You are on page 1of 405

NDEKLER

NDEKLER................................................................................................................................... I KISALTMALAR ............................................................................................................................ IV NSZ............................................................................................................................................ VI GR .................................................................................................................................................... 1 1. Konunun nemi........................................................................................................................ 1 2. Aratrmann Amac .................................................................................................................. 2 3. Aratrmann Metodu................................................................................................................ 3
3.1. Kavramsal ereve ........................................................................................................................... 3 3.2. Kuramsal ereve............................................................................................................................. 3

BRNC BLM................................................................................................................................ 5 TARHSEL ARKA PLAN................................................................................................................... 5 1. KURAN NCES ARAP YARIMADASINDA DNSEL VE ETNK GRUPLAR .................... 6 1.1. Arap Yarmadasnn Coraf Konumu.................................................................................. 6
1.1.1. Mekke ............................................................................................................................................ 9 1.1.2. Medine (Yesrib) ........................................................................................................................... 12 1.1.3. Taif............................................................................................................................................... 18

1.2. Arap Yarmadasnda slm ncesi Din Gruplar............................................................... 18


1.2.1. Putperestler .................................................................................................................................. 23 1.2.1.1. Kuranda Putperestlii fade Eden Kelimeler..................................................................... 23 1.2.1.2. Arap Yarmadasnda Putperestliin Tarihesi .................................................................... 27 1.2.1.3. Putperestlerin nan ve badetleri ........................................................................................ 33 1.2.2. Yahudiler ..................................................................................................................................... 47 1.2.2.1. Kuranda Yahudileri fade Eden Kelimeler........................................................................ 47 1.2.2.2. Yahudilerin Arap Yarmadasna Gelii................................................................................ 49 1.2.3. Hristiyanlar ................................................................................................................................. 54 1.2.3.1. Kuranda Hristiyanlar fade Eden Kelimeler.................................................................... 54 1.2.3.2. Hristiyanln Arabistandaki Tarihesi.............................................................................. 57 1.2.4. Sabiiler......................................................................................................................................... 73 1.2.4.1. Sbi Kelimesinin Menei ve Sabiilerin Kimlikleri ............................................................ 73 1.2.4.2. Sabiiliin Menei ................................................................................................................. 75 1.2.4.3. Sabiilerin nan ve bateleri ................................................................................................. 77 1.2.4.4. Sabii Frkalar ...................................................................................................................... 83 1.2.5. Mecusiler ..................................................................................................................................... 86 1.2.6. Hanifler ........................................................................................................................................ 91 1.2.6.1. Hanf Kelimesinin Menei ve Kurandaki Anlam ............................................................. 91 1.2.6.2. Arap Yarmadasnda Haniflik .............................................................................................. 95

2. KURAN NCES ARAP YARIMADASINDAK DN GRUPLARIN BRBRLERYLE LKLER .................................................................................................................................... 99 3. BSET NCES DNEMDE HZ. MUHAMMEDN MEVCUT DN GRUPLARLA LKLER .................................................................................................................................. 107 3.1. Biset ncesi Dnemde Hz. Muhammedin Mriklerle likileri ..................................... 107 3.2. Biset ncesi Dnemde Hz. Muhammedin Hristiyanlarla likileri................................ 112
3.2.1. Hz. Muhammedin Biset ncesi Ticari Seyahatleri ve Rahib Bahira ile Grmesi ................ 112 3.2.2. nceki Kutsal Metinlerde Hz. Muhammedin Geleceini Bildiren Haberler ............................ 116

KNC BLM .............................................................................................................................. 123 MEKKE DNEMNDE MSLMANLARLA DER DN GRUPLAR ARASINDAK LKLER....................................................................................................................................... 123 1. MEKKE DNEMNDE YAHUDLERE YAPILAN ATIFLAR.............................................. 124 2. MEKKE DNEMNDE MSLMANLARLA HIRSTYARLAR ARASINDAK LKLER ....................................................................................................................................................... 129 2.1. Hz. Peygamberin Varaka b. Nevfel ile Grmesi ........................................................... 129 2.2. Mekke Dneminde Hristiyan Klelerle likiler ............................................................... 130

2.3. Habeistana Hicret........................................................................................................... 134 2.4. Mekkeye Gelen Hristiyan Heyetlerle Yaplan Grmeler.............................................. 139 2.5. Acem-Rum Sava Konusunda Hz. Peygamberin Tutumu ................................................ 141 3. MEKKE DNEMNDE MRKLER .................................................................................... 143 3.1. Hz. Peygamberin Kavmini slma Davet Etmesi ............................................................ 143
3.1.1. Gizli Davet................................................................................................................................. 143 3.1.2. Alen Davet ................................................................................................................................ 146

3.2. Hz. Peygamberin Taiflileri slma Daveti ...................................................................... 148 3.3. Hz. Muhammedin Kabilelere slm Anlatmas .............................................................. 150 3.4. Kureyin Resulullahn Davetine Verdii Tepkiler........................................................... 151 3.5. Davete Kar Gsterilen Tepkilerin Sebepleri ................................................................... 161 3.6. Birinci ve kinci Akabe Biatlar ......................................................................................... 164 NC BLM .......................................................................................................................... 170 MEDNE DNEMNDE MSLMANLAR VE DER DN GRUPLAR ARASINDAK LKLER....................................................................................................................................... 170 1. MEDNE DNEMNDE YAHUDLERLE LKLER .......................................................... 171 1.1. Yahudilere Kar zlenen Bar Politikas.......................................................................... 171
1.1.1. Medine Vesikas ve Bir Arada Yaama Projesinin Temelleri .................................................... 174 1.1.2. Da Kar Vatan Birlii Bann Oluturulmas ........................................................................ 177

1.2. Yahudilere Kar zlenen Sava Politikas ......................................................................... 183


1.2.1. Ben Kaynuka Gazvesi.............................................................................................................. 183 1.2.2. Benn-Nadrin Srgn Edilmesi ............................................................................................. 187 1.2.3. Ben Kurayza Gazvesi............................................................................................................... 194 1.2.4. Medine Dndaki Yahudilerle likiler: Hayberin Fethi........................................................... 200

1.3. Medine Dneminde Yahudilerin Genel Tutumlar ............................................................. 205 1.4. tikadi Konularda Kurann Yahudilere Kar Tutumu .................................................... 213
1.4.1. Yahudilerin Peygamber nanc ................................................................................................... 217 1.4.2. Yahudilerin Kutsal Kitap nanc ................................................................................................ 224

1.5. badetle lgili Konularda Hz. Peygamberin Yahudilere Kar Tutumu ............................ 228
1.5.1. Temizlik..................................................................................................................................... 229 1.5.2. Namaz ........................................................................................................................................ 231 1.5 3. Cuma Gn ................................................................................................................................ 234 1.5.4. Oru ........................................................................................................................................... 236 1.5.5. Kble .......................................................................................................................................... 239

1.6. Medinede Yahudilerle likilerin Genel Deerlendirmesi ................................................ 244 2. MEDNE DNEMNDE HIRSTYANLARLA LKLER .................................................. 247 2.1. Hristiyanlara Kar zlenen Bar Politikas ve Yaplan Anlamalar ............................... 247
2.1.1. Hristiyan Devlet Adam ve Reislerine Gnderilen Mektuplar .................................................. 249 2.1.2. Necran Hristiyanlaryla likiler................................................................................................ 258

2.2. Hristiyanlara Kar zlenen Sava Politikas.................................................................... 265


2.2.1. Mute Sava ............................................................................................................................... 266 2.2.2. Tebk Seferi............................................................................................................................... 268

2.3. Kurann tikadi Konularda Hristiyanlara Kar Tutumu ............................................... 275


2.3.1. Hristiyanlarn Ulhiyet nanc .................................................................................................. 275 2.3.2. Hristiyanlarn Peygamberlik nanc .......................................................................................... 281 2.3.3. Hristiyanlarn Kutsal Kitap nanc ............................................................................................ 284

2.4. Hz. Muhammedin badet Konusunda Hristiyanlara Kar Tutumu................................. 286


2.4.1. Temizlik (Taharet) ..................................................................................................................... 286 2.4.2. Namaz ........................................................................................................................................ 286 2.4.3. Oru ........................................................................................................................................... 288

2.5. Medinede Hristiyanlarla likilerin Genel Deerlendirmesi........................................... 289 3. EHL- KTABA TANINAN HAKLAR VE YKMLLKLER......................................... 291 3.1. Zimmilik Stats ve Cizye .................................................................................................. 291 3.2. nan ve badet Hrriyeti................................................................................................... 293 3.3. Hukuki Bakmndan zgrlk............................................................................................ 295 3.4. Ehl-i Kitapla nsani likiler............................................................................................. 298
3.4.1. Ehl-i Kitabn Yiyeceklerinden Yeme-me .............................................................................. 299 3.4.2. Ehl-i Kitabn Kadnlaryla Evlenme ......................................................................................... 302

4. MEDNE DNEMNDE MRKLERLE LKLER .......................................................... 305

II

4.1. Medinede Mriklerle lk Temaslar ................................................................................. 308 4.2. Mslmanlarn Medinede Mriklerle likilerinde Bar Dnemi.................................. 312
4.2.1. Medineli Mriklerle Yaplan Anlama ..................................................................................... 312 4.2.2. Medine Dndaki Kabilelerle Yaplan Anlamalar.................................................................... 315

4.3. Mekkeli Mriklerle likiler.............................................................................................. 316


4.3.1. Bedir Sava ............................................................................................................................... 317 4.3.2. Uhud Sava ............................................................................................................................... 325 4.3.3. Hendek Sava............................................................................................................................ 331 4.3.4. Hudeybiye Bar Anlamas ve Rdvan Biat ............................................................................. 336 4.3.5. Mekkenin Fethi......................................................................................................................... 342 4.3.6. Huneyn/Evtas Savalar ve Taif Seferi....................................................................................... 347 4.3.7. Mriklerle ttifakn Sona Ermesi ve Mriklere Verilen ltimatom ........................................ 349

SONU VE DEERLENDRME .................................................................................................. 355 EKLER.............................................................................................................................................. 361 EK I: HZ. PEYGAMBER DNEM OLAYLARI KRONOLOJS.............................................. 362 EK II: TEZDE KULLANILAN AYETLER KRONOLOJS........................................................ 369 1. Hz. Muhammedin Geleceine ve Yahudi ve Hristiyanlarn Onu Tandklarna Dair yetler .................................................................................................................................................. 369 2. Mekkenin Konumunu Anlatan yetler................................................................................. 369 3. Mriklerle likilere Dair yetler ....................................................................................... 369
3.1. Mekke Dnemi ............................................................................................................................. 370 3.2. Medine Dnemi ............................................................................................................................ 371 3.2.1. Bedir Sava .......................................................................................................................... 371 3.2.2. Uhud Sava .......................................................................................................................... 372 3.2.3. Hendek Sava ...................................................................................................................... 372 3.2.4. Mriklerle Yaplan Anlamalar........................................................................................... 372 3.2.5. Hudeybiyye Bar Anlamas................................................................................................ 372 3.2.6. Mekkenin Fethi ................................................................................................................... 372 3.2.7. Huneyn Evtas ve Taif Seferi ................................................................................................. 373 3.2.8. Mriklerle likilerin Kesilmesi ve ltimatom.................................................................... 373

4. Yahudilerle likilere Dair yetler ....................................................................................... 373


4.1. Yahudilere Kar Uygulanan Bar Politikas ............................................................................... 373 4.2. Yahudilerin tikadlar .................................................................................................................... 373 4.3. Yahudilerin bdetleri ................................................................................................................... 374 4.4. Kble Deiiklii........................................................................................................................... 374 4.5. Yahudileriin Genel Tutumlar ....................................................................................................... 374 4.6. Yahudilere Kar zlenen Sava Politikas .................................................................................... 375 4.6.1. Kaynuka oullar .................................................................................................................. 375 4.6.2. Nadir oullar........................................................................................................................ 375 4.6.3. Kurayza oullar ................................................................................................................... 375 4.6.7. Hayberin Fethi..................................................................................................................... 376

5. Hristiyanlarla likilere Dair yetler .................................................................................. 376


5.1. Hristiyan Kelimesi ....................................................................................................................... 376 5.2. Mekke Dneminde Hristiyanlar................................................................................................... 376 5.3. Hristiyanlarn nanlar ................................................................................................................ 377 5.4. Hristiyanlara Kar Uygulanan Bar Politikas ........................................................................... 377 5.6. Hristiyanlara Kar Uygulanan Sava Politikas .......................................................................... 378

6. Ehl-i Kitab'a Tannan zel Haklarla lgili yetler .............................................................. 378 7. Sabilerle lgili yetler ......................................................................................................... 378 8. Haniflerle lgili yetler......................................................................................................... 378 9. Mecsilerle lgili yetler ...................................................................................................... 379 EK III: MEDNE VESKASININ ANAYASAL HKMLER ................................................. 380 KAYNAKA .................................................................................................................................... 386

III

KISALTMALAR a.s. a.e. a.g.e. a.g.md. a.g.m. a.e. a.y. AFD b. bkz. Der. DA H. A Hk Hz. Kr. M A M. MS. mlf. md. r.a. s. ss. s.a.v. sy thk. trc. : aleyhis-selm : ayn eser : ad geen eser : ad geen madde : ad geen makale : ayn eser : ayn yer : Ankara niversitesi lahiyat Fakltesi Dergisi : bin (ibn) : baknz : Dergi : T. Diyanet Vakf slm Ansiklopedisi : Hicr : slm Ansiklopedisi (Milli Eitim Bakanlnn) : hakknda : Hazret-i ... : karlatrnz : Milad : slm Ansiklopedisi (Milli Eitim Bakanl) : Milattan nce : Milattan Sonra : mellif : ... maddesi : radyallhu anhu (anh) : sayfa : sayfalar aras : sallallhu aleyhi ve sellem : say : tahkik eden : tercme eden

IV

t.y. v vd. vb. vs. t.y. y.y.

: tarihsiz. : vefat. : ve devam : ve benzeri : ve saire : yayn tarihi yok : yayn yeri yok .

NSZ

Allah, tarih boyunca insanlar babo brakmam, zaman zaman onlara doru yolu gstermek amacyla kendi aralarndan peygamberler gndermitir. Yce Allahn gnderdii btn peygamberler, her ne kadar birtakm farkl yasal dzenlemeler (eriatlar) getirmi olsalar da, esasen onlarn en temel ve kutsal grevi, bata tevhid ilkesi olmak zere ayn inan esaslarn ve ahlak ilkelerini insanlara sunmak olmutur. Bu bakmdan Yce Allah tarafndan gnderilen din slmdr. Son peygamber Hz. Muhammede indirilen ve kendisinden nceki kutsal kitaplar tasdik eden, koruyan ve muhafaza eden bir kitaba sahip olan Mslmanlarn, farkl din ve kltrlere sahip olan insanlarla temas kurmas, onlarla ilikide bulunmas, diyaloa girmesi kanlmaz bir durumdur. Bu konuda slmn temel kaynaklarn oluturan Kuran ve Snnete baktmz zaman, bu ilikinin ne derece ileri bir dzeyde olduunu kolayca anlamak mmkn olacaktr. lemlere rahmet olarak gnderilen ve zellikle Mslmanlar iin rnek bir ahsiyet, bir peygamber, bir daveti, bir komutan, bir hkim, bir aile reisi, bir tccar ksacas hayatn her safhasnda rneklik tekil eden Hz. Muhammedin dier din mensuplaryla ilikilerini ve hayatn her safhasnda onlara kar taknd tavr belirlemek, bu tavrn vahiyle desteklenen eklini ortaya koymak nemli bir husus olarak dikkati ekmektedir. lkemizde bu konuda yaplan aratrmalarn az ve snrl sayda olmas, buna karlk, slmiyet ve Hz. Peygamber hakknda nyargl bir tutuma sahip olan Batllarn slm zerine yapt aratrmalarn bu konuda younlamas, bizi bu konuda aratrmaya sevk eden en nemli saiklerden biri olmutur. Ayrca dnyann giderek klp byk bir ky haline gelmesi, insanlarn daha ok diyaloa girmesi, bu ilikilerin din boyutunun belirlenmesi gerei de bizi bu konuda aratrma yapmaya sevk eden nemli bir etken olmutur. Kurann 23 yllk nzl srecinde Hz. Muhammedin (a.s.) dier din mensuplaryla ilikilerinin belirlenmesi ve vahyin bu konudaki syleminin tespit edilmesi, gnmzde bu konuyla ilgili problemlerin zmnde son derece nemli bir durum arz etmektedir. Klen ve kreselleen bir dnyada yaayan gnmz insannn siyasi, sosyal, ekonomik ve asker alandaki ilikilerinin nasl olmas gerektii konusu da Mslmanlar asndan ok nem arz etmektedir. Ayrca Mslmanlarn dndaki insanlar iin slm dini hakkndaki nyarglarn ortadan kalkmas nemli bir problem

VI

olarak ortada durmaktayd. te btn bu etkenler bizi bu konuda aratrma yapmaya sevk etmitir. Bu aratrma, giri, iki blm ve eklerden olumaktadr. Girite konumuzla ilgili kavramlara (Arabistan Yarmadasndaki din yap ve bu din yapnn birbirleri ile olan ilikileri ile Hz. Muhammedin biset ncesi mevcut din gruplarla olan ilikileri ve konunun nemi ile metoduna) dikkat ekilmi, Kurann nzl dneminde Arabistanda yaayan din gruplar hakknda geni aklamalarda bulunulmutur. zellikle Yahudilik, Hristiyanlk, Sabiiler ve Mriklerle irkin Arabistanda geirdii tarihsel aamalar hakknda geni bilgi verilmeye allmtr. Birinci blmde, Mekke dneminde Mslmanlarn dier din mensuplaryla ilikileri incelenmitir. kinci blmde ise, Medine dneminde Mslmanlar ile dier din gruplar incelenerek, bu ilikilerin sava ve bar srelerine ayr ayr yer verilmitir. Ekler blmnde ise genel anlamda ayetlerin kronolojisi ve Hz. Peygamber dnemine ait kronolojiyle ilgili bilgi verilmi, daha sonra, tezimizde kullandmz ayetler kronolojik sraya konulmu ve Medine Vesikasnn tam metnine yer verilmitir. Bu aratrmada yararlandmz temel kaynaklar; Kuran- Kerim, tefsirler, sahih hadis kaynaklar ve gvenilirlii kantlanm olan slm Tarihi ile ilgili kaynaklarn yannda, bu konuda yazlm olan yerli ve yabanc kaynaklar olmutur. Kaynaklardan faydalanrken ncelikle birinci el kaynak olmasna zen gsterdik. Ancak, ulaamadmz birinci el kaynaklar iin, aldmz kaynaklar belirterek bunu dipnotta gsterdik. Kuran ayetlerinden alntlar yaparken genellikle Sleyman Atein melini esas aldk. Bazen de birka meli karlatrarak yorum ve ifade zelliini uygun bulduumuz meli esas aldk. Hadis kaynaklarn gsterirken dipnotta mellifinin adn belirttik, ayrca bu kaynaklarda yer alan kitap (blm) ad, bab numarasn; parantez ierisinde ise yaygn olan basklarn cilt ve sayfa numaralarn gsterdik. Tercme eserlerde ilk dipnotta tercme olduuna iaret ettik, daha sonraki dipnotlarda yazmda kolaylk olsun diye eserin adn vermekle yetindik. Son olarak, konuyla ilgili aratrmann gerekliliine inanmakla birlikte, yaptmz alma bu konuda ne bir ilk ne de son olacaktr. Bu aratrmann tamamen kusurlardan ari olacan da iddia etmiyoruz. Ancak, btn imknlarmz zorlayarak en iyi ekilde aratrmaya gayret ettiimizi sylemek durumundayz. Aratrmann bu safhaya gelmesinde, gerek muhteva gerekse teknik ynden yapt yapc ve yol gsterici uyarlar ve nemli katklarndan dolay muhterem Hocam Prof. Dr. mer zsoya, Tez zleme Komisyon yesi Prof. Dr. rfan Aycan ve Prof. Dr. VII

Halis Albayraka ve Tefsir Ana Bilim Dal Bakan Prof. Dr. Salih Akdemir Beyefendiye teekkr etmeyi bir bor bilirim. Yine aratrmann tetkik ve tashihinde bana yardmc olan deerli mesai arkadalarma, yabanc kaynak tercmelerinde bana yardmc olan ve eserleri bulmamda katkda bulunan deerli retmen arkadalarma da teekkr etmeyi bir bor bilirim. almak bizden baar Allahtandr. Osman Kaya ANKARA Ocak.2004 .

VIII

GR
1. Konunun nemi Tefsir disiplini, balangta Kuran ait olduu tarihsel balamda okuma refleksine sahip olduu halde, zamanla bu tutumun mfessirin yorum zgrln snrlad dncesiyle, tarihsel balama sadakat bir gereklilik olmaktan kmtr. Bunun doal sonucu olarak da mfessir veya herhangi bir yazar, Kurann belli konularla ilgili pasajlarna kendi sbjektif gr ve yaklamlarn ykleyebilmitir. Kanaatimizce, hem Kurann hem de tarihin imhas ve tahrifi demek olan bu yaklamnn en yaygn tatbik edildii alanlardan biri de, Kurandaki dier din gruplara yaplan atflardr. Mslmanlar ile bu gruplar arasndaki ilikiler ezamanl takip edildiinde, szn ettiimiz arptmalar tespit etme ve Kurann nazil olduu dnemde bu konuda ne dediini ortaya koyma imkn verecektir. Kuran- Kerimin nzlnn balangcnda farkl dinlere mensup olanlarn birbirlerini yok etmek iin aba sarf etmelerinin yan sra, ayn dine mensup olan farkl mezhep mensuplar arasnda da kavgalar devam etmekteydi. Ortaa Avrupasnda Mslmanlara kar dzenlenen Hal Seferlerinin nderlerinin Hristiyan din adamlar olmas, Hristiyanlar arasndaki Katolik-Ortodoks atmas ve yaklak be yz bin Yahudinin spanyadan srgn edilmi olmas hep bu yanl din anlaylarn sonucu olarak ortaya kmtr. Bizi bu konuyu semeye iten en nemli etken, gnmzde slm dnyasnda ve zellikle lkemizde zaman zaman dile getirilen dinleraras diyalog teriminin ilkesiz ve geliigzel bir ekilde seslendiriliyor olmasdr. Dier yandan byle ilkesiz ve gnbirlik karlar uruna diyalog arsna kuru muhalefet olsun diye, Kuran ve Snnette yeri olmayan kat kurallar ileri sren grn de doru olmad kansndayz. Bundan dolay Mslmanlarn gemite (Kurann nzl srecinde) pratize ettii diyalog, bizim iin nem tamaktadr. Ayrca son yllarda gerek baz vakflarn, gerekse baz yerel ynetimlerin dinleraras diyalog veya medeniyetler atmas gibi isimler altnda dzenlemi olduklar etkinliklerin de konunun nemini vurgulamas bakmndan birer kilometre ta olmakla birlikte yeterli olmadklarn dnmekteyiz. Gnmzde dnyann kresellemeye gittii bir dnemde, farkl dinlere mensup olan insanlarn bir arada yaama zorunluluuyla kar karya olduu kanlmaz bir gerektir. Bir taraftan ulus-devlet bilincinin yaygnlat, dier taraftan 1

siyaset, ekonomi ve savunma alanlarnda kresellemeye doru gidildii bir srete, alt milyar insann yaad dnyada, farkl dinlere mensup olan insanlarn birbirleriyle olan ilikilerinin temel insani ilkeler zerine oturtulmas gerektii kansndayz. Bu ilkelerin belirlenmesinde, Kurann 7. yy. Arap Yarmadasndaki din gruplarla ilikiler balamnda getirdii neriler ve nerdii stratejilerin tespit ve tahlili ile Hz. Muhammed (a.s.) ve sahabe-i kiramn 23 yllk zaman zarfnda ortaya koyduu pratiklerinin bilinmesinin bize, gnmzde dier din gruplarla olan ilikiler konusunda k tutacan dnmekteyiz. Bunun iin gnmz vakalarndan geriye doru bir bak as gelitirmek yerine; Kurann nzl srecindeki olaylardan hareketle gnmze k tutacak ilkelerin karlmas gerektiini dnmekteyiz. Konumuzla dorudan ilgili olarak yazlm bir Trke esere rastlayamadk. Ancak, Seluk niversitesi lhiyat Fakltesi retim yelerinden, Do.Dr. Mehmet Ali Kaparn Hz. Muhammedin Mriklerle Mnasebetleri, Dr. M Fatih Keslerin Kuran- Kerimde Yahudiler ve Hristiyanlar, . Hakk Atekenin Hz. Peygamberin Yahudilerle Mnasebetleri, Dr. Osman Gnerin Resulullahn Ehl-i Kitapla Mnasebetleri, Duran Terzinin slm Hukukunda Ehl-i Kitap adl eserleri konumuzla dorudan ilgili olmasalar bile, her biri konunun deiik ynlerini ele alan akademik almalar olarak kaydedilmelidir. Ancak, bu almalarn konumuz asndan yeterli aklayc bilgilere sahip olmadn belirtmek durumundayz. 2. Aratrmann Amac Aratrmann amac, Kuranda dank halde bulunan dier din gruplara ilikin atflarn kronolojik tertibinin tespit edilmesi ve elde edilen Kuran verilerin nzl dnemi olaylaryla balantl olarak incelenmesidir. Bu inceleme ile iki konuda netlemek hedeflenmektedir: 1. Kurann ancak ilgili tarihsel balam iinde bir anlam ifade eden pasajlarndan, dier din gruplara atflarnda ne sylediinin tespit edilmesi. 2. slmn insanlk iin ortaya koyduu bir arada yaama ilkelerine aklk getirmek ve en ok bugn ihtiya duyduumuz bir arada yaama iin retilen yeni projelerin deerlendirilmesi.

3. Aratrmann Metodu 3.1. Kavramsal ereve almamzn isminden de anlalaca gibi, Kuran- Kerimde geen bir konuyu incelemekteyiz. Bunun iin almamz esnasnda kendisinden faydalanacamz temel kaynak, Kuran- Kerim olacaktr. Bunun doal sonucu olarak, daha sonra bavuracamz temel kaynaklar ise, Kuran- Kerimin tefsirleri, esbb- nzlle ilgili tefsirler ve bu konuda yazlm bamsz eserler olacaktr. Kuran ve onun tefsirlerinin dnda, bavuracamz temel kaynaklardan bir bakas da, gvenilir hadis kitaplar ile tarih kitaplar olacaktr. Ayrca yeri gelince, Kitab- Mukaddesten de faydalanlacaktr. Kaynaklarn orijinal olanna ulamak temel hedefimiz olmasna ramen, orijinaline ulamadmz eserlerin Trke tercmelerinden faydalanacaz. Aratrmamzda bir arada yaama modelleri kavramndan sk sk sz edeceiz Buna bal olarak; diyalog, Medine Vesikas, okhukukluluk, liderlik, velayet, cihad... vs. kavramlar aratrmamzn temel kavramlar olacaktr. 3.2. Kuramsal ereve Branmzla ilgili yaplan tm almalarda olduu gibi, bizim almamzda da konu ile ilgili ayetler ile ie balanacaktr. Farkl olarak, bunu yaparken, ilgili ayetlerin arka plann da ortaya koyacaz. Bunun iin Tarih ve Esbb- Nzl ilminin verilerinden de faydalanmaya alacaz. Bu balamda projenin varsaymlar yle ekillenmitir: 1. Dier din mensuplar hakkndaki ayetler farkl ortam ve zamanlarda nazil olmutur. Bundan dolay bu ayetlerin hangi artlar ve meknlarda olduu tespit edilmeli ve her dnemin Mslmanlar kendi artlar erevesinde kendi diyalog zeminlerinin ilkelerini oluturmaldrlar. 2. Konu ile ilgili ayetlerin ve ortaya konulan Bir Arada Yaama Modellerinin deerlendirilmesi, Mslmanlarn dier din mensuplaryla olan ilikilerinin salkl bir zemine oturtulmasna katk salayacaktr. 3. Kurann nzl srecinde dier din mensuplaryla Mslmanlar arasndaki ilikilerle ilgili ayetler tarihsel balam ierisinde el alnmadan ve objektif 3

deerlendirmeler olmakszn yaplan yorumlarla salkl bir sonuca varlamaz. Zaman ierisinde mfessirlerin konumuzla ilgili yaklamlar sbjektif bir hal alm ve varlan sonular ounlukla Kurann bizatihi vurgulad prensiplerden uzak ve tashihe muhta bir hal almtr. 4. Bir arada yaama modelleri olarak ortaya konulan projeler toplumun ihtiyalarna uzak ve yeniden ele alnp deerlendirilmeye muhta projelerdir. Mslmanlarn Kurann nzlnden bu yana bu konu hakknda iki farkl u gre sahip olduklar da bir gerektir. Birinci u gre sahip olanlar, bir Mslmann farkl dine mensup olanlarla hibir ekilde bir arada yaayamayacan savunurken; ikinci u gre sahip olanlar ise, bir Mslmann farkl dine mensup olanlarla bir arada yaamasndan da te nerede ise velayet ilikisinin bile normal ve caiz olacan savunmulardr. Biz, konunun bugnk yansmalarn incelerken, bu iki farkl u grten kanmaya alarak, Tefsir Bilim Dalnn ierisinde kalmakla birlikte, Tarih, Esbb- Nzl ve Siyaset Bilim disiplinlerinden de yararlanacaz. Girite, Kurann nzl srecinde Arap Yarmadasndaki coraf ve din durumu incelenecek, Kurann nzl srecinde Arap Yarmadasnda ve komu lkelerde yaayan ve mntesipleri bulunan dinler hakknda genel bilgi verilecektir. Bu dinlerin geirdikleri devirler de izah edilecek ve Arabistana nasl yerletikleri hakknda bilgi verilecektir. Birinci Blmde; Kurann nzl srecinde Mslmanlarla dier din mensuplar arasndaki ilikilerin Mekke dnemi hakknda bilgi verilecektir. kinci Blmde; Mslmanlar ile dier din gruplar arasndaki ilikilerin Medine dnemi hakknda bilgi verilecek, zellikle bu blmde Mslmanlarla dier din gruplar arasndaki ilikiler incelenirken bu ilikilerde sava ve bar dnemleri ayr ayr ele alnacaktr. Ekler blmnde ise, genel anlamda ayetlerin kronoloji, Hz. Peygamber dnemi kronolojisi, tezimizle ilgili ayetlerin kronolojisi ve Medine Vesikasnn metni verilecektir. Ayetlerin kronolojisi verilirken, gerek klasik gerek modern adaki slm limlerinin yaklamlarndan faydalanlarak baz kronolojik tespitler yaplacaktr. Ayrca msteriklerin yaklamlarndan da faydalanlacaktr. Bunun iin konu ile ilgili baz tablolar verilecektir. Sonu blmnde ise bir deerlendirmeyle tezimizi bitireceiz.

BRNC BLM TARHSEL ARKA PLAN

1. KURAN NCES ARAP YARIMADASINDA DNSEL VE ETNK GRUPLAR 1.1. Arap Yarmadasnn Coraf Konumu Arap Yarmadas dnya haritasnda merkez bir yer igal etmektedir. 1 Kuzeyde Filistin ve Suriye, kuzeydouda Irak ve ran, douda Basra Krfezi, gneyde Umman Denizi ve Aden Krfezi, batda Kzl Deniz ve Afrika ktasyla evrili olan bir yarmada grnmndedir. 2 taraf suyla evrilidir. Asya ve Afrikaya karadan ular. 3 nc jeolojik devirde Kzl Denizin kmesiyle Afrikadan ayrlmtr. Yarmadann en yksek yeri bat tarafdr. Bu ykseklik Umman hari, douya doru gittike derece derece, alalarak bir yayla grnm meydana getirir. Gneyde Yemenin merkezi olan Sanann batsnda Cebeli Nebi, dousunda 3760 m. yksekliine ulaan Serat sra dalar, yarmadann batsnda bulunmaktadr. Bunlarn nnde 50 km.ye kadar genileyen ve kuzeydeki dalarla birlikte Hicaz adn alan Tihama sahil ovas uzanmaktadr ki, bu blgede erit halinde uzanan dalarla, snm volkanlar yer almaktadr. 4 Bu dalar, douya doru Medinenin kuzeyindeki ovaya Aca ve Selma kollarn uzatr. Selmann bugnk ad emmerdr. 5 Yarmadann kuzeybatsnda yer alan Hicaz blgesinin en nemli merkezleri Mekke, Medine ve Taiftir. 6 Bir geni oluturan bu ehirler, Allahn rahmetine ulam gibidir. Serin ve yal havasyla Taif, Avrupay; Medinede Asyay andrr. Babilli brahimin (a.s.) ve Msrl Hacerin neslinden olan Hz. Muhammedin (a.s.) ise bir Mekkeli olmakla birlikte, nesebinin, hem Taife, hem de Medineye ulat kabul edilmektedir. 7 Hicaz, Akabeden (Eyle) Yemene kadar uzanr. 8 Hicaz halknn byk bir ksm gebe ve bedevidir. Mekke ve Medine ise yarmadann ticaret merkezidir. Her ne kadar Yemen gibi medenilemi yerler
1 2 3

Afzalur Rahman, Siret Ansilopedisi, trc. Komisyon, nkilab Yaynlar, t.y., I. 15. Ayn eser, ayn yer. L. A. Sedillict, Trhul-Arabil-Am, I. 21, Msr, 1949; Hasan brhm Hasan, Trhulslmis-Siyas ved-Din ves-Sakafi vel-ctima, Msr, 1948, I. 19-22. Geni bilgi iin bkz. Hamidullah, el-Vesik, s. 89; Hitti, a.g.e., I. 109. Ahmed Emn, Fecrul-slm, trc. Ahmet Serdarolu, s. 28. a.g.e., s. 29, Muhammed Hamidullah, Introduction to Islam, Dersaadet, t.y., s. 3. Ahmed Emn, Fecrul-slm, s. 29; Hitti, a.g.e., I. 99

4 5 6 7 8

bulunsa da, Arap Yarmadasnda gebe hayat hkm srmekte idi. 9 Gebeler, benzer kabilelere blnrler. Kabile, sosyal dzenlerini kendi aralarnda salayan bir toplumdur. Birbirleriyle ekime halinde olan kabileler, savunma ve daha baka amalarla bir araya gelebilirler. 10 Hicazn gneyinde yer alan Yemen, yarmadann en verimli topraklarna sahiptir. Hicaz dalarndan Bahreyn lne kadar uzanan yaylalara Necid ad verilir. Necid ve Yemen arasnda yer alan Yemame, douda Bahreyne, batda Hicaza ular. nl Ukz Panayr, Yemame ile Tihamann snrnda kurulurdu. 11 Yarmadada devaml akan rmak yoktur. Ancak, bir mddet aktktan sonra sular kuruyan dereler vardr. 12 Arabistann kuzey snr, net izgilerle belli olmayp pek istikrarl grnm oluturmamaktadr. Bazlar Halep ve Frat yarmadann hudutlar iinde telakki etmektedir. 13 Arabistann btn arazisi muntazam bir ekilde llmemi olmakla beraber, yarmadann uzunluu 1500 mil, genilii 600 mil, yzlm 1 200 000 mil karedir. 14 taraf denizlerle evrili bulunan ve kuzeyde l vastasyla karaya bal olan Arabistan Yarmadasnn bu tecerrd, Kzl Deniz boyunca uzanan batdaki da zinciri ile bir kat daha artar. Deniz ile dalar arasnda, gney ksmn Hicaz blgesinin tekil ettii, dar Tihama ovas uzanr. Bu silsilenin dousunda, geni bir l olan Necid pltosu, kuzeye doru Nefud ve gneye doru er-Rub el-Hali ile devam eder. Bu blgenin orta ve batsnda birok vaha vardr ki; bunlarn en nemlileri: Necran, Yesrb, Fedek, Hayber, Medain, Salih ve Tebk vahalardr. 15 Yarmadann gneyinde bulunan Yemen ve Hadramevt, Kzldeniz ve Hint Okyanusu kylar boyunca muson yamurlar sayesinde en verimli blgeleri tekil eder. Douda Basra Krfezindeki Umman ve Bahreyn, Arabistann dier blgelerinden Necid vastasyla ayrlmtr. 16
9

Ahmed Emn, a.g.e., s. 31 a.e.a.y. Ahmed Emn, Fecrul-slm, s. 30. a.g.e., s. 27. Mevln ibl, Asr- Sadet, trc . mer Rza Dorul, Eser Neriyat, stanbul, 1977, I. 186. a.e. a.y. Robert Mantran, slmn Yayl Tarihi, trc. smet Kayaolu. AF Yaynlar, Ankara, 1981, s. 61. a.y. a.e.

10 11 12 13 14 15

16

Kylar ve liman ehirleri ile kk kervan ehirleri dnda bo gibi grnen bu ok geni yarmada gerekte birok vahalarla doludur. Eski zamanlarda deniz vastasyla Msr, Habeistan ve Basra Krfezinin kysndaki lkelerle kolayca ilikilerde bulunan, uygun iklime sahip Gney Arabistan blgelerinde ok ileri bir uygarlk gn na kmtr. 17 Nitekim yaplan arkeolojik kazlar, Yemende Marib blgesinde milttan 10-15 yzyl nceye dayanan eski ve parlak bir medeniyete sahip olduunu gstermektedir. 18 Kuran- Kerimde, gney halknn yerleik bir hayat yaadn u ayet-i kerime ile aklanmaktadr. And olsun ki (Kahtan olu, Yarub olu) Sebe (oullarn)n oturduklar yerlerde bir ibret vardr. (O meskenler) sadan soldan iki bahe (ile evrili idi, onlara) Rabbinizin rzkndan yiyin de Ona kredin! Ho bir lke ve ok balayan Rab! (denilmiti). 19 Buraya yerlemi insanlarn; kltrleri, yaam tarzlar, hatta dilleri bile farklyd. yle ki; yerleik hayat srdrenler ile gebe hayat srdren bedeviler arasnda bir ekime ve dmanlk vard. Bu dmanlk, slmdan sonraya da tanmtr. Nitekim Medineli Evs ve Hazrec ile Adnan olan Mekkeliler arasndaki ekime ve neseplerinin daha erefli olduunu didimesinin kaynanda bu iki hayat/yaam tarznn yattn tarih kaynaklar gstermektedir. Bunu demekle her iki zmrenin yurtlarndan ayrlmadan dierinin yurduna hi gitmedii ve tamamen ayr olduklar anlam karlmamaldr. Bilakis Yemenlilerin ounun kuzeye, kuzeylilerin ounun ise gneye g ettiini tarih kaynaklardan renebiliyoruz. 20 Yemenlilerin g etmelerine iki sebep gsterilir: Birincisi; Marib Seddinin yklmas, ikincisi ise milttan drt asr nce Romallarn Kzl Denizde ticarette inkiaf etmeleri ve Yemende ticaretin durgunlamas. Kuzeylilerin Yemene g etmelerinin sebebi olarak da, nfusun oalmas, ekilen topraklarnn yetmezlii ve geim sknts olarak gsterilir. 21 Ayrca Arabistan da Araplarn dnda bakalarnn yaayp yaamad konusu ile Arabistan isminin nereden geldii konusunda farkl tartmalar yaplmaktadr.

17 18

a.e. a.y., s. 62. aatay Neet, slm ncesi Arap Tarihi ve Cahiliye a, AF Yaynlar, Ankara, 1982 s. 1. 34/Sebe, 15. Ahmed Emn, Fecrul-slm, s. 31-33. Ahmed Emn, Fecrul-slm, s. 32-33.

19 20 21

Eski Arap tarihileri ve rivayetleri, Gney Arabistan, bilhassa Yemen dolaylarn, Arap milletinin en eski ana yurdu olarak gstermektedir; ki, yaplan jeolojik ve arkeolojik incelemeler de buna uygun dmektedir. 22 Lgatlarn aklamalarna gre, Arab ve rab kelimeleri fesahat ve lisana hakimiyeti ifade eder. Araplar sair milletlere nispetle kendilerini fasih ve beli telakki ettiklerinden, kendilerine Arap, dier milletlere de Acem demilerdir. 23 Ancak, bu iddiann menei, sz edilen kelimelerin lgat mnlarnn yanl anlalm olmasndan kaynaklanmaktadr. Arap, fesahatl ve belaatl olmad gibi, Acem de fesahatsz ve belaatsiz demek deildir. Lgatlar, Arab ve rab kelimelerinde fesahat mns olduunu aklarlar; fakat edebiyatta geen fesahat deil; beyan ve zuhur, yani aklk ve bellilik mnsn ifade eden fesahat kastetmektedirler. Acem kelimesi, beyan ve zuhur mnsndaki fesahatn zdddr; mphemlik, kapallk, pelteklik, tecrbe ve imtihan mnlarn ifade eder. Araplar, peltek konuan rktalarna acem dedikleri gibi, ayn zamanda, noktasz, harekesiz ve mns anlalmayan kelimelere ucme diyorlard. Onlarn kamus kitaplarna mucem demeleri, kelimelerin mnlarn aklayarak ucmelii, yani mphemlii kaldrmasndan ileri geliyor. Araplarn sair milletlere Acem demelerinin gerek sebebi budur, yoksa herhangi bir stnlk iddiasyla hibir ekilde alkas yoktur. 24 Dier bir gre gre ise, Arap kelimesinin asl urbedir. Bu kelime eski iirlerde varid olmutur. Sami dilinde urbe, plak ova anlamna gelir. Arabistann byk bir ksm l olduundan bu isim verilmitir. 25 Bu ksa aklamalardan sonra, Arabistann nemli yerleim yerleri ve bu yerleim yerlerinde yaayan kabilelere bir gz atacak olursak, en mehur yerleim birimlerini yle sralayabiliriz: 1.1.1. Mekke nsanlk ve slm tarihi asndan Mekkenin nemli bir yeri vardr. nsanla kurtulu ve mutluluk yolunu gsteren slmn ilk vatan olduu gibi, insanlk iin

22 23 24 25

a.e. a.y. ibl, a.g.e., I. 86. a.e.I. s,86, dipnot a.y. a.e.

kurulan ilk ev 26 Kbenin bulunduu yer olan Mekke, Mslmanlar iin ok nemli bir beldedir. Hz. Muhammed (a.s.) burada dodu ve burada yetiti. slm burada tebli etti ve yayd. Mminlerin kblegh, umre ve hac ibadetlerinin yapld mahal olan Kbenin de burada bulunmas, Mekkeye ayr bir nem kazandrmaktadr. nsanlk iin toplanma ve gven yeri klnan Kbe 27 ina edilirken Hz. brahim ve Hz. smailin duasna mazhar olmu 28 ve Yce Allahn Hz. brahime insanlar hac iin armasn istemesinden 29 sonra, nemi daha da artm ve insanlk iin bir cazibe merkezi durumuna gelmitir. Bu durum, peygamberler tarihi, slm kltr ve medeniyet tarihi bakmndan da Mekkenin nemini artrmtr. Bundan dolay, Ebrehenin Fil Ordusu saldrsna maruz kalmtr. 30 Mekke; bu zel konumundan dolay (plak kayalar arasnda kurulmu olmasna ramen) slm ncesi ve sonrasnda blgenin en nemli ticaret merkezi durumuna gelmitir. Habeistandan Iraka, Yemenden Suriyeye giden yollarn kesitii noktada bulunmasndan dolay coraf konumu buna msaitti. 31 Burada oturanlar da bu blgenin konumu gerei, serbeste ticaret yapabiliyor, k ve yaz seferlerini rahat bir ekilde gerekletiriyorlard. 32 Mekkenin ismi hakknda farkl grler ileri srlmtr. Kaynaklarda Mekke veya Bekke eklinde geer. 33 Mekke, ehrin ismi, Bekke ise Beytul-Haramn ismidir 34 veya Mekke haram blgesinin tmn kapsar, Bekke ise sadece Kbeyi

26 27 28 29 30

3/ Al-i mrn, 96. 2/Bakara, 125. 2/Bakara, 126-128. 22/Hac, 27. bn Kesr, sml Ebl-Fd, Tefsrul-Kurnil-Azm, Beyrut, 1986/1406, IV. 550; ayrca bkz. 105/Fl, 1-5. W. Montgomery Watt, Hz. Muhammed Mekkede, trc., M.Sami Ayas, Azmi Yksel, Ankara, 1986, s. 10. 106/Kurey, 1-4. Ebl-Veld Muhammed el-Ezrk, Kbe ve Mekke Tarihi, trc. Y. Vehbi Yavuz, stanbul, 1974, s. 24. el-Himev, ihabuddn Eb Abdillh Yakut b. Abdullh el-Himev er-Rm el-Badd, Mucemul-Buldn, Beyrut, t.y., V. 181.

31

32 33

34

10

kapsar. 35 Yine iki da arasnda kalmasndan 36 veyahut insanlarn kalabalk olmasndan dolay Mekke isminin verildii de belirtilir. 37 Kuran- Kerimde ise, Bekke, 38 Emin Belde 39 ve Ummul-Kur 40 olarak gemektedir. Tarihiler, Mekke ve havalisinde ilk oturanlarn, Amalika, Ad ve Semud kavimlerinin bir uzants olan Crhmiler olduunu kabul eder. 41 Amalikann oalp etrafa dalmas srasnda, Hev olu Semeyda bakanlnda bir topululuk Mekke dolaylarna yerlemi ve burada Semeyda adnda uzun mrl bir ynetim oluturmulard. Hz. brahim, ei Hacer ve olu smaili buraya getirdiinde buraya Crhmiler hakim idi. Hz. smail burada birok kadnla evlenmitir. 42 Kbenin inas, zemzem suyunun karlmas, Crhmilerle Hz. brahimin (a.s.) soyunu birbirine yaklatrmtr. Bu iki kabilenin kaynamasndan Arab- Mtekaribe meydana gelmitir. 43 Daha sonra onun soyundan smailler (Adnanler) meydana gelir. lk zamanlar Kbenin ynetimi Crhmilerdedir. Daha sonra Yemen tarafndan gelen Huzallarn (Milttan sonra V. yzyl) smaillerden Kinane kabilesinin bir kolu olan Kureyin reisi Kusayy idareyi ele alr. Kendisinden sonra olu Abdulmenar (Abdulber), sonra Abdumenafn olu Him, daha sonra Himin olu ve Hz. Peygamberin dedesi Adulmuttalib bu grevi yrtmtr. 44 Hz. Muhammedin genlik yllarnda, Eb Sufynn Mekke siyasetini elinde bulundurmas, onun etkili herhangi bir grevi olmasndan deil, oyma Abduems veya Umeyyenin zenginlik ve neminden ve kendisinin bu trl kabiliyetlere sahip olmasndan tryd. O yllarda nde gelen baka bir oymak da Mahzum kabilesi idi. Bu kabilenin, Veld b. Muire ve Eb Cehl gibi sekin yeleri de ehir ilerinde nemli grevler icra ediyorlard. 45
35 36 37 38 39 40 41 42 43 44 45

el-Himev, a.g.e., V. 182. el-Himev, a.g.e., V. 182. el-Himev, a.g.e., V.183 3/Al-i mrn, 96. 14/brhm, 35; 2/Bakara, 126; 95/Tn, 3. 6/Enm, 92. Neet aatay, slm ncesi Arap Tarihi ve Cahiliye a, Ankara, 1971, s. 82. el-Ezrk, Kbe ve Mekke Tarihi, s. 46-47; aatay, a.g.e., s. 85. Hizmetli, a.g.e., s. 171. bn Him, es-Sre, I. 130; aatay, a.g.e., s. 62. Watt, Hz. Muhammed Mekkede, s. 16.

11

1.1.2. Medine (Yesrib) slm literatrnde Mekkeden sonra, ikinci nemli ehir olarak geen Medinenin tarihi hakknda yeterli bilgiye sahip olduumuz sylenemez. slm ncesi tarihi kaynaklarda adnn Yesrb olduu bilinmektedir. Batlamyus, bu ehirden Lthrippc (Ltripf), Bizansl Stephanos ise, Ltrippa Polis diye sz eder. 46 Bu ehre Yesrb adnn verilmesi konusunda farkl grler serdedilir. Ancak, bunlarn en makul olan, ehrin gneydou kesiminde yer alan bir mahallenin adndan bu ismi alm olmasdr. Burada oturan halk, Yahudiler buraya gelmeden nce ehrin ynetiminde sz sahibi olan kiilerdi. 47 Ayrca bu ehre, Tbe, Tayyibe ve Taibah da denilmekteydi. 48 Kuran- Kerimde, bu ehrin ad birka yerde ayr ayr gemektedir. ehrin tarihi gemiine atfta bulunurken Yesrb, 49 Peygamberin (a.s.) hicret yurdu, Peygamber ehri anlamnda ise Medine adnn kullanldn grrz. 50 Medine ehri, Hz. Peygamberin (a.s.) hicretinden sonra Mednetun-Neb (Peygamber ehri), elMednetul-Munevvera (Nurlu ehir) gibi isimlerle anlm, daha sonra da ksaca elMedne diye anlmtr. 51 Ancak, Batl baz aratrmaclar ise, Medine isminin Yahudilerin buraya yerlemesinden sonra kullanlmaya balandn, nk Medine isminin asl branice mmkn olan Medinta kelimesinden tarih tretilmi olduunu bir ileri srmlerdir. 52 Her ne kadar ayn dil grubundan geldii iin byle bir yaklam desteklemek olmakla birlikte, gerekler byle iddiay dorulamamaktadr nk bu ehre bu isim slmi dnemden sonra verilmitir. 53 Coraf konum olarak Medine, Hicazda hafif kuzeye doru meyilli bir vadi zerinde bulunan, kuzeyde ve gneydouda yksek Arabistan yaylasyla sahilin
46 47

Cevad Al, a.g.e., IV. 130; Buhl, Medine mad., A, VII. 459. F. Hitti, a.g.e., I. 156. Ahmed brhm e-erf, Mekke vel-Medine fl-Cahiliyye ve Ahdir-Resl, Kahire, 1985, s. 315-316. Cevad Al, a.g.e., IV. 128; Hamidullah, slm Devleti, stanbul, 1982, s. 11. 33/Ahzb, 13. 9/Tevbe, 101, 120; 33/Ahzb, 60; 63/Mnafikn, 8. Cevad Al, a.g.e., IV. 130. Cevad Al, a.g.e., IV. 130; Ahmed brhm, a.g.e., s. 315. Cevad Al, a.g.e., IV. 130; Ahmed brhm, a.g.e., s. 315.

48 49 50 51 52 53

12

(Tihama) alak ovas arasnda yer alan da silsilesinin knts durumundaki, Uhud ve Ayr dalaryla evrilidir. Vadi gneye gittike, olduka genilemektedir. 54 Vadinin en ayrcalkl yan, Arabistanda nadiren bulunan su kaynaklar bakmndan zengin olmasdr. klim itibaryla klar serin ve yamurlu, yazlar scak ve ardr. Havas yeteri kadar salkl olmadndan birok hummal hastalklara dar kalm ve yre halk ou zaman bu durumdan muzdarip olmutur. 55 Balangta Medine, ehir grnmnden ziyade, etraf duvarlarla evrili ba evi grnmnde idi. Yre halk ziraatla geinmekteydi. Bundan dolay bedeviler, yre halkna Nebatiler demilerdir. Bu dank yerleim alan zamanla birlemi ve bir ehir grnmn kazanmtr. ehir, nceleri yerleim alan olarak daha da kuzeyde idi. yle ki, ehrin etrafnda duvarlar yoktu. Evlerin etrafn evreleyen hurma aalaryla korunmaktayd. Kuzey ve bat taraf aalardan mahrum kald iin, daha ok dman saldrsna uramaktayd. ok sayda yaplm olan ve ancak nemsiz zamanlarda snlabilen kk kaleler (Utum ve Ucum), sava annda hisar olarak kullanlmaktayd. 56 Medinede yaayan nfus hakknda kesin bilgiler olmamasna ramen, tarih kaynaklar, Hz. Nuhun torunu Yesrbden sonra buraya Crhmlerin yerlemi olduunu, Crhmlerden sonra ise Mekke, Bahreyn, Umman, am ve Msr yresine de hakim olan Amalika kabilesinin Mtrevil boyunun buraya yerleip muhkem kaleler ve surlar ina ettiklerini belirtmektedir. 57 Yine baka baz tarih kaynaklar ise, bu ehirde yaayanlarn Arap ve Yahudilerden meydana geldiini sylemektedir. Kurann Nazil olduu dnemde, Medinede Evs ve Hazrec diye bilinen Kayla Kabilesi ve bu kabilenin ballar olan birka Arap kabilesiyle birlikte, Ben Kaynuka, Ben Nadir ve Ben Kurayza ile bunlarn tbilerinin bulunduu Yahudi kabilelerinden olumaktayd. 58 Ben Kayla kabilelerinin, soy itibaryla Yemendeki Ezdilere dayand sylenir. Bunlarn Medineye gleri hakknda farkl bilgiler olmakla beraber, Arim

54 55 56 57 58

Buhl, a.g.md., VII. 459. Hamidullah, slm Peygamberi, I. 195; Buhl, a.g.md., VII. 559-560. Cevad Al, a.g.e., IV. 132; Buhl, a.g.md., VII. 460. Hizmetli, a.g.e., s. 187. Cevad Al, a.g.e., IV. 132; Buhl, a.g.md., VII. 460; Watt, Hz. Muhammed Mekkede, s. 149150

13

selinde Marib seddinin yklmasyla buraya g ettiklerinden bahsedilmektedir. 59 Buraya g eden Kayla kabileleri, ilk zamanlar Yahudilerin hakimiyeti altnda yaamlar; ancak, Yahudi kral Fityevn veya Fatyonun Lus primae noctis (ilk zifaf hakk) kuraln uygulamas zerine Araplar isyan etmilerdir. Rivayete gre, Hazrec kabilesinin reisi Mlik b. Aclan, kzkardeine byle bir kuraln uygulanmasna msaade etmemi, Gassanilerin lideri Eb Cbeyleden yardm alarak Yahudilerin hakimiyetine son vermitir. 60 Kayla kabileleri Medinede hakimiyeti ele geirdikten sonra, nispeten bir huzur ve sknet salanmsa da, daha sonra karde kabileler arasnda meydana gelen savalar, bu skn ve huzuru bozmutur. nceleri aileler arasnda meydana gelen savalar, daha sonra kabileler arasnda yaylmaya balaynca ehri deta yaanmaz hale getirmiti; Yahudi kabilelerine de sramt. 61 Bu atmalarn esas sebebi bilinmemekle birlikte, Watt, savalarn esas sebebinin bu kabilelerin yerleik hayata uyum salayamamalarndan kaynaklandn syler. Gebe hayattan yerleik hayata geilirken, artan nfusa gre ilenmeye msait olan araziler zerindeki kavgalarda kuvvetli olan kabilelerin zayf olan kabilelere saldrmasyla, savalar ortaya km ve kan dklmesine sebep olmutur. 62 atmalar, genellikle Evslilerin aleyhine dnmekteydi. Bundan dolay onlar bulunduklar Nebatilerin mlklerinden kovulmulardr. Evsliler bu durumda iken Yahudilerden yardm istemiler, Yahudiler nceleri byle bir teklifi kabul etmemiler, daha sonra ise yaplan anlama ile Evslilerin yannda olduklarn ilan etmilerdir. Bunun zerine Medinedeki btn kabileler savaa katlm ve tarihte mehur olan Buas Harbi meydana gelmitir. Bu savata Hazrecliler ciddi bir yenilgiye uramlardr. 63 Buas Harbi Medinede kabile dengelerini yeniden deitirmi, fakat bitmek tkenmek bilmeyen bu savalar, ehrin gcn iyice zayflatm ve ehri yaanmaz hale getirmiti. Bunun sebebi, Medinede halkn birliini ve istikrarn salayacak bir
59 60

Hamidullah, slm Peygamberi, I. 198-199. Cevad Al a.g.e., IV; s. 133-134; Watt, Muhammed at Medine, s. 193; Buhl, a.g.md., VII. 461; ibl, a.g.e., I. 189. Cevad Al, a.g.e., IV. 138-139; Buhl, a.g.md., VII. 462; Watt, Hz. Muhammed Mekkede, s. 151-152. Watt, Hz. Muhammed Peygamber ve Devlet Adam, stanbul, 1963, s. 93. bnul-Esr, el-Kmil, I. 504-515. Watt, Hz. Muhammed Mekkede, s. 151; Muhammed at Medina, s. 156.

61

62 63

14

liderin bulunmamas ve halkn uymakla ykml bulunduu bir idari yapnn bulunmamasndan mevcuttu. Hicretten birka yl nce, 617 ylnda Buas Harbi sonulandnda Medine blnm bir halde idi. Medinedeki bu kaos ortam onlar gelecek olan bir kurtarcy bekleme srecine koymutur. Bunun iin Ensar ve Yahudiler gelecek diye bekledikleri Hz. Muhammedi ilgi ve mitle beklemekteydiler. Bu, onlar iin barn ve emniyetin bir sembol olmutu. 64 Medinede yaayan Yahudiler yirmi kadar soya ayrlmlard. Bunlarn en nemlileri, Nadir, Kaynuka ve Kurayzaoullardr. Kurayzallar Bahdallarla birlikte Vadil-Mahzurda; Nadiroullar, Vadill-Buhdanda; Kaynukaoullar ise Belhariste oturuyorlard. 65 Baz kaynaklarda Nadir ve Kurayzaoullarnn saf Yahudi rk olduklar beyan edilirken, 66 Yakubi, bir rivayete dayanarak onlarn hakiki Yahudi deil, Cuzam kabilesinden olduklarn belirtir. 67 Nldekede bu gr paylamaktadr. 68 Hz. Peygamberle evlenen Safiyenin (r.a.) mrn Ailesinin bir paras olarak zikredilmesi, 69 ayrca Meden ayetlerde, onlara srailoullar diye hitap etmesi ve Allahn onlar stn kldklar 70 hatrlatan Kurandaki bu ifadeler, onlarn srail soyundan geldiklerini dorulamaktadr. 71 Medinedeki Yahudiler, yaant bakmndan da Araplardan farkl idiler. Genellikle meydan muharebesinden kanmalar, yazy bilmeleri, gizli ilimlere, khinlie ve sihre meyilli olular, onlarn yabanc olduklarnn bir gstergesi olarak ortaya kmaktadr. 72 Yahudiler Medineye yerleince, ticar ve zira sahada Araplara stnlk saladlar. Ziraatle uraarak bu alanda birok araziyi ziraata elverili hale getirdiler. Birok rn yetitirdiler. Kaynukaoullar dndaki Yahudiler, genellikle tarmla
64 65 66 67 68 69 70 71 72

kaynaklanmaktayd.

Ksacas

Medinede

bir

kaos

ortam

Watt, Hz. Muhammed Mekkede, s. 151-152. Buhl, a.g.md, VII. 460. Ebl-Ferec el-Isfehn, Kitbul-En, Kahire, 1927, XIX. 95. Yakb, a.g.e., II. 49-52. Buhl, a.g.md., VII. 460. Ahmed brhm, a.g.e., s. 325. 2/Bakara, 40, 47, 83, 122; 20/Th, 80; 61/Saf, 6, vd. Buhl, a.g.md., VII. 460-461; Ahmed brhm, a.g.e., s. 322. Buhl, a.g.md., VII. 461.

15

urayordu. Kaynukaoullar ise ticaret ve kuyumculukla urayordu. 73 Hatta Medinede bunlarn adn tayan bir de pazar yeri vard. 74 Siyasi ve sosyal hayat asndan Medineli Yahudiler, tam bir kabile yapsna sahip idiler. Her kabile kendi ierisinde mstakil bir hukuk oluturmaktayd. Kendi kabile reislerinin dnda baka bir otorite tanmyorlard. 75 Bu nedenle her kabilenin, sava, doal afet vs. beklenmedik durumlarda ortaya kacak olan masraflar karlamak zere meydana getirdikleri halk sandklar vard. Yaplan bir anlama sonunda kabile fertlerinin demesi gereken kan diyeti eklindeki ayn ve nakd tazminatn mebla bu sandktan denirdi. 76 Yahudiler, sosyal stat bakmndan da kendi aralarnda bir birlik oluturamlard. Siyasi ilikilerde her bir kabile, bir Arap kabilesiyle ya da kk boylarla anlamal (meval) durumundayd. 77 Bylelikle birbirlerine kar savayorlar, birbirlerinin kann aktyorlar, dindalarn esir alyorlard. 78 Bazen birbirlerinden adam ldryor ve diyet demek mecburiyetinde kalyorlard. Ancak bu konuda pek adaletli davrandklar sylenemez. rnein kendilerini dier kabilelerden stn gren Nadiroullar, diyet verirken az dyorlard; bakasndan aldklarnda ise fazla alyorlard. 79 Eitim ve retim durumuna gelince, erkeklerden snrl sayda bir grup okuma yazma biliyordu. Yaz dili olarak braniceyi kullanm olmalarna ramen, Arapa konuuyor, ocuklarna Arap isimlerini veriyor hatta kabileleri Arapa isimler tayordu. 80 Medine Yahudilerinin, Beytul-Midras adnda 81 eitim ve retim

73 74 75 76 77

Hamidullah, slm Devletleri, s. 13-15; slm Peygamberi, I. 200. Buhr, Buyu, 49 (III. 19) Menkbul-Ensr, 3 (IV. 222) Hamidullah, slm Peygamberi, I. 201. Hamidullah, slm Peygamberi, I. 201-202. Watt, Hz. Muhammedin Mekkesi, s. 195; R.B, Serjant, Szde Medine Anayasasnda Yer Alan Vesikalarn Tahlili ve Tercmesi, Bilgi Hikmet, (stanbul, 1994), say: 5, s. 69. 2/ Bakara, 84-85; Ahmed brhm, a.g.e., s. 347. Eb Dvd, Akdiye, 10 (IV. 17-18); Nes, Kasame, 7-9 (VIII. 18-19); bn Hanbel, I. 246; Hamidullah, slm Peygamberi, I. 202. Hamidullah, slm Peygamberi, I. 202. Buhr, Cizye, 6 (IV. 65); krah, 2 (VIII. 57), tisam, 18, (VIII. 156) bn Hanbel, II. 451.

78 79

80 81

16

messeseleri vard. Yahudiler her trl din ve dnyev ilerini burada yrtyorlard. ocuklarn burada eitiyor ve sulular burada cezalandryorlard. 82 Yahudiler kendi aralarnda birlik salamam olmalarna ramen, ellerinde Tevrat gibi bir kitabn bulunmas ve Beytul-Midras gibi kkl eitim kurumuna sahip olmalar, onlarn Araplara kar psikolojik bir stnlk salamalarna sebep oluyordu. 83 Hatta Araplar arasnda ocuu olmayan baz kimseler, ayet bir ocuklar olacak olursa, onu Yahudi dini zere yetitireceine dair adakta bulunuyordu. Nitekim Nadiroullar Medineden srlrken bu ekilde Yahudilemi olan birok ocuu yanlarnda gtrmek istemiler, Mslman aileler buna itiraz ettiklerinde Hz. Peygamber de, dinde zorlama olmadn 84 belirterek, bu ocuklarn Yahudilerden geri alnmasna msaade etmemitir. 85 Ayrca Yahudilerle ok sk ilikileri olan Medineli Araplar her ne kadar putperestlikten dn vermeseler dahi, din bakmdan Yahudilerden etkilendikleri, Allah, peygamber, kitap, vahiy vs. semavi dinlere mahsus olan birtakm kavramlardan haberdar olduklar da bilinen bir gerektir. 86 Bu durum Hz. Peygamberin getirdii ilh mesajn Medineliler arasnda daha abuk anlalmasna ve yaylmasna sebep olmutur. 87 Medinede az sayda Hristiyan bir grup da vard. Muhtemelen Yahudilerin saylarnn fazla olmas, onlarn burada etkin olmalarn engellemitir. Fakat yine de saylar elli kadar olan ve ounluu Evs kabilesine mensup olan bir grup Hristiyan da yaamaktayd. Eb mir adnda bir papaz bunlarn reisi durumundayd. Kaynaklar, Hristiyanlarn burada kiliselerinin olup olmad konusundan bahsetmemektedir. Rivayete gre Eb mir H. 9. ylda Tebk seferi srasnda, mnafklarla ibirlii yaparak Mescid-i Drar ina etmek istemi, ancak Hz. Peygamber onun nderliindeki bu fitne yuvasnn farkna vararak yklmasn emretmitir. 88 Eb mir bu olaydan iki yl sonra Bizansa giderek orada lmtr. Kaynaklarda Medinedeki Hristiyan varl konusunda baka olaylardan sz edilmez.
82 83 84 85 86 87 88

Tantv, a.g.e., s. 61-62. Hamidullah, slm Peygamberi, I. 202-203. 2/Bakara, 256. Taber, Tefsr, V. 14-15; Suheyl, Ravdul-Unf, IV. 397-398. bn Him, es-Sre, I. 301-302; Hamidullah, slm Peygamberi, I. 162. Buhl, a.g.md., VII. 463. Hamidullah, slm Peygamberi, I. 200-201.

17

1.1.3. Taif Taif kelimesi sur anlamna gelir. slmdan nce Taif, Sakif kabilesinin yurdu idi. Taifli bir hekim olan Haris b. Kaledenin, hastalanan ran kraln tedavi etmesi zerine, Kral Taifi savunmak iin bir mhendis gnderir. O da ehrin etrafna sur ina ettirir. ehrin adn buradan ald ileri srlr. 89 Mekkeye on iki fersah uzaklkta olan bu ehir, 90 iklim asndan, son derece gzel olduundan Mekkeliler tarafndan yazlk olarak kullanlrd. Hz. Peygamber tebli grevine balaynca, inanmayanlar birok bahane ileri srerek peygamberlik grevi, Mekkeli Veld b. Muireye veya Taifli Urve es-Sakafiye Bu verilmeliydi, dediler. Bu durumu Kuran- ile Kerim Taif yle olarak anlatmaktadr: Ve dediler ki: Bu Kuran iki kentten, byk bir adama indirilmeli deil miydi. 91 ayetteki el-karyeteyn kelimesi Mekke deerlendirilmektedir. 92 slm ncesi Hicaz blgesi denilince hemen akla bu ehir gelmekteydi. Konumuz asndan nemli hususlardan biri de, blgenin din durumudur. Hicazn coraf konumunun yannda din durumu da nem arz etmektedir. Blgeye bakldnda grlecektir ki, farkl inanlara mensup insanlar bir arada yaamaktadr. Zira Hz. Muhammedin bu blgeden km ve ilk muhataplar bunlar olduu iin, Kuranda bu blge halknn inanlarn her yn ile irdelemi, tenkit ve kritiini yapmtr. Mslmanlarn bu inan sahipleri ile olan mnasebetlerini incelemeden nce Hicaz blgesinin din durumunu tespit etmemiz gerektii kansndaym. Durum tespiti yapldktan sonra, Mslmanlarn bu din gruplarla olan mnasebetlerini incelemeye alacaz. 1.2. Arap Yarmadasnda slm ncesi Din Gruplar

89

el-Badd, Mucemul-Buldn, Beyrut, 1957, IV. 9; Hamidullah, slm Peygamberi, trc. Salih Tu, stanbul, 1967, I. 318. el-Badd, a.y. a.e. 43/Zuhruf, 31. Rz, Tefsrul-Kebr, Kahire, t.y. XXXII. 209; slm Ansiklopedisi, MEB, XI. 672; Philip Hitti, a.g.e., I. 154,

90 91 92

18

Kaynaklarda Hicaz blgesinde yaayan halkn dinleriyle ilgili olduka geni bilgi bulunmaktadr. slmn ortaya kt dnemde dou lemi iki byk devlet tarafndan paylalm durumda idi. Bunlardan Hristiyanln temsilcisi olan Dou Roma mparatorluu, stanbuldan Avrupann gneyine, nasya ve Msrdan Atlas Okyanusuna kadar hkmederken; Mecusilik ve Fars kltrnn temsilcisi ran ehinahl ise, Asyann byk bir ksmn etkisi altnda bulundurmaktayd. 93 Ancak bu iki devlet arasndaki ekimeler, gerek Bizans gerekse ran mparatorluunu kme noktasna getirmi, etkisi altndaki yerleri ynetemez hale gelmilerdi. 94 Arap Yarmadasn evreleyen topraklarda, batda Nilden Amuderyaya kadar uzanan blgelerde olduu gibi, ran ve Sami dinlerinin tm, eitli ekillerde temsil ediliyordu. Bunlardan, Roma mparatorluunun resm dini olan Hristiyanlk, en hzl gelieniydi ve bu dine mensup olan mezhepler Mezopotamya, Suriye, Msr ve Habeistanda srekli faaliyet gstermekteydi. Hristiyan mezheplerinden Nasturiler 95 ve Yakubiler 96 Mezopotamyada, Ermeniler ve sonradan Roma Katolik ve Yunan Ortodoksluu eklinde ikiye blnen Keldanler 97 Suriyede, Kiptler de Msr ve Habeistanda hkm srmlerdir. 98 Baz Mslman bilginler bu genel tarih kitaplarnn yannda, zellikle cahliye Araplarnn inanlar, ibadet ekilleri, putlar ve put evleri (beytul-esnm) hakknda mstakil eserler de yazmtr. Bunlarn en mehuru, gnmze kadar gelen bnulKelbnin Kitbul-Esnm dr. 99 Bu dinlerin varl hakknda bilgi veren Kuran- Kerim, puta tapan mrikler iin, Mrikn, mrikne, mrikne 100 ve irk koanlar 101 tabirini kullanmtr. Yahudiler iin Hadu 102, el-Yahudu 103 srail 104
93 94 95 96 97 98 99

Ahmed Reid Turnagl, slmiyet ve Milletler Hukuku, stanbul, 1977, s. 30. A.e.g., s. 31. ehristn, el-Milel, I. 224; Sarkolu, Dinler Tarihi, s. 254. ehristn, a.g.e., I. 225; Sarkolu, a.g.e., s. 255. ehristn, a.g.e., I. 222-223. Sarkolu, a.g.e., s. 253-274. Arap mad., DA, I. 316. Bkz. 2/Bakara, 105, 135, 221; 24/Nr, 3; 5/Mide, 121; 9/Tevbe, 28; 12/Ysuf, 106; 16/Nahl, 100. 22/Hac, 17. 2/Bakara, 62. 2/Bakara, 113, 120.

100

101 102 103

19

Ben srail 105 ve Ehl-i Kitap 106 ifadelerini kullanrken; Hristiyanlar iin ise, Nasara 107 Nasraniyyen 108 gibi yardmlama kelimesinden treyen isimlerin yannda Ehl-i Kitap teriminin de kullanldn grmekteyiz. Kuran, ayrca zikredilen bu dinlerin dnda Hanif 109 Sabii 110 ve Mecusilik 111 hakknda da bilgi vermektedir. Kurann nzl ve nzl ncesi dnemlerde Mekkede karmak bir din yap mevcuttu. Gerek Kurandan gerekse cahiliye devri iirlerinden 112 edindiimiz bilgilere gre, politeist bir inan geleneine sahip olan cahiliye dnemi Araplar, ayn zamanda Allahn varlna da inanmaktaydlar. Nitekim Kuran- Kerim; And olsun ki onlara: Gkleri ve yeri yaratan, gnei ve ay emrinize amade klan kimdir? diye sorsan, mutlaka Allah derler... 113 Onlar byle bir tanrya inanmakla beraber, ahireti inkr ettikleri, zamann yok edici gcne, tenashe ve yldzlarn gcne inandklar da bilinmektedir. 114 Kurann birok ayetinde, onlarn cinlere, meleklere ve dii tanralarn ahsnda eytana tapndklar bildirilmektedir. 115 Ayrca Kuran, cahiliye Araplarnn tatan, aatan ve eitli madenlerden yaptklar ve adna Evsan dedikleri birtakm putlara taptklarn da anlatr. 116 Bunlardan bazlarnn isimlerinden de bahseder. 117 Yukardaki bilgiler bize Mekkede Kurann nzl srasnda, ok sayda mrik bulunduunu gstermektedir. te yandan Mekkede Yahudi ve Hristiyanlarn varln Kurann zellikle Mekk ayetlerinden 118 anladmz gibi, kstl da olsa, tarih
104 105 106 107 108 109 110 111 112 113 114 115 116 117 118

2/Bakara, 40, 47, 83, 122, 211, 246. 3/Al-i mrn, 53. 2/Bakara, 105, 109, 101; 3/Al-i mrn, 69-71. 2/Bakara, 62, 111, 113, 120, 135, 3/Al-i mrn, 67. 2/Bakara, 135; 3/Al-i mrn, 67. 2/Bakara, 62; 5/Mide, 69; 22/Hac, 17. 22/Hac, 17. Cevad Al, a.g.e., VI. 229 vd. 29/Ankebt, 61, 63; 31/Lokmn, 25; 39/Zmer, 38 vd. aatay, a.g.e., s. 102-103. 4/Nis, 117; 34/Sebe, 41; 43/Zuhruf, 19. 29/Ankebt, 17; 22/Hac, 30; 5/Mide, 90; 26/uar, 71 vd. Bkz. 71/Nh, 23. 6/Enm, 20; 7/Arf, 157; 16/Nahl, 43; 19/Meryem, 34-37; 29/Ankebt, 46 vd.

20

kaynaklardan da bu bilgiyi elde edebiliyoruz. Tarih kaynaklar, Mekkede ok az sayda Hristiyan nfusun bulunduunu haber vermektedir. 119 Bu Hristiyan nfusun byk bir ksmnn Habeistan, Yemen, Suriye ve yarmadann dier blgelerinden gelen kleler olduu bilinmektedir. 120 Bunlar, Mekkeli tccar ve erafa hizmet etmelerine ramen halkn deer vermedii kimselerdi. Mekke halk bunlarn kutsal yerlere girmelerine izin vermedikleri gibi, Mekkenin iinde oturmalarna bile ho bakmazlard. Bundan dolay Mekkenin kenar mahallelerinde ve sahralarda oturmaktaydlar. 121 Bunlarn kendilerinin bile bir araya gelmelerine izin verilmezdi. Bu insanlar Mekke halkna efsane, kssa ve masal tr eyler anlatrlard. 122 Ayrca ticari amalarla Mekkeye gelip ksa sre sonra da ehri terk etmek durumunda olan Hristiyan tccarlarn varlndan da sz edilmektedir. Mekkeliler bunlarla ticari ilikilerde bulunur, sonra da bunlara kar kt muamelede bulunmaktan da geri durmazlard. Bundan dolay da ticari ileri biter bitmez btn dier yabanclar gibi, Hristiyan tccarlar da Mekkeyi terk etmek zorunda kalrlard. 123 Mekkede, Varaka b. Nevfelin dnda, bizzat ncil okuyup, onu tedkik 124 ederek Hristiyanl semi baka bir kimsenin varlndan sz edilmemektedir. Ancak bazen Mekkenin gerek din yapsndan gerekse ticaret merkezi oluundan dolay buraya urayan baz Hristiyan rahiplerden de sz edilmektedir. bn Him, amas adnda yakkll ile tm Mekkelilerin dikkatini eken Hristiyan bir rahibin Mekkeye uradndan sz eder. 125 Mekkede Yahudilerin varlna gelince, tarih kaynaklar bize bu konuda fazla bilgi vermemektedir. Nitekim Kuran- Kerimin Mekk ayetlerinde, dorudan Yahudilere Ey srailoullar eklinde hitap eden bir ayetin olmamas ve Ey insanlar diye btn insanlara hitap edilmesi, Yahudilerin Mekkede az olduunu gstermektedir. 126
119 120 121 122 123 124

Hamidullah, slm Peygmberi, I. 666. Hamidullah, a.g.e., I. 666. Red Rz, el-Vahyul-Muhammed, s. 74-75. Red Rz, el-Vahyu, s. 75. Danimend . Hami, zahl slm Tarihi Kronolojisi, stanbul, 1960, I. 311. Buhr, Bedul-Vahyi, 3 (I. 3); Enbiy, 23(IV. 124); Muslim, mn, 252 (I. 141-142); bn Him, es-Sre, I. 254. bn Him, es-Sre, I. 349. Hamidullah, slm Peygamberi, I. 596; Yahudiler mad., A, ????

125 126

21

Regis Blachere de, milad VI. yzylda Mekkede kayda deer lde Yahudinin bulunmadn belirtir. 127 Ancak buna ramen, Mekkede hi Yahudi bulunmadn sylemek mmkn deildir. nk kaynaklar, bize Yahudilerin ticari amalarla da olsa Mekkeye gelip gittiklerini kaydetmektedir. 128 bn Him, Kureylilerin Kbenin bir kesinde bulduklar Sryanice bir metni Yahudilere okutmalarn delil gstererek Yahudilerin Mekkeye geldiklerini belirtir. 129 te yandan Eb Sufynn kendileri gibi dnmeyen Umeyye b. Ebis-Salt gibilerini Mekkenin dna karmas ve azarlamas, 130 Hanif olduu belirtilen Zeyd b. Amr b. Nufeylin, kardei tarafndan zulme uramas ve Mekkeden kovulmas, 131 bir yandan Mekkeli putperestlerin hazmszln dier yandan da Mekkede Haniflerin varln gstermesi bakmndan yeterli delil olmaktadr. slmn zuhurunda Arabistanda nfusun ounluu mrik ve putperest idi. Medine ve Hicazn kuzeyinde Yahudiler, Necran blgesinde ise Hristiyanlar vard. 132 Yine Kurann aya, gnee ve yldzlara secde etmeyi yasaklamas, 133 Mecusilerden bahsetmesi, 134 Arabistanda slm ncesi aya ve gnee tapanlarn bulunduunun bir delili olarak kabul edilebilir. Ayrca ayetlerin Mekk olmas, yakn muhataba hitap etmesi, Kureylilerin iinde birok insann adnn Abdu-ems olmas bu gr kuvvetlendirmektedir. Kinane kabilesinin, Ayla, Temr ve Debran yldzna; Kelb kabilesinin ise ira yldzna taptklar kaynaklarda kaydedilmektedir. 135 Kuranda buna dair iaretler bulunmaktadr. 136 Ayrca Mecusilik rann resm dini idi. Risalet ncesi Yemen blgesine hakim olan ranllarn bu inanlarn oraya tam olmalar

127 128 129 130 131 132

Danimend, a.g.e., I. 301 (Regis Blachereden naklen). Danimend, a.g.e., I. 300. bn Him, es-Sre, I. 208. Red Rz, el-Vahyu, s. 75. bn Him, es-Sre, I. 246. rfan Aycan, Mslman Yanetiminde Birada Yaama Tecrbeleri, Kutlu Doum Haftas Sempozyumu slm ve Demokrasi, Ankara, 1998, s. 31-32. 41/Fussilet, 37. 22/Hac, 17 Derveze, Kurana Gre Hz. Muhammedin Hayat, I. 428-430. 53/Necm, 49.

133 134 135 136

22

ve baz Araplarn onlara uymu olmalar ihtimal dahilindedir. Nitekim Hire, Bahreyn ve Ammanda yaayan Araplar Mecusilii benimsemilerdir. 137 Netice olarak, Kurann nazil olduu dnemde Mekkede, ok sayda mrikle saylar az da olsa Yahudi ve Hristiyann yan sra, putperestlii benimsemeyip hakikati arayan ve kendilerine Hanif denilen belli bir grup oluturamayacak kadar az sayda kiinin varlnda sz edilebilir. te yandan Mekkenin dnda kalan yerleim birimlerinde ise deiik din gruplarn varlndan szetmek mmkndr. Nitekim, Medine ve Hayberde Yahudi nfusundan ve etkinliinden, Taifte mriklerin varlndan, Necran, Ayla ve Temr gibi blgelerde ise Hristiyanlarn etkinliinden sz etmek mmkndr. Bu blmde sz konusu din gruplarn tarihi ve geirdikleri sreler hakknda bilgi verdikten sonra, bu din gruplarn Arabistandaki konumu ve blgeye nasl yayldklar hakknda ksaca bilgi vereceiz. 1.2.1. Putperestler 1.2.1.1. Kuranda Putperestlii fade Eden Kelimeler Arabistanda slm ncesi din hayat denilince ilk nce putperestlik akla gelir. nk slm ncesi Arabistann din hayatna putperestlik hakim olmu; ancak, Yahudilik, Hristiyanlk, Mecusilik ve Sabiilik Arabistann belli blgelerinde yaylma imkn bulmutur. irk kavram, erike fiilinden tremitir. Ortak kotu anlamna gelir. Mrik ise bu fiilin, ifal babndaki ism-i failidir. Lgatte, ortak koan anlamna gelir. el-rak. Allaha ortak komak, Ereke billhi ise Allaha kfretti anlamna gelmektedir. 138 Mrik Allaha kfreden, ona ortak koan ve onu inkr eden kimsedir. 139 Mirasta ve alverite ortaklk anlamna gelen irk; ayrca, riya, nifak, Allahtan bakasna yemin, herhangi bir eyi uursuz saymak, hdiselerin meydana gelilerini adi sebeplere

137 138 139

Derveze, a.g.e., I. 430-431. Firzbd, Necmuddn Muhammed b. Yahy, el-Kmsul-Muht, Msr, 1301, III. 308. Ebl-Bek, Eyyb b. Ms Kefev, Kulliyt, el-Matbatul-Amire, 1287, s. 390; bnul-Kelb, Kitbul-Esnm, s. I. 363; Isfahn, Ebl-Ksm Huseyn Muhammed, el-Mufredt f aribil-Kurn, Beyrut, t.y., s. 259.

23

balamak anlamnda da kullanlmaktadr. 140 Putperestler iin kullanlan mrik 141 kelimesi Kuran- Kerimde deiik irab ve sialaryla krk dokuz kez gemektedir. 142 Ayrca mriklerin eitli sfatlar, eitli yer ve kalplarda pek ok ayette zikredilmi 143 ve aktan aa Allaha ortak koan, saysz ilha inanan, onlar Ona ortak koan; 144 Mslman, Yahudi, Sabii, Hristiyan ve Mecusi olmayan, 145 irki din olarak kabul eden, putlara tapan Arap mrikleri (putperestler) 146 anlamnda kullanlmtr. Kuranda mriklerin Allaha ortak komalar; putlara tapmak, 147 cinleri ortak koup Ona oul ve kz isnat etmek, 148 putlarn isimlerini ocuklarna ad olarak vermek, 149 Allaha btl zan ve isnatlarda bulunmak, 150 Allaha ve putlara hisse ayrmak 151 ekillerinde bildirilmitir. Ayrca mriklerin inan ve ibadetlerinden bahsederken putlarn Allah ile kendileri arasnda faydasz bir efaati olarak tanndna dikkat ekilmitir. 152

140

Ebl-Bek, Kulliyt, s. 390; Isfehn, el-Mufredt, s. 259; bn Manzr, Lisnul-Arab, XI. 362-363. bnul-Kelb, Kitbul-Esnm, I. 362-363. 2/Bakara, 105, 135, 221, 24/Nr, 3; 5/Mide, 121; 9/Tevbe, 28; 12/Ysuf, 106; 16/Nahl, 100; 24/Nr, 3; 6/Enm, 121; 9/Tevbe, 28; 12/Ysuf, 106; 16/Nahl, 100; 61/Saf, 9; 2/Bakara, 27 105, 121, 135, 221; 3/Al-i mrn, 67, 95; 6/Enm, 14, 23, 79, 106, 137; 33/Ahzb, 73, 48/Fetih, 6; 9/Tevbe, 1, 7; 17, 36, 113; 10/Ynus, 108; 15/Hicr, 94, 16/Nahl, 120, 123; 98/Beyyine, 1, 6; 22/Hac, 31; 28/Kasas, 87, 30/Rm, 31, 42; 33/Ahzb, 73; 40/fir, 84, 41/Fussilet, 6; 42/r, 13.

141

142

143

Bu konuda geni bilgi iin bkz. Muhammed Fad Abdulbk, el-Mucemul-Mufehres li elfazil-Kurnil Kerm, ar Yaynlar, stanbul, 1982. Elmall, Hak Dini, II. 770, 22/Hac, 17. Ebl-Bek, Kulliyt, s. 216; bnul-Kelb, Kitbul-Esnm, II. 23; Rz, Tefsr, XXXI. 39; Elmall, Hak Dini, II. 770; Sbn, Ahkmul-Kuran, am, 1977, I. 282. 22/Hac, 30; 29/Ankebt, 17, 25; 7/Arf, 191, 195; 11/Ynus, 18, 6/Enm, 100. 7/Arf, 190. 6/Enm, 138. 6/Enm, 136. 6/Enm, 94; 30/Rm, 13; 39/Zmer, 3.

144 145 146

147 148 149 150 151 152

24

Genel olarak kfr zmresi ierisinde mtala edilen mriklerin vasflar putlardan yardm beklemek, 153 Allah ve ayetlerini yalanlamak, 154 peygamberlere ve meleklere dman olmak, 155 kyameti inkr etmek 156 eklinde tarif edildii gibi; ayrca onlarn haksz yere mal gasp eden, 157 ahde vefaszlk gsteren, 158 Hakka kulak tkayan, 159 zalim, yalanc 160 ve hain 161 kimseler olduklar bildirilmitir. Bundan dolay, asla dost edinilmemesi 162 ve onlardan yardm istenmemesi de 163 emredilmitir. Mekk ayetlerinin hitap ekline gre Kurann, Ehl-i Kitap mensuplarnn dndaki kiileri uyaran ayetleri, irkten bahsettii veya irki yerdii bir gerektir. irk kavram ve onun (ayetlerde geen mrikler ve irk koanlar gibi) trevleri Mekk ayetlerde genellikle kfir Araplar iine alr. Buna ramen irk kavramyla ilgili ayetlerden de anlalaca gibi, belli bal bir ibadet biimi ifade edilmemektedir. Genel bir kavram olup eitli inanlar, birbirine karm ve biri dierinin iine girmi inanlar iine alr. Bu inanlarda ortak ve genel olan ilke; Allaha baka bir varl ortak komaktr. Bu varlk bir put, bir melek veya bir eytan ya da tabiat glerinden herhangi bir g olabilir. irk koma eylemi; ulhiyet, rububiyet, ibadet, ayin ya da efaati klma, iliki kurma amacyla kabul edilsin fark etmez. 164 Bununla birlikte, irk ve mrik kavramlarnn hangi anlamlar ifade ettiini anlayabilmemiz iin, ncelikle konuyla ilgili Kurandaki baz ayetlere ve mfessirlerin yorum ve izahlarna gz atmamzda fayda vardr. Mrik kadnlarla evlilik konusunda nazil olan: Ey Mminler mrik kadnlarla, onlar imana gelinceye kadar evlenmeyin. man eden bir cariye, mrik bir kadndan, bu sizin hounuza gitmese de elbet daha hayrldr. Mrik erkekler de,
153 154 155 156 157 158 159 160 161 162 163 164

13/Rad, 14. 7/Arf, 37. 2/Bakara, 93; 22/Hac, 44. 17/sr, 98. 2/Bakara, 160-161. 9/Tevbe, 12. 2/Bakara, 19. 84/nikk, 22. 22/Hac, 38. 4/Nis, 84, 89. 4/Nis, 89. Derveze, a.g.e., I. 292.

25

onlar iman edinceye kadar onlar (mmine kadnlarla) evlendirmeyin. 165 Ayetin izahna baktmzda mrik kavram iki mnya gelmektedir: Biri zahir mrik, dieri de hakiki mriktir. Zahir mrik, aktan aa Allaha e koan, saysz ilha inanan, onlar Ona ortak koan kiidir. Bu anlamda Ehl-i Kitaba mrik denilmez. Hakiki mrik ise, hakikaten tevhid ve slma kfredenler, yani Mmin olmayan gayrimslimlerdir. Bu mnda Ehl-i Kitap olan Yahudi ve Hristiyanlar da mriktir; nk onlar zahiren tevhide inanmalarna ramen, hakikatte ise Allaha oul isnat etmilerdir. Hristiyanlar sa, Allahn oludur derken, Yahudiler, zeyir, Allahn oludur demilerdir. 166 Grld gibi, her ikisi de zahirde mrik deilse de, hakikatte mriktir. Bunun iin mutlak mnda mrik denildii zaman ve zellikle iman mukabili zikredildiinde btn kfirleri iine alr. 167 Aada zikredilen ayet ise konuyu daha iyi aydnlatmakta; mrikin, putperest; mrikliin ise putperestlik olduunu kesin olarak tayin etmektedir. nananlar, Yahudiler, Hristiyanlar Sabiiler; Mecusiler ve Allaha ortak koanlar... Allah kyamet gn bunlar arasnda hkm verecek (hakly haksz ortaya karacak)tr. phesiz Allah her eye kdirdir. 168 Bu ayet-i kerimede, alt din grup saylmtr. Bunlardan yalnzca birinci gruptan ehl-i iman olarak bahsedilmi, geriye kalanlar ise kfr ehli olarak zikredilmitir. Sonra da bu be kfr grubundan birisi irk olarak aklanmtr. Oysa dier din gruplarda da irk vardr. rnein; Mecusilerin ateperestlii bilinen bir eydir. u halde burada, irk koanlardan maksat dierleri de irk komu olsalar da hibir ekilde tevhid iddias kartrlmayan irk daha uygun olur. nk Hristiyanlar Allah n ncsdr 169 diyerek tevhid iddiasnda bulunduklar halde, kfir olmu ve irke dmlerdir. Ayn ekilde Mecusiler de bir tanr tandklar iddiasnda bulunmulardr. O halde buradaki irkten maksat, sadece putlara tapan ve Allaha e koanlardr. Zira Sabiiler de sarahaten Allaha irk koan, meleklere inanan ve Zeburu okuyup kbleye ynelerek ibadet eden Yahudi ve

165 166 167 168 169

2/ Bakara, 221. 9/Tevbe, 30. Als, Rhul-Men, II. 120; Beydv, Envrut-Tenzl, I. 165; Elmall, Hak Dini, II. 770. 22/Hac, 17; 2/Bakara, 62; 5/Mide, 69. 5/Mide, 73.

26

Mecusilerin arasnda bir gruptur. 170 Taber ve evknye gre, mriklerden maksat, Allaha e koan putperestlerdir. 171 Nitekim Kitap Ehli iin nazil olan u ayet, cizye konusunda mrikleri saf d brakmaktadr: Kendilerine kitap verilenlerden Allaha ve ahiret gnne inanmayan, Allahn ve Peygamberinin haram ettii eyleri haram tanmayan, hak dinini din olarak kabul etmeyen kimselerle zelil ve hakir oluncaya kadar ve kendi elleriyle cizye verecekleri zamana kadar muharebe edin. 172 Bu ayetten de anlalaca zere, sadece Kitap Ehli olan zmreye: Mslman olmak, cizye vermek veya harp etmek gibi art, imtiyaz olarak tannd halde, mrik olarak telakki edilen Arap putperestlerden ise dier din gruplarndan tamamen farkl olarak ne cizye alnmakta ne kadnlaryla nikh yaplmakta ne de kestikleri yenmektedir. 173 Ancak, u hususu da belirtmekte yarar vardr ki; Arap putperestleriyle Arabistan dnda yaayan dier putperestlerin yaant ve ibadetleri arasnda farkllklar vardr. Geni bir anlam ifade eden mrik kavram, eitli ilim dallarnda (kelam, fkh, tasavvuf... gibi.) eitli tarifleri yaplarak incelenmitir. Ancak, biz bu aratrmada slm tarihi ierisindeki durumu ve bizzat Hz. Muhammedin yaad devri dikkate aldmz iin Arap Yarmadasndaki mrikler tezimizin bir ksmn oluturacaktr. Yeri geldike konumuz dahilinde mriklerin dier din gruplaryla olan ilikilerinden de sz edilecektir. 1.2.1.2. Arap Yarmadasnda Putperestliin Tarihesi irkin tarihi hakknda bilgi veren tarihiler, putperestliin ilk defa Hz. dem (a.s.)n vefatndan sonra ortaya ktn belirterek u bilgiyi verirler: Hz. dem vefat ettii zaman, olu itin oullar onu Hindistanda ilk indii maaraya gmmlerdi. Bu daa Nevz derlerdi ve yeryznn en verimli dayd. itoullar demin maaradaki cesedine giderler ona sayg dn ve tavaf ederek rahmet dilerlerdi. Hz. demin olu, Kabilin oullarndan biri de yle dedi: Ey Kabiloullar! itoullarnn bir Devar (kutsal ta) var, onun etrafnda dnyor, ona sayg

170 171 172 173

Elmall, Hak Dini, V. 3389-3390. Taber, Tefsr, VII. 129; evkn, Muhammed b. Al, Fethul-Kadir, Msr, 1241, III. 443. 9/Tevbe, 29. Taber, Tefsr, I. 319, II. 100.

27

gsteriyorlar. Halbuki sizin bir eyiniz yok. Sonra onlara bir put yapt bylece o, put yapanlarn ilki oldu. 174 Putperestliin meneinin ok eskilere dayandnn baka bir gstergesi de Nuh (a.s.) kavminin ileri gelenlerinin kendi adamlarna: Tanrlarnz brakmayn, Veddi, Suva, Yeusu, Yeuku ve Nesri brakmayn 175 diyerek hitap etmi olmalardr. Bu ayet, Nuh (a.s.) kavminin yanl itikatlarn haber vermektedir. Nitekim Nuh (a.s.) kavminin helk olu sebepleri arasnda, bu tr yanllar grmek mmkndr. 176 Arabistanda putperestliin yerlemesiyle ilgili farkl rivayetler mevcuttur. Bir rivayete gre; Mekke blgesi Hz. smailin evlatlarna dar gelince Arabistann eitli blgelerine daldlar. Ancak, gittikleri yerlere kendileriyle birlikte Kbeden kopardklar ta paralarn da gtrdler. Zamanla esas ibadetlerini unutup yanlarnda gtrdkleri ta paralarn tazim etmeye baladlar. Bylece brahimin dinini deitirdiler ve putlara tapmaya baladlar. 177 Baka bir rivayette ise, Arabistana ilk defa putperestlii getiren kiinin Amr b. Luhayy olduu belirtilmektedir. Hdise yle olmutur: Amr b. Luhayyn annesi Amr b. Harisin kz Fheyre idi. Haris Kbenin yneticisi idi. Amr b. Luhayy byynce ynetim ilerinde anlamazla dtler. Haris, smailoullaryla birleip Crhm kabilesiyle savat. Onlar yenerek Kbeden uzaklatrd. Mekkenin dna srerek Kbenin muhafzln zerine ald. Sonra ar bir hastala tutuldu. Kendisine Suriyede Belka denilen blgede scak bir pnarn var olduu, oraya gidecek olursa iyileecei sylenince; Amr b. Luhayyda oraya gitti, ykand ve iyileti. Halkn putlara taptn grnce, bunlarn ne olduunu sordu. Onlar da: Biz bunlarn araclyla yamur yadrlmasn isteriz, dmana galip gelmemizi talep ederiz. dediler. Bunun zerine Amr, bu putlardan kendisine verilmesini istedi. Neticede Amr b. Luhayy, oradan alm olduu putlar Mekkeye getirerek Kbenin etrafna dikti. 178 Bundan dolay Hz. Peygamber: Amr b. Luhayy atete barsaklarn srr vaziyette grdn ve kim

174 175 176 177

bnul-Kelb, Kitbul-Esnm, s. 47-48. 71/Nh, 23. bn Him, es-Sre, I. 80; Cevad Al, a.g.e., VI. 254. Ebl-Veld, Muhammed b. Abdullh, Ahbarul-Mekke, Mekke, 1352, s. 67; Atay, a.g.m., s. 87. bnul-Kelb, a.g.e.., s. 27-28; bn Him, es-Sre, I. 79; Atay, a.g.m., s. 87.

178

28

olduunu sorduu zaman, Hz. brahimin dinini deitiren ve Arap putuluunu ihdas eden adamdr. cevab verildiini buyurmutur. 179 Amr b. Luhayyn getirmi olduu put, Hbel putu olup derecesi ve itibar dier putlardan stnd. Krmz akik tandan idi ve insan sretinde olan bu putun kolu Mekkeye getirilmesi srasnda krldndan buna altn bir kol taklmt. 180 Arabistanda Amr b. Luhayyn getirmi olduu Hbel putunun yan sra, saf ve Naile ad verilen putlar ile 181 Uzz putu da vard. Batn- Nahlede bulunan ve hurma aacnda bir diiyi sembolize eden Uzz putu, Kurey ve Kinanein putudur. 182 Ment, Kudeyda mevkiindeki Mellel Da zerinde bulunurdu. Evs ile Hazrec kabilelerinin putudur. 183 Zl Halasa; Tebala mevkiinde bulunan, Devs, Hasam, Becile kabileleri ile Tebale blgesinde yaayan Araplarn putudur. 184 Fels; insan heykeli eklinde olup Tayy kabilesinin putudur. 185 Riam; Sanada bulunan Himyer ve Yemenlilerin putudur. 186 Ruda; Ben Rabia b. Kabn tapnadr. 187 Zlkabat; Sendat mevkiinde bulunan Bekir ve Taliboullar ile Vil ve yadoullarnn putudur. 188 Bunlardan baka Kuran- Kerimde Vedd, Suva, Yeus, Yeuk ve Nesr ad verilen 189 putlardan da bahsedilir. Amr b. Luhayyn getirmi olduu putla balayan Arabistandaki putperestlik, her kabile ve blgeye yaylmaya balad. 190 Suva putu, Huzeyl kabilesinin; Vedd putu, Kelb kabilesinin; Yeus putu, Cray halknn; Yeuk,

179

Buhr, Eb Abdullh Muhammed b. sml, Sahhul-Buhr, Drut-Tbaatil-Amire, Menkb, 9; Muslim, Kusuf, 9, 10, Cennet, 50, 51; bn Hanbel, II. 275, 366, III. 318, 353, 374.

180 181 182 183 184 185 186 187 188 189 190

Hasan brhm Hasan, Trhul-slm, Kahire, 1964, I. 69. bnul-Kelb, a.g.e., s. 28; Muslim, Hac, 259. 53/Necm, 19; bnul-Kelb, a.g.e., s. 35; bn Him, es-Sre, I. 86; Taber, Trh, II. 327. bn Him, es-Sre, I. 87-88; Taber, Trh, III. 66. bn Him, es-Sre, I. 88; Muslim, Fiten, 51. bnul-Kelb, a.g.e., s. 51; bnHim, es-Sre, I. 89. bn Him es-Sre, I. 89. bnul-Kelb, a.g.e., s. 38; bn Him, es-Sre, I. 89. bn Him, es-Sre, I. 89. 71/Nh, 23. bnul-Kelb, a.g.e., s. 50; Hasan brhm Hasan, a.g.e., I. 71.

29

Hayvan kabilesinin; Nesr ise Himyer kabilesinden Zlkl boyunun putudur. 191 Bunlardan baka, Arabistanda her kabilenin bir putu bulunmaktayd. 192 Neticede putperestlik o kadar yayld ki, Kbe gibi mukaddes bir mabed, btn Arap kabilelerinin putlarn koyduklar, 193 Mekkeye geldikleri zaman putlaryla birlikte ziyaret ettikleri yer haline geldi. 194 Bununla birlikte her kabile, ayr ayr benimsedikleri putlar, kabilelerine yakn bir yerde sembolletirerek, tapnaklara yerletirmiler ve onlara hizmetiler tayin etmilerdi. Medinedeki Evs ve Hazrec kabilesinin tapt Mellel Danda bulunan Ment, 195 Taifde bulunan Sakif kabilesinin tapt Lt; 196 Nahle mevkiinde bulunan ve Kureyin takdis ettii Uzz, 197 en nemli put tapnaklarn tekil etmektedir. Ayrca dier Arap kabilelerinin de kendilerine uygun eitli putlar mevcuttu. Bir baka rivayete gre ise, saf adnda bir kii Naile adndaki bir kadnla Kbenin iinde gnah ilemiler; o sutan dolay da ta kesilmiler, sonra, ibret olsun diye birini Sf tepesine, dierini de Merve tepesine koymular, daha sonra ne olduysa onlara tapnmlardr. 198 Kusay b. Kilab, Mekkeye hakim olunca, bu iki putun birini Zemzem kuyusunun yanna, dierini de Kbenin bitiiine nakledilmesini emretti. Cahiliye devri insanlar onlara tapar, onlardan bereket beklerlerdi. 199 Ancak bu son rivayetin doruluu tartmaldr. nk Arabistanda putperestliin nasl yayld konusunda Kuran- Kerimde ak bir bilgi bulunmamaktadr. Ayrca daha nce byle yanl bir itikat olmadan bir kiinin Arabistan putperest yapmas da olduka zordur. Zira putperestliin Hz. demin lmnden hemen sonra oullar tarafndan hrmette ar gitmeleriyle balad

191

bn Him, es-Sre, I. 80-82; bn Sad, et-Tabaktul-Kbra, Beyrut, 1398/1968, I. 167; bnul-Kelb, a.g.e., s. 29. Geni bilgi iin bkz. bnul-Kelb, a.g.e., s. 41-42; bn Him, es-Sre, I. 82-83. Hasan brhm Hasan, a.g.e., I. 71. Hasan brhm Hasan, a.g.e., I. 71. bnul-Kelb, a.g.e., s. 29; bn Him, es-Sre, I. 87-88. bn Him, es-Sre, I. 87; Hasan brhm Hasan, a.g.e., I. 71. bn Him, es-Sre, I. 86; Hasan brhm Hasan, a.g.e., I. 71. Atay, a.g.m., s. 87. Atay, a.g.m., s. 87.

192 193 194 195 196 197 198 199

30

belirtilmektedir. 200 Bununla birlikte, bu yanl itikadn yaylmasna Amr b. Luhayyn nclk etmi olmas ihtimal dahilindedir. Arap Yarmadasnda putperestliin hakim olmasndan sonra da, Hz. brahim ve Hz. smailin eriatn devam ettirenler de vard. Ancak Kbeyi tavaf, hac, umre, Arafat ve Mzdelifede vakfe, kurban kesmek, telbiye getirmek gibi grevleri if ederken bu ibadetlere birtakm ilaveler yapmlard. 201 zellikle, telbiye esnasnda; Buyur Allahm buyur. Buyur, senin ortan yoktur. Ancak bir ortan vard. O da senin hkmndedir. Sen ona ve onun sahip olduklarna hkmedersin 202 diyerek, hem Allah hakim olarak kabul ediyor, hem de dier ilhlar Ona ortak kouyorlard. Nitekim Kuran- Kerimde onlarn bu hali yle tasvir edilmektedir: Onlarn ou, ortak komadan Allaha inanmazlar. 203 Kuranda, Arabistanda taplan putlarn sadece az bir ksm zikredilmektedir. Kuranda mriklerin putlarna ensb 204, esnm 205, evsn, 206 cibt, 207 evliy 208, ufea 209 gibi isimlerle iaret edilmitir. Putlarn tahta, altn ve gmten insan eklinde olanlarna sanem; tatan yaplm olanlara ise vesen isminin verildii belirtilir. 210 Kuranda bu umumi mnlarn yannda, 53/Necm Sresinde Taif, Nahle ve Kudayda blgelerindeki kutsal mabedlerde bulunan Lt, Ment ve Uzz isimli dii putlardan bahsedilir ve bu putlarn zel bir yer igal ettikleri belirtilir. 211 Nuhun kssasnda ise dier be ilhdan bahsedilir: Vedd, Suva, Yegus, Yeuk ve Nesr putlar erkek olan putlardan saylr. MS. 600 yllarnda, zellikle Gney Arabistan kabileleri arasnda bu ilhlara taplrd. Bu putlarn srailoullar ncesi Kenan dini olan Baalde aslen
200 201 202 203 204 205 206 207 208 209 210 211

bnul-Kelb, a.g.e., s. 32-33. Muslim, Hac, 21-22; bnul-Kelb, a.g.e., s. 27. bnul-Kelb, a.g.e., s. 27. 12/Yusuf, 106. 5/Mide, 90; 70/Meric, 43 26/uar, 71; 6/Enm, 74; 7/Arf, 136; 21/Enbiy, 57. 22/Hac, 30; 29/Ankebt, 17, 25; 4/Nis, 51 7/Arf, 30; 11/Hd, 20, 113; 39/Zmer, 8; 41/Fussilet, 9. 6/Enm, 70; 30/Rm, 13; 39/Zmer, 43. bnul-Kelb, a.g.e., s. 33. 53/Necm, 19-23. Ayrca bkz. W. Montgomery Watt, Hz. Muhammedin Mekkesi, trc. Mehmet Akif Ersin, s. 58.

31

tarmsal retkenlik gc olduuna inanlrd. 212 Lt, bir azize veya tanra idi ve Taifin reisi (Rabba) olarak da bilinirdi. Uzz, gl olan idi. Ment, kader tanras deildi; onun trbesinde bulunan kaya onun tarmsal ilh olduunu gstermektedir. EvsMent, Zeyd-Ment (Mentn armaan, Mentn bolluu) gibi tanrlara izafe edilen (Theoploric) oymak isimlerinin mevcudiyeti, bu putun, ana-tanra olduu anlamna gelir. Ancak, Kuran, bu putlarn onlara tapanlar tarafndan ne anlama geldii konusunda ok fazla ipucu vermemektedir. 213 Aslnda birer retkenlik ilh olan bu putlarn l artlarnda yaayan Araplar iin ok fazla bir deer ifade etmemelerine ramen, birok din ritel ve uygulamalar, zellikle haccn yapld anlarda yerine getirilmekteydi. Fakat mrikler bu din uygulamalarda ortak ilhlarna (partner gods, ureka) dua ettiklerine dair Kuranda birok referans vardr. Eb Sufynn Uhudda Hubel putuna dua ettii; Lt, Ment ve Uzzy Uhuda gtrdne dair rivayetler mevcuttur. 214 Sz konusu ayet de bu olaya iaret etmektedir. 215 Kuranda Allahn kzlarna (bent-Allh) dair bir dizi atf bulunulur. Btn bunlarda, erkek evlatlara sahip olmak isteyen mriklerin, Allahn sadece kz ocuklarna sahip olmas gerektii anlaynn ne kadar sama olduunu vurgulamaktadr. 216 Burada anlalmas g olan ey, putlarn birounun erkek olarak kabul edilmesine ramen, vurgunun kz ocuklarna yaplm olmasdr. Mriklerin Bent-Allh dncesiyle cahiliye iirin de geen bent ed-dehr dncesinin bir balantsnn olup olmad bilinmemektedir. Ancak, tanrlar kiiletiren bir ran dncesinin iaretleri olduuna ipular bulunmaktadr. 217 Araplar, Bent-Allh dncesiyle aslnda bu ilhlarn kiiletirmemektedirler. nk Araplar soyut ilikileri ifade etmek iin akrabal ifade eden kelimeleri kullanmaktaydlar. 218 Bent-Allh ibaresi, ilh varlklar ya da baz ilh zelliklere sahip varlklar anlamndan daha baka anlama sahip olmayabilir. Buna ramen
212 213 214 215 216

71/Nh, 23; Watt, Hz. Muhammedin Mekkesi, s. 58. Watt, Hz. Muhammedin Mekkesi, s. 59. 4/Nis, 76. Watt, Hz. Muhammedin Mekkesi, s. 59. Watt, Hz. Muhammedin Mekkesi, s. 60; Allaha kz ocuu isnat etmeyle ilgili olarak bkz. 16/Nahl, 57; 17/sr, 40; 37/Sfft, 149-153; 43/Zuhruf, 15-16; 52/Tr, 39; 53/Necm, 2122.

217 218

Wat, Hz. Muhammedin Mekkesi, s. 60. Watt, Hz. Muhammedin Mekkesi, s. 60.

32

terimdeki bu belirsizlik, mriklerin ibadet ettikleri varlklarn kimi zaman melekler olduunu ima eden Kuran ayetlerinin bulunmasn artc klmaz. 219 1.2.1.3. Putperestlerin nan ve badetleri Kuran- Kerim, slm ncesi Arabistandaki baz din anlaylara da atflarda bulunur. 6/Enm Sresinin 136. ayetinde mriklerin Allaha ekin ve hayvanlardan pay ayrdklarn zikrederken, onlarn bir tarm ve hayvanclk toplumu olduuna iaret eder; 16/Nahl, 56. ayet bu davrann mutlaka sorgulanacana iaret etmektedir. 51/Tur, 57. ayetinde ise Allahn byle bir eye ihtiyacnn olmad vurgulanmaktadr. 8/Enfl, 35. ayetinde mriklerin Kbedeki ibadetlerinin slk ve alk almaktan ibaret olduu tasvir edilir. 6/Enam, 137. ayetinde, mriklerin ocuklarn ldrme sebeplerinin, putlara tapnmann bir gerei olarak grlr. 17/sr, 31. ayette, ocuklarn rzk korkusuyla ldrlmemeleri istenir. 5/Mide, 103 ile 6/Enm, 138. ayetlerinde, srlar ve develerle ilgili birtakm tabular zikredilmekte, te yandan by yapma, zellikle dmlere fleme gibi gizemli davranlara atflarda bulunularak byye kar korunma yollar retilmekte; 220 baz ayetlerde ise, Mslmanlarn eytanlardan ve insanlardan Allaha snmalar istenir. 221 Ayn zamanda mriklerin cinlere snmalar da knanr. 222 Mriklerin tapm olduklar bu putlarn dnda baka inanlar yok muydu? Dinleri tamamen putperestlik mi idi? Bu sorularn cevabn yine Kuran- Kerimde bulmaktayz. Kurann deiik yerlerine serpitirilmi bir ekilde mriklerin azlarndan baz inanlar aktarlr. Bu bilgilere gre, mriklerin Allahn varlna inanmalar sz konusudur. Fakat bu inan sistemi slmn istedii mnda deildi; putlar arac klnmaktayd. 223 Tarihi Mesd (. 346/937) bu konuda bilgi verirken: Cahiliye dneminde Araplarn muhtelif dinleri bulunuyordu. Onlardan bazlar, Allahn birliini ve
219

Watt, Hz. Muhammedin Mekkesi, s. 62. Ayca bkz. 17/sr, 40; 37/Sfft, 149-150; 34/Sebe, 40-41; 43/Zuhruf, 19-20; 53/Necm, 21 vd. By yapmayla ilgi bkz. 113/Felk, 4; byden korunmayla ilgili bkz. Muavezeteyn (FelkNs) srelerinin tm. 7/Arf, 200; 16/Nahl, 98; 40/Mmin (fir), 56; 41/Fussilet, 36. Ayrca bkz. Watt, Hz. Muhammedin Mekkesi, s. 62. 72/Cin, 6. 39/Zmer, 3.

220

221

222 223

33

yaratcln, lmden sonra dirilmeyi, ceza ve mkfat biliyorlard. Bazlar da Allah kabul edip, eliyi reddediyorlard. Putlar bir nevi arac gibi grp, onlara kurbanlar sunarlard. 224 demektedir. Ayn durumu Kuran yle haber vermektedir: yi bil ki, halis din yalnz Allahndr. Ondan baka veliler edinerek Biz bunlara sadece bizi Allaha yaklatrsnlar diye ibadet ediyoruz diyenlere gelince, phesiz Allah onlar arasnda ayrla dt eyde haber verecektir. 225 Zamandan baka bir eyin kendilerini ldremeyeceini, her eyin bu dnyada olduunu ifade eden mrikler, 226 Allah insanlara benzeterek Onun da ocuk edindiini iddia ederek kzlar Allaha, erkek ocuklar ise kendilerine nispet ederlerdi. Yce Allah, bunun byk bir iftira olduunu haber verip ocuk edinmekten mnezzeh olduunu belirtir. 227 Putperest Araplarn birtakm maddelerden yaparak taptklar putlarn yan sra, canl hayvanlara da kutsallk atfettikleri bilinen bir gerektir. 228 Putperestler, Hz. Peygamberin Allahn birlii arsna, geleneklerine ve atalarna tbi olduklarn belirterek; 229 Peygamber, bu kadar ok ilh nasl olur da tek bir lh haline getirebilir? 230 diyerek, olumsuz cevap vermilerdir. Putlara ibadet etmekle kalmayan putperest Araplar, onlarn kazandklar mallar zerinde haklarnn olduuna inanmlar ve onlara hisseler ayrmlardr. Allahla putlar arasnda bir tercih sz konusu olduu zaman, putlar Allaha tercih etmilerdir. 231 Kuran nazil olduu srada, Araplarn genel mnda Allah adyla tandklar bir yce yaratc sz konusu idi. slmn zuhurunda Mekkede Araplar arasnda temelde farkl olan tanr fikirlerinin bir noktada birlemesinden meydana gelen bir Allah inanc gelimekte idi. Bir taraftan Arabistan paganizminde, g ve yeri yaratan, arzn, insanln yararna olan eyleri bitirmesi iin yamuru veren, mukaddes yeminleri gzetleyen merhametli tanr; eski din trenlerin kurucusu, btn
224 225 226 227

Mesd, Murucuz-Zeheb, II. 126. 39/Zmer, 3. 45/Csiye, 24. 16/Nahl, 57; 53/Necm, 21; ayrca mriklerin iftiralar iin bkz. 6/Enm, 100-101; 10/Ynus, 68-70; 17/sr, 40; 19/Meryem, 88. 5/Mide, 103 5/Mide, 104. 38/Sd, 5 6/Enm, 136.

228 229 230 231

34

kinat elinde tutan byk sahip (Rabb) eklinde bir Allah kavram geliiyordu. 232 Arabistandaki Allah inanc, bir nevi putperestliin benzeri olmakla beraber, yine de farkl durum arz etmekte idi. Burada mriklerin, Allahn gklerin ve yerin yaratcs olduunu itiraf etmeye hazr olduklarn belirtebiliriz. 233 Nitekim Kuranda bunun ak delilleri grlr. 29/Ankebt, 61-65; 39/Zmer, 38; 31/Lokmn, 25 ve 43/Zuhruf, 9-15. ayetlerde benzer sorular sorulmakta, farkl ilhlara inanan insanlar benzer cevaplar verilmektedir. 23/Mminun, 84-89. ayetlerinde, Allaha inandklar halde, Allahn dndaki taptklar eylerin, kendilerine efaati olacaklarna inandklar ifade edilmektedir. 234 10/Yunus, 18; 36/Ysn, 39/13-27 ve 39/Zmer, 3. ayetlerinde bu durum aka ifade edilir. 43/Zuhruf, 86. ayette de benzer ifadeler bulunmaktadr. 235 Kuran ayetlerinde geen efaati kelimesi de byk bir neme sahiptir. Yine ayet-i kerimelerde geen ve ortak ilhlar olarak tercme edilen ureka, alelde ortaklar anlamna gelmektedir. Ancak, bu kelimenin getii ayetlerin ifade btnlnden anlald kadaryla bunlarn, tapanlarn ortaklar olmad bilakis Allahn ortaklar olduu anlalmaktadr. 236 te yandan, 6/Enm, 22, 94; 10/Ynus, 28 vd., 34 vd. ayetlerinde geen ortaklar kelimesinin, tapanlarn ortaklar olduundan bahsedilir. Her ne ekilde olursa olsun, mriklerin kendileri iin reka kelimesini kullanmalar mmkn deildir. Bu ifade, daha ok slm noktai nazarnda onlarn davranlarnn Kuran bir tasviri olarak grnmektedir. Bununla beraber, en azndan baz Mekkelilerin, melekleri tanra olarak kabul ettikleri de bir gerektir. 237 Bu meleklerin efaatleri beklenmektedir. 238 Eer efaat dileme, tapnmaya e deer ise (ki bu ilhlie iaret eder), u halde melekler, ilh olarak kabul edilebilir. Fakat bu neri kabul grmezse, aka meleklere tapldndan bahseden iki ayet vardr. 239 Mrikler, putlarn Allahn yannda kendileri iin efaati olarak grmekteyken,

232 233 234 235 236 237 238 239

zutsu, Kuranda Allah ve nsan, s. 102-103. Watt, Hz. Muhammedin Mekkesi, s. 63-65. Watt, Hz. Muhammedin Mekkesi, s. 63-65. Watt, Hz. Muhammedin Mekkesi, s. 65. Watt, Hz. Muhammedin Mekkesi, s. 65. Watt, Hz. Muhammedin Mekkesi, s. 66. 53/Necm, 26. 34/Sebe, 40 vd.; 43/Zuhruf, 19 vd.

