek qok scyi duzenlerl€r.vrdeller merkezryapmrglardrr: .gLnt mzg. bircok Turk roplulugunda duzeDlenntis repeya da )rksck y.gu gbru.nemli klsmr dag. kurbanhrkc*rler r{esi sencqin yeregeldiklen zanDnb' dkt. ibade! edilen alanlar ol. Eunlar bu dagda dua eded€r.mydr Buyuk Turk devletlen bLrr.s 23 24 . Bunn'nAllah'n ikadetgihrolduBu' (zanlannd. BudaAadmldnll ederler.l. nuncudaga taparlar.brnda Cjgiller ve Tnrki9lerden (Turgisler) balisederken konuyla ilgili olarak iunlan sbyliryor BunlarTurkirldolupbozkrdaotururlxr. Aynt yazar krtabrnrnbaskabir yerinde Tuguzgnzlann(Dokuz Oguz) ulkesinden soz edefk.nla5.ke!onrunu a oixru.ler nzere dag.n T .zi torenlcri daglarda)-apoklannzdair bilgiler vardrri ome gin Gerdizi. rl. )eryrizi. btrlunan rap ma yerlerinurlarhgtn arrk olarak goslerl 's xullrgn y:u guncycephesi.

Fn za arkanhlng.!a dr llLc goge kurban torenr esnssrnda kullanrlnrgrrr. Cemen mitololisindeki Kral Anhula \€nlen ve insanr dunlamn hakuni haline gerir. tckr kabrohnk kullan.suisryla Altila\ n eline gecer Tesaduten " Y. ChinSlub(r$ (k. " I he Ching U ShenShnnesot Ha. soge kurban torenlerindekullaDrlanChnrglLr brcagr mce deDile.!u rul an kolduguni inaD an dennr. \dilyer. br rip bir krsa krlcr ifade edi.vor BoyleceTurklerde de yava5yara5 geligenkutsni krLc motiti.rcklor )emini{rile.aycbeyizbu ar koydula.anmi. c K&.f unsrn'yl:r ilgili olmasi gerekirken belki de rannsil bir nesncoldugundandolayrya d:r rengrndenorirru b4ak .lqyla)bi! neral kasrk ald..!e (rrn kln. r r erl r ' l a r . Shar-)a.gdanNo Nehn nin dogusuna indjler Kurban etmek naked.kre ic. A t r l r n . belki d€ yuu ytll.cr (muliremeler sorc.ndhes.l. r t. bircok elsan.1]hve Dogu Turklstandaki gingrah(ktrqrlk brcak)sozcigunun bu kutsal silahla llgili oldugLrsanLhr Oie Fndan Herodofun kirabrnda kan ve sambr ken5rrrnak igur kuilanLldig soylenilen dh. Chu-tlrin Kaonun araFrrrmasrnil yl da k.r Anila ile rlgiLibu cfsine Pnsl<os ve Jo anetln anlaurklarnda yer ahr Buna go rc kutsal sayrhn Arcs krhcr bir cobamn v..n kutsal krh! ekanesnrde oldugu gibr A\npa Hunlir n d a d a g r u l c .l. ozellikle silah yaPmLndakullanrlmasrdrr. rr Ancak anlauhn bu hrk. Sword \\irEhrl in I tsilng nu Religion. lnan$a sore.sdk Ilr rri.K.ldan birnde bulunan bir trh olarak kabul €dilniiti. Tcleur Turklerinde ka.r demrri irleycn ve on.JlsrN|| rL\Rl liJRX sebeplennden bin de Tirklerin )rnlannda demrr yahkhnmn bulunmasr\€ bunhnn Altay\n Denircilcn olarak anrlanTnrkler rareludaD islenmesi. set'l vefen denirciler dc ajnen ka.aNAH^ Mrror.ye de eesrnda )-. r 221 l6 .rca.5 a jr (: (]AJ.Ad) sahsr glbi demirci 5r ustalannrnkorunrcu ranmsrndan bahsedilmisiir Denirin ya dr genelolarak madenin kursal sayrlmaebiska mnolojik cevr€lerde de stk stk kar5unr:a qrkan kutsal krLrqya da brgak karramDr halrlarmakradLr Bu kutsal krhq ya da brgak rnorifiyleilk kez Cin resn)iririhi Hdn-ShLi da Hunlann krr ban loreni anlafilrrkcn kxrgrlNr)oruz: Han Ch'ang!eChdlg DeDB brlikr shan-)r vebtryrk n)onullarik d.nD simfla karlsordr o zanan LaoihxngShlr-yii ulafindankesilcnYuechih kn]|nrnkafnra$. e k r ." \'. iki rartrtr l(eskin krsr krLre) zananla bir ruh ya da ilah haline gelmiFrir. ya da hika)|ecle yer alnrlsor Haiia bazen Yakutlard:rkiK. $fl L l!60.yla. Ching-lu zanun icinde gogun dokuz kin. yeni olmus nrsanlarn bekLerilen cesedLen uzcnnc konulnustur Ore )an d.)odu Bnl.

rnel€.tr.uzerlerine sirl€ di\kuphelxN kuqukpdc. kuslar ve ha)ryanlar ruhafruhal bagrnnayr baiiar.anun (yi da taprmrken) ulke' de bolluk ve bereketolunnus.yani topragLnrcrnd€dogar BbyLece Olonho hikayelennde.ln:mak'adr 5L lanmEolacak.tinin kendEine !erildigi' ne darr bir isaretsayar Bu efsaneces'rli kaln?klarda degisrkiekillerde . Can 5anun.tsu ia:a sayg gosterildigi. Ulkenin ba' slna rurlu felakerlergelir. llah !arafrndandunyr hakrmiy.iul.sAIL{NIST NiTOLOjI bir de\rnin kan danlalarlnr rakip edencoban. Cint gbtrmek is'ediler. Brrcok kagana.rr.rl)lu a.e Son devirlerde Turk roplLrluklanarasrndayaprlan arqlrmralarda tespit edilen yerin onemine iliikin bircok sey anlanhr.t!h.runnennken'yokru.Ar.liler.i kaFilgrndx flan bir tair (nuhtemelen yada ta5L verebileceklerini soylerler. buldugu bu krhcr kotarak Artila ya getii. s5 lah ayrd d ondm $nn dr bu pa4alan alrr* Cint gitriler Bu olaydansonr. Sedestan.btzin desi:den bra yr(|DhnnE $remekicin no kullrn. Eclu. J 1]O S. Efdn.id . Hakan tarr Yemreye ra. ParcepercaCine gorurulen lasrnson parrasrda girikten sonranlkede felakederbxslarl SizCinlipr€nssimrle cvhndinu.n sunulan geyleri '4 55 v.hikaye.dt.cev S€.agm nzenneko)ma gelenegi me gibi uygulamalarCinlilerde !e ba.r olur. Bununijzenne hila'.ipyakL.r Bu taslan al.nlarrlrr.frnd.ze dedih ve T.Ia olur.zayrfdog.d. nMsalve efsanelerde ldova gore Koroglu hikiyesinin Turkmeniskn degiikesinin rlk ieklinde Koroglu onu ter dogurrnu$ olur. l:akiLu5la. Hnkumdar bunu.dyna8idnM 37 . YakrilLann mezarda. kuhurlerinde de kargrnr?a crkYer kuhuyle ilgili bir efsanede Cinli h2a asrk oian Turl( haknDdaD soz €dil ve kutsal sr mekt€dir. Ci.r eskr Avrup.p bE bu mshn degcrlendtrehm. temaseuirrop.ka . gu(lu bahadrrlarolduklu aDlanhr Dogan qocugu ya da z?yrf !e hrstll olrnhn toprakl.qok bipkt ve Cmc S. Bunun uzerineUygurlar merdeketlerind€n alnlmak:omnda kalarak Koqoya goc edcrler Yer ilahlannrn en kudrerlisidir Dunyamn rnerkeziDde !e ucu Ul olduAu varsayrlan 8en1nevinekadar uhian btr calnn (dunya agact bulundugn ye € orLtrur onun so Kan ve T€mir Kan isimli iki oglu vardLr BunLar. nrese ve. \ 26 M seyrdov. lzin nruhrelem nrmleketnrzcc h Lrlh raslan zinyenn.An ih rn. krzr Tlirk hakanmanemleketin ortasrndabulLrnan reya kayasr)kendilerinc v.4rrrla t-rau.n kahramanianntopmga bastrilarak ondan aldrk' lan grdayla gnrbuule$tikleri.rk. Hunidn.il B{llr.insanlartar.

"' Sozriedilen bu pareada cok Tann]'L remsileden hukumdann hinlmrnrn d. Kucil Ye! ve Su (ruhldnbrze)yardhcr ohvc(lilcr N)€ kxq. insana can veren tann.cry. iannlann kana atlanylailgili ve aynr zamandagenelolank arlann taDnsr. elded ti.sar!\NlsrMlrotoil r o r u l . . grhdendohrl o slLnda btr yer rannsd.s 2t9 T.yo . saonndadurmanrDcoklugu karirsrnda Orhun AbideLen gen donm€k isteyenlere Tonyukuk'un verdigi cevabrnbLr bol mLlndc Umay zikrc. l e r d e n r " r n r z .hseditm€kredir Uday nisaliannenHatuDun kutu syernde.. .ri btr rinn sayanalanmr. r > r g y l a d u n v r y r) e y r J n I Tonlukuk un ikna edici konuimasrndan sonm Gokturkler sav.dr bir saman ya d. orfuh Ydzrldr.sr gel€neginin eski bir qeklini goruyoruzi cunkir bur. Kulrigin de bu kur sayesinde :amanr geldiginde crkeklik adma sahip olmuFlur. Ona[ryashda. yc gore br iLihlidrn av t:nn! rl^y d 8 s. s l6l7 "' T Tekin. Tun)'lhfitd:rrr..crkqaUmayin kadm (anne) ve cocuklarlailgili bir rannra ya cli ruh oldugu belli olnakradrr.qN |'rerBtrk n. c y . kard$nnKuligr] erkeklik !d. dilmektedir: (Buhlan kadat selenl$ '(9.|i) -(du) dcd1lcr.5q Umay Umxy hakkrndaki en erken belsel.te Balnay G. Galiba. s l7 39 . sannndada Umaydan b.sa.r Bkz iu..c) gognn doAu boLg.da erkekl* .ade.. BuradaD€de KorkLrfra& gorulenbir erkegin adLnrnsonralart yararhhk ya da kahramanlk gerekLire bir is yap kkn sonra konuln. ! o Bunlar hakhnda bkz Y vastLye!.Uluu Suorun To YNkutlarda bunlar yon. u n L J d hn .ndevleri basa.n ediltr A\'tinnsn. ve omanhkla bulunabilir rc ona si Fh mandi kurb.Kuiunu ashndi Unraydan alan H un onun yardrmr)li Kliltigin i dunyayagelirmir.endeorurur. bu son orcl|. yan ruhlari Odun Haan ve CrnisHaan. r l . Tekin.rsLdrr.srka:anan larxl olur Kultigin yarurnLndogu cephesinin31.un!?. (rna pek de zo'luk) hFsemedild TannUmay. rarhlard. Umay\ temsil e(igi anlarrlnaktadrr.denne hukneden unnlardtr. 8oE. amcon]lakatr. kirinrn dogunNndin drizenleyen idbaren k.r Tanncaya da diri ruh olarak eLealabilecegnniz dir Tonyukuk yazlrnrn 38.. dunynnrnyoneomr icin gerekli olan yasalan ilahlar: Crlga Haan Toyon ve Tanha Haan Toyon. n ' " n l f l I r t .r. s. Aynca Knruo Cohogoy Toyon. 7-8 ti Lir.yesindeelde ediliyor Bu iladelcrden. dan baskada yer-su ile iligkili rann ya da mhlar vardrr.rlar i(in soyle kazandr.1 ozansayesinde degil Umay s. Iil. llotoy AIr ise hakmiyet tan.

l2hr olank rakdBedrlr Yedincisi.rarylr Musiumdrhrdan gecmii rir) Alunc'i. agaclarve diger bitkilerin ruhlan olan ogullan ve kLzlanvardr Bu nun d\md? Eliade.cu KanveOkr0 Kln.rbi I(an. )"rur?. E . Abakan Kandq Te lesCdh'nun dogusunda AbakanNehrininmenba.hs. avcrllgrnruhut Mohol Toyon/tsuomra Hotun.ylkrlcn Beluha membalannda orurur Sekizincisi.n adlarsunhrd.suyun te mizligini. s 7 t8 . ve orada). Altaltrlarda bazenYalk Han olar:k da annrr. ..lesrig yer d€dir Ele aldrgrm[ bu lann Yunan muo]ojisindeki.ininhukrrddan olan\. bahklann cogainasrnrsaglayanbir ruh vardrr (Y vasilye\.ta Dunyann en buyuk ruhu olank anrlr.dabu Ahayh ilahrn yerin€Aan Alahcm Hotun denilenbir ruh O. zanan zanan yere in€n. onlncusu ldar Kandtr Diger yedihannuhtelilboyhra. R a d l o Id I.P. olulenn koruyucusu!e yertuzundekr burun sulann hukundan drr.$ YakLrtLarda da benzergehLdedegisik yer ve insanlarlailgili rlahlar vrrdrr: Ba) Bayan.yra Kan. .ANAHA IdRI( MI IOLOJISININ N'\RI nemnuniyede kabul ederler Yakutla. Insanlar.c .der 56Bu da belki Yo Kan ile kryaslanabilir Talay l(an Denizlein hakimi.r' Radlotr. .Yabr.ha'"ranlarre doAanh koruyucusudur Buluk kalan agaclannda oturan ve olluk-ye9il alanl. 9 .7 s ''3 w . . Evi onrdi denjzin bi.KrD.ndr oturu. .6nda muhrelifMla.s 22). yol ruhtan. altayhalkhrnhanGiAlky Kandtr:karun)a.lr *nala kada. Dokuzunctr han Yabas Knn. sonsuulugun guclu beyi olarak niteLe n€n ve dunyadakivarolusuremsil eden bir tann olan Ulu Toyondan b. Pr.Talay Krn dan sonra baika onenli yer ruhlafl (veya hanlan) oldugunu Begin i Han Aden Kandr (bu sahsiyer. cev lsne(uirktn.buyuk ormann. .)lansarKaD. . vas. atrnd! z.e gore Kuoh Bolloh royonrukulaan Ayrr). '" Iu Eliade.PuyslnKan.kredilnek|edtr KuzelAhayda dulul.agmu. deniz iannr Poseidon(Neprunus) ve Mezopolanya tannlanndan Eaya kargrlLk gehr Tam olarak Talay Kan'laaynt niteljklere sahip olmasa da Yakutlarda. Kazakla.rda kasrrgaseklinde gezenbu tann.y. t r l u r u h r c i n b k zY v i t r l y e v . Kemcik'in ve Yenjsey hen balannn:enginsahrbi Ktrg6Kandr. l l l . insrnlann ekolojik cevreyi rahrip etmesineCok uzulnr ve aglarmrs Yine bu tannnm orlar. K. Abakan Neh.lordokan yad.

Orhunyazllannd.Alrd_v '6 J P R.Dt!.H N Umaysozcngunun etimolojisi hakkrnda ya da digiruhu ifadeedenbu sozcLigiu asl Sanskintce O.n sonra son oldugubelir lrkan gor€.linir tanndrr65Boylece yeni dogan Onagorebu nlhla KaigarLr'nrn beliruigi. Van der Leeuw'in plasentanm kabuleden bu aragdrmrcr. s .rrrv. dogundan hemen sonrarucuduterk etmeene ragmen bu vad. l9rk.s136 .bu dLrrum Umay begdir da bizim rdrmz seqer nomal sayrlabiliri ya da disi mh LnsanlarLn dogucnnknsoz konusuolan tannca muylailSilennekledrr.Baror negretiigi kiremi! yazL tinda da Kogmen.eocugun uykudeyken koruyucu ruhun gittigidui'inuliir CocukhastaLandrgLnda Umaf getrr sazriedilen br H.ANAIL\TJNNI ruRK\iITOLO]I!ININ llk olarakSamoilovic'in Gokturkdevnnear Ul. anc. Divdrn Nl.d. Namrk s 512 Orkun. 7 6 . d 8 ..t qocuk zman bastalanr Unayin ro zamanlar da olur.n. e ni Umayismindeki ruha tek bir sahiplir ve cocuklan koruyanbir ruh bicimini alm\ ollrp. Bey(beg)olarak "bu Fakai.nn smlamasrnda Unay Hflun sayLlmakradr. belli belirsiz sezilmektedir Burada bir derecelenclirme Um. c l.suve Hm T. Umaygununuzde kadrnlan Tunguzlar rle birhkte Guneysibirya ve Ailay Turkhnnde g6rulur Buralardaki gore. .kokenolarakgrlnes rirkla ili$kilendirillncsl nedeniyle tannraUmayla baglamrhdrr Divanti Ltgdtitrlrhte UmayaiaprldLgmda oglancocukdogumunun gerceklerrL (plasenia) gi ifadeedilmekr. erkege qesulilikirler rlen snrulmnitnr.. s llT.hmud. H N t u n . Irrftl. qev i!. AykurKaz!n.Mogdildnnlsh..UmayaynL qocuk. diri bir ruh olarakanihrken. k " 6aKasgMI LrSrr-rt'Tr/[.dr" Unu so:mahdr Nilekim eskiHint nritolojisinde Uma ismli bir tnnnca gelmekre crigurrrk anlamrna olup o.r8l. o r k u n . hir isimba:enanlamrndan dolayr kadrnada de venlebiln. aynca onundogund.BeinAhlay.ebir ilaheyi olva. muhrenelen ya da son olarak ya anakamrndaki eFine belirtilenplasentaya. cev. olarak Mukaddes ddrdnncti Yer. 6.ltri lt't Y.Aabagh kalmar snrdnren tuh onnu olNiurdugunub. 1u.y.kuna go. Bu nedenle bu yuc€varlgrnisni erkekolsundrsi olsunin vrrilebiLir Nitekiin sanlara TrrrkknLinrundeki ad vemeyle ilgih geLeneklerdc. P. Rouxya Mahmud\rnUni.di. Bu aynlma LEun surdugu gulmesidir Agtadrgr zlman cuklaberabs oldugunun 'sareti."J. Altn Kol I 'zunrnda "" .(rrlan.konun cocugu terk ettigi inanclara Umayher zaman rocuklaberabe.ellikleeskiHint tannsr5ilamn kansrnrn ismL ve dolayrslyla olarakgecmekiedir.Kasgarh tilnektedir.lla J P Ro{x.y oldugunu iLerisurdu gu plasenrayla gdruruni insanrxhu arasnda srkrbir igkivrrdr.ux.tdc Olnrr.ss 127.

crya SoreUmayAna knhuyleiliskilidir. An. bir yandan da djirl unsur ol.unesnr san rengi Frzunden Turk halklannda Unaya san Kr: da denillnekredir. haLlnla ra rduktuk.dogun hamisinin adrdrr.ylar.. bucocnklan tun Tnrk hilklannr.n yerle ilgili gonnekiedir KursalYeirn (Otuken) Turk topluklarLDa yardrm gibi Urnay ermesi da yalnrz degi1.va nml ve mulkun arrnasrna da yardnneder.hr(rabnrlh hsanl.Bazr Turk ropluluklarNda gorulenmarnaLuhu. Roux.@ jlgili olamk onun lohukomnasryla J. T. s . s 207. a afifra bulunuyor. gelLn $:crrgu.l\ilrololl sANhNlrr nesi icin kamqagrnhrBa.. Ayrsuya da Unay Ana isimlerifarkh bolgelerde degrgik zamanlarda esanlaml kabuledilmLg gibi gorunnyor. 82.sdr !e yine bu rrigrr.hid.rc acrktrk gdimekrcd ir.dtr Bunedenle Krrg[laragoreUmay.8s. S € I d o ! .UmayLn rocuktanv€ kadrnlan D situt.y sozcngune yakrndurmakradrr Tnrk mi ''' lolojisinde agrelann insamnruremesryle iliFkisj. cunerin rsl vermesi dolalasryla ve ocakkulderiylede iliekilendirilir ltger sozcAu Umay. d e h l h b i l Sris n s 8 0 .le bu konLryl. OnagoreOrukent de!'leri.Seyido\"a goreUmayln OtLrk€n kuluy]e iliikisi de vardrr.nceruhNnrkorudugu dogmadan cocugun Unay.san ccttrr"rurk. 6re yandan her$eye hatarverengnneiinde Um.nAnahidinsan nesli nin amp Cogalmasrnt gozeten eskrbir Mecusirannc.l* gekk 8! bak. Umayl bir yrndrn gune$le iliskrlen dinrken.n 4 B u m d a l0 bazt Turk toplulukhnnda Umiya 5anK.mdcn.Sareusrhr fe crncrit ?\takntrr. qndegilmuhtcnElcn !!.91 .ndadrlaLrlan sank1z dsanesi.\m c 2. hikimiyerikoruyaD brr rlahedrrBu ranrrri.88. "DoAlnna lr.a & e . kadrnlcnn koruyucocuklannve cusuUnra)a itarereun€kledir Bagh llamrRuhbr.irktuorler ar6. (ev A Tailrl. . I { . Sar KE isn! ennn ohn bnha degilUnrar\n($ dayoruma gorc'trnn\nn)korumajndaolan btr kr. r. Oteyand. 2 .yla ilgisi !:rrdrr. P. onlarakur reren bir rannc.en larsryrlaD i. K (2drEade.ares Turkcekabuledersek ay sozcugu de um.91.m. ilgilidir K"dirzade Kadir'e gore.z denrlmesi Kizda$ yorecok il8nqrjrilunku latLkesn'dr sindeki 1 '. gelene kadarqocugun ruhunu rc yasrna 5orl. c 2.irkler faafindrr S*elldrdrrihnBir l!tuA. sag.rnrndek./rsllrgrrne5le srnl'ga iti5kilendrntcn. ve Behirl€r arasrnda 67 temsiletmekredir Umayhakkrnda gcnisbilgi leren Seyidor.bolluk ve kul verirdi Bu ozelligiaz onceUnr:rylailgili sijyLediglmiz panlel duser Oruken ozelliklerle daha genelolarakdusu cah5r ya da en azrndan Y€rknlu (dogaana)ile tlgilidir Boylece nuldngunde iopragrn xnaolmrsr fLkrille Umaydus ncesi uyuiur.lsu foEdelidl FdkrlrsiDdfAr.l ttuhu. apr uamanda bol mahsul alnu. C.n kon)an.

senki rlk gunde ortaDakanda y.)orla. Anohnfe gor haranlannruhunuv.da! nada ha)aanlann tuhlannn (hu.uk Ruhlan.laheolarak[n.rnran ruh G!r) vir. su. e Bir mezar ya dr prnar bagmdakragacrndaLlaDna .rv.Yayuq' anrcolahk gonihvor s:nd gogiD besinci ka0na.)r.g.udueb.lenni nrele.cuklannc..n lrmm-Krn girgunucu.drylen €rk dmek mecbnnlerirdedr.n nkeL Frarcr K!da! Ya yu(inin beFinci ve ayoLtckildr Verbnskry de co 8ok Lanndaoru. oturan Enem Yapcl'nD (Ya)asi Ana) qoquga dilncn katLnda ruh verdigineinand da. br ku.duguu anlatlyor cuklannyd. 2.gahcrkllr Yine Han'a mn ifadesine gore. lslaniyeuen onceki Unay kuLdntLnlulerj olarak degerlendirilebilrr.ki cugu!ih6e Teleudu anDe n(r satualt EneDr Yayu{iiqin erialaicar Tdeilder lu.laDr dnn Elakk.. oru.ba kay .8r du l.laninekrcn gcl.n Yalur'.. lger kundrk cogogusLdind.Bu resptt dogruysa Umay kiLlrunrinyer. Dogun|laher o andadogacak husus. lev Erden Kalran.. le&ik dLiliramd ladalanndx Y2lucikldn .Lrc6l olankudretlimeleh Yayrei\ringoguf berno Lalnd. soylenen iLr Yayuci bciincig.Alhth KavLnledeDo!!n TY. Agxsbs 1954. .jt kidndr .nr Fakatbunu Lakip edenen enreresan sel samorralahnda. 43 .. Hara ayncabazendogun esnasndabeya2brr ha)'at srvEL (sut?)akrtabi en.lxlql KhaDAnneYaFd dr)t de isimlend.s 14J 145 re Co..khnm soE.olum kultleriyle LlLikilioldrLgubir ke.g).. deBnr: ve olmezhaldxuilolacaksn \r bu sana Sen slirchli neldse sag.Bo "In-lr. brg.dulunu verbLtsk'yln soyluyor..bnnunsavesinde dog i c.r oldugurada rnan.in' bana akL.ven Rrdloff. s.senmori rlevaql otdugu 2arun rlahe)r bu Gidleselamla. daha \urgulanmi oluyor (Res:n 2).ek.Mlrolojr 5'^r6Nlsr gtkten iki ayisiiin gelerekkadrnaerkek roeugu dogururkenFrdrm erigi rf.hlba kildedLlarangeldig.lilrtrk olanrlakhyan $t| belir golde/ Ly 5arkrdrr:Anne TrfkayLGobek baFnrcdze.Llahlan aocuk diLemekuzer€ kuquk bez salLncak begiklerrnasrinusr.Altay lurklei de alnL iekilde locuk Nhunun (ya- ni kutunun) g.kiebulundugunu kabuLediyorlardr Anoh:n. (Fni uzd:) iken hryd n& lv halikbcnift icin lntter.Lr ki0nda oturu)'orAlhll.y. An!n|u .r.el'L-doo'1 tlr | b-hparro. U I tara (Holmbe. agac.sin / sda vahrnt Fktrnyorum et layuci Khan gdl sur ak 8{jtcemd lolseledrder brndn IndLli! bi+rk kbrlc 5ur beyazr gosr-jr ?r cocukruhununrnavi cenndkn)rrlii:irne geld.k hed.leleullenn anlar. Teleurlerjn gogun dor.ocugunonruntn uzunlugrnu dermek sureoyle tayrneder.4.de edri mekredi.

re yakurlarLnOgo tnr.nxda bk: y Coruhlx. AyisiL aslnda djgi bir ilahediri Yakutlar onu KoLLrn (KaruD.{1j.mnda kolulirk getirici bir uygulamayadonugebLlnrkredjr.lgLli d.ordu Toren sonucunda kadrmn gebekalnas unluluyor.botr:rni. s .aLhgD tjmsatiyse onun Unaydan a)n bir flrh olacagrm durunmek de traragibi gorunnyor Ote yandanagagrda da beLirrilecegi uzere. anali ruhu naklediten.r' Uno Hara.{Nl sahk hummasLm remsjl eden bir ruh ya da reyran otaral algrtanan Ai Kansfmn (Al bis) dnFnam olup olnadLgrnLogrennenin ilgLne otacdgrnrs. s 25iayn. Ayrsu ya da Ayisrr denLlenruhran aynnrrlL olarak bahsemektedrr. Turk ts lam kLrhurnnde karsmLzaqrkanve daha qoh talih kusu otarakatg anan Hunu jle ji grti eeFirliinamiLarbu mh ya da ruhlar iein soylenenl€re az ya da qot uyar.mji olur. llguerir ki.nda tjqua lar icrn bb s l5 . Iur& Sdadr. bebeAinrLrhunakte. baren de .jinr! 7 c D s i d o r .t2 sa.'io G. Nirekjtr Turk topluluklannda Umay atesruhu ohrak da kabut gornusrur Yine Sinor'un akiardrgna gore. nah.ruldugu gibi Umay kutru zaman . Bunlar berekerve reiahrsaglayan ruhlardr lMnca g.rIlRK rqrrolojlslNlN ANA]I. dovun dedigi grbi. Umay la ilgil gjzLive rehtrketL bir uygulama da yaplLyordu sanan vrsrrasryla yapLlanbir lorende. At KarLsr be|ri de Umayln ta kendisidir ya da onun kn(ulngn remsit edenbir Feklidir.isrjyantrk d€vnn oLnatr).. qocuk rmsf dediklen bu ruh btr ku5 qeklindeqocugunbasruzerindeoter v€ bununla (ocuAunnestininberekedtolacaAL haber v..edrci sr. ta.ger kui 42 . Albrs gerqekten gun.ananla .a.2 o B 7' Bu k.lin.d I m . ateijn.Harun) olarak anarlar BeLirtildigine gore o eski efsanelerdeki gok rannnrn knsrdrr Hr.]un nelegi otarak ka bul edilnigor Umay kulru Yakurlardayerjni . Fakar Se). YakutlarlohusayL uc gun sonra terk edenAyisr!'in qolugu korunak ve ona baknakla gorevli oldugunu kabul ediyorlardr Balha bir efsanedeyse dogun sancrlan geidiginde kadrnrn Soge dua eftjgj ve de de Allahrn aDasrolarak kabul ediLm\rir (Meryeml€ jiiitrllerdi. Huna ku5unun benzer turden baqkauqar hayvanlarla iligkisi vardLr.rluyor. dLlerekkBrr blr kadLnD qocuk sehibLolmasrsrglanmayaca|sdL].Urnayla jtgLhuygulamatarda onun :e man zaman koni nirelikli bir hale getdrgL de dniunuturs.r)rsrr demien ruhjara brrxk mlstr. Bunu ktsnen Mezoporanya ve Avrupa'nD karanlLkguelerl€ilgili regrtLi kulllerindekj bebetrkurbanLayr_ Bazrtopluluklardaysa Unay (lmay) arer ruhu.amtrn rehhketi !e iyLLigiD y.yaDi UmaI\ gerircn bebek o1uyordu. sagLktrbL. 2 0 7 .

17. Tnrkmenisenln Nisa k€nrinde Ebo Ali Dekkak Torberi yak! nDdakr pMr bamda bulunan dilek Altayhlar tanindan inaml?niki diri mhtur.r ve Yagmurla llgili Ogeler Bu ruhlarhem Gok hem de YeFSU unsurlanyla ilgilidir. B€Ui mkradtr.Bkz.tigi ileri snrulmUFtUr..indeEecm€kt€di.Gdktnrk de!-rine ait bazr h€ykeller." demekte' sim 'zz idii bu surcdekr )'agdrnldt Mahmudun erinio nuhlelif yerle. Ak-€n€yarauo €ril tann Ulgene yaratma kudrelini ve ilhamn vemirtir. . ruzgar ya da kasugacesnl ruhlann i$idir| dmegln Yakudanninandrgr ruhlardan Tral-holoruk l(cue. Gr. Unay olarakkabuledilmisve saygrgormuitur. 3.g e. Ana May8l ise ulusu koruyanee k€ndisirc ulus ana$ da denilen ruhtur. ruzgarve karrganrnruhu olarak'unulmakradrr" Ayncayagnur yagmas'n' saglayan ruhlar da vard)r Eski denrlerden kala:raklanan rnanltlamgore.v6ilyev.ANAHAlrjRI IORXMITOLO. taayyerdede 'Bir ru u kamlktu (kahinlikrir).rndmirz Orta Asya'snn. taslarla olarak ac*ta)rgmur v€ ru28drSetimek icin yap'lan k2ml'k (QamanLk) (yad.. s. Baa Tnrk topluluklanna gore. Ana Mayg ve Ak-ene R6im 2. bu rarm adn ]al olarak anmaktadtr.a rsrmlerle Y.Ku kbtan n Taro (Cambul)5ehrinbulunan G6kiurk devri deki bcjlge rnnzesurde kayar€smi.siD Aratay. Ruzs.s. ritSti enirili. Benbunu Yagna olkesindegdz. 4).r batl. Diwnn lrSat-l!-ftrft LE nesi. Bu Tnrkler aFrnda (anrnfr$ bir grydir. c I. Bir bagka bashrasla. el sanallannda nazarl& olarakkullan an farkhniteliktekiUmaytasvir(Resim li dokurnalara da rastlanmaktadrr 3. mev!e ulu Tam tun iaiyle Fngn sndnroldd.yine Gdklurk saMnmnbir 6rnegi olan Kudirge kayaresimlerindeki kadLn tasvirlerindenbu)'rik ebatu yaprlm\ olam.ad.d.la la) Fpnr. 307-308 h Mathud.ohleSordum-Orzda bn yangmolfru5tu. Eoylelikleyagmuive kar FSdtnlll. Ka8arl Mahnud.Cev. Bu sozcnkKa$8adr B.JBININ Turk sanarmnhi kapemma giren bazrheykel v€ kaya resimlerinin Umayl rasvir e. yada'"\").Dahadogrusu yat sozcugunon adann.Katgardn.

bazranlanmlardabu konudaki dvayetlerlslamileStidlmittir. A tnan.)ad. Gerdlz|ni'az. Tanh? v BuAi^gnez^. den Unay YafeJe bir ieim (dua) dgrerngini.an Ortacaglslam cogntyacanndan.lajras (K. ja)l. a/cata(Yakutlarda).rnftLtd. 45 . hikayeler rolojik iz raFr'. Tatla llgili lndnclat. Yakore]-HaBtldan. bu rasa venlenisimle. I l6. kar )zgdrmak ve ruzgar esti.l lO.anrlanbir mim" gerektigindeyagmur. selidov. Bkz. eda (Altayda) cama. jala.Tanyu. bu dMy okuFnG yagmur yagmaen' niyaz etu Ailahonundu6n kabule i.mek igin kullamldrgna ilirkin rivayetlenn soznnu etligimiz bu konuyla ve kutsal dag ilgisinh olmasrgerekir. Cayl.ll2l H. Yagrcmasryla mur tarr konusundaonacag lslam kay' naklan da dahil olmak nzere bircok es' ya da mr ki metindecok sat'rdaetsane anlatrhr.lahlanlrnn bir k6mr mnotojik etkilenmis riva' bir hsml da mitlerden yetler seklindedir-Afagrda da deginilec€gi gibi. Ebq Zeyd mavi'ninMu'cemnl Ebo Reynin sl'Bed've'Tddh. Nazarl*olarakkuUaNlan.. t r6oi M.ynn'l Ahbar.sy. (€ski cambul) KastayevDevlet sa natlan Mrtzesi (Fotogral Yaqr CoruhLu r998). €l'B€lhi an elhtn el-BirDninin €l-A5ani'I'Bahite Kwnnnl-HaliJe. Nuh peygahber Allah'a dua edip yap'lm'9 l6vin. Yaler'e bu isdi bir isim (dua)ogr4ri. Yates Yada. 520 lanhli Macneln'tTeeanh aah yan'ada yadata$ndanbabsdilnektedir. rda. 15-19umy ta$in. C/n-:!nan ve 0\6 GqnagldnnaUt'l@i 8all4.ay(Kpcak grubu). A.dir. Resim 3 Tasuzdine yrp'1n19 Tara. ka vb. s.gElarda) A)ro y€d. omegin Gerdlzl'nin eserinde)€da tasrnm kokeni Nuh peyganberin duasmabaglanrr: kece Resim 4. yin€ Bironinin €i-Cenatu Ji MariJetnl Csiavir adh es€rlerinde ve yaz n bilimey€n H.

'dediler 'olleyt nasl oturabihlod.ke buht neydana R Kar da ta5. e kadr kahrlarSondsrkarlar.dg.ruldugu gibl mrlsel bir [.Cuet ve nagaralar ednrmNlerdr Gr:ine5 alrLnda deNizler onlardagdan agdanna ras flryl anloaEelince. braz d.nlauhn oraya s.krldebuld! Halqanlxlnnueine aula k kadr i'lkel.iles.Mlrorojr 5AriANrsr rinjn hukumdannm oglu Belkike.yxbil.rnLen inrden bir dagdr.vhlrrl doguyr dogru yapadk.c& sallarlar. rlol li5ile rn bir maiyyel edrnmrld diB{ kendin. diLgrugrr nesbu d.r SijlEelendnn !an.drn la5.ca.r.ashndatanamLyh eski Turklerd€ki daA kultu ilade edillr1ektedir ve uze.Idih t. SananogulLanhukundarr is 73 Rs. Sdrncet hari)n kildnr Bu kila Solselenir B! lai ahrlar Her halaan aBznabtr u5 alarik basmr d|aln lnda btr bului Nldana geln.RuefsanedenkEibirb(mdebllsed.'dediler 'E ervr. ve bn tasrxnFnltualdr. D:ha eski Turk ve Cni nLrololiLerindeki 'Fgmur yagdlran gok ejded' temasrbunda yagniur yagdrran tas temasrm doniis muslur.yledllthri lilein dllu doguda c&$ nokra! bulu.dA.kozmLksisr€n de vurgulanmLg oluyor.lyede.]i. s lbr 47 .li Id bir I(e va . Yakut lvlenezitlen I'apogLahnnlann devanrnda.n rok jLginsbir hikaye anlauyor Aulanndan bin br]]rqna ka6l okmrs! IrukuNdardanayni.p hhttk.. TurklerD yaglnu ya da kar yagdrdrklannm bunu Turklerin )rpma dogru olup olnadLginl sorduAunuanlanyor.jrlirdlild Bura5 zamdnmuda onlann yagar ya doh yagdrg.. bu dagrncok 'rksek ve gune5eyakLnolarak lasa\aur ediLdigini gonerni belkr de lann oLarak g.liklen rairramd.bu hsl. hiyvdrlan ..tlahln kudreiyle tsuhusus onlann buldugu Bu hik.ien(haz). Eelir latnur srllarlf.aydurlxgu Drelelisidden!e qLkar r'Lhdld.yagdrnak islerlor bu rineg.ilgi lsLarni]etririlnistir.ama gercekt. B.Adarnl..gD ardndrn )eF lok yekr 9ry1en yasarn i.gnn ya n ohnk d.. Ydlder"8u s.Er..n dedi onhr'Odddki in$nlar dighr d.baAIl. augxnsd. !.nla. O da cevaben (bir e alalanna dair beLirtiyo taela)yaAnur yagdtrrldLgrnr drgrnr. kd ya da doiu Fgr.in€ dustugu sel'lerl )"akmaGunesindagrnaldndan yere qok yakuLdogmasr sr.otrlrrlaSurti *asna g.dar.in.hun. nEeleli kendsind.gu onda nzr. az. M-de bnndanibt€rLir mk sr.flain.yLece bLrrada gokle yci arasrnayerleimli kutsal dig (eken) lasawriruna isarerle.nud.r.Euncxodlan cek'luhr.ha lazla meldam6elen bir olay bir care drFldn. elindednYaAdu..nr:. Ay ca Fkarrdaki netinde yer alxn bazr itadeler rnagarakulruyle ilgih oLank da yorumlanabilir Ancak yukandakL atrnonLnson crirnlesrnde g.oD'jDe YaAmx Fnel.sr16'llT.sdnu \E h:laanlarFk nu? dedi Orlar Hxkiimdar"orada l<ar.bubil ginin lslam trihlileririden lbnul-Fakihin esanrde bulunduEunubellrlryor A I.

c&ar.rd. airn san.s 72 Nl s. LrnyagrnuraihtiyacLolunca.halld'naU.ldi Yrfennoglllan Birgun rdpla.da.r. Selidov.nn buyqu bu sahre boFuna:sL Xa .e crkaFa hs oni 'deln!.idn.Cey hun N€hri'ndeoLdukten sonra tasrGuz aLr ye bunun uzeine kardeslerarasrndarartLsma yaperak.ih isimll kiraprx konuyla ilgili anlarrlaniardaha once ele aldlgr mrz parcaylakEnen .finddn . Bkz Nl.l.kun rekdlerTi5 H.gmur yaAmaz lnrk o dbnem de ra sahip olan cuza meknp yauirak yaprhn hileden iikayerEi olur.z )..yluyor sanenn.ririsi.tllhlam hFsein.5cn (ir. genisanlamday€r kiiltuyle ilgiiidir Mr. .Ga. 1u4 Ul&.tldrhd Gdt Iurftkr r /uftLlli. Li|ftlt' v.rtnsmektedir Yalu brrad. lsldmar!.i\ryd ed.kici nitierden blnyse Yakut tarahndaninLatrhr Yakur.^N^ltin.r. de..olduhi Oguz.ha sonra Gu.D. r.r sd)idn !conun Gdlndtldr.. l l.n yaEnxrgelirdr Buns' rrya nn'H bx su ha3rrra srla\rrndi Bulasaonurogullan H.ine y.larOgu:l.ekin.rido!.nur len bu cbeprendu'6 Goruldugu gibl Isiami d.bu tas rbebryh 16! arasNd:.nunudamasr rcinbLr rasr bolrunaas! Bu jshrleyaA xr yagdrqn''srediAi z.Lni rdirt. iyice onaya lllar ve Turli ile Guz ar?srnda lLkan savaita.nem mlrlerine gore. Br las ogx2hunelird.n !t OnunGa).'d LthrfriAih4. H. gereek ta51 erkanr !e yaprlandLrasonucundaAllah onlrra y3gnur !.unu akLaml..nlasmazlkcrh. s t21 \r.zarvebenzdlerigib1..!in bk: R 5. o doDemdekiGuz oLenBeygir En ilgi r.hnc.di Lsa5 kr yanlannda lLaldrflrkhnn rasia Fren( ) ag.kiLde )r!!lar B! n (duayt nn rasr onunlzcnnede Iazd. tldft cdlrdlw.alr.nun n6li logaldr SonG. bn ei R Seeen s.zdr lhriyxr.jr. ). Nrfiun taFr verdiAi Yafes. Bu dlNmda liiL.klefe ozgu bif ayncahknr Bu riadelerdeyada taernu ko keninin lsLamilestirildiAinigonnekteyiz Oysa buun ]rkanda Kazvini'nin esenn den verdignniz dag ve vagnnr tafr arasnldakiiliikiden de anlasrldigrgibi. [b! 1 Abbas el Men'ezinjn. Tijirkun ve rajfesininAllah r incirtigi ilin drialannrnkabul olmadrgm ve yalan sol ledigi cevabrnr verir Ancak d. minsc.. ot€kiys. Guzun hiLeyaptrgranlaiLlLrt ciLnkn hic y.gung.llt boun. dx5tu OguzhrFprk lar ehre rasr I lilluhlan ve. rasr. u5 hn.nsln't T..na c.et sayrlanyed.arlanrnh. tanlsngrDavud b llansur isinli eski Horasanvalisinrn. .n. s 122 16 . OgL[ Trrk]e (h. muhtemelenAllahln sozununya zLholdugu br tasranlba.Ldigin.Rr raR(rrlrololrsl\LN birtxsuze.AlLahrr Turklere Nuh ve YalesaracL lLgryla amagamdLr O Tu.lluh (Karlul). 11 Seidor.lild Bxnunuzditu OAuzlaralnl baka bi. bu Ia! dar anlamdadag kulti.tun c.e. \t bxnur lGzlini rrr. Son nda kun qekmeyekarar rerLlir Guz tasrn bn benzerinL dalu sonLa kunda kazanan Turke verLr K ndan 120 }'ll sonra yagnur yagdLmuk ge.r! krua cekel.

s.se*n (h. fi(tna crkarmrlardr.yadata$Lyla sanandegildirve yada Xx.'ka bdlgelenn$g'r.. Hunlanmnidaresinde yagayan Yue44s Fhnda Kuzey bankbilesinin kahinlenCucenterin koyabilmek eidrnlannakarsr icin (ok Siddelli yagnur yagdrnp. . R. yirzyrlln yadaiagrkullammndan Goktnrklerde babsdenbir efsaneye ilk yansmn sonlannda Gdktnrklerin atalan5o kabilesinden afnlmE ohrak Guney Altayda yasryorlardr.. s 126. yagr9.'' )rgdrmak gore. lun."h. Oteyandan bazraragurmalarda mrtololilerinde bzellikle de Cin nitolojBindednemlibir yer rutanbu tasrnyadaile s.Idnirte a. a&e. l19-120.&. Gunnlev. Bu rasya da yagmuryagdrrmayla sunyeh rahibinkroniginde ilgili ve Mogollarda inan\lann.TDrklerin bli]u yoluyla yagnur yagdrrd*lan ve bunu savafasn"smda dulronlannr yenmekiein yaplklan an Latrhr.! velr donuzkamrndad. s. A lnan. ve Bugtn A.)..ancak birine y:gmur yagdrrmasr ginFin baiansEhkla sonuclanu. .T' Blronl.sn!. Buradaki yagmur yagmur degil. lnan'da lcjininislb{). Nisidu.felaket bereker gerir€n.32 Yadataslnn qesitLi dnemlitarLarla iligkisiolduguda ileri snrulmijLsttiri ornegin gorulmiridr..tal a kadar crBer v€yahut b.2.e Yada hakkndrki en eski bilgiler \41. ordulaanlamrndaki n teletedenbir yagmurdur.1. V. yuzFllarda onayagrkoF belirtilmek yagmur yagdrran yadacrlar tedir Gunileve gore.1. !. Bunlar onceleriyetmg kardestir.G. Turklerden igin bir deneme yapiLrrr. Gumilev. Trirklerde \4. ve Brrbiriyle bagAzerbaycanda baglanhl {ak cakmakB5ryla dagnnlan bu ratlarares dolarsryla crkarmak $imiekcrkurmakisin kullamhrdr Asya yada|arryesimiasrolarakda anlasrlm$tr.notrn. v.istedigi zaman ruzgaresn-"'o. )uzyrldayaayan kimligi bilinmeyen brr yer alm.-\4t."r ".TIJR( MITOLOIISININANAIhIARI mail den bizzarisilrigini anlaurgrbir baskahikayede. 199. 16l i L N. 160. geknbd€ki dd alhanceiitli kocnk D5lann yagfrur lzennedMlar okumk suEtiyl€ icin uygulanagelen bir bdrlctrllk 9€klidir..Bu kardeslerden ilki kunan dogmus olanNilidudur (A.l-adhr.o.. Blgln Sdndni?n. )dn@ v. Sonucta bir bilim adamr kisiliginesahipolanbu genishalk kitlesiyanmda orlacag Turk yazan.&e. Orw GdthaAbntu Uaon 8d4. s 127 L N.. bu nvayetlere okunuFkimselenn de yapnrdrg gibi yan inanmasma belinir ve denemede oldugu lar bir ire satrrd)gmi madrgr zaman insanlann bu tagn Trirklennulkesinde etkili oldugunu ileri sdrdrlk lerini sdyler. M Seydov. s.

ak ve yesil renkterindeotdugu ifade ediliyor. Bunlar ilki $manlardan birinebu ragn bir karrat laratrndan veriimesidi. s. onceleri toptayrcl A lnan. kotu ruhlar. gore.aga cok arrk gd. Boylecebu ta. sozi edr.En kuftdi sra i'sr kurdunkamrndan bsryla r&.nl.Bu Itlzeozellikleonacaglardan iribaren yaygnlafanVak Vak AAao remasrnr harrrtatr.lan ve hasral tardankoruwcu bir un.ban .iilur:Kadrnya da bir yabancnueli yadr Soz[dokunusa6tnr.s lL1) Ttrk-Mogolropluluklannrn inanclannda gok kutsalsryrlanateirede bir ruh otdu_ inamlmakraydr.e . . Yadamnhalan kamrndan cftantan bir tas otdugunailirkin bir riva_ yeten.laima esen serinm.r. ntith\ finnn esrirnkrSara ian canhbn ci yLjz!. kun g. Bu agarda insan ya da hapan bagtan bulunuyor ve bunlarolgunlagirktannda duilryorve ohiyorlardr (bkz.Sara[hda nhat ra]urseyahar e. Sarr4ntzn.tagmur veyahurkar yaB.uroldugu k buted.5^[{aNlsr Mlrolojl iliJk'lendirilmesi normal gorunriyor. bagdagtmlmasr 5m baka nesneierle onun barka mirlerle baglamrl! olnasrna da se_ bep olmurtur. Ian:hk vr 8ugil.ki. IkincBisaranncrnir ve insanbair seklinde rasavlureditmesi ve bir kadtn da yabancnndokunmas (rwart) sonucunda ya da bakmasr olmesi morifidir. Canl!era elealhlP yukan kaldule deftal sogrk ruzgares€r. Ancak yada rasLta.kuwerinikaybeder. AltayhTaiunistTurkle. yani onun bir canh rcindencrkarhldr$ dusuncesinden dotayr bazr yerterde bu trs canir sayrlm$rrr: yada Yrkurlar hjnasrade. srn. simdir l$an kataena ben2er Bdz{.n rantr Sata yaank i yagdrnbilnbri $manlaryagdur.qr.unutdugu . Nnekrm yuka. rih boyunca baskacesirli tarlar ve nesnelerle de iliskil€ndirilmisrir. kranal muhlemelen ya da belkid€ sok rannsrnrn tamann kartalanAsrdr rensit_ . yakutlar.arasrnda anlatLlan bir efsaneye gorc. Buna Aretintemizleyici.. Bilindtgi gibi yerim rasrda bu renkterdeolabitiyordu.aqryrprtdrgr irlinrnektedi.rda betiruigimiz Cinli ydann esenndeyada tasDrn daha qok gok rengi.bi hay1nnta nn icinde bulunur.gr r(.ler Bu hr. Altay Tnrklerin'nve Mogoltannduatanndaki rasvirlerde aresruhuun otuzayakhditi bir ruh olduguitadeedilir.k yola crkaEa arhrn y€lesi re kuyrugunun atrma bunu baglaMar lerEmezi . Etindebu rasr bulunan adlm uz.kulaF. 162 19 .ld Famanlardan binne salaI kairal vemislir3l Bualnoda bagka mirlerleiliskili olan iki hususon planacrkmakradr.td. inck.n on3kJ..

'' hr:). ornegin ErLl (Ldil) boyn c.re5 ri:efurde )-Lrfll yebilen i. da araglrnucrlar tatahndan taprna'oLarek rlgjlLolmalLdrf Ocak kr.ak|adr. r 84.nLden kanlnhmmasr. otqrg'nyx d. /\f.laLlaDyla riGulcndigini betirfir. Arcrui yok edLcio:elljginden dola]L yeryiiulrneaiLrarLgi silnmek lsrenendlirlerin .le anLaeLlmakrxd[.sitli eerli Tnrkleinde od !e ocak nhu yardrr.irgli.leylen iLabrl. 85 AF. rd \P. cosmasr )a da azilnae.r]|1r\L5I\lIrolo]l se uptrkLann' yazar Aynca Hurrdr I Alem'dede (trgrzlenn rtese tapngrre olLrleri kr.kn. coldLrrda geLin ne) takdnn edil€rek aLesren it bir havat !e qolt socuk djlenir Arelc su ya de eop doktilmem.rlrlrde genellLkle Bu konu aym zanunda ocak l<ulrl{'riyle irilraren bLr kuLrlenn ge aralarknltu iqerisindedegerlendirilir lhrn TLLrklerDrden araiurnuhr oldrgu salcsin. da arcr ni teklinde tasanur edilir..bu nedenle eline .r 5l .reiin . a: nysa itele tapmaktaya dir areie kael olan davranrrhn bLrrlafl izleyrn gezginl.nnakrx olan irdrq agao. I G.rir ruh larLuzakra turabilnresiyb ) TiLrklerve knrnsLrland! aree. . dah.I. Bum taprmLrrre aralar kulLuyteilgiLi olaril 'od anasr' re od ahsfndan soz edilir Bazl Yakutlar Hxran Temjerl)e )i at€5in hu kabul ederler lcinde Tlirklenn de yer aldrgr sarnanisr olarak Srbirva ropLuluklan atesruhu ocagnral$ternnle .e'. TurkLFde yaphg cagdar rnanrsltrli rlgLlL tesprtlerftLenbahsederek. Ana.ag.re yor|lrnl. k.tu nLld/daDr t.ekl.samamndirfl .iil 1.korii rLrhlan koyl1uk i(in y..go stl ohlak habul edjlir RoLN.gik br vauilerreoLu|aDihrLyar bn kadnr nn qoAunda yeni evnrdeijnce are! aDaya(y.r .reker i(ir dLr... .li yedc .!1.[ Yves bnnel. yari eski atesinsahrbl kneuk ogul ldi Ceiirl tenerde .es.nul YLlna:. ot rulaD odanLn.lusliLrnan eylilalann da srmrn gibr eterLD elendisioldlrgLrnu sollcr.r. ro.lolu'de Srbjr yada oldugu gibi.nr.lchrshlann ocak uz€rindcna(lalltaftrkyi de ikr atet arasrndin geqirilereh i) iLetrlDlebLle.ioik/ so. )rnl ocagn prensi unla Tlrrklcrde krLeik ogulhr ilin kullanllLrdr (-nrgiz llan delLetind€bu nvan. gelirors olrn Tilrk ni yakLrklar beLirtiLmekredir " Burrdan da anlasLlnaktadrr aLege rapmakLan gelEmis Turk rophrlukli ropluluklarr sok sa)grdu. oq€in olDusrur Baba ocagrmn. Dlryd rf r.rinelnanrldrgrnr. I t s e s e( l+6 n . ul.r leri ve e5vaLarL eregre vakrlLr BLrrrird.v G.Inda b.Dya da . cdLlp. Llk urun AyrLcabeuer ]:lellerindcn dolen (yayLlnrasr.v akn. q.te5 erildir Od tegin. av hayranLanmn riry ruLanianmn ate|e driiiiruhnemesL onun raliarsrzolnamasr igln ingorulen yesaklardindrr Ate5 (ocak) FvanLn !e oradakL hayann siLrekliligrrrn simgesidir Birc.relin diei bir rann oldugu da belinlLir Degirrl(T!. Turki).117.k toplLrl kl.sl. s 6+.

u oilrra oteki tasla luratal< yanmrsrnLsagLanu! \'ekur Tulkleri' go.gislfrin ateF.rd. nin elseneLerine 'are5kargasi yolLryh irsanlair gon.liilerini vikrP rtel.leil jlri'' qerrtli k.s 64 i0 . brzr Turklerin yrLdL:lrrr hzLhnnnsr .ve!l.!r . KirgLzlann.e isi at.dtl lcmL:ley].l.Lm kurrl nrrk.n1. $r k.:lind.n ng. Krulil.mege ben.s 220iald9 u.LenolmadLgrnr turklerin ateie teptrgrnr G..t.orhqag lslan kayn.rj .4r. s I l 8 I s k r h i n d a c i r r | r n n h l r or r r .air guc(tr Aret alnr ztrnxndx hlkrli !c du:.Li.larhtrrri. s SB L LLg. h B u r i h r n l s a n n r u l r u d r l i i .r lrarilaki xr.. Boylece genel ohrak atesin Iurklerce kursal sallLrnasu'n Anclk bruunL.c u D i l e ! d S r .r h.b{8 dg.rlrlniasrnrZeillLittlukle llgi li garen I Racele karir alumilev. L r .n I Nir€kim GoktiirkleriD at. goklerin u(nncn kalnda oLurrn Uluroyon h.n ).4r lllrnrit. s 1+9 4jg tiiinDit-!.td. . lanmn .nLeagx(tin otuma ye.r.a bk: Nl Umz.l u.ncl bllgiL'r Lajn bk7 U llin..fu Bku I C a:i!Ptr.er sekLlde.Lrr om gofe egar areslLnsurudur!e ar.afrndan.Leie ih0.Le rinr bu)I. L l .r r.i olerak kabul .ld.rklannda..g. m e n h t r k h o B O!tl. Ten.n renrlledrlor gnne5. bazr turli roPlulLrldrnrt.lLkteyLrl$ndaki . s 6e' L \ auDil. Sddir!?.hr r(cs]\L.1.n I'oknilrli rtcak tann onlara e! yem.^NrLtrrLinl nllsrNrN MITO T!RK Lrltlabeslenenilk n$.r S.ir r.^yetler.!c taprklenne dxir ri\. GokrurkLerde r'll r. s 5 0 1 a 0 2 i L l l uT o ) ! t r i d o z e l l i h l t .rnri.ie taPr)oflircLrl .nrdi l]L I l.Lx lerilmekLedir: omegin K. rhhlr.ig.d En.!.k' so)lemek !e bu ned.:ledi .vnaltlerda belirrridrgLne gore.. iL$krlfli Z.r. I(rft l\lrroliJl^i.megjn unlir CinlL r. dugu ezilmie ku. Ulgen biri ak bni kara ta9la gelerek gort o bir LriLn uzeine kov' rteFh nasrlyrkrl^crgrnr rnsxnlirr ogrctni5 Efsaneye i. i ! e a t r i r r . GokriLrklein alei kutsal s.r:vlni.c dr r)oca bk:. rjkl.fllzdrttuul-t-tnbols.nlamn.n v.drd.nnden arlamaksure(iyle gereekleioriLdiAi dikkail lel<mektedl. rrpugrn. 568Ue Bizanselsrsi Zemarl&os (Zemarh)ve ber. 11 Ehide.liger ^ydlnLrkLxIa 1992.n sxygrl2rLnden lzerine onLnnazLar "" olsa Oni Asyada ateiin ku|sal s.:retaparlk ile bir iigisrnin oldnglr zannedrlmemektedLr' Gokturkl. HoI.berindekil€ir1eLe!Le " Bu i:lerniD br:L yetlerde ecrkcagostennekredir mizlennek zomnda bLraktLmalan gilnumn: Nc!nr knrlemai. yii:yrlde xrahnncLi seyah$ etrigi G.4r$ 6kr han d^ a)rn :uaotta SokL'!' .valDrzca kotu ruhlar kolulmikta aLegle rir onx gdre lr^nda atele tafrltrken..)trrxsrtla ZerdiLft belir benzerLikoldl'. 1.rrndaltes iz.ril!.9.lirLirklerxgr( te.h..dlstluktc insanae bolrldL.gx!u buLru n jl.ngf s llB:aln k.sj kursrl!€ kotu ruhle.q\Lnlr dr9 gorunusitLb:trjyle luktekLi{ei knLin arisrnda.r\rnctrarcscihtiyac duyuldus.\!Ij.ie ol.hrilLrr' s! d(Eil trresko lonL.r dDrndaki bazl Turk ropLuLLLk bi.3 165-16t' AF.Ic!e taphgrnri ldrisi.\.rd Lrtrkrn.ernreg.hrp JlLiand:ang \rll.lqiji.

. 178-180iB. Tti? Mitolol6i.s.rA.beFz F Larakltga.)€ni e! sahibiolarakanrtan bir ruhainanrrlarBu mh evi korur. vnrdlr Mesodi'nin A. i* kan dokulmesne. Mo8ollam 498. Eshitnfrl'ldntlannD. . k!. Hiiknmdar yuk*k bt yer nu \6rdtrBugll!hukumdar buy'jt bt ateg adrna s.n s. aileninmutlulukve retagerirebilir.@nl:ln. Ogd. e r R .mdann olumune )a ya gazayacrkmaya acele edere' ederSon rcnkolusa hukumdaryolada I A!e9 ruhu d)Srnda bzr Tnrk ropl luklan. uak delalei basrahklair vevebaya."' kiy€Tirklerindede karsrmua Yeraltrna (AsaF Dfnya) Mensup llahlar. irarPrt ra &fri rn. Hilklnda. 125.Bu hastahk hrm saglamaya nemnun olnadrgtzamanlarda cal6rr.Benzer sektlEv nhu ya da ev iyesiyleilgjli inan4larTrirde Yakutlar da ev rdhunainamrlar. 5d.6l-63. Hehinl'li.s.s. siyah is€ huki. Erlik sozcogu baa arasrnnacrlara gore guElu redi anla ma gelene/klEsdzcugunun degiimb i€klidir v€ Altayhlara (v€ blr bogaya binen) kuwedi d€mektir. 55 7 nh a z . Gncln.Amla vebollug. 9 .eyr er Y.yiglr Erlikin orraya crkrir gecdonemlerde (Venlis). s. aFl konularda bkz. veHalft .lannrn senede birgu vekinehibiinsanLardr nury7en ridd€t yak'l't. (erklikve erlik) br kLfiolansavasq gorunen ranaganrken Fldrzland'lduE5}.o' grkmaktadrr.T. . s. yolculuBa d. Plul Roux.d'ibn'l-dnnJa isimli eserinde ategle fal bakmarorenianlanlE Turklersihi!. 1942.Dni.kud' eleaLnrbilecek Erlik bulunmakradrr. 5 c 5 .( ) . Buluc. Kalrfar.. BudistmLtolojideki ohim mabudu olan gibi Erklig Yamamn etkisiylebu adr almLsolmahdrr yoksaOgelin savundugu Ehrimenl€ ilgrsiyoktur. d q'z l.T{diknn v.lzlen.yleder Bunun u:en den atege dogru atege ka$rbirgeyler egilmirbakarken kihmler nali (ye$l anlamrna da8el.504. onun lran mnolojisindeki Venusle iligkilendidlmi$rir.mr. 11.INN |^fi nn] ToRKMITOLOJISIN1N Aesle ilgili degliik miBel uygulamalard. c.ya da bulaMc sunulur..I.48i RdatA@.Dqgn Anadohd.ancak nedenle ev ruhunatllda bir kezkurbankesili. hanrld. orneginVolg: Turklen ty tyesi.auhlar Erlik a karsrLrk olank Yerahna mensup kotu ilahya da ruhlar?umresinin baada Seymn gore. neiresren ylkandogru bircehlcyuk*lnEger bucehre sn ie bilir) i* y.

kat" renkli bir ataya da okuzebinen.m. Buradademir Callh bir samyr. gumusen bir tahn vardokuzubakadan meydagoreErlik.Temu Kan. Erlik ttan Yarnahln Saminizm. yer aldrgrkor! ruhlar znmresiinsanlara Erlikjn basrnda ziyade korkuncaekilli yaraoklarya da hastalg ve olum! geiiirler. zI vardr Onundokuzoglu olatakKaras. Komur Kan. bir canavar olarak dualannda Saman tasviredilenErlik. da 9 kr(P B€rger dan ci2im. cho!in-l.karave krvrrcrk h.'qMANI9T MITOLOJI ozdeslestiril' kargro ohrak bu salaFqtyla mr. Bu kdtuluki1ahr.Res. kanabenzerparlakyrizln bu k6tuluk ilahr ikonografik dzetliklenyle sa nat krihimizde zamanzamankaalmlza !r' Lar. Rad' yeralfinda bu $rkla karabh na gelen gunahkarlannsumldirgu daha asagLda loffa gdreyseErlik in oturdugu tabakadan bulunmakudr. Bu hrrbanlar verilmedigi rakdirde. Bunlardaha yine yarat mD tanrr Ulgen tarafindan meydana cinlerden Celir. Isuntabn k'rografrnzesi Mogolisran Erlik'in7 ya da 9 ogluve 2 y. yer olancehennem Erlik her t[rlu hasralklar gdndererek insanlardankurbanlar ister. Nx olumunefendEi renkl karro. Keret IGnm Konel 1995.cehennemin dokuzuncukatmda ot rur. Ya. Onun olum tannsrolmasrd? belki bu daha (Cizttr. Aliayhlar 0zellikle hrnat. ve T. Yamatdrirlerinden erkrlennis Edik ltanl Sost€ren. 40).Bazr yerlerde k rcr ve onun d€mirden kalkam oldugu da anlanlLr CErm 2.leki dayannakradrr eskr tasamrlara mi$ir. saglam vucutlu bir ih' tiFr olarak dusuniitmilttUrGozkn ve kaslan kara. ba9.pibir Iuk Cok t!4ila. Mongolio TheIlgt! oJAfilggs t<hn. LonIlaulr. Srngay. Banholomew.don 6r Sah Franci{o lbanm y€n Hong s 168. yabandonuu ge Dabenzeyen azrdisli. Radlotf a eoreaeagdunlann beinci ya da tzenndeklbir yerde. caralsakalh. Tap'nagt K.n yer Yaprmrnda )aldt. it krh ve ipek d€ Mukullanrlm$o!. )dan kamc r. her birinin bir tannstbulunan dr.rm surdugu zamanlardaErlik'ten cok korkar ve onu kur' banlarlaaldatnaya caLstr.gn hnk. 2). 53 . oldrirdlgu insanlann canlannl yakalayankyeral! dunyastna gotnror ve kendisinekole yapar. BadEBiy. Ucar Kan. her rijrhl kotuhigu. olup. Bir goruse giiLneq yaratmE ve buraF aydrnlatm$ur.

.. s l r n i r : ...i lr.n !e erk.lIk b u n l a n nb i r k a m a s r n d 3 n le Turkiere alt ortagagre d]h.d. s s i :l ) r y a . ' s n d e d e h 3 : L .L.! tr. gt( don.L lslam delri m olojisurur .\dri. r k .sm Lr5.(r! . l d r g r : l r i r i t ng .f i1. ll l'. r. Bununla bnhkr.r) \i d1 Muse\i geLeneklennden s3l S.n k.di LrrvrLurrlrrtL' e! r t r r L l i r i b r ( r k r .\\i lrsnna Ndrl. r r r ! .ut)h r1Sili mrn)arurl€rin uslrbu Hrrisu!.' . hu varLklarLi a l g i l i i n a n r s h r n .!:.o ohnk luLlurr il.. Bu son grup. r iv i n x l .dtr)onagD.lDr: bn g. (lfNiu v .rulLu Y. q. rfri Or.:fl D a h a e d d iO nE e l . t r . /l Il )/r" I.j.)la. karqboyundadrr .!rn) l)n . I n 5 r r rb hurLrl' a r e s r n do al a n k r s r o r . i r u r t r l )y r { h y a r r k l e F ag e ! d o n c n r l e r dL brr ).ni l. r c h e r .y.txnk) denilen KaraKuri)aben:erbrlirinltllxrpuitxklsrnrr:rrrlianreLrlilirrlllfsin(i(ri rr l f n 5 ! r u l c n K r n N l u r B u u u nd r b r r ( r h r n i litbrlc.:(Kuurc'\r. ir r. nl r l .r raknu (veya Koncolos ohrrk ltrli Kara daha varlLk eok nir.n.L i r l L k r e uyanrkhk Lr r h a n k c r r t b u l r r n r n n : U .h'!rrrduAu b dinsel kokenLi anlayri da bLDlifr fll.nr lenn ya:ma kitaplarmd. i f a .drr&L\. l .tr. k r a | r l l i k L k r | L nA r n u m u z I ! r L \ ' . r d .if. r .N l L r s 0 v r l j\lft HrrisuyanhktakL benz. : t ! r n r a n b i r i n s a D k . v .L(Lf g u n ud . r lrt t n d r r I r m a k i e i n h e r h a n gb Z a n u n : a n [ n d r l < r t rb t r k e d i l eb e n z e rD o g uK i r i d t n r : d c . t . 1 6 I n h . .r ) r'ri kin. s 429 410 55 .1 L d g . r i n ec r l l a n r po n L lI ) f f .lLli r rrh nn8. ( l L ld L$ r (i|rrr drrJnrrrk lilikLu br rdmrLr.cA o l a n K o r m o s L e r l e ' i l i 5 k r so ininrhr Ll!kr\l. l d r g r n ih r s s e r n . \ I I ..zelLigtr.(bir kclr)e beue). l L r ) ' l ( . '. lran Ntolojilrri re m. \.tr1... ranohnknielemekr. . Dinrrilrri rih.n\hr)l.iirrir.n. Hlnt.rrl. .r ) nlrmk oldurdugune e hasralLkll a rr € n f a " l i l c r l .kl. u ! r .l irl.ri rntrn)ilir n ltlrl15m a s r n d a n e y d a n ag c l n i l r i r l l L n h r r i l l | l i n o r n e k l e rd e g e n e L lslam 1r:rrJrrrn|r kihpl:.n nigiir. lslam drtruniD(I.c5rfr.&\ tu..r oluiur ():. l l . l e e m .rnda g. d . kotu yarauklar(e reldc e:kr lrirlt. k l . ll tLudcnnrhk lan cok goruru:. rok. Turklslarn kuliururde cnrlcr'sc)rrir lar.nr h{.n erk.{r.ldcri l)oArnrk iln uerirf rtl.lL i. h K i r a k u r r ' y r r r l l t ( h l e r ltn pufn Kanlosa srlrrt)l(nu bognu) .ik.

. .L n ( [ ] n o l r l r ! N r N ^ r nL ^ r ' r r .r \ ] i \ n i gibi rsnnlefleanrlan nLh.:. . r ! .kudurl !e l(an liurr K. \ lR | l h u .ro! so:unden s r l r r e . r.nnr t 5. n \ 1 . ' . rr . r ub i r \ a r l L k n r . . 'll I lcr1. l \ . r li.qln Topkapr Saraq \l! :$L KuNlhinei H 2t-l il\I S Itrio8lu.lxn \lunanrined Sryih Kr l.. 1 ... l c y i i l c o n d a nr L r r e u l i n rL !iir mlr y x d r i l x h r i r .n. I i s m r b i t l r i r s c k r :g o : h K \ t e y A n a v .dilrn hr .rl..' e.l : r l . S o l . l ll . L ' rr nnc il. 1 . tsu1undrrrnda b. ..los. l ( h !r u r r J K . l K a r L s r r.kl. uo l o h r s a h t:i)ct cder !e lohusa hunnrsrnr iill)iri.lyl. . . ' .f..l I t.\ .. l ll.! r .$h K3lrme !tl.d! alm lme.l l r l < r b i r . .r '.r'r ' . i l r r .. . . Ll. s l . \ +l t. ... n n r \ l i r K o t u r u h l a r a. l s l d r b u l l 9 3 i . i 1 .fil f(1fn olur.:eD Albri r ) \ ' l ao : d . ' . .. Y r n i l n . . | . . ! i l i i L l i e n .ir. n .rl . muhrenrdcr Li|)rv rDsoDredangeliien rkicj rlkelcir' gorc o l u n F u z i n h m d a b a g k a l a t n ns sc l ( l i d r r .i. .rl'l. J^dfi r.rn . : c l l i k l . k i l a d r g rh e r k e s . l c c c. Urn.l . ! r l ( l u r .. l l s . . \ r d t l h { F r t r r \ r t r . s . n l n . L r l .trrban sun D u k u r e r cg . l t r l ) l d . ..t. I . d o . .!r \.rIL r t. \ h r r i ( t r ! . .. ' I ...rrr rr' . ) r n h r L r i k ' s r n d e D dK lnor:. n i t a i l e r { n n . ) .. J r n | ll.lr I rrl .[ rf.ilgili olank elealna)r llli|t] r L : A l b e s u .1 1r. r. L r \ i f r d r i s r n l lg o r . lr.k { l b r sl e F ] \ l b n d r c ! r l .j lhf \ l L t l ) .rl .l .n.rr. . . hJ . i ' l 1 . r : I l . : : s r n c l e n qd uL nrk .l'l.1 J '. o n h n b r r ( . . . . . . r . birlikr. r . L m u : rk i l h r u l i t i r n r s q . n t .r\ l'. . ar) Tufk nnrolqrrnde I'rr alanl:rlik dr5rndrl rl .vgur.\ 1 . r . nl' r . ' 1 . i r i r i l e na n c r k a v n h j r r L . . . R e s' i 0 ) llLrso:cuk U. r h b .l e j L ( l rs o r u l ... \rnhD Ulgene l.. B n r N b ! s o r u p b i l .'. 'rll'I '. | c a k b u d u m n d r k o L r r u h l a r : L r n r r . . l ao c s k Lt r s a \ l u r l e r d r no h i 5 u r K l r .'' tr"l. r .l:nr rrtn o .nrr{ b. r b i L r r L KrrEi !r:rrliri :lfin d.. | " ot. rl . r ( o l .. . . r)!' l r l Ill o'...n llnd. r .dl ii)(. r s .rl.p l. { .{ h a r ' l a r c h lr. r r r n r b a ( r r i r .. r b . o'... 5. ( l i g in k d r d .1 . 1 . \ ' 1 .I ' ' rA.r u l.p l<'itll)hrnlcsi ndc !rr .n (:rlNdL | . .find.b u k r z l a r l a m x n r \ .rr.rLgrnuD de ktrrsLlrgld'. r r h L l l .rikr rlrhlar lar.. ' " . _-t olDrm... i . n l i r .

l8I' Bunun rkryrnrnd.Ress 256 $nlannda Ort.Mir/ddr krls OrnadrJ5l4D! Mirolq&/a!. yani idolleresas olarakannnizn ve fetiiizmleilgilidir. rL mJ. lnsanlann degaikinanclanna gore farkh )ln bir ruhunun ozelliklere srhip olanruhlarla ilgili olin animistinanc.m s.r(rplrk oLnk drzl"rr renkligovde:ryle uz€rinde oturmaktadr. gd.\rr brze e.iilenfetislerin i!ryI 16 ileri sumekredn.Oyutr AmurTdzled veBtgi ftrh Knl|.ninAe Otan Krqanr.len lohuv Resim7.rn Irngd 56 . aAac- jqnlbkzN1And. belkrde bumdrl.i srkmakra gozlenalevgeklindedii.Lnde ka cin dahavardrr.d.bkz . toemcilikeki xlx AsF Turkleinde F Bozkun. hasrahgrbir yaznadJki )"pankb L L. [Lmrkrrdr.Jsr.. veryerlerde yeralenbr gileri ise:yn bir grubakoymahlaz.n rasv'redrlmekre ofladabi' dhi crn m.mhlan ya da aralantemsil eltigine inanrlan AnimizmTurk mitolojisinde tozlericin de g€eerlidir. Drri.!. soz konusu olanYer5u inanelannLn baska bir iladetarzdu.r kdldrrdrgr bebeg.r ruh )r da c. Cinler v€ Seyran uzenne (urrn dJ I irrxk.riq k"\i b"rh orgel In"an boynulu brrh ve govd€li rkr bas rel.T. O<manh donem'ne Jn Mddln'l-Sadde isimr minyErn-de humn. Bozkun.klan aii (M And.RX MITOLO]IsININ ANAT TINRI leneklerinebagbdrr.'7 Bu tozlerinoitaya!rkFndaysa en onemli€tkenat?larkuilrj. drr. . . canhcansrz her sebulunduguna inanmakt. yani atalam gosterilen sygrdan dolay olusan (Resim inanelar burunudnr 7). s Bk: F lan andtrdqn. Cold ve Grly. Sjvriaa disi yamgndan ve :levb rolugugorulmpkred. Animizmesas olarak ve en basugekhyie buiun varlklann. Iurkhr dekiUmJy Anr kultunu te Albas'r ruhunu haI. rrrftl.k s.b. Onldaki hul]rm hasralgr ruhu rvJklanndJn yenrdogmurb.<ridrr 8u l]. 71. k Eski Tnrk Mitolojisinde Tdzler (Pudar) Trirk mitolojisinde gorulen ve erkendevirlerden hibarenortayaq*an rozler(ruh).r Nar. Ancakderelerde.r.$ Bu minyaurde u<ryan.l. Solukrnavininhastahk ve y. Resim s. vadilerde.s rengr oldugunu hau'lam.rel.

ancak bu ranEna[dtr.nou erl. bunlannnazardan sakrn' bu)'risel ssy masr getir€€egine inanma gibi anaclarla ku anrlmasr nedeniyle' yapma. M. d^ r . da vardlr' ya da korulucu sonuclan saglayLcr Gokr.urkler. P.kayaiarda varltgr ol' ieinegirebilir'Bedens€l kalanunsurlar da bu kavram \. yon. Yv6 BomeJot.MlToLoJr s]{MAr'rlST ileri snnilendogaustu yaFadrklan yr da halvanlanngovdeLerinde larda.L s r9l-202.aialarkuhuyleilgili olaEk cok eskidevirlerde -lan hayran-ata ya da halvan-anakullknn€ de igaret etmektedir.) biriakrmnesnelerin kutsal deri.s 8l i ayncadahaalnnrl bil' Di^kt v.'d k6men ilgisi olan fetigizm. "AElarKuld TnrklerveMogollar.n rn"an l. ugur na. g^a\ tJere. ruh gibi varl'klann tumrinun mayan. sunduklan geraekleiiyordu. Nitekim Ogu2 boylann)n her birine au bir ha)ryan'ana. alm zamandakoruyucu ruh tasamruyla ilgilidir.en du.k. -r. Ha)ryar'antata ko- nusuyla iliikiti en ilginc ve lamnn{ omek OguzTurkleriyleilgilidir. dge. Mitolojiler tc Ola{agd4Altay T1)thl.urbrn edrldrg. magarasL denilenbir magarada Ote ya rapma Fklindeydive atalar tapma bu ata ktlltu.yd!e 6eldn.. Ha)aanarulah koltum:nbir lansrmarolarakgunumuzde yagayan g6re. tao 'otuao hetkrAe 57 . cin. P Rou. Utu." cev GonrlY. veyi5Ofl. bir laprBgE ya da ohiyutemsil Hunlarda oldugugibi insananlann ruhlannada kurbansunuluyorta ediliyordu.hnhin ieinde icine girerne kadardegisikveche ahrlarsa alsrnlar !02 kavramr ler.gil.i?*l J.Rou.irklerin amlannayedinci aym yedrici gunundekurban Cin kararaklannda bir erkekve bir disi kurttanolusan bir alaac*tanmakudr.nd. Baz . ces AykL./ara kavramrM karrrhk gelen kut sitngeleri bu in.nclarlailgili olan ongunlar a)'mzamanda birer tdzdu. bltu rdir. bu inanca d€ baa yerlerde Atrdh Dir.n d€ soz ederler.penre.z.2O5i 5. bir bigimi olan ara)a tapnma ya da saygr Sosreme olgusu tdzlerin olusumundaki kavramrrun aile budnlugunu Alayasaygrya da iapLnma cn dnemlietkenlerdendir. s a6 al."rI*lann dDrnda oz€l de isinegirdigi animizmin ha)€let. ya da maddelerin vb. AUn.Dolayrsryla da. olulere taprn an devirde insan'alalara bicimindeki )"ndanayor yanrnda yerh mear taer ya da heykelin da iceden .nnae gi icin bkz.esasrtibariyledogada Toz k ldnun g€liFmesiyle (tas. Bn!t.boynuz bulunan (ielerinde gucbulunduguna inamlmast. Bu kurban. Toplunlarda so:ltgt.. Din.J.rl. E5hical Ka2anc.lm. Bu tozler.rmacrlrr d. Toz denilen pullannen basitsekilien de aslndaput olarakkullan mayanfetig geririlens€killernzenne ya da neydana denilen dogalmadd€lerin bagka niaddeler e tutturulmas sonucunda oluguyordu (proro-Ttirk d€vn) inan! Tozler. "r.