35

byk

bir

tehlikeye

maruz

kaldklarnda

dorudan

doruya

Allaha

dua

etmektedirler. 240 And olsun ki; onlara Gkleri ve yeri yaratan, gne ve ay buyruu altnda tutan kimdir? diye sorsan, phesiz Allahtr derler. yleyse niin aldatlp dndrlyorlar? 241 buyurulur. Her eye hayat veren Odur. 242 Allahn adna yemin edilir. 243 Allaha inanmalar geici bir tevhide dayanr. 244 Kbenin Rabbi Allahtr. 245 Yukarya aldmz ayetlerden de anlalaca gibi, mriklerin kafalarnda bozulmu bir Allah inancnn var olduu grlmektedir. Tehlike karsnda Allaha, tehlike geince tekrar putlara ynelmeleri inanlarnn ne kadar zayf olduunu gstermektedir. 246 Araplarn Allaha inancn gsteren nemli belirtilerden biri de, yukarda arz etmeye altmz gibi, Kurey, Kinane, Ben Esad, Temim, Sakif ve Himyeri kabileleri gibi baz kabilelerin hac ve umre zamanlarnda, Sana geldik, ey Tanrmz, senin ortan yoktur. Bugn dua ve ihsan gndr. gibi szlerle telbiye getirmeleri, Allah inanc izlerinin varln hatrlatmaktadr. 247 Kuran- Kerimin birok yerinde, Araplarn hemen hi kurtulu midi kalmayan bir tehlike iinde, zellikle de deniz stnde kaldklar zaman dinlerini yalnz Ona zg yaparak Allaha yneldiklerini okuyoruz. 248 Yine dara dtklerinde geici olarak tevhide sarldklarna, 249 en byk yeminlerini Allah adna yaptklarna 250 ve Kbenin Rabbinin Allah olduuna inandklarna ahit oluyoruz. 251 slmdan nce Hicazda bulunan mriklerin itikatlarn zetleyecek olursak, temelinde Allah inancnn varl sz konusu olmakla birlikte, putlara da taptklar ve
240 241 242 243 244 245 246 247 248 249 250 251

29/Ankebt, 65; 10/Ynus, 22-23. 29/Ankebt, 61. 29/Ankebt, 63. 35/Ftr, 42. 29/Ankebt, 63. 106/Kurey, 3. Yldrm, Kuranda Ulhiyet, s. 1-8; Ahmet Rauf, Arabistan, mad., A, I. 490-491. Yakb, Trh, I. 255-256; aatay, a.g.e., s. 255-256; Yldrm, Kuranda Ulhiyyet, s. 9. 31/Lokmn, 32. 29/Ankebt, 65. 35/Ftr, 42. 106/Kurey, 3.

36

onlar Allaha ortak kotuklar bilinir. Onlarda bulunan Allah inancnn, Hz. brahimin dininin kalntlar olup, aradan uzun zaman gemesi ve farkl inanlardaki insanlarla karlamalar sonucu irke girdikleri tahmin edilir. 252 Bizim asl zerinde duracamz kiiler, Hicaz blgesindeki mrikler olacaktr. Sz konusu kiilerin hayatlarna yn verecek peygamberleri ve kitaplar bulunmaz. 253 slm ncesi Mekkede, Kbenin ierisinde baz din ziyaretler ve riteller devam ediyordu. Ficar harpleri, bu din inann azaldn gstermektedir. Eb Sufynn Uhud savana Lt ve Uzzy beraberinde gtrmesi, Yahudilerin savalara kutsal sandk ile birlikte gitmelerini hatrlatyor. Kurann ilk blmleri, onlarn, bulank da olsa, zaten Tanrya inanan insanlar olduunu bildiren pasajlarla doludur. 106/Kurey Sresinde Bu evin (Kbenin) Rabbine ibadet etsinler 254 cmlecii, Mekke aristokratlarnn Allaha tapyor olduklarn gstermektedir. Ayrca mriklerin Allaha inanlarn gsteren ayetlerden anlalan udur muhtemelen civar yerlerde de yaygn olan bir inan vard: Bu inan, Allah ba tanr ilan etmekte; ancak herkes bu tanrnn gc hakknda farkl dnmekteydi. 255 Bununla birlikte, Greko-Romen dnemindeki Ortadou yaztlarnda yaplan almalarda, bir ba tanr veya stn tanr inancnn yaygn olduu grlmektedir. Bu yaztlardan elde edilen bilgilere gre, stn bir tanrya tapnmann dier kk tanrlara tapnmayla ayn dnemde olduunu gstermektedir. Bir tanrnn dier tm tanrlar kontrol edebilecei ya da dnyay yaratp gzetecek kadar stn olduu inanc, monoteizmi meydana getirmektedir. Fakat bu tr inanlara artan oranda yaplan vurgu monoteizme, yani dier tanrlarn varln dlamaya doru olan bir temayln gstergesi olmaktadr. 256 Yaztlarn yazarlar, dier ilh glerden daha stn bir gce, tek bana sahip olan akn bir tanrya tapnyorlard. Bu tanrnn bir semavi (weather) tanr olup, gkyznn ona ait olduuna inanlrd. Alt dzeydeki tanrlar onun vekilleri ve elileri idi. Meleklere olan inan, Pers ve Helenistik
252

Tmer-Gnay, Birnye Gre Dinler Trhi ve slm Dini, Ankara, 1975, s. 131. Mahmud Esad, Tarih-i Dini, slm, trc. A.L. Kazanc, O. Kazanc, s. 279. Mrikler hakknda geni bilgi iin bkz. bnul-Kelb, a.g.e., s. 5-38; Yakb, Trh, I. 254256; Mesd, Murucuz-Zeheb, II. 26-27. Cevad Al, a.g.e., VI. 252-290. 106/Kure, 3. Watt, Hz. Muhammedin Mekkesi, s. 67-68. Watt, Hz. Muhammedin Mekkesi, s. 68-69.

253

254 255 256

37

dnemde, Yakn Dounun dinsel yaamnda nemli bir yer igal etmekteydi; ki onlara elilik rol verilmekteydi. Ayn zamanda lemlerin Rabbinin ilh varlklar hiyareisinde en stte bir mevkie sahip olduu gerei de vurgulanmaktayd. te yandan yaztlar, nceki sayfalarda ele alnan eitli gruplarn dinsel yaam, atalarnn geleneklerine dayanmaktayd. 257 Bu delillerin altnda Hz. Muhammedin davete balad dnemde, Mekkede ba tanr olarak Allah inancnn hakim gr olduu kuvvetle muhtemeldir. O dnemde saf puta tapclk gerilemekteydi. Putlar, tarm toplumunun bilinen doal gleri olmaktan km ve Allahn yannda efaatte bulunmann dnda bir glerinin olmad dnlmekteydi. Aslnda tehlike annda insanlarn onlardan uzaklaarak Allaha ynelmesi, bu putlarn, gszlnn bir gstergesidir. 258 Araplarda putlara ibadet; putlarn nnde, tapnaklarda veya tapnak evresinden aldklar talar nnde icra edilirdi. 259 Araplar yolculuk srasnda konakladklar zaman, drt ta alr, ilerinden en gzelini seerek ilh edinir, dier n de yemeini piirmek iin ocak ta yapard. Ayrlrken ilh edindikleri ta da dahil olmak zere btn talar orada brakr, baka bir konaklamada da ayn eyi tekrar ederlerdi. 260 Yine Araplar, evinde bulundurduklar tatan, aatan veya dier malzemelerden yaplm puta, yolculua kaca zaman ve yolculuktan dndkten sonra da dokunmak sretiyle 261 ondan yardm diler veya ona kar olan krn eda ederlerdi. Hicazdaki putperest Arap halk Allahtan istenmesi gerekenleri putlardan istemi, Allaha yaplmas gereken ibadetleri de putlara tahsis etmilerdi. Arzularnn yerine gelmesi iin putlara mracaat eden mrikler, emellerine ulaamaynca putlara hakaret etmekten de geri kalmamlardr. 262 Cahiliye dnemindeki ibadetlerin en nemlileri; hac, umre, tavaf, kurban oru, putlarla mavere (fal oklar), putlara hediye takdimi, putlar adna yaplan dua ve yemin, ocuklara ad olarak put isimlerinin verilmesidir. Bu ibadet ve grevler ierisinde phesiz en nemlileri hac ve umredir.

257 258 259 260 261 262

Watt, Hz. Muhammedin Mekkesi, s. 69. Watt, Hz. Muhammedin Mekkesi, s. 69. bnul-Kelb, a.g.e., s. 39. bnul-Kelb, a.g.e., s. 39. bnul-Kelb, a.g.e., s. 39. bnul-Kelb, a.g.e., s. 23; bn Him, es-Sre, I. 88.

38

Araplarda hac ibadeti, din bir vecibe olmakla beraber, haccn haram aylarda 263 kurulmu olan panayrlardan sonra balamas sebebiyle, ayn zamanda ekonomik ynden de nem tamaktayd. nk cahiliye devrinde, mehur Ukaz Panayr, Zilkade aynn sonuna kadar devam eder ve yerini Zlmecz Panayrna brakrd. Zlmecz Panayr ise, Zilhiccenin 8. gn son bulurdu. Zilhiccenin 9. gnnde Arafatta vakfeye durmakla panayrlarn hemen sonrasnda hac ibadeti balam olurdu. 264 Haccn bu zamana rastlamas Araplar iin hem din bir grev hem de ekonomik bir deer arz ediyordu. Hac grevini Arafattan balatrlard. Balama ii genellikle Sfelilere ait olurdu. Fakat liderlik konusunda zaman zaman ihtilafa dyorlard. 265 Araplar Arafattan sonra yryerek Mzdelifeye giderlerdi. Ancak, Kurey kabilesi Arafatta durmazd. Mzdelifeden inme srasnda lider konumunda olan kabile, Advan kabilesi idi; ki bu grevi babadan oula saltanat uslyle devralyorlard. 266 Mzdelifeden Gne doduktan, sonra ayrlrlar ve Beyti, yedi defa tavaf ederlerdi. Tavaf esnasnda Hacerulesvede elleriyle dokunurlard. Sf ile Merve tepesi arasnda say etmezlerdi. 267 Bunun yerine kendi putlar olan ve Mellel Danda 268 bulunan Ment iin ihrama girer, onu ziyaretten sonra hac olduklarna inanrlard. 269 Cahiliye devrinde Evs ve Hazreclilerin yapmad bu say grevine Kuran- Kerim yle atfta bulunur. phesiz Sf ile Merve Allahn iarndandr. Kim Beyti (Kbeyi) hacceder veya umre yaparsa onlar tavaf etmesinde bir gnah yoktur. Kim kendiliinden bir iyilik yaparsa bilsin ki Allah karln verir (yaptn) bilir. 270 slm ncesi cahiliye Araplar, hac aylarnda umre yapmay gnah sayarlard. Hac ve umre esnasnda telbiyede bulunurlard; ancak, telbiyelerinde irkin eserlerine rastlanyordu. Nitekim telbiyede bulunurken; Buyur Allahm buyur, buyur senin

263

Haram aylar, Zilkade, Zilhicce, Muharren ve Receb aylardr. lk birbirini takip eder ve senenin 11, 12 ve 1. aylar olup, Receb ise senenin 7. aydr Yakut el-Himev, ihabuddn Eb Abdillh el-Badd, Mucemul-Buldn, V. 58-59. bn Him, es-Sre, I. 130. bn Him, es-Sre, I. 128. bn Mace, Mensik, 61. bn Habb, Eb Cafer b. Habb, Kitbul-Muhabber, Beyrut, 1361, s. 311. Muslim, Hac, 260-261. 2/Bakara, 158.

264 265 266 267 268 269 270

39

ortan yoktur. Ancak bir ortan vardr. O da senin hkmndedir. Sen ona ve onun sahip olduklarna hkmedersin. 271 Ayrca her mrik kabilenin kendi putlarna ayr ayr tavafda bulunduklar da rivayet edilmektedir. 272 bn merden yaplan rivayete gre Hz. Muhammed, (s.a.s.) mriklerin bu telbiyelerine muhalefet ederek yle telbiyede bulunurdu: Ya Rab davetine tekrar tekrar icabet ediyorum. Her emrini ifya hazrm. Senin saltanatnda hibir ortan yoktur. Hamd Senindir, nimet Senindir, mlk Senindir. Hibir ortan yoktur. 273 Btn bunlar bize unu gsteriyor, mrikler birok ilerde olduu gibi, hac ibadetinde de Allaha ortak komaktaydlar. Hac ve umre ibadetinin nemli erknlarndan biri de tavaftr. Cahiliye dneminde Araplar, Kbeyi plak olarak tavaf ederlerdi. 274 Ayrca Kbeden ayr olduklar zamanlarda Kbeden veya herhangi bir tapnan nnden aldklar bir ta, bir yere diker ve tavaf ederlerdi. 275 Yine burada dikkati eken baka bir nokta ise Kureylilerin kendilerini dier kabilelerden stn sayp humus detini ihdas etmi olmalardr. 276 Buna gre humuslar, hac iin Mekkeye gelen kabilelerin, ihramda bulunduklar srada kelek ve kzarm veya yanm herhangi bir ey yememelerini; ihramda bulunduklar mddete, ynden yaplm adrlara girmemelerini isterlerdi. Hatta daha da ileri giderek; hac ve umre maksadyla mukaddes blgenin dndan gelenlerin, dardan mukaddes blgeye getirdikleri yemekleri yememelerini ve tavaflarn ancak humuslardan aldklar elbiselerle yapmalar gerektiini sylemilerdir. Bu elbiseleri elde edemeyenlerin Kbeyi plak tavaf etmelerini istemilerdir. 277 Fakat tavaf edecek olan kadn veya erkek bu elbiselerle tavaf etmekten imtina eder ve kendi memleketinden getirdikleri elbiselerle tavaf ederlerse, tavaftan
271 272

bnul-Kelb, a.g.e., s. 27; bn Him, es-Sre, I. 80; bn Habb, Muhabber, s. 311. bn Habb, Muhabber, s. 311-315. Ayrca dier kabilerin telbiyeleri iin bkz. Yakb, Ahmed b. Yakb, Trhul-Yakb, Beyrut, 1960, I. 255-265. Muslim, Hac, 21. bn Him, es-Sre, I. 211-212. bnul-Kelb, a.g.e., s. 39. bn Him, es-Sre I. 211-212. bn Him, es-Sre, I. 214.

273 274 275 276 277

40

sonra bu elbiseleri orada brakrlard. Araplar bu elbiselere el-lika adn vermilerdi. 278 Kbeyi tavaf ederken erkeklerin tamamen plak, kadnlarn ise yukardan aa yrtmal bir gmlek giydikleri rivayet edilmektedir. 279 Araplarn Kbeyi plak tavaf etmeleri ise Kbeye olan sayglarndand. 280 Yce Allah onlarn bu davranlarn yasaklayarak yle buyurmutu: Ey demoullar, her mescide girdiinizde ziynetinizi aln (giyin). Yiyin iin fakat israf etmeyin. nk Allah israf edenleri sevmez. De ki; Allahn kullar iin kard ziyneti, temiz ve ho rzklar kim haram etti. De ki, onlar dnya hayatnda inananlarndr. Kyamet gn de yalnz onlarndr. te biz, bilen bir topluluk iin ayetleri byle aklyoruz. 281 Yine bu dnemde kadnlar, det gnlerinde putlara yaklaamaz, onlara dokunamaz, ancak belli uzaklkta bulunurlard. 282 Araplar, Kbeyi tavaf etmenin yan sra, putlar iin de ibadet ve trenler dzenler, gen kz ve kadnlar gzel elbiselerini giyer ve lgnca elenirlerdi. 283 Burada, Hz. Muhammedin (s.a.s.) ocukluunda akrabalar tarafndan, putlara ait bir bayrama gtrlmek istendii, ancak putlara yaklamayp ayplad ve onlara buzettii rivayet edilmektedir. 284 Kuran- Kerim cahiliye dnemindeki mriklerin tavaflarn yle tavsif etmektedir: Onlarn Beyt-i erif huzurundaki dualar, slk almadan, el rpmadan baka bir ey deildi. 285 Mrik Araplarda, putlar iin kesilen kurban, din vecibelerin en nemlilerindendi. Araplar putlar ilh; ilhlar da efaati olarak kabul ederlerdi. 286 Bundan dolay onlarn ulhiyetine atfen, kurban grevi ihmal edilmeden yaplrd. Her kabile kendi putunu tavaf eder ve onun nnde kurbanlar keserdi. 287 Her oban en kymetli hayvann kurban eder, onun kann putlara srer ve hayvann doan
278 279 280 281 282 283 284 285 286 287

bn Him, es-Sre, I. 215. bn Him, es-Sre, I. 215. Sad Ramazan el-Bt, Fkhus-Sre, Beyrut, 1978, s. 322. 7/Arf, 31-32. bnul-Kelb, a.g.e., s. 38. bnul-Kelb, a.g.e., s. 83. bnul-Cevz, Ebl-Ferec Abdurrahmn, el-Vef bi Ahvlil-Mustaf, Msr, 1966, I. 138. 8/Enfl, 35. 10/Ynus, 18. bnul-Kelb, a.g.e., s. 29; bn Him, es-Sre, I. 154; bn Sad, et-Tabakt, I. 167; bn Habb, Muhabber, s. 319.

41

yavrusunu da putlar iin kurban ederdi. 288 Kurbann kan, ou kez, kurban mahallinde bulunan ve gabgab ad verilen ukura aktlrd. Kurbann eti ise putlara verilmez, kurbana katlanlara paylatrlrd. 289 Araplar, Recep aynda putlar tazim iin kurbanlar keserdi ki, bu koyunlara atair, kurban mahalline de tr diyorlard. 290 Develeri ile birlikte dua maksadyla putlarn yanna gelenlerin develeri bazen kan lekelerinden rkp kard. 291 Araplardaki kurban gelenei ok eskilere dayanr. Bir felaketin savlmas veya bir dilein gereklemesi maksadyla erkek ocuklarn da kurban adarlard. 292 Hz. Muhammedin dedesi Abdulmuttalibin, olu Abdullh kurban olarak adam olmas, bir isteinin yerine gelmi olmasna ve bu kurban geleneinin bulunduuna bir iarettir. 293 Ayrca erkek ocuklarnn kurban olarak adanmasnn sebebi, Hz. brahimin (a.s.) kendi ocuunu kurban adama kssasndan alnm olabileceini de gz ard etmemek gerektii kansndaym. 294 Yine bilindii gibi Araplar, kurban geleneini yanl bir ekilde uyguluyor, kurbanlarn baka tanrlar iin kesiyor, yani Allahtan bakasnn adn anyorlard. 295 Bazen l hayvan eti yiyor, bazen de hibir eyin adn anmadan hayvanlarn kesiyor ve murdar bir ekilde yiyorlard. 296 Oru ibadetinin bizden ncekiler iin farz klnd 297 Kuran- Kerimde beyan edilir. Fakat bunun Ehl-i Kitap iin olduu gr benimsenir. Mrikler iin oru ibadetinin olup olmad konusu Kuranda gemez. Ancak Hz. Aeden gelen bir rivayete gre, Hz. Muhammed (s.a.s.) Kureyliler gibi, Aure gn olan Muharrem aynn onuncu gn oru tutard. Medineye hicret edince de bu orucu tuttu.

288

Buhr, Akik, 3; Muslim, Ezahi, 28; Eb Dvd, Sunen, Ezahi, 11; Tirmiz, Sunen, Ezahi, 15. bnul-Kelb, a.g.e., s. 66. bnul-Kelb, a.g.e., s. 4.3. bnul-Kelb, a.g.e., s. 43, 6/Enm, 137. Derveze, Kurana Gre Hz. Muhammedin Hayat, I. 439-440. Bkz. 37/Sfft, 101-107. Bkz. 5/Mide, 3; 2/Bakara, 173; 6/Enm, 145; 16/Nahl, 115. 6/Enm, 118-121. 2/Bakara, 183.

289 290 291 292 293 294 295 296 297

42

Sahabilere de bu orucu tutmalarn tavsiye etti. Hicretin ikinci senesinde Ramazan orucu farz klnnca: steyen aure orucunu tutar, isteyen de terk eder. 298 buyurdu. Hatta hicretten sonra vefatna yakn bir zamanda, aure orucunun dier din mensuplar tarafndan da icra edilmesi zerine, onlara muhalefet ederek, Muharremin 9. ve 10. gnleri oru tutulmasn emretmi,
299

fakat ertesi yl vefat etmitir. 300

Buhr ve Drimde zikredilen bir haberde; bir kadnn Sumt orucunu tutarak haccettii rivayet edilir. Hz. Eb Bekir, Ahmes kabilesinden Zeyneb isimli bir kadna rastlar. Kadnn hi konumadn grnce, sebebini sorar. Kadn kendinin Sumt orucunu tuttuunu syler. Hz. Eb Bekir, bunun cahiliye deti olduunu, byle bir orucun hell olmayacan beyan eder. 301 te btn bu rivayetler, slmdan nce de cahiliye deti zere orucun tutulduunu gstermektedir. Ancak bu orucun ilh bir dinin kalnts olarak m tutulduu veya kendileri tarafndan m ihdas edildii konusu aklk kazanmamtr. Putlara tapmay bir inan olarak kabul eden mrikler, yapmay tasarladklar bir ie balamadan nce, yapp yapmama konusunda karar vermek iin putlara danmay ihmal etmezlerdi. Bunu en bariz ekliyle falclkta grmekteyiz. 302 Araplar tasarladklar ilerin yaplp yaplmamas konusunda veya halledemedikleri ilere are bulmak iin, yz dirhem parayla, gen bir deveyi alp Hbel putunun nne gelirlerdi. Paralarla deveyi grevliye teslim ederek oklar yardmyla putun kararn alrlard. Fal oklarn ekecek grevli, dilek sahibini putun yanna yaklatrarak: Ey ilhmz, ite filan olu filan u u ileri yapmak istiyor, hakknda bize doru olan bildir. der sonra da oku ekerdi. Bunun sonucuna gre de iin yaplp yaplmamas konusunda karar verirlerdi. 303 Hz. Muhammedin dedesi Abdulmuttalib, zemzem kuyusunun kazlmasndaki zorluktan dolay, on erkek ocua sahip olduu zaman birini kurban edeceini adamt. Bu durum gerekleince oullarnn hangisinin kurban edileceini belirlemek iin Hbel putunun nnde oklar ektirmiti.
298

Muslim, Sym, 113; Buhr, Hac, 47, Savm, 69; Drim, Eb Muhamed b. Abdillh, Snen, Kahire, 1966, Savm, 46; bn Hanbel, I. 310. Muslim, Sym, 133; bn Hanbel, I. 225, 236, 345. Muslim, Sym, 133. Buhr, Menkbul-Ensr, 26. bn Him, es-Sre, I. 160-164. bn Him, es-Sre, I. 160-161; bnul-Kelb, a.g.e., s. 36.

299 300 301 302 303

43

Yine Zlhalasa ve Riam gibi tapnaklarda da fal oklar bulunur, istiare iin oklar ekilirdi. Allahtan istenmesi gereken eyleri putlardan isteyen mrikler, memnun olmaynca da putlara hakaret etmekten geri kalmazlard. 304 Kuran- Kerimde, mriklerin bu davran knanm ve yle buyurulmutur: Onlara Nuhun kssasn oku, hani o, kavmine; Ey kavmim! demiti; eer benim aranzda bulunmam ve Allahn ayetleriyle t veriim size ar geliyorsa ne diyeyim, ben ancak Allaha dayanp gvenmiimdir. Siz ve ortaklarnz artk toplanp ne yapacanz kararlatrn. Bilhere bu iiniz size hibir tasa ve pimanlk vermi olmasn, sonra hkmnz bana icra edin ve hatta bana hi mhlet de vermeyin. 305 Kuran- Kerimin Ey inananlar, arap, kumar, dikili talar, ans oklar eytan ii birer pisliktir. Bunlardan kann ki kurtulua eresiniz. 306 hitab, inananlara yaplm olmakla beraber, ayn zamanda o gnk Arap toplumunun da inancn ortaya koymaktadr. Mriklerden toprak sahibi olanlar ve ziraatle uraanlar, ektikleri topran veya diktikleri aacn ortasna bir izgi ekerek ikiye ayrrlar, izginin altnda kalan ksm putlara ayrrlard. izginin stnde kalan ise Allahn hakk olarak kabul ederlerdi. Eer Allahn hakkndan putlarn hakkna ilave olmusa, olduu gibi brakrlar, fakat ilhlarn hakkndan Allahn hakkna bir ey gemise ilhlarnn hakkn geri verirlerdi. Ayrca ilhlarna ayrdklar mahsuln bakmn daha iyi yaparlard. 307 Mekkeli mrikler putlarna iki sebepten dolay dua ediyorlard: Yardm talep etmek. 308 nk onlar, putlar, arzu ve isteklerinin yerine gelmesi iin Allahla aralarnda efaati olarak kabul etmekteydiler. Yce Allah putperestlerin, putlar nnde dua etmelerini birok ayette alayl bir ekilde ayplamtr. 309 Cahiliye Araplarnn putlara dua etmelerinin ikinci sebebi ise; putlarn fkesini ekip hastalk, ktlk, mal ve can kayb gibi musibetlere maruz kalmaktan korktuklar iindir;
310

ki,

304 305 306 307 308 309 310

bn Him, es-Sre, I. 88; bnul-Kelb, a.g.e., s. 23. 10/Ynus, 71. 5/Mide, 90. 6/Enm, 136; bn Him, es-Sre, I. 80; bn Habb, Muhabber, s. 136. 36/Ysn, 74. 10/Ynus, 66; 11/Hd, 101, 16/Nahl, 20-22; 19/Meryem, 81. 11/Hd, 54.

44

onlar efaati klmak veya bizzat ilh telakkisiyle tazim ve hrmetle birlikte eitli hediye takdimiyle yardmlarn celp etmek istiyorlard. 311 Kuran- Kerimde Yce Allah; Onlarn Beyt(ullah) yanndaki namazlar da, slk ve el rpmadan ibarettir. O halde inkrnzdan dolay azab tadn (imdi). 312 buyurmakla, mriklerin Kbenin yannda nasl ibadet ettiklerini beyan etmektedir. Salt kelimesi, peygamberlikten nce kulluk ya da din bir ayini ifade etmek iin kullanlyordu. Bazlarnn belirttii gibi, yalnz dua anlam ifade etmiyordu. slmla birlikte belirli bir ibadet iin kullanlmaya baland. Dua, rahmet, bereket anlamlarn da iermektedir. Araplar, eitli yerlerde tanrlarna yaptklar ibadetleri salt kelimesiyle ifade ediyorlard. 313 2/Bakara, 125, 157, 238; 3/Al-i mrn, 43, 39; 4/Nis, 102, 103; 14/brhm, 40; 22/Hac, 26; 27/Neml, 2, 3; 9/Tevbe, 99; 41/Fussilet, 37; 77/Mrselt, 48; 74/Mddessir, 43, 44; 33/Ahzb, 56; 75/Kyme, 31-32. ayetlerde geen salt kelimesi; rku, scud ve kym gibi kavramlarn bir ksmyla peygamberlik sonras Mslmanlara hitap edilmi olsa da; mriklerin Kbenin yannda yaptklar geleneksel ayin ve ibadeti de simgelemektedir. Ayrca, muvahhid olan Zeyd b. Amr b. Nevfel gibilerinin Kbede secde etmi olmalar 314 da slm ncesi Arabistanda farkl ekillerde de olsa namaz ibadetinin var olduunu gstermektedir. Mriklerin yemin konusunda da yine inanlar gerei putlar devreye soktuklar bir gerektir. En ok kullandklar yemin ekli; Allah seninle benim aramdadr. 315 eklinde olmakla beraber, antlama trenlerinde Allah daima nc bir ahs olarak grlmektedir. Ayrca Lt hakk iin cmlesinin en ok kullanlan yeminler arasnda olduunu Hz. Peygamberin Sizden her kim yemin eder de Lt hakk iin derse, bunun kefareti olarak hemen (l ilhe illallh) desin 316 hadisinden anlamaktayz. Putlarn isimlerini ocuklarna isim olarak koymalar; (Cahiliye Araplar, Abdurrahmn, 317
311 312 313 314 315 316 317

Abdullh 318

gibi

isimlerin

yerine

ocuklarna

Abduluzz, 319

Mevdd, el-Maslahtul-Erbaa fl-Kurn, Kuveyt, 1671, s. 16. 8/Enfl, 35. Derveze, Kurana Gre Hz. Muhammedin Hayat, I. 431-433. Derveze. a.g.e., I.s. 433-434. bnul-Kelb, a.g.e., s. 80 (dipnot 260) Muslim, mn, 5; bn Him, es-Sre, I. 193. bn Him, es-Sre, I. 113, 202, 311, 315; bn Sad, Tabakt, I. 184, 151.

45

Abdulmenaf 320 Abdument 321 ve Abdulyehus 322 gibi isimler vermekteydiler.) onlarn yeminlerinde olduu gibi kullukta da Allahn yerine putlar koyduklarn gstermesi bakmnda yeterli delil olmaktadr. Putperestlerin yanl itikatlarndan kaynaklanan nemli hususlardan biri de, kafalarna gre helli haram saymalardr. Kuran- Kerimde, onlarn bu yanl inanlarna iaret eden birok ayet mevcuttur: Allah, Bahire, Saibe, Vesile ve Ham diye bir ey yapmamtr. Fakat inkr edenler, Allaha yalan uyduruyorlar ve oklar da akl erdiremiyor. 323 Cahiliye Araplarnda, bir deve be kez dourur ve beincisi dii olursa kula kesilip serbest braklrd. Artk bu deveye binilmez, devenin st iilmezdi. te bu deveye Bahire denilirdi. 324 Bir kimse yakaland hastalktan kurtulmak iin devesini putlara adarsa, artk bu devenin st iilmez ve bu deveye binilmezdi. te bu deveye de Saibe denirdi. 325 Bir koyun hem dii hem de erkek doursa, dii kardeine kavutu diye diinin hatr iin erkei de kesmezlerdi; ki, buna Vesile denirdi. 326 Bir erkek deveden, on kere dl alnrsa devenin srtn haram sayarlar, deveyi hibir otlak ve sudan menetmezlerdi. Buna Ham denirdi. Btn bunlar yaparken de Allaha iftira ediyorlard, sanki Allahn emri byleymi gibi davranyorlard. 327 Hayvanlarn karnlarndaki belli blgelerinin erkeklere hell, kadnlara ise haram olduunu iddia etmeleri, 328 ekinlerinden Allaha ve putlara pay ayrmalar ve putlarn payn Allahn payndan stn grmeleri, 329 hayvanlarn erkeklerini hell, diilerini haram saymalar gibi yanl inanlarn Allaha isnat etmeleri, mriklerin temel inanlarndand. 330
318 319 320 321 322 323 324 325 326 327 328 329 330

bn Him a.y.; bn Sad, a.y. bn Him es-Sre, I. 86; bnul-Kelb, a.g.e., s. 29, 39. bn Him, es-Sre, I. 26, 110, 114, 123; bn Sad, Tabakt, I. 268. bn Him, I. 26, 95, 96; bn Sad, I. 268. bn Him, I. 295, 301; bn Sad, I. 268. 5/Mide, 103. Derveze, Kurana Gre Hz. Muhammedin Hayat, I. 442. Derveze, a.e.a.y. Derveze, a.e.a.y. 6/Enm, 138. 6/Enm, 139. 6/Enm, 136. Bkz. 6/Enm, 143-150; 16/Nahl, 116-118.

46

1.2.2. Yahudiler 1.2.2.1. Kuranda Yahudileri fade Eden Kelimeler Bu balk altnda Yahudi kelimesi ve mradifleri zerinde duracaz. Bunlardan zellikle srail, brani ve Yahudi kelimelerini inceleyeceiz. Bu arada grlecektir ki, farkl kklerden gelseler de, bu kelime, birbirlerine yakn anlamlar ifade etmektedirler. Yahudi kelimesinin asl, hde-yehdu-tevhide (tevhd) fiilinden gelir ki; tvbe anlamna gelmektedir. 331 Yahudi kelimesi, Hz. Muhammedin risaletinden nce Arabistanda biliniyor ve o dnemin iirinde de kullanlyordu. 332 Bu kelimenin srailoullarna verilmesi hakknda u grler ileri srlmtr: branicede Yahd kelimesi; Gney Kralln veya Yahuda lkesinin sakinlerini ifade etmektedir. Sonradan bu sz, kavmin tm iin kullanlmaya balanmtr. GrekoRomen devrinden itibaren kiileri gstermek iin, tercihen bu kelime kullanlmtr. 333 Rivayete gre Hz. Musann Tur Dana gitmesinden sonra srailoullar buzaya tapmlar, ancak Hz. Musa onlarn yanna dnnce kendilerine ok kzm onlar da, yaptklar bu irkin iten dolay ok piman olmular ve tvbe etmilerdir. 334 Kuran- Kerimde, hudn ileyke Biz sana yneldik 335 (tvbe ettik) denilmektedir. te srailoullarna tvbe etmelerinden dolay, kendilerine Yahudi denilmitir. Bir baka gre gre ise, onlar slmn zuhurunda Hz. Peygamberi inkr ettikleri iin bu ismi almlardr. 336 srailoullarna Yahudi denilmesinin bir baka sebebi de udur: shakn olu Hz. Yakubun on iki olu vard. Bunlardan en bynn veya drdnc olunun ad Yuda veya Yehuda olduundan Hz. Yakubun bu oluna nispetle
331

Lisnul-Arab, III. 842; er-Rab el-Isfehn, el-Mufredt, Tahran, 1373, s. 569; ehristn, el-Milel ven-Nihal, I. 210. Fatih Kesler, Kuran- Kerimde Yahudiler ve Hrstiyanlar, TDV Yaynlar, Ankara, 1995, s. 29. Felicien Challaye, Dinler Tarihi, trc. Samih Tiryakiolu, Varlk Yaynlar, stanbul, 1960, s. 122. Kurtub, Eb Abdullh b. Ahmed, el-Cmiu li Ahkmil-Kurn, Kahire 1938, I433; Elmall Hamdi Yazr, Hak Dini Kuran Dili, I. 374. 7/Arf, 156. Kesler, a.g.e., 3.

332

333

334

335 336

47

kendilerine Yahudi denilmitir. 337 Filistinin gneyinde kurulan Yuda veya Yehuda krallnn, Yahudi kelimesinin deiik bir ekli olduu da belirtilir. Bir devlet ad olarak da anlan Yahud kelimesi, ayn zamanda, esaretten sonra halk birbirine srailliler diye adlandrrken fertler ise bir birlerine Yahudi diye adlandryorlard. 338 Kanaatimiz odur ki, Yahudilere bu ismin verilmesi Hz. Yakubun oluna nispet edilmesi veya ayet-i kerimede (7/Araf, 156) iaret edildii gibi, szlk anlamyla tvbe etmek, ynelmek ve dnmek anlamna gelmektedir. Ben srail: Bu isim daha ok srailoullar terkibi ile kullanlmakta olup gece yolculuk yapmak anlamna gelmektedir, 339 ancak baz mfessirler ise, bu kelimenin Allahn kulu anlamna geldiini sylemilerdir. 340 Buna gre Ya Ben srail demek, Ey Allahn kullar demektir. 341 srail kelimesinin bir baka anlam ise, savaan Tanr, Tanrya kar kuvvetli veyahut da Tanryla ve insanlarla greip yenen anlamna gelmektedir. 342 Bu isim, Tanr tarafndan Hz. Yakuba verilmitir. 343 Kuran- Kerimde de bu isim Hz. Yakub iin kullanlmtr. 344 Yine Hz. Yakub iin Gece iinde Allaha giden anlamnda srail denildii kaydedilmektedir; ki on iki Yahudi kabilesi bu isimle anlmaktadr. 345 Yahudilerce bu isim Tanr tarafndan onlara verildii iin Yahudilik mill bir din; Yahuva ise mill bir Tanr olarak telakki edilmitir. Onlara gre srailoullar sekin bir kavimdir. Bu isim daha sonra btn Yahudiler iin kullanlmtr. 346 Bir gre gre, srail isminin Sleyman ve Davud peygamberlerin

337

Kurtub, Tefsr, I. 432; Elmall, Hak Dini, I. 374; Kk-Tmer, Dinler Tarihi, s. 110; Hikmet Tanyu, Tarih Boyunca Yahudiler ve Trkler, s. 23. Tmer-Kk, Dinler Tarihi, s. 110; Tanyu, a.g.e., s. 23. Kesler, a.g.e., s. 27. Rz, Mefatihul-ayb, Msr, 1354/1935, II. 29; Elmall, Hak Dini, I. 334; Sbn, Muhammed Al, es-Safvetut-Tefasr, Beyrut, t.y., I. 52 Tmer-Kk, Dinler Tarihi, s. 110; Tanyu, a.g.e., s. 23; Rz, a.e.g., II. 29. Tekvin 32: 28; Tmer-Kk, Dinler Tarihi, s. 111; Felicien Challeye, Dinler Tarihi, s. 122; Felcen Challaye, Dinler Tarihi, s. 122. Rz, a.g.e., II. 29; Elmall; Hak Dini, I. 334; Sbn, Safvetut-Tefasr, I. 53; KkTmer, Dinler Tarihi, s. 111. 3/Al-i mrn, 93 Tmer-Kk, Dinler Tarihi, s. 111. Tmer-Kk, Dinler Tarihi, s. 111.

338 339 340

341 342

343

344 345 346

48

kurduklar krallklarn isimlerinden geldii savunulmutur. 347 Bir baka gre gre ise, Kuran- Kerimin birok yerinde geen srail adna, 348 en eski tarih vesika olarak II. Ramsesin olu Miraptap (M. 1232-1224) tarafndan dikilen ve srail Ant diye anlan kitabede rastlanmaktadr. 349 Eski tarih vesika olarak, MS. 1896 ylnda bulunan ve srail stunu ad verilen bir Msr yaztnda srail adna rastland eklinde bir gr de mevcuttur. 350 Btn bu anlamlarn her birinin kendince doruluk pay bulunabilir; ancak, kanaatimiz odur ki, srail kelimesi Kuran- Kerimde de kendisinden bu isimle bahsedilen Hz. Yakubtan gelmektedir. Ben srail ise, onun soyundan gelenlere verilen bir isimdir. Ksacas srail, bu kabileye nispetle verilmitir. Filistinde 1948 ylnda kurulan srail Cumhuriyeti devletinin vatandalar da srailli veya srail diye adlandrlmaktadr. 351 1.2.2.2. Yahudilerin Arap Yarmadasna Gelii Yahudilik, tek bana, ne bir mezhep, ne bir rk, ne de modern anlamda bir millettir. Onun dinler tarihinde benzeri olmayan, tarifi zor, zel bir yeri vardr. 352 Hz. Musa Yahudi dininin kurucusu saylr. Bu sebeple bu dine Musevilik de denir. 353 Yahudiler, tarihte ok eski alardan beri medeniyet kurma giriimleri srekli sekteye uram ender milletlerden birisidir. lk dnemlerden itibaren gmen kabileler halinde yaamlar ve Amurru 354 kltrnn taycs olmulardr. Msrdan Hz. Musann nderliinde ktktan sonra gittikleri yerlerin kltrlerinin etkisi altnda kalmlardr. yle ki, kendilerine zg bir kltrn izine rastlamak mmkn

347 348

Kesler, a.g.e., s. 27. srail kelimesi iin bkz. Kuran- Kerim, 2/Bakara, 40, 61, 63, 74, 83, 122, 123, 211, 234, 241; 3/Al-i mrn, 49, 53; 5/Mide, 12, 13, 15, 20, 26, 32, 70, 72, 77, 81, 110; 7/Arf, 127, 129, 138, 141, 145, 148, 150, 171; 10/Ynus, 84, 86, 90, 93; 17/sr, 2, 8, 101, 103, 104; 20/Th, 40, 71, 88; 26/uar, 54, 56, 60, 61, 197; 28/Kasas, 4, 6, 76; 32/Secde, 23, 24; 40/Mmin, 54; 44/Duhn, 30, 33; 45/Csiye, 16, 17; 61/Saf, 6, 14.

349 350 351 352 353 354

Tmer-Kk, Dinler Tarihi, s. 135. Tanyu, a.g.e., s. 24. Ekrem Sarkolu, Balangtan Gnmze Dinler Tarihi, stanbul, 1983, s. 185. Sarkolu, a.g.e., s. 185. Sarkolu, a.g.e., s. 189. Tekvin 15: 12-21.

49

olmamtr. 355 Bu dinin genel yaps, tarihi ve geirdii dnemlerle ilgili geni bilgiler vermek tezimizin snrlarn amaktadr. Biz sadece Yahudilerin Arap Yarmadasna nasl yerletikleri hakknda bilgi vermekle yetineceiz. 356 Tarih boyunca Yahudiler eitli lkelere dalm, deiik zamanlarda deiik yerlere srgn edilmilerdir. Zaten kendileri de srgn ve gebe hayat yaayan bir babann neslinden geldiklerini kabul etmektedir. 357 Onlarn ounluu, her yerde gmen veya gmen ocuu ya da gmen torunu statsndedir. Uzun zamandan beri srail devletinin kuruluuna kadar (1948) bir devletleri de yoktu. Kuran- Kerim onlarn birok sfatndan bahsederken; onlarn bozguncu bir millet olduunu, Allahn ayetlerini inkr ettiklerini ve peygamberlerini haksz yere ldrdklerini ve bu yzden alaklk damgas ile damgalanp Allahn gazabna uradklarn ifade etmektedir. 358 te onlarn bu kt huylar sebebiyle insanlk tarihinde meydana gelen karklklarn, ayaklanmalarn, bozgunculuklarn, souk ve scak savalarn temeline inildiinde grlecektir ki, ya dorudan ya da dolayl olarak Yahudilerle ilikilidir. Tarih onlar, bu ho olmayan davranlaryla kaydetmektedir. ou zaman iine kapal ve gizli bir toplum rnei sergileyen Yahudiler, bulunduklar yerlerde karklklar karm ve yaplan anlamalara bal kalmamlardr. Bunun iin pek ok yaptrmlarla kar karya kalmlar ve bulunduklar yerlerden srgn edilmilerdir. Bunun yannda Yahudilerin birok iyi dnemleri de olmutur. Mesela Hz. Yusuf, Hz. Musa, Hz. Davud ve Hz. Sleyman dnemleri, Yahudilerin en parlak dnemleri olarak zikredebiliriz. srailoullarnn tarihi ve dini incelendii zaman, onlarn dinleri olan Yahudiliin, bir taraftan ezilmilii dier taraftan da bu ezilmiliin vermi olduu kin

355 356

.R. Faruk-L.L.Faruk, slm Kltr Atlas, stanbul, 1991, s. 70. Bu konuda geni bilgi sahibi olmak iin bkz., k 2: 10; Sarkolu, a.g.e., s. 189; 28/Kasas, 1-40; Kitab- Mukaddes, k 2: 1-25; 3: 1; Tmer-Kk, Dinler Tarihi, s. 110; ayrca bkz. 3/Al-i mrn, 77; Levililer, 26: 14-46; Ahmed elb, Mukaranatul-Edyn el-Yahudiyye, Msr, 1966, s. 163; Cevad Al, Trhul-Arab Kablel-slm, Badat, 1953, VI. 346; elb, Mukaranatul-Edyn el-Yahudiyye, s. 163-164; nsan toplumlarnn nesebi hakknda geni bilgi iin bkz. Tekvin 9: 1-29; 10: 1-32; 11: 1-1-32; emsettin Gnaltay, braniler, stanbul, t.y., s. 6; Tensiye, 26: 5; Gnaltay, braniler, s. 5.

357 358

Tesniye 26: 5. 3/Al-i mrn, 112.

50

ve nefret duygularyla dolu olduu, bu intikam duygularyla dier btn insanlara kar dmanlk besledikleri ve btn insanlar kle kabul ettikleri grlecektir. Yahudilerin Arabistana yerlemeleriyle ilgili eitli grler ileri srlmtr. Yahudiliin, Hz. Musaya Sina Danda Tevratn verilmesiyle M. takriben XII. yzylda teekkl ettiini, 359 daha sonra Filistin blgesinde devlet kurarak eitli dnemler geirmi olduklarn, yukardaki belirtmitik. slmn zuhurundan ok nce ise, Arap Yarmadasna yaylarak eitli koloniler kurmulard. 360 Ancak, yine de bu konuda fakl grler ileri srlmtr. Yahudi kaynakl olan birinci gre gre, Hicaz blgesine Yahudiler Hz. Musann mrnn sonlarna doru yerleirler. Anlatldna gre, Hz. Musa bir ordu hazrlatarak Mekkede bulunanlarn ldrlmesi ve orann igal edilmesini ister. Bunun zerine Yahudiler oraya girip, kraln olu hari herkesi ldrrler. Kraln olunu ise ok yakkl olduu iin ldrmezler. Buna kzan Hz. Musa, orduyu datr. Dalan ordu Hicaz blgesine yerleir. 361 Mevdd, bu haberlerin, Yahudiler tarafndan kar amal olarak uydurulduunu syler. 362 kinci bir gre gre ise Yahudilik, Arabistana giren en etkili ve en eski dindir. Filistin-Maan yoluyla Arabistana girmitir. Filistinden, Suriye-Hicaz arasndaki llere snmak zorunda kalan Yahudiler, zamanla eski Yesrbe (Medine) kadar gitmilerdir. 363 Yahudiler, Mekkede nfus olarak ok az olduklarndan, byk bir etkinliklerine rastlanmaz; 364 ancak Medinede onlarn etkin olduklar bilinen bir gerektir. Medine eskiden Amalika kabilesinin yurdu olarak geer. Ancak M. VI. yzylda Babil Kral II. Buhtu-Nasr (M. 605-562) Kuds alp Yahudileri Babile esir olarak gtrr. Bu esaretten kurtulanlar, Hayber, Vdil-Kura, Fedek ve Medineye yerleirler. Medineye yerleen Yahudiler, ticareti ellerine geirip zengin olur. Medine ve civar, Kurayza, Nadir ve Kaynuka Yahudilerinin merkezi durumuna gelir. 365
359 360 361

Yaar Kutluay, slm ve Yahudi Mezhepleri, s. 8. Ahmed Emn, Fecrul-slm, Beyrut, 1969, s. 23 Yakut, Mucemul-Buldn, V. 84-85; Cevad Al, a.g.e., VI. 517. Ayrca Bkz. I. Samuel 15: 5; k 8-16. Mevdd, Tarih Boyunca Tevhid Mcadelesi ve Hz. Peygamber, I. 526. emsettin Gnaltay, slm ncesi Arablar ve Dinleri, s. 86. Fazlur Rahman, Ana Konularyla Kuran, s. 224. Arap mad., DA, III. 320; zzet Derveze, Kurana Gre Hz. Muhammedin Hayat, I. 396.

362 363 364 365

51

Medine blgesinde odaklaan Yahudilerin, peygamberlikten ksa bir sre nce buraya yerletiklerini ve bu blgede sosyal, ekonomik, zirai, yerleim ve g asndan nemli bir konuma sahip olduklarn anlamaktayz. Ayrca Kurann onlardan bahsetmesi, onlarn Araplarn hayatnda nemli bir role sahip olduklarnn bir iaretidir. Yine Kurann onlardan bahsederken, srailoullar diye hitap etmesini de, onlarn dardan geldiklerine bir delil olarak sayabiliriz. 366 Kuranda, Yahudiliin Araplarn arasnda yayldn gsteren ak bir ifade yoktur. 367 Ancak, Yahudilerden de mmilerin olduunu gsteren ayetler mevcuttur. 368 mm kavram, kendilerini Allahn seilmi ulusu olarak gren srail olmayanlar iin kullanld gibi, bu anlaytan hareketle Araplar iin de kullanlyordu. Yani mmi kavram daha ok, Yahudileen ve bilgisiz olan ve branice bilmeyen Araplar iin de kullanlyordu. 369 Bilindii kadaryla, Medinedeki Kurayza, Nadir ve Kaynuka Yahudileriyle, Hayber, Vadil-Kura ve am yolu zerindeki kk kylerde yaayan Yahudilerin dnda kitlelemi Yahudilerden sz edilmemektedir. 370 bn Kesr, Ben Kaynuka, Ben Nadir ve Ben Kurayza Yahudilerinin Hicaz blgesine yerlemelerinin daha nce olduunu sylerken; 371 Hamidullah, 17/sr, 45. ayetlerinin Kudsn igaliyle ilgili olabileceini belirtir. 372 Mevdd bu grn zayf olduunu syler. 373 85/Burc, 1-8. ayetleri hakknda yle bir rivayet nakledilir. Yahudi hahamlar, Yesrbten Yemene giderek blgenin kral Z-Nuvasa Yahudilii kabul ettirdiler. Buna kar kan Hristiyanlar krala ispiyonladlar. Bunun zerine Kral Z-Nuvas, Yahudilii kabul etmeyen Hristiyanlar ate dolu hendeklere atp onlar yaktrd. Daha sonra Habeliler, Yemenlilerle savam ve Hristiyanlar kurtarmlard. Bu savatan galip ayrlan Habeliler, Yahudileri Yemenden srdler. 374
366 367 368 369

Derveze, Kurana Gre Hz. Muhammedin Hayat, I. 397. Derveze, Kurana Gre Hz. Muhammedin Hayat, I. 397. 2/Bakara, 78; 3/Al-i mrn, 75; 62/Cuma, 2. Derveze, Kurana Gre Hz. Muhammedin Hayat, I. 397-398; ayrca bkz. 3/Al-i mrn, 75; 62/Cuma, 2. Derveze, Kurana Gre Hz. Muhammedin Hayat, I. 398. bn Kesr, es-Sre, II. 319-320. Hamidullah, slm Peygamberi, I. 367. Mevdd, Tarih Boyunca Tevhid Mcadelesi, I. 526. Derveze, Kurana Gre Hz. Muhammedin Hayat, I. 398-399.

370 371 372 373 374

52

nc gr; Yahudilerin, MS. 70 ylnda Titusun Kuds igal etmesinden sonra Bar Kochba isyannndan sonra (MS. 135) eitli koloniler halinde, Rumlarn basksndan kurtulup gvenli bir ortamda yaamlarn srdrebilmek amacyla Arap Yarmadasna g etmilerdir. 375 Bylece Ben Nadir ve Ben Kaynuka Medineye gelip yerleir. Daha sonralar Ayle, Makna, Tebk, Teyma, Fedek ve Hayberde de nfuz sahibi olurlar. Bu gr, dier grlere tercih edilebilecek bir grtr. 376 Yahudilerin Arap Yarmadasnda bulunmalar, Medineye yerlemeleri, Resulullahn (s.a.s.) Medineye hicretinden sonra, din ve meden konularda onunla mcadele ettikleri ve arptklar tarih olarak sabittir. Yukarda da getii gibi, sadece Medine, Vadil-Kura ve Hayberde varlklarn srdrmlerdir. Kutsal bir kitaba sahip olmalar ve kltrl olduklarndan Evs ve Hazrece hakim olmulardr. slmn yaylmas Mslmanlarla Yahudiler arasnda bir mcadele ve mnakaaya yol amtr ki, Kuran bu mnakaa ve mcadeleye geni yer verir. 377 Yahudilerin slmdan nce farkl zamanlarda istila, srgn ve esaretlere maruz kaldklar bilinir. Bu hususa 17/sr, 4-8. ayetlerinde iaret edilmektedir. Arap Yarmadasna ne zaman geldiklerini kesin olarak sylemek mmkn olmamakla birlikte, Yahudileri Hicaz blgesinin yerlileri olarak da grmek mmkn grlmemektedir. Zira bunun doruluunu ispatlayacak Yahudi kutsal kitaplarnn dnda hibir bilgiye sahip deiliz. Bu bilgileri Yahudi kutsal kitaplaryla ispatlamak ise, ilm adan gerei yanstmaz. nk sz konusu bilgilerin doruluu salam belgelerle pekimediinden ilim evrelerince kabul edilmi deildir. Kuranda Yemen Melikesi Sabann Kudste oturan Hz. Sleyman ziyaretinden sz edilir. 378 Yahudiliin Hicaz blgesine yerlemesiyle ilgili bilgi veren Hamidullah ve Kutluay, bu konuda kesin bir eyin sylenemeyeceini belirtir. 379 Bu konuda kesin olarak sylenebilecek tek ey, Hz. Peygamberden nce gerek fert fert gerekse cemaat olarak Yahudilerin Arap Yarmadasnda yaadklar gereidir. 380 Cevap bulmas
375

Cevad Al, a.g.e., VI. 528; M. Seyyid et-Tantv, Ben srl fil-Kurn ves-Sunne, Kahire, 1987, s. 57. Cevad Al, a.g.e., VI. 518; Ahmed Emn Fecrul-slm, s. 23-24; Abdurrahman Kk, Dnmeler ve Dnmelik Tarihi, tken Yaynlar, stanbul, t.y., s. 16-17. Selahattin Snmezsoy, Kuran ve Oryantalistler, s. 104. 27/Neml, 20-30. Hamidullah, slm Peygamberi I. 368; Yaar Kutluay, slm ve Yahudi Mezhepleri, s. 8. Cevad Al, a.g.e., VI. 518-519; Hamidullah, slm Peygamberi, I. 368.

376

377 378 379 380

53

gereken sorulardan birisi de, buradaki Yahudilerin, Yahudilemi Araplar m, yoksa nereden, ne zaman geldikleri belli olmayan Yahudi asll kimseler mi olduklar problemidir. Bazlar onlarn aslen Yahudi olduunu sylerken, 381 bir ksm da Yahudilemi Araplar olduu grn ileri srmektedir. 382 Arap tarihileri, genellikle onlarn aslen Yahudi olduklarn kabul eder. Ancak Yakubi, Medinede yaayan Nadir, Kaynuka ve Kureyzann Cuzm kabilesinin birer kolu olduunu iddia eder. Bu isimleri ise, bulunduklar yerlere nispetle aldklarn syler. 383 Ahmed Emn, Hicaz blgesindeki Yahudilerin, buraya dardan gelen Yahudilerle; Yahudilemi Araplardan meydana geldiini syler. 384 Yahudilerin, Mekkede yerleik bir hayat srdrmedikleri, 385 blgenin panayrlarnda hem ticaret hem de khinlik yaptklar ve Ehl-i Kitap olmalar mnasebetiyle bedeviler zerinde etkili olduklar bilinmektedir. 386 Kanaatimizce, Yahudilerin kendilerini dier milletlerden stn grmeleri ve bu yzden de da kapal olmalar dikkate alndnda, her ne kadar saylar az olsa da Yahudilemi Araplardan sz etmek mmkndr. Ancak Yarmadadaki Yahudilerin byk bir ksmnn aslen Yahudi olduu geree daha yakndr. Nitekim Kuranda dnemin Yahudilerine hitap ederken, 387 gemite srailoullarna atfedilen vasflarn onlar iin de kullanmas bu gr teyit etmektedir. 388 1.2.3. Hristiyanlar 1.2.3.1. Kuranda Hristiyanlar fade Eden Kelimeler Hristiyanlk, tektanrc bir dindir 389 Hristiyanlar (christiani), Hristosa (Christ) bal, Ona inanan kimselerdir. 390 Hristos, (Christ) szc branice, kutsal ya

381 382 383 384 385 386 387 388

Tantv, a.g.e., s. 57. K. Philip Hitti, Siyas ve Kltrel slm Tarihi, stanbul, 1980, I. 96. Yakb, Ahmed b. Eb Yakb, Trhul-Yakb, Beyrut, 1960, II. 49. Ahmed Emn, Fecrul-slm, s. 23-24. Watt, Hz. Muhammed Mekkede, trc, Rahmi Ayaz-Azmi Yksel, Ankara, 1986, s. 34. Hamidullah, slm Peygamberi, I. 368. 2/Bakara, 41, 47, 50, 72-76, 83, 87, 211; 4/Nis, 78-81. Tabara, Aif Abdulfetth, Kuran Asndan Yahudi, Menei ve Karekteri, trc.Mehmet Aydn, stanbul,1978,s. 22. Felicien Challaye, Dinler Tarihi, s. 179. Challaye, a.g.e., s. 179.

389 390

54

srlm anlamna gelen Mesiah kelimesinin Greke evirisi olup Ltinceye Christus olarak gemitir. Gnmz Bat dillerinde ise Christ olarak ifade edilmitir. Mesih anlamna gelir. 391 Hristiyan kelimesi, ilk defa Romada Neron zulmnn hakim olduu bir dnemde (MS. 64 yllarnda) kullanlmaya balanmtr. Bu dnemde Hristiyan ismi, kilise yelerine verilen resm bir Roma tanmlamas idi. 392 Bir baka ifadeye gre ise, Hristiyan kelimesi, bir lideri takip eden kimseler iin kullanlmaktadr. 393 Ahd-i Ceditte Hristiyan kelimesi ayr yerde gemektedir: Agrippa da Pavlusa dedi: Az ile Hristiyan olmaa beni kandryorsun. 394 Ve onu bulunca, Antakyaya getirdi. Ve vaki oldu ki, btn bir yl kilise ile bir arada toplandlar ve ok kimselere retiler; ve akirtlerin Hristiyan diye arlmas nce Antakyada oldu. 395 Lakin Hristiyan olarak elem ekerse, utanmasn, ancak bu isimle Allah taziz etsin. 396 Ahd-i Ceditte geen birinci pasaj (Resullerin leri, 26: 28) Filistin Kayseriyye Kral II. Herod Agrippa ile Pavlus arasnda geen bir diyalogdur. Burada Agrippa Yahudilerce sulanan Pavlusu muhakeme eder grnmektedir. Pavlusun muhakemesi MS. 60 yl civarnda olduuna gre, bu adn kullanl bu tarihten nce olmaldr. 397 kinci pasaj ise (Resullerin leri, 11: 26) tarih vermeden (muhtemelen MS. 43 veya 44) Hristiyan adnn ilk defa Antakyada kullanldn belirtir. Petrusun I. Mektubunda ise Petrus MS. 60 yllarnda ldne gre bu tarihten nce olmaldr 398 Christianos adnn Antakyadaki putperestler (Gentile) tarafndan verilmi olduu ifade edilir. Onlar Christosu unvan deil zel bir isim olarak almlar ve Christosa mensup olanlara bu ad vermilerdir. 399 Fakat kelimenin Ltince kkenli bir ekle birletirilmesi, terimin Romal yetkililerce kullanldn dndrmektedir.

391 392 393 394 395 396 397 398 399

Tmer-Kk, Dinler Tarihi, s. 65. The Oxford Dictionary of Church, s. 278; Saylar 23: 24; Mezmurlar 2: 8-9, 87: 8-9. Dictinory of The Bible, s. 130. Resullerin leri 26: 28. Resullerin leri 11: 26. Petrusun I. Mektubu 4: 16. Hristiyan mad., DA, XVII. 328. Hristiyan mad., DA, XVII. 328. Hristiyan mad., DA, XVII. 328.

55

Allm eviri yerine daha doru bir tercme olan akirtler, resm olarak Hristiyan adn aldlar. 400 te yandan Romallar ve Gentililerin (Yahudilerin dndaki milletler) Grekede iyilik, doruluk ve cmertlik anlamna gelen Chretos ile Christosu kartrm veya birbirinin yerine kullanm olmalar da muhtemeldir. nk Helenistik Grekede e, i ve ee eklinde telaffuz ediliyor ve sk sk kartrlyordu. Ayrca Kilise Babalarnn bu kelimeyi harf oyunu yaparak birbiri yerine kullandklar da bilinen bir gerektir. Yakubun Mektubundaki (2: 7) ifadenin byle bir oyuna iaret ettii de dnlebilir. Tarihi Suetonius da Hristiyanlar, Chrestos (iyiler) diye zikreder. Bu durumda Christian kelimesinin Mesih yanllar anlamnda I. yzyln sonuna doru kullanlmaya baland sylenebilir. 401 slmi literatrde Hristiyanlar iin, Nasrn (oulu nasr), Mesih (oulu Mesihiyyn) ve sev; Hristiyanlk iin de Nasrniyye ve Mesihhiye adlar kullanlmtr. 402 Ancak, Kuran- Kerimde Hristiyanlar iin daha ok Nasr ve Nasran kelimeleri kullanlmtr. On drt yerde Nasr 403 kelimesi, bir yerde ise Nasrn kelimesi gemektedir. 404 Buraya kadar anlattklarmzdan karlacak sonu: Kurandaki Nasr kelimesinin Hristiyanlar, Nasrn kelimesinin ise bu kelimenin tekili olup Hristiyan anlamnda kullanld gereidir. 405 slm ncesi dnemlerde, zellikle iirde geen bu kelime Kurann Meden ayetlerinde daha ska gemektedir. Bu ismin nereden geldii kesin olarak bilinmemekle birlikte, slm limleri bu ismin menei hususunda u grleri ileri srmlerdir: 1. Bu isim Hz. sann ky olan Nasraya nispetle ona tbi olanlara verilmitir. 2. Hz. saya tbi olanlarn kendi aralarnda yardmlamalar sebebiyle onlara bu isim verilmitir.

400 401 402 403

Hristiyan mad., DA, XVII. 328. Hristiyan mad., DA, XVII. 328. Hristiyan mad., DA, XVII. 328. 2/Bakara, 62, 111, 113, 120, 135, 140; 5/Mide, 14, 18, 51, 69, 82; 9/Tevbe, 30; 22/Hac, 17. Bkz. 3/Al-i mrn, 67. Elmall, Hak Dini, I. 374.

404 405

56

3. Hz. sa, ...Allaha gitmek iin kimler bana yardmc olacak? dedi. Havariler de: Biz, Allah yolunun yardmclaryz... dediler. 406 ayetinde haber verildii gibi, Havarilerin Bizler yardm edicileriz demelerinden dolay bu ismin Hristiyanlar ifade etmek iin kullanldn ileri sren gr, geree daha yakn grnmektedir. 407 Buraya kadar yaptmz aklamalardan anlalan udur ki; hangi isimle anlrlarsa anlsn, btn bu isimler, Hz. saya inanan ve ona tbi olanlar ifade etmektedir. Hristiyan isminin ncilde getiini yukarda ifade etmitik. Kanaatimiz odur ki, Hristiyanlar iin kullanlan Nasr ismi de, Hz. sann Kuranda geen, Benim yardmclarm kimlerdir? sorusuna verilen cevapta geen nasr (yardmclar) kelimesinden gelmektedir. Dolaysyla Hristiyan, Mesih, sev, Nasrn veyahut Nasr ve yukarda ksaca izah etmeye altmz kelimelerin tm Hz. saya inanan, ona tbi olan kiileri ifade etmektedir. 1.2.3.2. Hristiyanln Arabistandaki Tarihesi Hristiyanlk, vahiy ve kutsal kitaba dayanan esas itibaryla ilh meneli bir dindir. Hz. sann getirdii Hristiyanlk balangta ok sade bir dindi. Kuran- Kerimde bu gerei teyit etmektedir. sa ak delillerle gelince dedi ki: Size hikmetle ve ayrla dtnz eylerin bir ksmn aklamak zere geldim. Allaha kar gelmekten saknn, bana itaat edin, dorusu Allah benim de Rabbimdir, sizin de Rabbinizdir. Artk Ona kulluk edin, bu doru yoldur. 408 Bu ayet, Hz. sann bir peygamber olarak gnderilmesinin gayesini ok ak ve net bir ekilde ifade etmesine ramen, o dnyadan ayrldktan sonra Hristiyanlkta byk sapmalar meydana gelmi ve Hz. sa bulunduu konumdan karlm, ulhiyet derecesine yceltilmitir. Onlarn bu davran Kuran- Kerimde sert bir ekilde eletirilmitir. 409 Dou mistisizminin, Yahudi Mesihiliinin, Yunan dncesinin ve Roma evrenselciliinin kavak yerinde ortaya kan Hristiyanlk 410 teslis inancn doru bir
406 407

3/Al-i mrn, 52. Isfahn, el-Mufredt, s. 514; Abdurrahman el-Cevz, Zdul-Mesr f lmit-Tefsr, Beyrut, 1407/1987, I. 191; Rz, Mefatihul-ayb, III; 105; Elmall, Hak Dini, I. 374. 3/Al-i mrn, 52; 61/Saf, 14.

408 409 410

43/Zuhruf, 63-64. 5/Mide, 116. Challaye, Dinler Tarihi, s. 179.

57

inan gibi gsterdii iin Kuran- Kerimde iddetli bir ekilde eletirilmi ve sann getirdii dinin asl izah edilmitir. Kuran- Kerim, Hristiyanlarn inanlarnda yanldn anlatrken Hz. sann doumundan balayarak vefatna kadar, hayatndaki baz merhaleler anlatr. 19/Meryem Sresinde, Hz. Meryemin durumundan bahsedilmekte ve Hz. sann babasz dnyaya gelii anlatlmaktadr. Bu ayetlerde, ncelikle Hz. Meryemin ailesinden ayrlp ark tarafndan bir yerde uzlete ekildii, burada kendisine Cebrailin gnderildii ve Hz. Meryeme tam bir insan eklinde grnd, 411 Meryemin bundan ok rkt ve kendisine fenalk yapmasndan korktuu, bu kiiden Allaha snd 412 belirtilir. Buna karlk, Cebrailin, Allahn elisi olduunu syledii ve ona Allahn gnahlardan temizledii bir olan ocuu mjdelemeye geldii, 413 Hz. Meryemin buna tepki gsterdii ve iffetli bir kadn olduu ve kendisine hibir erkek dokunmamken ocuk sahibi olamayacan syledii, 414 Cebrailin de bunu Rabbinin insanlara bir ayet ve rahmet klmak iin istediini ve zaten iin olup bittiini ve Meryemin Hz. saya hamile kaldn syledii 415 belirtilir. Bunun zerine Hz. Meryem, babasz olarak bir ocua hamile kalmasn kimsenin duymasn istemedii iin ailesinden uzaklar. 416 Kuranda, gittii yerde doum sancs tuttuunda, bir hurma aacna dayanp utancndan; Keke bundan evvel lseydim de unutulup gitseydim 417 deyince, Allah, onu yalnz brakmadn ve aadan bir nida ile onun iin bir su ark meydana getirip ondan imesi ve hurma aacn silkeleyip dklen taze hurmalardan yemesini istedii ve doumun bundan sonra gerekletii ve kendisini grecek olurlarsa onlarla konumama orucunu adadn sylemesini istendii 418 anlatlmaktadr. Daha sonra Hz. Meryemin Hz. say kucana alarak kavminin yanna gittii, kavmi, onu iffetsizlikle sulaynca Hz. Meryemin kucandaki ocukla konumalarn

411 412 413 414 415 416 417 418

19/Meryem, 17. 19/Meryem, 18. 19/Meryem, 19. 19/Meryem, 20. 19/Meryem, 21. 19/Meryem, 22. 19/Meryem, 23. 19/Meryem, 24-26.

58

iaretle istedii belirtilir. 419 Bunun zerine kavmi Hz. saya ynelince, Hz. sa kendisinin Allahn elisi olduunu, Allah tarafndan mbarek klndn; doduu gnde, ld gnde ve dirilecei gnde kendisine esenlik verildiini aklar. 420 Bundan sonraki ayetlerde, Hz. sann Allahn olu olmad, Allahn oul edinmekten uzak olduu belirtildikten sonra, Hristiyanlarn Hz. sadan sonra ihtilafa dmelerinden dolay kyamet gn etin bir azap grecekleri belirtilir. 421 Bu ayetlerden sonra; Meryemin rzn koruduu ve Allah katndan kendisine bir ocuk flendii ve gerek Meryemin gerekse sann durumunun insanlar iin bir ibret olduu belirtilir. 422 Baka ayetlerde ise, Meryemin hamilelik dnemini geirdii tepenin durumu 423 ve Hz. sann srailoullarna peygamber olarak gnderiliinin sebebini Ben size gerek hikmeti getirdim. Bir de hakknda ihtilaf edegeldiiniz eylerin bazsn aklayaym diye geldim. Artk Allahtan korkun ve bana tbi olun 424 eklinde aklad ve getirdii dinin Yahudilikten farkl olmad ve btn insanlarn Rabbinin ayn olduu, ancak Ona kulluk edilerek doru yolun bulunabilecei 425 zikredilmektedir. Yine 43/Zuhruf Sresinin mteakip ayetlerinde, Hz. sadan sonra Hristiyanlarn doru yoldan ktklar ve pek ok gruba ayrldklar bu yzden azaba arptrlacaklar 426 aklanmaktadr. Kuran- Kerim, Hristiyanlarn Hz. sadan sonra ruhbanl icat ettiklerine, fakat buna hakkyla riayet etmediklerine ve bundan dolay da pek ounun doru yoldan saptna 427 iaret etmektedir. Kuran- Kerimde Hristiyanlkla ilgili ayetlere baktmzda, zellikle vurgulanan husus, sann beer oluudur. Ayetlerin pek ounda ncelikle sann Allahn kulu ve elisi olduu belirtilirken, beeriyetiyle ilgili tereddtlerin ortadan kalkmas iin de, onun melekler tarafndan Allahn kudretiyle Hz. Meryeme mjdelenii, ona hamile kal ve dnyaya geliini anlatr. 428 Ayrca sadan
419 420 421 422 423 424 425 426 427 428

19/Meryem, 27-29. 19/Meryem, 30-33. 19/Meryem, 34-37. 21/Enbiy, 91. 23/Mminn, 50; 43/Zuhruf, 59. 43/Zuhruf, 63. 43/Zuhruf, 64. 43/Zuhruf, 65. 57 /Hadd, 27. 3/Al-i mrn, 45-49; 19/Meryem, 16-29; 21/Enbiy, 91; 66/Tahrm, 12.

59

bahsedilirken, ou kez, Meryem olu sa, Allahn nebisi ve resul denmesi, onun kulluunu pekitirmeye ynelik olmaldr. 429 Dier peygamberlerden alnd gibi sadan da Allahn risaletini tebli etmesi konusunda kesin sz alnd 430, kendisine Allah tarafndan vahiy gnderildii, 431 bir hidayet ve t vesilesi olmak zere kendisine ncilin verildii, 432 ayrca mucize ve Ruhul-Kudsle desteklendii 433 belirtilir. te yandan Kuranda sann beikte iken konumas, 434 amurdan ku yapp canlandrmas, kr ve alacaly iyiletirmesi, lleri diriltmesi, insanlarn evlerinde yediklerini ve biriktirdiklerini bilmesi 435 Havarilerine gkten sofra indirmesi 436 gibi olaylar onun nbvvetinin mucizeleri arasnda zikredilir. Hz. sann konumuyla dorudan balantl olarak zerinde nemle durulan bir dier husus da, onun ulhiyetiyle ilgili oluan yanl inancn reddedilmesidir. Bu balamda Kuranda Hristiyanlarn sonradan oluturduu teslis inancna kar klr. Allahn ulhiyeti ve birlii hatrlatlarak Ona ocuk nispet edilmesinin tutarszl dile getirilir. 437 Zatn hulul ettii sfatl bir ilh, unsur (ekanim-i selase) veya ilh eklinde anlalabilen 438 teslis inancna sahip olanlarn ya da say Allahn olu kabul edenleri kfir olduu uyarsnda bulunur. 439 Ayrca eitli ayetlerde Allahn ocuk edinmeyeceine ve bu tr iddialarn iftira olduuna yer verilir. 440 Bir ayette de, Hz. sann insanlara kendi ulhiyetini kesinlikle empoze etmedii bizzat onun azndan aktarlr. 441 Kuranda Hz. sann doumu dnda Hristiyan ilhiyatnda da nemli bir yeri bulunan armha gerilme meselesine de geni yer verilmektedir. Bu konuda
429 430 431 432 433 434 435 436 437 438 439 440 441

4/Nis, 157-171; 5/Mide, 19; 19/Meryem, 30; 57/Hadd, 27; 61/Saf, 6. 33/Ahzb, 7. 4/Nis, 163; 5/Mide, 117. 5/Mide, 4. 2/Bakara, 87, 253. 3/Al-i mrn, 46; 5/Mide, 110; 19/Meryem, 30. 3/Al-i mrn 49; 5/Mide, 110. 5/Mide, 112-115. 4/Nis, 171. Taber, Tefsr, VI. 313; Rz, Mefatihul-ayb, XI., 116. 5/Mide, 17, 72, 73; 9/Tevbe, 30. 10/Ynus, 68; 18/Kehf, 4-5; 19/Meryem, 88-89; 21/Enbiy, 26; 25/Furkn, 2. 5/Mide, 116.

60

Hristiyanlarn kesin bilgilerinin bulunmadna iaret edilerek, armh hdisesinin gerek olmad belirtilir. Ayrca, kiinin bakasnn iledii sutan dolay sorumlu tutulamayaca ilkesiyle, 442 Hristiyanlarn kabul ettii asl gnah inancnn yanl olduu dolayl olarak belirtilir. Muhtelif hadis metinlerinde Hz. sann Allahn kulu olduu ve ulhiyetinin sz konusu edilemeyecei belirtilmitir. 443 Ayrca mucizelerinden sz edilerek onun peygamberlii zerinde durulur. 444 te yandan baz hadislerde cennete girecek olanlar saylrken, Allaha ve Resulne ve ahiret gnne inanmann yan sra, sann Allah kulu ve resul olduuna inanma art da zikredilmitir. 445 Hristiyanlarn Hz. sa ile ilgili inanlar eletirilmi, kyamette Hristiyanlara neye taptklar sorulunca Allahn olu Mesihe diye cevap verecekleri bunun zerine Allahn einin ve ocuunun bulunmadnn bildirilecei haber verilmitir. 446 Yine Hz. Peygamberin Hristiyanlarn Hz. saya yaptklar gibi kendisini vmemelerini istedii de nakledilmitir. 447 Baka bir hadiste, Hz. saya rububiyet isnat edilmesinin irk olduu belirtilmektedir. 448 Kuran- Kerimde, Hz. sann etrafndakilere Allah anmalarn, aksi takdirde kalplerinin katlaacan ve Allahtan uzaklaacaklarn syledii, ayrca kendilerini rab yerine koyarak bakalarnn gnahlar hakknda konumamalarn, yalnzca kendi durumlaryla ilgilenmelerini, zorda bulunanlara yardmc, hidayet, nur ve t olmak zere nndeki Tevrat tasdik eden ncilin verildii dorudan ifade edilirken 449 baz ayetlerde Allahn saya kitab, hikmeti, Tevrat ve ncili rettii aklanr. 450 Buna gre Hz. sadan, hidayet ve irad hayatnda ncilin yannda Tevrattan da faydalanmas istenmitir. Kuran- Kerimde, saya verilen tek ncilden sz edildii halde, bugn Hristiyanlarca kabul edilen drt ncil ve Ahd-i Ceddin dier blmleri
442 443

6/Enm, 164; 53/Necm, 38-40. bn Hanbel, Musned, I. 282-296; III; 116, 248; Buhr, Rikk, 51, Tevhd, 119, 36; Muslim, mn, 322, 326, 329. Buhr, Tefsr, 17/5; Tirmiz, Sftul-Kyme, 10 Buhr, Enbiy, 47; Muslim, mn, 46. Buhr, Tevhd, 24; Tefsr, 4/8; Muslim, mn, 302. bn Hanbel, Musned, I. 23, 24, 47, 55; Buhr, Enbiy, 48; Hudd, 31. Buhr, Talk, 18. 5/Mide, 46; 57/Hadd, 27. 3/Al-i mrn, 48; 5/Mide, 110.

444 445 446 447 448 449 450

61

zikredilmez. Muhtemelen eitli ayetlerde, nceki mukaddes kitaplarn tahrif edildiine dair yaplan vurgunun sebeplerinden biri ncillerin okluu ve farklldr. nk slma gre, Hz. saya vahyedilen kitap tek bir kutsal kitap iken, Hristiyanlarn elinde bugn birden fazla ncil mevcuttur. Bu aklamalardan ncilin muhtevasnn deitii anlalmaktadr. Zira mevcut ncillerde belirtilenlerin aksine, Kuranda Hz. sann sadece bir peygamber olduu 451 ve armha gerilmedii 452 bildirilmektedir. Yine asl ncilde mmi bir resuln gelecei yazl olduu halde 453 mevcut metinlerde bu husus yer almamaktadr. Hz. sa peygamberlii gerei kendisine vahyedilenleri bildirmi 454 bu hususta bir ihmali grlmemitir. O, kavmini sadece Allah rab olarak kabule ve Ona kulluk etmeye armtr. 455 Ve baka ayetlerde de, 456 Ona ortak koulmamasn istemitir. Hristiyanlar Ehlul-ncil 457 olarak niteleyen Kuran- Kerim, ayrca kitabn muhtevasna iaret etmekte ve iindeki hkmlere uyulmas konusunda onlar uyarmaktadr. 458 Kuran, Hristiyanlara Allahtan gelen kitaplara uymalar durumunda byk nimetlere kavuacaklarn, aksi takdirde doru yoldan sapm olacaklarn, 459 kendisine ncil gnderilen saya tbi olanlarn kalplerinde sevgi ve merhametin oluacan 460 da haber vermitir. te yandan, btn dinlerde ortak prensiplerin Allaha ve ahiret gnne inanmak ve iyi davranlarda bulunmaktan ibaret olduunu ve Hz. sann da Allaha ortak koanlara cennetin haram klnacan bildirdiine iaret eden ayetlerde ncilin muhtevas hakknda bir fikir vermektedir. 461 Ayrca Allah yolunda can ve maln feda edilmesi karlnda Allahn cenneti vaad ettii hususunun Tevrat, ncil ve Kuranda yer ald kaydedilmektedir. 462
451 452 453 454 455 456 457 458 459 460 461 462

61/Saf, 6. 4/Nis, 157. 7/Arf, 157. 5/Mide, 117. 3/Al-i mrn, 51. 19/Meryem, 36; 43/Zuhruf, 64. 5/Mide, 72-73; 5/Mide, 47. 5 /Mide, 66-68. 5/Mide, 27. 5/Mide, 69-72. 9/Tevbe, 111.

62

man esaslarnn dnda ibadetler ve ahkm ile ilgili olarak Hristiyanlarn nelerden sorumlu olaca konusunda Kuranda baz bilgilerin yer ald grlr. Hz. sann Hz. Musaya indirilen Tevrat tasdik etmek, bununla beraber ncekilere ceza olarak konan baz haramlar kaldrmak zere gnderildii 463 dikkate alnrsa, Hristiyanlara bu din hkmlerin tebli edildii anlalr; ancak, Kuranda bunlarla ilgili ayrntl bilgi verilmemekte, yalnzca Hz. sann namaz ve zektla sorumlu tutulduu, 464 genel olarak Ehl-i Kitaba orucun farz klnd 465 bildirilmektedir. Baz ayetlerde Hristiyanlarn kendilerine vahyedilenden farkl eyler syledikleri 466 verilen tleri veya kitabn nemli bir blmn unuttuklar 467 ve ondaki pek ok eyi gizledikleri 468 belirtilir. Bu ayetlerin dnda Ehl-i Kitabn kendilerine gnderilen mukaddes kitaplar tahrif ettiklerine dair ayetler de mevcuttur. 469 Sz konusu ayetler bir btnlk iinde incelendiinde, Hristiyanlardan ok Yahudilerin hedef alnd sylenebilir. Bununla birlikte, Ehl-i Kitabn insanlara aklamak ve iinden hibir eyi gizlememek zere kendilerine verilen kitab az bir dnyalk karlnda sattklar yolundaki eletiriye 470 Hristiyan din adamlar da dahildir. Her ne kadar Hristiyanlarn bizzat kutsal kitaplarn tahrif ettiklerine dair Kuranda ak bir beyan yoksa da, yanl inan ve uygulamalarna ynelik ar ifadeler dikkate alndnda onlarn da dolayl biimde tahrifte bulunduklarn sylemek mmkndr. 471 eitli hadislerde, Hz. saya tbi olmalarn ve afiyette iken Allaha kretmelerini tavsiye ettii nakledilir. 472 te yandan baz hadislerde Hz. Peygamberin nbvvetinin Hz. sa tarafndan mjdelendii gereine yer verilir. 473
463 464 465 466 467 468 469 470 471

5/Mide, 47. 19/Meryem, 31. 2/Bakara, 183. 4/Nis, 171. 5/Mide, 14. 5/Mide, 15. 2/Bakara, 75, 79, 86; 3/Al-i mrn, 78. 3/Al-i mrn, 77, 187. Mehmet Aydn, Mslmanlarn Hrstiyanla Kar Yazd Reddiyeler ve Tartma Konular, Konya, 1989, s. 17-19; Remzi Kaya, Kur'an- Kerme Gre Ehl-i Kitap ve slm, Ankara, 1994, s. 190.

472 473

Muvatta, Kelm, 8; Sftun-Neb, 27. bn Hanbel, Musned, IV. 127; V. 262; Buhr, Tefsr, 61/1, Eb Dvd, Sunen, Ceniz, 58.

63

eitli

rivayetlerde

Yahudi-Hristiyan

ayrmna

gidilmeden,

Ehl-i

Kitabn,

peygamberleri araclyla kendilerine gnderilen kitaplar tahrif ettikleri, onlar deitirip kendi yazdklar metinleri Allah katndan gelmi gibi gsterdikleri 474 belirtilirken, dier bir hadiste de Hz. sadan sonra ncilin tahrif edildii belirtilir. 475 te Hz. sann getirdii tevhid dini Hristiyanlk, tarih sre iinde adeta bir Yahudiliin Mesihi hareketi ekline dnmtr. Aslnda bu dinde peygamber, melek, ahiret ve kader inanc gibi din kavramlar bulunmakla beraber, bu kavramlarn aklan slmdaki kavramlardan tamamen farkldr. 476 Halbuki Hz. sa yepyeni bir din getirmemi, bilakis kendinden nce gnderilen Hz. Musann getirdii eriat slah etmek istemitir. Bu konuda Kuran- Kerimde yle buyurulmaktadr. (Ben) benden nce gelen Tevrat dorulayc olarak size haram klnan baz eyleri size hell klmak iin gnderildim. Size Rabbinizden bir mucize getirdim Allahtan korkun ve bana itaat edin!. Allah benim Rabbim ve sizin de Rabbinizdir. Ona kulluk edin, doru yol budur. 477 Bu ayet-i kerimede de grld gibi Hz. sa, dier peygamberlerin getirdii dinden farkl bir din getirmemitir. Ancak, ondan sonra onun getirdii tevhid dininin bir devam olan Hristiyanlk, tevhidle uzlamas mmkn olmayan teslis akidesini iine almtr. Hz. sann ksa sren peygamberlik hayat sresince, Yce Allahn emirlerini o gnn artlarnda uygun olarak tebli etmi ve yine o gnn artlar dahilinde gereklemesi mmkn olan eylerin zerinde durmutur. Din olaynda bir tekamln sz konusu olduu ve bunun da slmla gerekletii 478 gz nnde bulundurulursa, Hz. sann grevinin snrl olduunu kolayca anlarz. Bununla Hz. sann grevini tam olarak yerine getirmediini sylemek istemiyoruz. Bizim sylemek istediimiz onun grevinin baz eylere hasredilmi olmasdr. Zaten ncilde de Hz. sann henz kendi grevini bitirmedii yle ifade edilmektedir. Size syleyecek daha ok eylerim var; fakat siz imdi buna dayanamazsnz. Fakat o, hakikat Ruhu, gelince, size her hakikati, yolunu gsterecektir; zira o, kendiliinde sylemeyecektir. 479
474 475 476 477 478 479

Buhr, ehdet, 29; tiam, 25. Nes, Sunen, Adbul-Kudt, 12. Kk-Tmer, Dinler Tarihi, s. 136. 3/Al-i mrn, 51-52. 5/Mide, 3. Yuhanna 16: 12-13. Hrstiyanlar kendi kitaplarnda geen ve Hz. Muhammedin geleceini mjdeleyen ifadeleri bu ncil ayetinde olduu gibi Hakikat Ruhu eklinde

64

Hz. sann bu dnyadan ayrlmasndan sonra ona inanan havarilere sonradan katlan ve Pavlus denilen kii, Hristiyanla yeni yorumlar getirmitir. Bugnk Hristiyanlk da bu yeni yorumlara dayanmaktadr. 480 Ona gre insan, Tevratn kat kurallaryla deil, sann lm ve yeniden dirilii ile kendini btnletirerek, vaftiz yoluyla kurtulabilir. 481 Yine Pavlusa gre, lmn sebebi gnahtr. O, gnahn kaynan da insanln babas Hz. demin itaatsizliine kadar geri gtrr. 482 Ksaca, Hristiyan akidesinin teekklnde en byk pay, Pavlusa aittir. Yani Pavlus inanlar baskn karak ncilleri etkilemitir. Akide ekillendikten sonra da nciller Kiliseden zuhur etmitir. Yoksa Kilise, ncillerden domu deildir. 483 te Hz. sann getirdii tevhid dini Hristiyanlk, bu dine damgasn vuran Pavlus tarafndan yanl bir yoruma tbi tutulmutur. Halbuki Hz. sa, Pavlusun dediklerinin aksine Cenab- Allahn gnderdii peygamberlerden baka bir kii deildir. ncilin retileri de Tevratn retilerine aykr deildir. Bilakis Cenab- Hakkn indirdii ncil, Tevrat dorulamakta 484 onun getirdii nizam ihya ederek, onun salam kalm hkmlerini teyit etmektedir. 485 Btn bu olumsuzluklara ilaveten, balangta Hristiyanlk dnyasnda tevhid gr hakim olmasna ramen, Hristiyan kitleler arasnda pek ok putperest bulunmaktayd. Onlarn kafas hl putperest inanlarla doluydu. Hristiyanl eskiden rendikleri bilgilerin nda kavramaya, eski inan ve grlerinden arta kalan birok konuyu Hristiyanla sokmaya alyorlard. 486 Burada ksaca deinmek istediimiz udur: Hz. sann Yce Allahn takdiriyle bu dnyadan ayrlmasndan hemen sonra, Hristiyanlk ona inanan ve kendilerine havari dediimiz samimi kiilerin yan sra, baz art niyetli kiiler tarafndan farkl yorumlanarak amacndan saptrlm ve deta putperest bir din
deitirmilerdir. Ayn zamanda Hz. Muhammedin isminin karl olan Paraklit kelimesini de Tesellici olarak deitirmilerdir. Bkz. Yuhanna 16: 7.
480 481 482 483 484 485 486

Kk-Tmer Dinler Tarihi, s. 137. Pavlusun Romallara Mektubu 6: 3-11. Pavlusun, Romallara Mektubu 5: 18-21. Suat Yldrm, Mevcut Kaynaklara Gre Hrstiyanlk, Ankara, 1988, s. 90. 5/Mide, 46. Muhammed Eb Zehra, Muhadart fn-Nasrniyye, Kahire, 1982, s. 12. Eb Zehra, Muhadarat fin-Nasrniyye, s153.

65

grnmne sokulmaya allmtr. Bu art niyetli insanlarn amacna ulatn da sylersek yanlm olmayz. nk sonradan yazlm olan ncilde Hristiyanlarn puta taptklar ima yoluyla ylece ifade edilmektedir. mdi bunu diyor, ve Rabde ehadet ediyorum; milletlerin fikir boluu ile kendilerinde olan cehalet sebebi ile, yreklerinin katl sebebi ile anlaylarnda kararm, Allahn hayatna yabanc olmu olarak yrdkleri gibi, siz artk yrmeyin. Onlar her hissi kaybederek tamah ile her pislii ilemek iin kendilerini ehvete teslim etmilerdir. Fakat siz Mesihi byle renmediniz. 487 te, balangta ok temiz ve saf bir tevhid dini olan Hristiyanlk, zamanla bnyesine sokuturulanlar kabul etmek zorunda kalmtr. Burada dikkate deer nemli bir husus da, havarilerle hi grmemi olan Pavlusun etkisiyle bunun gereklemi olmasdr. Onun putperest olmas Hristiyanlk zerinde daha ok bu putu yn dorultusunda kendisini gstermitir. Bundan dolaydr ki, Hristiyanl incelemek isteyen bir kimse, Pavlus ve onun Hristiyanlk zerindeki etkilerini iyi bilmek mecburiyetindedir. Zaten Hristiyanlk tarihi incelendiinde iaret etmeye altmz hususlar daha da net olarak grlecektir. te Hristiyanlk byle yok olmaya terk edilmiken, bu dinin mntesipleri arasndan kendilerine Ariusular denilen bir grup ortaya km ve Hz. sann getirdii retilere uygun olarak tevhid akidesini ayakta tutmaya almt. Ariusular, bir taraftan Hz. sann retilerini orijinal ekliyle tebli ederken, dier taraftan imparatorlarn evrelerine tevhidi alamaya gayret ediyorlard. Ancak, onlarn bu almalar da bir sonu vermedi. Neticede Hristiyanl putperest bir din haline getirmek isteyenlerin dedii oldu ve Hristiyanlk, Yunan putuluu ile uzlatrld. Bunun akabinde Allahn birlii yerine Hz. sann ulhiyeti prensibi kabul edildi. 488 Hristiyanlk, tarih sre ierisinde birok frka ve mezhebe ayrlmtr. Ancak, biz burada Hristiyanln temel inanlarna k tutmas ve rneklik tekil etmesi bakmndan sadece bir kana ksaca deinmeye alacaz. Adn MS. 450 ylnda len Kostantinpolis Patrii Nasturiustan alan Nasturiler, Mesihte, ilh tabiatla beer tabiatn bulunduu kabul eder. Hz.

487 488

Pavlusun Efesoslulara Mektubu 4: 17-20. Eb Zehra, Muhadarat fin-Nasrniyye, s. 130-131.

66

Meryemin Tanrnn annesi deil, Mesihin annesi olduunu kabul eder. 489 Hz. sann beer tabiatnn Hz. Meryeme, ilh tabiatnn ise Allahn olu oluundan geldiini iddia ederler. 490 Nastur grleri Hristiyanlk kilisesinin temel ilkelerine aykr bulan mparatorluk kilisesi, Nasturiusu mahkeme ederek srgn etmiti. Taraftarlar, Dou Suriyede bir kilise kurdular. Hem Romen hem de Yunan katolikliini reddedip bamsz gelien bu kilise, ran ve Hindistana yaylmtr. Ayrca bu mezhep Arap Yarmadasnda zellikle de Hire, Katar, Bahreyn, Umman, Necran ve Yemende yaylmtr. 491 Kurucusu Yakuba (Jacque) nispetle Yakubi (Jacobites) ismiyle anlan bir mezhep daha vardr. 492 Monofizitliin devlete bask altna alnmas ve eitli engellemeler, Monofizitlii byk bir kmaza soktu. Bu srada Gassanilerden Prens V. Hris, mparatorla grerek Sasanilere kar korunmann salanmas iin, Suriye Monofizitlerinin birlemesi gerektiini mparatora anlatarak ikna etti (MS. 542). Bunun zerine Theodore ve Yakub Bardayos isimli iki piskopos takdis edildi. Yakub, Yunanca, Sryanice ve Arapay iyi bilen tekilat biriydi. Ksa zamanda blgede tekilatlanmay salayarak kmekte olan Monofizit mezhebini diriltti. Bundan dolay Suriye monofizit kilisesi, Yakubilik adn ald. Bizans imparatorlar Yakubu yakalamak iin aba sarf ettilerse de, bunda baarl olamadlar. 493 Yakubilie gre, Hz. sann tek tabiat vardr. Beer tabiat ilh tabiatn iinde fena bulmutur. Bu mezhep, Msr, Filistin ve Suriyede yaylmtr. Bunlarn patrii Antakya patriidir. 494 Yakubilere gre kilise, Mesih tarafndan kurulmu ve ebeddir. Kilisenin dnyevi bir stnl yoktur. Antakya ve skenderiye patrikleri ayn seviyededir. Ancak, kendi patrikleri, kilisenin ba idarecisidir. Aziz Petrusun yetkilerinin Antakya patriinde olduunu kabul ederler. Ancak bu yetkiler, patriin ahsnda deil kilisenin manevi ahsiyetindedir. Mukaddes olarak kabul edilen el koyma, miron ya, vaftiz ve defin ilemi yalnz papazlar tarafndan icra edilebilir.

489

ehristn, el-Milel, I. 224; Sarkolu, Dinler Tarihi, s. 259-260; Suat Yldrm, Mevcut Kaynaklara Gre Hrstiyanlk, Ankara, 1988, s. 161. Yldrm, Mevcut Kaynaklara Gre Hristiyanlk, s. 161. Yldrm, a.g.e., s. 161. Yldrm, a.g.e., s. 160 Sarkolu, Dinler Tarihi, s. 256. Yldrm, a.g.e., s. 160.

490 491 492 493 494

67

Papazlar btn gnahlar balayabilir. Hastalarn yalanmas ve nikh, mukaddes olan eylerden saylr zina dnda boanmay kabul etmezler. 495 Bunlarn dnda da Hristiyanln birok mezhebi vardr. Ansiklopedia Britanikaya gre bunlarn nemlilerinden biri de Ebioniteslerdir. Bunlar Hristiyanlam Yahudilerdir. Kinatn Allah tarafndan yaratldna, Hz. sann beer olduuna ve eli olmakla ayrcalk kazandna, annesinin onu babasz dnyaya getirdiine ve armha gerilmediine inanrlar. Pavlusun Mesih hakkndaki grlerini de kabul etmezler. 496 Konumuzla dorudan ilikisi olmad iin Hristiyanlk tarihi hakknda fazla ayrntya inmeyip genel bilgiler vermekle yetindik. Ancak yaptmz aratrmadan sonra u gerek ortaya kmaktadr: Hristiyanlk, zamanla Hz. sann retilerinden uzaklam, bu ekirdek cemaatin arasna, dolaysyla sann retilerine yabanc unsurlar girmeye balad. Putuluu ve her trl yanl ortadan kaldrmak iin gnderilen Hristiyanlk, zamanla, karsnda bulduu Yunan putuluunu ve Yahudi materyalizmini ykmak yle dursun, tevhide aykr den bu iki sistemle uzlatrlm ve deiiklie uramtr. te yandan Pavlusun Hristiyan olmasndan sonra, bu dinin taraftarlar arasnda liderlik kavgalar km, bu da Hristiyanln daha da ok yozlamasna sebep olmutur. Bu yozlamalar, Hristiyanln mezhep kavgalarna, her mezhebin nce Hz. say, sonra da kendi din adamlarn ilh edindiklerine ahit oluyoruz. 497 Bu noktadan sonra Hristiyanlk tarih misyonunu baarsz bir ekilde tamamlamtr. Bugn dnya nfusunun byk bir ounluunu tekil eden Hristiyanlarn ierisinde Hz. sann retilerine inanan ve ona uygun olarak yaayan Hristiyan says yok gibidir. Hz. Muhammedin Arabistann kuzeyindeki risaletle Hristiyan grevlendirildii Araplar bir VII. asrn banda, olursa, tarafa braklacak

Yarmadann gneyinde ve Hicaz blgesinde fazla sayda Hristiyann olmad grlr. Buna ramen, gerek Mekkede gerekse Medinede bir grup Hristiyan vard. Ayrca bunlarn dnda evrede birok Hristiyan devleti olduu gibi, Arap asll halktan da Hristiyanlam olanlar vard. Buna ramen Hicaz blgesinde
495 496 497

Sarkolu, Dinler Tarihi, s. 258. Yldrm, a.g.e., s. 160. 9/Tevbe, 31.

68

Hristiyanln yayl, ferd dzeyde kalyordu. Bu fikre, Kuran- Kerimde Hristiyanlarla olan srtmenin azlndan ulayoruz. 498 Arabistana Hristiyanln girii tam olarak bilinmemektedir. Kilise mensuplar, Hristiyanln douuyla birlikte Arabistana girdiini iddia eder. 499 Bu iddia, aratrlmaya muhta bir gr olmasna ramen, Hristiyanln davetilerinin Arap Yarmadasna gelip yerletikleri veya Hristiyan davetiler araclyla Hristiyan mntesipler edindikleri bir gerektir. Fakat Hristiyanlk Arabistanda geni halk kitleleri arasnda taban bulmamtr. Araplar, hrriyetlerine dkn olduklarndan, irk, onlar iin mill bir din haline gelmiti. 500 Mevdd, Hristiyanln Arabistana milad III. asrda girmi olabileceini ve bu dnemde Bizans mparatorluunun himayesindeki Hristiyanlarn, Hz. sann getirdii dinin ana konularndan uzaklatklarn ileri srer. 501 Nitekim slmdan nce Hristiyanln inan ynnden farkl gruplara ayrld ve baz kaynaklarca Arap halkn Hristiyanla davet etme konusunda, Nastur ve Monofizit mezheplerinin baarl olduu belirtilir. 502 Milad IV. yzylda birok frkaya blnm olan Hristiyanln bu blnml daha sonraki yllarda da artarak devam eder. Arabistanda ise, Nastur 503 ve Yakub
504

mezhepleri

etkili olur. Nasturler, Hire 505 ve Gney Arabistanda; 506 Yakubler, Suriye ve Gassanilerin bulunduu blgelerde 507 Melkitler de 508 dier blgelerde etkili olurlar.

498 499 500 501 502 503

Derveze, Kuran- Kerime Gre Hz. Muhammedin Hayat, I. 413. Cevad Al, a.g.e., VI. 586. Cevad Al, a.g.e., VI., 586. Mevdd, Tarih Boyunca Tevhid Mcadelesi ve Hz. Peygamber, I. 577. Nasara mad., A Nastur: Adn, 450 ylnda len Konstantonopolis patrii Nasturiustan alr. Hz. sada ilh ve beer iki tabiatn varln kabul eden grtr. Yakb: Monofizit bir mezhep olan Yakb mezhebi adn, kurucusu Yakub (Jacque) nispetle bu mezhebe Yakb denilmektedir.Bu mezhebe gre Hz. sada tek ilh tabiat vardr. Beer tabiat ilh tabiatn iinde fena bulmutur. Bu mezhep Msr, Suriye ve Filistin blgesinde yaylmtr. Patrii Antakya patriidir.

504

505 506 507

Hasan brhm Hasan, a.g.e., I. 73; Ahmed Emn, Fecrul-slm, s. 26. Aydn, Reddiye, s. 20. Ahmed Emn, Fecrul-slm, s. 25; Hasan brhm Hasan, a.g.e., I. 73; Aydn, Reddiye, s. 20.

69

Ancak, bu mezhepler ierisinde Arabistana en fazla yaylma imknn bulan frka Nasturlerdir. 509 Hristiyanln Arabistana ne zaman girdiinin belli olmadn, kilise mensuplarnn ise bu tarihi, Hristiyanln ilk yllarna dayandrdklarn 510 belirtmitik. Havarilerden Pavlosun Galatyallara yazd bir mektupta u pasajlar grmekteyiz: (Pavlos 2-66 yllar arasnda yaam, mteassp bir Yahudi aileye mensup iken, sonralar Hristiyan olmutur) fakat beni annemin rahminden ayran ve inayetiyle aran Allah, milletler arasnda onu mjdeleyeyim diye kendi olunu bende kefetmeye raz olunca, hemen et ve kanla tanmadm ve Yaru-lime benden nce resul olanlara dnmedim, fakat Arabistana gittim ve tekrar ama dndm. Ancak Pavlosun Arabistan dedii yerlerin Suriye snrlar ve zellikle Harran blgesi olduu muhtemeldir. Pavlos ve baz Arap kabilelerin oralara gittikleri bilinmektedir. Kilise tarihileri, Pavlosun Arabistan ilerine kadar giderek oralarda Hristiyanl yaydn kayderler. 511 Milad birinci asrda on iki havariden biri olan Sen Bartemaos, Habeistana kadar giderek oralarda Hristiyanl yaym, 71 ylnda Erzurum yaknlarnda ldrlmtr. 512 Arabistana ise Hristiyanlk ancak milad drdnc asrdan itibaren, kuzeyden Suriye ve gneyden ise Habeistan yoluyla girmitir. 513 Bu giri daha ok, ticaret, misyonerlik ve kleler vastasyla olmutur. Ticaret: Hristiyanln ticaret yoluyla yaylmasnda Bizans etkili olmutur. Bizansn Araplarla olan eitli temaslar Hristiyanln tannmasna yol amtr. Ticaretle megul olan baz Araplar, gneyden Yemen ve Necrandan kalkp Suriye ve Hire gibi beldelere giderek onlarla tanm ve Hristiyan olmulardr. Memleketlerine dndklerinde ise bu dini yaymlardr. 514 Ayrca Hicaz blgesinde yaayan halkn, evrelerindeki Hristiyanlardan etkilenmesi de sz konusudur. Mekkeli tccarlarn Hristiyan ehirlerine giderek Hristiyanl tanmalarnn yannda, Mekkede az da olsa Hristiyanlarn olduu kabul edilir. Ben Esad, bn Abduluzz kabilesine mensup
508

Melkiler: Hz. sada insani ve ilh iki tabiatn bulunduunu kabul eden mezhebin addr. (Bkz. Aydn, a.g.e., s. 20.) Aydn, Reddiye, s. 20. Cevad Al, a.g.e., VI. 586. emsettin Gnaltay, slm ncesi Araplar ve Dinleri, s. 89-90. Gnaltay, a.g.e., s. 89-90 Gnaltay, a.g.e., s. 90. Cevad Al, a.g.e., VI. 587-588.

509 510 511 512 513 514

70

kiiler arasnda Hristiyanlarn bulunduu belirtilir. 515 bn shktan yaplan bir rivayette, Hz. Peygamberin Mekkede bulunduu bir dnemde yirmi civarnda Habeli Hristiyan, Hz. Peygamberle konuup tartm, sonunda Mslman olmulardr. Bunun zerine Eb Cehl Mslman olan Hristiyanlara hakarette bulunmutur. Ayn rivayette bu Hristiyanlarn Necranl olduklar belirtilerek konuyla ilgili nazil olan ayetler de zikredilir. 516 Ayrca gemi tayfas mnsna gelen ve muhtemelen efsanevi seyahatleri sebebiyle Dr adn tayan Hristiyan TemmudDr, Hicretten nce Mslman olmu ve ele geirildii takdirde Filistindeki bir kyn kendisine verilmesini Hz. Peygamberden istemitir. Yine Medinede Eb Amr erRhib isimli bir Hristiyan keiin bulunduu ve Hz. Peygamberin onun fask olduunu syledii belirtilir. 517 Misyonerlik: Iraktaki Hire ehri, Bizanstan mezhep kavgalar veya srgn sebebiyle kaanlarn sna olur. Bizans ve ran arasdaki gerginlik neticesinde bunlar rana snm, ranllar da, onlar siyaseten himaye etmilerledir. 518 rana snan Hristiyanlar, daha sonra Arap Yarmadasnn ilerine kadar yaylarak misyonerlik faaliyetlerinde bulunmulardr. badet etmek veya gelen geenlere Hristiyanl yaymak iin deyr 519 diye adlandrlan yaplar kurmulardr. 520 zellikle Bizans, Hristiyanl resm din olarak ilan ettikten sonra, Hristiyanl yaymak iin ticaret yollarna birok kilise ina etmiler, deniz yoluyla Hristiyanl yaymak iin de birok misyoner gndermitir. Roma mparatoru Kostantin, milad 313 ylnda Hristiyanl resm din olarak ilan ettikten sonra Habeistan ordughna katmak iin buraya Hristiyan misyonerleri gndermitir. Hristiyanln Gney Arabistanda yayldnn en byk delili, Kuran- Kerimin iaret ettii gibi, 521 buradan kaan Hristiyanlarn Bizansa gidip yardm istemeleridir. mparator, Necaye deniz filosu ile yardm eder. Necade asker ve piyade desteiyle Himyeri devletine son verir.
515 516

Cevad Al, a.g.e. VI. 587-588. bn Him es-Sre, II. 32-33; Aydn, Reddiye, s. 21; Mustafa Fayda, Hz. Peygamberin Necran Hrstiyanlaryla Grmesi ve Mubahale, s. 143. Hamidullah, slm Peygamberi, I. 411. smail Cerraholu, Tefsr Usl, s. 26. ed-Deyr (oulu, edyr): Yolcularn ihtiyalarn karlamak iin kurulmu din yaplar. Bkz. bn Manzr, IV. 300-301. Cevad Al a.g.e., VI. 589. 85/Burc, 4-8.

517 518 519

520 521

71

Bunun zerine Hristiyanlk yeniden Yemenden Necrana yaylr. slmn zuhurunda Resulullah ile Necran Hristiyanlar arasndaki muahale 522 hdisesine kadar Hristiyanlk bu hal zere devam eder. 523 Misyonerler, Araplar arasnda, gnmzde olduu gibi, eitli yol ve metotlarla dinlerini yaymlardr. Papaz ve rahiplerin, eitim ve din konumalaryla, ahiret, cennet-cehennem konularnda halk aydnlatmalar neticesinde, Kuss b. Side, Umeyye b. es-Salt ve Adiy b. Zeyd gibi kiiler Hristiyan olmulard. 524 Bu arada, Araplar arasnda, iinde bulunduu putperestlii beenmeyip de Hristiyan olanlar da zikretmemiz gerekir. 525 Klelik: Ortaa dnyasnn ortak hastalklarndan biri de klelik messesidir. Bu messese yle bir hal almt ki, nerdeyse herkes tarafndan kanksanmt. slmdan nce klelik messesinin Arabistanda yaygn olduu da bilinir. Bizim konumuz kleliin Arabistan veya dnyaya nasl yerletiini irdelemek deildir. Bizim burada yapacamz, klelerin kendi din inanlarn, zellikle Arabistan blgesinde nasl yaymaya altklarnn tespiti olacaktr. Birok Hristiyan kle, kendi dinlerini Hicaz blgesinde yaymaya almtr. slmn ilk dnemlerinde Mslman olan klelerin birounun nceden Hristiyan olduu da bilinmektedir. Tahsilini papazlar nezaretinde, muhtemelen Suriyede yapan, Haniflii ararken Hristiyan olan, ncilin el yazmasna sahip olduu sanlan Varaka b. Nevfelin dndaki Hristiyanlarn hepsinin kle olduu belirtilir. 526 Mekke, Medine, Taif ve dier baz Arap ehirlerinde Hristiyan kleler, Tevrat ve ncili yazp okumakta ve baz kabilelere de okutmakta idiler. Arabistana g eden kleler, gerek tp ve mantk alannda gsterdikleri baarlar, gerekse yaadklar mnzevi ve drst hayatlar ve ikna edici konumalaryla nce efendilerini, daha sonra da dier insanlar ikna ederek Hristiyanl yaymaya almlardr. 527 Bu durum, Hristiyanln yaylmasnda ok nemli bir rol oynam, bunun neticesi olarak birok kabile Hristiyanl semede tereddt etmemiti. 528
522 523 524 525 526 527 528

3/Al-i mrn, 61. Taber, Trh, III. 157 vd. Ahmed Emn, Fecrul-slm, s. 27. bn Him, es-Sre, I. 237-238. Hamidullah, slm Peygamberi, I. 411. Snmezsoy, a.g.e., s. 111. Cevad Al, a.g.e., VI. 589.

72

Hakknda ksaca bilgi vermeye altmz Hicaz blgesinde Hristiyanln giderek ierilere doru nfuz etmeye balad; Duma, Ayla ve Teymada piskoposlarn bulunduu zikredilmektedir. 529 Hristiyanln en ok yayld belli bal merkezler, Talip, Gasan, Kudaa, Eyle, Dumetul-Cendel ve Tay kabilesinin yaad blgelerdi. Ayrca Yarmadann gneyinde Necran, Hristiyan merkezlerinin en gls ve en etkilisi idi. Necran Hristiyanlar inan itibaryla ok zor artlar altnda kalm olmalarna ramen varlklarn srdrebilmilerdir. 530 En ok Hristiyanln tesiri altnda kalan kabileler ise; batda, Salik, Gasan, Cuzm ve Lahmi kabileleriyle; douda, Talib, Bekr, cil, Hunefa, Rabia, Tamim ve Tenuh kabileleri ile merkezdi. Tayy, alaba ve Huzann bir ksmdr. 531 1.2.4. Sabiiler 1.2.4.1. Sbi Kelimesinin Menei ve Sabiilerin Kimlikleri Sabiilerin kimlikleri ve tarihi hakknda bilgi vermeden nce, sabi kelimesinin ne anlama geldiini bilmemizde fayda vardr. Bu konuda ilk mracaat edeceimiz kaynaklar lgat kitaplar ve dier slmi kaynaklar olacaktr. Bu kaynaklara baktmzda, Sabii kelimesinin deiik zamanlarda deiik anlamlar yklenerek kullanldn grrz. Buna gre, Sabi kelimesi, sabee kknden tretilen Arapa bir kelime olup bir dinden kp baka bir dine girdi mnsna gelir. 532 Yine bu kelimenin sabadan geldii ve eilim duydu, sapt anlamna geldii de sylenir. 533 12/Ysuf Sresindeki ....Eer onlarn tuzaklarn benden uzaklatrmazsan (esbu ileyhinne) onlara meyleder ve cahillerden olurum 534 ayetinde geen esbu kelimesi, bu anlamda kullanlmtr.
529 530

Nasara madd., A, VI. 77. Cevad Al, a.g.e., VI. 590-591; Hasan brhm Hasan, a.g.e., I. 73; Hamidullah, slm Peygamberi, I. 411. Yakut, Mucemul-Buldn, I. 487. Nasara mad., A, VI. 77. bn Manzr, Lisnul-Arab, I. 108; Rz, Mefatihul-ayb, I. 548; Zebid, M. Muhammed Murteza el-Hseyn, Tcul-Ars,Min Cevahiril-Kamus, Beyrut, trs. I. 86; Cevher, esSihah, I. 59; Isfehn, el-Mufredt, s. 275; Kurtub, Cmiul-Ahkmil-Kurn, I. 434; Eb Hayyn el-Endulus, Tefsrul-Bahrul-Muht, Msr, 1328, I. 239; Elmall, Hak Dini, I. 375.

531 532

533 534

bn Manzr, Lisnul-Arab, I. 108. 12/Ysuf, 33.

73

Hz. Peygamberin (a.s.) yaad asrda atalar dinini brakan kiilere Sabin denilmekte idi. Mrikler, gerek Hz. Peygamber, gerekse Mslman olan sahabe-i kirama, bu anlamda sabii kelimesini kullanmaktaydlar. nk Hz. Peygamber ve ona inanan Mslmanlar, mriklerin dinlerine iltifat etmeyerek yz evirmilerdi. te bu yaklam, Sabiilerin Kuranda muvahhitler olarak zikredildiinin bir delili olarak alglanmasna sebep olmutur. Zira Kuran, onlar, 2/Bakara ve 5/Mide srelerinde muvahhitlerle birlikte zikrederek, onlarn irkten sarf nazar eden kiiler olduklarn ifade etmektedir. Bu kavram, Hz. Peygamberden nce kullanlmaktayd. Ancak, hem bu kavramn Peygamberden nce kullanlmas hem de Kurann, mminlerin dnda kalan bir grup olarak Sabiilerden sz etmesi, Sabiilerin mminlerden farkl bir din grup olduklarn gstermektedir. 535 Bu kelimenin bir baka anlam ise dodu, belirdi demektir. rnein, sabee en-nucum dendii zaman, yldzlar dodu, parlad anlam kastedilmi olur. 536 Bir baka gre gre ise, sabi ismi, Aramice olup ykanm, suya daldrlm anlamn ifade etmektedir. nk Hristiyanlkta olduu gibi, Sabiilikte de suya daldrma (vaftiz) deti bulunmaktadr. 537 Ancak Mslmanlar tarafndan, ok eskiden bilinmekle beraber ilk olarak Iraktaki Portekiz misyonerleri tarafndan Bat lemine tantlmtr. Sabiiler kendilerine Mandaya veya Nasoreya dedikleri iin, Hristiyanlara Arapada verilen Nasr ismiyle kartrlm, bundan dolay, uzun zaman herhangi bir Hristiyan mezhebi olarak deerlendirilmitir. Ancak bu durum, politik ve sosyal adan Sabiilerin iine yarad iin buna ses karmamlardr. 538 Bazlar da Sabiileri, eski Babillilerin, ranllarn, Yahudilerin ve Hristiyanlarn din dncelerinin ilgin bir karm olarak gsterirler. Buna gre Kuran- Kerimde Sabii denilen bu mezhebin mensuplarna Mandailer (Mandeens) denilmektedir. Bu isim, ilim-irfan (seince) anlamna gelen Yunanca Gnosis kelimesinin eanlamls olan manda kelimesinden tretilmitir; ki Sabiiler, gnostiktirler. 539 Aramca, Manda gnostik, lim, Nasurayya ise gizli ilim sahipleri mnsnda idi. Bunlara tarih boyunca Sabii,

535 536

Bkz. 2/Bakara, 62; 5/Mide, 69; Derveze, Kurana Gre Hz. Muhammedin Hayat, I. 383. Taber, Cmiul-Beyn, I. 318; Rz, Mefatihul-ayb, III. 105; Kurtub, Cmiul-AhkmilKurn, I. 434; Elmall, Hak Dini, I. 86; Zebid, Tcul-Ars, I. 86. Drower, es-Sabietul-Mandaiyyun, s. 9. Sarkolu, Dinler Tarihi, s. 115. Gnaltay, slm ncesi Araplarn Dinleri, s. 83.

537 538 539

74

Motasla Masboteoy ve Sabuayoy gibi eitli isimler verilmitir. Bugnk Arap komular ise, Subba, yani vaftizciler der. Yaz dilinde Sabi, as-sa-bi-a kelimesiyle ifade ederler. 540 Sabii isminin menei hakknda zikrettiimiz hususlarn iinde yer alan birinci gr ve bu gre bal olarak Arap mriklerin, Hz. Peygambere ve onun arkadalarna Sabii demelerini incelediimizde, Sabiilerle alkasnn olmadn grrz. Zira gerek Hz. mer gerekse dier sahabiler hakknda mriklerin Sabii oldular. demeleri, mecaz olarak kullanlmtr. Zaten Mslmanlar da bunu ho karlamam ve kabul etmemilerdi. nk onlar, mriklerin bu szleri Mslmanlar rencide etmek ve alay etmek amacyla sarf ettiklerini biliyorlard. Bundan dolay Hz. mer ve dier sahabiler, onlarn bu szlerini reddediyorlard. 541 Bylece Sabii isminin bir dinden kp baka bir dine girenler iin kullanlmas mmkn grnmekle birlikte, bu ismin Aramice suya daldrlm anlamna gelmesi daha doru bir ihtimaldir. nk Sabiilerin kutsal kitaplarnda pek ok Aramice ifade bulunmaktadr. 542 1.2.4.2. Sabiiliin Menei Sabiilik aslen ilh kaynakl dinlerden birisidir. Bugn Irakta 543 din inanlar ve giyim kuamlaryla dier insanlardan ayr bir zmre oluturan Sabiiler, iine kapal bir cemaat durumundadr. 544 Kuran- Kerimde 545 yerde zikredilen Sabiilerin kimlikleri tartma konusudur. 546 slm kaynaklarnda Sabiilerin menei ve kimlii hakknda deiik grler ileri srlmektedir. Ancak bunlarn bir ksm bilimsel bir deer ifade etmemektedir. Onlar, Nuhun (a.s.) dinine mensup olduunu syleyenler olduu gibi, itin (a.s.) olu Sabinin soyundan geldiini ve ellerindeki kitabn ite (a.s.) verilen kitap
540

Sarkolu, a.g.e., s. 115. Ayrca bkz. inasi Gndz, Sabiler Son Gnostikler, Vadi Yaynlar, II. Bask Ankara, 1999, s. 29. bn Hacer, el-sbe, I. 264. Bkz. Drower, es-Sabietul-Mendeiyyun, s. 52-66. bn Hazm, el-Fasl, I.35; Seyyid Abdurrezzak el-Hasen, es-Sabietu Kadimen ve Hadisen, s. 62. Lady Drower, es-Sabietu Mendeiyyun, trc, Nuaym Bedvi-Gasan Rm, Badat, 1969, s. 4. 2/Bakara, 62; 5/Mide, 69; 22/Hac, 17. Cerraholu, a.g.m., s. 103.

541 542 543

544 545 546

75

olduunu syleyen rivayetler de vardr. 547 Baz mellifler, Sabiilerin, branice yldz anlamna gelen sebe szcnden trediini ileri srmlerdir. 548 Bir baka gre gre onlar, Hz. brahim (a.s.) dneminde yaayan ve onun peygamberliini kabul etmeyen bir gruptur. 549 Nitekim Harran Sabiilerinin heykelleri arasnda Hz. brahimin babas Azerin heykelinin bulunmas, onlarn Hz. brahime muhalefet ettiklerinin bir gstergesidir. 550 Onlarn Ehl-i Kitaptan Yahudilere ve Hristiyanlara mensup olduunu iddia edenler de olmutur. Fakat gerek olan udur ki, Sabiiler ok eski bir dine sahiptirler. Hz. dem, Nuh, Hermes (dris), Azimun (is) ve Yahya gibi zatlar peygamber olarak andklar zikredilmektedir. slm limlerinden bazlar da, Sabiilerin kimlikleri hakknda Hanifliin mukabili, 551 bazlar ise Sabiileri, Mecusiler ile Yahudiler arasnda bir grup olarak kabul etmektedir. 552 Msterikler, Kuranda ismi geen Sabiilerin Hz. Yahyaya tbi olan Mandeenler olduklarn ileri srer. Carra De Vaux, slm Ansiklopedisindeki makalesinde, iki farkl grup Sabiiye iaret ederek, Kuranda geen Sabiilerin vahyedilmi bir kitaba sahip olduklarn, Yahudiler ile Hristiyanlar arasnda temsil edilen bir grup olduunu belirtikten sonra, bunlarn Mandeen Sabiileri olduunu belirtir. Bu gr teyit etmek iin de sabi kknn s-b olduunu, bunun da vaftiz mnsna geldiini iddia eder. 553 Hamidullah, Sabiilerin meneinin Babilyanllara dayandn ifade ederek, sonraki Sabiilerin ise, Yunan, Yahudi, ran ve slmn tesiri altnda kalm Mezopotamyal kavimlerin bir enkaz olduunu belirtir. slmn idaresinde iken bunlarn toplu olarak bulunduu yerler, Harran ve Basra civarndaki Betaih mntkasdr. 554 Sabiilerin yurtlar ve menei hakknda ok farkl grler ileri srlmtr. Sabiilerin ana yurdu olarak Filistin blgesi ve rdn nehri civar kabul edilmektedir.
547 548 549 550 551 552

Gnaltay, slm ncesi Araplar ve Dinleri, s. 100deki dipnot. Gnaltay, a.g.e., a.y. bn Hazm, el-Fasl, Msr, 1347, I. 84. Mesd, Murucuz-Zeheb, Msr, 1387/1948, II. 247. smail Cerraholu, Kuran- Kerim ve Sabiler, AFD, 1962, say: X, s. 104 Kurtub, el-Cmiu li Ahkmil-Kurn, I. 134; Rz, Mefatihul-ayb, I. 549. Cerraholu, a.g.m., s. 113. Cerraholu, a.g.m., s. 105. Cerraholu, a.g.m., s. 105.

553 554

76

MS. I. yzylda Yahudilerin basks sonucu g etmek mecburiyetinde kalmlardr. Arsakid kral III. Artabanus, onlara yardm edip himayesine almtr. Bylece Gney Mezopotamya blgesine yerleen Sabiiler, farkl zamanlarda deiik yerlere g etmilerdir. Nitekim bu g olay Sabiilerin kendi kutsal metinlerinde yle ifade edilmektedir. ... Ve altm bin Nasura (Sabii) yedinin iaretini terk etti. Dier btn rklarn tahakkmnden uzak, zgr olduumuz bir yer olan Medyenin tepelik blgesine girdi (gitti). Ve onlar (orada) klt kulbeleri yaptlar. Ve hayatlarnn sonuna kadar Hayatn ars ve Yce Ik Kralnn gcyle yaadlar. Ve onlar Rabbi yani Adonaiyi sevdiler. 555 Sabiiliin douu ve kimlikleri hakknda da, gerek slm limleri, gerek Batl bilim adamlar tarafndan farkl deerlendirmeler yaplmtr. Bu deerlenmeleri ksaca yle zetlemek mmkndr: Sabiilerin menei Hz. sa ncesi dnemde resm Yahudilik anlayna kar kan ayrlk Nasuraizm akmna kadar uzanr. Bu hareket ierisinde yer alan proto-Sabiiler (ilk Sabiiler), daha sonra Hz. sann ada olan Hz. Yahyann vaftizci cemaatiyle iliki ierinde olmu ve Hz. Yahyann ldrlmesinden sonra ise Yahudilerin sk takibine uradklarndan g etmek mecburiyetinde kalmlardr. 556 1.2.4.3. Sabiilerin nan ve bateleri Sabiilerin temel inanlar hakknda ak bir tablo ortaya koyabilmek olduka zordur. Ancak, Sabii literatrndeki teolojik ve kozmolojik figr ve motiflerle, mitolojik ifadelere bir btn olarak yaklap, tarih sreci gz nnde bulundurarak bu figr ve motiflerle ilgili karlatrmal bir alma yapldnda, Sabiilerin inan esaslarn belirleme konusundaki zorluk ortadan kaldrlabilir. Nitekim bu balamda, Sabiilerin temel inanlarna gz attmzda, Sabii inanlarnn merkezini ilah anlaynn oluturduunu grrz; ki Sabiiler bunu Hayat Klt olarak nitelemektedir. Bu hayat klt, her eyden nce var olan ve her eyi var eden bir varlk olarak kabul edildii gibi, verimlilii salayan stn g olarak da

555 556

Gndz, a.g.e., s. 46-47. HG, s. 3ten naklen. Gndz, a.g.e., s. 55. Ayrca Sabiilerin menei hakknda geni bilgi iin bkz. Kad Beydav, Envrut-Tenzl ve Esrrut-Tevl, stanbul, 1296, I. 86; Cerraholu, a.g.m., s. 113; Taber, Cmiul-Beyn, I. 318; Abdurrezzak, Musannef, VI. 125. bn Kesr, TefsrulKurnil-Azm, II. 80; Als, Rhul-Men, VI. 65; Abdurrezzak, Musannef, VI. 124

77

karmza kmaktadr. 557 Sabiiler hayat kltne inandklar gibi, gnostik bir dalizm ierisine de girmektedirler. Onlara gre birbirleriyle daima rekabet halinde olan ve birbirine zt olan iki g vardr. Bunlardan Alma d Nhura hayat, gzellii, ; Alma d Huka ise, karanl ve yokluu temsil ettiine inanrlar. Grld gibi Sabii teolojisinde ezel ve ebed olan iki varlktan sz edilir. Bunlardan birincisi hayat ve verimlilik prensibi; ikincisi ise; yokluk ve dzensizlik prensibi, yani kaostur. 558 te yandan Sabii inancnn merkezinde maddi karanlk glerle ilikiye girmesinden dolay yce varlk tarafndan cezalandrlan, dolaysyla kendisinde hem karanlk hem de k unsurunu bulunduran bir nc g vardr; ki insann varln saladna inanlan bu varla Demiurg denilmitir. Ginzada bu Cebrail olarak ortaya kmaktadr. 559 Ginzalarda insann yaratlyla ilgili pasajlarda anlatlanlarn bir ksm Kitab- Mukaddeste anlatlanlarla uyum ierisindedir. Ancak, demin eli Cebrail olarak ya da Ptahil olarak isimlendirilerin Hibil Ziva tarafndan yaratldna, daha sonra ona e olarak Havvann yaratldna inanlr. 560 Gnmzdeki Sabiiler, yabanc biriyle konutuklarnda, Hz. Yahyann kendi peygamberleri olduunu sylerler. Fakat gerek anlamda Sabiilerin peygamberlik inancnn olup olmad tartma konusudur. Zira Sabiiler, dinlerinin herhangi bir ahsiyet tarafndan kurulduuna inanmazlar. Onlara gre peygamber, ilk insan deme Yce Ik Tanrs emriyle k elisi Manda d Hiia tarafndan retilen ilh mesaj dosdoru uygulayan ve bu ilh temsil eden kiidir. 561 Sabii kutsal kitaplarnda peygamber kelimesine karlk, Nbiha terimi kullanlr. Sabii metinlerinde iki grup peygamberden sz edilir: Sabiilere gre brahim, Musa ve sa (a.s.) gibi tarih ahsiyetler, sahte peygamber (Nbha d Gadba) olarak nitelendirilir. Bu kiiler, ktln ve karanlk glerin adam olarak kabul edilir. kinci grup peygamberler ise Sabiiliin temsilcisi ve reticileri olarak kabul edilen ve gerek peygamber (Nbiha d Kuta) olarak nitelendirilen Hz. Yahya ile Hz. it

557 558 559 560

Gndz, a.g.e., s. 89-92 Ginza, s. 73, 283. CP, s. 1den naklen. Gndz, a.g.e., s. 93-106; Ginza, s. 65, 66, 73, 7, 10, 5, 277-279dan naklen. Gndz, a.g.e., s. 106-108. Gndz, a.g.e., s. 120-124. Ayrca Ginza-Kitab- Mukaddes uyumu iin kr. Ginza, s. 242; Tekvin, 1: 26-27; 2: 21 vd. Gndz, a.g.e., s. 139.

561

78

(a.s.)dr. Sabiiler bunlar, inan ve ibadetlerini gerek olarak muhafaza eden mmin kiiler olarak kabul ederler. 562 Sabiiler Hz. brahimi dnek olarak nitelemelerinden; Hz. Musay kendilerine zulmetmekle, Hz. say ise Yahudilerin peygamberi olarak kabul edip kendilerine zulmetmekle sulamalarndan dolay sevmezler. te yandan iti (a.s.) Hz. deme kar fedakr bir evlat olarak kabul ettiklerinden, Yahyay (a.s.) da, sadk bir uygulayc olarak grdklerinden, onlara zel bir ekilde deer verirler. 563 Ayrca Sabiilerde ahir zaman inanc da vardr. Sabiiler, zaman eitli dnemlere ayrdktan sonra, bu dnemlerin sonunda, her eyin daha da ktye gideceine inanrlar. 564 Fakat bu dnemlerin sonuna doru bir mehdinin kacana ve her eyi dzelteceine inanrlar. Fakat bundan nce baz iaretler grlecektir. Bu iaretler: a) Gkten bir yldzn kaymas, b) Yedi denizde krmz sularn akmas ve bu sudan ien kadnlarn ksr kalp akllarn oynatmas, c) Son olarak, bir frtnann kmas ve her taraf toz topran kaplamas. te bu evrelerden sonra dnyann sonuna yaklald belli olur. Yeryznde ktlk artacak, doal ahlak deerlerin hepsi yok olacaktr. te bundan sonra mehdinin geleceine inanrlar. 565 Ayrca Sabiiler kyamete ve kyametten sonra hesabn grlmesi, ceza ve mkfata da inanrlar. 566 Sabii ibadetlerine gelince; bunlarn banda vaftiz gelir. Sabii geleneinde vaftizin nemli bir yeri vardr. Sabiilerde sular ikiye ayrlr: Ac su ya da kara su gibi isimlerle anlan sudur; ki bu sfl sudur. Deniz ve okyanus sular bunlardandr. kinci grup sular ise Yardna (rdn) ve Mia d Hiia (Hayat suyu) bu su rdn nehri, Frat ve Dicle nehirlerinin suyudur. Vaftiz ancak bu temiz sularla olur. Vaftizten maksat manevi temizliktir. ekilde vaftiz olunur. Genel vaftizin dnda abdest ve gusl abdestine benzer vaftiz ekilleri de vardr. 567 Sabiilerde, vaftizin dnda, baz zel gn ve trenler de yaplr. Bunlarn en nemlileri, l ile ilgili yaplan tren, ruhun ykseliiyle ilgili tren, ayn yemekleriyle

562 563 564 565 566 567

Gndz, a.g.e.s. 139. Gndz, a.g.e., s. 140-145. Gndz, a.g.e., s. 151-155; Ginza, s. 414-415ten naklen. Gndz, a.g.e., s. 155-157; Ginza, s. 418den naklen. Gndz. a.g.e., s. 158-165; Ginza, s. 566, 567, 443-452, 588, 419dan naklen. Gndz, a.g.e., s. 167-175.

79

ilgili yaplan tren ve baz kutsal gn ve bayramlarda yaplan trenlerle sihir ve by bozmayla ilgili yaplan tren ve ayinlerdir. 568 Sabii ibadetlerinde nemli bir yeri olan ibadetlerden birisi de namaz ve duadr. Belli hareketlerle yaplan namazn yerine dua etmeyi tercih ederler. Dua esnasnda, kuzeye ynelerek dua ederler; nk, kbleleri kuzey taraftr. Oru ibadetine gelince; esas olan yemek, imek ve cinsel ilikiden kendini menetmek deil, bunun yerine gnahlardan arnmak gerektiine inanrlar. Kurban gelenei de Sabiilerin nemli din ritellerindendir. Kurbanda ko ve gvercin kesmeyi yelerler. Koyun dii olduu iin kesmezler; fakat, gvercinde cinsiyet aramazlar. Sabiiler hakknda slm limlerinin farkl grler belirtmeleri, doal olarak slm hukukunda da farkl devirlerde farkl muamele grmelerini getirmitir. Hanefi ekol genellikle Sabiileri Ehl-i Kitap olarak kabul etmitir. Fakat bazlar, Harran Sabiilerinin, bazlar ise Betaih Sabiilerinin yldzlara taptklarn ileri srmtr. Dolaysyla, Mslmanlarn egemenliinde Ehl-i Kitap gibi muamele grmeleri gerektiini belirtmilerdir. 569 Hz. mer, onlarn kestikleri, Ehl-i Kitabn kestikleri gibidir derken, bn Abbs, onlarn kestiklerinin yenilemeyeceini ve kadnlaryla evlenilemeyeceini savunur. 570 Muchid, Hasan b. Eb Ncih ise onlarn kestiklerinin yenmeyeceini, kadnlaryla evlenilmeyeceini belirtir. 571 Msteriklerin Sabiileri Mandeenler (Kuran- Kerimin kastettii Sabiiler) ve Harran Sabiileri (Kurann putperestler olarak niteledii Sabiiler) diye iki grup olarak ele aldklarn sylemitik. Ortaya koyduumuz btn grlerin nda unu syleyebiliriz: Sabiiler, ellerinde vahiy mahsul olduklarna inandklar, ancak gerek mnda ise birtakm Sabii detlerini ve din merasimlerini dzenleyen kitaplara sahip olan ve Ehl-i Kitap olma zelliklerini tamamen kaybeden bir gruptur. Sabiiler bazen meleklere bazen de yldzlara ve gezegenlere tapnan insanlar olarak karmza kmaktadr. slm limlerinin de kimlikleri ve meneleri hakknda gr birliine varmad, kimisinin Ehl-i Kitaptan sayd, kimisinin de putperest olarak nitelendirdii Sabiiler, slm devletlerinde, farkl zamanlarda farkl muameleler grmlerdir. Kimi zaman Ehl-i Kitap muamelesi, kimi zaman da mrik

568 569 570 571

Gndz, a.g.e., s. 176-195. Cesss, Ahkmul-Kurn, II. 328; Cerraolu, a.g.m., s. 114. Cerraholu, a.g.m., s. 114. Cerraholu, a.g.m., s. 114.

80

muamelesi grmlerdir. Sabiiler, birok gruba ayrlmtr. Gruplarnn fakl olmalar dolaysyla, inanlar ve yaaylar da farkldr. Ksacas Sabiilik bozulmu ve eitli frkalara ayrlm bir dindir. Dolaysyla hangi grubun Ehl-i Kitaptan saylaca, hangi grubun saylmayaca hususunu akla kavuturmak gerekecektir. Byk bir mmet olan Sabiiler hakkndaki bir gr gre, onlar mmin ve kfir olmak zere iki gruba ayrlrlar. Hz. brahimin kendilerine peygamber olarak gnderildii putperest kavim ki bunlarn oturduklar yer Harran blgesidir yldzlara ve on iki burca sayg gsterir, mabetlerinde putlar bulundururdu. Yldzlara adanan mabetleri vard. En byk mabed ise gnee adanmt. Ayrca Jpiter, Vens, Merih ve dier baz yldzlar iin mabetler yaplmt. Her yldz ve gezegen iin kendine mahsus ibadet ve dualar vard. 572 Dier bir Sabii grup ise, Mslmanlar gibi Kbeye ynelerek be vakit namaz klar, Ramazan orucunu tutar, hac iin Mekkeye giderdi. l hayvan ve domuz etini yemezlerdi. Evlilik konusunda Mslmanlarla benzer inanlar tarlar, zektlarn der, haramlardan kanrlard. Badatta baz devlet erkan ve yazma iini yapanlarn bir ksm Sabiilerden idi. Bu anlamda Sabiiler btn dinlerin iyi taraflarn alm ve hepsini birletirmilerdi. 573 Mandeinlerin balca ibadetlerine gelince, bunlarn ibadetleri vaftizciliktir. Bu sebepten dolay bunlara vaftizci Sabiiler denilmektedir. Vaftizci olmalarna ramen Hristiyanlarn dmanlardrlar. Bunlara gre gerek peygamber Hz. Yahyadr. Hz. sa ise yalanc peygamberdir. Bunlarda bekrlk yerilmi, ruhbanlk ktlenmitir. Ekmei araba batrarak ayin (Kummaniyun) yaparlard. Tapnaklarn nehir (Jourdain) kenarlarnda ina ederlerdi. 574 Sabiilikte Hz. Yahyann retilerine ait birtakm eyler varsa da, bunun dnda Hristiyanlk, Yahudilik ve Mecusilikten de emareler bulunmaktadr. nk kitaplarnda Hz. sann doumundan nceki ran Sasani ve Suriyedeki din kalntlarn tortularna rastlanr. Bir zamanlar kilisenin hcumuna maruz kalan gnostiklerin Sabiilikten etkilendikleri phesizdir. Milad 242 tarihine doru ran hkmdar I. Sapuru Maniheizme davet eden mehur Mani bile, nceleri Sabiilie mensuptu. 575

572 573 574 575

Mevdd, Tarih Boyunca Tevhid Mcadelesi ve Hz. Peygamberin Hayat, I. 47deki dipnot. Mevdd, Tarih Boyunca Tevhid Mcadelesi ve Hz. Peygamberin Hayat, I. 47deki dipnot. Gnaltay, slm ncesi Araplar ve Dinleri, s. 84. Gnaltay, slm ncesi Araplar ve Dinleri, s. 84.

81

Batl ilim adamlar da Sabiileri iki frka olarak zikretmekte ve Kuranda ismi geen Sabiilerin Mandeen Sabiileri olduunu ifade etmektedirler. 576 Batl bir ilim adam ve aratrmac olan Drower ise Sabiilerin, hepsinin putperest olamayacaklarn, bu konuda bir ayrma gitmek gerektiini sylemekte ve Mandeen Sabiileri hakknda yazd kitabnda yle demektedir: Sabiilerin hepsi putperest deildir. Bilakis Sabiilerin bir ksm, ezel ve ebed olan Allaha inanmaktadr. Sabiilerin hepsinin yldzlara taptklar hususu ise, yanl anlamadan kaynaklanmaktadr. Yine Sabiilerin kfir olarak tanmlanmasnn ve yldzlara ve gezegenlere tapndklarnn sylenmesi, Sabiiler arasndaki bir yanl anlay ve karklktan ileri gelmektedir. Zira Harran Sabiilerinin kblelerinin Kutup yldz olduu dorudur, ancak hepsi iin byle olduunu sylemek doru deildir. 577 Kuran- Kerimde din sahiplerinin ibadet yerleri zikredilirken: Onlar haksz yere Rabbimiz Allahtr dedikleri iin yurtlarndan karlmtr. Allah insanlarn bir ksmn dierleriyle defetmeseydi, savamiler, manastrlar, kiliseler, havralar ve mescitler yklp giderdi .... 578 ayetinde drt eit ibadet yeri saylmaktadr. Mfessirlerin bir ksm bu kelimeleri yorumlarken burada geen savmi kelimesini, Sabiilerin ibadet yeri olarak deerlendirmektedirler. 579 Fakat bu gr kesinlik kazanm deildir. Bu durum bir ihtimal olarak grlebilir. Bununla birlikte, Sabiilerin itikadi konularla ilgili grleri, ikinci dereceden slmi literatrde bulunmaktadr. Buna gre Sabiiler, Allahn birliine, ezel olduuna, varlnn balangc ve sonunun olmadna inandklar gibi, 580 Yce Allahn noksan sfatlardan mnezzeh olduuna da inanmaktadrlar. 581 Bugn Badatn gneyinde ve Kerbela blgesinde Sabii olarak bilinen insanlar mevcuttur. Bunlarn Ginza denilen mukaddes kitaplar vardr; ki bu kitaplarn temeli Sasanilere kadar gitmektedir. Ginzada onlara Nazural (Nasosaje) ismi verilmektedir. 582 Bazlar ise Sabiilerin Zebur okuduklarn ifade etmektedir. 583 Sabiiler

576 577 578 579 580 581 582

Carre De Vaux, Sabiler mad., A, stanbul, 1967. Drower, es-Sabietul-Mandeiyyun, s. 19-20. 22/Hac, 40. Rz, Mefatihul-ayb, XXIII. 40. Seyyid Abdurrezzak, es-Sabietu Kadimen ve Hadisen, s. 28. A, X. 9. Gnaltay, slm ncesi, Araplar ve Dinleri, s. 84.

82

ise kendi kitaplarn Hz. deme dayandrmaktadrlar. 584 Ancak, Sabiilerin ellerindeki kitaplar, yazl bir metin halinde matbu deildir. Hepsi elle yazlm ve okuma iini de sadece khinler stlenmitir. Bu kitaplar sayesinde gnahlardan arnacaklarna inanrlar. 585 Bununla beraber Sabiilerin ellerinde bulunan kitaplar incelendii zaman grlecektir ki, bu kitaplar sadece Sabii det ve gelenekler ile Sabiilerin baz din merasimlerinden ibarettir. 586 Bu yzden ellerindeki kitabn vahiy mahsul olduunu sylemek ok zordur. Zaten bu kitaplar da baz blgesel, hatta yresel diyebileceimiz, Sabiilere ait olan ibadetleri ve davran biimlerini dzenleyen prensiplerden te bir ey deildir. Ayrca Sabiiler kendi kitaplarn baka kimselere gstermezler ve byle bir eyi yapmay haram kabul ederler. 587 Yukarda eitli kaynaklardan sunduumuz bilgiler, Sabiiliin ilh bir din kalnts tadn hatrlatmaktadr. Zira Kuranda tevhid inancyla ayn dorultuda zikretmektedir. Ancak Sabiilerin Allaha ulamak iin birtakm araclar edindikleri belirtilmektedir. 588 Kaynaklar, Sabiilerin yce yaratcya ulamak iin birka frkaya ayrldklarn belirtmektedir. Sabiilerin kimler olduklar ve hangi grubun Kitap Ehlinden saylmas gerektii hususunda kesin bir fikre varabilmek iin, frkalar ve geirdikleri evreler, fikr ve itikadi yaplarn incelemek gerekmektedir. 1.2.4.4. Sabii Frkalar Ashb- Ruhaniyyt (Ruhlara Tapanlar): Bu grupta olanlara gre, bu lemde alak eylerden mnezzeh olan ve her eye hakim olan yce bir yaratc vardr. O yaratcya bu lemde baz vastalarla ulalr; ki bunlar da ruhlardr. Ruhlar, yaratc ile insanlar arasnda birer vasta durumundadr. Bu nedenle ruhlara hrmet edilmelidir. Bu ruhlar da dnyaya yldzlar vastasyla hkmederler. Onlara gre yldz

583

bn Kesr, Tefsrul-Kurnil-Azm, II. 80; Ebl-Berekt en-Nesef, Medarikut-Tenzl ve Hakikut-Tevl, stanbul, 1984, I. 52; Als, Rhul-Men, VI. 65; Abdurrezzak b. Hummam, el-Musannaf, VI. 124.

584 585 586 587 588

Drower, es-Sabietul-Mandeiyyun, s. 20. Drower, a.g.e., s. 18 ve 66. Drower, a.g.e., s. 70-71. Fatih Kesler, Kuran- Kerimde Yahudiler ve Hristiyanlar, s. 49. ehristn, el-Milel, II. 6; Cerraholu a.g.m., s. 106.

83

ve gezegenler, ruhlarn heykelleri olduundan onlara tazim ederler.589 Yine onlara gre, Germeyan (Hz. it) ile Hermes (Hz. dris), burlar taksim eden ahslardr.590 Bu inanca sahip olanlara gre, kll varlklar kll ruhlardan, cz varlklar da cz ruhlardan olumaktadr.591 Ashb- Heyakil (Heykellere Tapanlar): Bu gruba dahil olanlara gre insanlar, gerek bir yaratcya ibadet etmek istiyorsa bir aracya ihtiya duyar. Bu aracnn grnen bir ey olmas gerekir. Ancak ruhanler byle deildir. te bu grten yola kan Sabiilerin bu grubu, yedi gezegeni temsil eden heykeller yaptlar ve onlara tapnmaya baladlar. Bylece putperest bir yola girmi oldular.592 Ashb- Ehs (ahslara Tapanlar): Bu gruba dahil olanlara gre, yldzlar her ne kadar grnen varlklar olsalar da baz vakitler grnp baz vakitler grnmezler. O halde bu yldzlar iin birer put yapmak gerekir. Bylece putlara tapan bu insanlar, heykellere tapanlardan farkl olarak asl ibadeti heykellerin tesinde Allaha yaptklarn sylemektedirler.593 Bylece onlar ...Biz bunlara bizi Allaha yaklatrsnlar diye ibadet ediyoruz...594 ayeti ile Allah brakp kendilerine ne fayda ne de zarar vermeyen eylere tapyorlar. Bunlar, Allah katnda bizim efaatilerimizdir595 ayetinde belirtildii gibi, mriklerin bir benzeri olarak irk yolunu tuttular. Hululiyye: bn Batuta (703-771) ve baz tarihiler, bu gruba girenleri Harranler olarak grmektedir. Bunlara gre, dnyay ve yldzlar yaratan bir yaratc bulunmaktadr. Allah bu yaratt basit eylere hulul eder. Bylece dnyay idare edenler, yaratcnn hulul ettii yldzlar olduuna inanmaktadrlar.596 Sabiiler hakknda buraya kadar anlattklarmzdan anlalan udur ki, aslnda ilh bir din olan Sabiilikten gnmze bir ey kalmamtr. Genel olarak dnyada
589

Seyyid Abdurrezzak, es-Sabietu Kadmen ve Hadisen, s. 115-16; es-Sabiun fi Hadarihim ve Madihim, s. 2, 4. Seyyid Abdurrezzak, es-Sabietu Kadmen ve Hadisen, s. 16-17. ehristn, el-Milel, II. 6. Seyyid Abdurrezzak, es-Sabiun fi Hadarihim ve Madihim, s. 25; ehristn, el-Milel, II. 49. Seyyid Abdurrezzak, es-Sabiun fi Hadarihim ve Madihim, s. 26. 39/Zmer, 3. 10/Ynus, 18; ayrca geni bilgi iin bkz. ehristn, el-Milel, II. 50-51. Mesd, Murucuz-Zeheb, II. 247-250; ehristn, el-Milel, II. 50-51; Seyyid Abdurrezzak, es-Sabietu Kadimen ve Hadisen, s. 20.

590 591 592 593 594 595 596

84

bugn Sabiiler iki gruba ayrlr: a) Harran Sabiileri, b) Manden Sabiileri. Bu konu tezimizin snrlarn atndan burada yer veremiyoruz.597 Mecusi ve Sabiiler, Kuran- Kerimde zikredilmekle beraber,598 onlarn varl Hicazda cemaat oluturacak bir sayya ulamamtr. Geri Bahreyn Mecusileriyle Hz. Peygamberin mektuplat naklediliyorsa da,599 karlkl elilik ilikileri iinde olduundan burada zerinde durmaya deer bulmuyoruz. Sabiilerin ise Arabistana ne zaman geldikleri hakknda kesin bir bilgi yoktur; ancak, Yarmadann dndan alnan dinlerin en eskisi olduu kabul edilmektedir.600 Hicaz blgesinde bir cemaat olarak varlk gsterememelerine ramen, Sabiilerin rdnFilistin blgesinden MS. I. yzylda Yahudilerin basks sonucu Gney Mezopotamya blgesine g ettikleri daha doru bir gr olarak karmza kmaktadr.601 Gney Araplarnn gnee taptklarna dair olan rivayetler, bu dinin Arabistana giren en eski din olduunu gstermesi bakmndan yeterli delil olarak kabul edilebilir.602 Buraya kadar anlattklarmzla Sabiilerin ksa tarihi ve gemilerinden baz kesitler verdik. Onlarn tarihlerini derli toplu ve kesintisiz bir ekilde kronolojik olarak vermemiz mmkn deil. nk Sabiilerin tarihleri milattan nce en az drt bin yl geriye gitmektedir ve neredeyse insanlk tarihi kadar eskidir. Ellerinde tahrif edilmemi kutsal bir kitaplarnn bulunmamas da tarihlerinin tam olarak ortaya kmasna engel olmaktadr. Sonu olarak onlarn, tarih boyunca varlklarn, bazen devlet olarak, bazen de kle ve srgn hayat yaayarak srdrdklerini grmekteyiz. Kuran- Kerimde isimleri gemesine ramen, nzl srecinde Mslmanlarla herhangi bir diyaloglarnn olduuna rastlayamyoruz.
597

Harran Sabiileri hakknda geni bilgi iin bkz. bn Nedm, el-Fihrist, s. 445; Ahmed Emn, Fecrul-slm, Msr, 1374/1955, s. 130; Duhal-slm, Msr, 1357/1938, I. 270; Cerraholu, a.g.m., s. 107. Seyyid Abdurrezzak, es-Sabiun fi Hadarihim ve Madihim, s. 30; Drower, es-Sabietul-Mandeiyyun, s. 25; Mandeen Sabiileri hakknda geni bilgi iin bkz. Seyyid Abdurrezzak, es-Sabietu Kadimen ve Hadisen, s. 25; es-Sabiun fi Hadarihim ve Madihim, s. 38; Cerraholu, a.g.m., s. 109; Mesd, Murucuz-Zeheb, I. 223.

597 598 599 600 601 602

Seyyid Abdurrezzak, es-Sabietu Kadimen ve Hadisen, s. 25; Cerraholu, a.g.m., s. 109. 22/Hac, 17. Hamidullah, el-Vesikus-Siyasiyye, Beyrut, 1985, s. 144-145. Gnaltay. a.g.e., s. 85. Gndz, a.g.e., s. 42-43. Gnaltay, a.g.e., s. 85.

85

1.2.5. Mecusiler Mecus kelimesi Perseden Aramiceye oradan da Arapaya gemi bir cins isimdir. Mfredi Mecus, dinine Mecusiyye denir. Atee tapanlar anlamna gelir. Zerdt ve Zerdtilik iin kullanlmaktadr. 603 Mecusiler, inanlar itibaryla ksmen Sabiilerle ortak zellikleri olan din bir cemaattir. Her ne kadar gnostik olmasalar da, dalist dnya grleri bu intibay uyandrmaktadr. Mecusiliin kurucusu, Zerdttr. Ne zaman doduu kesin olarak bilinmemekle birlikte, M. VI. yzylda (yaklak 570 ylnda) doduu tahmin edilmektedir. 604 Kelimenin asl Zarath-Ushtradr. Bunun Ltincelemi ekli Zarathustra, Yunancalam ekli Zoraasterdir. 605 Kurduu dine de Zoraastizm veya dindeki tanr Ahura-Mazdaya istinaden Mazdaizm veya lkeye atfen Parsizm denir. Bu dinin saliklerine Mecus veya ibadetlerinde ate yakma detlerinden dolay ateperest denilmektedir. 606 Kurucusunun ismi, Zarath (gzel, doru) ve Usthra (develer) kelimelerinden mteekkildir. Gzel develere sahip olan anlamna gelir. etimolojide Zerdt ismi, yaayan yldz anlamna gelmektedir. Rivayete gre kendisine dalmakta olan yldz arpm, arpan yldz onu ge kard iin kendisine yaayan yldz anlamna gelen Zarathushtra ismi verilmitir. 607 Zerdtten nce randa kurulmu olan bir baka din daha vardr ki buna Mazdeizm denir. Bu din, Zerdtten nceki Mazdeizmdir. Ancak, Zerdtn getirmi olduu Mazdeizm randan kovulunca yerine Parslik domutur. 608 Zerdt ncesi ran blgesinde halk ok sayda tanrya tapard; nehirlere, dalara ve gllere kurban takdim ederdi. Blgede Hintlilerin Mitresi byk hrmet grrd. 609 Ksacas Zerdt politeist inanlarn hakim olduu bir blgede dnyaya gelmiti. Zerdt, ran blgesinde tek tanrl bir inanc telkin ettii iin, onu peygamber
603 604 605 606 607 608 609

Lisnul-Arab, VIII. 98 vd.; Tcul-Ars, IV; 245. Tmer-Gnay, a.g.e., s. 77; Sarkolu, a.g.e., s. 105; Fellcen Challey, a.g.e., s. .98. Sarkolu, a.g.e., s.105. Chaalley, a.g.e., s. 98. Sarkolu, a.g.e., s. 105.Challey, a.g.e., s. 98. Sarkolu, a.g.e., s. 105. Challey, a.g.e., s. 98. Sarkolu, a.g.e., s. 107.

86

olarak kabul edenler olduu gibi, ona bir hakm veya bir aman olarak bakanlar da vard. 610 Yirmi yana geldiinde Zerdtte byk bir ruh deiiklik meydana gelir. Sk sk dalara ve ssz yerlere ekilerek kendisine has mnzevi bir hayat srmeye balar. Otuz yanda iken Tanrnn bir tezahr veya temsilcisi durumundaki melek Vohu Manah ile karlar veya Manah kendisine tanr Ahura Mazdann vahyettiini mjdeler. Bu peygamber tezahrn daha sonraki yllarda gelen vahiyler izler. 611 te bundan sonra Zerdt, Yce Tanr diye telkin ettii Ahura Mazda ile yakn ilikide olduunu ilan etti. Ona gre bu lemde, mcadele eden iki asl ruh vardr (iyilik ve ktlk). Bunlardan ilkine Spenta Mainyu, ikincisine Angra Mainyu denir. 612 Zerdtlik diye bilinen bu din, tanr tasavvurlar ve dier inanlar asndan tarih sre ierisinde iki nemli safhaya ayrlmaktadr. Bunlardan birincisi genellikle Zerdtn kendisine atfedilen ve Gathalarda gzlemlenen erken dnem Zerdtlk; dieri ise, Zerdt sonras dnemde ortaya kan sonraki dnem Zerdtliidir. Erken dnem Zerdtliinde Ahura Mazda (Bilge Rab) inancna dayal olarak evrensel monoteistik bir din tesis edilmeye allmtr. Buna gre Ahura Mazda, yaratc, parlak, merhametli, en byk, en iyi, sabit, en bilge, en mkemmel ve en cmert Ruhtur. Tanr Ahura Mazda, Zerdt dneminde panteonun en yksek noktasnda yer almaktadr. 613 Ancak, Zerdt, her ne kadar tek bir yaratcnn varlndan sz etse de, dnyada meydana gelen hdiselerin kaynan, hayr ve er glerin (asha ve druj), yani iyilik ve ktlk prensibinin faaliyetlerinde grmektedir. 614 Zerdte gre insan, bu iki zt kutbun (iyi ve kt ruhun) ortasnda duran bir varlktr. Bunlardan birine katlmak zorundadr. Seimi onun kaderini etkileyecektir. yilik prensibinin yannda yer alan insan, btn vaktini ve gcn aydnlk mcadelesi yapmaya sevk etmi olmaldr. Grevi, lemde ktlk namna ne varsa onunla mcadele etmektir. 615
610 611

Tmer-Kk, a.g.e., s. 77. Sarkolu, a.g.e., s. 108; mer Rza Dorul, Yeryzndeki Dinler Tarihi, stanbul, 1963, s. 139. Tmer-Kk, a.g.e., s. 77. Osman Gner, Resulullahn Ehl-i Kitapla Mnasebetleri, Fecr Yaynlar, Ankara, 1997, s. 48. Gner, a.g.e., s.48. Dorul, Yeryzndeki Dinler Tarihi, s. 146-147; Tmer-Gnay, a.g.e., s. 77.

612 613

614 615

87

Zerdt sonras dneme ait kutsal metinlerde ise, onun dnemindeki tek tanr inanc, yerini, dalist bir tanr anlayna brakmtr. Buna gre, bir tarafta gerek nizam ve fiiliyatn Rabbi olarak vasf edilen Ahura-Mazda ile ona yardm eden iyi fikir, doru kanun, asil hkmet, mukaddes seciye, shhat ve ebediyet yer alr. Bu dnemde Ahura-Mazda sadece iyi ve temiz varlklarn yaratcsdr. Dier tarafta ise, Angra Mainyu (Kt Ruh) ya da Ehriman ve yardmclar yer alrken, Ehrimen, kt ve temiz olmayan eytan glerin yaratcs olarak nitelendirilir. 616 Zerdtten sonra, zamanla Zerdtliin din esaslar mensuplarnca eitli ekillerde deiiklie uratlm ve nceleri bir ruh, bir rya, bir lk olarak nitelenen tanr Ahura-Mazda kiiletirilmi ve kendisine baz beer sfatlar atfedilmitir. 617 Tarihilerin bildirdiine gre, nur ve zulmet, hayr ve er eklinde iki tanrnn bulunduuna inanlr. Nuru ate temsil etmektedir. Bundan dolay atee hrmet edilmektedir. 618 Nur tanrs Ahura-Mazda, karanlk tanrs ise Angre Mainyudur. Bu iki tanr daima mcadele halinde olup, Ahura-Mazdann kazanmasyla dnyann sonunun geleceine inanlmaktadr. 619 Kuran- Kerimde Mecusilerin inanlarndan bahsedilmemektedir. Arabistana komu olan Sasaniler Mecusi olmalarna ramen, Kurann onlar muhatap almay dikkat ekicidir. Fakat onlarn mstakil olarak zikredilmesi, 620 Mecusiliin ayr bir din olduunu gstermektedir. Mecusilerle ilgili bilgileri hadis ve tarih kitaplarnda bulmaktayz. Hz. Peygamber, bir yandan Mecusilere Ehl-i Kitap muamelesi yaplmasn isterken, te yandan slm komutanna; Onlar slma davet et. Mslman olurlarsa bizimle ayn hak ve vazifelere sahip olacaklardr. Kabul etmezlerse cizye ile ykml tut. Onlarn kestiklerini yemeyin kadnlaryla evlenmeyin. 621 emrini verdii nakledilmektedir. Resulullahn bu emri, slmn evlilik 622 ve hayvan kesimine gsterdii titizlii 623 Mecusilerin gstermediini ifade
616

ehristan, el-Milel, I. 233, 237-238; Sarkolu, a.g.e., s. 110; Dorul, Yeryzndeki Dinler Tarihi, s. 146. Dorul, Yeryzndeki Dinler Tarihi, s. 148. Cevad Al, a.g.e., VI. 691. Ahmed Emn, Fecrul-slm, s. 101; Sarkolu, a.g.e., s. 110. 22/Hac, 17. Hamidullah, el-Vesik, s150, No, 60. Hamidullah, el-Vesik, s150, No, 60. 4/Nis, 23; 5/Mide, 5.

617 618 619 620 621 622 622

88

etmektedir. Yine Hz. Peygamberin Yemen, Umman ve Bahreyne gnderdii komutanlarna; Mecusilerden de cizye alnmasn istemesi, sz konusu blgelerde Mecusilerin varln gstermektedir. 624 Onlarn inanlaryla ilgili bilgileri, dinler tarihi ve slm tarihi kitaplarnda bulabilmekteyiz. Nitekim tarihte Mecusiler, slm limleri arasnda, atee tapan, yakn akraba (anne, hala, teyze, kz ve kz karde) evliliini hell sayan, a, atee, suya ve topraa kutsallk atfeden din mensuplar olarak tannrlar. 625 Mecusiler, peygamber olarak Zerdt kabul etmektedir. Mecusilerin kutsal kitaplar hakknda farkl grler ileri srlmektedir. Gathalar, Zerdte nispet edilen kutsal kitaplardr. Zerdtten sonra ok tanrl bir inan yaylmsa da, o zaman randa Gathalarn etkisi devam etmitir. 626 Avesta, eski rann kutsal kitabdr. Dili, Pehlevicedir (eski Farsa). Hikmet anlamna gelir. blmden oluur. 627 Bunlardan Yasnaki, kendi iinde ayrca blmlere ayrlr. 628 Yat, tanrlara yneltilen eitli ilhlerden oluur. Vidadet ise, eytana kar kanun diye adlandrlr. eytanlara kar korunma yollar ve tlsmlarn bulunduu blmdr. 629 Kuran- Kerimde Mecusilerin ahiret inancndan bahsedilmemektedir. Bununla birlikte, onlarda ahiret inancnn olduu anlalmaktadr. Onlara gre ahiretin durumu, amele baldr. Kitaba yazlan ameller, insanlar lnce tartlr. yilikleri ar gelirse ruhu semaya kaldrlr, ktlkleri ar gelirse de ruhu yerin dibine gnderilir. yi insanlar cennete, kt insanlar cehenneme gtrlr. 630 len her insan Cinvat Kprsnden gemek zorundadr. Bu kpr, kiinin ameline gre daralp genilemektedir. Dinsiz olan insanlar kprden aa deceklerdir. 631 Yine Mecusilere gre, Zerdtn lmnden 3000 yl sonra zulmet tanrsnn gc sona

623 624 625 626 627 628 629 630 631

Hamidullah, slm Peygamberi, I. 429. el-Belzr, s. 69-80. Eb Mansr, Abdulkahir b. Tahir el-Badd,el-Fark Beynel-Firak, Kahire, t.y., s. 286. Tmer-Kk, a.g.e., s. 77. Tmer-Kk, a.g.e., s. 77. Tmer-Kk, a.g.e., s. 77. ehristn, el-Milel, I. 237; Tmer-Kk, a.g.e., s. 77; Dinler Tarihi Ansiklopedisi, III. 611. Ahmed Emn, Fecrul-slm, s. 102. Tmer-Kk, a.g.e., s. 78.

89

erecek ve Soayant denilen kurtarc doacaktr. Btn lem atele temizlendikten sonra, Ahura-Mazdann lkesine kavuacaktr. 632 Zerdtn ileri srd, inanlar arasnda, tevhid, ahiret, melek-eytan gibi itikadi konular da bulunmaktadr. Yine Mecusilikte ilk insan ve ilk peygamber (Gayamarn) Hz. dem olduu da rivayet edilmektedir. 633 Btn bunlar (zamanmzda Mecusiler az olmasna ramen), bu dinin temelinde bir peygamber inancnn bulunduunu gstermektedir. nanlar hakknda ksaca bilgi vermeye altmz Mecusiliin, ilh kaynakl bir din mi, yoksa beer bir din mi olduu konusu, slm limlerince farkl ekillerde deerlendirilmitir. Baz slm limleri Mecusilerin Kuran- Kerimde Ehl-i Kitap ile birlikte zikredilmesini 634 delil olarak kabul ederek, Mecusilerin Ehl-i Kitap olduklarn kabul etseler de dier baz ise, Mecusilerin Kitap Ehli olmadn savunmutur. Onlara gre, Hz. Peygamberin (a.s.) Rum Suresinde de, iaret edildii gibi,Mecusilerin Hristiyanlara kar gelmelerini ho karlamam olmas, onlarn Ehl-i Kitap olmadnr gsterir. nk ilgili ayette mrikler de getii halde onlar Ehl-i Kitap olarak kabul edilmemektedir. Cesss, bu delillere bakalarn da ilave ederek Mecusilerin hkmdar Herekle yazd mektupta, Ey Kitap Ehli, bizimle sizin aranzda eit olan bir kelimeye gelin 635 diye hitap ederken, ran Kisrasna yazd mektupta, ayn hitab kullanmamas, Mecusilerin Kitap Ehli olmadn gstermektedir. 636 Yine 30/Rm sresi ilk be ayetin nzlne sebep olan olayda, Mslmanlarn Kitap Ehli olan Rumlardan yana tavr taknmalar, mriklerin de mmi olarak niteledikleri ranl Mecusilerin yannda yer almalar, bu gr destekleyen delillerden saylmaktadr. 637 Mecusilik hakknda sonu olarak unu syleyebiliriz: Kuran- Kerimde ismen sadece bir kere zikredilen Mecusilerin ayr bir din olduu anlalmaktadr. Ancak Sasani mparatorluu ve onun etki alanlarnn dnda fazla varlk gsterdikleri de
632 633 634 635 636

Tmer- Kk, a.g.e., s. 78. ehristan, el-Milel, I. 233. 22/Hac, 17. Cesss, Ahkmul-Kurn, III. 327-328. Rz, Mefatihul-ayb, IV. 554. Ayrca geni bilgi iin bkz. bn Kayym, Ahkm, I. 6 (6/Enm, 156); bn Kayym, Ahkm, I. 2 (3/Al-i mrn, 6); Cesss, Ahkmul-Kurn, III; 327; bn Kayym, Ahkm, I. 198-199.

637

Cessas, Ahkmul-Kurn, III. 327; bn Kayym, Ahkm, I. 198-199.

90

sylenemez. Buna ramen Yemen, Bahreyn ve Ummanda Mecusilerin varlndan sz etmek mmkndr. Kurann nzl srecinde Mslmanlarn Mecusilerle karlamalarndan sz etmek mmkn grnmemektedir. Fakat ilk diyalog dolayl da olsa Acem-Rum savanda Mslmanlarn takndklar tavr olmutur. 638 Medine dneminde ise Hz. Peygamber devlet bakanlarna gnderdii davet mektuplarnn arasnda ran Kisrasna gnderdii mektubu da grmekteyiz ki, bu mektupta Ehl-i Kitap olanlara yaplan hitap tarznn Mecusilere yaplmadn grmekteyiz. 639 1.2.6. Hanifler 1.2.6.1. Hanf Kelimesinin Menei ve Kurandaki Anlam Hanif kelimesinin menei ve anlamna dair eitli grler vardr. Arapa, branice, Sryanice veya Habee bir kkten geldii ileri srlmektedir. Kelimenin kkn oluturan h-n-f btn Sami dillerinde ortaktr. Kelimenin Kenance olan Hanpa, ktle meyilli, sapkn olmak ve iftira etmek 640 anlamna gelir. Aramicede iki yzl olmak demektir. 641 Sryanice ekli olan hanfo (hanpa) ise, putperest642 anlamna gelmektedir. Theodore Nldeke, Arapa hanif kelimesinin en azndan Kuranda kullanld ekliyle Sryanice meneli olduuna iaret etmi, bu gr Tor Andrae ve Karl Ahrens gibi msterikler tarafndan da benimsenmitir. Nldeke, hanifin Sryanice aslndaki putperest mnsnn, kelimeyi alan Araplar tarafnda tam olarak anlalmad kanaatini tamaktadr. 643 Hanif kelimesinin szlklerde ve farkl dinlere mensup bilim adamlar tarafndan farkl anlamlarda kullanldn grmekteyiz. Yukardaki anlamlardan sonra Mslman bilim adamlar ve lgatlar tarafndan nasl kullanldna ksaca bir gz atmak gerektii kansndaym. Buna gre: Hanif szlkte; delaletten doru yne ynelen, irkten uzaklaan, istikameti koruyan kimse mnlarna gelir. 644
638 639 640 641 642 643 644

Cessas, Ahkmul-Kurn, III. 327-328. Cesss, a.g.e., III. 327. bn Kayym, Ahkm, s. 198-199. Hanif mad., DA, XVI. 33. Hanif mad., DA, XVI. 33. Hanif mad., DA, XVI. 33. Hanif mad., DA, XVI. 33 bn Manzr, Lisnul-Arab, IX. 56; Zebid, Tcul-Ars, VI. 77.

91

Hanif kelimesi; hanefeden gelirse dzeldi, doruldu anlamlarna gelir. 645 Hanifeden olursa, eilim duydu, sapt anlamna gelir. Nitekim, ayanda hafif sakatlk bulunan kiilere ahnef denir. 646 Bu anlamyla peygamberlikten nce irk dininden sapan, hakka meyleden, tevhide inanan kiiler iin kullanlmtr. 647 Mesd, hanif kelimesinin, Sryaniceden Arapaya getiini ve aslnn hanifu olduunu ve hunefa ile de Sabiilerin kastedildiini syler. 648 Ayn zamanda slma ynelip onda sebat klan ve Hz. brahimin dinine uyarak hac olan kiiye de bu ad verilmitir. 649 Ragis Blachere ise, hanif kelimesinin slm ncesi kullanm dikkate alndnda bu kelimenin tek Tanr inancna sahip ya da muvahhid tamayll kimselere iaret ettiini belirtir. 650 Kitab- Mukaddesin branice olan nshalarnda hanef kknn deiik ekimlerinde: Mlhid, dinsiz, murdar, kirlenmi, doru yoldan uzaklamak, dine kar kaytsz kalmak anlamlarnda kullanlmaktadr. 651 Batl aratrmaclar genellikle, Arapadaki hanif kelimesinin Dou Aramicesinden (Sryanice) alndn ve bu dilde h-n-p kknn dier Sami dillerinde olduu gibi, putperestlik, din konularda kararszlk, farkl inanlarn bir araya getirilmesi mnlarna geldiine knidirler. 652 Julius Wellhausen, hanif kelimesini, hem kendini Tanrya ibadete verme, putlar devirip ykma hem de yemini bozma, yemini tutmama, hakszlk anlamlarna gelen hanithadan tretildiini iddia etmektedir. 653 F. Schulthes, Arapa hanif kelimesinin Sryanice hanpadan gelemeyeceini, en azndan arada baka bir eklinin olmas gerektiini ileri srerken 654 Jouon, bu kelimenin asl anlamnn
645 646 647 648 649 650 651

Derveze, Kurana Gre Hz. Muhammedin Hayat, I. 386. Derveze, a.g.e., I. 386. Derveze, Kurana Gre Hz. Muhammedin Hayat, I. 386. Mesd, et-Tenbh, s. 79-80. Ahmed Tahir, Tertib-i Kmsul-Muhd, I. 728. Cerraholu, Kuran- Kerime Gre Hanifler, IX. 89. Hanif mad, DA, XVI. 33; aban Kuzgunun Kitab- Muakaddesin branice nshasnn; Yeremya 2: 3; 3: 1 aya 24: 5; Mezmurlar 106: 38; Mika 4: 11; Saylar 35: 33 pasajlarndan naklen alnts.

652 653 654

Hanif mad., DA, XVI. 33. Hanif mad., DA, XVI. 33. Hanif mad., DA, XVI. 33.

92

eilmek, dnmek olduunu ve hanifin de dnen kii mnsna geldiini, bu kiinin hak veya btl dinden dnmesine gre kelimenin putperest veya mmin anlam ifade edebileceini belirtir. 655 slmdan nce hakikati aratrarak Hz. brahimin dininin doruluunu benimsemi, mrik, Mecusi, Yahudi ve Hristiyan olmayan kiiler iin bu terim kullanlmaktadr. 656 Baka bir anlatmla, bir ynyle irke ve dier taraftan Ehl-i Kitabn dinine uymayan kiilere hanif denmitir. 657 Hanif dinine uyanlar Kuran tarafndan tasvip edilmitir. Dolaysyla Hanif kelimesi, Allah birlemek, Onu bir olarak kabul etmek anlamnda kullanlmtr. 658 Kuran- Kerimde hanif kelimesi on yerde, 659 oulu olan hunefa ise iki yerde 660 gemektedir. Bu on iki yerin dokuzunda, Hanifliin mriklikten farkl ve onun kart olduu belirtilmekte, 661 bu arada sekiz yerde irkin kart olan Hz. brahimin imann ifade etmekte, 662 bir yerde ise mutlak tevhidi ifade etmekte, 663 yerde dinde samimiyet ve doruluk anlamnda kullanlmaktadr. 664 Yine bu sekiz yerin beinde ayn zamanda din mnsna gelen millet kelimesi yer almakta, bir ayette de bizzat Hz. brahimin kendisi hanif olarak nitelenmektedir. 665 Hanif kelimesi Kuranda, bir taraftan Hz. brahimin imann ifade etmek iin ve mrikliin kart olarak kullanlrken, dier taraftan Hz. brahimin Yahudi ve Hristiyan olmad 666 Ehl-i Kitabn Hanifler olarak Allaha kulluk etmekle

655 656 657

Hanif mad., DA, XVI. 33. Mahmud erf, el-Edyn fil-Kurn, s. 69. Fr.Buhl, Hanif mad., A, V. 215; Cerraholu, Kuran- Kerime Gre Hanifler, AFD, IX. s. 81. Bkz. 3/Al-i mrn, 67, 95; 22/Hac, 31; 30/Rm, 30. Bkz. M. Fad Abdulbk, el-Mucem, Hanif maddesi. 22/Hac, 31; 98/Beyyine, 5. 2/Bakara, 135; 3/Al-i mrn, 67, 95; 6/Enm, 79, 161; 10/Ynus, 105; 16/Nahl, 120, 123; 22/Hac, 31. 2/Bakara, 135; 3/Al-i mrn, 67, 95; 4/Nis, 125; 6/Enm, 79, 161; 16/Nahl, 120, 123; 22/Hac, 31. 10/Ynus, 105; 30/Rm, 30; 98/Beyyine, 5. 6/Enm, 79. 2/Bakara, 135; 3/Al-i mrn, 67.

658 659 660 661

662 663 664 665 666

93

emrolunduklar 667 vurgulanmaktadr. Ayrca Hz. Muhammede ve ona uyanlara hanif olarak Allaha kulluk etmeleri emredilmitir. 668 Buna gre Haniflik, mriklik olmad gibi Yahudilik ve Hristiyanlk da deildir. Allahn, balangtan itibaren insanlara bildirdii ve insanlarn ftratna en uygun olan dinin addr. Kuran- Kerimde Sen yzn hanif olarak dine, Allah insanlar hangi ftrat zere yaratmsa ona evir. Allahn yaratnda bir deime yoktur. te dosdoru din budur. Fakat insanlarn ou bilmezler. 669 buyrulmakla, Hanifliin en zengin anlam belirtilmi ve belirli bir din tavr nerilmitir. Kurann nerdii bu din tavr, mriklie ters olduu gibi, 670 Ehl-i Kitabn dininden de farkldr. Kurana gre Haniflik, Yahudilik ve Hristiyanlktan da ncedir: Ey Ehl-i Kitap! Niin brahim hakknda tartyorsunuz? Halbuki Tevrat ve ncil kesinlikle ondan sonra indirildi. Siz hi dnmez misiniz? brahim ne Yahudi ne de Hristiyan idi. Fakat o, bir hanif ve Mslman idi. Mriklerden de deildi. 671 buyurmakla, hanif kelimesinin esas anlamn ortaya koymutur. Hz. brahimin hanif olarak Allaha ibadet ettiine dair (6/Enm, 79 ve 16/Nahl, 120) benzer tarih ifadeler yer alr. Ancak, bu ayetlerde muslim kelimesi kullanlmaz. Buna karlk, Hz. Muhammede ve Mslmanlara aka veya zmmen hanif olarak Hz. brahimin akidesine ve dinine tbi olmalarna ilikin emirler vardr. 672 Geriye kalan blmlerde ise Hz. brahimden sz edilmemekte ancak Hz. Muhammede ya da Mslmanlara veya Kitap Ehline mriklerden olmamalar; hanif olarak Allaha kulluk etmeleri emredilmektedir. 673 Bu durumda Kuranda ifade edildii gibi, kelime sadece Hz. brahimin kendisi veya brahimin dini ile ilikilidir. slm sz konusu olduunda hanif, puta tapclk dahil Yahudilik ve Hristiyanln zddn ifade etmektedir. 674 Sonraki dnemlerde slm limleri hanif kelimesini slmla eanlaml kullandlar. Hanifi, slm; hanifiyyeyi ise Mslman kelimeleriyle eanlaml bir ekilde kullanan slm limleri, Hz. Muhammedden nce hanifiyye ya da saf tek tanrcl
667 668 669 670 671 672 673 674

98/Beyyine, 5. 10/Ynus, 105; 30/Rm, 30. 30/Rm, 30. 16/Nahl, 120. 3/Al-i mrn, 65, 67. 2/Bakara, 135; 3/Al-i mrn, 95; 4/Nis, 125; 6/Enm, 161; 16/Nahl, 123. 10/Ynus, 105; 30/Rm, 30; 98/Beyyine 5. Watt, Kurana Giri, trc, Sleyman Kalkan, s. 29.

94

arayan insanlarn var olduunu gstermek iin aba sarf etmilerdir. 675 Hatta bn Mesdun nshasnda, ayette geen islm 676 kelimesinin yerine hanifiyye kelimesinin yazl olduu rivayet edilmektedir. 677

1.2.6.2. Arap Yarmadasnda Haniflik Mevdd, Arabistanda en eski dinin Haniflik olduunu belirterek, putperestlik ve irkin Amr b. Luhayy tarafndan balatldn syler. Buna ramen Arabistann deiik blgelerinde dinsizlii ve irki reddeden, tek Allaha inanan insanlarn olduunu zikreder. 678 Onlarn bu dnce ve inanlarnn gemi peygamberlerin getirdii mesajlardan kaynakland da bir gerektir. 679 bn shk, Arabistandaki Haniflik hakknda u bilgiyi vermektedir. slmdan nce, mriklerin puta tapmalarndan nefret eden, Allaha ve Onun dinine inanan drt kii vardr. Bunlar; Varaka b. Nevfel, Ubeydullh b. Cah, Osmn b. Huveyris ve Zeyd b. Amrdr. bn shk devamla, bunlar hakknda u bilgiyi verir. Kurey kabilesi bir bayram gn ibadet edip sayg gsterdikleri bir putun etrafnda toplanrlar. lerinden Varaka b. Nevfel, Osmn b. Huveyris, Ubeydullh b. Cah ve Zeyd b. Amr, halkn iinde bulunduu durumu mzakere eder. Bu putlarn insanlara fayda veremeyecei, onlara ibadetin bir anlamnn olmad, kurtuluun Hz. brahimin dininde olduu hususunda gr belirterek ad geen dinin esaslarn aratrmak zere baka memleketlere giderler. 680 Bu kiilerin deiik beldelere Hz. brahimin dinini aratrmak iin gitmeleri, onlarn bu dini tam anlamyla bilmediklerini gsterir. Gidilen yerler, genellikle Hz. brahimin yaad yerler olarak bilinir. 681 bn shk ve bn Him hanif olan bu kiilerin saylarn drtle snrlamakta iseler de, esasnda bunlarn daha fazla olduu zannedilir. 682 Saylar konusunda farkl grler bulunan haniflerin, Hicaz ve evre blgelerde, Yahudiler ve Hristiyanlarda olduu gibi bir
675 676 677 678 679 680 681 682

Watt, Kurana Giri, s. 29. 3/Al-i mrn, 19. Watt, Kurana Giri, s. 29. Mevdd, Tarih Boyunca Tevhid Mcadelesi ve Hz. Muhammedin Hayat, II. 45-46. Mevdd, a.g.e., II. 46. bn shk, a.g.e., s. 95; bn Him, es-Sre, I. 237. aban Kuzgun, slm Kaynaklarna Gre Hz. brahim ve Haniflik, Kayseri, 1985, s. 189. Mahmut Esad, a.g.e., s. 303-305; aatay, a.g.e., s. 159-160; Kuzgun, s. 189-190

95

cemaat oluturmadklar grlmektedir. Demek ki, gerek din sahipleri parmakla saylacak kadar azalmtr. bn shk ve bn Himn naklettii hanifler menkbesi, Batl baz tarihiler tarafndan istismar konusu olmutur. slm tarihiyle ilgili mehur bir eser yazan Springer, bu menkbeyi istismar ederek, slmn meneini garip bir teoriyle ortaya koyar. Sprenger, Mslman tarihilerden bazlarnn bu rivayetine dayanarak Hz. Muhammedden nce Arabistanda din bir hareketin bulunduunu ve Hz. Muhammedin, halk arasnda yaygn olan bu din duygular ustaca ve azimli bir iradeyle kendi ahs menfeati iin kullanarak ona malum ekli ve yn verdiini iddia etmitir. 683 Avrupada ok kabul gren Sprengerin bu deerlendirmesine gre, Hz. Muhammed, haniflerin temsil ettikleri bu yaygn din duygulara, belli bir ekil ve yn vererek byk bir siyasi gce dntrm, ilh ve dnyevi emeller peinde komutur. Bunun iin Araplar, ran mparatorluunu ykan, Dou Roma mparatorluunu perian eden hamlelerin srrn slmda deil, slmdan nce yaygn olan din hareketlerde aramaldr. Sprengere gre Hz. Muhammed, din bir temsilci deil, mevcut durumdan faydalanan bir macerac idi. 684 Sprengerin bu gln teorisi slmn yaycsna kar dinmez bir kin ve dmanlk besleyen evrelerde bir ara byk rabet grmse de, Goldziher ve Leone Caettani gibi mehur msterikler tarafndan indirilen darbelerle birdenbire yklm ve asl mahiyeti ortaya kmtr. Arabistanda slmdan nceki durum ve artlarla ilgili tarih incelemeler Sprengerin bu tuhaf teorisinin hibir tarih esasa dayanmadn ortaya koymutur. O tarihlerde Orta ve Kuzey Arabistanda yaayan kabileler, derin bir cehalet uykusuna dalmlard. Yksek bir geliim fikrine ihtiya duyan metafizik alandaki bir hareketin bu cahil Araplar arasnda gelitiini iddia etmek, insanln dnce tarihini inkr etmek demektir. 685 Wattda, Hz. Muhammedin yaamnn ilk yllarnda, Arabistanda yelerine hanif denilen monoteizme doru ferd bir hareketin varlndan bahseder. Watt, devamla bu tezlerin ilk dnem Mslman yazarlara dayandn belirtir. Bu yazarlar, belirli Kuran metinlerine bir arka plan vermeye ya da muhtemelen Kuranda yer alan birok dncenin Yahudilik ve Hristiyanlktan geldiini ileri sren dmanca
683 684 685

Gnaltay, slm ncesi ve Dinleri, s. 80. Gnaltay, a.g.e., s. 80. Gnaltay, a.g.e., s. 80.

96

yaklamlara cevap vermeye alyorlard. Bununla birlikte, Kuranda Arabistandaki Haniflikle ilgili dorudan bir bilgi yoktur. Hanif kelimesi, aslnda Yahudilie ve Hristiyanla kar Kuran mdafaann bir ifadesidir. ddia edildii gibi Mslmanlar, ne Yahudi ne de Hristiyan olmayan fakat monoteist olan brahimin gerek dinini izliyorlard. nk Yahudilik ve Hristiyanlk, brahimden sonradr. Hz. Muhammedin dini de hanif ve yahut hanefiyye olarak nitelenmitir. 686 Kuranda hanif hareketiyle ilgili dorudan bir bilgi bulunmamaktadr. 687 Ancak, slm ncesi Arap iirinde nemli bir yeri olan ve hanif olarak nitelenen Umeyye b. Eb Saltn iirlerinde Allah fikrinin ilenmesi, Haniflikle ilgili bize nemli ipular vermektedir. Taifte Sakif kabilesine mensup olan Umeyye, nl bir air idi. iirlerinde tevhid dinini aratrmakta olduu, puta tapmaktan kand, Yahudilie ve Hristiyanla da girmedii sylenir. 688 Buna ramen hanifler ve Hanifliin rgtl bir hareket olduundan sz edilemez. Mnferit bir hareket olup mnzevi bir hayat yaadklarndan dolay Umeyye b. Eb Salt gibilerinin dnceleri pek fazla tesir etmiyordu. Araplar, Umeyye gibilerinin dncelerini kabul etmeseler de, evrelerinde byle bir dncenin varlndan haberdar olmulardr. 689 Bundan dolay msteriklerden Cl. Huoart ve Power, Kuran- Kerimin kaynann Umeyye b. Eb Saltn iirleri ve Varaka b. Nevfel gibi tek ilha inanan hanifler olduunu iddia ederler. 690 Oysa Umeyye, hibir zaman peygamberlik iddiasnda bulunmam ve kendisi Peygamber, iiri de Kuran kadar mehur olamamtr. Ayrca Umeyyeye ait olduu iddia edilen iirin, Umeyye b. Eb Salta ait olmad ispatlanm olduundan, Kurana etkisi olduu iddia edilen iirle ilgili btn deliller mesnetsiz kalmtr. 691 Tarih kaynaklar, bilhassa mehur hitabesiyle tannan Kuss b. Side elyd, cahiliye dnemi Araplar arasnda Tanrnn birliine, ldkten sonra dirilmeye inanan bir kii 692 olduunu gstermekte ise de, Mevln ibl, mer Rza Dorul
686 687 688 689 690 691 692

Watt, Hz. Muhammedin Mekkesi, s. 72-73. Watt, Hz. Muhammedin Mekkesi, s. 72. zusu, Kuranda Allah ve nsan, s. 105-106. zutsu, a.g.e., s. 111. Selahattin Snmezsoy, Kuran ve Oryantalistler, Ankara, 1998, s. 96. Snmezsoy, a.g.e., s. 96-98. bn Hacer, el-sbe, V. 551-553; bnul-Esr, Usdul-abe, IV. 403; aatay, a.g.e., s. 164166.

97

tarafndan tercme edilmi olan Asr- Sadet adl eserinde, Kuss b. Sideye ait olduu sylenen hitabenin uydurma olduunu, ravilerin tenkidini yaparak izah eder. 693 Varaka b. Nevfel ise, Hristiyan olmu, Tevrat ve ncili Arapaya tercme etmi ve Hristiyan olarak lmtr. Hz. Peygamber onunla bisetten sonra grmtr. Onun peygamberlikle ilgili cevaplar ise Kitab- Mukaddesten rendii bilgilere dayanmaktadr. Kendisi bu kadar etkileme gcne sahip idiyse, neden kendisi peygamber olamamtr. 694 Haniflerin, Allahn birliiyle ilgili konularda bir belirsizlik vardr. Uygulamalar ve eriatlarna dair bir kitaplar da olmad iin, slma kaynaklk etmesi imknszdr. nk: 1. Haniflerin inan ve retileri kapal ve mphemdir. 2. Yaadklar evrede etki yapacak say ve gte deillerdir. 3. Umeyye b. Eb Salt ve rahip olarak tannan Eb mir b. Seyr gibi haniflerden bazlar kl ve kalemle slma kar koymulardr. ayet bunlarn inanc slma kaynaklk etmi olsayd, byle bir davranta bulunmazlard. 695 Netice olarak, Hz. Muhammdin peygamberliinden nce, Arabistanda ilh nurun serpintileri durumunda olan birtakm kiilerin bulunduu bir gerektir. Kendilerine muvahhid denilen bu insanlarn bazlarnca Hz. brahime (a.s.) nispet edilen hanif dininin temsilcisi olmadklar grlr. Bundan dolaydr ki, Kuss b. Side, Varaka b. Nevfel, Ubbeydullh b. Cah, Osmn b. Huveyris ve Zeyd b. Amr b. Nufeyl gibi kiilerin putperestlii terk etmi olmalar dorudur. Ancak, bunlardan bir ksmnn zamanla Hristiyanlatklar da bilinen bir gerektir. Hz. Peygamberin bunlardan Zeyd ve Varaka gibi birka hakknda vc szler syledii de bilinmektedir. Ancak onlardan herhangi birinin Hz. Peygamberin davetine icabet edip sebat gsterdiklerine dair bir bilgi mevcut deildir.

693 694 695

Mevln ibl, Asr- Sadet, I. 142-143. Snmezsoy, a.g.e., s. 97-98. Snmezsoy, a.g.e., s. 93-94.

98

2. KURAN NCES ARAP YARIMADASINDAK DN GRUPLARIN BRBRLERYLE LKLER slmn zuhurundan nce Arabistanda yerli halk olarak putperest Araplar ile daha ok dardan geldikleri anlalan Yahudiler ve Hristiyanlar yaamaktayd. Bunlarn dnda az da olsa dier dinlere mensup (Mecusi, Sabii vb.) olan kiiler de bulunmakta idi. Bu din mensuplarnn birbirleriyle ok iyi geindiklerini sylemek imknszdr. Devaml rekabet ve sava halinde bulunan Bizans ve ran arasnda yer alan Arabistan, douda gnmz Irak, kuzeyde ise Suriyede Pers ve Bizans hakimiyeti altnda bulunan Lahmiler ve Gassaniler gibi Hristiyan Arap prenslikleriyle evrilmiti. slmn zuhurundan ksa bir sre nce Gney Arabistanda (Yemen) Hristiyanlar ve Yahudilerden oluan bir nfus yaamaktayd. 696 Persler, Yahudileri; Bizansllar ise, Habeliler vastasyla Hristiyanlar destekliyorlard. Yahudi ve Hristiyanlar arasndaki ekimenin bir neticesi olarak, MS. 523te Yahudiler, dinlerini deitirmedikleri iin Necran Hristiyanlarn kltan geirdiler. Bu olay, Yahudi kral Z-Nuvasn krallna kar gelen Habe tehlikesini bertaraf etmesi demekti. 697 Bu olay Kuran- Kerime yle yansmaktadr: Burlar sahibi ge and olsun. Vadedilen gne and olsun. (O gn) ahide ve ahidlik edilene and olsun. Ki kahroldu hendein adamlar. O yakt doldurulup tututurulmu ate (hendeinin adamlar). Onlar ate hendeinin banda oturmulard. Ve onlar, mminlere yaptklarn seyrediyorlard. Mminler srf aziz, vgye layk olan Allaha inandklar iin o (zalim)ler onlardan aldlar. 698 slm ncesi Arabistandaki din gruplarn birbirleriyle olan ilikilerine bir gz attmzda, bunun birka ynden ele alnmas gerektii kanaati hsl olmaktadr: Yahudi-Hristiyan, Hristiyan-mrik ve Yahudi-mriklerin her birinin kendi aralarndaki ilikilerle, slmn zuhurundan sonra bu gruplarn Mslmanlara kar olan ittifaklarn grmekteyiz. Medine (Yesrb) civarnda bulunan Yahudiler, Medinenin yerleik halk ve putperest olan Evs ve Hazrec kabilelerini Yahudiletirmeye altklar, hatta Yahudilerin Ehl-i Kitap olmalarndan dolay Araplarn ocuklarn bile

696 697 698

Adil ifi, Fazlur Rahmanla slm Yeniden Dnmek, s. 146. ifti, a.g.e., s. 146. 85/Burc, 1-9.

99

Yahudiletirdikleri grlmtr. Zira putperest Araplar, Yahudileri Kitap Ehli olmalarndan dolay ilim ehli olarak kabul ediyor, buna karlk Yahudiler ise onlar zorla Yahudiletirmeye alyorlard. 699 Bununla da yetinmeyen Yahudiler, Medineye yerleip kuvvet bulduktan sonra, orada bulunan yerli halk (Crhmiler, Amalika) Medineden karp, bina ve tarlalarna el koyarak ehrin tmn ele geirmilerdir. 700 Hicaz blgesinde mnferit ve kabileler halinde yaayan Yahudiler, Mekke civarnda hemen hemen hi bulunmamlardr. Fakat onlar, blgenin yllk panayrlarnda, bilhassa Ukz Panayrnda tccar ve khin olarak bulunmulardr. nk Mekke, plak kayalar arasnda kurulmu bir ticaret ehriydi. 701 Bu panayrlara katlan Yahudiler Kitap Ehli olmalarndan dolay Araplar zerinde prestij ve nfuz icra etmi, onlar etkilemilerdir. 702 te yandan mrikler, Yahudi din adamlarndan gelecek olan peygamberin haberini renmilerdir. Hz. Peygamber gelince de Yahudiler ihtiras ve kskanlklarndan dolay inanmam, fakat mriklerden bir ksm inanmtr. 703 Birok Mekkeli Arabn Ehl-i Kitap tarafndan kendi dinlerine davet edildikleri, mriklerin bu daveti kabul etmedikleri 704 ve mriklerin Yahudi ve Hristiyan geleneinden haberdar olduklar da, Kuranda yle anlatlmaktadr: Allah anna yarar biimde tanyamadlar, zira Allah insanlara bir ey indirmedi dediler. De ki: yleyse Musann insanlara nur ve yol gsterici olarak getirdii ki siz onu para para ktlar halinde getirip gsteriyorsunuz ve ne siz ne de babalarnzn bilmedii eylerin retildii kitab kim indirdi? Allah de, sonra brak onlar, daldklar bataklkta oynaya dursunlar. 705 Yahudi ve Hristiyan davetine az sayda Mekkelinin karlk vermesinin sebebi, onlarn, kendilerine has bir din istemelerinden, yeni bir aray ierisinde olup kendilerine gelecek peygamberi beklemelerinden ve kendilerini daha

699 700 701 702 703

Suheyl, Ebl-Ksm Abdurrahmn b. Abdillh, er-Ravdul-Unf, Msr, 1973, II. 289. Belzr, a.g.e., s. 20. Watt, Hz. Muhammed Mekkede, s. 10. Hamidullah, slm Peygamberi, I. 368. Derveze, Kurana Gre Hz. Muhammedin Hayat, I. 270-271. Ayrca bkz. 2/Bakara, 289, 129; 7/Arf, 157; 61/Saf, 6. Fazlur Rahman, Ana Konularyla Kuran, s. 205. Ayrca bkz. 27/Neml, 67-68; 23/Mminn, 83. Fazlur Rahman, Ana Konularyla Kuran, s. 205. Ayrca bkz. 6/Enm, 91.

704

705

100

hayrl grmelerinden kaynaklanmaktayd. 706 Buna ramen Araplarn, Ehl-i Kitabn, Mesih inancndan etkilendiklerini grmekteyiz. 707 slmn zuhurundan nce, Yahudimrik ilikisine baktmzda, daha ok aralarnda kavga ve karlkl rekabetin olduu gze arpmaktadr. Hristiyanlk ise, sadece Gney Arabistanda olmayp, dier birok kabile (Ben Bekr, Talib, Hanife, Tayy) arasnda da yaylmtr. 708 Ayrca az da olsa Mekkede baz harp esiri olan Hristiyanlar ile buraya g etmi olan Gassaniler oturmakta idiler. 709 Milad, VI. asrn balarnda, Yahudiler ve Hristiyanlar, kurtuluu getirecek Mesih diye adlandrdklar byk bir ahsiyetin, yani slmi kaynaklara gre son peygamberin gelmesini bekliyorlard. Kendilerine muhalif olan Araplar, yaknda gelecek olan kurtarcya kendilerinin uyacaklarn bu sayede dmanlarna galip geleceklerini ileri srerek korkutmaya alyorlard. 710 Fakat beklenen kurtarc smailoullarndan knca kskanlklarndan ona (Hz. Muhammede) dman oldular. 711 nk onlar gelecek olan peygamberi kendi soylarndan beklemekteydiler. Beklenen ahsiyetin baka bir soydan geldiini renince onu ldrmeye bile kalktlar. Nitekim Hz. Muhammed henz bebekken st annesi Hlimenin onu Ukz Panayrnda bir Yahudi khine gsterdiinde, khinin ocuu ldrmek iin dostlarna haber verdii ve Hlimenin glkle kamay baard eklinde bir rivayet nakledilir. 712 Araplarla Yahudiler arasnda, brahimi ata kabullenmede brahim ve smailin (a.s.) ina ettii Kbe, hac gelenekleriyle ilgili tartmalar oluyordu. Yahudiler, btn peygamberlerin kendilerinin atalar olan shkn soyundan geldiklerini ileri srerken, Araplara kar stnlk taslyorlard. Onlar bu tavrlarn Hicretten sonra da srmlerdir. Kuran, Araplarn grn destekleyerek 713 mmiler iinde, kendilerinden bir peygamberin gnderildiini 714 beyan eder.
706

Fazlur Rahman, Ana Konularyla Kuran, s. 205. Ayrca bkz. 28/Kasas, 47-48; 25/Furkn, 42; 6/Enm, 155-157. Fazlur Rahman, Ana Konularyla Kuran, s. 205. Ayrca bkz. 28/Kasas, 47-48. Fr. Buhl, Muhammed mad., A, VIII. 455. Fr. Buhl, Muhammed mad., A, VIII. 455. bn Him, es-Sre, I. 225-226. 2/Bakara, 89. Hamidulah, slm Peygamberi, I. 368. Derveze, Kurana Gre Hz. Muhammedin Hayat, I. 401-405.

707 708 709 710 711 712 713

101

slmn ilk dnemlerinde zellikle Medine ve civarndaki Yahudiler, ticaret ve sanat alanlarndaki nemli yerlerinin yannda, din faaliyet bakmndan da etkin bir duruma sahip oldular. Kendilerine ait olan eitim ve retim yerleri olan BeytulMidrasda dinlerinin ahkmn reniyor, branice okuyup yazarlard. 715 Yahudiler, peygamberlerle ilgili kssalar ve ilk insann yaratlyla ilgili konularda Tevratn verdii bilgilerle cahil Araplara tesir etmilerdir. rnein, Yahudilikte misyonerlik faaliyetleri bulunmamasna ramen, Yahudi limlerinin teblii ile Yahudii benimseyen Himyer kral Z-Nuvasn (MS. 500-520) Yahudilii kabul etmeyenleri (Uhdud ismiyle bilinen) ate ukurlarna doldurduu bilinen bir gerektir. 716 Kuran- Kerim bu olay haber verirken: Uhdud ehlinin can ksn! Hazrladklar ukurlar atele doldurarak onun evresinde oturup, inanm olan kimselere dinlerinden dnmeleri iin yaptklar ikenceleri seyr ediyorlard. 717 denilmektedir. 718 Putperest Araplarn Ehl-i Kitapla olan ilikileri ticaret konusunda da dikkati ekmektedir. Zira ticaretle uraan Araplar, eitli blgelere gnderdikleri kervanlar sebebiyle, o blgelerdeki Yahudi ve Hristiyanlarla karlkl iyi ilikiler ierisinde bulunmular ve her biri, bir melikten ya da ileri gelenlerden, ticaret iin bu blgelere girip kmak iin eman almtr. Abdulmenafn olu Him, am, Rum ve Gasan Melikinden; 719 kardelerinden Abduems, Habe Necaisinden; 720 Muttalib, Yemen; Nevfel ise, Fars reislerinden eman almak suretiyle orann hkmdarlaryla anlama yapmlardr. 721 nk Araplar, kn Yemene yazn ise, am taraflarna ticaret kervanlar gnderiyorlard. Bunun iin de Ehl-i Kitap olan Yahudi ve Hristiyanlarla karlkl meden, din ve sosyal ynden ilikileri vard. 722 Araplara bu avantajl staty

714 715 716 717 718 719 720 721 722

62/Cuma, 2-5. Hasan brhm Hasan, Trhul-slm, I. 73; Ahmed Emn, Fecrul-slm, s. 23-24. Neet aatay, slm ncesi Arap Tarihi ve Cahiliye a, s. 18. 85/Burc, 4-8. Hamidullah, slm Peygamberi, I. 183 ve 412; Ahmed Emn, Fecrul-slm, s. 24. Taber, Trh, II. 252. Taber, Trh, II. 252. Taber, Trh, II. 252. bn Him, es-Sre, I. 143; Hasan brhm Hasan, Trhul-slm, I. 62-64.

102

veren sebep ise, Kbenin Mekkede olmas ve btn milletler tarafndan sayg grmesidir. Onun iin Kuran, Kbenin (Beyt) Rabbine ibadet etmelerini ister. 723 Bisetin 8. ylnda Mecusi olan ranllarla Hristiyan olan Rumlar, am ile ran topraklar arasnda bulunan Ezritta karlamlar ve savata Rumlar ranllara malup olmulard. 724 Bu olayn Kurana yansmas da yle olmutur: Elif Lm Mim. Rumlar yenildi. (Blgeye) en yakn yerde. Onlar (bu) yenilgilerinden sonra yenecekler. Birka (3-9) yl iinde. (Onlarn) bu (yenilgileri)nden nce de sonra da emir Allahndr. O gn mminler sevinirler. Allahn yardm (Allah) dilediine yardm eder. O, galiptir, esirgeyendir. 725 ranllar bununla da yetinmeyip Rumlarn hakimiyetinde bulunan Azerbaycan, Ermenistan, Anadolu, Suriye ve Msr topraklarn da igal ederek Rum ordusuna kar kesin bir zafer kazanmlar ve blgede bata mabedler olmak zere, ok byk tahribatlar yapmlard. 726 Bu ayetlerin 614 ylnda Kudsn Persliler tarafndan ele geirilmesinden sonra nazil olmu olmas, bu olaylara atfta bulunduuna dair rivayetleri de gndeme getirmitir. Heraklius, 624 ylnda Kuds tekrar geri almtr. 727 Bu haber Mekkeye ulatnda gerek Hz. Peygamber (s.a.s.) gerekse ashab zlm, buna karlk mriklerse, sevinmiti. nk Mslmanlar Ehl-i Kitap olan Hristiyan Rumlarn yenmelerini istiyorlard. Mriklerse, Mecusilerin yenmesini istiyordu ve bundan dolay da Rumlarn malubiyetine sevinmilerdi. 728 Bu olayn bizi ilgilendiren iki yn vardr: Bunlardan birisi, konumuz ve bu balk altnda incelediimiz dier din gruplarn birbirleriyle olan ilikileridir ki, burada Mecusi-Hristiyan ilikilerine k tutan nemli bir olay meydana gelmitir. Dieri ise bu olayda Mslmanlarn mriklere kar Ehl-i Kitaptan yana olmalar gereidir. Zira Kitap Ehli, mriklere nazaran hak ve hakikate daha yakn ve en azndan bir
723 724

106/Kurey, 1-4. Taber, Tefsr, XXI. 17-18; Kurtub, Eb Abdullh Muhammed b. Ahmed, el-Cmiu l Ahkmil-Kurn, Beyrut, 1988, XIV. 4; bnul-Esr, el-Kmil ft-Trh, I. 476; Zemaher, Kef, II. 429.

725 726 727 728

30/Rm, 1-5. Kmil Miras, Tecrd-i Sarh Tercemesi ve erhi, Ankara, 1983, XI. 147. Watt, Hz. Muhammedin Mekkesi, s. 31. Tirmiz, Sunen, Tefsr, Rm Sresi, V. 343; Ahmed b. Hanbel, I. 276; Hakim, Mustedrek, II. 410; Taber Tefsr, XXI, 16; Kurtub, a.g.e., XIV. 1; bn Kesr, Tefsrul-Kurnil-Azm, III. 422.

103

kitab, peygamberleri ve eriatlarnn bulunmasdr. nk Mslmanlar tebliin balamasndan itibaren en byk zulm ve ikenceyi mriklerden grmlerdi. Bu nedenle Mslmanlar bu olayda taraf olmulardr. te yandan Ehl-i Kitap diye nitelendirilen Yahudilerin ve Hristiyanlarn karlkl iyi ilikiler ierisinde olduklar sylenemez. Bu ilikilerin olumsuz olduunu Kuran pasajlarndan anlamak mmkndr. Bu olumsuz ilikiler, bazen maddi karlardan, bazen de din inan ve dogmatik grlerden kaynaklanmayd. YahudiHristiyan ilikilerinin olumsuz olmasnda, inan boyutunun etkisinin olup olmadna bir gz atmak gerekir. Yahudilerin Hristiyanlar hakkndaki dncelerine baktmzda, olumlu ve olumsuz dncelerinin olduuna ahit olmaktayz. Onlara gre Hz. sa bir Yahudidir, Hristiyanlk da Yahudilikten tremi bir inantr. Bu bakmdan Yahudi bilginlerinin Hristiyanla bak olumludur. Fakat sann Yahudiliin retilerine ters retiler getirmesi ve Hristiyanln da, daha sonra politeist bir yapya brnmesi noktasnda bu olumlu bak, olumsuza dnr. 729 Ayrca nzl dnemi ncesi Yahudi-Hristiyan ilikilerine baktmzda, Yahudi ve Hristiyanlardan her birinin, kendilerini doru yolda olduklarn ve ancak Yahudi veya Hristiyan olunca cennete girebileceklerini iddia ettiklerini 730 grmekteyiz. Kuran, bu dlayc ifadeleri reddederek Allahn yoluna devam edenlerin kurtulua ereceklerini beyan eder. 731 Kuran, onlarn birbirleri hakkndaki dlayc ifadelerinin hibir ey bilmeyenlerin ifadeleriyle rttn, 732 kimsenin babadan geme bir kymeti haiz olmadn, 733 hi kimsenin, bakasnn gnahn ekmeyeceini 734 aksine dier mmetlerden de iyi olanlarn cennete girebileceklerini ifade etmektedir. 735 Onlardan her birinin kendi dinlerini yegne kurtulu yolu olarak gstermeleri, 736 Hz. brahim ve onun torunlarnn kendi dinlerinde olduklar iddialarn Kuran yalanlamaktadr. 737 Hz. brahim ve dier baz din ahsiyetlerin Yahudi ve
729 730 731 732 733 734 735 736 737

Baki Adam, Yahudiliin Hrstiyanla ve slma Bak, s. 345. 2/Bakara, 111. 2/Bakara, 112. 2/Bakara, 113. 2/Bakara, 124. 2/Bakara, 134. 2/Bakara, 62; 5/Mide, 69. 2/Bakara, 135. 2/Bakara, 140.

104

Hristiyan zmresinden ayr tutulmas, Yahudiler ve Hristiyanlar arasndaki iki unsurun kanlmaz bir neticesi idi. Kuran bu unsurlardan birini srekli olarak vmekte dierini ise yermektedir. Kuran, onlardan Tevrat ve ncilin hkmlerini uygulamalarn istemi, 738 fakat btn rgtl din geleneklerin sahipleri gibi Yahudi ve Hristiyanlar da kendi aralarnda atmlar ve her biri kurtulu anahtarnn kendi ellerinde bulunduunu iddia etmitir. 739 Yahudilerin ve Hristiyanlarn, sadece kendilerini cennetlik olarak grmeleri 740 ve dierini bir temel zere olmamakla sulamalar 741 (muhtemelen bir arada olduklar bir zaman ve meknda deil, belki de) birbirlerinin arkalarndan ileri srmlerdir. 742 Yukardaki ayet 743 ve olaylar, bize, Yahudi ve Hristiyanlarn birbirleriyle olan ilikilerinin ve birbirleri hakkndaki olumsuz grler serd etmelerinin, temelde kskanlk ve vahyin orijininden kaynaklanmayan, yanl yorumlar neticesinde ortaya kan yanl itikadlardan kaynaklandn gstermektedir. nk tek vahiy kaynandan beslenen dinlerin birbirlerini yalanlamalar sz konusu olamaz. Aksine birbirini dorulayc ve tasdik edici ifadeler bulmak mmkndr. slmn zuhurundan nce Arabistanda ve dnyann dier blgelerinde bulunan din gruplarn birbirleriyle iyi geindiini sylemenin mmkn olmadn, yukardaki aklamalardan anlamaktayz. Her din grup kendisinin hak yol zere olduunu belirtmi, bakalarn da yanl yolda olmakla sulamtr. te slm, byle bir ortamda gelmi ve dnyada mevcut din inan ve gruplarn tamamnn yanl olduunu belirterek ilh mesaj yenilemitir. Zira gemite gnderilmi olan ilh mesajlarn (Tevrat, ncil gibi) st rtlm ve deta zeri tozlanmt. Bir taraftan kendilerini bilgili ve Kitap Ehli olarak gren ve bu durumlarn da bir bask arac olarak kullanan Yahudi ve Hristiyanlar vard; dier taraftan, Yahudi ve Hristiyanlardan psikolojik olarak etkilenen ve bunu darya yanstmamaya alan ve deta irki kendilerine mill bir din haline getiren ve kendilerinden bir kurtarc gelecek olursa daha da hayrl olacaklarn iddia eden mrik Araplar

738 739 740 741 742 743

5/Mide, 66. Fazlur Rahman, slm, s. 37. 2/Bakara, 111. 2/Bakara, 113. Derveze, Kurana Gre Hz. Muhammedin Hayat, II. 164-165. 2/Bakara, 62, 111, 113, 124, 134, 135, 140; 5/Mide, 66, 69.

105

Dikkat eken baka bir husus da, bu din gruplarn kendi aralarnda kavgal olmalarna ramen, slma kar ittifak iinde olmalardr. Bu ynyle slm, hepsinin ortak hedefi oluyordu. Bu ittifak rneklerine tarihte ok rastlanmaktadr. Ancak, biz sadece nzl dnemini incelediimiz iin, sadece bu dnemdeki ittifaklar (YahudiHristiyan, Yahudi-mrik, Hristiyan-mrik dayanmas ve Ahzb sava) gstermeye alacaz.

106

3. BSET NCES DNEMDE HZ. MUHAMMEDN MEVCUT DN GRUPLARLA LKLER 3.1. Biset ncesi Dnemde Hz. Muhammedin Mriklerle likileri Hz. Muhammedin biset ncesi Yahudiler, Sabiiler, Hanifler, Mecusilerle ilikileri konusunda kayda deer ok fazla bilgiye rastlayamyoruz. Ancak, mrikler ve Hristiyanlarla olan ilikileri konusunda birtakm bilgilere rastlamaktayz. Bunun iin nce Hz. Peygamberin mriklerle olan ilikileri zerinde duracaz. Daha sonra Hz. Peygamberin Hristiyanlarla olan ilikilerini, konumuzun snrlar ierisinde kalarak, ksaca ele alacaz. Sadece Hz. Peygamberin biset ncesi hayatna iaret eden ayetlerin mellerini ve bu ayetlerden bazlarnn zerinde yaplan yorumlara atfta bulunacaz. Daha sonra da bu ilikilerde nemli kilometre ta olabilecek birka olaya deinerek bu konuyu bitirmeye alacaz. Kuran- Kerimde, Hz. Peygamberin biset ncesi hayatna yle atfta bulunulmaktadr: Gkleri ve yeri yoktan var eden, besleyen, fakat kendisi beslenmeyen Allahtan baka dost mu tutaym? de. Bana slm olanlarn ilki olmam emredildi. de ve sakn ortak koanlardan olma! De ki: Eer Rabbime isyan edersem byk bir gnn azabndan korkarm. 744 De ki: Ben Allahtan baka yalvardklarnza tapmaktan menolundum. De ki: Ben sizin keyfinize uymam, nk o takdirde saptm ve yola gelmemi olanlardan olurum. 745 De ki: Rabbim beni doru yola iletti. Dosdoru dine, Allah birleyen brahimin dinine. O, ortak koanlardan deildi. De ki: Benim namazm, ibadetim ve lmm hep lemlerin Rabbi Allah iindir. Onun orta yoktur. Bana byle emrolundu ve Mslmanlarn ilkiyim. De ki: Allah her eyin Rabbi iken ben Ondan baka Rabb m arayaym? Herkesin kazand yalnz kendisine aittir. Kimse bakasnn ykn tamaz. Sonra dnnz Rabbinizedir. (O) ayrla dtnz gerei size haber verecektir. Sizi yeryznn halifeleri yapan, size verdii eylerde, sizi denemek iin, kiminizi kiminizden derecelerle stn klan Odur. Dorusu Rabbin cezas abuk olandr ve O, balayandr, esirgeyendir. 746
744 745 746

6/Enm, 14-15. 6/Enm, 56. 6/Enm, 161-165.

107

De ki: Ey insanlar, benim dinimden kuku iinde iseniz, ben sizin, Allahtan baka taptklarnza tapmam; fakat sizi ldrecek olan Allaha taparm. Bana mminlerden olmam emredilmitir. Ve: Yzn hanif (Allah birleyici) olan dine evir; sakn (Allaha) ortak koanlardan olma! Allahtan baka sana ne fayda, ne de zarar verecek olan eylere yalvar! Eer byle yaparsan, o takdirde sen muhakkak zalimlerden olursun (diye emredilmiti). 747 Kendilerine kitap verdiimiz kimseler sana indirilene sevinirler. Fakat kabilelerden onun bir ksmn inkr edenler vardr. De ki: Bana yalnz Allaha kulluk etmem ve Ona hibir eyi ortak komamam emredildi. Ben (insanlar) Ona davet ederim. Dnm de Onadr. Ve ite biz onu Arapa (hkm ve hikmet gerei) olarak indirdik. Eer sana gelen bir ilimden sonra onlarn keyiflerine uyarsan, artk seni Allahtan kurtaracak ne bir veli ne de koruyucu olur. 748 Allah ile beraber baka bir tanr edinme, sonra knanm ve yalnz bana braklm olarak oturup kalrsn. 749 Sen o Kitabn kalbine braklacan ummazdn. Ancak Rabbinden bir rahmet olarak (bu Kitap senin kalbine brakld). O halde kfirlere arka olma. Ve Allahn ayetleri sana indirildikten sonra, sakn seni onlardan alkoymasnlar. Rabbine davet et, ortak koanlardan olma. Allah ile beraber baka bir tanrya yalvarma. Ondan baka tanr yoktur. Onun yz (zat)ndan baka her ey helak olacaktr. Hkm Onundur ve Ona dndrleceksiniz. 750 De ki: Eer saparsam, kendi zararma yapm olurum. Eer yolu bulursam bu da Rabbimin bana vahyettii (Kuran) sayesindedir. phesiz O, iitendir, yakndr. 751 De ki: Allahtan bakasna kulluk etmemi mi emrediyorsunuz ey cahiller. Sana ve senden ncekilere yle vahyedildi: And olsun eer (Allaha) ortak koarsan amelin boa kar ve kaybedenlerden olursun. Hayr yalnz Allaha kulluk et ve kredenlerden ol. 752

747 748 749 750 751 752

10/Ynus, 104-106. 13/Rad, 36-37. 17/sr, 22; ayrca bkz. 17/sr, 39. 28/Kasas, 86-88 34/Sebe, 50. 39/Zmer, 64-66.

108

De ki: Rabbimden bana ak deliller gelince, sizin Allahtan baka yalvardklarnza tapmaktan menolundum ve lemlerin Rabbine teslim olmakla emrolundum. 753 te sana emrimizden bir ruh (gnllere can veren bir sz) vahyettik. Sen Kitap nedir, iman nedir? bilmezdin. Fakat Biz onu kullarmzdan dilediimizi doru yola ilettiimiz bir nur yaptk. phesiz sen doru yola gtryorsun. 754 Allah ile birlikte baka tanrlar uydurmayn. Ben size Onun tarafndan grevlendirilmi apak bir eliyim. 755 Aa kayan yldza and olsun ki, arkadanz sapmad, azmad. 756 Seni arm bulup da yola iletmedik mi? 757 Biz senin (cahillerin hakka saldrs karsnda bunalm) gnln amadk m? (Ondaki bunalmlar, skntlar giderip onu, koyduumuz ilim, hikmet ve huzurla doldurmadk m?) Ve atmadk m senin zerindeki ykn? Ki (o arlndan) srtn atrdamt. 758 Yukarya alm olduumuz ayet-i kerimeler Hz. Muhammedin biset ncesi din hayat hakknda bize k tutmaktadr. Bu ayetlerden bazlarn yorumlayan slm limleri farkl sonulara varmlardr: ...Sen kitap nedir bilmezdin? man nedir bilmezdin.. 759 ayetini yorumlayan baz slm limleri, Hz. Peygamberin kendi kavmi gibi ehadet ettiini 760 ifade ederken; bazlar ise, Allahn yardm ve ltfu olmam olsayd Hz. Peygamberin bunlar bilemeyeceini, Hz. Peygamberin Allaha imannn, nbvvet ncesi bulu andan sonra olduunu ancak; imandan kastedilen slm dinini ise ancak nbvvetten sonra rendiini belirtmilerdir. 761

753 754 755 756 757 758 759 760 761

40/Mminn, 66. 42/r, 52. 51/Zriyt, 51 53/Necm, 1-2. 93/Dh, 7. 94/nirh, 1-3. 28/Kasas, 86. Kurtub, XVI. 58. Kurtub, XVI. 59.

109

Seni am bulup yola iletmedik mi? 762 ayeti de ok farkl bir ekilde yorumlanmtr: Sudd; Sanki o, krk yl kavminin dini zerine idi 763 derken, Dahhak; iinde bulunduu irkten 764 kendisini kurtarmtr. demektedir. Kurtubde Kulebye isnad edilen bir rivayete gre, Seni arm bulup yola iletmedik mi? ayetinden maksat, Biz seni ve kavmini kfir olarak bulduk ve hidayete erdirdik. 765 denildiini ifade eder. te yandan ayn ayeti yorumlayan bazlar ise, Hz. Peygamberin kk iken kavminin dini zerine olduunu fakat, bydkten sonra dndn belirterek 766 sen kitap nedir bilmezdin, iman nedir bilmezdin? 767 ayetini delil getirirler ve Hz. Peygamberin ancak vahiyden sonra iman esaslarnn tafsilatn rendiini belirtirler. 768 Ancak, Hz. Peygamberin nbvvet ncesi de dahil olmak zere, hibir zaman, putlara tapmadn, iki iip zina etmediini, masal dinlemediini belirten Kurtub, Hz. Peygamberin putlar selamladna dair yaplan rivayetin de, bata Ahmed b. Hanbel olmak zere, birok otorite tarafndan mevzu ve mnker olarak nitelendirildiini belirterek am seyahati srasnda rahip Bahirann Lat, Menat ve Uzza adna yemin verdirmesi ve Hz. Peygamberin bundan imtina etmesini de bunun en byk delili olduunu syler. 769 te yandan Araplar, lde yalnz bana kalan tek bir aac yol bulmaya yarad iin dalletun diye isimlendirirler. Buna gre, Sen am iken seni yola getirmedik mi? ayetinden maksat: Senin kavmin hibir ey bilmezken, putlara taparken senin vastanla hidayete erdirmedik mi? Sen insanlar arasnda mehur deilken, kavmin senin kymetini bilmezken, seni yeteri kadar takdir etmezken, biz seni seip senin vastanla onlara hidayeti verdik demek, daha doru olan bir yorumdur. 770
762 763 764 765 766 767 768 769 770

93/Dh, 7. Taber, Tefsr, XV. 232 Taber, Tefsr, XV. 232. Kurtub, XX. 99. bn Kesr, Tefsr, IV. 524. 28/Kasas, 86. Kurtub, XVI. 58. Kurtub, XVI. 59. Kurtub, XX. 98-99.

110

Biz senin zerindeki yk indirmedik mi? 771 ayetini yorumlayan Dahhak, buradaki yk irk olarak nitelerken, dier limler ise buradaki yk, gnahlarn temizlenmesi, hafifletilmesi ve balanmas olarak yorumlar. 772 Yukarya mellerini verdiimiz ayetler ve yaplan yorumlardan sonra Hz. Peygamberin kendi kavmi gibi yaadn belirten yorumlarn az grler olduu kansndayz. nk yukardaki baz yorumlardan da, anlald gibi, Hz. Peygamber hibir zaman kavminin dt irk bataklna dmemi, onlardan daima bu konularda uzak durmutur. Fakat bu demek deildir ki, hibir zaman kavminin iine hi karmam onlarla hi diyaloa girmemitir. Bilakis nemli birok konuda onlara yardmc olmu ve onlarla birlikte olmutur. Bunun birok rneine siyer kaynaklarnda ahit olmaktayz. Fakat esas tez konumuz bu olmad iin, bunlardan sadece birka rnek vermek suretiyle bu konuyu bitirmeye alacaz. Hz. Muhammedin kendi toplumu tarafndan gvenilir bir kiilii olduu hepimizin malumudur. Drst, emin, irk ve gnaha bulamam kiiliiyle toplumun gvenini kazanan Hz. Muhammed, Hz. Hatice ile yapt ticari ortaklktan sonra hayatlarn birletirmelerine bu kiilik zellikleri vesile olmutur. 773 Kbe hakemliini yaparak kabileler arasndaki kavgay nlemi olmas, onun biset ncesinde de kendi toplumu nazarnda ne kadar itibarl olduunu gstermesi bakmndan yeterli delil olur, kansndayz. 774 Yine Hz. Peygamberin Ficar avalarna katlmas ve bunlardan birinde amcalarnn yannda onlara yadm etmesi, konumuz asndan zerinde durmaya ve dikkati ekmeye deer bir olay olarak kabul etmek gerekir. 775 Hz. Peygamberin, biset ncesinde mriklerle ilikileri konusundaki en arpc rnek Hlful-Fudl cemiyetine yapm olduu katkdr. Bilindii gibi bu cemiyet Mekkeye gelen ticaret kervanlarnn soyulmas ve mallarnn gaspedilmesi zerine bir araya gelmi erdemliler cemiyeti idi. Hz. Peygamber de, buna katlm ve ondan vgyle sz etmi 776 ve cahiliye dneminde yaplan Hlful-Fudl

771 772 773 774 775 776

94/nirh, 2. Taber, Tefsr, XVI. 235; bn Kesr, IV. 524; Kurtub, XX. 105. 28/Kasas, 86; bnul-Esr, el-Kmil, I. 40-41. bnul-Esr, el-Kmil, I. 43-46. Hamidullah, slm Peygamberi, I. 55-56. bnul-Esr, el-Kmil, I. 42-43; Hamidullah, slm Peygamberi, I. 56-59.

111

hatrlamak suretiyle byle bir anlamaya arld takdirde tekrar icabet edeceini bildirmitir. 777 Grld gibi Hz. Muhammed, daha henz kendisine vahiy gelmeden nce iinde yaad toplumun iyi hareketlerini tasvip etmi, onun bu mmtaz kiilii birok olaya zm getirmitir. Ancak, hibir zaman onlarn kt fiillerine ortak olmamtr. 3.2. Biset ncesi Dnemde Hz. Muhammedin Hristiyanlarla likileri 3.2.1. Hz. Muhammedin Biset ncesi Ticari Seyahatleri ve Rahib Bahira ile Grmesi Mekkenin iklimi ve coraf durumu ziraata elverili olmadndan,

Mekkelilerin byk bir ksm geimlerini ticaretle salyordu. Bu bakmdan Kureyin btn kollarnn ticaretle uratklarn syleyebiliriz. Bu amala zengin kabilelerin sermayelerinin byk bir ksmn ticarete yatrp, ticari seyahat ve seferler dzenlediklerini grmekteyiz. 778 Araplar ve zellikle Mekkeliler ok seyahat ediyorlard. Bu seyahatler kara yoluyla yapld gibi, deniz yoluyla da yaplmaktayd. Ylda iki kez yaplan bu seyahatler, kn Yemene yazn da Suriyeye yaplmakta idi. 779 Bu seyahatlerin blgenin iktisadi hayatna byk canllk kazandrdn grmekteyiz. 780 Ancak, bu faaliyet ve seyahatler esnasnda, sahiplerinin izni olmadan araziden gemek mmkn olamazd. Bundan dolay Resulullahn dedelerinden Him, Bizans valileri, Gasan emrleri ve Habe Necaisi ile anlamalar yaparak kendi kervanlar iin zel bir gmrk muafiyeti salamt. 781 Kuranda iaret edilen iylf tabiri de, Mekke asilleri ile komu devlet reisleri arasnda yaplan anlamalara zg zel bir deyim olarak kullanlmaktadr. 782

777 778 779 780

bnul-Esr el-Kmil, II. 41; bn Kesr, es-Sre, I. 257-260. aatay. a.g.e., s. 155. 106/Kurey, 1-4. Hamidullah, slm ncesi Hz. Peygamberin Seyahatleri, AFD Ankara, 1980, IV. 327328. Hamidullah el-laf, AFD, IX. 216. Hamidullah, el-laf, s. 216.

781 782

112

Hz. Peygamber de 40 yana kadar Mekkenin bu sosyal ortamnda hayatn srdrm ve bu durum, kendisinin yarmadann iinde olduu gibi, dnda da birok ticari seyahatler dzenlemesine frsat dourmutu. Btn siyer ve slm tarihi ile ilgili kaynaklarn verdii bilgiye gre, Kureyin ama dzenledii bir ticari seferde Hz. Peyamberin amcas Eb Tlib de vard. te bu seyahatte henz dokuz 783 yalarnda olmasna ramen Hz. Muhammed de bulunmakta idi. Hz. Peygamberin bu sefere katlmasnn sebebi, gerek kendisinin amcasna dknl, gerekse kadar amcasnn gelmesi ona olan bu dknlnden kafile Busraya kaynaklanmaktayd. Suriyeye planlanan

vardnda, ehrin dnda bulunan Abdulkays mabedinin yannda konaklamt. Manastrda bulunan rahip Bahira o zamana kadar hibir kafileye ilgi gstermemesine ramen, bu kafileye ar bir yaknlk gstermi ve Hz. Muhammedin de iinde bulunduu bir ziyafet tertiplemiti. Rahip Bahira, Hz. Muhammedi (a.s.) uykuya dalncaya kadar iyice szp tedkik ettikten sonra, amcasna, onun annn pek yksek olduunu, hemen Mekkeye dnmelerini, aksi halde onun birtakm zelliklerine vkf olan Yahudilerin ona bir ktlk edebilecekleri endiesini tadn haber vermiti. Bunun zerine Eb Tlib de ama gitmekten vazgeerek Mekkeye geri dnmt. 784 Tirmiznin rivayetinde ise, adndan bahsedilmeyen rahibin Hz. Muhammed (a.s.) hakknda: Bu lemlerin efendisidir. Allah onu lemlere rahmet olarak gnderecektir. dedii belirtilir. 785 lk dnem btn tarih kaynaklarnda nakledilen rahip Bahira olaynn slm limlerince gerek sened gerekse metin ynnden tenkit edildii grlmektedir. Bu tenkit sonunda, haberin shhatini olumsuz ynde etkileyecek baz noktalar ortaya konulmutur. ncelikle haberin mrsel olduu belirtilmitir. 786 Haberin nakledildii en gvenilir kaynaklardan birisi olarak belirtilen Tirmiz, olay Eb Bekirden o da Eb

783

bnul-Esr, el-Kmil, II. 37; Hamidullah, slm Peygamberi, I. 50, bn Sad, bu seyahat esnasnda Hz. Muhammedin 12 yanda olduunu belirtir. Bkz. Tabakt, I. 153. bn shk, s. 53-57; bn Him, es-Sre, I. 191-195; bn Sad, Tabakt, I. 153-154; Taber, Trh, II. 195-196; bnul-Esr, el-Kmil, II. 37; bn Kesr, es-Sretun-Nebeviyye, I. 243247.

784

785

Tirmiz, Menkb, 3 (V. 590)

113

Ms el-Earden rivayet etmitir. Dolaysyla haber, olaya ahid olmayan iki kiinin azndan nakledildii iin sahabe mrseli saylmtr. 787 Ayrca haberin isnadnda yer alan ravi, Abdurrahmn b. Gazvn el-Huza, bn Eb Htim er-Rz, bn Hibbn ve Darekutn tarafndan sika 788 olarak kabul edilirken, Zeheb onun mnker 789 rivayetleriyle tannan biri olduunu ve naklettii bu Bahira olaynn da bunlar arasnda yer aldn kaydeder. 790 bn Hacer, bu olay naklederken, Eb Tlibin Rahip Bahira tarafndan uyarldn bildirdikten sonra, Eb Bekir ve Billi onunla gnderdi eklinde geen ifadenin mnker bir lafz olduunu ve muhtemelen bu cmlenin habere sonradan katlm olabileceini belirtir. 791 Zehebye gre ise bu ifade, haberin btl olduunun en bariz gstergesidir. Zira: O srada Eb Bekir, henz bir ocuk, Bill ise henz domamt. 792 der. te yandan haberin i tenkit denilen metin ynnden de tenkidi yapldnda, haberin shhatini etkileyen baz tespitlerin daha yapld gze arpmaktadr. Tirmiznin Eb Msdan yapt rivayette, rahibin, Hz. Muhammedin (a.s.) risaleti hakknda syledii Bu lemlerin efendisidir; Allah, onu lemlere rahmet olarak gnderecektir. eklindeki ifadeleri, onun henz dokuz yanda iken kendinin peygamber olacan rendiini gsterir. Oysa bu durum, Kuran- Kerimin ak ifadeleriyle elimektedir. Zira Kuranda, Hz. Peygambere (a.s.) hitaben yle

786

Msel Haber, hadis literatrnde; tbinin sahabeyi atlayarak Peygamberden naklettii haber olarak tarif edilir. Ayrca sahabenin iitmedii ya da onu grmedii halde baka bir sahabi kanalyla iitmi ya da grm gibi rivayette bulunmasna da sahabe mrseli denir. (Bkz. Suyut, Tedribur-Rv, Beyrut, 1985, I. 159-160.

787 788 789

bn Kesr, es-Sre, I. 248. bn Kesr, es-Sre, I. 248. Mnker, zayf olan ravinin sika ravilere muhalif olarak rivayet ettii ve bu rivayetiyle tek kald haberlere denir (bn Hacer, Hadis stlahlar Hakknda Nuhbetul-Fiker erhi, Ankara, 1971, s. 44-45).

790 791 792

emseddn ez-Zeheb, Miznul-tidal, Beyrut, 1963, II. 581. bn Hacer, el-sbe, I. 353. Zeheb, a.g.e., II. 581,

114

buyurulur: Sen kitabn senin kalbine braklacan ummazdn... 793 ....Sen kitap nedir, iman nedir bilmezdin? 794 Bununla birlikte, mrnn byk bir ksmn ibadet, dua ve mnzevi bir ekilde geirmi olan bir rahibin, Hz. Muhammedin gnderileceine ilikin daha nce edindii bilgilerin nda, ondaki olaanst halleri grnce onun zel yaantsna varncaya kadar inceden inceye tedkik etmesi ve tedkik ettikten sonra, bu kafilede byk bir ahsiyetin bulunduunu sezinlemesi o kadar da garipsenecek bir olay deildir. 795 Yine rahibin bu ocuu Yahudilerden korumas iin geri dnmeleri ynnde telkinde bulunmas da doaldr. Ancak, henz dokuz yanda olan bir kiinin Tevrat ve ncilin mjdeledii peygamber olacan tahmin etmi olmas ihtimalden uzak gibi grnmektedir. 796 Hz. Muhammedin (a.s.) ocukluunda bir rahiple karlatn bildiren bu haber, msteriklerin olduka dikkatini ekmitir. Mevln ibl, Asr- Sadet adl eserinde, William Muir, Draper ve Margoliouht gibi baz oryantalistlerin bu olay Hristiyanln muazzam zaferi sayarak Hz. Peygamberin (a.s.) insanla sunmu olduu dinin btn prensiplerini bu rahipten ald grn savunduklarn belirtir. 797 Fransz oryantalist Emile Dermenghem de Bahirann itikadi ynden sann tam olarak ulhiyetine ve teslis inancna kar kan Ariusa bal Sryani rahiplerden biri olduunu ve Hz. Muhammedin (a.s.) inan esaslarn ondan renmi olabileceini iddia etmektedir. 798 Ayn mellif, Hz. Muhammedin (a.s.), ikiyi akl hocas olarak nitelendirdii Bahirann sarhoken lmesi nedeniyle yasakladn iddia eden rahiplerin varlndan bahseder. 799 Msteriklerin, bu olay kaynaklarda nakledildii ekliyle kabul etmeyip konuyla ilgili olarak akla hayale gelmedik yorumlar yapm olmalar, aka art niyetli ve sbjektif bir tavr takndklarn gstermektedir. te yandan Hz. Muhammedin, (a.s.) risaletini tebli ettii dnemde hibir muhalif mrikin bunu dile getirmemi olmas ve Bahira ile grt, dini ondan ald...
793 794 795 796 797 798 799

28/Kasas, 86. 42/r, 52. Mevdd, Tarih Boyunca, II. 79. Hamidullah, slm Peygamberi, I. 51. ibl, Asr- Saadet, I. 131-132. Red Rz, el-Vahy, s. 72 (Dermenghemden naklen). Red Rz, el-Vahy, s. 72.

115

gibi bir itirazda bulunmam olmas, byle bir bilgi aktarmnn olmadna bir kantdr. Halbuki bu seyahat esnasnda kendisiyle birlikte Mekkeli mriklerden ok sayda insan bu olaya ahit olmutu. Mekkede peygamberliini ilan ettiinde kendisine her trl muhalefeti yapan bu insanlarn, en azndan byle bir eyi dile getirmeleri gerekmez miydi? Tarih kaynaklar bu olayla ilgili tm ayrntlar vermelerine ramen, Mekkelilerin bu yndeki bir itirazna yer vermemektedir. Sonuta msteriklerin bu tutumunun objektiflikten uzak, tamamen sbjektif anlaytan kaynaklandn sylemek doru olur. nk slmn kaynann Hz. Muhammedin getirmi olduu kutsal vahiy geleneinde deil de, srarla farkl mecralarda aramak, bu gayretin bir rndr. Bununla birlikte gemite hal zihniyetini canlandrmak suretiyle Batl insanlar slma ve Mslmanlara kar tahrik eden zihniyetin, gnmzde daha farkl bir strateji izledii ve entelektel platformda slmn kutsal deerlerine kar cephe almak eklinde taktik deitirdiklerini grmekteyiz. Kaynaklarda biset ncesinde Hz. Peygamberin ikinci kez ama 800 Dou Arabistana, 801 Yemene 802 ve Habeistana seyahat ettiine 803 dair bilgiler bulunsa da, bu seyahatlerde Hz. Peygamberin herhangi bir Hristiyan din adamyla grp grmedii hakknda ok net bilgiler bulunmamaktadr. Bundan dolay bu seyahatlerle ilgili detayl bilgi vermeyi uygun bulmuyoruz 3.2.2. nceki Kutsal Metinlerde Hz. Muhammedin Geleceini Bildiren Haberler Risalet grevini yerine getirmek zere gnderilen btn peygamberler, insanla ayn mesaj getirmekle birlikte, risalet silsilesini koparacak ve kendinden ncekilerin ve sonrakilerin davetini yalanlayacak herhangi bir giriimde bulunmamlardr. Kuranda da belirtildii gibi, onlar birbirlerinin mesajn tekzip

800

bn shk, es-Sre, s. 59-60; bn Him, es-Sre, I. 199-200; bn Sad, Tabakt, I. 130; Taber, Trh, II. 196; bnul-Esr, el-Kmil, II. 39; Usdul-abe, I. 23; Hamidullah, slm Peygamberi, I. 57-59.