n n d . y n L r S " u ' u . ma. . r lr rr : e r k l e T u r k l e c y a y g r no l . ' ns l l i rot t.rvr qL]t:Lllant yrrn sek l i n C et o r b r n l nt o z k o n u s u \ . r i . r r k t r l l a r r l l } .. ( . r ! .n1.'r Scyik O r eF n d . t r l l : r k e nA l r r y m e : . rb Lirr i o l d L r g u n b r c l L ry r or E s k i C r n .rjJrd. r . \ l n a n .fek onun . l c v l c t n s n D S e s rb a l r a k ! a d a s .. r d . h i m i 5 sekilleri)1. r l s x r .sr/jd lrui.rdn T o : d o r l c n k e q L d ey Dr p L l n l 5 h a l r n r r r n s a n : c h l u d e k r truirtrttr t. u n t i t r n l a r r l . n b i i r ( j . n k u r l o n g u n ud N ' .r.)ncev.1.ylr).. r . Norn Uh dan srl. y f r k l e . L j : l c n t j .. ilgrlivdil!'r rarr Lrlhgr r rnl.tr:cr rrs virler Tastrk dclrin(lrn .. .lesi. r n u n r . t . r .ru r. yikut s.n. r l d n g u nn dikilnrcsuldenlr(y. 5 L ! o : k r . r l i r L n d a mektedrr. n q D k u r n . r i s 1 z g o t t r u h t e n n . irir. l i i t d i q j n f g o r e l t L l n p r c n ( j b u a l r n 't heykeLn kar5rsrn ga cqcrck aiolt inn !r ttu rlnsunu\. r L a r i k k i b u l e r t ' g r t m e g e ri n n n r : r n n y t il i r k h b i r r e r t r k o t ( t u g u n u n. u y g u no h r . . L { . b n l p r L _ i : t . ! d u v . I ! m g L r r \ r i ) t ] l y r t r r ( t r b l r t t L r n pren sini yenen (]nlilerur 0lc geqirdiltlrn ai|n l)ur b. r t7. : \ f \ .u.rprtnr5 kurt ba5ryla b e r a b ed r rrege r a k r l t r q r n r lk au n o n g u n r y l ai t i i k i t i d t . .lur ltir din. : K c l n x t L l t r h L r r J I L .l i r \ 1 r r I r d o r . n ) n r o : .n)L bir v.rxn t1 yy I AnrnlsnD ) ..: Lk. Uygurlarda h:r u a b r i k a T u r k r o t t n l u t ( l i n D . irr rr b ro 59 . e. r t i . ng n.rstrklr i n l c h n l " ' )d c d i g in h h n k o r u v r c ur u h o t .. rl n r k . 1. t r d rt r n r . H u n h r r € ( ( n i r ! r t 1 . . 1!./r. (tog. .rr r. s r l ro' l M n .lkr !t! bilhngr(r t ro:[rn LaDnsn.lina grltn rorba r) r m€:. 5 . n l h k l . r h i n r r i ( j n e g l e r ) r i r : g i l . l c a k o r ( l r ) .r r : r t o n . L r h u s u s h r t i k ro r n c t r L c r d e hn rrittirr. n . l . sollm dfulr crnnfri r\ncit TrL]lt bo:lLrr tiirtLurun. d .r i r t r ! r n d . a r l t m t r r r t t o r o l r r l J . 1 . k h a ) 1 r n b . l r ( r .: fhlius rcin d. r .! ..tLt. .ix t ll {uln. : o l .. on._ g e a s t h o n ! ( n n n k t ( t ( l L ny r p r h r ! 1 r c . H u n l i r ( i ( r k l L k l e r ! .tLi g m b ii y r n r i b k :N r \ . r 1 . r p l r A re q r k t i . h a r e k ee t (liyonnus ls g i b j ( c a n L r v n rg rbj) gorunuyorclrt r. k l .45s illrr! 'n: r r r t ' . ] l a kk r b u l e d e r k e r . . U.t. s ) ( o k \ o g u D. t / .. n k . : l e r i . Rrrs(. o . : k a n r ..\l. r d B r L r k t + lg l ibr kurt ongunu Wu sunlardanUlAurtira ltrdir ])!-tisolt t-urk k. 1 1 t l lK t r l . l r ] .rLn1. bulurtl|n \e nnrh(rnrl$ l]Lrbi)rrtt (iLregniin r e p e s i nd er l { i h n i s h e l k e l i l .Yakurl. r b a J u : f t i r 5cktrndek i . . \ l D . i I t .n ena.i'. .inlin robi tclthntr|j L(.l i: m u s b i r i r m i m n N h L ry i d a o ( . N ts j. iddDkr {n. u . n L L NLr.. . l 5 s . t r r a kg o r I t n r c k r e . . L dri b .tiiLti renkrttr keqelr at g r l j. .loroJr 5 r \ r a N rM sr Ancak lllrade. . t . r e t i n d eo l d r l A u n a i i a f c r e d i v o r ( l u :c u n k r ib .j HLrnlara rtfedilen Norn Uli r)rezarlalIrtin birir(te on.-Jrtd (hiy!. t r jrh:rtr)rrhldrr.r(h butLuun rrhrrdrn 1. r h s . .

k !r brr kara b. n r l r h l a r d r r .ran_esrr)rn oldulLr lebll c{ljlj.p can hcndr ha}arn esi olan karabogiyi yardrm crrni5oiLrr lllr nenkrbede henr hrcun eD oneDLi s:rhncl.r lc daglantr nlnrsn. t n n d a r )ihrr gorc.k !c KlrgElxnl. L r ro l .{lriv|lir ve Yenrseylile t8 .]. b n .n sonrx hr)tan donuna gtriP birbirlfriyLe nuc&lele eden kimlann )-crLnl . n u ( l d b r . m e sb " 'l Alra! Tu. rirken bir g. ro: '.16 (o:) sozcugu unsc rlrrl(l.[nl Yenilcngok bogr kurt brcnlrnt girer.n(1uguitr l a p r l ( | g n l . r a plri n x r a s t tD fl' gonso:cuglhun . A l r . b r r r ) n r i g € .nrckrc(hr I. l ubr ' Uni!ha! lurklennrn r crtLlt vi r d e .\'hrnldr q. q d r a n h m r g e l m t k L L : e rle l e r l I r b € l r r u ! o t A v m l f i : r r n n a c r r o : l c r n . I n c c l . l l eU r il bu konuyi isrrer rden husLrslirur. ( e k L c i r Ankirr ti -snnnrldn.vlarda.irtll Turk lopLulul(Ilnndr oldunu glbi Yrkutladr dtr koruyucrLrLth du5utrrs lard! lLiade)c gore her timanrn sikh tu(Lrgu hi\aan rnrrs. Yenrs') i ulurrrn d u g u n .lirtiror (\rlrr btr bu)ult lo:u ..rnn u:.frth efsar(lerdr R6n u Dlubdrr nrdekr .\. t r r B u k . Fv$ A In. Srlta.' t s u r r n h j l g i l i b i f S a g r vn e n k ' b . m d g f ts o z c u k l e n nrie r c r h r l . l . sLgur)i da t.lhler almrrr. karr Lo: olmik uzere b e r i n r ( ! .. r ruhu th hryrtrn[ui.hha !ok r'{ogollxirl.r.hdd. T.lu T o p ( r D. ezel(lLn ve h'rrirrl'rD bi:rlirrn' .k LrqaridohlEi\tr l. . onurr koruyucr rulru dur Gtrclu sxnnnhida bu kontyucn nLh karrll. r l r f u ( l .rni k. r ) l r r d i h . biiki lurk b. r o t m s l n-rl o z l e r lkr!' i)xru to:.D gok boga)r sxl.l't Ult C. s o y h Lo l n l . tsuguDtu.p.i. bo: ayr.u q s u z hayanlarohLrJrrken 5 a m r n h n nk o n r y L L c l .) gLbi m u h u l ) 1 rk n p c k r i r g. (|n adamnn tr i Lr liLsrnin d a n n e r D Lb bir h.tlan usluhunLrn nndfn ohn hxylan mLrcrdfleraslLrl.lclt crtiltlerni ronr. d L b r r l t l u r .rd.\ifi Sosldnr\ Du J. Bu olur konl}tcu\r drr irurhm bu hryTan oklugunde krlrrr yr claherhingi bif n(jcn nrn dr rnmekLc l .sr hcrn dc h.krrlir Ki:.kienDin trJ. r r u d e hircddel.I nstrlc sdir r !f l 9 7 8 . n l r r .rhungr bir kihrinmnn.n.:cLrgunu l(r llJndrklin.brflnri (c On.: !N ^ L L i \ L L \ R L r r n k f L T l r1 ) t l ( r N i ^ h.r !r d!. d .ginrn brbrf leriylc nrucr. l L r A:ra n ) r n o ' r L n k L r r u ) 1 . deAjr(ntn€hem lomyncu'ruh ren. O:ellilJe BekLrtr m. .rr. boga.d*b!Ar k. n s x D .rine degunlmektedrr(Re'm il) lslamr!.. Y i k u t l i r r nr d n .lskir .r): G l n u m u : I u r k r o p l l r h t l J a n n drrc k o m i r .. r n r ! e j i r n r l n h n n s c r ' l r ' ' b.mkrbrmelermd( bu kcmLr!li ilgili ilqrnc C.niiLi' re se.

ismdr s.rre lu.le Yakullarn llgill halvimn €tinj lem€ye baslxdLlihnnda.nir.ia sancagrn en gelfmi! ras rlenne Dogu Turkist. Chrchoukinin bir sibirya seyeharind€ kLulanncadrlanndaki tozlerdenbeiisedJll]elledir llunlir tahhd?n yaprlnr\. hrri(ig r ord(dldd.kirdrlirn isaretetmektedir Bu krsmrn u2erindekrkurl b.rlv. k.n lreskoLl nnda rastlannrktadLr In yalgrn olxnLangeyik.send de bu anlrna krthda buhuuyord! ''" ke(e idolter FprrLardr Ynie i( yaAryla yagl.s bi).01un s 201 60 .le yrprlmrr olup kLrm.lli lvlu.fr^RL nn c.Lrn\ryagh srvrzh dLklarL belirtrlnrektedif.e(Fotog devributunrusu nl: Y4d Cofuh !.lugn gibi rozLerkursrl nes- $ a . s 87 J I rlNi.prlan hutla lekilde.yordu Kur| be5LL toz ya .al. '* I gozlu rasvnlerdif El_vaznusr ne 1 ler.Cldtr sDn. bizen ana difegunn ucuM .r kovan bir snnSe W Eb.rnt tarn nreri)k ilskisj olmldrqln. n u r n l u v o r d L L .sr da genellikleludenden vrprl.hnu: hapan densnden yaprLdLgL sorl. baztn LcL dolrlun. deri gibi naLzenrLerden.nan r ynr:aman'la b r t a s v i r l ea s r a l i u : e n n er . ba:en qadlrn oniinde duran bir dtreAerakl[yor.oktiLrkler de deribir iorb.raslrrnracrli.attal€nnta.tu rulil. rozlerle dirdg. 4. . cadrrn repesjne gibi lasfirler de qadLrn rcine ahl:ra saygrnrn bu ihdcsi ola. l<alrn Labukl.l Kdr$rldn.rhard. isnrvor yr dr lonLr (Cjzim yordu l. san. 5) bLrklugulkL cskr Yrlut elyiznasrnda l. 19e9) rrelerdi Ba:r . Bxrk. ' " NoLnUladal<iklrl balLni gorc daba gerceh(i oleD col(lrk bryrilN(la keqekts geeD evresnrL' srn brr ejder govdesiniandrnr |eltil. Yin€nercan gozlu olan bu tlrsvnlerm tairtadan olanLarr boyalL 'L olabiLil'or Gorul.r)'le orrrilr !e liercxn agacL q?'.d'r Ll6iN 9 Olallikl. brr uguL.rgi C. ltirtal reldrndeolrn ]nlvan bLqinrlj ro:le.tril( $rrd olrs\ N1\^rr. bunL.Lepehklen ln d.g. bulunan.r Brdap.r bir kelnikta bu tozLerLnke!e. soz konlrsu hel'keLc'klerin)^r. klLrt.LeDk gelecek yerlerllriLiyordu(Resnn9) Bula n.kard.tLiLnda y.lSLs.Alrdr hi'hlddl.

lnl] liratsAdt.r vermek gibi irleri y.Ur ruhli.k 1964.lusuncesihis dc yanl$ degLldir Toz kiiltirnun atale.nerihn.rsonrr ogullari skrtrnl kek sayrlmasr nusr gibi gelenehlera1. kotu nth lardan ins.zellikle erl<enddnemlerdct.c. Samann Egirimi ve Ozellikl€ri Varhgna inanrlan rulilar..nlart koru!.Res 19) oldugunu iddia ederler.si. l<Lrhlerinln kalLnolrrlrdandr. verilen kurbinlarL gok !e yer nnrLsma ulastLnnak. krstrlk ve zor dogumLarda yar.w@^ Cizin I {solda) \jogohsrinda tespt ediloi bron? roz (E \t N1 Tlxbe sdu.naD..idamlanna sanun adr yenlmekredir.ir kecedenyxl. Anadolunun eesrlli yerlerinde kar kocalannadlannrn soyleLrmcmesi.rmek. iannlar !e inserlir artrsnd. tltr M]rho iogr'oJ.riracrll< Irpan din . silr. $aman (Kam) Sananlga Serilne.eirLi dinseLro .Bunlar hrr Lurlu hasrehga !are bulm.k . kuLruhrLinegclnis gekLinLn r:leri. Leipzig 1981.o l/t".ekrenhab.adD.!m\ bn Cizin 5 !r Cold 5xnan. Cogu Ierde fisllara buyuk sa)gr g. baba otont.smdaryftlan k.re (olulerlrlemiire)gondermek.rk. Anc.s 80) Crznn + Krlnnklar:.Yo. Ne$..prrlai (Resnn r0) 61 .n ve Eucu . c IV.enlei jcra etrnek.. haslanrnlrcrahk esn.lal bakrp g€le.a FD.n.4U Rd.lim . "(U Hrm! Hohrberg.n oreki dilyaya tolculuAu $naendx laldx 'kui hn']'gr Ko.zlerin ileh ya da ruh larla ilgili oldLrgu.rrulacrL mhuu geri gerirnek. TLlrkrye'de de sumehte' dtr. ruhlafl ar! oldukhn y.rk Irin ayinler dn:eDlem€k.sr re eli sahrbinin entaih er(kn evin s:hLbi sryrlan ruhiar) re bunun dah.

da iamendaba. lrsanlann yir:adrgrIerLcrdenuzakla5 ma. Araetrrmacrlann belirlrlgnc goft bLryukiamanlar kendi islegi)-lcdegil de ruhlanD qagnn sonucun da sanan olLrrlxf. gananlar.rnranlarr . sinjrli oLna. surekl du:uncelLbir haLde olma gibi darran\ biqlmleri Famin ola.hkhrli konufrna. ruhlarla ve oteki alenlerden va.rk sirhlenjn i an olan Sananrf emnyle !e)a klrlsal bir dagrn ronlendirmesiyle vr dr. ve yeralrLruhlamyh daha !ol< ilirkiye geq..vnr ir:ltrr An.n kara kutsal sayrlrr. omi:grn AltryL qamanlarbu riir birkileri liullanma)a rhrrt a! du. tannnlanr\n Bir' taktm Tjilrk topLuluklarrnda kendndei gecmeyikolaylasuncrha-it^lLklardan soz edi liri ornegLD Y. gdulenenbeltrol€djr. yeneden icmeden kesjlme.|ri ornegin BtIl Srlan Daglarinda orunn sagay (H:krs) TurkLenndccLLrrum boytedir.LrLirkrl€ri ya da ilarhn kullannakla birlikr... rlrhsal!e bedenselacnarern.ruz kal ba9donmesive baynmanlD na.ik yalnrzca yaradrl$iaD gel€n ouellikler vc krbiLjler lnun .elLl<le r:rstu behrtir C. SamantLknesilden nesileashndairade dLlLolarak.OhlnMrks bunu hataLL olarak krLtuplnerjsi di.r llrlrorcIr 5r1iL1Nl! birlikLe !.Lnayx )e(me:: rrnku $ nanll< nrsleginj icra edebilmekilnuorunlu ohn bilginin de ogr.kut lurklerinde sananhga yetenegiolan knn.Lpsik.r de ge! ..zgu his|alLk r! lLryla gamanolmabiliyordu Bununla bu[kte Katrnov. avnr inrrh bjlltilenn ltLrlltrnrmr yilgrn degil' dir.k kiiid.cllililer gorLrlebilmelitedlr.herhaldebu dlrstrnce Herkesin gamanolna$ munkun degildir SaDrnhr selilnrii ins.nl'rfuLlrBuDlar nadlren sollaflnda kan iarniD brlunnevinlar arasrnd.lbnemle.. ranunlir gcnelLikLe ropLumden uzak du' re sahip oLmasr ran kiiilcr arrsndan !Lkrr CesjLll aratunnacrLarF.n dainrahirx samank egorisindeolduklan.'Gorulclugugibi sanan adi)r y.n drtr oler..manlLk behrtilerninr o.a yiprLgLbir sefrlilte onla..srli sLk ergenligegeeisevresindebarLadLgun mevdanagelnesi.elcrde gdrulen re ko layhhlalecde eriFrneyi saglayanhaslihgr menenk denilmekre. ruirlann eracLlLgryla da geDerikoL^nk akrp giden )a orr SelenektLrNuckin Sagayl^rda isr. Bu ne.degeliim\tir belirlir kL.v.ercek varlklxr gorn1e.lojik o. s 49 50 63 .lrr Vecd haline ge!mek ilin dunFnn cesitli yerlermdeki Srmanlain bLr bolLrnnrLr)ultlrru.rlnda Kardgas]. pit.Sananhk meslegibxbanndrn liahnlars.:nilmesr gerekt Samanlannsollannda mlrlala ba5ka ianinlrr da rir.ul ro' s \tlis omek.kjnLlen lamanlirdlr Eliade kadrn iamanl.inseerlir.BLrnunla rlerindcn lok daha fa. dg.la c. kuquk 5anrnLar'drr ha|ne geqebLlecek karekre Her getden once ramamn kolaylkla vecde\e rsLrgruk gerekmekredjr. r890 ).1ige rLn gok yolculugunacLkuadrkhn r!.lenl.

Li5o. rlirkL kurrn ya de b€r iki ileme de gl 'o'll dtp gel.ho Rus bilnn adamlan aracr hgLyh lLteritirre g. sanskriree ll'd Ddr1.f krdrnlar dt Ancrl<drha sonrr bu isre brskm rol olnamayr br.rnin de r.la. Alril'irlara g..\ncrl br r)rLm nisp€reD gec donenier de onilr crkmls .lnuLtdrf Eliideri gorc illi iad..(misrir llaneu dj lud. ken ilninlirdrn dahr rir 5 v.lo\'agofe bu dLrfLrnTilrk drninln gol<re )tr olnixh rL:.e dil nenrl€rdeo:ellikle Rus brlm idaml^rnnD )rprLgL insrLrnnlar. . s '17 ': !1 ElLrn.Lllrrhan.r gelenrdndnd sozcugu!e qLn cedel<i gLbi.nk si. 1974.118.vla ilgLl rr.sr.rnn. furh Krlnnnndr Oyu Kdud.kul SiDDnL dt!l.i keiLf .hlicede dilen. vrnL kadn vf erkek ianunl.in er erk.1 slizcLigu.irRr nfk N ro. a)trnr!r tusior l0 Y.Krn ieDianlarsonridxn ort.qildjr erjith arasrinnahn {dre ilk !e er erkrl lanaDl. f J : .rr iqin a)fl trrinler nj: konLrsudc. d!r. r( .k vr da hadrn !ananr alrr aDdallade eder. rlll d.in.rnlar.e! lnn.1 62 .]r!irr\nNnrLlL Cj.IA omek.rnekler ea rd m.ki ia"rd so2cugu.s.nLanlmrl<Irdrr.rgesi oldulunddi ak iadi|la.mailann buFk er kisi nedeniylegorLrnL\bakmrndin Lr drn iamnhu benzrne)'e !!L9mLr oi :.. \ n .n so.. G.:le l{idrn g. r .nL.re rlr esaspfensibesah\r olm.re bu sananlar gobuzunc lrl{an. )Lrrrlr rrhlanvl.cLrgu nlri) so:cngunLh eorrlotik kalieniinr m' llnsll( oldLrgunu gostenn€ktedir Bu te.F srknNtr ve n hremelenlran erhisi)le gel!.let tvl .k rarmnLardL.:h l\lLry !:tiunlin arastnrla rk ya de kare 5amanlarm di brlundrgu .rek ikl]t evrLhr ([1 ]\nd.12.uranlxr gcneLoLauk ak samanler it hn gernaniarol..rnll'r. semrn sozciLgu Tuguzca.vancrkel semanlir. Ak rvrlr :rnindr Ulg.n ianunlar i nrak zereuq gnqrtu Se)r.nel kibrle gare.

yec€gi onemlisamanlar aqrkgaman Turk toplulukiznnda.n uah6 Falhlatuve Etnogrcflot Matnl.n.'1o Ancakyine de bu son soylenen lipreki 9amanlann ozelLikle dahaeskirarihlerde olarakgoiulm. Eliade. a.kurlan! en ustndkadn ve erkekta kaDkarakurbaAadan gefimi5ler.onlarabir Faman gondermeye gdnd€rilen kararvenrler.. Taliat Ai3dnP.r Hoh6 Folhlonntn 7a Et^oa4JryAnn fehnt.gloB6lan-B'lr&l [rrlcrtrd. kanedrlen samailar . bulundugu bir yerde aktardr$ kuzeyde kolu hastalftlann vardr. Geri donen kanal bir agacrnaltrndauykuya dalms bir l"drn gorur.9. yuksek yuaalarda bulunur. Orta GnEhi.mda 8im6i 5ahipi]kSaman. BuDEIlan yansa anlaulrr.Fama Ozkan.nlann dogdugu pananiar Lunmaktadr. Tanrtlarii1sanr yaraor. s." gen gdnderilir.!nda. Boyleceikrnci dileg kab l edilen kanal insanseklindelekrar diinya. s 94 lshndr ilk srdanladaileili bu efsanede nanlann.. kotu ruhlannhastahk ve oLtrm yafmayabaslanasl dzerine kbtil durumadiiserler. Y. blilaik en dallardaki ona seviyedeki kucilk samanlarsa en aleakraki daLlar' derecedeki dallarda.l. Bunun nzerine kanal ilahlaradonerek." sdzlerinisarfermekredir.95. kibn ]ilzUnden hnm. v E. F Karanov.nkdtDcinhr. nornal insanlardrr. Bunun uzerine ilahlar olum !e hastahkla savasmasr ve insanlara yardm etmesj iCin. yasayan Onceleri mutlu bir sekilde insanlar.ddinibrlmetrrek rnl.ken: samanlardan mak gerekmez. hfrer 8nk n.ANAIIATLARI TIRK MITOLOJISlNIN gbrd0gri arasnda "Kamolmrk icin rok ozetFartlantai! bahsede. Bu kadn ile kartaln bemberligi ilk saman sonucunda olank nilelenen bir dogar. 2l I ilk samann ai!bagka bir efsanede M. Alevlerden viicudurllanlardan c' neydau 8el. olaganrtstu sahipdegit.n. bkz. cesitlimitoiojik oykulerdikkati cekmeklediri daki evrelerle omegin unlu din |arihcisi Eliadenin bahsettigi bir Buryat efsanesinde 6zede denilmeksoyle tedir: Baqlangrck dogudaki kdiu ruhlar ve bafldakiilahlarvardr. l\4aFogate_ va.s. Bunundallannda yuvalarbubuyukbir kancan agacl san. icra etmeye olankigin:nm€slegini baglarnasi yapF lan cegitli torer erdensonmsozkonusuolmakiadrrsarunn ramn oluguhakkmilgili olank.. Gnnyla Ben2e.i bn Yakur ekane$de h. cw. kendisine insanlarla koyetenegjnin nugma verdmesidi ya da Buryarlara kendicinslennden bir kam gonderilmesini soyler. haz.dunyaya ka6{anunlr! olabilir. clllun cocuklan ozelliklere da.n Seerd.r" cocuk Ksenofontov tamfindan derlenmbve Eliadeile birlikte bircok anFlrmacrmn bir Yakuiefsanesine gore. samanlar Po' N. AncaksaMn olarak kartahndilindenarnamayan insanlar onaSuvenemezler. Trrrkceye cev.mg vardtr Olaganls[ gnce rannn!! nsriinlngdnii olutanbu iatun' yakmakuzerconn aLcs gondemi5.

alnca ruhunsimttsvir edildigiDunyaAga€r sekineriTnrk sanarrmn cesirtideqele.DltnyaAgaq rasanurtanyia.Ih.lmialtda uqupgiui. oqlncU kezise olllnl] srrasrnda ruhu yununadanCrkugr znman..5^MANISTMITOLqII dogusu esnasnda Sanantn demirtuyluve cetikpeneeti bi..acam agacF na konauk bir Fmurta brrakr.r kehrnee bulunrlur Yinebir baska Yakur rivayerinde.ize anlatan. kaial ve kiq ile ilgil'dir.Bil_ Kagan uqtu Goruldugu gibi. Bunlaronun parqalara a)lrarakbas1nt bedenini bir kazrkuzerine dikerlerve bedeninin DarcalarF daglrrrlar. waunAed Healelshar&tr. gmana goruneceklir. idzunden ltadar kazanrp babankagan kdp€kyrh.onuncu ay. derlerunis bu rilayerler.za crkrnakradrr. alcakde_ r€celiFmanlardaysbir yrl suresinc€ kuluqkaya yatar. kusanasamanm ruhunuallnk y€raltma gotu_ ve digerleriyle birlikte om bir camagaclntn da anndaku9 bicimrnintmlsola_ olgmlagrncaF kadarbrrakr.Udagan denilen bir ruh .RuholSunlukhalineerisrigizamn kur onu yere Ruhunyukandalo nvayerlerde goruldugu gibi ku9bieinind€olmas. gelince gunan ruh-9anun onu uc korkunC karave kuru cinebuakrr. to_ kazanrp. Busimgecilik eskibircoktoplulukta da mevcurrur ve izleri geckrihi de_ ki Turklerde bile kaybolmamrsrrri omeginGdkrurkdelrinin unlu Orhun lanndaki qu sanrlar bu hlrsusaisarerehrektedir: "Babamkagan boyleceili.inde y.amana hawle ed€r.. ucup girmir. ancak vakrnz. dolayl. d butrinybnlere Buarada baikauc ruh da Famann kemiAjni alrr ve cene tulatrr.Kemiklenn dusme gbreiamanLn sekline insantara dertve suraplarrnda tay_ pal olupol. .s 20. Bilindigigibi nzerinde kirtahn ya da kusla_ J.Uy. Sarnanrn harwan analan. bir &ska kuilann ruh simgesi olmasr..Karkl yuksekrurbeliFnanlardaur yri. kartalka.S?mann halvan-anasr olan parcalanmasr bu )nrtrcr ku9. Halilax.DunyaAgaclyla iigili inanclar ve rasvirler cesic topluluklarda da 9okyogunolarak karsm. olarak.Babamkigan ucluglrnda kucuk karderim Kittigin yedi Lkaldr. bir gdzlu. 65 .ygrn bicimdekarrrmEa erkmakrrdr.Bu ruh onu dernirbir begige koyank ellar ve hjzmetjnde bulunur.maya-agrnr di.ramamn ge(irdigia$amatai qunnmr. ikinci kez bedeninin ve kurbanedilmesiesnasrnda.bir elli ve bir bacakh Burgestez. yani kartalbebek snun!... Trirk rnirolojisinde yaygn olarakgorulenbir . "Degerlloglunuzdan evladrnEdan Eok dah" iyi besterdinizUrup O bilnemenden ... kolulugun amcam kaganucup girri.

Eylul 1991. Bu esrik yoLctLluk esmsLnda goge crkrLrrya da kanal. crkmadan ldren duzeniemek durumundadn.buklde kahr. Bu kristaller'kar asrn$ Lrrk anlammdadrAydinlanmD bir gamamn barmmce!-resinde ancak bagh bir gaman gorul€bilen rarafrndan bir halevardrr"6 Bu konuylailgilenen.ledigi cestlibilgihr iqinbkz G v Ksenofonrov. dahaiyi gorme ve iSnmegibi leritli yetiler kazamngaman. DruryyegoreFamanhk bir elarndazihinselbdhinmenin koftollu bir eyl€miolmak dunmundadrr."' yenedenigmeden Azerbaycanh Tiirk ara5rrrmacr M. . sulun kenannda Bh kadrnolank gorulenveyagmurvaadayr mayalanan ropraga ve suyasaygrgosreren etasryla adayancak bu v€sileyie sanan.den c*rp rannlardan.kaz. gerekli alir v€ insanlann yardrNna ko9ar. Agzmdan kopukler8elir. Sdmu Yolu. isteklerine Seyleri carebutur ve hasiaLklannrsagalorBu ha'"r'antardan biri tamanulkoruylrcu ruhudur(Resrm rl) 'Sahalarda Y. qeFitli gerceklerlirmek igleri uzere esik bir yolculuga saman oncebi. Bu aragmacrnrnyorumuM gore. ku9. drdek. radaeski Tnrklerce iuku gaman yerekapanmaktadr.3l cev. M. gqidi halkrn rurdendenlerine ve isreklerine carebulmakrr. s 23.kuwer.gelecegin yor. !:man adap ya da recrubesiz Fman bu yollavarLgrnndigeralanlanna ulasmak icin cesitliunsurlan da kullanankashnda kendibedeninde yolculuk yapmaktadrr.. yarar.Bir surebu iet1n kenanna gaman olur..4.dan ya da Utgen.s. Seyidov.un Srmanizm. Vasiliev.s.MM..geyik.baikalanmn gorenedigiteyl€ri Crkmayr gormeozelligine aydrnlanma demekredir.45-47. N.'ri Dahaoncebeliruigjmiz gibi $man oimusbi. Hamer. AATD. karmnvazifesi dogauendnn)"yla i\kiye geqerek. yani ohi gibi krmrldamadan.MITOLOII SAMANI5T m$ gibi. Sananbunlarrn yardrrnryla ya da onlann biciminebuntnerekgokluzune ruhlardan ya da Gok Tann. a. bulupkonurrurahk 9amanlan de.'r5 tk Pargalana1'nlarakruhu remizlenen ve bedenigDc.'arldnlgnogelfli.ft.s l2-Ili Ksenotonrov. Drury. Hamer. s. kurr gibi qeiirli Fraltlna inilir re 5amana hayvanlar yard.g. Aydmlanm$ olan$amnn g6zukapahiken bile karanlgn icindekiteylengdrebilir Bu aydmlanmada kulars krisraltennin & rolo vardr.sim5ek. bu konuda degigikbir omek verigore. rehberiyle egirimlnedevameder. E.yidw.c 1. yeteneglne kawgur.mcr olur. Sd.goge ya da yerin altrnainmeyiogrenir. A*naAulay. Eev.s. s4mni. AnlattrFhikayeye rahatsLzl* gerirdikren sonrabir casaman yuzustri gel€rek yerekapamr.ar. ayr.AFld[ian sonraise kulsalsaFlany€r ve su unsurlanbjr aradadrr.

d. ..ld.. l.e bunun.Akrn kan.Sonnhepsi yedikhinden ana kalan rencli.rdanrazlar tlu. ozellikle e. garnan adaylanmdgecirmekzonnda olduklan mEiik bir parralanmidrr' Bu parqalanrna ilkcl denilen topluluklardaki inisiyasyorltorenlerindeadaylann mane\1 olarak olup dirilne konusLrylrbenzerLikiairmakt. Budru$. Bedenin olumgelnen )atr'klanv$ ) crlete I I veFralannrltBdrunmezle! denkrp.||q ile dort y boyun. Olmil9 $manla .anh6al bu hastahga olmasrgcreken Fkahtru Saman Anlatt'khnna ve patca parca kenlir yatar bedcni bir)'eds Ylni bu su denlek(ir:Aday ve ik. l920li yrlLarda prhn bir derlenede. )rrdun kereved bedenimipftcalaraaFrdrlar Kcsipald. Uc gun suren bu durun esnasmda geldrgi)yolLara $rman bitkiseLhayaaay || r I 955. sanan davulunun r. yaptrgraragtrrmalanndan va G.l42 denakraran vc C.s.AN^HATLARI TIJRKMITOLOJISININ ya da dahasonra yapr$ uygulanald sras'nda nrmSamanadaylg. adiyrm kesip parcalarlar.rnekoydular' Onlarilkinbiilnn kesip.pe:rna.rr€ ksilen b.sanmnolacakgeneaday once bir ruya goru. Merraneadh bir kadLniaman soyle anlatlyorl SonmkemiksEna 8ore.nda iaDranlar kcsilisi anhrve*rpilir . Samann elbissurdeki kemik tasvirleii bu konuyla ilgilidir. s 51 52i C.riednch ftrftkDn Muslnerltl. 1938). esnasrnda !i anlamd?brr prrcalanm ve tckrar dirilme olayr meydanag€lir.enr dokuz kaak ust'ine Serdi' hstalLkEeti danalara baslidtld Derken btr alaF gelipeLldiyemege ler.sryla ilgiii ilgine hikiyel€rin birinde.e bircin alnnnoftadireAinde! c. nn. V.hkn a6 sirrrien.dtr' Eliadede Fmantn iaman lnisiyisyon su olllsuyla ilgili.lallyor.ld.shi. Ksenofontovun (olm. strra erdirne ya da srrra eme oldugunu be linnektedir. samann mcudunun parealanm.man olarak secilmeve €gitim srlLre(lerini reci olarak nirelendim€kte \.n kan npkr bn kurbanen !e kam gibi hastalkre g. Baskabir anlanmdaioyle sdylenmekledirl brrmsdl. sener.klanher er Par(.5.lan sd.L'Drt )n''uii?n r 5 v€'is Omek.'kmagr vasnasrylaahnank hastaltklan engel reskil ermek uzere (bu hastahklann seryilir.ku ve dteki cinlenn nstunekoydu kiynr agacr kabuklanntn soyulmui taze ropliyank az dnce kemikkn kalkLm yeniden icinegndi B.rn.. 22 66 .Otr. Bu hikaye bize Muhannrcd SiyahKaleme atfedilenya da SiyahKalem ekolu ilinde yer alan 'e TopkaPrSa nde muhafazaedilen albrim icindeki minyalurlerde bulunan cinlerayr Knrnphanesi rin bir an pargalayrp )tdikleri sahnel hao.n deayaga b€denimin Bundansonn canrm T:lsvirin ne derecedeh€t verici oldugu asrkcagoruluyor.n ruhlan ropl.s 14I.haren8.dtn parc.

rrdun arasrnda llDn kncnk bir masakonur. BusrfltndakideLik ilk olnmiroeseb€p doSacaFm. 5alr@ kui uqusunutaklil ederekyavas yavaggoge yukselir Yotda bulunan doku konallama yerinde bu yerlerin ruhlanna sunular isurcudunN bir parcasrnm atqte anndrnlmasrm rakdnn eder. hmet Bnkm.aqurmacrlann gdyle yerlne gerreklesi(llk aksam bir yu ozetle toren sunmasr sr ve . &DEniz'. Eli'dc.Agaclarla . YurAi hastal$ tUkurdukien dikilir.Kayrmn doguyanllu. ccv.Bu agaclar nzerinde alkoih i(ki b ' rermek nzere birbirinebaglanr.v6ilyev.l.nce TunSuz milletinin Fa@n.5dhd Ir.t kurbanr rtrlkn . . 26'1. s. Ks€nofontovlmderlemelerinde samann korq'ucu ruhu ya da yaidrmcrhalva m'zrak gibi gagal. uc kuiac kulruklu. (Yakutlar) (uzik ikincideta onasnda taktlp6ldum mEEkt idi) sonfr thalsnn de olanmEEglndeligidir.Btrdapesre ya Mr0rsi (Forogmt Yis. ikincisindeyseolum vaktinin geldiBinibelirrmek uzeregdriniir.Altayhsamanm 'zptt$ derlemelere C€sirliRusa. hashdan emdi iyilertirme seansr esnasnda en ilgincihastayr Saman sonrakurbanedilenhalaamnruhunugogegiiinnir. yukandabahs€ttigimiz kamam olaraktekrardunyaya drn ramanMatrena'mn sbyledediginiisihi9tir: idim. Y.T IRI TI]RKIIITOI-OJISININANAI Emognl drg! hayvaq'rubt at mod.c.r Coruhlu 1989). s..ceri dondngunde gogeelkL gdre. yerlerde baka toplunlann raBazr ramandldnkiensonramuhlehfklFiliklerde gelq omeginKsenofontov. bu}* bir kustur.Bir8tn kry1p ohn Seyiklenmi anrkentuzaga Ben. Samnn mnevi yolculugu olarak onun ruhunu egirmek. Geleceke dogdum.Sananrn c*\rna iligkinomeklerin gerceklelendir.k vebenkope8r cokolanbir miletin onasDda yolculugu srasmdaDrlnla Agacrnrmerdivenolarak kulamr.'rg boyleol. keskinpenceli.Alkyhlardatall8a denen gosgogiin yolunu ai hhndan ordlmiigsicimle rilmisbir kazrkcakrlu. Bu kug saMna ilk esGrnda kullanRFiD lr.. 5. Co SarnannSoge ya da dallanndabulunan kenikler bu rsi gorur ve aygu kere bu agacrn govdesinde gbge gdgiinkarlann da remsil n zamanda eder. SibnTa. onadakiucuna bir denizkusu dun drgrna dallan budanm$uq kayrnagacr yerlesri' ucunaat kalalast asrlmEtr.

eukur. 222-229. saman arcsin yanmakra oldugu 'udun aynr. 12. xty@8 Ot etmesi icin ilahil€r soyler.kurulur. Ulagbildigi son kana Ulgene seslenir. ruhlannr ropladrktan sonrasdrrdan qrkar h^arlanan kaz gekli uzerine orurarak ilahiler soyler ve atm ruhunun pesindengdge q*ma)z Atn ruhunuyardrmrcrlamyta birlikle yaka. kattara ladar devameder.at e.ksrzrnhayomurgasnL krrarak OIdurUr. CdgenaneviyoLulu. Sonra kurbaftn kabul cdilip edilmedigini ve baska5eyleri ogrenir. Ev sahibinin sungusuolarak n a . Yurdun orra dir€gi kaym agadndandr ve dokuz basarnak gcjvdesine oyulmugrur.m. Dunyanm cesirli yerahryolculuguna magara. ipe as mrgdokuzgiysiyiilahilererliginde rutsitleyerek Ulgenesunar. @ . s.Saman yanLnda atn basrm rurankisininruhunuda sd. gu esnastnda samao.nda dilek a8ac'ola. KurCew€sinde banhk"r. kazl cagl nr.kurban ve bas tutna dogru ka dalmrsallar. yurdm kayn dallanndan bir cir vardlr. kullanrhr.yardrnct ruhlan cagrnr ve gogun kuru Merkmt cezbe halinegecriginde (taptr)ku].ak ruhlarave KaFa Hana atln edndensunarve d.w. bdr rulrn denrlen krtryerurmJ)ri! n teslim edilir. eamanlar kuyu.dawlu aracrlgryla yar.IGn tagiysisinigiydikt€nsonra. saman. Bu aradabir mola venr.Ka)4nn f6t kl5mlyurdunocakdeliginden drsan c*ar. (ed.Her bjr basanak bir katn temsil eder. An kursadrkFn sonrdkrnrm rkrtn. Arm eti lorende derisi bir srngrn Iiesim ucuna asLlr. Ucuncu kau gegincernevcuryardmcr ruh yoruldugu icin Saman. M. Sanan govdelerindenrxhlanm qL karnak amacryla. Zentyuan vd. Boylece yolculuk samanmItcune gdre 9-12. qrk$anazaran Gdge yeraltnainir dahazor ve dahalehlikelidir.. Geri dondlgundesamanyere yrgrhr ve kendinden gecer. s l 3 € . ) . Bunuharekerlenyle de belli eder.Bu direk .nmerdived Tdrenin ertesi aklam Serceklesen ikinci kls olarak kulhndrgdirek. Eli^de.DoguTrirktstan.y€rdekibir d€. Uyandrgnda uzunbir yotcul klan donm* bir kisi gibi roreni i:leyenl€riselamhl:o(ResinI2). .). Areie ve yardm ruhlara et sunar.. kaynm govdesind€kj Saman c€nriklen gdge yrikselmeye baslar.

'Tirrk Samanizminde Bicin Deg$ime (MeGmorpboeis) OlaI !€ Turk Saiun ile Baglanrs UrenneBirkac5r2. Cizim 6.reBburg EtnogBb! Muzesi. P. Ocak 1995.tlurlarunfindan dikilen elbise. ADftrrmac ara gore en eski ve ozgunsarun elliiselerihalvaniekillerini taklit edengiysilerdir. s. geyik. Bunu giyenSaman. I.sreni'a da iamangiysisi(o]11n yap masr emrini alan saman. ffffi A ffiil m ".9 [.c2. Bu elbis€onun lundugu$aman esrik yoiculugu srrrsnda biljm degi$dnneyetenegine iFret etmektedir"'(Cizim 6). St. Eliasahipolduguna de'yegdre Famanm Siysisidz€l bir dinselmlkroko. brrakrrlar. goreYakurlann kullanSirokogoroya drF giysidenirdenbir kur iskelerini andrnr.manyaktakdiserme toreniyl€ruhlann incel€mesin€ sunulur.den het. 54-58i Y."on." sTAD. s.c.{sfada Ha}un BicimineGimre lnancr ve Ttrk sanau ile lliskjsi. . No t .t{ b? Bkz. olanlandrr figrirl{. ve lc . B)."NISUFEFD. B6ylece fe gdre aikilir v€ aksesuarlan Allayl ann nrdnd. Y Coruhlu. Bu elbiselamann hizmeleuigi rudosu bun istegineve en ince aynnl anna kadar)"ptlg tnntemin ed'lir.Ynruh )€ da ruhlar rarafndan.me temasrna analar yada levhalar uzenne laraiFret edenqesirli unsurlanbnnysindebanndrran o}!lmus zooantropomorfil< elbiseler en yaygrn (Cizim7. a}1biciminde yaprim$ )z da bu Mlaan.m ve akmbalanndan ister. o kurun ya da haia'anniekline girebilecegini ?aman gdstermekiedir.?.XlX. tdngdsa) kudannhrmu. Coruhtu.l Kanal.leri hazr olduktan sonra. b€lli ku]"llala ululank k . 59-93.sA ANlsrMlroloir 53man Elbisesi Samanm kendisine yard lcr mrlzemelerinden biri de kahntrlannnburtzerinde cesitliunsurlinnve ha)aan (Resim elbisesidir I3). Malzemedarlanndan Sibiry! s. dedikleribu elbjsenin yapmaLan icin cevresindeki arkaelbbeve aks€suan Resim 13.ylyft iit bii yard. Hayvd bicinine g'r i9aret .man elb's6i. Nioradz€ye goreelbiserumuyle koruyucu cini (halvanr) remsil ederve elbiseuzenndeki onunlailgili rasvirler$naru kuwer ve kudr€dennin erkisiatrmd. 7l .remsil eder. hem kendi atasrm ve hem de gerekrigi lg*.

Er-Totlrikmasallnda lan uzerinde crkmatemasr degigik islemler.ANATIAT1ARI TORXMITOLOJI5ININ lil(. Almy Fmanlanysa olmusgamanlann gecer. srr. ee siwi yerlerdenkomnrnak iein elbisesiv€ ayakkab atur om gore alabilir. Onunbar csedini icin. telinitabutun kurkiinu.Agacbudat<lam&n ya & merdived€n inij de sozkonusu olabilir ya da atagda belirtilecegi gibi bir cam!"nn agzlndm ye.Bu nedenlegman bu yolculuk esnasrda kargr laiacaF da.kamrn "onden ydnnn geldib.islels€ bir kapakla k panrlar. banm banya koyarlar. bend$andan 8eldim. ladar. iCindeUlgenin de isminin geqtigibir dua okur. agarkurugd ve kokleri 6bi yerlerd€nbaglar." ayaklanm do8uyt. km dldrguzmn..gommerl€r.azileri gidenbir deligeula yLgmtan gorur.rcududa s€yahat ederekgider. Bu yolculugu srasrnda buralarda bozhr ve coraka.a Esyalannr trbui." i* arkadan d.r Guneyden denSelen 8dd. pmar.altma inilebilir.rlar.koymazhr. Sonralrrda donerekyolculugununsonuclanir aktanr.ben iceriden den gapk yanrnda saktokna$m. secm€k zorundadrr. uzenni o}{p yonl. Fmanlanicin yapu$ iesPit' bu konu hakhnda50yle deniyo!: lerde BalByla aga. Kam. klzey geldim.n brrtun ee Onu86md[lden y€re aBicdikipo aga.&. deri ban dogudan doBtu koyarlarBirkinrse banlE 8eliE. ds.rok i}1 korunan salaFna varu Erlik'in onirnde. em. biitnn rakrmlannr. s 2tl. koFp.Buradan veren ruhlar ramamtaciz ederler.d. Turk lopluluklannda ohimrinden sontayaprlan cesitli Samanm Kaianov'un Kamgas ve bazen de beEer dzellikler ta9rr. Sonunda samanazgn bir boga Sibi boguien y€gelerekonunlamucadele etmeyebaslar ralu dunyasnm efendisinin(Erlik) karsrsrna (bu mncadele DedeKorkut hikayelerindekiBogacHanrn bogaylann@deiGini haErlik i yat$hnaF basran ve firlatmaktadlr).n gekn. geldim.' krt olsun. isteryrz. Kata@v. mak zorundakalmaktadr.6la lopiaB.Sonra kemiklerinden olusmus iamanyeraltma girdikten sonrahastahk Bu anda dlillerulkesine as yolculuga baslar.'{ksek daglar. Dokuzuncuve son katta Erlik Han\n !a! ve siyah ballrktan yaprlrnlg. 'rr N F. Kam yedi basanakh bir merdivenden(olas rkla yardmcl mhlarlabirUki€inmekleve her kattakarrrlaiugrengeueri aS' bir agac). yani kuiun kaMiyeralodunyasrndan kanatlan iizennde yeryizune da yer almaktadr.Bu son motif. sonugla gesitli hileler ve hedryelerle onun yardm raallenri alan (ya da ruhlan kunaran) Fman bir erkek yabankannn gerid6ner. 70 . Kam.. Yoka olulnc[l yaralar yeralo yolculugu esnasrnda onceormanlar. yeraltmabir canavar-flamn bogaandangirerek SibiryaYakutlannag6re Saman ve 'r.

Yakur ve Kamcadallada yaptlnt5 KalaTatareamanlan. fle Mtrholoe/ oJAllRaces Finao-Ugnc. l. icin bir bnyu aractdrr-Hattabazenbu tip aksesuarl. ya)amrva devrm etmrrur lojr! un u'la r. NitekimR dloffun belintiginegore Kara yennegecrigi ve davulunelbrse ve Lebed Tatarlan bununyerinebas' elbise kuLlanmazlar: Taurlar. S. 8ir Yakut samana Ednnusleri (U.ara[!an Cizih 8. ait kw tipi €lbisenin 6n ve arka.ANAHAILARI I.niey Ostiak MJtholog oJAllP@es ftnnaUgnc.. 2l).ndn. ld Lx drn ci2im). Maske ba?en mak iain'azlerini kurumlasiyahrenge Fanamn yani ve ruhlar tanrnrnak alemine diye. bryrk ve katlan sincapkuingun&n oyramazken kullamrlarGoldlarve Ahayl ar blunln ruhunu kalanagacL kabugundan bir maske tarmmagetirirken. ya da ayakkabr ve harra maskBu elbiselerin bolunlen olanbarlft. bazen de tam tersine runmasm Sirebilmek.nna bir kum4 parqasi ilgili cetitli mitosonrada ozelliklehnkat erbabryla lslamiy€tten cerirlihususlar. Sorlar Bu rekildehqw:n bicinine gimeye isareteden sararlar.r Cizim7 Gold) BirY. Sib.k€ndileriniengelleyebilecek ruhlar tamfmdan oluler alemine yiizu taddntjsturu. Holmberg.Ddton.ren hrL.yelerde 72 .Holnberg.r vecdhaline g€qneyi saglamak de olur.JNK MITOLOJISINlN gimanrnrn (U.Telemler. qizme eesuli rol maske lar da anacauygunoLarak yapLhyordu. YukagLr. Res. geyrk tipi bdrlLg T.

Madeni nesnelerin canholdugudtrjnnuldugu iein bunlann paslanr&yacagrna inamlrr.ol All P6ces Fit^o Ugric. fi! Mlrholos/ cd*r rozet 1z da daire seklinde kesil.17kjlo civarrnda olmahdr. Kimi zamanda €lbisesinin ko anna ya d. qizim 10. c. kiUer eekillen lrlik'in rilkesjnde F$adlgna inanrhn rcsmi gibi). fu2en ^Ma gdre elbisenin uzerinetakrlan nGneler degisebilir.}1 ripielsiun6! (U HolmberS. yine degisik car:avann Ctrim 9 (solda) Uzenndeaydk keNikleriri i. bacakve kabu. buktarda olabilir(Cizims. onuzundaa). guneri ve ayr temsil .Den kemer ya da kup:k kuuanrhr.yleri temsiledendenir ya da bakrr tensil eden aplike q.deki toiogralrrn cizim) .\MANlST elbiseleri Saman eesilliTurk ropluluklanndahepalm unsurlanicemez.'Add On. X. l0).Shendn. rorenesnasnda yardrmahnanhaF. yaklasrk olarak13. kW ruylen ya da penceler aelabilir.Elbiselzenndece$iiii simolan motiller ya da 5e' teselanlamlan (kur ya da arbadenilen.ks 20). Sarl1anln tlemleri.orSamann ve gtictinLlsimgeleyenbir demir zincir bulunmakkdrr .Res.1rer edenFekilerde diIllmektedir.Almn bacakkemikleri!e samanrn yen madenialau).vrenm yansmasE gormesini sagLr. sincapya da dahaba9ka haralnlann delilen. (v Dioregi. Budrdnn. Bunlar bazenkol. gogus hsmtanna kol v€ kab|rlgak€mik]erini lemsiledenve genellikle tekrardiriliseig.nralia. Altay samanlanmn Yurpadenilenyerato canavan elbiselerinde ya da yLlamnr tensil edenkuldeleler de bulunabilir.'ayr ve iEanlann camm.Atpecrs of Dalkhar Stdnunism. sonuch perre1963.Genellikle deriden olan elbis€ dngmesiz ve onu aC* olank dikilmirtir.Sieroszewski'ye gorebir Saman (yakutlarda) elbisesinde madeii taklar.yaan da crplak bedenuzerine giyilir.lukiara olan dayan lLhgLm ilzennetak an demir nesneler kou ruhlann saLdmlanna karsr bir kalkan llazifesi gonir.gatanremsit eden serirlerya da Cu.r'l /1. l4'.nrbn ohn samancizmesi lesneler yer alr.'uvarlakdelik reklindekibir nesn€ qamamn yeralrna icin kullandr$deliginyerine g€eebilrr.anruhtaraisaret cilm uvsan. elbisenin uzenneilitririlhi' nesneler Gunesi temsileden.nca onun .NITOLO' 5. KDrn bir gomlek uzenne.lki gdznve a9* agzryla gdsrerilen bu yrlan . "E&nogeni. Baz iamaDeibiselerine.

Adaya venlenbu davul.rn davxludL. Bazr du samangiysisi ve davulun }'zpmr ilin ger€kli malzemeyi.. Fekilve biltiin tetenuax ruhln hayaitakullandgr dawla uygun oLur. sqlgin kursalbo. Anohin. Xvt / l. .genelde araruhlanndan ah.a. Baghntlan rlzerinde." qamanm OnceLikle yeralhnainig ya da golq.asnda kullamlan kimisi gercekve kimisj hayali esyalar unsurlar dogrudan dogruya njtolojik olaylara isaret ermekredir. daha adayhF srasmda bir davula sahip olur. sen! Fman ada)mr. burun.scjzkonusuiglemeler diskinsanynzrlortadaki yer ahr.el€meler vardr Bazen ve kulak halkalanda belirtiliyordu.. upkr (mnrdl) deselesinde oldugu gibl.'. da haylionemlidir.ncasamann omurgasrna lsarereden ve barhgrn ar. "Eihnogdic aspedsof DarkharShamansn.' Ao.r da a.. Basilklannust taratLna karlal vb.kurtu aratamyan eskl Turkler bakumnBashgnher tarafindaki yrldrzlarve ay. s 443. ozo kamrnvarisidii ve hahisi ve selefiolan bu ruhun ralebiyle dml sahibi olu.Bmun sakal yerinedanesel bir diAerbenzeri balk ripinde.arl. brulmiq Tentler Bu baghgn ah uclanndan r. Bu konularla i] en onemh nesrele'dp ' b ris de >dm.r:l lespit edilenbir Karagas TulayevtaHfindan bashgma bir samam. v. rz3 ur v.elbisesinin aga ve bumu aplikeedilmigolmasr. samamnakrabave arkadalanhediye eder.8m. Dioszegi. Kendi alannda olan 'aeh bir eaman. saMn.. s. 59.Bunlarda diskt€gosteriliyordu. ilham rizenneya da sanunm hizm€tindebulundugu ruhun isregtnegore yaprl- Her 9aman. A. BaglLgnnzerinesincap kuyruklan d/enyle iglenerekmeydana kur ttyleri ilisiirilmistir.kailar.yap mE baihklar kullannakraydiar.uzune yukselmerorenlerinde. onaiamanelbisesi giydiripbir dalul verir.a raralhdan olanbiltlk babalanndanya da analanndandlmo9bi. hayttlyleri yerleglinlmekeydi. Hicbf 9atuan kendi azui! ve isregiyle darul yaporanar.da'a1lun Gogunlukla kullamlmasrgereken bir aEE oldlgunu gdniyoruz. A). agtz ve kulaklan ifade apiike. Yakutlarda laman.anuzen) drzlrrlasuslnbu lurdeie vardrr Davulu giysileri ve tdren si.yukek bir dagn bulundugu yereya bir bozku alana gorurerek. gdzler. ruh davul yapnmak icin sananarelkinlerdebulunui. M*lege girensanan ruhun azulanu rabidir Onun isredigigrbi davuL yapthr. getiilmirlir. baba).

nunahalka geeidlDiF.Pazmkkurganlan gjgamanLn bi regitlikurganlardan su alrmadahrm ya e*anlan su kulu tasvirlennin.k krzLym$ ve 7 erngrrak tamnmn dedigine da bu 7 kErn ruhlan cagransesiniremsiledLyormus. (babandD qamanlan Darkhat kugak biciminde kahverengi. yeiil ya da mavi ku- ve Rsim 14 Mogolcundanbir $aMM elbissiuzenndeki dokuz bebekklklae. yakahEasiyah v€ kahveiengibaykug rnyleinden bir sacak lutturulmugturElbisenin hizmerkar sacaklan. kopek gibl haywanlarin tasvirleri yanr srra bo). ruhlarataret ediAltayhlannramanelbiselerinde bazen su alundakidunya)" dalEr rensil eden m?rttve kugu gibi su kuslannltemsiledenfigurleryer alLr. gareelbiseuzerinde Eliadeye ayrLca ar. Elbisenin uzeiinekoiu mhlan kacmak iein ok yay gibi demirsilahlafln irlendigide olur.LeipziS . Ulgenin kplan ba. M. da yarad D esnasnda denlzin ahndanyaraha irlemindekullan acakropragr geti ren haF:m temsileuiginisbyley€bilinz. Giysininsrrr kesimine halwan postlan ve iki bakLryuvarlak.Bir Alray goreyakasna kk gr kuklalar7 g. canlar (E. yani ganunn hizmeiinesunulmuFkartal figrinen de bulunmakiadrr. Bu kuklalarzaman zananruhlan da temsileder. Taube.rLRK MlrolojreNrN ^NA3A1 Llil bazen tek bagh LrE gdvdeli ve caral kuyrukluolarakbelirlilii. Schtunaaen D* Alten ve una PnapsDAen Ktltut barlan Die Gektig Morgalrlan lgal). lei. zende Erlik'ineocuLlarLm rensilencrngrakya da kuklalarda (elbisenin uzennde) yer alabilir(Resim l4).

76 . insan eli degnenir rigi icin.TI]RK MITOLOIISIN]NANA!ATL{RJ Bundan qetirliislerisin. orne$ntannya ya da ruhLankurbansunnu.binakrm Ttrk topluluklarDda samann Tbrenesnasrnda alr sayrlmrrtlr. ilahi soyleradLm ahr.sanuna olanha)'van-ruhlar rak alg anmrttr. kutsalLgrndan ha)vanda geliFignzel serilen€z.N Drury. Davulun )uzeyiniteskiied€nderininalnacagr iliskisi olduguna inanan anptrrmacilar. isarer et Bu agac. ve niteliklerine gore anlamloznan kullantlan Ayncadavuluncesitliyerlennde ya da bu turdenmalzeme de mad€nin.sdhd.satunlzm. evi kotu ruhlardanlemizleme)z da olnnon ruhunu yeraltlna.L:5 tananD ruhuyolculuga r*rnca davulat.Tespitten (bu yLldrrLm bir ifade tannsrna.kotu ruhlankorkumak gibi amaqlarla kullanrldrgrm AyrL ritmi ve bu sesin ynkelmesiylea)aningidisaonlizleyiciLe ca danl sesinin alcalLp gibi amaqlarla vecddurumuna gecmeF kolayla$irmak da kullanllnrg re aktarmak. Derisi irin geyik ve beuer turdenposrkullanLldrgrnda. omeginKaragas ve SoyotramanLan.Aln hxsElarda nusunda cev. Yakurlardaysa risrun€ Fldrnm dnsmur gondermeyapryor)brr agacrn s€lilmesi dahadogru bulunuyor. da). €n av kriltleriyle Bu secimin eok geFk ya kullan dr$nlsoylerler.senel olarak kaym ve sedir agacndandtr AFr sekilde darulun Ls yaprhr.n)zsLna 80tnme gibi anaclarLa davulunruhlarLa yap an gananu seatrLaflndai iliskiye gir' (Altayli Tiirkler ve Yakutlar mek./ruhuna ir. Darulunyap dlF naLzeme genellikle kutsaL sallan bir aAacian allnrr.M Eliade.iln. bir bagka. ken davulukastederek de cogukeresimgesel anlamlaitair. bkz. Bu islevinden dolayrdavul. orneginTurkl€rdedawtun kzsnagnLn yaprlacaFagae. yardrmcr gibidir. Az da olsaiay (veya at) derisinin da dagkerisininderisinin '5 Allaylllar davulun atya da ranann seyahat veSoyodarda ano ol. bu istenir.onlanyakalanak ya da ieinderuhlan toplamak tespitedeblhyoruz. lokmakknrekt gog€ e*arken de bir ce:l ku| ya da kautL at olur. oluler dri. kutsalolanDiinyaAgacLna raraftaki saprda bu agaqlardan ya da herhangi bir hay ir iqin kullan acak agacln.Bazen o sanann binegiola' Daru]. dahacok d€mirin denir ya da bakrrnesneler dolaylseqilmiitir. s 204 205 lsmelBirkan.s. Ana maddesl. davulbu halwanlann gezdiklerini yabani bt karacayla soylerler. vamnkirl€tnediEibii agacolmasr gbre9anan.rak kabul edilmsi kobkz. iokmak geeerk€n kamrrtsulardan davulkay*.kasnagnyaprlacagr agacny€rini dogrudan Eliadeninlespidenne sonrabu dalLkesmek ilin dosdannrgonde dogruya ruhlardan ogrenir. 75 76. Sanundavulunrek duz€sesine uygun olarak gdge{Lkarya da yeraliDainer.

94 Danlun tutsiilennesi. gosre Muz Tag.i.bir ormanda da\.icind€)a$adrgtoplulukla sonrarizerine. d .s . ioplumun koruyucu bu eekilde haztrLanan adayr yaprhr. davulunun kullamidrgr Saman da rol o}namEolmalr.sAMANISTMITOLOII gamamn koruderisininse(iminde. Bllrada ginde. simges€] anlam olan resimler br. bir gekilde aEkltyor Sandm bir bilgi bu durumuguzeL nakleuigi ve yakmda olece lamamoldugunu tayinedilendavullannsayLsrnrn L. egan agacon )ap'Lmaqkonx . nndan aldrklanm beiiriir. A).r y{cu ruhu olanha}ryanlar tiitsnienir' Bu sekildekotu hlaYenidavulyaprld*iansonra.Erlik de da'ulu inceleyerek (aiu zanandaeanantnne kadar yasayaca$nt ve nunla kae}1l eamnl* yapacagrm kac kez kurban sunacagr bildirir.Bu nedenle soz konusuloren srasrndagamanbay van-atasnnhayatml anlatLr. gdre de. davulurorenle canlandnhr. Da\uLun larla ilgbinden k ynaklamr. omegin Eliadenintespulerine saman r1lhdalulun yardtmcr canl. Ustune nn etkisinden neslege dav€tedildi ilgili tespitlennde. (ormanve Davulun d€risilprandrgrnda. da dagnhla temizruhlardan Anohinde bazrAltayl Fmanianndavullartnl. 9 4 . P.dawlu kuenkbirerdagolanogullanna Muz Tag'a soniastadavulun dmnnu iespiteder. irki salFi yaPrLlr' veya rakr hrmz anndrnlmrrolur. SanunadaFnndavulunun ya da ilke' laraneden olur.rnacagr duttincesi. da gorulmrlgtur.ulgeliriglrzel A. 5dtuh.zA s. aolnaz. AltayhTuvalarda gdre.bazltopiululdarda. davran\' mltolojiyleiliikili simgesel hazrrlanmsr.nlarashmactmn boluncakac|ane&!ul kullanabileceglni isimli bir saman. lnan\n aktardrgna Potatovdan belirler. Ue gun isindedavulyaprldrktan ruhu salalan dalulu. Uc grinson' ya da kansrkabuledilen ann€si ULgen'in sryla ada)an bu ra da aym daurl tdrenieErlike gdsterilir. lMn. Burada eskiTurk dininj lfadeedengbkve yer unsurLan gdge danl mensuP len on planacrkryor NitekirnyukarLda sozu€dilenSorlarda ilahlan bir dunyaekeni olarak sunulur Dahason' algLlanan kutsaldagvasrrasryla raysa yeraltlalemininkorkulanilah Erlike rakdimediLiyor.Ondan rir ve sonrakendiside inceleyerek TazlKanadavulusunar. dualarokunarak gibi. t€miz r sunda b k z d 8 . ve Menges in Soriarla sananadayr Potatov gaman ayjn duzenbirlikte onnanagidd. Poiatov'a oldtgnne gini sdylemig birkaqgtln sonrasamamn ve bilgiyiv€renaratlrmacr sahii y. Saman (BuzDag)sunar. ramana omur bicenMuz Tag'dtrve onun omru A.

kekya da disi geyikde.Bunlannbrslan at krh. olan bir aktardrgrna gdre. kasniga at krh (muhtemeYakutkadrm ak gaman baglanmF davulunun 79 . Sanzecr drvulunun arka )itzn (\. Diovegi.rragaslirda da ttnnf ya da ttngnf da s6?unu et|igimi:AhayTrirk]erind€. alm$trr (gemdemiri).saman ve davulun ve ruhlarirasrnda olduglr saman sndaki birligin (rliikinin) iiareri sayrldrgrnr gosrerir.Bu isim)akanadlandrran Yakur davul! daha i drinsrrolarak ve K.Bahseuigimiz evliliklendogan bir telli calgrolan drlnure de isareleder Aynca tnnnf sozcugnnnn (dunrir)ifadeettigLt€spitediluliFtir. ak ve kara sananlann davullarr ansLnda da baz.Davulunic rara' yay ve br9akgibi silahlar bazen frnda bulunur(Cizimll).1963. 8 ) g€yik k'risi ya da pamuklu gerjll€ yuzunukaplar'ACrkkrsmrndL' E.Bunbnn sayrst $mann koruyucuruhl. Soyot ek olarakkullan an Yakuda rasrnda davula bu sozcuk Fklindeydi.nntn saYt' $na gore belirlenir. soylemekredir.Bundan de bir demir5ent onunasagsbda asrlmDur' gemberine bir ya da rki tutamSeri! turturulmug ddngendemirhalkalara gore tunrr ya da duntr 'ahur gore tungur.Troshchanski'ye Sieroszewskiye qok beyzibicindedir. Uc demirpaicayla (kurban kurdelesi kurbanlilrde eder) Aynca agaqlan asrlmrFnr serttparealafl gekilde ve a! nalLbicininyerlesririlmis gececek bir sopakarsrdan karrrya baska davul y€.yalLrbir i:rnran OnunTroshchanski'den ic taralnd.Rs nlmuftur. da iki batlL bir kemik davul kasmgrhhl'ndan ttnlulao saman nm arkn ktsmna agaccivilerle rutt .Bunlann (omurga saprn us! mmfini tutturulmu!bir demir 9emkemigr). Craplicka.BLr esasen aileninbagr akrabalLgr dn gamamn ve toplumara' oldugunu knd:r. ikiser yennin yukansnda asagErnda saprn ler tanfrna monte edilrniFahsap "e kapldrr suslem€yle uzeri brtk'selya da geomerrik oytk bulunmkradrr. Anohin ve denilendeas)lan kinge crngrrak mir parcrlar ok leklinde olup kotu luhlan kovnayayarar.etmekuzereCrngrraklar ruhlanremsil e gorc AltayLlardi yer alrr. da lemsiliolarak daire davul yaklasrk Darkharlarda ya ya yedi agac Bes da bigimindedir.isidavulun baglanm\nr.Cizim11. tarklar oldugunu .

burun. .A. kaybermig sayrldrgr zamanlarda da eskiden yerine yuvarlakya da beyzigekild€dir.Birtakrmda\.masnda. YapnnLnda zen.ullarda ayaklan eczinitraFaglarafrikryeaynlank garal olusturur. kinrin iki yamnakbolank isimlendinlen C€Fitli pargalar asrlrr. a1.Bu sap genelLikle insanFeklinde oLmrig€skibir Famam. Inanrnrcspitlerine ve d€mirak$m haric. Altayl ar davulunbu pargasma sezi ismini veriri€r.'r? toz knhlenne isaret edenve altr gozlnala kaplan KumandTnrklennde sorlarla ba$ka saprnuzerinde suslemeler. parcalar kandada belirrtigimiz ieiLer. ce nellikledavuluiki eiit parqaya alaran ve digerbaa Trlrk ropluluk bu sapAltaylrtar lanndagoruLdugu gibi.Muhremelen nun sebebi sozkonusu zamanda davulun. yani davulsahibiruhu ifadeeder. sakalyaprlniF. yerlerde bu krsrmlar babazL kr levhayla kaplanmrpur. Onave Iq AsyahTurkl€rde dalul kasnagr Ba gibidir.:rr 5amannkcndisinitemsilediyorol NitekimA. Altaysanandavullanmn bir bdlirmunde ee?i iki baFhde olabilir. sdli nin basrbeyzi s€klinde olup. Ayncabir de birisinin oldugubir evdebulunan sanam ait eiyalarve davui.TLNK MTOLO]ISININ ANAH-{TLARI agacku eri etkisiyle) agacrn datmaas arak terk edilir Ayna saman 6ldugu a. }1rz riz nnde oymasuretiyle ka5.Bu dummdaalak iaratrndaki basSamann basrdrr. farnannbir eliyle davulutuBbilecegi br sapvardrr.^pra g6re.Boyaiarla ve simg€sel aniami yerlerde olanresiml€r daha bu Ancak bazen baska de olabilir. €di sin geklindeki olrn sapkrsmrna AltayLk bilelerin bar dediginiifade )a da sade yaiay dekins denilen demireas an sescrkaran yor. Anohint gore.Bu catalklsmF yer alankucukbir resim bazen nln rizennde korulucu ruhununsimgesi' Famamn bu lctekiinCraplicka isedahaerkendonemlerde kllerneaidrF a. cok 'uzd€diri Bot olanarkaFzde. Ala! arastrmacr Altayhlarda gamannrutbesinigost€. madeni ve deri kulLamhr. AtodAtul Sib..Erlikin elelsiolan Aldaclmnlrcnuta gelmesiyle krrlennigve gricunu y€nisigerilir. bazen kabaca yaprhr. Caplicka. Deri &yapLlan vulun bir yuzrinugerginbir birimde kaplar. nun davulutahripedilerek nezanmnyanrbasLndaki agaca bu asrlrr. ve bunlannsayBrnm mir nesnelereyse ftangm d€ndigine diginedeginiyor.agu.asu.bugunbizimtef dedigimiz mnzik alet'ninbnFk sekLi )rgibi agaq. 39.. Bu $eklingdgsuiizenndengesiiil€n ve kiriFdenilen d€mt qubuksa onun kollannrolusturur.nao4 Stud!in Sxial Anthnpalaa.drvulun agac nan d€nsidegisdnlebilir. Bazen emnndebululr2n madeni de burad:r kovan ni ruhlan irmanLn rr7 Nr. s.

1. dLl.jisind...l. l u i l L L A u g r n us a n d r g n n b u d i l ( . r\1. g o 5 k r g i l o reri krtsrl 'r5 \l . lef YaI^y hel kiri5ri. t o l L n ri l .r I ). .Lruvanli .la ohn bir eke.n qibi dutrnLrlolustnr Hrtn b. (. Llu hrius Crn kuhuxndeki p1g !i ying iler \e gok) jlkcsintrr Turk kuLruruneo:grL bLr iladesidir !e lurk bun\rn en g(r:elvotur.melde onnn Turlt mlol.egi gitn. [ r r[rx rrr]...rdeclLkey unsuL ohLak gomlcn qizgniu .ikil eder LisLLeralhkL ins.bulurofuz saneondr r..n !e5iL| ifadtleL yrrciLr.\lLr.zo1 KutLLplLl dr:ina kidrr uzendrgrkebill Lrdih l.v $NrnlLluraAir \hdd.debill. r dan elde edilen blryrlrr krtlLin'lLr Dde cok sl']grs€l lii hmdan dn. . J L ir : . Ankrn lgars) rLrli lufk roflnluklir| e r birbjrine benucr Turltlfr dL:ridrkr LezL cok lenatlsr tcpluhrklerdr.trrldndr.v !e dikel hir . e r r j g id o i u n n l .mi bLrlLrnan lirm: :r ve be : rerhler kulhrrl rr .r aml. !e u:errfde n'riL v.Laki Iesitll. . N Itn lxyaz aL krlL) bulundugr Irilnlun )Lt:efin.Eic d.s i LuLL. f .klfr lardrr (lzellikle Aha) Ttrrklerin.ne ii.lc .h\ 1!l )u:.ki .1.rel .rrr DtlDva-{gicr i!.i.i)1 l.l< re )cr olLl. i s u r d r g r r m u z i e k l j f i s € . daLlanre yapiaklarysr go giu en ust hbakalann.ksennl de ihd.. doginslr elki ILtrklef.! .h.r tnLtor hm. d L l e nD u n l e A g a c n r L srg.rn..Lirrr.vsi|.lp l' Drrul Lr:er.}1n)i bil)ndrgi grbL koltl.lrnr!r.rll1 bolLi|lLunir Lnr !ir.1.1. rc.i ycrilh alennnde gor]:lesi!trrnuLrnde.nril( ilemr FnsuLr ((:Lnn ll) .eiiik . l. .c !. h r t k i l l ' arisnnnicrlari gde.. Alnin.tL:l hem de d. Darlrlun dsagErnd. f( i r g j ! .isar€retm€ktedir orhun )r2rlrnnda da bu rnltrlfr gdster.De rul cogu krre yrtry !c dihey bLr h.fi fi. h n ] ' n m u r a kt r i l . lLr t a n h a k i k r i d e ) i i f ^ d e . b r | r I l u b a : e n r L rs r n k t r k L n d e o l d L r g u k r b ! 1 . CrLj 12 ]\lhl irndrfni ''. da qrngrrik oklugu dtiuilLlen rcsinrler . s 1 6 ri0 .un! l]rynn ucadele sahnclennd. t i r r l n i r ..)r lto..L.a F k l x f r h . ir\ ! Ai rhd.L€ki B u n u n hb l f h l ( c h i r .)lt'. k s .v K.ki Lrrnu kuL|rmedanmr dxglar \'.nnn bisrnr.:ilip mu halnc g. eslij Turh drnne brglL diLoLomLk ]iir aDlayLi.k u:ere Lki prrca)i de b.l. rt l.r! h.l.lrrr g.n Iri2rnrn .Lar.\ ( zntLrck! d.. r..

n tasawurunda oldugu gibi.. Aslnda dah! eok yer knltleri lcinde ele ahnan tannc.nam deyini bunu ifade eder.sAr'!\NL\|rrlrorolL Davulun rukan taratL Gok Tanrfyr (veyesonrabunun y.?dnda denjr) geqirilmis.rkyuzirnedoAru uzaian sLnga (bazenpd. S. Vtl 1r)n 14ril Kor8)?r &dril. gamann uze.kitler vardrr BLlDlar eksenin ja ya d. '(un Af A! Yrldr lllorifini.Lki agaaarasrm g.r strasrndaDlrnta Agacrnrrenrll ehnesi i9in kullamlan bir .Dl.i icin gen.l oirrak bkz. gokkusagrTekhndebedenLne girer Bu yay pareasr gibi sekilleri.rine geren Ulgen) ihde eden gokyriznnetahsise(Lilmiiur. Umay)n da ililkllendrrlldiginden daha bnce de bahsennifljk GLrnes. r Lsin.nlnn9nr Soz konNr yerde. tsL.r.rJ. srnunrn rij.daglan kursal ohr:k ya da ranrr ya da ruh olarak gornekLc). grtnesle yLldnm. tannnLnkudreri lamamn basruzenne bulur gibi ge lip. Br|(. r l4l 159 8l .ris Fray bir llzgiyle alt hsr dan a).alddrd olarak anrlan yerc qakil m19bir kazrgrnaahhna ycrlesti. Eski Tirltlerde kadrn. . c I. e bev yr da onenli kisilerin kon. hatta lslamiyeuensonnki dericlere de sLzmgrLr ne5. digeiyse gun€9Ln zim) rensil eder Ay ve gunes kuLtu billndigi gjbi proro Turk devirlerden berL er 'Ay atam gu kilerinj siirdurmiis.rzer'ne r:'! TurhLerrle ayr grne5 kultle. l.r.yoca koz moLojikastrolojik bakrmdaDonemll sa)rlanyrldLzlir bulunur BLrnl:r b.bjr ucu yerde bir ucuvsa g. kurban ediLrnishalvannr kafarasl ve densini ve aym zamrnda onun bulundugu ye. !o!u kere gunesleiliskj.vucu mlNn simgesjolen sungur yaray aAac sekli. . PI|no Turl DevrindcnKar:hill irr (ad.dl Davulun asagikesimi.klin davullardaUlgenin krlannr rernsrleden . lamanu kendisi.de ba:en t.r lkono8dfisi. gokku rrh.lensi asrlan.rilmis if ns!i.iLen.y (ekseninya da ce:i nin sagrndalve grrne: lsolda).cyagundlu re geceyi/CobanyrldLzr ve Aklarnyrldrni.unu v. lendirilnigrir.drgr ve roz Lldesi olank bir erkek lavsan. bu komryla ilgrliDavulun asagrkBninda gokkusagrnrifade edens. :tref hepsi de bii ruh ya da lann olarak kabul edilen dogr unsurlan olup. Turkl..srerenraslir bulunur. eski olan gtnes !e yilduiarli ilgiii knhlere iFafetelmeli(edrr Ay !e guneiu ikr yanlnda.ine nrnanarak yukan Ll 5agt.DunF AgacL bakaLara yukselmesijcin yardrnrcroiarak tasyir ediljr ya da so: konusu oiar olayr temsil eder. .yidova gore ise.i g.lki cok dah. ran !!kobaLrrnr (\.i.brzr davullardabulunan ikr dairedenb]. dez'nin iki taralLndan r(e yxylar bieimindedir Elirdeye gore.gac rasv:n. da kurbamm itadeeden hannn tasvirieri(orneArngeyik) ya d.esmler de vrrdrr Bar Ahay davullanndaaynca uzennde Fenrlednbrglu. dag olarak nirelemekde nrumlrrjndur!e ba:r furk topLuluklan.

e r " .ealaras mttrr AyrLcaagactanyaprhn\ blr sopa. .don anayonunbiilercegitlisaFlardatabakalar dgi du*inulen me*ezde dag ve uzen. gok ve yer olarak Lkiye boLduklen insanlare ni ve yeryuzunnyse ayrdrklanm biliyoruz. i! .ide Dunya Agao bulunur Bunlar dunyanrn ekseninitemsil ederler. bazenyalnzca Dunva Ag. br uun . Davulun toknakla vurulan yuzir erkek ya da disi geyik defisLndendir Acrk diger taratLna monie edilmi5 ahgapsapn lukarLsLnda !e as.rvardrr.nr . Davul kasna$mn or{asrndan geqenyaray sopanm \.belinildigi gibi. n d . bu yayseklininullanna baglanan geritve kirisLgerilnis yayr andrran bulunur.er gekildeyeralnnda da lardrr. Darkhai Fmamn davulu yakla5rkolarak daire bicinindedir Be9!a da y€di agacya da iki bail bir kemik. Yukaflda €le alnan semada. yrldLzya da yrLdrzkumesi singelei yer altr Degirik Turk topluluklanna au davuliardazamanzamandegisik taslirler de gobilnektedir. wkilde monte edilmig ve ai nal biqiminde bir d€mir iertt onun asagFLnda (gen demin) Bundan almrgrrr barkadavulqenberine ruuurulmus dortgen de halkalara bir ya da iki tularngeritas mrshr S0zkonusu lopluluktabir de Sanzeev rantndan tespir edilmis lok farkl bir d.Daha once de deginildiAi gibi. Ue denir parcayla sapn nsi tarafrna tu(urulmusbir demir !emserit pa. 1 . . Turkiye de yapLlan derienelereg. Cizim I t).re .Biilringamanisr Turk iopluluklarLnda oldugugibi. tsunun rizeri bitkisel ya da geonerriksusLemelerle kaphdrr kemigi). ifade eden dalulunarkasLndrki iurmayerini olugrurur.KozmolojLk sistemde ydniere bagholarakrenklerha)"/an biein zoomorlik tinsaller. Gbkyrizilnnn gokynzU.) .lii ve aynr 5ekitde . dalut bu roplulukta otekidunyaya girnesinisaglayan $amanm bir aractu$kz. €ski Trlrklerin evreni/dunyayr. ar krh.yallr am tasviri. Djkey olan so cubuklar ucundabiratba5Lbulunur. geyik kirisi ya da panuklu serirlebaAlanilr. yerynztr e€sitli kadan vardLr Bunlar gok carklarl geklindeifade edjlir Ben. p r t n n v e m u l . r d | l o l . Diha once tozterleitgiti boacLkladrg gibi.layer rutar. g . karsrdankar5ryage. m 3 l " 1 eb r .Dios2egi nin haeseklinde oldugunu sovlediAi.gLsnda ikiser bulunmaktadrr.r > .€kl. eljn kom'rucusu ve etendisiotan ruhrur.bu davuldaki ya5hadam ra dyle ilginc bir uyusmakladLr.gok 'e yer olnak uzereitiL botllm€ ayrLLm$or 13). evrnieind.cr reskileder. Daire bisininde duslrmen bir dortgen olarakalgrlanan nzer'ne otunrr.Ah hsrmda. davul kasnagimnarlia klsmna rgas civirerte Bunlann ba$lan tutturuLmustur. ?ncak ashnda doft anayo. Teleuderca]! bir FamandavuLu.Gbk burada dahafa.cvni sahjbinjn evin en kiqisi oldugu Fklindeki gelenek. yani dalLrldakirasvir ara kuhnyle iligkrli.

resimdeki binicili atlarLnkurban atr. Beltir ve Sagayramanlannn davullanndayedi san kE naral.lerd€n birinin) eaman oldugunun kendLsinesoyLendl (ordu?) gini belirtiyor. rrdlolT. ay ve pldrzlar vardrr''ro Ylzeyindeki reslmler itibariyle degisik ozellikler goslerenbir davulu kdlotf 5rbiD. kasMgm yap drgLilahi kavukh aga! den' nin alndrgr kutsal halvan. bazLkricnk farklLltklarla amyor.s. 20-22 . gtne5. Bunlardanbaskabazendavullardabir koprri $ehli de '?rdr ki. kavis geklinde gokkusagl. onu f'rkh bir isimle bu davul Fkii.Sagay. aFagdayer ele ahnmtlttrl ancak art kanlannd. kurbaga. Davul tokmagr anlatanarastrrnao. sananizm't{ c x1 s 3l7 'r' w. o da iamann bir kozmik bolgedenbatka bir kozmik bolgevegecisiniifade eder' Bazrdunmlarda Ahay davullanmn ie taraflannave kasMk iizerine bttak'm resimler yaprlmrgui lqteki resimlereezt. icinbkz S Buluq. koznolojik bir tasanmt vemektedir' Nitekim vukartda da ra Danlun densindeki "Sananve r.ay. onun altmda kutsal kaym agacr ve d:\'u1un vap drgr ha)"r'amn resni ve en alua Erlikin ogullanndan biri lanfLndan v.r'Kuzey Altay Tu.TTJR(MITOLO]I5ININANAHATT1RI lar yerlestlriimig don sLnk ve gamamnlanmda durdugu varsallan bir ka2* da gosterilmiitir. da anlagLlacagl Sibi Turk toPluLuklarndadanL )uzelanBunda acrklananlardan kEmen deki rcsimler.Sibirydddn. Bamba. cehennemdekgollerin sahillerindeyalayan bir kirpi tasvirindenolusur' Daha cok dekondf amarh birbinni kesencizgiLerve ytLdc resimleriyse kasnakuzerinde yer altr' Katanova gore. c. Kaelarve Sorlarrn'iaunlrnnr benzer' Abakan. yerahl denizindeyaradl$ larsavrlan(muhtemelenMezo polamya mitlennden elkilenmig) bir yrlan ya da canavtr.svide.addnisimti esenndeanlattr' Bu davulun actk olan aika kEmr digerleri Sibidir' yani Anohin in eazid€digi davulun sahibini ifade edengekjl (Radlof bun' ttnSril asi demektedt) bulunmaktadr Kriabmdabir cizimini verdigi davulun den gerilnis kEmrrun dE yuzeyinekrrmla boyaylaresimler)zpllm$rr' Yine genel gena olarak burada oriadaki gunesve ayrn }[tukanda gok. kirigin ust taralnda gnnee. qeirtli yrldrlar !e hastahkyaPankoirl ruhlann tasvirleri Da1'ulun ic )uzunde davulun sahibi. da lldElann bulundugu soge ait sekrlleraz ver kaplamaktadtr'YeIe ila olan asagdakikErmda iki tactta bulunan agaclarlannsal kdkenli kaytn agacinl gelchgin' de etmekledir.vLlan' kuisal kayn agacr.netilen. kuslartn kaz v€ karial' nzenndeki figunin (veya figu. tll.klerinde goru1en Beltir.yani davulun sahibinln iesmi.KollannLacarakyuvarlanmaklaolan bir adamm ne anlana ai b€lirtmeyenRadlotf.

lrnrlrr. XLvul) \rg yrnrbu1|nfu Dur.ll ya d.Burada nln elcilerldir. Daya da sa(ryaprlan gok ncgenle.d.n. i.l€yi de haorlalmaktadr.nkurbrn Lorenlenni yaniUlu Hann ulkesindc bryuyeniki agac' Beyaz renk(e ikiagrc UluS'bay-Kxzun. orrada Onun tsudavulda.Sagdigiler ydnlen. Ulu Han\n arl. Bundagorulen. sabah davulunda ctl aii oldlrgubilinmeyen bir KuzeySrbirya.nr.'.nrzlin f.ndanseylanlatrbah Yrldrzr ruml.ndrnL'. [linsjnsk bolSesinden gok larhklannrnmuhrfrzrohn. sekilgunesrir.r .k ve kxrakrrbagaise.ayrnrndislerinden ahros.c bal. degisik lasvirler simxn tasviri Boruyoruz. yani gok lule klsmurda../ (in r. yarm ve goktekigurlereiSaret daire oluriuracak sekildedavulunrtst t. Drlulyrjze)1Iin ve ayla benber ya Agacrnr t:svirlerbulunur.yedi yuva (ng( drlhnndak' rnnan ylrvalan?) getird'gibeli ilen yedi tr lnsliri !.k ol. HolmberS.n . Ls'. ruhlin stnLl illsvirininaltlndi.UsI krsnndt yer alrn kafesler Cizrm 11. iki karakui. tannlara kadchler bulunmaktadrr. ohrrk xnrllr Av' or.ltklar baL$ bol ol^rt)€rleri.r.d. se\reler. kus sekliddekr bir 9.irzerinde klrsolancizgiiseDunyaAgacrm yardrmcr krsnnda bir hayvrntasviride var' ki sekilay tasurklir. Yukafl ya da gafak sokusunti anlatan bir iekil.nrsana yriyleGelek) bir rLrbiekli ile ?aDnnin anisr den'l€n i'eyakuiak agnsinrryilestirdigivarsayrlan boliimde.Ulu Hrn'rnhiznretcisi ve yedi kut r!' ncadavulu:ennde. Drlulun reperlerine ohn drre r. samanrn slndaki$rnlann Gune5in iaindekicizUst soldaki birlikreh.Ust ks'rnda ayncr gune5 snngeleyen wLjj* *ffi?r$Y \ Y*fr .Ayncabu srmxna b.. dis hasrahk ilgili ruhlar. bir davulnzerindeki Klelnentzden Czaplicka'nn bblgcsinden ilnn$ bir davlliuniaagt boLutaylL yorumlargliruyoruz./ ve Akranyrldtzr bulunur. . kiyrn agaoetrit)ndayaPrl.nl.^Rl Trirkiye'deki de bu kirltnn erkisinin Selenekre goriilmekLedir.drgr.Minusrnsk anlxor' mrlndeBayKafn tasvin.rafinr gonlen atlar ve ku5lrr 5ama.rnf.lURX [1rT()O]lSlNlNANAHN|l.sxNan Hangitopluluga l)agoriiluyor. aynlrr. guctinu ifade ilen surulmekle dnsunc€ ettigi ve kuslann.nan divulunln ijn hmfr (U.den vulun ust tarafrndaki bolSesi. ici bos bagl dairelerdeki drr. resinlerdedatll denakleuigi. olank yobir ixDrsnrn bir ruh yer ahr. anhnyor olmabdrr. goruren ohrssn rx mesaj Digerhayvan bicrulaim:k icin bulunur' duaedilenbir ruh nsvin ir:u edilenreye . Daglara bir seritlealt bolgeden oluFan edenbu lerit. yir:dr$ Bu dawida ya9had.nJlrnd. 'uhbfl yrkrl.