801 802 803

bn Hanbel, Snen, IV. 26-27. bn Kesr, el-Bidye, II. 277. bn Sad, Tabakt, I. 258; Hamidullah, el-Vesik, s. 75.

116

etmek iin deil, dorulamak ve tasdik etmek zere gnderilmilerdir. 804 Ayrca Kuran, bu konuda Allahn btn peygamberlerden yle sz aldn belirtmektedir. Allah peygamberlerden yle sz almt; Ben size kitap ve hikmeti verdim. imdi yannzda bulunan kitab dorulayc bir peygamber geldiinde, ona mutlaka inanacak ve yardm edeceksiniz, bunu kabul ettiniz mi ve bu hususta ar ahdimi zerinize aldnz m? demiti, onlar da kabul ettik dediler. O halde ahit olun Ben de sizinle beraber ahit olanlardanm. 805 Kuran- Kerim, kutsal vahiy gelenei ierisinde yer alan Allahn kitaplarn tasdik etmek 806 ve her trl yozlamadan arndrp saf ve berrak mesajlar sunmak zere gnderilen, Hz. Muhammedin (s.a.s.), peygamber olarak gnderileceine dair haberlerin Tevrat ve ncil gibi kutsal kitaplarda yer aldna aka iaret etmitir. Onlar ki, o eliyi yanlarndaki Tevrat ve ncilde yazl bulduklar o mmi peygambere uyarlar. O (Peygamber) ki onlara iyilii emreder, onlar ktlkten meneder, onlara gzel eyleri hell, kt eyleri haram klar; zerlerindeki arlklar ve zincirleri kaldrp atar. Ona iman edip sayg gsteren, yardm eden ve onunla birlikte indirilen nura (Kurana) uyanlar; ite kurtulua erenler onlardr. 807 Meryem olu sa da: Ey srailoullar! Ben size Allahn elisiyim, benden nce gelen Tevrat dorulayc ve benden sonra gelecek olan Ahmed adndaki bir peygamberin de mjdeleyicisi olarak (gnderildim) demiti (Fakat sann mjdeledii eli) onlara ak deliller getirince; bu apak bir bydr dediler. 808 Bu ayet-i kerimeler, Hz. Muhammedin son peygamber olarak gnderileceine iaret etmektedir. Ashaptan Abdullh b. Amra, kendisine Hz. Peygamberin Tevratta kaytl olan vasflar sorulunca unlar sylemitir: Evet Allaha yemin olsun ki Resulullahn baz vasflar Tevratta da anlmtr. dedi ve u ayet-i kerimelerin benzerini melen zikretti: Ey peygamber Biz seni hakikaten bir ahit, bir mjdeleyici bir korkutucu ve Onun izniyle Allaha daveti ve aydnlatc bir lamba olarak gnderdik. 809 Sen
804

61/Saf, 6; 3/Al-i mrn, 3, 50; 5/Mide, 46, 48; 27/Neml, 76; 10/Ynus, 37; 12/Ysuf, 111; 35/Ftr, 31; 46/Ahkf, 12; 2/Bakara, 101; 4/Nis, 47; 6/Enm, 92. 3/Al-i mrn, 81. 61/Saf, 6; 3/Al-i mrn, 3, 50; 5/Mide, 45-48; 27/Neml, 76; 10/Ynus, 37; 12/Ysuf, 111; 35/Ftr, 31; 46/Ahkf, 12; 4/Nis, 47; 6/Enm, 92; 2/Bakara, 101. 7/Arf, 157. 61/Saf, 6 . 33/Ahzb, 45-46.

805 806

807 808 809

117

elbette Benim kulum ve Resulms. Sana mtevekkil adn verdim. Bu peygamber, kt huylu, kat kalpli ve arlarda rtkan deildir. 810 O, ktle ktlkle karlk vermez; ktl ancak af ve mafiretle karlar. 811 Kuran- Kerim, ayrca Hz. Peygamberin yaad dnemdeki Kitap Ehlinin konuyla ilgili bilgi dzeylerine de yle iaret etmektedir. Kendilerine kitap verdiklerimiz onu (Hz. Muhammedi) oullarn tandklar gibi tanrlar. 812 Bu ayet, o dnem kitab ehlinin, Hz. Peygamberin geleceinden haberdar olduklarn beyan etmektedir. Bu ayetler zellikle una da iaret ediyor: Yalnzca ilim ve marifet ya da bilmek, srf kalbe ait olan iman iin yeterli deildir. man iin itaat ve boyun emek, ayrca Abdullh b. Selmn yapt gibi, gerei gizlemeyip aktan ikrar ve itiraf etmek de gerekir. 813 Yine Kuran- Kerim, Ehl-i Kitabn bu konuda mutad tavrlarna iaret ederek onlar yle uyarmaktadr. Ey kitab ehli, elimiz size geldi. Kitaptan gizlediiniz eylerin ounu size aklyor, oundan da geiyor. Size gerekte Allahtan bir nur ve ak bir kitap gelmitir. 814 Ey kitab ehli, niin hakk btla kartryor ve bile bile gerei gizliyorsunuz? 815 Buraya kadar melen zikrettiimiz ayetler, Kitap Ehlinin byle bir peygamberi beklediini gstermektedir. Ancak, onlarn sadece kskanlklarndan 816 dolay kabul etmediklerini de anlyoruz. lh dinlerin temelini, Allah, ahiret ve peygamber inanc oluturmaktadr. Yce Allah dnyaya gnderilecek insanlarn ruhlaryla, elest meclisinde tevhid zerine sz aldktan sonra, 817 peygamberler zincirinin ilk halkasn ilk insanla balatm, 818 Hz. Muhammedle noktalamtr. 819 Hz. dem ile Hz. Muhammed arasnda geen peygamberlerin kesin saylarn bildirmemi; 820 fakat her millete bir
810 811 812 813 814 815 816 817 818 819 820

3/Al-i mrn, 159. 41/Fussilet, 34. 2/Bakara, 146; 6/Enm, 20. Elmall, Hak Dini, I. 438, 5/Mide, 15. 3/Al-i mrn, 71. 2/Bakara, 109. 7/Arf, 172. 2/Bakara, 30-33; 3/Al-i mrn, 30, 59. 33/Ahzb, 59. 4/Nis, 64.

118

peygamber gnderdiini bildirmitir. 821 Ancak Kuran- Kerim, bunlardan ok aznn adn zikreder (yirmi be veya yirmi sekiz). Bununla birlikte, Yce Allah, gnderdii peygamberler arasnda nemli bir ba kurarak, Hz. Muhammedi dier peygamberlere tantm, peygamberlerden son nebiyi haber vermelerini istemitir. Allah peygamberlerden yle sz almt: Baknz size kitap ve hikmeti verdim. Sonra yannzda bulunan (kitab) tasdik eden bir peygamber geldiinde, ona mutlaka inanacak ve yardm edeceksiniz Bunu kabul ettiniz mi? Ve bu hususta ar ahdimi zerinize aldnz m? demiti. Kabul ettik dediler. O halde ahit olunuz Ben de sizinle beraber ahit olanlardanm 822 dedi. Bu ayet-i kerimenin yorumunda slm limleri nemli notaya temas etmektedirler: Her peygamber kendisinden sonra gelen nebiyi haber vermekle grevlidir. Her peygamberin mmetinden Hz. Peygambere yetien ona inanmak durumundadr. 823 3. Btn peygamberler Hz. Muhammedin (s.a.s.) geleceini haber vermekle grevlidir. 824 Yukardaki ayetin 825 hkm Ehl-i Kitabn kutsal kitaplarnda da vardr. srailoullarnn limlerinin onu bilmesi onlar iin bir delil deil mi? 826 Bu konuda (26/uar, 196-198) ayetleri de ayr bir nem tamaktadr. Ayet-i kerimede geen zuburul-evveln szc Hz. Peygamberden nce gnderilen ilh kitaplar ifade etmektedir. Ayeti yorumlayan mfessirler, Hz. Peygamberin ve Kurann gnderileceine dair haberlerin ilh kitaplarda zikredilmi olduunu belirtmektedir. 827 Zira Hz. Peygamber btn insanlar iin bir rahmet peygamberi olarak gnderilmi ve btn peygamberlere tantlmtr. 828 Yukardaki ayet-i kerimeler incelendiinde, Hz. Peygamberin geleceine dair nceki ilh kitaplarda haber verilmi olduunu anlarz. nk 3/Al-i mrn 81. ayetini yorumlayan mfessirlere gre, grn hangisinden hareket edilirse edilsin,
821 822 823 824 825 826 827 828

35/Ftr, 24. 3/Al-i mrn, 81. Taber, Tefsr, IV. 331; bn Kesr, Tefsr, II. 65. bn Kesr, Tefsr, II. 56; Als, Tefsr, III. 209; Derveze, Tefsrul-Hads, VIII. 121. 3/Al-i mrn, 81. 26/uar, 196-198. Taber,Tefsir, XIX. 113; Zemaher, Kef, II. 128; Kurtub, XII. 138. bn shk, es-Sre, s. 109.

119

nceki peygamberlerin Hz. Peygamberi haber vermekle grevli olduklar anlalr. 26/uar Sresinde O evvelkilerin kitaplarnda da vardr. ayeti bunu ak bir ekilde ortaya koymaktadr. Bu bilgi ister Kuran- Kerimin gnderilecei mjdesini, ister Hz. Peygamberin geleceini haber versin, ayn neticeyi yanstmaktadr. Zira Kuran, Hz. Peygamberin peygamberliini ispat eden bir mucizedir. Nitekim Zemaher (v. 538/1149) uar Sresindeki ayeti, 61/Saf Sresinin 6. ayetiyle aklamakta, Kurtub (v. 671/1273) de 7/Araf Sresi, 157. ayeti delil gstermektedir. 829 Kuran- Kerimde Ehl-i Kitabn Hz. Peygamberi kendi oullarn tandklar gibi tanm olduklarn haber vermi olmas, kendi kitaplarnda Hz. Peygamberin geleceini ve onun vasflarn okumu olduklarn gstermektedir. 830 Nitekim Kuran- Kerimin, Hz. Peygamberin Tevrat ve ncildeki vasflarn haber vermi olmas, nceki ilh kitaplarda son nebinin haberinin bulunduunu ortaya koymaktadr. Yce Allah Kuran- Kerimde eski ilh kitaplardan; ncil, Tevrat, Zebur ve Zbr, Suhuf ve Elvah isimleriyle bahsetmektedir. Zamanmzda Hz. saya verildiine inanlan nciller, Hz. Musaya verildiine inanlan Tevrat, Suhuf ve Levhalar, Hz. Davuda verildiine inanlan ve Kitab- Mukaddes iinde bulunan Zebur gibi kitaplarda yer almaktadr. Sz konusu kitaplara inananlar kabul etmeseler de bu kitaplarn tahrif edilmilerinde bile, Hz. Peygamberle ilgili haberleri bulmak mmkndr. Kuran- Kerim, Hz. saya verilen ncilin tek bir kitap olarak verildiini bildirmesine ramen 831 Hz. sadan gnmze kadar Hristiyanlarn inand birok ncil bulunmaktadr. Bu durum ncillerin asllarndan ne kadar uzaklatn gstermektedir. Bununla birlikte gnmzde mevcut olan ncillerde bile Hz. Peygamberin geleceine dair haberleri bulmamz mmkndr. Her eyden nce Hz. sann Hz. Muhammedi tanmamas ve onu haber vermemesi peygamberlerden alnan ahide uymamaktadr. 832 Nitekim Kuran- Kerim, Hz. sann u szne iaret etmektedir. Meryem olu sa da: Ey srailoullar, ben size Allahn elisiyim benden nce gelen Tevrat tasdik edici ve benden sora gelecek Ahmed ismindeki bir peygamberi mjdeleyici olarak gnderildim demiti.
833

829 830 831 832 833

Zemaher, Kef, III. 128; Kurtub, III. 138; Elmall, Hak Dini, VII. 4929-4935. 2/Bakara, 146; 6/Enm, 20. 3/Al-i mrn, 3. 33/Ahzb, 7; 5/Mide, 14 61/Saf, 6

120

Bu ayet-i kerimeden u sonulara varlr: 1. Hz. sa (a.s): Ben sadece gnderilen ender kiilerden biri deilim. Ayn zamanda benden nce gnderilen Tevrat tasdik ediciyim demiti. (Aslnda tm peygamberler ayn mesaj bildirmilerdir). 2. Tevratn vermi olduu mjde gerekleiyor. Ben size peygamber olarak gnderildim, gemite mjdelenen kii olarak benim gelmeme sevinin. 3. Gemite Tevratn mjdeledii Allah Resuln mjdelemek iin gnderildim, ite onu mjdeliyorum. 834 Yce Allah, ncilde olmas gereken Hz. sann szn, yukardaki ekilde haber verdikten sonra, ncilde bulunmas gereken bilgiyi ... ncildeki vasflar da (yledir onlar) filizini yarp karm, gittike onu kuvvetlendirmi, saplar zerine durulup kalm bir ekine benzer ki bu ekicilerin de houna gider ... 835 eklinde zikretmektedir. ncilde Hz. Peygamberin geleceine dair haberlere iaret edildii gibi, Hz. Musaya verilen Tevratta da Hz. Peygamberin geleceine dair haberlerin olduunu grmekteyiz. Bu haberleri okuyan Hz. Musann mmeti, ahir zaman peygamberinin geleceini biliyordu. Nitekim Yce Allah, bu gerei haber verirken, Kendilerine kitap verdiklerimiz kendi oullarn tandklar gibi onu tanrlar. yle iken ilerinden bir grup kendileri bilip durduklar halde mutlaka hakk gizlerler. 836 buyuruyor. Bu ayet-i kerimenin yorumunda mfessirler, sz konusu muhatabn Ehl-i Kitap limleri olduunu sylerler. 837 Konuyla ilgili olarak Hz. mer, Yahudi limi iken Mslman olan Abdullh b. Selma bu durumu sorar. Abdullh, Hz. Peygamberin vasf ve haberleri konusunda, olunun kendi olu olduunu bildii kadar, hatta bundan daha fazla bildiini ifade eder. 838 Yce Allah, Tevratta olmas gerekeni haber verirken; Muhammed, Allahn Resuldr. Onun mahiyetinde bulunanlar kfirlere kar etin, kendi aralarnda merhametlidirler. Onlar ruk ve secde ederek grrsn. Onlar Allahn fazln ve

834 835 836 837 838

Mevdd, Tefhimul-Kuran, VI. 268. 48/Fetih, 29. 2/Bakara, 146. Taber, Tefsr, II. 25; bn Kesr, Tefsr, I. 280 Rz, Tefsr, IV. 128.

121

rahmetini isterler. Onlar yzlerindeki secde izlerinden tannr. te bu onlarn Tevratta ve ncilde olan vasflardr. buyuruyor. 839 Dikkat edilirse bu ayette Hz. Muhammed ve onunla beraber olanlarn ekil, tavr ve ibadetleri tasvir edilmektedir. 7/Araf, 157. ayette de ncille birlikte Hz. Peygamberin; a) mmilii b) yilii emretmesi, c) Ktlkleri yasaklamas, d) Temiz yiyecekleri hell ve pis yiyecekleri haram klmas, e) Mslmanlarn yapamayaca ilerin kendilerine yklenmeyecei, haber verilmektedir.

839

48/Fetih, 29; Tevratta Hz. Peygamberin geleceine dair haberler iin bkz. 2/Bakara, 59, 75, 79, 146; 48/Fetih, 29; Red Rz, el-Menr, V. 141; Sleyman Ate, ada Kuran Tefsiri, II. 297; 6/Enm, 20; 7/Arf, 157; 9/Tevbe, 31; 4/Nis, 46; 5/Mide, 13; bn Him, es-Sre, II. 195; Taber, Trh, II. 354; bnul-Esr, el-Kmil, II. 95; bn Kesr, elBidye, II. 149; bn shk, es-Sre, s. 62-63; Vecdi Akyz (ed.), Btn Ynleriyle Asr- Sadette slm, Beyan Yaynlar, stanbul, 1994, II. 200; bn Him, es-Sre I. 197-198; bn Sad, Tabakt, I. 159-163; bn shk, es-Sre, s. 123. Ayrca bkz. 33/Ahzb, 45; 48/Fetih, 29; 7/Arf, 157; Asm Kksal, slm Tarihi, s. 123; ayrca bkz. 33/Ahzb, 45; Kitab- Mukaddes, Tesniye 18: 15-19. Geni bilgi iin, bkz. bn Kayym, Hidyetul-Hayra, s. 91; Red Rz, el-Menr, IX. 253-255; Elmall, Hak Dini, 1, 413; Mevdd, Tefhim, VI. 268-270. Ayrca bkz. Tekvin 16: 10-12; 25: 17-18; Tesniye 34: 10-12; Matta 5: 17-18; 73/Mzzemmil, 15; 7/Arf, 157; 26/uar, 192-197; Tekvin 21: 17-18; Tekvin 17: 18-20; k 19: 17-18. Kr. 2/Bakara, 55, 56, 63; 7/Arf, 153-17; Mevdd, Tefhim, IV. 269; Remzi Kaya, lh Kitaplarda Hz. Muhammed, Uluda nivesitesi lhyat Fakltesi Dergisi, VI (1994), say: 6, s. 22-230; bn Manzr, Lisnul-Arab, XII. 293; Ahmed Tahir, Tertbul-Kmsul-Muhd, II. 602-606; Zeburda Hz. Peygamberin geleceine dair haberler iin bkz., 4/Nis, 163; 27/Neml, 76; ayrca bkz. Mezmurlar 45: 1-18; 2/Bakara, 253; 33/Ahzb, 56.

122

KNC BLM MEKKE DNEMNDE MSLMANLARLA GRUPLAR ARASINDAK LKLER

DER

DN

123

1. MEKKE DNEMNDE YAHUDLERE YAPILAN ATIFLAR

Mekke dneminde, Mekkede hemen hemen hi Yahudi yoktu demek yanl olmaz. Fakat bu blgede her yl dzenlen panayrlarda ve zellikle de Ukz Panayrnda, sadece mal satarak deil, ayn zamanda khinlik yaparak ok para kazanan insanlar bulunduunu mahede etmekteyiz. Onlar, Kitap Ehli olarak okuma yazma da bildiklerinden bedeviler zerinde zel bir nfuz ve itibar kazanm durumdaydlar. 840 Yahudilerin, Mekkede bir topluluk olarak herhangi bir etkinlik gstermediklerini Kurann hitabndan anlamaktayz. Kurann Mekkede nazil olan 86 sresinin hibir ayetinde Ey srailoullar eklinde bir hitap olmamas Yahudilerin Mekkede ok az sayda olduklarnn bir gstergesidir. 841 Bu arada, Kurann 20/Th, 80. ayetinde srailoullar tabirinin kullanlm olmas, onlara bir sesleni eklinde deil, kssa iinde Yahudilere iaret iindir. Kuran- Kerim, Mekke dneminde Yahudi ve Hristiyanlarla fazla mnakaaya girmemitir. 842 Balangta, Hz. sann Hristiyanlara, Musann Yahudilere getirdii ilh mesajn aynsn mriklere tebli ederken, Yahudi ve Hristiyanlarla bark bir izgi sergilemitir. 843 Nitekim ilk inen ayetlerde; Biz cehennemin bekilerini hep melekler yaptk. Onlarn saysn da inkr edenler iin bir snav yaptk ki, kendilerine kitap verilmi olanlar iyice inanasn, inananlarn da iman artsn. Kitap verilmi olanlar ve inananlar kukulanmasnlar. Kalplerinde hastalk bulunanlar ve kfirler de; Allah bu misalle ne demek istedi? desinler. Bylece Allah dilediinin artr, dilediinin doru yola iletir. Rabbinin ordularn ancak kendisi bilir. Bu insanlara ancak bir uyardr. 844 buyurularak inanmalarna ynelik yumuak geiler yapmaktadr. Bu (hkmler), elbette ilk sahifelerde de vardr. brahimin ve Musann sahifelerinde 845 buyurularak, Ehl-i Kitabn yannda olanlarla Kurann ayn ierik ve gayeye ynelik olduunu belirtilir. Onlar ki yanlarndaki Tevrat ve ncilde
840 841 842 843 844 845

Hamidullah, slm Peygamberi, I. 553. Hamidullah, slm Peygamberi, I. 554. Ahmed Emn, Yevmul-slm, s. 26. Fazlur Rahman, Ana Konularyla Kuran, s. 200-201. 74/Mddessir, 31. 87/Al, 18-19.

124

yazl bulduklar o eliye, o mmi Peygambere uyarlar. O (Peygamber) ki, kendilerine iyilii emreder, kendilerini ktlkten meneder, onlara gzel eyleri hell, irkin eyleri haram klar, zerlerindeki arlklar, srtlarndaki zincirleri kaldrp atar. Ona inanan, destekleyerek ona sayg gsteren ona yardm eden ve onunla beraber indirilen nura uyanlar, ite felaha erenler onlardr. 846 buyurularak Hz. Peygambere uymalar iin arda bulunulmaktadr. Ne zaman ki, onlara Allah katndan yanlarnda bulunan (Tevrat) dorulayc bir kitap (Kuran) geldi, daha nce inkr edenlere kar yardm isteyip dururlarken, o bildikleri (Kuran) kendilerine gelince onu inkr ettiler; artk Allahn laneti, inkrclarn zerine olsun! Allahn kullarndan dilediine ltfuyla (vahiy) indirmesini ekemeyerek, Allahn indirdiini inkr etmek iin kendilerini ne alak eye sattlar da gazap stne gazaba uradlar. nkr edenler iin alaltc bir azap vardr. 847 buyurularak, onlarn daha nce kendi kitaplarnda yazl olan peygambere uyacaklarna dair szleri olduuna vurgu yapmaktadr. Bu kentlerin anas (Mekke)yi ve evresindeki insanlar uyarman iin sana indirdiimiz feyz kayna ve kendinden nceki (Tanr Kitab)n dorulayc bir kitaptr. Ahirete inananlar buna inanrlar ve namazlarna devam ederler. 848 buyurularak Hz. Peygamberin getirdii mesajn dier kitaplarla uyum iinde olduunu ve onlar tasdik ettiini, Kendilerine kitap verdiklerimiz, oullarn tandklar gibi onu tanrlar (onun Allah tarafndan vahyedildiini bilirler) ama kendilerini ziyana sokanlar inanmazlar, 849 ve srailoullar bilginlerinin onu bilmesi de onlar iin (Kurann gvenilir Ruh tarafndan vahyedildiine) yeterli bir delil deil mi? 850 buyurularak, srailoullarnn bilginlerinin Kuran- Kerimi vahiy olarak bildiklerini, Peygamberi tandklarn ve btn peygamberlerin ayn arda bulunduklarn 851 srekli olarak vurgulam; buna delil olarak da, Ehl-i Kitabn kutsal kitaplaryla az ok uyum iinde olan Kuran kssalarn gstermitir. Kuran, Mekke dnemindeki Ehl-i Kitaba kar yumuak, sevecen ve sert olmayan bir slp kullanmtr. 852

846 847 848 849 850 851 852

7/Arf, 156-157. 2/Bakara, 89-90; 35/Ftr, 31-32. 6/Enm, 92; Ayrca bkz. 2/Bakara, 91; 10/Ynus, 37; 12/Ysuf, 111; 46/Ahkf, 12. 6/Enm, 20, 114. 26/uar, 197. 42/r, 13; 21/Enbiy, 7, 91. Derveze, Kurana Gre Hz. Muhammedin Hayat, II. 292-293.

125

Yukarya aldmz ayetler, Ehl-i Kitabn da bu arya Mekke dneminde yumuak baktklarn gstermektedir. Sadece 29/Ankebt, 46. ayette onlarn bazlarnn zulmettikleri anlatlr. Bu ayetin Meden olduunu kabul edenler de mevcuttur. 853 Kurann ilk nazil olan ayetlerinde, Arabistandaki mevcut din yapya hcum etmemesi dikkate alnmaya deer bir prensip olarak gze arpmaktadr. 854 Kurann mevcut dinden yeni dine yava bir geii dnm olduu sylenebilir. nk Kurann amac, eski dinin btn inanlarnn btnyle sklp atlmas deil, mevcut inanlarn geniletilmesi ve onlara birtakm ilavelerin yaplmas idi. Bu arada yeni dinle badamas mmkn olmayan eski inanlarn zamanla silinip gidecei mit edilmi olabilir. 855 Wattn ileri srd bu gr, Kurann nazil olduu dnemde, ilk olarak, muhataplarn dlayc bir slptan ziyade, onlarla ortak ynleri paylamaya ynelik bir hitap tarz olduunu gstermektedir. Bu ayn zamanda Kurann tedriciliinin de bir zellii olarak ortaya kmaktadr. Dolaysyla Mekke dneminde, Kurann Ehl-i Kitab hedef almadan, ortak prensipleri dile getirmesi ve hatta bu prensipleri Medine dneminde de srdrmesi, Kurann/slmn atmadan ziyade, ortak yn aradnn bir gstergesidir. 856 Ancak Kuran, nzl esnasnda var olan ok tanrc dine iddetli hcum etmi, 857 fakat o gnn artlarnda, slm dini ile Yahudiliin bir temele dayandn, Yahudileri slma ahit gstererek onlarla problemleri zme kavuturmak istediini, Ehl-i Kitabn slma sarldn vurgulayarak onlar hakknda iyi dnmt. 858 nk tevhid akidesi, putlara ibadetin reddi, ibadetle ilgili baz hkmler, baz ceza hkmleri, gemi enbiy ve kavimlere dair kssalar... gibi konularda semavi dinler arasnda birok benzerlik vardr. Bu benzerliin somut rneklerinden biri de Ahd-i Atikte zikredilen ve srailoullarnn rdnden geerek Filistine girmeleri ve Jiriko ehrini almalarndan ksa bir sre nce ortaya kar. Bu

853 854 855 856 857 858

Derveze, a.g.e., II. 296-297. Watt, Modern Dnyada slm Vahyi, s. 73. Watt, Modern Dnyada slm Vahyi, s. 77. Bkz. 3/Al-i mrn, 64 Watt, Modern Dnyada slm Vahyi, s. 74. Derveze, Kurana Gre Hz. Muhammedin Hayat, III. 88-89.

126

esnada srailoullar ok sevinlidir. Ancak sra Aiye geldiinde kendilerine o kadar ok gvenmelerine ramen yenilgiye urarlar. Bu malubiyet onlarda byk bir panie yol aar. Cahusa (Yesua), kutsal sandn zerinde secdeye kapanr ve daha sonra bu malubiyetin, halkn gnah ilemesinden kaynakland aklanr. Ertesi gn kura ekilir. Kura, Akana der. Akan, Jiriko yamasnda pahal bir kaftan ile bir miktar gm ve altn aldn itiraf eder. Oysa Yeusa bunu yasaklamt. Bunun zerine Akan ailesine ait btn servet bir tarafa ayrlarak ta ve atele imha edilir ve Ai zerine tekrar hcum edilir ve sonuta baarl olurlar. Fakat bu ikinci hcumda bin kii pusuya yatmtr. Bu kssa Kuranda anlatlan Uhud Sava yenilgisi ve okularn yerini brakmalarna benzetilir. 859 te yandan Kurann, gerek Arap ok tanrcln reddetmesi, gerekse eski dinin baz ynlerini zmmen benimsemi olmas, Yahudilik ve Hristiyanlktan gelen eyler olmayp yeni eyler olarak kabul edilmelidir. 860 Bunun nedeni, slm dininin herhangi bir din ya da bir kiiden etkilenmi olmas deil, btn semavi dinlerin Allahtan gelmi olmalardr. 861 Nitekim o gn Yahudilerinin kltrel ve din yaps incelendiinde, Yahudilerin Kuran ve Hz. Peygamberi (a.s.) etkilemeleri yle dursun, bilakis Kurandan etkilendikleri grlr. 862 Bundan dolay baz Yahudiler, Arabistandaki Yahudileri kendilerinden saymyor, onlarn Talmuddaki mesajlara uymadklarn iddia ediyorlar. Alman oryantalist W. Caskel, Arabistandaki Yahudilerin, Yahudi asll olmayp Yahudi davetilerden etkilenerek Yahudileen Arap asll kiiler olduklarn iddia eder. 863 H.A. Winkler de Arabistandaki Yahudilerin kltrel bakmndan Filistindeki Yahudilerden dk olduklarn iddia eder.
864

bn Haldn ise, Arabistandaki gerek

Hristiyan gerekse Yahudilerin bedevi olduklarn syleyerek bunlarn Kuran etkilemelerinin mmkn olmadn belirtir. 865

859 860 861 862 863 864 865

Watt, Modern Dnyada slm Vahyi, s. 76-77. Watt, Modern Dnyada slm Vahyi, s. 75. Snmezsoy, a.g.e., s. 107-108. Snmezsoy, a.g.e., s. 109-110. Snmezsoy, a.g.e., s. 109-110. Snmezsoy, a.g.e., s. 109-110. bn Haldn, Abdurrahmn, el-Mukaddime, Beyrut, 1971, s. 367.

127

slmn eski Arap dini ile olan mnasebeti, Ahd-i Atik dininin eski Kenan dini ile olan mnasebetine benzemektedir. Her iki dinde de irk ve ok tanrcla iddetli bir saldr vardr. 866 Netice olarak, Mekkede ok az sayda Yahudinin bulunduunu syleyebiliriz. Bundan dolay Mslmanlarn Yahudilerle herhangi bir din ve siyasi ilikilerinin olmadn grmekteyiz. Bu dnemde Kuran- Kerimde gerek Yahudiler gerekse Hristiyanlar hakknda sert ifadelerin bulunmamas da dikkat ekicidir. Sert ifadeler kullanlmad gibi Yahudi din adamlarnn ahit olarak gsterilmesi, hatta baz konularda Ahd-i Atikle parelellik arz etmesi Kurann Tevrattan etkilenmi olmasn deil, her iki kutsal kitabnda tek ilha dayanm olmasndan kaynaklanmaktadr. Bu benzerlik bir tesadf deil, tek tanrcln iinde barndrd bir zelliktir. Zaten gerek Hristiyanlar gerekse Yahudiler, bu konuya yabanc deildi. Bundan dolay da gelecek olan bir kurtarcy beklemekteydiler. Yahudi ve Hristiyanlarn ileride muhalefet etmeleri bu gerei bilmemelerinden deil, kskanlklarndan kaynaklanmaktayd. nk onlar Hz. Peygamberi ok iyi tanyorlard. Nitekim Kuranda bu konuda yle buyurulmaktadr: Kendilerine kitap verdiklerimiz, onu oullarn tandklar gibi tanrlar. Ama yine de onlardan bir grup, gerei bile bile gizlerler. 867 Kitap Ehlinden ou, gerek kendilerine besbelli olduktan sonra, srf ilerindeki kskanlktan tr sizi imannzdan sonra kfre dndrmek isterler. Allahn emri gelinceye kadar affedin, hogrn. phesiz Allah her eye gc yetendir. 868 Bu (Kurann anlatt ey) daha ncekilerin kitaplarnda da vardr. srailoullar bilginlerinin bunu bilmesi onlar iin bir belge deil mi? 869 Buraya kadar Mekke dneminde Mslmanlarn Yahudilerle olan ilikisini ksaca anlatmaya altk. Yahudilerin bu dnemde ok az olmalar ve Hz. Peygambere kar cephe almam olmalar bu konunun snrlarn ksa tutmamza yol amtr.

866 867 868 869

Watt, Modern Dnyada slm Vahyi, s. 75. 2/Bakara, 146; ayrca bkz. 6/Enm, 20. 2/Bakara, 109; ayrca bkz. 2/Bakara, 213; 42/r, 14; 45/Csiye, 17. 26/uar, 196-197; ayrca bkz. 87/Al, 18-19.

128

2.

MEKKE

DNEMNDE

MSLMANLARLA

HIRSTYARLAR

ARASINDAK LKLER

2.1. Hz. Peygamberin Varaka b. Nevfel ile Grmesi Varaka b. Nevfel, kavminin benimsedii puta tapnmay reddederek, brahimin (a.s.) dini olan haniflii aramak iin gittii am yolculuu srasnda bir rahiple karlam ve Yahudilik ile Hristiyanln kutsal kitaplarn inceleme frsatn bulmu ve Hristiyan olmutu. ncil ve Tevratta gelecei mjdelenen peygamber hakknda rahipten bilgi sahibi olmutu. 870 Hz. Peygamberin (a.s.) Varaka b. Nevfel ile grmesi meselesini Muvahhidlerle ilgili balk altnda da izah etmeye almtk. Ancak, bizim burada tekrar bu konuyu ele almamzn sebebi, yukarda da belirtildii gibi Varaka b. Nevfelin Hristiyanl semi olmasdr. Hz. Peygamber (a.s.) ilk vahyin gelmesinden sonra endieye kaplp eve gelmi ve olanlar ei Hz. Haticeye anlatnca, o da onu teskin etme dncesiyle akrabas ve ayn zamanda kutsal kitaplar hakknda bilgi sahibi olan Varakaya gtrmt. Hz. Peygamber (a.s.), vahyi esnasnda bandan geenleri Varaka b. Nevfele anlatnca, o yle demiti. O grdn, Allahn Musaya gnderdii Namus-u Ekber (yani Cebrail)dir. Keke senin davet gnlerine yetisem de kavminin seni yurdundan (Mekkeden) karacaklar gn hayatta olsaydm! Hz. Peygamber: Onlar beni karacaklar m ki? diye sorunca: Evet, zira senin gibi (vahye mazhar olmu) hi kimse yoktur ki kendisine dmanlk edilmi olmasn. ayet davet gnlerine yetiirsem, sana btn gcnle yardm ederim demiti. Varakann bu olaydan hemen sonra ld rivayet edilir. 871 Hz. Peygamberin Varaka ile grmesi bata W.M. Watt olmak zere birok msterikin dikkatini ekmitir. Hatta Watt, Hz. Peygamberin Varaka ile vahyin balangcndan nce de grtn iddia ederek, 96/Alak Sresindeki, O (insana) kalemle retti; insana bilmediini retti. 872 eklindeki ayetlerin daha nceki
870

bn Hacer, el-sbe, VI. 607-608; Fethul-Br, I. 49; bnul-Esr, Usdul-abe, V. 447-448; bn Him, es-Sre, I. 239. Buhr, Bedul-Vahyi, 3 (I. 3-4); Enbiy, 23, (IV. 124); Tefsr, Sre-i Alak (VI. 88) TabirurRuya, 1 (VIII. 67-68) Muslim, mn, 252, (I. 139-142); Tirmiz, Ruya, 1, (IV. 540) Ahmed b. Hanbel, I. 312; VI. 223, 233, vd.

871

872

96/Alak, 4-5.

129

vahiylere iaret ettiini belirterek bunlarn Hz. Peygambere (a.s.) Varakaya olan minnet borcunu hatrlatm olabileceini iddia eder. Watt, daha da ileri giderek yle der: Daha sonraki slmi dnceler, sz gelimi Hz. Muhammede (a.s.) gelen vahyin daha nceki vahiylerle ilikisi gibi, ounlukla Varakann fikirleriyle ekillenmi olabileceini iddia eder. 873 Bu gr E. Dermenghem gibi dier baz msterikler de paylamaktadrlar. 874 Grld gibi, msteriklerin bu olayda, eldeki mevcut verilere hayal birtakm bilgiler katmay da ihmal etmemi olmalar, onlarn bu konudaki samimiyetsizliklerini ortaya koymaktadr. Oysa bu konuda hibir tarih bilgi, Hz. Peygamberin Varaka ile bir defadan baka grtn sylememektedir. Varakann Hz. Peygamberi Hristiyanla davet ettiine dair herhangi bir bilgiye de rastlanmamtr. Bu iddialar ileri sren msteriklerin tek dayanaklar, Varakann Hz. Peygamberden nce onun vasflarn ncilde renmi olup bu olay anlatlnca da onun Tevrat ve ncilde mjdelenen Allahn elisi olduunu sylemesinden ibarettir. Buna ramen msteriklerin tarih ve ilm verileri gz ard ederek hayal yorumlara dalmalarnn, samimiyet ve gereklikle badamayan birtakm nyarglardan ibaret olduunu grmekteyiz. Msteriklerin buna benzer iddialardan hareketle, slm orijinal bir din deil de Yahudi ya da Hristiyan kaynakl olduunu ileri srmeleri de gereklikle badamayan bir nyargdan teye gememektedir. 2.2. Mekke Dneminde Hristiyan Klelerle likiler Giri blmnde de deindiimiz gibi, Mekkede az da olsa mevcut olan Hristiyan nfusun bir blmn Hristiyan kleler oluturmaktayd. Klelerin pek fazla bir etkinliklerinin olduunu sylemek ok zordur. Zira Hristiyan klelerin etkinlii bir yana, sadece farkl bir dine mesup olmalarndan dolay Araplar tarafndan zorunlu iskana tbi tutulmu ve Kbe civarnda oturmalarna dahi izin verilmemiti. 875 Hz. Peygamberin (a.s.) bu konumdaki Hristiyan klelerle grtne dair kaynaklarmzda bilgiler bulunmaktadr. Kuranda mriklerin, onun yabanc birisiyle temas olduunu sylediklerine dair ayetler mevcuttur:

873 874 875

Watt, Hz. Muhammed Mekkede, s. 56. Red Rz, el-Vahy, s. 72 (Dermenghemden naklen) Red Rz, el-Vahy, s. 74-75.

130

Biz onlarn ona bir insan retiyor, dediklerini biliyoruz. Haktan saparak kendisine yneldikleri adamn dili acem (yabancdr, ak deildir) bu ise apak Arapa bir dildir. 876 Baka bir ayette ise, bir toplulukla ilikisi olduu iddiasndan yle bahsedilir: nkr edenler: Bu (Kuran) yalandan baka bir ey deildir. (Muhammed) onu uydurdu. Baka bir topluluk da kendisine yardm etti. dediler de kesin bir hakszla ve iftiraya vardlar. 877 Bu ayetlerden, Mekkeli mrikler, Hz. Peygambere (a.s.) Kuran yabanc birilerinin rettii iddiasnda bulunduklar anlalmaktadr. Ancak, bu iddialarnn aslsz olduu aklanmaktadr. 878 Mriklerin bu iddialar kesin bir dille reddedilmi olmasna ramen, bu ifadelerden baz yabanc uyruklu kiilerin bulunduu da anlalmaktadr. slm tarihi ile ilgili kaynaklarda bu kiilerin isimlerinden de bahsedilmektedir. bn shk, Resulullahn (a.s.) bazen Merve tepesine yakn bir yerde bulunan ve Hristiyan bir kleye ait demirci dkknna gelip onunla grtn nakleder. Ben Hadramnin klesi Cebr adndaki bu kii hakknda mrikler: Vallahi Muhammedin (a.s.) bize bahsettii eylerin ounu ona Cebr retiyor. demilerdi. Bunun zerine yukarda bahsettiimiz 16/Nahl Sresi, 103. ayet indirilmitir. 879 Baka bir rivayette de Hadarmye ait Yesar ve Cebr adndaki Yemenli iki kleden sz edilmektedir. 880 Tebernin bn Abbstan yapm olduu bir rivayete gre, Hz. Peygamber (a.s.) Mekkede Belam adnda yabanc bir kleye Kuran retirdi. Mrikler, Resulullahn onun yanna gidip geldiini grnce; ona mutlak Belam retiyor demilerdi. Bunun zerine bu ayet-i kerime nazil olmutur. 881

876 877 878 879

16/Nahl, 103. 25/Furkn, 4. bn Kesr, Tefsr, II. 586. bn Him, es-Sre, II. 33-34; Rz, Mefatihul-ayb, V. 521; Zemaher, Kef, II. 429; Kurtub, Ahkm, X. 177; Suyut, el-Lubabun-Nukud fi Esbbin-Nuzl, I. 272; EsbbunNuzl, 119; Vkd, Ebl-Hasan en-Nsbr, Esbbun-Nuzl, Kahire, 1968, s. 190.

880

Taber, Tefsr, XIV. 177; bn Kesr, Tefsr, II; 586; Zemaher, Kef, II. 429; bn Hacer, el-sbe, I. 453. Taber, Tefsr, XIV. 177; bn Kesr, Tefsr, II; 586; Kurtub, a.g.e., X. 179; Zemaher, a.g.e., II. 429; Suyut, Lubabun-Nukul, I. 211; Esbbun-Nuzl, s. 119.

881

131

Yine tarih kaynaklar, Mslman olduktan sonra slm en gzel ekilde yaayan, Huveytib b. Abdiluzzann klesi Yai ya da Ai diye biriyle de Resulullahn grtnden bahseder. 882 Ayrca, tarih kaynaklarda Hz. Peygamberin Hristiyan kle Addsla olan ilikisinden de bahsedilir. Buna gre Hz. Peygambere ilk vahiy geldiinde Hz. Hatice Addsa giderek olay anlatm, o da ona gelenin Cebrail olduunu sylemitir. 883 Hz. Peygamberin (a.s.) Addsla bir baka karlamas da, Taife yapm olduu yolculuk esnasnda olmu ve aralarnda geen diyalog sonucu Adds Hz. Peygamberin ellerine kapanarak ona tbi olmutur. 884 Bunlarn dnda, slm kabul etmeden nce Hristiyan kleler arasnda yer alan, Zeyd b. Hrise el-Kelb, Bill b. Rebbah el-Habe, Suheyb b. Sinn er-Rm ve Selmn el-Fris gibi mehur sahabilerden de sz edilebilir. 885 Bu rivayetlerden hareketle diyebiliriz ki, mrikler, Kurann Hz. Peygambere (a.s.) toplumda kle statsnde olan kiiler tarafndan retildiini iddia etmilerdir. Ancak, Kuran onlarn bu iddialarn kesin bir dille reddetmektedir. Kurann bu kesin tavrn birka noktadan izah etmek mmkndr. Mriklerin, Muhammed (a.s.) iin bilgi kayna olarak niteledikleri kiilerin hemen hemen hepsi, Mekkede haktan hukuktan yoksun olan klelerden olumaktaydlar. Mekkede Mslman olan kimselere ikence eden ve hatta Hz. Muhammedi (a.s.) ldrmeye bile teebbs eden bu zalim kabile reislerinin, ona akl hocal yaptn iddia ettikleri bu insanlar neden cezalandrmadklar dikkat ekicidir. steselerdi bu insanlar sust yaparak cezalandrabilirlerdi. Ancak onlarn bunu yapmamalarnn sebebi kendi iddialarnn aslsz ve uydurma olduunu ok iyi bilmelerinden kaynaklanmaktayd. 886

882 883 884

Zemaher, a.g.e., II. 429. bn Hacer, el-sbe, IV; 467; bn Kesr, el-Bidye, III. 13. bn Him, es-Sre, II. 62; Taber, Trh, II. 230; bnul-Esr, el-Kmil, II. 92; Usdul-abe, IV; 4; bn Kesr, Tefsr, III; 136; bn Hacer, el-sbe, IV. 466; Hamidullah, slm Peygamberi, I. 126.

885

bn Hanbel, V. 441-444; Hkim, el-Mustedrek, III. 283, 397; bn Him, es-Sre, I. 226-228; bnul-Esr, Usdul-abe, I. 243-245; II. 281-282, 417-421; III. 36-39; bn Hacer, el-sbe, IV. 466-467.

886

Mevdd, Tarih Boyunca, I. 390.

132

Yine akl- selim sahibi olan herkes, Hz. Muhammedin (a.s.) insanla sunduu ilh mesajn ne kadar ilm ve edeb slp tadn, dili ve anlatmn ne kadar etkili olduunu, ilenen konularn ne kadar byk bilgi ve aratrma gerektirdiini kolaylkla kabul eder. Nitekim Kuran- Kerim, btn insanlarn ve cinlerin bir araya gelerek dahi onun bir sresini meydana getiremeyeceini syleyerek meydan okumas da onun ne kadar mucizevi bir kelam olduunu ortaya koymaktadr. 887 Dolaysyla onlarn, Hz. Peygambere (a.s.) bilgi verdiini iddia ettikleri bu kiilerin, okuma-yazma durumlar ve bilgi dzeyleri herkes tarafndan bilindiine gre, onlarn Kurana kaynaklk edemeyeceklerini anlamak mrikler iin pek zor olan bir durum olmasa gerek. 888 Dikkat ekici hususlardan birisi de, sz edilen bu kiilerden hibirisinin risalet sonras Hz. Peygamberin (a.s.) yannda tannm sahabiler arasnda adlarnn gememi olmasdr. Eer onlarn iddialar doru olmu olsayd, sz edilen kiilerden birinin veya bir kann Hz. Peygamberin (a.s.) yannda, en azndan bir minnet borcu olarak bulunmalar gerekmez miydi? Onlarn: Peygamberlik, Adds, Yesar ve Cebrin yardmyla yryor iddias doru ise, neden onlardan biri Hz. Eb Bekir ve Hz. merin yerinde deiller? Btn bunlar, mriklerin bu iddialarnn aslnn olmadn kantlamaktadr te bu ve benzer sebeplerden dolaydr ki, mriklerin bu iddia ve itirazlar Kuranda dikkate deer bir durum olarak grlmedi. Mriklerin bu iddialarna karlk, Kurann bu tavr, Hz. Peygamberle (a.s.) Mekkede yaayan Hristiyan kleler arasndaki ilikinin kayda deer bir yan bulunmadn gstermektedir. Bu insanlarn Mekkede Hristiyanlk propagandas yaptklar ve Hz. Muhammedin (a.s.) de en azndan Hristiyanla dair bilgileri onlardan rendiini sylemek mmkn deildir. Zira onlarn Mekkede gerek din gerek siyasi bir haklar ve dolaysyla etkinlikleri yoktu. Mekke toplumu, statleri itibaryla onlara bu tr faaliyetleri yrtme imkn da vermemekteydi. Ayrca Hristiyan klelerin misyonerlik faaliyetleri sonucu, Hristiyanl semi ok fazla kiiden sz edilmemektedir. Dolaysyla Hz. Peygamber ile bu Hristiyan asll kleler arasndaki iliki tamamen dostane idi ve dier insanlarla olan ilikilerden bir fark yoktu. Onlarn Hz. Peygamberi (a.s.)
887 888

Bkz. 2/Bakara, 23; 10/Ynus, 38; 11/Hd, 13; 17/sr, 88. Kurtub, a.g.e., X, 177; Sleyman Ate, Yce Kurann ada Tefsiri, stanbul, 1988, V. 149; Mevdd, Tarih Boyunca, I. 139.

133

etkilemeleri yle dursun, bilakis Hz. Peygamberin (a.s.) onlara kar gstermi olduu iyi muameleden dolay, yukarda da belirtmeye altmz, Zeyd, Bill, Suheyb ve Adds gibileri Mslman olmulardr. 2.3. Habeistana Hicret Hristiyanlk IV. yzyln ilk yarsndan itibaren Msra iyice yerlemeden nce hkmdarlarn desteiyle Habeistana ulam ve zamanla buras bir Hristiyan devleti haline gelmiti. 889 Habeliler, teden beri Araplarla ticari ilikilerde bulunarak kendilerini drstlkleriyle onlara tantmlard. 890 Tabi ki, bu gzel ilikilerin yan sra, Habe kkenli Yemen hkmdar Ebrehenin Kbeyi ykmak amacyla Mekkeye kadar geldii de bilinmektedir. Ancak, bu olay dnda genelde Araplarla Habeliler arasnda ounlukla ticari amalara dayal sk bir ilikinin mevcut olduu sylenebilir. Hz. Peygamber (a.s.) slm tebli etmeye baladktan sonra, gerek kendisine gerekse Mslmanlara Mekkeli mrikler tarafndan ikenceler yaplmaya balanmt. Mslmanlara ynelik yaplan eitli ikencelere dayanamayan sahabiler yine de dinleri zerinde azimle durmulardr. 891 Hz. Muhammed, vahice tecavzlere ramen Kureyin sknet bulmadn grnce, arkadalarna Habeistana hicret etmeyi tavsiye etti. 892 Bu basklar sonucu meydana gelen hicretlere Kuran- Kerimin 16/Nahl Sresinde iki yerde iaret edilmitir. 893 Kendilerine zulmedildikten sonra Allah yolunda g edenleri, dnyada gzelce yerletireceiz. (Onlara vereceimiz) ahiret mkfat ise daha byktr. Keke bilseler! Onlar ki, sabrettiler ve Rablerine dayanmaktadrlar. 894 Rabbin, snav verdikten sonra g eden sonra savaan ve sabreden kimselerden yanadr. (Btn) bunlardan sonra senin Rabbin ok balayc ve merhametlidir. 895
889 890 891 892 893 894 895

Sarkolu, a.g.e., s. 273. Kamil Miras. a.g.e., IV. 223. ibl, Asr- Sadet, I. 169-172. ibl, a.g.e., I. 172. bn Kesr, Tefsr, II. 570; Mevdudi, Tefhim, III. 26. 16/Nahl, 41-42. 16/Nahl, 110.

134

nemli hususlardan birisi de 16/Nahl Sresinden hemen nce nazil olan 39/Zmer Sresinde, Allahtan korkmaya, onun dinine balla ve hicrete tevik eden bir ayetin olmasdr. 896 Sz konusu ayet: De ki: Ey inanan kullarm, Rabbinizden korkun, bu dnya hayatnda gzel davrananlara gzellik var, Allahn arz genitir. Ancak sabredenlere mkfatlar hesapsz denecektir. 897 Hz. Peygamberin (a.s.) ilk kez buraya hicret edilmesini tavsiye etmesi, Habelilerin Mekkeliler zerinde braktklar bu gzel intibadan olsa gerektir. Mekkeli mrikler kendi kabilelerinden Mslman olanlara gnden gne hapis, ikence ve basklar arttrnca, 898 Allah Resul u tavsiyede bulunmutu: Habeistana gidecek olursanz, sizin iin iyi olur. Orada himayesinde olanlara zulmetmeyen bir hkmdar vardr. Oras adalet yurdudur. Allah sizin iinde bulunduunuz duruma bir k yolu gsterinceye kadar orada kaln. 899 Bylece Mslmanlar birinci Habeistan hicretine km oldular. Bu hicrete katlanlarn ikisi hari, hepsi Kureytendi. 900 Bunlarn 12si erkek, 4 kadn olmak zere toplam 16 kii olduklar rivayet edilir. 901 Habeistana yaplan birinci hicretten sonra, bir ksm Mslmanlar geri dnm fakat, bask ve ikenceler artarak devam ettii iin hicrete ikinci kez izin verilmitir. Cafer b. Eb Tlib bakanlnda yaplan bu hicret kafilesinde 83 erkek ve 19 kadn olmak zere toplam 102 kii bulunuyordu. 902 Habeistana yaplan hicreti, sadece fizik basklara balamak, bir sebep olsa da yeterli deildir. Zira Hz. Peygamberin (a.s.) tavsiyesi zerine hicret eden baz Mslmanlarn H. VII. yla kadar orada kalmalar, hicretin sadece bu sebepten kaynaklanmadn sralamaktadr: 1. Fizik bask ve ikenceler.
896 897 898

gstermektedir. 903

Watt,

bu

sebeplerden

bazlarn

yle

Derveze, Kurana Gre Hz. Muhammedin Hayat, II. 232, 39/Zmer, 10. bn Him, I. 344; bn Sad, a.g.e., I. 203-204; Taber, Trh, II. 221; bnul-Esr, el-Kmil, II. 76; bn Kayym, Zdul-Med f Hedyi Hayrul-bd, Kuveyt, 1987, I. 987; Kamil Miras, a.g.e., IV. 223.

899 900 901 902 903

bn Him, es-Sre, I. 344; Hamidullah, slm Peygamberi, I. 117. Derveze, a.g.e., II. 223. ibl, a.g.e., I. 173. bn Kayym, Zdul-Med, III. 25-26; ibl, a.g.e., I. 175; Derveze, a.g.e., I. 234 Watt, Hz. Muhammed Mekkede s. 120-122.

135

2. Mekkedeki kabile basklarndan dolay irtidat edecek olanlar engellemek. 3. Ticaretle uramak ve ticari ilikileri gelitirmek. 4. Siyasal ve asker destek salamak veya Mekke veya Mekke ticaretine saldrmak iin Habeistan bir s olarak kullanmak. 5. Gneyde Bizans mparatorluu ile alternatif bir ticaret yolu amak, Mekke diplomasisinin ulaamayaca bir ittifak kurmak, Mekke kapitalizminin nn kesmek ve tekelcilii krmak, bu sebeplerin nemlilerinden saylmaktadr. 904 Derveze ise, buna ilave olarak, slmn arsna uyan mminlerle Kitap Ehlinin ve zellikle de Hristiyanlarn birbirlerine yakn olmasn ekler. 905 te yandan Habeliler de Mekkelilerin ranllarla ticaret yapmalarn istemiyorlard. Bundan dolay Mekkeliler, Mslmanlarn g etmesinden sonra Necaiye eliler gndererek Mslmanlara yaplacak olan fiil yardm engellemilerdir. 906 Habeistana yaplan ikinci hicret iin yola kan kafile ile birlikte Hz. Peygamber Habe Necaisine 907 bir mektup gndermitir. slmi kaynaklarda bu mektupla ilgili farkl grler belirtilir. Bazlar mektubun H. 6. ylda davet amacyla gnderilmi olduunu belirtirken, Hamidullah, Necaiye gnderilen mektuplarn iki tane olduunu, bunlardan birinin Mslmanlarn Habeistana hicreti srasnda, dierinin ise, H. 6. ylda davet amacyla gnderilmi olduunu belirtir. 908 Hamidullah, bu iki mektubun metnini de kitaplarnda zikrederek konularn izah eder. Hamidullahn kitaplarna tam metnini ald ve Necaiye gnderilen birinci mektubun metni aadaki ekildedir: Resulullah Muhammedden Habelilerin kral Necaiye, Kendisinden baka Tanr olmayan, gerek hkmdar (Melk) Mukaddes (Kudds) Selm, Koruyucu, Kurtarc olan Allahn vgsn sana iletirim. Tasdik edip ehadet ederim ki, Meryem olu sa, Allahn Ruhu ve Kelimesidir ve (bu kelime) afif dokunulmam Meryeme ilka edilmitir, bylece o saya hamile olmu ve Allah da onu, kendi Ruh ve
904 905 906 907

Watt, Muhammed Mekkede s. 120-122. Bzk. 6/Enm, 20; 7/Arf, 157; 17/sr, 107-109; 28/Kasas, 51-55. Watt, Muhammed Mekkede, s. 120-122. Neca kelimesi, Habe dilindeki Necsun Araplatrlm eklidir. Hkmdar mnsna gelir. Bu Necainin ad Asham b. Ebcer idi (Bkz. ibl, a.g.e., I. 173deki dipnot ve Hamidullah, el-Vesik, No: 23.)

908

Hamidullah, slm Peygamberi, I. 297.

136

Nefesinden olmak zere demi eli ve nefesi ile nasl yaratt ise onu da (ylece) yaratmtr. Seni tek olan Allaha aryorum ki, Onun hibir eriki yoktur. Ona itaat konusunda karlkl yardma (aryorum); beni takip et, bana uy, bana gelen eye iman et! Zira ben Allahn elisiyim. Bu duruma gre seni ve etrafndaki askerlerini, Kdir ve Aziz olan Allaha davet ediyorum. Nasihat ve szlerimi kabul etmenizi tavsiye ederim. Amca tarafndan yeenim olan Caferi beraberinde az sayda bir Mslman kmesiyle birlikte sana doru hemen yola karyorum. O, sana varr varmaz tadn bo ve faydasz gurur ve azameti bir kenara koyup onlara misafirperverlik gster. Selam, gerek hidayet yolunu takip eden kimsenin zerine olsun. 909 Resulullahn (a.s.) Necaiye gnderdii ikinci mektupta, Necaiyi slma davet eden ifadelere rastlanmakta, Allaha e koulmamas nerilmekte, hibir kimsenin rab edinilmemesi ve ehadet getirilmesi nerilmektedir. 910 Habeistana hicret eden ikinci kafilenin hicretinden sonra, Mekkeli mrikler bo durmamlar ve Amr b. el-s ile Abdullh b. Eb Rabiay eitli hediyelerle birlikte bu lkeye gndermilerdir. Bunlar, Necai ile grp kendisinden Mekkeli mltecileri geri gndermesini istedi. Ancak, bu ilk grme Mslmanlarn lehine sonulannca, bu kez Amr, kurnazla bavurarak onlarn say ilh olarak tanmadklarn ne srm ve Necaiyi Mslmanlarn aleyhine tahrik etmek istemiti. Bunun zerine Necai, tekrar Mslmanlar yanna ararak onlara Meryem olu sa hakknda ne dndklerini sormutu. Muhacirler adna Cafer b. Eb Tlib karlk vermi ve Ey hkmdar, sa hakknda bizim Peygamberimiz ne demise biz de onu deriz. O diyor ki: sa, Allahn kulu, resul ve ruhu olup kendisini Allaha adam bakire ve iffetli olan Meryeme ilka ettii kelimesidir. dedi. Daha sonra da 19/Meryem Sresindeki, Hz. sa ve Hz. Yahya ile ilgili ayetleri okudu. 911 Bunun zerine Necai yerden bir p alp Tanrya and olsun ki, senin Meryem olu sa hakknda sylediklerin u p kadar bile onun gerekliinden farkl deildir. diyerek

909 910 911

Hamidulah, el-Vesik, No: 21; slm Peygamberi, I. 297. Hamidullah, el-Vesik, No: 23. 19/Meryem, 1-38.

137

Caferi

tasdik

etmi

ve

kendi

lkesinde

diledikleri

kadar

kalabileceklerini

sylemitir. 912 Yukarda Necainin: Yerin ve gklerin Rabbine and olsun ki, sa hakknda, senin bu sylediklerinden bu p kadar bile onun gerekliinden fazla deildir. 913 szn fazla yadrgamamak gerek. nk Kuran- Kerimde: (ocuk) Ben Allahn kuluyum dedi ve (o) bana kitab verdi, beni peygamber yapt. 914 buyurarak sann Allahn kulu ve resul olduu belirtilir. ncilde de bu gerek kabul edilir. Matta 12: 18. ayetinde sann Allahn kulu olduu kabul edilir. Yine Matta 21: 11. ayeti ile Luka 7: 16. ayetinde sann Allahn resul olduu gerei kabul edilmektedir. Ey Kitap Ehli, dininizde taknlk etmeyin ve Allah hakknda gerek olmayan eyleri sylemeyin! Meryem olu sa Mesih sadece Allahn elisi, Onun Meryeme att kelimesi ve Ondan bir ruhtur. Allaha ve elilerine inann, (Allah) tr demeyin. Kendi yararnza olarak buna son veriniz. nk Allah yalnz bir tek lhtr. Haa O, ocuk sahibi olmaktan ycedir (mnezzehtir). Gklerde ve yerde olanlarn hepsi Onundur. Vekil olarak Allah yeter. Ne Mesih, Allaha kul olmaktan ekinir, ne (Allaha) yaklatrlm melekler. Kim Ona kulluktan saknr ve byklk taslarsa bilsin ki O, onlarn hepsini kendi huzurunda toplayacaktr. 915 Sonu olarak Necainin, Mslman olsun veya olmasn slm tarihinde nemli bir yeri vardr. Mslmanlar, Habeistandaki karklklarda onun baars iin dua etmiler, onun baarsyla sevinmiler, 916 hatta onun yannda onun namna savamlardr. 917 nk kendisi Mslman olmadan nce de, Mslman olduktan sonra da mtevaz bir hayata sahip, adil bir hkmdar idi. Onun iindir ki, Hz. Peygamber; ikencenin dayanlmaz bir hal ald bir dnemde sahabe-i kirama Habeistana hicret etmeleri iin tavsiye ve telkinlerde bulunmutu. Bu tavsiye ve telkinlerle birlikte Necaiden vgyle bahsetmi, gnderdii ilk mektubunda da gayet samimi ve iten ifadeler kullanmtr. Btn bunlar da Necainin kiilii hakknda

912

bn Hanbel, I. 202-203; V. 290-292; bn Him, I. 289-292; bn Kayym, a.g.e., III. 28-29. Hamidullah, slm Peygamberi, I. 297-300. Hamidullah, el-Vesik, No: 23. 19/Meryem, 30. 4/Nis, 171-172. bn Him, es-Sre, I. 291-292; Hamidullah slm Peygamberi, I. 297-298. Hamidullah, slm Peygamberi, I. 301.

913 914 915 916 917

138

yeterli birer kant olduu gibi, Mslman-Hristiyan ilikileri bakmndan da nemli birer kilometre ta olarak tarihin sayfalarnda yerini almtr. 2.4. Mekkeye Gelen Hristiyan Heyetlerle Yaplan Grmeler Hz. Peygamber (a.s.) Mekkede oturan Hristiyanlarla grt gibi, dier blgelerden Mekkeye gelen Hristiyanlarla da grmt. Hz. Muhammedin (a.s.) slm davetine ilikin ars henz tam mnsyla Arap Yarmadasna yaylmam olsa da, bu haber ilk yayld yerlerde byk yanklar uyandrmtr. Kendi kutsal kitaplarnda Peygemberin (a.s.) geleceini bekleyen Hristiyanlarn byle bir haberin duyulmasndan sonra daha da fazla ilgilenmi olmalar doal bir tepkinin sonucu olsa gerek. Mekkeye gelen 20 kiilik Hristiyan heyeti, mriklerin byklerinin de hazr bulunduu bir zamanda, Hz. Peygamberi (a.s.) Kbenin yannda bulmular ve yannda oturup konumaya balamlard. Bu esnada Hz. Peygambere (a.s.) birok konuda deiik sorular sormulard. Bu sorular cevapladktan sonra Hz. Peygamber (a.s.) onlar tevhide, Allahn birliine davet etmi, onlara Kurandan baz ayetler okumutu. Hristiyanlar, onu can kulayla dinlemi ve hatta Kuran dinlerken bazlar kendilerini tutamayarak gzya dkmlerdi. Daha sonra da Hz. Peygamberin kendilerine ynelttii daveti kabul edip Mslman olmulard. nk onlar, kendi kutsal kitaplarnda Hz. Peygambere (a.s.) dair okumu olduklar sfatlar bizzat mahede etme imkn bulmulard. Hatta onlarn bu tavrlarndan rahatsz olan Eb Cehlin de iinde bulunduu Mekkelilerden bir grup onlarn nn keserek, Allah umduunuza erdirmesin! Arkanzdaki dindalarnz sizi u adamn durumunu aratrp kendilerine bilgi veresiniz diye gnderdiler; sizler de onun yanna oturur oturmaz dininizi terk edip onun sylediklerini kabul ettiniz. demilerdi. Bunun zerine onlar da: Selam size, sizinle tartacak deiliz. Bizim yaptklarmz bize, sizin yaptklarnz sizedir. Biz kendimiz iin hayr dileriz. diye karlk vermilerdi. 918 bn shk, bu olay zerine u ayetlerin nazil olduunu belirtir: 919 And olsun ki, biz onlar iin nasihat kabul etsinler diye sz (ayetleri) birbiri ardnca inzal edip durmuuz. Bundan evvel kendilerine kitap verdiklerimiz, (nice
918

bn Him, es-Sre, II. 29; bn Kesr, Tefsr, III. 349; es-Sre, II. 40; Kurtub, a.g.e., XIII. 296. bn Him, es-Sre, II. 29; bn Kesr, Tefsr, III. 393-394.

919

139

kimseler vardr ki) bu (Kurana) inanrlar. Onlara (Kuran) okunduu zaman: Ona inandk, o, Rabbimizden gelen gerektir... zaten biz ondan nce de Mslmanlar idik. derler. te onlara sabretmelerinden tr mkfatlar iki kez verilir; onlar ktlkleri iyilikle savarlar ve kendilerine verdiimiz rzktan (hayr yoluna) harcarlar. Bo szler iittikleri zaman ondan yz evirirler ve: Bizim ilerimiz bize, sizin ileriniz size. Size selam olsun (haydi hoa kaln), biz cahillerle (sohbet etmeyi) sevmeyiz. derler. 920 te yandan bn shkn grlerinin tersini savunan slm limleri de vardr. Beydav, bu ayetlerin ncil ehlinden 40 kiilik bir heyet hakknda nazil olduunu syler. Cafer b. Eb Tlib ile birlikte Habeistandan gelen 32 ve amdan gelen 8 kii. 921 Sad b. Cubeyrden yaplan bir rivayette ise, bu ayetlerin Necai tarafndan gnderilen 70 kiilik bir heyet hakknda nazil olduu belirtilir. 922 Hamidullah, yukarda zikrettiimiz bn shk rivayetini hayli mphem grr ve Hicretten nce, 20 kadar yeden meydana gelen bir Hristiyan heyetin Mekkede Resulullah (a.s.) ziyaret ettiini, Kuran dinledikten sonra slm kabul ettiklerini belirttikten sonra, bu heyetin gemi tayfas mnsna gelen ve muhtemelen efsanevi seyahatleri sebebiyle Dr adn tayan Hristiyan Tamimud-Drde ayn ekilde Hicretten nce slma girmi ve buna karlk ise, Filistinde bulunan Habrun vs. yerleri kendisine ikta olarak balanmasn Hz. Muhammedden (a.s.) istemi olduunu belirtir. 923 Sonu itibaryla, bu ayetlerin belli birtakm olaylar zerine inmi olduunu kabul etmek mmkn olduu gibi, btn Kitap Ehlini kapsadn sylemek de mmkndr. te yandan Medine dnemindeki Necran Hristiyanlar hakknda nazil olabileceini de unutmamak gerekir. Fakat bn shkn rivayeti doru kabul edilecek olursa ki Hamidullahn bu rivayeti mphem grdn sylemitik 924 Hz. Peygamberin (a.s.) daha Mekke dneminde baz Hristiyan heyetlerle grtn syleyebiliriz. Dolaysyla byle bir tezin doruluu da tasdik edilmi olmaktadr.

920 921 922

28/Kasas, 51-55. Beydv, Abdullh b. mer, Envrut-Tenzl ve Esrrut-Tevl, stanbul, 1303, II. 689. bn Kesr, Tefsr, III. 393; Taber, Tefsr, XX, 89; Suyut, Lubabun-Nukud, II. 30; EsbbunNuzl, s. 151. Hamidullah, slm Peygamberi, I. 617. Hamidullah, slm Peygamberi, I. 617.

923 924

140

2.5. Acem-Rum Sava Konusunda Hz. Peygamberin Tutumu Bisetin 7. ylnda, ranllarla Rumlar arasndaki sava konu edinen ayet-i kerimeler, 925 Mslmanlarn Kitap Ehli olan Hristiyanlara kar tutumlarn ve onlar hakkndaki hsn-i zanlarn gstermesi bakmndan nem arz etmektedir. bn Abbstan yaplan rivayete gre, 30/Rm Sresinin ilk be ayeti, bu olay zerine nazil olmu ve deta Mslmanlarn kalplerine su serpmitir: Elif Lm Mim Rum(lar), yenildi: (Araplarn bulunduu blgeye) en yakn bir yerde. (Onlarn) bu yenilgilerinden sonra yeneceklerdir; birka (3-9) yl iinde. (Onlarn) bu yenilgilerinden nce de, sonra da emir Allahndr (ferman Onundur). O gn mminler sevinirler: Allahn yardmyla. (Allah) dilediine yardm eder. O, galiptir, esirgeyendir. 926 O gn mminler sevinir(ler): Allahn yardmyla.. ayetini mfessirler tefsir ederken: O gn bir taraftan Mslmanlar Bedirde mriklere kar galip gelmi, dier taraftan da Rumlar, ranllara galip gelmiler ve bylece Mslmanlar ifte sevin yaamlardr. Eb Sad el-Hudrden yaplan rivayet bunu dorular mahiyettedir. Eb Sad: Biz Hz. Peygamberle (a.s.) beraber Mekke mrikleriyle Bedirde karlatmz zaman, Rumlar da ranllarla sava halindeydiler. Yce Allah mriklere kar bize yardm ederken, Mecusilere kar da Kitab Ehli olan Hristiyanlara yardm etmiti. Bu durumda biz, hem Allahn mriklere kar bize yardmna, hem de Mecusilere kar Kitab Ehline yardmna sevinmitik. te bu son ayet bu olaya iaret etmektedir. 927 Mekke dneminde Hristiyanlarla ilgili bu olay naklettikten sonra, Hicret esnasnda veya Hicrete yakn bir zamanda nazil olan bu ayet-i kerimenin, ileride Mslman-Ehl-i Kitap ilikilerinin boyutlarn belirler bir nitelie sahip olduunu ifade edebiliriz. Kitap Ehliyle hakszlk edenler dnda en gzel tarzda tartn ve deyin ki: Bize indirilene de size indirilen de inandk lhmz ve lhnz birdir. Biz de Ona

925 926 927

30/Rm, 1-5. 30/Rm, 1-5. Tirmiz, Tefsr, Rm Sresi, (V. 343); Taber, Tefsr, XXI; 17; Vkd, a.g.e., 232.

141

teslim olanlarz. (o halde aramzda bir fark yoktur. Btn farklar hayal ve vehimden ibarettir.) 928 Sonu olarak, Resulullahn (a.s.) bu olayda Mecusilere kar Ehl-i Kitaba taraf olduu grlmektedir. Zira Kitab Ehli olanlar, Mecusilere gre hakka ve hakikate daha yakndr. En azndan onlarn bir peygamberi ve eriat vardr. te yandan Hz. Peygamberin (a.s.) mriklere kar byle bir olayda Hristiyanlar desteklemi olmas doaldr. Zira Mslmanlar, o gn mriklerden grdkleri eziyet ve ikencenin bir benzerini baka hibir kavim ve din mensuplarndan grmemilerdi. Bundan dolay Hz. Peygamberin Mekke dneminde byle bir siyaseti takip etmi olmas muhtemeldir. nk mriklerin Hristiyanlara kar Mecusilerden yana tavr takndklar ak bir ekilde grlmekteydi.

928

29/Ankebt, 46.

142

3. MEKKE DNEMNDE MRKLER Yce Allah, insanlk tarihi boyunca her topluma kendi diliyle bir peygamber gndermitir. 929 Yol gsterici olan peygamberler, kendi toplumlarn iinde bulunduklar delalet ve sapklktan kurtarmak, onlar tevhidin temel prensiplerine davet edip yneltmek iin mjdeleme ve korkutma metodunu kullanmlardr. Ancak, bu davet btn kavimler zerinde her zaman ayn tesiri gstermemi, kavimler bazen kendilerinden olan peygamberlerine kar karak sapkl savunmulardr. Hz. Peygamberin (a.s.) peygamber olduu dnem ile Hz. sa (a.s.) peygamberlii arasnda yaklak 580 yllk bir zaman gemiti. Bu dnemde, Hristiyanlk, tevhid inancndan uzaklam ve teslis akidesini benimsemi; Yahudilik, Yahovay mill ilh edinmi; Mecusiler, atee taparken; gne ve aydan medet uman Sabiilerin baz sapk frka ve inan sistemlerinin yan sra, bir taraftan da maden, ta ve aalardan kendi elleriyle yaptklar putlara tapan putperestlerin varl gze arpmaktadr. te byle bir ortamda biset ile grevlendirilen Hz. Muhammed (a.s.) zor artlar altnda tebli grevine balamtr. Bu tebli dnemini genel hatlaryla iki dneme ayryoruz: Gizli Davet ve Aleni Davet imdi bu davet dnemlerini ve bu davetin Kurandaki yansmalarn ksaca izah etmeye alacaz. 3.1. Hz. Peygamberin Kavmini slma Davet Etmesi 3.1.1. Gizli Davet Gizli davet dneminin sresi ve bu dnemde nazil olan ayetler hakkndaki bilgiyi Kuran- Kerimden deil, esbb nzl ve slm tarihi ile ilgili kaynaklardan reniyoruz. Hz. Peygamberin (a.s.) ya krk olunca, ibadet iin Hirada bulunduu bir srada Cebrail tarafndan ilk vahiy getirilmek suretiyle nbvvetle grevlendirildii kendisine bildirilmiti. Hirada Alak Sresinin ilk be ayetini alan Hz. Peygamberin (a.s.) ilk davet ettii kii de ei Hz. Hatice olmutu. Hz. Hatice onu Varaka b. Nevfele gtrm, Varaka da onun peygamberliini teyit etmitir. 930
929 930

14/brhm, 4. bn Him, es-Sre, I. 253-254; Suheyl, Ravd, I. 274; bnul-Esr, el-Kmil, s. 48-49; bnulCevz, el-Vef, I. 160.

143

96/Alak Sresinin ilk be ayetinden sonra gizli davet dneminde inen ayetler grubunun banda, deta Alak Sresinin ilk ayetlerinin bir devam niteliinde olan ayetler nazil olmutur: 931 Nun. Kaleme ve yazdklarna and olsun. Sen Rabbinin nimetiyle cinlenmi deilsin. Senin iin kesintisiz bir mkfat vardr. Ve sen byk bir ahlk zerindesin. 932 Baz rivayetlere gre ise, Alak Sresinin ilk ayetlerinden sonra Hz. Peygamber belli bir mddet Hira Maarasna gitmemi, daha nceki vahyin tesiriyle: stm rtn diyerek yatana yatm, bunun zerine: Ey rtsne brnen. Kalk uyar. Rabbini ycelt. Elbiseni temiz tut. Pislikten (gnahlardan) kan 933 ayetleri nazil olmutur. Baka bir rivayette ise, Hz. Peygamber, zemmilun deyince, Yce Allah u ayetleri indirmitir: 934 Ey rtsne brnen. Geceleyin kalk (namaz kl) yalnz gecenin bir aznda (uyu) Gecenin yarsnda (kalk) yahut bundan biraz eksilt. Veya bunu artr ve ar ar Kuran oku. Dorusu Biz, senin zerine ar bir sz brakacaz. Gerekten gece kalkp (ibadet etmek) daha oturakl ve sz (dua) daha etkilidir. nk gndz senin uzun sre uraacan eyler vardr. Rabbinin adn an ve btn gnlnle Ona ynel. (O) dounun ve batnn Rabbidir. Ondan baka ilah yoktur. Yalnz Onu vekil tut. Onlarn dediklerini sabret ve gzelce onlardan ayrl. 935 Baz kaynaklarda ise, vahyin belli bir dnem kesilmesi (fetret) zerine mrikler Hz. Peygambere istihza edici bir slp ile Rabbin seni unuttu deyince bunun zerine 93/Dh, 1-10. ayetleri nazil olmutur. 936 Hz. Muhammed (a.s.) bu yllk gizli davet dneminde mrikleri inzar etmek ve onlardan yz evirmekle emrolunmad iin, sadece zaman zaman Kbenin yanna giderek aktan Kuran okuyor, fakat aktan onlarn putlarn ktleyici bir eyi dillendirmiyordu. Sen emrolunduun eyi aka syle ve ortak

931 932 933 934 935 936

bnul-Esr, el-Kmil, I. 50. 68/Nn, 1-4. 74/Mddessir, 1-5. Hasan brhm Hasan, a.g.e., I. 78-79. 73/Mzzemmil, 1-10. Hamidullah, slm Peygamberi, I. 90.

144

koanlara aldrma. 937 ayeti nazil oluncaya kadar gizli davet devam etmitir. Buna ramen bu dnemde mrikler Mslmanlara satamadan duramyorlard. Hz. Muhammed (a.s.) ile slma yeni girmi olan Sad b. Eb Vakks, mmr b. Ysir, Abdullh b. Mesd, Habbb b. Eret ve Sad b. Zeydden oluan bir toplulukla birlikte Mekkenin dnda gizli bir mntkada namaz klarken, Eb Sufyn ve Ahnes b. erk ile baz mriklerden oluan bir grup onlar grnce ayplam ve hatta hakaret derecesine varacak kadar ileri gitmiler ve Mslmanlara svmlerdi. te bu kadar hakarete dayanamayarak karlk veren Sad b. Eb Vakkas eline geirdii bir deve kemiiyle mriklere karlk vermek zorunda kalmt. 938 Hz. Peygamber (a.s.) krk yandan sonra davete balamt ancak, bu davetin ilk yl gizli davet dnemini oluturmaktadr. Bu dnemde, aile fertleriyle yakn akraba ve dostlarn davet etmitir. te bu davete ilk cevap veren, daha nce de putlardan nefret eden 939 ei Hz. Hatice olmutur. 940 Daha sonra ise henz 10 yanda olan Hz. Ali 941 ile azadl klesi Zeyd b. Hrise slm kabul edenler arasnda yer almtr. 942 Hz. Muhammed (a.s.), daveti kabul edebilecek durumda olan ve cahiliye devrinde de ktlklere bulamam, yalan ve yanltan uzak duran kiilere ncelikli olarak tebliini ulatryordu. 943 Bunlar arasnda en ok gvendii kiilerden birisi de Hz. Eb Bekir idi. Cahiliye devrinde de saygnl olan ve ileride Sddk unvann kazanacak olan Hz. Eb Bekir de davetine icabet etmiti. 944 Hz. Eb Bekirin gayretiyle Osmn b. Affn, Sad b. Eb Vakkas ve Talh b. Ubeydullh Mslman olmulard. 945 Yine bu ilk dnemde; mmr b. Ysir, Suheyb er-Rm, Eb Fuheyre, Hlid b. Sad ve Hatb b. Amr gibileri de Mslman olmulard. 946

937 938 939 940 941 942 943 944 945 946

15/Hicr, 94. bn Hanbel, VI. 349; bn Him, es-Sre, I. 281; bnul-Esr, el-Kmil, II. 60. bn Hanbel, IV. 222. bn Him, es-Sre, I. 255; bn Sad, Tabakt, VIII. 17-19; bnul-Esr, el-Kmil, II. 48-50. bn Hanbel, I. 262-264. bn Him, es-Sre, I. 264-265. Hasan brhm Hasan, a.g.e., I. 81. M. Hudar, a.g.e., s. 41. bn Him, es-Sre, I. 267-269. bn Him, es-Sre, I. 267-280.

145

Grld gibi Hz. Muhammed (a.s.) bu gizli davet dneminde daha ok salm kabu edecek olan aile fertleri ile yakn akraba ve dostlarna slm tebli etmi ve onlar putperestlikten kurtarmak istemitir. Bu yllk sre ierisinde saylar az olan fakat birbirlerini seven, Hz. Muhammede (a.s.) son derece bal olan bir topluluk meydana gelmitir. Bu dnemde indirilen ayetler ise, yukardaki ayetlerden de anlald gibi, daha ok Hz. Peygamberi teselli etmeye ve davete hazrlamaya ynelik ayetler olmutur. 3.1.2. Alen Davet Hz. Muhammdin (a.s.) gizli daveti yl srmtr. nc ylda nazil olan Sen en yakn akraban uyar. 947 ayetiyle aleni davetle emrolunmu ve davetine ncelikli olarak olarak akrabalarndan balanmas emredilmitir. Yine bu esnada nazil olan Sen emrolunduun eyleri aka syle ve ortak koanlara aldrma. O alay edenlere kar Biz sana yeteriz. O Allah ile birlikte baka tanr edinenler, yaknda (yaptklarnn sonucunu) bilecekler. And olsun onlarn sylediklerine senin cannn skldn biliyoruz. Sen, Rabbini hamd ile tesbih et ve secde edenlerden ol. Ve Rabbine kulluk et ki, sana yakn gelsin. 948 ayetleriyle davetin aktan yaplmas teyit edilmi oldu. Hz. Muhammede (a.s.) akrabalarn uyarmayla ilgili ayetler nazil olunca, akrabalarnn putperestlikteki durumlarn iyi bildiinden uzun bir sre dnm, hatta bir ara evinden dar kmamtr. Bu esnada halalar onu ziyaret etmiler ve ona bu konuda cesaret vermilerdi. 949 Hz. Peygamber (a.s.), o zaman henz ocuk yata olan amcasnn olu Hz. Ali vastasyla hazrlatt yemekte akrabalarn yardma arm fakat akrabalarndan yeteri kadar yardm alamaynca, Hz. Ali: Ben sana yardmc olurum diyerek onu teselli etmitir. Hz. Alinin bu esnada verdii destek akrabalar tarafndan hafife alnm, hatta babas Eb Tlib bile olu yznden alay konusu olmutur. 950

947

26/uar, 214; bn shk, s. 126; bn Sad, Tabakt, I. 200; Hasan brhm Hasan, a.g.e., I. 81; ibl, Asr- Sadet, I. 157. 15/Hicr, 94-99; bn Him, es-Sre, I. 290; bnul-Cevz, el-Vef, I. 181 Belzr, Ensb, I. 118. Taber, Trh, II. 320-321; bnul-Esr, el-Kmil, II. 62-63.

948 949 950

146

Baka bir rivayette ise bu ayetlerden sonra Hz. Muhammed, btn akraba, Kurey topluluu ve yakn akrabalarn Sf Tepesine ard. Btn Kureyliler Sf Tepesinde toplandlar. Resulullah (a.s.) orada bulunan toplulua, kabilelerinin isimleriyle seslenerek u szleri syledi: Size u dan arkasnda birtakm svarilerin gelmekte olduunu haber vermi olsam beni tasdik eder misiniz? diye sorunca, cevaben: Biz senin zerinde hibir yalan tecrbe etmi deiliz. dediler. Bunu zerine: yleyse ben, sizler iin iddetli bir azabn gelmekte olduunu haber veriyorum ve sizi uyaran bir uyarcym. dedi. Buna ilk tepkiyi amcas Eb Leheb vermi ve Yazklar olsun. Bizi bunun iin mi buraya topladn? diyerek orada bulunan topluluk zerinde olumsuz etki yapmtr. 951 Baka bir rivayette ise; Ebu Leheb, slam dininin zelliklerini sordu, kendisine uygun cevab alamaynca; Beni ve bakasn eit tutan dine yuh olsun dedi. Bunun zerine Eb Leheb ve einin ahiretteki durumunu bildiren Tebbet Sresi nazil olmu, Eb Lehebin iki eli kurusun (yok olsun) zaten yok oldu ya. Ne mal ne kazand onu (Allahn kahrndan) kurtaramad. Alevli bir atee girecek (o) Kars da odun hamal olarak. Boyununda hurma lifinden bir ip olacaktr. 952 Hz. Peygamberin (a.s.) bu aleni davetine mrik, mnafk ve Ehl-i Kitabn 953 k-by, kle-hr, kadn ve erkei, krmzs, siyah, ins ve cin, her trl mahlukat muhatap olmutur. 954 Hz. Peygamberde bu safhadan sonra karlat her gruba, imkn bulduu artlar dahilinde slm tebli etmitir. Bu davet sonucu mriklerin ok sert tepkileriyle karlam ve neticede hicret edip Mekkenin fethine kadar mriklerle eitli platformlarda karlamtr. Zaten bu aleni davetin ilk tecrbesi Hz. Peygamberin (a.s.) iinin ok zor olacann da bir iareti idi. nk en byk olumsuz tepkiyi en yakn olan amcasndan almt. Fakat yine de o, bu kutsal dava uruna gelebilecek olan her trl skntlara kar sabrla durabileceini gstermitir.

951

Buhr, Tefsru Sre-i Tebbet, 2; Muslim, mn 350-355; bnul-Esr, el-Kmil, II. 60-61 bn Sad, Tabakt, I. 200; Belzr, Ensb, I. 120. bn shk, es-Sre, s. 126-129; ayrca bkz. 111/Tebbet, 1-5; bn Kesr, Tefsr, IV. 563, 564; Elmall, Hak Dini, IX. 6255-6256. Ahmet nkal, Resulullahn slma Davet Metodu, Konya, 1981, s. 4. bn Kayym, Zdul-Med, II. 45.

952

953 954

147

3.2. Hz. Peygamberin Taiflileri slma Daveti Taif, Mekkenin dousunda, mnbit arazileri olan, dericilik sanatnn ileri olduu bir blgedir. Sakif kabilesinin yaad Taifte, Kureyin balar ve arazileri bulunmaktayd. 955 Taif ayn zamanda Yemenle de ilikileri olan bir ticaret merkezi durumundayd. Sakif kabilesinin Kurey kabilesiyle de ilikileri iyi idi. Tahl ambar durumunda olan Taifte zellikle Haimoullarnn ve Abdiemsoullarnn Sakifle ticari ilikileri vard. Birok Mekkeli zenginin Taifte yazlklar ve arazileri vard. 956 Hz. Peygamber (a.s.) nbvvetin onuncu ylnda kendisine hmilik eden amcas Eb Tlib ve ei Hz. Haticeyi kaybedince, Kureyin daha ok eza ve cefasna maruz kalmt. Ancak daha nce Hz. Peygambere (a.s.) en byk dmanl yapan amcas Eb Leheb asabiyet ve akrabalk duygusuyla Hz. Peygambere (a.s.) gelerek: Ey Muhammed! Eb Tlib hayatta iken nasl hareket etmisen bundan sonra da yle hareket et diyerek emanna ald ve Ben lnceye kadar hibir ktlk gelmeyecektir. diyerek Hz. Muhammede (a.s.) kar kanlarla mcadele etmeye balad. Ancak daha sonra meydana gelen baz olaylar Eb Leheb ile Hz. Peygamberin arasnn almasna sebep oldu.. Eb Lehebin bu hamaset ve kabilecilik duygularndan kaynaklanan koruma istei sona erince 957 Hz. Muhammed davetine nefes aldrmak iin Taifteki mahall dengeleri de gz nnde bulundurarak kabile reisleriyle grmek iin azadl klesiyle Taife gitti. 958 Taifte nfuzlu birok bey ve muteber kabileler vard; fakat bunlarn ileri geleni Umeyr kabilesi idi. Umeyr kabilesinin lideriyle grp onlar slm davet etti ve kendilerinden yardm istedi; fakat yardm yerine hakaret grd. Olardan birisi, Allah seni peygamber olarak gnderdiyse, Kbenin rtlerini yrtar atarm. kincisi: Allah peygamber olarak gnderecek baka bir kimse bulamad m? ncs ise: Benim sana syleyecek bir szm yok. nk hakk peygamber isen sana bir ey diyemem, yalanc isen seninle konumam yakk olmaz. dedi. Bunun zerine Hz. Peygamber: Kabul etmeseler bile tebliin gizli tutulmasn istemiti. Fakat onlar teblii gizli tutmadklar gibi, klelerini Resulullahn
955

Yakut el-Hamev ihabuddn Eb Abdillh el-Badd, Mucemul-Buldn, Beyrut, t.y., II. 9. Watt, Hz. Muhammed Mekkede, s. 146-147. bn Sad, Tabakt, I. 211. Watt, Hz. Muhammed Mekkede, s. 147-148.

956 957 958

148

arkasna salverdiler ve olmadk hakaretlere maruz brakarak bir an nce ehirden gitmesi iin onu Taif dna kardlar. 959 Bu ikence ve eziyetlerden yryemecek duruma gelen Resulullah (a.s.) yolda Utbe b. Rabiaya ait olan baa girdi. Orada dinlenirken Utbe, kle Adds ile ona bir miktar zm gnderdi. Bunun zerine kle ile Hz. Peygamber arasnda geen diyalog neticesinde, Adds Mslman oldu. 960 Peygamber (a.s.) Taiften dnerken, Mutim b. Adiye himaye etmesi iin teklif etmiti. Mutim b. Adiy bu teklifi kabul ederek Resulullahn himayesine girmesine olumlu cevap verdi. 961 Oullarn silhlandrarak Resulullah Mekkeye sokmutu. Resulullah da Kbeye giderek orada namaz klm ve evine gitmiti. 962 Resulullahn Taif dn Mutim b. Adiynin himayesinde Mekkeye girmesi Eb Leheb ynetimindeki Haimoullarnn kendisini korumay reddetmelerinin bir gstergesi idi. 963 Ancak Mutim b. Adiynin buna karlk herhangi bir art ileri srp srmedii hakknda aklayc bir bilgiye rastlanmamaktadr. 964 Hz. Peygamberin Taif ziyareti, noktada dikkat ekicidir. Bunlardan birincisi; slma dmanlkta ok ar olmasna ramen, Eb Lehebin geici de olsa sergilemi olduu davran ve tavrdr. Bu davran, Arabistandaki kabile dayanmasnn ve kabileciliin boyutlarn gstermesi bakmndan nemli bir noktadr. kincisi; onca eziyete ramen Resulullahn (a.s.) sergilemi olduu tutumdur. Bu da bir teblici iin gerek sabr gerekse balama bakmndan nemli bir rneklik tekil etmektedir. nc nokta ise; Resulullahn (a.s.) Mekkeye girebilmesi iin, mrik olan Mutim b. Adiyden yardm istemesidir. Bu son nokta Araplardaki bir rf ortaya koymas bakmndan da nemi haizdir. nk Araplarda, birinin emanna giren bir kii artk gven ve emniyette olmu oluyor ve kar taraf saldracak olursa, eman veren taraf karsnda bulurdu. Ayrca Hz. Peygamberin Mutim b. Adiyden yardm almas Mslman bir nderin gerekli artlar haiz olduunda bir gayrimslimden yardm alabileceini gstermesi bakmdan da nem tamaktadr.
959

bn Him es-Sre, II. 47-49; bn Sad, Tabakt, I. 211-212; bnul-Esr, el-Kmil, II. 91; bn Kayym, Zdul-Med, II. 52. ibl, Asr- Sadet, I. 184-185. bn Him, es-Sre, II. 47-49; ibl, a.g.e.. I; s. 184-185. Watt, Hz. Muhammed Mekkede, s. 148. bn Him es-Sre, II. 47-49; ibl, a.g.e., I. 184-185. Watt, Hz. Muhammed Mekkede, s. 148. Watt, Hz. Muhammed Mekkede, s. 148.

960 961 962 963 964

149

3.3. Hz. Muhammedin Kabilelere slm Anlatmas Hz. Muhammed (a.s.) Taifte mit ettii neticeyi bulamaynca, slm tebli ve Mslmanlarn rahat iin Mekkenin din ve ticar merkez oluundan istifade ederek hac ncesi Mekke civarnda kurulan panayrlar ve hac esnasnda Mekkeye gelen kabileleri ayr ayr dolaarak onlar slma davet ediyor ve onlardan davetine destek olmalarn istiyordu. Bilhassa haram aylardan istifade ederek Ukz, Mecenne ve Mina panayrlarna giderek Hz. Eb Bekir, Hz. Ali ve henz hidayet bulmam olan Hz. Abbsla birlikte gelen kabilelerle gryordu. 965 Peygamberimiz (a.s.) ister fertlerle tek tek, ister topluluk halinde grrken; o tatl sesiyle istirak ve vecd ierisinde nce Kuran- Kerimden ayetler okur, sonra bunlar tefsir edip dinleyenleri inanmaya davet ediyordu. 966 Bu davet esnasnda Hz. Peygamberin (a.s.) iledii tema genellikle, Allahn birlii ve kendisinin Allahn elisi olduunu bildirmek olmutur. te yandan putperestliin insan onuruna yakmayan iren bir ey olduunu da aklamaktan geri durmuyordu. 967 Kabilelere seslenirken: Allah birdir, ben de Onun kulu ve elisiyim dedikten sonra, u ayeti okurdu: De ki: Gelin Rabbinizin size haram kld eyleri okuyaym. Ona hibir eyi ortak komaynz! Anne ve babaya iyilikle muamele ediniz. 968 Fakirlik, zaruret korkusuyla ocuklarnz ldrmeyiniz. Biz sizin de onlarn da rzkn veririz. 969 Ktlklerin ana da gizlisine de yaklamaynz. Allahn katlini haram kld nefsi ldrmeyiniz. Meer ki hak ile ola. 970 Bunlar size tavsiye etti ta ki, tefekkr edesiniz. Zhre kabilesinin mensuplar ve reisleri olan Mefrk, byle bir davet karnda nceleri dnm, fakat daha sonra; atalarmzn dinini birden bire brakamayz diyerek olumsuz karlk vermilerdir. 971 Ben mir kabilesinin mensuplarndan biri Hz. Peygamberi (a.s.) dinledikten sonra: Ben bu adamn desteini alrsam btn Arabistan fethederim diye dnd ve ekledi: Eer sana
965 966 967 968 969 970 971

Kandehlev, Muhammed Ysuf, Hayatus-Sahbe, Dmek, 1968, I. 141-148. Hamidullah, slm Peygamberi, I. 92. Hamidullah, slm Peygamberi, I. 92. 17/sr, 23. 17/sr, 31. 17/sr, 33. ibl, a.g.e., I. 186.

150

tbi olursak bizi kendine halef tayin eder misin dedi. Buna karlk Resulullah: Bu Allahn bilecei bir itir. deyince onlar da bu daveti reddettiler. 972 Kabilelerle yaplan bu ilk grmeler hemen olumlu sonu vermese de, bu arada hac mevsiminde slmn sesini duyup da, Mslman olan insan says da az deildi. Ayrca, bu faaliyetlerin nemli faydalarndan bir tanesi de, Hz. Peygamber ve slmn sesinin duyulmu olmasdr. Gerek hac, gerekse panayrlara katlmak amacyla Mekkeye gelen herkes Mslman olsun olmasn gittii yerde slmdan ve Hz. Peygamberden bahsetmi ve istemeden olsa da slmn propagandasn yapmlardr. Bu arada Resulullahn kabilelerle grp slm tebli etmesinden haberdar olan Kureyliler de Hz. Peygambere (a.s.) eitli tekliflerde bulunmular, bu tekliflerine karlk olumlu cevap alamaynca Mslmanlara kar bask ve ikencelerini arttrmlard. 3.4. Kureyin Resulullahn Davetine Verdii Tepkiler Hz. Muhammedin nbvvetinin Mekkede geen 13 yllk dnemin ilk yl gizli davet, on yllk dnem ise alen davet eklinde gemitir. 973 Ne zaman ki, davet imkn kalmam, eza ve cefa had safhaya ulam, ite o zaman Allahn emriyle Medineye hicret etmitir. te bu on yllk dnemde Hz. Muhammed ile mrikler arasnda eitli diyaloglar gemi, mriklerden eitli tehdit ve teklifler almtr. Bu diyaloglarn vahiy lisanyla dzeltilmeleri ve eitli yansmalar olmutur. Mrikler, ilk zamanlarda Hz. Muhammede (a.s.) iyi davranyor ve onunla iyi geiniyorlard; ancak daha sonra inen ayetler onlarn yanl inanlarn eletirince 974 ona kar dmanlklarn arttrdlar 975 ve onu yalanclkla suladlar. 976 Bunun zerine tehditkr ayetler indirildi, mriklerin varacaklar yerler beyan edildi. Kibir ve gururlar, alayl bir ekilde ortaya dkld. Gemi peygamberlerin hayatlarndan kesitler

972 973 974 975

ibl, a.g.e., I. 186. bn Sad, Tabakt, I. 225. 43/Zuhruf, 16-22, 45, 57-59, 63-65. Ahmed Emn, Yevmil-slm, s. 26; mrik inanlarnn eletirisiyle ilgili ayetler iin bkz. 6/Enm, 136-139, 161-165, 143-153; 7/Arf, 191-198; 23/Mminn, 81-89; 27/Neml, 59-68; 35/Ftr, 6, 13, 17; 37/Sfft, 149-157; 31/Lokmn, 20-21; 53/Necm, 19-23.

976

16/Nahl, 98-105.

151

anlatlarak tartmalara girildi. ndirilen ayetlerde mriklerin uursuzluk ve yanl inan telakkileri gndeme getirildi. 977 Mriklerin Hz. Muhammedin davetine kar tepkileri birka noktada dikkati ekmitir. Bu tepkilerden ilk olarak mriklerin daveti engelleme abalarna ahit olmaktayz. Hz. Muhammed alen davetin ilk yllarnda mriklerin er tutumlar karsnda Erkm b. Erkmn evini davet yeri olarak kullanmak mecburiyetinde kald. 978 Drul-Erkm, Sf ile Merve tepesi civarnda, hac ve umre iin gelenlerin yollarnn stnde olan ve ayn zamanda Drun-Nedveyi kontrol altnda tutabilecek durumda olan stratejik bir yerde bulunmaktayd. 979 Hz. Muhammed (a.s.) haram aylardan faydalanarak, bilhassa hac aylarnda kabileleri slma davet abalarn hzlandrd. Ancak, mrikler onu engellemek iin Mslmanlarn arkasna sefih insanlar musallat ederek mni olmaya alyorlard. Ayrca Veld b. Muire bakanlnda toplanan heyet daha da ileri gidip Hz. Muhammedi sahir/byc, khin, air ve mecnun gibi lkaplarla nitelendirerek halkn onu dinlemesini engellemeye altlar. 980 Mrikler Hz. Muhammedin (a.s.) davetine bazen mnazara ve mnakaa ederek kar kmlardr. Ama Peygamberimiz kendisiyle mnakaa yapanlara kar daima itidalli ve dikkatli davranmtr. O, kendisine gelenleri Kuran okuyarak ve tatl szlerle hitap ederek slma davet ederdi. Onu slm davasndan vazgeirmek iin mal, mlk, mevki, makam teklif etmiler; fakat Resulullah btn bu teklifleri reddederek grevinin Allaha davet olduunu onlara hatrlatmtr. 981 Kurey, Resulullahn onlara aldr etmediini, Eb Tlibin kendisini koruyup kendilerine teslim etmediini grnce, ileri gelenlerden baz kimseler Eb Tlibe giderek: Yeenin, atalarmza hakarette bulunup dinimize ve putlarmza kfretti. Atalarmz sapklkla sulad. Ya onu bize saldrmaktan alkoyarsn ya da onu bizimle ba baa brakrsn nk sen de bizim gibi onun dediklerinin karsnda bulunuyorsun.
977

Bkz. 5/Mide, 3, 90; 7/Arf, 131; 4/Nis, 78; 27/Neml, 47; 36/Ysn, 18; 23/Mminn, 97-98; 113/Felk, 1-5; 114/Ns, 1-6; 37/Sfft, 102-105; 12/Ysuf, 4, 36, 41, 49, 100. maduddn Hall, Dirase fis-Sira, Beyrut, 1397/1977.s. 64. maduddn Hall, a.g.e., s. 64; T.W. Arnold, ntiar- slm Tarihi, s. 44. 10/Ynus, 2; 15/Hicr, 6; 18/Kehf, 22; 37/Sfft, 35, 36; 38/Sd, 3-4; 25/Furkn, 5; 16/Nahl, 103-105; 53/Necm, 1-18; 44/Duhn, 14; 52/Tr, 3; 68/Kalem, 2; 69/Hkka, 41; bn Him, es-Sre, I. 288-289.

978 979 980

981

bn Him, es-Sre, I. 213.

152

deyince, Eb Tlib onlara yumuak szler sarf ederek onlar geri evirdi. Resulullah (a.s.) eskisi gibi davetine devam etti. 982 Kurey bu teklifi ikinci bir kez yapt. Eb Tlib durumu Hz. Peygambere iletince, o, emrolunduu eyi yerine getireceini syledi. Bunun zerine Eb Tlib arkasndan yetierek: Ey kardeimin olu git istediin gibi konu, sa olduum mddete sana destek olacam dedi. 983 Eb Tlibin bu hamiliinden dolaydr ki, Resulullah (a.s.), Eb Tlib lm deinde iken balanmas iin dua etmiti, fakat Yce Allah: (Ey Muhammed) phesiz ki, sen sevdiin kimseleri doru yola iletemezsin, fakat Allah, dilediini doru yola iletir. O yola gelecek olanlar daha iyi bilir. 984 buyurarak, bu iin yasak olduunu, yani bir mrik iin dua edip balanma dilenemeyeceini beyan etti. Mrikler, Eb Tlibi hastalnda bile rahat brakmyorlard. Eb Tlibe gelip: Sen bymzsn, efendimizsin; nsafa gel de bizleri kardeinin olundan kurtar. Ona emret de bizim putlarmza, ilhlarmza kfretmekten vazgesin, biz de kendisini ilhyla ba baa brakalm. teklifini yaptlar. Bunun zerine Eb Tlib, Hz. Peygambere haber gndererek yanna artt. Yanna gelince: Bunlar kavminin ileri gelenleridir. Kendi ilhlarna kfretmekten vazgemen karlnda seni ilhnla ba baa brakmay teklif ediyorlar deyince Cenab- Hakk aadaki ayetleri inzal etti: Sad (uyarc) ve anl Kurana and olsun ki, inkr edenler bir gurur ve ayrlk iindedirler. Onlardan nce nice nesilleri helk ettik de feryat ettiler, fakat artk kurtulu zaman gemiti. Onlara kendilerinden bir uyarc (peygamber) gelmesine hayret ettiler de o kfirler dediler ki: Bu yalanc bir sihirbazdr. Tanrlar bir tek ilh m yapt? Bu cidden tuhaf bir eydir. Onlardan bir grup frlad: Yryn tanrlarmza bal kaln, nk bu arzu edilen bir eydir. Biz bu(nun sylediini) babalarmzn bal olduu) teki dinde iitmedik. Bu, uydurmadan baka bir ey deildir. 985 ayet-i kerimeleri bu olay zerine nazil olmutur. 986 Bu olaydan sonra Hz. Peygamber ile mriklerin aras tamamen almtr. Onlar ilk etapta Hz. Peygamber (a.s.) ve dier Mslmanlarla alay etmiler ve onlar aalamlardr. Onu gerek yalnz gerek ashabyla birlikte grdkleri zaman, eza ve

982 983 984 985 986

bnul-Esr, el-Kmil, II. 63. bnul-Esr, el-Kmil, II. 64. 28/Kasas, 56. 38/Sd, 1-7 Vkd, a.g.e., s. 417-418.

153

cefa etmiler buna muktedir olmadklar zaman, bilhassa Resulullah ashab arasnda mahup etmek iin alaya bavurmular, 987 zerine ta toprak atmlar 988 ve onu incitici szler syleyerek 989 onun zlmesine sebep olmulardr. Aslnda Mriklerin bu alayl tavrlar nbvvetin ilk yllarnda itibaren balamt. Vahyin bir ara kesilmesi (fetret-i vahy) zerine Rabbin seni unuttu diyerek alaya almlar Cenab- Hakkda her zaman ve her yerde peygamberini destekleyeceini belirtmek iin: Kuluk vaktine and olsun ki, skna erdii zaman geceye and olsun ki, Rabbin seni ne brakt ne de sana darld... 990 diye devam eden ayetleri inzal buyurarak, daima Hz. Peygamberin davasna destek olacan bildirdi. 991 Mrikler bir gn, Hz. Peygamber (a.s.) ile kimsesiz olan Habbb b. Eret, mmr b. Ysir, Eb Fukeyhe, Suheyb er-Rm vb.nin bulunduu bir mecliste otururken onlar hafife alarak alay etmiler ve onlar yanndan kovmas halinde gelebileceklerini sylemilerdi. 992 Resulullahda onlarn bu tekliflerini tam kabul edecek iken, 993 Cenab- Allah onlarn derecelerinin yksek olduunu ve Kurey byklerinin dediklerine uyarak onlar kovmamasn bildiren ayetler inzal buyurmutu. Hatta bu kimselerin daha kymetli olduklarn beyan etmiti. 994 Yine Hz. Peygamberin (a.s.) Hristiyan bir kle olan Cebr ile konutuunu grdklerinde; Muhammed bildiklerini Cebrden renmitir diyerek alaya almlard. 995 Bunun zerine Allah, Hz. Peygamberi teselli eden Biz onlarn, ona bir insan retiyor! dediklerini biliyoruz. Haktan saparak kendisine yneldikleri adamn dili acemi (yabancdr, ak deildir), bu ise apak Arapa bir dildir. 996 ayetini inzal buyurdu. Alayl konumalarna devam eden Kureyin ileri gelenleri, bir gn Hz. Muhammede yaklaarak, Keke seninle birlikte bir melek olsayd da, her gn
987 988 989 990 991 992 993 994 995 996

bnul-Esr, el-Kmil, II. 84. bn Him, II. 57-58; Taber, Trh, II. 344. bnul-Cevz, el-Vef, II. 655; 108/Kevser, 1-3. 93/Dh, 1-111 Vkd, a.g.e., s. 540; Buhr, Cihd, 2802; Muslim, Cihd, 112-114 bn Him, es-Sre, II. 33. Vkd, a.g.e., s. 229-230, 6/Enm, 52-53; 18/Kehf, 28-30. bn Him, es-Sre, II. 33. 16/Nahl, 103; bkz. Vkd, a.g.e., s. 311.

154

senden haber verseydi. 997 eklindeki konumalar zerine; Allah: Eer onu (peygamberi) bir melek yapsaydk o melei her halde bir insan suretinde gsterir ve her halde onlar yine dmekte olduklar pheye drrdk. 998 ayetiyle onlara cevap vermitir. te yandan inanmalar iin Resulullahtan mucize istemiler, 999 ancak, Allah onlara mucizeler gsterilse dahi inanmayacaklarn aklamtr. 1000 Eb Cehlin, Sen bizim ilhlarmza svmeyi, alaya almay terk etmezsen, biz de senin ilhna sveriz. 1001 demesi zerine Yce Allah; (Onlarn) Allahtan baka taptklarna svmeyin ki, onlar da bilmeyerek taknlklarndan dolay Allaha svmesinler... 1002 ayetini inzal buyurarak onlarn ilhlarna satamay yasaklamtr. Mrikler bazen Resulullah (a.s.) hafife alarak alay konusu etmiler, 1003 bazen de kendilerine Allahn ayetlerini okuyan birisini deta ldresiye saldrmak istemilerdir. 1004 Alay etme konusunda siyer kitaplarndan rnekleri oaltmak mmkndr. Fakat biz bu konuda iki ayet meli vermekle yetineceiz. Bu konudaki ayetler: Kfirler seni grdkleri zaman, seni ancak alaya alrlar: Sizin ilhlarnz diline dolayan bu mu? diye. Oysa Rahmnn dn inkr ediyorlar. 1005 Seni grdkleri zaman mutlaka seni elence konusu yapyorlar. Allah bunu mu peygamber olarak gndermi? 1006 Mrikler, Hz. Muhammed (a.s.) ve ashabna kar alay etme dneminden sonra, cefa ve eziyet verme safhasna balamlard. Bunlarn banda da, komusu olan amcas Eb Leheb ve Ukbe b. Eb Muayt gelirdi. Bunlar, Hz. Muhammedin getii yollara ikembe boaltmlar, dikenler atmlard. Hz. Muhammed komularndan grm olduu bu ar eziyet ve cefalardan sonra davet yerini

997 998 999

bn Him, es-Sre, II. 36. 6/Enm, 9. 6/Enm, 109. 6/Enm, 111; 13/Rad, 31; 34/Sebe, 24-26, 46-50. bnul-Esr, el-Kmil, II. 72; Vkd, a.g.e., s235. 6/Enm, 108. 21/Enbiy, 36; 25/Furkn, 40. 22/Hac, 72. 21/Enbiy, 36. 25/Furkn, 41. stihza iin ayrca bkz. 31/Lokmn, 6; 45/Csiye, 9; 5/Mide, 58; 18/Kehf, 56, 60; 13/Rad, 32; 15/Hicr, 11; 6/Enm, 5, 10.

1000 1001 1002 1003 1004 1005 1006

155

deitirerek Drul-Erkma gemitir. 1007 Mrikler Kbenin yannda aktan ibadet etmeyi bile yasaklamlard. Bir defasnda Kbenin yannda namaz klan Hz. Peygamberin zerine henz yeni kesilmi bir deve ikembesi ve barsaklarn atmlard. 1008 Hatta Eb Cehl bir gn Hz. Peygamber namazda iken zerine yrm, fakat daha sonra geri dnmtr. Bunun sebebini sorduklarnda: Benimle onun arasnda bir hendek ve birtakm kanatlar vard. cevabn vermiti. Hz. Muhammed de bu konuda, Eb Cehl bana yaklasayd, melekler onu para para ederlerdi. buyurmutur. 1009 Hz. Muhammede yaplan eza ve ikenceler, her geen gn artarak devam etmitir. Ukbe b. Muayt, Resulullah namaz klarken zerine saldrm, rdasyla bomaya alm, san ve sakaln yolmaya almt. 1010 Aslnda mrikler ikence konusunda deta tecrbeliydiler. nk onlar Kuran- Kerimde anlatlan Kral Z-Nuvas olayn iyi biliyorlard ve sreyi 1011 okuyunca da itahlar kabaryordu. Bunun iin Kureyin liderleri zellikle kimsesiz ve zayf sahabilere ikence etmekten zevk alyorlard. 1012 Kurey ve Kinane kabilelerinin bykleri, slmn daha fazla yaylmasn engellemek iin, Ben Him ve Ben Muttalibe boykot karar aldlar. nk Hz. Muhammedin balatm olduu bu hareket, temelde din olmakla birlikte iktisadi ve ekonomik boyutu da olan bir hareket idi. Bu, belki de Hlful-Fudl hareketinin acmasz bir rvan durumunda idi. Buraya kadar kabilesinin geleneksel yapsna fazla ters dmedii iin kabilesi tarafndan desteklenmi olmas doal karlanabilir. 1013 Eb Lehebin bu kararda geleneksel yapya ters derek kendi kabilesinin yannda yer almam olmasnda Eb Sufynn kz kardeiyle evli olmasnn etkili olduunu syleyebiliriz. 1014 Bundan dolaydr ki, Hz. Peygamberin iki kzyla nianl olan Eb Lehebin iki olunun nian bozulmutu. Bu hareket ayn zamanda Hlful-Fudl hareketinin de sonu demekti. nk Haimoullarna boykot
1007 1008 1009 1010 1011 1012 1013 1014

Hasan brhm Hasan, a.g.e., I. 80; maduddn Hall, Dirse, s. 64. Muslim, Cihd, 107; Belzr, Ensb, I. 125. Muslim, Sftul-Kyme, 38; bnul-Cevz, el-Vef, I. 137. bn Him, es-Sre, I. 209; Taber, Trh, II. 333. 85/Burc, 1-10. Derveze, Kurana Gre Hz. Muhammedin Hayat, II. 231. Watt, Hz. Muhammed Mekkede, s. 128. Watt, Hz. Muhammed Mekkede, s. 128.

156

uygulayanlarn byk bir ksm Hlful-Fudl hareketinin ierisinde yer alan kabilelerdendi. Kendilerine boykot uygulanan Haimoullar da Hlful-Fudl hareketinin bir yesiydi. 1015 yl devam eden boykot karar sresince, yiyecek maddelerinden yoksun olan Mslmanlar aa yapraklarn yemek zorunda kalmlard. 1016 Gizlice mahalleye yiyecek gndermek isteyenlere dahi mni olmulard. Buna ramen bu boykot kararna kar olanlar da yok deildi. 1017 Bu yllk zor artlar altndaki dnem, iyi niyetli kiilerin gayretleri sonucu, muahedenin feshedilmesiyle sona erdi. 1018 Ancak bu sevin dnemi uzun srmemi, tekrar eza ve cefaya dnmtr. nk Drun-Nedvede Hz. Muhammedin (a.s.) ldrlmesine karar verilmiti. 1019 Fakat Allah, Resulne Medineye hicret emrini vermesiyle, bu korkun ve tehlikeli dnem sona ermitir. 1020 Yce Allah: Hani kfredenler senin iin plan kuruyorlard: Ya seni tutup balayacaklar, ya ldrecekler ya da yurdundan karacaklard. 1021 buyurarak, mriklerin o gnk korkun planlarn aklyordu. Hz. Peygamberin mriklerle olan ilikileri, devaml olarak sorunlu olmamtr. zellikle tebliin ilk dnemlerinde mriklerin liderlerinden uzlamay amalayan baz teklifler almt. nk mrikler, Hz. Muhammedin de bir insan olduu iin kendisine yaplacak cazip bir teklif karsnda birtakm tavizler koparacaklarn sandklarndan Hz. Peygambere birtakm cazip teklifler sunmulard. Ancak Kuran, onu srekli herhangi bir uzlamaya kar uyarm ve uzlama ile hedef, uzlamada uygulanacak yntem (strateji) arasndaki ayrm aka ortaya konmutur. 1022 lk dnemde inen srelerden biri olan 68/Kalem Sresinde: ...yleyse yalanlayanlara itaat etme. Onlar istediler ki, sen onlara yumuak davranasn da onlar da sana yumuak davransnlar. 1023 Bu ayet-i kerimeden, Resulullahn kendilerine kar yumuak davranmasna karlk, onlarn da ona kar
1015 1016 1017 1018 1019 1020 1021 1022

Watt, Hz. Muhammed Mekkede s. 128. M. Hudar, Nrul-Yekin, s. 70. bnul-Esr, el-Kmil, II. 88; Taber, Trh, II. 343. bn Kayym, Zdul-Med, II. 51-52; bn Sad, Tabakt, I. 210; Taber, Trh, II. 361-363. bn Him, II. 123-126; bn Sad, I. 227-228; bnul-Esr, el-Kmil, II. 101-103. bnul-Esr, el-Kmil, II. 101-103. 8/Enfl, 30. Fazlur Rahman, slm, s. 23. Ayrca bkz. 17/sr, 73-75; 80/Abese, 1-10; 68/Kalem, 8-9; 42/r, 14-15. 68/Kalem, 8-9.

1023

157

yumuak davranacaklarna dair sz verdikleri anlalmaktadr. Ancak birinci ayette, Resulullahn (a.s.) onlara uymamas ve onlarn bu isteklerine kulak asmamas istenmektedir. 1024 Resulullahn bir yumuama ierisine girdii ima edilerek mriklere kar nasl davranmas gerektii konusunda uyarlmtr. 1025 Burada, Resulullahtan istedikleri yumuamann boyutlar hakknda fazla bir bilgi verilmemektedir. Buna ramen mriklerin ierisinde fkeyle hareket etmeyen, ll hareket eden bir grubun var olduu anlalmaktadr. Bunlar, orta bir yol arayan kiiler olarak, iki tarafn arasn bulmaya alan kimseler olabilir. 1026 Mriklerin nasl bir uzlama istedikleri, yukardaki ayetlerden net bir ekilde anlalmasa da, 108/Kfirn Sresinde nasl bir uzlama istedikleri ortaya kmaktadr. Kureyten bir topluluk Resulullaha gelerek, uzlama teklif etmelerine karlk Resulullah: Kendisinden bakasn Allaha e komaktan Allaha snrm. demesi zerine srenin tamam indirildi. Bunun zerine Kureyliler mitsizlie dtler. 1027 Yukardaki ayetlerde net olmayan uzlama araylarnn erevesi de belli olmu oluyordu ki, onlarn gayesi Allaha inanmak deil, bilakis Resulullah yolundan alkoymakt. Bundan dolaydr ki, Yce Allah elisini onlara kar uyarm ve byle bir uzlama teklifine asla yanamamasn istemitir. 1028 nk mriklerin asl istedikleri din, kendi gelenekleriyle elimeyen bir din olmalyd. Kendi yaantlar ve gelenekleriyle elien bir din anlaynn deitirilmesini istemekteydiler. 1029 Watt ise, uzlama teklifinin sadece mrik liderlerden deil, Hz. Peygamberin de Mekkenin ilk dnemlerinde uzlama araylar ierisinde olduunu iddia eder ve Kuran- Kerimden 1030 kendisine uygun baz deliller de bulmaya alr. Ona gre, Hz. Muhammed, uzlatrc bir vahiyle daha fazla Mekkeli kazanmay umuyorken, bu vahyi alm olduunu belirterek, 1031 gelen ayetleri u ekilde okuduunu iddia eder: Bunlar li garanikdir; onlarn efaati umulur, onlar unutmazlar. Hz. Muhammed bu kelimeleri yksek sesle telaffuz edince, Kureyliler
1024 1025 1026 1027 1028 1029 1030 1031

Derveze, Kurana Gre Hz. Muhammedin Hayat, II. 187. 17/sr, 73-75; 28/Kasas, 85-88. Derveze, Kurana Gre Hz. Muhammedin Hayat, II. 187. bn Him, es-Sre II. 10; Suyut, ed-Durr, VI. 404; Vkd, a.g.e., s. 559-560. 109/Kfirn, 1-6. 10/Ynus, 15-18. 22/Hac, 52. 53/Necm, 19-21.

158

ok memnun olmu ve onunla birlikte secdeye kapanmt. nk bu vahyi ald zaman, yannda Kureyin ileri gelenleri de oturmaktayd. Kendi ilhlarnn efaati olarak kabul edildiine sevinmilerdi. 1032 Watt, iddialarna devamla; Hz. Muhammed daha sonra bunun eytandan olduunu anlad ve devamndaki dier ayetleri 1033 okudu ve bylece mrikler kendi ilhlarna saldrldn anladlar ve bu uzlama ortam da bozulmu oldu. 1034 Watt, devamla Mslmanlarn bu rivayetlerin uydurma olduunu iddia etmelerini de Hz. Peygamberi ilhlatrma olarak yorumlar. Oysa Kuran ifadesiyle Peygamberin beer olduu beyan edilir. 1035 Srenin devamnda Allahn kzlar (benat-Allh) ile ilgili mrik inanlarn aklayp yermesi, 1036 Wattn dediklerini yalanlamaktaysa da, o, iddiasnda srar ederek uzlamada kopmann, garanik hdisesindeki rivayetlerin iptaliyle baladn, fakat kesin bir ekilde hatlarn ayrlmasnn Kfirun Sresinin nzlyle bittiini belirtir. 1037 Bununla birlikte bu ayetler Kuran retide yeni vurgulara iaret etmez; tamamlayc tema ile birbirinden ayrt edilebildiini aklar. 1038 1. Yerel inanc tenkit ve onlarn inanlarna ynelik tenkitler. 1039 2. Onlarn ilhlarnn gsz olduunun vurgulanmas. 1040 Ayrca inkrclarn Allahtan baka ibadet ettikleri eylerin kendilerine bir fayda veya zarar salayamad 1041 vurgulanr. Oysa inkrclarn bunlar efaati 1042 olarak grdkleri ve kfirlerin taptklar eylerin cehennem yakt olduklar, 1043 taplan eylerin kyamette kendilerini reddedecekleri ve taplmay kabul etmeyecekleri 1044 ve bunlara

1032 1033 1034 1035 1036 1037 1038 1039 1040 1041 1042 1043 1044

Watt, Hz. Muhammedin Mekkesi, s. 151-152. 53/Necm, 21-23. Watt, Hz. Muhammedin Mekkesi, s. 151-152. 41/Fussilet, 6. 53/Necm, 21-23. Watt, Hz. Muhammedin Mekkesi, s. 155-156. Watt, Hz. Muhammedin Mekkesi, s. 155-156. 4/Nis, 76. 10/Ynus, 34; 7/Arf, 193-197. 10/Ynus, 18. 39/Zmer, 3, 43. 21/Enbiy, 98. 28/Kasas, 63.

159

icabet etmeyecekleri 1045 belirtildii gibi, ayrca baka ayetlerde de taplan eylerin gszl beyan edilerek reddedilmesi istenmektedir. 1046 te yandan ilhlarn melekler 1047 ve cinlerle 1048 zdeletii pasajlarn hibirinde mriklerin ilhlar hakknda olumlu bir ey sylemezken, onlarn ilhlarnn iddia edildii gibi peygamber tarafndan yceltilmesi sz konusu olamaz. 1049 te yandan irkin her trlsnn yerilmesi 1050 ve irkin byk gnahlardan saylmas 1051 uzlama abalarnn boa gittiini gstermektedir. 3. lenen nc tema olarak ise, Allahn birlii zerinde srarla durmas olmutur. Bu konuda Allahtan baka ilhlara taplmamas vurgulanmakta ve slmn merkez bir karekteristii haline gelmektedir. 1052 Allahn sfatlarn anlatan bu ayetler ve dier ayetler, bu ilikilerin bir sre sonunda kesildiini gstermektedir. 1053 Resulullahn (a.s.) baz zamanlar, Kureyin ileri gelenlerinin slma girmelerine ok istekli olduu da grlmektedir. Bu olaya en gzel rnek Abdullh b. Ummi Mektm meselesidir. Resulullah (a.s.), Kureyin ileri gelenleriyle megul olmasndan dolay Abdullha cevap vermemiti. Bu davran birka kez tekrar edilmiti. Bunun zerine Cenab- Hakk: Surat ast ve dnd. ma geldi diye. Ne bilirsin belki o arnacak yahut da t dinleyecek de t kendisine fayda verecek. Kendisini zengin grp tenezzl etmeyenlere gelince; sen ona yneliyorsun. Onun arnmasndan sana ne? Fakat koarak sana gelen, saygl olarak gelmiken sen onunla ilgilenmiyorsun 1054 ayetlerini inzal buyurarak Resulullah (a.s.) byle davranmaktan menetmitir.

1045 1046 1047 1048 1049 1050 1051 1052

25/Furkn, 17. 10/Ynus, 28-29; 16/Nahl, 86. 34/Sebe, 40. 43/Zuhruf, 19 vd.; 18/Kehf, 50. 53/Necm, 21-23. 26/uar, 213-223; 51/Zriyt, 51. 4/Nis, 116-121. Watt, Hz. Muhammedin Mekkesi, s. 161-163; ayrca bkz. 112/hls, 1-4; 4/Nis, 61-65; 73/Mzzemmil, 8-9; 37/Sfft, 35. Watt, Hz. Muhammedin Mekkesi, s. 161-163. 80/Abese, 1-10.

1053 1054

160

3.5. Davete Kar Gsterilen Tepkilerin Sebepleri Hz. Muhammed (a.s.) teblie balad ilk gnden itibaren, mrikleri tek olan Allaha arm, putlarn gszln ortaya koymutur. Buna karlk onlar, iddetle kar geldiler. 1055 nk kltrsz milletlerin temel zelliklerinden birisi, babalarndan ve atalarndan miras kalan rf ve detlere muhalif olan bir hareketle kar karya kaldklar zaman, ilk ileri bu tr hareketlere kar durmak olur. 1056 slmn tebli edildii dnemde mrikler, bunu atalarnn yoluna, yani inan ve davranlarna bir saldr olarak telakki etmiler 1057 ve slma girmemelerine sebep olarak da atalarnn yoluna bal kalmalar ve atalarnn yolunu doru din olarak grmelerini gstermilerdir. Bunun tipik bir yansmas ayet-i kerimelerde yle ifade edilmektedir: Onlara Allahn indirdiine uyun dense hayr biz atalarmz zerinde bulduumuz (yol)a uyarz! Peki ama atalar bir ey dnmeyen, doru yolu bulamayan kimseler olsalar da m (atalarnn yoluna uyacaklar)? 1058 Hz. Peygambere muhalefet edilmesinin en nemli sebeplerinden birisi de; putlara hcumun yan sra, puta tapanlarn atalarnn cehennemlik olduunun bildirilmesi ve mriklerin, atalarn yceltmeyle yakndan ilikisi vardr. Bylece slma muhalefetin sebepleri, kiisel kar yannda onun siyasi ve iktisadi ieriinden korkma ve dpedz tutuculuktu. Hz. Muhammedin kar karya kald durum, itima, siyasi, iktisadi ve zihn bir hastalkt. Onun teblii znde din idi. Ve hastaln temelindeki din nedenleri tedavi etmeye giriti; ancak, baka ynleri de etkiledi ve sonu olarak da muhalefetin birok ynyle karlat. 1059 Mevki ve nfuz endiesi de mriklerin davete kar kmalarnn banda gelen sebeplerdendi. 1060 slm dini kiileri mevki ve zenginliklerine gre deil,

1055 1056 1057 1058

bn Him, es-Sre, I. 208-210; Taber, Trh, II. 324-325; bnul-Esr, el-Kmil, II. 65. ibl, Asr- Sadet, I. 159. Watt, Hz. Muhammedin Mekkesi, s. 47, 2/Bakara, 170; ayrca bkz. 5/Mide, 104; 7/Arf, 173, 94-95; 10/Ynus, 78; 11/Hd, 109; 16/Nahl, 35; 27/Neml, 67-70; 28/Kasas, 36; 31/Lokmn, 21; 37/Sfft, 69-70, 16 vd. 45/Csiye, 25; 44/Duhn, 36; 56/Vka, 47; 43/Zuhruf, 20-25; 38/Sd, 6.

1059 1060

Watt, Hz. Muhammed Mekkede, s. 144. Watt, Hz. Muhammed Mekkede, s. 142-143.

161

takvasna gre deerlendirdiinden 1061 bu durum mrikleri tedirgin ediyordu. Bunun mns Kureyin bulunduu yerden aaya dmesi demekti. 1062 Kureye gre bir adamn lider olabilmesi iin zengin ve fazla ocuk sahibi olmas gerekiyordu. Peygamberlik grevini de bir liderlik olarak telakki ettiklerinden, Peygamberde de ayn artlar aradlar. Hz. Muhammede peygamberlik verildii zaman kendisinin sadece hayatta iki kz vard. 1063 Ayrca bir reiste olmas gereken zenginlik de onda yoktu. Bundan dolay da, ona peygamberlik makamnn verilmi olmasn imknsz buluyorlard. Kuran- Kerim, onlarn bu sylemini yle dile getirmektedir: Yahut senin hurmalardan ve zmlerden oluan bir bahen olmal, aralarnda rmaklar fkrtmalsn. Yahut altundan bir evin olmal.... 1064 Onlara gre Kuran ya Mekkede Veld b. Muirea veya Taifte Urve es-Sakafye gelmeliydi. 1065 te onlarn bu duygular Kurana u ekilde yansmtr: Fakat kendilerine gerek gelince bu bydr; biz onu tanmayz dediler. Ve dediler ki: Bu Kuran iki kentten byk bir adama indirilmeli deil miydi? Rabbinin rahmetini onlar m bltryor? Dnya hayatnda onlarn geimliklerini aralarnda Biz taksim ettik ve onlardan kimini tekine derecelerle stn kldk ki biri, dierine i grdrebilsin. Rabbinin rahmeti, onlarn toplayp ydklarndan daha hayrldr. 1066 Bu arada Mekkede kendisine bu grevin verilmesini bekleyenler arasnda Umeyye b. Eb Salt da grmekteyiz. 1067 Hz. Muhammede peygamberlik verilince kskanlktan dolay iman etmedii gibi, dier insanlar da Hz. Muhammedin aleyhine kkrtmtr. 1068 Bundan dolay da srf kskanlklarndan Hz. Muhammedin davetine kar gelmilerdi. 1069

1061 1062 1063 1064 1065 1066 1067 1068 1069

49/Hucurt, 13. ibl, a.ge., I. 159. bn Him, es-Sre, I. 202. 17/sr, 91, 93. bn Kesr, Tefsr, IV. 127. 43/Zuhruf, 30-32. bn Kesr, Tefsr, III. 250; maduddn Hall, Dirse, s. 283. bn Kesr, Tefsr, s. 250-251. Derveze, Kurana Gre Hz. Muhammedin Hayat, I. 372-373. Ayrca bkz. 28/Kasas, 57; 35/Ftr, 42-43; 37/Sfft, 165-170; 43/Zuhruf, 30-32; 38/Sd, 8.

162

te yandan Arap reislerinin yaam tarzlar da Hz. Muhammedin getirdii ve tebli ettii yaam tarzyla badamyordu. 1070 Cenab- Hak: unlarn hibirine itaat etme, yemin edip duran aalk, (herkesi) ktleyen, sz gtrp getiren, hayra engel olan saldrgan gnahkr, kaba, sonra da ktlkle damgal, mal ve oullara sahip olmu diye (yolunu arm). 1071 buyurarak onlarn baz sfatlarn beyan etmitir. Bu ayetler, mriklerin lider saydklar kiilerin vasflarn belirtmek ve Mslmanlarn bunlara kar taknacaklar tavrlar belirlemek iin nazil olmutur. 1072 Mriklerin davete kar koyma sebeplerinin arasnda ekonomik kayglar da bata gelmektedir. Mekke, Kbenin orada bulunmas sebebiyle din bir merkez durumundayd. zellikle hac mevsiminde kurulan panayrlar, buraya daha da hareketlilik kazandrmaktayd. Kabilelerin Mekkeye geli amac putlar ziyaret etmekti. Putperestlik yklp zellikle de Mekkede deerini yitirecek olursa, ticari ynden de deerini yitirmi olacak ve canlln kaybedecekti. Bundan dolay Mekkeliler putperestliin mdafi durumuna dmler ve Hz. Peygamberin (a.s.) getirmi olduu teblie kar kmlardr. Ayrca gelen kabilelere hizmet etmeleri sebebiyle Mekke halk, bilhassa Kureyin btn kabileler arasnda nfuz ve itibar en st noktasndayd. Bundan dolay k ve yaz seyahatlerini rahatlkla yapabiliyorlard. Kbedeki bu hizmetlerinden dolay btn kabilelerden hrmet gryorlard. 1073 Onlar, btn bu konumlarnn putperestlik sayesinde olduuna inanyorlard. Hz. Peygambere tbi olduklar takdirde yurtlarndan atlacaklarna ve ekonomik kayplara urayacaklarna inanyorlard. Onlarn bu endiesi Kurana u ekilde yansmaktadr: Dediler ki: Biz seninle beraber doru yola gelirsek yurdumuzdan atlrz. Biz onlara kendi katmzdan bir rzk olarak, her eyin rnlerinin toplanp getirildii, gvenli, dokunulmaz bir mekn vermedik mi? Fakat oklar bilmezler. 1074 Kureyin davete kar koymalarnn sebeplerinden birisi de Hristiyanlara kar olan kinlerinden kaynaklanmaktayd. nk Kbeyi ykmaya gelen Ebrehe Hristiyan idi. Bundan dolay da Araplar, Mecusileri Hristiyanlara tercih ediyorlard. Mecusilerle (ranllar) ile Hristiyanlar (Bizansllar) arasnda kan savata

1070 1071 1072 1073 1074

ibl, a.g.e., I. 161-162. 68/Kalem, 10-14; ayrca bkz. 74/Mddessir, 11-24; 96/Alak, 6-19. bn Kesr, Tefsr, IV. 403-404; Suheyl, Ravdul-Unf, II. 116. 106/Kurey, 1-4. 28/Kasas, 57.

163

Bizansllarn yenilmesine sevinmilerdi. Buna mukabil Mslmanlar ise bu olaydan znt duymulard. 1075 Ama 30/Rm Sresinde nazil olan ayetler, Mslmanlar umutlandrmt. 1076 Putperestlie kar Mslmanlarn Hristiyanlarla birok ortak yn vard. Bunun en bariz rnei ise, kble meselesidir. Hicretten sonra bile Mslmanlar Kudse ynelerek namaz klmlardr. Bu ortak kble vb. rnekler mriklerin zihninde, Hz. Muhammedin (a.s.) gizlice Hristiyanl tesis edecei fikrini uyandrm, bundan dolay da Hristiyanlardan nefret ettikleri gibi, Mslmanlardan da nefret etmilerdir. 1077 Ayrca mrikler, Hz. Peygamberden inanmalar karl olarak birtakm mucizeler gstermesini istemilerdir. 1078 Peygamberimize, skntl zamanlarda dier peygamber kssalarn anlatan ayetlerin nazil olmas, mriklerin iftiralarna maruz kalmasna sebep olmu ve Bunlar evvelkilerin masallardr. 1079 ve Ona bir bakas retiyor. 1080 demilerdi. Oysa bunun vahiy olduu gelen ayetlerde belirtiliyordu. 1081 Yine Hz. Peygambere gnderilen vahyin dier vahiylerle ayn olduu 1082 belirtildii halde mrikler Hz. Peygamberi (a.s.) khin ve sahir 1083 olmakla sulamlar ve inkrlarn srdrmlerdir. 3.6. Birinci ve kinci Akabe Biatlar

1075 1076 1077 1078

ibl a.g.e., I. 160. 30/Rm, 1-5. ibl, a.g.e., I. 160. 17/sr, 91-96; 21/Enbiy, 7-8, 34; 23/Mminn, 24, 97-98; 25/Furkn, 7-8, 20, 22; 18/Kehf, 110; 41/Fussilet, 6; 10/Ynus, 16; 3/Al-i mrn, 144; 4/Nis, 163; 12/Ysuf, 109; 13/Rad, 38; 46/Ahkf, 9; 6/Enm, 50; 7/Arf, 188; 33/Ahzb, 52; 66/Tahrm, 1; 93/Dh, 6-8; 94/nirh, 1-3.

1079 1080 1081 1082 1083

25/Furkn, 4-5 16/Nahl, 103. 28/Kasas, 44-45; 42/r, 15; 26/uar, 192-197; 39/Zmer, 28; 41/Fussilet, 3 87/Al, 18-19; 53/Necm, 33-37 18/Kehf, 22; 37/Sfft, 35; 38/Sd, 3; 25/Furkn, 5; 16/Nahl, 103-105; 53/Necm, 1-18; 52/Tr, 3; 68/Kalem, 2; 69/Hkka, 41.

164

Eb Tlibin vefatnn yanklar siyasi alanda yansmasn gstermitir. Haimoullarnn reisi durumunda olan Eb Tlib lnce, kardei Eb Leheb onun yerine gemiti. Eb Leheb, Haimilere kar uygulanan boykot kararnda byk birlie katlmasna ramen, ilkin Eb Tlibin yapt gibi Hz. Muhammedi (a.s.) koruyacana dair sz vermi, 1084 daha sonra Hz. Peygamberin mrik atalar hakknda: Onlarn cehennemlik olduklarn sylemesi zerine, Eb Leheb, Hz. Muhammedi korumaktan vazgemitir. 1085 Resulullah hac mevsiminde panayrlara katlan kabileler arasnda dolarken Hazreclilerden bir grupla karlam, onlar slma arnca onlar, kendi aralarnda: Allaha yemin ederiz ki, Yahudilerin bizleri kendisiyle tehdit ettikleri peygamber budur. dediler ve onun arsn kabul ederek onu tasdik ettiler ve yle dediler: imdi bizimle kavmimiz arasnda bir sava vardr. Umulur ki, Allah senin sayende onlarn hepsini bir araya getirir. Eer onlar seninle birleecek olurlarsa senden stn kimse olmayacaktr. dedikten sonra yanndan ayrldlar. 1086 Hazreclilerden slm kabul eden bu yedi kiilik grup Medineye vardklarnda slm evrelerindekilere anlatmlar ve bu, evrede olumlu yank bulmutu. Hatta daha nceleri slm kabul etmemi olan Evs kabilesinden de slm kabul edenler olduu gibi ertesi sene on iki kiilik bir ensar grubu ile Akabe denilen yerde Hz. Muhammede gelerek ona biat ettiler. Bu on iki kiilik grubun ikisi Evslilerdendi. 1087 Dier baz rivayetlerde ise bu heyette bulunanlardan Evslilerdendi. 1088 slm tarihinde I. Akabe Biat denilen biat, bu biat idi. 1089 Bu biatte Medineliler: Allaha irk komayacaklarna, hrszlk yapmayacaklarna, zina etmeyeceklerine, ocuklarn ldrmeyeceklerine, iftira atmayacaklarna ve maruf olan meselelerde Hz. Peygambere isyan etmeyeceklerine dair sz vermilerdi. 1090 Medine heyeti bu ballk yemininden sonra kendilerine slm anlatacak birini gndermesini Hz. Peygamberden istediler. Hz. Peygamber de, onlara slm

1084 1085 1086 1087 1088 1089 1090

Watt, Hz. Muhammed Mekkede, 145. Watt, Hz. Muhammed Mekkede s. 146. bnul-Esr, el-Kmil, II. 96. Hamidullah, slm Peygamberi, I. 152. ibl, a.g.e., I. 193. bnul-Esr, el-Kmil, II. 96. bn Him es-Sre, II. 57.

165

anlatmak zere Musab b. Umeyri gnderdi. 1091 Musab, Esd b. Zurrenin evinde misafir olarak kald. Musab b. Umeyrin bir yllk teblii sonucu Medinede neredeyse slmn girmedii ev kalmamt. slm kabul etmede geri duran ve ar dmanlk gsterenlerin banda Evs kabilesinin reisi olan Sad b. Muaz ile Useyd b. Hudeyr bile Musab ile yaplan diyalog sonucu Mslman olmulard. Bunlarn Mslman olmalar sonucu Evs kabilesinin byk bir ksm Mslman olmulard. 1092 Bir yl sonra hac mevsiminde Musab b. Umeyr ve beraberindeki bir grup Medineli Mslmanla Mekkeye dnd. Mekkeye geldiklerinde terik gnlerinden bir gn gece yarsndan sonra teker teker gizlice Akabeye vardlar. Orada beraberinde amcas Abbs olduu halde, Hz. Peygamber ile bulutular. 1093 Bu gelen heyette 70i erkek, ikisi kadn olmak zere 72 1094 veya 70i erkek, de kadn olmak zere toplam 73 1095 kiinin olduu belirtilir. Heyet buluma yerine geldiinde, nce Hz. Peygamberin amcas Abbsn; u andan sonra Hz. Peygamber sizin aranza gelmek istiyor, bunun sorumluluunu tayacanza sz veriyormusunuz? demesi zerine. 1096 Onlar buna cevaben: Hz. Peygamberi bizzat kendilerine hitap etmesini istediler. Hz. Peygamber ile heyet arasnda geen diyalog zerine; btn dnyaya kar Hz. Peygamberi canlar, eleri ve ocuklarn koruduklar gibi koruyacaklarna dair sz verdiler. 1097 Bunun zerine Hz. Peygamber: Sizin kannz benim kanmdr. Sizin affnz benim affmdr. Ben size iltihak edip katlyorum, siz de bana iltihak ediyorsunuz. Siz kiminle atp savarsanz, ben de onunla atp savarm. Kiminle sulh yaparsanz, ben de onunla sulh yaparm. 1098 dedi.
1091 1092

bn Him, es-Sre, II. 58; bnul-Esr, el-Kmil, II. 96-97; ibl, a.g.e., I. 193. bn Him, es-Sre, II. 58-60; bnul-Esr, el-Kmil, II. 97; ibl, a.g.e., I. 192; Hamidullah, slm Peygamberi, I. 151-152. bn Him, es-Sre, II. 61; bnul-Esr, el-Kmil, II. 99, Hamidullah, slm Peygamberi, I. 154. ibl, a.g.e., I. 192. bnul-Esr, el-Kmil, II. 99. Hamidullah, slm Peygamberi, I. 157. bn Him, es-Sre, II. 63; Hamidullah, slm Peygamberi, I. 157. bn Him, es-Sre, II. 63-64; slm Peygamberi, I. 158. bn Him, es-Sre, II. 64. Hamidullah, slm Peygamberi, I. 158 bn Him, es-Sre, II. 64; Hamidullah, slm Peygamberi, I. 158.

1093

1094 1095 1096 1097

1098

166

Bu karlkl konumalardan sonra Hazreclilerden dokuz, Evslilerden de kiilik bir heyet seildi. Bunlar kendi aralarnda bakanlk ve bakan yardmcln belirlediler. ilk biat eden kii de Esd b. Zurre olmak zere biat ettiler. nk bakan olarak o seilmiti. 1099 II. Akabe Biatnda ileri srlen artlar I. Akabe Biatndan farkl idi. nk I. Akabe Biatnda kadnn biatnn muhtevas ilenmiken, bu biatt: Krmz renkli ve siyah renkli herkese kar sava amak sz konusu edilmitir. 1100 nk I. Akabe Biatnda henz sava kelimesi telaffuz edilmezken bu biatte savaa hazr olmalar iin imalar yaplmtr. Zilhicce aynda balayp, Rabiulevvel aynn 12sinde biten bu ziyaret sonunda gerekleen II. Akabe Biatndan Mekkeli mriklerin haberdar olmas, Mslmanlara yaplan basklarn daha da artmasna sebep olmutur. 1101 nk sabah olduunda Kurey bu olaydan haberdar olmu ve gelen Medineli heyete bunu sormulard. Ancak onlar buna cevap vermeden susmay tercih ederken, Medineden gelip de slma girmemi olanlar byle bir eyin olmadn, yemin ederek inkr ettiler. 1102 Bylece Mekkeli Mslmanlar Habeistan hicretinden sonra kendilerine be yz kilometre uzaklkta bulunan ve kendilerine kucak aan, zgrlk ve hrriyetlerini gvence altna alan bir beldeye (Yesrb/Medine) hicret etmenin yolunu bulmulard. 1103 Hicretten bahseden ayetlerden birkan yle sralayabiliriz: Seni yurdundan karmak iin seni tedirgin edeceklerdi. Byle bir durumda, senden sonra orada kendileri de az bir sre kalabilir. 1104 Ey inanm kullarm! Benim yeryzm genitir. O halde yalnz bana kul olun. 1105 Bu ayetler, hicret etmeyi tevik ederken, sebebsiz yere hicret etmeyenleri ise knamtr. 1106

1099

bn Him, es-Sre, II. 64-69; bnul-Esr, el-Kmil, II. 99-101; Hamidullah, slm Peygamberi, I. 158-160. bn Him, es-Sre, II. 72; bnul-Esr, el-Kmil, II. 101. bnul-Esr, el-Kmil, II. 101. bnul-Esr, el-Kmil, II. 101; Hamidullah, slm Peygamberi, I. 159. Hamidullah, slm Peygamberi, I. 159-160. 17/sr, 76. 29/Ankebt, 56. 4/Nis, 97-100.

1100 1101 1102 1103 1104 1105 1106

167

Onlar, srf Rabbimiz Allahtr dedikleri iin haksz yere yurtlarndan karldlar. Eer Allahn baz insanlar bazlaryla savunmas olmasayd, ilerinde Allahn ismi ok anlan manastrlar, kiliseler, havralar ve mescidler yklrd; (fakat Allah insanlar glendirerek, onlar vastasyla mmin kullarn savunur. Kendisine inananlar ile isminin anld mabedleri korur.) Allah kendi dinine yardm edenlere elbette yardm eder. Kukusuz Allah kuvvetlidir ve galiptir. 1107 Bu ayetlerin savaa ve savunmaya izin veren ilk ayetler olduu belirtilir. 1108 Bu ayetlerin nzlnden sonra, Hz. Peygamber Mslmanlara hicret iin izin vermi, kendisi de hicret iin izin beklemitir. 1109 Cenab- Allahtan izin gelince Resulullahn yaklak on gn srecek hicret yolculuuna kt. Bu yolculuk, Rebiulevvel aynn banda (Eyll 622) balam, 23 Eyll 622de Kubaya varp orada ilk Cuma namazn kldktan sonra, Rebiulevvel aynn 12sinde (27 Eyll 622) Medinesona ermitir.. 1110 Hicret iin birtakm hazrlklar yaplm, zamann gelmesi beklenmitir. Tabi ki, bu esnada mrikler de bo durmamlar, onu ldrme planlar kurmu, 1111 onun evinin nnde beklemilerdi. 1112 Fakat onun Allah tarafndan korunduu 1113 beyan edilmektedir. Resulullah bu yolculuk esnasnda birok skntlar ekmi; fakat bu skntlar Allahn yardmyla amtr. Ona yardm etmezseniz, bilin ki, inkr edenler onu Mekkeden kardklarnda maarada bulunanlardan iki kiiden biri olarak Allah ona yardm etmiti. Arkadana zlme Allah bizimle beraberdir, diyordu. 1114 ayeti bu yolculuk esnasnda ekilen skntlara iaret etmektedir. 1115 te Hz. Peygamber ve ashabnn on yl boyunca ektikleri skntlarn sona ereceine iaret eden hicret olay, gnler sren bir yolculuk sonunda nihayete
1107 1108 1109 1110 1111 1112 1113 1114 1115

22/Hac, 39-40, 76-77; 2/Bakara, 218; 29/Ankebt, 56. bn Him, es-Sre, II. 79. bn Him, es-Sre, II. 79. Hizmetli Sabri, slm Tarihi (lk Dnem), Ankara, 1999, s. 287-295. 8/Enfl, 30. bn Him, es-Sre, II. 92; 9/Tevbe, 52; 52/Tr, 30. 36/Ysn, 1-9. 9/Tevbe, 40. Watt, Hz. Muhammed Mekkede, s. 159.

168

ermi, Medineliler onu ho karlamlar, arklar syleyerek bunu dillendirmilerdir. Herkes onu misafir olarak evine almak istemi, fakat o, devesini serbest brakmak suretiyle bu problemi halletmitir. Bilindii gibi deve, Eb Eyyb el-Ensrnin evine yakn bir arsaya konaklam, buras satn alnm ve oraya Peygamber Mescidi ve etrafndaki hcreler ina edinceye kadar onun evinde misafir kalmtr. 1116

1116

Hicretle ilgili geni bilgi iin bkz. bn Him es-Sre, II. 89-108; bnul-Esr, el-Kmil, II. 101-108; ibl, a.g.e., I. 198-204.

169

NC BLM MEDNE DNEMNDE MSLMANLAR GRUPLAR ARASINDAK LKLER

VE

DER

DN

170

1. MEDNE DNEMNDE YAHUDLERLE LKLER

1.1. Yahudilere Kar zlenen Bar Politikas Hz. Peygamber, daha peygamberliinin ilk yllarndan itibaren kendi tebliinin ncekilerin bir devam, hatta daha nceki peygamberlerin yeniden bir canlanmas eklinde gryordu. 1117 Ondan dolaydr ki, ilk inen Mekk srelerde brahim ve Musann sahifelerinden 1118 siyasi sz edilmektedir. ve bu Kurann Yahudilerle olan mnasebetlerinde anlama anlamalarn bozulduu grlrken;

Hristiyanlarla olan ilikiler sz konusu olduunda, taknlan tavr esas itibaryla itikadi ve kelam olmaktan teye gememektedir. 1119 Medine dneminde de, Hz. Musa Yahudilere, Hz. sa da Hristiyanlara braklp sadece Hz. brahimin hanif dinine snlmam, bilakis, Hz. Musa ve Hz. saya nemli yer verilmi ve onlarn kitaplarnn dorulaycs olarak Hz. Muhammede kitap gnderildiinden bahsedilmitir. 1120 Fakat buna ramen, Yahudilerin Hz. Peygamberi reddetmeleri Hz. Peygamberi hayal krklna uratmtr. zellikle kblenin deitirilmesi ve haccn farz klnmas, Yahudilerin Hz. Peygambere kar tutumlarnn deimesine sebep olmutur. 1121 Hz. Peygamber Medineye vardktan bir sre sonra, kble tahviliyle ilgili ayetler nazil oldu. Bu durum ister istemez Kuds kutsal kent sayan Yahudilerle ihtilaf ortaya kard. Eer Hz. Peygamber, Medinede Kudse ynelmeye devam etseydi, Yahudilerin bu konudaki tutumlar farkl olabilirdi. Oysa kble deiiklii, Mslmanlardan, Hz. Peygambere tbi olanlarla, cayanlar tespit etmek amacna ynelikti. Eer din ynden Kuds devaml olarak kble yapmay dnseydi Kuds din ynden Yahudilikten ayrr kble yapard. 1122 Watt, kble deiikliini, Yahudilerle ayrln ilk iareti olarak kabul ederken, bunun, yeni dinin zellikle Arap nitelikli olacan ve Hz. Muhammede tbi olanlarn da

1117 1118 1119 1120 1121 1122

Fazlur Rahmaan, slm, s. 35. 87/Al, 19. Fazlur Rahman, slm, s. 35. Fazlur Rahman, Ana Konularyla Kuran, s. 214-215; 5/Mide, 48. Fazlur Rahman, slm, s. 26. Fazlur Rahman, slm, s. 27; ayrca, bkz. 2/Bakara, 142-143.

171

zellikle Yahudi kanadndan ziyade, Arap kanadna dayanacann ilk belirtisi olduunu belirtir. 1123 Kuran- Kerimde Yahudi ve Hristiyanlar tenkit eden ayetlerin ierisinde, ilk nazil olduklar ekliyle sadece Yahudileri hedef almaktayd. Bunu Medinenin ilk gnlerindeki tecrbeye balamak mmkndr. nk Medinenin ilk gnlerinde Mslmanlar kesin bir Yahudi muhalefetiyle karlatklar halde, hemen hemen hibir ciddi Hristiyan tepkisiyle karlamamlardr. Daha sonra Hristiyanlarn tepkisiyle karlanca da, konuyla ilgili ayetler nazil olmutur. 1124 Medinede Yahudilerle olan ilikiler artka slm toplumunda sorunlar ortaya kmaya balad. Mslmanlar, Yahudilerin, Kuran ile kendi kitaplar arasndaki benzerlikleri inkr ettiklerini iittiler. Hz. Muhammed, Medineye ilk varnda Yahudilerin kendi peygamberliini tanmayacaklarn anladnda, onlarn gemite kendi peygamberlerine kar ktklar ve onlar ldrdkleri dncesiyle teselli edilmitir. 1125 te yandan Kuran ile Yahudi ve Hristiyanlarn kutsal kitaplar (Tevrat ve ncil) arasndaki farklardan ve Tevrat ile ncil arasndaki farklardan kaynaklanan zorluklar, kutsal kitaplarn tek bir kaynaktan beslendii kabul edilerek 1126 ve hatta Kuran taksim ettikleri belirtilerek halledilmitir. 1127 zellikle de Yahudiler, kitaplarnn bir ksmn gizlemekle suland. 1128 Bazen de Yahudilerin Hz. Muhammedin geleceine dair kendi kitaplarn gizledikleri de anlatlmaktayd. 1129 Dier baz ayetlerde ise, Yahudilerin, bilerek kendi kitaplarn tahrif ettikleri veya deitirdikleri, 1130 Mslmanlarla alay etmek iin kelimelerle oynadklar belirtilir. 1131 te yandan Yahudilerin, kendi kutsal kitaplarn gizlemelerinin yan sra, dinlerini de bldkleri ve bundan dolay blc olduklar da belirtilir. 1132

1123 1124 1125 1126 1127 1128 1129 1130 1131 1132

Watt, Kurana Giri, trc. Sleyman Kalkan, s. 26. Watt, Modern Dnyada slm Vahyi, s. 38. Watt, Kurana Giri, s. 178-179; 3/Al-i mrn, 181-184; 5/Mide, 70. 3/Al-i mrn, 23; 4/Nis, 44, 51. 15/Hicr, 90 vd.; 23/Mminn, 53. 2/Bakara, 42, 76, 140-146, 159, 174; 3/Al-i mrn, 71; 5/Mide, 15; 6/Enm, 91. Watt, Kurana Giri, s. 179; 7/Arf, 157; 61/Saf, 6. 2/Bakara, 75; 5/Mide, 13, 41; 4/Nis, 46 vd. Watt, Kurana Giri, s. 179. Watt, Kurana Giri, s. 179; 6/Enm, 159, 161; 4/Nis, 125; 16/Nahl, 123; 22/Hac, 78.

172

Siyasi dzeyde Hz. Muhammedin Yahudilerle olan tecrbesi kesinlikle ac bir tecrbe olmutur. Medineye varnda, nl Medine Vesikas olarak bilinen bir anlama imzalamt. Medineye yaplacak bir saldrnn vukuunda Mslmanlarla birlikte hareket etmelerine karlk olarak din zerklik verilmi olmasna ramen, Yahudiler gvenilmez bir ortak olduklarn anlamaya uymayarak gstermilerdir. Onlar Hz. Peygamber ve onun yeni dinini inkr etmekle kalmadlar, Mekkelilerle olan btn atmalarda onlara yaknlk duyup, onlar desteklediler ve daima mnafklarla ibirlii yaptlar. 1133 uras da dikkate deerdir ki, Mekkelilerle yaplan her byk atmadan sonra Hz. Muhammed (a.s.) Medinedeki Yahudilere kar bir sefer dzenlemi ve bunun sonucu olarak da Medineden srmlerdir. En son Hayberin fethiyle Yahudilerin Hicaz blgesindeki asker gc krlm oldu. 1134 Hz. Muhammedin dier din mensuplaryla siyasi ve diplomatik mnasebetleri Medinede balamtr. Medineye gelince ilk yapt i, Medinedeki karmak yapy hukuki bir zemine oturtmak olmutur. yle ise nce hukuku tanmlamak gerektii kansndaym. Hukuk, (ya da tabi hukuk) zamanla gelien toplumsal durum ve artlara gre, insanlk yarar ve onuruna yaraan herhangi bir hakk istemek ve kanunda slahat yapmak iin bavurulan ve bu hususta nemli rol oynayan bir idedir. 1135 Buna gre, insan topluluklarnda kiiler ya da kiilerle devlet arasnda ilikileri dzenleyen ve devlet tarafndan uyulmas zorunlu klnan dzenleyici, yasaklayc ve izin verici davran ve kurallarnn tmne birden hukuk ad verilir. 1136 Bu anlamda hukuki ilikilerin, insann toplumsal hayatnda ne kadar tabi ve zorunlu olduu grlmektedir. Hukuki ilikileri dzenleyen deerler ya da kanunlar, toplumlara gre menei itibaryla ou zaman farkllk arz eder. Bu kurallar kimi zaman rf ve det, kimi zaman ahlk, kimi zaman da din kaynakl normlardan oluur. slmi anlaya gre, bu kurallar

1133 1134 1135 1136

Fazlur Rahman, slm, s. 38. Fazlur Rahman, slm, s. 38. Atay, slm Hukuk Felsefesine Giri, s. 36. Ergun zsunay, Meden Hukuka Giri, stanbul, 1981, s. 5; Ayrca hukukun tanmndaki zorluklar ve bu konudaki farkl anlaylar iin bkz. smail Kllolu, Ahlak-Hukuk likisi, stanbul, 1988, s. 230-248.

173

zde ve temelde din nasslara gre tespit edilir. Bundan dolaydr ki, slm tarihinin daha balangcndan itibaren hukukun eriat kavramndan kt veya bu kavramn bir paras olduu kabul edilmitir. Dolaysyla, Allahn insanlara en mkemmel ve en son vahyi olan Kuran da, hukukun en temel kayna olarak addedilmitir. 1137 Kuranda geen ifadelerin tamam, belli bir hayat tarzn yerletirecek kadar evrensel ve somut niteliklidir. O, yalnzca ahlk ilkeleri belirlemekle kalmam, ayn zamanda Hz. Muhammedin Mekkelilere, Yahudilere ve mnafklara kar giritii btn mcadelelerde dou halindeki bir toplumun ve devletin kurulmas grevinde ilk slm cemaatine yol gstermitir. Hukuki alanda Kurann uygulanmasn salamak iin izlenen bu yolda, Hz. Muhammedin slendii rol dikkate almak bir zorunluluktur. Zira o, Kurann en yetkili timsaliydi ve onun davranlarnda, benzeri olmayan bir din normatiflik mevcuttu. 1138 Asr- Sadette Hz. Peygamberin hukuki anlamda yapt baz uygulamalar bunu dorular mahiyettedir. 1.1.1. Medine Vesikas ve Bir Arada Yaama Projesinin Temelleri Medine (Yesrb), Hz. Peygamberin hicretini mteakip Mslman, Yahudi, Hristiyan ve putperest insan gruplarn barndran, kozmopolit din-siyasi bir nfus yapsna sahip oldu. Medinede mrik Araplar kadar Yahudiler ve az da olsa Hristiyanlar yayordu. Hz. Peygamber ve ashabnn hicretiyle bu ehir bsbtn karmak bir hal ald. Hz. Peygamberin hicret sonras Medinenin snrn tespit ettikten sonra bu snrlar ierisinde Mslmanlarn saylmasn emretti. 1139 Verilen bu emirden maksadn ne olduu konusunda farkl rivayetler vardr. Fakat hepsinde olan ortak nokta; Mslmanlar sz ile kendisini aklayan herkesin kastedilmi olmasdr. Bu saymn zaman konusunda da farkl yaklamlar olmasna ramen, Hamidullah bu saymn Hicr 1. ylda yapld kanatindedir. 1140 Bu ilk nfus saymnn sonuca gre, kan rakamlar da farkldr. Buhrde Mslman saysnn Medinede 1500 kadar olduu belirtilirken Mslim, bn Mace ve bn Hanbelde bu say 600-700 arasnda verilmektedir. te yandan

1137

Hamidullah, slmda Devlet daresi, Ankara, 1979, s. 53; slm Hukuku Etdleri, stanbul, 1984, s. 120-121; Fazlur Rahman, slm, s. 96. Fazlur Rahman, slm, s. 96-97. Buhr, Cihd, 181; Muslim, mn, 235; bn Mace, Fiten, 23; bn Hanbel, V. 384. Tayip Ogi, slmiyette lk Nfus Saym, AFD, Ankara, 1960, VII. 15.

1138 1139 1140

174

Buhrde bu saynn 500 kii olduunu belirten rivayet de mevcuttur. 1141 Bu rivayetlere gre u grler ortaya kmaktadr: 1. Saymn mteaddit zamanlarda yaplm olmas; 2. 1500 rakam ile slmiyeti kabul eden herkes kastedilmitir; yani kadn ocuk, kle bu saymn iindedir. 600-700 arasndaki rakam erkeklere, 500 rakam ise muhariplere aittir. 1142 Her hlukrda Mslmanlarn saylarnn 1500 olduunu rahatlkla syleyebiliriz. 1143 te yandan Medinede 4000 civarnda Arap ve bir o kadar da Yahudi olmak zere toplam 10.000 civarnda insan yayordu. 1144 Mslmanlarn saylar az olmasna ramen, Mslmanlarn tekilatl olmalar ve yaptklar anlama ve anayasa ile putperest ve Yahudi olan Medine halk deta aznlk durumuna dmlerdir. 1145 Medinede hicretten sonra sratle gelimekte olan sosyal, politik, siyasi ve sosyal yap, baz problemleri de ortaya karm ve lke tayini, yabanclarla ilikilerin tanzimi, gelimekte olan bu siyasi camiada fertlerin Hz. Peygamberle olan hukuki, mali ve asker ilikilerde sahip olduklar haklar ve grevlerin tespiti bir zorunluluk haline gelmiti. 1146 Hz. Peygamber bu yap erevesinde, ncelikle Medineli Mslmanlar (ensr) ile Mekkeli muhacirleri bir araya getirerek, onlarn manevi kardeliini (muahat) ilan etmi 1147 ve Enes b. Mlikin evinde akdedilen bir anlamayla Mslmanlar arasndaki ilikileri dzenleyen esaslar tespit edilmitir. 1148 Mslmanlar arasndaki yaknlama bu ekilde salandktan sonra, slmn yaylmas iin uygun bir zemin
1141 1142 1143 1144

Buhr, Cihd, 181; Muslim, mn, 235; bn Mace, Fiten, 23; bn Hanbel, V. 384. bn Hacer, Fethul-Br, VI. 178-179; Ogi, a.g.m., s. 15. Hamidullah, slm Peygamberi, I. 210. Hamidullah, slm Peygamberi, I. 198; Tayyib Ogi slmiyette lk Nfus Saym, AFD, Ankara 1958-59, say: 7; s. 11; ayrca ehirde yaayan Mslman nfusun 1500 kii olduu hakknda bkz. Buhr, Cihd, 181 (IV. 34)

1145 1146

bn Him, es-Sre, II. 148-149. Salih Tu, slm lkelerinde Anayasa Hareketleri, satanbul, 1969, s. 43-44; Hayreddin Karaman, Mukayeseli slm Hukuku, stanbul, 1987, I. 68. bn Him, es-Sre, II. 150-151; bn Sad Tabakt, II. 238-239; bn Kesr, Sretun-Nebeviyye, II. 319-320. Buhr, tisam, 16 (VIII. 154); Kefalet, 2, (III. 57); Edep, 67; (VII. 92); Muslim FedilusSahbe, 204-205 (IV; 1960); Eb Dvd, Feraiz, 17, (III. 338-339); bn Hanbel, III. 111, 145, 281; bn Sad, Tabakt, I. 238,

1147

1148

175

hazrlamak, ehirde i huzur ve gveni tehdit eden d dman (Kureye) kar birlik oluturmak amacyla Hz. Peygamber, bu kez, yine hicretin ilk ylnda yeni bir siyasi yaplanmaya giriti. 1149 Bu sebeple Mslmanlarn dnda, bata Yahudiler olmak zere, dier gayrimslim gruplarla da grerek onlar, bir ehir devleti halinde tekilatlanmaya ikna etti ve bu tekilatn esaslarn yazl bir metin halinde tespit edip yrrle koydu. 1150 Medine anayasasn oluturan bu metnin hicretten sonra hangi ylda yazld ve tek bir nsha olup olmad konusunda farkl grler ileri srlmtr. Hamidullah, Eb Dvd ve bn Manzra dayanarak bu metnin iki ayr zamanda ve iki ayr metin olarak kaleme alndn syler. Bu gre gre, vesikann Mslmanlarla olan ksm (1-23. maddeleri) muhtemelen hicretten hemen sonra yazlm, Yahudilerle ilgili olan ksm (24-47. maddeleri) ise Bedir savandan sonra metne ilave edilmitir. 1151 Eb Dvdun naklettii rivayette buna yle temas edilir: Bu anlama daha sonraki bir devirde, yani, (hicr 2. ylda cereyan eden) Bedir savandan sonra Kab b. Erefin lm zerine akdedilmitir. 1152 Beyhk, Eb Dvdun rivayetine ilave olarak, Hz. Peygamberin bu anlamay Binti Hrisin evinde yazdrdn ve bu sahifenin daha sonra Resulullahtan Hz. Aliye getiini belirtmektedir. 1153 Buna gre iki paradan oluan anlama metninin Mslmanlarla ilgili olan ksmnn Enes b. Mlikin evinde, 1154 Yahudilerle ilgili olan ksmnn ise, Binti Hrisin evinde ve farkl zamanlarda yazld anlalmaktadr. 1155 Umer ise, Yahudilerle ilgili olan anlamann, dierinden daha nce yazld kanaatini

1149 1150

Hamidullah, slm Peygamberi, I. 205. Hamidullah, slm Peygamberi, I. 205; Karaman, Kuran- Kerime ve rnek Uygulamaya Gre Devlet, lim ve Sanat, Ocak, 1994, say: 34, s. 7. Hamidullah, slm Peygamberi, I. 212; slm Hukuku Etdleri, s. 46; ayrca bkz. Eb Dvd, Harac 23 (IV. 402; bn Manzr, Lisnul-Arab, I; 1112. Eb Dvd, Harac, 23 (IV; 402) Beyhak, Sunen, IX. 183. Buhr, tisam 16 (VIII. 154); Kefalet, 2 (III. 57); Edep, 67 (VII. 92); Muslim, FedilusSahbe, 204-205 (IV; 1960) Eb Dvd, Feraiz, 17 (III. 338-339); bn Hanbel, III. 111, 145, 281; bn Sad, Tabakt, I. 238.

1151

1152 1153 1154

1155

Eb Dvd, Harac, 23 (IV. 402); Beyhak, Sunen, IX. 183.

176

tamaktadr. 1156 Metni bir btn halinde nakleden tarih kaynaklar ise, muhtemelen Yahudilerle olan ksmn onlar, Mslmanlarn sahip olduklar anayasal hayatn iine dahil etmeyi gttnden, bu iki ayr vesikay tek bir metin halinde nakletmeyi uygun grmlerdir. 1157 Ayrca belirtmek gerekirse, konuyla ilgili The Constitution of Medina adl maklenin 1158 yazar Batl aratrmac R.B. Serjeant, vesikann muhtelif zamanlarda kaleme alnm sekiz ayr belgenin bir araya getirilmesiyle olutuunu ileri srmektedir. 1159 1.1.2. Da Kar Vatan Birlii Bann Oluturulmas Hz. Peygamber (a.s.) Mekkeden Medineye hicret ettikten hemen sonra, ilk yapt ilerin banda, Medinede yaayan topluluklarla diyaloa gemek ve onlar bir at altnda birletirmek olmutur. Medinede yaayan topluluklar fakl dinlere mensuptular. (Mrik, Yahudi, Mslman ve az sayda Hristiyan yaamaktaydlar.) Bundan dolay herhangi bir dinin esaslarna gre bu insanlar bir araya getirmek ilk etapta mmkn grlmemekteydi. Bunun iin Hz. Peygamber, bu insanlar bir araya getirecek olan ortak vatan birliini esas alan ve da kar ortak savunma ykmlln getiren ve tarihe Medine ehir Devleti Anayasas olarak geen Medine Vesikasnn maddelerini imzalamtr. 1160 Medine ehir devletini oluturan topluluklarn birbirleriyle ve yabanclarla olan ilikilerini dzenleyen ve belirli esaslara balayan bu vesika, Hamidullaha gre ilk slm devletinin anayasas olmasnn yan sra, ayn zamanda yeryznde bir devletin vazettii ilk yazl anayasa olma zelliini de tamaktadr. 1161 Hz. Peygamber tarafndan tanzim edilen bu anayasa metni, dikkatle incelendii zaman, nemli hukuki prensipler ierdii grlmektedir.
1156

Ekrem Ziya Umer, Medine Toplumu, stanbul, 1988, s. 84-85; Ali Bula, Asr- Saadette Bir Arada Yaama Projesi: Medine Vesikas, Btn Ynleriyle Asr- Sadette slm, stanbul, 1984, II. 172; Abidin Snmez, Resulullahn Diplomatik Mnasebetleri, stanbul, 1984, s. 90.

1157 1158 1159

Hamidullah, slm Peygamberi, I. 212. The Islamic Quarteriy, London, 1964, VII/I: 3-16. R.B. Serjeant, Szde Medine Anayasasnda Yer Alan Vesikalarn Tahlil ve Tercmesi, Bilgi ve Hikmet, (K, 1994), say: 5, s. 72. Hamidullah, slm Peygamberi, I. 206-210; el-Vesik, No: 1, s. 59-62. Hamidullah, slm Peygamberi, I. 189; Tu, a.g.e., s. 43; Aydn, a.g.md., s. 153.

1160 1161

177

Vesika iyice incelendiinde, getirdii temel prensiplerin banda, lke unsurunun zerinde durulmu olmas olduu grlecektir. nk zerinde yaanan toprak parasnn snrlar tespit edilmeden byle bir anlamann pratikte geerliliinin olmas mmkn deildir. Bundan dolay yaplan ilk i, zerinde yaanan vatann snrlarnn belirlenmesi olmutur. Medine Cevfi diye bahsedilen bu yeni ehir-devletin haram hudutlar, yani d ilikilerde dokunulmaz ve mukaddes saylan ehir-devlet arazisine (korunmu snrlarna) ok ak bir ekilde iaret edilmitir. 1162 Bu snr, eitli kabilelerin yerleik halde olduu Medine vadisinin tamamn iermektedir. Rivayete gre, Resulullah (a.s.) Medineyi mukaddes (haram) bir lke haline getirdiini bir deri zerine yazdrm 1163 ve Kb b. Mliki de ehir devletinin snrlarn gstermek zere eitli yerlere snr talarn dikmesi iin grevlendirmiti. 1164 Bu zelliiyle vesikann, modern anlamda bir lkenin toprak btnlne verdii nemi gstermesi asndan olduka dikkat ekicidir. Vesika, insan unsuru asndan da dzenleyici bir karektere sahiptir. O dnemde Arabistan yarmadamsnda, kan bana dayal determenist ve kabileci bir sosyal yap hakim iken, artk bu siyasal oluumla, tamamen serbest iradeye dayal bir topluluk ve sosyal yap anlay hakim olmutur. Bu anayasal dzenlemeyi kabul eden fertler veya zmreler, siyasi birlik anlamnda tek bir mmet olarak nitelendirilmitir. 1165 Bu durum, siyasi birlie mensup yelerin, ister Mslman ister gayrimslim olsun, mmet ierisinde haklar kazanma ve grevler yklenme statsne sahip olduklarn gstermektedir. Byle bir anlay, dnemin determinist kabile yapsn bir kenara iterek dil, din, rk gibi farkllklar dikkate almayan, yalnzca insan unsuruna dayal yeni bir sosyal yapy n grmektedir. 1166 Araplar, eskiden beri, az sayda birtakm yabanclarn, hi phesiz, asl Arap kabileleriyle eit haklara sahip olmamak kaydyla, kendi kabile topluluklarna gelip katlmalar usln (Meval) biliyor ve tatbik ediyorlard. Fakat en ufak teferruatna kadar, btn unsur ve paralarnn yeni batan tekil edildii yepyeni bir kabile anlay
1162 1163 1164

Vesikann 39. maddesi, Tu, a.g.e., s. 44; Karaman, a.g.e., I. 72. Muslim, Hac, 457 (II. 992) bn Hanbel, IV. 141. Hamidullah, slm Peygamberi, I. 194; Buhr, Fedilul-Medine, 1, (II. 220-221); Muslim, Hacc, 458-462 (II. 992-993) Tirmiz, Vel, 3 (IV. 439) bn Hacer, Fethul-Br, IV. 98-100. Vesikann 2. ve 25. maddeleri. Vesikann 1, 2, 16, 25. maddeleri. Hamidullah, slm Peygamberi, I. 206-208; Tu a.g.e., s. 45; Karaman, a.g.e. I. 72-73.

1165 1166

178

ve messesi, o gne kadar hi duyulmu bir ey deildi. te tam bir benzetile ifade etmek istersek, bu kk fideden slm milliyeti (mmeti) dier bir ifadeyle Mslman vatandal aac yetitirmitir. Bylece, gerekten dier topluluklarda mevcut rk, deri rengi, dil ve doum yeri gibi, deitirilmesi mmkn olmayan ve insann irade ve seimi dnda kalan birtakm mefhumlar yerine milliyet anlaynda temel olarak slm dnya ve kinat anlay (Weltanchhauugn), sosyal mukavele, bizzat ferdin kendi hr irade ve rzasna dayanmak suretiyle yapt seim birliini esas olarak kabul etmitir. 1167 Hukuki yap itibaryla vesika, kendisini ncelikle kitap veya sahife diye takdim etmektedir. 1168 Bu nitelik, vesikann insanlar aras ilikilerde uyulmas gereken temel kurallar manzumesi olduunu belirtmekle birlikte, 1169 ayn zamanda bizzat yaz ile tespit edildiini de vurgulamaktadr. Kuranda Allahn insanlar iin vazettii emir ve yasaklar hakknda da ayn terimlerin kullanlmas, 1170 vesikann, idar ve siyasi ilikilerini tanzim ettii insanlar tarafndan ne derecede balayc ve hukuk kurallarnn fevkinde bir zellie sahip olduunu gstermektedir. 1171 Vesika ayn zamanda, adaletin datm ve adl ilerin yrtlmesi konusunda da gerek bir inklap niteliindedir. Zira bu konuda alnmas gerekli tedbir ve uygulamalar, daha nce tek bir ferdin takdirine braklrken, sz konusu yasa ile birlikte tamamen merkez otoriteye tevdi edilmitir. Bununla, tm kabile mensuplarnn gerektiinde kendi kabile veya ailesine mensup kimselere kar bile olsa, bir vatanda olarak merkez otoritenin etrafnda birleilmesi zorunlu hale getirilmitir. 1172 Nitekim hangi kabileye mensup olursa olsun, bir caniye asla snma ve himaye hakk (emn) tannmayacak 1173 ve aralarnda ortaya kacak her trl ihtilafta kanunlar ve adaletin yegne kayna olarak Allah ve Resul Muhammed (a.s.), tek merci kabul edilecektir. 1174

1167 1168 1169 1170 1171 1172 1173 1174

Hamidullah, slm Peygamberi, I. 192. Bkz. Vesikann 1, 22, 36, 39, 42, 46, 47. maddelerine. Tu. a.g.e., s. 45. 17/sr, 2; 6/Enm, 154; 53/Necm, 36; 87/Al, 19 vd. Hamidullah, slm Peygamberi, I. 207; Tu, a.g.e., s. 45; Karaman, a.g.e., I. 73. Vesikann 13. maddesi, Vesikann 22. maddesi Vesikann 23. maddesi. Hamidullah, slm Peygamberi, I. 207-208.

179

Vesikann en nemli hususlarndan biri de, ehir devletin bakanlk vasfnn Hz. Muhammede verilmi olmasdr. 1175 Bu durum, vesikann ilk maddesinde, bu anlamann Hz. Muhammed tarafndan akdedildii eklinde vurguland gibi, d ilikilerde, zellikle sava durumunun tespitinde 1176 ve taraflar arasndaki her trl anlamazln giderilmesinde onun tek merci olduu 1177 vurgulanarak da belirtilmitir. Aslnda ehirdeki toplumsal yap da Hz. Peygamberin byle bir makama kolayca ulamas iin nemli bir faktrd; zira hicret ncesinde ehirde uzun sren mcadeleler sonrasnda kaotik bir durum olumutu. ehrin siyasi bir otoriteye olan ihtiyac, onun en yksek bakan olarak seimini skntsz bir ekilde gerekletirmi oldu. 1178 Ancak, yerli ve yabanc baz evreler, Hz. Peygamberin Medine ehir-devletinin veya slm toplumunun bakan deil de, sadece muhacirlerin reisi olarak takdim edildiini ileri srmektedir. 1179 Son yllarda Medine Vesikas zerinde yapt almalarla dikkati eken Ali Bula, vesikann, gnmz slm toplumu iin, farkl etnik gruplarla birlikte yaama imkn salayacak nemli bir toplumsal proje olduunu vurgular. Ancak vesikann hakimiyet deil katlm temeline dayal olduunu, dolaysyla Hz. Peygamberin hakim deil hakem olduunu belirtir. Bu ifade, Hz. Peygamberin devlet bakan olarak tek merci olduunu ifade etmekten uzak olmakla birlikte, ayn zamanda Vesikann 23, 36 ve 42. maddeleriyle de eliki arz etmektedir. nk sz konusu maddelerde Hz. Peygamberin zellikle d ilikiler, yarg ve savalarda tek zm merci olduu ak bir ekilde belirtilmektedir. 1180 zellikle unu belirtmek gerekir ki, anayasada Hz. Peygamberin stats zerinde ayrntl bir ekilde durulmamtr. Ancak bu durum anlamann yapld dnemin toplumsal artlaryla yakndan ilgilidir. Zira Medine ehir-devletini oluturan gruplar, o gnk artlar altnda merkez otoriteye daha ziyade d ilikilerde ve zellikle de sava alannda ihtiya duyuyordu. Bu nedenle, Hz. Peygamberin d ilikilerde ve yargy ilgilendiren konularda tek merci kabul edilmesi, ancak devlet bakan vasfyla izah edilebilir. 1181

1175 1176 1177 1178 1179 1180 1181

Hamidullah, slm Devleti, s. 40. Vesikann, 36. maddesi, Vesikann, 23, 42.maddeleri. Hamidullah, slm Peygamberi, I. 203. Watt, Islamic Political Thought, Edinburgh, 1968, s. 20-21. Medine Vesikas, a.g.e., ed. Vecdi Akyz, II. 191. Aydn, a.g.md., s. 153-154.

180

Vesikann, Yahudilerle ilgili ksm incelendiinde, Yahudilerin, stat itibaryla Mslmanlarla birlikte bamsz mttefik bir grup olarak grlmedii anlalmaktadr. Zira anayasa maddeleri, Yahudilerin istiklalini siyasi alanda olduu kadar iktisadi alanda da nemli lde merkez otoriteye baml kld grlmektedir. Nitekim anayasa metninde, bir dzine Mslman Arap kabile saylarak bunlara bal (meval) veya mttefik olan baz Yahudi kabilelerinin u veya bu haklara sahip olacaklarndan bahsedilmektedir. 1182 Ancak Yahudilerin bu federal yapdaki ehir-devlete eit artlarda katlm olduklarn sylemek mmkn grlmemektedir. Onlarn durumu hakim durumda olan Mslman toplulua snma ve katlma eklinde izah edilebilir. Geri Ali Bula, o zamanki, nfus yapsn ve silah durumunu gz nnde bulundurarak, Mslmanlarn onlara hkmedecek durumda olmadklarn belirtmekte ise de, 1183 anlamann maddeleri sarahaten yukardaki grmz destekler mahiyettedir. Anlama iyice maddelerinin Mslmanlarn saladklar lehine ve bir durum arz etmesi, bir na Mslmanlarn, dardan gelen dmana kar Bedirde nemli bir zafer kazanmalarn, kuvvetlendirip dayanmay kuvvetli olduklar rastlamasndan kaynaklanmtr. 1184 Aksi halde metinde iki ayr maddede geen Muhammed Resulullah deyiminin baka trl izah mmkn olmasa gerektir. Zira bu ifade, onlarn iine dtkleri ireti ve zayf durum karsnda szlemede geen Allahn Resul deyimini hogryle karlamak zorunda kaldklarn gstermektedir. 1185 Nitekim Eb Dvdda getii gibi, 1186 esasen Yahudiler, anlamaya Bedir Sava sonrasnda Kab b. el-Erefin lm zerine katlmlard. Vkdnin naklettii haber de bunu dorulamaktadr; ona gre Kab, Bedir Sava sonrasnda Mslmanlara ve zellikle Hz. Peygamber (a.s.) dmanca tavr yznden ldrlm, daha sonra Hz. Peygamber Yahudileri bir daha byle bir ey yapmamalar konusunda uyarm ve bir anlama yapmaya davet etmiti; onlar da bu teklifi kabul edip bir ahidname yazmlard. 1187

1182 1183 1184 1185 1186 1187

Vesikann 23, 35, ve 46. maddeleri. Bula, a.g.m., II. 187. Hamidullah, slm Peygamberi, I. 196. Hamidullah, slm Peygamberi, I. 196-197. Eb Dvd, Harac, 23 (IV. 402) Vkd, a.g.e., I. 192.

181

Ayrca Mslmanlarn, Yahudilerden daha az gl olduklar iddias da yeterince gerei yanstmamaktadr; zira Mslmanlar, her ne kadar kemmiyet itibaryla gsz gibi grnseler de, esasen keyfiyet itibaryla yeterince glydler. nk, o dnemde kiiler deil, kabileler esas alndndan ve kabile reislerinin temsil etme yetkisi olduundan son sz onlardan kyordu. Medine ehrinin iki byk kabilesi olan Evs ve Hazrecin reisleri olan Sad b. Ubade ve Sad b. Muz Mslman olmu, dolaysyla ounluu Mslman olmayan kabile fertlerinin, onlarn kararlar karsnda fazla bir yaptrm gc kalmamt. Bu durum, az gibi grnen Mslman kesimi gl klan nemli bir etkendi. 1188 te bu faktrler, Yahudiler karsnda Mslmanlar yeterince gl klyordu ve anlama metni byle bir ortamda yazldndan, maddeleri daha ok Mslmanlar lehine bir durum arz ediyordu. Bu durumda, taraflarn anlamaya eit artlarda ve ortaklaa katlm esasna dayal olarak imza attklarn sylemek, fazla iyimser bir yaklam olsa gerektir. Anayasaya gre, bata Yahudiler olmak zere gayrimslim gruplar, Medineye kar oluan bir d tehdit veya saldr karsnda Mslmanlarla birlikte ehri ortaklaa savunacaklar, birbirleriyle ibirlii ve dayanma halinde olacaklar, 1189 bu konuda yaplacak olan her trl harcamaya taraflar ortaklaa katkda bulunacaklard. 1190 Ayrca, anayasada ak bir ekilde, Yahudilerin Mekkeli mriklere veya mttefiklerine bir yardm yahut himaye hakk tanmalar kesin olarak yasaklanmtr. 1191 Medine dnda din sebeplere dayal bir saldr halinde ise, hibir grubun dier gruba yardmda bulunma sorumluluu yoktu. 1192 Bununla birlikte Mslmanlarn ktklar savalara Yahudilerin katlma istei, Hz. Peygamberin iznine bal klnmt. 1193 Anayasada Yahudilerin dinleri kendilerine, mminlerin dinleri kendilerinedir. Buna gerek meval gerekse bizzat kendileri dahildir. eklinde yer alan 25. maddeye gre, Yahudilere din ve hukuki zerklik tannmtr. 1194 Buna gre Yahudilerin dinlerini
1188

hsan Sreyya Srma, Asr- Sadette Devlet Bakanl, Btn Ynleriyle Asr- Saette slm, stanbul, 1994, II. 31-32. Vesikann 18, 44, ve, 45. maddeleri. Hamidullah, slm Devleti, s. 39. Vesikann 24, 37 ve 38. maddeleri. Vesikann 43. maddesi. Vesikann 45. maddesi. Vesikann 36. madesi. Hamidullah, slm Peygamberi, I. 197. Hamidullah, slm Peygamberi, I. 196; Tu, a.g.e., s. 46; Bula, Medine Vesikas, Bilgi Hikmet, K, 1994, say: 5, s. 13.

1189 1190 1191 1192 1193 1194

182

ak bir biimde yaamalar, anayasann zel bir maddesiyle teminat altna alnmtr. Bu, ayn zamanda slmn pratik alanda yabanclara tand din ve vicdan hrriyetinin yazl bir belgesi mahiyetindedir. Ayrca her ne kadar anayasa metninde aklanmam olsa da Kuranda, Yahudi, Hristiyan ve dier din mensuplarnn kendilerine has din prensipleri ve kurallar tatbik edebilecekleri aka belirtilmitir. 1195 Nitekim Hz. Peygamber dneminde Yahudiler, kendi aralarnda gelien olaylar iin Tevrata bavuruyorlar ve hahamlarn verdii hkm uyguluyorlard. Bazen Resulullahn hakemliine mracaat ettikleri de oluyor; bu durumda o, Kurann hkmne uygun olarak, kimi zaman aralarnda adaletle hkmediyor, kimi zaman da onlar kendi kanunlaryla ba baa brakyordu. 1196 Zaten anayasaya gre, taraflarn zerinde anlaamadklar hukuki bir davann zm hususunda nihai merci olarak Allaha ve Resulne mracaat edecekleri de karara balanmt. 1197 Sonu olarak, bu vesika, metinden de anlalaca gibi, kamu hukukuyla ilgili konularda dzenleyici kaideler iermekte, devlet iktidarn tekil ve tesis etmekte, genel hatlaryla yrtme ve yarg fonksiyonlarna ilikin konular ele almakta, lkede yaayan kimseleri hukuki alanda serbest brakmak suretiyle yasama alannda da dzenleyici hkmler iermektedir. Ayrca, gerek iktidarn sahip olduu haklar ve grevler, gerekse vatandalarn hak ve grevleri, ayrntl olmasa da ana hatlaryla vesikada belirtilmitir. 1198 1.2. Yahudilere Kar zlenen Sava Politikas 1.2.1. Ben Kaynuka Gazvesi Kaynukaoullar, Mslmanlarla yaplan anlamay ihlal eden ilk Yahudi kabilesidir. Yahudiler slmn ykselmekte olduunu hissetmiler ve bunun zerine cesaretiyle tannan Kaynukaoullar, Mslmanlarla yaptklar antlamalarn bozarak Mslmanlarla harp etmeye karar vermilerdi. 1199 Kaynukaoullar, hicreti mteakip

1195 1196 1197 1198 1199

5/Mide, 42-45. Hamidullah, slm Peygamberi, I. 196; Umer a.g.e., s. 93. Vesikann 23 ve 42. maddeleri; Tu a.g.e., s. 46. Vesikann 23 ve 42. maddeleri, Tu, a.g.e., s. 46. ibl, Asr- Saadet, I. 278; Zurkn, Muhammed b. Abdulbk, erhu Mevahibul-Leduniyye lil-mmil-Kastaln (8 cilt), Msr, 1292, I. 528.

183

yaplan anlamaya Hazreclilerin mttefiki olarak katlmlard. 1200 ehrin ayr bir mahallesinde yayor ve kuyumculukla urayorlard. 1201 Abdullh b. Ubeyy b. Selln de mttefiki idiler. 1202 Ben Kaynuka Yahudileri, Hz. Peygamber, Bedir Savandan dndkten sonra isyan etmiler ve ahidlerini bozmulard. 1203 Taber, Kaynukaoullar ile Mslmanlar arasndaki savan, hicretin ikinci yl evval aynda vaki olduunu kaydederek, Zuhrden naklen, Cebrailin Hz. Peygambere, Bir kavmin ahitlerini bozarak hiyanet etmelerinden korkarsan karlk olarak sen de ahdi bozabilirsin, Allah hainleri sevmez. 1204 ayet-i kerimesini nazil buyurduktan sonra Hz. Peygamberin; Kaynukaoullarnn ahitlerini bozmalarndan korkuyorum. dediini belirtir. 1205 Bunun zerine Resulullah bir gn Kaynukaoullarna ait olan pazar yerine girdi. Onlar bir araya toplad ve onlara hitapta bulundu: Ey Yahudiler topluluu! Kureylilere gelen bela ve felaketlerin size de bulamamas iin Allahtan korkun ve slm (din olarak) kabul edin. Zira biliyorsunuz ki, ben Allahn gnderdii bir eliyim. Siz bunun byle olduunu kendi kitabnzda da grp duruyorsunuz. O halde Allah sizi bununla balam vaziyettedir. Ayrca bu konuda Allahn size olan ahdini de biliyorsunuz. demitir. Yahudiler de buna cevap olarak; Ey Muhammed sen ancak kendi millet ve halkn bilirsin, kendilerine malubiyeti tesadfen tattrdn, harp sanatn bilmeyen bir halk ile karlam olman seni yanltm olmasn? Allaha yemin ederiz ki, ayet seninle savaacak olursak bizim ne savalar olduumuzu anlarsn. 1206 dediler. Bunun zerine Cenab- Allah onlarn bu szlerine cevaben, nkr edenlere syle: Yenileceksiniz ve cehenneme srleceksiniz. Oras ne kt bir dektir. Karlaan u iki toplulukta sizin iin bir ibret vardr. Bir topluluk Allah iin arpyordu, teki de nankrd; onlar gzleriyle kendilerinin iki kat gryorlard

1200 1201 1202 1203 1204 1205

Bkz. Anlamann 1. maddesi. bn Sad, II. 29, Hamidullah, Hz. Peygamberin Savalar, s. 203. bn Sad, II. 29. bn Him, III. 5; bn Sad, II. 29. 8/Enfl, 58. Taber, Milletler ve Hkmdarlar Tarihi, trc. Zakir Kadri Ugan-Ahmet Temir, MEB Yay., stanbul, 1992, IV. 343. bn shk, es-Sre, s. 294; bn Him, III. 5; Belzr, Ensb, s. 308; Vkd, I. 176.

1206

184

Allah dilediini yardmyla destekler. Elbette bunda gzleri olanlar iin ibret vardr. 1207 ayetlerini nazil buyurarak 1208 Yahudilerin de ileride malup olacaklarna iaret etmitir. Byle karlkl hitaplardan sonra meydana gelen bir olay barda taran son damla olmutu. Gen bir Mslman kadn, Ben Kaynuka arsndaki bir kuyumcu dkknna alveri iin girdiinde, burada bulunan bir Yahudi ona sarkntlk edip alayl bir ekilde rtsn amasn istemi, orada bulunana Mslman bir erkek de olaya mdahale ettii iin Yahudiler tarafndan ehit etmesi zerine Ben Kaynuka kuatma altna alnmtr. 1209 On be gnlk kuatmadan sonra Ben Kaynuka Yahudileri, kendileri hakknda verilecek olan hkme raz oldular. 1210 Kaynukaoullar, Hz. Peygamberin kendileri hakknda verecei hkme raz olarak kalelerinden inmeden nce serbest braklmalarn istemiler, ancak Hz. Peygamber bunu reddetmitir. 1211 Bylece, onlar kendi hkmne raz olarak teslim alan Hz. Peygamber, erkeklerinin ldrlmek zere balanmalarn, kadn ve ocuklarnn da esir edilmelerini istemitir. 1212 Fakat Abdullh b. Ubeyy b. Sell, Hz. Peygambere gelerek, onlar hakknda srarl bir ekilde tavasutta bulunmas, Resulullah tarafndan nce kabul grmemi sonra ise onun dediklerini kabul ederek onlarn canlarn balamtr. 1213 Ancak onlardan btn mallarn brakmalarn 1214 ve Medineyi terk etmelerini istemitir. Mallarnn tm Mslmanlara ganimet olarak datlmtr. Kaynukaoullarnn arazileri yoktu. nk hepsi kuyumculukla urayordu. 1215 Ben Kaynuka, Medineden ayrlarak ama ve Ezirata gitti. Zaman zaman Medineye geldikleri bilinmektedir. 1216

1207 1208 1209 1210 1211 1212 1213

3/Al-i mrn, 12-13. bn shk, s. 194. bn shk, s. 295; bn Him, es-Sre, III. 5 bn shk, s. 295-9; bn Him, es-Sre, III. 5 Vkd, I. 177. Vkd, I. 177-178; bn Sad, II. 29; Taber, Milletler ve Hkmdarlar Tarihi, IV. 343. bn shk, s. 295-296; bn Him, es-Sre, III. 5-6; Taber, Trh, II. 480; bnul-Esr, el-Kmil, II. 138. Vkd, I. 178-180. bn Sad, II. 29; bnul-Esr, el-Kmil, II. 138; Taber, Trh, II. 481. Bu konuda geni bilgi iin bkz. bnul-Esr, el-Kmil, II. 138; Vkd, I. 179-180; bn Sad, II. 29; Zurkn, I. 530; Hamidullah, a.g.e., I. 578-580.

1214 1215 1216

185

Kaynuka Yahudilerine verilen srgn cezas, baz oryantalistlerin iddia ettii gibi, Resulullahn Yahudilere dmanlndan deil, bilakis byle bir cezay hak etmelerinden dolay verilmitir. Oryantalistlerden bazlar, Resulullahn Yahudilerin mallarna gz diktiini, hepsine birden ceza veremedii iin gruplar halinde Medineden srgn ettiini iddia eder. 1217 Oysa, 2/Bakara, 84-85. ayetlerde iaret edildii gibi, Yahudilerin kendi aralarndaki kin ve nefretten dolay biset ncesi de kitleleemediini gstermektedir. Yahudilerin Hz. Peygambere kar tutumlar sadece kibirlenmek, inkr etmekle kalmam; ihanet, yaplan anlamalar ihlal etme o kadar had safhaya varmt ki, Medine dneminin ilk eyreinde cezalandrlmlar; ikinci ve nc eyreinde ise Medine ve evresinden srgn edilmilerdir. Ayrca Yahudilerin bu tutumu, kendilerinin dnda kalan baz kimselerin de srlmesine sebep olmutur. Ancak, bu cezalandrma btn Yahudileri kapsamam, bilakis cezay hak eden Yahudi grubunu iine almtr. nk sadece ihanet eden ve tehlikeli olan gruplarn tehlikeleri ortadan kaldrlmtr. 1218 Nitekim Resulullahn uyarlarna kulak asmayan ve alveri iin gelen Mslman bir bayana hakaret etmelerinden 1219 dolay srlmelerine kendi elleriyle sebep olan Kaynuka Yahudilerine 3/Al-i mrn, 12 ve 13. ayetleri birer uyar mahiyetindeydi. 2/Bakara, 100. ayette Yahudilerin ahitlerini bozduklar belirtilir. 8/Enfl, 55 ve 58. ayetleri ise Yahudilerin ahitlerini ihlal ettiklerini beyan eder. Zikredilen bu ayetlerin hepsi Bedir Savandan sonra nazil olmutur. Zaman bakmndan da Kaynukaoullarnn olaylaryla rtyor. Bu ayetlerden de anlalaca gibi, Yahudilerin srgn edilmelerinin ve Yahudilere kar izlenen sava politikasnn gerek sebebi Yahudilerin kendileridir. Yoksa, Hz. Peygamberin onlara kar olan kininden ve dmanlndan deildir. Hz. Peygamber, sadece tehlikeleri ortadan kaldrmak iin byle bir strateji izlemek mecburiyetinde kalmtr. 1220 Nitekim 8/Enfl, 6063. ayetlerinin, mminlere kuvvet hazrlamalarn tavsiye etmi olmas da bu olaylarn tehlikesini aklamaktadr. 1221 Bunun zerine, gerek Abdullh b. Ubeyy b. Selln bu

1217 1218 1219 1220 1221

Derveze, Kurana Gre Hz. Muhammedin Hayat, III. 126. Derveze, Kurana Gre Hz. Muhammedin Hayat, III. 125. bn shk, 195; bn Him es-Sre, III. 5 bn shk, 295; bn Him, es-Sre, III. 5. Derveze, a.g.e., III. 128-129.

186

davran, gerekse Mslmanlara uyar mahiyetinde aadaki ayet-i kerimeler nazil olmutur: Ey inananlar, Yahudileri ve Hristiyanlar veliler edinmeyin! Onlar birbirlerinin velileridir. Sizden kim onlar veli edinirse, o, onlardandr. Allah, zalim toplumu doru yola iletmez. Kalplerinde hastalk bulunanlar: Bize bir felaket gelmesinden korkuyoruz! diyerek onlarn arasna koutuklarn grrsn. Belki Allah fetih ya da kendi katndan bir i getirir de onlar, ilerinde gizlediklerine piman olurlar. (O zaman) inananlar, Bunlar m o, btn gleriyle sizinle beraber olduklarna yemin edenler? derler. Btn abalar boa km ve kaybedenlerden olurlar. Ey inananlar, sizden kim dininden dnerse (bilsin ki) Allah yaknda yle bir toplum getirecek ki, (O) onlar sever, onlar da Onu severler. Mminlere kar alakgnll, kfirlere kar onurlu ve iddetlidirler. Bu Allahn bir ltfudur, onu dilediine verir. Allah(n ltfu) genitir. (O) bilendir. Sizin veliniz, ancak Allah, Onun Elisi ve namazlarn klan, zektlarn veren, rkua varan mminlerdir. Kim Allah, Elisini ve mminleri dost edinirse (bilsin ki) galip gelecek olanlar, yalnz Allahn taraftarlardr. Ey inananlar, sizden nce kitap verilmi olanlardan ve kfirlerden dininizi elence ve oyun yerine koyanlar dost edinmeyin; inanyorsanz Allahtan korkun. 1222 buyrularak Mslmanlarn dikkatleri ekilmitir. 1.2.2. Benn-Nadrin Srgn Edilmesi Mriklerin, Bedir hezimetinden sonra Kb b. el-Eref, mriklere taziyetlerini bildirmek ve Mslmanlarn aleyhine yeni oyun ve planlar kurmak iin Mekkeye gitmi, orada lenleri vc iirler sylemi, intikam iin mrikleri tevik etmitir. Mekkeden dndkten sonra da rahat durmam, Resulullahn aleyhine iirler ve hicivler sylemeye devam etmi ve Mslmanlarn namusuna dil uzatacak kadar ileri gitmitir. Kbn kalkt bu tutum, Mslmanlar zerinde reaksiyonlara sebep olmu ve aralarnda st kardei Muhammed b. Meslemenin de bulunduu silahl bir birlik tarafndan katledilmitir. 1223 Nadiroullar, Medinenin d tarafnda ve Ben Hatme mezarlk blgesinde oturmakta olup, Hz PrygamberinMedineye hicretinden sonra yaplan anlamaya Evs kabilesinin mttefiki olaraka katlmlardr. 1224
1222 1223 1224

5/Mide, 50-57. bn Him, es-Sre, III. 8-12; Hamidullah, slm Peygamberi, I. 581; ibl, a.g.e., I. 279-280. bn Sad, II. 57.

187

Bedir Savana kadar Hz. Peygamber ve Mslmanlarla iyi geinen Nadiroullar, Bedir Savandan sonra, nce Kaynukaoullarnn srlmesi ve daha sonra da kendi kabilelerinden Kb b. el-Erefin ldrlmesi olaylarna ok kzmlar, ayn zamanda ilerini bir korku da kaplamt. Hatta onlar Kb b. el-Erefin ldrlmesinden sonra Hz. Peygamberle anlamalarn yenilemilerdi. 1225 Hz. Peygamberle anlama imzalam olmalarna ramen, onlar yukarda zikrettiimiz sebeplerden dolay, rahat durmamlar ve mriklerle ilikilerini devam ettirmilerdir. Bedir Savandan sonra lgna dnen Kureylilerin reisi Eb Sufyn, 200 kiilik bir grupla birlikte onlara gelmi ve Mslmanlar hakknda bilgi edindikten sonra geri dnmtr. Eb Sufyn bu bilgileri aldktan sonra geri dnerken el-Ureyd blgesinde, hurmalklarn banda bulunan iki Mslman ldrm ve hurmalklar da yakmtr. 1226 Mekkeli mriklere gizli olarak verdikleri bilgilerle anlamaya aykr harekette bulunan 1227 Nadiroullar, Hz. Peygamberin Uhudda mriklere stnlk salayamamasyla cesaret almlar ve bu arada Kurylilerden aldklar tehditkr mektupla da, 1228 Hz. Peygamberle yaptklar anlamay tamamen bozma eilimine girmilerdir. Bu gerginlik havas iinde Hz. Peygamberin hicretinin 36. aynda 1229 (H. 3. yl Safer, Temmuz-Austos) Bir-i Maune 1230 hdisesi meydana gelmi ve 70 teblici Mslman tuzaa drlerek ldrlmtr. lerinden sadece Amr b. Umeyye edDamr isimli bir Mslman kurtulmu ve hdiseyi Hz. Peygambere haber vermek iin Medineye ynelmitir. Yolda Hz. Peygamberle anlamas olan Ben mir kabilesinden iki kiiye rastlam ve onlar kendilerine saldranlardan sanarak ldrmtr. Sonra da hemen Medineye gelerek durumu Hz. Peygambere anlatmtr. Bu olaydan bir mddet sonra Ben mir kabilesinin reisi mir b. Tufeyl, Hz. Peygambere bir mektup yazarak, ldrlen iki kiinin diyetini istemitir. Bunun zerine Hz. Peygamber bir grup

1225 1226 1227 1228 1229 1230

Hamidullah, slm Peygamberi, I. 581. bn shk, s. 291-292; bn Him, es-Sre, III. 47-48; bnul-Esr, el-Kmil, II. 140-141. Hamidullah, slm Peygamberi, I. 209; Anlamann 43. maddesi Eb Dvd, Harac, maret, Fey, 22; Zurkn, II. 93-94. Vkd, I. 3-4. mir, I. 214; Hamidullah, slm Peygamberi, I. 478-479.

188

arkadayla 1231 birlikte, aralarnda mevcut olan anlamaya dayanarak Nadiroullarndan diyete ortak olmalarn istemitir. Nadiroullar bu diyeti deyeceklerini sylemelerine ramen, demekten imtina etmiler Hz. Peygambere kar suikast dzenleyerek, nce bana bir ta drmek veya bakl bir saldr ile Hz. Peygamberi ortadan kaldrmak istemiler durumdan haberdar olan Hz. Peygamber oray terk etmitir. 1232 Bu saldrda Yahudi asll bir kadn, Mslman ensar zmresi arasnda oturan erkek kardeine suikast haber vermi, o da durumu Hz. Peygambere bildirmitir. Bunun zerine Hz. Peygamber de onlarn mahallelerine varmadan geri dnmtr. 1233 Resulullah, bunun zerine derhal sefer hazrlna balamtr. nce Nadiroullarnn kalesini kuatm 1234 ve kalelerini terk etmelerini istemitir. Kalelerini terk etmek zereyken mnafklarn yardm edeceklerine dair haberi alnca bundan imtina etmilerdir. 1235 Hz. Peygamber, bu savata pek ok taktik kullanmtr. lk nce Nadiroullarna gelmesi muhtemel olan yardm yollarn kesmitir. 1236 On be gn 1237 sren kuatma esnasnda kendilerine vaad edilen yardmlar alamayan Yahudiler, anlamak mecburiyetinde kalmlar ve Hz. Peygamberin btn artlarn kabul ederek 1238 yurtlarn brakp am, Ezrit ve Haybere gitmilerdir. 1239 Reisleri Huyey b. Ahtb ve Sellm b. Mikem de Haybere gitmi 1240 ve buradaki Yahudilerin bana gemilerdir. 1241 Bu olay da Kuran- Kerimde aka gemeyen bir hdisedir. Fakat bununla birlikte, bu konuda tefsir kitaplarnda geni aklamalara rastlanr. Mfessir ve ravilerin
1231

bn Him, es-Sre, III. 108; bnul-Esr, el-Kmil, II. 173; bn Kesr, Tefsr, IV. 331; Hamidullah, slm Peygamberi, I. 581. Vkd, I. 363-366; bn Him, es-Sre, III. 108-112; bn Sad, II. 58; Taber, Trh, s. 550552; Zurkn, II. 92-93. ibl, a.g.e., I. 281; Hamidullah, slm Peygamberi, I. 582. ibl, a.g.e., I. 281; Hamidullah, slm Peygamberi, I. 582. Geni bilgi iin bkz. bn Sad, II. 58; Vkd, I. 366-370; bn Him, es-Sre, III. 109; Taber, Trh, s. 550-552. Buhr, Meazi, 14; Eb Dvd, Harac, maret, Fey, 22. Vkd, I. 374; bn Him, es-Sre, III. 110; Taber, Trh, II. 553; Belzr, Ensb, s. 339. bn Him, kuatmann alt gn srdn belirtir. bn Him, es-Sre III. 109; Vkd, I. 373; bnul-Esr, el-Kmil, II. 174. Taber, Trh, II. 553-554. bn Him, es-Sre, III. 109-110; Taber, Trh, II. 554; Zurkn, II. 94. ibl, a.g.e., I. 282.

1232

1233 1234 1235

1236 1237

1238 1239 1240 1241

189

ou, 59/Har Sresinin Nadiroullar hakknda nazil olduu grndedir. Hatta bn Abbsa isnad edilen bir rivayette bu sreye Har Sresi denildii gibi, Sretu Ben Nadir de denilmektedir. 1242 Har Sresinin Nadiroullaryla ilgili olan ayetlerini iki grup halinde mtala etmek mmkndr. olan Birinci grup ayetler, 1243 ikinci grup Nadiroullarnn ayetler 1244 ise durumlarn ve Mslmanlarla mcadelesini; Yahudi-mnafk

dayanmasn konu edinmektedir. imdi nce, konuyla ilgili ayetlerin mellerini, daha sonra ise ilgili ayetlerin tefsirlerini ksaca izah etmeye alalm: Kitap sahiplerinden inkr edenleri (hemen) ilk hairde (Mslmanlarn gzleri nnde toplanmalarnda) yurtlarndan o kard. Siz onlarn kacaklarn sanmamtnz. Onlar da kalelerinin kendilerini Allahtan koruyacaklarn sanmlard. Allah onlara ummadklar yerden geldi. Yreklerine korku sald yle ki; kendi evlerini kendi elleriyle ve mminlerin elleriyle ykyorlard. Ey akl sahipleri ibret aln. Eer Allah onlara srgn yazmam olsayd, mutlaka dnyada azap ederdi. Ahirette de onlar iin ate azab vardr. Bunun sebebi udur: Onlar Allaha ve Elisine kar geldiler; kim Allaha kar gelirse (bilsin ki) Allahn azab etindir. Herhangi bir hurma aacn kesmeniz, onu kkleri zerine brakmanz hep Allahn izniyle ve (Onun) yoldan kanlar cezalandrmas iin olmutur. Allahn, onlardan elisine verdii ganimetlere gelince siz (onu elde etmek iin) onun zerine ne at, ne de deve srdnz. Fakat Allah elilerini diledii kimselerin zerine salar (onlara stn getirir). Allah her eye kdirdir. Allahn o kent halkndan, elisine verdii ganimetler, Allaha, eliye, (ona) akraba olanlara, yetimlere, yoksullara, (yolda kalan) yolculara aittir. Ta ki, (o mallar), iinizden yalnz zenginler arasnda dolaan bir ey olmasn. Eli size neyi verdiyse onu aln, size neyi yasakladysa ondan saknn ve Allahtan korkun. nk Allahn azab iddetlidir. (O mallar) u gmen fakirlere aittir ki, (onlar), yurtlarndan ve mallarndan (srlp) karlmlardr; Allahn ltuf ve rzasn ararlar; Allaha ve Elisine yardm ederler, ite doru olanlar onlardr. Ve onlardan nce yurda (Medineye) yerleen imana sarlanlar (yani daha nce Medineyi yurt edinen Ensar) kendilerine g edip gelenleri severler ve onlara verilen (ganimet)lerden tr gslerlerinde bir ihtiya (eilim) duymazlar

1242 1243 1244

bn Kesr, Tefsr, IV. 330; Derveze, Kurana Gre Hz. Muhammedin Hayat, III. 130. 59/Har, 2-7. 59/Har, 11-17.

190

Kendilerinin ihtiyalar olsa dahi (g eden yoksul kardelerini) z canlarna tercih ederler. Kim nefsinin cimriliinden korunursa, ite onlar baarya erenlerdir. 1245 ki yzllk edenleri grmedin mi? Kitap Ehlinden inkr eden kardelerine: Eer siz (yurdunuzdan) karlrsanz, mutlaka biz de sizinle beraber karz, sizin aleyhinize hibir kimseye itaat etmeyiz. ayet sizinle savalrsa mutlaka size yardm ederiz. derler. Allah onlarn yalanc olduklarna ahitlik eder. And olsun eer onlar, karlsalar, (bunlar) onlarla beraber kmazlar; eer onlarla savalsa onlara yardm etmezler. Yardm etseler bile arkalar(n)a dnp kaarlar, sonra kendilerine yardm edilmez. Onlarn kalplerinde sizin korkunuz, Allahnkinden fazladr (Allahtan ok sizden korkarlar). Byledir, nk onlar anlamaz bir topluluktur. Onlar toplu olarak sizinle savaamazlar, ancak mstahkem kaleler iinde yahut duvarlarn ardndan (savarlar). Kendi aralarnda iddetli ayrlk vardr. Sen onlar toplu sanrsn, ama kalpleri danktr. yledir, nk onlar dnmez bir topluluktur. (Onlarn durumu), kendilerinden az nce, yaptklarnn vebalini tatm olan, ahirette de kendileri iin ac bir azap bulunan kimselerin durumu gibidir. (Onlarn durumu) tpk eytann durumuna benzer ki insana: nkr et! dedi. (nsan) inkr edince de: Ben senden uzam, ben lemlerin Rabbi Allahtan korkarm! dedi. Nihayet ikisinin de sonu ebed olarak atete kalmalar oldu. te zalimlerin cezas budur. 1246 Bu ayetlerde, Ben Nadir Yahudilerinin Uhud Savandan sonra Mslmanlarn durumundan cesaret alarak, gemite yaptklar btn anlamalar ihlal etmelerinin altnda, onlarn kendilerine gvenmelerinin yatt gerei ortaya kmaktadr. Bir taraftan kalelerinin salamlna, dier taraftan ise tam kuatma esnasnda mnafklarn kendilerine destek sz vermesi, onlarn kendilerini hi kmayacak gibi grmelerine sebep olmutur. 1247 Sonra Allah, onlarn kalplerine bir korku salm, kendi evlerini bizzat kendi elleri ve mminlerin elleriyle yktrmtr. 1248 Byle bir eylemi de Cenab- Allah, akl sahiplerine ibret olsun diye yaptrmtr. 1249 te yandan Allah onlara srgn yazmam olsayd, dnyada onlara azap ederdi. 1250 Yani Kurayzaoullarna yapld gibi belki

1245 1246 1247 1248 1249 1250

59/Har, 2-9. 59/Har, 11-17. Taber, Tefsr, XIV. 38; bn Kesr, Tefsr, IV. 330-331. 59/Har, 2 59/Har, 2. 59/Har, 3.

191

ldrlr ve kadnlar da esir alnrd. 1251 Bunlarn srgn edilmeleri onlar iin bir nevi ltuf olmutur. Bunun sebebi olarak da, onlarn Allaha ve Resulne kar gelmi olmalar gsterilmitir. 1252 te yandan Yahudiler, kuatma esnasnda Mslmanlarn Resulullahn emriyle taktik gerei siper edilmek ve Yahudileri kertmek amacyla hurma aalarnn kesilmesini de dillerine dolamlar ve Kendin fesad yasaklp aypladn halde bizim hurmalarmz kesmek de fesat deil midir? demiler ve baz Mslmanlarn kalbine vesvese drmlerdir. 1253 Hatta baz Mslmanlar hurmalar kesmekten kanmlar; bunun doru olmadn, Mslmanlar iin ganimet olacan da dnerek grlerini aklamlar, bylece iki gruba ayrlmlard. Fakat nazil olan ayet, kesmenin de, onlar kkleri zerinde brakmann da bir fesat ve gnah olmadn beyan ediyor ve yaplan eylemi tasdik ediyordu. 1254 Daha sonra da, bu savata elde edilen mallarn ganimetlerden farkl bir ekilde datldn, sadece muhacirlere verilip ensardan ise fakir olmalarndan dolay sadece, Sehl b. Huneyf ile Eb Ducane Simak b. Haree verildii 1255 beyan edilmekte ve olmas muhtemel itirazlar cevaplamak amacyla da, bu uygulamann Allah tarafndan niin byle yapldnn sebepleri beyan edilmektedir. 1256 kinci grup ayetler, bu olayda mnafklarn taknd tutuma k tutmaktadr. Bu srada Yahudilere kendileriyle salam bir dayanma iine gireceklerine, savaa girdiklerinde kendileriyle savaa gireceklerine, malup olup srldklerinde kendileriyle beraber kacaklarna sz vermilerdi. Fakat olaylar aksi ynde geliince, szlerinden dnerek onlar orada brakmlard. Ayetler, Yahudilerin veya mnafklarn ya da her ikisinin Mslmanlardan nasl korktuklarn, sava meydanlarnda onlarla karlamaya cesaret edemediklerini canl bir biimde tasvir etmektedir. Onlarn tm varlklarnn, kalelerin ve duvarlarn arkasnda savamak olduunu beyan etmektedir. Ayrca onlarn psikolojik hallerini de aydnlatmtr. Kendi aralarnda bir dayanmann olmadn, iddetli tartmalar ve boumalarla uratklarn, birlikte olduklar sanlsa bile onlarn

1251 1252 1253 1254 1255 1256

Kad Beydv, Hayetu-eyh Zde, Hakikat Kitabevi, stanbul, 1994, IV. 375. 59/Har, 4. Taber, Tefsr, IVX. 44; bn Kesr, Tefsr, IV. 333. 59/Har, 5; Taber, Tefsr, XIV. 43-45; bn Kesr, Tefsr, IV. 333. bn Him, es-Sre, III. 110. 59/Har, 6-9; Taber, Tefsr, XIV. 46-56; bn Kesr, Tefsr, IV. 335-340.

192

paralara ayrldklarn bildirmitir. Mnafklar ise, insanlar kfrle azdrdktan sonra ok gemeden onlardan uzaklaan eytana benzetilmitir. 1257 15. ayet, Kaynukaoullarnn cezalandrlmasna iaret etmektedir. Onlar gibi, yaptklarnn cezasyla yz yze gelinceye kadar onlarn sonlarndan ibret almayan Nadiroullar tenkit etmektedir. 1258 te yandan Mslmanlara ynelik olarak da: Ey inananlar, Allahn size olan nimetini hatrlayn: Hani bir topluluk size ellerini uzatmaya (saldrmaya) yeltenmiti de (Allah) onlarn ellerini sizden ekmiti. Allahtan korkun, mminler Allaha dayansnlar. 1259 buyurularak Nadiroullarnn Hz. Peygamber ve beraberindekilere yapmak istedikleri suikastn bizzat Allah tarafndan engellendii beyan edilmektedir. 1260 Hemen akabinde gelen ayette de; srailoullarndan alnan misak hatrlatlarak, deta bu szn gerei yerine getirilmedii belirtilmektedir. 1261 Netice olarak, Nadiroullarnn, salam ve gl kaleleri olmasndan dolay, kendileri kalelerinden ineceklerini beklemedikleri gibi, Mslmanlar da onlar yenebileceklerini ummadklar bir anda; Cenab- Allah onlarn kalplerine ar korkular drm ve kendi evlerini kendi elleriyle ykm ve yurtlarndan srgn ettirmitir. Onlarn bu hallerinden dolay Mslmanlarla aralarnda sava bile saylmayacak bir kuatma ile Mslmanlar zafere kavumulardr. Yahudilerin kurnazlklar, mnafklarn kartrclklar bir sonu vermemi, rezil bir ekilde aalanm ve yurtlarndan srgn edilmilerdir. Bu cezalandrma, Yahudilerin szl muhalefet snrlarn aarak anlamalarna sadk kalmamalar, Hz. Peygambere kar komplo kurup ldrme teebbsnde bulunmalar neticesinde ortaya kan hainliin, Kab b. el-Erefle balayan ve onun ldrlmesinden sonra bile devam eden dmanla ibirlii faaliyetlerinin devam etmesi neticesinde verilmitir. Cenab- Allahda, onlarn hallerini beyan eden ayetler nazil buyurarak, onlarn durumlarn aklam ve yaplan eylemin doruluunu tasdik emitir. 1262
1257

59/Har, 11-17; Taber, Tefsr, XIV. 59-65; bn Kesr, Tefsr, IV. 340-341; Derveze, Kurana Gre Hz. Muhammedin Hayat, III. 131. Derveze, Kurana Gre Hz. Peygamberin Hayat, III. 131. 5/Mide, 11. Mevdd, Tefhim, I. 461. 5/Mide, 12. 59/Har, 2-17.

1258 1259 1260 1261 1262

193

1.2.3. Ben Kurayza Gazvesi Hz. Peygamber ile dier Yahudi kabilelerine nazaran en uzun sre birlikte yaayan Kurayzaoullar Yahudileri, Medinede yaplan anlamada Evs kabilesinin mttefiki olarak yer almlard. 1263 Bir ara anlamay bozma temaylne gitmiler; fakat Hz. Peygamberin kendilerini kuatma altna almas neticesinde, tekrar anlama yapmlard. Bu anlamaya gre Hz. Peygamber, onlar srmemi, yerlerinde kalmalarna msaade etmitir. 1264 Yurtlarndan srlen Nadiroullar, Hz. Peygamberden intikam almak iin Kureyliler ve Gatafanllarla ittifak kurarak Hendek Savan karmlar, 1265 bu ittifaka Kurayzaoullarn da dahil etmek iin harekete gemilerdir. nceleri Hz. Peygamber ile yaptklar anlamay bozmaya yanamayan Kurayzaoullar, daha sonra Huyey b. Ahtbn Banza bir hal gelirse gelip sizin kalelerinize gireceim ve akibetinize ortak olacam demesi zerine Hz. Peygamberle yaptklar anlamalarn bozmulardr. 1266 Yahudilerin bu ekilde anlamay bozmalar karsnda Mslmanlar zor durumda kalmlar, ilerinden bazlar da oluk ocuklarnn emniyette olmadklarn ne srp ordudan ayrlmlardr. 1267 Kuran- Kerim Mslmanlarn dehet anndaki bu durumlarn yle tasvir eder: Hani onlar stnzden ve alt tarafnzdan gelmilerdi. (Gatafan vadinin st yanndan, Kurey alt yanndan gelmiti.) Gzler (aknlktan tr) kaym, yrekler (korkudan) hanerlere dayanmt. Allah hakknda trl zanlarda bulunuyordunuz. (Kiminiz Allahn inananlara yardm edeceini sanyor, kiminiz Onun inananlar snayacan, kiminiz de, yzst brakacan sanyordunuz.) te orada mminler denenmi, iddetli bir sarsnt ile sarslmlard. 1268 Kaynukaoullar ve Nadiroullarnn Medineden karlmasyla, Hendek Savann sonuna kadar ehirde sadece Kurayzaoullar kalmt. Kurayzaoullar
1263 1264 1265

Bkz. Anlamann 1. maddesi. Buhr, Meazi, 14. Vkd, II. 441-443; bn Him, III. 107-110; bn Sad II. 65-70; Taber, Trh, II. 486-487; bnul-Esr, el-Kmil, II. 162-163. Vakd, II. 454-456; bn Him, es-Sre, III; s. 131-132; bn Sad, II. 65-66; bnul-Esr, elKmil, II. 180. Vkd, II. 459-460; 33/Ahzb, 13. 33/Ahzb, 10-11.

1266

1267 1268

194

Hendek Savanda, Nadiroullarndan biraz nce adndan bahsettiimiz Huyey b. Ahtbn tahrik etmesiyle Mslmanlar arkadan vurmaya karar vermiti. Kurayzaoullar bu hareketleriyle Mslmanlarn helkine yol aacak bir davranta bulunmu oluyorlard. Hz. Peygamber bu durumu haber alnca durumu incelemek ve engel olmak zere, nce Zubeyr b. Avvm 1269 sonra da Sad b. Muz, Sad b. Ubade ve Havvad b. Cubeyri 1270 gndermiti. Bunlar Kurayzann reisi Kb b. Esedden ihanetten vazgemelerini istemiler; ihanet ederlerse sonucun Kurayza iin iyi olmayacan bildirmilerdi. Fakat Kb b. Esed, Mslman heyetle alay etmi, onlara kar sert ve kaba davranlarda bulunarak uyarlarna kulak asmamtr. 1271 Edinilen bu bilgiler neticesinde, psikolojik bir sindirme hareketinin daha yararl olaca dncesiyle, hemen o gnn gecesinde, Selem b. Eslem b. Kurey el-Ehel komutasnda 200, Zeyd b. Hris komutasnda ise 300 kiilik birlii Medineyi korumakla grevlendirmiti. Onlara Kurayzaoullarnn psikolojik mahallelerinde plan sabaha kadar olmu tekbir ve getirerek Yahudiler dolamalarn yerlerinden emretmiti. Kendilerine verilen bu grevi yerine getiren bu iki birlik sayesinde dnlen sindirme baarl kprdayamamlardr. 1272 Ben Kurayza Yahudileri bu ekilde sindirildikten sonra, Gatafan kabilesinin ileri gelenlerinden Nuaym b. Mesd, Hz. Peygambere gelerek Mslman olduunu bildirmi ve kendisinin bu durumunun hibir kimse tarafndan bilinmediini syleyerek, emredilecek herhangi bir grevi seve seve kabul edip yerine getirebileceini belirtmitir. Bu durum zerine Hz. Peygamber ondan, Kurayzaoullaryla Gatafan kabilelerinin aralarn amasn istemi, o da, daha nceleri gvenilir bir kii olarak tannmasndan istifade ederek, bu kabilelerin arasn amay baarm ve Yahudilerin savatan ekilmelerini salamtr. 1273 Dier iki kabile savaa devam etme fikrinde olmalarna ramen, gerek Kurayzaoullarnn savatan ekilmesi, gerek nlerinde almas imknsz hendeklerin bulunmas ve gerekse kan iddetli frtna sebebiyle sava daha fazla uzatmaktan vazgemilerdi. Ayrca haram aylarn yaklamas ve Kbe ziyaretine

1269 1270 1271 1272 1273

Vkd, II. 457; bn Sad, III. 106; bn Hanbel, III. 314. Vkd, II. 458-459; Taber, Trh, II. 571-572. brahim Saram, Hz. Muhammed ve Evrensel Mesaj, Ankara, 2001, s. 193. Vkd, II. 460; bn Sad, II. 65-67. Vkd, II. 480-484; bn Sad, II. 67-70; bnul-Esr, el-Kmil, II. 182, 184.

195

gelecek olan kiilerle ilgilenme geleneinden dolay, Medine etrafndaki kuatmalarn kaldrmalarna sebep olmutur. 1274 Hendek Savann sona ermesinden sonra Hz. Peygamber, silahn brakm ve gusl abdesti almaya gitmiti. Tam o srada hemen btn kaynaklarn ifade ettii Cebrail gelmi ve ona kendisiyle birlikte meleklerin silahlarn brakmadklarn syleyip Kurayzaoullarnn zerine sefere kmasn sylemitir. 1275 Hz. Peygamber bu ilh emri alnca, H. 5. yl Zilkade aynda 1276 (M. 627, Mart, Nisan) aynda yerine Abdullh b. Ummu Mektmu brakarak yola kmtr. 1277 Sanca Hz. Aliye vermi ve onu nc birlik olarak gndermitir. 1278 25 gnlk kuatmadan sonra onlardan dolayl teklifler gelmi, fakat Hz. Peygamber btn bu teklifleri reddetmi ve sadece kendisinin verecei kararn geerli olacan bildirmitir. 1279 Bunun zerine Yahudiler, Hz. Peygamberden eski mttefikleri ve Evs kabilesinin reisi Eb Lubbeyi gndermesini istemilerdir. Hz. Peygamber Eb Lubbeyi gnderince, erkekler kyamda bulunmular, kadnlar ve ocuklar alamaya balamlar ve kendilerine ne yaplaca konusunda soru sormular. Eb Lubbe, kendisine yetki verilmeyen bir konuda eliyle boazna iaret ederek kesileceklerini ima etmitir. 1280 Eb Lubbenin bu ihaneti Kuran- Kerimde yle yansmasn bulmutur: Ey iman edenler, bile bile

1274 1275

Hamidullah, Hz. Peygamberin Savalar, s. 153-156. Vkd, II. 496-497; bn Him, es-Sre, III. 140-141; bnul-Esr, el-Kmil, II. 185; Taber, Trh, II. 581; bn Kesr, Tefsr, III. 477; Buhr, Meazi, 30; Muslim, Cihd ve Siyer, 65; bn Hanbel, VI. 56, 141, 142, 280.

1276 1277 1278 1279

Vkd, II. 476; bn Sad, III. 530-531. Vkd, II. 476; bn Him, es-Sre, III. 141. bn shki es-Sre, 276; bn Him, es-Sre, III. 141; Taber, Trh, II. 581-582. Geni bilgi iin bkz.bn Him, es-Sre, III. 142; Taber, Trh, s. 581-582; el-Himev, Mucemul-Buldn, I. 340; Vkd, II. 499; bn Him, es-Sre, III. 142; Taber, Trh, II. 581582; bn Sad, II. 77 (bn Sad, Ey maymunlarn ve domuzlarn kardeleri... dediini nakleder.) bn Him, III. 142; bn Sad, II. 74; Belzr, s. 34-35 (bu iki mellif kuatmann 15 gn srdn yazmaktadr); Taber, Trh, II. 583; bnul-Esr, el-Kmil, II. 185 (bu iki mellif de kuatmann bir ay ya da 25 gn srdn yazmaktadr); Vkd, II. 500-501; Vkd, II. 501-502; mir, I. 272-273

1280

bn Him, es-Sre, III. 143; Vkd, II. 505-506; bn Sad, II. 74; bnul-Esr, el-Kmil, II. 186.

196

emanetlerinize ihanet etmek suretiyle Allaha ve Resulne ihanet etmeyin. 1281 Eb Lubbenin kendisini mescidin direine balamas ve tvbe etmesi sonucu Hz. Peygamber onun ban kendisi zmtr. Allahn onun tvbesini kabul ettiine dair u ayet-i kerime nazil olmutur: Baka bir ksm da gnahlarn itiraf ettiler, iyi ile kt ii birbirine kartrdlar. Belki Allah onlarn tvbesini kabul eder. Allah balayandr, esirgeyendir. 1282 Bundan sonra Kurayzaoullar, Hz. Peygamberin verecei hkme raz olarak kalelerinden indiler. 1283 Bu arada, Evsliler, daha nceleri Abdullh b. Ubeyy b. Selln Kaynukaoullarn kurtarmak iin yapt giriimi de hatrlatarak, kendi mttefikleri olan, Kurayzaoullarnn da balanmas iin ok srar etmiler; fakat bunu Hz. Peygambere kabul ettirememilerdir. Daha sonra Hz. Peygamberin kendilerinden bir hakeme raz olup olmayacaklarn sormas zerine, Evsliler raz olacaklarn syleyince de Sad b. Muz nermitir. Sad b. Muz, gerek Hz. Peygambere gerekse Yahudilere verecei hkm kabul edip etmeyecekleri hususunda sorular yneltmi, olumlu cevap alnca da kararn aklamtr. Buna gre: 1) Savaabilecek yaa gelen erkekler ldrlecek; 2) Kadn ve ocuklar esir edilecek; 3) Mallar Mslmanlar arasnda taksim edilecekti. Sadn bu karar zerine Hz. Peygamber: Yedi kat gklerdeki Allahn hkmyle hkmettin. diyerek isabetli karar verdiinden dolay onu tebrik etmitir. 1284 Burada, Kurayzaoullarna neden byle ar bir ceza verildii konusuna aklk getirmeye alalm. ncelikle Daha nce Kaynuka ve Nadiroullar affedilip srgnle iktifa edildii halde, neden Kurayzaoullar affedilmediler? sorusuna cevap aramaya altmzda, Kaynuka ve Nadiroullarnn srgnden sonra hemen dman kuvvetlerle birleip yanl davranlar sergilemi olmalarnn nk, onlar srgn edildikleri yerlerde bo durmamlar Hendek Savann organize edilmesinde nemli
1281

8/Enfl, 27; ayrca bkz. bn Him, es-Sre, III. 144; bn Kesr, Tefsr, II. 300-301; Vkd, Esbbun-Nuzl, s. 253. 9/Tevbe, 102; ayrca bkz. bn Him, es-Sre, III. 144-145; bn Kesr, Tefsr, II. 385. bn Him, es-Sre, III. 145; Vkd, II. 504-505; Taber, Trh, II. 585-586; bnul-Esr, elKmil, II. 186. Vkd, II. 510-512; bn Him, es-Sre, III. 145-146; bn Sad, II. 75; Taber, Trh, s. II. 586587; bnul-Esr, el-Kmil, II. 186; Buhr, Cihd ve Siyer, 168; stizan, 26; MenkbulEnsr, 21; Meazi, 30; Muslim, Cihd ve Siyer, 64; Tirmiz, Siyer, 29; bn Hanbel, III. 22, 71.

1282 1283

1284

197

grevler stlenmilerdi. 1285 birde Kurayzaoullarnn hemen teslim olmayp direni gstermesinin bu cezay uygulamada bir etken olduunu syleyebiliriz. 1286 Durum her ne olursa olsun, her iki taraf da Sad b. Muzn verecei karara raz olacaklarna dair sz vermilerdi. Gerek Kurayzallar gerekse Hz. Peygamber (a.s.) Sad b. Muzdan daha yumuak bir kararn kmasn bekliyorlard. Oysa Sad b. Muz, onlar hakknda hkm verirken, bizzat onlarn kutsal kitab olan Tevrata gre hkm vermiti. 1287 Tevratta ihanet edenlere kar uygulanacak ceza yle aklanmaktadr: Bir ehre kar cenk etmek iin ona yaklatn zaman, onu barkla aracaksn. Ve vaki olacak ki, eer sana sulh cevab verirse ve kaplarn sana aarsa, o vakit vaki olacak ki, iinde bulunan btn kavm sana angaryac olacaklar ve sana kulluk edecekler. Ve eer seninle msalaha etmeyip cenketmek isterse, o zaman onu muhasara edeceksin ve Allahn Rabb onu senin eline verdii zaman, onun her erkeini kltan geireceksin; ancak kadnlar ve ocuklar ve hayvanlar ve ehirde olan her eyi, btn maln kendin iin apul edeceksin ve Allahn Rabbin sana verdii dmanlarnn maln yiyeceksin. 1288 Meselenin Kuran- Kerime yansmasna gemeden nce belirtelim ki, Kurayzaoullarnn ad ak bir ekilde Kuran- Kerimde gememektedir. 1289 Ancak, onlarn tutumlarna ve cezalandrlmalarna birtakm iaretlerde bulunulmutur. Birok mfessir 33/Ahzb Sresindeki baz ayetlerin Kurayzaoullarna iaret ettiini aklamtr. 1290 Ahzb Sresinde yer alan ayet-i kerimelerde: Kitap Ehlinden onlara yardm eden (Kurayza Yahudi)lerini de kalelerinden indirdi ve kalplerine korku drd. (Onlardan) bir ksmn dryordunuz, bir ksmn da esir alyordunuz. Onlarn topraklarn, mallarn, evlerini ve henz ayak basmadnz bir topra size miras verdi. Allah her eye kdirdir. 1291 Bu iki ayet, Hendek veya Ahzb Sava olaylarna k tutan bir dizi ayetten bir blmdr. Ayetler, Yahudilerin, Mslmanlara kar savaan kfirlere aka destek
1285 1286 1287 1288 1289 1290

Hamidullah, slm Peygamberi, I. 587. Hamidullah, slm Peygamberi, I. 587. Hamidullah, slm Peygamberi, I. 587; ibl, a.g.e., I. 297. Tesniye 20: 10-14. Derveze, Kurana Gre Hz. Muhammedin Hayat, III. 132. bn Kesr, Tefsr, III. 477-478; Elmall, Hak Dini, VI. 3886; Seyyid Kutub, F-Zillil-Kurn, trc. Bekir Karla, M. Emin Sara, . Hakk engler, Hikmet Yaynlar, stanbul, t.y., XI. 597. 33/Ahzb, 26-27.

1291

198

olduklarn ortaya koymaktadr. Ve onlarn bu yzden byle bir cezay hak ettiklerini bildirmektedir. 1292 te yandan Yahudilerin ve mnafklarn slmi hareketi yok etmek iin giritikleri komplolar aklayan birok ayetten bir kan da yle sralayabiliriz: Onlardan bir grup demiti ki: Ey Yesrb (Medine) halk, artk size duracak yer yok, (haydi durmayn evlerinize) dnn (yahut artk bu dinde durmanz doru deil dnn). Onlardan bir topluluk da: Evlerimiz (salam deil) aktr, diyerek Peygamberden izin istiyordu. Oysa onlar(n evleri) ak deildi. Sadece kamak istiyorlard. Eer (Medinenin) her yannda onlarn yanna giri(lip saldrl)sayd da kendilerinden (sivil halka) bask ve ikence yapmalar istenseydi, bunu yaparlard; bunu yapmakta fazla gecikmezlerdi. Oysa arkalarna dn(p ka)mayacaklarna dair Allaha sz vermilerdi. Allaha verilen szden sorumlu idiler. De ki: Eer lmden veya ldrlmekten kayorsanz, kamak size fayda vermez. Kasanz bile pek az zaman yaatlrsnz (sonunda yine lrsnz). De ki: Allah size bir ktlk veya size rahmet dilerse sizi Ondan kim korur? (Allahn azabndan sizi kim kurtarr? Onun rahmetine kim engel olabilir?) Kendilerine Allahtan baka ne bir dost ne bir yardmc bulurlar. Allah iinizde (savatan) alkoyanlar ve kardelerine: Bize gelin! diyenleri biliyor. Onlar savaa pek az gelirler. (Geldikleri zaman da) size kar cimriler olarak (gelirler. Size yardm etmek istemezler tersine savatan bir ganimet elde edilirse ona konmak iin gelirler.) Ama (savata) korku gelir (tehlikeli bir durum hsl olursa) onlarn stne lm baygnl km insan gibi, gzleri dnerek sana baktklarn grrsn. Korku gid(ip de sra ganimetleri paylamaya gel)ince mala dknlk gstererek sizi sivri dilleriyle incitirler. Onlar (itenlikle) inanmamlar, bu yzden Allah onlarn ilerini boa karmtr. Bu Allaha gre kolaydr. (Korkaklklarndan tr dman) ordularn(n Medineden) gitmediklerini sanyorlard. Eer ordular (ikinci kez) gelseler, bunlar lde bedevi Araplar arasnda bulunmay, sizin haberlerinizi (banza gelecek olan olaylar) oradan sorup renmeyi arzu ederlerlerdi. inizde bulunsalard dahi pek az dvrlerdi. 1293 Bu ayet-i kerimler Ahzb Sava srasnda Yahudimnafk ittifakn ve onlarn sergiledikleri komplolar geyet ak bir ekilde ortaya koymaktadr. 1294

1292 1293 1294

Derveze, Kurana Gre Hz. Muhammedin Hayat, III. 132. 33/Ahzb, 13-20. Derveze, Kurana Gre Hz. Muhammedin Hayat, III. 133.