'r..akkullanrlmrgtrr.3 1 7 . liktekimadde)€rin ya da bitki yapraktnnnn bulundugu kaplar.Agacran oyulmus bir ornekre silindirikrarzda yaprlmrg rokmagrn basmrn eliprik oldugunu ve dtrbrtkey kBmrnmuhlemelen dag kecisinin (ya da ayrk derisinden mybnnden)yap'ldrgrnr gdruyoruzAynca rokna$n b:s kFmrnabir m€tal levha lic metalhalkayla tutturulmusrrr. tokmagrn bagrile rurulrnk6mr S bicimindekrv. re S. pogibi. dokuzhalkayla snslenir.flna airbirdarul rokfra.nran Davulrokmagr u2erinc gerutbllgiicin bkz.krltasr.obur tar^{rise rnetal (Cizim levhayla kapLdrrr' r4) SamanmKullandrgrDiger Nesneler ltalvan baqh bir asa.lA. ka. nuddeler.DDnizm. iein oldugunu soyluyorlar ta\tan ayaBdogrudan dogruya rokmak Baz€D ola. Bur:rda klcuk baikahalk]lnf da vardLr Br lipin d5mdabir de.$allumn kullandr$digeregyalar arasnda sayrlabilir. Samamn Altaydavullokmaklannda.nanl. Anolin. lrhrcgeares?... Res.rlmr$olan baska bir tokmakvardr.yeri geldiginde kul. Tokmaga Ahay ancak T[rklennde(dluu(Anohin). c. c X I . s. kaseler. qesirli$a !a!ov v€ Menges yapanarasl'r manist derlerneler i.mindeki {ignrler ise. vecde geqneyi kol.!sdDdrrrrdr Sidh'ar.S. eline gecirmesi icin sapn ucudelinerek sanunrn bir ka yE takrhrve bunabrr halkatu urulur. 60-63 'n . Poranin.ylairrncr ve Cogu uyugrurucu nite. samuryi da ta\'sanayagrdesesin bogukcrkmasn saglamak dsiylekaplanmasmn. saadeuin Butuc. . s . lanirnaknzere dogalortamdan temineditmjrrar. Bununvurulan 'uzu Fne rriyluhalaanderisiyle.Tokmngrn ba9kFmr deriylek planrr!e ay ncanc i].Bu.Turk ropluluklanndiqok daha azdu. sopavb.. Ancaku]usturucu midde ve bir kileri kullanma oram dig€r gananisr roplllhrklara gdre.yrlmasrndan ileri geliyorolnahdu. oioszegi. hdnq denrr. gamanlanmn Darkhat da!lliannda kullanrlan lokniklar bazL farkhlLklar arzeder.l0). hm. Ciznn14 l)arkha( macrlal davuluntoknmgrmn gr(v Dios:egi. 1961. logu keredaw]un senelolarak goge !e yeraltnaseyahar errigia s. rn v. Krz Kikh anlarLyor Han\n avtandrgnr Rrdloit.

guneyeyonelen 9amn. bedeniyeni dlnils ruhu ara lanfr almk ciemeyen $}j dllleri raa eimek ya da kindrmknr..MlrOLoJl t{M NlST yaptrnlanbi. Bu islembirril<len sonmicerideki ocaktayantuke olan aresleaydmlananFrdun 'cine giEr Once da whnu.BiarE ta...kar.yani dltrlerdiyannadogtu bn seFharebailar. Nihaye!kuvvedi bir. Sonucrao oliilere la)"i suyu(hkr) ikhn ederekorLlann olfrasrtus.. cubuguda doldurdug! rtirunden cek.npk bir sivrisinekgrbi sler crkanq giderekdawhn ssi guclenneye ballar.bedeniyeni olmngruhu..b. ev temizleme amacLyla ayini idi.Nihaye!9a. (an dahasonh yenn alnndanss geliyornugi2leniminivemek icin datulunu ye' re wfu.larbe ile buhya rardrFm bildirir. Oega bet€2ar kilan at r ve alegsiindiiriilnr . aLeninde enra gamn cadnn icerisindeolnntrn ru*e zalallarve iniltiL bir hal ahr. Sonn $a man Euldan usuidandawlunu calmya baslar. 5a@n bin2 su icriklen sona. bir gokgrroirdsjrha]ini alLr.. agandaki suta ddn bn yana*rper Bu rGda hic kiGeden sesc. bir9€ylernnldanu ve hrchnr Kesin bir sizlig! egemen oldugustradagurolriiln bir bicimdege6inr. Bu islemden hud aratuya ve yakalamaya calLsrrSonundadlunun ruhunx yakalad€mdaonu drwlla )ta ik$flnr.kmamakad.Yurdunbn yerinden)u bn amaca ya da bir mnl qghklar ainu)€ balar. s 282-2a5 87 .. Bir aF *si tuhla. ddrt r0zgar ydn'ine dogruegilip. anelr . Sana n.k etlinneden bera sarhos benndegetirdigr.. Yukanyavardrkransonrabirdenbire scEr ve acudu si nirlibirbalde iiddede gent]r. onlann ahsrtu brakft.. ve aiaF dontaya..Da Sifa ayini ise royle yaprhyordu: Ha$a icin cagnlan9aftn en iyi yerebu). drwludr bi.. .zil ve can srv w tudlof 5. girdkcesannrt titredesi * h4kng gittikceanari Frdun ortarna bi! at Posluse.ekyeryizunerrkselr.Kannhk basnayaba9lry1nca saman)urdun dEnda monotonbir ilahi soylemeye ve caddn er ftm raval etmeyebailar.k basin bir bagma *l<li!i al.D. ney€ baglar . kutsalsy an a|ean dumamnzenneturar Sonn kaprylayanMkla olanaqin baslar lLahisdyleyensahadn aE$na otuamk }1nenonobn bn sedeilahLsoylemeye kargrlalrlan duruma EoreimrLicLkfh olmya ba9lry"caklr.ilir.la. armcalar baFlful" barla.]ons.r olur IF€ bu nokradz gamanrn ilahbi cok gidderlibLrhal ahr O dahasonratavaj yaug dluler diyantu terk ede.nacr. cadhn onaina gidip. Bum uygun olalak kusLar. Bu aEda durunu ifade etnek trzere.i samanc gn rcnnalarla Frdun icinde ddnerekdansederve en sonxndater ic€nsindekendinden geqerek yere)aurlanu. Tdrene\tiFk edenler.. suslerlnii..!r edilir 55nan saqlanncdztip dagtu ve hrc kr@ya balari gildlenni giFp.raMnm $yledgi ilahi 6nce giddedennisve sonrayine fisritrhalinedonu$ir5ttrr. Derlen olralga yine bir si:lik coker. kzlkzn gibi rutar.tuh temizlefteaFninin r?pircagL)anta roplamdar.. Dawlun wruslan iyicearrar.

TORKMITOLOIISINlNAN^HATLARI Burada yalntzca. Ote yandan.eal9nn esnasndaelde edilen ve bir kadn Famn tanfrndan kullantlmq a! bash asada yainEcaa! barnl temsil eden bir oyma degiLalm ornak]afl ve kuyrugunu ifade eden ieyler de vardtr' Yedi meral ca andran bir sekil. san. farkl renklerdeki teritler de bu asrdayer aLrrdr. Bu durumu sanat tarihi nene bizzat 1en de dogrulanakudrr.davul d\rndaki muzik aletleri de ranantn kullandl$ malzeneler r m s r n d . Bu uc klsma kunaslardan yap n1$ be)zz. Nitekim. Gbk rirk devrine ai! taF babal?nn bazriarr. ollinun ruhunun verebilece$amtlardan korunmak asaCizim15. At Drsh Saman r h p b i r ' .. Radlofun Stl. rO r l | k l e n L i 8 i " \ . €llednde muzik aletleriyle gosterilmiFtir.CalEma smstnda aynca bir de qilt ai Rerfr r).ama DunF Agacna igaretederve ayin yaPrlacak Torenlerde. krr mn. r e p r . d . Kazakistan'da gdrdirgu nz ve tanam tasvir ertigi kabul edilen. ye9il. Hamburg vdlkerkun' 86 . Caiahn uclarLgamantnan oldugu klatu ifade ede. l5)i ama asalan tespn ehitlerdir Tirrklennde uqhi eaialgeklindeoLanasalarbilimleri bakrmtndansozii edilen omek' eadrnn onune dikiLir' lere benzer. mavi !e siyah renklerde F€ritler v€ canlar baglanm$rrr. Saman Torenled ve Dualanndan Omekler W. Tayag. esednd€iamanEt ioren Lerden cesitli omekler bulunmaktadr. Dioszeginin yapirgr tespnbre bir gdz atabiliriz: Darkhallardasamanmasasltalag ya da at bash ta)ag ol. 1860'tabu araihr Altaylar da Kengi GdLiicivannda tespit €ttigl bir macrnLn samanisrtorenin ozetle9u sekildeyaptldtgrN gdrnyoruz: Bu. Faman asalanna omek vermek iein.e d l n > r ' r ' B r r r r e r l\ a v r " nn nst kEmrna rutturulmuStur(R€sim 15) aslan Sr PerersbtgEr nognlyaMuzesi da degigik Faman Dioszegi'denbalka aragrrrmacrlar (Cizin omegin Yenisev au ilkeler benzerdir.rak an maktadr. m u 7k r l e l e r r n n o n e n li oldugu anlas makiadr.iryadanisnnli. bas krsmr iki ya da ur catall olan bir sopadr.Bir 9aman s.

yeniden kendine gelip. Hareketleri gutikce O kadarki. Ate..u ruh ya da toz (ongun) olarak da karsrnnza Crkar.kradr.inler icin has'lbirkurban venlecegini dei. Ekz..qnanriyi sc.nin k. Aynca bu motif yeral' ve binegi kari okri: ya dr at olan Erlik Han'a da lqret edebilir.. Birkan..'r5 Metrin ieerisinde konunun uzmanrolmayan kisilerin anlayamayacaF birtakrm motifler gizlidir.glayrtu halini al[ Bird€n her sq srer.ocagabeyaz a! hL anlmas da ilginc nodnerdir.t 88 ..kdF cag-nlan kuncbak$lanndan korkln vecarprlan Kendikotuyucu cinrsamc 9im..sam.nd6 *la"unnDn6.r lliid.Sordugx srulan da kendisiyan.. ruhundan. Aynca ater ve ocak yine Tu. Biivt.koruFcu cinledn yanrn. Nitekim agzrnasu alan grmanrn gadrm onasrndakiar postunaolurarak bu suyu dort ruzgaryomine dogru serpnesi bunu gostemektedir. lEnn kudrerli 6kunnn. ocak sahibin den bahsedilir. Oyleki onlannbirden onaya c.zald.dcn. 185 l87 den nakleden S. duaduyulmqrtur.klai ahr.nL calarve sdyle."u:. boylece cekknne dan si.lar eyler. idera s ro anndh bir su c. dmegin Samantoreni.Omekin dzedeakhrd'$ bd d. lsm. hepe bilm$ oLur hastahAh ned.Bu aradaat postunaoturulmasr. s 56-57.. cer.k t d!n.min bntael sark.krsotleyer.Efird. Ilastan..Samnmnyenn kudretli dkrizirnii cagrnnasr da ilgingtii Daha sonra Sonilecegiuzere Hint mitolojisinden kqnaklanan ye larryan oklz modfi Tr]rk mitolojisinde de etkiLi olmusrur. hanayennienmeyeba9l*u nedeni olancini uzaklasumF olu.on! rurmak isreyenler buynk c!cabuklaglr.F sdyler.Cadrnn ce5illi yerlerindeD duyulan kW ve yrrncr kutlarLn sesleri de cesirli ruhlan ve tozlereisarereder.ve}1s nek. saman€vrenindort anayontine re ruzgar urEuruna suyla sacr yapmaktadrr.ylece cinle!gelmig olurlar.k$ndan. s. sElayan lar Buaftdakutel . Sonunda ne bilnek istcmigsc. o onyle dige. yun denilen caosr kubb€ biciminde olan cadrrdayapar: cunkn cadlr bir mikrokozmoslur.!t onhrdanFrdm 151er: onlan binakrmsorulir sohr ve ka4rl.n agnyan.nln $6!nd. Soncsakinleserek bir ilahr Samn birdcli gibioynardaoynar. 262-26'1.l Sonra da curle. yumugak baharcarlar..grenirHstrl€nDed€nt uakLLsmrg.Aonacagibi kuglar Turklerde koruyu. kurban klbul edilnrir.rlir B.BazenramanD yolcukulan esnastnda kullandr$ binegidir. gelm€lerini ncaede.. Stud. derlemenin Sd. Ozellikle beyazar Ulgen i simgeler. vebaila. gaman mn icinegirdqL zman.n FF durer.rani:nr..""aLe9 cinini"vb.k r!e gllruhnginikceanir: bu bicimde sur[p giden gn.ar Or Prolt..100sotulallhtlkrdeDi.crgrn!.. sa.k nitolojisi ve inan$hnnda daha once bahseuigjniz gibi cok on€mli yer tu|arlar..ribndayeralm.. nnda yagayan rrt A Ohlarks." "stepin beyaz arnr. Yeniden danldansiwi sinek vErlUena benrer sler q.TllR( [lh. hasial$ sagahmdicin kendineyardh ede Vc biden canhmrbt ierylrFkeh!.:i1rdr.Iu.s.bi Senis n. s. dogrulur ramaya.oLoJl5lNlNAN^HArL{Rr leri birbirine kznsr. Eliade. nednyada kimdi.

gore.i Oru (i. P.rar).Altun Yr5(AItn Olukendaglan.sen(bauda) hmcadinle: ildi (doguda) gece on.rn.ku:etlnsegece gok ve yer ka'ramlantasr).r rliceltrr egBuyruk beyle.tur duryonn dolr kore oldrgu dujuncGidir B. Roux'ya na bir de yeraLu eklenmistir. don bolunmugrlr.likte burada )'uzrinun seklisekizgen iki kaunaq*makmdrr. 241 244 H.ltnolq.l. yn4lldan onceolmik kaydryla J. yerynznnu anstrrmacrlara CegirLi jcindevar ol' dikdorgen dongenya da ddngenbiqinindelasawurediyorlardr. Yakutlardaki ddngen yeryuzumin yukandakisemaya kenarlarLna degdigi fikriyse lan oiarakuyrnaktadr.. Yalnp bir Yakul olarakbelirtilmekLedir ve yonlerarayonlerle bi. Yerahr daha sonralancehennem olarakaLgllanmDnr.!. Rrhaeddin Oael.'Bu goky[zunntemsil Bu seklmncrkezindeyse kutsal daire. ve dunyr semasr ic€rismde bu yfi kavmmrna deginirrorneginKulti birtakm ifadeler yer alanaFagrd. dunyannoncedair€.Tlrkler Cinlilereben:ertekilde.. nnlleLil bu soz.h eleahndrgrnr unsuru (yanis€ceoryans.Bun a nilleri hep r. Bu remaya yerlerde i$ret eitigisaml. Eski TlirL y€ri blrlesriiyordn. dugudrisunnlen Kan Tengri. c.r koznolojik diyigramda rernsiledildigi sa:de birlikre Bu ifadeler. le(ler) hep baM ikr eder. Turklerbaen dnnyal tepsigibi ya da Frlarl. gnndoAusuna.n tasvirlere rastlanmrror cesitli Yahn zananlarda derLenmiF bilgil€rde Altayl.brz. barnm akFan(gunbixsD. u. dunyinrneeklinin Turk devletitrin y2pn nzcFpN/i kil'.k otarak buyuk Soanekkbnlikreozellikle devletler zmamnda t€yglnolan8. s.II.noloinindevler rindeki erkBinionava koya. kabuledilenbir dag(Turkle.Xl.N o&un Esht rt* Ydirlld' s 22 89 .tki kuzeycephesinde saurlann gin yazumrn soyleyonmlanabilecegi Dokuz OBuz beylen.Bumda hikayesinde yer da dorr anaybn tikri onemlidir.de otarak aynlmti sogi ceirrli karlara Orman)gibi isinlerle anllandagla0ve DlrnyaAgacr yone netinlenndeki YeryLiz'. b€i {guncydc) gnnon$'na..sonra kare $eklinde gbk daLresinin olduguna inanrldrgr lespir edillniftir. (Cizim 16).drr ogle(g!n onast. ediyordu.nrim ettin. TURK MITOLOJISINDE EVREN/DUNYA TASARIMLARI Ewen/Dnnla Tasanmlan bir dik gore. aruyonlerin (yanignn dogusu). gnneln gosenyor Dogunun zimrn sab.larda. Ogel.1ui.5t|nr ve koz.sru dogru(olin yerlenn) bu icindeki mil }!kzn (kuzeyde) 8onbaostna.

s. onadaki dair€ys€ bu lanrun gdnliino lemsil ediyordu. Mandalamnmerkezinde. Seklin orurarakkendisini basilahla bttunl€Ftiren krsiyi tenuil ediyordu. baslanFcrve sonu itade eder. Dftaki iki daire basilahm gdvd€sinive dilini.I Evren/dunyail€ ilgili rernsili anlantlariceren tenmlerdenbiri sdnsor4'dr. Ancak degirik sekilleri de vardrr. Ya da Kala-Yarna ejder alametiolan ve cark cevirentannlardr. Eliade. Budrst resim sanaundaki Mandala gibi de kullamLDttr.lclape a q Trcdilia^dl Slnbgls. lumdar iehri plam h€n daha eski Tllrk toPluluklanndaki evren semasrhem de iliskiliYdi.ban) Hak nt Muyanh8M (Rlbao ve SelcukluHrn ile Medresesine G€Iistue. dipnot 19.' Bu simge aym zalrlandaBuda'mnadal€dnin ise yasacarkr deve gnneginsimgesidir. J. Esin. l 03. s 3' r E..d€.. s.Evrenin re9irli goninusleri d€ s?kile ilgilidir. Esin'egorebu zarrnn Carh llahr'drr.ba$ ilahn govdesive tapnaF sayL . Dharma'Cakra nektir. 35-37iJ.An lllrf. E. 15.rl:rft Kornoloj6i othDeeirijzeti^c Atotttdalar).t€onuda remsiletmektedirBu bqkmdanbir taPrnak yeryuzu ve hu' Eski Turklerdeki dikrokozmosolma bakmmdanbir nandaladrr. HrU. Uygur ve dahasonra kllhan zamanearkr bir cifi ejderin cevirdigi kabul €diliordu. . Buradatast edilen mandala.M.Eliadeyegore mandalabir imaSo da merkezivurgulrma"ve . E.lmgel€rSimgeler. s.C. Dogum ve olum okyanusu(veya nehn) deninanaya ula9trlar.20." Muyanlk Uygur 'Buyan YaPsndan (v. 'zni o a)'nl zamanda Yasa'yltemsil eder ' Madala hakkhda bk2. Nitekim ezoierikBudizmdeVajndhatu mrndala.Dnndaha dogrusudunyeviligi anlaxr.okdEr.TIJRI{MITOLOJISINDE ILCIL1TASAWURL^R IT-E EVREI\UDONYA (Resjm16) Genellikle bir Evrenisimgeley€n sekiuerd€n birisi de mandaladrr kare icind€ daire ve ilgili ilahlann rasvirindenolusur.lotus tahr uzerindeoturan ba9 ilah Cakiaramvaia icerisinddrt kowsi tefekkriru ve mandalanD ile kani buLunuyordu.lslamiyeucnOnceki Turk Knhur Tanhi k lslamaGirir. omegin bazr om€klerdetamamendair€ seklindemandalalarda gdrebiliyomrindil bnrmladrgr kadar simgeselbir panz. DortgeniniEe ic ice uc daire bulunuyordu. lruanlarbu dunyenya5antryr asarak varolu$rekerlegi(cdkra)." MA. Esinin tarif etligi bir lzruist mandala6megi XIV.evrenive buiaSansara'nn tekerlek seklindek Semasr olup biten her $yi. yuzyrla an eski bir rne' alnm$ur.379d.Tanhk Budimde bu konulu itade eden ilahtn adr Kala-Cak' ve bunlarailaveten . Esin. mandalayla yere srzilerk bir detayhtasvirleriyanrnda. rubsal blyusel diyagramdr. s. 77. 9l . E. Cooper. s l3zi E. Esin.

\6m. Enk. C?rtr4lrqsknP@nling. Resim16. Nurla€ b68holaEk m. yrzrllar (M.B!!egli. amd. BrMkrmaFtrtmcrlann anlrtr'klrnnrdrvtn! larak.s 3). Mandalanbsvir cdenbir lreskodandetayi v.]e alnma b€5 temel unsur ile bu Fn v.Cprm o. \4. d6n daybne gdre . 90 .

r.lcl.li (rilhrrri |i)trS. Agrcr Kr tupy. 8ok klrreyidelip gecen gunen yukek kar. e!r.d. Akra5 Bu hususl.nrk. Krsrn I3.?! Onrul O.r de Dtrrya Agacrylxrlgiil eesuli dLiglrnceler nmn bu br kayrn agacrdrr. C . r..ini kadxr uzanrn dunrinrn ekseni \er. lotus.r (Crlln l7).m.k gibi anlinlara s€lir.rr Sildlrikn.nr i]rkr.k. bir cin aga(.. B u d i s ! ko:molojrde d eb L u r D o yr radrhsl.Arkarr 1997.lrr.n 9 drlL ol.r virLgr re Se.garlarbazen 7 biz. d. h. n i p b e l l i nd e y i s i y l e .ux. (1.larn ki5rsel dnz€ni anhnrra d.vilunne gore x)il(n rrlrr [vrcnlc ilgili olan simgelerd. Bu bazen-{ltn blrzeD J Cinpb.nda tarmUlgenorLrrurdu Bu." IKEk (llld I rd|bdd .r \\ir. L!1tur Sr. h. t r \ r : r r N Dharnrabrhndigi gibi gerielrnlanr)4a Virbgrn diEeni )i Bu. o o s u zr s r g rv e m u d a k r e l ) i : l r g i i l . r. I / Lfill l9a0 /rhdd. d c eder Dihr oncesij?UnLi cui{jmi: eski Turk inxnclrfl y! di ir m a n i s r( i s . koNsu edrlir tudi:mde 5. j 7t: B ()8(1. ba)lec..I oNs ikonognh! r.. r n n rs .r rlgili rfsandlerd cl d u g ug i b i .e bunun icin suyun uenn(lc bulumn bir roprak Inrg.nda gelir.s n y r l .: yc S O /\hl&!l.6evrernDbtuur guqleliri. korum..nnlinn iynr z:1nr.ll.dBli LotrE.en brr srnk seklinde txs. . go. Sanskince de dhdDrd so:cngr'se rtr|m. tln. k 'i belirtilirdi gogtrndiregi ya da cllisi olarak DunyaAgrc nrl CesrtliTurk ropluluktannldr l)cyerin€ yalmzca KutupyrldriDm belirtildigi de oluL. desrekl. s e s i c r i r i .\r4rr indid | ) c Il.n bin de lotus (nilulcr) (L Tnrk hrdjst rniiolqisi ve koanololisrnde oldLrgultr Ceg). Bovlcc€.rn v.s 155-168 Yasa A.r€gki.r sulardi Dreydana gelir \.5 29 Lotus u:enne atnnrLr biigr iqrn bk: Y Conrhlu.leki br agacm vukansrndr.ridrol Otrfh fi*tlrdr . c vardr KnnL .L1rsrnitta d.rdtrbk I P R.lvur edilen Duny. L'16idrd.srmal(. bchIlildLgg i 1 b r . l v u r l a n n d i y e r y u z L r n u !e n ilk illsamn lrrr(]|lrir)'l. itx]'nli y$ $rta. GenelLikie dunyanrn uzerin.ril r L R lN ( lr O L .knni zarnand..hnus Tufkl.\r .t 1'r.. Sonrid:rnixrnanlstinancasahip !.J . Turk Cqcbe SrnahnrnDnri B:krmd:n Anlann. liirh llrhl.sr so.: onc.gr. ru:mden fark[ o]an hllsllslardrn biriyse ]€ridrqlxgrn lotLLs iEcrindc yer aln:rsrdrr Ba.

)_dDBnrrn.nrn dc .) ordu O n i ! . cev lsnei Bnkrn s 291!d llor$ de lardr ona SdreTiirksoylr top[rlLr k]ar b. k$an iliskisi)se sd: konusu ko:m. ohh! bir Yrliut eGrkqndc dnnmnm 'l)r dcNr iX(r vr\ii ) rr!5 telisrg. )rldrzlan bii ar suftisLr. nlink an.l 1 6 9l .rk olarak artltr Trman :aman onun rqrrr . b.dolu Turk nimarisin de ta9k.lin.riyl.yr). .r rultr. s n r k . Yrl. Nun h. arhol. t s .Agacrna Yalm.. k r n L rk r i n l i r d r s t n n l n ! : l u ( i l l l l l . tat'-!. bu iki tasai ur za' m a n : a m a n b i r b i r i n e k a n s t n l n r r g l r r B a : e nd .var .rn.li Trrrk srnrnnd..)nr :.nrlrr Krbheli bir gadrrn(yurr) benz. frletrLle. n m r u b t r d n r ) . Bularl"r..gr drr.s rDF t tr!.rdr Jis.rok da krl. Buryadar.ul edrlrr or(a ]\sya Turklcnnd gerlek )isrnrhrndi dr boyl. gerckir Dunvr Agacr ile ll.rlxnn ve hil.nranda hayarrnde\2mhhgnr ve snrekli olarak yenilenrnesimsaglanr:rsrdrrBL'ned€nl.tr\r mtrka.A.ldrri. n r r ( t r rh k : s l l . \ s ) i d . lidrnn ena diregrnin vurdlLn kL'b' besini llrrrugu gibi gok kubbeyr tutar Titnr yrldElir ana cksen olan KuruPFldLzfni b^gl' drr. k l .rrn bii).yrt AAxcrbirbirl.!.dr (r. 5. yen ohn dLrny.lojik du:.tilen gok)lr:rurun ormsn rki bu yrldr:.rdrek)a d. n n . llrdtr Lra:l sibiryr| hrrr/fLrrk krbrlelfl gokre btr.t. l ! .lrL. b r r b l r i n i n ) e r i n e k u l l a n L l m r s n r ' Diinyi !e Ha) lg.[u xr iLi.lum. 1lt rrvrhdiogr' D/All R.r yrni rlrcmeyle ya dr.Ll. KrrF:. s l:17 U ( H r n ! ) l l o l n ) b d g . Turh k.trzluk konusll)'li rlgilidrr Her ikrsin'n q' yenilenrnesi.rn!r(]chi rrd. Rnna u-rBU. Kal_ nrukl:r re Ahrr Turkhn Kurup. d 8 .lff der.R$im L7 X'v yuzyrlAnidolu Turk olup bundan rtzS.bi mr olalak kariunLzaerl(mtrktrdr bilSrl. l c rc s e r D d t dx. 'Ddnir Sirrd.ld.rL r r. .)i l)uny! Agac' ve ta=Ulket yrLdLzr ! iiuerirdckrilt {senE Yetkin. !lirck ol.gnnes(lircgi tenni de kull.r'orlard.f ve yoNrlar Holmb&gde M Eliade.\ll rtr 5urtrr.rnr '.Ar. lhsltr ( Rr5kud) \ e d'g{ sibir y.in deljk Pleiades (SLirey.r Blc U U(nrnb(8.llar. konunan bu krsnnndr oncnlli brr r'ark. iliikrL iikat birbirlerinin aln)s! ekscni.yln undlan iDaDnhr YaklLlir'rr dtre$ srhrbi dedikl..rnrcLl.k . dikkati c€kmek mris olarahanlauLrr. En k. lrr oklutlnn ilea surer.zor ILldi!l.r: l)trck.r ccii(li ornel(ler Sorulnekredir (Resim lT) Sozkonusu egacrn en drkkrtr cckcn onlcl(leri An. ( ! g r d i { e r ...Kulql brgland. 1 1 6 I l l n m b $ g ! ) : ! c d .kle.lnklu.yron degildir Birincisi ko?molojik sisrenrd. rlhrr! billin.kazrk ohrxk 8oFldrzinr da arlann 3 rur Holnberge sore gok kubbcdekrlldrzlar deliklerdir.rci konsun. 1 ) I l ( n m b . s .ri S(t( \nrl. r g i nr n l .nuirdr bilcok.plL.Likbr ar sunisn oklugunu dtgonnetLedir !u ndddne dunlr dncgLaLlinn brghndLgrb. Ttrr aktlAna inrnrln sogugunyeDuzLtne ddnlis Dunvx Agrcr biren H. d | . digen)se h.

r romolorr. tanns su kan.z mnni p:.yansLkam.naden ve toprak olarak bei unsur daha ortaya erktr " tsu unsurlar evren plamna uygun olarak qesrtli b€nzer ogeierle bjrlikre yer ahyordu Ancak bazrara5trmaolara gore dunyayr oLu5tumnesaselelrender su. + 5.er gekildefer alnaktaydL Gok kubbeyegoli larkr deniliyordu cdlk' yrne do( vone gdre 7 9er gruba aynlan 28 bure brnunrnakraydlBu hususeskrTurklerin Hunlardan berige:egenler 'r rn '5 |r.Gnnes ka.likb. aAac. ielili rcnr a!r.eienienrlcr. landLnlan. Meskencski Ttrrklerde oLd gu grbi.l.a bkz W.r ihdl.rlakru. Bu gok v€ T[rklerdeki evren tasav!url.rtrshnndt) rensrl ede.rusuQ. areS.yle d€ginilmekredrr: iLgrli olaD bu Bukdnutx. r l t Ls:n. Bu iki unslrr qin sanarye kuhuninde fri. rtibariylebir dikotonijye dnya r.11esas de ifade edilir IX yuzyrla ait oLma yerlsu dikotomisidiri Jaruh ve ld'drrg gekLinde sr muhtemel bir Budist netinde eski Tirrk CD evren usawurlanyh hususae.. kep:rlL kozmik ekseni(.hL Cadrf eFigi hinurcL.rna gelirdr. S.rrug (golvldhg) !e karang (yer4rh) un' surlarLnr meydaDa getirdi. lurkler ve Crnilerde yine ben.ubb"yao ". bir dunya gibidir ocak r€ cididn repesjnd. s.?nr Diardd. )'irr! Le-!dng.u. 316-137 Nl Eliade. drnyadaki bircok r. yansL ali bjr dalre gekhndcg. Cut-Si.. 107.-r1r I rr | l. erf. Ebtrhard.Plulukla elren F . ates.ik.disili{kekLilunsurlrr)k.s 9t.toprah Gokle rlgiLiiasawurlxr da.Li gore Anr dunyaln ternsrieden bir mikroko2rlosruri brnegnrEliadenin aktardlgrna rikan yerlilennden Algonkni !e Siyu kabllelerinde. Bizen ladrnn diregi bu nih'erj teikil eden D[nya AgacrnrnYerini alr. da dxnya risannnm yinltrnaklad. ay Ier k.. iki rulii nrhl dogd.iLrli ogelery. Iol llniklrdt.turh Koynolol^iallhDt 95 . s 27 Bkz ! Esnr. Dndrir.r delik.Cnid.r Ares p..k. ilstteli tok p.srerihyor.Lu. Ademdenilk monad (ek varhk) oL.KonLrylailgilL aerklanularagore Maliiyeri anlairlamayan lLk sebep ademi (yokluk) neyd. ' r"r .eLu lek varl*raki c.)azh"h:h. bulur canl ve .r 'f LrRkLrtroLoJlsrNDE E!![NDU Ote y. krrsdl!. rhrayag.tr.a.notd. belnir 6nnes ve xl l'rn5rpkinsa.Iergkrnlefin topLuluElnagerir Bu kulubenin danr goli rbrerlerinin yap drgr luliibeler evreni srnlgelemekredLr..chi olarak ad.hklr |l paddk(.d:iur.122 l2:J.rtekrisa?hgu.d$i kamnhkh Bu trrh goklx.z konusu uLrsuriardansll.rinlLkor.dnrl Bu yolla yaradrhf gerceklesiyordu..ndan Tiirk Ak-a)leri dc br elEn y. Llurd.nnz.

rr]lritrru r ! t s ( ! l r r L ) l r t L Nrl\N rizen drg 1ekb. s 1 0 9 ill.mLlli nolojLk . uirLntr i. etkiLiolmusruri ornegul ordu"llxllk deniltn hLrkinnd.n.yLecibLrg(nel genaF g.le(oplLrhl<lar ol.ydi l:skr Uygur lehri Kembilgr BLrliNusn venlebrlectl<cok ornek urcLtr So2 konunr.10 burasr iErn orta )fi denrektcvc krndi lkel. nrma. E.: Bu ln. . i . D[nvanrn m.hir mmarisnd€ ol.rL ikincr dertce.kt.rk.ri5m.uc. g.rda ortav. \1]\.l kivr0nncLar b.2 1 ..q r i r k z \ l L l ! d e . l l n El d 5 r " g r . p .AlLl rl u r L : r l u u n n 'duiyaDD gobegi ohrtrk di belirrilnchteydr dognDu)h.b.(ri!i bir ditr1t.i inhvis lslanriyctrcnsoDraki Turlt srnatrnda lrtrrensatr.rtrn en'rlt e elkili ola. bttz I.! kon! illr bu nnry:rurdc brhcedeki hiruznn 5ekli e'ren LasNnN ll.rini Of|r li)parllorh]i CDrlil.ren. Ltrfrnrli.k.AiLflir blnundugr y.lugLt tasrmaklidr Bu temsiLi gib'.n Itesnn l8 Babriu .Lgurmrkl!'drr. a)n ilieliDag LCiDd.rc [er roplum kendisnr inenicze koyuvor !c digrf roplulukl.lnberg.rah..zindeydi. merkez ogci . nig. d t .8 . deyiile eksenLn yen erren le dirn)rnrn n.l hukumdar ongrnda va da srrr.rm d ollrh adlindrmalarna.uh sunda da boyle bir plin uvguhtnuin dort .de . ana mlini gibi koml.rnndr d.re r. gok liubbe'i d.bnh Nlu).d.nrn rncrke.2i br2.lr5uc. 9 0 9 l .n de bir l\rnva kadd LcLirtLigi'rlz hll slif. ! 75'102 .ne:e.i.v re Rrc{ies€rnirnrrisnde helr.kseninr dag retkil . j a C . .18'li kutl. el sanirl. .r" h.c :anar . Nlu)rDtrk:urgu. r zurardr diuryrmr nerke:L kivr.ruk ?r kabuL edr1or1u.ir.nni ayDL zarnirdr f!r. dogun. ll.r Drnya Agaomn Iei rr ihr.Buyin ) .k ' bir koznLk elsen yi da merke:d]f orusLndan l:. maddi Ljr yrt)r olnrkt. untrl grbi i.ni dun_vlnn .f LrdLr Nrrel{nDeksen olarak verdigmi: ko.re. d^ Irritrlrr.vonenr:rr pi:rndaolLrp.ra Lsarereinrltlt Lr ilxlr cok g.tl.llir ort.at(rrLr (ResrmLS) 'u d.nc gore )erlesri. t c v l v i A h K r l L c b . r .n q. r) Flolribd.iln\ dorr di.ncl anlinLyh .laFk Kiibe'vi harLrlarDik gerck K.1!uLl! Hn. Il. ) sr . Llil{r bi. y.r !chI pLanhn (ozelliklr DoEu Iurkisnnd.' lrknni bir dninncet'eg.ek duzen.ir eksenin g. rl.scqnu ar.hsederlten.drtLFrf fJp$jndrn tvn (rrrLrlr re 5. baika i. ts.drki l{.ni: .dr.rrL). dncrnll brr Dtrny. s .

masrmn sebebi " AluvhlaraSdredunvt rilayetletde Rldlotfrn d€rledrgi L m 18. Ofionyazdrn.aatrndanyapugrmrz tarsr-rzacrkar" (Ci.mis. crkari olarakka'srmrza bagkalasmE zamanla bu yer tanncast inanr.(esirlikaL12rdrn "..a. 17 kat gogli. Tekin.TUITK MITOLqISININ ANAHATLARI gostermektedir. s 15 B Ogd'TtftMt ^s.8. Bazen duguna c ll s l45 182 16c6k rrzenn€ cesnlide. u. 7 ya da 9 katsayenltmr yani kannlk alernimeydanagetirir Bu ikisi arayasdr$ yeryun vardu'" Hol^berg is€ Altayltlarda Hades endaysainsanlann olarak nit€l€ndirdigi yeraltrnm9 kat oldugunu belinirken 8''bdzunnn btlukhkle oluitugunusoyl€mekredir'r' farkh3. olduklannt denhaberdar olu' soznnu ettigimiz sbtemUzenne Golgrizuyukanda (\'eruyordu-r'EskiTurklerdeve Cinlilerd€ 8ok carkrnrn ya carklanflrn) dondrigu kabul edilmekrc ve bir Uvgu' (f€lekini) bir en altlaki cemberini gok kubberun metninde B6ylece ejde belirtilmektedir' citt gok ejdenninCevirdigi rin eski Tiirkl€rde affl zarMndaevren olarak adlandrnlde anla5rlrnaktadrr.. rr (l\ultrh| otoJiya Ung5und Cak|l) s 34' 9ekil3/ 2' C O'nuEliuulu. devlerini(ve) (bukumdfolaEk) lahta otumus l-'htaorudlakTulk halkLdn Hakan r d02enleyivemisl€r yslannr yonedv.". r. Yenisey(sulek) kaya resimlerindego'ulen nsi klsmr (veya bart) hilal seklinde iliskidortgenden va da jnsangbvdesiyle eskenar crkanddrt anayon biten.na '"5.im t8) bir yer hnncasrolonu tamamlayan Gok Tannnm yamnda Bircokaratltrnucr. s 255'266 rolojki. " c ll.s 2l5lverveveolualemiiciDaldcabkz silri.. gelm$tir Bu rabrkrhrbelIll mevd.ralanm dedelenm Bumin uzenne lnsanogullanntn yaunlm$.. rrratoii. 7. rn.) vagtz ver vahrlldrgrnda. co!. yani r9rk riirkde'rikaya bir Sekilde atemini. 9 ya da dahaqoki(attan ri birbirinden Orhun Abidelerinden Kultigin vazrumn dogu yrrzununbirinci saonnda bu hususasoyl€ i$aretediliyor: sGrndaiMnogullan ikrsinin Osfte m{i 8ok(ynzu)ahla{d.lcmeler!e vorunla' icin bi€ B dSel TnrftMIoloF 17E.Esin. itraNa) HolmberS..Mlthologt oJNt Pa.orclo.s 9.cdt e vp.ortadaki mbirlesen sekil gok ve yer arasrndaki duz bir cizgiyle alttayaray lendirilebilecek olarak ahnnnrnbir yansrmasr ent temsil€derve KuhiSin.a' resDi birbirinden ayrthr.sFinrc'ugric siLtdidn s 309 r T.Tutt w.. (ve)lstemi Halian (de). ToSlrcilift .

derlendikleri icin lslamiyet.'rB Bonnefoy. Hrristiyanl*. s.vantara (sdz ko.Bu efsaneler yakrn yahudilik.!zrl gibi gesbir devirde J P Roux.zafer yenjlerkek-di5i. lslamiyet oncesiTlrk sanatndaki gok ve yer-suforceruli unsurlann ilgili yonleri vardrr. her yerinucsuz bucakslz su halinde oldugunu ve rannUlgeninbicimdegiF. Roux. gibi. An€akbunlar genel yapEryla €rken de!1r Tnrk isininizleriningdruldugu grkmaktadrr cok onemlinmnterolarakkar5rmza jn d€rledigi llk olarakVerbirskiy A[ay taradil$ destamm ele alacagz Bu des.tlcl ve gucln halwanlann diger ha). connl yrlm^2. ancak konacak bir yer butanadrgur anBu s'mdaUlgen in gonlunebrr ilhamgetlLAlraytrlarca kab'rteditenrkr dr birisi olan Ak"ene(Ak Ana) Ulgene yanrna kudretini ve ilhamrm vemis.DahasonrazamanzamandeAinece. P.i (Otukent dua. 193: p."DaA KozJ. simgecilik n€deniyle) rercihehiilerdir. Budizm ve Manihe bazL etkiler btrmakrad ar. ned€nleeski Tnrkler vahri ve )atucl ha).. Gok-yer/su erken devir TUrk sanatuayansrm$lrr. ."c€v. 117 .yon. Antk Dnrydnav 6eten kset ToplunladaDi^ler w Mtobjitersazlngr. rnik Ek*n Tn kler ve Mogolla\" a t e .r bazen olarak aiglanan bir rann erkek bulundugunu sonrabu inanriln Turkler arasrnda da ya)aldrgn anlarr.ranlan rift makh ha). Bilindigigibi bu sahneterde vahqibir ha)"r'ann vahsiolmayan ya da trirdenhalvanlanaltediri canlandrrrlmLlrrr. Bunun en karakrensrik omegiyse halvan mn@dele ridir.vanlara galebe calmasr iyiye say maktadr ve Tnrem€yle llgili Efsaneler Destarlan ve lc Asya'da yasayan Turk roptuluklan arasnda. drtny? ve insamnyaradrlD) alainsanmtireyir! hakkndabircok efsane respi!edilmigrir. Rou. Bu hususra seiiili rasvirlerHunlar. s. Bu sahneler g6k.. Yakurlarbu unnc2nnr burumesive cocuklann gelmEiyl€ ilSili oldugunukabul ederek dndyaya kanqrrnrlar. ve Uygurlarda grkar Uygur dbnemine da karprmrza ait bir fat kriabr I* 8it€d€ }. aydmhk-karanhk gibi kavramcifiterininsimgeselligine i$ret eder. olarakbu sulannlizerinde uqrugunu." biraz Umay'la gereken h:orlanmasr Burada bir noklaytbelirtmekte faydavardrr.y€r.a. bgut ve sesanlamnagelendt koknnden rureliimigrir) genlsimli bazen di-. Cokrurklenn kut$l me'k. 97 .TURX[IITOLO]L5INDE TASAWURTNR EVIiENDUNYA ILEIL6TLI XIll . "Dmrz Tnrkler ve Mogollarda.

Dnnla Bezer altun5. balh h. rekjlde. s 79i c.bolluk ve berekednsimgesi olmasmdanileri gelHint tasawurlannda kaplumbagala birlikre dunyay denizjn uzeinde tubir )alan rdr.'3 Bu parralardan da anlae acag.TUR( MITOLOjISINDEEVRENMONYA IT! IL6ILI TASAWURL{TI B! dnayetun thtv lanntni.20t vd.A.? Turkistandaki bir Uygur freskosunda.Coruhtu. Tumer. Bironl'ye gore de Hinduizmde yerin en aag rabakasrnm alrnda bir )alan buiundugukabul ediliyordu. du. derl€digiefsanenin Turkesi icin bkz B.e. h4. . Turk SanalLnda Kaplumb4& FigurlerininSembolizdi.205. a. tepesinde ejder bagtannm bir kemerolueturduguK{higln yaz! 732) ve benzerlerialn zamanda birer evrenimgesidirter. Burada okuz uzerin€. aran dengesi.roErezi. y€r gdslerenFkilde. Aslmdabu husus eski Hinr tasall.omegin cokiurk dewine air." MStr SosyrtBi Ensiroso dol. halrydonna. insamnyarar $I]1n. cohbtitt&na$ Diinydh !tulantu ta d.airani'w Gbe Dintetye kldh Dikonudabkz. Buda'nn kutsai r antar olan Naealar telekl<ure dalmasrnr gosreren bu ra5nre benze. BuL. &ddhizn larilu. kaplunbagakai dikilniF. c.errn dogutunun. s.a Holrnbergegore dlinya}1 rasryanboga fikri Tarar. Y Coruhlu.balJ. Y. rold vardr. Balthldr lnnlatd d$tek oltut. nELhlth.. urernenin. dunya'uvarlagrnn eiraln samn bir )nlanm gdsteyenrl herhalde alimdah ylan' dtlslinc€sine igarereh€kredir te Fndan kaplumbaganm dunyayrraSmasryla ilgiti simgeset dtrzenlemeleri de sanantarihinde gorebiliyoruz. ftil.A. L?erinde Budist ilah goruyoruz. 432-436_ konula. s.. cev.203.okozinse bal8n uzerineyerleqliritdiginden soz edilir.M4nr'h1-T4yr. Coruhlu. 08e1.6 dhlamn yaratllDlnn ya da dunyanmsimgesj olduguM dair grrzelbir Ferideddin-iAuain Mannhr't-Tayr isimli eserindeyer alrMkradrr.. 5.atuq.tyt&bahhldnn is(d.urlannda da varBalIFn bunda kullan masr afu zamanda onun. Ruben. W.cev. I . dnitahotdus.I. s.dabkz. gibi. Gjtpnad\ s. Arfteole SdnatDdersi ey1 6U63.. Bahga kursalhk arledilmiF ve o diiarzmn denqede simg€siolmustur.:5 Bir Osmanh minyatitrunde.Trtrk Resim sanaDnda HaryanSenbotini.Trri Mrlolqjri. s.. dnnyamn alrmdaki bal*lann. 29-36 Auar. Y.bir lerd.&r.

n}a.bn br6h. Bundansonh Ak'ene qrUlgen yerin ve gogun nas yara$lacagm duFlnurkm su icinde yasayan krp gelir. ses. Bu ist h iaen^eaeni?det let firemi' "vaftnk^ gchd. anyotduhah Ucuyot aov!. TahflIigen aala\ tahr!tu yet hbnacah. LEnizaen ahbynze.nlt " AE nSijE baharch b.nek t \i. rir ve bu enir nzerine Ulgen demzden crkanbt lagtn rizerine q*ar. aynca teffiit ehh.t.)otarL kirn Ag. bn)er. bn telkr Ag?L agrc\] Ydratn olatuhtthxLsalsdzn D.nautah. Ulgen'eblr yaraucl olarak bu isi nas yapmafl gerekligini ogretir ve U1gen de yeri ve gdgu yaratrr: idi. taJlededi."laptln a1d!"boshabir t v sdJlene! Hele !\raft ihrn \a\hn ahaAt!" dene! Agenyercbahatuhvdratistnvett' demit. neglh vral nebnle Dn^Jobn dehiz Utswbmhsa so&z tularktetdi heryer.?. 98 . V€rbitskiy'in TMn Agen antuh!. -Trt annnAehi ydhod aedl h.hi hep. Ancak Veibitskiy'in derledigi efsanede. Attthvah g.foratnah kt:{oren sen a. Ku5dlbirilha ill Mtka Bnti.n4 BJbu)tuhtrenw btuni gbh deiledigi efsanenin bundan sonaki Parla$nda dunyayla ilgili simgeselliklerine yer verilmektedir. Gohle e gel. e&6bir taS fu1aat Hemence tostttttu bi\dr tatln iatntel G. da biryarctuIdu Y\iytpt^ gelenbu Agene brytuh eedi.ANAHA'IIAR] TT]'RK M1TOLOJI9ININ Ulgen'egdklerdengelenbir sesemir vetir.n rn.hlrke nilebulun d Ltlg.lnitti. gnhknyarataedh! BirAh And(Ah'ne) nt iA. 9afirnt e viznnde: .

Bu balqh yond biraz deglssetutaR6nn 19.no.310-311. bu anlayFBn soz de bahklann dunyaletagtdrgr bir iple ric direge bageder.Itrrk mitolojisind€kidnn soz edilir. Verbitskiy'in kuzeye(karanhkyer) cewili olan bir bahktan ballsedilir. !e in1lli Asld SanathnBtz Detnnd. . U .zincirlebir diregebaglanm'snr' esawurundan etkilenm4 bir Tiirk [nda bu direk dahaoncesoztinii edgimiz Dirnlslrm minyarnnr.cw C KoPritlu_Nui Trirftl.yarahlan lsaret €tmekredir' dibinedalmaolayrna (Ciziml9). S0z konusu banrn baslayacaFndan (b€!k..A.4ibnl-Mohlfiat.h Mentei. (Hana)Holtnber8.& e s rr Sfry2gowski. n. 0 r a r r ) H o l m b € ra . g.Bununlabirlikte o kuzeydekibah$n solungarlanndan landrgrmbelirtir.1. A 3612). s 3ll_312 . kui 5eKye goregovdesi bahk gagasr S!ryzgowski Zykanadayananjosef Josef d€nilen kul rasllan'lan. qmk llt a (ToPkaPsaEF Miz )a Atscr. Ona gore bir s*$ma anindaortada buluiEn kuzeydekibahk ba dab' gelir' Ballk bulundugu pozrsvondan tufanlar rneydana irn.env. sabitlenmisti/' iisrnn€ roprakbairklann le U. 100 . bast lam derl€digiefsanede.8.. sagasola sauayrnca ayncaaslndabir Bo su altnda kahi-Holmberg bntnn yerynzd asagbatugmdaysa nin blr gorevinin d€ bu bahkla ilgilenmek oldugunu soydbauva olan Mandr-Sire do$x egillr ve yeryUzir kuzeye ler. Bar sibirya-Volga ardmdaki Tatarlar da dunyanmbtiyuk bir bogatanfindan msmdr$na inanmaktayd ar.6ku2 s) hayaan ta5rtEn tql As hgrnbasl. yani dnn)anln eks€nidir.bahk-kusva da dalgc ve plastik sanadarda linde Boslenlen denrzin ( Larmrl'uTPre roprrgr y:lrJrrlna \i i(rn Serekli efsrnelerdcki bJzr ligurler bu ilk Yinea)'nramslucrvagore. diinla okyanuunda bir buldk bahk bulundugunu ve bahgrnuerinde bola'uzlanyla dunyayr tasryanbj.lITOLOJISININ lar (Turkler) arac rgryla Islami modll€r icine Onun anlatugna gdreKrnm TatarlagirmiFtir.r 5 . Holnberg Knr.ANAHATLARI TORK}. boga buiundugunuiLeri surer ler. Nitekimo birinci kanktanipi kurtardrgrnda' oradasellersoz konusu oluri eger ufuncu kasrktanipi qkanrsa burtin veryuztinde krlrr' herrrnl su ahrndr ruhn ger(eklerir. Bir l(lrgE hikayesinde de kozmik okyanustakisisin ilinden c*an bir tas uzerinde ayakta dulan dnnya-boga$hdansoz edllir" (Resinl9). a.

IX. Tann'nm emriyle reknr dalar ve gednr. yer kibugunu(k"u yaraur.1937 s.re €dec€k yoneticiVerbilrkiy'in derledigi.AncakErlik icinehrrs dolarak Tanrtdandalu bir menebede olmakister. bu ilk insana Erlik admrverir. 2 02 1 . On dusnanotur.er49. insanlan hanolarak ybnernesi yaranliqinde May-Tere Radlofun derledigiebanedede. yer-gokyantrlmadanonceher reyin sudan iba. oldugubelirtilmekredir..'dedi Bdylece yeryand mioldu. dokuz ay dnry" c€hennemi de yararlgnr gontr. rl- . ilk insamnyaralrlrrr:nlrn. W. sonra kisi. Kigi kendisi icin yer yamtnak uz€rcagsakladr8rtopra$.!Ulkr. Radloff tarafmdanderlenenAluv efsanesinoe Du var oldugunu 86ruyoruz: .Tann.'ki9iye.rcr . lnsan. di.sonuqla Tanndan isteyerektopragragandan arar ve bunda da tepeler meydana gelirI Cizin 19 Yandrl$esnasnda ropngrctka. (i9i Tann.sulardaynzenbir roprak parlasrnmisrrlnde yer alan bir kilden yarar rr.TUR( MITOLOJIsINDE EITTNDTIMA ILE ILCILI TA5A\MJRUR Veibitskiy in derledigi taradrl$ efenesinde suya 4ahp toprak qrkarmamotili bulunMmakla birlik!€. efsanenin ikinci bdlurnnrlde.."suya dal oEdantophk crkarl"de. Bu nedenle Tanrr kahnman i ve ba$kayedi kigyi yararr..c. Yaratrcr rannyla ilk yaraurgkigi (bicim degisrirme rersaretolarak) iki kam kaz gibi sulrn uzenndeu(maktadrrlar.lMn. gun r?urkt?nsonra. Man. InsamErlik e karfl korumak uzere)"raMandt-sire'den ba9ka..n ioprak qrkanp tannya verdi I Ten bu ropEgr $yun uenne araFk "Yer olsun! (yerhl' n). miklannn artmasr nzerine saklarema'ecak hal€ g€lir. Kisi suyundibind. s A. "neleryaraum"diyeermfnabak gnda.r" buynklendigi icin sut? )lvarlanr. Bmnn bu dnnyalaraonlan id. Topragn bir k$lrtn agzma saklar... Holmbergin anlarrnna gorc kigi (seyran) r. gelenbu il<inciropnkla. Dullyallln ah gunde yaradrhsrndan sonra Olgen suyundibinden Dagln tepeslndekirahrmda isdrahare c€kilir. Tanh? ft Bugin 9rtunizn.

KLrine Tannkrzarak.li tuet.. tff &tuda Miloiogrd. Ek parcalankiicrik ro: zercleri geklinde5uyadurerekoFun lize. Seyidoglu.bbylece yerynzunde barakhklar olusur" Diinyann v€ ilk insamn yaradrl$Lm konu alan birqok etsane vardtr. W Radloff. Bu tozlarbLiFmek !e yaynmak $retiyle yen meydaMgetndikr F:Lat anzi yds r diizdu. su vardr. diye yalmca baglar.jrs.Su 'uzuneerkngndaonun bir i bir dagdan Tannya venr. 103 .Ulgenonakirn oidugunu "benim yaratamadrgrn bile der.: konlsu Altay)€ndn4 eGanesinin ba9kE@ Hoimbergde biraztarktrantatir Bk. s. Top. bu iroan brr erkekti Birgon uFrken seyranonun gogsune dokundu.r5 5u anakadarverdiginiz efsanelere ya da bazLarasirrnac ara sore efsan€.127). t4-19..nca bundan kadrnmeydana getdi.Tanhre r. Milol. s. Sil. Tekrar Tann yen krr ragmen yeri nas yaratacagLm bilemez. Iakar guzelve agacazan2i Seytantnhoruna grmedi O da barakli<lanft bnlilue Kara Oman) ya6ur Burada yasayan iisanlar lakirdi !e gecinnelenzordu. s 215 ftl.lang4 ya da kiji (Seran) Edik in da bicin degrsrimi5sektiolan bh fl kuF s!du! (s 3I7) Barka bii yerdeyse yjnebir Alray hikayesindeys suya datan bir Laptlmbaga dri(s. 8!gtn Sdrunrzh.iryat"h S4hsi#.3r7. aI d .inde Fzneye basla d'lar. s 9-r0l .27.a Arottlmnldr:Meti er \eTahlill. Bunun irzenneerl<eFnkaburgalanndan bjr kenik bnyuyerekyeredrgrii. 314-315HolmberEin anlarrg. Tann once aErn u:ennde yalmz bagma y. B.iBu eisanedin beueri bir anlanmicin bkz. s.AR Ne yer ne d€ gbk vardl. seyisennasrlyapabilirsin?" yerjn nereden naddesinin altndrgrn bildigini ise soyler. t.TURI{ IJITOLOII\INDE I]VREN/DU]qA ILF ILcILI 1A9AWURT.4rikaye anlat an parsalar. yaratmak iein su )rznne ine. A lnan. O zaman Tannsuyaak bn klgu kusu gbndererek btr gagadolusu su gerimsini emreft| Fakai suyadaldrEhdakugunun gagasna bir parca ioprakyaprshrs oldlgundan kugubunuiifleyerek firlaur. Bunun ilzerine Tann ii ilin kirlyi srkrsnrLr AdaD&isisuyadaLar ve okyanusun dibinonabirazgetirmesi bir parcakopanrakagam koyar. U (HaNa) Holhberg. O srrada adantkiri kkrar dusunmesine sonncayeriyararmaya geldiginj soyler. Tann gagar ile rolragLklnsrBm diye azrn nzennerkrncrbir kus gonderdi Bu ylizden aran nzerindedag ve vadrlerneydana 8eldi. B. bir digerefsanede squ alu na datanbir h. LebedTa gor€: Once her raraf su idi ve hicbnian{ia roprakyokru. Bununnzegelir. dahatazla uza).&e.:s. faAlrayl ann 'ukandakinebeuer bagka bir etsanesi. _ Ga&€) Holmhers. dunyamn yararrhgr yamndainsa n yaratrhsrna da degimBk2. U d. Necali8il.tayan bir iNn yaraur. bir krsmrnr da kendine sakLar Ancakbir sur€sonranecbur parca)'r agandaki tukurur..

kisi' Bu efsanede gelmesi' ve dokuzulusun da buradan meydana turemesini ninbu dalannkokunden yaratrlslylailgili efsanelerle uyustugu gibi. Torungey mFmur ed..TIIRK MITOLOJEININANAHATLARI uearak Tanndandaha E*mak istedigiiein suyabarmFrr. Ejeyeeocukdogumave dogumsanclsn verir. bir ce' yerdeinsanlar iarafrndan uglanMsl seklinde gdruldugu atarlar. Sonunda agzrna srlrer. Tann ise onayeralhnlveir Erlik bunda kdtti yaranklarl isremek rc2 .lstegireddedilen yiyor.digertarafindaki melaelere dokunmuyorlarOnlara meyrelerden tarafrndaki soylerler 5o sorar.ddel"\e sorar'Erlik ise bu kavni 72' nieinyaphgml bulrin bunlarL Sonra Tann Seytana ve o andan soyler bu arzu)uyerinegetirnedigjni fakatkendisinin tmdanisredigini. Eje yasak Erlik. melaekendine eok latL gelir ve istemedigi her ikisinin de tliyl€ri dokulur ve qtplakkalrrlar.Agzndakiloprak bu)'Lrmeye (Holmknqnkknquktepeier attlgl topraklan temek zorunda kalankirinin agzndan gdr. Tann'kigiye suya dahploprakcrkarmasrnl v€ q*anLan loprakla yeri yaratr lkinci kezTansoyler Tannya n kirlyetoprakrrkamasrnl K\i hem toprakqrkanrhem de kenenreder. verilmesini kendrsine kisi olan Erlik.kop€kve yrlana TannToningey. bu kamin Tann iaraftndan llk yaratrlan yanmagider.Tann'nn yardl Fiksege mrylakurtulurve ikisi Tanrfnmyara!!r$bir tasuzerine c*ailar. Yrlan agaca vazifesini an ve nundaErlik bek9i cikarakya melqe Torungey ve Ejeyi de kandmak ister.Yaratrcl. dineyer yaratmak ba$laytnca. burada dolasan da haldekocasrmn lerdenbirjni $rnr. raifesini TanTannyaderdiniarzeder ve sonunda grrere de yenilir.ir.{el rn r'al e yyranl. motiti ilk gamanlann ni isreribu agac Haya!Agao tasarltrlanna da isareletmektedir.Erlikie lnr1Tanrfmnoz kisjsiolan Mandr'Sir€ yaralrr.Bununuzenne cadeleye Bu eder' Mandr-sire Erlik'i yener gdklerini parea ve bu kez rfmn yardlmlyla Parca ortaya Dolay6tyla kayalar bu kezErlik Tanndan yardrm daglar. Bakar ki onlar bi! agacrn brr Ertik insanlann isrer. gelenlopmktankarr irin bir bolumunu agzrna sakla.dalsr:bir agaqdokuzdalh halegetiierek. mu. cLkar' parcalardan zomndakalr. Tann)alana kr ve Eje ohimLu zar. Tann'dan yardrmisyerimeydana geli.lnsanlar bulu tannnmyasakladrgrnr nicin boyleyaptrktanm goren y kopegi kandnr. sdyler'Bir suresonraMay-TeinsanlankoruhikyapacagLm itibaren srlrekli olarak kendr goklerde Tann Eilike izin verir Erlik bu izjn uzerine uzerine re'ninyakarLgr bu durumadanltr.O anda qokhzar. onlarsasuru birbirlerininuzenne Eje. berge gdrebatakhklar)meydana doktLz aynca Tann..

r.:L mil'Lrt yaklasmannda ycn kopili r!.ini kirletir Zaman tcqip ra!. altn tLryhrbir dtrL rer' lster BovleceLlk ns.1.aynl zamnde m' samn irindckr kcnulugunkalnagDa da deg'nm\nr . . Itn0rirdhrt.Id..hlLrryla ilgrLlbu efsane. golilr birhkte yokl.r Jdrrdnw onu Cdlnagldnnn 104 .rr BLrkez Adan insan mretletDe Holmbergu 'e bekcilk rlrn hnkLlLr Seytanqrplak olan Adana yrrtrlmrsL numkun olmav'n bir ve surerlere elbisevereceglnisilleye.er bir durun s'jz rgr Yakut ve Alt.k birini iraniak iLzere )t icin rriysuubir kopeEi yoktan aar eder Ancak Frlih']n dLilQsrnr qrfti bekLem. san surelLnjn bullrndugu tastanbu)uli bir e! .el elsxneomegini. gelir.nhLs bazrefsxneler ise. Iemikl. tann onkirlelm]s oldrgunu gorur.. Onlann temL:lcnRresi hnn d\mr ieine sevLrir Bu ned. etleri iqin roPragr. )! Etlli onlari tiLkurukLenyle rur yanme yakLaiabilen rrLlrg llk insanlarahayat r$rn.lla)h (kduhLk) dolu olmlrrtur llk insentn yar.ro !ir ediLen fedn ardrndahayvanhr.vdesni o ecel{bir posta sahip oLna)an kbfege.L le ctmeyc b$larlar Bunun uzerinebashngrlta birliktc olan gok !e yer birLirnrden aLtbir dizi gu.rbayc.p.lrgLicLn.nLeo zlmlndan be.ak brnkrr. se''ranln insanltrnn vucutlerLn' mi"nknn olms.lk .l.seytan\r yaraulan ilk cili.y s. Buyul<Pijan.ek onu kandrrLr l. Bu esmda lrhk.rnefsanesindc.a.Iatrr On bulundugu yen rerk tder re so: lronusu hra ruh r.!rr Runun n:erine onli' kirlenir ve roptak taLnr.laha sorLri)sanranLar )a. lldmbergn eserindego lnsrnrn laradLlLirna biisi K.i ntxnin rli pislik !e s. ben.lr rxt LnkonusudLrrYakur efsanesrnde./le. tann Ulgen.atrLm\lrr lrl iln birbirlerivl.r ADcakderl.rek. bnkil€r ve.ri iei'1 kullanink Llk olarxl efkegi son ili onuo krluiga kemignrdenkedrnr v. s ir' cn.yi vaal ed. kxPlanrn.hyarak bir koPegedonueturLlr'Yaratugrsurerlerin de reLnidrllra celirir ve onlara ruh nller (i5r tsLrll1lr! hikiyesrnde rse.rratlrkrrn sonm.k lcin dbndigunde.ra Tlrarlirra aittir BeLirrlldigjnegbre.yLencelerinde Trnrl dinyayL y.rebilec. mu.anr yarallrgrnda yenn brf pafqasrndan lin can lrrecegi ruhu buLmakuzereunrL Kudava grtmek zorundr kahr Yaratugr nrsanLarnyamndanaynlLrken kopegi beksr ola.v.varaol:nrlk nisrm kendjsineverm€-.uyoruu BLrnltrrdan onlaracan/ruhveremez Bu nedenleon ilk in. '9inde y€.r.A[\H/irr{r !L L OLOlisrNir TUrK y. ra 11 5.nsenurnllsrLyrfitLl -ceyidoe'un rhrardrgrcskLbLr Lz. .erlerebakmavageLLn'e dururnu gorur ve beklin ez'.kl. l)aha sonm knrL yaphgt su. dogmdan dogruya.adtsrnlar k$a siLrede colah! bulLrndnklan)ere srgnadrki:r. tani Seltan g.nla n.

). (riirh"tnla|'r \_. herierur d$h..leuy gundLrr.l2 105 hrz I (xfgl OlDr/.Let'his$llnlrnnrm onnlle yeryu:xn dekihcrturiu lopnkbn ahpliekkc iNlurzzrnx iL.ndugunde.r oldugu goruLmekredi.ld d{td \let.s l7l t77 " * rt'. ve Irryuzunli rurinuzlii).tu. i ItDk.ak ma yalandLktan sonra krrk.ni Fphhr onlrn i c .Lnihcrg.p icnrden rtnud.rfrr rmldd..ldno nnlar.u ede'nezl.qin t t.iLrli ayerlerin soylenceleri de Adenfden bahs€dihr O yaralLhnilk insaDdLr lemel ohrak LalcLk!e qarnLr rn lladjslefde anlatllanlardesLrnlarda yarauLmLgor anlanlanl.rsrnaizrn v.ljgi roprakl. lV..r.ritr Aup(I.ryuzirnden degisik rerklerde gelrr.gr zxbr (gdkfru.rakrerli limdrhi .rzrdunmLa.n sx. Allah Adern rle esurin bir ...A".rdrr Han F. sonra Allah ona b.Bu da lslarnjy€tin ve Adem\n kaburganndanllarva\rD.' detrnce n.vrl bekleulm\ !.Kllrin\o !.n kaydLyla cenneneyaiaft. LopnA'brlllk halinegeurip Adqnin Fektin.1 ll. bLrtun.tg".ag.I.. HLristiyanlLgtrr :amnisr k. O runlcn saoatui oiLul..rn mqvelere dokLrnmanaL. insaDl.n !E benunbrldqim bilm-iniiz cidn rol nkhn bt k$Ln.bir kemLr boruyu anusrensokarxh uvrn*ta olln qiitnr iqrne ru| ufler.. yeni ilk kadLnn yaraulmasrkonusundaoldugu gibi.dar rtrp Ade ni 5ckl.lt r yaDt'rm drhaiidn.enni yap. dedde.l . ve blr Inah ralmadrgrndan sirpheLenir.y€ni bir nsan yeraop va' Bollecedurururken bir kurbag. (Resnr!l0) au.rgrcrnbif raritrndakj de rnid. (kotu iEin ruha sahrf olDaLanndandohyr) kendrsni sorunlu hisserrnenesi llrklal ni.5-.d.d! erki n akLi y$ni tersinede olabilir. ruUa* rru.ra5aiLlacak d€rece.r.rpllar yuceTannonr canrerdi!e bn (Aradd) lnkar yd gecrikren sonra fd bu dunlrdl durdu AdcmAnpc.vat.misri. tunyeidon d.p can v*er.r su lalrla.yLeanlaonakradrr: YuceTannmelekle.gr almak irin once Cebraiil yeryuzunegonderm\.nurce de A:raiL i gonder mislir.'1lkudikr dojckrk rilldrki do5.lmdaD Nh uflemilrrr Adem'in taratrlLsN.. Ebn l cazi Rah.e loprrkun nsrn.a Adem caniancLrkran sonraseytanh^riq blrlrin meteklerALtahinLsregr uzenne oru secdeetlnisdr. e]l bo9 d. Ulgen gei d.agr.yen k!z.rlhilujr) t.Yrice Tx.-l.Ailah Adenfj )irarm.t saneleriu2er'ndeetkrli oldugunu gosteiir Ancak b. Hadislerde. dedi .rl yr|rz gorunce.. oDlarayalamak ve olnek hususundakxr"r hkkr tanmasrnrsnller Bunun uzerine Ulgen onlara vaiama Lzmverir " 1Lk lnsamn )andrl\na rlikin elsanelerleAdemin yau.tu.k vcrfrunde kdrdi lenme halilebukacagrm. d\n. s .t ler bp. .k jq]n gerekli ohn ropr.. A2railin y. h . u 1u". n A d e n d e d .hlLsrnr anlaran ldam arasrnda bazriLiskil. ortayacrka.r!r( rnrrr o(clNrrL [yRENDaN gorme: Seytan.irra.

lt aranrya gLder D. blr Luhunrdrr krztyla brrl€smesinden meydanagelmrgL!r.e halaen ala simgesi . "! Brror| za an nzerineyaprhnf olan rcsiftle. . aharE ch'rrnln Fkihg zandirndd qm Il. dogn.rtrLrr K\rn-mo.KNr lro nun LabasrNrn-1nLr-nl]'IL dldurer€kwu sun ropnldar :aprer0klen..ah bir kurdun.su bt ro: oidugu anlasLlm. 1. .rleiik ka'Lnlenii yasaytslanarasndalii fark.ltan turevis efsanesialakru.kradrr naklarurdi b! efsan€nin Hdn Shuda. " r d r o r l u tT lu d n h ic . kLrn snngesindcol(r)i cLkrn\nr Kudun bif r. . .Lin BeyLoDun tann oldugunu .lan Kao. t . . proto Tirk toplLrLLrllanndr v | | |ir.dll J r .eok ak.lnle gelnrisri Bo. onuntannoldugunLr duiundugunu ve onunla evleneceginl katuiesine soller Ablasrnln gitmem€si (rgmenkunla elienen isrnlsmrernesine krz Ktro.rcn.r d ' r ' " i . .ltLolan k.l. eln.itDlekredir. tleDer gekildeTi boylan bir ilrh olerak nitelenenaLa. .hn ku lxsvrrl.rL uzenndeve lia)r resirnlennde de rasrLrnmikradrl ne FnaD alet ve eLbiseLennin eGxrelei(lenbtrFr \Vu suDl.\\iLr srn heLknur hcarak llslrmg{u yr tabi oldugu anl.r' qin yrlLlkLxnnda bu efsan.5Lyla y. dah.l.rlrtr.c I r.Bu gekildegok kaFaklL i. Fu lu pr cholr lm beyr (Osele gorewu-sun hlikundannrn oglunL. / KagmhTurk boylann.n'i MLindj.r. \ ! t d n .heLenndc erkekkurLtinrureyisrniinlatan bif r^?" BL.. l d L .. Crn ltayilah rrahndan varaohnaltarrernL.t).rr.kradr.. l" | 1./D! buluk say$ goren bir singe h. s 4 9 ri w E b . . " I Bir mirddet sonraihLiyarbr.nin biraz degiFik eekiLleri de re. . g.l" r'" L. Kaoch'ehukundan.. brLkonuyla ilgih olarek bir nnn kLrn lasli' rini goruyoruz.Ll.F!RLfr.vle.irtir Klrrdrn tureme slingesioldugLL Buradabrr bir rhdaD Infene 5ekllnedonlLirni\riir.zLannr elsaneye insa' "r'i"" nogl'.anneder re aht llsiung-nu'va gotUrur Chrn-yu onu severekbtyutur. bo"kLr y.klerde de nelcurrlL Bu efsaDelcrClor rhr ve ! L Ching. bLr strada dogrnuitLrr.enndedolagnraya kuruk kL: baflaymce.r aresrnda Ku. Buyuk lou Chnlaril (Yu.ruRl{ rlt krlol slrDl. Q n i n S r n d t K r D r . kurt repeu. ] i 1 f tt u l i l o l o j ic !.rc.rirdn (on$uid.. . (r:.ndugunde bif kurdun onu e& zirdignL gorur B1rkus dr (Ogel'eg.n hocai ya da Lalasr) onu kucakLayrp orlarD rsine sikLar Sonrx yilec.. s . r l r i r d .. iki lckli le. L s rI lr1" r. kerakus I'a da kargi) agznda eI rularak er' ratrnda ucmaktadrr.i.I u (o .. t o j O ' l c l .lrfi I4O lll-1 Hnn devLrlerinde karimrza ciknakracLrr Fizy'il.qiLer)..ch'e hilkinrn rureYukan da bahscftlAiniz kalnnerle LlgiLLhuruan turene efs.! l! 'B r07 .

.dLklrn cograli c. Bunlann bLr krsm qeirl babasrz lirreme ya d.elhkLeUygLrrdevletmLnDogir Turkistand..z konLrsuedillrken Inre sanhALn m€yle iLgrli .vapLrgr bir oyuila ins2nl. Osman- rusrl !itredikleri ele a|nmak rinin aLalanndan tadLr. kurdur hay..t arzrnLandLnyordu Bu necleDle 106 . lden le Hxwa'nLn cenn. babaez dogum lenae LlLenmekredir' etrnektedir lrrtakln efsrneLibrtltilerd€nya da doga unsurlinndan turen€ye 15ar€r ' no .il meleflne sebepolmuiruf TevnCra bellil 5. 'd l " " h. IurkLer amsmd' muQdelc sekh.rar d-n.neyi yenesi onlann veryLizune 8.neLerj aslLildayin€ lnsamn yrr|drhlivla ilgLli.r!T. . DolayLsrylabu lkinci turden etsaneler ata k!hlerille iLgiLidir Turein€ .lir AI cak bu rkisi srasLndaqogu here onenli b]. n yasak Seyian m. Bu brkrndan ele ahnabile." " bn tnreme elsanel€riarasnda o:ellikle hafvan alt'rx Turk kalinileri asrsLndan ele alacagrz:sulrlo kultlerivle ilgili olan haymndantuf€me efsrne 'e Lnanqlannr o.I " .v ran\ remsiLedecekrekilde ildatma ilLn' tLlao yrlandan soz tdLl rstLnir lsLainlxnlayrslar"sx hireme Etsaneieri IIaJwnlaftldn Tnrrme Iuflt nrlolojisinde goriilen tireme .rre. mLroloji ve s. britun nl elsanelerinde lark !ar. lkirci i€z kuruluslrndai on'e.lLr. de. ". dll bir yakrnlLkSbrrlule.r ned€Dr)te.iradLlLs yeradrlt:l s.ri)lL5LfrLN IrrDlLrRr 1r RK ln . Y. Turklerin ya!.fsan€leri ya da turcmeyle ilsiLi ornegin bu Lninqlarn bir lostnnrde ina qlar kendi iclerinde de guplara aynlabrLir.nat r.tten kolulusunu g!tter. Yao 'enegLk Tnrklerin yerletik grine) kavimlerivle 'lan l< rt. kurdun vasa'nasetli xras"r Zamtrnli Txrkler kendi haya! tarzlanyLa aDrLnnrlrfdrr..fs.ihLnde krlaan LrnsurlarLtrn onenli yer turmanna sebepolmustur.lsanelerdebeLirli Iurk kxvnnle Risim 20.ekhalarnlerm "r iin€rniisikurttur Kur'llari Ona ve lq lsyahrn halanctlLk ve avcilkla 8elnlen toP knwetleri ve vrrtrctL'kIuluklarrnn en eok korkrugu halaanlardanbinydr' FLziksel gnller kariLk bir s')'gtvla atledrlnig re korkuyla onlara doAlnsLu la.

kurrlan stii emen Coclrgugosrerenbir kabannabulunmakradrra3 (Resim 21). Orerl tu &t86. Hun ulkesinin kuzeybolgelerinde oruran onsekiz kardestenen buy..J (tJnr^ir"iiTir. Gokrurkhanedannnkufldeki kabanmadan rydnoi kurtransut un inreFg efsanesinden igaret bir sahneye eden. Esrn. C r g . .1 \ol. ' < o k . ondanSebe katmca ttrndevterinin adamlan bu eocugu bulup oldururler. 4' B ogel ltrft Mrtdlrl6i.euokrn-/enn L l. dengelen ikinci cocugun ad Krrgrz. MS 582 tarihinde yazrLmD Retlm2r.dordun cusirnun ise Turk'tn. s 25 28.552de6len BuminKagan olarakoF laya crkugndan Cho!.-\4.v.. 108 .rrt" rar rLmrv.yD Ghe Golden c. .TBA. 1980.| . .TDAYB.digerleri tarahndan hukrimdar seeilir.Bahsedilen elsanenin da ana olaylar aynL ter aldrgr iki ka1'nakta drr. yuzy lan ar! olmahdr.7 no.ye ugr.kitabekrsmrnda. Bu bulak kardesin nesiin. Ancakkun kacarak kunulur ve Emel Esin'egore Koco'nun Kuzeybansndaki bt magaraya srgtnrr ve burada on cocukdunyaF gednr(Buizdakonu nugan Kul_ tuyle birl€sir. ' .mma giren eserleruzenndetasvir edilnli olarakda karsrnEac ar. sanat tarihi kaps."JTS. nnda olabilecek) baiakLkla orlar ar6Da aulanbLr eocuk kah...T r a rh r n . kurdun ogiu A Shi. . c. Ogel'innaklerrigi bir nlnnc1i efsanede. GoklurklerTurkrln on kansrndan turemirlerdi.o.\. . .n"1'mn torunu.n oevpti rr€rndrn ypnrtg. Mounrain). Bilindigi gibi magara ya da Farsca OguzKagan Denanindaoldugu olarakdol yaragn ifadeeder). Cbkrrirksoyuda bu rocuk ve krrderlerinden rlirer. !{run. y v e S r e z a n .. (1975-1976).1AIRX MITOTDJBININANAHATL^RI sur-shu adLCin kaynaklannda anlaolmakra olup. ' E.-Vi )azyr ara isar€reimekre_ di hr R va)pr" go.sh& da yer alan elsDe V.rigumlnbir kurttan dogdugu anlanhr.al Soz konusu efsaneler.s gutca BuguiAnru. n BuSurdbde. Ge'ivp v"t. Gokfrrklerin Sogdca kuruanrurerig dikilmis Bugutabidesinin ekanesinitdvi. s. €den Eugut abidesin. 245-252." B. Cocuga et geiiren bir digikurt.e ba. tV. .. .422 423.l. u .Bu cocuklardan birisinin Sibiagarkovugusimsesel ad A ShLna olup."vor "dil r'er. Esin'egore.

gorulmektedir. rn Urum lzerine Friinek istiyoBun. s 17-23 l09 . En aluaki (a}11r Romehlrnn Romus Romulus efsanesini haorlaran)iesimse dogmuFolan zamanda. '" W Bang ve G. Tan agannca.O Elkrangdk ruyl. basna sunulusu Lin ulkesininadamlanndan kunanhgrmtasvir ediyor tiirk ln disi kurt t:rafindan olrn hdlr. cordu ki.OElz Kagan da as keri ile durdu. Oguz Kagan a hirap etri v€ "Ey Oguz.r ilk Gdkturklenn ed r " Bntunbu efsaneler.nden sau yol g6s€nrid. Ogu Kagangdrdii ki.Gbkturkkagan sorrnun. sker ile bir da$n etegine8eidi. Kurdun simgesel gozelomegini oguz KaganDesra hda gdruyorxzl Oguz KagangazabageLerek onun uzerineFriimek isredi:bayhgn rcarak.r?evd ' ril adh eserinin ikinci cildindeyer allnaktadrr.du. kunlan liireyi$ efsanesini C sa{hah tasvir etligi san maktadr llk resimdevucudunun alt kEm gd. ile bundan ). kollarLve ayaklan kesilmis Gok. Bu kurr. *n aske.Ondansonra OguzKrgan cadrnnrdlrdordri re giti.ne eflnrra." dedi. onunasagEmdaki tul sag crplak dogan qocugun(Turk) bakurr i5ebu kadrm !e.TUR( MITOLOJISINDE EVREN. EyOgu2."t MTKTebliglen.r ve g6k yelelibiiFl< bn er kek kun clkn. lkinci rcsim.v. 4il-414. Rahheti.nlen bir hukrimdar uhunda otumaktadti. s. OguzKagan Desranfnn bir diger Sekliyse Regideddin. "gonil. kurduncegitli simgesel anlamlar kaznma$na sebep olmur olarak yol gdstenciolmasrda blr konuyla ilgilidir. Brnu en tur.ben senin bntnde yurumekisiiyoru .r.Esin. 2. Tah ucundaki kadm. R. cunki Oguz . askerinonrnde g6k hiyln ve gok yeleli buyuk bn erkek kun )lldhekledir ve kurdun ard en ordu gelmekredir. halkr ve beylen gdriri ben . gore Rivayere Nuh peygamber yerynzrinuogullan arasnda bollflr:trdugu zamanbilyuk ogtu ya * E.nsi]etmektedir. ltil Muren de yapia! $Esr kazandrkransonm Oguz Kagan)1negdk tnlln ve gdk yeleli erkekkurdu Eij.Resminen sagrnda.ogl: kaXdn Ddrdrr. Bu hususonun ongunununkuri olduAuu iFre! ediyor.A ILT ILGILI TAsAWJRL{R A'-nca Tnrkiskn n kuzey-baosndakiUerasana saralndrn da bulunan Bunc:kes bir duvarresminin." dedi. $k Etrdi.1Oguzbolrnun tnrelr efsanesidir. boylanoguz Kaganln gokve yerinkizlanyla evlenm€si sonucunda dogan cocuklar dan$rer. O kuft Ogu Kagan a.Druyerek.DI]'IIY. "9indi Oguz. Kurr yarahGokturkrin EomAunukammda rasmaktadir. prmek ' 'Lr anreler olankunrin .A-shi-nannannesini gostemekte.Gdk rliyluvegdk yelelibu buyukerkek kurl bikar gun sonradurdu.in Cdrrrl. Bundayer alanlslami rivay€rleyse Oguzlann aklan Nuh peyganbenn bui'tik ogtu yafesedayandrnlrr. Cadrnmkurdurd! r sNizce u)udu ran aganncaoBlz Ka gan'n cad'nnagunes gibi bi. erkek kurr askenndnrtnde lri dektedn Fvirdi OguzKagan Desta aslmda.

iki rrma$n birlestigiy€rdegbrnstipramsarak atalaflolmui' sekizeski kabiLesinin kandada belirrildigi gibi bunlar. egeryeryuz.Y0regineateg drl9t.R evlenirler'Yubayabinmisbir k1z.rr onu*vdL.z orutuyordu. Macar Arpad geldigigibi ce€itlibilgilerara$t1rmac ar tarafndan o.taya bt kartaldan stlalesinin Kaital gibi bazr halvanlar.t Sananda Gonile! Boga " ek .' Resideddin'in og!-"nane5i'nde (FarsqaOguz Destam) degieik Turk boylannrn da nas turedigi hikaf edilir. dogangibi kuslar. e y l1 0 1 M . Kaganavagiui Ontrnde. ya da hayvan-anadrr..TURKMIl OLO]IsINDE Ff.eyisi..unnn (radt sur(acr) halh oN goEr "Eylihl olnyotuz.Krtanlann tlireyisleiigili Kartalve tahin. Bunedenle van-ata atasrkartaldr.aldr. dyle gtrzeldrki.lnek)Fignrknninsembolrmi.bir 8ol onarnda. Va5u.REN/DONYA ILE IL6ILI 1ASAWUNI. Bazen bir kamin tiiremesi dEnda saman." "r.Turk miloLojisinde halvanlardrr... bir agac arac rgyla SerceklesmiFtir: Oguz'unskedennden bi.. T D T D . Er8rn. trlreyis efsanelennin da!" once degindigimiz baska bir yonime de igaret eder. halvanlardani[r€digL goru1ur.Goz! gdktenda' ha gok idiiecr mal gibi dalgah idij di5i inci gibi idi.O&z KrganDdtan.i. Ay Yurtas kabilesi karraldan. almaca. Col guzelbirkEdr. btr aEacgordn Br aga' ctnkoegundabir kE vaid\ yaln. Oguz Kaganln Gdk. BunlardanKrpqaklann rn. hnknmdar.isinin kans hamile kaln{. Dag ve Deniz isimli cocuklannn dogduAu(dikkat edilirue Cocukiarli1 isimlen Gok ve YerAu unsurlanna i9aret eder) ikinci evliligi iligkili olarak ioyle anlatrlmaktadu: Yinebtr gun OBu. Bu savar yenndekadmn doBumyapros yaklam$n Yakmlardaici ot{ldur bt agac (Okuz. FekildeSato hukumdan Li ko-)ung'un ka al )uvaenda dogdugu.'derve krmrz olurdu (agan Oguz onu gorunce ald!gnti. Bu metinlerin en tamnmLtlanndanbjn Oguz Destanfdr.s. 16. kocasl da *va9ta dldurulm$ru.qoruhtu. agac unsumyla llr . kahramantiplndeki kigilenn de kartal ya da baFka Tnreme re Dnnla/Halat AEacl AEaCtan Turk mitolojisi ve inan\lannda agaehn tilreme morifinin izleri bjrlok eski melinde y4amaktadrr.5l-60 $ M.Teleutlerden Merkutlerbir kara soylu kabilel€rinin Yakurlann de beyaz batl bir kartaldan iDredikLenne inanLyordu. a f s 1 9 9 5s . Bunlar kendilenndenrurenildi$ne inantlan bir haydnemli simgesel bu avc]kuilar a)4n zamanda birerrozdrlr.

Terctme v Tahtili.' TDA.urenkli srgrrlanncekrigiara. r7I 219.OguDsrd ResideAain Ct]. dogudan baoya dogruilerlemey€ basladrk lan zaman.Turk ve Hunlarda yaygn oldugunu gosreinekredir. beyaz bir arabindiginive bu at ile bir dkuzanbasrmsureniLk anannbirteg mesinden Kitankavminin llrediginisoylemekiedir. bolizni.s. nn tureme efsanelerinde ata binmis bir erkekle.$ Kuntanlriremeefsanelednin izlen lslamiyerlen Cegirli sonrada yaiaml9rrrve Anadolu'ya kadarulasm$rrrBunun ilginr bir omegine SuryaniMiha€t'in esennde rastlanmakiadr Bu yazara goreTurkLer. Ekin 1995. Liao-Shih. Oget.durdugu zaman onlar da duruyorve ordugahtannr kLrru AsyahTrtrk ropluluklarLnda baika halaanlardan rnremeyle itgrli desranjar da vardrr Bu haiwanlaidan bin arrr.ll icin de6yholarak 40.. tespiredileD nvayerlerde sananis! salatalanarasnda saydrklan gbruyoruz Eberhard\n gore Cinin I'uzerespuine kavimlerd€ inek ya (Kara da srgtr kullri vardl. "Turk Saulnda At FigorlenninSens. Alnl sekilde Kitanlar da aralanna bir ak ve karaokuzkurbanederlerdi Kiranla.A. Togan.i kuit sin8eciltgi bkz y.sI 98.Subar 1986. Dini lnan$veAdeileri.s r7. Rivayete gare bunlann arasr magarada bir ineklebi ikre yaqardr. jnan beyaz leketeri olanatrantrtredjkterin€ drkLanm ae*lamakladrr.82.U.Suryani Kr)ruklanna GoieTrtrklerin Mensei.Tnrklere benzer Hitay devletinin kuruluFefsanesinde sekilde. ko). .Z V. s 8r. s. a7H Gnngdr. onlerinde kopege benzer bir halyan soruyorlardrBu halvan)dmdugu zaman onlarda yuruyor. Bu erkendbnemlerde ar bazlkabilelerin kendisinden turediklerine iundrklan kursal bir halvandu.TUR( MITOLOJISININ ANAIIATL\RI fese dogu illeriyleTurkislan1 vemi$ri.€ Cin kalmaklanndan dayanan B. Kirantann ara$otanbir erke gin.TDA.ftrt sandlu. Arkeolojikdeliltertozler€ dayanan ala kuhunin proio. Bu nedenle bahsedilen ilk sekiu kabilesonbahar ve ilkbaharda. Yen lndeki Cinin sar) kuz€yrnde otunn Cye-gulann triredikleri atann simgesiinekti. Harva (HolmberdbazlYakurkabiLelennin. Cotuhlu. ]l0 . inandrklan rannya beyaz bir at ve boz bir inek kur Buryet destanlannda bir Famamn ruhuy1a evtenen ve samannattanndan birinin bir kBraklarjftlesmesi sonucunda dogansekjzbacakh bir ala binen kadnLnbir kam olmasr ve onun Buryatlann korxyucuruhu saFlma$glbi hususlar atln lurc}1r ab simgeciligiyie iliskisineiFarer edebilir yakutlannboz inegi kutlslamiyetrcn sonn.znahesi. 93'rI2 do Hdlwn Seftbolizmi. Y. Coruhiu. a3Ar simgeciligikonusundaalrLtu icin bl<z.

lv. Maidere. ilk insanrn agacrn iCinde belinden bir kadrnraFkan$ crplak mfrndan beslendigine inanmaktaydrlar. yeryliznnd€ yedierkekve yedi agaE bu yedi kisininher biri ieinbLrer taneolmdkuzere yarahr. yapngrnr Maidere durumu kopege bunu nicin sorar. mrsnr.un Cocugu gerirdiklerincocuAunu yanrm dedurlmuona (ki. k\rn d:r uiunrey€cegi bir post verdigini soyler.Ihe Mrt. kahramanm rureyisi degil. s 179 ohNal Holnbdg. adamlann yo !er'r. kope' ge msvetverer€k.toplunlann &ha sonn da kahnnanlaanlann Kara. Yedironlu nutle bunn deliklerine nfleye kadrmalma)a basanr.ilk insandan insanirgm inreFgidir B nLlngibi ilk insanlann tureyiginianlatan ilginr bir ALtay efsanesi HolnberS tar:rfindan naklediLmektedir.\Tt_/\Rt vard'. To8dr.d. Dahason. neuminiMaidere'ye Allrn Dagdan agagr inerekdiger erkeklerin ya(onu gider ve yaptlgDa kadn yaraF nrna Ulgen in benzer taklr ederek) bir iekilde henu bir ruhasahipolana ma i$rne baglar. Kadm gidip o agaca dogurdu.kk2yinien bunun neslindetr olmuslaldtr). goronce.dasoz konusu olan bir kavmin. 'r u.51 NitekimYakurlar.SonraMaidere (May-Tere) isimli sekizincl bir adamL ve Alun Dag\nirzennde onun agacrm yaralrr. anla ar. her bjri br rlda blyrimusyediser dal oldugunu sayts]artmamDur.c. roplulugun.Bu konu)'ugorusmek )zptgl kadr' nr kollamak uzere bekqiolamkbn kopegi brrakr Ancakkornlnk dolu Erlik.rolo$/ 112 .!rQrpcaq koydu qabuq kelimesinden dilinde iCi vcoyulmut agaca d(ler.Qrpcaq.laaday nn (Manas.Ancakinsanlann agacta. Ulgenyeriyara(rkian sonra. uzenndeki o. O da Erlik'in kendisF ne yazrnsrcaktan bunalmayacagr. oj.) turemesini ve )€FantLsrn' Alpam$.tununhEla bqayen tuyled olacaAmr gorcrek dunyada yiilnaya zorlanacagn belirlir'2 kendisinin koil muamele r€ Bundah€nnzileribir aram. ve Bunun rLzerine Maidere de.ogu Daldnr. Urlincii gundekadn yararrlmr5 ancak nzereolgenle buluFnaFgidenMaidere. Ancnkbur. gecig asamastnrn soz konusuolduguanlasrhyor.4llRa(r. Nrtekinr ya da hik^yelere desran Mergenin dogdugundx HiyarAgacnmoz suluylabeslen' Madda] Kdrdda Kogndey digi soyleanLaul'yor: 5LA Tekivelidi s 26.TIJRXMITO]-OISrNlNAN/\t t.kadrna yedi cesr! dendohyLkadmrn huylrve dokuzcesir ruh haliorlayaqrkar Gei donen.I. rek ve dokuztelli bir calgrl kulagrna ruh ve akrl venr Bu aletler crlarak. oEuz. Tanr!. Dig.Ural Baflrvd.rT[rklerin likrince Okm\nr Trrrk Crirodug bntnn Klp{.Maidereye nicin insanlann sorunca o da cogalmadLklannL yeteneklen bunuureme olmadrklxnna baglar Eunun uzerine Tann.aonlan bir sure basrbos blrakrr Yedj yrl sonradondugrlnde yedi gorur. olarak.oguz.

uzennde bir bnynk tepeve tepeninnslundebir buyuk agaggorur. Yalnzhgndan s*rlan Ak Genc ve Hayat Agacnayaklasank.n olsun.Middendorfun dertedigi yalnr adan Gr soSotoh) etuneterindeki ilk adamla Ak Genc in aym otdugunu ve yakullann ahnna karsrlk geldiginibeli ir. k yrn..TURKNITOLOIIsINDI TAS^!\'URLAR N.deInir ya da herhangi bir seyinzamrvememesi igin rakdis eder. koklenyseyeralUrun-ay-toyon b n dennlikierine uamktadrr.n olsun. ates. yawum. su. Ortayash ciddj bak\h bu kadrnkabaraobuluyen goguslerinden AI Ced!'e sutLi sunar. Agacrnyapraklad gogun snkinleriyle konu$iaktadrr.. Fvrum. Geyaz Burada denbiri naln Al Genc Oguz -bi. s. agadye yalnrzoldugunu mln ve eviminruhu. .'l llk iLqnm 'arauhflyla ilgili agaclafl anlaran efsanelenn iki ramnmDvaryanrl ve digerbaska vardrrki. BuridakiHayarD[nyaAgacryuzyr arca t'a$mE lok Frh bir agrctr. Gusoy Nskali. Holmbergbu efsanel akrrrdrktan sonra.Her bir yapragrnrn buyuklngn yedi kutac!e her bir s E. AgacrnrepesibuFtk lanrr un (Yrln ai-tojon) bulundugugogrinyedinci khna..Doguda geniFbir duzluk..Kdklen Hades? oluler atemine kadariniyor ve teperi dokuzgokkatna lasryordr.seyahar ederek servetinipaylascak bi.k iqinyalv:np duaeder.az Destanfndakine benzer bir Kagan sekildeagagran c&an bir kadn rasan'uru da olsa-vardrr. dedi Ddnk yrnhizsuyu Bab."diye seslenir soyler.duziugun mekicln dolasmala aydrnhk.dk oglunun agz'na Her8undamla damla ak'n dilr Biroluk yenesridi. Bu duasonucunda agacrn yapraklan hrerrdamaya baslar ve snt Feklinde bir yagmur gencin yagar rlzerine ve agacrn koklerinden yad belinekadarqrplakbir kadrn otaya lLkar. Alra] D atant Moadaj kdta. Bu efsane ozerolarakgoyledir: farkhanlamda Yeringobeginde bir vardrr ortayacrkugryeri ve evininne sekildeoldugunu Ak G€nc(i]k adam) goF baslar. v€ya Ak oglan)soylencesidir.CIL] I]VR]:N/DONYA 1LE Bukaa daA Bab. Holmberg araptrrmacdann da elealdrgrbu etsan€ieF daha Delikanl." dedi B! d6ngiivdeli "A. Bu sriru icrigind€ gucrjmln yuz kat daha artrlgnL hiss€Senclik d€r. 5a. ona"sahibe.Ayncabu agac rannrasr onaher rurlumuliuluguvaaiederek onu. onak buim. Middendorfun derledigiefsede de yakurhnn ataslmn evi bir diElngunn€rkezindedir.

Aga.Ilu) ) I ?..4' Rerm 2l Koznolol iL semxy.R.sim22 Si$s Glk \'ledrei kqkrpEnnirn dc laral bulunrn Duny.. 115 . gdre rg1( un'urununve yonunun snngesi ndI rgaqetderle.r kaba mai Con. .:.

) buflk br kn. :t Mn orn)r gLddek rA.pr r0ld. bu[nxn bntijnlt]Dk.dlrJlstNlr 1\'.nn bn srsLerdilcr rLSr.!.nihn btr fcdr brbi.bio2.nicnde..rdr tiihyordurlepsi.al n. Bnnnnnzeinecnrd. .rnd.bida!..lh onirun luce Tain trmlLnd2n biknnLnd. llLndc rl.r8. kur Tegm. Bunhr (imhrc! d.l.i xtac.iise.dLO larip drrumu E.lararnlir Co.vanlir (!c insxnlar) bu agacn drn.dige.nn nze nnde{leglr.\? her b..a b.gac. g.1!k( Mr .yd.rDi )emden clde .n.nn..r sur rqmr. .Frlel. yrkhsrkL.krnrkr.lmindak. . dLgcrennFpnii).l*la nda genqlikle. o n..dulil.nzand dagddrreiqr.^l Lrt r1Rr kbscsi dokuz kul.lLrGirkren o da gnnden gLj.gib.lh D.o dd.t.edogunn.ULA.n nuhrer.L. .trr B efsxnenin.vg.ncr brlu nklau . sch:.rilinndxr b.!|.4e K.b.srk srcrlnri).r:y.) 3g.1iih1 Crhdn$id isimli eserinde sozu edilen etsanenin bizi ilgiLendireir Oridi {arrduBal. \'fanLdinLnikabuLedenBogii Kagxnlx ilgili.uye TukelT.iinuz rzu.be5e! vard.ln.ebuyulen..sr yordu Buil.) Hol.mrndabuyilt bL. ' dediktr son'r .ldugu jleri surLrlmnijtnr Cnveyninin I.digol.nradag.cn Onun kolilerinden ebedi su 0rayaL suF) toprrDyordu He)..y' Ag.n LuLrulxr Bu dunrn krntrnd. da .$ddlkl.p knnu5nu)_a basladLkian laltit rnnebabrlann.Llal. gcti il.r.rl.dokmevflr \t canragaoseklrn.l. Or legnr b6rn iltin.rn.ruugacr)drEurkr.vgurlann rLrreyis elsancsi.q." d.dm. ruku igin tullam.blle.diyorlard) Agactin ruremeyL iLgili€lsanelcnnen anernljsi U.hr Brlt( Ilan.trn legLn.i olagxnrsru g.scynrq r. s.u).ehraevla{l'n baber.cdd.n.l.sl.$r.n !e lto:aLakla.8hn co.hr Ktrabcd... ilrzl.nd.k (h ora)_a zanyL gdd'ler* eIA . ro.ulhr.d kovdrhr En bwug t 5. kurulmu5 ihlj crd.n yx .n erraft.. san'nnz d m olsun.l.tadesi olamk(nrlxnnijnnndediz cokrulcr bnaz bnyulup yurune kazin.r dulmayx barlrd.r O Er:inden herge.in reFlen |! grn| nnn g.te dM etrLl. lehall ohln LcsirLnd. drgasx)Ave revxa. dordnr..son.d.?rl.rdi nile krdmabarzelar.5 153 114 . Girzelhrrhfli sulennris olin haltrhevlar ar dnabxbrlaDixbn sekilde d^rnnrld.gihbnlumn btr klvmur icwl.ndabi.la yala. atdula.!ard.rdukld.'' sLr)unr lcrikl.A& vrdr Lln. s.sL.ve sev8i trj.drli s..ld!!u 5! Lr (nrF.Anabiba hakkN go:elrnizOm.5unlar Iu.undLbirraL. v-diler c. brtrin l€bilele gib' r drLlennire y.n t(un.lkrl. diLegelenr!aql. 8ro (i! drdnr (delr) Eirre'lentLinp sr)8. aou gu...brnk y.rn ydclanoa goresul bulLnanb[ dn:ik ohn Ln . dgaqlan !. d.rda Kinkonm rehul. d.lr olanlesuk S.tu: a)'ak uzunlugunda bnFk belrdrE drAdabr k.o zrmankr bni& h . L5u rh grbr rrprli (Krslk lann.ve en q.k k. l!8la (vani t!h) yt sclense ldlimda il(i nehii!ird.renLrlgur tn Lizenne hrlk. lu'dniitrd..lara.ri. bngir.t.i rrasnd.nx5ru Cad. c lv.nun dor rinon .ha drfon'.xgu oru. fad... h. .nr.ndandrntavan rcqine y.ennri xnr.dt.uklar. !u durumuij8End k.nl{liAini dlsuddxle.hn uN.

.a ydrkh Ak kr2ukurbmediyorum. ganiin yaprhrken gore.digdh olna$konusunda vrdrlarvc bun.akda yerebir koyunSomuhrdu. tuub*ckkay'n kryan.gdklekiebediFmnm kaplsm dikrigi agaondallan arasrnd. sam:nistmuolojide kaymagrcrtann Ulgenve Umnyile goktenlnml9rrr. gibi dogaunsurlanyla birlikle dogakulrleine dahildir ye Turk kozmolojisindeki Gbk kavramrna karsrLrk Yer/Su ilkesi i!1negjre. alrnyaprikt. kurbanola." koklerininalundan. HerhildeAnadoluda bu eskihususlari dayannraktadu.ri qocuklan gorurdu.lgelifrukaddes Dokuz kdkl'l. yemrundaki ayrrca kopirklubir san srlr hilinde Yakurlar yer kzbulellikleri.itifhMitoldj^. ka)1n Seki:g. gbvdesi duny.GencLe. 116 . agacr ulaFmak Samanlar eoklarzlne gnmrnolabilmeL dr' vardr.Ruhlar kus biginini almrsolarakbu agacrn himaye o gore bir insandogunca Anhuldrgrna burrdanbir ruh ucarak.enbir yereaga(dikilir. en rnakbui sarlan agac kayrn. Turk ropiuluklannda k6kn urih dncesi delir lerekadaruzan.gacrydr. A. KngnLL Tnrk boylannda kotu ruhl.{Rr p. Resin 23) Onnankultu ise dag.pnar vs. A)mrgekilbir yansrmasr Agacr ve Hayar Agacr kavnml^n de kozmikrgaq.s.\NAtl^l L.kturkler oLdu sekildeki gu ifadeedilnr€kiedir. r\11'h yaphkltbry talr.pcak adrmnverilDresi BukuHan etsanesinin sonraki bii \aryantidtr.lardr. Nitekin Yer'ekurbantorenleribunu gosternektedir.noman ktrhnnnn olirnk ele ilnmaLdrr.kurlamak bnliFne ici! btyuk sen SdFis goreResideddinin Roux'ya anlaurgr OguzKagan Desranfndaki kowgundr agae yapan dogum bir kdrnn.TURX rnTorottstNtN . insana canverirdi.Irftlsrn re MoSolldnn EsliDtri. srnda ucuiu.93_94.Benzer uygulamalrfln irin de gecerh Ga.s. tannnrn dailarr. cocuguna tarafndan oguz Kagan K. 163'164 n Ir dgel.rdanarndrrLlnak iste.. lnanin belirrigin.Diinya da temeld€ ornan kukltlc ilgilidir (Resin 22.mnmerke?ind€ gncleren bir suyunfrsktrdrgtnt '5J p R r.'5 Agicrantiir€meyle ilgili efsaneler. sana La.her nyini k yrn agncr bulundurulurdu. Eski Turklerde. Eyhubar€l< Yaicin bir nerdilen gibi kuLlamyorlardr. YrneYakurnritolo' dikiliagacrn olsun tenennisi jisinegore. icin aEac kut kan annrnher binsininbir agacr s{iylenilenbir kerler.$man olunce agaclan da yok €dilirdi.

hrz. ve UygurTrirklerinin Tabga! kabuleuigidinlerden bin olan Budizmde de agac Trlrkge Budisr merinlerde. thologv oJ All Ra!$Finno-Ugn.r e n m m n k u l l .nrh!. A g a ..reridn. !.r'{ da tam agac krllruyleilgili inanglar Gerek gerekeHayar AgaclmethumLrna dayanan hu Turkl€rde lslamiterensonrada (ozellikle lslamiyere ilk girilen yrll.a 8dre. . \ ? ! a 4 t .s3 bbyleku|salbjr agacrn attn aydrnlanm:ya eri9misti. p. Roux."alc Bo yJ dr B. ediyo.ldrgrn .tl. Fa.TUR]< NllTOr. crkm. s.43-44. 0 r l l * J e S J n D n i zK m. Eskiagaq knitriyleilgili izleredebimerinlerde de yer almakradLr.d .un agaca hirapedjiinin. Mnslumanllnn deger verdrg'T0ba v? Sidre gibi agaclann aslnda Samanisr mirolojiyteitgisi otmamasrna ragmen.bJ-n @u) Arl MotDes. ll7 . :/r. nmn makam *ymaktaydrlar. h r ' .Oll\tNbF IVRIN/DUNYA ll E lLClrI iAs^!!uRr\l Agacrndan sd.\ + 6 a 4 . s..r . .uzun. Eberhard. (azan Salur Han\nogluUruz.. F. . wt LstnDtdr&tt Coq(an Agdo).n r l )C r o ! y r y g n d r rB L " L C l m p o J t . . (Har2) Holobelg.kalpiekljndc yaphklan olanagac otmahdrvcBrda nruh(emeten bu_ hdr "rvd nbnm'y! enld.uq bin yrldabir incir vedp Budarurbesinde bir sahendunyaya geldiginihaber Bilindigi gibi Buda(Burkan) verdigianlatLlmakradr. rn. Bkz a I i \Vr I rc.nisr lanruda katmrglardr. hh. T0rklerirlam dininegirdiklerizaman. Hsiung-nular (Hun)..ya'daki Mahabodhi Taprnagtna yakrnbir yeldeburunan. t ...har sonn ozellikle Osnanlrlar agaohuknmdarhk calslamiyetten srngesive ar3rulia. e d l . orneginDede Korkuthikayelennde.tor?dr. Udambara adtyla onemliydi sdznedilenbir efsanevj agactn. Samanlan.i BJdrnrn "LFnlr ag. 'varlr etmi$tir.kradrrBu ilk adam neden yarat. d S e s l l 2 6 t 7 7 B u 3 g J \ rEkklnda gen'lbrlglr(. i rr j !u a&.j.nrtmekredrBu n.\. agac mefhumsam. W.dt-r ruyarr:.Kagn r ve Tie le olarakanrlan Tnrk ropluluklan.keneewel€nnde kayn agacr bulunduruyorlardr.lan v€ dallangok labakalannr kareden bir dunyave Hayat Bu efsane Ak Genc efsanesinin bir varyanholarakkarsrmpa lardr.gaca yaklaerr isrqlnce ve agic. DoguTUrkisran\n Mirslirman hastaFbtyuyle tedavieder.Moto onnE\h Dit_s t23. rherhr.Hrh.nkocfsanede bilmek oiuranbir kadrnorrayaerkankona ins:n soyunun vug ndaya da yangrnda babasr 5? iqm yaratrldrgur soyler otmak Bazr arainmac ar tar:frndanksmen Turk saFlan Choulir. . a s.. c lv. n ' r . S.. bu aga!unsurtanna.8.ce kilrni5tir:@ t U. Itnht tin e. a. a ? t .67 A l n l r _ v G l u r u n .)o{l. l5I i J.MO 528 lhnda Si. k'vnk. . M. s.ldnanhaGauuha'nn.ci dr d.ni du Ba w.rda) de. t . Altayir Sarnanisdenn mukaddes agaslan icin sbyledjkleri ilahjlerlebenzertigine dikka.sdzkonusuBodiAgad. cokrurk ve Uygurl:rr. bugunDodh-c.

miline baglamuur. 291 119 .yanlarmayiyecekicecekve eesrtligiysiler aim$ olan in' denire yotlar Kare biciminde bir kaFya rastlarlar Bu kayann nzerinde daL' hrmlz\ yapmklan yesil bir agacgoruder."diye bagrrarak rarkrsoylerlemis. "vak vak. Ta-che kl"h Tong-Tien. El-Ca^Z. s. Bu kplar cok Buzeldir. 9ok eskrcaglarda sav^thn ka(anbir kz.tilki.Bazen aslan.Kitabul-CoEralta isimll bir eserde. tegekkr. Insanlann bedenlen nisanayrnda olupur. €derinl.Drgsihunsu a anTnteme(Babasq Do|un) TUrkve Mogol mirolojilennde sLkek ka. digeriy* Him dilinde Babil de dlece- soylemiirir Bu soyl€ncelerde konusanagac|asa\nru onaya e*mEnr Vak Vak Agao iekillei Turk lslamsanatlannda minyarnr. olarak onun dunyatl ele Seqireceg'ni. bkz MeiinAnd.TURXTIN OLOIISINDE IiVREN/DI]NYA ILE ]LCILI TASAWURLAR Gun dogoie bu agacndallannda Adenin ogullann. Sryla olanyahnhgrdikkaricekmekredir. bu agacrn Cin yelirtiginisoylemektedir. DuFrken de vak vak"deder gelirtirmis. Bir bagkahikaye' ve akfamlan vak vak. o Vak vak . Daha sonrahaziran aynda dw' baglarlar. barrbof dolarrk€n bir yu( (cadrr) 8olmuI.Hindistanda Iskender'e gnnes ve ay agaqlamdan biri. VakVakAdaslnda Bunun yapuklan incir a[ayapiakLanna benzer.mden ve keram'k yer almDlrr Agaclarda gibi. Mart ayr baslnda metleLerolgunlasmla baplar ve bungenq kElann ayaklanna benzer. Yudun icinden birisi crkmrF ve bu hzla evlemir Ancak 1ozkoGrnn evi.' ve siyaha asrlmp olan kadrn ve halvanlann grkardrgrsestiit agacFnkopasaqlanndan susarlar ve olurler.Min/ar. Ktabn'I-Hoylaadheserinde.lgac' uzrine aktanlangenelbilSih! rcin bkz.srmuaqrkanbabasudogum temasrnLn HtistiFnl*raki Meryein den babasE doganlsann. Agacrnuzerindebi4ok kncuk qocuk .t" Mo)enrge rnnrdstiqte Antiquit s et E:atismes Dans Lotr Cohique.tafanayts ayrnda bulur. Og€fin de aktardr$ Tol€s. Alhhrn oglu sayrlmasr inam. Bunlannboyu 6-7 parmakkrdardrr. tavinsanbailan gostenldigi baelan da bulunur. In$nlan gordnklerinde konusan"mak' hareket edipgulmektedirler lnsanlar bunlankoparcrklannda hemen kurufakar donuFmekredir.nbaslanbulunmakiadrr. \25-131 Fransrzca merniTirkceye. leopar ve ejderpostlanve ba:ende insanbarr yapraklarla tasvirediLmiFlerdir. )OlL yuzyrlda lczvini bu efsan€)'r Nizami\€ Firdevsiis BUuk Is. horoz. hanhMitolaE/6t.ktaranTaluyOzdes Arn konudaaynca . s.rlerl.Oe -29J.J tsalrruenis. Kockar-Mwrdrs ve Mundu boylannn tnreyis etsane' srrE gore.

agac dn isen san.8aq . konusu agaehem az irukandazikreitigimiz Dunyi Agactnahenl de Ud:mban demb€nzemekredir.s 65. Dnnya Agacr c€nnerteki T0ba ve velilenn ruhlan olarak agacLyla bagdaitnln$. HErr eliyle tasryla dikilmitti! " A)'nr iekild€ Mevlana mn yorumladtgr bir tuyada.eSer avntdlr korhus.re Can agacl(dirdht-1 nemi icin ilginq bir dunm arzetmektedrr. Evliya Cel€bi burada. s.s 29-30 " A I@." can)anlasrldr$nag. Turklslam dnnyasrnda Avrupayi da ulasm$ ve orada da sanat eserlenne konu olagaclailgili €{saneler bircok versiyonu vardrr Bir soylemr muirur.. a. paratogrryald idi agac Evliya Glebi'nin Se)ahdhdmesind€ Mrislumn Nogaylar iein soylenenler d€ konumuz acEndm olduk$ ilgi ceki€idir. 6': sefrra Ogel. dallanndaki kuslar Peygamber can agacrleMsl da lslam do' Mevlanann Mesnevitinde bahsedilen acrklanmrEtrr. D.dt!. Cbrntlet .enhnmeagac lvlekkeile Medinennn kapu$ agac Mus Kelimtrnaei agac BoFk boFk sularun koprisiagac gimisi ag. Vak Vak Agacrylailgili anlatrlanlarrn M Ergn.la. dge.deKrrlzurKrabr.8ac Brsunalabakarolsan bassuz agac Dibunalabakarolsam dipsuz gdrumegil aBac Menlsau asarla.19.Cebrail vasl Allah mmfDdan gdndenbn Tirba agac'nrndalmdanbrlmis olup. ll8 . len agaca nen Cegilli Tnrk islam metinlennde yer alan bu anlayrsn blr uzant6t gibi gd yaygrn olaak gorulen bu bir agacda Vak vak Agac. yigirlugum senitu{sun agac Giit!recek olur isen Bizrlm ildegerck id0n agar Kan hindu kullaflma buyurayidum agac Sen'pa. Nogaylann agaca rap$klanndanbakermektedir..TLIRK MITOLO]ISININ ANAI NARI Agac.c Kan kan denizlenln eyenagac sahrnerdanAllnrrnDuldulinun a8ac Hen ile Huq! un biti8 sah Eger erd'j.s 15. 'r lmel Esin. Bu lopluluga Soreibadet ettiklen agac.lanhte t !!grn 54Mni?n.Aadlole5elq lu saaau Azdin. ''zamanenin olumsuzcan bahiedenveli simgesidir "6r Bu haliyle soz ruhani suitanL.

T!R( tTOUrtSlNtNANAH..).Onlan yedigi zananda kamnda tuhat bir degisiklikoLdugunu u' Bunlann iki eocukoldugunu anlamu ise. efsane DolaylL Ahbdrisimli kihbrndayer almaktadrr.{Rl ne gidince hamileolduguanl4rlml5ve bu durumda daha oncekimle evli oldugunu ve kimdenharnrle kaldrgrnsormwlar.b mesinin 6' Elsonenin bmamrKin B Ot€I.Tirl Moloitri. Ancako esnada yere bir bu.sudanturemeye iiaret eden bi.yani tanndangeldigine dikkar hisserniF edin).cTr. yagan yagnuriabrrlikre bir seybulamamE. s.l.c. Kz kirueyle bi. Sercn (haz. iliskisinin bulumadr8rru gore. rnrhler' s T3-74.sasoyleyerek olayagerekge olurturan bir hikayeanlatmri.56_57 6 Mernu terciimesiicin bkz R.JslancoBrdrdclalnd Gar. parcArnrn iki lanebugday ve krd*ian sonra da onunicerisinde tanesinin bulundud!$tLrgunn gunu gormui Ouz ve bugdaytanelerinin goklen. Anlaittgr hikayeye vastan sonraanne-baba$rdan ve bozkrrlarda yiyecek arayan aynlan dolasauk kL. GerdizininZc)nri'lolarak. . nreneylebir iliekisiolup olnadLgt aqtkdegildir. ve bundan dolayr1n4 Nehnni tann Bu efsane Kimaklann sudan turediklerini 'deniz okuzu'nun haiunusuyuniqine!ekAncakburada olarak tand*lanm anlatlr.

Kanda kabuledilenruhun 'e da kalptebulundugu belinilirken en cok rxhun urrugundan sd. GokNrk. Ugmafikri buluk dinlerd€ ifad€edildigiuzere rambir c€nn€r anlaf$rnrdile getinnemekle birlikte ruhlannyasamlan yerden goge)ukseldiginiifadeeder. kut'unya da trnrn (ruh) yilinlisi gibi degirik sebepierin 6lumeyol astrgr dugntluyordu. 128.70.Elii Tr|h Yczllan.ris . N. TURKMITOLOJISINDE oLUM VE KTYAMET Olnm her loplulukta oldugugibi Turkler de oldtkkn sonrabu dnnlndakine benH€men inanryorlar&. tibi teklanncr Baztarashrmacrlar Erlikin amanla olulerinve cehememin rannsrna donqtir- t s. H. Orkun.Ill.69. olumrln ce9itli nedenleri vardr.Bu nedenle ve kurxlu olan dnzenin gok-yerdikoioohinle ilgili olarakieski Turkler sankimisile ihgkisiolan ve dogalkargLlanan ya da sararmadan dlmeyi zmradan kuqiikluk sayryorlardr. ]7.. edilir. Anlasrldrg kadanyla dlum mukadder olarak karsrlanmaha hiyeuedir geregiolaiakalgila nakradr.Ancak cenner fikrininde olusrugu anlaflLmakradrr Niiekimyakutlara gore teCdonemlerde aynlmrgnrMel€kler ve perilerledolu ve her nlrh tolCennncuncokah cennerlere yiyeceginbulundugu cennerlere iyi insaniar girer. Hun.lnan an Tanfl'ya kar51 gelmek.. Bu da gok yef dikomonSdqmesi sindekigok unsuiuicinegrrer. koru ruh1ann ve bultcnlerin faaliyetleri. 557 l2l . Proto-Tnrk. birin i balbal dik. dtgerTurk toplulukLanyla (Resim 2a). Uygur ve z€r bir ha)atyaSryacaklanna yaprlan ileili arkeolojik kaz ar bu hususu desrekler ma.Genel olarak.l3t. cnnah olan insanlar da cehennemde cezalannL glderlerTrrrklerde sonmcennere daha sonra cehennenin Cektikren karaltgtolaraktanugsbzciigu kullanrlmqur.Ote yandansava5ra & galip olunmahydri il Suclentemsilen savaria oldnmlen dnemli dnimanlaciinkl] hizmetkrfolarak kullamlmak nn ruhlanotekidunyada uzerebalbalhalinegeiiril! yor ve sonraomeginKultiginin mezar ktrliyesinindogugirisinden iribaren srnlar halindeuzananta5dizilerinde oldugu gibi balbalolan dusmamitade €denbir kEmr yonrulmus taFlar kabaca dikiliyordu: Baban hakana 8azhakan.bu anlaFfln Islamiyer dinlenn erkisiyle gelittigidnsnnnlebilir. BirinciKr$z hakanrnr balbil dik.41.

guclendigibasur drgrve sonracocuklann klsa :amanda iqin lopraga gucl€nmelen nin ifade edildigini Sdniyoruz.s.arkadaslan ve siirulenni yanna almayaqahr. belkisoAncakbu anlamda gibi gorulebilir. Boyleceinsanlar yeni dlenlerden korkar. yedi ya da ktk gdn sonra. lna slaragore dluler ancak olumlennden uq. &n. ailesini.n. ha)"r'anlannr ve malarm da yamnaalrnal" diye seslenirler." NirekimAnadolu'da olununyemek v€rilerek an dr$ belirlignn- R Sesen Ow ). EUade.TT]R( I{ITOLOJISINDEv'E INANCTARINDA OLUM !.Cesitliaragrmacrlarlarafindan tespitedilenbu lip tdrenler ilgi qekici mitolojik motiflericermektedir.saman. Krr$zlargibi ba. Cocuklanm. eskidenoleniereyse say& gosrerirve onlardanyardrrnbeklerler. Onadrisen derler. cev.' olsagerek.77. Eliade'nin aktardrgma gore San Uygurlar 6luye.nyasrnaahgmaz. Ore ate5 temizlelci sny drgr icin olulerin inan drgr den doguea en temiyakidrgrda anlasryori dmeginKrgzlar (Gerdiziye 80re)"Ate5esyanLn her 9eytemizlenir. Baa Turk roplulukhnnda ku$ar tanfmdan ederi temizleninceye yenidendogusunolabilmesiicin kemiklerin kalabilmesigerekliydi.zh. Eski Turkler bazenruhlann honladrgna da inanrrlardr.cese!degirik wkillerd€ olnuk Lrzere yaranldL$ icin bdylebir gomulne biciinsantoprakve sudan ciinkrjL mulmektediri Nitekimbazltamanist Turklerde zayrfdoganqocuklann mi uygungorulmektedir." zidir.ata ttonMc'&. r2l .l5der aid. Bu husus da yer urrsurunabaglt Altun Yif (Altn Orman) kavramrndan kohu konusuna girmekredt. lrlan O3.aklmasr.dlenin ruhunu olnler aleminegottLrupkabul euirenekadar. Bu gekildehonlayan iuhlan oluler aleminekabul erirmek ya da gonder(veyadin adamlannn) meksamanlann goreviydi. M. tntuLr. Oluledn bagrboi dolaFn ruhlanna Ahayl ar a?!t diyorlardt.! KIIAIIET sozedltiyor. v€rilen ardndanbir daha donmemek uzere dluc€naze soleninin ler alemine gider. Ategoluyu pislik ve gunahl"lrdan temirler.Fakar Phoenixin kullennden tekrardinlnesi girun olugturuyor da bir yenibi.Haua ruhlar bauenbarkaslnn bedenin€ de girerdi.r Turk topLuYineyabancr din ve mitl€nnetkisiyle luklannda c€setugurlu ruhlann mkamr kabul edilen agarla! u:ednde cnnyene ve kadar kalyordu. yeni oln y€ralh d.s 2ro. Bu nedenleolunun rulunun dirileri takip edememesi icin mezarhktancrkarkenbapkayol kullanmak gibi tetitli onlemleralmlr.an. €skiMlsrrve Hint dinleri ve muolojilenninetkisiylebu durumda yandan anlaerlyor. olank oman topragagogoklere Ruh )'riks€ldigizaman. klsmen Gokturklerde oldugugibi ohlnun.

23&239 M. Bu.. oteki dnn)ada d'lzgunv€ krntnamEolsun_' Buna gore Osnanbceruze ataylannda dhinnnatlan. Gnuy ve H Gnngdr.ii Tohhi. It Al n Kol amtnda gob.Ismet Birk n. belkide orekidnnyada driz olank kuit?nabil meleriitindiTaoculukiakine benzer bir eekilde ye). &@xzn.s. bu dnnyanrn tersine donmus bir esi olamkanlad*lann beiirtmekredir.de.uzundeki Alrrn Bozkr lenn€ U. bircokAsyahalkrnm otekidunyala.TURI( [llTOLOJlSrNlN aN ruTrjRl gunu rfade eder. obrj...lonagidenlerhasta yatnEca olarakolenlerdir..r R6nr 24. Eliade.re. yani kalnaklanna dogru akar Oluyesunulan mezannuerine terslevrilerek. Bircokyerdeolutere iliskinlorenlerin guneg batrkransonrayaprlma. ag. 70. Muh_ remel. s 217 122 .a4tkngtdn Gnnrni{e ratLlenn . mr gomsJ go.nkelenruhiannmakamku6al dagtardr.bazen seyler de hnlank konur ki. AlrayTurkterine gdrebu nedente Eriikgonderdigi elemanlan vasrtasryla insnlann ruhlanm yakalahrak canlarlrral. niseyyazulan. bagka btrisi rarafmdan oldurulmusya da kahrananca olmusolanlar goge etkrnakradrr." ob. oburdunyada otdugunun ve dtulenn yenigunebastad*lanmn Sunduz dueunulmesinden ka)'naklanmaktadr.Allrn Kdl yazrtrgibi bazryaarlardagidilecekyerler arasLnda gok bozkrlanndan da bahseditirBu anlayDKuzey Anerika kErlderililerinin njroiojrsindede karsrmtza c*ryor. Ukok ptarosu. nrn eyerlennin terslurulmusolmasr... M Eli.aen yer. dunyaolaraktasarlanar Coguyerde ye_ ralu dun asrnda rrmaklar lersyonde.o Hundevrihe anrir Eliade. snLnsebebi. rersine ewen imgesiTrtrk ropiuluktanjcin de gecerlidir.r. cd.nda Fedehsyonu) iRusya bir kadh$ilad€ye air kurSanu rekocrurDkiyonu.

Olenlenn elbise baFkal.ARI leritrbasrnda krrkrocr. (bugin bile bir' Bilindigigibj binsi otdugiizaman bir sureprria bekleriliyor ziyare! gdrirlen bir uygnlamadtr).inde l618 80ral0yo!.nna ve eFyalanmn verilmesi de bu elbiselerin rekrarkullamlnakran sakrmldrgLnr gdsrenr Eski Turklerde)aksek tabakaya mensup.ak gelir.Sultanllosman kuyrugu baglanmFaonnze.l . Kulolayrn ifadeedensartrlar dulalan biiFk rizrlningoyle anlaulLyor: tiginin Olnnninden 12.elli ikinci gnnlenyleolnm yltdonumu ola. gerceklegtirjlnektedir.* R$nn25.:. olmng kisiterin mezarlangenellikle ulairlmasr :or yerlerde olurdu..TUR( MITOLqL\ININ ^N^HATI. Seyrek da lcuncli !e yedinci gnnl€rde bellii€killerde anna yaprtmakladrr ve bu esmda cegLrli uygulan3la. cesel bekl€tiLdigr srr:rda cok Trirk cumhunyetinde (Resin ve yas ifad6i olarak arnrn kuyrugu kesil'yor ya da ediliyor dngnmleniyor es konuluyordu. Mogollannda uyguladrgr bir sisiemle nrc:aryeri nin ustnnden nehirgelirilerek ya da mezarr insaedenler oldlirulerek detin yerinin bulunmamasr sagLanudr. :. 25) ve adardan brr krsmrkurbanedileck mezala Torenesnasrnda rasvir edildigigibi insanlar keserek ya da br ve freskolarda saglarrnr ki metinLerde qizerek qaklaria kanL gozyasryla yazrtlannda yas aghyorlardr yuzierini Goktilrk vardrriomeginKultiginyazrtrnrn kuzeycephesinde.

ldl l tt?lr.: rc O oco$aAl Ttrnk.ma yenid€n t'edenlenerek dunlada yasaM eziyetinden kunulacaktrr. P. da odalardan rine Secinbn ahgap gelerde nstune topnk ya di drllinn yrgtldrgrrnmnliisgoru' ra5Dda kulhnrldrgr). erren B€n gelerek. ogullanm. gibi oLdu G.VL ruYA[LL1 JNKM 1]LOJI5]NDE OL. kitt {aglanrktan) beylerihve kawinin 8ozti. ogulllnfr Y:kutlaedilenatlannderikn ve baslansrnklaratakrlyordu.tn bazennuzikli eglence gelen konuklara ziyalel 6reni srrasrnda hyordu. Elbetieo donemlericin cennetkalnmrmn (Cizim201 hras konulurken yaprhyorisacrkesiP. lki sad yamp Coktazla Ien. (yirkek tab^kadan denilen toprxkalonda birbiolanla. J. kurbanedilcnaun engi da cinlerlerirriu igkenceLer gorerekl(.s52. Aykutkzancrgil. ( ldric Cizin 20 Al6yhlardi nr:'.tr w Motoildnn P.rl3d nemde cehenGmin m€nsubu olan tanrrlarya rd) d€nilen.sakalL tdreni cesetmezara Asrl cenaze keserek yi da ynzLen brcakla aglan. h.Ccv.Gercekanlamda nilvanaF uhgan k4i cenne$e lolusrandogaclk.A lnan.Fsltlurfr ydlrrldn. Bu kurganlar mezar mimrrisinin cn onenli jki kaynagn neydin.s. Budizmine gdre.laok H. $nraki Tnrk ve cadtrlarlslantyetten n!$! nezarlaEColnuluyordu. N...bLlai a Eugtn 5n. OliLm icn. Orkun. Budizm'netkisinden ka)'naklanan ohnlc ilSili bazrmotifler de Turk sanairna girmj$' tir. Bugunku Kurban X. .!5 vekardeE (ilebenber) kucrik kardeilcftn yaslandm yakLld.{RINDA bil letare(i B€n kardesin ydslandrm Garnr Kncnk Sornrez Sibiltlir bilSim Sdzonr (r) feryat yslandD.l[ommklarla in$ edilmb oday.r gelirmektedif'(bkz.ndeOlnn.m.zd€n Seletek m€r Sonnlden ). Esltcdl J. Bu gibi kisilerrannl^rlabirlikte cenneue Digerleriyse cehen)zsayac:lknr.Tdlihrc nzenne genelrcdenyl. s 207-219. kurean Olulergenellikle ibare!(ba:rba.&ni:. Roux.. Roux.olactkdi (l).niwananm bir anlamrda olomdur.yordu ya da kulaklafln ucunukeserek ederek da dontliryordu Yug esnasrnda olduguSibi mezannetrafrnda b€kleme Cadrrda yaprveniiyor. Resim 21).I]M V]! INANCT. t76 200i flrr l)tr'. dedigibu derilere fln tabrft gorebu ohlnunuzerinde gid€cegi itadesine cennete lbn Fadlanln rindenbihseden yenne gogu koymak gerekir atrlr. ]tzyrlda Tnrk nlkeleAltayhlar ba]darademektedir.bkz.

nseder eLte nnde Buda'yaadak.qdh(r c. . r u s .n Nfuhm.rtive V i.biri 5linnic. r . E r x l s re i Uygur s a . dogru mnhakelnr.Li dogrLtdL! sunce.ebili). o n . Kryamet ya da Drinyanrn Tahribi Turklerde kllaDrerle ilgiLrceiLrli.ri de. t u".leieurler!e Tet.v g u .r (Resin 26. a b .u r .ljrik . Trhri brsh T. ' .lan buna iliikui ornekirr. Selerklu sanaunda ve OsmaDl sanahndi da go. BrLbrlirm.tiklLrir 'trb.r u .Losru davranrs. ehn. l t .r ligurLDn !r!.B.1 su.Logrulrurakebe.de gul Luran Fxtih sul t. tiTa jfadr Beyazlorus Budann maDeli olguilLrgunu ve murhk zihnsrl aeLklLgnn eder onun sckiz yapragr Budamn sekr::rsil yolun! Gogfu so:. V€rbLGliy.r re rr A rna.Rcsnn 26 Bud. dogn' hayat snnne. .lreskotardaUrguf prens !e frt.ntanrnt.ik su tletim 27 ELi.lgrtl€rlidl.gnigoie.in W Rr.snhanhnn eLlennde cilek NrrxsL rkonografitrolant Uy. sahnehnftc 5di:cfhgi d kl{L lekici .len akrerd. s 1 J 5 r r 8 r27 . L .lc ki c(elr adalt ola.oru2 OsmanlLsanarLnda o:eLtLkte padi 9ahponrelerinde.v. dogru enla).dogru Diyer)ifadc eder Trirk sanrhmn Uygui delresrnde.gIr sa nat'nLn!e tsudisrmiLolojininerkjlenne bagtanlbilLr.larik sundukLau qoruLnekredir ru durun ricek sun ciqeklerle ma temasnrn gelisrnesrni saglamrerLr.u r ) o L K K .ll. 27).ti.

bLUlgrir sanatLnda D.I dunlamn usiundt yasaDus erisljgj zaman.b. G l u i r . ornegn ^brta Uvgrrca yezrlnq eski rnetinlerdede aqLkca teuL ile iLgLll istig. nld'Jnr.wisd.vr ruhhsanatLarda oLdugug.Ielsclikbir.ger Bu.g. Birlol< thl lorusdrn doEnuFtur ve yrne onhlln logu lG rus lahrnda oILtru ya da lotLisunuzedndeayaktedunr.di D. Bo)'lece Lerini ryn) :rmanda i<i!trrinkemasr sonucunda(cier buna olan .lar bu hususa$rrer ermehtedlr biri ak l.o (1tu1). U nLt.. A|itaru*an.trsr rulun bedendegisrinnesinrn:orunlulugunL arrkLar I k.{a ninanaya LrLrlama}an kisile.omnLuhr Sxmsara gLr onadrn kalkmanrgsa)dunyayi . karsrmza (Lkn. Jufh. celiennendekalmal surekliiik arzeonez Ore vindan gerqekanLam.kixnritnbkzL. 5i. s 552 i5l L0Krnn.ktadLr.ffu o]an Budisl ler -hallrn da olrbrlen.lmesidir Nireknn LotLrs lanlunLn iqensinde kirlenmeden dunvitn Budagibi biyumusrLrr.i htr?rtuidd. yukaftla da beLi. ..Ih.ak konullL parEadakii trdDlar. 8u.nneLte bir !o!uk SoruniLtnyL.ctr' icine doAnug.lcceolun re hayatlai! \.tildl gi gLbi oldukten sonra dlrnIi]drki hayaaarnnnnileligme qbre venid. t26 .rr.rka canllar halDde la)arlu surerek snrelili isrrxp ce Lxrma ya-.venid. tak.nYrkns{.roialrirddrdl! drd.n geLnesini re oLiirnyaiin dooguslrne de lrenan*L)lhde ed€r " relir.YipLlanisler sonucu olusan ltannasr(kider) l. Buda'ya1r dtr djgfr rl.Eb.1aag.Altrn l.t: dldrdL. h.uii TLi.r6 (ndr d.n d€gi5lk ln dcnlerdedogicaktrr.k rudizmde ..tusun BLrdin'n ken sebePlerinden Lotusunblr kadar oneml oLmasrmn disini temel .enner v.rl. da Budi'ya lat. '' 5ekLnd€li rnFr.jnnnstur. v e r \ K u c L l kD R tuhr...d).rru ntlo! I 0 1 -1 0 l s 164 .ldrldr.il r Lrix [llTol_.ltkmdx bd duinnccler r(h bkz 11 ELade.r. 'Nnnnruz$n.[h ra ibadel esnasLnda brr nesneolan iotLrsbo).insanlanlxnur irine bitnni yx da su)un yuki*ur ahnda hakLkete da gorulen lotus goncalansekhndeg.lun.rrkanimesrnL aflannarLyanndi ayDl zanunda olLrmre )tniden LotLr vukanda acLkiidlgLmlz drrrlig !e doguslallgihdir.1NiHtrrl-4. s 20I j ce!. cok sunLrlan ge!'nis bir sirngedir.JLSr\rN " lerdrr Anc.i Sitr.c.&l'hi (dl i v.l( r.:list dogdngu gosLtrihr Br'rhusLrs loLus ejeegindcn rin c.

s .Idtht. May'Te' r€ nin ka atet olarak yeryuzrlmi kapladtg zTrlan halganet qdft. Ki5i bn diFek {a$. bun kr:an ieyran Eriik. yani kryame! ko- anlaulmaktaydr. yer sanbahr olur. olur basr lahah trn buluDu. rann kulaklann insanlaia trkal tutacakrrr. finna-U8/ic. 128 .dlnler yerden. Maidereye saldrncakr Maiderenin kam brlhin dnnyayLkrztla bo)zyao zave bunlar gokleie kadar ynkselecek. MaAltay Tttarlan arastnda Benzerbir efsane (May idere}1 Tere.kiriyi mahfedenadarabinecekler. ulur lar birbirind kdriilnk drrsrlnur. Ondan da yanrt alamaz.tantmaz A! kadar altma bii kap yemek venlruz. AyrLcakal! su. ozede ddn'"nn sonu geld! gi zanan yeryrzu ate$le kaplanacak. & c . olu alacakkitu* bxlunhaz. tore bozulacak.s siD"?n c lv s 37Q.IheMltholos.clk geldig zanun gbl< dedir.gdk gurleyecekve ylrtLlacak.^NAH^rLAR| raR( N roLoJlslNlN kryanet hakhnda rivay€rlerMklermekredirler. 9 8 . Ayakrahmrbeyolur. babarocugundanalaiacak. deniz dalgalanrp dibi gorun€cektir. d .n) kadar krrcnk ohi Basparmak kadar erkek olur. . hanlad eldmr. durytdak' nizden. ategten yangn veya ates Erlik le beraberonun raitesi olan butun kotu insanlan yok ededoga hadiselen cekrir. s 24 2t '5 Uno (Hana) Holmberg.repeler calkanacak." diyecek.u 6 z . K. !c rl8ln &marizm. cocuk babasn. caki her la]"fi ateFve alevter kaplayacak man Ulgen gelecekve ellenni elrprp Ey olnler kalkrn.Bundansonra Karasve Kereyy€rynznnec&ar. Dah. Ore yandandeniz dibinden c&acak oLaddo kuz karatasrn iginde bulundugu sand*la. r dM .dan denirath dokuz kigi qrkarakon ayaklarLkLlLch. kuyruklan kanah ve rastladlg. HanL. Anlairlanlaragore kryanet kopacag srada brr zehirli o! bjler ve tann MandLSire den yrrdrm isier. lnan. Edenn dizSinikEa olur (gtrCl0lenn elinde opncakolur). Baba cocugunu.'' tuhnda kryanet alamedenve kryane! gunu gerceklesecek diger dinlerdernlaolanlarabenzemektedir. Onlar crhnca Mand Sire 'e May-rere oDlarla salasnak uzere(Ul8en Iam{ndan gonde lir) yere iner. bitkiler mahvolacaklrr.Yer ulus bozulacakirr ve insan nesli nuhvolacak.lganc. kan Hshr utallr. Buna gorc Ulgen. aJAll Rac. Holmberge gdre asLndabir Budist Bodhisattm)tanndan kork' mala ve kendilerini degistimeyi ogelmek nzere insanla]" g6nderecek. genls olan Telenglllere ai! efsanevi anLatrmda. Ayak altLndaal' Yaban sogan.TeleUrLere gdre. deya da olnm geldiginde bulunduklan yerden gkacaklar. kanla karisrk akacak.Ay ve gnneskararacak.'' '{ A.daglar sa anacak. er1 agaclar khlf. ancak yardrn gelneyince May-Tere ye seslenir.

a 6i ve c+nh hayun !e kuglan ahBl<bu sndrgagirdi. klyamed anl"6n .grn penceresini acm6'n'v€ etnlabakmas sdyiedi. yenn nzrrindeefen.galnda bn incehus aga. 5d uul ve Balrkolmaknz{e uc ogu olan Na.rdalyla btrlikLe8en dondu.Yedr gtrnsonnyerebaghn!! haladar kopru !e .rulmalan ici.le dedi:"Her seysulannalnnabarm$. na. kopek ve bir ann lesiniyemek !:€re gidkkn yerdekalndardr Nana bunu duydugunda dlkehndi ve onlargindi ne Fpryo6a.ruRK ritrotoltslNDE vEKryMEr \. da bakngrnda. Baskrbir yedLg. Onlarsn.yla geyik. sandrk ).rndrk se. Dordnncii gr]n bir guvercinigonderince. lenne yalnrpramamlandrgrnda herbin 80 kulac olansekiz h.. s 365 129 . sularFlseldigntdeku. Sozun Uul brrrl]! yonlee baknkLan sonm9q.yhtterden baska drinyanrnrahribini konu de yer veriljr simdi buna ornek olarak uolmberg'tn !ek€dinen lutan elsanelerine e1e alatLm Bu soylencelslam ve Hrristiyan dunyasnda letrigi Altay tufan efsanesini Nuh lufamyla ilgili anlanlanlara oLdukca benzernektedir (Tengiz/deniz) TenSys Selburun yen kapladr$nda. guvercing. oglu sozun-Uulu (goge) da yamnaalarakcennere ve dahasonraorada besyrldlzllbir yrtdrzkLrmesine donn$nrHolmberg.r) yaloa5'nremretriso:un Uul.'E INANCLIRrNDA 0L0M Turk milolojisinde. sekizdaFn birbinneyaklatdg. rnitlerdeki yayrkHan. ysde durdu O zanan N. Nama aynca bu kustan brekr kustannlidngenSdmedrgini de ogrendr.bescesnriiklenneye baildr. BundansoDm Naru.e go." dedi.kurrard.r.$canhLan oldurmeye iee edenkansrni oldtrcn Nana. en blyuk ogtunasand.in dahaBectikreD sonra Natu.liydiOnutr Nama isinrli Ulgen ona br Lahta t bir adan yaganaktayd.. (Hawd) Holmberg.kyuzr:i vesulardlshda htbnrey gdnrnmulor. Suyun sekrn kulac ljkeldigi bq. onu..dlinyaun sonunakadarda onu yapmara devaneEinter dedi H&ayenin devamnda yaslandrgr zaman.6netiniahrnda (ft. kendi5i beceremelncesandrg'nylfrlmar i5iri ogullannabrrakn Sandrk bir dag ogullanna. Daha$nra b€ba.7 U.iarlakoiele_ rindensmdanru sdyled| Boylece susekenl<ulaca ylkseldigjnde durun anlas&cakn.kuzSunu serb$r btrak! Kuzgungendonnedi lknrci gun kaF Sa}l liciincu gntre ekin kargasm gonderdi Hicbin gen Eetmedr.tece ant4 nnsn. Sonunda rah!!sandrk.dg. yalnEcadiBlann ziNeid gdriinuyoi .a rufankrhrarnanlan (bkz s 28) clondsmilslrir.ma penceieyi acank. o da"g.r..

sey maEhsnrahide bulundncaruda (ka- tlt . Tannlarlagirisrigibir nucadeled€ basanh rnallnca rann Visnu'nun binek han"nr olur.Jl. ca onu Tirrk nitolojisindeki Er-Togtnk Desram'nda yer alan karaku$ benzetebili trz. TURK MITOLOTISINDE HAWANLAR Arka. Grifon farkhkulturlerde yer almakla hayvanlann birlikte ozdebirbirindenruBu fantastik Phoenix sdylenebilir.Bu kez de a)n. brrka'.. yavrulanm y€mektedir. irfan.ramanlann dolumuylakarprlaqnrrlabilir). gogu. ilim. Phoeniy.. Garuda. Simurg l€mig olduklan gdrulur Bunun mrtolojisinde Arap-lslan krihunjndeki yaBlrnasr ya lran Anka isc Hin! mrtolojisinde Garuda yer ahr (Cizim2I) Bunakarsrlk Zumruduankadrr.kuwer eibi kavramlan Grifonlar ifade eder.klenne iiL Nasyszenrnrklos ha:nresindeki 7 nu. ko re bacrtlJn gdrijnumundedir AnnesiVinata babasrysa Kasyapa dtr.n grgrsr. Butun mirolojiierde yer alanGrifonve durulur) olan akbaba ve baska gaeekhayvanlar bazrhaywanlar bile zananzaman bu gruba cner. binyrlShang devrineait koyun kurek keniklerindelrhcr kuilann cbk Tannnrn olduguifadeedilir Hint nilololisindeonemliyeri olan caruda. Buacrdan geklinedeniyle ve do6u$ ayi. penqelen rc brrrna sahrpr' 6ovde. tanagansrm. carudayla ilgil olarakanlaulan bjrrok ets:nevardtr. esas iribariyle Mrsrr mirolojisinde. zaman. Bu etsanelerde Garudakih ku6al yrI olan nasalarla mucadele eder Mh tannlara karslgeLerek onlarlasavagrr.T[rk m oloiisinde de yer alm$ur. Destan mehine gore Haya! Agcrnda yu\asr bulunankarakui avlanmaya gitligi Crzim 2l I'eCenekTn.er$ekilde )rmurradancrkm\ur (bu. hersene bir ejderha nusaltarolup. snaonda ozellikle kartaL baFh grifonlar yaygrn olarakgorulur. SimurS.MO lt. (ki benz€l€n karakus kanal olabilecegi ihrimali uzerinde direlikleribu yaraoklara Turk kulturu ve mnoLojisine aiuir.IV. HayaiAgacrnrndallan bir yuvada bulunan ben.

.

!ip !.br penielerLne ve rh|r eok ucan cnsLenolan ha\aenhr Turlt sanir)nd. Ejderha Ejdcrhr brltrn dirnvidr em nlrlolojrr vc slnaonr ait kaLLrl.dilirse de'lurl( niroLlr jEL '.sagLrr . k u : .n Huminn Yakullerdr Unay \r di BLIlm5un Ank.L ozel|klernr sezrldrgl lrilayflerdt k. rlh.v. gok t't ]'ersu uxnxla rlinr bulnmnur (R.l9l ri bngl . r . yandande!)cr hu:u olifrlt l{rbul ediL.lln s. HrrpLler d..na l iu sonridin Serlmurw ve snnurg.r |rrln!. .nne ka . h r .T U l ( ! r I a ' O l r \N N A \ l r .r.r.li koul'ucu vrrhkler).rndcliL 5. ikr. de .kcreni AErcDrn tel).r rlJnr!r1r lsluni-lftte. j d i l i a h r a n e r m h i y r .rah anrlmrruf Br kusLrnbi:r o:ellLkle.rhi)r bldxrLrrve ya!ruI. 5 i L i2 r ) l l . \ L i R r oiicakken Ir Tirilnk ejd.eli b in.n ltul|an.hip olunrlc jlgill r'rrhklaf) bu gn'P L(Lnd.S i z L l 7 0 Ll2 ...r g.hliiirhgr g. n ra u r u r r t l d c i t l d u t r L i I i .. sonra ozellilte las.lrrek giri5 !iI u. r e s r r r L n rb r n d r i i r Y .::!n 28. rkb.:Iufli nitol|rjisind.rl.rirLnrzi alr. iniunde da buvlrl<).le golsii r€ ballrr. indilil. Bu iyillgr i:. l r h x ! . k u ! . u i(in soylentn bLrqokiey Anka kunr icii de durnka ile iLjikisi rirrdrrr ciurku.relxrnro !-vjLesmtsrni lrin rnitolotisnde Ci.inlr re oDun ].rir I. .rbillrler !u ger(LrkLrstu dr ra5!1redihnrleidi.n digcrlerLlle bcn:erllp rardrr lrn erkrsi!1. B! mesalhawart.l acLsnd. i r lerdjgj vLtc.rguLama te i ..\auflN ilgrli mils.qerhlir sirenlcr (linF bash katLf gord.tL. .lil:nlli enni k. va da ZriLirfD 1 r rdr)'la tahLrhr:Lrnnn ismi ohlrl< gecriti adlauLr. i u v . t u : L N c a r d i m r .fi :xm.n lQrikur bu f.

tuRr [llLoLojri]NDL FTYVAN-'n rurklerde ouellikl.mxndi T\Lrh ha)van rakllninde dc yLl snngesiLrlarak . beLkieskidcn bizr Tu.u nir brl.hrn zamin seni& ettjtre lll .f.an lu.lugr gibi .... Turk kozmolqisnrde )er ejdfri !e goli.r rrkcr doner erde trc reket. krn:l kxLrinn.nni .yarahbereketre rtlahLn oLuim. tasawul gLbi konulrrla ilgili olarak :ikr. Uygur delrLnde.rn rutiunLril.te ernek amrcrvh DunyaAgacrnrntepesinderasalvure. olaD karrat qok yaygrn ola. bul edilmls bu elsan.lanohLFrak gokyu. edrllr Yerahmdr la di dern sulardabuluran vcr ejden brirxr doDurnunde .dihvors! dirnyanrnrnsrnr )olundin saph . relah.vnL z.]otrsrnde su. OnaqagTurk nernlerinde eide. prllt !l boymL.ri yarank.n Konvr sbz edilir Ilsirng nulann nerkezlerinin r:jLi. On Asya kulturleriyle iLiekiye geqildigmdc bu anlrnlan zayLllarn5 ve daha lok alLedilen korLrlugun Cnr kalnaklanndan Sf'ir ahi !e Hou h!tnrhuda gok re y€r jbiderlerind.Lin.srnaklLrda bulunuyordr lerjyle Cin mitoloj isinde imp^rerorlul r nrge! ol.verxlnrrur.Goh Tandnrn rrnsr| olank )r dr sr.rlur r bir sjnge ohnr)a d. lamintsr Lr). guq ve kurrel srmgesi olarak l.n ve ba2rn haytrl iIs! I elsrDe iiiikilendirden ejdef bu yonriyle de TxrklerierkiLemie..dan lininr Lenrsii€n:.ran edenejderin b^uen ilahlarli ilgili oldugu r lasrlLtor cLili larlrnL bir lrft €jderin qevirdili du5irniLhi)ordu.ld.srnr karL5rvordn Bitlece yagmuryagmisrnL sagl.!erin alrndrn qrlovor.liliyordu Halwan-ata ya da yardmcl iuhl.iine yikselLyor. Ihrareli I\ cdrcse Nlnzesr der Sehri olirak amLsr d.k topluluklarLarasnda ejder kuhuniin larilgxn orteya koy!1or. Yakurhnn en lunrhn bu ILrLsck ruhLar talLdrgLna ha)'van. .ta iak karstmn lLkar (Resnn30).in cerLrLi elegorjk rnlamlari ihde eLnek u:en kullaDrldrgnl gdfLryoiuz HukundarlarLa iLgili oler^k el€ allnrrorsa iktid.aklarrnL!b ilade ed€r IGrtal ve Avcr Kuflar Turklenn nilLr simgelernde.rL nndan da bahsedLtDlektedjri bLrh.n bahrediltrlfn Hunlarn bir ejder festivaLi dnzenledigrnden ldsiin l0 Anxd. bulurlarLnrr.gLriamilar.rinden s.LuSdcukludernn. Ore gosrcreneJdefhrnh)andan UygLrr mrtolojisinde Ian trrsaD vin ejder lizelLikl!.llerLIl€ fu hsi !e Nu-wa raslirlfnnr hxudaorlar.|ufk rn[.. bol luk ve yeniden doguqur tinEeli sayrlnnirtr Crntle ot.

t A n r c h .r.klr 135 .. kurt !€ rlyr gnnd* btr licskodin kun bael ru lann doluniy. yuzyLllara. Turk-Cin mucadeleleriesnasrnda kurdunhar4 ya da lergi olarakdegerki11lonentre isirel masronun Turkler erasrndaki Dahaoncesbz'iinu elfigimiz gibi.ki Turk lreskolanxl:r kurt bash gonrasllanmakradr Bu sekilde lasvirlere lshmiyeuen sonrtrki der Gay.dun. .L U.Brn vr:. r r l . rak.rnr &rt dntrdCijrcColturl-Crtr /!s]xl.ler.Tqa$I.nr kurlun dogmuslardlr . SosyalBiliml.i! Dogu Turkistan. Uygurca OguzKagan Destanlnda kurt )ol gbstencibrr unsurolarakkargrnra crkryordu Arasornncrlarbenzersekilde gunumuzde yaprlan lespulere ku. r r ' a . sul! bnsuraakrndan kurt b.rirsug. sancakLartnm hatrzlannasalarcrLanna /'r-ir (ro. yani gondcrin tepesrndc brr den lorba $eklindekibir lozLin bagll bulundLrgu kurt bnsrnn bulunnMsryukaflda behnriginlr: glbi bu hususla.r Lrriliianrbrlin li\s.rgjrqin babam hakanln ordusukur( A.n qlnliElcil. gelistigini gosteriyor llrnllardan b. !'r . Ci:in 22 Dogu lurhian'dr buLL' kutlarayrnevrelennin qglr Dan.r.r T.n) de. C. Koco Klganl'Ainr N[ olutmltsrni.. Cin dilinde snlxnr kul( demekrir.r Nlumakmdrr Bir Cjn yrlhgrnda.Xlll.ri \4. Cohrtrtu Ulksin.{.l. Kusukal burcLl blr arabayr qeken iki ai ve Buyukaf burcu ise onu kovalayan yedi kutlan oluinustu yc Ya.ir takeri. g .r.lcnilmrkredir' Hsiung-nularaan Noin Uli kurgamndrn crkrnlan ve bayrak hulne gelml! k€ecyerde. ). Tnrk astrolojisinde gok unsuruna bxgh ola. aogu. Ba:kun Turklerinin etsanelerindc 80re de yol gosrerici ohrak y.d ii5] 610). Ogelin rk|ardrgnagorc.r r . n 8. yenesine brghyorlardi KurdunTirrk kozrnolojisinde gok urounura b a g lo .r aldrArnt iladeetnek' tedirler." .neLTurl( dxhyayrnrlan rnrsyr:rks. u r t J n nsimgesiolduAuanlairlmakradrr I(ulr.und-t.rLR(r\rrTotojtstNDlt rr\YlANr-\R Cjn kaynrklafl kurdLrn egemenlik ve yigulikle iliskrsi hrkl<rndabilgrle.ak) tasvrrlerine de nsllamr (Cizinr22) minyaturlerde beya.

f . r . t . .rrk:amanla Selisenhayvanate kavranudevlet. olumsu: kavnmlara krreL iyr ol. da beylerin Lt]nsali. .n lrh BrrE isimh )iznuda sonra Kaftalln hukumdarhk. .. Turk duny$rnrn qerilli ). . i ..r.k sc miman eserleruzerindekabartnraolarak yaygtn bir bicimd€ kullirnrhnritLr Kurt Kurdun prok'Turk topluluklannda brr rotemken lhrn delrinde ata kLrlrLtlunbrr prrrasr haLnlegclnjitjr (Resnn l1). hukunrlar|k vb nnsu.n. . .tundar y. . 8ok ve yer unsurlanyL.t . . . h r 1 . Resjm21) Kxrrl.'|nd \ro. .Jnr-l.sr. l{u\1erle rlgilisrngesel rnlimlan lslxmi}-crten dl devamermis.r'r lerurensrlloru: (bk:. . grlc. .te olnus. .erlernrdc kiy^ veli -.r . g(il unsuruna dahi] ohrp. ilgrli c. r'r'.hat|a zamanzanlin anna olarxk dx l(uUanllml9ur soz konusu )r' ncr kur ya da kurlrr bu anlarnlanilade eder biqjmde gerek kucuk sanallirda ger. . IJdr rrl-..' nr': r.ruRK [ ] r r oo r JrsrNrN^NA lrAl n( )r " r s r ' ' .Ozeilikle Goltturk yc Uy si uzerindeyer ahyordu Onemli bir gur devirlern{le kanal ve diger yrrtrcrkuslar hui. 1 reme srmgesrydi.. 3 .. Gunesi!e a)'nr zamanda guc vc kudrerj ilade Gok Tannnrn singesi olarak oni ye bazr yrrncr kurlara kurban sunuluyordu. r r .hnn snnS.l. / . 1 .koruyucu ruhun vs adaleljnsingesildi.1b. .. rlgilLol. o:eLhkle sam! radhrnde mucadclcsahneLennde zater kuamn halwr oLarakyer ahD larl.n unsurlarl temsil etmekrediriornegn o bu yonuyle bir lal ki13brol."r nd.eirli enlamlir ha'n 134 . . .

uz. Aslanmpostuve yeleside yigirlik simgesiolank kullamlm$nr Bu nede'rle yaygn olmasryla aslanyelesiarasmda Tnrklerde u:un sagrn simgesel iliski kurulanlamlanvardr. Burada ak kur gok urBunrna (bunabagholarak. ozellik. harasya da yergrolarakcanhaslan venldiginive aslanrn oldu tnht simgesi gunu ogreniyo. le yigitlikya da gucsimgesi olmasr.erdeme).nan drgni. lerininyamnda. ak kun ya da al kur!.rsayrlmasr gibi bazL anlan Land€vamelmiitir. unsurlanbagholarak. eskiila hi anlamlannrbu)'Lrk olcndekaybermirrir.cok halaanicin gererlioLdugu da savas. Brda. Kurdunbazrolumsuz anlamllrkazanmasr d\rnda. zafer.aydLntrk-karanhk ohunluolan ragibi asLan rala krrgrhkgelmektedu. karakun rsekirsr durulmaz kunere.drjimanrkoyungibi imis ifadesi bunaisarer ermekredir. Aslan Tnrk sanaunda aslanfigurleri dah"cok EudiznLe birlikre goriilmekle Alberaber.AN{t |AniRl TURKNiTOLOI|SIN|N gibi rmis. Kur! ogesinin bi(im degigrirme da ilgisi vardri orneginOguzragan lemasLyla Destaninda gok kurdu. saflrk. antltr. kurtlarda lslamiyefen sonra. Halvanmucrdele gok unsuruu uygunolarakzalerkazmn sahnelerinde aslan konundadrr gibi kavnn ciftlerinden ve iyr-koiu.\'licudunun ve vaazlan olarak insanaslanr duruqu aslana benzetitir Sakyantn 136 . Bazen bir lanrr Budisrmitoloji ve snatta da cegitlisimgesel de hukrindannkendisini bazen ya da orudugu rah simgelerdi. lemizlik. karakurt ibarelenne de rasilannakradrr. gLkanlan taylarda Pazurkkurganlanndan eserler nz€rinde asiin. nazardrn koru)ac.Binakrm kalnrrlarsaramamryla lslamiyete uydurulmugtur. simgesiydi. al kuri giddete ya da yer unsuruna.gnfonrasvirienne rastlanmasr Turklerde gosbu ha)wamn dahaerkendevirlefden iiibarentanrndrgrnr Eberhard'rn derledigi bilgiLerden Hsiung-nu kavinlennden Cin kaynaklanndrn bazrlannda aslamn bilindiginive aslanoyunudenilen folklorik bir oyununo. Dolaytslyla bi. Oteyandan kozmolojik gok kun ya d: bozkurrnrieteme. bir Erklaosrk tannnmya da rannsallgrn habercisidir) t€mberonayaCrkmasr bunaisarer ermekledir.yeral unsur na ya da korullige igarer ediyor Birqokhalanda sozkonusuoldugugibi. Bu tur adlandrrmrlar renksimgeciligine igarer ermekredir.kuwet ve kudretsimgesi olmusrur. iyinin kotuyuyennesi.

aynrananda astrolojiyleilgiuydi Ddn anayonden birineair olanak ya da benckliprrs.. 'kaplan temelCye'8ular. aslamn yon ve rcnk simgeciligiyle ilgilidir.vad1 (Resim Islamiye! icin de geqerlidir 32).lslamiyeiren bncekinin igioicinegirmekle izindegeliimiitir Yenibirtakrmtasawurlar beraber.lu. ku\aer ya da koruyucrbir singe Zaten aslamn Ie. alm husus.ddn buyuk 137 .r.Jlptbi. hard\n Cin kaynaklanndan akrard. yr6tlerinin(alp)en eskitozLenndendi. Rcsim l2. GlamlabagdaetrnlmDlrr. Kaplan Turk kabilelerinin !e }1L rabirinikullanryorlardr.n.. b?asrmuhremelen Bu arada Turk sanatrdakanail aslanLann da onemlibir yer lunnasrgoge ait dikkaticekmektedir. (roz)ya da simgesi Turklerd€ kaplamn alpl* ongunu olmrsr. Budisr diger sanariarda h kpr1.ruRI{ HAw Nr. gecerliydi.gr gore.Krrgrzlann bil8ilere aralin olmasrmuh. $hnhtr tenerek r. Behhm Cur.Hrrisriyanl* .. bircok nitolojide o.sanya da karaolarakdugnnnldngunu goruyoruz Bu renklenn beyaz. tbcr C. eski fikirg[c. ret.a nhrp ol!ynr ldrrre 'Nr^d{ri rtpd c-oA0 IGplan Kaplan Turk mrtolor.rakrrl ameginaslamn fa da tahl rimsaliolmasrgibi hususlar inananlarLnr knkremesi nasrl Budizmin uyanyorsa."i \" {nannd:r p. unsurolarak lslamlyetten sonrakiTtlrk sanadnda aslansimgeciligj.rtde yer dl.ndel. NLtekim bazrTrirk hLikiindarlanmn aslanler irin de Cin kaynaklarinda oturdugundan soz Tnrk san nnda ve tsudisr lahtra edilir.{R rrt'(noJrsrNDE aslan kukremesj AsiamnbLr:rnlarnlan BudistTtuk' lan uyaran gibi kabulgorur.