199

Sonu olarak, Kurayzaoullarna Sad b. Muz tarafndan verilen cezann kaynann Tevrat olduu kesine yakn bir grtr. 1295 Kuran- Kerimin ilgili ayetleri ise 1296 bir durum tespiti yapmaktadr. Ancak, yaplan bu durum tespitinde yasaklayc bir siann olmamas da, verilen bu cezann Allah tarafndan onaylandn gstermesi bakmndan yeterli bir delil olsa gerek. (Onlardan) bir ksmn ldryordunuz, bir ksmn da esir alyordunuz 1297 derken de erkeklerin ldrldne, kadn ve ocuklarn ise esir alndna iaret etmektedir. 1298 Baz aratrmaclarn, Kurayzaoullarna verilen cezann Tevrata gre deil, Kuran- Kerime gre verildiine dair 1299 grleri ise, gsterilen ayetlerin siyak ve sibakyla uyum salamamaktadr. 1.2.4. Medine Dndaki Yahudilerle likiler: Hayberin Fethi Hayber, Medinenin kuzeyinde ve oraya yaklak 184 km. uzaklkta olan ve etraf volkanik ovalarla evrili geni bir vahadr. 1300 Burada su bentlerinin inas, sadece blgenin bir vadi oluu ve yaan yamurlar deil, ayn zamanda orada fkran sularn meydana getirdii dereler de mmkn klyor. Burada oturan kiilerin ziraatla uramasna ve bu topraklarn bereketli oluuna sebep 1301 blgenin ok yamurlu olmas ve buna ek olarak mustehkem kalelerin iinde el-Humme isimli su kaynann 1302 bulunmasdr. Bu imknlardan dolay blge halk ziraat ve hurmaclkla megul olmaktayd. 1303 Bundan dolay da Hayber blgesinde yaayan Yahudiler dier Yahudilerden hem daha zengin, hem de daha kuvvetli idiler. 1304

1295 1296 1297 1298 1299

Tesniye 20: 10-14; Hamidullah, slm Peygamberi, I. 587. 33/Ahzb, 26-27. 33/Ahzb, 26. bn Kesr, Tefsr, III. 478. Nadir zkoyuncu, Asr- Sadette Yahudilerle likiler, Btn Ynleriyle Asr- Sadette slm, II. 472. Bkz. 5/Mide, 32-34. Hamidullah, slm Peygamberi, I. 590. Hamidullah, slm Peygamberi, I. 590. Adolf Grohmann, Hayber mad., A, V/1, s. 384-386. Adolf Grohmann, Hayber mad., V/1, s. 384-386; Hamidullah, slm Peygamberi, I. 590. Tabara, el-Yahud fl-Kurn, s. 81.

1300 1301 1302 1303 1304

200

Hz. Peygamberin Hayber Yahudileriyle ilikisi, hicr I. ylda olmutur. 1305 Hz. Peygamber, onlar bir mektupla Allahn dinine davet etmi, 1306 fakat yaplan bu davete Hayberli Yahudilerden olumlu bir cevap alamamtr. 1307 Hayber Yahudileri, Medinedeki dindalarndan sonra srann kendilerine geleceini bildiklerinden, Nadiroullarnn reisi Huyey b. Ahtba tbi olmular ve Hz. Peygambere kar birtakm faaliyetlerde bulunmulardr. Huyey b. Ahtb daha nce de gerek mrikleri gerekse Gatafanllar kkrtmt. Huyeyin lmnden sonra Hayberin bakanlna Sellm b. Ebl-Hukayk getirilmi, o da Hz. Peygamber ve Mslmanlarn aleyhine olan almasndan dolay Hazrecliler tarafndan ldrlmt. 1308 Ebl-Hukaykn ldrlmesinden sonra, Hayberli Yahudiler, Sellm b. Mikemi bakan yapmak istemiler; fakat o kabul etmeyince Yuseyr b. Rizzm bakanla getirilmitir. 1309 Yuseyr b. Rizzm bakan olunca bo durmam, hemen Gatafanllarla diyaloa gemi, onlar Hz. Peygamber ve Mslmanlarn aleyhine kkrtmtr. Bu durumu gnderdii keif birlikleriyle tespit eden Hz. Peygamber, 1310 Hayberlilerin bu menfi tutumu karsnda onlarla savamann gerekli olduunu anlam ve sefere kma karar vermiti. Fakat Hayberlilerin daha nce ittifak anlamas bulunan Kureylilerin devreden karlmas gerekmekteydi. Bunun iin nce onlarla Hudeybiye Bar Anlamasn imzalad. 1311 Hayberliler tarafndan gnderilen casustan Hayber hakknda bilgiyi alan Hz. Peygamber, sabah namazn kldktan sonra ordusuna tekbir dahi getirmelerini yasaklayarak 1312 onlarn ovalarna inmitir. Kalelerine ekilen Yahudilerin kaleleri kuatlm 1313 be gnlk kuatma sonunda Hayber fethedilmitir. 1314 Kuranda bu
1305 1306 1307 1308

Hamidullah, slm Peygamberi, I. 575. Hamidullah, slm Peygamberi, I. 575; el-Vesik, No:15. Hamidullah, slm Peygamberi, I. 576. Geni bilgi iin bkz. Vkd, II. 634, I. 440-441; Zurkn, II. 286; Yakut, Mucem, V. 401; bn Him, es-Sre, III. 212-213; bn Sad, II. 106. Belzr, Ensb, 378. bn Sad, II. 92-93; Vkd, II. 567-568; Belzr, Ensb, 378 Hamidullah, slm Peygamberi, I. 592. Buhr, Meazi, 38. bn Sad, II. 106-108; bnul-Esr, el-Kmil, II. 217; Buhr, Meazi, 38; Tirmiz, Siyer, 3; bn Hanbel, III. 270-271. Vkd, II. 640-645; Zurkn, II. 250; bn Him, es-Sre, III. 214-215

1309 1310 1311 1312 1313

1314

201

olaydan bahsedilirken: O azap, yurtlarna indiinde, uyarlan fakat yola gelmeyenlerin sabah ne kt oldu. 1315 buyurulmaktadr. Bu kalenin fethinden sonra Hz. Peygamber, Hayberlileri slma davet etmi; fakat onlar bu davete olumlu cevap vermemitir. 1316 Ancak geri kalan kaleler savasz teslim olmay kabul etmilerdi. 1317 Onlar, Hz. Peygambere unlar teklifte bulunmulardr: 1. Kanlar aktlmamak, 2. Kadn ve ocuklarna dokunulmamak, 3. Yerlerinden karlmamak, ayrca onlar, zerlerindekiler hari, altn, gm ve giyecek eyalarn da brakacaklard. 1318 Hz. Peygamber de onlarn bu tekliflerini, kendisinden hibir ey gizlememeleri, gizledikleri takdirde anlamann ihlal edilmi olaca artyla kabul etmitir. 1319 Hakknda tarih bilgiler verdiimiz Hayberin fethi hakknda, Kuranda ak ekilde bir bilgiye yer verilmemitir. Yalnz birtakm iaretlerde bulunmutur. Rivayetlerde bu iaretler aklanmtr. Bu iaretlerden biri, 48/Fetih Sresindeki u ayette gze arpmaktadr: O geri braklanlar ganimetleri almak iin gittiiniz zaman: Bizi brakn sizinle beraber gelelim diyecekler. Onlar Allahn szn deitirmek istiyorlar. De ki: Siz bizimle gelemezsiniz. Allah nceden byle buyurdu. Onlar: Bizi ekemiyorsunuz diyecekler. Hayr onlar, pek az anlarlar. 1320 Mfessirlerin birouna gre burada geri kalanlardan maksat Hz. Peygamber ile birlikte Hudeybiye Bar Anlamasna katlmam olan kiilerdir. 1321 Resulullah, Hudeybiye Bar Anlamasna katlmam olanlar Hayber Savana katmamtr. nk yine mfessirlerin verdii bilgiye gre Cenab- Allah Hudeybiye Bar Anlamasna katlanlara mkfat olarak ganimet vermeyi vaad etmitir. Bu savaa
1315 1316 1317 1318

37/Sfft, 177. Vkd, II. 645-656. Vkd, II. 691-692; bn Him, es-Sre, III. 215-217; Taber, Trh, s. 145-147. Vkd, II. 669-671; bn Him, es-Sre, III. 215-217; Taber, Trh, III. 215-218; Belzr, Futh, s. 36-38; Serahs, erhu Siyeril- Kebir Thk.Dr. Selahaddin Muncid,Kahire, 1971, I. 278-281.

1319 1320 1321

Vkd, II. 671. 48/Fetih, 15. Taber, Tefsr, XIII. 104-105. bn Kesr, Tefsr, IV. 189.

202

katlmayanlarn bu ganimetlerden pay almak iin Hayber Savana katlmak istemelerini de Allahn kelamn deitirmekle 1322 itham etmitir. 1323 Bu ayetten anlaldna gre Resulullah, Hudeybiye Bar Anlamas kesinletikten sonra bu sefere kmay kararlatrd ve yannda bulunan Mslmanlara bunu bildirdi. Bu iaretlerden dierleri de Fetih Sresinde yer alan dier baz ayetlerde gzlemlenebilmektedir: Allah u, mminlerden raz olmutur ki onlar, aacn altnda sana biat ediyorlard. Allah onlarn gnllerinden geeni bildii iin onlarn zerine huzur ve gven indirdi ve onlara yakn bir fetih verdi. Yine onlara alacaklar birok ganimetler baheyledi. Allah stndr. Hakim ve hikmet sahibidir. Allah size elde de edeceiniz birok ganimetler vadetti. imdilik size bu (Hudeybiye bar)n verdi. nsanlarn ellerini sizden ekti ki, bu inananlara bir ibret olsun ve (Allah), sizi dosdoru yola iletsin. (Size) baka (ganimetler) de sz vermitir ki henz onlar ele geirmediniz, fakat Allah onlar kuatm (sizin iin ayrm)tr. Allah her eyi yapabilir. 1324 Mfessirlerin ounluuna gre, yakn fetihten maksat, Hayberin fethidir. Pek ok ganimetten maksat ise Hayberde elde edilen ganimetlerdir. 1325 Ayetin ifade biimi de bu yaklam desteklemektedir. Bunu size abucak verdi ve insanlarn ellerini sizden ekti. cmlesi de, Hudeybiyede gerekletirilen bar anlamasn ve Mslmanlarla Mekkeliler arasnda herhangi bir savan kmam olmasn ifade etmektedir. 1326 Mfessirlerden bazlar, (Size) baka (ganimetler) de vermitir ki, siz henz onlar ele geirmediniz, fakat Allah onlar kuatmtr. 1327 ayetini, Mekkenin fethi ya da Mslmanlarn daha sonra ele geirdikleri dier blgelerin fethi olarak aklamlarsa da, ayetlerin ifade tarz, kesin olarak sonulanan birtakm olaylara iaret edildiini dndrmektedir. Bununla kastedilenlenin, Hayberin fethinden sonra rahatlkla ve kolaylkla fethedilen Vadil-Kura, Teyma ve Fedek gibi Yahudilere ait kasabalarn fethi olduu anlalmaktadr. 1328

1322 1323 1324 1325 1326 1327 1328

48/Fetih, 15. Taber, Tefsr, XIII. 104-105; bn Kesr, Tefsr, IV. 189. 48/Fetih, 18-21. Taber, Tefsr, XIII. 115 vd.; bn Kesr, Tefsr, IV. 191-192. Derveze, Kurana Gre Hz. Muhammedin Hayat, III. 135 48/Fetih, 21. Taber, Tefsr, XIII. 115-120; bn Kesr, Tefsr, IV; s191-192; Derveze, Kurana Gre Hz. Muhammedin Hayat, III. 135.

203

Kuranda Hayber Savann dorudan herhangi bir sebebine iaret edilmemi olmas, baz oryantalistlerin, bu savan nedeni olarak Resulullahn, Hudeybiyeye katlanlar mkfatlandrma ve onlarn gnln alma arzusundan kaynaklandn sylemelerine sebep olmusa da, tutarl bir gr olarak deer kazanmamtr. Bu oryantalistler, tutarsz ve nyargl grlerini ilgili ayetlerin 1329 deindii ganimet mjdesiyle desteklemeye almlardr; 1330 fakat bu doru bir tespit olmaktan ok uzaktr. Mslmanlarn, Medinenin dndaki Yahudi yerleim birimleri olan Fedek ve Vadil-Kura Yahudileriyle de ilikileri olmu, onlarla da baz anlamalar yaplmtr; ancak, sz konusu yerler hakknda Kuranda dorudan veya dolayl bir iaret bulunmadndan, bu konuya deinmeyeceiz. 1331 Hz. Peygamberin Yahudilerle ilikilerini ana hatlaryla ortaya koyduktan sonra, bu ilikilerin gnmze de k tutabilecek ekilde ksa bir deerlendirmesini yapmak istiyoruz. Yaplan bu savalar ve sonularna bakacak olursak, Hz. Peygamberin Yahudilerle Mslmanlarn bir arada yaamalarnn asla mmkn olmad gryle hareket etmediini syleyebiliriz. Hz. Peygamberin hedefi Yahudileri tamamen imha etmek veya slm hakimiyeti altndaki topraklardan dar karmak da deildi. ayet yle olsayd, Hayber ve evresindeki Yahudileri ortadan kaldrr veya onlar slmn hakimiyeti altnda bulunan topraklarn dna sevk ederdi. Halbuki o, Mslmanlarn gl olduu dnemlerde bile, byle bir davranta bulunmam, Yahudileri yerlerinde brakmtr. Hayberin fethinden (H. 7) Hz. Peygamberin vefatna (H. 11) kadar geen drt yllk sre zarfnda Yahudilerle Mslmanlar bir arada yaam tecrbesinin en gzel rneini sergilemilerdir. Bunun yannda, yarmadann dier blgelerindeki Yahudiler, Mslmanlarn himayesi ve zimmeti altnda yaamaktaydlar. 1332 Kurayzaoullarnn olayndan on be ay sonra gerekleen Hayberin fethinde, yaklak on Yahudinin

1329 1330 1331

48/Fetih, 18-21. Derveze, Kurana Gre Hz. Muhammedin Hayat, III. 136. Bu konuda geni bilgi iin bkz. Yakut, Mucemul-Buldn, VI. 343-344; VI. 242-243; VIII. 375; bn Him, es-Sre, III. 238; Taber, Trh, III. 148-149; bn Sad, II. 90; Zurkn, II. 186-187; Hamidullah, slm Peygamberi, I. 586-597; Vkd, II. 562-563, 706-707; bn Sad, II. 90; Belzr, Ensb, s. 11, 352, 378-379; bnul-Esr, el-Kmil, III. 224-225; Belzr, Futh, s. 42-44; Serahs, II. 610; bn Him, es-Sre, III. 230-231.

1332

Vkd, II. 634-635.

204

bulunmas 1333 srgn veyahut da Yahudilerin anlamay bozuncaya kadar Medinede yaadklarnn bir gstergesi olarak ortada durmaktadr. Bu da gstermektedir ki, Hz. Peygamber, doru drst yerinde duran ve anlamalara riayet edenlere ses karmam ve yerlerinde kalmalarnda bir beis grmemitir. Fakat yukardaki olaylar anlatrken de deindiimiz gibi, Medinenin iindeki Yahudiler, Mslmanlarn gl dmanlar olan mriklerle ibirlii yaptklar, tehdit unsuru haline geldikleri, devlet otoritesi ve sosyal bar hie saydklar zaman, Medinenin dna karlm veya ortadan kaldrlmtr. 1.3. Medine Dneminde Yahudilerin Genel Tutumlar Yahudilerin, Medine dneminde Mslmanlarla ilikileri nemli bir yer tutar. nk Yahudiler Medinede Mslmanlarla ilk atan gruplardandr. Bundan dolay Yahudiler, Medine dneminde inen srelerde nemli bir yer igal etmilerdir. kinci aamada indirilen ayetlerin dnda, zellikle, 2/Bakara, 3/Al-i mrn, 4/Nis ve 5/Mide srelerinde youn bir biimde ele alnmtr. 1334 Yahudilerin gemiteki ve Hz. Peygamber dnemindeki din ve toplumsal durumlarnn Kurandaki anlatmna gemeden nce, Allahn bu insanlara verdii nimetleri ve stnlkleri anlatan ayetler, bata 2/Bakara Sresi olmak zere, Kurann birok yerinde zikredilmekte ve onlarn bu nimetlere kar takndklar tavrlardan ibret almas gerektii tlenmektedir. 1335 Kurann bu konuyla ilgili ayetlerinde iaret edildii gibi, Allah insanlk tarihi ierisinde srailoullarn daima yceltmi, yok olma derecesine dtklerinde onlar yok olmaktan kurtarm ve dier milletlerden stn klmtr. Ancak, bu stnlkleri onlarn beer olarak dier milletlerden farkl olduklar anlamnda deil, Allahn onlara birok peygamber gndermek ve Tevrat ile ncili vermekle dier milletlerden stn kld

1333 1334 1335

Vkd, II. 684. Derveze, Kurana Gre Hz. Muhammedin Hayat, III. 85. srailoullarna verilen nimetlerle ilgili ayetler iin bkz. 2/Bakara, 40-58, 87, 122, 60; 7/Arf, 138-140; 152-153; 160-161; 10/Hd, 110; 17/sr, 2; 44/Duhn, 32; 28/Kasas, 4; 43; 14/brhm, 6; 10/Ynus, 90; 20/Th, 77-78; 80; 26/uar, 60-66; 4/Nis, 153-154; 6/Enm, 91, 154; 23/Mminn, 49; 25/Furkn, 35; 32/Secde, 23; 40/fir, 53; 41/Fussilet, 45; 45/Csiye, 16; 5/Mide, 21-23; Tantv, Ben sril fil-Kurn, s. 339-372.

205

anlamna gelmektedir. 1336 Nitekim Kuran- Kerimde, onlarn bu ayrcalkl durumlarna yle iaret etmektedir: Musa kavmine demiti ki: Ey kavmim, Allahn size olan nimetlerini hatrlayn; zira (O) aranzda peygamberler var etti, sizi krallar yapt ve size dnyada hi kimseye vermediini verdi. 1337 Kurann ifadesine gre, Allah gemite srailoullarna tannan bunca nimet ve stnlklerin yannda, kendilerinden baz konularda sz almt. Buna gre, onlar, Allahtan bakasna kulluk etmemek, 1338 Allahn elilerine iman etmek ve yardmc olmak, 1339 gerekleri gizlememek ve aka ifade etmek, 1340 ana-babaya, yaknlara, yetimlere ve yoksullara iyilik etmek, insanlara gzel sz sylemek, namaz klp zekt vermek, 1341 birbirlerinin kanlarn aktmayp yurtlarndan kartmamak 1342 ve cumartesi yasan inememek 1343 gibi baz konularda Allaha sz vermilerdi. Fakat onlarn, Allaha vermi olduklar szleri bozarak tarih boyunca stesinden gelemeyecekleri ar bir vebal ve sorumluluun da altna girmi olduklarna Kuranda yle iaret edilmektedir: 1344 Szlerini bozmalarndan dolay... (balarna belalar getirdik). 1345 Allaha verdikleri sz ve yeminlerini az paraya satanlar var ya, ite onlarn ahirette bir pay yoktur... 1346 Szlerini bozduklar iin onlar lanetledik ve kalplerini katlatrdk... 1347 Yahudilerin Medine dneminde Mslmanlarla atan ilk grup olmalarnn bir delili de, Medinede inen ilk sre olan Bakara Sresinde mnafklardan bahseden

1336 1337 1338 1339 1340 1341 1342 1343 1344 1345 1346 1347

bn Kesr, Tefsr, I. 85; Kurtub, a.g.e., I. 226; Tantv, a.g.e., s340. 5/Mide, 20. 2/Bakara, 83. 5/Mide, 12; 3/Al-i mrn, 81. 3/Al-i mrn, 187. 2/Bakara, 83; 5/Mide, 12. 2/Bakara, 84. 4/Nis, 154. Tantv, a.g.e., s. 386-394. 4/Nis, 155. 3/Al-i mrn, 77. 5/Mide, 13-14; ayrca bkz. 2/Bakara, 63-64, 85, 93, 246; 3/Al-i mrn, 187.

206

ayetlerde Yahudilerden sz etmesi, Yahudilerin dmanlklarnn ne kadar erken dnemde baladnn bir gstergesidir. 1348 Mnafklardan bahseden ayetlerin birinde: nanm olanlara rastladklar zaman; Biz inandk derler. Fakat eytanlaryla babaa kaldklar zaman; Biz sizinle beraberiz, biz sadece (onlarla) alay ediyoruz derler. 1349 Mfessirlerin birouna gre burada kastedilen eytanlardan maksat Yahudilerdir. Bu ise, mnafklar iki yzlle ve onlar aldatma tutumlarnda onlara cesaret verenlerin Yahudiler olduunu ve onlarn bu eyleminin Resulullah tarafndan biliniyor olabileceini gstermektedir. 1350 te yandan Yahudilere seslenirken, onlarn verdikleri szleri tutmalar, Allahn verdii nimeti hatrlamalar, Kuran tasdik etmeleri ve onu ilk inkr edenlerden olmamalar, hakk btla kartrmamalar ve Allahn ayetlerini birka paraya satmamalar istenmesi 1351 onlarn byle davranlar sergiledikleri de gstermektedir. Yahudiler, kendilerinin dier insanlarn tmnden daha ok hidayet zerinde olduklarn kabul ettiklerinden dolay, Resulullahn, kendilerini davetinin alan dnda tutacan, bunun Resulullahn dinine girmeleri ve sancann altnda toplanmalarna bir engel tekil edeceini sanyorlard. stelik onlar, Resulullahn kendilerine katlmasn bekliyor ve bunun kendilerinin bir hakk olduunu sanyorlard. 1352 Bundan dolay da, Yahudi ve Hristiyandan bakasnn cennete girmeyeceini, doru yolu bulmann ancak Yahudi veya Hristiyan olmakla mmkn olabileceini 1353 iddia ediyorlard. Bunun iin de yaplan btn arlar reddetmilerdir. 1354 zellikle Resulullahn, peygamberlerine iman ettiini, Kurann diliyle kitaplarna inandn ve bunu davetinin vazgeilmez paralarndan biri haline getirdiini ve aada rneklerini vereceimiz ayetleri okuduunu grdklerinde daha da umutlanmlard: te onlar Allahn hidayet verdii kimselerdir, onlarn yoluna uy. 1355
1348 1349 1350 1351 1352 1353 1354 1355

Derveze, Kurana Gre Hz. Muhammedin Hayat, III. 85. 2/Bakara, 14. Taber, Tefsr, I. 187-188; bn Kesr, Tefsr, I. 51. 2/Bakara, 40-42. Derveze, Kurana Gre Hz. Muhammedin Hayat, III. 87. 2/Bakara, 111, 135. Bunun iin bkz. 2/Bakara, 111-113; 120-122; 130-140. 6/Enm, 90.

207

And olsun Biz, Musaya da kitap vermitik. Sakn onun kavumas hakknda phe iine dme, onu srailoullarna yol gsteren klmtk. Sabrettikleri ve ayetlerimize kesinlikle inandklar zaman, onlarn iinden buyruumuzla doru yola ileten nderler yetitirmitik. 1356 O size, dinden Nuha tavsiye ettiini, sana vahyettiimizi, brahime, Musaya tavsiye ettiimizi eriat yapt. yle ki, dini doru tutun ve onda ayrla dmeyin. 1357 And olsun Biz, srailoullarna kitap, hkm ve peygamberlik verdik. Onlar gzel rzklarla besledik ve onlar lemlere stn kldk. 1358 Resul, Rabbinden kendisine indirilene inand, mminler de... Hepsi, Allaha, meleklerine, kitaplarna ve peygamberlerine inand. Onun elilerinden hibirini dierlerinden ayrmayz (dediler.) 1359 Yahudilerin bu zanlar boa km ve Resulullahn dier insanlar dine davet ettii gibi, onlar da Kuran diliyle davet etmitir. 1360 Bunun yan sra onlarn elikilerine de yer vermitir. 1361 te bu anlay Yahudilerin daha Medine devrinin ilk dnemlerinde slm devletini reddetmelerine ve daveti yapan Peygambere kar kin tutmalarna sebep olmutur. Yahudiler, insanlarn kendilerinden yz evirdiklerini, Resulullahn en stn, en byk yol gsterici ve uyulmas gereken bir lider olarak temayz ettiini grnce, kendilerinin otoritelerinin, avantajlarnn ve stnlklerinin tehlikeye girecei vehmine kaplmlardr. Bu nedenle kendi konumlarn korumak, Yahudiliklerini srdrmek, slm davetiyle kaynamamak istediler. te bu tavr, sonuna kadar slm reddetmelerine, kin beslemelerine, engellemelerine, aleyhindeki entrikalara destek olmalarna byk etkide bulunmutur. 1362 Yahudilerin kendilerini stn grmeleri, bakalarnn mallarn kendilerine mbah grmeleri, salkl bir kaynamaya tenezzl etmemeleri, btn insanlar onlardan nefret etmeye ve onlarn glgesinden korkmalarna sevk etmitir. Onlarn bu

1356 1357 1358 1359 1360 1361 1362

32/Secde, 23-24. 42/r, 13. 45/Csiye, 16. 2/Bakara, 285. 2/Bakara, 40-42. 2/Bakara, 44. Derveze, Kurana Gre Hz. Muhammedin Hayat, III. 87-88.

208

karekteristii, Kuran- Kerimde getii gibi, 1363 onlarn yeryzne dalmalarna ve aalanmalarna sebep olmutur. 1364 Yahudilerin tarihte Allahn dinine kar iledikleri en byk crm ve en kt davranlar, Onun ayetlerini inkr ederek kendilerine ilh hakikatleri bildirmek zere gelen peygamberlere kar takndklar inkrc tavrlar olmutur. Onlarn bu inkrc tavrlarna, Eb Ubeyde b. el-Cerrhtan yaplan bir rivayette yle iaret edilmektedir. Eb Ubeyde b. el-Cerrh Hz. Peygambere (a.s.): Ey Allahn Resul, kyamet gn insanlardan hangisinin azab daha iddetlidir? diye sordu da, bunun zerine o: Bir peygamberi ya da iyilii emredip ktlkten sakndran bir kimseyi ldrenin azab diye karlk verdikten sonra srailoullarnn bu tr fiilleri ileyen bir toplum olduklarn vurgulad ve daha sonra u ayet-i kerimeleri okudu: 1365 Allahn ayetlerini inkr edenler, haksz yere peygamberlerini ldrenler, insanlar arasnda adaleti emredenleri ldrlenler (var ya), onlar ac bir azapla mjdele. 1366 And olsun Musaya kitab verdik, arkasndan peygamberler gnderdik. Meryem olu saya da ak deliller verdik ve onu Rhul-Kuds ile destekledik. Ne zaman ki, bir peygamber, size cannzn istemedii bir ey getirdiyse byklk taslamadnz m? Kimini yalanladnz, kimini de ldryordunuz. 1367 Ayrca yine Kuran- Kerimde onlarn zellikleri anlatlrken; Allahn yardmyla Firavunun zulmnden kurtulduktan sonra Musadan (a.s.) kendileri iin puttan tanrlar edinmesini istedikleri, 1368 onun Rabbiyle konumak zere Tura kmasn frsat bilerek buza heykelini tanr edindikleri, 1369 bununla da kalmayarak Hz. Musadan kendilerine Allah gstermedike iman etmeyeceklerini syledikleri ifade edilir. Btn bunlardan dolay onlar yldrm arpmt. 1370 Yine kendilerini masum gsterip inanaszln kendi ellerinde olmadn ifade etmek maksadyla kalplerinin perdeli olduunu sylemiler,
1363 1364 1365 1366 1367

7/Arf, 167-168; 3/Al-i mrn, 112 Derveze, Kurana Gre Hz. Muhammedin Hayat, III. 90. bn Kesr, Tefsr, I. 365-366. 3/Al-i mrn, 21. 2/Bakara, 87. Ayrca bkz. 2/Bakara, 91; 3/Al-i mrn, 112; 4/Nis, 155; 5/Mide, 70; Kurtub, a.g.e., II. 19; bn Kesr, Tefsr, I. 118, Tantv, a.g.e., s. 404-410. 7/Arf, , 138-141; Tantv, a.g.e., s. 472-476. 2/Bakara, 51-54, 92; 4/Nis, 153; Tantv, a.g.e., s. 476-479. 2/Bakara, 55; 4/Nis, 153.

1368 1369 1370

209

Allahda onlarn bu inkrc tavrlarndan dolay, kalplerini mhrlemitir. 1371 Arz- Mevuda girmeleri istendii halde Hz. Musaya kar tavr almlar, 1372 kendilerinden bir inek kurban edilmesi istendiinde de, ii srncemede brakmlar ve ancak son anda onu kurban edebilmilerdi. 1373 Cumartesi gn avlanma yasan inedikleri iin lanetlenmiler ve maymuna dntrlmlerdi. 1374 Yaptklar zulmlerden, insanlar Allahn yolundan evirmelerinden, menedildikleri halde faiz almalarndan ve haksz yere insanlarn mallarn yemelerinden tr, hell klnm baz temiz ve ho eyler kendilerine yasaklanmt. 1375 Kendilerine apak deliller geldikten sonra srf aralarndaki kskanlk yznden anlamazla dmler ve gruplara (ahzb) ayrlmlard. 1376 Kuran- Kerimde, gemite Allahn dinine ve gnderdii elilere kar duyarszlklaryla tannan ve olumsuz pek ok davran sergileyen Yahudilerin, Hz. Muhammed (a.s.) devrinde de ilerinden pek az mstesna ayn tutumlarndan vazgememilerdir. Gerek Kurandaki iaretler ve gerekse hadislerdeki bilgiler bunu dorulamaktadr. Hz. Peygamber, henz risaletinin ilk yllarndan itibaren kendi tebli ettii mesajnn ncekilerin bir devam ve hatta nceki peygamberlerin tebliinin yeniden bir ihyas olduunun farkndayd. Dier bir deyile, kendi davetinin muvahhid brahim dinin ierisinde ayn misyona sahip olduunu biliyordu. 1377 Nitekim Kuran, ilk Mekk srelerin birinde brahim ve Musann sahifelerinden, 1378 bir dierinde de bunlardan vgyle sz etmektedir: Gaybn bilgisi kendi yannda da, o mu (lemin esrarn) gryor? Yoksa kendisine haber mi verilmedi? Musann sahifelerinde bulunan. Ve ok vefal brahimin

1371 1372 1373 1374 1375 1376

2/Bakara, 88; 4/Nis, 155; 61/Saf, 5. 2/Bakara, 58, 256; 5/Mide, 21-25. 2/Bakara, 67-71. 2/Bakara, 65-66 4/Nis, 47, 154. 4/Nis, 160-161; 3/Al-i mrn, , 50, 93-94. 2/Bakara, 176, 213, 253, 113; 3/Al-i mrn, 105. Ayrca Yahudilerin bu olumsuz tavrlar iin bkz. Tantv, a.g.e., s. 385-516; Hamidullah, slm Peygamberi, I. 615-630; Ekrem Sarolu, Kuranda slm ve Toplum, stanbul, 1993, s. 156-159.

1377 1378

Fazlur Rahman, slm, s. 35; Garaudy, slm ve nsanln Gerei, s. 9-10. 87/Al, 19.

210

(sahifelerinde bulunan u gerekler) ki, hibir gnahkr bakasnn gnah ykn yklenmez. nsana almasndan baka bir ey yoktur. 1379 Bununla birlikte Hz. Peygamber, ilk andan itibaren daha nce nazil olan kitaplarn, semavi (vahiy kaynakl) olduuna ve peygamberlerin bu kitaplar vahiy yoluyla aldklarna kesinlikle inanyordu. Bu nedenledir ki, hi tereddt etmeden hem brahim, Musa ve sann, hem de ncil ve Tevratta ad geen dier birok ahsiyetin kendisi gibi peygamber olduunu kabul etmiti. 1380 Ayrca Kurann birok kez vurgulad gibi, daha nce Allah tarafndan gnderilen ilh mesajlar tasdik etmek zere geldiini de biliyordu; 1381 ancak, bunlarla byk lde ilikisi kalmam ve peygamberlerin aralarndan ayrlmasyla mntesipleri tarafndan kendi anlaylarna uygun ekilde kurumsal hale getirilmi dinlerin, Allahn tek ve gerek diniyle ayn olmadn, Allah katnda yegne din olan slm 1382 insanlara getirdiini belirtirken, Hz. Peygambere de onlarn icat ettikleri dine uymamas gerektiini ikaz etmektedir. 1383 Kuran, erken bir devirden itibaren Hz. say Allahn elisi olduunu belirttii gibi, 1384 Mekkede olduka erken bir dnemde sann ulhiyeti iddiasn da reddetmiti. 1385 Yine bu dnemde, Yahudi ve Hristiyanlarn, din birlii bozanlar anlamnda Ahzb diye nitelendirildikleri grlmektedir. 1386 Daha sonraki dnemlerde nazil olan ayetlerde ise, itikad, ibadet ve sosyal hayat yaantlar itibaryla ou kez tenkide maruz kalmlardr. Hz. Muhammedin nbvvetinin daha ilk yllarnda Hz. Musa, Hz. sa ve dier din ahsiyetlerin, Yahudi ve Hristiyan zmresinden ayr tutulmas, nazar ya da ideal din dzey ile fiil inan ve amel dzeyi arasndaki farklla ve bu ayrmn mutlaka gzetilmesi gerektiine iaret edilmitir. 1387 Zira Hz. brahim, Musa ve sa gibi ideal ahsiyetlere kar, gerek Kurann gerekse Hz. Peygamberin taknd tavrn belirlenmesi ya da mevcut olan Yahudi ve Hristiyanlarn tutumlarnn deerlendirilmesi
1379 1380 1381 1382 1383 1384 1385 1386 1387

53/Necm, 35-39. Fazlur Rahman, Ana Konularyla Kuran, s. 311-312; Hamidullah, lk slm Devleti, s. 52. 2/Bakara, 101; 3/Al-i mrn, 81; 61/Saf, 6. 3/Al-i mrn, 19. 2/Bakara, 120; 33/Ahzb, 1-2. 19/Meryem, 30; 43/Zuhruf, 59. 19/Meryem, 16-37. 30/Rm, 32; 13/Rad, 36; 11/Hd, 17. Fazlur Rahman, slm, s. 35.

211

ve eletirilmesi esnasnda, karmak bir durum ortaya kmaktadr. Nitekim biraz nce belirttiimiz gibi, Kuran daha Mekkede iken, teslisi ve sann ulhiyetini kesinlikle reddettii ve ayn durumu Medinede de devam ettirdii halde 1388 acaba niin hl phesiz iman edenler, Yahudiler, Hristiyanlar ve Sabiilerden her kim Allaha ve ahiret gnne iman eder ve salih amel ilerse, onlar iin korku yoktur ve onlar mahzun da olacak deildir. 1389 demeye devam etmektedir? Ve neden hl onlar hakknda u arpc ifadeleri kullanmaktadr? (Ey Muhammed) nsanlar arasnda inananlara en iddetli dman Yahudileri ve (Allaha) ortak koanlar bulursun. nananlara sevgice en yaknlar da Biz Hristiyanz diyenleri bulursun. nk onlar ierisinde keiler ve rahipler vardr ve onlar byklk taslamazlar. 1390 Burada Hz. Musa, sa ve dier din ahsiyetlerin, Yahudi ve Hristiyan toplumlardan ve onlarn din adna ortaya koyduklar uygulamalardan ayr tutulmas, Ehl-i Kitap arasndaki iki ayr unsurun zorunlu bir neticesinden kaynaklanm olmaldr. Kuran- Kerim bunlardan birini srekli verken, dierini de yermektedir. rnein, lerinden (yani Ehl-i Kitap arasnda) lml (orta yolu tutan, arla kamayan) bir mmet vardr. Ancak, onlardan ou ne kt iler yapyorlar. 1391 derken, yine onlardan Tevrat ve ncile uygun olarak yaamalarn istemitir. 1392 Fakat btn kurumsal din gelenek sahiplerinde olduu gibi, Yahudi ve Hristiyanlar da, kendi aralarnda atm ve her biri kurtulu anahtarnn kendilerinde olduunu iddia etmilerdir. 1393 Ayrca onlarn kendi dinlerine uymadka Hz. Peygamberden asla raz olmayacaklar ifade edilerek, doru yolun da ancak Allahn yolu olduu vurgulanmtr. 1394 Bu durumun kanlmaz bir sonucu olarak Hz. brahimin, ne bir Yahudi, ne de bir Hristiyan olduu, ona en ok sahip kanlarn ise, onu en ok izleyenlerin olduu ilan edilmitir. 1395 Bu tutum sadece brahimle ilgili olarak deil, Hz. Musa ve saya varncaya kadar btn din nder ve peygamberlerle ilgili olarak da izlenmitir. 1396
1388 1389 1390 1391 1392 1393 1394 1395 1396

3/Al-i mrn, 59; 4/Nis, 171; 5/Mide, 17, 72, 116. 2/Bakara, 62; 5/Mide, 69. 5/Mide, 82. 5/Mide, 66. 5/Mide, 66-68. 2/Bakara, 27113. 2/Bakara, 120. 3/Al-i mrn, 67-68. 2/Bakara, 135, 136, 140.

212

lh kaynaa yaknl ve safln muhafaza ettii lde Ehl-i Kitaba ait baz unsurlar, gerek Kuran, gerekse Hz. Peygamber tarafndan vgyle anlm; fiil itikad veya mevcut haliyle aslndan sapm, safln yitirmi ve haktan kopmu pek ok unsur da, ayn ekilde iddetle eletirilmi ve aslna rcu edilmesi istenmitir. 1.4. tikadi Konularda Kurann Yahudilere Kar Tutumu Kurann onlara kar olan tutmunu genel hatlaryla belirledikten sonra, itikadi konulardaki ayrntlara geebiliriz. Fakat unu hemen belirtelim ki, Kuranda aka grld gibi, Yahudilerle ilgili olan ilikiler daha ok sosyal ve siyasi konulardaki anlamazlklar ve bu analamazlklar sonucu ortaya kan gerilimli ortam zerinde olmutur. Buradan, Yahudilerle itikadi tartmalarn, siyasi tartmalardan daha az olduu mns ortaya kar, hi olmad eklinde anlalmamaldr. Yce Allah, insanla rehber ve hidayet kayna olarak gnderdii btn ilh mesajlarda, tevhidin zorunlu bir ilke olduunu ilan etmitir. Nitekim aada melen vereceimiz ayet-i kerimelerde bu husus aka grlecektir: Senden nce hibir peygamber gndermedik ki, ona: Benden baka lh yoktur, bana kulluk edin diye vahyetmi olmayalm. 1397 Biz Nuha ve ondan sonraki peygamberlere vahyettiimiz gibi, sana da vahyettik. Keza, brahime, smaile, shka, Yakuba ve torunlarna, saya, Eyyuba, Yunusa, Haruna Sleymana, vahyetmi, Davuda da Zeburu vermitik. Daha nce de sana anlattmz elilere de (vahyetmitik.) Ve Allah, Musaya da konumutu. 1398 Btn peygamberler ve mntesipleri iin yegne ortak ilke olan tevhidin, peygamber sonras dnemlerde ilh mesaj etkisini yitirdike, dinde baz nder ya da tannm kiilere kutsallk atfedildii ve bylelikle Allaha ortak koulduu grlmektedir. Hz. Musa sonrasnda da, zamanla bu durumun hakim olduu ve baz kimselerin Allaha ortak koulmasyla tevhid ilkesinden uzaklald anlalmaktadr. 1399 Burada zellikle, tevhidi bozan ulhiyet (veya rab edinme) anlaynn mahiyetine ksaca temas etmek gerekir. Kurann anlayna gre, tevhidin her trl aibeden uzak ve arnm olmas gerekir. Kuran bu noktada, insann mcerret ve kiilik d bir zellii olan hevasnn bile peine dmekle, onu tanrlatrm olacan aka
1397 1398 1399

21/Enbiy, 25. Ayrca bkz. 43/Zuhruf, 45; 16/Nahl, 36: 112/hls, 1-4. 4/Nis, 163-164. ah Veliyyullh Dehlev, Huccetullhil-Blia, Beyrut, t.y., I. 252.

213

ifade etmektedir. 1400 Buna gre, herhangi birini ya da bir eyi rab edinmi olmak iin, ona bizzat rab adnn verilmi olmas gerekmemektedir. Rab edinmek, Allahn emrine uygun olup olmadn hesaba katmayarak, o kimsenin emrine uymak ve zellikle din adna onu kural koymaya yetkili zannedip ne sylerse, ne emrederse doru kabul etmek, ona uyduu zaman, Allahn emrine ters deceini dnmeden hareket etmek, onun emirlerini taparcasna yerine getirmek, ona tapmak demektir. 1401 Nitekim Kuran- Kerimde Yahudi ve Hristiyanlardan ortak olarak bahsederken: (Yahudiler ve Hristiyanlar) hahamlarn ve rahiplerini Allahn dnda rabbler edindiler Meryem olu Mesihi de. Halbuki, hepsi tek bir ilha ibadet etmekle emrolunmulard. 1402 buyurularak bu geree dikkat ekilmi ve Hz. Peygamber ile Adiy b. Hatem arasnda geen bir diyalogla da bu durum vuzuha kavuturulmutur. 1403 Bir baka ayette de Yce Allah: Yahudiler, zeyir, Allahn oludur dediler. Hristiyanlar da: Mesih, Allahn oludur dediler. Bu onlarn azlaryla geveledikleri szlerdir. (Szlerini) nceden inkr etmi (olan mriklerin) szlerine benzetiyorlar. Allah onlar kahretsin nasl da (haktan btla) evriliyorlar!? 1404 buyurarak, gerek Yahudilerin gerekse Hristiyanlarn Allaha ocuk isnat ettiklerini beyan ederken; baka ayetlerde ise Allaha ocuk edinmenin yakmadn beyan etmektedir. 1405 Ayrca Kuran, Allaha ocuk isnat edenlerin, ne kendilerinin ne de atalarnn bu konuda hibir bilgisinin bulunmadn ve onlarn bu szlerinin byk bir iftira ve yalandan baka bir ey olmadn aka belirtmektedir. 1406 Kuranda Allaha ocuk isnad genel olarak izah edilip reddedilirken Yahudilere ynelik de eletirel yaklamlarda bulunulmaktadr. 1407 Ancak, ulhiyet konusunda Yahudilere ait olduu belirtilen bu inan, Hz. Peygamber dnemi Medine Yahudilerinin
1400 1401 1402 1403

25/Furkn, 43; 45/Csiye, 23; Kurtub, a.g.e., XIII. 25-26; Als, Rhul-Men, XIX. 24. Elmall, Hak Dini, IV. 318; Suat Yldrm, Kuranda Ulhiyet, s. 352-353. 9/Tevbe, 31. Geni bilgi iin bkz. Tirmiz, Tefsr, 10(V. 259-260); Kurtub, a.g.e., VIII. 77; bn Kesr, Tefsr, II. 333-334. 9/Tevbe, 30. 19/Meryem, 35; 4/Nis, 171; 23/Mminn, 91; 2/Bakara, 116; 17/sr, 111; 21/Enbiy, 26; 25/Furkn, 2; 39/Zmer, 4; 72/Cin, 3; 6/Enm, 100; 37/Sfft, 149, 153; 17/sr, 40. 18/Kehf, 4; ayrca bkz. 10/Ynus, 68; 112/hls, 3. 9/Tevbe, 30.

1404 1405

1406 1407

214

ya da en azndan onlardan bir grubun kabul ettii bir inan olmaldr. 1408 Nitekim bir rivayete gre, Medineli Yahudilerden Sellm b. Mikem ve Numn b. Eb Evfa adl kimseler Hz. Peygambere gelerek byle sylemilerdi. 1409 Yine bn Abbstan yaplan bir rivayete gre, Hz. Peygamber, Yahudilerden bir grubu slma davet etmi ve onlar Allahn azabyla korkutmutu. Bunun zerine onlar: Bizi bununla m tehdit ediyorsun? Biz bundan korkmayz, nk bizler Allahn oullar ve sevgilileriyiz. 1410 demilerdi. 1411 zeyrin kimlii konusunda farkl grler ileri srenler de vardr. 1412 Yahudi asll aratrmac Simon Szyszman, bu konuda yazd, Le nom de Ozair (Coran, IX/30) et ses interperetations adl aratrmasnda btn grlere temas ettikten sonra, zeyirin Ezra olduunu kabul etmektedir. O, bn Hazmn bu konuda naklettii: Yahudiler arasnda yalnzca Yemen tarafnda yaayan Saddukler zeyr Allahn oludur derler. 1413 eklindeki ifadesinin Kurann dnda baka tarih kaynaklara da dayanm olabileceini sylemektedir. 1414 O halde Yahudilerin din, mill ve siyasi tarihinde nemli bir yeri olan Ezrann, baz Yahudi gruplarnca, Kuranda ifade edildii gibi, Allahn olu diye anlmas ve ona bu ekilde inanlmasnn tabi olduunu sylemek mmkndr. Yahudilerin tevhidi ihlal etme noktalarndan biri de: Allah fakirdir, biz zenginiz demeleridir. Yce Allah, Yahudileri bu ekildeki iddialarn da tenkit ederek yle buyurmaktadr: Allah: Allah fakirdir, biz zenginiz diyenlerin szlerini iitti. Onlarn dediklerini ve haksz yere peygamberleri ldrmelerini yazacaz ve: Yangn azabn tadn diyeceiz. 1415 Mfessirlerin ouna gre, Kimdir o adam ki, Allaha gzel bir bor versin de, Allah da ona kat kat fazlasn desin. 1416 ayeti nazil olunca, Yahudiler: Ey Muhammed, herhalde Rabbin fakirleti de kullarndan bor para istiyor! demilerdi de, ite bu ayet
1408 1409 1410 1411 1412 1413 1414 1415 1416

Sleyman Ate, Yce Kurn ada Tefsiri, stanbul, 1993, IV. 69. Kurtub, a.g.e., VIII. 75; Taber, Tefsr, X. 110. 5/Mide, 18. Kurtub, a.g.e., VI. 80. Yldrm, Kuranda Ulhiyet, s. 358-359. bn Hazm, el-Fasl, I. 99. Yldrm, Kuranda Ulhiyet, s. 360. 3/Al-i mrn, 181. 2/Bakara, 245.

215

bunun zerine nazil oldu. 1417 Baka bir rivayette ise Hz. Peygamber, Hz. Eb Bekiri slma davet etmek zere, Yahudilerin bulunduu Beytul-Midrasa gndermiti. Hz. Eb Bekir Yahudilere slm anlatt. Zekt meselesini izah ederken de Allah iin bor vermekten bahsetti, bunun zerine Yahudi din adamlarndan Finhas adnda biri, Allah ile alay eder bir tarzda: Yani Allah fakir de bizden bor istiyor, biz ona deil de o bize yalvaryor, her halde biz ondan daha zenginiz. ayet o zengin olsayd, arkadanzn sand gibi bizden bor istemezdi. demesi zerine sz konusu ayet nazil oldu. 1418 Kuran, Yahudilerin Allah hakkndaki baka bir iddiasn da yle anlatmaktadr: Yahudiler: Allahn eli baldr (Allah cimridir) dediler. Kendi elleri baland ve syledikleri szden dolay lanetlendiler. Hayr, Allahn iki eli de aktr, diledii gibi yapar. 1419 Bu ayetin de yukardaki ayette nakledilen benzer nedenlere binaen indirildii anlalmaktadr. bn Abbs, krime ve Dahhktan gelen rivayete gre, Allahn, bu sz syledikleri iin kendilerine lanet ettii kimseler, Finhas b. Azure ve onun yandalaryd. O ve arkadalar daha nceleri bolluk ve refah iinde iken, daha sonra Allaha isyan ve elisini yalanlamalarndan dolay, darla ve skntya dmlerdi. Bu nedenle: phesiz Allah cimridir, bize ba konusunda da eli baldr. demilerdi. te bunun zerine bu ayet-i kerime indirilmitir. 1420 Ayrca bu ayetin nzl sebepleri arasnda, Yahudilerin Hz. Peygamber ve ashabn yoksulluk ve mali sknt ierisinde grdkleri bir srada: Muhammedin Allah fakir ve eli bal (cimri) bu nedenle onlar skntdan kurtaramyor. diyerek onlarla alay etmeleri de gsterilmektedir. 1421 Yahudilerin Allahn iradesi hakknda Hz. Peygamber ve ashabna ynelttikleri bu alayc, ciddiyetten uzak tavrlar, kendilerinin tarih boyunca peygamberlere kar gsterdikleri gaddarlk ve insanlk d fiilleri hatrlatlarak cevap veriliyor: Onlar daha nce da Allahn ayetlerini inkr edip peygamberlerini ldrme eylemini gerekletirmilerdi. 1422 Bu nedenle Allahn ayetleri hakknda Hz. Peygambere kar

1417 1418 1419 1420 1421 1422

Kurtub, a.g.e., IV. 185. bn Kesr, Tefsr, I. 410; Red Rz, el-Menr, IV. 268. 5/Mide, 64. Taber, Tefsr, VI. 300-301; Kurtub, a.g.e., VI. 154; bn Kesr, Tefsr, II. 77. Kurtub, a.g.e., VI. 154. I. Krallar 19: 10, 14 vd.

216

gsterdikleri bu duyarszlk, yeni olan bir davran deildi. Yce Allah bir baka ayetinde de onlarn bu tavrlarna kar Hz. Peygamberi yle teskin ediyor: Eer seni yalanladlarsa, senden nce ak deliller, hikmetli sahifeler ve aydnlatc kitab getiren peygamberler de yalanlanmt. 1423 Sizden nce kendilerine kitap verilenlerden ve ortak koanlardan ok incitici (szler) duyacaksnz. Ama sabreder, korunursanz; ite bunlar, yapmaya deer ilerdendir. 1424 Onlarn bu alayc tavrlarnn bir baka nemli nedeni de, Hz. Peygamberin davetini engellemek, mesajn insanlara ulatrmada kendisine zorluk karmak ve Allahn elisi olduuna dair ahitlik etmemek suretiyle, hakk gizleyerek insanlar arasnda phe uyandrmakt. Zira onlardan byk bir ksm Hz. Peygamberin risaletini kabul etmemi ve her frsatta onu zor duruma drmenin yollarn aramlardr. te ulhiyet konusundaki davranlarnn yansmas ve bu yansmann vahiy diliyle ifadesi dorultusunda Hz. Peygamber onlarla ilikilerini dzenlemitir. 1.4.1. Yahudilerin Peygamber nanc Kuran Yahudilerin, peygamberlik inanc konusunda da ciddi eletiriler getirmitir. Bazen onlarn, peygamberlerden bir ksmn tercih edip dierlerini inkr ettikleri, bazen de peygamberlere tevhidin zyle badamayan iftiralar ynelttikleri vurgulanmtr. Onlar ki, Allah ve elilerini inkr ederler, Allah ile elilerinin arasn ayrmak isterler, Kimine inanr, kimini inkr ederiz! derler; bu ikisinin (inanmakla inkrn) arasnda bir yol tutmak isterler. te onlar gerek kfirlerdir. Biz de kfirlere alaltc bir azap hazrlamzdr. 1425 Birok mfessire gre bu ayet, Yahudiler ve Hristiyanlar hakknda nazil olmutur. Zira Yahudiler, Hz. sadan nceki peygamberlere inanmlar, Hz. sa ve ondan sonra gelen Hz. Muhammedi inkr etmilerdir. Hristiyanlar da, Hz, sa ve ondan nceki peygamberlere inanmlar, fakat son peygamber Hz. Muhammedi inkr etmilerdir. te peygamberin risaleti kesin olarak belli olduktan sonra inkr etmek, onu dierlerinden ayrmak demektir. 1426 Kurtubnin de belirttii gibi, ayete gre Allah ile
1423 1424 1425 1426

3/Al-i mrn, 184. 3/Al-i mrn, 186. 4/Nis, 150-151. Kurtub, a.g.e., VI. 6; bn Kesr, Tefsr, I. 541.

217

peygamberleri arasn ayrmak kfrdr; zira Yce Allah, insanlara, peygamberlerinin diliyle gndermi olduu prensiplere uygun olarak kulluk etmelerini emretmitir. nsanlar peygamberleri inkr edip onlara gnderilen hkmleri reddince, uymakla emrolunduklar kulluun gereklerinden de yz evirmi olurlar ki, bu Yce Yaratcy inkr gibidir, Yaratcy inkr ise aka kfrdr. 1427 nsanlar, Allahn yeryzne gnderdii btn peygamberlere iman etmekle mkelleftir. Bir kimsenin srf inat, kibir ya da taasuptan dolay, peygamberlerden birinin eliliini inkr etmi olmas, tmyle peygamberlii inkr etmesi demektir. 1428 Dolaysyla, Yahudilerin, peygamberlerden bazlarna iman edip bazlarn inkr etmesi, Kuran tarafndan ak bir ekilde eletirilmi ve peygamberlerin birbirlerinden ayr tutulmamasn istemitir: (Peygamber etmeyiz. 1429 Ve onlar ki, Allaha ve elilerine inandlar, onlardan hibiri arasnda ayrm yapmadlar; ite onlarn da (Allah), pek yaknda mkfatlarn verecektir. phesiz Allah ok balayan, ok esirgeyendir. 1430 peygamberlik ve peygamberler konusunda Yahudilerin eletirilen baka bir yn de, Hz. Peygamberin risaletine kar aldklar inkrc tavrlardr: Onlar: Allah bize and verdi ki, bize atein yiyecei bir kurban getirmedike, hibir eliye inanmayalm dediler. 1431 Bu ayetin nzl sebebi hakknda tefsirlerde yle bir rivayet nakledilmektedir: Yahudilerin ileri gelenlerinden, Kb b. el-Eref, Mlik b. Sayf ve Huyey b. el-Ahtb bir gn Hz. Peygambere gelerek: Ey Muhammed, sen Allahn seni bize peygamber olarak gnderdiini ve sana bir kitap indirdiini iddia ediyorsun. Halbuki Allah, bize kendisinin peygamber olarak gnderildiini iddia eden kimseden, gkten atein yedii bir kurban getirmedike inanmamamz hususunda bizden sz ald. Eer bize byle bir ve mminler) hepsi, Allaha, meleklerine, kitaplarna ve peygamberlerine inand ve dediler ki: Onun elilerinden hibirini dierinden ayrt

1427 1428 1429 1430 1431

Kurtub, a.g.e., VI. 6. bn Kesr, Tefsr, I. 541. 2/Bakara, 285. 4/Nis, 152. 3/Al-i mrn, 183; ayrca bkz. 4/Nis, 153.

218

kurban getirirsen seni tasdik ederiz. demilerdi de, bu ayet onlar hakknda nazil oldu. 1432 Peygamberler tarihinde, Allaha sunulan kurbann kabul edildiine iaret olmak zere, mucizevi olarak atein kurban yedii kaydedilmektedir. Ancak, byle bir mucize olmadka bir peygamberin tasdik olunmamas ve dier mucizevi delillerin dikkate alnmamasna dair Yahudilerin kendilerine ilh bir ahdin verildiini iddia etmeleri ise Hz. Muhammede iman etmemek iin uydurulmu bir yalan ve iftiradan baka bir ey deildir. Zira onlar byle bir mucize ile gnderilmi olan peygamberleri de, ya yalanlamlar ya da ldrmlerdi. 1433 Nitekim Kuran- Kerimde buna iaret eden ayetler vardr. .. De ki: Size benden nce ak deliller ve istediinizi de getiren eliler gelmitir. Eer doru iseniz niin onlar ldrdnz? 1434 And olsun, Musaya Kitab verdik, arkasndan peygamberler gnderdik. Meryem olu saya da ak deliller verdik ve onu Rhul-Kuds ile destekledik. Ne zaman ki, bir peygamber, size cannzn istemedii bir ey getirdiyse byklk taslamadnz m? Kimini yalanladnz, kimini de ldryordunuz. 1435 Kurann bu ifadelerine gre, Yahudi toplumunun tarih boyunca, peygamberlere kar takndklar geleneksel inkrc tavrlarn Hz. Muhammedin risaletine kar da srdrdkleri anlalmaktadr. Bu konuda baka bir nemli iaret de, Yahudilerin kendi kutsal kitaplarndaki bilgilere gre Hz. Muhammedin risaletinin doruluuna ahitlik etmeleri gerekirken, bunun aksine davranlar sergilemeleri ve gerei gizlemeleridir: Allah peygamberlerden yle sz almt: Bakn size Kitap ve Hikmeti verdim, yannzda bulunan (Kitab) dorulayc bir peygamber geldiinde, ona mutlaka inanacaksnz! Bunu kabul ettiniz mi? Ve bu hususta ar ahdimi zerinize aldnz m? demiti. Onlar da: Kabul ettik dediler. O halde ahit olun Ben de sizinle beraber ahit olanlardanm dedi. 1436

1432 1433 1434 1435 1436

Taber, Tefsr, IV. 197; Kurtub, a.g.e., IV. 188; Vkd, a.g.e., s. 140-141. Kurtub, a.g.e., IV. 188. 3/Al-i mrn, 183. 2/Bakara, 87; ayrca bkz. 2/Bakara, 81; 3/Al-i mrn, 112; 4/Nis, 155; 5/Mide, 70. 3/Al-i mrn, 81.

219

Allah tarafndan kendilerine, yanlarnda bulunan dorulayc bir eli gelince, Kitap verilenlerden bir grup, Allahn Kitabn sanki bilmiyorlarm gibi srtlarnn arkasna attlar. 1437 Kendilerine Kitap verdiklerimiz, onu, oullarn tandklar gibi tanrlar, ama yine de onlardan bir grup bile bile gerei gizlerler. 1438 Yukardaki ayetlerin ieriinden anlalaca gibi, Yce Allah daha nce gndermi olduu peygambere ve kavimlerine, Hz. Muhammedin gnderilmesi durumunda iman edilmesi ve yardm edilmesi konusunda emir verdii anlalmaktadr. Ayrca, onun geleceine ilikin nceki kutsal kitaplarda yer alan bilgilerden 1439 onun tannmasn mmkn ve hatta ok kolay olaca belirtilmektedir. Ancak, btn bu bilgi ve iaretlere ramen, gerek Yahudilerin gerekse Hristiyanlarn ona iman etmeyerek bu konudaki bilgileri de gizledikleri aka vurgulanmaktadr. 1440 Yahudilerin Hz. Peygamberin risaletine kar gsterdikleri bu inkrc tavrlar, Allah ile peygamberler arasnda elilik grevi yapan vahiy melei Cebraile kar dmanca tavr taknmalarna kadar uzamtr. Bu konuda yaplan bir rivayete gre, Abdullh b. Selm, Hz. Peygamberin Medineye geldiini duyunca, onun gerek bir peygamber olup olmadn tespit etmek iin, Hz. Peygambere baz sorular yneltir. Hz. Peygamber: Sorulan bu sorularn cevabn biraz nce Cebrail bana haber verdi. diyerek szlerine balaynca, henz slm kabul etmemi olan Abdullh b. Selm buna tepki gstererek Cebrailin Yahudilerin yegne dman olduunu syler. Bunun zerine Hz. Peygamber u ayet-i kerimeleri okur: De ki: Allahn izniyle Kuran kendinden ncekini dorulayc ve inananlara yol gsterici ve mjdeleyici olarak senin kalbine indirdii iin kim Cebraile dman olursa (evet) kim Allaha meleklerine, elilere, Cebraile ve Mikaile dman olursa bilsin ki, Allah da inkr edenlerin dmandr. 1441 Ayete gre Yahudilerin Cebraile dman olmalarnn tek sebebi, onlarn gizlenmesini istedikleri birok konuda gerekleri Cebrailin haber vermesidir. Onlarn
1437 1438 1439

2/Bakara, 101. 2/Bakara, 146; ayrca bkz. 2/Bakara, 42, 76, 174; 3/Al-i mrn, 71; 5/Mide, 15. Bu konudaki aklamalar iin bkz. tezimizin Giri blm Kutsal Kitaplarda Hz. Muhammedin Geleceine Dair Haberler balkl yer. Kurtub, a.g.e., II. 110; bn Kesr, Tefsr, I. 81, 184. 2/Bakara, 97-98. Bu rivayet iin bkz. Buhr, Bedul-Halk, 6 (IV. 77-78); Enbiy, 1 (IV. 102103) Tefsr, Sre-i Bakara; bn Hacer, Fethul-Br, VIII. 15; bn Kesr, Tefsr, I. 124.

1440 1441

220

aklamas

gerekirken

gizledikleri

bu

konularda

Cebrailin

Hz.

Peygamberi

bilgilendirmesi, din adna utan verici hallerinin sergilenmesi anlamna gelmektedir. Zira Kuranda ou kez iaret ettii gibi, Yce Allah Hz. Muhammedin geleceine ve geldii zaman kendisine yardm edeceklerine
1442

dair

hem

peygamberden

hem

de

mntesiplerinden kesin sz almtr.

Cebrail bu gerekleri bildirdii, Yahudiler de gizli

kalmasn istedikleri bu srlar aa vurduu iin ona dmanlk besliyorlard. Yahudilerin peygamberler hakknda tenkit edildikleri bir baka husus da, Allahn insanlara ilh mesajlar iletmek iin gnderdii elilere, tevhidin zyle badamayan iftiralar atfetmeleridir. Hz. sulanmtr. Sleyman,
1443

Yahudiler

tarafndan

kfr

ve

byclk

yapmakla

Mfessirler, Hz. Sleyman hakknda ortaya atlan bu iddialarn

Yahudilere ait olduunu belirtirler. Buna gre Hz. Sleymann hkmranl srasnda insan ve cin eytanlar ile kt ruhlu birtakm yaratklar, onun hkmranlnn sihir ve tlsm esas zerine kurulu olduunu ve hatta daha da ileri giderek, bunun Hz. Sleymann putperest eleri yznden olduunu ileri srmlerdir. 1444 Onlarn gelitirdii bu ve benzeri iddialar zamanla yaylm ve halk arasnda Sleyman, hkmranln sihirle srdren bir sihirbaz hkmdar olarak anlmaya balamtr. 1445 te bu ayet, Yahudilerin Hz. Sleyman hakkndaki bu aslsz iddiasn reddetmekte ve dnemindeki sihir olaynn i yzn aklayarak iddia edildii gibi, Hz. Sleymann kfre girmedii vurgulanmaktadr. 1446 Hz. Peygamber, Sleymana bahedilen ve Yahudilerin ancak sihirle olabilecei inancna kapldklar bu vasflarn hikmetini yle aklamaktadr: Hz. Sleyman Beytul-Makdisi ina ettii zaman Allahtan kendisine u imtiyazn verilmesini istemiti: 1. Allahn hkmne uygun hkm verme (melekesi) istedi, bu kendisine verildi. 1447
1442 1443 1444 1445 1446 1447

3/Al-i mrn, 81. 2/Bakara, 102. Tevratta bu ifadeler iin bkz. I. Krallar 11: 4-13. Taber, Tefsr, I. 445; Kurtub, a.g.e., II. 30; bn Kesr, Tefsr, I. 129. Kurtub, a.g.e., II. 30. Hz. Peygamber bir baka hadisinde, Sleymann iki kadn arasnda paylalamayan bir ocuun kime ait olduunu tespite gsterdii maharet ve ince zeksna iaret etmektedir. Bkz. Buhr, Feraiz, 30 (VIII. 12); Enbiy, 40 (IV. 136); Muslim, Akdiye, 20 (III. 1344-1345).

221

2. Kendisinden sonra hi kimseye nasip olmayacak bir mlk ve saltanat istedi, bu da kendisine verildi; 3. Mescidine ibadet niyetiyle girecek herkesin anasndan doduu gnk gibi gnahlarndan arnmasn diledi, bu duas da kabul edildi. 1448 Kuran- Kerimde Hz. Sleymann bu ikinci dileine yle temas edilmektedir: Rabbim beni bala, bana benden sonra hi kimseye nasip olmayacak bir mlk (hkmranlk) ver. phesiz Sen, daima bata bulunansn, dedi. Bunun zerine Biz de, istedii yere onun emriyle kolayca giden rzgar, bina kuran ve dalglk yapan eytanlar ve demir halkalarla bal dier yaratklar onun emrine verdik. 1449 Gerek daha nce gerekse Hz. Peygamber dneminde yaayan Yahudiler tarafndan sihirbaz diye nitelendirilen Hz. Sleymann gerek kiilii ortaya konularak, kendisi hakkndaki bu iddialar yalanlanmakta ve Allahn kendisine stn nitelikler verdii bir eli olduu vurgulanmaktadr. 1450 Yahudilerin iftiralarna maruz kalan peygamberlerin banda gelenlerden bir de, hi phesiz Hz. sa ve annesidir. Kuran onlarn bu iddialarna yle cevap veriyor: (Meryem) onu tayarak kavmine getirdi: Ey Meryem dediler. Sen tuhaf bir i yaptn Ey Harunun kz kardei, baban kt bir adam deildi. (Sen ne yaptn byle)? (Meryem, konumalar iin) onu gsterdi. Dediler ki: Beikteki ocukla nasl konuuruz? (ocuk): Ben Allahn kuluyum dedi. (O) bana Kitap verdi, beni peygamber yapt. Beni bulunduum her yerde insanlara yararl kld. Sa olduum srece bana namaz klmay, zekt vermeyi emretti! (Beni) anneme iyilik eder (kld.) Beni bakaldran bir zorba yapmad. Doduum gn de, leceim gn de ve diri olarak kaldrlacam gn de (Allahtan) bana esenlik verilmitir. 1451
1448 1449 1450

Nes, Mescid, 6 (II. 34); bn Mace, kametus Salt, 196 (I. 384-385); bn Hanbel, II. 176. 38/Sd, 35-38. Kurann hibir ekilde iddia ve iftiralarndan bahsetmedii ancak Tevratta sradan insanlara bile yaktrlamaycak su ve gnahlarn, Hz. Sleymann dnda baka peygamberlere de atfedildii grlmektedir. Bunlar arasnda: zellikle Hz. Lutun kzlaryla olan ilikileri iin bkz. Tekvin 19: 29-38; 38: 1-30; II. Semuel 11: 1-27; Hz. Harunun kavmine tapnmalar iin altndan buza heykeli yaptrd iin bkz. k 32: 3-4. Hz. Davudun cephede arpan bir kumandann hanm ile arasnda getii sylenen maceray burada zikretmek mmkndr. Bkz. II. Samuel 11: 1-27; Rahmetullh el-Hind, zhrul-Hakk Tercmesi, trc. mer Fehmi Nzhet Efendi, stanbul, 1972, s. 526-527.

1451

19/Meryem, 27-33.

222

Kuran,

Hz.

sann

srailoullarna

peygamber

olarak

gnderildiinden

bahsederken, ayn zamanda onun mucizelerini de anlatr. 1452 sann Tevrat tasdik eden, Hz. Muhammedi mjdeleyen bir peygamber olduunu, 1453 dier peygamberlerden farksz olduunu, annesinin de dosdoru olduunu, 1454 sann insanlara kendisine kulluk edin demediini beyan ederken, 1455 Hristiyanlarn kendisini ilh edindii sa (a.s.) hakknda, doumundan risaletine ve onu ldrmeye kalktklar bir anda Allahn inayetiyle ykseltilmesi 1456 olayna varncaya kadar, btn gerekleri tm aklyla ortaya koyduktan sonra, onlara (gerek Yahudilere gerekse Hristiyanlara) dnerek yle hitap ediyor: Ey Kitap Ehli, dininizde taknlk etmeyin ve Allah hakknda gerek olmayan eyleri sylemeyin! Meryem olu sa Mesih, sadece Allahn elisi, Onun Meryeme att kelimesi ve Ondan bir ruhtur. Allaha ve elilerine inann.. 1457 te Meryem olu sa. phe edip ayrla dtkleri ey, gerek sze gre budur. ocuk edinmek Allaha yakmaz. O, (byle eylerden) ycedir. Bir ii yapmak istedi mi ona ol der (o da) olur. phesiz, Allah benim de Rabbim sizin de Rabbinizdir. Ona kulluk edin. te doru yol budur. 1458 Sonu olarak, Kurann ifadelerinden de anlald gibi, Yahudilerin peygamberlere kar tutumlar, kimi zaman inanszlk, kimi zaman da peygamberler hakknda gerek d beyanlarda bulunma eklinde sergiledikleri grlmektedir. zellikle Yahudilerin, insanlk tarihi boyunca ayn ilh mesajlar insanlara sunma grevini stlenen peygamberler arasnda ayrmclk yapmalar ve buna gre bazlarn kabul edip, bazlarn da inkr etmeleri, hepsine kar taknlm ortak bir tavrdr. Hatta bazlarn ldrm olmalar onlarn peygamberlere iman konusunda samimi olmadklarn da gstermektedir. Yine daha nceden iman etmeleri ve her konuda yardmc olmalarna dair peygamberlerinden, dolaysyla kendilerinden kesin sz alnmasna ramen, Hz. Muhammedin risaletini inkr etmeleri, srf kskanlk ve rk tabiatlarnn bir gerei ve tarih boyunca btn peygamberlere gsterdikleri genel bir
1452 1453 1454 1455 1456 1457 1458

3/Al-i mrn, 48-51; ayrca bkz. 5/Mide, 46, 110. 61/Saf, 6. 5/Mide, 75; ayrca bkz, 4/Nis, 171; 57/Hadd, 27. 5/Mide, 116-117. 3/Al-i mrn, 54-55. 4/Nis, 171. 19/Meryem, 34-36.

223

eilimdir. Ayrca Hz. sa ve Sleyman gibi peygamberler hakknda, onlarn risaletiyle uzaktan yakndan hibir ilikisi bulunmayan birtakm iddia ve iftiralar da gzler nne serilerek onlarn bu konudaki inanlar da, aka reddedilmektedir. 1.4.2. Yahudilerin Kutsal Kitap nanc Yce Allahn insanlara tebli etmekle grevlendirdii elilerin, birbirlerini tekzip etmeleri ya da insanlara birbirinden farkl mesajlar vermeleri mmkn deildir. Bilakis btn peygamberler birbirlerini dorulam ve tasdik etmilerdir. Bu durum dinde birliin kanlmaz bir sonucudur. Zira Allahn insanlara gnderdii dinlerde birlik vardr. 1459 Bu sebepten ilh kitaplarda da bu birlii salayan mesajlarn olmas gerekir. Bundan dolay slm inancna gre Hz. demden itibaren Nuh (a.s.), brahim (a.s.), Musa (a.s.), sa (a.s.) ve Muhammed (a.s.) gibi ull-azm peygamberlerin getirdii kitap veya sahifelerde dinin asllarna (itikada) dair konularda ayn, fura (eriata) dair konularda ise farkl vazedilmitir. Nitekim Kuran- Kerimde bu konuya aka iaret edilmektedir: Senden nce hibir peygamber gndermedik ki, ona: Benden baka ilh yoktur, Bana kulluk edin diye vahyetmi olmayalm. 1460 Biz Nuha ve ondan nceki peygamberlere vahyettiimiz gibi, sana da vahyettik. Keza brahime, smaile, shaka, Yakuba ve torunlarna, saya, Eyyuba, Yunusa, Haruna, Sleymana da vahyetmi, Davuda da Zeburu vermitik. Daha nce de sana anlattmz elilere de (vahyetmitik). Ve Allah Musaya da konumutu. 1461 O, Dini doru tutun, onda ayrla dmeyin diye (asl) dinden Nuha tavsiye ettiini, sana vahyettiimizi, brahime, Musaya ve saya tavsiye ettiimizi sizin iin de eriat yapt.. 1462 Kuran, bu genel kabulden sonra, Hz. Musaya gnderilen ilh kitaba ayr bir nem atfetmi ve ondan vgyle bahsedip, onu bazen hidayet ve nur, bazen rahmet ve nder, bazen de hak ve btl ayrt eden bir klavuz olarak nitelemitir: Biz Musaya Kitab verdik ve onu srailoullarna Benden baka bir vekil tutmayn! diye bir klavuz yaptk. 1463
1459 1460 1461 1462 1463

Fazlur Rahman, Islam md., Ancyclopedia of Relgions, s. 320. 21/Enbiy, 25; ayrca bkz. 16/Nahl, 36; 43/Zuhruf, 45. 4/Nis, 163-164. 42/r, 13. 17/sr, 2.

224

And olsun Biz, Musaya ve Haruna hak ve btl ayrt eden ve korunanlar iin bir k ve t olan Kitab verdik. 1464 Allah hibir ey indirmedi dediler. De ki: yleyse Musann insanlara nur ve yol gsterici olarak getirdii Kitab kim indirdi? Siz onu ktlara yazp (istediinizi) aklyor ounu da gizliyorsunuz.... 1465 bn Abbstan yaplan bir rivayet gre, Yahudilerden bir grup Hz. Peygambere gelerek, Ya Muhammed! Allah sana bir Kitap indirdi mi? diye sordular. Resulullahda: Evet dedi. Yahudiler bunu zerine: Allah hibir beere gkten bir kitap indirmemitir. dediler. Bunun zerine Allah bu ayet-i kerimeyi indirdi. 1466 Sonra iyilik edenlere (nimetimizi) tamamlamak, her eyi aklamak, hidayete erdirmek ve rahmet olmak zere Musaya Kitab verdik ki, Rablerinin huzuruna varacaklarna inansnlar. 1467 Gerekten Tevrat Biz indirdik, onda yol gsterme ve nur vardr. slm olmu peygamberler, onunla Yahudilere hkm verirlerdi, kendilerini (Allaha) vermi zahidler ve limler de Allahn Kitabn korumakla grevlendirildiklerinden, onunla (hkm verirlerdi) ve onu gzetleyip kollarlard... 1468 Onlarn ardndan, yanlarndaki Tevrat dorulayc olarak Meryem olu say gnderdik ve ona, iinde yol gsterme ve nur bulunan, nndeki Tevrat dorulayan ve korunanlar iin gsterici ve t olan ncili verdik. 1469 Sana Kitab hak ve kendinden nce de insanlara yol gsterici olarak Tevrat ve ncili indirmiti. Bir de, Furkn (doru ve eriyi birbirinden ayrt eden Kitab) indirdi. 1470 Kuran- Kerimin Tevrat hakkndaki bu vgl ifadelerinden sonra, Tevratta geen hkmlere bizzat iaret ederek onlar aynen naklettii grlmektedir: O (Hak Kitab)nda onlara, cana can, gze gz, buruna burun, kulaa kulak, die di ve yaralara karlk ksas (misli ile cezalandrma) yazdk. Kim bunu balar

1464 1465 1466 1467 1468 1469 1470

21/Enbiy, 48. 6/Enm, 91. Vkd, a.g.e., s. 232. 6/Enm, 154. 5/Mide, 44. 5/Mide, 46. 3/Al-i mrn, 3-4. Tevratta bu hkmler iin bkz. k 21: 23-25; Levililer 24: 17-20.

225

(ksas hakkndan vazgeer)se o kendisi iin kefaret olur. Ve kim Allahn indirdikleriyle hkmetmezse, ite zalimler onlardr. 1471 Tevrat indirilmeden nce, srailin kendilerine haram kld eyler dnda, srailoullarna btn yiyecekler helldi. De ki: Doru iseniz, Tevrat getirip okuyun 1472 And olsun Tevrattan sonra Zeburda da: Arza mutlaka iyi kullarm vris olacak (bu yer onlarn ellerine geecek) diye yazmtk. 1473 Grld gibi, Kurann bu ayetlerinde, mutlak mnda kitap olgusundan sz edilmektedir. Hz. Musaya indirilen Kitaptan, srailoullarna indirilen Tevrattan sz ederken, onlarn Allahn elilerine gnderdii eklini vgye layk grmektedir. Bu durumda Kuran, Allah tarafndan gnderilen Tevrat ile, yllarca Yahudiler tarafndan tahrif edilen Tevrat birbirinden ayrt etmektedir. Zira bu konudaki Kuran ayetleri incelendiinde, Yahudilerin tarih boyunca Allahn elilerine ve ilh mesaja kar takndklar olumsuz tavrlarn ve kaytsz tutumlarn vurguland grlmektedir. Nitekim Hz. Muhammede (a.s.) indirilen Kurana kar takndklar tavr da bundan farkl olmamtr. Kurann tabiriyle onlar, ya Allahn ayetlerini inkr ederek, 1474 ya bile bile gerei gizleyerek 1475 ya da yalnzca kendilerine indirilene iman edeceklerini sylemek suretiyle gemiteki geleneksel inkrc tavrlarn sergilemekten kanmamlardr. Kuran onlarn bu tavrlarna yle cevap vermektedir: Onlara Allahn indirdiklerine inann! denilse, Bize indirilene inanrz derler, tesini kabul etmezler. Halbuki o, kendi yanlarnda bulunan dorulayc bir gerektir. De ki: Gerekten inanyor idiyseniz neden daha nce Allahn peygamberlerini ldryordunuz? 1476 Hz. Peygamber de ashabna Kuran hakknda ihtilaf etmemelerini tlerken, gemi toplumlarn (Yahudi ve Hristiyanlar kastederek) kendi kitaplar hakknda ihtilafa dtklerini ve bu nedenle helk olduklarn belirtmektedir. 1477
1471 1472 1473 1474

5/Mide, 45. 3/Al-i mrn, 93; ayrca bkz. 3/Al-i mrn, 50; 4/Nis, 160. 21/Enbiy, 105. Ayrca bu hkm iin bkz. Mezmurlar 37: 29. 3/Al-i mrn, 72, 70, 98; Buhr, Menkbul-Ensr, 51 (IV. 268) Tefsr, sre, 15, 178 (V. 222); sre, 18, 199 (V. 236). 2/Bakara, 42, 76-77, 146-147, 174-175; 3/Al-i mrn, 71; 5/Mide, 15. 2/Bakara, 91. Buhr, Husumat, 1 (III. 88); Enbiy, 56 (IV. 153); Fedilul-Kurn, 3 (VI. 99) 37 (VI. 116); bn Hacer, Fethul-Br, V. 85, V. 593. Yahudi ve Hrstiyanlarn kendi kitaplar hakknda

1475 1476 1477

226

te yandan Kurann bir yerinde, ak bir ekilde, Yahudiler, Allahn kelamn tahrif etmek, deitirmek ve kendi elleriyle yazdklarn Kitaptan zannettirmek iin dillerini eip bkmekle itham edilmektedir: imdi (ey mminler) size, bunlarn size inanmalarn m umuyorsunuz? Oysa bunlardan bir grup vardr ki, Allahn kelamn iitirlerdi de, dnp akl erdirdikten sonra, bile bile onu tahrif ederlerdi. 1478 Yahudilerden yleleri vardr ki, kelimeleri yerlerinden kaydryorlar, dillerini eip bkerek ve dini talayarak: ittik ve isyan ettik, dinle, dinlemez olas ve rin diyorlar... 1479 Onlardan bir grup var ki, Kitapta olmayan bir eyi, siz Kitaptan sanasnz diye dillerini Kitapla eip bkerler ve: O, Allah katndandr derler. Oysa o, Allah katndan deildir. Bile bile Allaha kar yalan sylerler. 1480 Vay haline o kimselerin ki, Kitab elleriyle yazp az bir paraya satmak iin Bu Allah katndandr derler. Ellerinin yazdndan tr vay haline onlarn! Kazandklarndan dolay vay haline onlarn! 1481 Bununla da kendi kitaplarnda olan hakikatleri ve zellikle Hz. Peygamberin sfatlaryla ilgili blmleri deitiriyorlard. 1482 Bu ayetler, Ehl-i Kitabn (Yahudilerin) ilh vahiyler hakknda yaptklar tahrifat ve tasarrufatn eletirildiine aka iaret etmektedir. 1483 Ancak, unu hemen hatrlatalm ki, yukarda da belirttiimiz gibi, Kuranda Tevrat ven ayetler ile tahrif olduunu aklayan ayetler arasnda bir tezat yoktur. Tevrat ven ifadeler tarih balamnda, yani asl indikleri ekliyle deerlendirilerek, ayetlerde onlarn bu durumuna dikkat ekildii gz nnde bulundurulursa, bu elikinin yersiz olduu ortaya kacaktr. Ancak daha da nemlisi, konuyla ilgili rivayetler dikkatle incelendiinde, zahirdeki bu elikili durumun Hz. Peygamber dneminde sz konusu olmad anlalmaktadr. Bu, ilgili ayetin kendi balamndan bamsz deerlendirilmesinden kaynaklanmaktadr. Zira Kitab- Mukaddesin tamam deil de yalnzca baz ksmlarnn gvenilir addedilmesi
dtkleri ihtilaf konular iin bkz. 11/Hd, 110; 41/Fussilet, 45; 42/r, 13-14; 45/Csiye, 17; 27/Neml, 76-78; 19/Meryem, 34-36.
1478 1479 1480 1481 1482 1483

2/Bakara, 75. 4/Nis, 46; ayrca bkz. 5/Mide, 13, 41. 3/Al-i mrn, 78. 2/Bakara, 79 Vkd, a.g.e., s. 29. Kurtub, a.g.e., II. s3-4; bn Kesr, Tefsr, I. 110.

227

durumunda ancak bu ayetlerde zahir elikinin olmadn sylemek mmkn olacaktr. 1484 Kuranda yer alan ifadeler ile gnmz modern bilimsel aratrmalar aka gsteriyor ki bugn elde olan Tevratn Hz. Musaya Cebrail araclyla indirilmi olan vahiylerin ayn safiyetini ve berrakln korumad gn gibi aikrdr. Kuran vahyi ile Tevrat arasnda yaplacak olan ufak bir karlatrma bunu daha ak bir ekilde ortaya koyacaktr. Nitekim ulhiyet, peygamberlik, kitap ve ahiret inanc ile ilgili konularda yaplacak bir inceleme, Tevrat ile Kuran arasndaki vahyin safl ve ondaki vahyin berrakln gstermesi bakmndan yeterli olacaktr. Hz. Peygamberin bu bilgiler hakknda ekince bildirmesinin altnda yatan neden de, tarih boyunca Yahudilerin kendi kitaplarn maddi ve manevi tadilat ve tahrifata maruz brakmas, dolaysyla ondaki dorularn ve yanllarn aka belirlenemeyecei duygusudur.

1.5. badetle lgili Konularda Hz. Peygamberin Yahudilere Kar Tutumu badet: Din birtakm nedenlere bal olarak Yce Yaratcya ynelmek; sevgi, sayg ve ballk ifade eden tutum ve davranlarda bulunmak eklinde tanmlanr. 1485 Esasen ibadetin inan faktrnden ayr bir ekilde ele alnmas mmkn deildir. Zira insan hayat ve ahsiyeti inan ve ibadet bakmndan bir btnlk arz eder. Dolaysyla insan, hangi inanca sahipse, tutum ve davranlarn, ksaca ibadet hayatn da o inanca gre srdrr. 1486 Bu adan inan ve ibadetin birbirleriyle sk bir irtibatnn olduunu belirtmek en doru yaklamdr. slm inancna gre dinin asln itikad, fer ynn ise bu inanca dayal olarak yaplan ibadetler, sergilenen tutum ve davranlar oluturur. Buna gre, ibadeti inancn pratik yn diye tanmlamak mmkndr. Bu iki temel kavram, ancak byle ayrmak mmkndr. Kurann inan esaslar konusunda Yahudilere kar tutumunu izah ederken, insanlk tarihi boyunca gnderilen btn peygamberlerin getirdii dinin tek olduunu ve ayn inan ilkelerini ierdiini

1484 1485

Hamidullah, slmi limlerde srailiyat, AFD, Ankara, 1977, s. 296. er-Rgb el-Isfahn, el-Mufredt f aribil-Kurn, Msr, 1970, s. 479; Ahmet Akseki, slm Tabi, Ftr ve Umum Bir Dindir, stanbul, 1943, s. 287; Habil entk, Psikolojik Asndan Hz. Peygamberin bdet Hayat, stanbul, t.y., s. 29.

1486

entrk, a.g.e., s. 29-30.

228

belirtmitik. 1487 Ancak, zamanla insanlar oalp ihtiyalar artnca buna parelel olarak ibadet veya eriat konusunda Kurana gre ksmen farkl uygulamalar ve hkmler konulsa bile, 1488 namaz, oru, hac ve kurban gibi temel ibadetlerde byk lde bir deiikliin olmad ve bunlarn korunduu anlalmaktadr. te bu balk altnda Kurann bu konuda Yahudilere kar tutumunu ve bu konudaki yaklamlarn izah etmeye alacaz. 1.5.1. Temizlik Allaha yaknlk, itaat, tazim ve onun rzasna ynelmek kasdyla yaplacak herhangi bir ibadete balamadan nce taharet yapmak (abdest veya gusl almak) ibadete has zorunlu bir hazrlk aamas olarak grlmektedir. slmi kaynaklarda yer alan baz ifadeler, taharet uygulamasnn daha nceki eriatlarda da var olduunu gstermektedir. Kuranda Hz. brahime hitaben; Kbeyi, namaz klan ve tavaf edenler iin temiz tutmas emredilmitir. 1489 Mfessirler, bu ayetten, Hz. brahim dneminde namaz ve tavaf ibadetlerinin bulunduunun aka anlaldn ifade ettikleri gibi, ayrca bu ibadetler iin bir hazrlk yaplmas, taharet alnmas gerektiinin de anlaldn belirtmektedirler. 1490 Nitekim Hz. Peygamber, abdest alrken her uzvunu er defa ykam ve: Bu en mkemmel abdesttir, bu benim ve brahim Halilullahn (bir baka rivayete gre ise nceki peygamberlerin) 1491 abdestidir. 1492 buyurmutur. Ayrca Kuranda srailoullarna ve Hz. Meryeme, namaz klmalarnn emredildii de bildirilmektedir. 1493 Bu durum, dolayl olarak, namazdan nce taharet ve abdest almalar gerektiine de iaret etmektedir. 1494 Konuyla ilgili olarak Tevratta yer alan ifadelerde, toplanma adrna girildiinde veya ibadet niyetiyle mezbaha yaklaldnda, su kullanmak suretiyle elleri ve ayaklar
1487 1488 1489 1490 1491 1492 1493 1494

2/Bakara, 213; 10/Ynus, 19. 5/Mide, 48; 42/r, 13. 2/Bakara, 125; 22/Hac, 26. Kurtub, a.g.e., II. 78; bn Kesr, Tefsr, I. 164. bn Mace, Taharet, 47 (I, 145-146); bn Hanbel, II. 98. bn Mace, Taharet, 47, (I, 145). 2/Bakara, 43; 3/Al-i mrn, 43. Ali Osman Ate, Snnetin Kabul veya Redettii Cahiliye ve Ehl-i Kitab rf ve detleri, zmir, 1989, s. 5-6.

229

ykamann nesiller boyunca ebed kanun olaca belirtilmektedir. 1495 badet ncesi abdest diyebileceimiz bu uygulamann dnda Tevratta, cnplk, hayz, lohusalk ve zrllk durumlarnda gusl andran bir taharetin emredildiini grmekteyiz. Yahudilik inancna gre, cnp, lohusa, hayz ve zrl olanlar, murdar (necs) olarak kabul edilmektedir. Bu durumda olanlarn Beytil-Makdise girmeleri, mukaddes bir eye dokunmalar, bakalaryla iliki kurmalar, mukaddes olan eylerden yeyip imeleri yasaklanmtr. 1496 Bunlar ancak, bu hallerden sonra ykanp temizlenmek suretiyle murdarlktan kurtulmu olacaklardr. 1497 Hz. Peygamber dnemindeki Yahudilerin de, Tevratn bu hkmnden dolay hayzl bir kadnla bir arada bulunmadklar, birlikte yemek yemedikleri ve onlar bu durumda iken evden kardklar nakledilmektedir. Hz. Peygambere bu durumun sorulmas zerine u ayet-i kerime nazil olmutur: 1498 Sana det grmeden soruyorlar. De ki: O, eziyettir. det halinde kadnlardan ekilin, temizleninceye kadar onlara yaklamayn, temizlendikleri zaman Allahn emrettii yerden onlara varn. Allah tvbe edenleri sever, temizlenenleri sever. 1499 Bunun zerine Hz. Peygamber: Cima hari her eyi yapn (yani her trl ilikiye girebilirsiniz) buyurmutur. 1500 Ayrca Hz. Peygamber, hanmlar hayzl iken onlarla bir arada bulunmu, piirdiklerinden yemi, 1501 kullandklar eyalar kendisi de kullanm ve ayn yatakta yatm 1502 ve onlara temas ettii halde Kuran okumutur. 1503 Sonu olarak, bu konuda unu syleyebiliriz ki, murdarlk (necset) anlaynn Tevratta zerinde nemle durulan ve pek ok hkmn zerine bina edildii bir anlay olduu dikkati ekmektedir. Hz. Peygamber, mminin necis olmayacan 1504 beyan
1495 1496 1497 1498 1499 1500

k 30: 17-21. Levililer 12: 2-4; 15: 1-24; 22: 4-7. Levililer 15: 10-13, 16-18, 21, 27-30. Vkd, a.g.e., s. 76. 2/Bakara, 222. Muslim, Hayz, 16 (I. 246); Eb Dvd, Taharet, 103 (I. 177); Nikh, 47 (I. 174-175); Tirmiz, Tefsr, sre, 3. (V. 214-215); Nes, Taharet, 181 (I. 152); Hayz, 8 (I. 187); bn Mace, 125 (I. 211).

1501 1502 1503 1504

Muslim Hayz, 14 (I. 245); Eb Dvd, Taharet, 103 (I. 178); Nes, Taharet, 177 (I. 148). Buhr, Hayz, 5 (I. 78); Muslim, Hayz, 1 (I. 242) . Buhr, Tevhid, 52 (VIII. 214); Eb Dvd, Taharet, 103 (I. 179); Nes, Hayz, 16 (I. 191) . Buhr, Gusl, 23-24 (I. 74-75); Muslim, Hayz, 115-116 (I. 282); Eb Dvd, Taharet, 91 (I. 156); bn Hanbel, II. 235, V. 384, 402.

230

ederek, Tevrattaki bu anlay reddetmitir. slm inancnn byle bir anlay reddettii kesin olmakla birlikte, slma gre byle bir insan, temizleninceye kadar 1505 yalnzca namaz klmas, oru tutmas, Kbeyi tavaf etmesi, Kurana el srmesi ve mescidlere girmesi gibi ibadete
1506

ynelik

davranlarda

bulunmasnn

yasakland

anlalmaktadr.

Ayrca ibadete balamadan nce, farkl bir ekilde de olsa gelenein

srdrld, 1507 fakat zellikle hayz konusunda Tevratta yer alan ve Hz. Peygamber dnemindeki Yahudiler tarafndan da benimsenen arlklara ise itibar edilmemi; byle bir durumda necasetin sadece ibadetlerle snrl olduu belirtilmitir. 1.5.2. Namaz slmn temel kaynaklarnda, namaz ibadetinin daha nceki peygamber ve mmetlere de farz klnd gsterilmektedir. Kurann eitli ayetlerinde Hz. brahim ve smailin namaz kldklar ve kendilerine tbi olanlara da namaz klmay emrettiklerinden sz edilir. 1508 Ayrca Hz. brahimin: Rabbim beni ve soyumdan gelenleri namaz klanlardan eyle.. 1509 diye dua ettiini bildirmektedir. Hatta daha da nemlisi, namazda yer alan kym, ruk ve secde gibi rknlere iaret ederek, Hz. brahimin (a.s.) de bu ekilde namazn ifa ettiinden sz edilmektedir. 1510 Ayrca tarih kaynaklarda da, Hz. brahimin Makam- brahimi kble edindii, kap ynnden oraya doru namaz kld, Hz. smailin de ayn uygulamay devam ettirdiinden sz edilmektedir. 1511 Kuranda ayrca, Hz. shak ve Yakuba namaz klmalarnn emredildii, 1512 Hz. uaybn da namaz kld ve bundan dolay da kavmi tarafndan alaya alnd

1505 1506

5/Mide, 6. Buhr, Hayz, 20 (I. 421); Muslim, Hayz, 15 (I. 265); Eb Dvd, Taharet, 94 (I. 60), 113 (I. 80). 5/Mide, 6. 2/Bakara, 125; 14/brhm, 37; 19/Meryem, 54-55. 14/brhm, 40. 22/Hac, 26. bn shk, es-Sre, s. 79-80; Ebl-Veld Muhammed b. Abdillh el-Ezrak, Ahbaru Mekke vema cae minel-Asar, Mekke, 1979, II. 30. 21/Enbiy, 72-73.

1507 1508 1509 1510 1511

1512

231

belirtilmektedir. 1513 Hz. brahim ve Hz. Yakub gibi peygamberlere ve nesillerine namazn emredildii, ancak daha sonra namaz terk eden ve ehvetlerine uyan bir neslin yetitii bildirilmektedir. 1514 Yine Kuranda, Hz. Musaya da Tv vadisinde iken, namaz klmas emredildii, 1515 srailoullarndan da bu konuda sz ald bildirilmektedir. 1516 Bu ayetleri pekitiren bir mahiyetteki bir rivayette, Hz. Peygamber, Mirac gecesi kabrinde namaz klarken (kym esnasnda) Hz. Musann yanna uradndan sz edilmektedir. 1517 Baka bir rivayette ise, Hz. Musa, Mirac gecesi, Hz. Peygambere: srailoullarna gnde iki vakit namazn farz klndn, fakat bunu bile yapamadklarn syleyerek be vakit namazn azaltlmas iin Rabbine yalvarmasn tavsiye etmitir. 1518 Kitab- Mukaddeste yer alan baz ifadelere gre srailoullarnda namazn mevcut olduuna dair iaretlere rastlanmaktadr: Ve sabahleyin erken kalktlar, ve Rabbin nnde secde kldlar ve dnp Ramaya evlerine geldiler. Ve Elkana kars Hannay bildi ve Rab onu hatrlad. 1519 Ben de onu Rabbe armaan ettim yaayaca btn gnlerce Allaha armaan edilmitir. Ve orada Rabbe secde kld. 1520 Ayrca bu konuda slmi kaynaklarda yer alan baz rivayetlerden de srailoullarna namazn emredildii anlalmaktadr. Bir rivayete gre Hz. Peygamber, btn yeryznn kendisi ve mmeti iin mescid olduunu, kendinden nceki kavimlerin ise kilise ve havralarda namaz kldklarn bildirmitir. 1521 Hz. Aie de Yahudilerin kadnlar mescidlerden menettiklerini haber vermitir. 1522 Ayrca Hz. Peygamber, Yahudilerin kabirleri zerinde

1513 1514 1515 1516 1517 1518

11/Hd, 87. 19/Meryem, 58-59. 20/Th, 11-14 2/Bakara, 83; 5/Mide, 12. Nes, Kymul-Leyl, 15(III. 215-216) Buhr, Bedul-Halk, 6 (IV. 78) Menkbul-Ensr, 42, (IV. 250) Muslim, mn, 259 (I. 147); Tirmiz, Salt, 159 (I. 417); bn Hanbel, V. 143. I. Samuel 1: 19. I. Samuel 1: 28. Buhr, Teyemmm, 1 (I. 113); Muslim, Mescid, 3-5 (I. 370); Eb Dvd, Salt, 24 (I. 328); bn Hacer, Fethul-Br, I. 521-522; bn Hanbel, I. 250, 301; II. 222, 240. Buhr, Ezan, 163 (I. 210-211); Muslim, Salt, 144 (I. 329); Eb Dvd, Salt, 53 (I. 383); Tirmiz, Cuma, 36 (II. 420); Muvatta, Kble, 15 (s. 198).

1519 1520 1521

1522

232

mescit yaptklarn,

1523

Mest ile namaz klmadklarn,

1524

Mslmanlarn selamna ve

namazda amin demelerine hased ettiklerini belirtmi ve onlara bu konularda muhalefet etmek gerektiini belirtmitir. 1525 Ayrca Kuranda, Lokmnn (a.s.) oluna namaz klmasn emrettii, 1526 Davudun (a.s.) da namaz kld bildirilmektedir. 1527 Hz. Peygamber de, 38/Sd Sresini okurken, secde etmi ve: Davud tvbe etmek amacyla secde etmiti, biz de kretmek amacyla secde ediyoruz. 1528 buyurmutur. Bir baka hadiste de: ...Allaha en sevimli gelen (nafile) namaz Davudun namazdr. O, gecenin yarsna kadar uyur, te birinde namaz klar, sonra tekrar altda birinde uyurdu. 1529 buyrulmaktadr. Ayn ekilde Hz. Peygamberden nakledilen bir rivayete gre, Hz. Sleyman bir dua esnasnda, Mescid-i Aksaya yalnzca namaz klmak iin gelen kimselerin balanarak analarndan doduu gn gibi gnahsz yurtlarna dndrlmelerini istemiti. 1530 Bir baka rivayete gre ise, Hz. Sleymann annesi, ona geceleyin ok uyumamasn tavsiye eder (ve gecenin bir ksmn ibadetle geirmesini ima ederek) geceleyin ok uyumann insan kyamet gn fakir brakacan sylerdi. 1531 Bu rivayetler, Hz. Sleymann namaz ibadetiyle ykml olduunu ve namaz kldn gstermektedir. 1532 Grld gibi, bu tespitler namazn Mslmanlara farz olduu gibi, daha nceki milletlere de emredildii, gerek Kurandan gerekse Snnetteki verilerden anlalmaktadr. Buna gre, slm, namaz ibadetinin msteriklerin sandnn aksine, nceden beri uygulanan bir ibadet ekli olduunu kabul etmektedir. nan dzeyinde dinin birliini savunan slm, 1533 namaz gibi baz ibadetlerin de daha nceki mmetlerce
1523 1524 1525 1526 1527 1528 1529

Buhr, Salt, 48 (I. 110); Muslim, Mesacid, 16-23 (I. 376); bn Hanbel, I. 218; II. 366, 369. Eb Dvd, Salt, 88 (I. 427). bn Mace, kmetus-Salt, 14 (I. 278-279). 31/Lokmn, 17-18. 38/Sd, 24-25. Nes, ftitah, (II. 159). Buhr, Enbiy, 38 (IV. 134), Teheccd, 7 (II. 44); Muslim, Sym, 188-201 I. 16-18); bn Hanbel, II. 160, 206. bn Mace, kmetus-Salt, 196 (I. 451-452); bn Hanbel, VI. 120, 122. bn Mace, kmetus-Salt, 174 (I. 422). Ali Osman Ate, a.g.e., s. 23. 2/Bakara, 136; 3/Al-i mrn, 19, 84-85; 30/Rm, 30 vd.

1530 1531 1532 1533

233

uygulandn savunmaktadr. Bu durum namaz ibadetinin ne kadar kkl olduunu aka ortaya koymaktadr. te birok konuda olduu gibi, namaz konusunda da Hz. Peygamber ve Mslmanlar, Yahudilerin vahye dayal olan uygulamalarn tasdik etmiler, fakat vahyin dnda Yahudilerin uydurduklar uygulamay reddetmilerdir. Bu konudaki birka rnei yukarda izah etmeye almtk. 1.5 3. Cuma Gn Cahiliye dneminde Araplar, Cuma kelimesi yerine, Aram kkenli olan ve Sryanicede rahmet anlamna gelen Arbe kelimesini kullanrlard. 1534 Arube, Yahudilerin cumartesine hazrlk yaptklar ve bu nedenle Medinede sabahtan leye kadar pazar kurduklar gn olarak da bilinirdi. Arube yerine Cuma kelimesinin ne zamandan beri kullanld konusunda farkl grler ileri srlmtr. Kimilerine gre, bu gn, Kureylilerin atas olarak bilinen Kb b. Luhayyn kavmini toplayarak nasihat etmesinden dolay, toplanma gn anlamna gelen Cuma adn almtr. Dier bir gre gre ise, Hicretten sonra Medineli Mslmanlarn bir araya gelerek Yahudilerin ve Hristiyanlarn haftada bir kez toplandklar zel gnleri (yevmus-sebt ve yevmulahad) olduu dncesinden hareketle arbe gnnde toplandklar ve bugne de toplant ve ibadet gn anlamna gelen Cuma dedikleri belirtilmitir. 1535 Cuma ile ilgili nakledilen bu bilgilerden, Cuma kelimesinin slm ncesi kullanldn gsteriyor ise de, asl olan Kuranda Cuma adnn verildii sre ve Cuma gn namaz iin ar yapldnda hemen Allahn zikrine (namaza) koun ve alverii brakn. 1536 melindeki ayet, Cumann ancak slmla yerletiini ve slmi dnemde gerekli nemi kazandn gstermektedir. Konuyla ilgili hadislerden anlaldna gre, Cuma, haftalk ibadet gn olarak daha nce Yahudiler ve Hristiyanlar iin tayin ve takdir edilmi, fakat onlar bu konuda ihtilafa dm; Yahudiler cumartesiyi, Hristiyanlar da Pazar benimsemilerdir. Bunun zerine Yce Allah da, Cuma gnn Mslmanlar iin bir bayram ve toplant gn

1534

Kurtub, a.g.e., XVIII. 64; bn Kesr, Tefsr, IV. 365; bn Hacer, Fethul-Br, II. 411; Fayda, Arubemd mad., DA, III. 422. Kurtub, a.g.e., XVIII. 64; bn Kesr, Tefsr, IV. 365; bn Hacer, Fethul-Br, II. 411; Fayda, a.g.md., III. 422; Karaman, Cuma mad., DA, s. 85. 62/Cuma, 9.

1535

1536

234

olarak tespit etmitir. 1537 Kuran, Yahudilerin cumartesi konusundaki ihtilaflarna aka iaret etmitir: Cumartesi (gnne sayg, onu yalnz ibadet gn yapmak) onda ayrla den (Yahudi)lere (farz) klnd. Rabbin elbette ayrla dtkleri ey hakknda kyamet gn aralarnda hkmn verecektir. 1538 Mfessirlerin birouna gre, yce Allah, Yahudilere Cuma gnn farz klnca, onlar hemen Musaya gelerek, Allahn Cumartesi gn bir ey yapmadn ve o gn bo kaldn belirterek Cumartesiyi kendilerine mbarek bir gn olarak tahsis etmesini istemiler; bunun zerine Musa da Cumartesiyi kendilerine tahsis etmitir. 1539 Bu bilgiler, Yce Allahn her mmet iin haftann belli bir gnn toplant ve ibadet gn olarak farz kldn gstermektedir. Cuma gnn ise, Mslmanlara tahsis edilmi brahim dinin bir uzants olarak deerlendirmek gerekir. Ancak, baz Batl msterikler kble konusunda olduu gibi, Cuma gnnn seimi konusunda da Yahudilerden etkilendiini savunurlar. 1540 Onlara gre, Hz. Peygamberin Yahudilikteki, Cumartesi yerine Cumay tahsis etmesini, dini milliletirme hareketinin bir uzants olarak kabul ederler. 1541 Oysa msteriklerin bu iddias gerei yanstmamaktadr. ncelikle unu belirtmek gerekir ki, Hz. Muhammedin tebli ettii din, kendisine ve ayn zamanda btn peygamberlere indirilen mesajlarn zn (tevhidi) iermektedir. Bu adan slmn kutsal sayd Hz. Musaya indirilen herhangi bir ilh mesajn Hz. Peygamber tarafndan reddedilmesi dnlemez. Hz. Peygamberin Yahudilerin ibadetlerine hazrlk yaptklar bir gnde Cuma namaz kln! 1542 diye buyurmas, o gnn Yahudi geleneiyle ilikilendirilmesi deil, brahim gelenee uygun olarak belirlenmesi amacn tamaktadr. O halde bu tespiti, sradan bir gelenein bir taklit ya da dini milliletirme temayl olarak deil de, brahim gelenein bir uzants olarak grmek gerekir.
1537

Buhr, Cuma, 1 (I. 211-212); Enbiy, 54 (IV. 153); Muslim, Cuma, 19-21 (II. 586); Nes, Cuma, 1 (III. 86); bn Mace, kametus-Salt, 78 (I. 344); bn Kayym, Zdul-Med, I. 365; Kurtub, a.g.e., X. 131; bn Kesr, Tefsr, II. 572.

1538 1539

16/Nahl, 124. Taber, Tefsr, XIV. 193; Kurtub, a.g.e., X. 131; bn Hacer, Fethul-Br, II. 411; Ahmed Naim, Tecrd-i Sarh, III. 4. Watt, Muhammed at Medina, s. 198. Buhl, Muhammed mad., V. 462. bn Sad, a.g.e., III. 118.

1540 1541 1542

235

Grld gibi her konuda olduu gibi Cuma konusunda da, Yahudilerle olan iliki ya da ayrlklar msteriklerin iddia ettikleri gibi kuru kuruya bir ztlama ya da kr krne bir taklidden teye gemi, brahim gelenee ve vahye uygun olarak gelimitir. 1.5.4. Oru Allaha tazim kasdyla belli bir sre ierisinde yemek, imek ve cinsel ilikide bulunmak gibi baz fiillerden kanmak anlamna gelen oru (savm) ibadetinin 1543 daha nceki toplumlara da farz klnd Kuranda ak bir ekilde ifade edilmektedir: Ey iman edenler! Oru sizden evvelkilere farz klnd gibi (gnahlardan) korunmanz iin size de farz klnd. 1544 Buna gre, oru ibadetinin ok eski bir ibadet ekli olduu ve eskiden beri Allaha yaklama vastas olarak tannd anlalmaktadr. O halde oru, says, ekli ve zaman milletlere gre farkllk arz etse de, belli bir toplum veya risalete has bir ibadet tr deil, genel ilh bir kanundur. 1545 Nitekim Hz. Meryemin: ... Ben Rahmna (susma) orucu adadm, bugn hibir insanla konumayacam, de. 1546 diye seslenmesi, onun yaad toplumda susmak (suat) orucunun meru olduunu gstermektedir. 1547 Nitekim Hz. Nuhun bayram gnlerinin dnda btn yl orulu geirdii, 1548 Hz. Davudun da gn ar oru tuttuu bildirilmektedir. 1549 Yahudilikte oru ibadeti, 1550 bazen nefsi krma bazen cefa vastas, bazen de Tanrya yaklama vesilesi olarak kabul edilmitir. 1551 Yahudiler tarih boyunca, balarna bir felaket geldiinde, Tanrnn kendilerine gazap ettiine inandklarnda, ktlk, yoksulluk ve veba gibi felaketler kendilerini tehdit ettiinde ya da bir khin kendini

1543

sfahn, a.g.e., s. 428; bn Kesr, Tefsr, I. 213; Al b. Muhammed el-Curcn, KitbutTarifat, Beyrut, 1990, s. 141; Yazr, a.g.e., I. 625. 2/Bakara, 183. Mahmud altut, el-slm Akidetun ve eriatun, Kahire, 1992, s. 102; Yazr, a.g.e., I. 626. 19/Meryem, 26. Ali Osman Ate, a.g.e., s. 67. bn Mace, Sym, 32 (I. 547) . Buhr, Fedilul-Kurn, 34 (VI. 113); Savm, 55-59 (II. 245-246); Enbiy, 38 (IV. 134); Edeb, 84 (VII. 103); Muslim, Sym, 182-186 (I. 546); bn Hanbel, II. 189, 194-195. k 34: 18. Mezmurlar 35: 13; 69: 10; 109: 24; Daniel 9: 3.

1544 1545 1546 1547 1548 1549

1550 1551

236

ilhama hazrladnda oruca bavururdu. 1552 Yahudilerin ylda ka gn oru tuttuklar konusu da ihtilafldr. Baz kaynaklarda, Yahudilere de daha nceleri Ramazan orucu farz klnm, fakat onlar bunu brakarak bunu senede bir gne indirmilerdi. Bugn de Firavunun suda boulduu gn olarak kabul etmilerdir. Ancak, bu konuda da yanlmlar zira, Firavunun suda boulduu gn aure gnne denk gelmektedir. 1553 Gnmzde Yahudi dininde uygulanmakta olan oru ibadetinin, dinin birok hkm gibi deiiklie urad ve peygamberlerin belirttii safl koruyamad anlalmaktadr. Zira Yahudiler, eitli siyasi ve tarih olaylara binaen, bazen kendi yanlarndan oru ihdas etmiler, bazen de mevcut oru ibadetinin gnn azaltmak suretiyle deiiklik yapmlardr. 1554 Oru konusunda Hz. Peygamberle Yahudiler arasndaki ilikiler daha ok aure orucu hakknda younlamaktadr. Aure orucunun menei hakknda farkl grler ileri srlmtr. Bazlarna gre aure, Hz. Musa ve kavminin Firavunun zulmnden kurtulduu ve Yahudilerin oru tutmakla mkellef olduu bir gndr. Rivayete gre, Hz. Peygamber Medineye geldiinde Yahudilerin oru tuttuklarn grd ve onlara ne olduunu sordu. Bunun zerine Yahudiler: Bugn Allahn srailoullarn dmanlarndan kurtard iyi bir gndr. Musa Peygamber de bugn oru tutmutur. dediler. Resulullah (a.s.): Biz Musaya sizden daha laykz. diyerek o gn orula geirdi ve ashabna da bugn oru tutmalarn emretti. 1555 Bu da gsteriyor ki, esasen Hz. Nuh zamanndan beri btn semavi ve brahim dinlerde kutsal saylan aure gnnde oru tutmak, Yahudilere de emredilmiti. Onlar, yedinci aylar olan Tiriinin 10. gnne rastlayan aureyi bayram telakki ederek, birtakm merasimler icra eder ve yllk gnahlardan temizlenmeyi murat ederek oru tutarlard. Bu oru, Yahudilikte tvbe gn anlamna gelen mehur Yom Kippur orucu olmaldr. 1556 Yahudi hahamlar tarafndan Yom Kippurun srailoullarnn Msrdan kn hatrlatt da ayrca vurgulanmaktadr. 1557
1552 1553 1554 1555

Osman Cilac, lhi Dinlerde Oru, Hac ve Kurban, zmir, 1980, s. 18-19. a.g.e., I. 626. Elmall, a.g.e., I. 626; Ate, Yce Kurann ada Tefsiri, I. 300. Buhr, Savm, 68 (II. 251); Enbiy, 24 (IV. 126); Menkbul-Ensr, 52 (IV. 269); Muslim, Sym, 127-130 (II. 796); Eb Dvd, Savm, 64 (II. 818); bn Mace, Sym, 4 (I. 552-553); bn Kayym, Zdul-Med, II. 66

1556 1557

Levililer, 16/ 30-34, 23/27. Hamidullah, slm Peygamberi, I. 563-564.

237

Araplarn, aure gn doduu rivayet edilen 1558 ve Kbeyi ina eden atalar brahimin (a.s.) hatrasna hrmeten bugn nemli saymalar uzak bir ihtimal deildir. 1559 Hz. Musa ile srailoullarnn Firavunun elinden aure gn kurtulduklarn, Hz. Nuhun gemisinin Cudi Dana ayn gn oturduuna inanan Yahudileri Hz. Peygamberin tekzip etmemesi ve hatta Biz Musaya sizden daha laykz. diyerek bugnde oru tutmay emretmesi, 1560 aure gn tutulan orucun Hz. Nuhdan itibaren btn semavi dinlerde nemli bir yer igal ettiine iaret etmektedir. 1561 Durum byle olmasna ramen, baz msteriklere gre, aure ve Ramazan orucu, slmi ibadetlerdeki yabanc unsurlarn en belirgin gstergesi kabul edilir. Ceatani, aure orucunun Yahudi kaynakl olduunu ve Hz. Peygamberin Yahudilerle aralarnn bozulmasndan sonra Ramazan orucunu farz kldn iddia etmektedir. 1562 Buhl ise, aure orucunu ibadetlerde Yahudileri taklidin ve onlara olan bamlln bir gstergesi olarak grmektedir. 1563 Watt, biraz daha temkinli davranarak, Medineli ensarn Yahudilerle bozumadan nce onlarn kefaret orucunu (Yom Kippur) tuttuklarn; 624 ubat ya da Martnda bunun yerine Ramazan orucunun farz klndn belirtir. 1564 Batl msteriklerin bu konuda objektif davrandklarn sylemek doru olmasa gerek. Objektif olmamann yan sra, iyi niyetten de yoksun bir iddia olduu da gayet ak bir ekilde grlmektedir. Zira yukarda da belirtildii gibi, brahim gelenee dayal olan aure orucunun cahiliye Araplarnca uyguland, Hz. Peygamberin de bisetten nce bu orucu tuttuu sahih rivayetlerle sabittir. Buna ramen Batllarn, srarla bu uygulamann temelini Yahudi geleneinde aramalar, ancak slm gereini kavrayamamann ve art niyetin bir rn olmakla izah edilebilir. slm, Allah katnda btn zamanlar iin gnderilen tek dinin varln savunan 1565 evrensel karakterli yegne

1558

Ayn, a.g.e., XI, 118; Ahmed Davudolu, Sahh-i Muslim Tercmesi ve erhi, stanbul, 1980, VI. 140. bn Hacer, Fethul-Br, IV. 291. bn Hanbel, II. 359-360; bn Hacer, Fethul-Br, IV. 291; bn Kesr, Tefsr, II. 428. Ayn, a.g.e., XI. 117-118. Leon Ceatani, slm Tarihi, stanbul, 1924, III. 207-208. Buhl, Muhammed mad., s. 462. Watt, Muhammed at Medina, s. 199; Hz. Muhammed, s. 120. 3/Al-i mrn, 19, 84-85; 2/Bakara, 136; 22/Hac, 78.