Cok kere k$i adr olarak kullamlrr TongaXan. 139 .k sanatrnda bzelikle minyatrlrlerdekaplan rasvirlerininsozrl ediien kavramtan akseuirir gekilde yaygrnolamk ele alndrgrm gbniyoruz (Resim33) ]lyr Turk nitolojisinde onemli bir yer turhakla berabei hiqbir zanan karral. ruz. cok kere Enlir.Arkldr Ti?Ianrre knabhdan Mir Salih taafindan iniNh edilm\ minyarurde 9.r. Bunda konuyla ilgili yalnEca bir bmek vereLimt Kargarh Mabmud rinlu €serinde bu konuda Foyle diyo. s 368. Di!4nn lt84r-ifftl. Bu ad Tnrkkrde yaganuktadri anlam kaybolmusru.bdyle.indeoturuyor ten Xalmashapa adh bir qocuk dogar ve zamanl gelince kral olur.TUR( MITOLOJISTNDE HAWANT-AR Resim 33. lslam devrlnde kaplanla ilgili alegonnin bn 1lk oranda devam €uiglni goruyo. Turklerin brr Fk hakanrAfnsyab\n as Tiirk adrTongaAlpeidnt bebii. .yh dinsel gicilniin simgesiolamk kaplanposrutrze. rgir bir adam Erken devir Trlrk sanarmdaoldugu gibi lslamiyeiten sonraki Tn. l. gibi kuwedi. c.TongaTigin denir Bunabenze. Suhan Hu*yin'in .6 olan budur.MS 1600TanHiOzbek mniyariird. Tonga: Bebnr Kaplanciroinden bn hayvandrrfili bldurirr. ar ya da I KaggarhMahmud.dla. Bireok ortaCagTrirk'lslam kalna$nda kaplann ee$itli niteliklerinden soz edilmektedir.

Ue Pr€nsle kultamlmEtri. 138 . kaplamngaLip lani olumlu unsun karstltk geleceksekilde gostenl' digini goruyoruz.Chih-yoaymzamanda kaplan posrugiyenbir alp-ilah(savas ilaht otarak kabuledihyordu. Kazakistan grkarLlan daki Esik kurganDldan eserler.bir bambu pareasryla ritlcl hryryann dntine atar' Buclrst <usa-hr' o: ledak.dr b. kan ve irin dohrkdtu bir wy olarak UCprensten arar haFanln onnne kurbanelmekisterve kendisini bedenini bu ha)vana Fundugu icin parc ou dokurnuz. bir bir kaplanla olur..et edenhalaan mucadelesahnelennde haywan o1amk. Uygurcaya birisidir.insimgelerinden biri olan )ddrz grubundan k lc.{g. silahlann mucidi oldugu du milen ve kaplanposru giyen Tilrk kahmrnanr Chih-yo ile ilgiliydi. Budist efsanelerde kaplanmotifi bzen fedakarl* erdemini vurgulanmak uzere Pars Bu efsanelenn da cevrildiginibiliyoruz. Gunes !e Menh.amlann savalmaiFa.r tal' .nr bir digerinde ise 9u olaylaraniaulmakuBudaile ilgiLicok bilinenefsanelerden hukumdar.g. Altunv4ruft1dn Cagatay. Kaplanpostu. Bu beraberlik' adrndaki birlikte drr: Brahnadarra : S lfttParcd. Ote Fndan zil kav..i sozn edilenAlp Er Tunga kaplan) eski savas ilahr Ch'ih-yo ile ilgili oldugunu ve Alp-h Tungahakkindaki du lslamiyetten sonra da devamettigini ve onun Sehnalne de AfrasyabolaFnncel€rin rak amldrgn ilen suruyorlar. Durunu anlayan Budis! oldugu Ancak dim-brilun bir kendini oLdnrerek prens.Altaylardakl L Trlektakurgan vb. mn (tunga: CeFitliaurirmac ar lX. Bir mnddet iein babalanndan nyla rizere bir omana olan bjr pars cuklar. Bunda uq prensbabalahikayesi en cok lasur edilenBudisthikayelerden ayrtlanqo' gezmek giderler.b k"ph. yurylldanbe.mgpsDd.geldikleri bir yerdey€ni yavruiamt|ve achkunolmekrizere dngorurler.1URXMITOLOJIgNIN ANAHAN*I bdnin de rimsaliydi. bin olanMahasattva. omeglnKudrge kurganndan bir eyerkasrnzennde Cesuli cLkanlmLg ya da Bar Tnrkjstrn daki duvar resimlenndegue ve yigitLigikamtlamk icin kaplen avlayan lgitLenn ftsinlerine rastlanmaktadrr.Budistdevirdede Budizmingucnnn ve dolayElyla hukundarlann kudrei ri[ad' "drlo-du A-la. s 160-168. Kaplanngnr ve lgitlik simgesi olduguna igarei edenbircoksnar eseriOria ve 1qAsya dakikaznarda e1e g€cirilmiFrir. kurganlardan Grkanlaneserler hem bu konulara hen de bir zalaanlarbu halvann da halwan-ata olarak saygLgordngune yerlerde.

birLal.geqrl. Ayr rrin kuuamli! sLnde siz.a9ayaIr L.r1n. dakibr:r Turk t.gu k. adal$ simg€sioL.r lu. ^ptilLrgrnre kori Lnsinsrl. irmg. hali ).ryr knltr:1 ciliginu lthelinr olustu. olxnagLsagladi$ r(h cogu ker.dLt|n da :ikredilmesi .leD ona sunulmikrxdrr.rLkle l bLr lisorl lla anlamn^ 8r grbj b. tur..n !.sLdlr Efkci devirl.n knlLuniin.tophrLuklanndek. r o l r s l N ra Nr { TUn( rL}til kxrt krdar.strolojik sLmgc nr (Resnnl4) Ite5nnll BnJukill le Klcukx}1 hktnl)LldEn bmegi ve kurbrnLk ha)'rn olesemanisrr.renlerde ar llmanrn goklu:un. .n.k roplll lif BeskurtLar nranLyorLerdr.Lr.nnrltrtrdrr lsLamLye(en olarak da Cok kullllmLm') nLn sungesloLarekgorulmustur Ayrce .rvdll(hn ayLdan inr Lciyorlardr Cn kaynal<Lraidrlu Lr2erhde ote yanda Yakudarar kafatasr ar)ltrlthr z. d' ftekr durvava gegebrld.zlir ara.r ve eevrelerindeki roplulullxrda go'1rrk riLlenordr.rndx ryr kilLtulle llgill bazr lrsrirl'rd sonra daha lok liab.dt.yli goqebclenn bayraklannd. C.n zi nlrnlftda yaprL.rgr henen her zam. SarnrnrngoEeyaptrgi )olcual't d't bir yardnncLtuh olerak kullannryordu lugLresn.ll ich olumun de snngesrornu5rur' Ar -saniin.f lulLrklannd.dLnnylayeralhnr y.rxirmralatdr Trult l.\ r r .r ollrar nn' rak dnem k..:rmndilLrlu da Lremen e bi\ lenn l.rak x)]lnrnyer . g. crliac.n..vesilio Oni ve 1sAil'.LcLrgL Ayr elbisel. kuiaertlr.ndkilm\tir.dLl<lerme llrklar rta s.n.yr de !rr. Srnnn aI ya.re (iok Tririnlr (yenr tespil cdildis r]liyt(lt bLn olarak onen k^zinnnt(r 'e kurbin ohrik dit sayrhr Ulgen'n) siNg. k^natlLolarak dusurlrl 140 .nnda Lrazen Avrnrn all^nank yemlnesiyle kun'etinin ve tesitli ozel|klcrinn lnsrna gecLLSi De inemliyordu Erken devrr Turk sanath.ri tafrxnlar ansnida nLrkbLrlduAyrmr lrluhlelil kELnnatnd.rdc Iturdun adnnn tabu olnusL gibL rI{ .dugu :rnlajL xyor Ayl omurl tannsl yi da(]nmo ruhrnun snng.L.zrrnnnr san.rn alLnxn kemikler de 5aniIl elbjselenuzenne drliliyo.nemli olnams|tr S.

Zuhre) yrldrzul .nnutrnesi iEin nezar taprldrgrn. Yon olarak ares!6urun!n rehde glrneyf r€tilul erriArdLrinnLrtDu5rLif Br r4l . yeL aLctrgur anLamlundLnldlgrnr da goruyorLrz HaLtaba:r devrelerdesara! esnrrndi . en degerLi virlrgr sa)tlmrsnr s. orne gin.di celh.eL-.or rr.la dikkati e.h 'n In .m erDirrir hn .li ar isc goli kokenlLat olarrk anrlrr lar. surniritu Bu devrrdea! esnasndaak it vuruLxrk kurb.rnrdcn de brl sryil mLlh.n rnliran efsxnel€f de bu unsLrrhrlxilgLlldi.u .teki diLny.rasr.lan !rkan kenxrL arl. .ki fa.da oluye hi2nrel crmcl{ Kurgan deniler eski at kadavrahnna .t€oldugLrgibjgnge klrrban itleni Cokrirk delrLnd€ d.rlardr Daha oncesozunnettgniz grbL(rL kaynahhn Hun Shanyr'srDun her yrl drgdr gdgeat kLrrbxmvefdigindenbahseLnektevdiBr kufben tlrrenleinde o:elljkle br!a: a! kullaNLrvordui lunku sileh ar daha rok Yer'e sunLrhyor.nnl.Lu Proro Turlt ya .vrt ne sahip olduguna!e bu yrLd. ru ve su.rriRX\rrrot_oJL!t N\D n N[r]t r n nrn Lesprindeg.Lada .!a.nemll larkhhk beyaz ahn cnk Tani yerine Budann snlgl5r olii.rak dx krlL..r kaniaL olaret dunnuhnnslrrdLr (Resm J5l Al'n mrrolojik yasnan lirk'BudFl llelrind. ll .rnenrr gagecrknMsriqln hr:rrhdrgr du:.asthDnngtrr Cogu kere yrs isireti ohDak riz$c nzeregbmnLmns . tikle beyr: atlaru rzerinde benrklcDn bulunnus.krn efkedeiL.ril s.giclara isildrgr inlanln.s ir Lstiid.nek miiiinr.n ol.dLkl. s. ihshrldl. GogencDsrLp ftl. BuDarlar Solhon (Colprn=Cob.roszclvslii te be]'azal yelesindenyaprlm)i celcnllrrn .r€ kdrumhndrrrldrgr anlarrlmakLrdLr At TLrfl< kozmolojisinrnqerLrliunsurlenna gofe dc anLenikezanniahtfulrr.v. bagl.' neLeg.ater onag.rL gonilmnil!r Arlann kavimlerin iureyLj elsanelennde !e rcnk srnrgc.L Hun devrin. Sl. Lbn fadlenin se yahatnanesmde de anlaohr Kesilrniragr(hr u?erjrde Ltrbnn ]rrtLar isrL:n .elir geldrqr d.n t.. d.rligtrr' !..nrlan at. ltudizn. berrbef gonuldugu ya da aLrn tek barrne g.krrdrr rnc bI 'lgili ohrak bazr TLlrl<roptduhl. .r!n inla teikil surusu' orlar.ldr:im ulesankrzLg.zn atlaru koruyucusuoLct{iunemnL}. lr.r\lfrcx o:cl.n edihr..ksenini dnuenekLe ed€n ve Demirlia.urL.rn y.km\I]r bunlann kuyruklanntn kesilmLsIx da.rdair biLgile.Li -Itirk nezarlann. da ugurlu sryLlmakLa ohrp yue bu unsurlarl.hibnin ]. Ttirk hlktmdarhnn auyl.Lrr Tllrklerle ilgilr bireok elsane.r. dey.rlilinn dort aneyonunretlk singelenne g.vdalarL dols\'Lsvh kuner ve kudrct tinseli de olnLrttur Ar suruleri ise:engLn[glr ilacLesr oh.'). Diger bir tur elsan. o .rl<denenKurup.destanve hikiFde at.nyridrzr.llrgl gibi vll snngesi ol.lugumlirnnL! oLmesL Atn kLrrbancdilmesi gibi hLrnrslarlslinii).t.rm adrnm dun)amn.

sten dr bu konuyla baglinh Itd.lann.un.g.rskrrlrrd.rlif GokrurL devrLnde allanar.La yigin onennr oklugunu soruvoDz Al ya da kahlcrengi gcyililer rse d..Dir bi.r nasLnda sLkLstrrrLan haftanlar arasrnda bulunan brr ek gcrrgi.leritte ttgili olarak ve fed. lrr yani yeniilrken gbsrerilDith. anlahlnrakradtr lunun gLtrj.r GeyigD deniu tannsasr salrldLgr bir Gokriifk elsaneri de r.a] seti r l.rsadrgt hiy de!r.L g..htfNi bnetr Rs'.kredir (Resinr16) GeyigLn birrok anlam.gin BLrEiurn manevi sahipldrndeu sa.LrnLirrr tsu hatlan.zue). Tnrk niLoLojrsrndcpe5md. Crr ka)niklarLnD akrard.nLlyia iLgili olarxk ErneL Esnr.loludaki alageyikelsadesiya dr gqrk d.ik) Lrldngunu belfr.s|rr duvxr rlnr A:db. .k kurban edilen geyrk ayD :rn[mir hrl<Lr.rdr.n. eLkttginL gor yonu. bt| .nrnsrmgeselolamk 14LLstunMn Trrktcrde drvan erriqinj goruyon'z OnLLn bu bnenmin ozellikl. jlgiliydi Bu h. om.1!trNrnR n Yine gok urounna bagtr olarrk ozellikle beya2ge Ona !e ]q As)a'. nektedir.hn !irisi.fsan€]t gore Gokrnrkle l ar.ldrgrLlu . Boyl. jigih nenkrlreterdeol plan.tecte aLrnmLsnr. O aynr :xmanda B€y l<urrunn da sjngesi).reonek Ljzerc yrr.rrne girdig.Li l!r" gan dangismda gorulen drg keqisinu mnlneDelen srgun (ge]. b.].nhn GrrLkti Babann gelik bi!r.n b!i old! rnDcegerqrk duruD meydaDa qtkar Zira mrganye giden hiikurndar se\iLgr kLzrIe rinde bulan.len ollrusLr: nrt. lara Liarerediln.u. nhr sln) I r43 .likre ota. cesiLl nrik tlrt. -16 ^rlan !91k nirfulcl. .r u r ( r r r o r o t r s r i "r r.lilJ.l.ce litr! m lLhl€rn.n (olume) gorir ko5an arcryr yeralLLna ren gelikleri anlatanelsanelef!ardn Ana. ilah.Frca onnn ishnda geyik bicj ine gr. BudLsr nusalar da (Jalakalar) BLrda nrn lalaan bi(imine girnni otimti ).lu cok yer ya da )'eraltr Lnso. gerc bir k[ surelindekr bir magxrada deniz tannlasryLa sev\mek{edir.karhk konusunr L9ei. halaan mucadelesahneterjnde unmru icl:risin.lenyli il gilidir.ardu.Kllrigin FzLrurn doglr ).Ci Geyrk Budisr m{olojjde daha qok Euda ile iLgLli bir hrryindrr. AI cak hllkunldar bu krznr ashndabrf ak geyik olduguDubrlnl}'!)rdu Bir snrek in .

Burek.hr Bu.\N^|. LP r on.n lilnakL.asLn.Lrn bu eslq niteligind.nrakr deirlerde rtrhlarD.kisi oldugt da inh5Llnaktadrr Covdrsr ba:en iL brlinrnde .r.r.l]Fs ragm!'n g.nn leben ediLrnesi 142 .rnda aon dahasonra g.yrLca Lslamryetonce snde ve son.c esnasnda gasrerennno veturl.n atLDm le!a. r€lah.trnErir Nluhan'rmedlnve dahasonn i\lL n.iisinn.Li bir rnLrolo jLk nrcrLIolan re Bao sirnaove njlolojilennde t.nr| I .l.rlnrndr u. sbnilebLhrlrr XLrnrx.ret edi)or s. Gok ve trr unsu. negeLrygu ol. ayDrz.larurabaU[ o].r.{ncik lurk !e Cn mrroLojGrllde bu . sdhrer.t!lir i .i ftlRl husrsla) U]'gurlir rcD de ge' A r l a l L g i l ip e k e o l i n ' r o l .rhlrlu en! !\ 1612 . yr di Iuhlar. dogruluk. nltluhLk.diLni'i olarak goru tir .sDr . kokleri ne:olLtLk devre kadrt nlen en eskLsinLgelcrinden dir.rak krdrn I'lzhL R.snLlile cok erken delrrl...mxz olarah amlan Ora AsF re Cind.nmrg oln lLd'r crvh ce)rkl.xsahp olnik rNr . !e i Lrnunur. ln. yigh yennr eldrglr.I :.rde toten sa)rlnrs olin geaigLr bu ozclligl.lr r.dryh. Pr:rnli kurexnlirfthn birinden crkanlnni rrlann ba5lrrrndr geyrlt m.s ha)rin-ar.rL:i( Mr rr1i.rndrgLnL eoruyo rLrz OLe yandail l"ldamned j mir. i5.mk drger irircok hay'anla ortak ozelljkler g.r .vlrrnli rhha cok ge}ikle rLgLlL lur t) her iki Loplulukdadr rzLrnbnurlirligrnr. r !: al $klLnde ta$ ir edilmiitir AtLn . enlesnDrkta.vet :tlan nrlolojrli hl)\anla rli.lil'ren..1]L!rN r\ .l. l<unr'da ras vir c. i y L r kF n e n i n d e v a n r L L g r n r n r ) i h r b e r i n s n n g e so Geyik bLrL T|rk rnit.lan birtrli.tnn l5 /lt!ri{ i L.1.rd.sl(lirLnD buhntrsuddan .l. j i k motif lslimiyeuen sonra d.M bir bolnuzla taslir . d.lLrgugibr . lL' Siman torenLeindr sLrritnreburunLrlei) ya da divuhL uzerindetensih ohrah ya da ona art brr Pa' nedenlL: srman elbrsesr qa)l. Ch ihn (KLln) . oltrr]k !urgul.kb.

Bahk. refah ve bol luk timsali olarakgonilmu5tur. g.TTJRK TIIN) OIIlININANATLATL\RI geyil(tir. 4sE grrcsuz sulanyla Dagr.ilrn lrdhryia balrpnkammdan crk6r. Bu ktrhtrmal.billk da havannilLstiinde Itavane ustrrndel An ak bir hiq nsttnde. Bahkla ilgili gerilli tasawurlarlslamiyeuensonrada gec€rliolmuttu. dmegin bah$n dnnyanrnyarat Fmrn ya da dunyanrn simgesi ya da simgeierindenbiri oi duguna dair cok grizelbir bmek FendeddinAttar\n Mantlu'fTdtr isin1li eserinde yer alnaktadLr. Yeryuz!oku2rin osrtneyelles! Okuzbah8h.Kitabrn baslangrcrnda sdyle denLyor: kiGe de yok Kimvnin isi gucuyok a@ herk€sde bn iste .eski Hint mi(olojisininetkisiyle Budisrmirolojide de yer ahtordu.k gurultnsir I00). Turk kozmolojisinde unswunun bayvan bicimli timsalidir gol ve nehir kryrlannda Ozellikle yasayar Turk topluluklannda b€reket.rbu didDmeler bahgn taslir edildigi ilginc konulardan bin de Yu' Trrk ve islan sanaunda yutuluqu ve sonra kunulusuyla ilgiLtoluP Kuranda (safnus'un bir bahk raratLndan far Suresir39'r48) anlaulankrsadan kaynaklanrnaktadr(Resim37)..s. bnceyeryuztrnem. R6im 17 YunusunCebr. ibarer.inyunnu denrz rkad. hd !. 14-+ . bazr ilahlarbahgn uzerinde tasviredihyordu. Suh.hyaptl dr 5on6yc.y hicten ancak bir hic..ld.. geyikbolnuAynca nazara kar91 zu kullamln$rrrve bu sevimlihai'van YorukLer arasrnda simgebolluk ve berekerin Bahk V€rbilskiy'in derledigiAltay yaradrl4des tarnnda dnemlibir yeri olan bahk (bkz..Evlilikle de mudulukve uremenin simgesidir.

TtqrK MTTOLOJ|SINDE S WANI-AR

lnek) poga(Oknz,
genellikleyer unsuru irinde degerlendirilnekleberaberbazranlamlanyiagok, de iligkilendirilmittir.Dahaoncebazrkaviml€rb rurediklerine inandrklanbir oldugundan soz etmittik. Eski Turklerde dzellikle boga ya da okuz alpt* bayvan ya da timsaliydi. Erken devir Turklerinde savap Sngunu i)ahrsaylrnrq Chrh-yo'nun ; kaplan, €lder ve yabani bogar andrranbir maskolank da kullan ryordu. : Bogave onun ).uksekcografi bolgel€rdeyalayan iiyhi cinsi olan koilrz, kuwet kudret limsali oldugundana)'n1zamanda hrikrimdarya da hukumdarl* simgesi da ongunusayrlm4nr. Tonlukuk yazumdahrtkrimdann yagL semiz bir bogayla bu konurr desteklemekt€dir. Oreyandanyak okuzu kulrugu ya da kulrugu eSemenlik singesi olan ruglardada kutlan ryordu. Ozetlikle bu rip goge (8okboga) boga mensup olamkdusdnuluyordu Arcak cogu kere yer unsuruna dahil edilmi$tir Nnekim yere kurban otarak ve koc cinsi harvanlar gomolerek sunuluyodu.Bazen yeralu ilahr Erlik bjr sfiuda (Hint mitolojisindeki rannYamahn lasvirine qosbenzer sekitde) lmistir. kla bogaaym zamandaErlik'e kurban olaEk sunutur. Budisi kozmolojide boga d,ln ydn ile ilgili olarak ydnterd€nbirinin h"wan br rimsaliydi.Ot€ )ande Budahrnsesibaz)mermlerde boBanmkigibi gr:r ota, kabulediliyorve onun sesine benrerihyordu. En eski Hint mirolojisinde knnlarla ilgili bir singe (veyabereketle ilgili) otdolayEryla boga ya da okuzelaprldLgrmsoniyoruz. Hindjsran'dabu halvan de kuEal sJplmakradrr Benzer sekildeomegrnGerdrzinin Zelnuladl €seiindeKrrgulardanbaz anmn okuzetaprgrndanbahsedilm€kredir. Eski lran mitolojisinde de boga ya da oku iyi ve korn yonlere sahiprir. Ald, ilk insan v€ agadnyamnda bir de okuzvardr. t?raRtgt Ancakbu rann ya da berekedn {dogma ve ureme, srmge'o a- bu bogryrotdurrirken de 1,. edilmistir.Ne!.ruzbayramrnda (gunet) da lasvir editenaslan ve bogamn baharmgelj-ini simgelemektedjr. lslamdanson.aki Trjrk minyarrirleiinde (6zellikle s€inamemrnyatrirlerinde)karslml"z qrkacak olan, Zerdusti rahipler cinlere k r$r kul2n an ve savatmsimSesi kabul edilen ropuz Gurz) rann Hint nitolojisinineikisryle drtnyayr ta$Ldt$ varsaflanhawanlararasnda okuz vardr.Benzer Nizmi'nin Hrs/ev Sekilde !e Sirinadheserinin bir yenndekonuvLa
olarak "asker dagn eregineroplanhca kalabal*tan yerin aihndaki oknz inte,

t45

lljR( ir|Jor ojlstNDEH YV NTnR

bu hususla.a iFret ermektedir edilmesi oldugugibi devenin Bu,digerha'"ranlarda ilgiLibir singe oLnasrn3 de hukumdarhkla sebep otmusrur lslanjyetren sonraki mjnFturlerdedevecogukerealegorikolarakkullamlmrs!. Dtnne'deki bir hikaye nr. Kelile bu konuylailgilidir. BLr hikayede dunyanimerlekaprltp, ahireti feda eden bir insan rasvir ediLmekredjr. rine Bu konunyer aldrgr bir Lpgrnbir deveden kaqan adanm kurtulnak icin kendisinibir ku)uya minyaturde, edilmistir Bu resindedeye. adanrnrurundugu sarkimar tasvir dah kemnenfare yrLan, ku)rudaki ejderve kulanun kendisi dunyevi 1er, zevkleri ve olumriremsiter Sonunda adam nefsine yenilm.kte ve kuyuya mektedir. diismektedir Fil filin yer alnasrve sanaftaki Trlrk mitolojisinde rasvirlerjBudjzmle olan itiiklLer g€Lismitrir. sonucunda Filie Llgilrcesirljmilolojik hususlar, Hindistanda BudEmden oncekjdevjrterin mitolojisinde de karsmza srknakiadrr. Bircokilahrnbinegrdir BazL iiahlarfit su, retinegirerler.Tanrl ya da onemlikiFileri regryan fil rasvrrLeli Turk devrineaji freskolarda qrkmaktadLr da karqrmza Beyaz fil Buda'nm onenli simgelerinden biriydi. jatak hikayelerinden birinde Buda'Dn girdigibicinlerden olanbeyaz ve aLndisti filin bykrlsunu okuyomz Uyyaz mq bu hikayeye gore, Buda aLrdishbeyaz Surca bir k rsalfil olarakHinala yaFanakhdLr. Yinelil sLrrerindeki )qlannyamacrnda ikl kansLndan bjrinec'qekver mqn unutur.Unurulan e9,clsekyerilen digerjni krskamrve til bjcinindeki Bu da'dan inrikamalmayr tasailar Bu til'kadn oldukren , sonra yeniden dogusunda Benares kntjcesiotaratr dunyaya duaeder.Sonunda Sehek icin llahlanna isregj g€rcektesjr ve Brahmada a ite evle
nii.

lntikamalmaklcin kocasna, ruyasrnda ahLdi$libir fit gordugunn ve onun d$ lerinilstedigini s.yler.Ancakhjcbir avcrbu tilin yerini bitemeyince, kraliseruya snda gorduglinu rddiaederek, til surerindeki Budanrn yasachAr yeri rarit e.ier ve
onu oldilmesi ilin avcryazehirl bir ok verir. Avcr yota cLkarve denitenyere uta-

$r. Fili vurduguzaman, kutsallil hicbir nefr€rhissi dulnaksrzrnavcrya yardrm eder. Buarada ilahlarh&umdan 1n.tra, fite,neden bu acrya kattandrgrnr 1e sonrakj
doguiunda lndra olnak mr istedigimsorar.sonucra iiljn amacryalnLzca ryi br or,

t47

TURIiIIITO! OILSINLN ANA}TATLARI

di..

'

ifadesiyer almakradrr.

Dede KorhLL! hikayeLerinde de bogaguq, ku\aei ve yigiilik simgesidir. Bu hika(Bogac yelerde Han) ya da S.hndmr'deki baz, h,l{a)'elerin kahramanlanmnbLraDlan, ifade ermek uzereboAayraLiettLklennigornyoruz bogann yenildigi goruLn.ktediri bu DedenLe y€r Hapan mncadelesalinelerLnde unsuru icerisindedir.Oniki hay\anh Tirrk takviminrn de yrl simgelerindenbirisLdir (bkz. Resjn 8) Deve Dig€r birrok lialaan gibi deve de Tnrk mrlolojisinde ,lp simgesi ya da blr onguDkahramanlir tarrfLndantoz olarak kabul du. Ozelhkle bugra denilen erkek deveLer re AkbesLmeserlenn ediliyordu. C€sitli tasvirlerd€,ornegin SulegpelrogLinerinde de delenin toz oLank tasvir edildigini S.ruIoruz. Alta)-hkamlar lal'fLndan, sav:s ilahr Tespit edilmig baa Fananisl lasa\aurLarda KLzagan Tengeie,krmE yularh erkek deve srrondabir ilah olarak cagrnhr da Hsiung Dahabncekrsrnenbelirttiginl, gibi Cin yrlhklanndan Hor-han'shu nulann gogeibadet ernek uzereloplancl*L.n srrada,at ve deve yarLllarrntn duzenanacryla yaprlmryor Lerdigide s.ylenmektedir.' Herhaldebu yarrg yalnE eAlence grkanhyordu Nitektm Eb.rdu Bu yanstan belki d€ gelecekhakkrnda sonuclar yaprlanokuz, ai ve de!€ gureileri, gelecekhxl<kLnda harda gbre,Kueada y€ni yrLda ha)nan d.yamyordu 5oz konusu yanllar cok erken qaglarda hukum venne amacLna (emast !e havlan mumaskeleritakrLankyaprliyordu. Eski ha}\an bicnnine girne cadelelei konusuyla ilgili olan bu husus oki devenn y.rLsmastva da girresnesi)' .lm'kia.l'r .Legorrsj boyleceiki rakip tarafrnmucadelesinin Dede KorkLlt hikalelerinde BayrndurHan guclu bLr bogavr bugra (erk€k deve) Lle gureilirir. Bu guretlerde bogrntn yamnda devenn de kudrct kalramryLa tlgrsL o.l,gr rn.:l.or Dcoe o rr I d oqe JhJm r.' l'Ls"r 8or'r' iqin yendigi bir ha)Yandrr. ore yarldanlslandan once oldugu gibi lslamivettensona da devenin to: oLna deve uNan ongunu 'or vastLmn devam elttiginr gomyoruz; omegin KarahanLtlrrda rro r-l' d L' l lev,d, I rvI on'l' -.', O nrr'

Sevsevil, s 111 cev Sabn utr?! vasnrn. !_r2cmi. of The Hsjung Tcrntory nu P.in.eHsiufuwang and HisMdal SnruOn The K Shirarori. V, lvlRDTB, c. s 26 woFhrP. esld Helven

t46

nrnk MnolojrsrNrN ^NArr\rL{Rl

grkr. nek olmakolduguicin dirleriy€niden Budabr fi1terbiy€cisine benzetiliri insanLann terbiyesiyle uglasrr.buda,rstrra, yalnu bir fil olarak lisbir seyden korkmayan kabulediljr ba kailanabilen, hatta Tuikler gibi dahasonralslaniyeii FiLBudizmi benimsemig ropluluklarda, deMebe ve ihti'amtn,gucunve kuvropluluklarda bile huknmdarhgrn kabuleden de iLgisi taht singeciligiyle lardrr olnusrur.Bu nedenle 'erin, yigitliginsimgesi (muhtemelen fi1eibedetedildiginden hikayelerinde fil bayranrnd:rn, EskjJaraka rinnsr Ganega ile ilgilL oiatrl ba9h, hiknetin ve sagduyunun Hint mirolojisindeki vs bahsedihr. bir filin ucabildiginden rak),bazen fil gogukere8ur, kur' ninyainrlerinde ve bu krtaplann Turk-lslanesedennde nze.eele allnvurgulamak ve yigLilikgibi kawamlan vei, hukundarl*, hakimiyet

Horoz ve Tayuk eserier arasrnda, kurganlanndan ait Pazrnk crlQnLan ?roto-lurk ya da Hun devrine yer alm\ bir ieo).rlmui ya d, elbLselerde ya da lahitler uzenne kesilmi5 denden kolri ruhlan kovan ko fignrleriburrk olasrbkla kilde karsrmEa crkanhoroz-tavuk ruFcu bir simgeydi Ozelliklehorozgununagan5nrhabervenesrvle bu anLamt ailesinin ve gnmustavukrs€hrihukiimdar Gen€l olarakalnn tavukTurklerd€ Hanm5soLmayan soylukisilerinrimraliydi Ebul'GaziBahadrr krind.r ailesinden bahsedilivor: ilSil' olarakbir rorenden bu konuyla cersi T€,airime'sinde ah ak dikrndisaglarafta alth eviri(otagtnr) oguztlan\nvaplrrdrgr '' ondan sonra alnnuvuk turru tarafra basrna Ve)inesaE alutk c!d,rkurdurdu sollarafta cadtrve rutltnrl'n ktrk ravuk ve el t.raftab,9naSumlLi bn agac diktirdi. nlan ktrkkulac ilc alunttr!' oAull.n maivdkn ile Bozok vesonra hinrnemri kulac bs lgac.likftdr. nun knnr atttlar' Tanklan arlawrup !avu8! gu,Ucok maiyerlen ile8untrs ogullan
lerecok nimetlerverdi. .7 YJ nru bumd, o-u, len rnak yr'nr e(kr lurk'"'lFh rdldS' hen rrvul 'r*rni

hem de bu cinsin erkegini.yani horo?u ilade etnektedir' Eski lran mitolotisinde \tgrn habercisive bekcisi kutsal bir
ldihi. qev A.1ti1.s.l6iV.Ios. tndjar ^tflholog s 129 \\. Ruben.Buddhizhr '1]Muhanem ErAn r Fbulgtzi B.h.dtr Han, S(dt-' T.'?[tne ftrl .ntr soy KlirirSr'ha?

t48

Horozuncesarer. kut[r bir bryvanolankaplumbaga astrolojik btr singedir Onun dort ayagmnbirbirini izleyisi.bugundmdr lan qrkh$ icin uun bir bmre sahipolmu9.rl.g. s0trirdugu v€6llirah minyarurleriode Horoz'un bu tur anlamlanu uygunolarakvar.canl dgr eveSeytan\n vakulerinl bir beyaz horozbulundugu.I. nezaket.Sol saggdzuyse i'1 remsiled€r. diger horozlannotmesiiein bir rnelekkoydugu bu .nma gore. Triiklerdeozelliklebeyiz horoz qagTrirklslam dunyasr dnemliYdi.49 .bundan dolay uun om riulugunve sabnnsjmgesi sayrlm{rrr. Peygamberin bir beyaz horozudosteditrdig. watd d 6ulsion. DanabEn. reisi sayrlan t<aplumbaga. Kabugunun r[zenndeki kuzeygdk yanmkuresindeki desen. durusrlhk. simgelerinden savagcLhk. kanatlan horozbieimli hadiste. Uzun bmurlii olLrsu ve sabnndan dolayrguclrrbir bay3 A. bir yrldrzgrubuna isareteder. don mevsiminahenklibir birinde birbirini takip ecliiinebenzeriLir. s. A.^nttul S].fl '. giremeyecegi. Seytan\ gibi algrlanmasrna yol . gor€Tnrk kozmolojisinde bans unsurunun M)aan bi EmelEsin'inbeliru'gine Turk takvimininy)l qimli timsali horozve tavtlklu Ayncarawk oniki ha)'vanh biriydi.cmLrir Sahiholmayan simgesi bir onunbu kavramlann zumrut\€ inciyl€donarrlmrF Atlahrnarsrn. Miracname'de bu konuyla ilgili minyaturlere nst gerqekle pek ilgisininolmadrgr anlasrlan rLYayerlerde horozun Oteyandan )Eja. namaz bildirdigi icin.?d de gGenldigi.hrna. del ermegibi vaslnan. Boylece kaplumbaga bir su uzennde bulunan ). k€in hareketsiz kald.ery1izuy le onun rizerindeki g6gulemsiledenbir simge olank karglmlza crkmrkradrr T[rklerdeve Cinlilerde ortakolanbu kozmolojik rrs. Daneshvari'nin bir calqmasrnda alrklanm$rrr. bir yere deve evinde giderken horozuyaNnda bjr beyaz anlanlrnaktadrr.TUR( [fl roLoJl\tNDEHAWANT-1R Bu anlambttnn onanin ssftnamesinde de gunesin simgesiydi Firdevsi dogugunun iqin de soz konusuydu.lanailanmacug anlaolmaktadr. 56-67 ). gece ve horozun bittigi vakir.Bmu kibuklu hryvanlann 80zuSune$i.ve yazrnkabugunu degisriripk.d IGplumbaga Trlrk mrlolojisi ve sananndaki kaplumbaga simgec'tig' eskiCin ve Ilinr rasawuilanyla olan ilitkiler sonucund? gelirrnistir Kaplumbagamn kubbeeekliniandrran yer (yin) srrir gok (yang) ve alr krsmrysa unsuruna igaret ermekteydi.

TUR( I\1ITOL OIIslNDE IIAWANI,AR

Budis!devirdele''Lrn ve kecinin buen anlasrLryor Bezeklikteilgili oLdugu ilahlarla binnde yer alan ki Uygur taprnaklanndan lucur h:'le' ilah tasvinnin bir bir freskodaki, yer almasr bu acr sindebir kuzu fiSnrunun dan ilgi cekrcidir' huzur sonrasuk[rnet, Kolun lslamiy€lten zamanda bolluk Aynr simgesidir. ve bansLn Ko! iseg!lL(, de sayrlnnttr' iiareti ve bereket ku!ryeive yigitligin bir srmgesi hakimiyet, olarak gomlmirttirr lslam Gsa$urlanndi ozelikleIsnailin kurbanolarakAllaha adakurban!e oldm {imsali ol n$ baglamrnda mu9!ur. Denidnin aktardt$ bir rivaycle kog sureturde Ademebir beyaz goreAzraiL, gbre R$m 18 lbmhnnh ljr li kurban bir hadise geLnirtiYineonun aktardrgr edecegL ihda md.din S.kynzunden cehennecehennentikler cennele, cenrctlikler (6o!i lJ ,r)1r bir kocgeuritr. orolum bir kor surerinde me girdigrzaman taya geririlecektir.!Minyalurlerde ko(un i kurbanetnesiyleilgili olarak ler aldrgt sahnelerya1 dzeliklelbrahuninIsmai] (Resim qrkmaLradrr 38). $n olarakkargrmEa Yrtrcr Olmayan Kuglar lslamiyeiren 6ncekidevrelerde bazrTrtrk topluluklankuglanongunsa)lntlxrdrr (usun ruhunsimgesi anlas oldugu, Orhunya,nl.nnd.ki olumleilgili ifadelerden nakmdLr. Aynr zmandr cennerjn Turkcede ucmak sozcugu olumu nna ediyordu. iladesiolan ku5lann,samanlar !e yardrn ilnan ya hratlndanmrelinebnninulen da koruyucuruh olarak edinilenhal"r'anlardan ohl sayrldrg anlalrlNakladrr. mark a gorekaz,karga,baykus, girdigi hal2nlar kugu s.nlanrnen cok su.etine dandrrW Radloffta esnNrnda, kurbanr0reni Sib,rJa'dan $imli eserinde"'k.zLn 9arrlamn goge yukselmek olclugunu belirtmektedir icin uzennebindigi haylanlardan Anlanldrgrna gore, brr ncsnekullantlr bu is icrnkazabenzeyen ici ot doldurulmur

I t0

s 22s'211. K. Demiri, ljdfdru !r ldlvd)r,haz s CaBlayan, 24r'242 w Rndl.'ff,sil,ryo?dn s4raer's

r5l

TURK r\NTOLOJ15ININ AN^HAN,(RI

vansayrlmrg ve aynrzamanda refahrn, bar$m ve nultLrLugun bir iiareti olarakgo Kaplumbagr Gokrurkdon€ninde hine.lan snngecitigryle itgiliydi. NirekimKLrlrigin,BilgeKagan mezar kulliFlerindeoldugugibi hanedandan olankisilennFzu Lnnda krplumbaga kaide bulunmaktadrf genellikle Aynca repeleri seklnde ejder tah bicimindeolanbu yazrrlar rp[amanda elre,/dnDya ya da delletin senasrm uun omiirluluAunu smgeliyor olmil,dtr Ore yandanruhu koruna rslerL de gorebilir. Ancakbu ha)yanyef unsuruyla ihskjli olmasrdohyrsryla $anssrzLtk, sL knu, zorlukgibi hususlan da iladeermiglir. KrpLunbaga, lsianlyetren sonra da ozellikle Kelile rz Dinnehikiyelefive minyadrLen.de alegonkkullanrmryla kir$rmrz:CrkmEur Ko''un, KoCve Keei KoFn ve ozelliklebeyaz koc eski Turkl€rde Gok Tanrfyasunulan kurbaDlar ara gbre,Tabgaelar smdaydrClll kaynaklannm aktardLgrna Gok Tannaynriolarak anF lan torende ak buza$,kocve ,t kurban€diyorlardr. Benzer gtrnumuz sekilde sama nist topluluklanndan Bettirler, gok icin duzenledikleri rorenlerde koyun ya beyaz da oglakkurbanediyorlardr. Bunedenle gok unsuruna arfedilen ko, burunozellikler (b€yaz ve Ancakkoyxn ve keci olma)an )run,koc kecilericin d€ soz konusuydu. renkte) zamin,anan yer tannsLmn hayvan, da salldrgtndan natem torenozellikle lenndeyerede kurbanediliyordu.Bu halvanlar alalannruhlan irin ya d. Sama nizmdek.tu rLrhlrtdan korunmak koyun onikt irin de kurbanedjliyordlr AyrLca halaaniiTurk t.kviminin 'a1simgelerinden biriydj kolun ve Zrt kavramlann mucadelesini gosteren haFan mtcadele sahnelennde dagkecileri malupolan,yani olumsuz unsurol.rak y€r almltnr. Koc ise daha eok gokleilgili saFldrgrndan ongunolarakkullan mq, gue !e kuwer ya da alphk simgesi olmustur kor ya da dagkecisleekli bazen hanedan ,rmasl olarik da kuUanrLOleyandan m\!rr Bunuen giizeL, Knltigin yazrunrn dolu yuzundeki dag kecisi $ekLindeki ilade €d]li' srgunsozcuguyle amblen ifadeetmektedirEski Turklerdedagkesrsi yordu B sorcukaynrzmandageyikleilgilidir Dig kerlleri geyrkleoldugugibi Alnca Taoizmdeki kutlu dagefsanesrnde bu hat anlar s! av knhnylebagl.nlrldrr. ohmsuzolduklanicin olnnsnzlnksimgesrydr. yryerek gun otunddn

150

ruK NtlOLOIlslNIN aNN |AnrRl

bu kazrnuzerine orururve kollanyLa goge yapar Saman ucuyomusgibr harek€rler Kazlailgili man,umeler soyler ve kazrnsesini raklireder.Bu husus kendieamanrn, sineyardrmcl olanku9lanndilini bildigineiiaret eder.Bunuifade€tmekuzere |amanelbisesinde kur bicnnirakllredilir ve uzennde kussekrllen bulunur. KazmorifiRadlofun derledigAltayyaradrhg desranrnda da yer ahr.Burada ya rad ri esnasrnda, ve yaraflcr karakazinsan lannf singelenekredir: Ewd.eanoksuvard'i yer, g6k. ayvegunei yoktu Tlnn (Kuday) ilebir 'kL5i krdr. Bunlai kih kr srklnegirip su[2erinde ucu)orlardl. .i] gekild€ Benzer Verbuskiy'in derledigi Allay yaradrl\ desramnda da tann ULgen kus biCimindedir bir YakutyaradLls efsanesin " OtetandanTretyrl(ohn derledigi de, suyunaltndan Lopragr c&armakuzerekrrmzr boyunlubal*crl ile bir yaban gorevlendirilrr.'' ordegi Kugu\€ kazlar ozellikleTurk-Mogol topluluklannda, ikincil derecede de baskl yer allrlar. ozerlebr gotopluluklarda sozkonusu olanKugu.4(az colu masahnda gelenerkek genc,kad,nlarrn gorur. lun lrcnanna erplakolaraksuya girdikLerini kugu ya pen Bunlardmbirinin €lbiselerini da biqinjndegider' ealar Diger krzlar !" erkektarahndan yakalanrr. \€ kenelbisesi alnan kE grdemez Adamhzla evlenir ondrn bir oglu olur. Ancakdaha sonrakl; sat genckrzlrk,yani kuBu elbiselerini gider.'buLarak kaqrp ve yap an kazllarsonucunda Ofla ve 1qAsyadaCeiitli kur€.nlardxn crkanLan !e her biri birer enat eseriolane5yalar u:enndekikaz,ordek,kugu gibi tasvrrler bu ha)aanlan gosreren abrap yontular,at kosumtakrmlanna ait fignrler bu anlat rLklanmLza ve bask,bircoksi.ngesel anlama isaretedebilir NitekimJ. Stryzgo\'s kiye gore St. Perersburg Hernihge Muzesinde buLunan, ba+ kus, govdesibaltl suyaradtL\destanlannda t]1svirler, muhlemelen Fklinde olanbi. figur ve benzen yun dibinden ropngr almakiqin dalaninsan,haFan ya da Erlik Htn\ temsrlec ve Cinde cok eskrcagBilindigigibi kngu ve kazgibi baz,kuFla.Orta Asyr'da yigiLligin, omegin brldLrcu sulun guzellikve ly' lardanberi kuGalsayliryordur

54nln'zn.s. 14. " A han.Idnirrev. Sugin ri B Ogtl, i'urhM,rololii,, c. l, s.432-4ll 'r D Ogd,d.8.. c.l.s '149 )l p Roux. r.Iaogolidnn Bl, Di , s. 165 Tnftk,r J r5 !Dz8owsli. d8.'', s l4-21 J.

t52

ruRK r\rlrolojtstNor H \.,rAMnN

saksagan iyi habenn, ruma olirmsuzliigun ve uzunhayaon, alnn ya da kLr5ansm, gunerin, karakarga mrzrkarga ordek(Budistdevirde) ve kbrniugun, mutSeyran\n ve refahm, gurellik, lalus luluk itibarve rerefin, gnvercin uzunhaya[n, kz erkeksimgesi ligin, evliliginv€ basannrn olmugrur.'6 Kazve kugu gibi kurlar Tnrkterde ayncaklrt ve beylik rimsali olnurrur. Agackakan da yardrmcrbir 'lah olan Suyruhunun simgesi ve tannmn elcLsl sayrhyordu. lamn 568 yrLndalstemiKaAana elci olarakgiden Bizansh Zamarkhos, hukumdann rarrdrgndan tahnmkvus figurlennin bahseuigDe gore, hvus kusu rahtsimgecili, giyl€ ilgili olmahdrr. Sozilniieuigimizya da etmedigimiz bircokkuglaiLgili gesrilihususlar kahm iunlar i(in de gecerlidir. Manas Destanfnda dusmanrn saldrrLsrnL gorenSemeiey,in niianlErAy Co.ek,kahraman Semerey . haber verebilnekicin, kugu kwu suretine girip havalanLr ve Talas a dogru ucar.Oe,"ndan Ak.y m:sallanndan Aymersen Alon Kuspnan masalnda, aiun kugu seklindekj itahlar,koruyucuunsur olarak, gocugu inasaldaki Solban Mergenden qahsrr. kurtamaya Masahn devannnda bu qo cuk Aymergen olur.r? Oteyandan Allrn Kolyazrundan rumann zenginlik, seNer,retahsimgesioldu gu, IrftBitrg de sukuk ku9uv€ kugunun olumlusingeler olarak dnrnnnldugu gorul Kargarh Mahmud un unlu esen Diwnit Lagarit,Tnrh te kuglargenelola.ak,beylik, kut ve talih simgesiolarakamhr Onagore Kerkes kuru gibi bazrkustir da ugursuz olup olnmeiFrer ederler.'3 BundanbaskaKllrddgu Bjlig,Dedel<'rrhu. Gnlistan,Mahzen i Esra,, Hrsrev \e Si nn, y,zlile eeDinne,Manahbu'l-AriJin, Mesneri, Halatut-Hayvan, Teba-yHaralt'n, Saltuknane,Enta'l-A:iftln gibi eegiili eserlerde kaz,drdek,turna,krl-kuyruk,kek, Uk. bulbul, kugu, lavus,guvercin, sksagan,qalkarakufu, papagan, kar8a,huthur. suhn gibi cesirlikuglaidan bahsedilir. Bunlarcogu kere ,legori olusrurmak igin kullanrhdar.

C.A S.Wlli:m, Enc).loFdi!oJAin y Sy,nL\)tkm dnd Aa Mdt,v.j,s. too. to2. l4t, 215, 260,3I8,319,322 r7 S .C a g a t a"y T , u r kF l a l k E d e b i y a n nK du ag u Ku9!, 1.Nr\rKt97t,s.ji5-tl6. '" Ka{8arh Mahdud,Dild"ii |rgdt l-Trrft, c.t, s 3a, tO4, 164,228, ljl ll2. t37i c II. s \77.

'u

r53

yelennde aldar. halkryla bemln bir nzerinde yrramr\tadrr. Avlamrl'en bu rgacrnd brnpgelenkral Brrhnudru. . Maymun yaygn olarak karsrmEaqkmazlar. Brahmadatta bu durrlmu gdninceyapoklanndanpisnanLk duyarve Bu'ya iman eder. En onemli Hint eserlerinden sayLlan R nayana DestanindaRama.Hituan. lslamiyetten sonn malmunun coguanlarnlan onadan kalkmrgor.A hil. s. re w Ruben.D. W. Ancak nefslen feraga! etmek lqin gosrerdigi fedaka.Av kopegi dostluk ve sadakatintimsalidir.nanan nayrnun oyunununvarhF buna iSarer ermekredir. Bu nedenleHanumana).grn aIv s. Budist mitolojide ma)arun Budanln Buda olnadan bnce burundrigri ki9ilikl€iden biridir. gon Hint mitolojisindedzellikleJalakalanntemehsay an Pancharantra hik.r' Malnunlar beyi konulu hikayededldrikten sonra jnsanlarayarldm emek icin nalmun olarakdogmak isieyen bir beyin hikayesi anlafihr. Mnller E A.TURXMITOLOJISINDE HAWANLAR lslamiyellensonra kopegin ava verilen onem ve avrn soyiular arasnda rlibar go rcn bir spor olmsr nedeniylednemi dahada a tr. Ruben'egore.i. Bu halvan dzellikle Malmunl& Turk sanannda gorulur. Belinildigine gdre maymun kral olarak dogan Buda. HalkrD kunarmak isr€yen Budacok uzaklansLenrve bir egacr bambuagadylageri donerekonlan kurtanr.Turklerozellikle BudistolduklanddnendeonunlailgiHinr mitoLojisinde eikiienmislerdir. . w K. o a''nca sabnn ve tevekkulin de bir amblemi olmugtur.u. UygicaUetuhnte .fl zamanda bir aittciiikilahr olm:hdr . lt-17. cev. sallanaya ballar. cabain S.cev. 20 . 15. Ancak avo halwan oLarakcesitli cins kopeklerin onem hzanmanyla birlikte onunla ilglli olumsuz anlamtar da devam elmiFtir. Ancak bu ii srrasrndaqok yorgun du ve oiur.l*lar kar!6mda rannlar mnkafar olank onu oldnrnr ve Doraptan ba$ka bt iey vemeyen hayauan kurtanrlar 'o Ote yandan lslamiyei|en dnce ve sonra mal'lnun oniki hal'anh Trirk takviminin )rl simgelerinden biii olmusrur. C. Maymunlar Hindistan'da ineklergibi bu' Ii Ceritlitasawurlardan goren de saygl haivanlardandrr.may- yardmr sayesinde hukumdan Hanumanm kacLnlan kansr Sita''ageri alabir ilahtr.s.maymun bilmisiir. BrddftiznTantu. Eski milolojiL izlere nadiren nsrlaruri omegin astanya da kaptanoyunu gibi Dogu Trirkisran indeki Uygurlarda. bugun de sdz konusu olan ve cok eskidenberi o).

Yediuprlar elsanesini rasvi.Hint mitolojisindeys€ ohler dlyamrn muhalz halwamve taiihsizlik simgesidir. omeginKrrgElarda Kumark.Budtmde tetaslih inandiu goregirnahkarinsanlannriquncukez dogduk' Buda'nm. ata ya da turem€simgesiolrllasrdahaqok Mogol. 9'26) onemlikrjpekterdir 39). Baikurl 'alanbazlefsanevi larda Barak. o alm zamanda rerine blimndugu halvanlardandl.Efsanelere adryla karsrmracrkacakur' h srgr ayakh bu millet ogel'egoredahasonraft-Barak Kop€k. Ancakkopegin tann.<i rp' PdPn hm(.4nlli gibi baa €ski Turk ropluLukhn Nadiren oimakla birlikteproto-Bulgarlar kope ge tapryor ve onakurbankesiyorlardr. kartalgibi halvanlann biriminegjrerken.TURXMITOLOJISININ ANAHATL{RI K6pek Kopek Tnrklerdegenelliklekurdun kar$ErndakoFnun konumunabeEer bir igtev nsiLenmjglir. Resim 39.lslamlyettensonra da MrislumanTurklerde ve diger Muslumantoplu(Resim luklarda Knnir (KehfSuresi. Kanhr$zlar ya da Cin'inkuzeyindeki eski Turk kavimleri gibi baz an da kopektenhirediklenn€ inamyorlardr.su' lanndabnnlndnkleri lalaen surellenndenbirisidir.llPr. Nitekimayinler srasnda glicluFamanlar kulr. rurk Kozmolojisinde alttne . za)afsananlarkopekgekline giriyorduve kdpekgenellikle yeraltlna inerken kullan ryordu. Bu olumsuzanlanma uygun olarak bazr Turk loptuluklannda cenaze ior€ninde kurbanedilenbu hanan. edenbir mnrya' Ote'andaneski dunyanm bi4ok milletinin nitolojlsindeyer alankbpekbaslt gbreit batinsanlann varllgmdan kuzeyve doguTurkbnndesdzedilir. 154 . Tiber ve Cin kriltunryle ilgilidir. Cogukere olunsuz anlanlanna ragmence9illi Turk lopluiuklannda dnenli sakopekler de yok degildir.

k der-rindeav halwa oldugu icin ugurlu sayrlmDve bolluk rimsali sayrLniFrrr Budist mitolojide tavran Budaya da Budisr ilahlarla ilgiliydi.:' Mayn1unhilekar. merln itin w (. s. s.€ve)ayecek getirme gdrevini ustlenmiilerdir. l* ve iyi sanensimgesiolarakanlatLldrgrm O bazen korkakl*-urkek' lik simgesi de olmuitur. de talran. Mtlle.gibi eserlerde maymun yllnda savaq. 94 Iarhl. Samann)ardlmcl ruhlanndanbiridr Bu nedenlesamandawlunun }. Tav8n alnca oniki halvanh takvimdeki y simgelerinde biridir./an olarak kabul minyaturlerde olumsuzan' edildig anlagrlmaktadr. arkadaplanna yernekolarak kendi vricudunusunna)'i du$rnur. siyahravsanDsa yer 1nrsurunaan sayxmurlr. TuEn. Tuhle IMnneccimin ee Marifetnam. Budabir gun bu tedakarL*lanndan dolay. 16. Buda ile beraberyasayan hryryanlar tavgan-Buda nm kendilerineBudist ahlaklailgili biigiler vemesinden dolaF. Ontli HdradnllTlr& Tdftlini. aq bir Bmhmanola' rak yeryrlzrine iner.eklindeki Buda. Bir Budis!hikaye.Buda nln kalankemiklerini Budis!freskolarda muhtemelenbu konu)a ifaret eden tasvirlervardrr.Bu durumdan gdkrrzune gotunir. rI Q. Gokru. malmrun. Ulgur.firne. Ta\ran-Buda ise kendietini aterte kpanarakmisafirine ikram eder.. kunduzve vasakla beraber ya5amaktadrr. ve A von Gabain.{rL{{ lslami rasawurlarda malnun olumsuz nirelikledyle on plana crkar. Oteki uq ha'"van hemenyiyecekgetirip Bnhmanaverirler.r': hoglanan lndra. Buda'nn bu karan nzenne.ullir?. h?sral& ve yank€siciligjncok oLduguna dair verilen ac*lanalar bu dumma i5aret eder. 156 . Tavgan Turk krlltrininde ya da muolojisinde iazlayer tutmayan halwanlardan bindir. lshmiyetten sonnki Tiirk tasamrlannda tavsann dahaziyade bolluk. Frken devirlerdebu rengindenbtnru beyaztav$anngdgeait. kunuzgoruyoruz.rlRK MtrolollslNlN ANAH. kurnaz ve edepsizinsanlann alegolni olarak kulan mtFir.Bu nedenletav9angrinumrlzde lamdada rasviredilmiglir.d Uc " W Ruben.1izeyi bazentavsanderisiylekaplanmDrr. Turk topluluklannda diger brcok halwangibi Ahayhlar ve Yakurlann Samanist duvarlarata da srnklara tav$anderiledni asnalanndanda anla5rldrF 8ib1 tavian bir tazdrir. Ancak onaraE Turk-lslan duqasnda (hatE gunumuzde d€) bu hqryarunozellikl€Alevi Turkl€r rarafndan ugursuz bir har. 1ndr" onu denemek iqin.

Yrlan Y an Turk Samanizminde yeralo ilah Erlikle ilgili bir sjmgedir. kinaye olarak hz cocuklanna!i1ki (rilftl) denildigi belirtilmektedir: "llftt nln togdr Bir kadh doBurdugu zamanebeden d?ubdt nt?" diye soEdari tilki mi dogduyoksakun ftu?" demektu. KalgarL Malmud'un buiuk es€rinde.vi. D'vdnnrngt'il'Iiirh. korkakilgrn ve kumazlgln simgesiolmuFtur. avc an yeraltna (olume) cekmek Cesitli hikayeler ya da efsanelerde isteyen koiri ruh1ar arasDda kara iilki de sarlmqtr. Mesn. Onun genellikle 'zr KaSgar!Mahmud. ipler ya da kuf tnylennin yanl srra tilki postunun da yer alnasr.. Dawlun sin. Tilki Tilki nin bazenkahramanlannkoruyucu ruhlanndan saFl&$ da anlas maktadr. ancak cogu kere tecrubeli bir avcr !alafrndan ulzniank kurtanlrr.s 429.TURKMITOLOJISINDE TTAWANLNR Til}j rdzlerarasn Altathlarve Yakutlarda da tilkinin de yer almasr onun eski qaglardaata simgesi olduguna isaret Qin'de iyi sanst.lile v€ Dinne gibi eesiili eserlerde alegori olauk kullanmlan sdz konusudur (Resim . Ka aldau+ ve yalraklandrF icin tilki denir.c. onun eamanist torenl€rde yer alan halwanlardan bin oldugunu gos anlanlan. lslamiyette tilki daha ziyad€ yalanc rgrn. rurur 6muni ve kumazh$ singeliyordu. Tnrklerdede hileknr ve kumaz bir hayvanolaraktanmyordu. hilekarhAm. aldanan tilki Kelil. bu konr)ucu ruh oldrl gtnde kahramanmda oldrigune lna' mlml9tlr.Mahzen-iE rcr.Bununla"kE mLdogdu yoksa oBlanDr?"demek i5' terle.\. t57 . saman barhFnda boncuklar.t0). erkege }rgulig dolarsryla kurt d{' R6ih 40. Onu takip eden avcL yel"ltma giden kayadaki kaprdan igeri gimek ister.K.

r' iLgili olmalr hali yrlanlara tapanlardan sozedilmesi bu eski tasawurla.Turklerzaman kotuluge dinldiglnde tir. Yrlanrn sonrakiTurk (ve bu muht€lifyonleri lslrmiyetren grlslam)rasawurlanna da yansrmrsn( orneginErlikle ilgili olaraksoyLedigimiz bi tankarmensuplannda yrlanr kamsi kullanma tae\1'urunun aslana binip olarak gornldiigu MalikAkseltarafindan ifadeedilmislir. Buda'nLn tasviredilmistir.la arasnda drr. suretlerinden ilgili rastwurlar UyBurlaryrlanlar olanNagalann kral ve k. r59 . 1520. TFA. Esin. rr. s.donyanhmerkezindeki I yrlantasawururt? 8il8de aliun bashyL ile ilgili olarakyer ahyordu Bu kursal X yuzyLlda Ba5grrtlar Ibn Fadlanfnseyahatnamesind€ lan" olarakgegmekLedir. ':EH N.n en agagr L1un bir yrlandan bakedildigigibi. 18.r Eski lran muoloBininetkilennide jcerenSehnanrede yrlan btr ejderh:gibi algrhmp anlatLlm\nr.Roma.aliceledyle Kutsal ve Cintamani ye sahipEjderHanlan Alrn Dag da oruran da. oruruyorken bindir. tubirlikre d[nyayrdenizinnz€nnde Eski Him lasawurlamdakrplumbagayla yer.3 E.dany an. bir frrfinadan korunmak ve tasvirlerin bazr Budist vi oykude dokuzbashyrl.t Koz. r M. Aksel. .. Budislmrrolojrye de aklanl yrlnnla ilgjli bazrtemalar EskiHim mrrolojisindeki sarayrnr ziyaretini anlatan efsrne' Nilekim Budann ylan-kral Mucilindenin mlqrrr.n bair uz€rinde amacryla yeniden dogdugu halvan Oreya. Bironiyegorede Hinduizmde kabulediliyordu bakasrmn altrnda bin bashbir yrlanbulundugu gibi Turkler ve cevrelerindeki ioplumlann mitolojilerindeyrlan Gornldugu onemliyer tutmakkdr. s. Ote )Dndan Budistbir desianla iLirkisi olduguanla5an Dahhak ilgili hikayede insanbeyde SeFanjaiebirligi yapanDahhak\n omuzlanndan niyLe Feribeslenen iki (anekarayrlangrkar Seytan\n bu temsilcisini ilerid€ ancak dun oknzbaFh gurzuyle 6ldtrebilecekrir. Rinme. Ortln.ILIRK INTOLOIISINDEII^WANT-AR Turklerdedaha Yrlamn bir nileligi olmasnakarsrneski Mtsr ve cok olumsuz Yukutsalve ilahi nireLiklere sahipbir halaandt Ayn husus Hint mitolojilerinde yeraltr dunyastyla iliskilende o Fhrisliyan lopluluklaricin gecerliyse nan.tlalk hun$hn yeHalksanau:Aslana DuvinYtirurnlc Keramcti. EliriTrirh Yd:tlan. zaman br anlay$tan da eikilenmisi5aret eder.s 267.roiojbi.nrn krvnmlan nzerinde bir siper oluTr\rr.sayr r82. sahnelerinde Buda.

315.Erlik in sozune aldanan bir ha)"r'andlr.Idnhr.Sananrn kuhhrnlnon k$mLnda da brrkacsrrayrLan bagr yer ahr Ayncagnman davulunun derisiiaindediger iasvirlerte birlikle yerahr 15 denizinde yasadrgr virsay an bir yrlanresmibulunmaktadrr gokkorkuLan ak 5aman yanrnda Sananii Turk ropluluklannda k. s 442 158 . s. s. kibri nedeniyle Yakurlann en buyukrannsrnr tadmayrreddeder Vucudu bir yLgm yrl:ndanmeydana gelmis olanbu samam lann ar€Fe atar." Ot landanbr:r sarnanlar onun lnreFlan bicinrne girerler Torenesnasrnda ketlerinirakl'r ederler.m0s oLdunKiriler sanadusman olsun.n samantar d2 va.i Fne Ertik.toDtd. a.TorungeyleEje dnnyada. ln..yenilmesi korumakla gorevliydi ErLikilk insanlar olan Torungey 1r Ejeyi yisak m€Feyi yemelen iein kandrrmaya yrlanngaca Erelmal rsrnr.kh yrlan. 15'16 v Arohin.trhg efsanesinde yer ahr.oldlir sun.dr.O anda her lkisinin de ruyl€ri d.Buyarairkransa rurk kozmolojisinde yer unsumnun ve kuzeyin simsesi olankarayrlanalm .Duluq.n . Torungey re Ejesuqubirbirinealarlar.8!arn SdDuni?n.kulnr YaranoUlgenbu isin sorumluslrnun kim oldLrgunu sordugu zaman yrlan.r ay.Yakutinanrgurda ilk kam bir kam tamandr.lnan. yasakianan d6rr daldakimeyweleri cunkuyrlanve kopek.s 6a rr A.Sonund.i:A s 40 r! N1 llliade. der.n. dorr yrldu grubundan birinr olusru. kirrarenkse yeri ve yeratrrrannsr Erliki remsiL eder. Srradan otmayan bir guceship bu saman.Alray$rnun elbiselerinde yrlanrn bazen basr ve cauth kuyrugubetirgjn bir wkilde gosierilmiilir Yurpa adr verilenbu qatalkuyrukLu. Bu nedenle pam:nelbiselennde Itana isrret edennesneler de yer alrr.leilglidiri cunkuTurk niitoLojisinde rk yr da gdk renk cok Tanrfyr.irmak isremedgihaldeTorungeyinagzrna surer. do.amanda yedrs€r yrldrzmalzenesuden olusan.grr. liTiA :" Iu Eliade.Bu arada cahsrrken.152i5. Burada yrlan. d.I]RK NITOLOITS|NIN ANAHAn]{RT kararlan olarik atrrlm$rnrn sebeplennden bi. rarhk v.shafldnhDr.Arerinalevterin denbir kankurbaga orlaya cinlermeydana gelrr. yerahr cnnavannr remsileder. kopek.vu6l1n.nr gorenEjede elrnal rsrrrr ve .:" crkar. Oniki hatlanh Turk rakviminin yrl simgelerinden biri olanyrlanRadlolfuntespir euigiAliay yara. crkarak likin sozlerine kananve yrlann yaprg. rn h da yerahrnda yasamiyx Seytan rr kum edilir '" A. s. Bunedenle hepsinicezalandrran Ulgenyrla"Simdi (Se}'tan) nar s€nK0.Erlik b3z1gaman dualannda karayllandanbjr kamclya sahip olarakran1lrlnMktadrr.shdDrdnivn. 149. vs ruSrr.j.

Guven r: C G lrhli.l. /.rLlR( [llTOLOtt9tNtN ^NAHAIL ]\Rr Av ve Simgeciligi Avla ilgili tasvirlcrin eskiden beri avdab:\arLholmakicin buyu amaclyLa yaprtdrgr ile. kinseylekonusmaz. lnan\n tespitettigi5or lurkle ne ait iasavlurhrd. Hafran bili minebnrunmeyi konu alantasvirlenn ardrnda bu tur inanelar vardr. Boylece avdin onceyaprlan dinseltorenresimditiy. l. s 169 15 tu8!n 46.S B Le.$ halaana rlygr du)'rna$ ve onun gucrtnden korkmasr h:)aan bigime isregine yol acmakraydr. Asebrk.90 93 . Letekrarlanmrg olmakiadr Bu rasvirleryoluylaavdabaianh olunacagrna inanrh yor oimahydr lnsanm avhd. B'ln( v." y/1.r' Jung.key. TurkledeAvRulluvel.] l r1l\ aif€rcglu.cev EDgnr BrryLikin. rJ D Gner.lnnhr4 Somam?n.ltu5:y ."rid.63 w lnan. avdaictenbir inan( ve temizligeship olmanrn gerektigine inanrlrr.' Bugunkir Tork topluluklarrnda yaprlan gbre.ry Bd]dnay'drr Altayh Turk topluluklannda.olo/rfi. Altayhlarda diger bircok Trirk ropluiugu gibi ava e&rnadan dncebirrakrm dinselibaderleri yerinege(irrrlerve avrnbasanh olmrsriein gereken brirnnorf ve aderlere uyarlardr. bunlan b€uer inanglar lardrr Bu toplulukda dikklr ala akmadan 6nceremizlige yas:klanrr.1r d[ Er. Bcdir LreArimalJryh.i surulmusr ur. c. Ahay rlrk topluluklann.rr royhce halan birimine girebjleninsan cimine kendisind€n kuwetli olanhaFanlanavlrmakra guchikcekmeyecekri.s.ail'naairino s.5or avcilar tespirlere Sdn samanisi grr denilen bir insanseklindeki tozesayggosrerirler.rLirdti Yacrnr.av gerceklerlirilmeden onceavrnadera konutdu sahneye gu bir Iorend[zenlendigjni s.i]kel bir insana irin yapacaF ne oldu iljn bu iti haiekerlerle sankigerreklesririyormus gibi yaparak Aunuanlairbilmek anlatmasr gerekir.NdMArala'. Bu mhla..rr Av rasvirleriavlanma gerqeklegtirilmeden avr singeset olarat< yapma isregine dayanmkradtr. egitpayalan ush bir hikayeciyr 'r l-. dagve ormanruhhndrr.lrres*se5r.gore alan verimliligi \€ zensinligibazrruhhnn ra sarrufu alnndadrr. edilir.yl€r Ona8ore. gore bu ruh kendisini Inanca memnunedenavc arabol rv \rrir. Avcnarbu varhklannav sLnsrndakendilerini korudrlguna inanmakraydrlar.Temizlikesas oldugundan ava C*acakavcr kansrylabirlikre olmaz.s 129-110.lun8.egl€nce Ancakormannhlan hiklyeler avdan yanlinnda dinlemeyi sevdikleri icin avcrlar.llKldrl{kn. aym gekilde rs kullarda bu ruhlannen bnyrrgu r. danhrsa yakarak ka ormanlan av halvanlannr avdayardrmcr olan ormanruhlan da buyuksaygrg.s A i60 . cev.av ddmirtrne kadaroyun. A.

A.nlndaki savaFa gidenOguza c*ar." lslamiyeLten sonrakituudo luda bu konuyuiFleyen bir geyikdenanrya da alageyik efsanesi vardrr. korudugukiFinin halnanbicimindecisinleimiF canr(ruhu)jdi. Gteroglu. s ll42 { B. Bu konudaki )2 da efsanelerde ilaLL ya da ruhlannavcLlik) ve onun elindebulunanolumeiiaretedilLrBu. Bu kurt Gok Iann yr remsil edenilahi brr varhk olarakalglanmtstr. uo.' Av haivanlbazen iyi (goksel) bir ruhu iernsileder.4R Bu re benzen bulundururlar.Burada (Er' hikryelerde lemelolarakyeralu tannsrna ridir. koruFcu ruhu vardr. Avonm av bazen bagka bir kiFininya da avcrmn koru)acuruhu avcltarafndankovalanan Bu konudaomekoiarak|ann Kudayltemsiledenbir geyigikoda olabilnektedir. bir av turlu Halrrn on! rilki Avcrya bu kaprclan gecerek ar an kaptya yeraltrdunyasts bir kayayuzeyinde eeker.H.'' kurallarve av ruhlanylailgili mirik iMnEl. Bizans tarihcisiJordanes'in yer alanbrr Hun etsanesinde.E6i. c I. l n a n . sI 18.znan1995. bir avcnLn ogudusonucunda durumukavrarve kununa dahilolur ya da tecrubeli kovaladgr av halvan ya yeralu ruhunun ya da eleisidir 8ir kendrsi lur. Yol gosterici av ha)'\anr mo tifi bu Fekilde orlaya Dest.557 Bkz Y.run( MIOLO||SINDE HAW^N. Bu molif OguzKagan ve orduuna yol gosteren kurdunyenni tutmakradrr.Boylece girnis olur Hunlar lsku topLulukLarlnrn topraklnnna Islamiyetten dncekiTirrk inanrlan amsndakoruyucuruh kavram yaygrndr Her kahramamn kendrsini koruduguna inandrgl bi.TirhMiolorisi..s . .D'gi getik onlarayol gosrerirve GUney Rusya daki Maeotis gecerler. a g. yeralir yelallrna oLnaktldu. AynmrlL brlSi icin bkz B o8el.kahranan oldugn:amankoru)'ucu A . geyik onadan kaybolur.. Bu ne denle halwan oldnguzaman ru insan da oluyor.24.. yerahrunsuruyla ilgili lasas'urlani$rer edenbir alego gmr biLyoruz.r avr r7 bir kult halinegetirmigor jlgili olarakyer aldl aun zaman yeraltL unsurlanyla Turk mrolojisinde zaman av. a g ." IopluD&llanh D. valayan avcryranlalan Sibirya masalnr verebiliriz. geqrikten batakhklannr Buraslm sonr. Geyik ya da yr bir av ha)vamaracLhFyla cekm€si seklinde gibi hayvamm kovalayan avcr. esennde Hun avctlan snrekavryaparlarken karsrlanna bir geyikcrkar. s. "Tnrk SanaLrnda 6ijljlcn GcyikFrgirkrnrinsembolizni. Bu koru yucu ruh.s. O8€1. s.d.gn.6i. Coruhlu. 578 i79 t6l * ' ! r . an bir yakaiayamaz..

Bu konuyla . Bunlannhukumdanmaral seklinde dogmusolan Budaidi. Av kultu ve simgeciliginin belirgin oldugu resinler de en eok g€yjk luru hay. Uygurduvarresimlerinde eskiTurk inanqlarnm €rkisiyle av sahnelen yamnda. Bu anla'Di av ve av hatr'antannnkrilt konusuotduguna i$arer edergibidir.rTJRl(MITOLOII5INDEITAWANLAR bahsedilen avlardan drr. rl 14.halvantar. A Er6i4 n Huntinguttul.av hatr'anlanmn cogukezavcdandahabrt). Yeryanltrve cehemenjn alevterikrah ieine . ceker iliskili olabilecek.Budann bir av hat"ran(ge}1k ya da ceytan) olarak dogduguhayatdeuesindenbahsedilnektedir Hikayeyegore geyik bieimindeki geyikavrna I Buda. s. kal Brahrnadaur. AvlanmaBu dizmdekotn bir ii olaiakkabulediliyofdu. Brdlihi?m ldth. ozellikle Budlsr destanve hik y€lerinlasvir edildiginigdruyoruzi omeginDogu Turkisran'dan bir freskoda yerslanjataka hikayelerinden bir sahnede.CaAatay.ukoiarak lasviredilmesidir. ceylanlann hukundanidi. olmurlardL. s. Ruben. s J. bieki maratlann crkan. .O anda kralm da bi iegikopamkkrlcLyla birlikteyerednFr. casinda.rs sikayetei Barka bir Budist hikayede ise. 12 n 'S.Buda eder. kendilerini avlayarak. digeri l280de Gzan Hanln sekiz )atn lagu'nun dayken ilk ann vurmaslylailgilidir a Bir Fhsrn i1kaqd Luimasronun arr* usra. bag4tan rnadilerse de artik is irten geenisrir. rhe Matlgat wand Enpire J206)3/0. { W. krahngeyiAi kovalama iema$bu hususa isarerehektedir. yeri girilen dinlerin &onografEineuygun olarak. Yaruh'r an lki PorEd. Andrw Boyle.S. kotu yrireklikral Danripala'dan.nn krhcry la oldhnnekuzerebrr geFAe saldLdlAml gdruyoruz. Burada bLrisi gelecekreki devlerkuruculanKubilayve Hn geneliklerindeki ilk avlan . . Bu masalm Uygurzalim kral Danripala. ziyafersotrasrkuran bir beyden. ancak kai krlcr eekerekgeyigin kafasmlkeser. bagElan mas'n1 diler. dahadogrusu beueri bir temayrisleyen bir Iresko DoguTnrkisran'da bulunmakradrBu resimde. beyin kendiierini avlamasndan dolar dunyayaikinci kez s€ldiklennde insan otarak dogamyacakla.4ltun s 29 33. Kral Dantipala hataslln anlayrp.Nirekim Budisimeiinlerden birinde. omanda avlandrgr slradabir maralsurusuyte karst l4lr. vanlann (yada dagkorunu)yer atdrgmgdruyoru Bu resjmlerve dagkeeilerinin de en dikkai rekici 6zellik. ve yetigkin olduguna hgaeri5tigine i$aret sayllyordu. nndandolayr. Kovalan:n geyik ya da ceylangenellikle Burkanln (Buda)aydmlanmayaerneden once halaan olar"k yasadl$ hayar devrelerindenbinne itare! Yinejatakalaan binnde.