1559 1560 1561 1562 1563 1564 1565

238

dindir. Btn peygamberlerin dini zere gnderilen Hz. Muhammedin, 1566 yalnzca Yahudilere ait olmayan aure orucunu emretmesi ise bu niteliin doal bir sonucudur. Byle bir tavsiyeden Yahudileri taklit sonucunu karmak, aka slmn evrensel niteliini kavrayamamaktan baka bir ey deildir. Kald ki, Hz. Musay karde eli diye kutsayan Hz. Muhammed, onun mesajlarn tahrif etmekle sulanan Yahudileri taklit etmemek ve hurafelerinin slmn bnyesine karmasn engellemek iin Mslmanlar uyarm ve sadece aure gn deil, Muharremin 9, 10 ve 11. gnlerinde de oru tutmak 1567 ayrca sahura kalkmak 1568 ve iftarda acele etmek 1569 sretiyle Yahudilere muhalefet edilmesini tavsiye etmitir. Onun bu tutumu Yahudileri taklit etmek deil, aksine Hz. Musadan kalma ibadet ekillerini tahrif ettiklerini vurgulayarak geree iaret etmeye yneliktir. Dolaysyla Hz. Peygamber, kendisine gelen vahyin altnda semavi dinlerin btnnde olduu gibi Yahudiliin de zeri kllenmi olan itikadi ve er hkmlerin zerlerini amak ve yeniden gndeme getirmek iin aba sarf etmitir. Bu konuda hibir mmeti taklit etmeye ihtiyac olmad gibi, dinin temel ilkelerinden olan prensiplerin devam iin de, daha nce Yahudilik ya da baka bir dinde vardr diye almamazlk da etmemitir. 1.5.5. Kble Hz. Peygamberin (a.s.) Mekke dneminde getirdii ilh mesajlarn byk bir ksm, her ne kadar itikadi konular ierse de, namazn Medineye hicretten nce farz klnd kesinlikle bilinmektedir. Zira Mekkede nazil olan birok Kuran ayetinde namaza tevik ve namazn farziyetine iaret edildiini grmekteyiz. 1570 Dolaysyla, daha ilk dnemlerde Hz. Peygamber ve ashabnn namaz kldklar ve bununla birlikte bir kbleye yneldikleri de ak bir ekilde anlalmaktadr. Ayrca bn Abbstan yaplan bir rivayete gre, Hz. Peygamber Mekkede iken, Kbeyi yanna alarak Beytul-Makdise doru ynelerek namaz kld bildirilmektedir.
1566 1567

22/Hac, 78; 42/r, 13. Muslim, Sym, 133 (II. 797); Eb Dvd, Savm, 65, (II. 819); Tirmiz, Savm, 50 (III. 128); bn Hanbel, I. 241; bn Kayym, Zdul-Med, II. 69. Muslim Sym, 46 (II. 771); Eb Dvd, Savm, 17 (III. 88); Nes, Sym, 27 (IV. 146. Eb Dvd, Savm, 20(II. 763) Tirmiz, Savm, 13, (III. 82); bn Macei Sym, 24 (I, 542). Bkz. 96/Alak 10; 74/Mddessir, 43; 87/Al, 15; 108/Kevser, 2; 75/Kyme, 33; 35/Ftr, 18; 17/sr, 110.

1568 1569 1570

239

Dolaysyla bu ekilde her iki kbleyi de birletirmi oluyordu. Ancak, Medineye hicret edince, her iki kbleyi birletirme imknn bulamam, bunun zerine Allaha ynelerek dua etmi, Yce Allahda Kudse doru ynelmesini emretmitir. 1571 Bu rivayetten de anlald gibi, Hz. Peygamber, bu tavryla Kbeyi mriklerin putlaryla dolu olmasna ramen, onlardan soyutluyor ve brahimin Allahn emriyle insanln saadet ve hidayeti iin kurmu olduu kutsal bir mekn olarak gryordu. Nitekim Hz. Peygamberin Harem-i erifte namaz kld ve bu arada Eb Cehlin ikencesine maruz kald da 1572 bu anlay dorular mahiyettedir. Buna ramen Hz. Peygamberin kble konusudaki tutumu, bu konuda eitli yorumlarn yaplmasna neden olmutur. Tarih kaynaklarn bu konudaki haberlerine gre, Hz. Peygamber, Mekkede iken, ya sadece Kbeye doru yneliyor 1573 ya da Kbeyi yanna alarak Mescid-i Aksaya doru yneliyordu. 1574 Ancak, Hz. Peygamber Medineye hicret etmesinden sonra da 16 veya 17 ay kadar Kudse ynelmiti. zellikle Yahudilerin slma kar muhalefetleri arttka, Hz. Peygamber kblenin Kudsten Kbeye doru evrilmesini arzuluyordu. 1575 Hz. Peygamberin, srarla Mekkeye doru yneltilmesini istemesi de Mekke dneminde Kbenin de en az Beytul-Makdis kadar nemsendiinin bir gstergesi olarak karmza kmaktadr. Hatta Medinedeki bu olay zerine aadaki ayet-i kerimenin nazil olduu ve ok gemeden Kbeye doru ynelmesinin emredildii rivayet edilmektedir: nsanlardan baz beyinsizler: Onlar zerinde bulunduklar kbleden eviren nedir? diyecekler. De ki: Dou da bat da Allahndr. O, doru yola iletir. Bylece Biz, sizi orta bir mmet yaptk ki, insanlara ahit olasnz, Eli de size ahit olsun. Biz Eliye uyan, kesi zerinde geriye dnenden ayralm diye, eskiden yneldiin Kbeyi kble yaptk. Bu Allahn yol gsterdii kimselerden bakasna elbette ar gelir. Allah sizin imannz zayi edecek deildir. phesiz Allah insanlara, efkatli, merhametlidir. (Ey
1571

bn Hanbel, I. 325; bn Kesr, Tefsr, III. 393; bn Hacer, Fethul-Br, I. 421; Suheyl, RavdulUnf, IV. 114. Buhr, Vud, 69, (I, 65); Salt, 109 (I, 131); Muslim, Cihd, 107 (II. 1418); 110 (II. 1431) . Kurtub, a.g.e., II. 102; bn Hacer, Fethul-Br, I. 599. bn Hanbel, I. 325; bn Sad, a.g.e., I. 243; bn Kesr, Tefsr, I. 180; Mecmauz-Zevaid, II. 15. Buhr, mn, 30 (I. 15); Tefsr, sre 2, 11 (V. 151); Ahbarul-hd, 1 (VIII. 134); Muslim, Mesacid, 11-15 (I. 374-375); Eb Dvd, Salt, 28 (I. 348); Tirmiz, Salt, 255 (I. 169-170); Tefsr, 3 (V. 207); Nes, Kble, 1 (II. 60-61); bn Mace, kmetus-Salt, 56 (I. 322-323); bn Sad a.g.e., s. 241-242.

1572 1573 1574 1575

240

Muhammed) Biz senin yzn ge doru evirip durduunu (gkten bir haber beklediini) gryoruz. (Merak etme), elbette seni holanacan bir kbleye doru dndreceiz. (Bundan byle) yzn Mescid-i Haram tarafna evir. Nerede olsanz, yzlerinizi o yne doru evirin Kitab verilenler, bunun Rableri tarafndan olduunu bilirler. Allah onlarn yaptklarndan habersiz deildir. 1576 Hz. Peygamberin Mekkede iken Kbeye doru ynelmesi ya da Kbeyi yanna alarak Beytul-Makdise ynelmesi 1577 ilk dnemlerde mriklerin de kabullendii gibi Kbenin Hz. brahimin kutsal mekn olmasndan kaynaklandn sylemek doru bir yarg olsa gerek. Ancak, Medineye hicretten sonra Mescid-i Aksaya ynelmesinin sebebi de Yahudileri slma kar yumuatmak ve lfet peyda etmelerini salamak olduu sylenebilir. 1578 Ancak, hicretten sonra Kudse doru ynelmesi de Araplarn gcne gitmi, kendi akrabalarndan, daha nceleri Kbeye doru namaz klanlarn durumundan endie etmilerdir. 1579 Hz. Peygamberin belli bir mddet Kudse doru yneldikten sonra Kbeyi kble edinmesi, ayette de belirtildii gibi, 1580 Yahudilerin tepkisine neden olmu ve onun bu tavr, daha nceki peygamberlerin kblesini redde ynelik, kabulu mmkn olmayan bir tavr olarak grlmtr. 1581 Kuran, onlarn bu tepkisinin, peygamberlerin atas olan Hz. brahimin kble konusundaki tutumuyla badamadn belirterek, bunun Peygambere uyanla, kesi zerine dnenleri birbirinden ayrmaya ynelik bir imtihan olduunu ve Hz. Peygamberin bu nedenle onlarn kblesine uymamas gerektiini vurgulamaktadr. 1582 Hz. Peygamberin kble konusundaki bu tutumu, baz msteriklerce, onun Yahudiler tarafndan Medinede hayal krklna uratlmasnn bir sonucu olarak

1576 1577 1578 1579 1580 1581 1582

2/Bakara, 142-144. bn Hanbel, I. 325; bn Sad, a.g.e., I. 243; bn Kesr, Tefsr, I. 180; Mecmauz-Zevaid, II. 15. Elmall, Hak Dini, I. 527. Elmall, Hak Dini, I. 526. 2/Bakara, 142. bn Kayym, Zdul-Med, III. 67; Tantv, a.g.e., s. 160. 2/Bakara, 136-145; bn Kayym, Zdul-Med, III. 68.

241

deerlendirilmi ve bir ibadet yn (kble) olarak Kudsden sonra Kbeye ynelmenin, dinin Araplatrlmas ynnde atlm nemli bir adm olduu iddia edilmitir. 1583 Fazlur Rahmann da belirttii gibi, Hz. Peygamberin Medineye hicretinden sonra, Yahudilerle din ve siyasi ynden bir atmaya girdii bir gerektir. Fakat msteriklerin iddia ettii gibi, bu konularda Yahudilerle olan ilikilerin kesilmesinden sonra kblenin deitirilmi olduu iddias gerei yanstmamaktadr. Nitekim Hz. Peygamberin Medineye hicretinden sonra srf Yahudilere yaranmak iin Kudse yneldii iddias da gerei yanstmamaktadr. nk kblenin Kudse doru ynelmesi Mekkede balamtr. Mekkede bask altnda olan Mslmanlarn namazlarn aka eda edemedikleri ve Kbeye giremedikleri bir srada uygulanmaya konulmutur. Ayrca Medineliler dahil, btn Araplarn kutsal beldesi ve din faaliyet merkezi Kuds deil, Mekke idi. O halde Mekkede Kudse doru yaplan bu deiikliin esas amac, Mslmanlarla mrikler arasndaki ayrm belirlemekti. 1584 ayet Hz. Peygamber Kuds devaml olarak kble yapmak isteseydi, din alanda Kuds Yahudilikten ayrmak suretiyle bunu rahatlkla yapabilirdi. Nitekim Hz. Musa ve brahimin Yahudi ve Hristiyan olmadklar vurgulanmak suretiyle 1585 bu yola bavurulmutu. 1586 Kblenin deitirilmesi konusunda zerinde durulmas gereken bir nokta daha vardr ki: 2/Bakara, 142-143. ayetlerde kblenin deiikliinin aka vurguland, 142153. ayetler serisinin banda yer almtr. Burada zihnimize taklan sorulardan birisi, bu ayetler dizisinin hepsinin bir anda nazil olup olmad meselesidir. Sz konusu ayetlerin hepsi bir anda m indirilmilerdir, yoksa 144 ve onu takip eden ayetlerle 142. ve 143. ayetler farkl zamanlarda m nazil olmutur? Byle olmas halinde bu iki ayet grubundan hangisi daha nce nazil olmutur? Bu seri ayetlerin bir anda nazil olmas, kble deiikliinin Kuran olmayan bir ilhamla vuku bulduunu gerektirmektedir. Oysa bu seri ayetler ve ondan nceki ayetler Yahudilerin tenkitlerine cevap vermekte ve kble deiiklii konusunda Resulullahn durumunu glendirip Mslmanlar teskin etmek amacyla nazil olmulardr. Yahudilerin: Onlar zerinde bulunduklar kbleden eviren

1583

Wellhausen, a.g.e., s. 13; Buhl, Das Leben., s. 217; Buhl, Muhammed mad., s. 462-463; A.J. Wensinck, a.g.md., VI. 667; Sarkolu, Bat Dinler Tarihinde slm, Uluslarars I. slm Aratrmalar Sempozyumu, zmir, 1985, s. 223-224.

1584 1585 1586

Fazlur Rahman, slm, s. 27; Ana Konularyla Kuran, s. 217-219. 3/Al-i mrn, 67. Fazlur Rahman, slm, s. 26-27.

242

nedir? ifadeleri bunu gstermektedir. Kuranda, Resulullahn baz ileri kendiliinden yapmas, daha sonra da Kurann ayetlerinin onu dorulamasna dair birok rnek vardr. Hudeybiye Bar Anlamasna dair inen ayetler buna rnek tekil eder. 1587 Bilindii gibi, bu olayda Resulullah (a.s.), nce anlamay imzalam, sonra onun bu davran Kuran tarafndan onaylanmtr. kinci durumda ise, yani kble deiikliinin Kuran olmas durumunda ise, nce 145. ayet nazil olmu, sonra Yahudiler tepki gstermiler ve daha sonra da 142. ve 144. ayetler nazil olmutur. Ama birinci ihtimalin doru olmas kuvvetle muhtemeldir. nk bizzat 145. ayet Ehl-i Kitaba yaplan reddi ve onlarn tavrlaryla bunlarn nedenlerini ihtiva etmektedir. 1588 Kuranda Kbenin Hz. brahim ve smail ile ilikilendirilmesi, 1589 temiz ve gvenli bir belde olarak zikredilmesi, 1590 varlnn Mescid-i Aksadan daha eskilere dayanmas 1591 ve gc yeten herkesin oray ziyaret etmesinin farz klnmas, 1592 Mescid-i Haramn kble olarak seilmesi iin ncelii olan delillerdendir. O halde Hz. Peygamberin balangta Kuds kble olarak semesi, msteriklerin zanettii gibi, Yahudilere kur yapmak deil, Kudsn Yahudilikte olduu gibi, slmda da kutsal bir belde olarak deerlendirilmesinden 1593 kaynaklanmaktadr. Kudsten Kbeye ynelmesinin muhtemel nedeni ise, Kbenin tarih boyunca, zellikle de Hz. brahimle birlikte, nemli bir din merkez saylmas ve bu zelliin Hz. Peygamber tarafndan da onaylanmas ve Hz. brahimin dinine balln bir sembol olarak belirlenmesinden kaynaklanmaktadr. Sonu itibaryla, Hz. Peygamberin henz Mekkede iken, ibadetlerinde Kudse doru yneldii bilinse de, Hz. brahimden kalma olduu iin Kbeye de en az BeytulMakdis kadar nem verdii ortaya kmaktadr. Kble deiikliinin yaplmasnn sebebi birilerine kur yapmak deil ayette de belirtildii gibi 1594 imtihan amacyla ve Hz.

1587 1588 1589 1590 1591

Bkz. 48/Fetih Sresinin tm. Derveze, Kurana Gre Hz. Muhammedin Hayat, III. 107-108. 2/Bakara, 125-129; 22/Hac, 26-27. 3/Al-i mrn, 96-97; 5/Mide, 97. 3/Al-i mrn, 96; Buhr, Enbiy, 10 (I. 117); 40 (I. 136); Muslim, Mesacid, 2 (I. 370); Nes, Mesacid, 3 (II. 32). 3/Al-i mrn, 97. 17/sr, 1. 2/Bakara, 143.

1592 1593 1594

243

Peygamberin artk gerek Yahudilerin gerekse mnafklarn davranlarndan tr 1595 Allaha yalvarp brahim gelenei srdrme isteinin yerine getirilmi olmasndan baka bir ey deildir. 1596 Eer yle olmam olsayd, Mekke dneminde Kudse; Medine dneminin ilk 16 veya 17. ayndan sonra da Mescid-i Harama ynelme olmazd.

1.6. Medinede Yahudilerle likilerin Genel Deerlendirmesi nsan hayatnn tm ynlerini kuatan din olgusu, insanlk tarihi kadar eskidir. Tarih boyunca farkl inan ve ibadet ekilleriyle kendi varln hissettirmitir. Bu durum dinin insan toplumlarnn ayrlmaz bir paras olduunu gsterdii gibi, ayn zamanda din yaantnn toplumlar ya da farkl insan gruplar arasndaki farkll da ortaya koymaktadr. slm inancna gre, yeryzndeki insanlarn temelde ayn inanca sahip olduu kabul edilir. Bu inan, tarih boyunca insanln tek bir dine mensup olduunu gsteren ve dinde birlii savunan vahyin rndr. 1597 Buna gre insanlara dini tebli eden btn peygamberlerin getirdikleri inan esaslarnn toptan kabul edilmesi ve ayrla dlmemesi ilke olarak benimsenir. Bu anlay Kuranda ak bir ekilde ifade edilmitir: Nitekim Hz. Musa sonras gnderilen Hz. sa veya Hz. Muhammedi peygamber olarak kabul etmeyen Yahudi ve Hristiyanlarn kendilerini bu dinin yegne temsilcileri olarak grmeleri Kuranda Allah tarafndan bu inanlarndan dolay knanm ve inanlarnn yanllklar ortaya konulmutur. 1598 yleyse evrensel dinin temsilcisi olmak iin, dinde birlii (tevhidi) temin etmek ve bu inancn temel prensipleriyle badamayan hibir anlaya hayat hakk tanmamakla mmkn olacaktr. Hz. Peygamberin tebli ettii bu evrensel din baz msterikler tarafndan Yahudilik ve Hristiyanln etkisinde kalm bir din 1599 ya da bu dinlerin bir mezhebi olduu iddia edilmitir. 1600 Bu iddialarn ou, dinin kaynan kavramamaktan veya sbjektif baz deerlendirmelerden kaynaklanmaktadr. Nitekim baz yazarlar, Hz.
1595 1596 1597 1598 1599 1600

bn Kesr, Tefsr, I. 189-190. 2/Bakara, 144. 2/Bakara, 213; 10/Ynus, 19. 2/Bakara, 111-112, 135-136, 140; 3/Al-i mrn, 67; 5/Mide, 17-18. Buhl, Das Laben s. 213-217; Muhammed mad., V. 470; Wellhausen, a.g.e., s. 13. Hitti, a.g.e., I. 193.

244

Muhammedin slm tebli ettii esnada Yahudilik ve Hristiyanln etkisiyle meydana gelen kargaann sonunda Arap Yarmadasnda din bir kaynama ve buhrann mevcut olduunu, bu arada tek tanrclk fikrine ulaan insanlarn bulunduunu, Hz. Muhammedin bu fikre sadece katkda bulunup bunu gelitirdiini belirtir. 1601 slm ncesi Arabistanda baz kiilerin tek tanr fikrine ulam olmalar dorudur. Ancak, bu tek tanrclk anlay ile, Hz. Muhammedin getirdii Allah fikrinin ayn olduunu ve bu fikrinin herhangi bir sosyal reform hareketine bal olduunu sylemek mmkn grnmemektedir. 1602 Nitekim Philip Hitti de, bu konuda slm inancnn dierlerinden bamsz olarak olutuunu belirtmektedir. 1603 Batl msteriklerin ibadetler konusundaki iddialarnn da bu dorultuda olduunu yukarda izah etmeye almtk. zellikle, namaz, oru ibadeti ve kble seimi konusundaki tutumunun tamamen Yahudilerin etkisinde olutuunu ve Yahudilerden midini kesince de dini Araplatrma ve milliletirme ynnde bir tercihin Hz. Peygamber tarafndan seildiini sylemek, slm dininin zn kavrayamamaktan kaynaklanmakta ve tamamen sbjektif davranlarn bir rn olarak Batllarca dile getirilmektedir. Onlarn iddialarna gre, slm evrensel bir din olmaktan te, nceki peygamberlerin getirdii ilh vahiylerle bir balants olmayan ve tamamen Araplara ynelik mesajlar ieren bir dindir. Oysa, Kuranda, nsanlar Yahudi ve Hristiyanlarn geleneinden ziyade brahimin dinine arlmaktadr: Yahudi ve Hristiyan olun ki, doru yolu bulasnz, dediler. De ki: Hayr biz dosdoru brahim dinine (uyarz). O (Allaha) ortak koanlardan deildi. Allaha, bize indirilene, brahime, smaile, shaka Yakuba ve sbt (torun kabile)lere indirilene, Musa ve saya verilene ve (dier) peygamberlere Rableri tarafndan verilene inandk, onlar arasnda bir ayrm yapmayz, biz Allaha teslim olanlarz, deyin. 1604 Ksaca ifade etmek gerekirse, Hz. Peygamber, Mekkedeki skntl yllarndan sonra, kendisini koruyacaklarna dair sz veren Medineli Mslmanlarn davetine Yce Allahn msaadesiyle icabet etmitir. Burada grnte Yahudi ve mrik olarak bilinen iki grup vardr, fakat aslnda kabile esasna dayal bir hayat srdrmelerinden dolay

1601 1602 1603 1604

Fazlur Rahman, slm, s. 15. Fazlur Rahman, slm, s. 16. Hitti, a.g.e., I. 193. 2/Bakara, 135-136.

245

saylamayacak kadar ok olan insan kitlelerini bir araya getirme baarsn gstererek bu gruplarn katlmyla, kendisinin bakanlnda bir site devleti kurmutur. O, kurduu bu site devletinde, Mekke dneminde ok az diyaloa getii nemli unsurlar olan Yahudilere nceleri ok iyi davranm ve onlardan da byle bir davran beklemiti. Fakat Yahudiler her defasnda kendisinin davetlerini kulak ard etmilerdi. Buna ramen Hz. Peygamber, her defasnda onlar davet etmekten ve ibirliine armaktan geri kalmamtr. Hz. Peygamberin bu davetine nceleri kaytsz kalan Yahudiler, ilerinden az bir ksmnn Mslman olmas ve kendileriyle ilgili hakikatlerin aklanmas zerine, nceleri yava yava cephe almlar, daha sonra da aktan dmanlklarn ilan etmilerdir. Bu konuda mriklerle ibirlii yapmlar, Hz. Peygambere suikastlar dzenlemiler, savalarda ihanet planlar kurmular, nl Medine Vesikas olarak bilinen Medine site devleti anayasas konumundaki metinde yer alan ykmllklerine bal kalmamlar, bu konuda ellerinden gelen btn abay sarf etmilerdir. Fakat Kuran- Kerim, Yahudilerin yapt bu dmanlklara kar lakayt kalmam ve hemen her olay ve ekimeden sonra, Hz. Peygambere yol gsterip Yahudilere kar takip edecei siyasetin ne olmas gerektiini bildirmitir. Yahudilerin Hz. Peygambere kar bu kadar dmanlk beslemeleri kendilerinin zararna olmu, bazlar srgn edilmi, bazlar toplu olarak katledilmi, bazlarna kar savalar alm, bu savalarda ok nadir bulunan meyve aalarnn kesilmesiyle kar karya kalmlardr. Yahudilere kar takip edilen btn bu siyaset ve strateji biimleri Kuran- Kerim tarafndan da onaylanmtr. Yahudilerin btn bu olumsuz tutum ve davranlarna ramen, Kuran- Kerim, mriklere hayat hakk tanmazken, onlarn Ehl-i Kitap olmalar sebebiyle onlara cizye vermeleri artyla hayat hakk tanmtr.

246

2. MEDNE DNEMNDE HIRSTYANLARLA LKLER

Kaynaklarmzda, Hz. Peygamberin hicret etmesinden nce, Medinede kitleler halinde yaayan bir Hristiyan varlndan sz edilmemektedir. Ancak, Medinede Eb mir er-Rhib adnda ve Hz. Peygamberin kendisine fask dedii bir papazn varlndan sz edilmektedir. Bu papaz, Hz. Peygamberin Medineye hicretinden sonra ehri terk etmi ve Mekkeye yerlemitir. Ayrca bu papazn etrafnda ounluu Evs kabilesine mensup olan ve saylarnn elli kadar olduu sylenen bir grup Hristiyan da bulunmaktayd. Kaynaklarmzda bu blgede Hristiyanlara ait kiliselerin bulunup bulunmadndan sz edilmemektedir. Hz. Peygamberin hicretinden sonra Medineyi terk eden Eb mir, Uhud Savanda yanna elli kadar avanesini de alarak Mekkelilerin safnda savamtr. Eb mir, btn midini kaybedip Bizans topraklarna yerletikten sonra, Medinede oturan mnafklar da yanna ekerek pek yaknda Bizans ordusunun Medineye geleceini vaad edip Mescid-i Drrn inasn ve burada bulunan mnafklarn bu mescidde toplanmalarn istemiti. Ancak, Hz. Peygamber onun nderliindeki bu fitne yuvasnn farkna varm ve yklmasn emretmiti. 1605 Eb mirin bu mnferid olayndan baka, Medine dneminin ilk yllarnda Hristiyanlarla ilgili nemli baka bir hdiseye rastlayamyoruz. Eb mir ise Mescid-i Drrn yklmasndan sonra, Bizans mparatoru Herakliusun yanna varm ve iki yl sonra da vefat etmitir. 1606 2.1. Hristiyanlara Kar zlenen Bar Politikas ve Yaplan Anlamalar Medine dneminde ve Meden srelerde Hristiyanlar hakknda pek ok ayet vardr. Onlarn inanlar, aralarndaki ayrlk ve srtmeler, Hz. sann annesi ve havariler hakknda bilgi veren ayetler oktur. Bu ayetlerin bir ksm sevdirici, vg dolu; bazlar ise sakndrma ve eletirilerle doludur. Bazlarnda tartma ve mnazaralar, bazlarnda onlarn slma kar komplolar ve hileleri anlatlmakta, bir ksmnda az sertlik telkin edilmekte ve onlarla savalmas istenmektedir. 1607

1605 1606 1607

Hamidullah, slm Peygamberi, I. 185. Hamidullah, slm Peygamberi, I. 185. Derveze, Kurana Gre Hz. Muhammedin Hayat, III. 143.

247

Medine dneminde Hristiyanlarla karlama olmu, onlar slma davet edilmi ve onlarla srtmeler olmutur. Fakat onlarn bazlar bu davete olumlu tepki verirken, bazlar ise bu nezih davete kar gelmi, isyan etmi ve dmanlk beslemilerdir. Kurann Meden sre ve ayetlerinde Hristiyan inanlaryla ilgili pasajlar Mekke dnemi ayetlerinden daha ok ve daha aktr. 1608 Hatta 19/Meryem ve 43/Zuhruf sreleri gibi baz sre ve ayetleri istisna edersek, Mekk srelerin hemen tamamnda, genellikle Ehl-i Kitaptan iyilikle bahsedilmi mesele gzellikle ele alnmtr. Sadece Meryem ve Zuhruf srelerinde, Hristiyanlarn Hz. sa (a.s.) hakkndaki yanl inanlarna iaret edilmi ve genellikle sert olmayan ifadelere yer verilmitir. Mekke ve Medine dnemlerindeki Hristiyanlarn davran ve inanlar da farkl olduundan Kurann bunlara kar tavrlar da tabi olarak farkl olmutur. 1609 Medine dneminde, Kurann Hristiyanlara kar gsterdii yumuak tavr, baka hibir din mensubuna gsterilmemitir. 1610 Kurann Hristiyanlara kar sergilemi olduu bu yumuak tavrdan dolay, baz msterikler, teslis inancna getirmi olduu eletirileri unutarak Hz. Muhammedin bir Hristiyan olduunu, bunu gizlemesinin sebebinin ise politik olduunu ileri srmelerine neden olmutur. Bazlar da, onun Bizansllara kar dmanlnn Kurann sert eletirilerinden kaynaklandn ileri srmlerdir. Kimisi de, o zamann Hristiyanlarnn yanl anlatmas neticesinde Hz. Muhammdin, 1611 sa ve Mesih nazariyesini yanl anladn ileri srmtr. Medine dndaki Hristiyanlara gelince, Yemenden, Habeistandan Hristiyan elileri Medineye gelmi, bunlardan bir ksm Hz. Muhammedle mcadele etmi ve Hristiyanlklarnda direnmi, bir ksm da, Kurana ve Hz. Peygambere boyun emitir. Bu da Hz. Peygamberin arsnn ve onunla ilgili haberlerin Medine dneminde, Mekke dneminden daha fazla yank bulmasna balanabilir. 1612 Bu dnemin ilk yllarnda Hristiyanlarla ok fazla scak temas salanmamtr. Onun iin bu dnemde

1608 1609 1610 1611 1612

Derveze, Kurana Gre Hz. Muhammedin Hayat, III. 143. Derveze, Kurana Gre Hz. Muhammedin Hayat, III. 143. Bkz. 5/Mide, 82; 57/Hadd, 27. Fazlur Rahman, Ana Konularyla Kuran, s. 248. Derveze, Kurana Gre Hz. Muhammedin Hayat, III. 144.

248

tebli amal baz Hristiyan idarecilerine eli ve mektuplar gnderilmitir. 1613 nk Medinede ilk muhalefet Hristiyanlardan deil, Yahudilerden gelmitir. 1614 2.1.1. Hristiyan Devlet Adam ve Reislerine Gnderilen Mektuplar Kuranda aka grld gibi, Hristiyanlarla olan ilikilerin daha ok itikadi ve kelam baz tartmalar zerinde younlat grlmektedir. 1615 Buradan Hristiyan toplumuyla Medine ve evresinde yaygn olmamalar nedeniyle siyasi ve hukuki atmalarn daha az olduu anlalmaktadr. Hz. Peygamberin Hristiyanlarla olan ilikileri Mekkelilerle yaplan Hudeybiye Bar Anlamasndan sonra olmutur. Hz. Peygamber, dnemin ileri gelen dier baz devlet bakanlarnn ve emrlerin/valilerin yan sra, Hristiyanlarn devlet adamlarna ve ileri gelenlerine de slma davet mektuplar gndermitir. 1616 nk bu anlama geici de olsa bir bar ortam salam ve Hz. Peygamber daha rahat slm yayma frsat bulmutur. Hz. Peygamber Hudeybiyeden sonra Medineye dndnde Hicretin altnc ylnn son ay olan Zilhicce (veya yedinci ylnn ilk ay olan Muharremde) evrensel slm davetini her tarafa duyurmak amacyla evre lkelerin hkmdarlarna slma davet mektuplar gnderdi. Bu elilerin altsn ayn gnde yola kard rivayet edilmektedir. 1617 Hz. Peygamberin Medinedeki ilk diplomatik eli gnderme giriimi, H. 2. ylda Bedir Savandan sonraki bir tarihe rastlar. Bu diplomatik faaliyet, mriklerin daha nce Habeistana hicret eden Mslmanlarn kendilerine teslim edilmesi iin Necaiye bir eli heyeti gndermeleri zerine, onlarn planlarn baarszla uratmak ve hkmdarn Mslmanlar lehine karar vermesini salamak amacyla, henz Mslman olmam olan Amr b. Umeyye ed-Damrnin eli olarak gnderilmesi eklinde gereklemitir. 1618 Fakat diplomatik adan en youn ve kayda deer faaliyetler, H. 6. ylda yaplan Hudeybiye Bar Anlamasndan sonrasna rastlamaktadr. Bu anlama,
1613 1614

Derveze, Kurana Gre Hz. Muhammedin Hayat, III. 144. Watt, Modern Dnyada slm Vahyi, trc. Mehmet S. Aydn, Hlbe Yaynlar, Ankara, 1982, s. 38. Fazlur Rahman, slm, s. 35; Aydn, Reddiyeler, s. 10. bn Sad, a.g.e., I. 259; IV. 251. bn Sad, a.g.e., I. 258; Taber, Trh, II. 644. Hamidullah, slm Peygamberi, I. 331.

1615 1616 1617 1618

249

diplomatik faaliyetler iin bir dnm noktas olmutur. nk Kureyle yaplan bu anlamayla birlikte, artk on yllk bir bar srecine girilmi ve slm davetinin yaylmas iin byk bir frsat domutur. 1619 Hz. Peygamber, Hudeybiye dnnde ashabn toplayarak ilerinden bazlarn slm davetini yaymak amacyla komu lkelerin devlet bakanlarna eli olarak gndereceini ve bu konuda kendisine yardm ve itaat edilmesini istemitir. 1620 Resulullah (a.s.) bu amala, sahabe-i kiram arasndan komu lkelere eli olarak gnderilecekleri tayin etmi ve yazlan davet mektuplaryla birlikte onlar, bata Bizans ve ran olmak zere baz devlet bakanlar ve kabile reisleriyle grmeleri iin harekete geirmitir. Bunlar arsnda, Amr b. Umeyye ed-Damryi, Habe Kral Necaiye; Dhye b. Halfe el-Kelbyi Bizans Hkmdar Herakliusa; Hatb b. Eb Beltaay skenderiye valisi Mukavksa; Abdullh b. Huzeyfe es-Sehmi ran Kral Kisraya ve uc b. Vehb elEsedyi de Gassanilerin reisi Hris b. Eb-mire gndermitir. 1621 Hz. Peygamber siyasi veya din amalarla gnderdii elilerini, durum ve artlarna gre en liyakatli ve muktedir kiiler arasndan seer; onlarda, zellikle ikna gc, idrak kabiliyeti, bilgi ve hitabet yetenei, ahlak ve yz gzellii gibi vasflar arard. 1622 Siyasi amala gnderdii eliler arasnda, Amr b. Umeyye ed-Damr gibi henz slmiyeti kabul etmemi olanlar da vard. 1623 Bizansa gnderilen Dhye b. Halfe el-Kelb, ashabn en gzel yzllerindendi. 1624 Elilerin gnderildikleri lkelerin dilini bilmeleri ya da Suriye, Irak, Habeistan ve Msr gibi, Arapann konuulduu yahut Arapa mtercimlere sahip olan komu lkelerin seilmesine dikkat edilirdi. 1625 Sahabe-i kiram arasnda Farsa, Rumca, Kiptice, Habee ve Sryanice bilenler olduu gibi, ayrca Hz. Peygamber (a.s.) Sryanice gelen mektuplar okutabilmek iin, Zeyd b. Sbitten Sryanice renmesini istemi, o da ok ksa bir zaman ierisinde bu dili renmitir. 1626 Ayrca gnderilen eliler daha nceleri, Suriye, Irak ve Habeistan gibi
1619 1620 1621 1622

bn Kayym, Zdul-Med, III. 309-310. bn Sad, a.g.e., I. 259; bn Kesr, el-Bidye, IV. 180; Suheyl, Ravdul-Unf, VII. 464-466. bn Sad, a.g.e., I. 258; Taber, Trh, II. 644; bnul-Esr, el-Kmil, II. 210. bn Sad, a.g.e., I. 258; Snmez, Resulullahn Diplomatik Mektuplar, s. 49-50; pirli, Eli mad., DA, s. 4. Hamidullah, slm Peygamberi, I. 331. bn Hacer el-sbe, II. 162; Ayn, Umdedul-Kr, I. 90. Hamidullah, slm Peygamberi, II. 1082. Buhr, Ahkm, 40 (VIII. 120); Eb Dvd, lim, 2 (IV. 60); Tirmiz, stizan, 23 (V. 67).

1623 1624 1625 1626

250

lkelere defalarca gitmi; oralarn rf, det, gelenek, grenek ve inanlarn, dncelerini bilen kimseler arasndan seilirdi. 1627 Bundan dolay, bu elilerin gnderildikleri lkelerin dillerini az da olsa bilmeleri kuvvetle muhtemeldir. 1628 Dine davet amacyla gnderilen elilerin istisnai durumlarn dnda hemen hemen tamam, slmi konulara vkf ve din hkmleri titizlikle yerine getiren, hlim selim, gzel sz syleyebilen, belaat sahibi ve zahit kiilerdi. 1629 Dolaysyla Hz. Peygamber, gittikleri lkelerin hkmdarlar nezdinde slm ve Mslmanlar hakknda gzel bir intiba brakabilmek iin, gnderdii elilerin, gerek din adan gerekse kltrel adan son derece kabiliyetli ve ehliyetli kiiler olmasna zen gsteriyordu. Eliler, Hz. Peygamberin talimatlar dorultusunda hareket eder ve kabul edildikleri sarayn gayriislmi protokolne uymadklar gibi, hibir ahsn nnde eilmezlerdi. 1630 Devlet bakanlar ve kabile reisleriyle grmeleri esnasnda, slmdan, Peygamberden ve Mslmanlarn Medinedeki durumlarndan, yaptklar sava ve anlamalardan bahsederler ve ayrca kendilerine sorulan sorular kibarca cevaplarlar, asla slma aykr davran ve tavizlerde bulunmazlard. 1631 Genellikle eliler, gnderildikleri kimselere takdim edilmek zere yanlarnda baz hediyeler de gtrrlerdi. Tarih kaynaklar, Necainin, Mukavksn, Kayserin ve hatta mparatorie Bran Duhtun elilerle birlikte Resulullaha hediyeler gnderdiklerini kaydetmektedir. 1632 Resulullah da genellikle bu hediyeleri kabul eder ve bunlara karlk verirdi. Nitekim Eyle Meliki, Yuhanna ile Dumetul-Cendel Meliki Ukaydirin gnderdii hediyelere karlk eitli hediyeler gndermiti. 1633 Hatta lm deinde bile kendisinin srekli deti olduu zere elilere iyi muamele edilmesini ve hediyeler verilmesini vasiyet etmiti. 1634

1627 1628 1629 1630 1631 1632

Suheyl, Ravdul-Unf, VII. 466. Hamidullah, slm Peygamberi, II. 1081. Hamidullah, slm Peygamberi, II. 1081; nkal, a.g.e., s. 134. Hamidullah, slm Peygamberi, II. 1086. Suheyl, Ravdul-Unf, VII. 16-19, Eb Dvd, Taharet, 59 (I. 108); Hatem, 8 (IV. 435); Tirmiz, Edeb, 55 (V. 124); bn Mace, Taharet, 84 (I. 200); Libas, 31 (II. 1190); bn Sad, a.g.e., I. 260; Hamidullah, slm Peygamberi, II. 1087.

1633 1634

Eb Dvd, Harac, 35 (III. 439-441); Tirmiz, Siyer, 23 (IV. 140). Buhr, Cihd, 175 (IV. 31); Cizye, 6 (IV. 66); Muslim, Vasiyet, 20 (II. 1258).

251

Hudeybiye Bar Anlamasndan sonra Medineye dnen Hz. Peygamberin devlet adamlarna gnderdii mektuplardan birisi de, Bizans mparatoru Herakliusa gnderilen mektuptur. Bu mektubu Herakliusa gtrmek zere, ticaret amal seyahatleri dolaysyla Suriye blgesini iyi bilen, ayrca sahabiler arasnda fiziki zellikleriyle dikkati eken Dhye b. Halfe el-Kelb grevlendirilmitir (H. Muharrem 7; M. Mays 628). 1635 Resulullahn (a.s.) Herakliusa gnderdii mektubun metni aadaki ekilde idi: Rahman ve Rahim olan Allahn adyla! Allahn kulu ve elisi Muhammedden Rumlarn kral Herakliusa: Allahn selam, hidayet yoluna girmi bulunan kimsenin zerine olsun! Buna gre ben seni slma davet ediyorum. slma gir, sonunda emniyet ve selamet iinde olursun. Bunun iin de Allah sana iki defa ecir verecektir. ayet bundan kanacak olursan, sana tbi olanlarn gnah da senin zerine olacaktr. Ve siz Ey Ehl-i Kitap gelin sizinle bizim aramzda mterek olan bir tek kelimede (yani) Allahtan baka hibir tanrya tapmamak, Ona hibir eyi ortak komamak, Allahtan baka hibir kimseyi aramzda mir ve efendi yapmamak (hususunda) birleelim. ayet onlar srtlarn dnp yz evirecek olurlarsa yle deyiniz: Siz ahit olun ki, kesinlikle bizler, (Allaha) itaat edip teslim olan Mslmanlarz. Mhr: Allah Resul Muhammed. 1636 Dhyenin vazifesi, Kuds yolunda yry halinde olan, mparatora iletmek zere mektubu Busra (Filistin) valisine teslim etmekti. Resulullahn bu elisine her eliye gsterilen itibar ve sayg gsterilmise de, asl vazifesinde pek az baarl olmutur. nk yapt grmede kendisi slma sempati ile bakmsa da halknn sosyal basksndan korktuu iin Mslman olmamtr. 1637 Hz. Peygamberin elisine gerekli saygy gsterip Mslman olmak istediini belirten rivayetin doru olup olmad kesin olmasa da, kesin olan bir husus udur ki, Bizans imparatoru slmla ilgilenmi ve

1635 1636 1637

bn Sad, I. 259; IV. 251 Hamidullah, el-Vesik, No: 26; ayrca bkz. 3/Al-i mrn, 64. Hamidullah, slm Peygamberi, I. 333.

252

en azndan Sasani Kisras gibi mektubu yrtp atmam, eliye ve Hz. Peygambere (a.s.) hakaret etmemitir. 1638 Yllar sren savalar sonunda Sasaniler karsnda Ninovada kesin bir zafer kazanm olan Heraklius, bir kran ifadesi olarak hac ziyaretinde bulunmak ve ranllardan geri ald kutsal ha tekrar eski yerine dikmek zere Kudste bulunuyordu. mparator, Busra valisi araclyla kendisine gelen Peygamber elisi Dhyeyi kabul etti. 1639 Kaynaklarmzda Herakliusun Hz. Peygamber hakknda daha detayl bilgi almak zere, o sralarda ticaret amacyla Suriyede bulunan Eb Sufyn ve arkadalarn huzuruna ard ve Hz. Peygamberin soyu, ailesi, evresi, toplumdaki konumu, kiilii, getirdii mesajn nitelii ve temel prensipleri vs. hakknda bilgi ald ve anlatlanlarn bir peygamberin zelliklerine uygun olduunu ifade ettii belirtilmitir. 1640 Herakliusun, Eb Sufyndan ald bilgilerin dnda, Dhyeyi bir mektupla birlikte Rumiyedeki yakn dostu Patrik Dagatra gnderdii ve ondan konuyla ilgili kanaatini sorduu da rivayet edilmektedir. Dagatrn, Hz. Muhammedin beklenen peygamber olduu kanaatiyle slma girdii ve bu durumu belirten bir mektupla Herakliusa gtrmek zere Dhyeye verdii kaydedilmektedir. Yine ayn rivayetlere gre Datr, daha nce ok sevilmesine ramen Mslmanl kabul etmesinden dolay, ksa bir sre ierisinde Rumlar tarafndan dvlerek ldrlmtr. Hz. Peygamberin ona da bir davet mektubu gnderdii nakledilir. 1641 mparator Heraklius, Dhyeye birtakm kymetli hediyeler ve elbiseler vermi, ancak dnte Hsma denilen yerde Cuzm kabilesine mensup birtakm etelerin basknna uram ve evredeki Mslmanlarn yardmyla hediyelerin bir ksmn geri almay baarmtr. 1642 Burada sz konusu olan mektupla ilgili rivayetlerin eitlilii hakknda bir fikir vermek zere belirtilmelidir ki, klasik kaynaklardan sadece Yakubde yer alan bir rivayete gre Heraklius da Hz. Peygambere bir cevabi mektup gndermitir. Mektubun metni yledir:

1638 1639 1640 1641 1642

Hamidullah, slm Peygamberi, I. 357. bn Hanbel, I. 263; Buhr, Bedul-Vahyi, 6. Buhr, Bedul-Vahyi, 6; Muslim, Cihd, 74. Buhr, Bedul-Vahyi, 6; Muslim, Cihd, 74; A. ngl, Dagatr mad., DA, VIII. 647-648. bn Sad., a.g.e., II. 88, A. Yardm, Dhye b. Halife mad., DA, IX. 294.

253

sann mjdeledii Allahn Resul Ahmede Bizans Meliki Kayserden! Mektubun elin araclyla bana ulat. ehadet ederim ki, sen Allahn elisisin. ncilde senin adn bulmaktayz; Meryem olu sa da seni bize mjdelemitir. Ben Rumlar sana iman etmeye davet ettim, ancak kabul etmediler. Eer bana itaat etselerdi, onlar iin daha hayrl olurdu. Senin yannda olup sana hizmet etmeyi ve ayaklarn ykamay ok isterdim. Ayn kaynak, mektubu alan Hz. Muhammedin mektubum onlarn yannda kald srece mlkleri de kalacaktr. dediini kaydeder. 1643 Yukardaki rivayet biraz mbalaal olsa da, Herakliusun Hz. Muhammedin elisi Dhyeyi ve getirdii slma davet mektubunu diplomatik nezaket kurallar dahilinde kabul ettiini rahatlkla syleyebiliriz. Buna karlk, mparatorun slma girmek istedii, Hz. Muhammedin yannda olup ona hizmet etmeyi ve ayaklarn ykamay arzulad, 1644 hatta Mslman olduu halde halktan ekindii iin bu durumu aklayamad ve bu hususta Hz. Peygambere bir mektup yazd 1645 eklindeki rivayetler, ok fazla gereki bulunmamaktadr. Bu tr rivayetler daha ok Mslmanlarn temennilerini yanstmaktadr. Herakliusun Tebk seferi srasnda tekrar slma davet edilmesi, 1646 Maan valisi Ferve b. Amr slm kabul ettii iin ldrmesi 1647 ve kendi dneminde Mslmanlara kar yapt savalar, yukardaki kanaatimizi destekler mahiyettedir. yle anlalyor ki, mparator, o gnlerde slm hkmetini teskin edip yattrmak istiyordu; zira Hz. Peygambere (a.s.) o srada hediye olarak bir miktar altn para gndermitir. Fakat burada ldrlen eli iin denen ne bir kan diyeti veya tazminat ne de Resulullahn apak tekliflerine verilen bir cevap sz konusudur. Bu sebepten dolay Hz. Peygamberin gnderilen bu dinarlar siyasi bir hediye olarak deil, harp ganimeti olarak karlamasna amamak gerekir. O, bu paralar askerler arasnda derhal datmtr. 1648 Hz. Peygamber, ayrca Hristiyan devlet adamlarndan; Msr kral Mukavksa, 1649 Gassanilerin kral Hris b. Eb-mire, 1650 Gassani Emri Cebele b.
1643 1644 1645 1646 1647 1648 1649

Yakb, II. 77-78; Hamidullah, el-Vesik, No: 28. bn Hanbel, I. 263; Buhr, Bedul-Vahyi, 6; Muslim, Cihd, 102, Cihd, 74. Yakb, II. 77-78; Hamidullah, el-Vesik, No: 28 Hamidullah, el-Vesik, No: 27. bnul-Cevz, el-Vef, II. 741; Hamidullah, slm Peygamberi, I. 342. Hamidullah, slm Peygamberi, I. 338. Hamidullah, el-Vesik, No: 49.

254

Eyheme 1651 ve dier birok lider ve devlet bakanna da davet mektuplar gndermiti. Ancak bunlar konumuz asndan fazla nem arz etmedii iin, burada yer veremiyoruz Hz. Peygamberin (a.s.) Mekke dneminde Habelilerle olan ilikilerine birinci blmde deinmitik. Bu blmde de ksaca, Mekke dneminde balayan ilikinin, Medine dnemindeki gelimeleri ve neticeleri ve zellikle Habe Necaisine gnderilen mektup zerinde durmak istiyoruz. Hicretin 6. ylnda Hudeybiyeden dnerken Resulullah, Habeistan hkmdar, Necai Ashama da, Amr b. Umeyye ed-Damryi bir mektupla gndermiti. 1652 Amr b. Umeyye ed-Damrnin mektubu gtrd srada henz Mslman olmad ve siyasi amala seildii rivayet edilmektedir. 1653 Mekke dneminde Habeistana gnderilenler burada kral Necai tarafndan ok iyi karlanm ve uzun yllar orada kalmlard. Ancak bu durumdan rahatsz olan baz yneticiler vard. Neticede Habeistanda i isyanlar patlak vermi Mslmanlar ise bu i isyanlarda Necaiden yana tavr taknmlar, suknet ve istikrar salandktan sonra da Necai tarafndan hediyelerle dllendirilmilerdi. 1654 Ancak bu Mslmanlar, Muharrem-Sefer 7/Mays-Haziran 628 ylnda Hayberin fethinden sonra, Habeistandan geri dnmler, Hayber ganimetlerinden de pay almlardr. Hz. Peygamber (a.s.) ilerinde Cafer b. Eb Tlibin de bulunduu Habeistan muhacirlerinin geri dnmelerine ok sevindiini ifade etmitir. 1655 Muhtemeldir ki, Habeistana giden muhacirler, oradaki i isyanlardan sonra meydana gelen huzursuzluk ortamndan dolay oray terk etmilerdir. Nitekim Habeistana hicret edenlerden Abdullh b. Mesd, kk devlet memurlarndan bir hayli eziyetler ekmitir. Hatta bir defasnda kendini bunlarn elinden kurtarabilmek iin altn para olan iki dinar demek mecburiyetinde kalmtr. 1656

1650 1651

bn Sad, a.g.e., I. 261; Taber, Trh, II. 652; Hamidullah, slm Peygamberi, I. 329. bn Sad, a.g.e., I. 265; Belzr, Futh, s. 185-186; bnul-Cevz, el-Vef, II. 739; Fayda, Cebele mad., DA, VII. 185. Hamidullah, slm Peygamberi, I. 305. Hamidullah, slm Peygamberi, II. 1081 Hamidullah, slm Peygamberi, I. 301. Vkd, a.g.e., II. 633-721; bn Sad, a.g.e., II. 106-117. Hamidullah, slm Peygamberi, I. 302.

1652 1653 1654 1655 1656

255

Bu arada iki Mslman mlteci Habeistanda irtidat etmi ve Hristiyan olmulard. Bu iki kiinin eleri kendilerine tbi olmamlar, kendi dinleri zerine kalmlard. Buna karlk, Resulullah da Hz. Sevde ile hicret ncesi evlenmi, Ummu Habibeye gelince, kocas ldkten sonra Hz. Peygamber Necaiye bir mektup gndererek onu kendisiyle nikhlamasn ve Medineye gndermesini istemitir. 1657 Buna karlk Mslmanlarn Habeistanda kalmalar, byk kitleler halinde Habelilerin Mslman olmalarna vesile olmutur. Hatta bunlardan birok kii kafileler halinde gemilerle Kzl Denizi geerken batp yok olmulardr. Sa kalp kurtulanlar arasnda Necainin olu da vard. Hz. Ali ile kardelik balar kuran Necainin olu, Mslman olup veliahtlndan da vazgeerek Medinede kalmtr. Resulullah da Habe heyetine zel bir nem vermi, onlara kar olan minnettarln yerine getirmitir. 1658 Kaynaklarmzda Hz. Peygamberin Necaiye gnderdii ve Necainin cevabi olarak gnderdii mektuplarn metninin u ekilde olduu aklanr: Resulullah Muhammedden, Habelilerin Kral Necaiye! Kendisinden baka Tanr olmayan, gerek Hkmdar (melik) Mukaddes (kudds) Selam, Koruyucu, Kurtarc olan Allahn vgsn sana iletirim. Tasdik edip ehadet ederim ki, Meryem olu sa Allahn Ruhu ve Kelimesidir ve (bu Kelime) afif dokunulmam Meryeme braklmtr, bylece o, saya hamile olmu ve Allahda ona kendi Ruh ve nefsinden olmak zere, demi eli ve nefsi ile nasl yaratt ise onu da (ylece) yaratmtr. Seni tek olan Allaha aryorum ki, Onun hibir eriki yoktur. Ona itaat konusunda karlkl yardma (aryorum). Beni takip et, bana uy, bana gelen eye iman et! Zira ben Allahn elisiyim. Bu durumda seni ve etrafndaki askerlerini Kdir ve Azim olan Allaha davet ediyorum. Nasihat ve szlerimi kabul etmenizi tavsiye ederim. Amca tarafndan yeenim olan Caferi, beraberindeki az sayda Mslman kmesiyle birlikte sana doru hemen yola karyorum. O, sana varr varmaz tadn bo ve faydasz gurur ve azameti bir kenara koyup onlara misafirperverlik gster! Selam gerek hidayet yolunu takip eden kimsenin zerine olsun. 1659 Hz. Peygamberin Habe Kral Necaiye gnderdii ikinci mektup:
1657 1658 1659

Hamidullah, el-Vesik, No: 23-24; slm Peygamberi, I. 302. Hamidullah, slm Peygamberi, I. 303; el-Vesik, No: 22, 23, 24 ve 25. mektuplar. Hamidullah, el-Vesik, No: 21.

256

Rahman ve Rahim olan Allahn Adyla! Bu mektup Nebi olan Muhammedden Habein Byk Kral Ashama; Selam hidayetime tbi olup Allah ve Resulne iman ederek, Ondan baka ilh olmadna ve Onun ei ve benzeri bulunmadna ve Onun ocuk edinmediine ve Hz. Muhammedin Onun kulu ve Resul olduuna inananlarn zerine olsun. Seni Allaha davet ediyorum. Muhakkak ki, ben Onun Resulym. Mslman ol selamet bulursun. Ve Ey Kitap Ehli, gelin sizinle bizim aramzda ortak olan bir kelimede, yani Allahtan baka hibir Tanrya tapmamak, Ona hibir eyi ortak komamak, Allahtan baka hibir kimseyi mir ve efendi yapmamak (hususunda) birleelim. ayet onlar srtlarn dnp bundan kanacak olurlarsa, yle deyiniz: Siz ahid olun ki, kesinlikle bizler, Allaha itaat edip teslim olan kimseleriz. 1660 Bu mektuplara karlk olarak, Necainin de, Hz. Peygambere (a.s.) iki mektupla cevap yazd rivayet edilmektedir. Kaynaklarmzda bu mektuplarn metni yle gemektedir: Rahman ve Rahim olan Allahn Adyla Necai, Asham b. Ebcerden, Allahn Resul Muhammede; Kendisinden baka Tanr bulunmayan ve beni slma erdiren Allahn selam, rahmeti ve bereketi zerine olsun ey Allahn Resul. sa (a.s.) hakknda bilgi verdiin mektubun bana ulat, ey Allahn Resul. Yerin ve gn Rabbine and olsun ki, sa (a.s.) hakknda sylediklerinde eklenecek fazla bir ey yoktur. phesiz senin amcan olu ve arkadalarn vastasyla bize gnderdiin eyi rendik. Senin doru ve dorulanm Allahn Resul olduuna ahitlik ederim. Sana ve amcan olu ile arkadalarna tbi oluyorum. lemlerin Rabbi olan Allaha teslim oldum. Sana olum Erhem b. Asham gnderiyorum. Nefsimden baka kimseye gcm yetmiyor. Dilersen sana gelirim. Dediklerinin doru olduklarn tasdik ediyorum. Selam zerine olsun Ey Allahn Resul. 1661 Necainin, Hz. Peygambere gnderdii ikinci mektup ise, daha nce kocas irtidat eden ve Hz. Peygamberin (a.s.) kendisine nikhlanmasn istedii Ummu Habibenin kendisine nikhlanp beraberinde hediyelerle gnderildiini bildiren mektubudur. 1662
1660 1661 1662

Hamidullah, el-Vesik, No: 22 Hamidullah, el-Vesik, No: 23. Hamidullah, el-Vesik, No: 24.

257

Necainin Hz. Peygambere gnderdii nc mektubunda ise, oradaki muhacirlerle birlikte altm kiilik bu grubu gnderdiini ve Hz. Peygambere olan saygsn ifade etmektedir. Hz. Peygamberin Habe Kral Necaiye gnderdii ve buna karlk Necainin gnderdii mektuplar zihnimizde yeni birtakm sorular uyandrmaktadr. Nitekim yukarda da belirttiimiz gibi, Habeistan Necaisi Ashama, Mekkeden giden muhacirlere ok iyi davranm ve Kureylilerin btn abalarna ramen onlar iade etmemitir. Habeistanda kan i isyanlarda da Mslmanlardan yardm gren Necai bundan sonra onlara kar daha da himmetkr davranm ve onlar birtakm hediyelerle dllendirmitir. Durum byle olunca Resulullahn Necaiye gnderdii varsaylan birinci mektupta; Amcam tarafndan yeenim olan Caferi beraberinde az sayda Mslman toplulukla birlikte, sana doru yola karyorum. O, sana varr varmaz tadn bo ve faydasz gurur ve azameti bir kenara koyup onlara misafirperverlik gster! 1663 gibi tehdit edici ifadeler kullanm olmas, bize pek doru gelmiyor. te yandan Necai de yazd cevabi mektuplarda Mslman olduunu ifade etmitir. yle ise muhtemeldir ki, Resulullahn gnderdii mektuplar birbirine kartrlm ve Mslmanlara iyi davranan, Mslman olduunu ifade eden Necai ile, Resulullahn bu tehditkr ifadeleri kullanarak kendisine mektup gnderdii Necai farkl kiiler olsa gerek. Belki de, birinci Necainin lmnden sonra yerine geen ve Mslmanlara kar sert davranan Necaiye gnderilmi olan mektuplar birbirine kartrlmtr. Sonu olarak Hz. Peygamber ile Habeistan Necaisi arasnda bir mektuplama trafiinin olduunu ve eer yukardaki ifadeleri saymazsak aralarnda geen bu mektuplama diyalounun da olumlu getiini syleyebiliriz. 2.1.2. Necran Hristiyanlaryla likiler Hicr 8. ylda Mekkenin fethinden sonra slmn ve Mslmanlarn en byk dman olan mriklerin mukavemet etme gc krlnca, pek ok Arap kabilesi slm kabul etmi ve slm devletine balln ilan etmek zere Medineye akn etmitir. 1664 Bundan dolay hicr 9. yla senetul-vufd (heyetler yl) denilmitir. 1665 Bu heyetler,

1663 1664 1665

Hamidullah, el-Vesik, No:21; slm Peygamberi, I. 297. bn Sad, a.g.e., I. 336. bn Him, es-Sre, IV. 205.

258

slm kabul etmenin dnda, 1666 ayrca slmi hkmleri renip kendi kavimlerine anlatmak, 1667 kendilerine slm tebli edecek davetiler talep etmek, 1668 tarafsz anlamalar yapmak, 1669 slm idaresine girip cizye vererek slma boyun emek 1670 ve din konularda Hz. Peygamberle mnakaalarda bulunmak 1671 gibi sebeplerden dolay Medineye heyetler gndermilerdi. Gelen eliler, ibadet ve din ayin konusunda da tam bir zgrlk ierisinde davranma imknna sahip idiler. Bunlarn en bariz rnei Necran Hristiyanlarnn geliinde olmutur. Necran heyeti, Resulullahla girdikleri mnakaa esnasnda kendilerine, kendi dinlerine gre mescidde izin verilmesini istemiler, Resulullah da; o srada onlara mescidde ibadet etmelerine izin vermitir. 1672 Medinede inen baz Kuran ayetleri Hz. Peygamber ile Hristiyanlar arasnda baz tartma ve mnazara oturumlarnn gerekletiini gstermektedir. Bu oturumlarda zellikle slm ars, slmn esaslar Hristiyanlarn Hz. sa (a.s.) hakkndaki akideleri ve bu konudaki Hristiyanlarn arlklar tartlyordu. Fakat bunlar, Yahudilerin tartmalarn kapsayan Kurandaki ok uzun blmlerle karlatrldnda ok az bir yer kapsamaktadr. nk Hz. Peygamberin karlat Hristiyanlar ve Medinede oturmakta olan Hristiyanlar, genel olarak yumuak huylu, sertlik ve demogojiden uzak olan kimselerdi. Bu oturumlarn ve karlamalarn en nemlisi, Hz. Peygamber ile Yemenin Necran Hristiyanlarn temsil eden eliler arasnda gereklemitir. Bunlarn adlar Kuranda ak bir ekilde gememitir. Fakat znde herhangi bir ihtilaf bulunmayan rivayetlere gre, Kurann ayetlerinde onlarn kastedildii ve 3/Al-i mrn Sresinin ba tarafnn byk bir blmnn onlarla ilgili olduu bildirilmektedir. 1673 Necran, Yemen ile Mekke arasnda uzanan bir sahann addr. Mekkeye yedi konaklk mesafede bulunmaktadr. Bu blgede Ben Hris b. Kab (Belhris) kabilesi
1666 1667 1668 1669 1670 1671 1672

bn Hanbel, IV. 232. Muslim, Mesacid, 292 (I. 466); bn Hanbel, III. 436. Muslim, Fedilus-Sahbe, 55 (II. 1882). Muslim, Fedilus-Sahbe, 55 (II. 1882). Yakb, Trh, II. 82-83. Yakb, Trh, II. 82-83. bn Him, es-Sre, II. 224; bn Sad, a.g.e., I. 357; Yakb, a.g.e., II; 82; Hamidullah, slm Peygamberi, II. 1086. Derveze, Kurana Gre Hz. Muhammedin Hayat, III. 157.

1673

259

yaamaktayd ki, hepsi Hristiyand. Bunlarn Mekkedeki Kbeye rakip olarak grdkleri byk bir kiliseleri vard ki, buna Necrann Kbesi derlerdi. Burada Necrann Akib ve Seyyid dedikleri din adamlar oturmaktayd. 1674 te yandan ktalar aras ticari kervan yollar zerinde bulunan Necran ehri, zengindi ve gelimi bir dokuma ve dericilik sanayiine sahipti. Resulullah devrinde de bu dokuma sanayiinin devam ettiini grmekteyiz. Yahudi Kral Z-Nuvas, Necran Hristiyanlarna ikence ve zlum etmi ve byk ate ukurlar atrarak buradaki insanlar canl, canl yaktrmtr. 1675 Ancak, buna ramen buradaki halkn hepsinin tamamen Hristiyan olduklarn sylemek doru olmasa gerek. Zira Resulullahn Belhris kabilesinden Mslman olan eitli bakanlara gnderdii fermanlarn ounda, onlar putperestlerle, yani onlarn henz putperestlikten dnmemi olan akrabalaryla ilikilerini kesmelerini istemesi de bu gerei gstermektedir. 1676 Resulullah evredeki kabile ve devlet reislerini slma davet ettii sene Necran Hristiyanlarna da bir davet mektubu gnderdi. 1677 Bu mektuptan nce Necranllarla herhangi bir temasn olup olmad konusu tam olarak bilinmiyor. Ancak bilinen bir gerek udur ki, slm devletine balanmay kabul edip, cizye vermeyi kabul eden ilk Ehl-i Kitap zmresi Necranllar olmutur. 1678 Hz. Peygamberin bu mektubundan sonra Necran Hristiyanlarnn liderleri, bizzat Hz. Peygamberle grmek zere Medineye gitmeye karar vermilerdir. Hicretin 9. ylnda senetul-vufd da, balarnda Akb, Uskuf ve Seyyid olduu halde 60 kiilik bir heyetle Medineye gelmilerdir. Akb: Onlarn bakanlar ve emrleri idi. Uskuf: Din liderleri idi. Seyyid ise ekonomi ve seyahat ilerinden sorumlu idi. Hz. Peygamberin yanna geldiklerinde; Akbleri, Kinde kabilesinden Abdulmesh; Uskuflar, Eb Hris b. Alkme; Seyyidleri ise Eyhem idi. 1679 Necran heyeti adna, din liderleri Ebl-Hris ve emrleri Abdulmesh, Hz. Peygamberle grtler, Resulullah onlar slma ardnda onlar, Biz senden nce Mslman olduk. dediler. Hz. Peygamber: Siz yalan sylyorsunuz. Sizi slmiyeti kabul etmekten ey alkoymaktadr. Bunlar

1674 1675 1676 1677 1678 1679

ibl, a.g.e., I. 434. Hamidullah, slm Peygamberi, I. 618; ayrca bkz. 85/Burc, 4-10. Hamidullah, slm Peygamberi, I. 619. Mektubun tam metni iin bkz. Hamidullah, el-Vesik, No: 93. Hamidullah slm Peygamberi, I. 619. Taber, Tefsr, III. 221; Kurtub, a.g.e., IV. 4-5; Hamidullah, slm Peygamberi, I. 619-620.

260

domuz eti yemeniz, Haa tapmanz ve Tanrnn olu bulunduuna inanmanzdr. dedi. Bunun zerine onlar; O halde sann babas kimdir? dediler. Hz. Peygamber onlarn bu sorularna hemen cevap vermemi ve susmutur. Bir mddet sonra 3/Al-i mrn Sresinin ilk seksen dokuz ayeti nazil olmutur. 1680 Bu ayetler, Hz. Peygamber ile Necranl Hristiyanlar arasnda cereyan etmi bulunan mnakaalarn canl bir hatrasn muhafaza etmektedir. Ayrca Hristiyanlk ve Hristiyanlar hakknda slmn getirdii btn delil ve cevaplar da bu ayetlerde bulmak mmkn olmaktadr. 1681 Bundan dolaydr ki, sre, Yce Allahn hayy olduu ve her eyi elinde bulundurduunu aklayarak sze balamaktadr. Bunun sebebi, hi phesiz Hz sann Hristiyanlarca ilah olarak kabul edilmesine ramen armha gerilerek ldrldne inanmalardr. Bunun da kabul edilebilir bir yannn olmad ortadadr. 1682 Bundan sonraki, ayette ise, Kuran- Kerimin, kendisinden nce gnderilmi bulunan Tevrat ve ncili tasdik edip dorulayan bir kitaptan baka bir ey olmadndan ve Hz. Muhammede (a.s.) vahyedildiinden sz edilmektedir. 1683 Daha sonra ayetlerde Yce Allah, inkrclarn halleri, grecekleri cezalar, tvbe ederlerse affedilecekleri ve Allahn ok merhametli ve balayc olduu bildirilir. Tartma konularndan birisi de Hristiyanlarn Hz. sadan sonra aralarnda anlamazlklara dtkleridir. Bu sebepten dolay, onlarn azaba urayacaklar da Kuran- Kerimde ifade edilmektedir. 1684 Hz. Peygambere kendisiyle uraanlarla fazla uramamasn da tavsiye eden Yce Allah, yle buyurmaktadr: Ey Muhammed eer seninle tartmaya girerlerse, Ben, bana uyanlarla birlikte kendimi Allaha verdim, de. Kendilerine kitap verilenlere ve kitapszlara: Siz de slm oldunuz mu? de. slm olurlarsa doru yola girmilerdir, yz evirirlerse sana yalnz tebli etmek der. Allah, kullarn grr. 1685 Bu ayetten sonra Cenab- Allah mminlere tavsiyede bulunarak, mminlerin, mminleri brakp kfirleri dost edinmemeleri gerektiini emretmektedir. 1686

1680 1681 1682 1683 1684 1685 1686

Taber, Tefsr, III. 221-223; Kurtub, a.g.e., IV. 4-5; Hamidullah, slm Peygamberi, I. 620. Hamidullah, slm Peygamberi, I. 620. Hamidullah, slm Peygamberi, I. 620; 3/Al-i mrn, 2. 3/Al-i mrn, 3. 3/Al-i mrn, 19. 3/Al-i mrn, 20. 3/Al-i mrn, 28.

261

3/Al-i mrn Sresinin mteakip ayetlerinde Hz. Muhammedle Necran Hristiyanlar arasndaki tartma konular arasnda, Hz. sann (a.s.) doumu, mucizeleri, getirdii din, havariler ve lm gibi konular grmekteyiz. Kullarna kar efkatli ve merhametli olduunu da vurgulayan Cenab- Allah, daha sonra Resul Hz. Muhammedin (a.s.) diliyle bu Hristiyanlara yle seslenmektedir: De ki: Eer Allah seviyorsanz bana uyun ki, Allah sizi sevsin ve gnahlarnz balasn. Allah balayandr, esirgeyendir. 1687 De ki: Allaha ve Eliye itaat edin! Eer dnerseniz muhakkak ki, Allah kfirleri sevmez. 1688 Allah demi, Nuhu, brahim ailesini ve mrn ailesini seip lemlere stn kld. 1689 Bilindii gibi mrn, Hz. Musann babasdr. 1690 Daha sonra Kuran- Kerim Hz. sann annesi Hz. Meryemden bahseder. Onun doumundan hemen sonra mrn ailesinin bir yesi olduunu syler; daha sonra da Hz. sann mucize olan doumundan yle bahseder: Beikte ve yetikinlikte insanlara konuacak ve iyilerden olacaktr. Dedi ki: Rabbim, bana bir beer dokunmamken benim nasl bir ocuum olur? Allah, bylece dilediini yaratr, dedi, bir eyin (olmasn) istedi mi ona ol der, o da oluverir. Ona Kitab, Hikmeti, Tevrat ve ncili retecek. O, srailoullarna (yle diyen) bir eli olacak: Ben size Rabbinizden bir mucize getirdim: Ben amurdan ku eklinde bir ey yaratr, ona flerim, Allahn izniyle hemen ku oluverir; kr, alacay iyiletiririm; Allahn izniyle lleri diriltirim; evlerinizde ne yiyip ne biriktirdiinizi size haber veririm. Eer inanyor iseniz elbette bunda sizin iin bir ibret vardr. 1691 Getirdii dinin Tevrat tasdikledii ancak srailoullarna daha nce haram klnan baz eyleri hell kld, 1692 havarilerin ona iman ettikleri, 1693 fakat ona

1687 1688 1689 1690 1691 1692 1693

3/Al-i mrn, 31. 3/Al-i mrn, 32. 3/Al-i mrn, 33. Hamidullah, slm Peygamberi, I. 620. 3/Al-i mrn, 46-49. 3/Al-i mrn, 50-51. 3/Al-i mrn, 52-53.

262

inananlarn iinden bazlarnn hilebaz olduklar ve Hz. say ldrmek istedikleri ve Allahn onu kurtard, 1694 yani armha germedikleri belirtilmektedir. Bu ayetler Hz. Peygamberin Necran Hristiyanlaryla yaplan grmelerden sonra nazil olduu kabul edilirse bu grmelerde nelerin tartld daha net bir ekilde ortaya kar. Muhtemelen bu ayetler, Hz. sann (a.s.) havarilerini, getirmi bulunduu din akideyi insanlara anlatp yaymak zere etrafa gnderirken onlara: srail ocann (soy ve ailesinin) kaybolmu koyunlarna gidin. 1695 eklinde verdii bir talimata dair telmihte bulunmaktadr. 1696 Daha sonra Kuran- Kerim, anas bile bulunmayan Hz. dem ile Hz. sann yaratln karlatrmaktadr. Ona gre Hz. demin yaratl, Hz. sann yaratlndan daha mucizevi ve daha da fevkaladedir. Her iki olay da Yce Allahn mutlak g ve kudret sahibi olduuna dair birer delildir. 1697 Necranllarla yaplan mnakaann sonunda Hz. Peygamberin (a.s.) yapm olduu meydan okuma arsn anlatmakta ve hl tartmay devam ettirmek isteyen Hristiyanlara Yce Allah daha kesin ifadelerle onlar hakk bulmaya armtr. Mlaane ayetleri denen bu konudaki ayetler melen yledir: Kim sana ilim geldikten sonra tartp ekimeye kalkarsa, de ki: Gelin oullarmz ve oullarnz, kadnlarmz ve kadnlarnz, kendimizi ve kendinizi aralm, sonra da gnlden lanetle dua edelim de, Allahn lanetini yalanclarn stne atalm! te (sa (a.s.) hakkndaki) gerek kssa (yk) budur. Allahtan baka Tanr yoktur. Allah elbette aziz (mutlak galip olan) ve hikmet sahibidir. Eer dnerlerse muhakkak ki, Allah bozguncular bilir. De ki: Ey Ehl-i Kitap, bizimle sizin aranzda eit olan bir kelimeye gelin: Yalnz Allaha tapalm, Ona hibir eyi ortak komayalm; birbirimize Allahtan baka rabler edinmeyelim. Eer yz evirirlerse ahit olun, biz Mslmanlarz deyin. 1698 Hz. Peygamberin (a.s.) bu meydan okumas karsnda akna dnen Necranl Hristiyanlar; Ey Ebl-Ksm! Durumumuzu grmek zere bize msade et. Daha

1694 1695 1696 1697 1698

3/Al-i mrn, 54-56. Matta 10: 6. Hamidullah, slm Peygamberi, I. 620 3/Al-i mrn, 58-59. 3/Al-i mrn, 61-64.

263

sonra gelir, davet ettiin ey hakknda fikrimizi syleriz. demilerdir. 1699 Necran heyeti Hz. Peygamberin yanndan ayrldktan sonra, Akbleri Abdulmeshe ne yapacaklarn sordular. O da: Muhammedin hak peygamber olduunu ve onunla lanetleen bir kavmin zrriyetlerinin kesileceini, bu sebeple bir anlama yolu arayp Necrana geri dnmek gerektiini sylemitir. Heyette bulunan dierleri de bu teklifi kabul etmilerdir. Onlar da Hz. Peygambere gelip lanetlemeden vazgetiklerini, dinleri zerinde kalmak zere dnmeleri iin zaman tannmasn istemiler. 1700 Bylece Necran Hristiyanlar dinlerinde kalmay, fakat siyasi ynden Hz. Peygamberin (a.s.) tebas olmay kabul etmilerdi. Neticede Hz. Peygamber ile onlar arasnda anlama imzalanmtr. Bu anlamaya gre, Necran heyeti her yl eitli meblalarda vergi (cizye) vermeyi kabul ettiler. Buna karlk, onlarn can ve mal gvenlii temin edilecek ve din zerklik tannacaktr. 1701 Bu anlama metninde grld gibi, Necranllara mkemmel bir din ve vicdan hrriyeti tannmtr. Onlar faizi reddetmek mecburiyetinde kalmlardr. Resulullahn (a.s.) ok nem verdii bu iktisadi reforma onlarn sonradan riayet etmemesi Hz. mer zamannda onlarn Iraka srlmelerine neden olmutur. 1702 Prof. Dr. Mustafa Fayda bu anlamay deerlendirirken yle demektedir: Bylece Necran Hristiyanlar, bu anlama ile kendi dinlerinde kalmlardr. Hz. Muhammed ise, bunlarla yapt anlama neticesinde nce onlara kendi siyasi ve asker varln kabul ettirmi; sonra bu blge ve evresinde yaayan dier kabile topluluklaryla temas etme imknn bulmutur. Ayrca Yemen, Hadramevt yolu zerinde yaayan Necranl Hristiyanlarn muhtemel tehlikeleri bertaraf edilerek kendilerinden alnan vergilerle de mali destek salanmtr. 1703 Derveze, Kurann sz konusu olan uzun blmnn (3/Al-i mrn, 1-89) bu tartmadan nce mi, yoksa sonra m indiini kestirmenin mmkn olmadn belirtirken, ayetlerin z ve ieriinin de bu toplantnn bir tek celsede olmadn ve bu ayetlerin de bir defada inmediini, muhtemelen bu ayetlerin baz ksmlarnn ilk

1699 1700 1701

Hamidullah, slm Peygamberi, I. 621. Hamidulah, slm Peygamberi, I. 621. Bu anlamann tam metni iin bkz. Hamidullah, el-Vesik No: 94; slm Peygamberi, I. 622623. Hamidullah, slm Peygamberi, I. 623. Fayda, slmiyetin Gney Arabistana Yayl, s. 34.

1702 1703

264

celseden sonra indiini, dier bir ksmnn ise son oturumundan sonra heyet elilerinin memleketlerine dnmeden indirildiini belirtir. 1704 te yandan Derveze, bu heyetin geliiyle ilgili detayl bilgi veren ve Al-i mrn Sresinin ilk yarsnn bu olayla ilgili olarak indiini belirten bn Himn, 1705 bu heyetin geli tarihi hakknda bilgi vermediini, Al-i mrn Sresinin ikinci blmnn Uhud Sava ile ilgili olduunu belirtir. Srenin ilk blm bu heyetin gelii, ikinci blmnn de Uhud Sava ile ilgili olduuna gre, elilerin geliinin Uhud Savandan nce gereklemi olmas gerekir. Ancak u kadar var ki, Mekke ile Medine arasndaki dmanlk, elilerin geliine izin verecek durumda deildir. bn Himn eserinde bu olay Bedir Savandan nce zikretmi olmas da manidardr. bn Him, bu olaydan nce Yahudilerin birtakm eylemlerine Kurey ve Gatafan ortak ettiini ve onlar Medineye kar savamalar iin tevik ettiini, Ben Kurayzann Mslmanlarla gerekletirmi olduu anlamay bozduunu nakletmektedir. Her iki olay da hicr 5. senede gereklemitir. Her halukrda bu elilerin geli tarihlerinin Hudeybiye Bar Anlamasndan sonra olduu, yani hicr 6. senenin sonlarnda Mekke ile Medine arasndaki sava durumlarnn sona ermesinden sonra olduu kanatini tadn belirtir. 1706 2.2. Hristiyanlara Kar zlenen Sava Politikas Hz. Peygamber Medineye hicret ettiinde, Medinede Yahudiler gibi Peygamber ve Mslmanlarla atmaya girecek ve onlar gnlk yaamlarnda rahatsz edebilecek gl bir Hristiyan topluluu yoktu. Bundan dolay, Kurann Meden ayetleri de onlara sert eletiriler getirmez. Hatta onlardan yumuak bir slpla bahseder. Bunun da Resulullahn Medinede karlat Hristiyanlarn yumuak huylu ve gzel ahlakl kimseler olduundan, zora ve oyunlara bavurmadklarndan kaynaklandn syleyebiliriz. Bu nedenle Mslmanlarn Yahudi ve Hristiyanlarla dostluk kurmaktan uzak olmay emreden ayetler 1707 ve inananlarn dinini oyun ve elence haline getiren kiilerin Yahudiler olduunu, 1708 ayette geen Hristiyanlar kavramnn 1709 da, bu konuda
1704 1705 1706 1707 1708

Derveze, Kurana Gre Hz. Muhammedin Hayat, III. 158. bn Him, es-Sre, II. 204-216. bn Him, es-Sre, II. 204-216; Derveze, Kurana Gre Hz. Muhammedin Hayat, III. 158. 5/Mide, 50-51. 5/Mide, 57-58

265

Kurann belirledii hkmlerin sreklilik arz etmek iin sonradan bir ilave olduunu syleyebiliriz. 1710 Medine dnda ise durum farkl idi. am blgesinde halkn ou Hristiyand. Bunlar bakentleri stanbulda bulunan Bizans mparatorluunun nfuzu altndayd. Onlarn balatt saldrlarn ya da onlardan bir grubun neden olduu saldrlarn, neticede Hz. Peygamberin de onlara karlk vermesine yol atn bildiren bir dizi rivayet vardr. Bu olaylarn bir ksm Kuranda yansmas olmad iin buraya almyoruz. 1711 Ancak bu seriyyelerin dnda bizzat Resulullahn kendisinin katld savalar vardr ki, bunlardan birka rnek vererek Mslmanlarla Hristiyanlar arasndaki sava dnemine k tutacak olaylara ve bu olaylarn Kurandaki yansmasna ksaca deineceiz. 2.2.1. Mute Sava Mute, Suriyede bir kasabadr. am eyaletinin Belka topraklar iinde bulunmaktadr. Merefi adyla bilinen mehur kllar burada yaplmaktayd. 1712 ranllarn Ninovada malup olmalarnn ertesi gn Resulullah, komu hkmdarlara slma davet mektuplar gndermiti. Bunlardan birisi de Bizans mparatorunun himayesinde bulunan Busra (imdiki Havran) Emri urahbil b. Amra gnderilmiti. 1713 Bizansn gneyinde Arap Yarmadasnn kuzeyinde yaayanlarn tamam olmasa da byk bir ounluu Hristiyanl benimsemiti. Bunlarn dnda, bu blgede yaayan, Kelb, Talib, Lahm, Cuzm, Kayn, Beliyy, Kudaa ve dier baz kabileler de ksmen ya da tamamen Hristiyanl benimsemilerdi. Ancak btn bu kabileler arasnda en glleri Gassanilerdi. 1714 Gassaniler, Bizansllar ile Sasaniler arasnda Ninovada kan ve Bizansllarn galip geldii savata, Bizansllarn yannda yer almlard. te bu savatan hemen
1709 1710 1711 1712 1713 1714

5/Mide, 51. Derveze, Kurana Gre Hz. Muhammedin Hayat, III. 167. Bu konuda geni bilgi iin bkz. bn Sad, a.g.e., s. 103-104; III. 132; III. 173-174. ibl, a.g.e., I. 340. Hamidullah, slm Peygamberi, I. 329; ibl, a.g.e., I. 340. Hamidullah, slm Peygamberi, I. 329-330.

266

sonra Resulullah, Gassanilerin bakan, Hris b. Eb-mire bir davet mektubu gndermitir. 1715 Bu mektupta Hz. Peygamber onu Mslman olmaya aryordu. 1716 Hris b. Eb-mir mektubu alnca ok kzd ve Medine zerine bir asker sefer dzenleme tehdidinde bulundu. Ancak bu gereklemedi. 1717 Bu arada Resulullah Filistin (Busra) valisine de Hris b. Umeyr el-Ezd araclyla baka bir mektup gndermiti. Kzgn Gassanilerden bir baka nde gelen kii olan urahbil b. Amrn Resulullahn (a.s.) elisini yakalayarak ehit etmesi, Hz. Peygamberi ok fazla kzdrmt. Bunun iin Hz. Peygamber Zeyd b. Hrise komutasnda 3.000 kiilik bir ordu hazrlatt. Orduyu gnderirken de ayet Zeyde bir ey olursa, onun yerine Cafer b. Eb Tlibin, ona da bir ey olacak olursa ordu komutanln Abdullh b. Revhann almasn tavsiye etti. Aslnda bu ekildeki bir uyar, ordu komutanlarnn ehit olacana da iaret eder gibiydi. 1718 Hz. Peygamberin ordu komutanlna Zeyd b. Hriseyi getirmi olmas, onun kle olmasndan dolay nceleri yadrganmt. 1719 Hz. Peygamberin (a.s.) 3.000 kiilik bir ordu gnderdiini haber alan Gassaniler, o srada bir merasim iin Kudsde bulunan Bizans mparatoru Herakliustan yardm istemiler, o da ounluu Hristiyan Arap kabilelerinden olan 100.000 kiilik bir ordu hazrlam ve Mslmanlarn zerine gndermitir. 1720 ayet imparator, urahbilin yardmna bu kadar ok sayda asker gndermemi olsayd, olay belki de mahall kalacakt. Askerlerin yardma gelmesi savan bymesine sebep olmutu. 1721 Hicr 8. yl Cemadiyelula aynda Mutede meydana gelen bu sava, Hristiyanlarla Mslmanlar arasnda meydana gelen ilk savatr. 1722 Savata ilk komutan Zeyd b. Hrise, hibir korku rnei gstermeden savam ve hemen ehit olmutur. Ayn ekilde dier iki komutan olan Cafer b. Eb Tlib ve Abdullh b. Revhann da ehit olmalar sonucu, ordu komutanln Hlid b. Veld ele alm,

1715 1716 1717 1718 1719 1720 1721 1722

ibl, a.g.e., I. 340; Hamidullah, slm Peygamberi, I. 329-330. Hamidullah, el-Vesik, No: 37. Hamidullah slm Peygamberi, I. 329-330. bn Him, es-Sre, IV. 7-9; ibl, a.g.e., I. 340. bn Him, es-Sre, IV. 7-9; ibl, a.g.e., I. 340 bn Him, es-Sre, IV. 9; ibl, a.g.e., I. 340. Hamidullah, slm Peygamberi, I. 330. bn Him, es-Sre, IV. 7.

267

uygulad sava stratejisi ve taktiiyle yeniemeden bu kadar byk bir ordu karsnda geri ekilmeyi bilmitir. 1723 Kuranda bu olaya dorudan veya ak bir ekilde iaret eden bir ayet yoktur. Ancak, 9/Tevbe Sresinin birtakm ayetleri, Allaha ve ahiret gnne inanmayan, Allah ve Resulnn haram kldn haram saymayan ve hak dine boyun emeyen Ehl-i Kitapla savalmasn emretmektedir. Burada onlarn Allahn nurunu sndrmek istedikleri hatrlatlmakta, din bilginleri ve ruhbanlarnn ounun onlar Allah yolundan alkoymaya alt belirtilmektedir. 1724 2.2.2. Tebk Seferi Hz. Peygamberin (a.s.) son asker seferi olarak bilinen Tebk Seferi, hicr 9. yl Recep aynda meydana gelmitir. 1725 Tebk, am ile Medine arasndaki yolun yarsnda bulunan bir ehir olup, Medineye on drt konakl bir yerde bulunmaktadr. 1726 Resulullah (a.s.) Taiften dndkten sonra, Zilhicce ayndan Receb ayna (22 Mart-14Ekim 630) kadar Medinede kald. 1727 Daha sonra Bizansllara kar sava hazrlna balanmas iin emir verdi. Gidilecek yeri belirlememesinin nedeni, yolun uzak olmas, scakln fazlal ve dmann da gl olmasyd. Bundan nceki savalarda, kmak istedii yerin dnda bir yere gidiliyormu gibi yaplrd. 1728 Mute Savandan sonra Bizans, Arabistan istila etmeyi dnm, mparator bu ii soy bakmndan Arap, din inan bakmndan ise Hristiyan olan Gassanilere teklif etmiti. 1729 Gassanilerin Medineye kar sava hazrlklarna balad haberi ulanca, Hz. Peygamber buna byk bir tepki gstermi ve Mslman olan Arap kabilelerine haber gndererek, Bizansllara kar sava hazrlna balamalar talimatn vermitir. 1730
1723 1724 1725 1726 1727 1728 1729 1730

bn Him, es-Sre, IV. 7-15; ibl, a.g.e., I. 341. 9/Tevbe, 29-34. bn Him, es-Sre, IV. 118; Taber, Trh, III. 196; bnul-Esr, el-Kmil, II. 277. ibl, a.g.e., I. 371. bnul-Esr, el-Kmil, II. 277. bnul-Esr, el-Kmil, II. 277. ibl, a.g.e., I. 371. bn Him, es-Sre, IV. 118; Taber, Trh, III. 196; bnul-Esr, el-Kmil, II. 277; ibl, a.g.e., I. 371.

268

Havalar ar scakt ve blgede kuraklk vard. nsanlar zor durumda idi. Meyvelerin olgunlama ve toplanma zaman gelmiti. Bu nedenle herkes meyveleri ve baheleri arasnda kalmay istiyor ve istemeyerek hazrlklarna devam ediyordu. Bu nedenle bu orduya zorluk ordusu anlamna gelen ceyul-usr ad verilmiti. 1731 Resulullah, mnafklarn ileri gelenlerinden el-Ced b. Kaysa: Saroullaryla savamaya var msn? deyince el-Ced: Allaha yemin ederim ki, benim kavmim kadnlara dkn olduumu ok iyi bilir. Ben Saroullarnn kadnlarna kar dayanamamaktan korkarm, bana izin verip bir ekilde fitneye drmemeye ne dersin? deyince Resulullah (a.s.) ona: O halde sana izin verdim. diye cevap verdi. Bunun zerine Yce Allah: lerinden ylesi vardr ki: Bana izin ver, beni fitneye drme. der. yi bilin ki, onlar zaten fitneye dmlerdir. Cehennem de kfirleri kuatacaktr. 1732 ayetini inzal buyurdu. 1733 Mnafklardan kimisi de: Scakta savaa kmaynz. diyordu. Bunun zerine u ayeti indirdi: 1734 Allah elisinin arkasndan oturmakla sevindiler, mallaryla canlaryla cihad etmekten holanmadlar. Scakta savaa kmayn dediler. De ki: Cehennemin atei daha scaktr! Keke anlasalard. 1735 Daha sonra Hz. Peygamber (a.s.) sava hazrlklarna balam, btn kabilelere arda bulunarak herkesi katkda bulunmaya davet etmi, zenginleri infak etmeye tevik etmiti. 30.000 kiilik bir ordunun hazrland bu savata, ii ardan alanlar olduu gibi, binek hayvanlar olmadndan dolay savaa katlamama endiesiyle alayan insanlar da vard. Ksacas bu savata Mslmanlar byk bir imtihana tbi tutulmulard. Baz Mslmanlar, Bizansla savamann mmkn olmadn savunarak, eitli bahanelerle orduya katlmamay tercih ederken, gayrimslimler ve mnafklar ise, Hz. Peygamberi (a.s.) byle bir savaa hazrlk yapt ve byle bir savaa katld iin maceraperestlikle nitelendirmilerdi. 1736 Resulullah Tebkte on ksur gn kald ve Tebkten ileri gitmedi. Bizansllar ve Arap asll Hristiyanlar onun bulunduu yere gelmediler. Bylece sava olmadan Tebk

1731 1732 1733 1734 1735 1736

bn Him, es-Sre, IV. 118; Taber, Trh, III. 196; bnul-Esr, el-Kmil, II. 277. 9/Tevbe, 49. bn Him, es-Sre, IV. 118; Taber, Trh, III. 196; bnul-Esr, II. 277. bn Him, es-Sre, IV. 119; Taber, Trh, III. 197; bnul-Esr, el-Kmil, II. 277. 9/Tevbe, 81. bn Him, es-Sre, IV. 118-119; Taber, Trh, III. 196-197; bnul-Esr, el-Kmil, II. 277-278.

269

Seferi sona ermiti. 1737 slm ordusunun bu hametli durumu evredeki birok Hristiyan ve mrik kabileyi slmn egemenliini kabullenmeye sevk etmitir. 1738 Resulullah (a.s.) Tebk Seferine giderken, mnafklardan bir grup kendisine gelerek, mescide gelemeyen ihtiyar ve hastalar iin bir mescid ina ettiklerini ve bunun iin de kendisinin bir kere gelip orada namaz klmasn istemilerdi. Hz. Peygamber de Tebke kmak zere olduunu, bunun iin de bu teklifi yerine getiremeyeceini sylemiti. 1739 Resulullah Tebk dn, yaplan bu mescidi yktrmt. Daha sonra da bu mescidle ilgili olarak aadaki ayet-i kerimeler nazil oldu: (Seferden geri kalanlar arasnda) zarar vermek, nankrlk etmek, mminlerin arasn amak ve nceden Allah ve Elisiyle savam olan (adamn gelmesini) gzetlemek iin bir mescid yapanlar da var. yilikten baka bir niyetimiz yoktu. diye de yemin edecekler. Oysa Allah onlarn yalan sylediklerine ahittir. Orada asla namaza durma. Ta ilk gnde takva zere kurulan mescid, elbette iinde namaza durmana daha uygundur. Orada temizlenmeyi seven erkekler vardr. Allah da temizlenenleri sever. 1740 Ayet-i kerimelerin ifadeleri gereince, mnafklarn ina ettirdikleri mescid bir mescid deil, slma ve Mslmanlara kar suikast tertibi iin bir karargh, bir ekya yata olduu anlaldndan Allahn emrine uygun olarak yklmtr. Kuranda Hristiyanlarla savalmasn emreden ayetler ile bu savan Kurandaki yansmas da u ekilde olmutur: Kendilerine Kitap verilenlerden Allaha ve ahiret gnne inanmayan, Allahn ve Resulnn haram kldn haram saymayan ve hak dinini din edinmeyen kimselerle, klp (boyun eerek) elleriyle cizye verecekleri zamana kadar savanz. Yahudiler: zeyr, Allahn oludur. dediler. Hristiyanlar da: Mesih, Allahn oludur. dediler. Bu, onlarn azlaryla geveledikleri szlerdir. (Szlerini), nceden inkr etmi (olan mriklerin szlerine) benzetiyorlar, Allah onlar kahretsin, nasl da (haktan btla) evriliyorlar. Hahamlarn ve rahiplerini Allahtan ayr rabler edindiler. Meryem olu Mesihi de yle. Oysa kendilerine yalnz ve tek ilh olan Allaha ibadet etmeleri

1737 1738

bnul-Esr, el-Kmil, II. 280. Bkz. bn Him, es-Sre IV. 125-127; bnul-Esr, el-Kmil, II. 280-282; Taber, Trh, III. 200202. bn Him, es-Sre, IV. 129; ibl, a.g.e., I.373. 9/Tevbe, 107-108; Vkd, a.g.e., s. 282-283; Taber, Tefsr, V. 31-40; bn Kesr, Tefsr, II. 387-390; Kurtub, a.g.e., VIII. 253-265,

1739 1740

270

emredilmiti. Ondan baka ilh yoktur. O, onlarn ortak kotuklar eylerden mnezzehtir. Allahn nurunu azlaryla sndrmek istiyorlar. Halbuki, kfirler holanmasalar da Allah, mutlak nurunu tamamlamak ister. (Bundan baka bir eye raz olmaz.) O, Elisini hidayetle ve hak dinle gnderdi ki, (Allaha) ortak koanlar holanmasa da o (hak din)i btn din(lerin) stne karsn. Ey inananlar, hahamlardan ve rahiplerden birou, insanlarn mallarn hakszlkla yerler ve (insanlar) Allahn yolundan evirirler. Altn ve gm yp da onlar Allah yolunda harcamayanlar var ya, ite onlara ac bir azab mjdele. 1741 Mfessirlerin ou, 9/Tevbe, 29. ayette sz konusu edilen vasfn da Ehl-i Kitaba uyduunu belirtir. Ancak, bunu hemen kabul etmemek gerekir. Aksi halde, Hz. Peygamberin risaletini inkr eden Ehl-i Kitabn hepsinin ldrlmesi gerektii Mslmanlara farz olur. Fakat ayet-i kerime bir ksm anlamnda minellezine (...den) harfine yer vermitir ki, bu sz konusu grn genel geer olmadn gstermektedir. Yani burada meru klnan savaa baka nedenler aramak gerekir. Allahn ve Resulnn haram kldn haram saymamak ve gerek dine boyun ememek, geni anlamlara gelmektedir. Yoldaki kervanlara saldrmak, onlar korkutmak, mallarn gaspetmek gibi durumlar da kapsamaktadr. nk bu hareketler, doruya ve her dine aykr dmektedir. Ayrca bu ayetlerin nzl artlarna ve Tebk Seferi iin yaplan arya da uygun dmektedir. 1742 Nitekim Muhammed Abduh da, yukardaki sava arsnn, ancak Mslmanlarn cemaatine ya da devletine kar giriilen bir saldr yahut onun gvenliini aka ve tereddde yer brakmayacak bir ekilde tehlikeye sokan bir tehdidin mevcudiyeti halinde geerli olacan beyan eder. nk sava ancak hakk ve ona bal olan insanlar savunmak iin farz klnmtr. Nitekim Hz. Peygamberin btn seferleri, bu ller dorultusunda olmutur. 1743 Ayrca hibir sebep yokken savamak, yani srf gayrimslim olduklar iin onlarla savamak veya onlar ldrmek Kurann ruhuna da ters dmektedir. Buna gre, slm uruna yaplacak cihad, saldrmak iin deildir. Dmann saldrganlk ve taknlklarn nlemeye yneliktir. 1744 Dine saldrma, dini seenlere eziyet etme, Allaha serbeste ar yaplabilmesi iin gereken zgrl kstlama ve dinin gereklerini

1741 1742 1743 1744

9/Tevbe, 29-34. Derveze, Kurana Gre Hz. Muhammedin Hayat, III. 169-170. Abduh, el-Menr, X, 332; Muhammed Esed, Kuran Mesaj, II. 355. Bkz. 2/Bakara, 190-194; 4/Nis, 90-91; 60/Mmtehine, 8.

271

yerine getirmeye msaade etmeme durumunda sava hakk doar. slmda sava salt saldr amal deildir. Resulullahn sava konusundaki direktifleri de bu dorultudadr. nk Resulullah, savaa katlmayan kadnlarn, ruhbanlarn, ocuklarn ve ihtiyarlarn ldrlmemesini istemitir. Tm bunlardan anlalan udur ki, bu ayetler daha nce taknlk yapm olan Ehl-i Kitapla savalmasn emretmitir. Bylece onlarn gc kralacak, saldrlar ve isyanlar nlenecek ve bir teslimiyetle boyun emeleri salanm olacaktr. 1745 Tebk Seferi, dmann daha nceki dmanlklarna ve saldrlarna bir misilleme niteliindedir. Bu yaklam, ayn zamanda rivayetlerin de ana hatlaryla ifade ettii olguya paralel dmektedir. 1746 Tebk Seferiyle ilgili ayetlere baktmzda, dadnk ayetlerin saysndan daha ok iednk ayetler olduunu grmekteyiz. 9/Tevbe Sresinde isim verilmeden bu savaa ilikin birka blm yer almaktadr. Bu ayetlerin daha ok savaa katlmayan ve katlmamak iin eitli bahaneler ileri sren mnafklarla, saylar birka gemeyen samimi Mslmanlarla ilgili olduunu grmekteyiz. imdi bu konuyla ilgili ayetlerin ieriine bir gz atalm: Allah seni affetsin; doru syleyenler sana iyice belli olup, yalan syleyenleri bilmezden nce niin onlara izin verdin? Allaha ve ahiret gnne inananlar; mallaryla canlaryla cihad etmek(ten geri kalmalar) iin senden izin istemezler. Allah korunanlar bilir. Ancak, Allaha ve ahiret gnne inanmayan, kalpleri pheye dm ve pheler iinde bocalayp duranlar (geri kalmak iin) senden izin isterler. Eer (cihada) kmak isteselerdi, onun iin bir hazrlk yaparlard. Fakat Allah onlarn davranlarndan holanmad iin onlar durdurdu. Sizin iinizde (sefere) km olsalard, size bozgunculuktan baka bir katklar olmazd. Sizi birbirinize drmek iin hemen aranza sokulurlard, iinizde onlara kulak verenler vard. Allah zalimleri bilir. (Onlar) nceden de fitne karmak istediler ve sana nice ileri ters evirdiler. Nihayet hak geldi, onlar istemedikleri halde Allahn emri galebe ald. lerinden yleleri var ki: Bana izin ver beni fitneye drme der. yi bilin ki, onlar zaten fitneye dmlerdir. Cehennem de kfirleri kuatacaktr. 1747 De ki: Allah bizim iin ne yazm (ne takdir etmi) ise ancak o bize ular, bizim sahibimiz Odur. nananlar Allaha dayansnlar. De ki: Bize yalnz iki iyilikten (ya gazilik
1745 1746 1747

Derveze, Kurana Gre Hz. Muhammedin Hayat, III. 170. Derveze, Kurana Gre Hz. Muhammedin Hayat, III. 170. 9/Tevbe, 43-49.

272

veya ehitlikten) birini gzetmiyor musunuz? (Bundan baka ne olabilir) Ama biz, Allahn size ya kendi tarafndan veya bizim ellerimizle bir azap ulatrmasn gzetliyoruz. Haydi gzetin biz de sizinle birlikte gzetenleriz. 1748 Allahn Resulnn arkasndan oturmakla sevindiler, mallaryla canlaryla cihad etmekten holanmadlar: Scakta sefere kmayn dediler. De ki: Cehennemin atei daha scaktr. Keke bilselerdi. Artk kazandklar ilere karlk az glsnler ok alasnlar! Eer Allah seni onlardan bir toplulua dndrr de (onlar savaa) kmak iin izin isterlerse, Asla benimle kmayacaksnz, benimle beraber dmanla savamayacaksnz. Siz ilk nce oturmaya raz olmutunuz. yle ise geri kalanlarla beraber oturun! de. Ve onlardan len birinin zerinde asla namaz klma, onu kabri banda durma. nk onlar Allah ve Elisini tanmadlar ve yoldan km olarak ldler. Onlarn mallar ve evlatlar seni imrendirmesin; Allah onlara dnyada, bunlara azap etmeyi ve kfir olarak canlarnn kmasn istiyor. Allaha inann, Elisiyle beraber cihad edin! diye bir sre indirildii zaman, ilerinden servet sahibi olanlar, senden izin istediler: Bizi brak oturanlarla beraber oturalm dediler. Geride kalanlarla beraber olmaya raz oldular, kalpleri mhrlendi, artk onlar anlamazlar. 1749 zr bahane eden bedevi Araplar kendilerin(in savaa katlmamasn)a izin verilmesi iin geldiler; Allaha ve Elisine yalan syleyenler oturdular. Onlardan inkr edenlere, ac bir azap eriecektir. Zayflara, hastalara harcayacak bir ey bulamayanlara, Allah ve Elisi t verdikleri takdirde (sefere katlmamalarndan tr) bir gnah yoktur. yilik edenlerin aleyhine bir yol yoktur. (Onlar knanmazlar) Allah balayan esirgeyendir. Kendilerine (binek salayp) bindirmen iin sana geldikleri zaman, sen: Sizi bindirecek baka bir ey bulamyorum deyince, harcayacak baka bir ey bulamadklarndan, zntden gzlerinden ya akarak dnen kimselerin aleyhine de (yol yoktur onlar da knanmazlar). Ancak, u kimselerin knanmasna yol vardr ki, zengin olduklar halde (geri kalmak iin) senden izin isterler. Geri kalan kadnlarla beraber olmaya raz oldular. Allah da onlarn kalplerini mhrledi; artk onlar bilmezler. (Seferden) geri dnp onlarn yanna geldiiniz zaman sizden zr dilerler. De ki: Hi zr dilemeyin size inanmayz! Allah bize sizin haberlerinizden (bize kar evirdiiniz entrikalardan) birok ey bildirdi. Yaptnz Allah da grecek Elisi de. Sonra

1748 1749

9/Tevbe, 51-52. 9/Tevbe, 81-87.

273

grlmeyeni ve grleni bilenin huzuruna dndrleceksiniz. O, size yaptklarnz haber verecektir. 1750 And olsun Allah, Peygamberi ve ona glk saatinde uyan Muhacirleri ve Ensar affetti. O zaman ilerinden bir ksmnn kalpleri kaymaya yz tutmu iken yine de onlarn tvbesini kabul buyurdu. nk O, onlara kar ok efkatli ve merhametlidir. Ve (seferden) geri braklan kiinin de tvbesini kabul buyurdu. Btn geniliiyle beraber dnya balarna dar gelmi ve canlar skldka sklm ve Allahtan, yine kendisine snmaktan baka are olmadn anlamlard. Allah onlarn tvbelerini kabul buyurdu ki, tvbe etsinler. nk Allah tvbeyi ok kabul eden, ok esirgeyendir. 1751 Ne Medine halknn, ne de onlarn evresinde bulunan bedevi Araplarn, Allahn Elisinden geri kalmalar ve onun canndan nce kendi canlarnn kaygsna dmeleri onlara yakr. Byledir, nk Allah yolunda urayacaklar hibir susuzluk, yorgunluk, alk; kfirleri fkelendirecek bir yer ine(yip zaptetme)leri ve dmana kar bir baar kazanmalar yoktur; ki mutlaka bunlarla kendilerine iyi bir amel yazlm olmasn. Allah gzel davrananlarn ecrini zayi etmez. 1752 Buna ramen, Medine halkndan savaa katlmayan insanlarn saysnn abartld kadar ok olmad anlalmaktadr. bn Himn Mnafklarn lideri Abdullh b. Ubeyy kendi ordusunu Hz. Peygamberin ordusunun alt ksmna yerletirdi. Ve onun ordusu Hz. Peygamberin ordusundan az deildi. 1753 eklindeki ifadesi biraz abartl olsa gerek. Nitekim oryantalist Caetani de bu rivayete sarlm, mnafklarn konumlarn ve saylarn abartmaya abalamtr. 1754 Ancak, bu iki yaklam da yersizdir. Kuran ayetleri geri kalan bedevilerin ve mnafklarn zenginlerden olduunu aka belirtmektedir. Bu niteliklere sahip olan insan says da azdr. Bunun iin bn Himn zikrettii rivayet de kukuyla karlanmaldr. 1755 Nitekim 9/Tevbe Sresindeki ayetlerde mnafklarn korkularna, mazeret ileri srlerine, yaltaklanmalarna ve yemin

1750 1751 1752 1753 1754 1755

9/Tevbe, 90-94. 9/Tevbe, 117-118. 9/Tevbe, 120. bn Him, es-Sre, IV. 173. Derveze, Kurana Gre Hz. Muhammdin Hayat, III. 174. bn Him, es-Sre, IV. 189.

274

etmelerine dair ifadeler bulunmaktadr. Bu da onlarn sayca azln ve kuvvet bakmndan zayfln gsterir. Sizden olduklarna Allaha yemin ediyorlar. Oysa onlar sizden deiller, fakat onlar korkak bir topluluktur. Eer (sizden korunmak iin) snacak bir yer yahut (barnacak) maaralar ya da sokulacak bir delik bulsalard, hemen oraya doru koarlard. 1756 Gnlnz ho, etmek iin (gelip) Allaha yemin ederler. Halbuki, inanm olsalard, Allah ve Elisini honut etmeleri daha uygun olurdu. Bilmediler mi ki, kim Allaha ve Elisine kar koymaya kalkarsa onun iin srekli kalaca cehennem atei vardr. te byk rezillik budur. Mnafklar, kendileri hakknda, kalplerinde bulunan kendilerine haber verecek bir srenin indirileceinden ekiniyorlard. De ki: Siz alay edin, Allah ekindiiniz eyi ortaya karacaktr. Eer onlara sorsan: Biz sadece lafa dalm, akalayorduk! derler. De ki: Allah ile, Onun ayetleriyle ve Onun Elisiyle alay ediyorsunuz? Hi zr dilemeyin. Siz inandktan sonra inkr ettiniz. Sizden bir ksmn affetsek bile, su ilediklerinden dolay bir ksmna da azap edeceiz. 1757 (Senin aleyhinde syledikleri yakksz szleri) sylemediklerine dair Allaha yemin ediyorlar. Halbuki o kfr sz sylediler. Baaramadklar bir eye yeltendiler. Srf Allah ve Elisi, Allahn ltfuyla kendilerini zengin etti diye (imdi) almaya kalktlar. (Allah ve Elisinin iyiliine kar byle nankrlk ettiler.) Eer tvbe ederlerse kendileri iin daha iyi olur. Yok eer (inkr yoluna) dnerlerse Allah onlara dnyada da, ahirette de ac bir biimde azap edecektir. Yeryznde onlarn ne velisi, ne de yardmclar yoktur. 1758 Bu ayetlerden de anlald gibi savatan geri kalan samimi Mslmann anlmas, Medineli Mslmanlardan samimi olanlardan gc yetenlerin geri kalmadn gstermektedir. Ayrca mnafklarn sava sonras sergiledikleri davranlar da bize, bunlarn saylarnn yukarda abartld kadar ok olmadn da gstermektedir 2.3. Kurann tikadi Konularda Hristiyanlara Kar Tutumu 2.3.1. Hristiyanlarn Ulhiyet nanc

1756 1757 1758

9/Tevbe, 56-57. 9/Tevbe, 62-66. 9/Tevbe, 74.

275

Ulhiyet konusuna Yahudilerde Ulhiyet nanc bal altnda daha nce temas ettiimiz iin, orada verdiimiz genel bilgileri tekrara dmemek iin burada sunmayacaz. Allahn insanla rehber ve hidayet kayna olarak gnderdii btn ilh mesajlarda, tevhidin zorunlu itikadi bir ilke olduu konusunda hi phe yoktur. Nitekim Kuran- Kerimde: Senden nce hibir peygamber gndermedik ki, ona: Benden baka ilh yoktur, bana kulluk edin. diye vahyetmi olmayalm. 1759 Biz Nuha ve ondan sonraki peygamberlere vahyettiimiz gibi, sana da vahyettik. Keza, brahime, smaile, shaka, Yakuba ve torunlarna, saya, Eyyuba, Yunusa, Haruna ve Sleymana vahyetmi, Davuda da Zeburu vermitik. Daha nce sana anlattmz elilere de (vahyetmitik). Ve Allah, Musaya da konumutu. 1760 (Yahudi ve Hristiyanlar) hahamlarn ve rahiplerini Allahn dnda Rabler edindiler. Meryem olu Mesihi de. Halbuki hepsi bir tek ilha ibadet etmekle emrolunmulardr. 1761 buyurulmaktadr Hz. Peygamber, daha nceden Hristiyan iken sonra Mslman olan Adiyy b. Htemin de bulunduu bir ortamda bu ayeti aklarken, rab edinmeyi, din adamlar tarafndan hellin haram, haramn da hell klmas ve toplumun da onlarn grlerine tbi olmas eklinde yorumlamtr. 1762 Kurann, gerek Yahudiler gerekse Hristiyanlar arasnda mevcut olduuna iaret ettii bu anlayn ncillerce de doruland grlmektedir: Yazclar ve Ferisiler Musann krssnde otururlar; bundan dolay size syledikleri btn eyleri yapn ve tutun; fakat onlarn ilerine gre yapmayn; nk sylerler ve yapmazlar. 1763 tevhid Ayrca ncillerde, uzaklaan Hz. saya atfen, dindeki bu tekelciliklerinden dolay Yahudi din adamlarna yneltilmi iddetli tenkitler vardr. 1764 Kuranda, ilkesinden Hristiyan toplumunu aka eletirilmektedir. Ayrca Hristiyanlarn sadece kendi din adamlarn deil, baz lider ve ahsiyetler sz konusu olduunda, onlar daha da ileri dzeye gtrdkleri, hatta peygamberlerini ilhlatrdklar grlmektedir:

1759 1760 1761 1762 1763 1764

21/Enbiy, 25; ayrca bkz. 43/Zuhruf, 45; 16/Nahl, 36; 112/hls, 1-4. 4/Nis, 164-165. 9/Tevbe, 31. Tirmiz, Tefsr, 10 (V. 259-2560); Kurtub, a.g.e., VIII. 77; bn Kesr, Tefsr, II. 333-334. Matta 23: 2-3. Matta 23: 1-39; Markos 7: 1-23; Luka 11: 39-52.

276

Allah ocuk edindi dediler. Haa O, ycedir. Gklerde ve yerde ne varsa hepsi Onundur, hepsi Ona boyun emitir. 1765 Rahmn ocuk edindi dediler. And olsun ki, siz pek kt bir crette bulundunuz. 1766 Yahudiler: zeyir, Allahn oludur. dediler. Hristiyanlar da: Mesih, Allahn oludur. dediler. Bu onlarn azlaryla geveledikleri szlerdir. (Szlerini) nceden inkr etmi (olan mrik)lerin szlerine benzetiyorlar. Allah onlar kahretsin nasl da (haktan btla) evriliyorlar!? 1767 Allah, Meryem olu Mesihtir, diyenler kfre gitmilerdir. Halbuki Mesih demiti ki: Ey srailoullar, benim Rabbim ve sizin Rabbinz olan Allaha kulluk edin. Zira kim Allaha ortak koarsa muhakkak ki, Allah ona cenneti haram etmitir ve onun varaca yer atetir; zalimlerin yardmclar da yoktur. 1768 Bu ifadeler, Hristiyanlarn Allaha ocuk isnat etmek, ya sann (a.s.) Allahn olu olduunu sylemek, ya da teslisi kabul etmek suretiyle aka tevhidden saptklarn gstermektedir. Onlarn bu anlaylarna ve kendilerine yneltilen eletirilere ksaca temas edelim. Kurann, Hristiyanlara ynelttii bu inan, ncillerde ve zellikle oul isnadn ileyen Yuhanna ve Pavlusun yazlarnda ok fazla yer almaktadr. 1769 Bu ayetlerden de anlald gibi, tarih boyunca eitli inan sistemlerinde Tanrnn merhameti sebebiyle olunu insanlara yollayp onu feda etmesi motifi olduka yaygndr. 1770 sa Mesihin de Allahn olu olmas eklinde Hristiyan itikadnda yer alan inan ilkesi, tarih sre ierisinde bir etkileim sonucu getirilmi bir anlay olmaldr. Kuran, Allahn insanlara bu tr yollarla yaklamasnn mmkn olmadn ve Onun merhamet etmesi iin oula ihtiyac olmadn birok ayette aka ifade etmektedir: ocuk edinmek, Allaha yakmaz. O, (byle eylerden) ycedir. Bir ii yapmak istedi mi ona ol der, (o da) olur. 1771 Rabbiniz oullar size seti de, kendine

1765 1766 1767 1768 1769 1770 1771

2/Bakara, 116. 19/Meryem, 88-89. 9/Tevbe, 30. 5/Mide, 75. Yuhanna 3: 16-18; ayrca bkz. 5: 19-29; 17: 1-2; Pavlusun Romallara Mektubu 1: 1-4. Suat Yldrm, a.g.e., 348. 19/Meryem, 35; ayrca bkz. 4/Nis, 171; 23/Mminn, 91; 2/Bakara, 116; 17/sr, 111; 21/Enbiy, 26; 25/Furkn, 2; 39/Zmer, 4; 72/ Cin, 3; 6/Enm, 100, 37/Sfft, 149, 153; 9/Tevbe, 30.

277

meleklerden kadnlar m edindi? Gerekten siz byk (ok tehlikeli) bir sz sylyorsunuz. 1772 Ayrca Kuran, Allaha ocuk isnat edenlerin, ne kendilerinin ne de atalarnn hibir ey bilmediklerini ve onlar bu szlerinin byk bir iftira ve yalandan baka bir ey olmadn aka beyan etmektedir. 1773 Kuran ayrca, say (a.s.) Allaha oul isnat eden Hristiyanlar yle tenkit eder: Hristiyanlar: Mesih, Allahn oludur dediler. Bu onlarn azlaryla geveledikleri szlerdir. (Szlerini) nceden inkr etmi (olan mrik)lerin szlerine benzetiyorlar. Allah onlar kahretsin, nasl da (haktan btla) evriliyorlar. 1774 Gnmzde de Hristiyanlarca gvenilir olarak kabul edilen ncillerde bu tr ifadelere olduka sk rastlamak mmkndr. 1775 Ancak, baz Hristiyan teologlar, Hristiyanlarn saya, Allahn olu adn verdiklerini belirtmekle birlikte, bunun Hristiyanlar iin sann Tanr tarafndan fiziksel olarak dorulduu eklinde deil, Tanrnn sa ile iten bir iliki kurduu, ezel ve yaratlmam mesajnn sada var olduu eklinde anlalmas gerektiini belirtirler. 1776 Onlarn, sann tabiatn basite indirgedikleri, bu grlerinin yannda, tarihte bu konuda eine az rastlanr kelami tartmalar ve hakim grn reddi halinde kyma uram binlerce, hatta on binlerce mezhep taraftarn gz ard etmemek gerekir. Bunun da tesinde, slm inancna gre bir peygamber iin, drst ve doru insanlara, Tanrnn ocuklar anlamnda Allahn olu demek yerine, tevhidi zedelemeyecek daha net ve daha sakncasz deyimler kullanmak en dorusu olsa gerektir. Kuran- Kerim, Yahudi ve Hristiyanlarn daha nce peygamberlerinin kendilerine tebli ettii dinin ulhiyeti konusunda, Allaha oul isnad gibi dinin zyle badamayan ve daha ok politeist din yaplardan etkileim sonucu alnd anlalan bir konuda, onlara tevhidi nermektedir:

1772 1773 1774 1775

17/sr, 40. 18/Kehf, 4-5. 9/Tevbe, 30; ayrca bkz. 4/Nis, 171. Bkz. Matta 8: 29, 16/ 16; Markos 1: 1; 3: 11; Luka 4: 41; 8: 28; 10: 1-2; Yuhanna 3: 16-18; 5: 19-20. Watt, Gnmzde slm ve Hrstiyanlk, stanbul, 1991, s. 203. Eb Zehra, Muhadart finNasraniyye, Kahire, t.y., s. 103.

1776

278

De ki: Ey Kitap Ehli, bizim ve sizin aranzda eit olan bir kelimeye gelin: Yalnz Allaha tapalm. Ona hibir eyi ortak komayalm; birbirimizi Allahtan baka tanrlar edinmeyelim. Eer yz evirirlerse; ahit olun, biz Mslmanlarz! deyin. 1777 Kuran Hz. say (a.s.) tanrlatran Hristiyanlar da yle tenkit etmektedir: Allah Meryem olu Mesihtir. diyenler kfre gitmilerdir. Halbuki, Mesih demiti ki: Ey srailoullar benim ve sizin Rabbiniz olan Allaha kulluk edin. Zira kim Allaha ortak koarsa muhakkak ki, Allah ona cenneti haram etmitir. Onun varaca yer atetir; zalimlerin yardmclar yoktur. 1778 sann (a.s.) ulhiyeti hakknda, Hristiyan teolojisindeki ayrntlara girmeden ifade etmek gerekirse, onlarn bu konudaki grlerini ayr noktada toplamak mmkndr: Bunlardan birincisine gre, Mesihte yalnzca tek bir tabiatn varl kabul edilir ve bu tabiat ya yalnzca beer yahut da yalnzca ilhdir. 1779 kinci gre gre, sann (a.s.) biri ilh dieri de beer olmak zere iki tabiat vardr; ancak beer tabiatnn klli ya da cz olup olmad konusu da ayrca tartma konusudur. 1780 ncs ise, Arius ve taraftarlarnn benimsedii, muvahhid anlaya sahip olan bir grtr ki, buna gre, sa (a.s.) Kelimetullahtr; ancak ilh deil, Allahn dnunda yer alan beer ve yaratlm (mahluk) bir tabiata sahiptir. 1781 te yandan Kuran, Hristiyanlarn teslis konusundaki inancna da eletiriler getirmektedir: Allah, n ncsdr, diyenler, elbette kfir olmulardr. Halbuki bir tek ilhtan baka lh yoktur. 1782 Hristiyan akidesinin en temel inanlarndan biri olan teslis (trinity) doktirini, Hz. sadan birka asr sonra ortaya km ve Arius ile taraftarlarnn tevhidi savunma abalarna ramen, Pavlusu dncenin etkisiyle Hristiyan camiann vazgeilmez inanc haline gelmitir. 1783 Teslis inancnn Hristiyanln zyle hibir alkas yoktur. Aksine bu l tanr inancnn (trimorti) eski Hind, Msr, Yunan ve baz Avrupa
1777 1778 1779 1780 1781 1782 1783

3/Al-i mrn, 64. 5/Mide, 72; ayrca bkz. 5/Mide, 17. Aydn, Hrstiyan Genel Konsilleri, s. 13-14, 17; Sarkolu, Dinler Tarihi, s. 239. Aydn, Hrstiyan Genel Konsilleri, s. 17-19; Sarkolu, Dinler Tarihi, 260. Ataurrahim, a.g.e., s. 112; Sarkolu, Dinler Tarhi, s. 238; Eb Zehra, a.g.e., 126. 5/Mide, 73. Ataurrahim, a.g.e., s. 80-81; Salih Akdemir, Hrstiyan Kaynaklara ve Kuran- Kerime Gre Hz. sa, (Baslmam Doktora Tezi), Ankara, 1992, s. 181-182.