Proto Turk devnnde.tlnJnhtlunlnparalorlugr rarift'. kimi bilimadanlannca Chou hukLrmdanava e*ngrndr atalartapmagna kurban olarak sunmak icin okla gelk nruyordu.rimin Avlar eskidenoldugu gibi.ek au olarak yap rdr."YakuiSamanizninde lja K!1. Avcthk. Mahdl. lnan.kr s 458'461 t.Bu avlar suasrndaadar.Turkletde a1ts bgel." VIl. tilm€n egitim a ve buyuk devLe!aq reklinde gerceklestinliyordu.r." Avlan devlei ve halk avlan olarak iki gluba a)amak mnmknndnr Erken devirlede halk avlan ve devlet avlan kabile au seklindebir butnnluk arzediyordu." Av rurkler iein geeim vasrlasrolmasr haztrl* ve egilim gibi amaelarla yanrnda. Granefin acLklamasmr dogru olarak kabul ederck. Osnanl devnnde. 215 216 t62 . gunun yeniln€zliginin.l inde bu toren hakkrnda biLgiter varnilmekleydi Reiideddinin Camry)rt't- {' A.-' Av bir kurum olarak en efken devirlerden beri Tn. Aynca buyuk surek avLan pad\ahrn ve devlelin gucunn simgelemeyed. s.kler iein bq-uk onem tasm$trr. Bu avlardanjkincisi topyekun bir avdr.TIJRKMITOLO]ISININANAIIAILARI hu da orladankalkryordu.bliglen. devlelin azametininbir niganesi olarak insan derisindenya prlmD kirirli bir yayla oku. vam ediyoidu. Kanuni Sulian Si1€lrun bir av ddntiiu ordusunun ve imparatorlLr. nikler. hLrkumdannseyigi avlayrp yanndakilerle birieindi likte yem€si. Av daha Hunlar zamamndaku msallasm$bir hale gelmi9. mak iqin ya da suhann ve d€vl€t ilen gelenlerininkauldlgLbir su. ln. Avrupa impantorlanndan birjne gondermigii.zamanlabir spor haline gelmii ve savasa Turk avlanmafekillerinin en onemlilerindenbirisi surek avidlr Sur€k alr av ve b6yha)'ranlanmn regitli yollarla kovalanarakbelirlenn\ bir yere loplanmasrna lece avlanmasrna dayamyordu.dldh!. ": A. a! iein terbiy€ edilmi$ eiia re pars gibi refitli halvanlar kullanLlmaktaydt. Av Kiihn ve c l..1. nukemmel bir kLrrun hahne gelmistir Tek.eocuklan ya da torunlarr ilk avlannl vurduklan 7'lslamryetlen nan tel.onun ruhunun kendlsineve yamndakileregecmesi once TurkLer. Mogolca'days? I€vari. askeriegilmek ve savasa hazLrla gbzlendLgi soylenemez. usuller gelignekle birlikre anae ve antan bakrmdan fazla bir degi. Avrn bnemi Osmanh devrine kadar artarak delzni etmistir. avd kuslar.Hun' beraberuygulannaya baqlam4 olmahdLr ladan nibaren devl€t a\1 tnm iegkjlatLyla Hun devrinde av. TTK T.c l. s r73 Miisesl. zamanlare gitli av lurleri ortaya crkmlir.lanya da Csrndenilen ziyafederduzenlerlerdi Daha gec devirlerdebu rcrendeTirkeeden Seemis olarakldghldmisht lere Turkq€ olarak)dgland. Caleroglu.

eyer kafl uerine yaprlms resim. rnnAslan-boga simgeler. ko ve kumasnzerineyaprlm)F gosteren ya da avlanan haFanl dldnaviatarak kurban etmeyi Gokrurkdoneninde yaPrlanavsahipolma amacryla rerekya da yiyerek onun ruhuna. insanminsanla Fla)'vanrn neleriarasndaki iliFkiyigdstermektedir dosr'duFMn. camnave Sucune lan ifad€ eden tasvirlererastlanmEtr. kavram{iftlennin qa!$maslm gibi birbidnezu gdrun€n da iliskilendirilmiFtir Mucadere gibi bazrsahneler is€ astrolojikolaylarla cadelesi konusuyla da ilgilidir' sahneLeri al'I}lzanandabicim degigtirme Saiayinda Gokturk devrinde yaprlrnq treskoda kaPLan Afrasiyab (Semerkand) brr mezarhgmdan an Aslana crkanlan avlayan alp figrid€nile yine Gdktrirkdevrin€ oidugugibi yigtilige iFrer. ha). IA{ . clkanlanve agztnda ve unrcr olageyrk rkr hawanrnmucrdelesrne kal$r tutanahrapkun heykekiklen sahmircadele nLndigeriniavlamasrna dair ilginciki omekrir.ma lslamiyetien destanltrda. krhrrmanlann av kurlan rle .En 9ok kahramamn gosleren bunlar' avlandrgrnr tasvirlerdir aslan ve kaplangibi yrroo halaanlann kazrlar sonucunda Hun devnne ait lV. nesiniicerenbu iasvir aln arnnnda Amdoludakibeuer liirdenkala resimlenni Bicigllar milattanoncekidevirlere ait kayaresMogolistan\n Chadbolgesinden tespitedilmisdiger bii petroglit.rv kopek' Manrsve ogullrn ile rl8i1i birFk salhyordu.Avcrkutlann Tnrklerin hayaunda bn en yakrnarkadaglarLndan kut Oguz igare! boylannLn eden en gnzelornekler ansrnd.a\sap o/ma. kutsalhgrm benekliolank eleahnnufl da bu ha). Goknrk doneminde.bir hnknmdannya da gucrnu ya da yigtdigini itrgulayan av sahneien de onemlidi!.vam onceden 'ursulamaktadrr.Bunlarav ile hayvan ya da ha)vanla. Sibirya'da am goster€n resmi: kaya aynca aorun uzerinde bolgesinde bulunan ve bir geyik avr geny€donerek bir semadrratlrgrokla -T!rk ve Mogo ardagorulenikonografik bir geyigivuran avcrile iki avcrnm s*$trdrgr bir dag kecisiniavlamalannr rasvir eden diger iki resim gelismisomeklerdir Soz konusu kaya resmlndesnvarinin ar belki de resminiyapma bir baglanfiya isaretedilmesi yong ok ile alD arasmda yakalama amacma iFrer etm€kiedir. lres Hun ve tasvir olank karsrmuacrkabilmektedir..erkek'drsi insanrnhayvanla mucad€lsiiyi-kdtu. Bu duruma onemivardr. aydrnhk-karanltk.'ann B€nzerdrden av sahneler'.Bir av sah.yine Mogolisran'dan Bic'Bryn mi. Paankkurganndan.TORXMITOLOJISININ ANAII^TL^JII Sozuedilenkayaresimlerinden elealacagnnE ilk drnekmilauanoncekidevirlere rit olup (proto-Tiirk ya da Hun ddneni) Baykalc6tu revresindendir. Aynca dag kecisinin iuyla.Bu t. benzer bircok tasvird€ av sahnesine kumasirzenndeki sonrada cok etkili olacakttr eder.

iuzun kulakh.. geyik avldr. Islamiyetten sonm. Nizami'nin l49l tanhliHdnse sindebutunan bir minyarurde Behram Gur.Bir kah.babasr dururken evladrn rek basna ava crkanu Fcagndan soz edilmekre. Ktr3Elanh Manas Destanfndan bir sahne. & s . . \ e v . .aggarh Mahmud.(Eline do8am .taar slNenp rilkil )kkalar. ToFbee.a? DedeKorkurkirabrnda don ayakhhalwanavr iCin "av avtamak.E rlaa yaba! hay%nlann.a lrnhln tacakavusmak.ine katarakhanm oldugu yeredog ' ru suErleq o yorulnEk$an bulunduAu yerd.TdnhBrlnd. Alnambet ve srsak ejd€ie karrr auM binerek dagkecisine ensj.Tiirk hitkumdarlanmn duzentedikleii avlar. hann adaftlan omanl. yapnklan Hanlann bir ceav. nne f. avcrkuslarla yap an av igin de 'ku9 kurlarnak" deyimleri kullan mrrnr ve bu onemti eserlerde_ ki hikayelerde yine bu hit<ayelerde avn savaq kadardnemrasrdrggdrulmekredir slrek avlanndanda bahsed nrekle.1516. q . Diwnn Ugat-iFTnrh'te Kasgadr Mahmud surek arlndan bahsetmektedir: haklaberrbe. lslami.n dnunecrk?nhayvalan vuru. ceki devirlerdeoldugu gibi. Turkiye ve Alrupada gok tutulmuf ve yay$n bir gekilde s kadarr6vir edilmisrir Bunnmnze Anadolu Selcuklu sanahdaav sahnelennin bazen rah!sahneten.un:v_ 'rK M a h h u dD . k r u b g a r l I u / r r r \ L n . hrikumdann gncun€kuwerine i$rer ederler.lslamly€tten on.bir insanm halzhdaki ilk ann .lr. ejderhaF ya da ef_ sanevi bir yaratrgr dldurme sahnelen bu arrdanonemlidrr(bkz. m A r . kitabmda avcrya edenhalvanlardan da batl*rmekredi!: Dogamahp kuheylana biner€kdag ke{r sine €riiir. yettensonrakiTtirk sanarmda halvan mucadele sahnele. utsrmhsekiller ve burc tasl'1rleriyle beraber eleaLndrklan gonitm€kredir. I '" A. inc€bellikopeklerle ritkitefuvla!). gucunr kamrlamakuzerebir aslamya d. \ . Oyle ki. kuheylan Resim 41. .m 9i! w kdaE d. onl. Ejderha oldnrmeremasr Asya. 5 ) o < + .)neminedeginilmekre dir.res.r .inden biri de insan_ejderha r cadelelesidir (Resim41). .T!'RKrrlTotoJIslND€!i^YVANI-{R bzl€rini (ongun) belirtebilinz.. Resim32)..

Bunlar ICAsyahn kozmolojik F da dinsel ditFunc€lerine darnmak_ tadIr. ozellikle Hun devrinde sanar cesitli es€rleri iizerinde.savarra )a da baskabir konuda bagankazanma istegindeolan ve halvann postunaburtinmul bir insanoldugu d0srintilebilir. AfinaI Stlt ArtoJE\rasia.TR onlardan korunmakya da drrmanlann kalsl ba$antrolmak icin.Buradaiaman.38. Canera gore kova]aFn bir dilrrnandansaklanrnaarzusununharekete gegirdigi.s l l .insanh halvan bicimine girme isre$yte ilgili olarakkoralamave kovalanmatemasrhayvanmucadele sahnelerinir en karaktenstik gmbunda kar$lmEa qlanakta ve ozellikle saldln'e ugrayrn balwann baam.samanmruhunun olgunlas. lnasr iqin gesirdigideneimter srusmda.!an bieimine girilebilinecegineya da ha.Boylecehay." Ozellikle vatarbij hay!"nrnroynakh brr halaana sald.Ve bu sebeple de ozellikle sonra_ lan yaygm olan inlan-haywd mucadele srhnelerinin de hayvan mucadelesahnele_ riyl€ aFl anlam tairdrgr anlasrtmaktadlr./ANL. s. kazanan hay!€nm. kabileterarasmda zanun zamanmeydana Selen ( rpEmalann grafik bir ifadesi olarak rasvir cdillrliglerdir. Ona AsyaSarnanizmiyte itgili derl€nenbir m€dnde. ssldmnm geldigi yore gevirmesibu duygulu ifade etmektedtr.r'an gibi kuwelli olabilme isregni dogurmugve ha). m. Eliade.5lana6n.'! Uyeurcayaz nr-' Oguz KaganDesraotnda zafer L(azzlarhayvaDm yerini Oguz . Islamiyelrenonceki Turk sanatryla il8iti se$irlitasvirlerdehayvanpostuna ya & bicimnl€ girrnis insanlarg6nthjr.deve degirik nirelikieki hala?nlr_ nn kLlgrna girilentas'.(agar almaktadr. Ozellikle A[dldi ve ona dayananD. Oguzun bed€nininhalvani 6zeiliklerle mnrrnlannasrharrzn bi $ D.vzn mo_ cadele sahneleri. Cesitli gekille. islamiyeuendnceki Tnrk sanatndave ontm etkisiyle Trirklerin cevrelerindeki topluluklann sanadannda y€r alan harlan biqimine girme ya da hawan posruna grme remasr (ok '"y$ndrr. ranlannhususidze iklennr insantam gecrrmeye mukredrr otduguna rnanrl. insandaha'. -' M. kuwetine sahip olmak icin bir halvan biqimine girer ve bu halde bir baskaramanladovUsarek dugrnanmnruhunu yok ermeye gal4rr. cinler ganunn iuhunu. Can€r. mgtrr. 167 .Tla srr'bot o/rt e Bnan.trlerde bazen halaanbicrmrne Insan Jrgurlennh $rmLs han_ tisi oldugu anlat amamakiadr.rdrgr mucadete sah. Bu nedenlehalun mucad€ie sahnelennde.l]JRK MITOLOJISINDE H^\. sahipolduklarL hikmed€ri Samana tanumen ogretene kadarrnuhafaza ederler. nebn bu r€kildebir b€klenrryi iiadeermekredir.

yuzyrla air bir diger Hamsenushasndaki lskend€r'in avtannasnr gosreren kompozrsyon. lam da iiaret ederler.A Mane'iprr.ent. Hayvan Mncadele Sahnel€ri ttalvanlara kutsalhk atfedilnesi ve 62elliklevalUi hayvanlarakargr du). Aynca lcnuni SultanSule. Kerimov.lee. Rog€6. lanmasr. MagniJi. Omegin Hdnse-. lL Snlernannw me lunated HtttoryoJStLthon Th. M. Nradniden almanbir minyarurde ah sagtarafta ha)"ven mlcadele sahnelerine irarer edildigini gbmyoruz.L8r. Ntzdr.IIJRK MITOIOIISIMN ANAHATL1RI Resim 42. li guzel dmeld€rdiro (Resim42). K. R 64: E Aul.XVI. 'e l.rlan korku. Resim 41. Bu tninyat[rledn bazrlan8€nelsimgeciliginyanmda. Bunda y€r alanaslan ve Fban es€ginin mucadelesi ayn zamanda B€hram Cur un avlanmasnrnbir aiegorisidir (Resim 43). cen.konuyla ilgili ilginq omekelerdir. Haruc-. t66 . Nizanldm bir av sah.'rnan\av esnasmda gosreren Srlelndnnameminyarrrrleride avlaila ilgi.rcn Tatund\Iophap-Ih.eri Haw Mi^iattLt NAanI Cvnja Haw Mtniayd"Nizun Gatjai l&aw Miniatuns. Krnuni Sukan Stleyman\n doganl.daha oz€l simg€s€lhusui. Timurlu devrine ait Emir HrisrevDihlevi'nin1496larihli He$tBthrsl yaznasmdaki sahne. I32i J.SMn w Z.tinyaruromeklerinin Lalaaklan icin bkz. Fniz c. Nl46 and ttt6t/a!.

ornegin bir gencin loplumda bir €rkek olarak kabul edilebrlmesi iqin bir ad kazanrosr gerekmektedir Bu da gencin bir halaanla karlrlasmasr sonucu olur 5r Hq'vam yenen genqhen bir ad kazanr hem de talip oldugu kadrnlaevlenebih lkinci kavramlar Avrasya krtasnda ozellikLebozktr kueagr olank adlandinlan ve eeqirliiipte bozkrrlai. Bdlurnane gjbi lutLritlarda. .yaylald. omegin eski lran.s . g m . kotu cinler ve ruhlar gecmig. Zira erken denrlerde J P. AnlasLhyorki. bu ikinci kavmmlar orta ve Iq Asl.boylecegok ile yer (daha dogrusu yeraltt) baFlangrlta olmaki dikotomiyr duaijzme donuitumiq ve birbinne zrt kuweder orlaya qikmLg bahselligimizerkek ve disi hdu. BanS!e R4iI R Arai. Roux'ya go re ha) 'an mucadelesahnelerininevlenmeve dogurganiLkla brr itgistnin de oLmasr genkir.r E !sin."r'an mucadele sahnelennde bulnustur Boylece qin'de jtn-). Aslnda Tnrk kozmolojisindebailan$qta esla lran dinlenndeki ikici gorut yok mul gibi gorunnyor.5" Turk kozmolojrsindekibu son husus baslangrrta ve dnzenin saglanmasnn. Kamhanh. Vdrhd ve Gnltdh gibi ask iemasrmisleyen eserl€t- 5'7w. 8 l 5r Amlan konunxn Turk kozmolojisindekr ilk gekli icin bl. daha sonm' sonucundaeogalmamn unsurlann birie$mesi isaki devirlerde. bin tyilik dLgerj kotulnk simgesiolan iki zu unsur degildi.p Kaganln Gok v€ Yelin ku lanyLa evl€ni$i de eok ilgrnr bir lemadrr. ll.a'dailad€sini daha eok ha.llerden olusan kusagrngu neFnde kalan yerlesik kaumlerde. qin ve Mezopotamyada gorulmektedir.axnaldr' s 13vd 168 . lemel simgesel sinin nushalennda' anlamrn koruyarak surmugiiri omegin Firdevsinin szhnamc minyaturlerin bir kosesinde hukrimdar avln gosteren Kelile!e Dinnd yazmalannda. OB!: K4g4hDerta4r.4ns. l P .butunlesmeyerine zLtkuwell€nn earp$ma$ haline donnstugune tasviri. omanlar ve g. lran da rgrk ve karanlk.rUR( MITOLOJISININ ANAI]^Tr1RI eimine gime lemasmaigare! ediyor olmalLdLr Nirekin oguz Kaganormandaki ar surulerini ve insanlan yiyen bir canavarolan gergedanla mlicadeleemekre ve onu 52 yenilgiye uF?tmaktadri Bu mucadelesonucundaOg. Ancak bir slire sonr. Gazneh. iyi ve koniyle ilgili zri kavran eittlerine dayananikici kavramlar neyse. daglar. s. halaan nucadele sahneleride bu zrt kavranlan qagn$unrhale gelnDtir. bLr yerleiik kavimle rin etkisiyleyer-su unsurunun yenne yeralu ve onun kotuluk singesj Erklik Han.R o u xa . G. 5 r . Ttrt Koznolojisi olh Dtir UzerrtA. hatt. Biivuk Halaan figurleri ve haln'an mucadeielerinin Selqukludevirlerinde ana lema olmaktan q {mt9 olnakla birlLkte.k ve yer-su unsuru birbinne dnsman.

TLIRKNIITOLO]IsINDE I]AWANLAR

uzenndehalwan mncadel€sahnelerinigoniyoruz.5' de ve aynca ta| srislemeler

Tnrk Ha)'vanTakvimi
dayamn Hayan Her bin bir ha)vanm ismiyle an an oniki )a1l* bir dene esasLna &lkviminin kimi ara$trmac aia gore Cin lakvimi oidugu v€ kimi ararnrmacrlara gore ise Turk kokenli olup sonradan Cinlilere geetigi itade edilmektedir Turki olan w. Eberhard ha)van tak ye'de de uzun yrllar calDandunyacaunlu blr sinoLog viminin Turk topluluklanmn icadl oldugu yolundaki gorusnnedeliL oLarak,takvi min y simgelerlnden birisi oian ejderhanin Hiungjiularda (Hsiung nu/Asya Hm lan) bir kuh ogesiolmasrmgbste.iyoribunu da eski Cin kalnaklanndan aldrg bil giye dayandrnyor. Hiung nulann Kan su'da kuduklan din varhgrnaiqarerediyor. Ha)'van takviniyle ilgili olarak anlaulanefsaneve hikayelerin en ilginllerinden yer almakradrr: Mahmud'un unlu eserinde binsi Kasgarh Pa6rTnrklerin oniki y rndanbin Bu s.yle olmuitur: Turkler onih cegnhayvann adL yaglanm, ve daha ru aLankoniki yl" ad oiarakvemgLeri evar ranhlenni cocuklann geylen koki, olmurtu: Tiirk barka hep bu lllann donmesiile hsallarlar. Bunun soyle hakallanndanhnsi kendisinden birkac rl dncegecmisolan bn evrs, dgrennek hre hr5, o ravan yap drF )aldayan mlsla.i onun iizenne bu i5 leln Hakan ulusuyiaSenel (mligavere) yapa. ve kuruhayda "biz bu lanhe n6 yanLldtkse bi:den sonra gelecek olanlard, yanLlacaklardr; dyle E, biz iimdi gdgun oniki burcu ve onikL ay say'snca her lda birer ad koyal,m;sFslannnz, bu lllann gecnesiyleanllFlmi bu, annrzda unurulmaz bir andac olank kalsrn,dedi.UIus, Hrkanu bu bnergesini onayladr. Bunun uzenne Hal.an ava lLkar; yabanha)'vanlanmlhsu'ya doAru srirsnnlerdiye emreder.Bu brii ik bir rrmaktLr.Halk bu ha)aanlan srkLgorarak suya dogru sirrer. Bu hataanlardanavlarlar;birtakrm halaanlar suy, arLhrlar; onikisi suyu gerer; her geten halaann ad bir yrla ad olamk takrlrr Bu halwanLardan birincisi stcgan (srran) imE. Ilk oncegecenbu ha)van oldlgu iqin senenn basrbu adla amlmLrve src'5 Gu lzang sehrine, )ztan ej denn beidesiisminin verilmesi,stz konusu Tnrk ioplulugunda boyle eski bir ku1

lsLanlyenensonmki rii.k sananndahayvanligr:irle.inin.levad hakkhda bkz YasarCo ruhlu, lskmiyetin Kabll|nden sonnki Asyaturk Sanafinda Hay%ntslubunun lrlen.' DTs,c 7, sa)126, s ll 15:Anad.l! Trrrksanarhdaki bm dmeklericu bkz conul Oney, "AnadoluS€lcuklu Mimarisinde Bogr KabanmaLan," Bdleren,c xxxlv, sry1 1ll, s. 92; cbAvcrKuglar,Tek ye Cih BarhKdaL" I,l-A,s 154 aul Oney, Amdolu SelqukluMimansi'nde HawanUslubu,AsTD,ll,s 22-23vb. l56iKenanBilicr,Anadolu TasTezyinatrnda

t69

rLrnK 11tlot HAWANr,{R oJlstNDE krlm$d. Bundan dolrl sc.ndevlenir olmuitu..' hrryanr birnrci Bu efsanenin degisiksekillericegirliarailrmacrlartarafrndan nakledilmiitir.o daha de\rnin nirin yer rzah halaan alnadrgm ederler. Ote Bunlai rakviminde cok srqamn kumazhgr da sozkonusudur. yandan Bu Ials'iminUygurderr'ndeuygulanan birinde,(esasr icindeRahu iekillennden Hinr asrrolojiksistenineda'"mnk) Uygur Bunun yeraldgl I Sezegenli ve Keru ve yer alan i.nrrlann isimlen, Sansknteedeki dizmi Maniheizminde karsrhklanve gdreyrll.in nuelikleri,r€ngi\r Cezegenlen unnlann nileiiklenne de birl'kre ve ile ilgili bu tabloda ozelliklerannlannisimlerininye. rilir. Takvin uygulamalan dikkatieekmekiedir. Buradan yola irkarak,belki de qok eski larihlerde almasr l.kvim halvanlannniotem(tann) olduklannrdusunebtLiriz. Dolay6rylainsanlar on, yrllaflya da ayhn, bu aylarda lann niteliklerinin, adlarLyla anrlan doganinsanlarr inannD olnahdrrlar. etkiledigine EskjTrirk takvimindeki sozkonusuoniki yrllk devrelenn Gokrnrklerden once gore ay )nh e$sna eleahndrgr, Gokturklerden gunes sonraysa gecilt1h sisremine digi dtFtnnlebilt Ancakbelki belli bir donemden sonraTurk ha)vanFkviminin gunes-ay kama esasna gor€ yaprlandr$dnsnniilebilir. Belirtild'gi ozeie,bunda gunese, ay hesabr ay ayrna gorepprlrr. Fl hesabr Her b'r halvanmismiyleamlanyrl 12 aydan olusuyordu. Her ne k dar genel olamkbunlannbinnci ay, ikinci ay diye anrldrg beliniliyorsada eski Uygurlar bazen allan da 12 halrann ismiyle amyorlardr. lslaniyeften sonrakidevirlerde de aylannadlanh.)wanEimlenolarakifadeedilmekle (hapanlannbu krsmL beraber degbnierir), bunlarburclarkueagryla ilgili oiduguirin bazrhalqanlann adian degiFnir ve bugday, ti]ku (veya erentuz), yaygibi adlarda eklenmiiiir.UygurlaronLki ayra'.ncaalrrdoneneayrnyorlardr Dorrmevsinbundan oriayacrkryordu: 9e, (ciqekli), (srcak), (yagmurlu) tsE ve kdrlft-l,uz1lh. c€hli} )dgnu,"l,g Kasgarh qehirlerin Mahmud, dDrndaki yerlerde ve Nluslunan olnayanTrlrkler, de }1lmdordebolnnerek, her uc ayabrr ad verildiginisoyler.En Cokkullanrlanlar icin de Yenigunden (Nevruz) sonra ilkbahan oslak ay, sonrakine Ulug O8lakay,'

EGanenin degirik icin bkz.M Aca. "OnikiHalaanll sekillen TnrkTakvinj Ehftnda Tegek kulEhis BaaEfeneler."TDTD. s 98,Subat 1995,s 56-57rUno HaNa(Hotmb*g),Dr. R.ligaennRkUmB.aat Nrd'r.hcn VdlLdr. s. 2OlI€n ve poiamn.Ocer.i reldro,uajrddno) MoaSoiii, IV. s r43kn nakledcn furin, dA.e., O s. 119 l7l

ruRXMlJOLottstNIN ,\N?\u,\.r1,4Rl

ganyrh deniLmi9t bundansonrasrrasryla gerenhapanlannadlan yrllaraverilmis: (Okriz) (Kaplan Ud yrh,Pars veyaAslan) yrh,Ta!$san(Ta\,$an) rrh, Nek veyar_uu (Timsah, Ejderveyabaz€n yont Bahk) Yrlan ytL, (Ar)yrh, Koy veya Yundveya }1L, Kon (Kolun veyaKoq)yrh, Bjcin(Malmun)yrl, Takasuveya Takrgu(Tavuk!e Horoz)yrh, k (Kop€k) y r, Tonguz(Domuz)yrh. Domuzylmdan sonra ekrar ' yrlma srcgan ddnnlnr Kagarl'Mahmud bu ha).vanlann kendioz nireliklerinden kalmklanan baz,o,et, liklenn dogacak karakre.ini erkiledigini anlarr. Odacag Turk dunyasn, cocuklann da bu yaygrn bir d&nnce halinegelmistiri Turkler, bu fllann herbi.indebn hikmeivarenar.k onunla falluiarlar, ugrr sayarlari soz $vae dkuzlerbi.bnlenyle wrusuda., ros coBalm$icunkrr BdiniUd)1hgiidiginde qok yaparlar. Takagu olur, ancak n$anlar drarnda kansrkhk lltn.lr lyecek crkam$i yemi tawgun danedi.t daneyi buhbilmek icinCi,pleri, ktnmilad birbirine klni cunku qtuku tmr.TilNh II grrdigrnde yagar. bolluk olumuii rileh suda ya Fgmurcok Domuz ka.vesoguk Tuikk., her 9ar. cokolur.kritarahkcrl.rm$ Boylece }1ltginnce bir ola@gu iunrlar.5T s€y FI Bueda oldugu gibi kigilerin karakrerleriyleya da o ', da olacrk hayrrl ya da kdtu olaylarlalakvime adnl veren hayvanlann iliskisi uzenn€kimi kurgusal dutuncele. nreiilmirtir.Ancakbu takMmrn bir tur fal gibi kullan dgn da gosrerir. Belki cok €ski raglarda bu degerl€ndumelef mitlerdenkalnaklanmEhi ancak * laldan ka)'naklanan hurateler niieiigindedir fimdiki dururnda Turk ha'.r'an takvimininkdkeniniar*layan mitlerden bir digeri KrrgrLaraajt olup O. Turantarafindan A. lMndan aLnrpyayrmlanm$ur. Bir nasal olaraktakdim edilenbu parrasbyledirl (yazLlgrinu) gdmek S€nel urere bircok halaanlar toplantr, deve boyunun beklerleri govenerck hepsinden oncegdre.egrni soyler !e ganere dalar,odamaga idks€kligrne koyulur. Bunu duyan rcrn devenin repesine devcnin L.pesinde oldugundan okn$i veb,irun *neyi (yazr) hepsinden dne gomus alkldaglanna haber lemis. Deseye A' r€nbotnnha'ryanlar oEdakistBil€ *neyi gdnrnrler.Dev€ e boyuna guvendigindcn oldugundan ihm.l €rmis veneticede *nel. g6renemis rd em,tu gimekdenmrhrufr
$ Bkz KasgdllMahmud,Divant LiSdl-It-Ttr?, BesmAr.lal, s 3+4-146. Cev. 57 Kasgarl, dae ,. 1,s 347 Mahmud, t3 Ahha'n-i Monl./nan , Undetll-T.vrih, Tuhkdl-Mrne.iftin g,bi 6ki kaynrk sdl-iTnrhan, ilgil baa kEhlann mednlen ici. bkz O.Iu6n, Orihi Ha)ryan! Tnrhlilftvil.rdankonuyla r!, s a9 96.

r70

TURK MlTOLOttstNtN ^NAt t.{Tt.{Rl ayada Ulugay dederdemektedir.6' dahasonra )az ortasnageien yrl, aynca60 gunluk hafralarla 12 aydanolusan Bdylece 365 gun ve alr: hafra, gece ber s?atsay ryordu.Barlangrcr /ar6r olan 8un 12 laga (bolum)ayniryor ve smyla ha'"yanlann adrnrahyordu. Bir cagiki saar, her bir cag her bir cagbelirtilen is€s€kiz hei\en ibareui.@ devresi L0 unsurlagenisletilmistir. Bu l0 unsu. Ligetiyegore12 y Lk ha'"i/an 5 i diril 5 i eril olmakozereaga{,su, demir,toprakve alerlenoluruyoidu.Yinebu bu hesrplama Murteri oupiler)gezegeninin i2 }1lLrkbir amsrrmadmnifadesiyle ve gostermesiyle ilgllidir.6r Eoyiece iO luk l2lik devrelerin birlegririlmesiy devre elde edilmistir.R. RrhmetiArat, bu hususta l€ ai'ncaaltmE,'rlhk devreler alLmq yrlhk devrenin k$rmlardan birinin (Sipkan) 1211k Cinlilenn loluk devresindeki eklenmesiyle olurrugunu bjldirir. Rasonynjn, Arafn ve balkaarashrmacl devreye baska180 yrlLrkdevr€ler lann beliltigi gibi, 12 ve 60 yrlhk devrelerden de kulLabirlettirilnesiyleolusnus olup, Uygur nrim$llr. I8o'lik devreiic 60iLk devrenin metinlerinde bu iic t?ne60Lk grup bas,orta ve son rabirl€riylede karnmEa rrHayvartakvimininanlat an seklndenba9ka, degigiksisrenrlerle birletririlen de rdr. Uygurlardaki belSelere dayanan bu sekiuer Bazinin€serinde ve s€killeri rilmistir.65 Hawan ulTiminin Fy$n olarakkarsrmpa drsnda,baskalarL da crkansekillerL vardrr. ya Tar-Ch ing sulalesinm Kang-hsi saltanat dewinegore Cin snlalelennden prlmE bir takvim sisremihalwaniakvimiylebirlestiril€rek kullamlmrstrr. Bu x kliyle Srva/ndprabh{tsasri.ra'da karFrmpa Crkafve aslnda60 yrll* deEe}akulLamr. YineUygurTurkcesiyle yazrlm$€skimetinl€rd€ go.iLlen bf diAeriekil Ma heizmle ilgili olup Yezdicird tarih sistemine gore ele aLnmLs bir takvim hesablm gbstenyor. Burada de haran isimli yLllar60 yilhk dev.eye uygunsek dedir. Bir diger takvirnyrllann Selelkl(Selevkos?) sistemdir.Kral tarihinegoreele aLrndrgr Atekandros, Aliksandros Htu1olarakgesmekle ve bumda12'lik devreunsurlart

t. s 347-348. KasSarl' Mahmud,a.Ae.,c O. TuEn,a.Ae,s 26'27. L. tigeri.Eiltnnqen Karahy.5. k As/4,cev.Sad.euin 286-287i 60I sisreninbu uGurlarla d.&..,s. 2l9 daki€blo. ilSisi icrnbkz.Bazin. s. I58. 160.L R, R R hnteriAdr,"InrkleldeTanhzapt\" Mdidlelcr, haz.O. F. Se'1kaya, s l'1 Inr.ltL. Id'iia. sonyi. s,. 2 6 3 , 2 7 7 , 2 8 9 . r .. & s . L . B a z nd

t72

R TrJR( rltToroJtslNDE UAYVANL

Maninin of EskiUygurmeiinlerinde yer alanbir digertakvimde kullamlmakradrr. Eski mebuna eklenmigtir' d€vresi esas olamkahnm$olup l2'lik ha)"ran dlgri )'11 Tengrinin tahra gorulen bir digerFekildeyse cr Turk hukiimdanKul Bilge rinlerde ele almd,gr takvimidir-(Cizim2l) otarak hayvan k6 )al,mnesas Tnrk sanalrarihinde(Cin saninndaoldugu Sibi) dogrudandogruyahalvan adry' insan. vardrr.Bu tiP heykel!€ ksurlerde Sovdesi Ia amlan,'rL tas\ir edeneserler konusudur. omegin maskeli fiSuratif bir duzenleme soz bar halwanya da halvan 'ar cini tasvjri klasik Uygur resim lislubunun en guzel omeklerinin bulundugu ve birindeyer almakladrr naga.auptnaklanndan Mu uk yaknlanndakiBezeklik tikvimin simgelerini irer€nve Bu at cini oniki ha)ryanh freskoolarakyaprlmDhr. Ttirk ytldE figrlrlerinin ozeltamttlgL es€rlerdendir. Cin ilk defaA. Von Le Coq'un yalnucahaywan yLllarLnL simyaptlan bu insantasvlrlerinh, tikl€rin€uygunolarak maskland€gitiktir. Sozkonusu}1lda doganbarlannda taad,klanha)'van geleyen bu cinlenSdst€ren insanfign.len e enndeTurkceolarak drisiimilen lan etkiledigi rutmakladrlar.6? }1l ismi yazrholan lomarhalindekagrtlar Halvan taklimi )nllanna igaret edenbir diger es€rise, Turfan'da yaprlmD ve govdesiinsanbi' muhtem€lenUygur veyaT ang dewine ait bir heyk€ldir- HeykeLin ciminde baaysataink ieklindedir. GiydiBi Senii kollu eibise nedemylefresko ola' (Resrm 4-.. rak yaprlmrr omeklere beMemek'edr

Miladi yada Rumitllann hanF hayain }1hnaka$ rk geld,gidigdnerenfomrrller icin bkz N. Al8ur,"Onil,:i Tlran. Hayvanl Takvimi,mA. s 64. Suba{1990,s 200i Osman T,ork AnihiHdt\onhTnft faldini, s 42 CAJ, "TheHoue X,l-4.1965, s 169,Rsifr l Bkz E. Esin, in TurkrcAn,"

V. TTJRKLERDE DINI TORENLER VE BAYRAMLAR

Tiiik ropluluklannda balmmlann ve cogu kere buntarla cegitlidinseltbrenlerin, takvimle ilgili konulannbazenmitolojiylejc ice gecrigini ilirkilendirilen gdrnekreyrz. Hunlar ve Gokrurklerde)ahn cesirli zamanlannda yaprlan kurban ror€nterinden gecenin ve gunduzunu,unlugunun birbinne erit oldugu zamantarda barka,oz€llikle kurban torenlerinin yap ma$ da dikkari c€kmekredirBaharaylannadenk gelen bu kurbansunma olaF, doganncanlamsr esnasrndadrr ve yrlba$n reskilermektedir. Hsiurg nularda atalar magarasndakurbanlann Flbaanda goge sunuldugu, Cin kalnaklannda ifadeedilnekredir. Yine Cin ka),naklanGokrnrkl€nnbesinciaym or, ra$ndakion grinluk doneminde ya da bu orradaki doneminsekizinci grimindeGok Tann'F kurbansunnakigin tqplandrklanm anlatmaktadu.'

Sozii edilenbaharya da yaz ba$lan$rlannda sunulankurbanlarve kurban torn, leri bahar ya da yazbaFryla ilgili olduklanndan birtakrmara$rrrmac ar iaratrndd Nevruz'lailiFkilendirilmiFrir. Y m diger d6nemlerinegiris baz€nfarkl adtartaalnllli omegin bugrinki Krgz batraniannda bahan girii, Nevruzi yazagiris, UhiF: guzegirir de Ceckorbayramrdr.l

Trirklerin N€\TuzkurlamaianHsiung-nulardan (AsyaHuntan) beri gdninen ba, haragirir ya da yazagirb kurbanrdrenleriyle ili$kilendinlmisrir. Bu tnr bir iliski lendirm€ ErgenekonDestantylailgili olarak da yaprlmurrr.

Bilindigi uz€re, Gokturklere bagh gorunenErgenekonDestaninda,Seunq Han KtSE hanlnl yanmaqekerekTurklere saldriu BaFanLolamarnca savasesnasmda 'sahte kaes" (iicaO q'ununu yaparlar.Mallanm brakrp kacmaya baslayanTarar tra nl ve ordusunu ukip den llhan yonerimindekiTurk kuwelteri nallan paylagfta ilin€ girince, kaqandugmankuwerteri g€n donerekTurkleri yok ede.ler.Sadece 1lhan'ln krrqrlkoglu Kryan ve karde$oglu Nokuz sag kahr. Bunlar y€ni evtendikleri kanlanyla birlikre. savasesnasndayenilgiye ugmdrklanm gortinc€, kacaraksarp daglannbulundugu bir mrmrkayagiderler. Sonla dagtannarasndaki bir bogazrye_
J. P Roux lr:,[].rf v" Mogoildna L.i?r Dri \ev Ayt,LrK,ancrSrt\ ,92 tgt M. OcalOgur, "KrrgElannKurladrFBaFmtar ve Nemz pmiklen," N.!tuZ ve R.*i./ Trr? Dn4:/BndaNevtu2lkl^ciBiISi Srkni sildini.n, Ankah 19-21Man 1996, hz. sadrk Tuml ve

"if;
!if.--

'j;l!
i*\

a4,l

Ciz'h 23.OnikiHayvlnh Taklim.

Resm 14. Tu.fan dan (DoAu TLir knan) tawk y ft singeteyen kil

171

Mahmud Firdevsi.de20-22Man ar. dikleribu yerdeuzun bir snrebirlikteyasar Aradan400 yrl gegtiken halegeiirler Yrsllar bir anya eelip bir crkrF yolu dugunnr sonrabu yeresrgmaz yad ederler. crk$ glnunun tanhinin her yrl torenlerle ve lgrkh gun' olarakamlmasr gerceklesmes' bazrarasllrmacilann aylannda bahar Nevruz arasrnda iligki kurmastna sebep olmugtur. TurkmenEdebiyatrhda ( lq.tru?U6la. Cazneli bdylebir yrkrgnrma yapml5hr.lg sijld! Bildidkt. _On6ya K.s. bu olayrnmuhremelen sr.rTnthDtntaenda Netruz lhrti A Asuror.nir nn ce9itli yerlerinde.i biinc . a sundug inlu €serisehname de yine eski han rari.bildigi bir yerde. de geeecek bir de karai verilerse soyleyerek orayreririlirsebir yol acrlabitecegini i'e buradan mir yarag oldugunu niktarLarda odun ve sdyler.TUnKM1 rcLOltSlNtN !\NAtLAnlRt gecerek yaFamadrg bir duzlnge kimsenin adrnrverdi Sunde gelirler.or' bu kurlamalar neginbucok ye.. 19-21 Man 1996.r olJnFJrurrd. l 07.Tt'i N."Ne!tuz r. Nerru2. Sonunda daglann araindan bir yol bulup qrkmaya ler ve eskiolaylan Bir demirci.Anftdrd 176 . Nrevrur. bir yer bulamazlar. Oreyandan baa araetr kenli Perepoliste bu balrarnm mitolojidekilranllann kutsalaiasrolanYimamndevler nlkemac ar tarnfndan.url:nrlrr.ardi I'lgi &hni GenfozlunL) Bitdnien. Rcnhl. s lt-32 Kttttrnna.Danusun basnasr Ahamenidler kutlandrFsoylennektedir. bu mholojikicerikliolaylarl.Gnntmude lranda ve lranl ann yasadlgy€rlerde Nevruzlran gunestikvrmrnin 2012 rndp l.' Benzer bapnda sekrlde Sibiryada ancak haziian ayrnda hissedildigi ieinYakut(Saha) Tlirkleri ilkbahar gecmesi berekeih baharrn gelirive )lhn icid bir krir bayiamrolarakkudadtkLa H.sadk Turalve Elnr. da ya5ayan Gunumuzde Avrasya Orta Asya ve On Asya bayTurk topluluklanmn pek rogunda ya da Nevruz la iliskilendlrilebilecek Nevruz bulunramlarya da drenler yaFanmaktadrr AncakTurk devletve topluluklarrnn yesillenmesi dugu cografi gorebahann ve doganm bazryerlerde bolgeye batlamasr farkhtarihlergosrerdigrnden az cok farkh tanhbrdeyaprlabilir. hru. Gungor.sr kurtama Tnrkmenrs zamam olmaklabernber 20'22 Nilandaulkenindogusunda bahar birazerkenkuzelndede gecgeldiginden sanda kutlamr Daha eskizamanlarda nisanrn kutlanLyormui.iltndennde Yeniden Dogug\t ftrklerd.Ergenekon ve cogalrrlar.lran'dabu bayramrn kutlan hiyle iliskilendlrerek (MO 559330)ddneninekadarindirilmektedir.Bununla iliskili bicimdeFirdevsi Nevruz un Cemsid adrna icat edildi gini 6nesurer. yedetlirilerek olan bu oykudeatalannneski yurtirnna ulasrLma bir tnreyisdestanl Esasrnda haorlanmasr. Nevruz. Nllekim cok bulaLk kon1niburaya crkabileceklerjni ate$ienir.s . sindenzaf€rle donmesi olayryla ilgili olarakbu donusun anrsrna Neeruzkutlandr$ belirtilmr'tir.

nun Siirvc Sarkan. lr]lrfu\€}!nd $rni ddil hlnnlslrr. manln hnkrimdarhgrnl rekrareldeediri arNrnda iliiki kurulmus oiuyor lnanDa goreAdemNevruzgunuyaratLlm$ur.Ali.u /[nn Bil4iSaloi Bitdjntcri.ak gtphelendigi baa hallerinden Allah\n ismini kuwetli bir sekilde soyleyince. v.l€djgrni ve bu oz ieminiglderebilmesi iqin babasLmn bir heykelinin yaprlnasrnl isrer Suleynanpey gambeinemn uzerine bu heykel yap dr$ndaMuslum:rn olmayan halk onarapmrya baslar Yinebu hiktyenindevamnda anla!'ldrgtna gore Sulelmanpeygarnber. Asrrov.Ancakevlendigi kErn hepuzunrnlu oldu gunusorensrileyman krzabununnedenini sorar O da babasLni o.Nemz'un yeni ylhn ilk gunu otdugunu.un biglangrcr sayrhr.fURl(LERDE DINI T6RENLER V[ ]I YRAIIT-4R Isnkh bayramr 2l-22 Ha. Biruni. padigrh prnnagrndadelin seklindeki ki 'tzr1k onceyereduger sonrada suya'ruvarlanrr D3ha sonra bu yu:ugLr yuranballgl aviayan Suleyrnan parmgna yenidenhukumdar olur lire Fzrigu seqirerek salhnata yeniden sahip oldugubuSnn Nesruz. Snlqman durumuaqrk)arsa da kimseona indnm.h:2.yta evlendigi gon ve halifeold gu gun Nelruz g nudlir yu- -Ozbekisran N. br bakrm: yeniden dogusrie Suley. 177 .nhcansil oluluncay.da baharn gelisi. yeniden doganrn canlannasr.irantanhlerinde yapmaktadrrlar Bu bayramda adr vc bjrazdegi$ik uygulamalan de olsabir cerr!Nevruzba)%mdrr lslamiyeuen sonraki delirlerdeTnrklerdeki Nevruzlailgili nvayerlenn bastan.in l.ktundangelism4ine Dolalsyla Neyruz alennn biilr_ Edir.4&n.h!eou). agacla."Ndtu.adar uzanan ananda c.' Bir lslzmmenkrbesind€ Nevruz'un dogusu Sulerman peygamberle rtiskitendirilerekmnshimanlLga uyarlanmrgtrr. Anhoft ]t-2i Md. kagndaAllahln ismi yazrbolan'rzngunu raharer esnisrnda c*ardr$ b'r gun.6 Boylece bur. Bu anlanya goreSulelman peygamber ferheuigi hukumdannrn bir |ehnn krzryla evl€nir. da Nemz yani yeni c.duaokuya.k ciccklenn rcnk_ (s. s. ransonnneyve hayanlarda ve bjrkilc. 108. lbrlhim puijan bugunyrkmD ve Muhammed Aliyi yine Newuzgunukendisinnvekili olarakilan ermisrir. Fa m. Sfthk luril A..cic.nin dogumsnnu. dahaonceairrk y zamanlannda gnnelinyengec burcuna girdigi kudandlgrnr amasonrallkbaharda zaman torenlerin yaprLdrgrantar.r6. bu Snlelman ).t i!x.r: Bahar yagmurunun ilk damlinnn dirrm€siyle iq. verenc. gcr EbrlReyhan el-Bironj nin yazd*lannadayanrr.izuguverdigi kansr Emineden seklin€giren brr dev atrr ve padi5ah olur. Rcnhl{r Ttrh D:a/drnda N.z 40 gun geerikren sonra onunvciri olanAsrfpadj$ahn jcrn. AI Kabul.tmsnra..

e AteSkultlerinekad?rinen ate$rizennden ailama uygularnasL yanmdaNe\'ruz. Bu srkrmrlann sonaermesive berekeun saglanrMsirin yapL hr. OnlarZanarhos ve berrberindekileri arei nzerinden gecirmjsterdi.s ll2. hastahk..ta. seritir.TUR(LERDE DlNl ]ORENI. su kanilna aularak cezalandrnhr..An.I]R VE EAYMMLAR olsuncoguyerdekmel olarak As)aya da Anadolu birbinnebenzerUygutanxtann yoksullan dagrllmak uzere yaprlan cogunda bir yemek(Tu. Nevru:. Han. ilkbahann gelisi ve yqanacak yrtrn nesiicin kurlanan Isnkh ba). YakutTurklerinde (Sahalar).un son sa.er \ KrfJ.Krgrz_ bugdaydan yaprlan larda sd.hanya da Fahbezeme amaclyla." leikh bayramr iorenlen L &inaer..agrr ve acrlardan kunutmak ateg yakrlarak uennden arlanmasr (birqokyerde). L Bo4elin ak tardrFNahrivanln Ordubatbolgesjndeki uygulnmada 2t-21 Marr arasnda yaprtan tdrende ahaliden bir han.hizmetciler vb. bahrnda krzlarakarsuyunyamna gelerek onaselam venr Are5re otdugugibi 'rn {lzerinden atlarlar. a. Ucuharekedere ragnengdlnemekzorundadrr culdugurakdirde kendisin€ lerit€n bttun hediyeler gerialndrg gibi.n I ca J . Y Delitmeroglu. herkes hanmenirlerineuymakdurlrmunctadrr Ancakhanctayaprlan butungutdu. a ( .y.64 L.n. ftdcd Nevruz da hayvanlann gnre$ririlmesi... Nitekim lslam oncesi Turklerdeh.ralnsarnanizm ya da €ski TLrrkdiniyteiigih oldugu sin bundacok dahafazla mirolojikogeSorulur Deliomeroglu nun dertedigine gore. Meydanda yap. Mitolojik b:kmdan gerekeski Anidolugerekse Asya Tijrk knlturlerin'n izjni ta$yan bir uygulaim da hanbezeme ya da rah bezeme gel€n€gjdir. u2er€ yansl.kiye de zsure.Sonradercden aldrkhn bir kap suyugerirerek evin elrafnave bahc€sine serperler.'aanlannguregiinlnesL sonraki'1hn nasrl yoneliktahminleryaprlmasr gecece8ine iqindi.da Nahcivan da yap an bir digeruygulamaysa su kultrtyleilgjtidir.mlirb veCon gib')sozkonusudur.Hanrnyakrnrnda ieindemqle ve yehisler bulunan kaplarvardr. gelenegi desranlar soylenmesi.rduzenlenir. Zamarkhosun anlarugrgibi Gok raprnmamakla rtrkler atege beraber saygL duyuyorve remizleyicl ozeligi otdugunLr na inamyordu.vezi.rrzerindeki milli krya fetve raqla nrydanakurulanrahra orurtulur.gerr r b o z y ea t 8d s l16 . (Nahqilan). Bu uygulamada sufrtr evin etrrfrnaddkulmesi muhiemelen koru ruhLanko! rnakiqindir. (bozkait dahil otmak oglak kapmaca qesitli mnsabaka ve oyunlar. .lan oyunlarve Fnemalar esnas.

hoz Sad.Asyave Anado' milegtinlmesi dahacok halk amsrnda sebep olmugtur. gerek Asya Turklerinya$adr$bagka Gunnmuzde halasurdurulmektedir. hasta}klara iyi sdyLenerL ve saiayileri geporselen irinde6ncepadiFaha ve dahasonraonun ailesine kaplar padieah huzu ndakurk giydirilenlenne hekimba5rya sunulurdu. balgn kamrndan nus peyganberin crktrgr Silifke Nevnu gunLiTahtaolan Hatlao kurlu gtnde Allahyer kiiresiniyaratmrgur. Ali (abul.r olarakalgrlamr. in dogumgunuohrak k bul ederler' nu Husey.r li.l. Bu nvayet satdr. ieindegetirildi bildirmigtir.Bu de onemsenmesine ludaki bu(unMushMn Tnrk devletlennde grkm$ttr' yenigelenekler ortaya butunleien nunlailgili olarakeskigeleneklerle (bu ranhNevru girdigigtinyapllan grlnelinHrmel(Koc)burcuna osmanlLlarda yazrlarak kurdelelen arasn.h DtnydndaN.rda N€vruz Kutlamalin.224.' demir. Nevruzunne oldugunu k€ndisme Nevruz oLdugu sordugunda oldugunu behrtilmig Peygamber.OJ]SIN]N ANA ]AN]\R] gun de YeniGun yani NevruzgunudriLr. TnrkiyedeNemz kudamalan Coguyerdebir milli baynm yap r ve bunlar Nevnz kurlamal.TTJRK MITOI. cesirli N. baAlaziyekrla$ denilen kagrtLara macun kaselerinin ve birkidenyapoklan mrdt NevmzkudamalarLnda hekimballlann 40 reiit baharai qesirli geldigi Nevruzmacunu krrmLzr renkli ve kokulu.osmanl. y Irilaqoglu. s 185 Mart1996.nesnasrnda uygulamal.T nts onu peygamberin anlarogr onemlibjr ola)z baglayan gulayan ve aymzamanda bir parqadr tik kamkterli B6yleceNevruzbalaam ve geleneklerininTrirkler y:r da lran ahalisi eliyle lslaetkili olanbu eski balramrn. oldugu o da Tnrklerinve lranlrlannbayramr so.gok dinldlenlerin helvayl yemi5. Peygamber bununne helq dolu bir grimus gunuPeygambere soylenmis.Anhatu l9-2t ruEl veElnaskrl4.XVL Fzy dan gunumuze \€ yerlerde Tnrk ulkelennde.dugunda insanlan ALlah\n NeEuz grlnu memleket]erini terk eden korkup drolln1den Sunun anlatm\hr' AyncaAllahD emriyleo rilrerekruhlanmgeriverdigigon oldugunu yrgmur yagdrrdrgr icin jnsanlann Nevruzsunu su uz€rine gun.!tu: Bitdinlen.k thn i Bl8 Saleni r i : ! ' r78 .Nevnr wr. Nevruzrye sunan en rneehut lirdi. Benzen halk aras:ndr Bu uygulamrlann kuilamalar dr yaprlLrdr.dAn.san!e hxlenyaanlmaktaolan lvlanisa olanr. s.Dftr.n icin onayaatrhn nvayetlerzincinhalinegelrnesi un lslamibir gelenek Nevruz gore Ne'ruz peygamben le ilgildir. Peygamber ade!€dindiklerini serpmeF iaksimetmisve ketkebizin icin her gun Nevruzolgi kabrkuarakoradakilere onun oneminiyur Nevruz'u lslarnileirirmeyi amaclayan. kadarul. Hikayeye Islam Muh^mmed da nin bir halkasr ubak hediye edilmie.

zda gencak agaclar dikilir Sonra yertdreninuygulandrgr de kutlanabitene kadarsondurulney€cek bir ares yakrhr Samann yaprrgtuygula yLlmkbinlnklednin malargecmis ve gelecek kovuLnasr gunlere bir zararlannhol anusrnl saglamak icindir G€ncklz ve erkeklerte digerbireyl€r yeni yrldagergekistedikleri lesnesinj dilekleriiein neydandaki agaclara bezparcasr baglarlar.T!RK M1TOLOJI5ININ ANAHAITr\RI dualaresliginde rorenalanmr krmrz*rperek temiu T6renalmma lemcsiyle baslar_ hilal rkli olustuncak ra. I80 .

su. bau ak. gorebelulenmbrenkhn Hun !e Gokdrklerdebiraz Bazr arartrmacar yonlere farkh olarakeleahyorlari omeginHunlarda kuzeyk ra.guneydoru (kola boz). dogu ku (boz). yLldrzlar. Gokrurklerde ise kuzeyyagE (konur). qtkmulrr.Renkbnn sembolikAnlamhn. Merkezin.goneyin bulunmakEydr. "Tnrk Don)€ BakrrndaRcn8.l Turk ulkelerininddn laralndaki cografiunsurlannrenkleneamlmastyr da ddrt anayone goreyerlesmeye dair ikna edici satLda omek vardrt omegin. ryi l/1. ropragrn rengiFe san da olarak anrlr Iekeli) Grrah) yani ha''vanlar. (bazen yesil). dogu k'r boz. Tuiklenn ve onlarapalalelolarakCinlilerindrj.a.rrjndugu tasa!rrru bulunmaktaydr.atr2l Mart1996. von Cabain. aie9. gnneyal.v'!z !e RenUer lt. TURK MITOLOJISINDE RENKLER Renl. denizLerin isimbir ansurma Turkiye nin etrafndaki lendidlmesini ksadu0ere baglamak istemezler. lulgarlar Yu- Bkz. srkr srkya iligkrli oldugunu bmegin ni$ diger alanl.agaq.yor. AO DTCF Turkolocev stnib Tezcan. da onaya hususlar kozmolojiksistemde.A. S TurrlveE K.VE SAYILAR VI. guneyinde Krz Demz.nda renklerinkozmolojinin ve miloloji' maden.K.bairak olarak niteleniyor. YnlnrTurkler.rkezolarak kabul cdilnr$Euneyde Krzrldeniz kuzeyde Krradeniz !r y€ni adlandtrmahnna yolaq. gok renginavi batLnrn rengiyse ak (beyaz ya da beyaz kErl. Bkz.Jer renklennmrlolojiyleilgisi dahaCokkoznolojik tasawllrtafdan Turk kulturxnde zaman ieerisinde renklerle ilgili baska konuLarla ilifkilj Ancak kaynaklanmaktadu. Uyguca da kuzeykarayrlan."N.i Dlryailldd Atthi. Dikkatedilirselurdumuzunkuryinde Kamdeniz. s.ha2 Nevruzlhirci Bilgj$nLni Bildinlen. toprak(merkez) gosteriyor. Gabain kabul bu hurush Anadolu'nun biLincliolarakmerkez(ana!"tan) edilmesin€ dayanarak sdylediyor: Anadolu'nun ve bilinllibir gekiLde h.lrc.batLsLnda EgeDenizi (Aldeniz) bulunnuktadrr. Veli NenMnoglu.guneykErl saksagan. dogunun yani ya yagrz idi. yordu.A. Bu iemaylailigkili digersimgeler. ji Dergisi. gibi unsurlar asl.icinde benimde bulundugum grubu.nnmkonulanyla dogumavj ya da yesil ejderha. Dort anayoniin singelenansrnda da renkler don anay6n Haxrlatacak olursak bu gemada kuzeyin renksingesika.s72 18I . 109.

n 206'danuibaen) rekrar hmq rengini *cm*i yu2. la3 . ShuanSnj hlrur Zhoutldedmrnryendig.v o nG a b a i n d.rrmak. C.guc ve yogunhguve gerceBi vurgulanakicjn. s 273. s. 6lnm gibi insann hayatmda meydanagelebileceklzlmr: verici husulan ifade ermek iqin.lhn." gok ve yer tasawurllnmnyarid ir.fcioglu.'' ote yandan Horasan a gore kuzeydekalanbuglnku Turlanenistan da bulunan KarakumColunun isni de bula dangeliyordu.gm1 goruyoruz Ezelikaranl*. hakanlannr lslamsrmrlannrn bekcisiolarak (kuzeyin kaarahan hrikumdan) olarak adlandrrmulardr. snn0andrrtunklen.nkabilesi.TURI( ]\IITo]-oIISINDE RENKjR vE sA}II-1R 5. Mogol hu "TnrkOnoMriginde Af Kutu. Gn Simgekri B k z A . karmasa vb. gibi pek qok iey ka. bosluk. sahipolan Cinlilerde karasu gibi anlanlara sahiptir Ve.eker. sidder.bhrmkranlgr. 4 Olumlu ya da olumsuz olaraknitelendirmeden iki farkh|qa belinmekicin. sozltg!. A.Seytan Kan Tnrkleregok paralel ra renklebirlikte ifadeedilmiStir. Von Gabain'e gore.nde.uzuntu. buyu.2Or. Iyi ya da iyilik ilkesinin kareErnda olurnsuz ya da kbtii olan ilkeyi belirrmek i(in. Eberhad. 3. W. A. I€ ilgili mitlerdey€r alanrannlar.ollm.cev A.S n .Kasga n kuzeyinde hrikrimsurenve lslamdunyasrnr bir nerkezolarakkabul€denKamhanltlar. hhribat. Karabey:KaraarlanolanBayrnkabilesi 6. kuzey." rM. AyncaBo:krrdevlerinin kuz€yinde bulunnasr nedeniyle.) ya da kuzeyde yaeayan bir ropluluk 2. Kaban I BulaCoban:Alaca atlanolanCoban. BoruTolmic: KoyurenkliarlanolanDjlmrcln kabilesi (netdegildir) 7 Yszr Kapan: kabilesi. s 1 0 9 -1 0 .ld. kormolojiksemaya.kotulukya da olun.gol vs.n. kenoAlvc A Be. Turkl€rde kararenkgenellikle kullanrlmr$r:l Kuzeyde olanbir eu anlanlarda yer (sehir. Yrs. goR ozelliklennigruplitarik ve bu semamn rcrndeki aynnxlara d{r genel senaya ele atabiliriz Siyah harlanyla bakrldrFnda butundnnyamitolojilerinde ve simgeciliginde Genel kam rengin dahaqok olunsuz anlamlanilade etmekilzerekL. midereve inanrslara de kannhk.atesi hanedann ren8i olanksl)zb. siyahla bagdasLralan CinimpaEroru (krmzt sdldurdugonden su. onamr. secm$dr Onlsrdan (MO sonhilkHanHanedan.

ur?r y4il. kuzeyceph€sine arhlarL. ve San rc. 202...gondermigler.st.nun dogusunda bulunan \. n-Te\1nUrgur Sqo\atndn1. KurekciCur: MaviCur.rj. virlenndenomeklervenrken.' KonuF daharok ar kutrtyle il$kilendiren A.B Ogel. 1951.k Milli Celenehlennd. d. prnhter R. Burada atlannrenkleriyle vurgutanmasr bizimlcin onemtidir: Yawdr Erdim:Parlak Erden. r.kELl anlayDa bagholarak. .beyaz n.Akdeniz' r nanl'lar ba dakidenize adurvemekredf R Genc'e goreAnadolu. 1 l o . mek€dn.Nemethh Konsrantin porphyrogenneros un eserinden9ev'rdigi. "TnrkOnomcriginde Af KLjhu.5 Bubilgi Morunun(Me." TM. X. aragurmac ann dikkallerinden kacn$nr Boylece Doguyonrtnunmavvyefilrenk simgesi bu golle kendinigostermekre_ dir.406. ra2 .. O8el.6 Konuyla iLgjli olarakB Ogel.4I1taynrkonud. B Otel. Pecenekler iejnsozLi edilena! kultuylejlgiti sekjzkabileadndand" bahs€diyor.. bununlailgili Turk de. OAel. 2. kabuhn Yula:Agar kabugu renginde atlan otanyula. lzg. dogucephesine "bozadrtan" ve ba cephesine de arhlari.kara . s . Ar knhiinLin onemlibif yer ruurgu Hunla.. s.e) kugattrg(MO 200)savasian Cin imparatorunu b3hse_ denCin resmihanedan larihl Shih.iuRI< MTOrOrlslNlN AN/1H/\n}Rl .985 y lanndaUygur baskenline gidenCin €lrrsi Wangyen tenin Uygurhrdamulkiyetrn ar renkl€nne gore drtzenlendigini belinmesine dayanarakbununsosyal v€ ekonomik hayatran gelenbir getenek otdugunu soylemekte_ dir.1 Konuyla ilgili olar:k €ski k1)Baklarda akhnlan itginebir uygulanakozmolo_ jiyle rlgili d0n anaydn rasavl-urunun pmrik hayarra da erkisininoidugunuSosrer.Chide yer almakhdLr.ayncaMS 983. B. 6. Cenc. Qtr && wznS y. s. A Caferoglu. parlakarlanolanErdemkabitesi. s 65.bk2.v o n c a b a i h d. Hu lnryarutorhgu Bnynh laDhi. g n . 4. di.. tii (ri t u rl a n n t nL et n s .rtrft lMr4ldn. gun€ycephesne ar[ia. c.mn(bn ntrbe)kabile.5 4l l: B. l 3. SuruKril-bey: Bozarlanohn Kul Beyin kabilesi B k 2A .5 177: wanS YenTe ire ilAli olaEk bkz.Ir|h (rrrrr rori.e DedeKorkur hikayeterinde Gokc€ Deniz olaraksozediienGokce Gol.. . MaviartanolanCutun kabitesj.& G.anaybnlerle rlgiti koznolojik . s.Bnlnh Hunlnparotarlag! Tdflhi. Cateroglu.

d.. Pnlsaktan gecen Gabain KaraKalmuklar ya da birbiriyle butunlesen bir zrrhgr alrernatifligr Kalmuklar isinlerininherhangi (Turkler) ve bula aslDdaTeleutler oldugunu vermedigini. a 8 .siyahbaymgrn cesuliTtirk devlederinde da ordu kullan masrna nedenolrnuiturr' birliklerinde Turklerde ruhlannL)1 ve kotu ruhlarolarakaru toz ya da kaAltaylL sananist eder. Rusbelgelerinde ve Ak O."M veTdskelituekn l.lcnndi lcln aync. kumd. s.. . Ongon Hakknda.rlrRl([ltroLo]lstNtN ^N^Hrl_{Rl ' ismi Kankurumdu.G e n c d .l. u w Sarh[td3l " C." Hak nil€r diyeandlglsnlaleye Muhammed in uc sancagndan brrinin siyaholmasL.giddelligesenk$r rfadeetmektedrri bu anlamda Torkcedeki (kaduk$) K.ln.n..oq-+Oe. E.y S!n!ollAMlLlkadir lnan. Raragamurdan ya da ka. .'l "gercek daki KaraKalmukitadesinin karakr5 deyimi. s 144-145 do!. . cidd &{dn !. 4 t D.s .Erlik'in gozlenve kaslaflkbm r karasl drr.r v. . voncabain. Fm^ir farkthgDak ve kaB rleoir.ra sozcngnnun sozcngnyle de adlandrnlnlslrr hukurndar Ttrkce ftadrr (zorlu. AvrupahdogubiLim kara rrrmacrlar kara kuvretli sozflgununbulunmasr nedentyle brzrlanmn cilenn unvanlannda Kanhanl ar dediginiifade elmektedir.'rNitekinrbazrarag s atrnmda hukumdarlar rengin kuwetli anlamrm vemesinden dolayr. Ah. r! Bk2 A.rdrnd"'. cnnknAI KaLmuklann geldigini Kalmuk" anlamrna beliniyor. onun ogullan da kara binrenkledogrudan ya da singesel iliskisiolan isimlerahl| omeginogullanndan grubuu girmekledir. . olarakkullanLlmasLmn ve hanedan icin kullan n]asrmn kaynagr budur.g.gn. l+0 141 1 5R . . Maftdi.c e n c . s 109 ll1. s lO8.Li nin ismi KdmurKaan'dr. s. bk2.' 1 1 '6 A. Utg"n Nladdeler.270rA."cev. Ilt Se)i_ ve Erlikrli'ndaki dikoromik Uhun Bdi14. von Gabain.... 4 2 . .s ..lslan Ipsirli. r r R . Onu Calnd8lo&" 184 . ra roz olarakadlandmldrgr biliDnekredirKarl ro2deyimikotn mhlan rfad€ geldigrne iM & hrr inrln felakerin kendrsinden Sozu edilenkoln ruhlannbafrnda n an yeralhtannsrEiljk bulunmiktadr.nnrnbaskentinin nakl€derek. bukumnnlslarni donemde y:r 1*1aiigili bir simgeolarak.. Boswonh.8 .'kLled Io'ihi (r<ronala)i Elh abr. .Bu durumda lann Ulgenaru rbz bagLolarakbtr mudBu dikotomikaynmdaoldugugibi gok ve yer unsurlanna gamanlar d€t sonra da ak srmanve karagaman olarakiki)€ aynlmrgur.Bunlardan olank Karasaman uygulamalannda dahacok koin ruhlarlailjskiye giren Taman " Dkt A. c I.cetinhukrlndar)oldugugibi hddrr srfai. d.v Anohin. denirdenbir sarayda orurur. ce! l] l{ercllv..

.l' Yukarda tuq gok.Yagz rerinine de cesirlieski merinlerden 17Bu konuda bkz.1!RKNITOr_OJlSrNDri vE S Yrr^R RaNKLER kararenk dunyasndaki bircokunsurkararenkle ifadecdilir.yagrzyani esmerolarak belirtilmirlir. lar Mdiklah yemekden ys ve yagr hak. yas ve Li[lu hanrnkaracadra konulmast olmayan bEe gostermektedir. rak karayer kau SibibagLklarh elealrr.Ogel kararen(Kut. ogel'egor€ karatoprak'deyinidaha sonntanortayacrkmrrur. iam olarakk. Tnrklenn cdzdnl€r. yakn) renkte koyr renkli topragrn bu koyu'esner (olnle. Er8ln..M. s.. aragrda gelmekredirKuLli Buradaki yagEsozcugu sozlokie esmer. s Il-ll. Sehn 'rennebi.s 185 . Ahmedbin NlahSuhanMelikgah\n oglu Drlud'un oiumu (12 isimli eserinde mudun S€ltLrkndn€ yast. yedi 8u.kaldai:o yaninerkezinrengiyagrz olarakanlaulmaktadrr: Gokturkdevnnd€ topragrn. :r H.ps klahan & ropland.kararenkkarsrmEa turulan MaIs 1082)ozerine crkar: sacl.'8 lerdeyasolanevden (Dirse Llm Bogac Han hikayesi) oglu-k'zL binnde Oglu alru kitapkki hikeyelerden gibi hususlar kararenginolnm.hiz.lgli anlamlrnna (karaya gin yazundakiifadede.ra diye mtelenmenii. doru.dtrarh. oltimdenduyuhn yasrnifadesidi.lg! kara yer've re makam ola' kara toprak. ya da flana asrlnas..KofturKrdr. mezar Si.nnL olunun onunce aglay'p s'zla h. & Ahmed bin Mahhud.kiar ikEinin amsndrinsanoghyanr. mailet v. vekuytuklann' k." 8iir8€ dayanarak) ev. biitnn €rtedc ve matcn Caq'larda Ee.lar.lertil€.ore yandan Yeraltr yaygrnbir biqLmde olunnn.216-222 sa. cov lsNr Btrkan. hizhdkarlar qul. Namk 29 orkun.e-gttnduz Sozlerinin ak.i {hayvan gydirdiler. Turk dunyasrnda kararenklipaqavr. yagE yer yararld. Ded. DedeKorkutgibi onemlieser' Mezarlara yine sozedilirken karahgoklnoug tabirininkullantlmasr.dn. ElftiTt ?vdzttldn.. re M. Eliade.&l(ahf. aglarp s1. bir yandan tu ile ilgili olduguiqin." oldugunu Il]nunifadesi Kararenginyas iladesiolusuylailgili birqok omek vardu.layank slbn arkada bt6ku. eydlenn' ieu lurdu' ornisn) eclaan' ve i(mekden vaz8ecd. boyle kara ya6k gitdile! Burnn kzdrnlar.n M€rc . oLnzsr yeryuzunde yeraluyla ya da kolti' hem zorluguna hemde '€gamamn lukl€ralemi)baglannsr da koolnusmaigarer ediyor.5 l4O.sip. budurund. Erdog.Yanizor amaila.. yaprar Atlara d.

crinumnz Turkmenisran Cumhunyeri'nde de itki dahaeski olmak rizerekzrl ve krmlzl aym rengi itade ermekredir. Biiindigi gibi Cin mezarlannda cenazeyle birlikte zincifre F da krrmrzr rebe9irgo. & e . 183. goreTurkler krnnE sozcugunn Og€l'e orhegdan iiibarenku anmaya ba$la m{lard ve kumB yerine en cok kE sozcr:gunu rercih ediyorlardr. B. zr a).nen urkterde oldugu glbl guneyi ifade eden bu ' Aynnuh bilgi icin bkz." Dd ntunr. Burada Islamoncesi inan4larve mirterinden geleneikiler sezilmekre Krmla renkliba$hgln Ona Asya.ucudurarit edilirken krrmlzlya da ai renkren sozedilmekteydi SelqukLulardan beri Turh enterkrmrzr basl*.388. eokkanlakryaslamyordu insan!. albasr gibi haniya da lohusalara lelere musallar olduguvarsa'.klanarasnmayadege. A). Mahrr. Klz ya da krmur renkleri halaantar icin kullamldr$nda da a$rnhk.Reem: s. krrms balaaklar kullamyor. mrlldugii ileri suruimektedir.r URIT MITOLO]ISINDE VE '{YIL\R RENI{LER kiimdar portrelerinin orrayaqrkmasrna yol aga:r' Eski Tnrklede saygrduyuianare$krmrzr renkletemsil ediimisrir. al kansr.s t.bir Krn1lzr(al ya da klz ) renSin Turklerde bu kadaronen i olnasrbelki de Cintilerde otdugu gibi onun hayatv€ren rnk otarak dir9unulmesinde ya yor otabilir.Oradada dah.2 . 187 .nlzmanda savaln ve zaferin rcngidir.tATt<KBitdjhlen4 /K6tmtggl. cok bu renge hz ve gelinlerin elbiselerinde rasdamrve bu renk Tuikmenler icin guneie aofta bulunan kursal bir anlamianr. Tannr? Umayla iliskisinin olup olnadrB tartErtan al nhu.inulmekredir. AyncaTnrkmenisran bolgesinde kalanTtirkmenlerdahagnneyeinen ya da oralardayasayan Turkmnl€ri. guqya da hileyerearet eoer.s 91 98.dan AnadoluF krdar Osmanhlar dahil rrirk_ menlerdegiyildigi driir. a . c e n c . * R. KlmLzr renginbayrakraki ifadesi daha gokkurl bayrak ya da gumlnuzdekuilandrgrmz gibi at baFak seklind€dirKlrmr. osmanl arda otduAugibl eogu kere hukum_ dar olaglankrrmh olank betimlenlyordu. (grineyin simgesikral olduguicin) kralbaFolank amp annad. Krrmrzr daha ve dugunve gerdek rengiydi. ElindeAllh Kure(Kzrl Elfra) Turan osunh Sxtra! poftklen.lan ve Turk dunyasinnher yennde de yasaFn bugnn bu mirin al renkle ya da ares rcngiyleiliskisi olduguanlasrtmak.aBoytece buradasozri edilen hususTurk rop. lululdannn rcnklerle birbirlennden alnlmatankonusuna (At< Koyuntu ve Kar?Ko_ yunlu gibi) tipik bir omek oLarak kabuleditebilir.

(Lilttr Tddfune Gint.. anlamlan bu genel Merkezin9aFan an anavaiann)guneyiniifadeedenbu rcnk Turk knlturu ya da ilgili celitli alanlarda hemg6kve hemde yer unsumyla kargtmza mirlerinde erkar. c.. Turklerde reFitli donemlerdeal.. alevrengiveyakrrmrzrya calanaltn rengi olarakkabul edece$z. dahacok kmErnn ionian soz konuudur. 269t S. rr Blz. 'z{B. al rengi kLz olarakyorum' sdreal r€nk kE degildi. Turklerdeki anhmlarLna uygundur. renginya da renklerinolunlu ve oLunsuz anlamlar ieedigine lar. Ddii anayonlasa\ryuruyla ilgili olarak proto-Ttrk topliluklardan Ti'Lerdenbah.tannlanmn rengidir. . Bkz T Tekin. Itrft Mnolojisi. istenen olarak ulagrtmak anlamndadu.&a. Genc.vd.yogunlukif?de ifareted€r.259'262." omeklervererek ve Kau Kolunlular. A.siddet. s .\4. von cabain. s 2o ':6 KrzrlOsmanlLcada ve bugunknbir kELm AsyaTiirk ahn anl.c .^Albashkonusundaoldugu gibi bazenal lenk klzrl olarak da algllanabi 1ir.d.Enl hareket ilkesini.dd.J. Bu sozkonusu Ancakher iki ceFii anlamda kuwet. MO 771-480).amac.iktidar. bny\ik olasrhklaald toplulugun iki farkir gr. Ttrnnn'e lnn4e lfa]nh.Ogel. 2 5 1 . s.c.r" lamaktadrr. Ac*lanan nedenlerden oluru kurl elma hllknmdar simgeciliginde hu' onemliyer tularve saMt tarilindeelindekizn elru (altn kdre)iuian OsmanlL ']z B. lo8.rbunu ve KaraTatarlargibi itadelerse. -herhangi igin bir olumsuz anlan )'uklenedenkullamlyordu.Ogel. Tnrlu 'z5 R. Bununiabirlikte burad.n.4Ol.atesi.. KErl elma ya da altm knr€.nda kllhnnmaksivelerinde 'ltrhgesi Sbzradr." aumdakurh. askr. KErlm altin rengiyle ilirkisi gecdbnemde T[rk mitolojisindeki krzr] elna efsanesindegorxlur.Al<HazarLar AI Koyunlular Ak Tatarlar ve KaraHazarlar. I .Bunlannlanlnlnls ikr grubu dahagLrneyde ot an Klmn Ti]er ve drla banda oturanBeyaz Ti ler idi (y.TL]RKMITOLOJISININ AN^HAI1IRI deginir.hazzr. tl. s. gne.:r belirtmek ve trim sava. ladb. s.huBu renkgnnesin gelinve evlilikleilgili biltakrmhususlan ifade eder Grun kundarl$. sedebiliriz. s.cenc. Ogel'e takatR. ktzrl ve krmzrnm birbirinden farkl olank anlar dlgr biliniyor.an l i g ! . Tnrklerin dilnya hakimiyeii idealjnin yer' bir simgesiolarakanlasrlm$tr ve esas gaye. litay\.

lekesizlik.rffet. genel anlamda disil su LlnsumnLlnda rengidii Turklerden larklLolank navi qinde daha qok oLumsuzanlamlar ifrde eder .'i Jt':Ug!i.nLamlanilade eder Bir uDsun bu lenli i. ba gjrli mitolojilerde akr1.ku.ale edilgeliri onrgjn eski Tnrk(c nrerinlerdegeeengok diginde o sey saygrnbir oge halLne kurt.Uygur re Karluklar aarsndan brzr yaklnden ilgiLendimektedir r! Est<i Cintle kmp.ynr zamandaisinde her seyin yer aldLgL mavi.Srfat olarak bir isiinlt kullanLldr gmda bu renk. ns gibi erdem ve erdemLidavranrilartnsimgesibu renktir.' karalLgoklu otag" (Dede Korkut. inan an ruhLarlaihskili bir 9€y oldugunu gostedr g€neL anla]l1 da bu dunma uygundur. G Mavi rengin dunya mrroLojilerindekr Allah a hiirmer. (lok lannnLn brr simgendLr NuekLm guneggibi bir \rktan ortaya lrkm\or Bu rlade Lserjsude lok eskj guneskulru ya da gunesianrisr inamslannn izlerini de gbmeliteyiz Bunun gibi "gok sakaLL. da sacya da Fiz rengi oLank m3vinin kulLa l binakrm Budist rlahlann rasvirlednde nasr dzellikle Budizntu yaygrn olduAu Tabgae. gok bori terimi bLrhususaisaret eder Gok renklL erkek lurr. renk situgecilgiicin bkz w.sadakat. s 4 0 d t e . . sok bLdeviarlar" (Dede Ko.TUR(lllTorOllsrNrN AN^r|ATL kl rengi olnusl dr ilginetiri zira bu devleLi rengu Chou(!1O 1050256)devletinin icinde pfoto-Turklerinde oldugu sbylenir tsu devlel olunuran ropLuluklann '' renkreydi bircok kLrLlanLlan toreniennde seyltLrmrzr Mavi Dogu yonunun simgesi olan nau.s I 75 176 r! IJlz c cooper. Bu baknclan Budanin y. Cin simg. gogun de rengi olmasuidan doLa]'rsogu kere gbk unsurunaisareteden ce9nliogelenn sLmgesiola.me Gok mavisi d\ndaki yaprldrAr gin 9eylankrallardan birinin mavi yuzlu i'e krmrzl sarh olarak resmLnLn yuzlu genellikie kbt[ karakterl krbeli ilmektedir. gibi iladelereortaCag Tiirk metinlerinderasllanmaktadr Mavi rengin Budist devirde)uz ya da sae rengi olarak dusnnuldugunubiliyo Lz Bu ozellikle Budisr mroloti ve rkonograllyLe Llgilidir.idrak. Ru anlanda bazenbeyazbazende yegillebir trituLur. Gok ejdei de bu renkLe ru sonsuzboslLrgu da sirngeler rljgkilidiri .ktadrf. Eberhdd. sok polad (gok 'kok tenur" (sok demir). Mavi ?damiar ve lanf edildigi Filerya da hayaletolamk krbuL edLlir. Gok rcngi genellikleolumlLl . sagduyu.ak karsrmrzalrkm. !elik). o ismin Gok Tann ya da gokte oldugun.J 188 .l.

Tin]urlu. otada iabulu tasryan3hr kii en ikisi mali iLzerDle krmr navi dt tarafLkahverengielbise nzerine siyah. trkz 5 lago KnruPhanesi. mor ve siyahn vurguiandt$ anlasrLnakt.VE SA\ONR TURKiJITOLOJL5INDF NINXLFR Buradaashnda soz komlsu rengin maden unsuruyla ilikisL dikkati qekivor' baglanosr' eski Onun clemir.naklanan-navi ftngin bazrolumsuz anlarnlarL ilgiLi v.nndahi cemze rbrenlerincle sanlann gi'silerinde mavi.dlr.f. ll81r resim icin alnc.Er'el. dig€r ne kitivse i'mamen sacsayfantnusr laralnda aglavanve reessurle mari gi)inntrir labutun Serismde lrflnl cekigiirnekte olan ya da €lLni )aLzmekapam\ u! k19i ver ahyor Bunladan mavi nzerine siyah.s rladelennde evi oLLrrnle cenaze rinden anLanldlgnagore bu en eok cenaze.lisi degil. Mennuk ve Osmanh yazrml. siyah bazenb€yaz yamnda mavi rengin kuLlamldlAnt da gomekteyE XIV XVl vuzyrllar 'nstnin da Tnrknen.dditril8ns.6044.k rengi oiank belinili yorsa da kamnca yas ifadesiolan navi r€nk gok m. BoyLece siyah giysili olarak tasvlr edllnesinLn resadili olmadtgr anlaitLlvor' Soz koDusu siyah brri ic minyatnrde ise. 'e Dede Ko.u edilen lutaPta lsken der'in olumu iuerne soylenenbir beyite dikkat edenn: lvlenekie onm icu hciletr tngini $. d:ger ikisninse tam. gorunriyor Bu durumda yas duygulanmn derecesiniilade ederkenrenklerin kulia mhp kullan nadr$ sofusu o.vdi i' kanabu rodr onun Yanndrn 8nl. r: Y Akdogan. mavivse dahaaz dereikinci deFced€ oluFunugosteivordlr cedeyas lurma}1ya da olenle yakrnhgLn Her ne kadar ba. gunl\ gLbi nu. Tnrk minyatlir sananomeklerinde mateni slngeleyenmor.Lnenmavi giyslli oLduklaD ortadakinin. ! 273b.Ozellikle llanas DesranL yo z.Bu ninva biri Osmanh doneninden Ahmedi'nin lshendsrna riirlein €n ilginq ornekLerinden mesindeki bir njnyarnrde ornek olank gorulebilir' So. Buradaki ilL cirnLe lacilen ya da koyu navurn yas ifadesiolank kuLlanLlabildi alm eserdekiminyetrirde goRrleninsanlarrnmavi ve gini gbstemektedir. s l09 ta9 .taye Ekrnakradlf Siyah beLki d€ d2ha lazla nutem duymayrve lopLunsalstatu oiarak olenedahayakrn olmayL.t netinlerdeki yas iiadelerindema!] g.ienler ve naden ala5Lmlarryla ka)naklan'yor Turkl€rde deminn kutsal olmasrndan Ote yandanaz da olsaTurklerde muhtemelensu unsuruyla iliskili olnastndan da vardLr.OrtaeagTurk metinle kaj. daha cok donuk ve I' Gknbul [h]vesn6i T.hhdnd.kufia bu tiP ifadelererasllL karsrmrza erkryor. eelik.

Eu8u. evjll ya da ota$n akve deden'n sakahnrn) rak anave babanLn vricudunun akl.Itrft Ktltur ldnfiin.ngin gel€cek. " B.nLn simgesiydL Ote yandan dr ve bunlarda.yor: a. Bu etki lslam doneminde n bir €rkiylehukimdarhksimgecilig'ne (Kanhanh kisilerin siyahve beyLe Btligde devri)srradan NilekimKutddgu de srirer. dogavarlklannrnakl.Genc.remizlik ver\Ai. s 9-l0 B Bkz. birazfarkl iekildede al.gl.Ogel.1. Genc. bahrip.s 177-400. silahlann insan hgl.s 8l.ye$il deyince d€ genellikte Gok re yer agae ve ornun akla geLmektedir. soylulugunu (ve)" babanrn akhgr. metinlerde bu rur ornekler Cesitli B€yaz renkekcaolrimya da blumden do]ayr duyuianrlzrintu}! itadeetmekicin Maniheizme. lo'll t9r . bcir 2OSO.k renk insanLr$n hukrimdarlann ak han duzeniy.kmak ist.TUR(r\rlTOr. HasHdcib.ccv. muiluluk. dikotomisine de girmislir. Ak renginbu Fce ve olumlu anl2mlanndan ve buM bagholaahlann ak olmasr bu renkaracrlgtyla ifadeetmek.nlrnnM Seldigi.R. Genc.engi ise ]Inirelendirildigi Siyahkul rengidir. de renginidogadan alr Barka daharok gokyrzuakla gebir deyisle. bayHnknmdarhk simgeciligiyle bagianol. dolayrstyla de kullanrlir. nnseb€yazla sancak.8. d." kullanimrgnr. Numenmer.g.deReinD&r)deE Ne!rur.' ya da ha)'vrn akl.kuTlrknreni5randr ak r. B€nbu renginyasrengi olmasrnrn sebebini lsrgr (iyili' pek de 'anh$olmas:8erek. A Nunnemmer taralhdan trli. Gnr. ZiraManjheizmde Uygurdevrine baglamak gi) t€msil€uigi icin cok onemliolanbu renkozellikle rengi oli rahipelbiselerinin Yesil NasrlTurk mavisirenginigokren(dogadan) Tnrk iopluluklanicin yesil ahyorsa. 1 s*ca karttmPa gndan sozehek eskiTnrk merinlerinde ctkanhususlardr v!rAiiay Turklennde ak :ta deslanlan iigili olarakomegin Bu soziredilenlerl€ (Adem) yine bab6. olarakTurk topluluklanmn nk ve alemlerinde de beyaz renk ve bunlaricin ak sanGkya da ak alemterimleri yaygn olarakyer aLr.oJtslNDF vE SAYIL{R RENK_ER YineOgelin aktardlgLna ve devLet bn)uklerininve rurbenin nu simgeler simSesidir.l*. gdrtrlmek!€drr: beym. Btr krciimeyi R R. Resid s I 57. elbiseSiynelen ilginc6t.Klrda8uBifig.yen konuyiailgili olaraknesru sa)'llan gokve yer ya hanlannrn lse kara han olarak adlandrrrlnast yoneticilerin da dnFnan ilgili simgecilikten kqnaklaDemekki ak eskitannlarla ulanaktadrr. c \.'.gr.Trftunle. ' Ysut RahmdrAnt.riliyor:A.. mavidenince liyorsa.iitbedeki subaylann reni<te beyaz gdreHun ordusunda dolaytak soylu olmakve ruhun tir.? . s.

cokTurk toplulugunda tllgen'inalmasryla ilgili olabitiri yani asbir tinn olanUleeodaha sonn Gok Tann'nmyedni alm$trr. Bu nedenle goge ya da ruhun ai! da iyilik tannlan olarak 1a gmplandrrabilecektannlann hepsiyleilgili cerith uygulanalarda beyazrenk gok ve yer unsurlanndan karprmrza crkar. "Turk KnhunhdcRenkle.8!8nhs4mdn':n. m?vi y€nneya da mavi (gok malisi) gibi Gok Tannnrn yi da Bu nedenle yaradrlF Ulgen in r€ngis4alm$nr..r beyazla yaprlabiliyordu..va. kutsall*. Ealal Cobanlaldrzr Cobaryrldrzr. gnnes. 4 t . rr Turk kozmolojrs'nde bah y6nunlinsimgesi beyazdr.Bumda ak lanrdan(muhtemelen Ulgen ya da Coban)idrzr rannsr) sozedilmekredirl Gtlklannda gokbulut.Beyaz euigi kadarruhun beden uzerindeki zafertni de goste hk.ululuktur.Ianhkv. 125.ruhsalyerkinliktir.Turk mnolojisi B€yaz gok renginin muhremelen yerinegecerek onu ikinci rir. Btldrnlen Anhdrc19-21 haz.&. omeginAl!. 50. ak rannda ak bulur. Tnft D..mukem.olarak aml.Aslrnd:onun bu yaygrnlgr kaynaklanm\ olniald.Birbirinitamamlayan rogu keregdk un suruna girenseyler beyalak renklenitelendirilmistir Orn€kolank Abaklneamanlanmn dualanndan bir parrayr ele alabilinz. temizlik.Sadrk Tuml ve Elm$ Krl{. r5 M. Gdkte bulundugu varsayrlan tannlardan Yayrkda rk olarik Ahay Tnrklennden derlenen du^larda yer almakradrr Gananisi) Alevliales sahibi Ak Yayrklcok. s. nydrnhk. ku.tulu9. eesidi dogan en genel rFrk. Kaldll.yorken baukanadLna Ak Ordadeniliyordu. sanrk.d.rLrRr( [1rrolo]tstNtN^N^t n_^Rl Beyaz niroloji ve k[irurlerden rengindnnyagenelinde Beyaz anlam.Dola)$ryla esnasrnda Ulgen'e ilhamverenperi adr da Ak-enefana drr. sal mellik..Devlerin ve giicuadale! 'J.r Bu belki de Gok Tann kavrannnn planda brrakma$ndan gorulen yerinibi." OgelegoreTurklerd€ aklk. sadeiik.s.c coopc. Tannl Bunld iqin yalvanyorum. la .hlaeiao Ndtuz thinci Billi Ma'r 1996. bir elbisenin giyilmesi. lemizlik ve ifiete ignrer ve kohurunde en yaygrn olarakyer bulanbir renkrenk.. rann. Sdlcni 190 .nerh. Ak r!nn. masu'niyer. s. Bu yon€bagh olan adlandrrmalard.lll " A Inan.n ordu Hanhgrmn dogu bolunn Gok-Ord.mdlihanL EFi bulurran erekli. anhk. hndaikinci derecede beyaz. bulur ayakL.rern':hk.ifi€t." Nevru? vdRrftlef. h.

iierckdag. Bu henldedoganrn lenmesi olayryla iliskilendirilmrs bir ilahrrr. dahaoncesdyledjginizgibi dogunun rengi navi ba:enyeiit kim Uygurdevmrde yandan Tnrk soylenrr.clnr omlnna d. Ole ozelliklelslamiyellen sonraki mimarisinde olarak gogrL kubbelerde en cok trruzediye amlanmaliyesil kangrmrrenSinkulLa simgeleyen Ancakyukandada belinildigigibi yesildahacok yer kalramriqinegirerve geozelolarakda agaq kultu v. kavram ayn sekilde mavive yesil de birbirini Turk mitololisi ve kirLrun)'le rlgili burunlediArnden eskrmedderdezamrnzarnan bu iki renk birbiri yerinekullamlmrstrr.anan anan hukurndarhk !e hakimiyetle ilgrli 'Io. dolalas.*ytat gi\stcnnekld sdzlorusu bilgiyionda bulanrd.nnr. c Vt.k.hrEundan lark$ re yazyesill&knni muhafazi cdeilcr$ Diger ana renkler gibi yesil de .Ogd.car. Agacyasken gibi de anlasrlacagr dogamn canlanmasr.iltu '' Bukonuda bkz U. insan vucudunu yaranrkian yiiksck uluhiyeridin hunmdd nnna Kudayur kuzgun denileo ysirtlg in$n rcincanisterKuzSln *naya ucrr kusugondererek CjnLaltp yerde .frrt !.78.alasozrlnden ve otlann bit (bir bakLma yeniden mesiyesermesiyle drriiisiyle)ilgili bir sozctkiiirr! tsiraudan gibi doganm da gdrecegimiz ye$rmesive yesilrenkba.rJR( t\ TOt()llslNlNiNAlllTlrnt qihlerinasrlbirbirini biitlinhiyorsa. 192 . tLvc272.nr ki cam. knabhda B Ogel\nTrrlr Mirdlrybu bilgiyle ilgil. Demekki.Cenc. Yesil sozcugn. N.!tuZ. Itzcngun kokenine s6zcnglin koku ise)aiori yani yesil yasarmak.Bu kanrda olanR. )a danbagkalainusnr: bir digeranlarnr onayacrkmak anlamndadr. airrnyaprakhBayKayrn gjbi ifadelerde dugu$bi.Yasrn da gencdemektir. s 23iR. Yesil. afc.€nailn rengiyle iliskiLikr hnmq ya da dogannyazve sonbaharda daha eok sal renkteolmasrekinlenn!e baztagaq yapraklanmn gibi konular saramasr dolayrsryla sanylailigkilendiriLnis riri bmeginALtun Y$ (A1trn olOrnan).yla ormankultu daha Dunyi Agacr nel olarak ilgilidi. yesemek..n bir leigdturDiyanamaycnk kri yemekiEinaEz. agaelann egilir.pnorunda birlikre si knlb.Ga ditnerk. le'deRein Duryde 'o n c""c.TrrftKttrr cirt. s. bazragaclann nedensurekliyesilkald&lanna eden bir miti bize aktanyor: *aret Ulgen. 47I -472 i A Numrmmer. ve HayatAgacrkavramlanyla inildigindebu durun dahaiyi anlasrlabil'r.. yesilUlgen in ogullanndan birinin adtdr: Yasrl Kan. Nire.d. yesitrenkgerektiginde mavi (gokmvisi) yerinekuLlanrlabilir.s. Gene.ard\ 8br lgic dolcyrdtr Sahdaki can.

cerutte.la birlikE TnrklerdekEtannelbi*lenndeyes.' J . gnneF ?n Cetidi nlkelennmuolojilerinde bir simgedir Bu olumlu unsura bagholarakda.476 Irrft (nltur Tdnhinc . c \4 s. bolluk. s 26.TURt{[ATOLO]tStNDE R[N(I_[RVI SA]1r. Bu bakLmdan eleahndrgrnda genclige. akrl. unuda.rdabelinjl!. Bu )aizden peygamberin evladrsayrlan s€y de yerildi ldlenn alameti Turklerd€ gorulen yesilrenkleilgili anlamlar geneldrinyasimgeciligindeki aniamlanna uygundur.k. 8 e . su. iak. 6ini. Bu arada 1992de edil€n BagLMu kabul Turkmenishn Cumhuriyeri'nin de bayragrnrn zenini yegilOzellikle lslaniyeuen sonraPeygarnbenn sa. hr15ramah.koyu oldugurakdirde olumeisarer edebilir.u.a .kerumluk srzhkgibi anlamlan gosten. iman gibi eesitli kavranlanifadeeder Ancakegerqrk ve alrrnsans drgrndaki koyusansozkonusuysa o zaman olumsuz anlamlar itad€eder.trenAn cok kullanrlmasnn glencilreye kulannyandrl$tndan $arc(entgikarnakl.Nitekimkoyu 5anhrsel. Topragn. ' 1 2 .'r satenden Hdkrmi]€r ve hukumdarlrk simgeci yqil Turk ordulannda ligind€ndolayr. birkilenncogalrusrna. yaniyaganan ulkeninr€ngidir. ogc. yesicogunlukla yine bu r€nginTurklerde lin lercihedilm€si he. id. orrk ve alhn sansD. Almca4rklar cifri olank sunulan Venls ve Merkur'un rengi olup bundrn dolap ilkbahaia.s . . hryrnet.Avarlannve cdzemininde yegiL neiilerinbayraklannLn oldugubelirrilmektedir.caklanndan birisinin rengininye(erenlerin) Tankatehli insanlann sankve cubbelerinde ril olmasr.Ogel.rmek !ef! 71 l.nrn yesiloldugu.Sanya da san !e siyahbalraks ayn|ga (karunrinaDun'a semasrnda Turklerdesarrrenk merkezin rengi olarak(yagrz ya da kan rcnk yamnda) kabulediLmistir. zihin. C c o o p e . Bu neden- '' R c*nq.{R bir renk olmuirur' 6meginCinli rahip HuanTsang8ar cokrurk kaganmnyesil bir kaliangiydiginibelirrnekredir. t9l . sancak rengide olmugruri omeginGokrnrk zeninininrnaviuzerindeki bayragmrn kurt bas.yeniden doAusa. baian ve murluluga iiarer San ve simgecilig'nde sarrrenkgenelolar. \p !erF rman!zLl...ekredir Bkz B. Ayncagecicilikve kEkanchgr da ifadeedebilir. Bu konuylailgili olarakbehrildiginegore peygamberin ehlr beyri nm ve ogullanntnsimgeleri yeril idi. devirde anenjni surdrirduAunu bize gosreriyor. sezgi.

Ulgen.k tasa. Her ybnebir renk k. yer ve ik'si arasrnd: insanoglunun yaradr$yerynzu Turklerdekidnnya. Sui ak-kolve SnroDa$ rtruncrikrtia bulunu.Bunun sonucunda 8dk bazrs^yrtarone crkar Nirekim Tengere Kalra Kan. senasL dunyanm dori kote olmzsDdan ve dort anayon rasamrununan. zaman da yer. tzn Sayrlann tekrarlanmasr ve vurgulanmasr bakrnrndan en zengin alan Samaniznle eski Turk koznolojisidir EskiTLrrkdinselinanr5lanm kansmlg iki t€Detunsurda gok toplayabiliriz: !e yer. Hem gok hemde yeral aesirli katlara aynhyor Bunun drsndaunLu Kuitiginyazrt. dod halvan. t6 ya di t7 gokren bahsederter. ar ve melekler bulunur.yo-kaD merkezde. 9 gokkure.OIISINDE RENI(ER VFSA\1l-AR nn yeri. Radloff.gognnonyedinci kahndaiBa). B[!un goneydogu Sibirya da en genel g. Bu dort anay. 30.1y. dts $tnda metinlerde ceiitli devlrlerdeki 8 cenner..k ka!r.i de yaygtn olarakkar5rmLz: c&ar. las?wuruna merke?i varan.larAyncabu d. Ancakaslnda bu ikisi hembirbinnden farkh!e ayndrrhen de bin diger'nden cok kopukolmabir burun teskil eder.yerahrndan aynlarak ikili bir grup halindekarfr r za crkryor. Ddr! anayone bagholarakdon unsurates. Bz€n bu durun bir:z kar$rk bif hal atrr. 3t g.rgdiotmusi)-i nNan. ulke)ekledigimrzde b€ili bir sistem ortaya crkar. i7 ve 33 gok kau diigrtncete.nndeki konumuvuigulanrrken dunyatemelolank uCbolume ayrrlmakradrr: gok.ftRK NN-TOI.ana ile May-mra.yedincikaitajKudayYa)nrci. betincikaiia.maden.tann nitelendirildikleri gorulur.Alt:yhlann Samanizmi hakkndabilgi verirkenhangirannlann hansr ka$nda oiurdugunu da akradr. dorduncuLann 195 .k" rnmln dunyap simg€leyen bir say olduguna isarer ediyorsaFlabilir. dilmisolur.gogunonahrncr ka_ undai KEagan Tengere. su.99 alemya da gdk. agae.jn (roprak.yayrkya da M. 18000alemgibi sallarla goklerin ya da gbk karlanmn ya da farktrduny.Radlof yerynz! tuenndeklrannlarya da ruhlan anlatrr. 12.minden sdz€tmislik Bu da dorr r. soz konusudur./evren anlayrsrndan bahsederken. Musluman Ttlrk ropluluklarrnrn inam5larrnda sallarrn yen.rmr gogun7 karoldugunu soy]er Bununyamnda Ortave lq Asya'da. en kadars6zkonusuolmamakta birlikte)ine de bazr sa)rlar on planacrkryor Ni ekimYer-Su denildiginde yuksek onyedi Hanrnolahrnya da ruhun)hepsinden so. BLmu. dol-uzuncu kaondai Akrut Mergen Tengere !e gunes 8ok ana. YerunsuruzMn igerisinde yeFsu-aralar seklindebo Zaman lunmn9tnr. Bunlann srrayla dereceleri belirtjlir. 16.Srlk gelLrve boytece dort anarenk soz konusu olur.n Altayllarhemy€di gokten hem de 12.yrlclrz kumelerivb.nda da belinildigigib' insanm yeryu. orneg.

4 g(.s.harda Gbbr Colundengelenlosle karamryla ilitkLliydi Merkez !e hukirnoriulenKuzeyCin lopn$nLn rengininsanolmasryla bagholaraksan rynr zamanda un ve ilerl€menin de simgesiydi dar simgeciligine isaretli. grymclekabuledilmisti. bezenbunlannkanirm renkler bazen de farkh ionlanylabirlikt€ anrlrrl.. Bununla birliktedahaziyade yer unsLrrlanna bagholarak sanrenkdaharok .O q man)ve nnda s vcrilen uzerine bn bjlgilo icih bkz wo]| mDrrberhad. Ebe. ve hakimiyer bu rengh onemli olmsr dahacok simgeciliginde Hukumdarhk kainaklamr IIS VI yu4rlda imparatorluk San. Gn sift8do.Bum en guz€l 6mekAmdolualp'ereniennden otanXIII yuzyrlaau bir Turk kahnmanl na SanSahukdeniimesidir.n \€ agackLr[bu renk oteyandan beyaz l€riyled€ baglantrdu. Saylar Turklerde iki ." Bu nedenle sanejd€rha iyiye Hakjmiyet simgeciligi igin gecerli olan p€k cok seyde oldugugibi sanrenk din guclulugu selniteLikli kiiiler icin de dinselaniamda ve hikimiyeti ifndeeder. Dolayrsryla tasiwurlannda" gib. oLarak kisiler olan din adamlan dn san elbiseler ri yas. gore bu muhtemelen ilgiliydi.kilidir.Altrn oman) ya da . hastalLgrn rengi olmustur.M I .engi Cin mirolojisinden Bundan doLayr kisilerin srradan s. YukarLd:r Ie yer unsuruyla gibi.n renkli giysile.261 194 S l k l e .A. Cindekinintamaksine ve felaketlerin habercisi bu renk kolllhrgun saflnrgtlr jlgili Turk nitolojisi ve kulturuyle netinlerdebu renkl€rbazeuikili olank.Aslndasanrcnk Turklerde dahacok olunsuz.kez giyebitmekr€ydiler. da gorulengokkuiagr tasa\lurunda oldugugibi Sanandavullannda da tamamen karurkoLarak dulunulurler.di6el anlandaegemen Ote yandan San Turklerdeoldugugibi Cinhle.knlrs' nr.isdzlur n ork Cnide gu.vl.yrn"itadesisaman ilahilennde geonekkdtrBkz. Attrn Yrr .r sekhnde.k B.nlRKNlror otti|!tN AN^ri^lr^RL yeril rcrkle ilgili olarakbahseuigimjz baglanolidrr. Retin benzin sarardl sajzii bumdaD 9in. Cinde .nlamlanylaon pbna c. bir raranan kaym agacf oldugu yaprakl om.na grup halinde sayrlan ele almakgcrekmektedir: Muslunanolmi yanve eskiTijrk inanrslannr surdtrren topluluklann miileri\r nunqlarmdasryrli- y A $ g n 8 k u a 'r "Ahn yephkhbayk. getir.P u a r K i i t u .dede me. dahaqok a!e9. AslLnda da iLiski)'ada krrmizLyla gun€s. . Inan. rerkkiltleiyle ilgilidir lidir Bu d.te jlerl albasfinrn._rrr. s 2 5 4 D a A .klanmio. c t t .lrrn aLunrengi bu renkleilj.

J.Bu ifadeonlannoturdugu kadara bdsayrda tasawuredildigigibi yerah da belirlL Gok kadanbu Fekilde gtbL yeraltrm da I l'at gokleri3 kat olarakdugundnkleri lunur. gelmesii(in birer engelteikil yerah.Her seln gdgrrnkendisidir.6-7.s l7O iw RadloII. Attdy rdcalaa 10.Saman dauroldugunun soytennesi (ki bunlar yediya da dokuzlenriginiya da budagrn. yeryuzu ve gok)'uzunnnen nst katlanna kadar ulasanDunya Agadmn dor''uz gok kannt iceren ya da kan doku. icin agacrn bu dallara erkmak 45w. Merg€n olulrncr karta. sibirlddan. AykuiKaz'noAl. Bkz.a ddn. 46M Eliade.onunalnndakinc karra. Karagas ve Soyotlar Ttlrk veyaonlannkomsu Ancakona ve Kuzey Asya'daki olarakdusunmekteydil€r. yani $ekliolabilir. t96 .Lat en eokErlikin beiinciya da dokuzuncu Y€ralondaki karlardan sozedilirken (lasrrgdr) dedikl€ncehelmen Altayhlann ta oturdugu belirtilir.Bu da belki Islamoncesi olduguna yarahcBt olan bLr ranrf vardLr. dabazr yenn. PaulRoux s. Alray Tu derinin 'c Or olank 9 kad.Eskicag sibiD. dugLindillerini ya da sbylemekredi. 7 neni I.z onemlidir. bahsedilirOrta Gok Tann'nn ogulya da kElannm saFstndan Bazr metinierde ve komsulannda GokTannnn yedi ya da dokuzog Asya'dakj Trirklerde ve kuz€y ya ya da ka oLdugu 7 da 9 gokknresi lundansozedillr. O da Gok Tanndrr.KEuganTengere yedinci kattaoturur. J P Roux.8. (Her gune:in bulundugu Bilen Tann) Tengere Sel Gomldugli gibi goglln en yrilisek kahnda Gok Tanrfnrn ya & dahasonra onun bu tannnmbtitundiger unnlarLnilsunde bir tannnn bulunmasr yenni alanba$ka donendeI saytsmnifadeediLi! isar€tediyor. c lll." TalayKan)a da YaiakHan onyedi benzer bilgilerdeyse €n Fice tann Bay Anohinln Altay Tatarlanisin aklardrgt Arhk Kayra Han.nda bulunancehend.s. Ondan a9aFdaysa skhkla da baa sayrlar rurk kozmolojisine unsurlarda baglt ikincil derecedeki erka yinelenir.li.rrlRl( MlTolojlslNlN ANATA1rjRT denizinbirle9tigi yerdeotururvs. Olnn cev. gokkatndaTengere Kayra Han (KayrncL Gok Hu de. (Cok Kuwetli Tann) dokuuncu katta. ten1siL ettigikabul€dilenve yenltLndan Nitekimdunyamn €ksenini lak.c lll.yani Gdk Tann katbol Ulg€ndirve yedincikattaoiurmakladtr.en ynkandaki Telerirlerde ondansudur etmis Bay Ulgen kumdan)otumakrao1up.. her biri samamn 1an olanlopluluklarda. s Itthlnni. eden7 ya da 9 ka olarak dn*lniilmnnur.e. 312. Radloff.

:ekildeTelentLerde da. cr Yakutmilolojisinde onunmeskeninin kapEr de sekizdalhbir agaq onunde dikildiginibeiirimektedirSamannevininonunedL bazen ur agac oluyordu. jki kar.firh MnolotteL L s 91. KaeTaiarlankutsalkayn agacndan:seki? gdlgeiikutsalkayrnl/ Dokuzkbklu.TURI( MITOLOJISINDE RENNERVE SAY]I." olank soz ederkeniAbakan TatarlarlnLn efsanelednde Denir Dagn uzennde yedi dalh bir kapn agacmdan bahsediliyor.onaln gagritemsilen onaltl eenrikbulunurdu. kumarran olanla. Fritte iki drigme Manyahngogris ksmrndakidikigyeri dokuzyennden du Elbrsenin eleklennde dordrikec! densinden ncn de kuma. crkar. Egerdokuzdalhkutsalagaclan sozedilseydi. 197 . giysisinde qogunlukla Ulgen'in ogullan ya da krzlarnr ifad€ samanm edenbelli s4adakuklalarya da qngfakLar bulunmakladrri omegin AlrayLTurklerganun de giysisindeki yedi cngrak gogrin yedj kram remsil ediyoroLmahdrr. t1 I1l B AAel.Elbisenin len ktsmrMtak an mendillerin (arcuul) alrrna.91_9+. soi taralarcnkli kumarran oriiLmu! (biri kdr iki ). Ogel.da 2 3 ranedir. bir destana dayanarak. hcak "sekiz goigeli kutsalka)an nitelemesi ilgi cekici Bu. bununbir modelini de yurdun(cadlnn) icindebulundururlar.Elbr. ihrimalen bu agae golgeli da dokuz dlye iejenecektir. kursalagaca hilap qeklinin rasrgele oLmadrgr gbsteriyorAgacm sektzgoLgesi herhalde sekizdaLn danileri Seliyordu. altrnyapraklL Bay.cuney SibiryadakiMinu. Eliade'ye goreyedi saylsl iekniginde ve esrimesinde onemhrol ol11adrgt iein samamn bireokyerdesrks* tekrarlanmaktadrr Anohin'inakrardrgna gore.]anl tensil edenve kdru ruhlankovan)iki kaln orgubaglanr. seomuzlannm rlzerine puhu ve baykug ruylennden iki demer konur Bunlar tal ya da Fahini tensil eder. kilenbu agarlar Anlls drgna goresamanm agaclan gok.AR kuilanrridmegin engellerdir) Yakullar ku an sunnakicin dokuzcenriklibir agaca xrmanr.Faman cribbesinLn esasr oruzparea olmkla birlikte aynntrparcalarla bu sa}1 otuzunkan olanaLrmra kalEa izenne ge. Manlak\n(Faman elbisesi) dn kenanna dikilen krnnLzl vardrr. tekiagaca nazaran dahaaz onemliidi.tanolan StlmlenmiFtir yedrser tanemanyakrrk bulunur. Benzer isesamamn mediven gibi kullandrFDnnyzAgacrn.Kayrnl . nnda Ay arasnma Tann gokleilk 9aman1 yarathFnda.Manyakcrklara dikiLen saFsrkaseit ve brgLllerin yrrtanolanlarda 6. Buarada yine konuylailgili olarakiamamngiysisinde de sayrsal simgeler sdz konusudur. sekizve dokuzon planaa*l yor.9 rane.l' Bundasa)asa1 olarakyedi. yalnz golg'uzrinde sinskTatarlannnsoyLedigi degil yeraL da kutsal bir dokuz dalh agaq bulundugunu il€ri snmekredir.

9 de!. Radloff. 9 i n e k . i yerlennde geqen40 kL. W. 9 o g u l . 9 k a r k u n a 9 . 12 ogul. izaleteninsanlarrnda oguLtan ve krzLanbetirtLsar srupLanylaanrlmD oinahdr Haua TLrrk cog.ek.g k r r L s a r .afyasrmn ve eski Tnrk merinlernlh !e!jr. 12 aydadogma ve hark tz dngne vb.9 gun. 9 ulke. 30 yenge. q k o l a n h a t .eok ozer bir sekilde ele . 12 ladrr. nlrelendimeler raharhki? oriaya cLkabilir Yine yukanda belirftigimiz gjb' bir ranrLmnorneAin Ulgen in te irli saFda kLzianve oguLlanvarsaya da legirli sayLlarda gokte yaiayan rann ya da uh guruplarLvarsa..sil'irld'ddn isimli meFhureserindederl€digi yaradrhs elsanesjnian- bazen30 ylgLi. 9 klz. ar$mra rrkngr alanlar bjr cegn lelsefi okullar sayrlabLlecek n€zhepler. 9 i n s a n . Yerden dokuzdalllbtr aBas br:i/dlessinlerdiye bugun€ kadaryeq!:unde ya.lacagz. t h a v u z . I deve urbam. rZ yridr.40 yigi!. 7 kr. agactantiireme konusuna bagh olarak dokuz bolam burdan turernesi bir lesxdul degildir Nitekim ilk akla gelen Dokuz Oguzlar denenve dokuz kElmdan oluran Turk boladui Dokuz sayrsr pek sok yerde karsrmEaErkar:I coban. I tann.anh rurk rakvnni. 9 k r z . . Bir llahln birllginin iladesi Allah\n isminln bastadrgr d4hariinin sayrsaldegeri a.8 ogul gibi nilelendlmeler de bu hususlarabaglannalLdLr.herdahnatthdabir h$ ycraruBu dokuzkisi. g p L r s k u l9 MrlslumanTurk ropluluklannda Turklerde sayrsjmgeciligininen yaygrn otarak defaselam.12 bur(. tankaller e ozellikle da Turklslam lelselesLnin ana bnnyesini rerkii eden tasawuftu.ahlLive yararll4tan dogan ikicilik (Allah\n cemali ve celati). 72 kadLn.he)lanlar vb ilin de klLllaDmt|tardr oniki g. hakanL 9 d e f aq e v i r m e . 9 o m e l i s a e .9 soy.i Eski mitlenn izlerini ileren bu merindedokuz say6rnLn bu kadar vurgulanmasr. aktarmayaplyori KalraKankEgLnl'kla ki5i)'e Edik adrmrakrl\c onu l5lkdryanndan kovdutbunun uzenne ar: uzennde baska kisilerFnIt. Ancak iz bu donemle ilgiii sayr simgeciligini. )dre.k kalr ve blrada lrnnlar ya da ruh1aryaradlgrna inamLyorsa. ltl r 4 r99 .9 felek. olnlslardtr"' slyandokuzboyuncedle. ba?en3 kE. I2 ha) . 9 k i 9 i . Say6at degeri iki lan b harfi dunyayabir gondennedr w Rndloll tbrD/dilrn . 9 zincir.g o k . atrken royi€ bi.rURX [lITOLO]ISlNDE RENN[RVF SA]1LAN cografya.bun..

ban sunulmasr toreni yedinci alan yedinci gununde yaprlnaktay& Hanan trkvimine gbrc (iLk . )ukanda beliruiginLz knhlerden birine daha do$x su yedi saFsLna baglanmasr bakrmrndanilginetlr lnsanlar da. ve dawluyla ilgili salsal venler icnr bkz A V.k toplulugundahibaFlangLe ve kadar glden bir onen areder tcra edilig tanhl€ri. J P Rouxun belirftiginegore Karrsar'daataLanku.r. Atua)r5andl8nd. 29 ya da 4l dir Dizi denir.yani yazdonunu olarak belirler Bu hesaba gore yedinci ay 5 Agus' tosa denh geLir.raR( MlfolojtstNlN ANAHAtuRr srradansamanelbLsesi Yine belirtildigi Lizerc. yaFanlrlan. F 198 . s 439 451. kokeni nltoiojik uygulamaLara Hsiuns nularda (Asya Hunlannda) genel oLrrak kurbanLannsunuldugu rarihLn be gtA€ ve yere iinci ay oldugu behrlilir. Baa kulahlarLnkulak hizasrna ve ucundabir yrlan basr(salyangoz buyukeebirboncuk konur. S ya da 16) olan boncuk dizilerinde her dizide bes boncuk kabugu)bulunur.i aln onasr. Anohin.brn sunma baska tanhle )ap rrd.kulahrn nc yerlne vasak derisi dikilir Goz uz€nndeki ktsrmda bulu nan sarlarL muhteLil(5.y 21 Ocak 21 Subatarasrkabul edihrse)bes:nciay muhtemelen2 L lvta}ls 2l HazLran arasLnda bulunan suredjr J. Biri goz.llginc oLanhusus (ulrigin mezar kulliyesinin asrl$ tareninin Rultigin'in olumrlndensonnki ynin (732) yedjnci ayrmn 27 gunundeyaprlnlr olmasrAsyantn gamanistinan\lara sahip Turk topluluklannda bir lnsan oldugunde onun mhunun u! gun iqinde oldugu yeri rerk euigineinanLldrgr soylennekle birlikte. Kulahrn ahn hizasrna olursa ll srradrr.4l Madd. yaiadrklafl a d T k k d k v b B A Y o 'j8 SamanelbissL. kulah.an. aalara kurban sunnaDrn basladlgltanhj orra lama 5 Hazi.de bir sayt simgeciligini sarnanda!utansadokuz yenndendugumlenLr. biri de ensehizasnda olmak nzere. bi. Roux. toren ve bayramlann bir Tn. " lunda da gormekmnnkundur Muhakkakki aFn.!e sincapderLsiyle dikilen yrlanMglannmsayLSL 19. qefitli metinlerin olen kiginin ruhunun ancrk yedi gundensonra gjltiginLn behr tLlmesi kurban rorenleri i!]n. kulahLmnr€p€sinde baykur turrnyalama ve arka tarafmda da denil€n bir demet den Lresen! konuiur. boncuga da h.bliimleri. Gokturklerdeise yrhn bu donemindesadece kurban sunulduAubilinmekledii Soz kanusu devirde atalaraku. Bazrkrllahlaraeklenengokkusagr temsjl eden bir kay haLind€ Benzertu. eegirlikozmolojik ve nirolojjk unsLrrlar icin kullandLldansayLlan. P. kendjleri dogunlan. Sincapdensinekulak.l. oldrikrensonraki yasamlarl. Bu yuzdenbu gamankulahr nrJdldmalut h4 pdruholarakan rr Kirlahrnesas kEmr ue kar\ Lrzun lugundadrrve uc dugmeyesahiprir.

ikinci menebe]ibff usuncu merlebedhd di\let idi dewb adaF . Kimi Alevi ropluluklardagunef Muhammed. r. Bu sayLaym zamanda siilikLeki ilclemey€ (Aliah.^l.jh ldnr inan. dort butark neLege!e dort unsure isaret .Aym zamandalslanifte gore dort FSal es.ay Ali ve Zuhre 50 (Coban. Toprak.r ana nezhep.urlu ruh). h3va. AlLaha ulagmann d. erisen 'nsanlarakurup denilmesi de bu konuyla lutu diha Bundan a lt.nnure girmemiss€ ne grln sonn kendinne yakasLz ince uzun bir kusak (elil-i nened) ballantr. Binnci mertebetclhtn.da sikke giydirilir tennureninns$ine kollu ve kLSa sonra nc yrLayakn bir sure (binbir gun) cesitli hEmerlen gbrur Ddrt Cenneuekidblt lmak kavramLna igareitir. I l5 200 .rt yolunu (senai.E ii lrrh Di.ruR( irroj ojrsrNrN ANAMn]{RI U9 (kotnluAeregvrkeden ruh. s 110. su. Eroz. giydirilii. sullaTasawufi ruhun ric derec. ashndalslam onceside'L. rarika!.der.manfer ve hakikar erenlerineselamvermek s. beline elif ha ni sagristLran hrrka (destegul) ba51n. olarak srnrnandrtlmasr yan ruli.iar. IluharnIned. AyrLcayine Bekta!]' likre brlgi ve olgunlug.Colpan) Fama olarak soruhr de €rifilmesi gerekenuq ner!€be vardr Bu levhidin uc kademesj Bekragilikte olarak gorulnyordu. d.lerin d. aterrenibarer dort unsur (dndsn erldd) divan edebiyaonda sevgilive aslgrnbirtakim ozellikLerine re dunya ya da evreneaofta bulunur Beklagilerin kuLlarldrgr dofl kapr selanl denilen bir selan sekli vardr Bu selam ie..klndeydi kusagrdon kose olusruracak BektagigiyLmLnd€ sekildebaglana gelenegivardtr Bu dort kuaba.i fc. Mutlakia post nzerindeuq gun bekler MevLevilikte devam edip ememeye karar verLr Eger yLnedeNis olna karan deve drlsunerek kolsuz ve etekLibir Siysi olan t.fl anayon k!!ramryla iligkili olan don rrnak duiuncesnrin Glam donemi Turk sanaundada yer aldrgDr gosreriyor. Ali) isareteder. hakika! ve marLfet) itadeeder Ahilik legkibonda bu teskilatamensupbireyler dort tem€l esasagbrc davnn' Mk (Srlrluykenafferne.vilitr srhrdJilift.nce eile qeker.durmanna da iyilLl ya pabilme. hu.muhrackenbile sahip oldugunu baskalanyla paylasma) dunnundaydrlar lian da yaprlmlsmuhtemeienbir Turk hairsL olan ve cenneuekidort nehn gosre ren bahcehalLlanndan bn omek. iik dort haiife. rarikar. kLzgrnken yumulak davranabilne.

rt ustu dorf lekllnde kullamLanL. Allah gogu yedi kadl oiarak yaratmEtrr BakaraSuresi 29 ve Mu niinnn Suresi 17 ayerteAllah'Lngogu yedi kai yamrogrbelirtilir Hac'daKabeyedi kez ravafedilir SaIaile Mene arastnyedi gidig ddnr:is yap lr ve yedjseriaiLaiie kez SeyranrasLada yedi sarr uyguLantr.t direk (ku!up) gelir. Aragtrmacrlann aktardrgrna g6re onun bir yrnLnda sag in. 201 .ardan korunna anurh singelerdenbirisi ola. Yedi Yedi salasrlslani inan4larda yaygm olarak karirnrza rrkar. Altr kolLubir yrldrz olar Muhn Sulelman.et edilmi5 oluyor Aylca Budizmdebu dart yanun ranrilan da olduAu harrlanabilir) do. .dr. l .birler mu kemmelLikve eksiksizolna yerine kullamlrrdr Bunun tersine dort yam deniz ke silnek" ise zorluga. TiLrk sanan ve mimaisinde en qok lasvirinerasllan an korulukren ve na.I!NK UITOLOJISlNDE VL SIYILlR RENKLER sonra ele alacagmLz5. Bu el rynL zamanda Muhanned.i o l u . . g-nI gor.rl '. . kurupLrnn kurbudur.Ali ve Hasan ile Hnseyini itade eder Bu el lgareiinlnnazanve genelanlanda kt)tilhigtLengelledig' duslnnlnr.kleri ve yeri altl gunde yaraitL$ ilade edllir. . 7 \'e aynca lO0 s?FsryLeilgilidir. / l .m . umtsizlig€ diLtmek demeko. rak ka4rmrza c*makradLr.. r u r m . m . diger yanmda sol imarn yer ahr Daha sonra evrenin dort yanLnryoneten (1shm oncesindekidor! anayonkavramrnaisa. Bef Fatma'mneli.) . 1 n d u . a)etjyle Yunus Suresinin3. ter adrm alan abdaLlar. u n c l " n n cg o r . . Osmanh devrinde dart kuap hakkLicun" diye yemin yenne kullanrlan birude va. L r q " g o . BunlarLdlgerleriyle birlikte bey. Farma'nrneli ile ilgjli Lasvrlersanattarihinlzde gt)rulebilmekredir Alh kollu yLidLzolan Muhru Suleyman gibi trLsrm mahiyetinde kullamlan v€ gornlen bir simge begliyrldrz ya da be9 kollu yLldE demlen ve suslene sanahmLzda vardrr.. 1s]. ayerindeAllah\n g. KaidesL olnayan uc icgenn birbi le gecnesindenibaret bu sekiL anstr. abdaLlan yed er ve ucyu:ter izler. Aynca "dbrt uniine" ya da "d.rrz. Fanna.ncesi Tnrk koz molojisine uygun bir sekiLdeevrerin insanlar tarahndantenisil edilen b kLrtupln nn lewesinde dondugu kablrl edilir Kuruplann en onenlLsi.rn.l rr. r " r .r ) n Allahln dunyayralo gunde yaraL4rna Lgarei eder. Kumn\n A'ril SuresinLn 54. r d . tubrLnel p" ."\re Lrl.

Osman. venlenoneminipuclanlardrr' Etegib€lden de oniki sa)4srna Bekragi Siyiminde ilsr tarafin'kutsnlyerleri ziyaret kolsuzbir yelekolan haydany€nin binz atagrda olan habb€ da Yenentalndan necefya takrlan )apllankuctikvuvarlaklar esnasrnda hilal taslarln ve bqala takrlan Ayncateslimtair deniLen ler cogukereoniki ranedir' edel oniki imamttemsil bulunmasr oniki cukurlugu seklinde oniki dilim de yine oniki inama \arettir' Bu tactgiyenkibash$ndaki B€ktasi atledilen lmam Cafer'e ba5ka gerekir'Bun)ardan ginin oniki erdeme sahipolmasr nurdanlar oniki dilimhdir' Cebnilin getirdigi gore.TURXMITOLOII5INDERI]N(LERVE SA\1LAR ieda dokuzgok imnl9lvardrr'AyncaAllahln kudretve azamet'mn Tasawufta dusiinulentahonaars cellisine kinay€ olarak Allah\n dokuzuncuka! gokte oldugu denirdi. (veya Said)bin zeYd'dir' 61 tariH 10 Muharrem da kailedildigi Husefn in Kerbela bu sa)a Oreyandan eder' hine ve bundanduyulanyasarsaret Oniki orlavacrkacikve insanLara veniden oniki lmam ya da ilerki zamanlarda Ozellikle de oniki sinBektasilil<le olanonikinciinuml itadeeder Bu nedenle edecek yardrm bagh olarakonemli geciligiyer bulmultur' Alenlikie de oniki imam dusuncesine bu dus'ince (erbelaiehldenanErna oniki gnn oructutulmasr ter $tar. mirjdelenmig Cennet bin Cemh (vevaAbdullah bin Avl.ondorrnasLrm Hasan ve Hiiseyinolmakrizere Onyedi vlrdr ve guOzellikle Siiliktebnemliyer tutar'Ali bin Ebo Talib'inonvedivoldaFr koruyuOnvediTnrk loncasLntn defa duaederdi' onyedrier nnn nc aynb6lumunde kener kuialtrgrve onvedi kemer cu evliyalanda onyediydi Ali nin kendisinin onyedidostuotdugubeLirtilir' besi"diyegecen 203 . AnadolLl'da ye baghdu.Muhammede bir sdze ODdort gelen ba$a ile Ali nin soyundan v€ krzr Fatrma Alevi inan\rnagdre Muhammed olank kabuledilir' bir gixp ki$i. Abdunahman Omer. bin Mes'od). On iFaret eder'BunlarEbo Bekir' Atere-iMubeggereve on kisiye. Ebo Ubevde Ali. Saad bin Ebo Vakkas' bin Awam' Saad Zubevr Talhabin Ubevduuah.

Tnrk ve lslambahce duz€nlemelerinde Mhcelerin don ya da sekizkarh )a da bolumluolrnasr da cennet karanrna atrfta bulunur.5lt_2/ 202 .sii inanlgrna gore bu sekjz melek." Oreyandan Kldin ra Femsi .ikarininEsreti kolunamensup olanlann giydiklenraelar da yedj dilimliydi Bu ra crn (bashgrn) yedi terki yedi gbzeilarellir.TIJR([1tI oLO]tStNtN ^NrH. 1sa. Yedisa/sr Peyganbedn mirachidisesiyle ilgili olarakda kargrmrza crkar. Tanr! katr sallan argrnyer aldr$ yedinci gogecrktLgrnr goruyoruz.di kere bagianrrmE..na gorekonulanonsekiz ya da ondokuz koseira) simgeleyen yedi renk ibririmlei9lenjr. Bazrlslami inan\lara gore ar$rsekizmelektagrr. (Ulker ya da Penin) yrldrzkumesiyedi'aldrzdan gelmigrir.Mus. A). ka)'naklamr.{rLiRt nr. YediUyurlarya da Asb"tb I Kehf(magara arkadaLan) kFsasrKehtSuresinde (9 (bkz Resim 26. lbrahim.d8c. harfiensars.yedi ismi (esnd-i Sekiz Gelenekellslaminanonagore. Hen ve Huseyin denibarerdr.tvrin yatuderde Peygambenn Bunk uzerinde. cenner vardr.Kurandaet-Hicr Suresinin 44 ayeiinde cehennenin yedi kaprsr muhremel oldugubeyan editir. arkasrndaki melekle birlikteCebrail kendisini kargrlar. Muhammed. Nuh. ncadunyayr (evreleyen dokuztelekren yedi tanesj yedi geze8enin felegidir Tas?v_ vulrayedi cesitnefsren soz€dilmisur. nndakidokuzun oneninden M Etuz. Ali. OteyandanBekragi (belki tadnrny€di dilimli olannagrinese izaferen Tann'yrve bazryerlerde Aliyi kasrederek) lac denilir. Ote yandan KuranlnyetniFyediayerinde cehennem konusunun yer almasrda yedmLn kadanolanbir sayrolmasr bakrmrndan ilSinclrr.Bu racrn nzenne onsekizbin rlemeifade eden ya da besmeledeki.p$Lndan Rrdvan vasuasrlhgirdikrensonra. ayerler) anlaulmaktadr 39). Dokuz Dokuzun larhgrdahacok Islamdncesi lslamidonemdeki Tnrk mirleri v€ inan\la. selimuhur. Bir klsmlminyaturld (sekiz h€rr brhirt cenner) isimlj kuaplardr burdaD onayaerkm[ ur.Kemereski zamanlarda birtakrmerdenleri itade ermekuzerey. Tasawulta bedenin ruhsalguclein topLandrgr yedi nokmsrndan sozeditir. Kuzeyyann knredeki Sure]y. cok sayLda Yedisayrsrna BektaFi giyinlnde de simgesel itadeanucrylakullanllnD olank rastlanz.yedi cehenneme kargrhkseki. meydana Yedisayrsren cok cehennem konusuyla ilgili olarakgeqer. Cennetin k.

. dirilir gbklenn €snasrnda kLrkgun boluncadumanla kaplanacagL ve dirilisinkrk }1Isrire ceginiitadeeder Muhammed in jsmininba$ladLgr ilk harf olanrtm harfimnsryrsai degerikrrkrrr. Mevlevi d€rviii olm?k isleyen herkes onsekjz gtn tekkedehizmei ettikten sonm nurfaku onsekizCegtihizmeri bgrenir. Turk IsLam edebiyanmn pek qok esennde kuk sayrLnrn simgeseiligine dayanrhi Allah isminin saFsalka{rltgr allmqaltrdrr Say6aldeAerialtl otan ra! hartinin tr L Metikotf. yanionu canlandrrmak demektir." sozrtnu aktarryor. sonraaday onseki2kollu bir gamdanla Haxrhk snresinitamamladLktan bjr hucreye goruriilrir. yani Allah\ ifad€ eder.in elnda eanurunukrk sun yoguidugu. yani Bir'in sayEal degeri tg'dur. mirac hadisesi esnasrnda Krrklar Meclisinin kumldugunu soyluyor. s 65 204 .5: Dogumve qocukla ilgjli birlakrmgeleneklenn uygulanmasnda.runl(MtrolollstNtNAN rj^r|!{Rl Mesneviningiis bolumn onsekiznBradrr. Sivasyoresinden bir Alevinin ramkhglna daya nanaragrllmacl bu tanLga izaferen:AleviLerde Cemdemek KLrklannC. Allahln Adem. Buradaonsekizgun cile cekertetekkure da]ai Mevlevi dergahDr ziyarei edenknn yamndaonsekizhediye geiirmel€ri bir gelenekhalini alm$r Besmeiede hart bulunmasLndan onsekizbin alenl oldugu inamsLrnremisft. na inan rusr.ag. onsekizsessiz ondokuz Allah\n €n onemli isin erinden olln Vahid. Inrk lslamdncesi Turk gelen€klerinde de eok yer tutanbu sayrMuhamned'in krrk yaAllahtan ilk vahyini alnasr.. M€hdinindnnyaya lekrargeldiginde krrk yrl kalacak olnasr.m'ini rakh etmek. Bu nedenleyrh ondokuz gunluk ondokuz aya bolen Bahailenn Yirmis€kiz Kunn\n yaz dlg allabeninharfsayErnaigrrei €der. bu krk gunluk snrc onemlisay mlshr. Oteyandan Alevilerdeki cemlorenlerjnin Peygambenn gogeolan yolculugunun tekmnndan ibare! oldugunusoyleyen Melikoff.

vE sAr0r\R RrR( NilToLoJl9lNDE REN(LEn yan yana kullamlt|r alrmrsalnf ilade eder Ademi in duntann burun dillerini iiade icin yetmli dil bildigi 'l€ri surnLnr' Muokudugu soylenir' Yine Pev Kuranr yetmD defaezbere hamned'in miracaqLkarken gamberinAlhhran gunde yetnis kez af diledigi ifade edilir Bazrlslami kayMklara gore Adem yaranlrrken seks.n yrl eanur hahnde kelm4tlr ve ondan sonraAllah taraftndankendisinebicim veilnisiir' Esma-i hrGnadenilen Allahln en guzel isinleini ifade eder Ashnda Kuran'da ve hadislerdegeeendahabatka isimler olmakla birlikie terim oLarakgenellikLedok' sandokuzisin kabul edilir Bazllslami ka)naklaragore Allah Adem e bicjm lerdikten sonra onu ynz yirmL yrl ruhsuz brrakmtFve bu sure sonucundakendisineruh verilmigtir 205 .

. Btr Yakur air kus ripi elbisenin on Ci:im L\'danaizi'n)...5benan. . . .R6. .MahoLler ... Holmberg. ...73 srDcnd. gamanLanna Res.... ....... .. .. MinDsinsk oJAllRues Finro-Ugrrc.. ... .. .. . .... cizim. s . .. V. ...Moigoiia The kgacr aJ Chht3&ts i?dn.n.. .. ... NewYork 1 9 6 4R . .. Ankah 1968)...80). ..... ...lvanov..res l5).7 . .. ln elch.. ..ldr..6l (E.. ..... .... KalmuklaF ait keceden bir tdz M. . Res20) .. Letpzig 4. . Cizim5.. -... . Cizin 12.. .. .. s 1 6 8 . . tannUlge!e ula9roklcinizledigj . hatlan ve 207 .. 1975. .. . .fr..8 5 an bir davultokmag. .. . ..... .. Hohnb€rg.. ...hnnoner wl Cizim r 981. bet lenel unsur e bu ydn ve unsurlam bagl olarakme6im... .. .... . .... ... X'JI/1.. . Uzelinde ayak kemiklerini temsil eden Cizin .. ...... toz (E... (U.. ..... dort anayolego.... .. arki yuzu Cv. ..8ir Goldgamanrnm adh'kur ruhlar.. air 2. . 15 8n vdlkerltunde Mnz6i Niohdze.. ..Jlumun efendisi Erlik Hani XIX. Lripzrg i983. K TsuBtamnfotoFaftndan bir ruk..Srurga l92t. . . Siberian.. Add Otehrdlu.. .. .." Res...80 r.g.. .. .....nan davulunun Ci2in I San2eev at Maddeler. -. . .... Ha) 'an bicimine }! da levhalar (S..2 9 Ctim I Ahayh samann yriz}1li etkilenmis .---.. S..z).. ve N'1.. ..es fi4ro-Ugnt...d Masfts o/Sib. . .k... .Droregi.. .The^4rtfioloAr' oj^ll Rd..sFinno-Ug.. . c lV. . . .. Choijin-r.sreren.....72 R as Finru-Ugnir. . .....EIZIM LISTESIVE KAYNAKTARI yol. (U.. .. ... 8.84 Lev....... Oniak $munrn SeyrkLpi b4rhgr Holmberg.. 10. Nntsaler.. .herVdlh.. . 5ib. HaNaHolmberg. . .... . 7] .. .... 4 0 ). .. ...2l)... ..ic.. Lrningnd oyulnuszooanrropomortik .... .86 Sibtil. .) . ..m anirnnacnasnanlaurklanudayan.. .. lignrler .. . ..1963.. . . ...*hat Shinunism. 3 Mogolisran'da tespit edilmje brotr.ecle ahnm$ Cizim16... . MythalcSy oJAllRil.... ..yolcuhguesnasnda taydaland.lev gentlei aplike ohr gananciznEi CV Dioeegr. . .. ... Cinn 14 Darkhat gawn (G. . yn'n bacakkemikkn ve sanranrn o.f.AhayiamnlanM air drrullar (4.. . Hambulg Cizin den . . . . . .4n... bolgsinden Cinm rl. sib. 9... ...Allxrce! Finno-Ugnt.. . .61 Koon ve Bucu oieki dnnyay.. 6 I gime teoasrna itaret edenfteral ayDalar uzerine Cizim6... Anohin... .. . .rdn....i. ."(U.. 1961.... ... zam......rhus Dei M1.. Rs... Der schd.Thc Mrtholog oJrJl Cizim 7 Bir Yenisey . . .. . .. . .. ...... .. ..... A tnan... M/rholog/ bir ianan davuiunun on ranfi (U. .. .. s. . renk. Taube. ...1 .. .hdn Peoplds. . Budapettc Aspects of D.. . urafindanunurlan9.. . Yama reirknnden Cizim 8. .. ..tu Tapnr$ MiE6i Mogolisran.tdr. .. . Berg€! ve r Banholomew..... . . . Londla & San Kon8l ] 9 9 5 ... . ... e sl 9 ) .. n. ve Taube.. . . ..9 4 ) .... Bhtak.... ganana ve arka krafrin gdnrnugleri Holmberg. ..... (P.. .. . . AllaySanDolFna cev... XL\4ll) (v Dioeeg.. &hdener lnd Cinm R)'"psoddh.Ethnogenic 1963.. 5 3 F n n c i s clo b a e ny e r iH o n S (solda)...lar... .. ..sek. . R e s .Tnc M/rholqj/ Citm 10..14deki totograf. cizim) at1tipi el ci2mes (U.72 Th....n?tr.an ... .... .

.

. ..kv.. .gy Agacr uolmberg.TUR( I\iITOI.rilih Cirn 18.OJI5ININANATI.Stryzgowski.. qizint....r .guru N4\ AJr-Euddli^xrh.N Dlarbekirl.'hra.. DoAu Cizim (. .rg. ..din 1912.rdtr. Takvim M. Uygur au btr ku baslr 22..2) 96 (Esk. .. . Res. .. arka krlak) 174 23. Alhylrlarda 1972.czrn lolol. 1994.241en insan Gttkrtirkdelri kayarsmi (C Omil6liuulu. r€kil 17. say' 1. Ankae nndekiMens€i. .. Sr Pete6bu!8 c'kahn bal. Pecenek (karakusl) lisurii (l F.sisch-Turi?. sib..!rdfte Mlthol.C KoprulirNuvel. daki lotografttn Res. 9 I01 1937. . stnAa ann deisi !c Cirm 20. IJln sdndr. lv Mll yuz)llr4 hllumdir l. ..lu'hFil6oJitaaaun8lsu^a CdlSrn. dibindentoprag. Sanar'nnBuz DevLrninghd)Hemnage (rltlk !\ten Ddgisi).rcng. . L. cizen Caruhlu) t. ..runwedel. . OnikiHar'rnl. repesinde kurlann bir DLjnya 17.'lkli Yas...* lr. Tirrkler w SinuliAsya Muz*i (J.at nda. .1968. . Gok ile Yerarasnda I]/. Cizim19 Yahdrl$snand. Anohin. tn Cfiin. . Bitkek 1991. 1.... 90 C r l d E l a r( C i z i m at.c x.5tar.$azennriklos hazinesindeki numdah Tnrklenhe rir 7 surihide Cizim 21. s 201) 125 ba$ (A..lsranbul N.llj eator (Tt.k-kur.92 djAllRd.. Dolgan deldc. Cizid 208 .si.dorldi D. Res287). s 49.1hlm'5 kurbanediltrns rallga (baydan)denilen.. . . sanadlanna kanahnbulundugu Cizim (U..rcizen Yasa.cev. K!lrva SonderruDn B. (oco ganhg.'na k lreskodan TtirkNlan da bulunan. .ITLARI : a5a Y r o t u h l u ) .v. U8nt.I I I Garuda bulunan Coruhlu). suyu...

..... ........ . At bagh (S A AqjaNkiya. Taraz (sh Gmbul) Ka$a)cv Devler Sanadan Md:esi(FotoArat: Yarar ..... . 9.XlX....lsranbul ... R6ifr 3 Tar uerine t?ptlmE Umy tdiri... Siyah Sai.. .lenbn Aur devnbuLuntusu........ GofldaArvenrr)i Mu:tJ EtnogdJii NarcAsS'Se.Pe6a e d..Lev. Olas[&]a tzlede ilgq bllumn cadrr direB tepelikkn ya da sancak . Tijlknenistat\n Nie kendndeEbo Ali DekkakTulbesiyakrnhdapnra!basrnda dn ilek a g a cG t o t o g h l : Y a 9C bLrluna ar .lzhdre !. kullanr DoBuTurkistanw ZeDgyuan vd Xnlidng Cftina..ah 1978...... .... . aelan Sr Pere.lv)..... Anl.\4 lazy.5 lptiioglu....llar(M BrEgli. Res.. Narondle..RESIMLISTESI VE KAYNAKLARI R6im I..d lhdtradet-Dte GeisLige rtltut Der Alten Mangolei. ...TtrhKtthnmnLOlln(arfdftr.ks Anlunliutzsds Mdnwnts On nbu Iurc. O}!n ft Bi:tg Tnrh Kntuhindao*n Kavram ls . .....58 resin 9....keceden a!rivi).Analolus€J(uidu Miwnsitutu Snskne veEl knatlan.16 R6im 2....trjzsi (S A ArijaBkay. . baglan(E ve M laube...ananda dilek agacr olahk d.. S.. RBim 13.. Tt. Oc?k2000. sar 82..sbur8 EhograryaMu2esi saman Nelliti MuzE Etnosralii Norcaov 1989. 118.... ..la B. 555R.. .. .. ynzlalaan bir Srbirya 9atun elbiesi...996).54 R6im 6 K?iil.......c1 ve nzennde kuslar 1991).... .. (Ya9ar REift 4.. 84). .).Ianin86d1989...tHdlrsanall..rsun..}1 Muzesi Klrirphanesi H 2t5l (M....Bn mndala}l r6vir eden irsko din ddayrv.....71 Rsim 14. 25).......... }a4d Anadolu (5e6re Trirk lalsndan detayjD. s 46).. Leningrrd Res..60 Coruhlu...55 R6im 7 Gold ve Gilyaklamair Amur Td2leri (M And.1 209 ..Ayi|eBn@. ..... tanbu l9 l T4). Res40) . .. Cenlrdl Alian Rsim 17 )0/..45 Coruhlu )ap ma Umy rasviri (alem€ atfedile!bn cin l6vin Topkapr Rsim 5....86 R6im 16. . Gorlddrs.... Budapegte MilliMn:e (Forograf: Yagar 1989)...rliorhu+e Pans1926).. ..... . saMtu m...i EdgarBloche!.... ... ..45 Coruhlui998) . Araba...... Gii'geronevi yolculugu estusnda samaNnmerdiven ohak kullandrgr drck Bu dliek a)dt..". Yetkin. ..And.eq yolculugu e6nda kullandlFhaFln'ruha an bodeli sibirya Budapeste Erno8ratya Moai (Forogof: Yagar ...MoBolisran'dan qanhrve)dan bi! iamnD dbifsi uzenndeli dokuzbebekkuklae......62 R6im rl. s.. 95).. Sibiry k?ya resmhde FMn oldu8u d.56 Rsim 8...... 68 Coruhlu1989) R6im 12...7+ RGim t5.... Pesift10..... St... ..... Atudol. 69 {ed)... Naarhk olank kullan an.. lsranbul 1985..44 o r u h l u1 ...... L e i p z il g 9Sl). Diyarbakr Ulu Cami kapE uzenndeki aslanboga mucaddesinigosrerenkaba ma (G Oney..YakuiSaman(M. ve Dimne'den 61Na binen ve llanr kamcr olrnk kulla@n ([rhk imS6inin etkisini las'yah)bn cin 6svi. "Srnrao Turkler TuvaveHakasya...rnya Ag....rlen ligDr (S... Siah Kdlrr wlndo/ ne stcppe....Pe|e6bug Enogdtya l...at|d5..Res....

43 Snleynanin doganliavlahnrasr Ad.KrrgrlannMand5 D. . . Kerimov.i C! Coruhlu. ... xnjidhg'Clnd.... 9 9 7 ) ..1. .. . .tand. e sI r 2 ) .tindftter'Nizanli canjeriKhdnsd Mtnetud..s l17) .Yediuyurlar elsanesini tasvi edenminlaru..... . 5.25Lr.... . Baah rasqr edeD a Co\tribu.. s 132.. . laku 1981. s 51) . .. ivinld[n. ..?sk'rCosrddr. . .. . .. 166 Rsim 4.aulhdnr.d ttktarJalSTleyndn I\e Magn4ftsr. . N Usubalie\a.. .. . Skldt.g. (..luvall& al-Davla ( O l N . .. ...114 211 .165 Resim42.. . .nlot'14r.s6 r Enbrld(Sii T W.. .Res 81) .]'.m.k l. Res 106)...n kannndanokr5r... .. 1929). b u l 1 9 9 5R .n (Dogu Tlrk$ran) tavuli lln simgelqen kl heyket{w.xtll xrv.Ihe lsldm.Btkek (Frunze) 1985. .K/rshi?Srdk^nMN um. ... ... r54 R6im 40. ..mdnrarr-Th..). . . . .dibt'l Mdhlrtrdl Topkapr lnv A 1632.ohmann. N{dn.I5-l Resim4l. .. . .2t I ) .. Resim 37 YunuJunCebrail in lrdnn.. Pr5idrl Din FazlAllahb lmad al Davla Ebtl Har b \. Amold ve A. i Ni?drllden bir ^' sahnesi. . . . ..Tolkapr Sah). ..3x 25 . Gencli fldirv l.t anl Histary . Harf..... Zengyuan (Ha:.1 Tu...on ta itsA.. . Dinn.l. lbnhjmin hnailikurban . G.... washnrgron 1986. ropkaprsarayr Mrizesi Kdt EnyNu ReuD843. lmanberveSrgakej.k Osnanlr ]sldftMnoto8/ar. Hdyvan tsrar Trrrsanarnda -s. 151 Jnhlthevil-)ivxt Cotr.7 1 8 / 1 3 1 8 1 9 ).. K. C o r u h l u1 Y ...l4l . ..razLldrlcfrsdl Srrijrrsiusr'o Muzeyilirg. Ivtanuilova 1971 lvletal madallon(K.. . Illusr)at. Urumci1989. tsranbut 1998. ... 1491 (K.stonfndan birehne... Anan geik tnircadelesinigosEen duvar Bmi ^zerLrycan Seki Hanlar Sa.... .Topkapr san}1llinzesi Il 1654.. ..166 Resitu KanuniSultan (1. 15.1 Milz H 1701(M A!d.elaryor.Dawlunsesnreaidanan rlkr. .. Resm39.. . . hrkayelerinden. .. M. .yla bal. y!4.'.nntyMuze!l?obrazilelhtstu$r-Th...742 SaralMiiz€si R$im 16..RFSl[l Llsltsl Env 1612..l2 b...aI (Fotogra t a a ..deceAi nnda rnelegin gokyuznrden lir koc getidii (. I44 Resim 38.leE kal5.vr. . l4o Resim 15.

nona lr]ft 5a Divaibeltirli. Cen$zHan\n kartsr Baysungur Albumn..airulMahhhdr.:on. askr's s.. BehDm Gur. Siva Gdk Medrese ' ' It5 (FoiogEf:Yaear " Coruhlu) kabaftnsr ve dogu got agacunsurunun loznolojik 5emava Burada voniilun R6im 23..drese Nluzesi Coruhlu).m e(kiLrfmL) 100 Knr.turh5didti. Resim32. Agacejden. .Anl'rnr99l. 122 . ltr.. saIl186.r. Calerkina. e n e v1 a9 7 2 . Alan_Koayr hanile btrakrn8dk kun (TopkafrSanI \'liizen R$imlr.la.16tl) Heni 1'179/80 (F Suleird alyor' ljd. arsni] '115 H 2152 59 a [4nz Kur SaruI Gasa' Cotuhlu ToPkapr lrari ejd{ter. ...1stanb u l 7 9R br'n eden Bxgur abidesindeki R6id 21.n. PdrdrrnS.H 17Ol 106 1 9 . (Topka!. . adak 26 luda'yaelindeti Resim crcegr I2T s 1071 . s 2 0 1 b . Tamndr.n[4ehme! U/Surlanncic.s Roim 19 Tirrk mnolojGindekr diinyal tatrvan hal/an (ba\r..\NAL Resin 18.ine an cifr basLr Rsim 30 AnadoluSelcukLu lll (Fo|oghl:Yasar M.N.drLd..k nnnna sahnderivle ' stinfrer 1578 .rdh. A 36321..nnettenkoluluiunu tostren OsmanLr tlkrdi lsldmMnld roliofi 5ardl (F rc Z. n n)rturu A. oknz !s) rasavliriund'n Muz vank lll . bahcedekihanzln iekli evren$enn.pesinde tackaPsLndan R6in 22.nr (kare icrndedaire)yansnnaktadr . Ca'rrdlAs'an oiarak sxra. .o8rali. .Bdttangchdantsugiift.tfr Nrir:a'r'.1.s" ltl4ngdnrasnrldr-lllu rnatonso/ Msdrni\ "Hd.81. R6in 27.e4 oJBlbrr &.env.ftonaRaD. rr. lr9 it Kucrrkiyr ilkrnyrldrun Sijn{en DrinyaturToPkapr SamI \tiiz Kril 210 . .{4h " Iaskenr 19 85 ' 137 R e s r m1 . ' drlcn. 2b l t l l .MawaraDnah. . ( B G a y . l t ^ I a nP d i n l i nC krral kabanmre KoDvalnce Miixdi de!. ponu uzeri|d€ oturLyor (o...Ekin 1994 s.R*im10) kalral bllun'n Dunla Atao alnnLrit. Sdtan Hli*yin in r{lrhlarToflan. TanrndL Cagman Topkrpr5ar Mnz.hin$ir 5shnatu. Behnn Gurun eldenol.l .. Saray.rrndan isru&h edilnls minvaturde sevh drnsel SricirnutrsnnEesi Ler rSrad 1980. .n kurga'rn rekon$urrksivorlu Eilzadeye ndabir kadrn 24 UkokPlatosu Resnn Panr'es of Hea!o]. " 127 dikkarcekicidnTrht.i Han. Elindegul tulan Farih SuLl.. Babuiun oglu tlumryan un dogunuyla ilgili kulhnalan konu alan bu ftinvalurde (H Slihvmdn. lev BooLPainrinS.v.L\r]-\Rr r!RX [nrolItrrlNrN . brrTrirl' ls1.90) G.e kirabn an ltrr olaral kaplad salih t. enen kurtun srjt {N alnnor kabadmadan 108 tutt. UvgurPrenrsi (NI BLGegl'. Grklnrklerin kunran rnr€vii el5anesnri qocuk kiomrlsrt. . miryalndi Folndir' R6im 20 ided rleHawa'nn c.no.. Tark. r8l Resnnl4 Biiltk. MaSa?in. blslo Tobias benzerligi II2 (T'f sar N1r:iz Kut A 1612 *26b) bir qderrasvin Resnn 28 ^'d]bu1Mdnl'hdfran ri N1i'z'sr' Snrz 1170 ToPkapt5rnvt R6im 29. Ndf'onal ve 1618 (f qagman anntrzerinde R$m 25 Srllanll Osnunk!)Bgu baAlannns Sdruluvor' 124 Res 62) 197s. 1600 Tanhli Ozbek minyaturii. lslarbul hl4n M'nldrr Tola/ Sdra}N4n16i Z.nt 1978. siftgesi \'{uhteme' .' lro rhe A nurny unedrhed lentlun deEineailif {N Polosmak. 1 1 2 6l) .45) Bd.shnryen{ek Lacr nova. Resin lS. e s5 8 ) .

.

Ankala1955. TDTD. haz O. I.'zltgri."T'lrklerde Tanh zapx.AnkaE 1965. R. OaI2000." IA.c. Ankah 1966.Dtatada w Bizde qunr. I. Ankan 1995. Halk lunslan ve Halk sanar( AslaM Binfte Duqn YrrrurmeKeramed."cev. kranbul1936 JndanT@tt anEl Yazan.Ankara 1988 Akgnr. Ankala1956. c. XIlt.KAYNAKCA Aga.. AlraySamnlEm Air Maddder.IX. .\."Deva.."Carakalar. CaqTaru c."Alalo]. Ahned bln Mahmud. XIv. c r."Makakkr. Mercil. samnTnrkle.ktanbul 2000. sa}1 82. "Oniki Hayvanh Turk Takvimi.si s.tsvaE. Eshi turh lnarcldn v.A. .prl. Ha. AnkaE 1950 -'Avcnrk. Ankan 1986. . -'Turlo GhennemlerU2enneUrsurca parcalar.. And."IKA Pml Dr Mlhdftn Eryine Atuld. Ankara1995 Aradol.'IA. . Ankara 1966.DhFni Buda. Anl<zn 1966.. R.ey1 182. .' IA. Xll."Devi.lsranbul.BBhm.R. Subar1990 Akel. ls tanbul(subat 1995. Ankara 1987.. hd O.lsranbul1998. . Senkaya. .40 Gin 40 Cre OsnanbDnganLnSenlihled G\it AIdlIdn.eyr 54.lrr." 1A. An ka6 1968.r ."lndn. . !. IV. G. Atat'lt.AnkaE1988. lstanbul 1974.apal2. . c r.'Maftdkkr.M."Asu6.S.11. Xtll. L{. 213 . lv. c."Gnremani.ktanbul1977 Akdo4^\.\411. XX. Oruki Hcyva'ilr Ttft Iahrini Eltdjndd Tetehhll Etnir tsdz E/sdneld. Tlva ve Hakasir.oo8.M E. . Ahaddh 4lr Melk LL\e)ni.XIl.IstanbulI964. c lv."TFA. Ankara 1958.. Ankzra 1950.I1. Ankamt950.' T. eI 98."BodhGa[%. AnkaE 1977. haz E.A v. Agar.4. Ankah 1964. . AzerbdychTnthc. S .'TA.M.. Oz'ur.. c VIt.Btu riiri tih.Ankara 1972. Tanht .4. Halhliehrn!3t." IA." T4.. Selalh'iafrc. c. lshendenane AeflSdefr. c. Ankara t987. c." IA.. "Yahnl$ EGanelen U:erine. Oy&n veB!3t.Md. F Serrkaya." T.ev N1. cev !. vd L. ." Atld5. c. lIaz. Anohin. . (1990). -T'JhDiIKn1lnrTtthaSazlrh. Inan." l{.hd1gaa. c.1ge -Minyaflrle e Osndnh-lslah M'rolo&l6r. TDA. ArL.c. c.. rtrke MdniEIYd:rlanNanxhaiha)L!]1btao Harabelerinde Bulmtp A. N. c. Am. Ankan r992. l.Dva. Anonim. . Kdsemil .kakkrve lnehnekl. c l-t1. 'JNUV I 2. M .

Bugul Anm. Oxlord1914 CzaplcLa. Ankan 1976. i.Anka6 1972 .6id.ikikn (1990)." Granbul1992 .K Emtroglu.'MSUi:IID. Folkloiunu:da A.rhgkr. Sosyal Bilimler )aikek lGatu Erc).BudanrOgret'si.' Cakrr. Il.. Amagan'. SonukiAslaT'jrk SandLnda sryr26." DTS.J.K Emi.Ghmiyelin Kabuhnden Hllaad Uslubunutr lzLen.thar Coruhlu.lim Dai'.Nl5U So$tl BilinLer Ensdtnsd Sanat Iarihi ProghftL lezi. Anlari ls92 l .lopaedia aJ7 tatlitianal S)nbok. TLjrkSarunizmindeBicin Dtgigtime (Meumoryhosn) Olqr ve Tnrk Sanafiile (K1sm)1987 BaglantE Dzenne Bnkic 562.t-t Z.' S ve 5 Tezcar.yelen. 65. -Altln Ydruh Ankau 1945 tanlftiParea. J. ChdhtCh'i."Inrk Italk Edebryannda KuguKusu.Armgdn.sayl1.yay'mlanmmrs ter.Na$/szentmiklos Yinic. I U Ensriftni.L .ad€le Turk Sanatrnda sahnelc.Y . ." 5I D.6 1991. lar Mfuolol6r.tdl AnrhroplDg/..Irfk Dili Tarihi. Cu.cev. .Jbah Krnr ann.' TDA. MAl FKSildtikri.N4 . Londm1991. HalaanSenbohzmi. . 2. MAT( T." sdnar ldrhrd.PmidhMylhs. D . At. APropotDun PeE. Ankau 1982.n. Clter.dsndl Siberid d 51!d)ia sd.. chLng." Vlt i T( Icllrlldri."TurkR€sim Sanannda MSUsosFl BilirtlerE6tnusu...ProI D. Coq. de la MyfiologieAllaienne. Konyar99. sa}1 o88 t Barta" \. l.lstanbrl Uzenne Notlar. Genel TLrrk Tarihi Anab.zinesfidekilL Suuhi Uzennde BulNraD Turksanan ve lkonosralisind€ki Figuriu Kohpozisyoniann Ycd. -llhdlMitoloJr.I TukFh srudi c V. say. K.Londu 1992 Cooper.}ad.K{\?{A(cn ''Tii.nin EkiIiEizdrlah.L.B.d(-fid . nkaa l99l -DoF Mitolo_ris.k 1957 198+ P (ed).n Mtinar.Diellddhisrish.lda Qn iL Krz.slD}olof nd 8. A ve A Sektr lunn. hranbul1990.4rirul 5Ok Art otFu.ldrirk Tanhinin Cagaray.lstanbul 198+ Crdpbell.A.(19/5'76). Halvan Modlli Halk HLk. Tn. . cev.oglu. "Uygu Tu. Ankua l99l cev. 1. . lstanbul I'kl199t.. klanbul 1971 Cagatal..lo. 1980 er... J C. V S.i.kleindeOynana."lslamiyelten Ha/vanMri. S.An rltunfdkd 14 M'lklds'.NewY. U Prol Dr lrlhd? Od g.c 11.A von Le.Gtrnbd 1988 )ayhlanman$ takek lisans "kningnd ltumnage erl Mu:esiveTurksaMll. MmAD. (Are "Knlt8n'in BarHeykehnin lkonogralik laknndanTahlili. Chl. cev T Uygun. c VI.KudrcrEmnoglu.Sfdrontihe ' ll.t.4t. lfton"gOnceki . C!nbu.lsranbul 1990 ''UygurcaYaznn\ oBuzKag!! Desrarfrdaki Bazl UnsurlannTurk Sanar Tanhijle ll.Kus (Kanal/Garuda) ll. Cok OnemliBir B. Geyrk lvldili Uzerine.'r. c 7.nnxge Joumal. Eonaeddm Ogel'. Glanbul Carus. Ankao 1991 THKA.sayr l.c.dokroraldi.lges:SoEuIra TDAIB.^nddotu Selellllluldndi Tat rezJinahnaaO a Aryd lL t3ado\trlat. Berlnr 1928.klerde Ar Kiltii ve Muese$i. lsranbul ."Irfklth BilgltArqrlmaldn.tG.

c. c Xlll.Stk)hdnnan.bnd@ r9TI llt MonSdl Blyle.4nrh HindBran 2000 1. dds M4nacnl6 E.. J AndrN. Bozku.4 ' IrriA. D. L-DJESCOildn longard.{Esn.oglu. A Erfrsian .nnDnr. Gdi Tdnn'run Faknlt€si. Buluc.lsranbuL 1991 .iAnhara F .lsianbul1979 Art Fromrdn ro w. I'hlbul I 991.jdiler. c \1.Og12 Bang. AydrnlL. Hunrt.rls of.l!4 8azin.ry. lelle M'rolojil*SrrlrFl.IUercilve wrriA EmlneDA6 l3/o. Londn 1992 dtd slnl. S. rDvlA.i. lznii 1981.c ll.sofdtdrlid. sal. 5amnlarve SatunDm. rnbes Odenldu .C. 1996 192) Mdttt996. Mdtntiianr. ll. LeN'loldAt. !. 1946 Nleq*i ve lnl$ai HakkLnda.l Stklddn th.h L Ytlmaz. c.tRlftdl. 1953 A. !dht.haz L Y'l Dnnyad!v Cel.Tui'sh and M. 196'1 zt4 .nons Black. M. rs E4lu&n!r\ Blochd. .l4n Eetrd!'l Hn5nd Srrtrtiannd Baid. creen."IM. ''TlirkOnomstiginde Ay te Clnet Unsxrlan.I.vkd. c 11.s BaLrru*itis.. veA. Ar Kultu.c.sqr 12.ydn Y. W\iansde la Btbli'|h'qul Ndtiondlc.ha2S Tunlrc E Khc.n. Iii. L. x. Atll.el Sryie 1970. krinbul 1995. R. 5andfl lsranbul 1997 lisaro rezi yalrmlannam$ BoLrrnil.r." NewYork1986 /ll!n.vru?v.G M ve E. A5ID.Gtanbul Boswonh. c l. 1gdtr Nahcivan t9'2t Mdt 1996ha2 S TumL!tE KIc Dla)dtn. A ve l.W.4r. Dinler t Mitolajikt vdn Bonnelov. iugis.le cate. Rdnhkrlun' Ne!ruzgelenekien.. 1941 lhanesi.The ' "Aen'i N1ubessere.iUzenne Hryvan Uslubu Tat Tezyinamde Brlci. . ri."rrJ fiist.ltet.l-4. T rhl.cev 5 AgLldere.uf.hmetiAraI.1.E." .ntl4. E.r. hi.ldNe!rur llim B'iAsbteniBildLnk. Crkan. lslafr 'tlnehk Dr]rydrnd d L'lt dtlthllr t D. Deta/Asun Y Sa..c nkdra Bii Dene_ lrken DevirOmekle. S. Dovulu d Coruhlu).n& Nevruz A. Ankara ''Devi v. . BaFnoglu.SamanvesatunizN." Nevru:v. cev L. GdotshvlTo/u'rladdDin_ Drn)add daki'ranncr.li11 klan te Mand. Newlork Bunker.15ldnD.marizn I \'ll. lslani4r 8 dans Fnen} raa ions 1996 Ankma.n!te l20cllr0 Lon'1F t977 N. A Grantovsky. lA. Bn Bahadtr .iNAHI rnRl run( NlL'rcLotlslNtN thin. Renliler: Nlar' I or' Sitlh C''kridls tr lvlateni Simgeleven ToplumLan. Fdnrdniq!.J. Tanli ve Sanal Tut AMi..(.nhlzr Edebrylimda rtrh Dtayd. Ddns L'drtGotJtqur. ParG srE{otirhds Anriqrit. r"s SynehAChronolog. Anadolu me. Y.s.ngol sh@u4smh Nlidlle A*' the Nianfll wd/ld !." 1980 \4 lpsuli.r.' TDED. Turkmen A5urov.Ahayca sal7. Bonndol.(dtrr. Tnrk OnomasLigin. DemoDlar" GdkelTannlar HrnduizmdeLi cev S.Ankao Bilgr sdkniBildinknAnhd.Ag'ldeEdnlih Builsu. 1941 1916 KdlonD. C V." \e Tebnzntgennrde Bozyel.d Talihi.Gods.5.lsranbul ve G R li. 1. Pans1926 G.hsellaplullarAd 2000 maz. c. .4 Bldrlerrt t 991 ddisk t loDde L .Simanizmin IDED.i Nenz.rda Bagcr.. Chat{in 'e A R Farks. Arkeololi (Dan$rnan: N{sU fen Edebrvai Y.

le. q}l 1ol. sayr 92. lsr.ira2inn 1995 .TurkSanaunda Gorulen MaynruD Fi8ullennnr senbolizni." rDID.Turk Sanatlnda . rya 99. sa}l 2. 1DID. eil96."Onavelc AsyadaHaiaantsicimhe Cime' lnano ve Tiirk S{rau e llgki!.4-7Eytul1989.Turk Sanat.'Turk Sanaunda . Ankda 1997. Idlr@l Tdrh.r'e Imagan. eI 100. Ma}t 1995.irlenn. Ekim1995. Sara.inin Senbolizni. eI 18..sayr94.!hi? Senin. .k Sanamda Hale.Turk Sanan nda BaltkFigtLdennin Sembolizmi.le nnin Senrbolizmi."Tuik saMundaKoFn. lenTDTD.(Ocak. Ankao 1995 . -'Turk Sanaun& Grolen Boga (Okuz.Nisa. 91t MoJts i997.d Bildrdier.lI Mri:e.nbulSu bat. Y.kSanau ndaCddlen HryaanFiglrlerine Gdk!e YeaStmbolizmi Bn Bahi. sI 76. 1995." IXA Ptol.2. 19 23 Eylul1S94. Koc.lnek) FjCurlennin scbbo1i2mi." roplaftsdlladh. . .iilen ceyrkFigurlennn: Schbolini.n. lsranbul. ." I DID. I.6an ail'nlen Arartrm4lof. e}1 87.Ofla Asya danAnadoluF Lahn(veya TasSanduka) terdeGorulen ance FBrcrkTasri.". ndaCornlen IavranligudenninSemboli7m. Aralk 199. Arken N{!2e r€ Komutanl'$." IDTD..Tnthhnahkd4 Hdtvdn Sehbdi'i'hi.' Iolurudl ldnh.Turk sanannda Fil Figurlennin S€mbolizmi. .Turk Sanau'nda Go.4magon."Tillk Sanau ndaY. -"Selcuklu sanar'nda Gdrnlen Kuytugu Dugrrbld Ar T6. lsrrnbul. . y.kve lkonololik 2I6 . sat l4.' TDTD. AS. Ohu! Aslatupato Amagdn. Gn^. Av Sembolizmi.n lkono8nf. A.i . Dr. Agustos 1994 .'UO oTKK. $F 98."Tllrk Sanao'nda Gorilen Horozve Tawk Figurlerinin Sembolizni. lsranbul 199 5.[kim]99+ .l. Isrdrbul1994 -'TilLrk SaMllndaGdFjlenfrlki l:igiirlennin Sembolrzmi. lvla( 1995 . . Kuhursn€si kbnbul 1995 .ryld Elnrlllran Se6po?luitu.cr Olmayan KuilannScnbolimi I. Temnuu Ylt|o oldayan KurlannSembolizni 1995 . ."Tii. IDID.sat 62163.rl^olo. $y.Subar). MstfEID.ruRKMlror_ojtsrNlN AN ri{rLlRl rcJih Arashmdla. rD .c."T'Jrk SaMunda Savatve Bant Sembouen. I994."TnrkSanan ndaAr rign. 1D1D. 199i."TurkKozmolojNind€ Yd^lan Bia Unsudann Tulk Hainanndaki lzlei..KeciFigurlennjn sembolizmi. . e\1 7-8. Isranbul 1997 .il 9t." Dohu:!f.ls."Tri. s..K6rm 1995 . .ni Haftonkrresi."Turk Mitolojin ve TiLrk sanan." Ac6mdan A6lk 1993. . TDAPtuJDr Fa rul s!n.' et1 91.. 100. 3."TilLrk Sa@tl ndaKopek Figlllerinh Sembolizn." Iantui(nit'irtv.Subar 1996 * Lltus lkonografisiv€ UygursanaL"nda Lorus. eyr 21.'Tiirk SaMti'nda Kaplumbagi FrSurlennnr Sembolizmi.TDlk Saoan'nda Gdrulen DeveliSirllerinrn Senbolini."Turk9nanhda Gdrulen Yrlan Sembolimi.!M ISK." IrID. ." lDrD. lsiaibui Ocak1995. Kasrn1994 -fasvillerinin .eyr 102. lsranbul Ilaziran1995.lX)i\l / l-2 (1993).sr}1 lo3. IDA.Ankra 1995.k E 1993.4S.

wa 65 Yat Affialahr-'5th Btrthl'atFenchnJt.NewYork. EJ5aa€de A|lild. M.Budapesre t902. Ankan 1996.M A.M)7 Mar6 j996. Ha! h.beye cecis. M . ''T'irk SaM! nd. N Lrlugrug. M Riad. ln. Ankam199L rev.j's. K. "Thenephanrin d]e lndianMughalparndng.m." Nevrurv."SahaTurklennde bir Nemz vruiyonurlsukh Bayhd. v€I Couljrno. Lrnd. c t.scondr&v.K tcbay. Ankah 1986."ccenryt Gnnnnnze Mezatth Kttturn re l6on HdJdina EthilcttScnpozyum. Erhen Dan TnrhSonau\n A8C!i.r larthtsdzlrgi. (ev.. "Etendi Ruhlarv€ samatum. DinA4r.c.aglayan. Denin. hranbul1998. Anka6 1996. 5. haz 5 C. AnkaEt 982 cev SenfBagrav.nia iltsCti.rlen. 2L7 .y6n. Londo 1964 . Hun&rdr.hd. E lsranbul 1996 ce!.ontulonnla spr. A Kaanc. haz Z.*rerc-i Tdahi^. * Erhnogenic Aspecrs ot Darkhat Shatunism.. Granbul1997. lstinbul 2000 Daneshvan. V.cev A. Budap€sre 196l DiFrbekirl." M. Ekem. K dlnrr..lslanitettd On ."Nevru?ve Reahb Tnrh DnnyEndaNertuz tkind Bitgj o )9-2J Man 1996.aftkr TnrhDnhldlnda Nertuzlhin i 8i1gs.a. t969 Delaby.xA\l!a(i MahLyei.cev W R Trask. N.Ankan 2000 Delidneroglu. Cemil Sch. hd L yrtmaz.h' S TuEl E E Krl4. haz.Sydney.lentBildinlenAnhdtu t9-2I Mad I 996. .5d[ -ndn.netLset rofluhlord.lsonbul1993 cev. . Eliade..cev. Elcin..nbut 1997.Tiirk HalaanTrkvimi. "Howro Secrme d ShanrnAmong rheSagais. Aokan 1991. Av Senrboljznn. A]<iln. cer.18-2A Ardhh 1998. c r"r'1.brydrrio Cin'. Eb€rhard. kunbul 1999 . K . D'd.N.M A.c Trfihiqu8olEnasl. "Hunlad." AO. v.!C]AJ.4rcha. OcakSubrr1997.T.. .Ankam1988 Echardt. Eollongd^da^ Bugane Tnrl sdndr. E.Kutsal r. lsranbul 1972 .haz H. . Gd r.gilve A. R.Ankara1996. .na Ozsuiftkd. HalatrlHqlldh.? HalhEd. H .rdan(Yur0 Kiimberve Tu. !bn'l llat Rnmi. Ankara 1992. A. (S. Bagdar1956I958. Y.sananizn llhtl E nne T.t. . Cet. lstanbll2000 Ebirlgali Bahadtr Han.iri Miroi.5.N Ulugug. (tnthnealenn So)r Krttgi). Bdeker. 4tr1ft D^)a v. (ursalMerinkn Demirci.lrlinledAnha. lsranbul.Ebedi DdntsMitos! Cev U Ahu8.tlen yeHalhttulan Dargisi. sI76. -Mnl.Ing. Ankln 1999 Eliade.cev.i M SKM-s ! dhiten.C'h1n sttui(."vr.lersingeln. Oxlord t 986. Y. lstanbul t973 Dioszegi.n{ulatr.ck).Qa Srngeidn SddtBl cev. lstanbul i991. sims€k. Aninal s)nbolisn tn wdlftd wacrkhah.. S . "KurSanve Cad. w .Ankan 1912.saruiitft-&Mnl8n Ogelet..Kony 1997. N.Ankan 1994. Dinlet v?Mitolojil. llert. Uglr D. Daliden. ." cev.cer i Terahine) Ttrhknn Sal Kntngt haz M ErA!. qn KdlndlddrM Cate Tnfiler ye Y. KrlKbay.c. TnrhSa|tt. XV.ranhsiz. 5hdftdn6n ." AS.Ulkn. S. slldi 8. Renkve yon 8ilgisi.}0. Erbas. Y Bonnefoy.t Stzlngn.saF 87 (l{art.Alrtla !e Hunlan.c Xvt /I.5 Tnr. Koc. Ankda I 9.AO. Dtury. Tunl ve E Krl(.ar M)&olo$.I Birlan. Rihr.L. Hinduiznih Vedaidf.

r' Dir lelS'dsn -flirk eI 2.dteki Dunya drDG.n. A. Ruhldh. (H. cev.. -sridSibit. R.i Sdleni ev l1 ( ial'k 1992)1s' CoruhluST.Anhara sidhan.Cehennem.ArtLrh .. R'nhkf Id't Driryanda Kutiamlan.jtut.d Hadiiton. c. Tnrk Kulinriinde Gnzel. J. N1 Han.J. 1918' HelsinkL (HolfrbetgU. Di."Navruz Nevruz H. Tdnhi Ankari 1997 Tr. tev Ya5. M..n vrrlft." 1999. C?ngr: cev Grclsd. O. lsranbul 1999 Gbkyay.donKdftudlnK|db. Harner." N." Or''r' Th.S.Na). Conquenng w veR. Hiclrlma2. rrogunv. Cilnay.J. ve Milli !ir1it-B.ri.g.lstanbul MdyaKr. AdeLl.Arheologryd cubaev.lslanbul Lion:The Llfe cv. Pazlrykhly lir rlon b KtrSon.'slirFm KalnaklanM Cilngor.v&r. fiealer Haliiaa.klaD lMnaldn Hancerlioglu.i&lA sdkfljlild. Txal ve E (rhc Ankam1996 Bilg.." N.ilnan$te Tnrklenn Gbre H..^ianMl&rl.cev.ft Sodin Kayr./.17L . O. cev Erden Xa}1nn.' Ildr Dnild Mensei. vo. Y.. 1954 !fAlr PdasFm4o-Usn. A Barti. Osmanhlarda ts'2t Mort)996.. 1988 !e lstanbul srdd Ogtrisi.vnrt v. Agusros Yurdx.n. 1994 Dicliotr4'f oJiynlDktn Ed(dn andw.Stutgan 1970 l9T6 sayr 12. TurhKnltuend. .v' Nevruz. S.L N.lndis. ara! BilSiSol.i.n' ruzUluslar -Tr.. 1986 rAratDmdldn.C .l. Gr:ingoren.kut!e lsNel Bnkan. Hanner.tkn. veTurklerde -"OnA1a Kulturlerinde Dogus Yeniden Anbr' 1995 (si. MoS Kdiicr. Gnrd.lacoglu. Popol-Vuh Gnaznov.n. R. FatukveB.1D. 1964.l 1998.sar llh D.r. c vll lsnnbul l99l TDVIA. HaNe. B'ldinl. Mrtholos/ 219 . Subar N. cev A Aulay.. Ankad 1996 lhi4. ^rdv&: t. i999. woddd.I-ondn1982 fi... Me:olotdmrd Yaftrn.h. Bdthaldranldr.llungcn derAltaivi. Londra lnanbul1993 E Bdtler.ToPal.llrdlli Kdvifthrd.lllusrrdt. Ih.lslanbul 1973 1991 Tansug. Hajek. loztrr lrlparatoflu& r980 l'tkabad1989 Trrhfren6ldrd.hb-lik.l<^fNAXCA Mangahepe. Bilgtsaleni Bildinten 1985. Co. Harmn.glu. Hackm. Cuhilev. Eshi Ankda 1987 h EIdfr!.P. Atlar. Budadlyr ve Kdrt KdlPlIPrsnreiMlnrn Ul8lt. ltsntkr hi|h Dnhld Nenz A.lstanbul lirhkl.er 40.Satthlnlolu. dePa?Jn\ Moskola-Ldingnd 1917. eiden Ye. R.nl.r.Tural.D.J.S. rhddNe!tuz]ftin.. O S!ik.hn KrtialKtar.lrriennddr ld'thin'n rtrft cunaldy." Re5ar Uzndn hranbul Iilrrr.r 1960 vonHold. Minialten Celoslalakva 1. . Alill!. NewYork1964 Sibendh HoLmbdg U.le oI a s)dbol.haz. OnaAsyldaBudi$N1noloji.5.EtKdlidnahn'dtd v' Larenlhari Ankara1998 ce! EceKo." Nevru{}t RenllefTnrhD i]'6Drdd Ntvra? rhrnd! Heyet.'kldnfl D'r' Grntntre Bdil4ngrrIatr U veU H Gungitr..n3ftArr' Londra HaiL. UNESCO lcin Hazrhna. Ertinghausen... Bilnni 4 r. . "TnrklennTanhindeRenklenn ha: 5 Tunl ve E Krhc Ankra 1996 Ath4td ts-21 Mod 1996. haz 5.r{rryunr) Bildtil.I .nrm1dldr.h^zS Trlni veI K]lc . Hinnels. Gtanbul 198'1 Sr'zirlu. R.M P .

"sry. r'!r1rr. Krdrr lslil.DieS.ls veG. Anlan 1997 R . Bxyln YapErndan Cdiine.'ziuk. undRat4.lftlon. sar 3/1.hldtilih./.r. A Giilpnarl. veCl. t'1.t|'fl Ahcehi Itrh Knlturl arih. Emrunuel.Ardrhmuldr.dn@na'C6. cev. i\I Ilr')ul la'l E'oz I 4"lib c X. Milli Gel. '' hrk Eudi$Rsnn SaDannrn Tarihcesi.rnd.hvon (o(o850-1250.nd[ Ur4lldhr.l. Eosfturt Ergun.4t DTaiF ]D.R ."I44. Irfk Saidlr I4r h' Telrlgkri. 1978 A. sadelesriren: gtndaG. /l.Ankam1996. cev. Gtanb!11976 . lstanbul Erhar. Wesbaden 1973 ri l/avaidil-M(olk.d.lilift a. Ergun.lsLanbul I986 . 11.Kdkl.c l-ll. Fnrch. c Vl (1974 1975). HdlkD.&hlan.ndusSrhndn. Ankda 1972.D6 r. O:den. l M I ( L D l 8 l c r i . Drohht I Can(CanA4oct. Hahcr. Har lle Medrsesine .na. Ghnbul 1979 ..b(. A.ldinkri.s.Sflnsinde Md.D.tLuln lnfdrdtorhgr llrerA. simgesel anlanlan. . K6in.lsunbul1988. Fnednch.r) l.1968 cabain. Yensr. Konya1984 .Yudn n M. J. u Muyanl& Uygu. Seel. lnkan 1969 -"Kun Ay (Ay YrldENtorL[nnlroroTurk DevftrdarKarahanlrlaE Kadarlkonognf$i. JIS IBA.c€v 1 218 . khnbul 19911955.?tltdDdlDrfi v. 1992 Frazer. SDsldlAde. Ankad 1977 N.IuRK Nrlrorr)jlstNlN ^NAH^IL{Rt R.\tC 8udrcs.Ogu:(dgdnDcna0. Rdnlk.Xvl. (vihaa) Hdkanl rlutanl'g'n. lsranbulI 978 rtth Knsmlojtsi ktanbul1979 Ah D. N{erin-S. So5l4lHa)al.H. C. I ll.Mevd\a n-N.1965 Esin.ldnnds G. x 1971.lbFhnno!. 5.cev. lsknbll 1990.Ka).." Ocnnn OA IKK Bildnikn 25-29F! hl 1992.t. cenE."Tonga BirDen€tue). rsh' Ttrft v e \ . D.Altun-Y$ (TheGolded lvloxnhn)..n tn Urgtnn. lsranbul 15-20. Hint.t -Garenchler C.!.erM." S. vetldna Cir4.. F. Otrn Ab'd. sI l.lvl.lothl.A.4J. [rg.Tczcan. E. M. Gehns. hs. A. TheHoFein Tu. (Ribar)* Sd+. c v. Korhrt(tln}r.. Erdenrug.t'ok r.n z u r u m1 9 8 t . ve H. ADftara. Ankda 1997.tlJdhrer. cMud.hehlcrnd. vr] 1972 I. Molf.Iurh Di4ld! E/sdrel. 1983. H Dogln.ltz)il OsmrlLlnyantafluGclibolulu luu5bfaA]i.Kuiqu(TiirkSanan ndaAdrDogamr lkonografisi Hakkrnda). kdpganve EilE n[t Hi\hnntlnlthlan (6307J4). li.lstanbul I 975.1980 ' B o dl l .. Ankan 1999 Ki)ndet tni H. M. Ilrh lnanrrla.4D. c.kicAn.vir Uz. tF Alp !r(Kulturve Sanat larihi Bakrmrnd. ey.i Findeisen.. H." I MATK..n kjnl$i.l'iu lTKs.ls lslahiJ.:onliErltikD.M. k t a n b u l 1 9 8 0 .5cleri). (Cdftrann D'n /nan.toloj. c.ha1 F.lstanbul 1992. -'Eqen (Selcuklu Sau! lvren Tas\irinhTitk lkon. *l1 l-4.F r. Eroz. Ferideddn!Auar. R.hanan nJa&helJct I.lrnahla. Renklenn cev.hicht.MaDrhalTq. Von.wsd.kt.n. The Shamatr s Drum ol Sibena and lhe Fu-Ea{ . Miloioiso:iu!r. G.

1991 rr8dr it lr.malar. (abul. Qn Ek'si WdhS Y. lb. leniBildrnlsn. E\hilrfft Dni.Anka.l.a 19 2l Mdr 1996.Netu? v.." rd 8!gun Mal..lan" (akraran U.klennde lskr Toreler!e Nevtuz.l. Nevru2" M. loro.n!h'lAlt'rl)'d. Isranbul Ka.'dn'?.LordraI967.M.Ongon ve L.O .ndik Alakal. ldlndd !e lidlah. Ankah 1969 Ankah 1956. lrAnda "Gunnm'iz UygurTu. l98i Mdkdkkrre lncl.Ankan 1986 K.rq Falhtarunun d.c tll. Ozbekstad daNemz Yari Yenicunun sii.S .vnz veRfl. M 5. haz S.T'lrk Boylannda Dag. N ! . Ankah l99o (ao." AATD.. RenikrTrrh Drn/aenda Nsvru:1hin. "kzak lolklorunda Gkraran Nevr!: v. ! K rc. U). Jun8.Lerden I981.8rnor.n&le.. KaSadrMahmud..osliitun Turklerde Ml.Bn)rklnal.lslandaRe$n Yadgr !. "]te Chinglu ShenShnnes ot HanswordwoEhrp in *iung n! ReligioN. 199r. Ankda 1980 . Isbnbul1986 Katesoglu.Yakur Ij. lnan.I.' Anho? 2) L1afl 1996. Son4ldn. N{oslu 1954 1zgi.nnden 5i.Ankan 1972 rdntue sd.3.. sdleni haz 5 Tudl v. ve Sark.n E.V. Samaiiznkalnnlan.CA J.Ordll. Ankan 1968. Anlen 1989 Kudrh klge-Knlraqoa BagtKagdn !. lbn Bibi. H. qev C G.s KelLnele.a1991 .iiler1 U.n-T. s. Ankm 1996 Kat4oglu. r.i 8'19 Bildinled. Ankra 1966 sanan'zmindeki . A Z.h3 te Etnograta Metintsr.! 1968.ldlahdh6i.aye!. Anka.. lsranbul l97l Iskanddr. R." Onea.lsranbut veS. Kalafar.n'n Ul$r 5. Ahmctova). C..ttr Hahas Falhlaru nqg|oliya:lnnTehstLn-H. Londra 1986 lpilroglu. Divdn.r.r.Ttrh MrlliKtllrtu. K. Kafanov.{r nrliRr Pulla." N."IDvlA. Knt.haz v E Mayno8oeeva.ga. N Ah. lvanov. Btatilen.Aftolrl1e St.ned din).i Eiigi haz 5 Tunl ve E. Elfdridh ^n. Y. 1bnal Kaibi.Ind'an MldDlo&/. (xlx L{D. I4lldp AlgdnTogstan.ni k E Krhc.ft. haz 5 Tunlve E K 1C.rl. Mdhdl. Anltan 1991. A Doctor's Bookon Zoology: Al MaNazis Iabai Al-Hayawan (Nar ur€ oI Ani mls) Re'Assed." TDvl4.TURt{ t\ltTOLO]lStNlN AN.YHalacoglu "Ar.prs Th.Ankaia1968. Ml.A. cev U Drisrrngen. "TurkKnliiiriinde Renkler.lilra. N€.fld Arat. sar Quwalarve c. sdl.Mdn6 Dendnr..i Hatkmda.Ankara Ce tsesin 1985 paza Et. Ml.vtuz l!n."Dogunla BaglHatuiRlhhr.ldr. Mdkridlifo korrd:iteircn!lshrrhuAidrodoy sd'n.1.ftkrTrrtrDlinydlndd Nc!tu:rrrtriBitgr Sl. .A1llaftiru'l Ai. Ankar.idrnkn.A. N.n.n . Krrdh(KttajJ alAsna. Bekir.niler ]nrh DlirN.r.vtu: !d R.Dogrnnddoir'dd Esli ltr&lnanllannrh lzkn. SdkriB.. Kadizade. khnbul 1982 hkq. v..icr .t.m.Ogrr|. stl 5. )9 Ne!tuz]hn. Ahlay.l R. Ml. No. Jdimar. (Ocak) Anlara 1994 (afal\ M. AnLa.8il'he!d Btlinqdh. Agac {Onmn) vePrmrKuhu. 220 .nalsr)'k. r960 "Anenrr Erbaa." ntebn. T!|l Dun 'luhl !ilt.

itrdl . KF.k. Baku1981 lo Iheton Age.lenk Asra. hanbul 1946 Uc Hikaye. cer U OzunlLl.C. Naskali.ndu Han{.i* Jlondn Uz... lsranbulI 999 BetHiki)si. M .nkl. Kuzeyde Geyik Kultuve HanaDUdubunun 5'.t!r 22l .V.n uOdIraK lilri lvlahi. lnsdnrn Alaldn. Dei d. lnanbul1999 Necaiigil.C.. Mart 1996 Ndltu: vdR.A Aydm. Trrrkry. (lnnK€nmov.h'. Cicek r989. Elide Elna) Osnanh Antd! 2000 nkr. le8nninSr lzbtunnie Ifltdl (Ptrliftdhii I928'i 9298g). B . Rachlin. Madtfhey.P. Ur8!t.htdJilik .D. Nevruz Bayramlan' A Kamaleyeva Nadi. cev. Ankao 1988 cev G. ya Klya.K.G v . 4 / Ldin -1997 Aahara... Petrogryph5 oJsourh Ankaia1994 lvtadot.cer Yarar CoruhLu.Atrhdra 1196. C'g'r. M t. Larihsiz Kudar. lkdiofrdy'. Un. B .j'\i. ^nzahisrd" dfldSetut(h1. T A\neknr. lnanbd.AnkaE (ure (KEtl Turan sulhn Poni.nidi.tii Mitoioj^i." r(IK c.Bomovalzmn1994 . S.5 Hidmn. Csn||dl Malrugaser. Roftdnldnnuzdd Itrh DsndnldrtunD. S.K^\?{AK(} Fdma ozkln..Uyguca IV B. Ciaw]apoa^4no/.rk4rBrldoikn.Arkara 19-21 ha:. Kulan r Kenmve N{eai cev. Kumer.c v. Karatiy.d /V A. AlmaAra1994. Nioradze.f 5. D A. khnbul1991 Alevrhk-B.&.'lfdtt.D. Pushapa-puja. Ach@nan.s.. S Tural!e E KrlLc." Ur8lnca (aktaranlar "ldil UnlTala. lstrn l{nller. Doguiu.n1925 G. Melikol. C. S. Konya Manihailik. !. L 5 B . K. Beltnkrde Tannya{Goke)RurbanMe4simi. Niraai G. I00 soruda Mnold$/d.rirl.1sid P4kolithi.I. Gtanbul G M.r Trrh Drinfd'ndd Ndvtu: lhi&. 1947 Memii.tilinm. Yaku6kI992 Krnolonrov.I San.. 1995 Macketuie. HinrM'rolrjisi Sdzlligr.ot. AlldyD6Inn.ndd 5 don. haz. K rc.rfrdlan. H Baki.E. lsunbul 1978 Trrl. ce! A lnan.'inTa. Alibdy..qe! 5.1. ll. Sanani.gtini^ ranthldfl Onaeag 1tft Sanrt. I ondn 1972 .4sid llfkrtDi4 Ee]otth.l' W. A.Ankan 1996 Anhl< Nakamura.'Orh Ary Turklennde Meredith-O*ens. rilg/ 5.r Valtenl.K .nSilitvh.r AnsiLtulan EnsntrrsD lshnbxl 1999 Fmlanmannsdokrolatez'. qev S ilinran. I !.A N.w. tarihsiz Leakey.Auebuk.n tuhldn'Kd?dd&. Minialljrer M:oni Crdrleti lJdme M'n'dtlut Nrzann jert Khdftsa M'ruatrr.leii. Mason.nhlr rysdnai rmldr. cev K Akten. Strttg.vru: Nenmanoglu.54nar Mrrlil'ilr.Ca5iani bul 1945. Klrild.nns (Kal$zade Celilesi OsnanLiaurndan berkeMr nushaO. Ankan 1988 LLgeri. SsiiT. Baltkes[.D.'5TD. . ParN l98l Kohl.r 19-21Mdft Alkrra 1996 lftinoBrlgrSdl. K Veli.. S D.. L. UlurldihUldrdriar cev. Ankah 1997. E GLiuoy.vdnr.Tirk Dnnya laktrndaRenk.Tuai v.. K veA. M ve S.lannda ve M Kalkan." Ddfdd.ni iiildiril. Antara2oo0 Kayr. lstanbul Ardn! I918. Budiznde Adaklan.s." Ntvtuz!f licnhl. fS. 1972 Tdthi Ddrg.Madddr Kdrd. A)'d!r yalmevi. v. VonGabain.hanrdn&. Diintdtda N. (Temmuz) Ankah 1917.

k.. !. Srji'ryd'ddn. Annk Dtnyda !e Gelcnel*l ToPlunl y.rl. 1}e&ryalHo. M a r oD .Lr.. )'6n. L.IiDer'irOrri. ls€nbul 1999 "Tlklcde Din. N v..l ttul Ast HoE . Nolosibirsk Polo$n./ Ktrdi'r.ra * MiLoloj'l.^nlit Tnrklerde veMogollardi H. h .neti. Ank.nm"cel. 1965. v Ctlulthsd Iotlunldttlo Dntl.r' Rogeu. Y BoDnetoy. F. ra'ihk Trfhltt. S. hiz L \1ldaz. Buddftizn Tanhi.4'1. Pdintn\a theAnsoJtlt P@h. Y. E D. cev.klerveNloBoll. cd 11 \v ThotuPso!.IonYBonncioy. Bon. vc Cir..r rdrrd Londrr and lllkn ivdtr!5dii'6.A.i.yaddt C.n.br5Aea. SoDneloy.Gbk-rengn yndEla!.Islon.hazLYtlnriz. ArtihDfnJadavC. Th. U.l lofllnrlol veMogollafda. TheMfholoSicaLEagle.tlerveNlirolojiler Dtrry{rld 4 G. Rice. .]u aDit u kozmo8rali. Anrih eken Tulkle! ve Nlogollrr.a1961.krcltsd lnllu.rurhktn ( Mogolldnn Eshi Diri. Sd. haz L Y maz.dd Pcophr o. siyt XXl.Ankan Tenrir.Dt. w.R.'i?a?LTir . The j. J. ADkan 2000.n lonrlsd/s'Lvnd'lt PdzrtthBaials. G. Ant& Dli. KE.. lardal)i.tfttd velurkle. l | A r l . M. lurddrdaDirld'!cMitolojrkrJd?li{li.lsranbul Sanir Hakkrnda . Ahmet c. Robi6on. Y.h D rr)d. NewYorkl97l Rosrovrzett. Lnndra Irhrllips. 223 .Ankar:2000 .lma!. 1994 v{rgdnt.ydzlatt a. 1 o r t .lvl .n. yon Y tunnefoy. -_AtrlcrKuk.It'anbul1994. 7 C u t r . Rudenko.n.r.Yrlm^2.Demonh! DrnJddd w (l!i.y. hrz. T Talbor.G Yrlnaz.' "Dagkoznrik G Yrlnr2.Koanosonive ArrJ.ldN.. l o o r RlsoDyi. l-ondn I976.." cev G Y mz. P. Io. Iottlwllarda DLnIer ''Trrrklerve Mogollarda Kisrles.lfiaz. yd!.! rd Ihe woll 'n thc An ofNonhemNonads.n. K.A Kiuandgil. Anlam. Atrkin 1988 Lnnd..I . kt. ThewingedLr. ' 1KE( (lslinnycrlcn Oncckrl rrrk Sinai Hakkrnd.I a. yiln.'TKE( (lsllmiyerknOnceli Tnrk Dini BakDdan Roux. Eshto! v Andcd\daAltoyTnrftleiadeolnn.A!_ kan 2000. G.)n Y Bonnefoy.s.ld 2000..l lol. r\ . haz L Yrlmaz.l-lv.Ankln 1947 Ruben.'r Colled@n.Ankala2000 sdlltgi.ls(anbtl 1994.ce!." cer G. Turklerde ce! G YrlnuzArt.s]r!A(c_{ h a rX r i . c. Yrlnd.sib.haz I Y. Yrlnraz.l.lrtftvl tuI.'. Bonneloy.liil.h Y llonnefoy.8il.Ahmer Temrr. ''Are9 Andft Dirrydlnw Gelareknllor'' Are5 Kliltn.c.lru. ProloTirrkler Samolnr. Iu a a Dnld eeMitalajtL.Ln hscltaplunla aDinktw Mitalajilar gr."Agac Dnnyada veko:nik cksn..itiJr 6h-Alahntshiy 1986 w . L.loioik. (cv.. Turklerde ve Mogollarda Anklla 2000 y. !d..4li)u.k aa ]'anl! v Mitolqiler Shzln!'.SdzlLig!.Ankam2000 sozl|igu. Y.Aras_ W . Sqdions. (igman \t Z Tinrndr. ile N{ogollatda cev G Y.la Dnler veMitolajLr glhigr. kza. haz.r veM. yon. sandup.l rahsug.yarAgac.srmala!). qev A.'cee.cev. Y. ccv. 1986 Antflaistykin sourfi R!5!aanilChrk.nbul ls9l cev su. 5rer8rra. 54ft1. 8o!!etoy.c.Atl.. lii. Ytlnuz. . !e Mirolojik' haz L Y.K. Y.L Y mi2.k GftebeSanathrn 1972 Ar.1958.ligt.Frd:.lnaz. Anklta 2000.rSrritg&. D.nYrld. 1 9 9 1 . Ankah 2000 luntat..rydildn Radloff. V..w. zolob.etoy._ haz.lriE -sre]rp. cev.lSd?l . k ."(ev G Yrlnuz. . G. . TheGrylh.r Tn.

b(Aflasyab) lreng. .Hret!!eSitl. Oguz..5. cd K Emiroglu. Ielarcilih (. Ahadoh s.TekveCi[tBa5hKan.ce!.. Ankt. Ankah 1981.I .A. lsb. Ahay Koy'!en.hnden. Tlrl Ycrfldn. 0@1. lhin.H. I.r Nizanru lgao &urst a.AnadDh lilhlo&rdaOlt.1948.Anadohselcuklu Hayat AAadNlotili.rrtlcr. M. Cdddr kEnbul 1993 Pakilrn. Ohlmrk. Tuial Ankan silditlen. -'Anadolu9lcukluMioansi'ndeAvdKuslar.. lshdbrKchtKnlliycti. hanbul 1986. Ro*h. Ankar.Ankda 1979 * llhclkrd..l . Anh1ru lq.!l ve r K! DanyaenldNdna thin i Bilqi'. Okladnrkov.BefttdsrMdldkriTnamd. veV. Estu DTC|D.OIISININ TURK IlITOL ANAI IA I'I]\RI 1986. MenieEfsan$i. Rcnll€r f!i. 192l Maa 1996. -lslamrerkh An eTurhKtktuIarihi (O a Astarayndh vt Euluntrldnnd Gore). Omek.A.r MonSolei.r.lft prftMkrzoglu. -!dral. B.t. Eavdnl€r)r AnkaB lss6 M. ozriirk.lstanbul h' I\4. 11." Edlerrn.Hindu -rirt 'Krr8zlrnn Ku !drg! Bataamlar ve Nen2 Pmrikleri.a Divdn 1995.lstenbul. Efddd. N! 125.TnrhKnlnr Tarihine Cn6 Tn'nk& InA veBatruh. A.Ill Zeki. Ankah 1987.1Darddon. ADkdG 1970. Anha@ )9 2l Matl 1996.?rt9i.Moskova_l ening..inkan1972 .fnrh Knlinr lanhitu Cint-frnhkde DryLt |e Ardu M. Ozguc.." Nevruz v.l dg. ? .Ankta l9a4. 1996.n Dli/atndd Renk A..StyahHunlnparatolugt larthi.8. ^&ierr Po . Biskekl9ea Onu.tn?umP/obk d6ScharuhisDrus. C.5 T!.. P. er 133.l.nnAc Ocak.c xlv. OFlaheny. sanlnnda .w.c. Leningnd 1969. Altd NowSorodowa.A.si A.N 5.ad 1966 lzdatelisrlo Pett%]liJi Zabalhalid.l(!hluSahalr 0:etn.nd. Ansiftlopd. ln rhel-andof Eagles: tjercrs. N. Ank.. ve E K.h^2. Ank!. c I. 5 . sayr tll.bul 1990 na.14."Soon in AnatoliiS€ljuk Architccture.rh iD Tuv. Anadolu 1967 .ra1966 Experiences Sorba_ on the shanrnic P. Ankra I 97L . hranbul l(idc 1980 A.aliuulu.r I988 Ogel.YAD. lndne Mortldi lnanbul1983 kb Anc. 1gjq puldtion ol Sibena ond itsClutures. l'mtrlk. G." 5DJE5. 1988 DiD. A. ta}11-2. \az S." ogel. Zapoacskay."Turkhenleide Numemmer. 1957 c.' andMoonRose(er in the Shap€ of tlrman Heads Anatolicd. 222 ..' Anadolu Selcuklulainda Oney. Selcuklullnyla Nluktr*li Ohrak (Anotolio).Parcglit Angara SrvoNooLd. c XXxlI.ki tu. rcfiN. Hddn.O unlr TdrihDeyinktiw-lcti.Anadofu Ank n 1978 Srirlll:hMtknsind. Dnny6rveN€mz. l.syln. Lund1919. Sty6.k!6 I 968."Anadolu Selcuklu Nlihansinde Bog! Kablnnalan.n. Ahin yakrn.htst.leni Bildinle .Tnth Mitdajisi(Kaynahlafl !e AqhlaDulat Ik Dcsrarldr. i969-1970 . ...'Uygurlann . Nizrnn.nlcnSdzlt9n s. C." Nevru:v."TA. "lran ArlL iv S.luttuhFitasoJianf unlllsunaColSrn). Efdsiy.Anklm 1987 Olkun."M. . 5tid Prla.ne!e fl Sandlldn.TveNl Akok.S V.loloj'ri.. Stsl.llekn.ULnbnor 1o87 Odjrv.8!rri.c VI.stu/. Y. Leipzi9 E..i8rl8i Nevruz Sdldni I996. Sevsevii. CanrbndSe Okladnikov.

Ankln 1995ve 1999. lstanbul 1979 Ovdlai Rozhtr Ulgdrl'kldn. Ank !a l9sl AnkaE l98a Y@nlan.. somer. E. "Mirosun Bilim ve SanatlaBaglam'sUzerine. ve I{.4J'rda Tn*istonio Bn klan Seylah lbn ta. t ohlilkr.4.. 5! L1o)a Arya lathnde 8. Hsiu-fu wang and HGNIeIal Prince Statues 5hi6rcn. Tt/ftletnD'niTathces'. c. Sd/'ldnnCizeni. . Nlet.lsianbul1993. lslanbul1995 ftlD.ih. J . sayr a9 (Marr) AnkaE1937. Seyidoglu. Unu.tit. Iie!run 1s89. MSt/D.turftLtu Mtultrunlhtan Oncehi DiniS. M.t-Dk Cestige K\Iur Du Ahei Mongoki..T]JRX rnTOtr)jtstNlN ^NAHAnJ\rir 1972.h_fOed!Uyurlar). Ak ve Kan Renklenni! EskiInanclarl. aynbs'm. Alakas. ll. cev M Knp[9oglu.cev C Kopruliic.Ankad 1994 224 .tlfa'rta MetinletI tua^ti t t P6df (5?rJinor flo."Kl6ik klah Katroklanna G6. -"cdk. s€ner. lstanbul1988 -Cd.?Frhl.'Tdnh EnsliltrtDergsi. "MednteE DryanankEskiTorkl.yr I. 8.r. Eputum 1975 lennin Tahlili. Leipz'8 r981. sa}1 Hint veJalonBudisr Milolojisinden Omekler.bi.lon 5eyaha|nan6iI(..ri4veftr. Ankda 1998.lslrnbul 1989.2 cilt.t v. . rhz Atl oJBldnhisn.A. Ankttt sdm. OnuiGayndSldnnd Setldov.A. N. haz L Yrl' Dtryada\ecelenekselToplunla a Dkkr veMitaloJiktSdzlngn... EiharalK.rryarFonul(.rgrsr).n D.A .r. for Heaven-woship.c. F. s.naiirn. Mirolorit!.ni M. 1988. Ankaa 1992. Londn 1964 Seckel.IX. sa}1 52. &iurune Utld Rhatsodc..5.Tun)at!trYdzr. 8dn4.'TiirklerTanfLndan Sinor.nhnirft L{k.klanhhtan Once ttnhle e T. KE I a.cev. Ed. IDA.l.li Tdnnlhdnd. Tokyo 1930. Sosyat Bilidler E6L . No 5.si ... Yaaz.4. yijn Y Bonnefoy. Bak! 1994.nntsi. .o.nbull98l .lstanbul 1984.rde Gocebe ve sebir(Hocu)Nledeniyet D. (h!z) R.Bisi.cev G Cetin. "Kapr Stein.A|ltih lekcilenr R."Btdreuin Cane4e Atug^. ktanbult997.nn Paplannd 6irre CdhtnL Cin 1l4h . .Topaloglu. Taube. Snrylave B. L O. C.. C. GlenQnli Ekil.Sale\lDdbn. Sahin. AtudoluTtrhk nnin Rolu.lsianbul l99a D . Onutu!. gereflendinle! Bir MogolRlhuUnay.6aft samn !. sirr-i N. syr X'xl.Ankam 1987 Tasagl. H. rlfular)." . lsianbul 1969 sep€tcioglu. Vll. 2. cev Ahnet Tasagrl.n 652 630).'Onihe Tedroryol rhe HsiunS-nu MRD18. IDvl.. N . Yaro.t. Tanmdr2.K. Ornda .Gtrnbll1986.j^ K!tulrsu r.r. "Tnikler ve situli Asfa Sand'nh Bu2 DevrindekiMenJeL.Tnrhleile TdJla llgjli lflnncldr.kldn Co!rcJyoc anaaGarellrftkf vellrh Llheiet.lsranbul schimmel. s€sen. M.ryhlannam$ Ilksek lisatu teri. hlanbul1978 . C1l6nesind. TanF. t.. ' 9rtzgowski. fekin..nd Arutttrulat Metul.. v. ( 1979-80) lsr. L4[n(llo&E I. sezer. M. (Oruken) Tekin.e Eski Ti\rklenn Dini ve samn Kelimdnin Mens€i. t980 "Gnnet.

H."Esm..rdu Aga (tlhi.G veA. zvelebil.C.5. Olrl]? D6t4i. M. 1993. Gn Kl). Ankan 1987. Itrh Mnolojai.z. TrrhHalft 8il8riin. D. Lldhi ve tnsdnrEslaf. Mihn 1990. kt'nbul 1992. l. C.In& GhanHahinileti M.|IAKC ." EwA. U. cev. 0. T." . AnkaB 1988 cev.lstanbul1978 Tunal. Ankira 1976.ri. Ank"B 1995.e Tr&.: r kr .niv.i H0sM. Togan. A.). F.R. /4ft AraJrmoldr. Lnnd6 1967. c.s Krdrr.w 5.NewYork 1960 Yrld.O . 1lre 1ylrdon oJdtna 4nl Inlid. kranbull938 (Eylul)Ankan Vasnrv. Lin(ed. c I ll.Sahd Tn h'. rarh... Tdnii D. Xlll. Ankam 1991..C .az.n A^ire6ikler kin D.. turhl. .^it. I \ t i n b u l l 9 aI u 6 n ..lsrahbrl1974.t.5harr@ifl.lls. Knciik. c I. kranbul 1982.c ll. Topalogu. v.l. W. O r r f t H .Bozkun Wiftneu.U Sosyal BilinleiEnslirilsu dokrora€zi. M. williaN. S. ktidal&^ Ogtznanesi T. A.ndklanaacoe HwldnnAtdlan.idner.Tekih. 'I ' .Encr. Flanevr Unsurldr.& Ahr. T0mer. eI4. z. kldnDhi. Rahmeri YutanS.. Edeyayrmlanmrh$ biyatFakult6iSanal TanhiBolumu lisaNLeu i." CEA.lsranbut 1984. Ankan 2000 Yusul HasHacib.c.1. v. 9tdl Anrropololi AcNnddn lisn r Drr:ya$.Saltlh ndneil. Theriseof|he nomads in Cenrmldsir. Caves aJ tht thouend 8ud4s ChiftseAn lan rhe sill Ro e. 0lkutastr.DtnlerTanhi."Sakalarda MTD. samnizm. Dogaldn Gtnnnll{. B.A ..Miroldji. d)LdrJ . Ylkursk1997.. hranbul1989 . Eilnh lila'nTan.).Ianlailin. C. R ve A Farer.JhnreeTanhiTtth D)ryd NL&n rui Millr.rctn€ !€ lahliii."TDVIA.ktanbul 1993. I L r .NewYork1942.vd . Toynbee.5jztrn.. Krtddg a'1. Cambndge 1980 .s ratapl'grndd BlhnanKs i &hr Sdrdnnr Mtyarid.idFdiaoJAinese slnbolsnandA Mor'v6.lsknbul 1995. lirkkan.A." IDr4A.2.n.KA}.. K. Ankara G.&ninile CrrnD'ni€r 1986 Tltuer.. (ed. "Allah. Gnvenc.lstanlultniv.goglu.Airan4 Dendtu. c Xl. Yiice. Y.n.. Turktli. khnbul t989 Yold. w. M.

76.2 3 .1 9 4 .131. 2l Ak-ene.1 7 7 . 190 AkkElar. t56. 87. 143.116. Al K.1 4 0 . 89. 52.80. 204.1 4 1 .7 9 . 44. V. 85. 6 8 . 38 Adem. 86.l 1 9 . 182 Ata Bey(An-Toyon-A8a). 190 Au May8l.1 9 5 . 79.32. r23.1 0 2 .68.1 8 2 . 3T.i 9 7 . 57. 186. 54. 54. 82. 227 A. 4 1 . 40.t94 AlbB (a)fta bkz.1 7 7 .37 Adl50 4'6 &an. 21 arakDLru. 28. 1 4 11 . 6 8 . ?8 .trr. 1 9 9 agactan !]]reme. 1 0 6 .28 ALKaGr (Albrs).36.3 5 .1 0 8 . 50.7 1 . 5 6 .38..1 9 0 . r25. 97.49. 1 5 7 .98. 1 1 7 . 82.1 7 2 .49. I 1 3 . 8 0 .205 AfEsyab. 56.38 Almyknhum. 4A.u 6 . 80.1 2 8 .22 AltayTnrkleri.1 9 1 . 114. 83. t 9 6 Alray'h Demircikn. 56. 1 2 8 . 77. 28.6r.78.8 1 . 186. r 1 4 .I 1 8 . 5a. 44 . 2 . 78. 97. 5 . 96.Shi'tu. 9 2 . 83. 1 . l 0 5 .187. 1 9 4 .153 Altrn Ord! Hanllgl. 138. 42. 76.1 5 0 .28 AlrtnK6l yaatr. 2 .]32 Anohin.6 9 . 1 1 3 .6A. 1 8 6 .1 0 3 . lIL.t85 Ak Koyunlular.7 8 . 84.79.30. r l 7 .85. 1 4 5 .1 8 7 . 70.79. 9 3 .I 9 2 .1 8 1 .r 5 8 .1 6 8 .1 3 9 . 8 7 . 50. 33. 1 7 2 . A. 82. a2. 15. 82. 43.r 9 5 . 4l.40. 1 9 1 . animia. 187 alageyik. t 8 l .197 Anu O-ann). 1 4 8 . 2 0 0 areg knltn. 1 8 0 . 52.30. 57 Anka(Ziimrridlanla). 1 4 6 . 36 Altun K6zguk. rO3. 15. 44.42. 53.l l 0 .1 8 0 .tZ2.139 a g a c3 .19.t 9 0 .1 6 0 . t 2 8 .49.re7 ak dy. 1 1 9r. l u .1 1 1 . 8 8 .22 SC$hnane.16l Albast!. 8 8 9 .1 9 5 . r 4 r . 1 9 1 . 93. 43.62.t22.56. 8I.31. 1 2 .3 8 .1 8 2 at knlr'r. 1 3 5 . 68. r38 a l p l * .l t 2 .DIZIN Aan Alahqn Hotun.r99 Alray Kan.196. 9 5 . 5a Alp'ErTunga. 49. 5t.32.21.85.7 4 . 1 5 1 .7 2 .1 2 3 . 67.108 ar.I 7 9 . 106 are'. 1 51 05 .50 Atdla.43.

.

80. bugra.5 4 .1 2 7 .5 0 Behirler. 78 Brnk. I 4 0 .1 o o .1 5 2 .12i ba!. 20I. 5l Eaku-(a! (Pakr Kan).3 t .155. 2 0 1 Gbrarl. i38 L T[ekrakurganr.dn). 1 1 7 . 8 2 . t9 C h i h . 167 1 0 5 . 1 1 9l. 9 1 .5 4 . 9 29 . 9 1 . 48.1 5 8 B u l u cS . 1 6 0 .1 5 7 .1 4 5 . 1 8 8 . 137 Cye-8ular.1 4 5 . .147. 1 8 7 . Ca^day C.28 balbal. 9 9 .. 1 7 51 65 Burg6tez-Ud!8an 228 .ra6 8 5 .1 4 5 (Kilin). l. r51.1 7 2 .136. 3 31 . 6 4 . 1 0 t 4 l . (aFo bkz.1 8 8 B u d i z m1 . 9 .82 b'ldtrctn. 1. 147.l 1 6 .5 2 . 9 1 l.r l 8 . l ' 1 1 b l y u .I17. I 7 l .3 . 142 Chilin ChinglubrcaF. kolrn.Sl. 9 . 125 baykui.38.26. I54 B a s k u i9 t .36 Chou{hu. 9 2 .1 5 6 .95 l4 . 126.3 6 .20. 1 3 5 .lraht-t. Kao.I5 Cungary€ Cilveyni l l4 Tdnh-i GhdnSlta.58 7. l4l.t 6 . 2 I 8 Bausqa Daglan. L rrsu. 107. 47 1. 142. 8 2 .l52 150 BilgeKagan. ll8.1 5 5 .1 3 5 . c i n . D.212 A2erbaycan. 1 6 9 . 0 7 . 1 8 .1 6 l . A.65.d Toyon. 33 Bolloh. 138. 1 4 9 . I97.67. 1 2 . 5 0 . t 1 6 .l 0 . 1 3 5 .1 5 4 . Ceckor.67.1 8 3 Buy0ka}1.52.2 2 .1 6 . 1 6 3 . 1 3 3 .10 ayt i9.1.36 Chr-hsi:tn 39 CrlF FI.5 7 . 1 3 7 .nlRX MltolojrsrNlN ANA|/\lrr\Rl 7 I .t 5 9 .1 2 5 . Buda). 1 7 . 126.63 BayBaysay.148. 78. 160 baydah. 1 4 8 . l 6 a . .Blganlqcne. 1 9 1 Belklk.1 . 6 . 5 .185 Bnhmadatta.33 Cabaga r18 Canrgao(. 79. 1 5 4 . 104. 1 . I 3 8 . 108 117 Choular.1 9 . Gner.0 .4 8 . 84 CzlpliclG.64 boga.16l B u d a1 .7 2 .tl7. Badttliy.1 5 0 .4l.4 a . 222 1 5 4 .3 5 .. 198 b a y E k . 6 6 Trirkleri.80. Kaganl'$. rl0.r 4 7 .162 Cigiller.r 9 1 . 2 0 2 .175 cern.I 0 .32 .1 4 1 .16l Burkan B u r y a d a1 i.3 7 .4 7 . 135 BuuEyToyon.I 4 0 a}]. 5 9 l.1 2 6 . 2 02 .1 4 0 .70.y o . 1 0 8 59. 146. t 4 6 . 9 7r.1 7 3 .5 7 1.l 2 . . 1 61 Bogac Han.1 8 3 .1 ' . 1 4 1 . 1 4 4 .74.14 C i n .1 5 4 .

I 5 2 .28.1 3 7 . 89.97 denirci.1 9 6 .2 7 . 1 . 1 8 4 . 5 I 229 . 8 3 . 35.33 dogaknkn. Kurupy dn). 9. 1 2 8 . 64.1 9 0 CobanyrldP Cuvailar. 51.t i 7 . 86. 60.39 7 .1 5 9 .tl0. 7 7 .22.7 6 Denirkaak (ayncabkz.1 8 1 .8 8 . lt.1 4 6 . 8. 1 8 5 .4s EbnZeyd€l-B.? 1 .162 2r 6. 26. I 2 2 .91. 52.l 2 t . 165 Dede Korkur.I S 7 Dnnyanrnek€ni (dir nuiy'i).26.2 1 .C. . 92. 74. 1 3 1 .1 9 2 . '18. 71. 70. V . 26 Ea(Tann).80. 2 1 8 d@ir. 31 57 . 83.67.164. 76. 8 3 8. 7 9 . t7-l .7 .107.9 . 28 E r g e n € k o n . 54. 138 Esin.a. 91.hahnj Ma nJen'tC.1 6 9 .163. l17.9 1 . 60. 1 2 I . t 0 2 . ).35. 26.Bahi t e dn el-Khnnn l-Hali! e.1. 1 9 4 edEboB€kirb. 16. 38 e .i 7 2 .19 quonah.I58 El'cahE KtabnlHalva.1 8 1 .76 dnagnr. 8. 76. . 149. 36.-t7. t I l .l. 59. 5.1 9 6 .lhl elB.176 D a r k h a7 r . 4. 8 1 . 2 . 55. 51. t 9 7 .t 8 4 . 1 5 3 . 1 1 7 . 36.. 1 7 6 .59 EnemYayuci(Yq{ci Ana). 66.i 1 3 . 63.19 Diosze8i. 1 0 4 .AMullahb. 1.I5l Er KanLm. 20.r.4 l dingtr. 75. 9 5 . 99. 81. 2 8 . 1 4 1 .22 Envdtu'l-A'kln.l Ai/n' l . 108. 81. Ehel. 7 l . 1 5 5 .1 8 9 . 85. l l 5 . 1 0 3 .6 lrgenekonDestan'.52 Erkli8 (ayncabkz.71. l 0 t . I 8 2 .73.86 dagkecisi. .n. 33.1 2 2 .1 6 t . 62.lZ. 74.. 3 13 .7 8 .nege\ 54.18 E b e r h a rw d. 46 Ebo'l-Gazi Han. 73. i l c e a1 . 159.. 7 9 .99.79. 8 08 .t9 Erilodil). 69.33.l 1 8 .36 1.r87.1 8 8 ..91 1. r8. 1 5 7 . 175 eftlig. 7'r.7 6.t 6 3 D r u r yN .85.102.t3. 4l Enlil(Trnrl). 86 DolEunDuyar. 1 1 6 .95. 45 Ebnl'Abbs el'l\'tenezi.d' v?Tdtth. 7 5 . r i . 194 Eje.3 . 150. 7 8 .8 2 .r 8 8 . I43. 94. 188.65.64.1.havn. 65.45 el.82 Ehnm.23.76.rcte-i EdarKrn. 1 0 6 . I32 Er-T69!nk Destam.194 Cna.1 4 6 .95. 100.1 4 5 . 70. 15. 1 2 8 . 0 . 78. I t 2 . 8. 52 Erlik. 1 6 5 . 35. 1 3I2 5. Aybek EbfrR€yhrn cl-arrdni.79 Dnnya AFct.i 6 l .8 1 . Dalbar 13 Daneshvaii. 1 3 6 . 1 5 8 .216 Darils.1 1 8 .I)9 ELlrde M .1 6 9 . 1 3 3 . Edik). 116 DoguTurkisra.1 9 9 EFTostuk.52 e j d e l h a .105 Bahadtr t 48 Tetahi^e. 1 8 9 . 131 E5ikkurSanr.

l 4 0 .1 7 8 . 5.122 llbilgeHatun.40. Kah Koncolos. 48.6 .1 7 2 Di$nn -. 5 0 . 63.70.akunCol'i.0 ldnsi. 10.1 1 7 .28.9 4 . 72.59 IL Alt n Kolanrir. 2 2 3 h'Barak.r 5 1 .1 5 1 Kaz601u.109 1. (Yueciler.104.I32 lrh Bitig. 8. 1 6 8 .128 Kalik nEiros (aYflcabkz.72. k a n a l2 .1 6 9 .77.5 5 . 184 k2n (aynca bkz.1 6 9 .43.6 5 .1 5 0 .L l 8 .I72 kal8.35 Nt:ndn l'Mirrdll lhltdfrnl-AJdft .7 1 . 1 5 4 .1 9 2 .155. 8 1 .1 8 3 .6 2 .1 7 l .186 Kara K a r a s . 1 4 5 .91. 1 3 6 . ll4. 1 5 9 .1 2 5 . 67. Kara Kalnukl .165 Xa6ov. 1 4 2 .l 4 l . I3l. 33 lnan. 6'1. 9 7 .). 1 5 5 . 134. t5 KaE KoF.3 1 . 1 5 2 .l 5 .44.26.32 6 4 . 79.1 6 t .r.Samanizn).2 8 Kang6.l2 llterisHakan. 19. 7 8 .] 3 2 ..150.Radi!.8 2 . 27. 1 6 8 .i 2 7 . 1 0 1 . r t 7 .1 7 1 .99. 177. 1 5 .1 9 7 18.1 5 1 .152 3 Kaakisran. Tengere Han). 1 1 6 .l 4 t .1 6 4 . 4 3 . 1 5 9 l c A t d .9 2 . I 5 7 .. 55 Jatakalar.26. Buura-Ran k a r g at. 75. 'r9.36. 24.187 Talar.60.l 5 r .40. 7 8 .23. 2 0 02 58. 1 2 9 . 8 l . r 4 l .59. 35 ljak. 9 71 . 5 li.154 Itil Mdren.75.1 9 3 . 1 2 .1 7 . 9 I . 59.3r.r 0 5 .1 7 0 .1 8 . K. 1 3 4i. 9 1 . 22r (Pura Kan). 4 0 .lr .3l llbGKuha. 1 3 7 .6 7 .i59 kapiumbaga. 21 r 5 9 .A.2 0 0 . 110. 127. 1 4 7 .199 l d n .l43 l 6 l Jordan6. 199 kaz. 97.44. 63. l 2 l . l l l . 1 4 6 .41. k i a m r y e1 r . 2 1 8 Ka.0 . I39. r 5 2 . lt . 18 149. 196 K a E h a n. 1 2 5 . lll. 1 1 0 . 70.139.a 2]L . 1 7 0 inek. 1 7 . .6 9 .5 . 18. I83 tAdiaade.107 Jou-Chinlar Jupiler. ' 1 95 .1 6 . 82 (aYB kyE Kan (ayn i bkz.48 24. Kasgarh Mahmud.1 8 . 76. 1 0 7 . 153. 0 6 . l1I. 58. t.i 9 5 kjini'nisibu.153. 186. 1 3 8 . r l 2 .59 lsakh baynm. 1 4 4 .8l 6 .5 2 . 1 3 91 .153. 1 6 51 1 6 9 . N. 1 6 2 .179 l b n l a d l d .I 5 (aynca 15 kamtrk bkz. 222 ldil-UralTaiarlan. 8 .1 4 8 . 1 5 4 .6 7 .28 Ka6r. 74.lular. l 5 l Karhk.ncr cak.mui. 1 7 7 .gat-I-Inrh.1 7 6 .1 8 4 .sanan).82. .1 4 8 . 69. 1 6 0 .5.lmt.1 4 6 . 1 6 5 .

22.1 7 1 . 16 ll!la8!. 50 Ezgr5ler. GaokeremAgacr.96 t l.i 4 7 . 3r 6 . Gerdl'I. 1 7 5 . 1 6 l .1 9 .t 7 l . 5 . Gokrurk(let.1 5 6 . 81. 1 6 . 19. 9 6 .1 1 0 . *hna@. 5 9 . 35. I 4 l .1 8 8 . 3 9 . 9 6 . 40. 149. 42.i 1 0 .94. HuaaanLAlen. 8 1 .a l . I3l.45. F i r d e v s1 i .l2l Y5 Z4nnl Nlm434. 1 2 9 . 4 21 . . 71. 35. 6 . 1 4 81 shu. 5 5 .1 0 7 . 146 Hou-han Hru ! ) .rll. 1 8 2 . 76. 1 3 8 . 9 7 . i 4 0 . 4 8 . 1 5 0 .5 9 .5 5 . 1 8 .r29. 7 5 .l l 7 . 31.215 176 Ganeli Mahmud.9 7 .5I .I 32 G r r u d a1 .r 8 l . 1 7 6 176 164. 3 3 . 51 r0 Hdya!Agacr.1 9 . H f t t i y a n l & . 1 0 4 .36 gingraft 6oldlar. 1 1 2 .9 32 .1 6 4 .t 7 .l i 4 l-Holnn.l l l i 1 4 . 1 6 2 . 5 0 .2 1 . 3 48 50 L.r 9 8 A@p. . I 0 2 .200 19.r 4 2 lll 56.79. r 4 l . 9 9 . Il4.31. 59. 8eyik.6 0 . .ll8 H n d i s L a n .2 2 . 2 0 . l o 7 . .1 1 2 .1 0 0 .6 7 . 1 1 7 1 3 3 1 1 5 1 4 6 ' Hsiudg-nu( la 198 175.4 8 . 1 5 8 .l6l H u N a .S h u . 1 7 9i. . 8 7 . 153 230 . 1 l l . 0 H a n . 1 2 3 .2 8 . 153 Hoyotit haylrn'ata. 1li.r 4 r . tlunl2n.1 6 5 143 GeFkliBaba. 1 7 5 .5 7 5 9 H L r n l a1 r2 .5 2 . 1 6 4 . 9 6 G d k T a n nI. Hohnberg. 9 7 HEtr.7 .57.41 93.71 70 . (kne& brcak). 2 2 2 Gumilev r37 1 .3 6 . 72 B 6 kc a r k . 57 ferigizm. ll3. Gaznelil€r.124. 49 h o r o z1 . llades.7 132 Harpiler.l 9 l l s 8 13r Grifonlar. 67.32 Ll8 lvliya Celebi.t 9 . 11 61 . I 5 5 Hnitkr.r7. ll6.22 Uno Hada.T!. 44. 19.1 4 5 . l l l . 192 h a y as t u } ! .1 5 . I96. 1 5 .1 6 l . I 2 8 .142. N . 4 2 . 1 5 0 . r93 168. 1 6 I1 t90.45.9 9 . r 4 l .l l 3 . 9 . 8l 68.5r. lI7.2 7 . 1 8 5 . 32 hiithut. 9 5 . l 1 l . l 2 l .2 l l HatsnTehienye.6 5 .1 9 .8 6 .3 )) F1r8d'n buuDy Loyon.1 6 1 1 6 2 1 6 9 . l o 8 .l o r . 124 Cokrurkyazrrlan.1 9 .1 0 9 l 1 3 4 .RK MrTOLOllslNlN ANAtlArliFl Edn lccne. 1 3 5 . 60. 1 9 . 5 . 2 3 2 9 5 . f l a r p u I2 .

1 9 5 44 Kudirge.4 9 .t 3 5 . ll5 Kiil BilSe Tengri.191.65 .1 8 7 .2 8 Kerey.an. 28.23 Konsiantin Porphyrogenneros.227 KurupyndEr. l0l rrbed Tatarlan.1 2 1 .^N^HA ruRK Mlror. 5 .168 38 Kemcik. 66. Koroglu. 1 8 3 . ll9 Koco. 1 5 5 .4 1 .1 9 .150. r 5 2 .2S Khgan Tengere. 15. r79.I 9 7 teci. 222 r37.1 9 8 121. 13.157.15+.2 4 .1 5 r . 1 5 0 .i l 1 . 1 6 1 .3a 5 0 .161. 185.1 9 1 . 194 Kryanlar.39. 26. 9 6 .2l2 .4 11 .1 8 5 .33 KeleUbahalaah 1.4r. 147. 86 Harun.1 8 8 .5 1 . Lahn.I53. 6. 1 5 0 . 2 4 . 9 9I.'11.1 6 4 .1 5 3 (rrdd8l BilE.. lI9 K i u n l a r l. 8 9 .3+..7 5 . 1 6 .1 4 0 . (el'l.1 7 8 .1 1 0 k u n E nt r .6 7 . KrgElar. 36 Kday Bahst.ln.55..1 4 2 . 27.36 232 . 67.1 4 5 .24 Kimakiilkesi. 146. 20.1 2 9 . 152 k u r t .1 5 1 .1 6 l I12 Kogitdey Mergen. 1 . 1 0 7 .1 5 7 . r70. 1 1 5 .53 153 Kerkes. 27. r75. r'15.1 5 1 . 80. 1 0 3 . .1 6 4 .46. 10. 108 Kon (giinet). r 3 6 . K t r l t i g i n y a z1 r !9 .o)srNrN n]\Rr lt9 Kazvini. 1 0 7 . f r E r .74.l 0 .5 9 . 1 5 1 KuguColii.1 0 8 .150.1 8 6 .1 5 4 .28 hyngrah.195 ftiiet(dilek). 120 Ktabtl CogroJyo. 91.74.2] Toyon. 32 (rrCuka). 8 6 .39 KuruoCohogoy kiiygelci.1 8 8 .42 k o y u n . 64.5 8 .1 0 6 .65.56.35 1 0 2 . k . 1 1 1 k o c . 35 Asartl B dd eer''hbdrtl'1b.. C V. 138 kugu. k o p e k5 .152.gan.1 0 4 .151.1 5 4 .5 8 . veDinn. Kornos(ayhca t5.17. 14l Ku:eylldrzr. 5 0 .1 0 9 . 26. e m e 3 h ! r .1 5 0 .1 6 5 72. 92.23.104.1 7 8 Kockar'Mundus.1 5 8 . 61J Yayxci. 158 bkz Seyran).6 0 . Kuday 1 9 2 . 1 3 6 . 173 1 K n l d g i n1 .45. 1 5 4 . KengiG. (udtrBe ku. 18 kotun (karuiAarun). 3. 8.r98 Klldgin mear kiilliyesi.17 Ksenolon|ov. 8 0 . 182 Koryakla.r 9 5 Knn K[beI HoNn (Unjn Adh llotu!). Krrgs Kan.2 0 .5 7 . 3 51 .l 5 l .

1 8 5r. 1 9 1 . 6 9l. 116.18 M. Mam Destam 1. l0 M a yT e r el.l N oN e h n . 71. 1 1 0 . 2 2 4 M a n d F s i r e . 22.5 3 . 1 7 6 . .86.3 0 .l 7 l .5 7 .157 (aydca 112.in. 94. 25. 157 Me2opotamya. 2) 7. 2 0 2 Menluk. 49. 1 2 8 magan.22r . 168. 156. 47. I 0 2 . I08 Maaday K.1 4 5 .. 12.173 Marnr.1 7 5 .t2. 220. 193 Mly-ana.1 7 7 . Il4 7.8 8 .144. 57.48 Harcc. 118. 49.l7A MaE.75. 8 1 .ll M e r k i t ( l e r .153.153. 74. 38. 1 0l0 .165. t52. 1 1 2 .219 233 .5 2 . 112.113 Mdh?en E -s i tur.1 9 0 .77 Mn neltl tefirih.166 Hrirevv. 9r7 nanldk(sanan elbisesi). 40. ). 2 2 0 . 3 . 26. I 7 5 . 25. 56 Mesnal. 5 1 . s. 59 109 Nuh p€ygamber. I 4J.195 May'ala. r92.r-t5. 7 .May'Tere).1 9 2 . 1 7 3 .l5.2 5 . 15. 1 6 r18 Nogeyla.taliril-Sddde. 12i. 53 mavi. 1 2 8 Manidini.2 4 . 6 0 NornUlaNzadln. 82. 1 1 7 . 56. Iag (BuzDaP. 28.69. I97 Mdnfethdne. 66 Muhammed Siyah Mundus ll9 \'iu.. 5 9 .l i 6 .54.l l M e r y e m . 96.64.145 Hotln. 9 7 .24. 181. 52. 1 8 2 .r 9 0 .0 l .9 3 .1 4 t . 1 9 1 M a n i h e i : m .l . 57. 1l 2 tq . 110 Ligetl.45.26 maske.1 . r91.1 6 5 . 222.ra..224 (alem.44. la Moholloyon/Buomcr Motun(Ntete). L.45. 1 8 9 . 5 + . 19. 1 7 91 .189 MenkorDag'. 72. 1 0 2 .201 (gd8un Nelira'nua ruhu). 31.10.213 Niiidu. Mitra.46 ^ zar. I24.I82 Nevruz 2 .48. 108. 172 L'n devleti. r 7 2 .20.23 Neneth.1 8 9 .Liao-shih.5 8 .t28 Maidee bkz. 146. N o DU 1 a .25.1 7 8 . Num. 20. 182 Mogolla.5 0 .

r 0 4 . 1 0 0 . 8 6 .6 7 .152. 1 5 2 . 82. I59. 158. 1 5 6 . 5 8 .l5 l sa-men(aync.42 1 0 3 .19. l l 1 . 74. Sehram(a}ardbkz. Seik).40. 7 2 . I t0 s'at.Sayan Oguda. rawk.32 1.t 8 9 .21.1 8 4 r97 . 0 . .6 6 .lar.6 8 .37 SL. 45 7 I19. 156 lavran .15. 76.t 5 9 5. I95 r5.2 . 77.79. 6 1 .7 . 1 4 0 . I 17 5 i m u r 8 . 16.ll.1 5 8 .5 9 .1 8 4 .20. 30 Stlr. 100. 75. 1 7 6 . 2 7 .8 5 . 125 235 .152 Sui-shu. 7 9 1.1 9 8 kara 5.A1 smgay. 6 2 .kdl. 4 9 . 26. 9. 148.30. r82 s'8un (ayn€ bkz.48. 25 shih-chi.204 s i y a h5 . 84.22. 5 4 . I 9 l SoKan. 76.6 5 .7 1 . 8 i .18.1 5 . 6 2 . 6 4 . 1 0 5 . 5 8 . 1 l ]1 . 134.19.1 .gaclan.1 9 5 . 311 .32. 70. 8 .5 6 . Sileyman 177 siililn. t25 Tahrac. 157.60. 8 8 . 7t9 veyrtd.t 9 8 dualan. 7 2 . 2 1 . 53 peygamber. 8 6 . 8 4 .ak.1 7 9 . 1 6 .184.196 1.5l 3 . 183. 1 0 2 . 72. 161 . 78.l 0 l .5 4 . 1 8 4 9 a m a n . ll8.39 Si%. l7l kfdg.J.8t.3 7 . 6 2 . . 1 1 0 . 1 6 4 . bkz sanan).9 7 a ks a m a n .I 52 Stryzgowski.40.39 Siinbnle 24. 66. daydr.5 5 .28. 4 8 .1 .1 0 6 . 145.1 1 3 . 9 . 150 rab'k.Yiytk Han). 79. Talay KanGynca bkz.1 9 7 SidreagacL. 33. 2 8 41. 74. i96 ta!1Lrg. 62 TabSaclar. l 8 t .74.7 4 .Firdelsi).r33. Siiro DaF.1 9 7 . 4 2 .22 TrdbaHadn Toyon. r54 sibirya. A2..ncrruhlar.M r.153 sun Crahrn. 87. 1 8 3 . s l n a n .I08 Suyla.l4t. 8 1 .8 . 6 1 .7 15 0.1 9 0 elbisesi. 92.1 5 6 .6 2 . 2 31 . 7A.I32 Son^.53 r5 ..42 Sirenler. 8 5 . 4 1 .1 8 . 2 2 . l 4 l . seyla!. .121 t a o 8 n1 . 75. 77.2.t 4 2 . 6 1 . t40.68.195 Samanizm.73.5 9 .22 Seyidov. 77.1 8 4 2 . r 9 r .41. 8 1 .6 9 .70. 72. 1 0 4 . a6 Idyrlga. l4l.5 1 . 167.I49.7 0 .1 5 8 . rl0. 1 4 6 .7 I .r8.1 9 . Pete6burS Hemirage Md2esi. 44.3 1 .t I 4 . 4 5 . 51..201 Taaz (Canbul). 5l. 19.l l 9 .3 2 .25 )rldE (Barak).1 3 2 S i n o rD . 178 l4a lakagu. 53. . 84.31.6 7 .

32 Oko Kan.89.t 2 .1 5 6 . I32 (Hak s) Turkle.t 8 7 (ociSin).i 6 .. Ogu2Kagan 1 1. 88. I 23 s a ! ! m( z o h . 3 2 . 0 . . 99. D . 9. 116 Cantlln rTewnh. 85. 4 0 . 16..3 1 . pur (aynca bk:. 41.r 2 7 . 38 p a r s1 .15 l. d8el.6 0 .5 7 .i. l16. 50. 4 1 . 1 6 9 .I09.l 4 t . 4 3 .1 2 .1 5 2 .1 8 7 .199 Oguzlar. 109. 27. l a l (Yengec). i67.A. 199 rya' R mayaniDestanl. 52 dzor. 65. J e a n . 19. OBuz t6E Deshnt. i77 Radlofi. 26.8. 2 6 . Srhalar bkz Yakutlar)..8 1 SdluLdnB. 92. 160 paPaBan.l : l a . 1 0 7 .l8 Olonhohikayelen.51 otciSin Phoenix .7 2 . laa Prolo-Turkler. 7 . 6 7 .52t 5t. k .44. 8 2 . I13. 1 1 6 . ldz).24 siar3 .1 5 4 . 30. 97.150.6 7 1 3 5 . 195 Slbl dan. 1 3 5 .8 4 . 155 Resideddin. 1 9 2 . 61.10. I5I Orkun. 57. 146. 96. Ilr l2 I'jo*idon(Neplunut. 1 6 2 .20. 18. 1 1 91 . 17. llr. 1 0 1 . l.17 kemjgi.lO Ona Asya. 4 9 . z5 Saratan SanUygurlr. l 51 l .108. 27. I5I OholUola. 2 r8 Orhunt"2rdan. 226 oy 0y6i.I t I R o u . 176 o r d . 152. Oniki Halryani! 1 5 5 . I42. 1 8 21 .109. 9. l 1 7 . 59. 1 5 2 . W. 5 1 . l8 12.1 7 3 OrhunAbidekn. 82.1 7 6 .20 . 8 t . 61.39.5 1 . 19.34.17. t58. 79.'16.86.1 9 7 On Asya. 15. ongun 1 1 7 . 1 7 0 .162 o&zaante. 41.20. 9 6 ..1 5 1 . 96. 89.83 omurga ( a y n cb ak 2 . Ohlmark.H.1 0 8 .. 20. 162).I 9 0 . i0 KrBan. 4 97 . 50.81 80 .149. 1 5 3 Otoken.1 6 5 Tahnn. 5 4 . O8o lmrta.161 l16.1 1 8 . t 9 t .t 6 8 .82 (aynca 21. 80. 1 8 6 . 20. 31. N.t 6 I . 12. 58.2 t .153 9n8r. 123 r79 s a k s a g a n .57.r 5 8 . t 2 5 . 1 7 5 . 1 5 0 .. 18. 63 sagay Sagaylar. 21. 1 6 2 .1 9 8 Srbiller. 1 6 7 .59. 9 2 .1 9 6 . 10. l3l.. 33.P a2 u0 l .r 5 2 . 9 7l. 24.8 8 Saena.ruRK Nlr OLOITSINTN ANlt tAlt]\Rl 51 Od-tegin.42 17. 1 5 2 . l5l Ptrbi Kan. t 4 6 . 15. 3 7 . 59. 2 6 234 .68.u 0 .

rA2.22. 26. 1 9 6 . 31. I 1 61 . 32.74. 9 7 . 18. 9 0 . I13 Uru2.26 Tkl-holoruk lccire.20 0nin Aar Toyon(Dih A}1l Toyon. 74 . 1 61 . 2 8t . 145 T0r ngey. r14.1 8 l Udamban agacL.6 0 . 39 Unay.102. 39. 5 7 . 7 8 r o 2 ( l e t2 . 45. 1 3 7 . 5 6 .r19 varkave Giil$b. 37.23 vak vakAgac. 6 1 .81.56.ll9 Tonyuklk. 54. l7. t59 .97 1.26 (Tunikt.5 5 .19 teflgere. 6 1 . 72. 53 16.\56 Tunguzca.38 Teles Turkleri.62. 39 TonFkuk yaan.20.81. rl7. 1 .t 6 o .1 9 6 . 19 r i l k i .26 . 19. r95.14 TthJettl-Mnnqcimin. 196 Engen. Golu. 118. 93.1 4 0 1 . 1 6 r . 117. 1 0 41 .+r.127. 97.62 ulug.23.3\ .9. 223 t]lgen.1 9 7 . 1 6 5 Tong'Tien.58. 54.!n BnlaikUlu lann). 8 1 . 1 1 2 . 42..41. 87 Umatkliltn. 2 9 . 77. 44. 43 U6nhay. 3a Tuguzguulkesi.1 5 7 . l4 Turkigler T n r k i y e1 .38 (Ulu Han). 154 renasuh. 1 7 81 . 5 8 3 . 42. 15. 59.25.Il8 Tusuzguz(Dokuz oguz).TI]R( M]IOI-OJI5ININ ANAHAI1ARI 128 Telengidei.I l 5 . 44.r1 . 1 1 1 . 1r r. 44.19 rengircilik..2a. 27.36. 17. 2r.5 2 . t 6 5 atu lnz.8 8 . la.6 t .15 te gd.3 4 . a9. 8 3 . Z5. r42.5 7 . 52.5 8 . 22r . 8 4 .r 2 8 . r55. 26 Ulii5. 43. 1 0 7 . 4\ . 2 5.1 i 0 . 17).1 9 5 .168 236 . 67. 1 4 6 . 117.t. teng.I 6 5 . 44 Tie le Turk iopluluklan. 21. O l . 37.84 Ulug-bay-Kazun Uluu Suotun Toyon.L9 TengeBIGyn Han (l<a}1noGdk Hin).158 t d zk t r L r l . 1 0 1 . 05.1 9 2 . 321 .1 5 6 . 117 rien. 3a. I 4 0 . 149.32 Uygurlar. Telenr 1 2 7 . 54.58.lr8 Ulu Toyon.58 Urun ay royon(Yryn-ai-tojon).27. 8 8 .26. 9 2 . r7Z. 32. 7 9 . l 8 + .I 5 7 . 8 .16. 39.175 IenA. 53.t 9 9 0lker )lldElan.5 9 . 184 Ttta a&cr. 9 8t .ll7 Utkuo.1 9 7 Temn Kan.158. 1 6 9 .1 1 9 . 69. 19 !i8ir.

9 7 . l0 rJ2 r27.iDe b. 1 r 0 . 7 9 .l l 0 yaghlanishi.35. 59.1 9 . 9 7 .26. 1 5 8 . VolgaBulgarlan. 1 2 9 . 8 8 .I 0 2 .28 Y a M .59 YenCi (Kara sar).54 Yugroreni. 3 .1 3 3 .8 9 .2 1 .r 2 5 .4 9 .1 4 7 . 58.1 3 1 . 1 8 1 .1 9 5 Yunus peygambd.3 8 . 3 3 . 7 11 .52 1. 45. Zemarkhos 50 Zets.4 2 ..30 Ya!1h Yay* Han(aynca bkz YaIk). 1 4 0 .37. 1 1 1 .4 5 .162 Mucemn l'Bnldan.5 .5 2 . 38 y^d^. 26 (Zem. 27.. 1 9 8 zeki.a DRz^3zvrn'l Asarn l BihAw Ahbam l'lbda. 5 3 Yo Kan.1 0 9 ..Y.22 237 . 2 1 . 5 2 .28 3.5 1 .7 9 . 2 r .60.5 1 .1 9 6 ya8lad.1 5 7 . 2 3 2 .23.3r. 72. 9 8 . 1 7 .1or. 61.68 venus.ll0 Yenisey. 2 2 . 9 9 .39.3 2 .i 5 9 .1 V.1 5 4 .25. 46.37.4 4 .. 7 .i 9 7 yalgtncl. 1 0 6 . o. 7 6 .r44. 1 9 0 . 2 2 yek a. 75. 44.6 9 .38. 9 1 .rh).5 4 . 45 Y a k u d a1 r . 58. 3 2 .+9 Yates 4.9 .125 y r l a n5 . 1 6 01 . Muhammed b. u3. 73. 4 6 .1 1 9 )un Y x r p a . 12 hdarnnd ldtr i. 4 1 . 1 3 5 . 1 6 . 70.9 3 . 144 ( c a d r ) .7 1 . 18. 71.] 3 2 . 68. 18.V6ilyev.3 9 .12.0 .31 Yalak.1 1 2 . 8 2 . 4a. 1161 .1 5 6 .86. 9 1 .I 4 5 Yaluci(Jajurshi). 44. Mahmldel tuz!Lnilatrr. 96 Yabar 3 .s r .8 .t 9 7 .9 3 V e r b i t s k i y .162 w d l . 3 1 . 36.