279

kavimlerin inanlar arasnda yer ald, Hristiyanla yeni Eflatunculuk ve putperestliin etkisiyle, dnemin Bizans mparatoru ve baz Hristiyan din adamlarnn marifetiyle adapte edildii, bu konuda yaplan bilimsel almalarla dorulanmtr. 1784 Gnmz Hristiyanlarnca, l birlik diye isimlendirilen bu inann, Kuran tarafndan n ncs (slisu selse) eklindeki kullanmn dil bilimciler, Bu, n biri demektir ve bununla teslisdeki Baba, Oul ve Ruhul-Kuds eklindeki unsur (eknim-i selse) kastedilmektedir. 1785 diye aklamlardr. sann ilhlnn ya da teslisin, fizik bir btnlk olarak grld gerekesiyle, Kurandaki teslise ilikin ifadelerin gerei yanstmad eklinde Hristiyan teologlarnca tenkit edilmektedir. 1786 Oysa, onlarn bu tenkitlerinin yersiz olduu gayet ak ve ortadadr. Zira onlar diyorlar ki, Hristiyanlar tarafndan Hz. Muhammede anlatlan teslis fikrinin ok kaba bir teslis fikri olduu, yani Hristiyanlarn say Allahn fizik bir olu olarak gsterdikleri ve eer Hz. Peygambere daha kabul edilebilir ve daha ruhan bir gr ileri srlm olsayd, bunu reddetmeyecekti. 1787 Kurandan da aka anlald gibi, Mekkelilerin irki bile gerekten kaba ve tamamen maddi deildi. Buna ramen Kuran, mrik Araplar, tanrlarna Allahn kzlar dedikleri iin knamaktadr. 1788 Fakat bu ifade basit bir anlamda kullanlmamtr. nk bu tanrlar, Allahn bir paras olarak saylmaktayd. 1789 Bundan dolay, Kuran pek erken dnemlerden itibaren sa (a.s.) hakkndaki ulhiyet iddilarn kesinlikle reddetmi 1790 ve onun Allahn bir elisi olduunu vurgulamtr. 1791 Ayrca Kurann bu konudaki eletirileri de olduka serttir ve herhangi bir istisna da iermemektedir: Ey Kitap Ehli, dininizde taknlk etmeyin ve Allah hakknda gerek olmayan eyler sylemeyin! Meryem olu sa Mesih, sadece Allahn elisi, Onun Meryeme att kelimesi ve Ondan bir ruhtur. Allaha ve elilerine inann, (Allah) tr demeyin. Kendi yararnza olarak buna son verin. nk Allah yalnz bir tek tanrdr. Haa O,
1784 1785

Ataurrahim, a.g.e., s. 12, 80; Aytun Altndal, sa, stanbul, 1993, s. 41. Rz, Mefatihul-ayb, VI. 104; Kurtub, a.g.e., VI. 17, 161; bn Kesr, Tefsr, II. 77; Als, Rhul-Mean, II. 26-27. Fazlur Rahman, slm, s. 37; Watt, Hz. Muhammed, s. 318-319. Watt, Hz. Muhammed, s. 318-319. 43/Zuhruf, 16; 16/Nahl, 57. Fazlur Rahman, slm, s. 36. 19/Meryem, 35, 88, 93. 19/Meryem, 30.

1786 1787 1788 1789 1790 1791

280

ocuk sahibi olmaktan ycedir. Gklerde ve yerde olanlarn hepsi Onundur. Vekil olarak Allah yeter. 1792 Kurandaki bu tenkitlerin yannda, Hz. Peygamber de, bizzat kendi ifadeleriyle Hristiyanlarn bu konudaki tutumlarn aka eletirmekte ve dinin gerek hkmlerini yle ifade etmektedir: Dinde arlktan saknn zira sizden ncekiler, dinde ar gittiklerinden tr helk oldular. 1793 Hristiyanlar Meryem olu (sa)y btl bir ekilde vdkleri gibi, beni de vmede arla kamayn. Hi phesiz ben ancak Allahn bir kuluyum. Bu nedenle bana Allahn kulu ve resul deyin. 1794 Her kim Allahtan baka ilh yoktur; Allah tektir, orta yoktur; Muhammed Allahn kulu ve resuldr; sa da Allahn kulu ve resuldr ve Meryeme brakt bir kelimesi ve Ondan bir ruhtur... der ve bunu kalbiyle tasdik ederse, o kul hangi amel zere olursa olsun, Allah onu cennetine koyar. 1795 Gerek Kurann gerekse Hz. Peygamberin ifadelerinde, Allahn tarih boyunca gnderdii btn peygamberlerde ortak payday tekil eden tevhide aykr olan sann Allahn olu, Allahn bizzat kendisi ya da tesliste Allahn orta olduu eklindeki inanlar, kesin bir dille reddedilmektedir. Ayrca vahyin bizzat iaretiyle de sann (a.s.) gerek kimlii ortaya konulmakta ve Onun yalnzca Allahn kulu ve resul olduu vurgulanmaktadr. 2.3.2. Hristiyanlarn Peygamberlik nanc Kuranda, gerek Yahudilerin gerekse Hristiyanlarn peygamberlik ve

peygamberlere kar takndklar tavrlar eletirilmektedir. Zira onlar Allahn ilh mesajlarn bildirmek zere gnderdii elilere, tevhidin zyle badamayan iftiralar atfetmilerdir. Gerek Yahudiler gerekse Hristiyanlar tarafndan iftiraya maruz kalan peygamberlerin banda hi phesiz sa (a.s.) gelmektedir. Zira onlar, sann (a.s.)
1792 1793

4/Nis, 171 ayrca bkz. 5/Mide, 72-76. Nes, Menasik, 217 (V. 268); bn Mace, Menasik, 68 (II. 108); bn Hanbel, I. 215, 347; bn Hacer, Fethul-Br, XIII. 292. Buhr, Enbiy, 48 (IV. 142); Drim, Rikak, 68 (s. 716); bn Hanbel, I. 23-24, 47, 5; bn Hacer, Fethul-Br, VI. 551, 556. Buhr, Enbiy, 47, (IV. 139); Muslim, mn, 46 (I, 57); bn Hacer, Fethul-Br, VI. 551, 556; Tirmiz, Kyme, 10 (IV. 539); bn Mace, Zhd, 37 (II. 1440); bn Hanbel, I. 461, II. 436.

1794

1795

281

risaletini deil, ulhiyetini kabul etmiler ve bundan dolay da kfre girmilerdir. 1796 Bu nedenle gerek Kuranda gerekse Hz. Peygamberin szlerinde, onlarn bu konudaki iddialar Hz. sann gerek kimlii ortaya konularak cevaplandrlmtr. Bunun iin de Kuranda nce Hz. sann yaratl hakkndaki mucizevi olaylar hatrlatlr: Allahn yannda sann durumu demin durumu gibidir: Onu, topraktan yaratt, sonra ona ol dedi, o da oluverdi. 1797 Melekler demiti ki: Ey Meryem, Allah seni, Kendisinden bir kelime ile mjdeliyor: Ad Meryem olu Mesihdir; dnyada da, ahirette de erefli, asaletli ve (Allaha) yakn olanlardandr. Beikte ve yetikinlikte insanlarla konuacak ve iyilerden olacaktr. Dedi ki: Rabbim, bana bir beer dokunmamken benim nasl ocuum olur? Allah, bylece dilediini yaratr, dedi; bir eyin (olmasn) istedi mi ona ol der, o da oluverir. 1798 Hz. sa, Allahn ltfuyla, kendisinin bu yaratlna hayret edenlere yle cevap veriyor: ...(ocuk): Ben Allahn kuluyum dedi; (O) bana Kitab verdi, beni peygamber yapt. Beni bulunduum her yerde insanlara yararl kld. Sa olduum srece bana namaz klmay, zekt vermeyi emretti! (Beni) anneme iyilik eder (kld) beni bakaldran bir zorba yapmad. Doduum gnde, leceim gnde ve diri olarak kaldrlacam gnde (Allahtan) bana esenlik verilmitir. 1799 te yandan Kuran, Hz. sann srailoullarna peygamber olarak gnderiliini de yle anlatr: Ona Kitab, Hikmeti, Tevrat ve ncili retecek, onu srailoullarna (yle diyen) bir eli yapacak: Ben size Rabbinizden bir mucize getirdim: Ben amurdan ku eklinde bir ey yaratr, ona flerim, Allahn izniyle hemen ku oluverir; kr ve alacaly iyiletiririm; Allahn izniyle lleri diriltirim; evlerinizde ne yiyip ne biriktirdiinizi size haber veririm. Eer inanl iseniz elbette bunda sizin iin bir ibret vardr. (Ben) benden nce gelen Tevrat dorulayc olarak ve size haram klnan baz eyleri hell yapaym diye gnderildim. Size Rabbinizden bir mucize getirdim, Allahtan korkun bana itaat edin! Allah benim de sizin de Rabbinizdir; Ona kulluk edin doru yol budur. 1800

1796 1797 1798 1799 1800

9/Tevbe, 30. 3/Al-i mrn, 59. 3/Al-i mrn, 45-47; ayrca bkz. 19/Meryem, 17-22. 19/Meryem, 30-33. 3/Al-i mrn, 48-51; ayrca bkz. 5/Mide, 46, 110.

282

Meryem olu sa: Ey srailoullar, ben size Allahn bir elisiyim, benden nce gelen Tevrat dorulayc ve benden sonra gelecek ve ismi Ahmed olan bir eliyi mjdeleyici olarak (geldim) demiti. Fakat (sann mjdeledii eli) onlara apak deliller getirince: Bu apak bir bydr, dediler. 1801 Meryem olu Mesih, bir eliden baka bir ey deildir. Ondan nce de eliler gelip gemitir. Annesi de dosdoruydu. kisi de yemek yerlerdi. (Yaamak iin yemeye muhta olan nasl tanr olabilir?) Bak, onlara nasl ayetleri aklyoruz, sonra bak nasl (haktan) evriliyorlar!? 1802 Gerek kiilii hakknda Kuranda bilgi verilen sann, kendisi ve annesi hakknda ulhiyet iddiasnda bulunanlara Kuran, sann (a.s.) dilinden yle cevap vermektedir: Allah demiti ki: Ey Meryem olu sa sen mi insanlara Beni ve annemi, Allahtan baka iki tanr edinin dedin? Haa, dedi, Sen ycesin benim iin gerek olmayan bir eyi sylemek benim haddim deildir! Eer demi olsaydm, Sen bunu bilirdin, Sen benim nefsimde olan bilirsin, ben Senin nefsinde olan bilmem, nk gizlileri bilen yalnz Sensin, Sen! Ben onlara: Benim ve sizin Rabbiniz olan Allaha kulluk edin, diye Senin bana emretmi olduundan baka bir ey sylemedim. Ben onlarn iinde olduum srece onlar kolladm, fakat Sen beni vefat ettirince onlar gzetleyen (yalnz) Sen oldun. Sen her eyi grrsn. 1803 Sonu olarak, gerek Kuran gerekse Hz. Peygamberin szlerinden anlald gibi, Hristiyanlarn peygamberlere kar tutumlarnn kimi zaman inanszlk, kimi zaman da gerek d beyanlar diye reddedildii grlmektedir. Onlarn, insanlk tarihi boyunca ayn ilh mesaj insanlara sunma grevini stlenen peygamberler arasnda ayrmclk yapmas ve buna gre bazlarn kabul edip, bazlarn reddetmeleri hepsine kar taknlm bir inkr olarak deerlendirilmektedir. Yine daha nceleri sz vermelerine ramen srf kskanlklarndan dolay Hz. Peygamberi inkr etmeleri onlarn tabiatlarnn bir gerei ve eilimi haline gelmitir. zellikle Hz. sa (a.s.) hakknda ar gitmeleri, onu ve annesini ilhlatrmalar hatrlatlarak onlarn bu konudaki inanlar reddedilmektedir.

1801 1802 1803

61/Saf, 6. 5/Mide, 75 5/Mide, 75; ayrca bkz. 4/Nis, 171; 57/Hadd, 27.

283

2.3.3. Hristiyanlarn Kutsal Kitap nanc Kurann ayetlerinde, mutlak mnda Hristiyanlara gnderilen kitap olgusundan sz edilmekte, Hz. saya (a.s.) indirilen ncili tarih balamda, yani Allahn elisine gnderdii ekliyle vgye layk grmektedir. Bu balamda Kurann ncil zerinde yzyllarca oluan Hristiyanlk tortusu ile gerek ilh mesaj birbirinden ayrdn grmekteyiz. Zira gerek Yahudi gerekse Hristiyanlarla ilgili ayetler incelendiinde, tarih boyunca onlarn, Allahn elilerine ve ilh mesajlara kar olumsuz tavr takndklar grlmektedir. Nitekim Hz. Muhammed (a.s.) ve ona indirilen Kurana kar gsterilen tavrlar bundan farkl olmamtr. Kuran onlarn, Allahn ayetlerini inkr ettiklerini 1804 ya da bile bile gerei gizledikleri 1805 ya da yalnzca kendilerine indirilene iman edeceklerine dair szler sarf ettiklerini ve bu geleneksel inkrc tavrlarn hi deitirmeden srdrdklerini belirtir. Grld gibi Kuran, gerek Tevrat gerekse ncilin orijinalinden vgyle bahsederken, Hristiyanlarn kitap inancn reddeder. Yeni Ahid ya da Evangelium diye bilinen ve Kilise tarafndan canonic (sahih) olarak kabul edilen Matta, Markos, Luka ve Yuhanna adl drt ncil, henz yazya gemeden nce 60 ya da 70 yl kadar bir zaman szl olarak nakledilmitir. 1806 Hz. sann (a.s.) konutuu ve yaad dnemin halk dili Sryanice olmasna ramen 1807 bu nciller Grek (Helen) diliyle yazlmtr. 1808 Bu durumda ncillerin daha sonraki nesillere, Hz. sann kulland orijinal vahiy diliyle nakledilmedii gerei ortaya kmaktadr. Bununla birlikte, sanld gibi nciller, Hz. saya gnderilen kutsal vahyi ieren kitaplar deildir. Hristiyan ilhiyatlarna gre nciller, Hristiyanlarn nazarnda havarilerin inanlarn ve bu inancn Hristiyan topumu iin ne ifade ettiini izaha ynelik ilhama dayal yazlardr. 1809 Hz. sann MS. 30 ylnda vefat zerine onu tanyanlar, yaptklarn grenler, sylediklerini iiten akirtler, onunla ilgili anlarn sakladlar ve dua etmek zere bir araya geldikleri zaman onun szlerini ve yaptklarn anlatmaya

1804 1805 1806 1807 1808 1809

3/Al-i mrn, 72, 70, 98. 2/Bakara, 42, 76-77, 146-147, 174-175; 3/Al-i mrn, 71; 5/Mide, 15. Michel, a.g.e., s. 33. Red Rz, el-Menr, IX. 278; Mevdd, Tefhim, VI. 272. Eb Zehra, Muhadart, s. 44. Michel, a.g.e., s. 40.

284

baladlar. Hz. sa ile ilgili bu hikyeler zamanla daha kapsaml bir hal ald. te bu anlatmlar yaklak MS. 60l yllarda 1810 ilk havari Petrusun arkada Markos tarafndan kaleme alnd ve daha sonra bunu dier kitaplar takip etti. 1811 Bununla birlikte ilk yazl Greke ncil nshalar, MS. IV. asrdan teye gememektedir. Dolaysyla, Hz. sadan 300 yl gibi uzun bir mddet sonra yazya geirilen bu ncillerde nasl bir deiikliin olduunu tespit etmek zor olsa da; 1812 ncillerde geen ve Hz. saya ait olduu nakledilen szlerde deiikliklerin olmadn da sylemek imknszdr. Nitekim slm bilginlerinden bn Teymiyye, Tevrat ve ncil hakknda Kuranda yer alan ifadeleri nakledip, slm limlerinin bu konudaki mtalalarn da izah ettikten sonra tahrifatla ilgili grlerini yle aklamaktadr: ...Dorusu udur ki, yeryznde (bu kitaplarn) Hz. Peygamber dnemine kadar ulam sahih nshalar bulunduu gibi, pek ok nshalar da vardr. Bu nshalardan hibir eyin tahrif olmadn sylemek, nefyi imknsz bir eyi sylemek gibidir. Yine Nebiden (a.s.) sonra btn nshalarn tahrif edildiini sylemek de, yanll bilinen bir eyi sylemek gibidir. Kuran, onlara (Ehl-i Kitaba) Allahn Tevrat ve ncilde indirdikleriyle hkmetmelerini emrederken, 1813 bu kitaplarda kendi hkmnn bulunduunu da haber veriyor. 1814 Ayrca Kuranda, onlarn btn nshalar deitirdiklerine dair hibir haber de mevcut deildir. O halde Yce Allahn ncil sahipleri Allahn onda indirdiiyle hkmetsinler.. 1815 ifadesindeki, Allahn indirdii eyden maksad, sadan (a.s.) alnan eriatdr. Onun refolunduktan sonraki bilinen hikyesine gelince, bu, Tevratta Musann (a.s.) vefat haberinin gemesi gibi bir eydir. Bilindii gibi, vefatlarndan sonra Musa ve sa (a.s.) hakknda Tevratta ve ncilde geen bu ifadeler, ne Allahn indirdiklerinden, ne de Musa ve sadan (a.s.) kalma bir eydir. Bunlar, bilakis Ehl-i Kitabn, onlarn durumunu bildirmek iin kendi elleriyle yazdklar haberlerin ta kendisidir. Bu tr haberler, Allahn onlara indirdii eylerden olmad gibi, onlarn hayatlarnda emrettikleri ve insanlara bildirdikleri eyler de deildir. Bundan dolay Hz. sann armha gerilii, vefat ve refinden sonra havarilerin yanna tekrar geri
1810 1811 1812

Michel, a.g.e., s. 33. Michel, a.g.e., s. 33. bn Kayym, Hidye, s. 84-85; aban Kuzgun, Drt ncil Farkllklar ve elikileri, stanbul, 1991, s. 161. 5/Mide, 47. 5/Mide, 43. 5/Mide, 47.

1813 1814 1815

285

dnne dair ncilde yer alan haberler, sann syledii eyler deildir. Bunlar, ancak ondan sonra gelen kimselerin grleridir. Allahn indirdii eyler ise, bir teblici olarak sann (a.s.) Allahtan ald eylerdir. 1816 2.4. Hz. Muhammedin badet Konusunda Hristiyanlara Kar Tutumu 2.4.1. Temizlik (Taharet) Yce Allaha yaknlk, itaat ve tazim maksadyla yaplacak herhangi bir ibadete balamadan nce taharet yapmak (abdest ya da gusl almak), ibadete has zorunlu bir uygulama ve hazrlk aamasdr. slmn temel kaynaklarna baktmz zaman, bu uygulamann daha nceki eriatlarda da mevcut olduunu grmek mmkndr. 1817 Kuranda, srailoullarna ve Hz. Meryeme namaz klmasnn emredildii bildirilmektedir. 1818 Bu durum dolayl olarak namazdan nce abdest almalar gerektiine iaret etmektedir. 1819 Hristiyanlkta ve ncillerde, vaftizin dnda abdest ya da gusle benzer bir uygulamann yer almad grlmektedir. Esasen slmda ya da Yahudilikte yer alan taharet anlaynn Hristiyanlkta bulunmamas, Hz. sa (a.s.) sonras dneminde Hristiyanln kurucusu saylan Pavlosun reformist tutumuna balanmaktadr. 1820 Vaftizin asl gnah silmek ve Tanrnn mafiretinden yararlanmak amacyla uyguland, 1821 cnplk, hayz ve nifas gibi durumlardan dolay herhangi bir uygulamann gerekmedii gz nne alnrsa, abdest ya da guslle dorudan ilikili olmad anlalmaktadr. 2.4.2. Namaz

1816

bn Teymiyye, eyhul-slm Takiyyuddn Ahmed, Mecmaul-Fetev, Riyad, 1991, XIII. 103104. Kurtub, a.g.e., II. 78; bn Kesr, Tefsr, I. 164. 2/Bakara, 43; 3/Al-i mrn, 43. Ali Osman Ate, Snnetin Kabul veya Reddettii Cahliyye ve Ehl-i Kitab rf ve detler, I. 56. Pavlosun Romallara Mektubu 3: 20-28. Pavlosun Romallara Mektubu 3: 25; Markos 16: 16.

1817 1818 1819

1820 1821

286

slmi kaynaklara gre, namaz ibadetinin daha nceki peygamberlere ve mmetlere de farz olduu dorulanmaktadr. Kurann eitli ayetlerinde Hz. brahim ve smailin namaz kldklar ve kendilerine tbi olanlara da namaz emrettiklerinden bahsedilir. 1822 Ayrca Hz. brahimin: Rabbim beni ve soyumdan gelenleri namaz klanlardan eyle.. 1823 diye dua ettii de bilinmektedir. Daha da nemlisi, namazda yer alan kym, ruk ve secde rknlerine iaret edilerek, Hz. brahimin bu ekilde namaz ibadetini ifa ettiinden de bahsedilmektedir: Kuranda ayrca, Hz. Zekeriyya ve Meryemin de mabedde namaz kldklar bildirilmektedir. 1824 Rivayete gre Hz. Meryem, ayaklar iinceye kadar namazda kyma durur 1825 ve gece namaz klmak iin guslederdi. 1826 Yine Kuranda Hz, saya (a.s.) namaz klmasnn emredildii de bildirilmektedir: (ocuk, yani sa dedi ki): Ben Allahn kuluyum, (O) bana Kitab verdi, beni peygamber yapt. Beni bulunduum her yerde insanlara yararl kld. Sa kaldm srece bana namaz klmay ve zekt vermeyi emretti. 1827 Kurtub, bu ayet, namaz klmak, zekt vermek ve ana-babaya iyilik etmek gibi ibadetlerin gemi mmetlere de farz klndn gstermektedir, der. 1828 Tirmiznin naklettii bir rivayette; Cebrail, Kbenin yannda Hz. Peygambere imam olarak be vakit namaz kldrm ve: Ey Muhammed, senden nceki peygamberlerin (namaz) vakti budur. demitir. 1829 bnul-Arab, bu hadisi yorumlarken, bu vakitlerde klnan namazlarn daha nceki peygamberlere de farz klndn belirtmektedir. 1830 Kuran ve Snnette, daha nceki peygamberlere ve mmetlere namazn farz klnd hakknda nakledilen bu ifadeler, gayriislmi kaynaklarca da dorulanmaktadr. M. Rodinson, Dou Hristiyanlarnn kendi ibadetlerine Salt dediklerini ve slmdaki

1822 1823 1824 1825 1826 1827 1828 1829 1830

2/Bakara, 125; 14/brhm, 37; 19/Meryem, 54-55. 14/brhm, 40. 3/Al-i mrn, 38-39, 42-43; bn Kesr, Tefsr, I. 341. Kurtub, a.g.e., IV. 54-55; bn Kesr, Tefsr, I. 343. bn Kesr, Tefsr, I. 343. 19/Meryem, 30-31. Kurtub, a.g.e., XI. 70. Tirmiz, Salt, 1 (I. 279-280); Eb Dvd, Salt 2 (I. 278); bn Hanbel, I. 333, 354. Eb Bekr Muhammed bnul-Arab, Arizetul-Ahvaz bi erhi Sahhit-Tirmiz, Beyrut, t.y. I. 257.

287

namazn onlardan esinlenerek tanzim edildiini ileri srmektedir. 1831 F. Buhl ise, Hz. Muhammedin (a.s.) gece namazn Hristiyanlardan, orta namazn (es-saltul-vust) da Yahudilerden aldn ileri srmektedir. Gerek Buhl gerekse Rodinsonun namazn menei hakknda ileri srd bu iddilar, gerekten uzak olsa da, namazn dier milletlerce de uyguland ve dier milletlere de farz klndn tespit etmesi bakmndan dikkat ekicidir. 1832 A.J. Wensinck de, salt kelimesinin daha nceki dillerde de yer aldn belirterek namazla, Yahudi ve Hristiyanlarn din ayinleri arasnda bir benzerlik olduundan sz eder. 1833 Bu tespitler, namazn Mslmanlara farz olduu gibi dier mmetlere de emredildiini gsteren Kuran ve Snnette yer alan ifadeleri de aka dorulamaktadr. Buna gre slm, namaz ibadetinin ok daha nceden beri uygulanan bir ibadet ekli olduunu kabul etmektedir. Temel prensiplerde dinin ayn olduunu kabul eden slm, 1834 namaz gibi baz ibadetlerin de daha nceki mmetlerce uygulandn ve kkeninin ok daha eskilere dayandn savunmaktadr. Bu durum namaz ibadetinin ne kadar kkl bir ibadet olduunu ak bir ekilde gstermektedir. Namazn baz Hristiyan ve Yahudi ayin ve ibadetlerine benzemesi, Mslmanlarn onlardan esinlenerek byle bir ibadeti tanzim ettiklerini deil, bilakis btn semavi dinlerin (Yahudilik, Hristiyanlk ve slm) kaynaklarnn ayn olduunu gsterir. 2.4.3. Oru Hristiyanlkta oru, Kilisenin nc emri olarak benimsenmi bir ibadet tarzdr. 1835 Ancak, daha ok perhiz gibi mtala edilmitir; maksad vcuda belirli zamanlarda eziyet etmek, nefsan arzular krmak, ilenmi baz gnahlarn cezasn bu dnya da ekmektir. 1836 ncillerde, Hz. sann (a.s.) oru tuttuu ve nasl tutulmas gerektiine dair baz aklamalarda bulunduu nakledilmektedir. 1837

1831 1832 1833 1834 1835 1836 1837

Maxime Rodinson, Hz. Muhammed, stanbul, 1968, s. 143. Ali Osman Ate, a.g.e., s. 25. A.J. Wensinck, Salt mad., A, s. 112. 3/Al-i mrn, 19, 84-85; 2/Bakara, 136; 30/Rm, 30 vd. Tmer-Kk, a.g.e., s. 456. Cilac, a.g.e., s. 27. Matta 6: 16-18; 9: 14-17; Markos 2: 18-22; Luka 5: 33-38.

288

Gnmz Hristiyanlar, dinlerinde uygulanmakta olan oru ibadetini, dinin birok hkm gibi deiiklie uratm ve peygamberlerin belirttii safl koruyamamlardr. Hristiyanlar, oru ibadetinin eklini deitirip perhiz haline sokmular ve gn saysn arttrmlardr. 1838 Oru konusunda da, zellikle Batl aratrmaclarn, Hz. Peygamberin nceleri dier semavi dinlerden etkilendiini; daha sonra da dini milliletirmenin bir uzants olarak Ramazan orucunu getirdiini iddia etmeleri, gereklerden uzak, sbjektif bir deerlendirmedir. 1839 Kuran, orucun brahim dinlerin bir gelenei olduunu ortaya koymaktadr. 2.5. Medinede Hristiyanlarla likilerin Genel Deerlendirmesi Hz. Peygamberin (a.s.) Hristiyanlarla mnasebetleri bisetten ncesine dayanmaktadr. O, daha ocuk yata iken amcas Eb Tlib ile yapt ticari seyahatte Busrada Rahip Bahira ile grm, yapt Yemen ve dier seyahatlerinde de Hiristiyanlarla mnasebetleri olmutur. Mekkede iken baz Hristiyanlarla mnasabetleri olmu onlardan Tevrat ve ncili dinlemitir. Bisetten sonra ise, Hristiyanlk ve Hristiyanlar hakkndaki fikirleri nazil olan ayet-i kerimelerle ekillenmitir. Bu dinin peygamberi Hz. sa, onun annesi Hz. Meryem ve Hristiyanlkla ilgili pek ok konu hakknda kendisine bilgi verilmitir. O, mrikler karsnda, Ehl-i Kitap olmalarndan dolay, daima Hristiyanlardan yana tavr taknmtr. Bunun en bariz rneini, Bizansllarla-Sasaniler arasndaki savata, Hristiyan olan Bizansllarn malubiyetine zlmelerinde, ileride galip geleceklerini bildiren ayetlerin nazil olmas ve bu olayn gereklemesi zerine sevinmi olmalarnda grmekteyiz. 1840 Hz. Peygamberin (a.s.) Hristiyanlara kar olumlu davranlar, getirdii bu yeni dinin, Hristiyan leminde yank bulmasna ve Habeistandan gelen ve saylar yirmi kadar olan temsilciler heyetinin incelemelerden sonra Mslman olmalarna vesile olmutur. Yine Habeistana hicret eden muhacirlerin geri verilmesini isteyen Kurey elilerinin bo dnmeleri, Necainin Cafer b. Eb Tlibten Kuran ayetlerini dinledikten sonra, onlar en mkemmel bir ekilde misafir etmesi, Mekke dneminde Mslman-Hristiyan ilikilerinin en mkemel resmini ortaya koymas bakmndan bize k tutmaktadr.
1838 1839 1840

Kurtub, a.g.e., XI, 67; Ate Sleyman, Yce Kurann, I. 300. Watt, Muhammed at Medina, s. 199; Hz. Muhammed, s. 12 Bkz. 30/Rm, 1-5 ve ilgili ayetlerin tefsirlerine.

289

Medine dneminde ise, Mslman-Hristiyan mnasebetlerinin ilk olarak hicr 6. ylda baladn grmekteyiz. Kaynaklarmzda bu tarihten nce Hristiyanlarla herhangi bir mnasebetin olduuna dair bir bilgiye rastlanmamaktadr. nk u da bilinen bir gerektir ki, Hz. Peygamber (a.s.) Mekkeden Medineye hicret ettii zaman, Medinede Hristiyan nfus ya hi yoktu yahut da dikkate alnmayacak kadar azdlar; bu yzden de etkinlikleri yoktu. Bu dnemde gerek Arap Yarmadasna gerekse Arap Yarmadasna komu olan Hristiyan devlet idarecileri ve kabile reislerine Hz. Peygamber tarafndan slma davet mektuplarnn gnderildiini grmekteyiz. Necran Hristiyanlaryla olan mnasebetler ise, Hristiyanlk ve Hristiyanlar, Hz. sa ve daha pek ok konularda bilgi veren, 3/Al-i mrn Sresinin ilk 89 ayetinin nazil olmasna sebep olmutur. Bu arada Hristiyanlarla, Hristiyanl kabul eden Gassanilerin sebep olduu ve zellikle elilere yaplan muameleden kaynaklanan baz savalar da olmutur. Bu savalarn en nemlisi, Mute Savadr. Bu savata 3.000 kiilik slm ordusu, komutann ehit vermi olmasna ramen 100.000 kiilik Hristiyan ordusu karsnda baarl bir ekilde mcadele vermi, Hristiyanlara kar yaplan bu ilk scak atmann bundan sonraki savalara da k tutmasna vesile olmutur. Tebk Seferi ise, bizzat Hz. Peygamberin katld ve komuta ettii, Hristiyanlara kar yaplan son ve en byk sava olmutur. Herhangi bir atmann olmad bu sefer srasnda, Kuzey Arabistandaki pek ok yerleim alan Hz. Peygambere gelip, din ynden olmasa da siyasi ynden slmn hakimiyetini kabul ettiklerini bildirmiler ve ona ballklarn ilan etmilerdir. Hz. Peygamber de (a.s.), onlara cizye vermeleri artyla hayat hakk tanrken, 1841 iman edenlere dmanlk bakmndan, en iddetli davrananlarn mrikler ve Yahudiler olduunu, sevgi bakmndan ise Mslmanlara en yakn olanlarn ise Biz Hristiyanlarz, diyenlerin olduunu bildirmitir. 1842 Bu temel prensip slm tarihi boyunca, Mslman-Hristiyan ilikilerine k tutan ve yol gsteren bir l olmutur.

1841 1842

9/Tevbe, 29. 5/Mide, 82.

290

3. EHL- KTABA TANINAN HAKLAR VE YKMLLKLER

Bundan nceki iki ana balkta, Yahudiler ve Hristiyanlar kavramlarnn yerine; Ehl-i Kitap kavramn kullanacaz. nk Kurannn bu konudaki hitab sadece bu din gruplardan birine deil, bu iki din grubu da iine alan Ehl-i Kitap eklinde olmakta ve bu konudaki hkmler de, hem Yahudileri hem Hristiyanlar kapsamaktadr. Varl, inan ve din birlii esasna dayanan bir toplumda, ayn inanc paylamayan insan gruplar, genel olarak yabanc unsur olarak nitelendirilir. Buna gre, slm toplumunda yer alan ve slm inancna tbi olmayanlar da bu anlamda yabanc unsur olarak telakki edilmitir. Garyimslimler diye nitelendirilen bu insan gruplar, ierisinde Ehl-i Kitap olanlar, ksmen ayr bir statde deerlendirilmitir. 3.1. Zimmilik Stats ve Cizye Kelime olarak anlama, gvenlik ve sz verme anlamna gelen zimmilik veya zimmet kavram, 1843 hukuk terminolojisinde, anlama gerei slm devletinin vatanda olma hakkn elde etmi diye tanmlanmtr. 1844 slm hukukular, ..Mslmanlarn zimmeti birdir; bu zimmet urunda onlarn en aa konumdaki dahi gayret gsterir.. 1845 hadisinde geen zimmet kelimesinin gvenlik (himaye) anlamna geldiini belirtmilerdir. 1846 Medine Vesikasnda da benzer ifadelerin yer ald grlmektedir. 1847 Bundan da anlald gibi, bir himaye ve gvenlik mesesesi olarak konulan zimmet akdi, Hz. Peygamber dneminden itibaren Ehl-i Kitabn da yer ald gayrimslim tebaya, slm topraklarnda srekli gven ierisinde yaama imkn salamtr.

1843 1844

bn Manzr, Lisnul-Arab, I. 1077; bn Kayym, Ahkm, II. 475. Serahs, Siyerul-Kebr, I. 252; Zeydan, Ahkmuz-Zimmiyyin, s. 22; Said Ramazan, slm Hukuku, stanbul, 1988, s. 154; Ahmed Eb Sleyman, slmn Uluslararas likiler Kavram, stanbul, 1985, 41; Karaman, Mukayeseli slm Hukuku, III. 134.

1845

Buhr, Feraiz, 21 (VIII. 10); Fedliul-Medine, 1 (II. 221); Cizye, 10 (IV. 67); tisam, 5 (VIII. 145); Muslim, Hacc, 467, 470 (I. 998-9); Itk, 20 (II. 1147); Tirmiz, Vela, 3 (IV. 439); bn Hanbel, I. 81, 119; II. 192, 211, 398.

1846 1847

Zeydan, Ahkmuz-Zimmiyyin, s. 22. Medine Vesikas, 15. md.

291

slm limleri, hukuki anlamda gayrimslimlere belli bir stat tayin eden zimmet kavramnn, Mekkenin fethinden sonra baladn belirtirler. 1848 Nitekim; Kendilerine Kitap verilenlerden, Allaha ve ahiret gnne inanmayan, Allahn ve Elisinin haram kldn haram saymayan ve gerek dini din edinmeyen kimselerle, k(lp boyun) eerek elleriyle cizye verecekleri zamana kadar savan. 1849 eklindeki ayetin Mekkenin fethinden sonra nazil olmas da, bunu doralamaktadr. 1850 slm toplumunda zimmet akdi ya da yabanc vatandalk talebinde bulunanlarn mensup olduklar din, talebin kabulu iin ayr bir nem arz etmektedir. slm bilginleri, Hz. Peygamberin uygulamalarn dikkate alarak byle bir talebe Ehl-i Kitabn taraf olabileceini belirtmilerdir. Hz. Peygamberin Mecusiler hakknda: Onlara Ehl-i Kitaba davrandnz gibi davrann. 1851 eklindeki hadisi ise, bu konuda onlara da ayn haklarn tannabileceini gstermektedir. Ancak, slm limleri dier din mensuplar haknda farkl grler ileri srmlerdir. Bunlardan bazlar, din fark gzetmeksizin btn gayrimslimlere zimmet uygulamasnn yaplabileceini belirtirken, bazlar ise bu akdin, ancak Ehl-i Kitap ve Mecusilerle yaplacan ileri srmlerdir. 1852 Hz. Peygamberin, Ehl-i Kitaba zimmilik stats tand kesin olmakla birlikte, dier dinler hakkndaki tutumunu nasslar erevesinde anlamak mmkn olmaktadr. Nitekim Hz. Peygamber, zimmilik akdini belirleyen cizye ayeti inmeden nce, gerek Arap mrikleriyle, gerekse Yahudilerle sava halinde idi. Ayet-i kerime inince, Yahudiler ve Mecusilerle zimmet akdi yapt ve onlardan cizye ald. Nitekim bu amala Muz Yemene gnderdi ve Necranl Yahudi ve Hristiyanlar cizye karlnda zimmet ehli yapt. Hz. Peygamberin, Mecusilerden cizye teklifini kabul etmi olmas, Ehl-i Kitabn dndaki gayrimslimlerle de zimmet yaptnn bir gstergesidir. Bunu delil olarak kabul edenler, Ehl-i Kitabn dndaki din mensuplaryla da zimmet akdinin yaplabilecei grn benimsemilerdir. 1853 Bu bilgilerden sonra, cizyenin, yaplan anlamalar sonucu gayrimslim vatandalardan alnan bir vergi olduu, bunun karlnda da zimmilerin can, mal ve

1848 1849 1850 1851 1852 1853

bn Kayym, Zdul-Med, III. 151. 9/Tevbe, 29. Cesss, Ahkmul-Kurn, IV. 282; Zeydan, Ahkm, s. 22. Muvatta, Zekt, 42 (I. 278). Zeydan, Ahkmuz-Zimmiyyin, s. 25; Karaman, Mukayeseli slm Hukuku, III. 136-137. bn Kayym, Zdul-Med, III. 152-153; Zeydan, Ahkmuz-Zimmiyyin, s. 28.

292

inan zgrlklerinin gvence altna ald anlalmaktadr. Nitekim, Hz. Peygamberin kabilelerle yapt btn anlamalarda: Onlar himaye etmek bizim grevimizdir, cizye demek de onlarn grevidir. 1854 buyurmakla bu gerei ifade etmitir. Buna gre cizye, slm lkesini savunmakla grevli ve ykml olmayan gayrimslimlerin, lke savunmasna katkda bulunmak amacyla dedikleri bir vergi olmaktadr. Geri baz slm limleri, cizye ayetinde geen sirn ifadesinden hareketle, cizyenin kfrde srar edenlere verilen bir eit ceza ve aalama vastas olduunu belirtmelerine ramen, 1855 bu ifadenin mns, onlarn slmn siyasi egemenliini kabul etmeleridir. 1856 Bu ekilde onlara, iinde yaadklar topluma kar maddi ve manevi ynden baz eyler borlu olduklar hem hukuken hem de fiilen hatrlatlm olmaktadr. 1857 3.2. nan ve badet Hrriyeti nsann doutan kendisiyle birlikte getirdii haklarn banda inan ve ibadet hrriyeti gelir. Bu hak, insan iin hayati nemi haizdir. Fakat insanlk tarihi boyunca bu hakkn tamamen korunduunu sylemek imknszdr. Gerek slm ncesi, gerekse slm sonras dnemlerde eitli nedenlere bal olarak, zaman zaman bu hakkn kstlandn ve bazen de tamamen ortadan kaldrldn grmekteyiz. 1858 slm doduu andan itibaren insan olunun bu tabi hakkna riayet etmi, sayg gstermi, korumu ve bask altna alnmasna msaade etmemitir. 1859 nsanlar slma davet etmek ya da onlara slm tebli etmek, slmn emrettii bir grevdir. Ancak, bu grev zorlama ya da bask altnda gerekletirilen bir grev deildir. Kurann bu konuda izledii metod, insann aklna, fikrine ve gnlne hitap edebilmektir.

1854 1855

bn Sad, a.g.e., I358; Hamidulah, el-Vesik, No:19. bn Kesr, Tefsr, II. 332; Kurtub, a.g.e., VIII. 73; Karaman, Mukayeseli slm Hukuku, III. 277. fi, el-Umm, IV. 175. Zeydan, Ahkmuz-Zimmiyyin, s. 146; Tu, slm Vergi Hukuku, s. 129; Said Ramazan, slm Hukuku, 169. Arnold, ntiar- slm Tarihi, s. 141-142. 18/Kehf, 29; 88/aiye, 21-22.

1856 1857

1858 1859

293

Hz. Peygamber de Yce Allahtan ald emirleri tebli ederken, bizzat Allahn kendisine rettii metodu kullanmtr. nsanlarn dikkatini gklerin ve yerin yaratlna ekmi, 1860 akl sahiplerinin idrakine seslenmi, 1861 insanlara gzellikle teblide bulunurken 1862 kendisinin bir zorlayc olmadn, sadece tebli edici olduunu beyan etmitir. 1863 Dinde zorlama yoktur. Doruluk, sapklktan seilip belli olmutur. Kim taut (eytan) inkr edip Allaha inanrsa, muhakkak ki, o, kopmayan bir kulpa yapmtr. Allah iitendir, bilendir. 1864 Buna gre, her insan, kendi inancna uygun bir ekilde dinini yaama hakkna sahiptir. Zira hak ve btl, insanlara ak bir ekilde gsterilmi ve zihinlerde bununla ilgili hibir pheye mahal braklmamtr. 1865 Dinde zorlama olmamasnn en nemli nedenlerinden biri de budur. Nitekim baz mffesirler bu ayeti izah ederken, hi kimsenin slma girmek iin zorlanamayacan, zira slmn ak ve kesin delillerinin de o derece parlak ve aydnlk olduunu belirtirler. Bu nedenle, insanlar zorlamaya gerek yoktur. Allah kimin gsne genilik, basiretine de aydnlk verip hidayet nasip ederse, ancak o kimse slma girer; Allah kimin kalbini kreltir, gz ve kulaklarn mhrlerse, o kimsenin zorla ve bask altnda dine girmesi, kendisine hibir yarar salamaz. 1866 Hz. Peygamber Amr b. Hazm nfusunun byk bir ksmn Eh-i Kitabn oluturduu Necrana vali olarak gnderdii zaman, kendisine din, hukuki ve mali birok konuda talimatlar ieren ve gayrimslimleri ok yakndan ilgilendiren yle bir mektup yazmt: Yahudi ve Hristiyanlardan kim kendiliinden samimi bir ekilde Mslman olur ve slm din edinirse, o mminlerdendir. Onlarn lehine olan (haklar), onun da lehine; onlarn ykml olduu (grevler), onun da zerinedir. Kim Yahudilik ve Hristiyanl zere kalrsa, ondan dndrlemez; erkek veya kadn, hr veya kle, ergin olan herkes tam bir dinar veya elbise olarak karln verecektir. Kim bunu yerine
1860 1861 1862 1863 1864 1865 1866

3/Al-i mrn, 190; 10/Ynus, 101. 3/Al-i mrn, 7. 16/Nahl, 125. 13/Rad, 40; 42/r, 48; 88/aiye, 21-22. 2/Bakara, 256. 10/Ynus, 108. bn Kesr, Tefsr, I. 294; Zemaher, Kef, I. 387; Rz, Mefatihul-ayb, III. 550.

294

getirirse, o Allahn ve Resulullahn zimmeti (korumas) altndadr; kim de bunu yerine getirmezse, o, Allahn ve Resulnn ve btn Mslmanlarn dmandr... 1867 Ayrca Medine Vesikasnda olduu gibi, Resulullahn, gayrimslimlerle yapt btn anlamalarda, inan hrriyetini teminat altna ald ve hibir kimsenin dininden dndrlemeceine dair vali ve komutanlara talimatlar verdii grlmektedir. Bu durum Hz. Peygamberin bata Ehl-i Kitap olmak zere, dier din mensuplarnn inan ve ibadet tarzlarna kar gsterdii ho grnn ok ak bir ifadesisir. Nitekim Kuran- Kerimde, bu hogr yle aklanmaktadr: (Onlarn) Allahtan baka yalvardklarna svmeyin ki, onlar da bilmeyerek taknlkla Allaha svmesinler. 1868 De ki: Hak (bu Kuran) Rabbinizdendir. Artk dileyen inansn, dileyen inkr etsin. 1869 3.3. Hukuki Bakmndan zgrlk slma gre, hukukun dinden ayrlmasn dnmek imknszdr. Zira dinin insanlar aras ilikilerde koyduu hkmlerin ou, ayn zamanda beer hayat tanzim eden hukuk kurallar olarak nitelendirilir. Bu, mene itibaryla birbirinden ayrlmas dnlemeyen din ile hukukun, ayn kaynaklardan beslendiini gsterir. 1870 Zira belli bir dine mensup olan kii, ayn zamanda o dinin bir yansmas olan hukuki kurallar da benimsemi bulunmaktadr. Buna gre, din seiminde herhangi bir zorlamann bulunmamas, 1871 bunun ayn zamanda o dinin veya felsefi dncenin ngrd hukuki uygulamalar iin de geerli olmasn gerektirir. Din seiminde insanlar zgr brakrken, hukuk seiminde onlara mdahale etmek, dinin zne mdahele etmek anlamna gelir. 1872 Bu anlamda, farkl din ve etnik gruplarn varlna hogr ile bakan slm, din tercihlerinde olduu gibi, hukuki alanda da onlara zerklik tanm ve bu haklarn

1867

Muvatta, Ukud, 1, (II. 849); Nes, Kaseme, 46 (VIII. 58-59); bn Himes-Sre, IV. 241; Hamidullah, el-Vesik, No:105; slm Peygamberi, I. 675. 6/Enm, 108. 18/Kehf, 29. Atay, a.g.e., s. 37-38. 2/Bakara, 256. Ali Bula, Medine Vesikas, Bilgi Hikmet, s. 13.

1868 1869 1870 1871 1872

295

gvence altna almtr. slmn gayrimslimlere tand bu hukuki otonomi, temelde Kurann u hkmlerine dayanmaktadr: ...Sana gelirlerse, ister aralarnda hkm ver, istersen onlardan yz evir, eer onlardan yz evirirsen, sana hibir zarar veremezler. Ve eer hkm verirsen aralarnda adaletle hkm ver. nk Allah, adalet yapanlar sever. 1873 ... Artk onlarn aralarnda Allahn indirdiiyle hkmet ve sana gelen gerekten ayrlp, onlarn keyiflerine uyma! Sizden her biriniz iin bir eriat ve bir yol belirledik. Allah isteseydi, hepinizi tek bir mmet yapard, fakat size verdii (nimet)ler iinde sizi snamak istedi. 1874 Buna gre, onlara hukuki konularda tercih hakk tanmak, Kurann ve Snnete uymann bir gerei olduu gibi,
1875

ayn zamanda kendilerine tannan zimmet akdinin ve

buna vefa gstermenin de kanlmaz bir sonucudur. 1876 Kurann belirledii bu hkm, Hz. Peygamber tarafndan bizzat tatbik edilmi ve gayrimslimlerin slm toplumundaki hukuki stats bu uygulamalar sayesinde tm aklyla ortaya konulmutur. Nitekim Hz. Peygamber, Medinede birlikte yaadklar Yahudi kabileleriyle olan ilikilerinde bunun en arpc rneklerini vermitir. Sahabeden Ber b. Azbin naklettii bir rivayete gre, bir gn Yahudiler, bir merkep zerinde yz siyaha boyanm birini Medine sokaklarnda gezdiriyorlard. Resulullah bunun farkna vard ve olay renmek istediinde, kiinin zina ettiini ve Tevratta getii zere ona tahmim 1877 cezas uyguladklarn belirttiler. Olaya mdahale eden Hz. Peygamber (a.s.) Tevratta bu hkmn olup olmadn aratrd. Bu konuyla ilgili Tevratn hkmnn recm olduunu renince, o kimsenin recmedilmesini emretti. 1878 Ayrca rivayette Hz. Peygamberin: Allahm onlarn ldrd bu emrini ilk ihya eden benim dedii, Eb Hureyrenin rivayetinde ise: Tevrata gre hkmediyorum buyurduu nakledilir. 1879

1873 1874 1875 1876 1877 1878

5/Mide, 42. 5/Mide, 48. Said Ramazan, a.g.e., s. 196; Hamidullah, slm Peygamberi, I. 662. Serahs, el-Mebst, XI. 102. Taber, Tefsr, VI. 232. Muslim, Hudd, 28 (III. 1327); Eb Dvd, Hudd, 26 (IV. 599); bn Mace, Hudd, 10 (II. 594); bn Hanbel, IV. 296; Kurtub, a.g.e., VI. 115-116; bn Kesr, Tefsr, II. 56. Eb Dvd, Hudd, 26 (IV. 598); Taber, Tefsr, VI. 233; bn Kesr, Tefsr, II. 56; Kurtub, a.g.e., VI. 116.

1879

296

slm limlerinin bir ksm, bu ifadeleri delil alarak Hz. Peygamberin (a.s.) onlarn arasnda kendilerinin kanunlarna gre hkm verdiini bunu da bir hukuki zgrlk olarak telakki eder. 1880 bn Kesr ise, Hz. Peygamberin Tevrata gre hkm vermesi, onlarn doruluuna inandklar eye gre hkm verip, kendilerine ltufta bulunmak kabilinden deil; aksine, uygulamadaki yanll ortaya koyarak uymalar gereken gerek hkmlere onlar dndrmek amacna ynelik olduunu belirtir. 1881 bnul-Arab de, Hz. Peygamberin bu ekilde hkm vermesini, neshedilmedike gemi eriatlarn ahkmyla hkmetmek eklinde yorumlam ve bu hkmn daha sonra neshedildiini belirtmitir. 1882 Hz. Peygamberin bu konudaki tavr, Kurann hkmlerine uygun ve onlarn hukuki zerkliine saygl bir tavrdr. Zira Kuran, Eh-i Kitaptan baz kimselerin, aralarnda hkm vermesi iin Hz. Peygambere (a.s.) geldiklerinde hkm verip vermeme konusunda, onu serbest brakmakmtr. Ayr hkm verecekse, bu durumda adaletle hkmetmesini emretmektedir. 1883 Ayrca Hz. Peygamber, verdii bu hkmle onlarn hukuki zerkliine de mdahale etmemi olmaktadr; zira onun yapt sadece Hz. Musann eriatna uyduklarn syleyen Yahudilere, tahmim cezasnn Tevrata uygun olmadn bildirmektir. Recm olaynn dnda Hz. Peygamberin, Medine szlemesinde yer alan baz hkmlere uygun olarak, Yahudiler arasnda ortaya kan baz anlamazlklarn zm iin hakemlik roln stlendii de olmutur. Nitekim Yahudilerden bir grup, Hz. Peygambere gelerek Ben Kurayza ile Ben Nadir kabileleri arasndaki kan diyetleri konusundaki anlamazl zmesini istediler. nk gelenee gre, Kurayzann Nadiroullarndan talep ettii diyet onlarn diyetinin yars kadar (yani 70e kar 140 vesek) hurma miktarna eitti. Hz. Peygamberin yapt hakemlik srasnda kan diyetinin eit olmas gerektii hkmne varld. 1884 Mfessirlerin beyanna gre, Eer hkm

1880

Kurtub, a.g.e., VI. 116; bn Kesr, Tefsr, II. 57; Hamidullah, slm Peygamberi, I. 663; slmda Devlet daresi, s. 486; Fahrettin Atar, slmda Adliye Tekilt, Ankara, t.y., s. 222. bn Kesr, Tefsr, II. 57. bnul-Arab, Ahkmul-Kurn, II. 623-624. 5/Mide, 42. Eb Dvd, Akdiye, 10 (IV. 17-8); Nes, Kaseme, 7-9 (VIII. 18-19); bn Him, es-Sre, II. 215; Hamidullah, slm Peygamberi, I. 634-635.

1881 1882 1883 1884

297

verirsen aralarnda adaletle hkmet. nk Allah, adalet yapanlar sever... 1885 ayeti bu olay hakknda nazil olmutur. 1886 Dolaysyla Hz. Peygamberin Medine szlemesine uygun olarak yapt bu hakemlik grevinde, onlara kendi hukukunu benimsetmek deil, bilakis onlar, evrensel bir ilke olan adaleti kabule ard grlmektedir. Sonu olarak belirtmek gerekirse: Bata Ehl-i Kitap olmak zere, gayrimslimlere tannan bu hukuki zerklik, kamu hukukunu ilgilendirmedii srece kendilerine tannm ve kendi hukuklaryla ba baa braklmlardr. Ancak, Mslmanlarla birlikte oturduklar yerleim blgelerinde kutsal deerlere hakaret etmek, din propaganda yapmak, din sembolleriyle gsteri yapmak, kamuya ak yerlerde iki imek, domuz satmak slma ve kendi dinlerine gre yasak olan fiilleri ilemek gibi durumlarda 1887 hukuken engel olunduklarn belirtmek gerekir. 3.4. Ehl-i Kitapla nsani likiler nsan, sosyal bir varlk olarak, bir toplum ierisinde, ou zaman, farkl din veya etnik gruplarla birlikte yaamn srdrme mecburiyetinde kalr. Bundan dolay insan hayatnn, din, hukuki ve siyasi sahalarda olduu kadar, beer ya da sosyal alanda da birtakm ilikileri olduu grlmektedir. uras da bir gerektir ki, din, siyasi ve hukuki ilikileri de, insann beer ve sosyal ynyle ilikilidir. Ancak, bizim burada sz konusu edeceimiz ilikiler, daha ok gnlk yaamda karlalan basit ve sade yaama ilikin olacaktr. Hz. Peygamberin sosyal yaants, zellikle Medineye hicretten sonra farkl boyut kazanmtr. Balangta ehir nfusunun byk bir ksmn oluturan halkn gayrimslimlerden olduu gz nne alndnda, 1888 bu insanlarla sosyal bir iliki iine girmenin bir zorunluluk arz ettii kolayca anlalacaktr. Resulullahn gayrimslim olarak telakki edilen Yahudi, Hristiyan ve mriklerle eitli alanlarda sosyal ilikiler iinde olduu ve bu konuda baz sosyal normlar oluturduu gzlenmektedir. Ancak, biz burada, Hz. Peygamber ve Mslmanlarn Ehl-i Kitap ile olan sosyal ilikilerden ve bu ilikilerin vahiy boyutundaki referanslarndan szedeceiz. Yukarda Yahudi ve
1885 1886 1887 1888

5/Mide, 42. Kurtub, a.g.e., VI. 122; bn Kesr, Tefsr, II. 58; Ate, Yce Kuran.., II. 530. Karaman, Mukayeseli slm Hukuku, III. 293-295. Hamidullah, slm Peygamberi, I. 614.

298

Hristiyanlar ayr ayr incelediimiz halde, burada her iki grubu birden Ehl-i Kitap diye adlandracak ve bu din gruplarla olan sosyal ilikileri de ayn balk altnda birlikte inceleyeceiz. Zira Kuran- Kerimin de sz konusu sosyal ilikilerle ilgili hitab ve bu konudaki normlar ortaktr. Bundan dolay sosyal ilikilerle ilgili bal olutururken Ehl-i Kitap balyla gerek Yahudileri gerekse Hristiyanlar birlikte inceledik ve bu konuyu ortak bir ekilde ele almay uygun grdk. 3.4.1. Ehl-i Kitabn Yiyeceklerinden Yeme-me Mslmanlar Medinede Ehl-i Kitapla (zellikle Yahudilerle) ayn ortam paylayorlard. Bunun doal sonucu olarak, gerek Hz. Peygamberin gerek ashabnn Ehl-i Kitapla yeme-ime konusunda birtakm beer ilikilere girmesi sosyal hayatn bir gereidir. Zira ayn ortam paylamalar, ayn iklimde yaamalar, ayn topraklar ekip bimeleri, ayn pazarlarda alveri yapmalar byle bir sosyal ilikiyi kanlmaz klmtr. Bundan dolay, gerek Kuranda gerekse Snnette nelerin yenilip, nelerin iilecei konusu gayet ak bir ekilde belirlenmitir. 1889 Ehl-i Kitabn yiyecek ve iecek konusu da Kuran- Kerimde net olarak u ekilde ifade edilmitir: Bugn size temiz eyler hell klnd. Kendilerine Kitap verilenlerin yemei, size hell, sizin yemeiniz de onlara hell klnd.... 1890 Mfessirlerin birouna gre buradaki, taamdan maksat, Ehl-i Kitabn kestikleridir. Her ne kadar ifade genel gibi grnse de, sebze ve tahl gibi yiyecekler zaten sz konusu deildir. Bundan dolay buradaki tam ifadesinden sadece onlarn kestikleri hayvanlar anlalmtr. 1891 Buna ramen buradaki ifadenin genel olarak anlalmamas iin hibir neden de yoktur. Zira eer, sadece kestikleri hayvanlar anlalm olsa idi, taam yerine zebh kelimesi kullanlabilirdi. O zaman da onlarn kestiklerinin dndaki yiyecekleri hell olmazd. Onun iin taam kelimesi kullanlmak suretiyle, onlarn kestikleri de dahil olmak zere btn yiyeceklerinin hell olduu beyan edilmitir. 1892 Nitekim ashabn Ehl-i Kitabn kaplarn kullanma konusundaki endieleri

1889 1890 1891

5/Mide, 3-4; 6/Enm, 118-119, 121, 145; 22/Hac, 34. 5/Mide, 5. Kurtub, a.g.e., VI. 52; bn Kesr, Tefsr, II. 19; bn Kayym, Ahkmu Ehliz-Zimme, I. 248; Red Rz, el-Menr, VI. 199; Miras, Tecrd-i Sarh, XII. 25. Elmall, Hak Dini, III. 1578; Karadav, el-Hell vel-Haram fil-slm, Kahire, t.y., s. 87.

1892

299

de bunu gstermektedir. Eb Salebe el-Huen, bir gn Hz. Peygambere (a.s.): Ya Resulullah, Ehl-i Kitabn yaad bir blgede (amda) yayoruz. Onlarn kaplarn kullanp, iinde yiyip iebilir miyiz? diye sorar. Bunun zerine Hz. Peygamber (a.s.) yle buyurur: Eer siz Ehl-i Kitabn kaplarndan baka kaplar bulabiliyorsanz, onlarn kaplarndan yemeyin! ayet bulamyorsanz, onlarn kaplarn nce ykayp sonra ierisindekileri yiyebilirsiniz.. 1893 Ashabn, onlarn kaplaryla ilgili soru sormas taam lafznn dier yiyecekleri de dikkatte aldnn bir gstergesidir. Nitekim limler, bu hkmn, iinde domuz eti piirilen ve arap iilen kaplar hakknda olduunu, ayet bu kaplarda slma gre haram saylan gda maddeleri yenilmi veya iilmise, bu kaplarn kullanlmamas ya da mutlak ykanmas gerektiini ifade etmilerdir. 1894 yle ise buradan, Hz. Peygamberin (a.s.), Ehl-i Kitabn yiyecekleri konusunda slmi usllere uyup uymadn dikkate aldn syleyebiliriz. Nitekim bn Kesr, bu gr destekler mahiyette bir aklama yaparak, bu hususta yle bir alamada bulunmaktadr: Ehl-i Kitabn kestikleri hayvanlarn helll konusunda slm limleri ittifak halindedir. nk onlar, Allahtan bakas adna hayvan kesmeyi haram saydklar gibi, kestikleri hayvanlarn zerine de Allahn adn anmaktadr. 1895 Bundan u anlalmaktadr ki, Ehl-i Kitabn yiyeceklerinin, kestiklerinin hell olma art, bunlarn slmi usllere de aykr olmamasdr. rnein bakalarnn adna kesilen veya slma gre haram saylan bir yiyecein sofrada olmas, srf Ehl-i Kitaba aittir diye hell saylmaz. O halde ayette geen ifadeden, mutlak anlamda Ehl-i Kitabn kendi dinlerine gre hell saydklar btn yiyecekler ve iecekler deil, slmi usllere gre de mbah saylan eyler olmas gerektiinin anlalmas gerekir. 1896 Zira genel olan bu ifade, bir nceki ayette geen ifadelerle snrlandrlmtr. Buna gre, le, kan, domuz eti, Allahtan bakas ve dikili talar (putlar) adna kesilen hayvan etleri yasaklanmtr. 1897 Bu yasaklanm yiyeceklerden biri veya bir ka Ehl-i Kitaba gre hell olmu olabilir. Nitekim domuz eti ve azizler adna kesilenler, bunlardan sadece bir kadr. Bu durum

1893

Buhr, Sayd, 4 (VI. 219); 10 (VI. 221); 14 (VI. 224); Muslim, Sayd, 8 (III. 1532); Tirmiz, Sayd, 1 (IV. 53); Nes, Sayd, (VII. 181). bn Hacer, Fethul-Br, IX. 538; Miras, Tecrd-i Sarh, XII. 13. bn Kesr, Tefsr, II. 19-20. Derveze, ed-Dustrul-Kurn f uunil-Hayt, Dmk, 1966, II. 180. 5/Mide, 3; ayrca bkz. 6/Enm, 118, 121, 145.

1894 1895 1896 1897

300

ayette genel olarak ifade edilen taam kelimesinin snrlandrlmas gerektiini ortaya koymaktadr. Aksi halde, Ehl-i Kitaba gre hell saylan birok eyin Mslmanlarca da hell saylmas gerekir ki, byle bir durum Mslmanlar iin sakncal sonular dourabilir. Onun iin slm limleri, Ehl-i Kitabn yiyeceklerinin Mslmanlarca da hell saylabilmesi iin, slmi usllere de aykr olmamas gerektii kanaatini belirtmilerdir. 1898 Bununla birlikte, Hz. Peygamberin (a.s.) baz uygulamalarnda bu tr ayrntlara girmediini grmekteyiz. Nitekim Hz. Peygamber (a.s.) Hayber Yahudileri tarafndan yemekte sunulan koyunu yemi ancak zehirli olduunu anlaynca da tkrmtr; fakat grtlanda ve dilerinde bu zehrin izleri kalmt. Hatta son hastalnda bu zehrin etkisiyle can damarlarnn kesilir gibi olduunu sylemitir. 1899 Bu olayda Hz. Peygamberin (a.s.) Yahudilerin kestii ve piirdii eyden yemi olmas, ayette geen ifadeyi teyit etmektedir. Bunlar hakknda herhangi bir ey sormam olmas da bn Kesrin belirttii gibi, 1900 onlarn kestikleri hayvanlarn zerine Allahn adn andklar eklinde yorumlanmaldr. Zira byle bir ayrcaln Ehl-i Kitaba tannp, mrikler ve dier din gruplara tannmam olmas, Ehl-i Kitabn kestikleri zerine Allahn adn andklarndan ileri gelmektedir. Sonu olarak unu syleyebiliriz: ncelikle ayette geen genel ifade Ehl-i Kitabn btn yiyecekleri hakknda kullanlmtr. Ancak, dier ayetlerde geen ifadeler ise snrlayc ifadelerdir. Zira ancak bu ekilde Ehl-i Kitabn yiyeceklerinin Mslmanlarca da hell olmas mmkn olmaktadr. Aksi takdirde Mslmanlarca haram saylan, kan, le, domuz eti, arap ve dier haram saylan yiyeceklerin de hell saylmas gerekir ki, bunun daha da byk sakncalar vardr. Hz. Peygamberin bu konudaki uygulamalarnn ok detayl olmas da dikkate alnmas gereken nemli bir husustur. nk Hz. Peygamberin (a.s.), onlarn yiyeceklerinden veya kestiklerinden yerken bunlarn, Allahn yasaklad yiyeceklerden olmamasna dikkat ettii ve zen gsterdii de gzden karlmayacak bir husustur. Dikkat edilmesi gereken dier bir

1898

bn Kayym, Ahkmuz-Zimmiyyin, I. 249, 254; Red Rz, el-Menr, VI. 200-201; Zuheyl, a.g.e., III. 651. Buhr, Hibe, 26 (VII. 32); Cizye, 7 (IV. 66); Meazi, 41 (V. 84); Eb Dvd, Etime, 20 (IV. 146); Diyat, 6 (IV. 647-648); bn Kesr, Tefsr, II. 19. bn Kesr, Tefsr, II. 19-20.

1899

1900

301

husus da, slmn dier konularda olduu gibi, bu konuda da Ehl-i Kitab mrikler ve dier din gruplardan ayr bir statye tbi tutmu olmasdr. 3.4.2. Ehl-i Kitabn Kadnlaryla Evlenme Aile, insanln sosyal ve kltrel adan geliimini ve srekliliini salayan en nemli kurumdur. slm dini, ailenin salam bir ekilde kurulup devam ettirilebilmesine ok nem vermitir. Bundan dolay, evlilik messesi, ailenin en temel unsuru olarak kabul edilmitir. Evlilik, sadece sosyal bir akit deil, ayn zamanda din bir kudsiyeti haiz bir akit olarak da benimsenmi ve tevik edilmitir. Kuran, Size hell olan (dier) kadnlarla evlenin! 1901 ve inizden bekrlar, kle ve cariyelerinizden iyileri ile evlendirin. Eer yoksul iseler, Allah, lfuyla onlar zengin eder. Allahn (mlk) genitir. O, (her eyi) bilendir. 1902 gibi emirlerle, ailenin temelini oluturan bu nemli kurumu tevik etmitir. 1903 Hz. Peygamber (a.s.) de, Dnya geimden ibarettir. Bu geim dnyasnn en iyi nimeti de iyi kadndr. 1904 buyurarak genleri evlilie yle tevik etmitir: Genler, sizden gc yeten evlensin, bu, gz harama kar korur, namusu muhafaza eder. Evlenmeye gc yetmeyen de oru tutsun, nk oru, ehveti krar. 1905 Allah ve Resul, bu tevik ve tavsiyeleriyle evlilik akdi sayesinde, toplumun genel ahlakn dzeltmeyi, ktlklerden arndrmay, toplumda salam bir slmi dzen kurup onu glendirmeyi ve nihayet yeryznde Allaha iman eden ve Onun kelamnn ycelmesi iin alan bir mmet oluturmay murat etmitir. 1906 slm evliliin, sreklilik ve sknunu salamak amacyla evlenecek kiiler arasnda, zellikle, dinde denklik (kufuv) gibi nemli artlar koymutur. Buna gre din
1901 1902 1903

4/Nis, 3. 24/Nr, 32. Ate Sleyman, Kuran- Kerimde Evlenme ve Boanma ile lgili yetlerin Tefsiri, AFD, Ankara, 1978, Say: 23, s. 221. Muslim, Rada, 59 (II. 1090): bn Mace, Nikh, 5 (I. 596); bn Hanbel, II. 166. Buhr, Savm, 10 (II. 228-229); Nikh, 2-3 (VI. 117); Muslim, Nikh, 1, 3 (II. 1018); Eb Dvd, Nikh, 1(II. 538-539); Nes, Sym, 43 (IV. 171); Nikh, 3 (VI. 57-58); bn Mace, Nikh, 1(I. 592); bn Hanbel, I. 378, 424, 425, 437, 447.

1904 1905

1906

Mevdd, Modern ada slm Meseleler, Konya, 1980, s. 161.

302

fark evlilik iin bir engel olarak grlmtr. Nitekim Kuran- Kerimde, Mslmanlarn mrik kadnlarla ve erkeklerle evlenmesini kesinlikle yasaklamtr. 1907 Ancak, bu konuda da birok konuda olduu gibi Ehl-i Kitaba yine zel bir stat tannm ve Mslman erkeklerin Ehl-i Kitap kadnlaryla evlenmelerine ruhsat verilmitir: Bugn size iyi ve temiz eyler hell klnd. Kendilerine kitap verilenlerin yemei, size hell; sizin yemeiniz de onlara helldir. nanan namuslu, hr kadnlar ve sizden nce kendilerine Kitap verilenlerden namuslu hr kadnlar, zina etmeksizin, gizli dost tutmakszn namuslu bir biimde (evlenmek zere) mehirlerini verdiiniz taktirde size helldir. Kim inanmay kabul etmezse, onun eylemi boa kmtr ve o, ahirette kaybedenlerdendir. 1908 Ayette, Mslman erkeklerin, Ehl-i Kitap kadnlaryla evlilii mbah klnrken; Mslman kadnlarn gayrimslim erkeklerle evlenmeleri hakknda herhangi bir ruhsatn bulunmad grlmektedir. Oysa ayette yiyecekler konusundaki ifadenin karlkl mbahlna iaret edilmitir. 1909 slm limleri Mslman kadnlarn gayrimslim erkeklerle evliliinin yasak olmas konusunda ittifak halindedirler. 1910 Nitekim mrik erkeklerle ilgili hkm gayet sarih bir ekilde Kuranda gemektedir: Ortak koan erkekler inanncaya kadar, onlar (kadnlarnzla) evlendirmeyin... 1911 Eer kadnlarn (gerekten) inanm olduklarn anlarsanz, onlar kfirlere geri dndrmeyin. Ne bu (kad)nlar onlara helldir; ne de onlar bunlara hell olurlar. 1912 Grld gibi Kuran yalnzca Ehl-i Kitap kadnlarla evlenmeye izin vermitir. Bu ruhsatn dnda Hz. Peygamberin (a.s.) Hayber fethinden sonra Kurayzallarn reisinin kz olan Safiyye b. Huyeyle evlendii de bilinen bir gerektir. Ancak Safiyenin Hz. Peygamberle evlenmesinden nce mi yoksa evlendikten sonra m Mslman olduu konusu ak deildir. Sadece fetihten gn sonra Seddur-Revha denilen yerde Safiyyenin (r.a.) hayzdan kesildikten sonra Hz. Peygamberle evlendii

1907 1908 1909 1910

2/Bakara, 221; 60/Mmtehine, 10; Derveze, ed-Dustr, II. 169. 5/Mide, 5. Elmall, Hak Dini, III. 1579-1580. fi, el-Umm, V. 5; Kurtub, a.g.e., III. 48-49; bn Kudema, a.g.e., VI. 634; Zeydan, Ahkmuz-Zimmiyyin, s. 354; Derveze, ed-Dustr, II. 169; Zuhayl, a.g.e., VII. 152. 2/Bakara, 221. 60/Mmtehine, 10.

1911 1912

303

bildirilmektedir. 1913 Bundan dolay Derveze, Hz. Peygamberin (a.s.) Hz. Safiyye ile evliliinin 5/Mide Sresindeki ruhsata m yoksa baka nedenlere mi bal olduunu kestirmenin mmkn olmadn belirtmektedir. 1914 Ancak, bn Saddan yaplan bir rivayette ise, Hz. Peygamberin evlenmeden nce Safiyyeye Mslman olmas halinde kendisi ile nikhlanacan, aksi halde kendisinin kendi ehline dndrleceini teklif ettiini, buna karlk Hz. Safiyenin slm ve Hz. Peygamberi tercih ettii ve Mslman olduktan sonra Hz. Peygamberin kendisini nikhlad ifade edilmektedir. 1915 Bu bilgilerin nda, her ne kadar Hz. Peygamberin (a.s.) Ehl-i Kitap olan bir kadnla evlendii kesin deilse bile, ashabtan bazlarnn onlarla evlenmi olmas, bunun bir ruhsat olduunu gstermesi bakmndan yeterli delil olsa gerek. Yine burada dikkati eken dier bir husus ise, byle bir ruhsatn sadece Ehl-i Kitabn kadnlar iin geerli olmasdr. Zira mrik bir kadnla evlenmek kesinlikle yasaktr. nisiyatifin tamamen gayrimslim anneye gemesi halinde Mslman nesillerin yetitirilmesi konusunda tehlikeli sonular douraca da gz nnde bulundurulacak olursa, bu ruhsatn mutlaka uygulanmas anlamna gelmez. Byle bir evlilik yapacak olan birisi bu tehlikeyi de gz nnde bulundurmak mecburiyetindedir.

1913

Buhr, Buy, 111, (III. 42); Cihd, 73 (III. 224-225); Nikh, 12 (VI. 121); Muslim, Nikh, 8488 (II. 1044); Tirmiz, Nikh, 24 (III. 423); bn Kayym, Zdul-Med, III. 327. Derveze, Kurana Gre Hz. Muhammedin Hayat, II. 453. bn Sad, a.g.e., VIII. 121.

1914 1915

304

4. MEDNE DNEMNDE MRKLERLE LKLER

Hz. Peygamberin (a.s.) yirmi yllk nbvvet srecinin byk bir blm mriklerle olan ilikileri kapsar. Zira gerek Mekkede gerekse Medinede en ok muhatap olduu kiiler mriklerdi. Bundan dolay Kuran- Kerimin byk bir blm mriklerden, mriklerin ileri gelenlerinin davete kar olan tutumlarndan ve Kurann bunlara verdii cevaplardan bahseder. Daha nce Mekke dneminde Mslmanlarla mrikler arasndaki ilikiden sz etmitik. imdi Medine dnemindeki Mslmanlarla mrikler arasndaki ilikilere gemeden nce, Kuran- Kerimin mrik liderler hakkndaki sylemine ksaca bir gz atalm: Kuran ilk inen ayetlerinden itibaren, mrik liderlerinin kat tutumlarndan ve bunlara verilen cevaplardan, 1916 mal ve servetlerinin kurtarclna gvenerek insanlarla alay eden mriklerden, 1917 gemi mmetlerin bana gelen musibetlerden ders almayan mriklerin tutumlar 1918 ve ne kadar inat olduklarndan 1919 bahseder. Bu inatlarndan dolay, artk hibir uyarnn kendilerine fayda vermeyeceine iaret ederken, 1920 gsz ilhlara ibadet etmelerini de kendilerine gelen Resul, insan st bir kii olarak beklerken, kendileri gibi bir beerin gelmi olmasna baladklarn grmekteyiz. 1921 Kuran, mriklerin ileri srdkleri bahanelerinin bir kymet ifade etmediini aklarken, onlarn davete kar dzenledikleri komplolar anlatarak, 1922 daveti baarszla uratmak ve susturmak iin aleyhinde nasl
1923

toplantlar

dzenlediklerini ve nasl bir davran iinde olduklarn da tasvir ederek,

onlarn inkr

etmelerinin temelinde byklenme ve atalar dinine bal olmalarnn yattn 1924 ve Hz. Muhammed gibi birine peygamberlik grevinin verilmesini hazmedememelerinden kaynaklandn ifade ederek 1925 onlarn konumlar ve bulunduklar liderlik statlerinin
1916 1917 1918 1919 1920 1921 1922 1923 1924 1925

96/Alak, 6-19; 74/Mddessir, 11-19, 49-52; 111/Mesed, 1-5. 104/Hmeze, 1-9. 54/Kamer, 43-51. 38/Sd, 38, /1-11. 36/Ysn, 7-10. 25/Furkn, 3-9. 6/Enm, 123-124. 14/brhm, 2-3, 44-47; 21/Enbiy, 1-8; 30/Rm, 58-60. 37/Sfft, 4-39; 31/Lokmn, 6-7. 43/Zuhruf, 30-32; ayrca bkz. 45/Csiye, 7-11, 23-27.

305

sarslacandan endielenerek kibirlenip davete kar olumsuz bir tavr iine girdiklerini belirtir. 1926 Onlarn kendilerini stn grdklerinden, gerek Hz. Peygambere (a.s.) gerekse Mminlere kar alayc bir tutum iine girdikleri ve mminlerle alay ettikleri ifade edilir. 1927 Ayrca Kuran, mriklerin ahireti inkr etmede sergiledikleri inat tavrlarna cevap verirken 1928 lmden sonra dirilii inkr edenlerin birbirleriyle nasl konutuklarn aklayarak onlarn tutumlarna da karlk vermekte 1929 ve onlarn, azabn gecikmesinden dolay meydan okuyu tarzlarndan da sz etmektedir. 1930 Dier taraftan mal ve evlatlarnn kendilerini azaptan kurtaracana inanarak inkr edenlere de kendilerinden daha gl nice insanlarn helk edildiini anlatarak onlar tehdit eder 1931 ve tanrlarna yemin ederek intikam alacaklarna dair yemin edenlere de cevap verir. 1932 Hemen ilk sredeki ayetlerden 1933 Hz. Peygamberin (a.s.) ilk zamanlardan itibaren namaz klmaya balad ve bu namaz engellemeye alan lider kadrolardan birinin varl gze arpmaktadr. Bu lider kii; gl, etrafnda yardmclar bulunan ve resm ideoloji adna engellemeyi yapan biridir; ki, o da Muire b. Him Ebl-Hakem idi. slmn gelii ile birlikte slma kar gstermi olduu ar dmanlktan dolay adna Eb Cehl denilmitir. Btn bu statkocu engelleyicilere ramen, Hz. Peygamber (a.s.), Kbenin statsn de kullanarak davetine devam etmitir. 1934 Kuran- Kerimin ilk inen srelerinden, 68/Kalem, 96/Alak, 107Mn, 109/Kfirn, 73/Mzzemmil, 74/Mddessir gibi sreler bize davetin aktan yapldn gstermektedir. Mrikler, Hz. Peygamberi, atalarnn dinini ihlal etmekle sulamlar, baz davranlarndan vazgemesini istemilerdi. Onlardan bazlar, Hz. Peygamberin szlerini ve anlatmlarn yumuatmak iin durmadan gelip yeminler ediyor bazlar da, Hz. Peygamberi yalanclkla
1926

Bkz. 14/brhm, 21; 16/Nahl, 24-25; 33/Ahzb, 66-67; 34/Sebe, 31-35; 40/Mmin, 47; 22/Hac, 72; 18/Kehf, 54-56; 25/Furkn, 31, 43-44; 35/Ftr, 42-43; 38/Sd, 4-8; 43/Zuhruf, 31.

1927 1928 1929 1930 1931 1932 1933 1934

25/Furkn, 31; 21/Enbiy, 31; 29/Ankebt, 52-55; 83/Muttaffifn, 29-36. 34/Sebe, 7-8. 34/Sebe, 29-31. 21/Enbiy, 36-41. 34/Sebe, 35-37, 43-49. 39/Zmer, 36-40. 96/Alak, 6-19. Derveze, Kurana Gre Hz. Muhammedin Hayat, II. 140.

306

suluyordu. Bu sulamay yapan kii ise, zenginlerden olup elinde g bulunduran birisiydi. 1935 Arap toplumunun yaps gerei belki de hem liderlik hem de zenginlik ayn kiide toplanm olabilir. Kuran, bu iki snf insana da yaptklar yanl davranlardan dolay eletiriler yneltmektedir. nk onlar, Hz. Peygamberin kendi servetlerine gz diktiini iddia ederek, davete kar kmlardr. 1936 Buna karlk Kuran, onlar bu iddialarn ispata davet ederken, Hz. Peygamberin bu davetine karlk bir ey istemediini beyan etmektedir. 1937 te yandan Kuran, davete kar kanlarn psikolojik durumunu aklarken 1938 Hz. Peygamberin (a.s.) onlarla nasl bir iliki iinde olmas gerektiini ve bu davranlar karsnda gzel bir ayrlla ayrlmas gerektiini izah ediyor. 1939 Hz. Peygamberin davetini Hz. merin Mslman olmasna kadar gizli srdrd iddiasnn doru olmad anlalmaktadr. Zira ilk inen srelerden davetin daha nceki bir zamandan beri aktan yapldn gstermektedir. 1940 lk dnemde nazil olan srelerde Hz. Peygamberin, mriklerle diyaloa girdii, onlara Kuran okuduu, onlar slma davet ettii, onlarn tepkilerinin bundan sonra ortaya ktn gstermektedir. Tepki gsterenlerin banda da, zengin, mevki-makam sahibi, evlatlar ok olan ve Kurann insan sz olduuna hkmeden biri olduu anlalmaktadr. 1941 111/Mesed Sresinin nzl sebebi olarak anlatlan olaylardan da anlalaca gibi, Hz. Peygamber, ilk dnemlerden itibaren daveti amcas Eb Lehebe gtrm, fakat ok irkin bir karlama ve tepkiyle yzyze gelmitir. Peygamberin yaknlarnn ou onun davetine olumlu cevap vermedikleri halde akrabalk balar nedeniyle Peygamberi desteklemi ve himaye edip savunmutur. Ancak amcas Eb Leheb bunun dndadr. htimal dahilindedir ki, kars Ummu Cemlin bu tutumu, Eb Sufynn kz kardei olmasndan kaynaklanm olabilir. 1942 Hz. Peygamber, ilk dnemde, davetini daha ok ileri gelenlere ynelik olarak yapm, nk, onlarn Mslman olmalaryla toplumun dier fertlerinin de slm kabul
1935 1936 1937 1938 1939 1940 1941 1942

Derveze, Kurana Gre Hz. Muhammedin Hayat, II. 143. Bkz. 87/Al, 16-17; 89/Fecr, 17-20; 90/Beled, 11-16; 92/Leyl, 5-21. Bkz. 68 /Kalem, 35-41. 68/Kalem, 51-52; 34/Sebe, 7-8, 43; 73/Mzzemmil, 10-11. 73/Mzzemmil, 10-11. Derveze, Kurana Gre Hz. Muhammedin Hayat, II. 147-148. 74/Mddessir, 11-25. Derveze, Kurana Gre Hz. Muhammedin hayat, II. 152-153.

307

edeceklerini dnmtr. Onun bu konudaki iddetli arzusu, ona kendi isteiyle aydnlanmak veya t almak iin gelen ama kiiye kar yzn ekitmesine sebep olmu, fakat bu davran Allah tarafndan ho karlanmamtr. 1943 Hz. Peygamberin btn bu abalarna ramen, mrik liderler de, kendilerinin Mslman olabilmeleri iin Hz. Peygamberin yanndan fakirleri kovmasn istemiler; fakat, Yce Allah onlarn bu isteklerini yerine getirmemesini Hz. Peygamberden istemitir. 1944 Mrikler kendi mevki ve makamlarn korumak iin slma girmedikleri gibi, fakirlerin slma girmelerini de sorgulamlardr. Bylece slmn ars ilk dnemlerinden itibaren byk bir aklkla bu snf zerine yneldii bununla da geni halk kitlelerinin zgrlklerine kavutuunu grmekteyiz. 1945 te birinci blmde de izah etmeye altmz, Mekke dnemi Mslmanmrik ilikilerinin Kuranda anlatlmasn ksaca zetledikten sonra, Medine dneminde Mslmanlarla mrikler arasndaki ilikilerin nasl gelitiini iki ana balk altnda izah etmeye alacaz. Birinci balk altnda mriklerle yaplan anlamalar ve bar dnemini, ikinci balkta ise mriklerle yaplan savalar ve bu savalarn Kurandaki yansmas eklinde izah etmeye alacaz. 4.1. Medinede Mriklerle lk Temaslar Hz. Peygamberin mrikler ve dier din mensuplaryla siyasi ve diplomatik mnasebetleri ilk defa Medinede balamtr. nk Mekke dneminde Mslmanlarn egemen olduu bir vatanlarnn bulunmayndan dolay, onlarn herhangi bir grupla siyasi ve diplomatik ilikilerde bulunmas mmkn olmamtr. Mekkede site devleti idaresi mriklerin elinde bulunmaktayd, ve idare kabile reislerinin katlmyla oluan Drun-Nedvede ynetiliyordu. Mslmanlar bu mrik ve zorba devletin ierisinde dinlerini ve yaamlarn srdrmeye alyorlard. Ne zaman ki, bu devlet idaresini elinde bulunduran mrikler, Hz. Muhammedin ve Mslmanlarn hayatlarn ve dinlerini yaamalarna izin vermemi ve onlar bomak iin eitli basklar yapmlar; ite o zaman Hz. Peygamber Cenab- Allahn da izniyle ashabna Medineye hicret iin yol gstermi ve kendisi de oraya hicret etmitir. Hz. Peygamber Mekkede domu,
1943 1944

Derveze, Kurana Gre Hz. Muhammedin Hayat, II. 156-157; ayrca bkz. Abese, 80/1-12. Derveze, Kurana Gre Hz. Muhammedin Hayat, II. 158; ayrca bkz. 6/Enm, 51-53; 18/Kehf, 28-29. Derveze, Kurana Gre, Hz. Muhammedin Hayat, II. 158.

1945

308

orada peygamberlik vazifesini almtr; ancak, slmiyetin yaylmas ve bir devletin teekkl Medinede mmkn olmutur. Medinede, Hris b. Salebeoullarndan Evs ve Hazrec kabileleriyle Yahudiler oturmaktaydlar. ki karde kabile olan Evs ve Hazrecliler, aralarnda kan anlamazlklar sonucu birbirleriyle savamlar, bu savalardan Buas Harbinde Evs kabilesi yenik dmesine ramen Hazrecliler de kendilerinden emin olmamlard. Hatta bu kabile kendi hayatndan emin olabilmek iin, dinda ve rkda olmayan Yahudilerle ittifak kurmak zorunda kalmtr. Ben Kaynuka, Hazrecliler ile; Ben Nadir ve Ben Kurayza da Evslilerle mttefiktiler. Ehl-i Kitap olan Yahudilerin, putperest olan Evs ve Hazreclilerin yannda byk bir deeri vard. Zaman zaman aralarnda kan anlamazlklar, Yahudilerin, bir peygamberin kp onlarla olacan sylemeleri zerine sona ererdi. nk onlar ilim sahibi olarak kabul ediliyorlard. 1946 Medinede Yahudilerden bu konuda birtakm bilgiler edinmelerinden dolay, Medineli putperestler Mekkeli putperestlere nispetle biraz daha bilgili idiler. Medinede iki kabile arasnda cereyan eden savalar her iki kabilenin huzursuzluuna vesile olduu gibi, kabilelerin birbirlerine gvenleri de ortadan kaldrmt. Bu yzden bakanlk konusunda ortak bir noktada bulumalar mmkn olmuyordu. Ayrca burada, Mekkede grdmz Drun-Nedve rneini de grmek mmkn deildi. Bu esnada Medineliler Abdullh b. Ubeyyi reis yapmak zere toplanmlar ve giydirmek zere bir de tac yapmlard. 1947 Ancak buna ramen Abdullhn kabileler arasnda adaleti salayacandan emin deillerdi. Bundan dolay, Evs ve Hazreci bir araya getirecek ve aralarnda birlik ve adaleti salayacak dardan bir reise ihtiyalar vard. te bu ihtiya ve Yahudilerden duyduklar risalete ait haberler ve Evs ve Hazreclilerin Yahudilerin nne geme arzusu, Hz. Muhammedin Medineye geliini kolaylatrm ve kurulacak ittifakn devamlln salamtr. 1948 Medine yal bir iklime, verimli bir araziye sahipti. Yemen-Mekke-Suriye ticaret yolu zerinde bulunmas, ticari bakmdan da nemini arttryordu. 1949 te yandan Yahudilere ait Beytul-Midras denilen okulun bulunmas da eitim ve retim bakmndan Mekkeye nispetle daha iyi bir konumda olmasn salamt. Yahudiler bu

1946 1947 1948 1949

bn Him es-Sre, II. 70. bn Him, es-Sre, II. 234, T.W. Arnold, a.g.e., s. 52. Tu, slm lkelerinde Anayasa Hareketleri, s. 29.

309

retim kurumlarnda Tevrat branice okuyup yazyorlard. 1950 Medinede kabileler arasnda ortak bir otoritenin olmay, hak ve hukuk kavramlarnn inenir bir durumda olmas, kabileler arasnda kan problemlerin zora dayal bir yntemle halledilmesi, orada bulunan insanlarn dardan bir kurtarc bekler duruma gelmelerine sebep olmutu. nk doacak zararlardan btn kabileler etkileniyor ve zararlar btn kabile fertleri tarafndan tazmin ediliyordu. Ksacas Medinenin her ynden bozulmu olan hayat akn dzeltmek; din, siyasi, iktisadi ve dier hususlarda arzu edilen istikrara kavuma, slm sayesinde mmkn olacakt. Nitekim Medine devleti, ksa zamanda duruma hakim olup iktidar ele geirerek kendisinden beklenen istikrar salamaya muvaffak olmutur. 1951 Hz. Muhammedin Medinede kurduu bu otorite, baz merhalelerden gemeyi ve baz almalar yapmay gerektirmekte idi. Bundan dolay bisetin on nc ylnda hicret ederken ilk ii Kubada mescid ina etmek olmutur. 1952 Medineye varr varmaz da devlet ilerinin yrtebilmesi iin baz almalarda bulunmutur. Bunlarn ilki, yine Medinede Mescid-i Nebevinin inas olmutur. nk mescid o gnk fonksiyonel yapsyla bir ibadet yeri olmann yannda, devletin birok ilerinin de icra edildii bir karargh durumunda idi. Ayrca mescidin slm toplumunun olumasnda ve birlik ve beraberliin salanmasnda nemli bir yeri olmutur. 1953 Medinede yaplan mescid, din ve siyasi merkez olmakla birlikte, ayn zamanda eitim-retim merkezi vazifesini de grmekteydi. Bunun iin mescidin kuzey tarafnda kk bir suffe yaplmtr; buras, evi olmayan Mslman kimselerin barndklar ve ayn zaman da eitim ve retim faaliyetlerinin yrtld bir yerdi... 1954 slm tebli eden davetiler, muallimler ve valiler burada yetitirilirdi. slmn ilk yatl okulu olan bu suffede kalanlar, burada okuma yazma rendikleri gibi, bizzat Hz. Peygamberden (a.s.) ders alma ve yeni gelen vahyi renme imknna sahip idiler. 1955 Bir mddet sonra buras dar gelmeye balaynca, Hz. Peygamber yeni eitim yerleri atrm, hicr 2.

1950 1951 1952

bn Him, es-Sre, II. 201. J, Welhausen, Arap Devleti ve Suktu, s. 4. bn Him, es-Sre II. 98-99; bnul-Cevz, el-Vef, I. 250; bnul-Esr, el-Kmil, II. 107; bn Sad, a.g.e., I. 233-234; bn Kayym, Zdul-Med, II. 61. bn Him, es-Sre, II. 101-102; bnul-Esr, el-Kmil, II. 109-110, bn Sad, a.g.e., II. 2339241; ibl, a.g.e., I. 205. bn Him, es-Sre, II. 141; bnul-Cevz, el-Vef, I. 453-454. Hamidullah, slm Peygamberi, II. 75-77.

1953

1954 1955

310

yldan itibaren Medinede Drul-Kurra denilen eitim yuvalar teekkl ettirilmitir. 1956 Hayber Gazvesinden sonra Mslmanlarn saylar oalnca Hz. Peygamber mescide ilaveler yapmtr. 1957 slm toplumunun olumasnda nemli bir adm da ensar ile muhacirler arasnda zel kardelik sisteminin kurulmasdr. Bisetin on nc ylnda Evs ve Hazrecli Mslmanlarn daveti zerine mal ve mlklerini Mekkede brakarak Medineye hicret eden muhacirler, her eyden yoksun bir durumda buraya gelmilerdi. Hz. Peygamber, muhacirlerin mahrumiyetini ortadan kaldrmak iin ensar ile muhacirler arasnda manevi bir kardelik ba oluturdu. Bu kardelik, Hak, eitlik ve miras konusunda karlkl yardmlamaya ve sevgiye ynelik idi. 1958 slm tarihinin en eski kaynaklar, Hz. Peygamberin, birisi hicretten nce Mekkede, dieri de hicretten sonra Medinede Mslmanlar iki defa zel olarak kardeletirdiini kaydeder. 1959 Hz. Peygamberin ensar ile muhacirler arasndaki kardeleme hdisesinden nce, iki karde kabile olan Evs ve Hazreclilerin birbirlerine hasm olmaktan kp karde olmalar, yani ensar sfatn almalar gerekiyordu. nk bu iki karde kabile, hicretten alt yedi yl ncesine rastlayan senelerde birbirleriyle savamlard; ki buna tarihte mehur Buas Harbi denilirdi. 1960 Evs ile Hazrec arasndaki kabile savalar yle bir boyut kazanmt ki, bu iki kabile neredeyse tarih sahnesinden silinecekti. Kuran- Kerimde onlarn bu durumu yle ifade edilmitir: Ve topluca Allahn ipine sarln, ayrlmayn. Allahn size olan nimetini hatrlayn: Hani siz birbirinize dman idiniz, (Allah) kalplerinizi uzlatrd. Onun nimetiyle kardeler haline geldiniz. Siz ateten bir ukurun kenarnda bulunuyordunuz. (Allah) sizi ondan kurtard. Allah size ayetlerini byle aklyor ki, yola gelesiniz. 1961 Hz. Peygamberin Medinede tesis ettii kardeliin din ve sosyal bir yn olduu kadar siyasi yn de vardr. nk Hz. Muhammed (a.s.) Medinede Yahudileri de iine alan ve tek bir bakan tarafndan ynetilen bir idari sistemi kurmak amacnda idi. slmn bekas ve gelecei iin bunu gerekli gryordu. Ancak, bunun iin, nce
1956 1957 1958

Hamidullah, slm Peygamberi, II. 77. Hasan brhm Hasan, Tarihul-slm, I. 523. bn Him, es-Sre, II. 109; bn Habb, Muhabber, s. 71; Hamidullah, slm Peygamberi, I. 180; ibl, a.g.e., I. 207. bn Habb, Muhabber, s. 70. bn Him, es-Sre, I. 429; Hamidullah, slm Peygamberi, I. 183. 3/Al-i mrn, 103.

1959 1960 1961

311

Mslmanlar arasnda byle bir birliktelii salamas gerekiyordu. Onlar arasndaki byle bir ittifak, Medinede bulunan dier gruplarn da bu ittifaka girmelerini salamtr. Bylece Medinede kurulmas dnlen bu ittifakn temelleri ayn dine mensup olan (ensar-muhacir) kitleler arasnda kurulmu oluyordu. Bu ittifakn din, itimai boyutlar olduu kadar, siyasi ve diplomatik boyutu da vard. Bunun da temeli ensar-muhacir kardeletirme hareketiyle atlmtr. 4.2. Mslmanlarn Medinede Mriklerle likilerinde Bar Dnemi 4.2.1. Medineli Mriklerle Yaplan Anlama Hz. Muhammedin peygamberliinin Medine dneminde, mriklerle ilikileri konusunda, Hudeybiye Bar Anlamasndan Mekkenin fethine kadar yaklak iki yl kadar devam eden bar dnemi hari, Mekke mrikleri ve dier Arap kabile mrikleriyle olan ilikileri genellikle mcadele ve sava eklinde gemitir. Ancak, Kurey mriklerine kar izledii politikada Hz. Muhammede yardmc olan Huzann baz kollaryla, Cuheyne, Damre ve Gfar gibi anlama yaplan kabileleri, bunlarn dnda tutmak gerekir. Mekkenin fethi, Huneyn zaferi ve ardndan Arap Yarmadasnn eitli kabilelerinin topluca Mslman olmak iin Medineye gelip Mslman olmalar, mriklere kar izlenen politikalarda bir yumuama salamtr. Ancak bununla birlikte, Hz. Muhammed ile mrikler arasndaki mcadele, hicr 9. yln sonunda mriklerle ilikilerde son noktann konulmasna kadar devam etmitir. 1962 Hicretle birlikte, Medinede ana toplumsal blok ortaya km oldu: Mslmanlar, Yahudiler ve mrik Araplar. Ancak hicret ncesi Medinede bulunan iki etnik grup olan mrik Araplar ile Yahudiler, iki ayr ve homojen topluluk durumunda deildi. lgin olan nokta udur ki, Araplarla Yahudiler arasnda atma olduu gibi, Araplar kendi aralarnda ve Yahudi kabileleri de kendi aralarnda savap duruyordu. Bunun iin baz Yahudi kabileleri Arap olan kabilelerle ittifak halinde idiler. Bunlardan Kaynukaoullar, mttefiktiler. 1963 Hz. Peygamber Medineye hicret ettii zaman, Medinede btn ehir halkn kapsayan bir idari sistem mevcut deildi. Yukarda da belirttiimiz gibi, Hz. Muhammed
1962

Hazreclilerle;

Nadiroullar

ile

Kurayzaoullar

ise

Evslilerle

Saram, a.g.e., s. 121. Hamidullah, slm Peygamberi, I. 177-199.

1963

312

Mslmanlar arasnda kardeletirme messesesiyle birlii salamlatrdktan sonra, Medinede bulunan Yahudi ve mrikleri de iine alan ve daha nce Medine tarihinde eine hi rastlanmayan bir siyasi ve sosyal yap meydana getirdi. Bu yap, etnik kkenleri ve dinleri farkl olan eitli gruplarn oluturduu federasyonlardan meydana gelen bir konfederasyon idi. Bu teebbs her eyden evvel, ehir halknn bar ve gven iinde yaamasna ynelikti. zellikle de Medinede yaayan Mslmanlarn gven ierisinde yaamalarn salamak gerekiyordu. nk Mekkede yaayan mriklerin her an Medineye saldrmalar ihtimal dahilinde idi. te bunun iin de Hz. Peygamber, Medinedeki dier din ve etnik gruplar da iine alan bir anlama imzalamt. Bu anlama metni, Hamidullahn deyimiyle: lk slm devletinin anayasas olmann yannda, ayn zamanda yeryznde bir devletin vazettii ilk yazl anayasa olma zelliine de sahiptir. 1964 Bu anlamann tam metnini tezimizin ekler blmnde verdiimiz iin burada tekrar vermenin bir fazlalk olduu kanaatindeyiz. 1965 Ayrca, bu vesikann Yahudilerle ilgili olan ksmnn tahlillerini yukarda yaptmz iin, burada sadece anlama metninin mriklerle ilgili olan maddeleri zerinde duracaz. Bismillahirrahmanirrahim, Bu kitap (yaz) Peygamber Muhammed tarafndan Kureyli ve Yesrbli mminler ve Mslmanlar ve bunlara tbi olanlarla, yine onlara sonradan iltihak etmi olanlar ve onlarla beraber cihad edenler iin (olmak zere tanzim edilmitir) 1966 te bunlar dier insanlardan ayr bir mmet (camia) tekil ederler. 1967 Bu iki madde, anlamaya taraf olan gruplar belirliyor ve bunlar farkl din ve rklara mensup olsalar da bir tek mmet olarak nitelendiriyor. Doru, adil, hukuka saygl ve insanlar arasnda gerek bar ve istikrar amalayan ideal bir projenin, farkl gruplar (din, hukuki, felsefi, siyasi vs.) arasnda bir szleme temelinde ortaya kmas gerekir. Szlemenin hazrlanmas esnasnda sosyal taraflarn kendileri veya temsilcileri bulunmu; zgr bir ortamda ve karlkl grme ve tartmalarla szlemenin hkmleri tespit edilmitir.

1964 1965

Hamidullah, slm Peygamberi, I. 189. Anlamann (Medine Vesikas) tam metni iin bkz. Hamidullah, el-Vesik, No:1; slm Peygamberi, I. 206-210. Vesikann 1. maddesi, Vesikann 2. maddesi.

1966 1967

313

Bu anlamada dikkati eken nemli bir husus da, ilke olarak hakimiyetin deil, katlmn hareket noktas olarak seilmi olmasdr. nk totaliter ve niter bir siyasal yapda farkllklar kabul edilmez. Medine Vesikas, anlamaya taraf olan btn taraflar tek tek zikreder; mrikleri de ayr bir maddede anlatr. 1968 Mevl kelimesi, kan ve akrabalk ba olmakszn bir kabileyle ba olan veyahut da anlamal olan kabile, airet veya topluluktur. Bylece, anlamaya imza koyan bir taraf kendisine bal olan dier kabileler adna da imza atm olmaktadr. Bununla, slmiyetten nce var olan Araplarn kadm bir gelenei uygulanm olmasna ramen, mriklerle ilgili zel hkmler getiriyor ve Medineli mriklerin Mekkeli mriklerle btn ilikilerinin kesilmesi isteniyordu. 1969 Esasnda Medineli mrikler, Mekkeli mriklerle ittifak kurma isteinde deildi. Bilakis balarna onlardan dolay bir bela gelir diye ekiniyorlard. Ama onlar da bu site devletinde dier din gruplar gibi zgr olmak istiyorlard. Nitekim anlama bu hakl talebi de teminat altna alm oluyordu. Nitekim Mekkeli mriklerle yaplan Bedir ve Uhud savalarnda vesikaya taraf olan Medineli mriklere dokunulmad ve onlarn normal hayatlarna devam ettikleri ve Mslmanlarla aralarnda ciddi bir sorun yaanmad grlmektedir. 1970 Anlamada kabilelerin ayr ayr zikredilmesi, anlamaya taraf olan topluluklarn kimliklerini ve din varln tanmaya yneliktir. Nitekim her din ve etnik grup, tam bir kltrel ve hukuki zerklie sahipti. Yani din, yaam, yarg, eitim, ticaret, sanat, kltr alanlarnda ve gndelik hayatla ilgili tam bir zerklie sahip olduklar anlalmaktadr. 1971 Anlamada kacak ihtilaflarn Hz. Peygambere gtrlmesi istenmektedir ki, bu bir hakim olmaktan ziyade bir hakemlik olay eklinde olmutur. Byle bir husus Kuranda da yerini almtr. 1972 Ancak Mslmanlar asndan Hz. Peygamberin mutlak hakimlii vardr. Bu da doal olan bir eydir. Zaten Mslmanlar Hz. Peygambere biat etmekle, ona balanmay batan kabul etmilerdir. 1973 Vesika, herkesi balayan hukukun stnlne tam riayet ederken 1974 sava tek tek birey ve kabilelerden alnp merkez ynetime devredilmitir. Buna gre sava,
1968 1969 1970 1971 1972 1973 1974

Bkz. Vesikann 20/b maddesi ile, 1-11 ve 25-33. maddeleri Bkz. Anlamann 20/b maddesi; 43. maddesi. Ali Bula, Medine Vesikas, Btn Ynleriyle Asr- Sadette slm, II. 190. Bkz. Anlamann 25. maddesi. Bkz. Analamann 42. maddesi; 5/Mide, 42-43. Bkz. Anaalmann 23.maddesi. Bkz. Anlamann 37-37/b maddesi

314

merkez ynetimin ortak kararyla alnacaktr. Dtan gelen bir saldrya, anlamaya taraf olan btn gruplar ortaklaa karlk verecekler. 1975 Ancak, din adna kacak savalarda ortak bir sorumluluk yoktur. Buna gre, Mslmanlar, kendi dinleri iin bakalaryla savaacak olurlarsa (Medine dnda) dier din gruplar (Yahudi ve mrikler) katlmak zorunda deildir. 1976 Sonu olarak bu vesika, anlamaya taraf olan btn sosyal bloklar iin hakimiyeti deil, katlm ngrmektedir. Buna ramen, bu anlama ile Hz. Peygamber sahip olduu din iktidarn yan sra, siyasi iktidar da ele geirmi oldu. Bylece Medinenin hukuki, siyasi, beer, mali ve asker stats belirlenmi oldu. 1977 Bu anayasa ile yeni bir sistem kurulmu, paralanm olan Medine tek bir toplum haline getirilmitir. 1978 Krk yedi maddeden oluan anayasada kan diyetinin durumu, harp esirleri, karlkl yardmlama, eman, asker konular gibi pek ok meseleye aklk getirilmi; Medine sakinlerinin anlaamadklar bir hukuki davada Hz. Peygamberin hakem tayin edilecei hkme balanmtr. 1979 Vesikann hkmleri btn din, sosyal bloklarn stndedir. nk Mslmanlar, Yahudiler ve mrikler, onun genel erevesinin dna kamayacaklarn karara balamtr. 4.2.2. Medine Dndaki Kabilelerle Yaplan Anlamalar Medine ierisinde sulh ve sknet salandktan sonra, dier kabile ve devletlerle diplomatik mnasebetlere girilmitir. nk Hz. Peygamber, gerek sulhun ancak devletin evresiyle bar halinde olmasyla mmkn olacan biliyordu. te bunun iin Hz. Peygamber evresindeki birok kabile ve toplulukla diplomatik mnasebetler gelitirmi ve onlarla birtakm anlamalar yapmtr. Bu anlamalarda gdlen hedefler muhteliftir. Hz. Peygamberin getirmi olduu dinde esas hedef bartr. Bundan dolay Hz. Peygamber, cahiliye dneminde sulh ve suknu temin iin yaplm, zalime kar mazlumun haklarnn korunmas yolundaki anlamalar takdir etmi, bu dnemde yaplan olumlu anlamalarn ancak slmiyet

1975 1976 1977 1978 1979

Bkz. Anlamann 15, 18, 19 ve 24. maddeleri. Bkz. Analamann 45. maddesi. Tu, slm lkelerinde Anayasa Hareketleri, s. 30-31. . Hall, Dirst fis-Sra, s. 324. Bkz. Anlamann 23 ve 42. maddeleri.

315

tarafndan

pekitirileceini

bildirmi 1980

ve

bu

nevi

anlamalara

her

zaman

katlabileceini ifade etmitir. 1981 nk Kuran- Kerimde: Eer onlar bara yanarlarsa sen de ona yana ve Allaha dayan. nk O, iitendir bilendir. 1982 buyurulmaktadr. Hz. Peygamber de bu ayetin ruhuna uygun olarak, mecbur kalmadka harbi deil, her zaman bar yelemitir. Bu amala Medinenin evresinde bulunan Damre, 1983 Gfar 1984 Buvetta. 1985 Cuheyne ve kollar 1986 ve anlamalar imzalamtr. 1987 Bu anlamalardan kan sonu bize unu gstermektedir: Hz. Muhammedin amac, evresi ile bar ierisinde yaamak, sulh ve sknu temin etmekti. Yaplan savalar bile bu amaca ynelikti. Ayrca bu anlamalarla, Hz. Peygamberin risaleti boyunca slmn en byk hasm olan Kurey yalnzlatrlm ve mttefikleri onu birer birer terk etmitir. Bu da yeryznde tek gayesi bar ve zgrln temini olan slmn yaylmasn kolaylatrmtr. imdi Mslmanlarn Mekkeli mriklerle olan ilikilerini ele alabiliriz. Mekkeli mriklerle olan ilikilere baktmzda hemen ilk anda sava ve atmalar gze arpmaktadr. 4.3. Mekkeli Mriklerle likiler Kendi hemehrileri tarafndan z yurdundan karlan Hz. Peygamber (a.s.) her zaman iinde doup byd ehre ve onun sakinlerine efkat hisleriyle bal kalmtr. Fakat ayn karl Mekkeli mrikler sergilememilerdir. Hz. Peygamber ve Mslmanlar hicretten sonra bile Mekkeliler tarafndan rahatsz edilmilerdir. Bunun iin Mekkenin ileri gelenlerinden Eb Sufyn ve Ubeyy b. Halef, Medineli Mslmanlara bir mektup gndererek, kendileri ile Hz. Muhammedin arasna girmemelerini onlardan istemilerdir. 1988
1980 1981 1982 1983 1984 1985 1986 1987 1988

Mudlc kabileleri

ile

bn Him, es-Sre, II. 140. bnul-Esr, el-Kmil, II. 41. 8/Enfl, 61. Hamidullah, el-Vesik, No: 159-160; slm Peygamberi, I. 206. Hamidullah, el-Vesik, No:161. bn Him, es-Sre, II. 248; bn Sad, a.g.e., II. 8-9. Hamidullah, el-Vesik, No: 151. Hamidullah, el-Vesik, No: 151/1. Hamidulah, slm Peygamberi, I. 217.

316

Bu mektuba istedikleri cevab alamayan mrikler, Hz. Peygamberin hicretinden birka gn nce kavmi tarafndan bakan seilmek zere olan Abdullh b. Ubeyye bir mektup gndererek; ondan kam bulunan arkadalarna (Hz. Muhammede) snma hakk tanmamasn istediler. 1989 Hdiseden haberdar olan Hz. Peygamber, Abdullh b. Ubeyyi ziyaret etmi ve ona, Kureyin teklifini kabul etmedii takdirde pek aziz arkadalar ve taraftarlarnn kendisi urunda mcadele etmeye hazr olduklarn bildirmitir. nk o zaman Medinenin birou Mslman olmutu. Durumun vahametini anlayan Abdullh b. Ubeyy, Kureylilerin kendisini saptrmak istedikleri yoldan vazgemitir. 1990 Mekkeliler bundan da sonu alamaynca, ayn blgede yaayan Yahudilerle ibirlii yapmak istediler. Nitekim Nadiroullar ile meydana gelen sava, onlarn mriklerle ibirlii yapm olmalarndan kaynaklanmt. 1991 Kureyliler, Abdullh b. Ubeyy b. Selle gnderdikleri tehdit mektuplaryla yetinmeyerek Medineye saldr planlar yapmlardr. Bunu haber alan Hz. Muhammed gnlerce uyumam, Medineyi nasl savunacaklarna dair planlar dnmtr. Kurey btn bu etkinliini Kbenin hamiliinden dolay Araplardan grd saygdan ve sahip olduu ticari etkinliklerden ve iktisadi gcnden alyordu. Nitekim bu amala Hz. Peygamber Kureyin ticari yollarn engelleyip tehditlerini azaltmak iin eitli seriyyeler gndermi ve Kureyin hareket kabiliyetini ve etkinliini azaltmak iin yukarda da belirttiimiz gibi evre kabilelerle anlamalar imzalayarak ittifaklar kurmutur. 1992 4.3.1. Bedir Sava Mslmanlarla mrikler arasnda meydana gelen ilk sava olan Bedir Sava, hicr 2. yln Ramazan aynn 17. veya 19. gn; milad 15 Mart 624te 1993 meydana gelmitir. Bu savan sebebi olarak Amr b. Hadramnin ldrlmesinden sonra Kureyin intikam almak iin ve iktisadi bakmdan glenmek amacyla Eb Sufyn bakanlnda Suriyeye gnderdii ticaret kervannn geri dnmesi zerine Hz. Peygamberin onu engellemek iin Mslmanlar tevik etmesi ve kervanda bulunan
1989 1990 1991 1992 1993

ibl, a.g.e., I. 224; Hamidullah, slm Peygamberi, I. 218. ibl, a.g.e., I. 224. Hamidullah, slm Peygamberi, I. 218. ibl, a.g.e., I. 225-227; Hamidullah, slm Peygamberi, I. 219-223; ibl, a.g.e., I. 226. bnul-Esr, el-Kmil, II. 116.

317

be yz bin dirhem tutarndaki maln Kureyten alnmas iin harekete gemesi gsterilir. 1994 Sufyn, Hz. Peygamber ve ashabnn kervann yolunu keseceklerine dair haberi alnca, cretle kiralad Dadma b. Amr el-fryi, Mekkeye Kureyi durumdan haberdar etmek iin gndermitir. 1995 Bunun zerine Kurey hemen sava hazrlklarna balad. 1996 Bu arada Eb Sufyn, Cuhfe blgesine geldiinde, kervann kurtulduunu, savaa gerek kalmadn haber verdi. Bunun zerine ordunun iinden bazlar geri dndler, ancak kendilerini gl ve hazrlkl gren Eb Cehl komutasndaki Kurey ordusu, gerek kervann sahil yolunu takip ettiini bilmediklerinden normal yoldan gelmi olduklarn tahmin ederek kervann kurtulduunu tam olarak bilmemelerinden dolay; gerekse daha nce ldrlm olan Amr b. Hadrmnin cn almak iin savamaktan vazgemek istemeyerek geri dnmekten imtina ettiler. 1997 Hz. Peygamber Bedire geldiinde ashab ile istiare etti. zellikle beli bir konuma yaparak ensarn grlerine bavurdu. Ensar: Ya Resulallah, Allahn sana gsterdii ey iin yr, devam et, biz seninle beraberiz. Vallahi Ben srailin Hz. Musaya: Sen ve Rabbin gidiniz ve savanz, biz ise ite burada oturucularz. 1998 dedii gibi demiyoruz diyerek Hz. Peygambere (a.s.) tam destek verdiler. 1999 Bundan sonra artk savatan baka bir seeneinin kalmadn bilen Hz. Peygamber savatan bir gece nce Hz. Eb Bekir ile birlikte bir adra ekildiler. adr Mslman nbetiler tarafndan korundu. Hz. Peygamber o geceyi sabaha kadar ibadetle geirdi ve daha sonra Yce Allaha u ekilde niyazda bulundu: Ey Allahm eer bu kck Mslman topluluk helk olacak olursa, yeryznde Sana bir daha ibadet edilmez. Allahm bana vermi olduun szn yerine getir. Bunun zerine Hz. Eb Bekir; Bu kadar istek yeter Ya Resulallah! Allah vadettii zaferi yaknda sana ihsan edecektir dedi. 2000 Daha sonra sava Arap geleneine gre mbareze (tek tek

1994 1995 1996 1997 1998 1999 2000

bn Him, es-Sre, II. 182; bnul-Esr, el-Kmil, II. 116; Taber, Trh, III. 19. bn Him, es-Sre, I. 182; bnul-Esr, el-Kmil, II. 116; Taber, Trh, III. 19. bn Him, es-Sre, II. 184-187; bnul-Esr, el-Kmil, II. 119-120 Vkd, I. 43-44; bn Him, es-Sre, II. 187; bnul-Esr, el-Kmil, II. 119. 5/Mide, 24. bn Him, es-Sre, II. 186; bnul-Esr, el-Kmil, II. 120. Vkd, I. 59, 67; bn Him, es-Sre II. 196; bnul-Esr, el-Kmil, II. 123-124.

318

vuruma) eklinde balad. Mslmanlarn hepsi karlarna kan herkesi ldrmeye muvaffak oldular. 2001 Allah Telann yardmyla mrikleri yenilgiye uradlar. Mriklerden ok sayda l ve esirler oldu. Resulullahn emriyle btn ldrlenler bir kuyuya atld. Fakat Umeyye b. Halef atlmad. nk Umeyye imi ve zrhn sonuna kadar doldurmutu. Onu zrhndan karmak istediler fakat o parampara oldu. Bunun zerine onun zerine ta ve topraklar atld. 2002 Bedirde ehit edilen Mslmanlarn says on drt kii idi. Bunlardan alt kii muhacirlerden, sekiz kii de ensardand. Resulullah (a.s.), savamak isteyenlerden bir ksmn da kk bulduu iin geri evirmiti. Bunlar: Abdullh b. mer, Rafi b. Hd, Bera b. Azb, Zeyd b. Sbit ve Useyd b. Udeyr idi.2003 Hz. Peygamber esirler konusunda sahabeye dantktan sonra, kararn Hz. Eb Bekirin dediinden yana verdi. Buna gre, esirler fidye karl veya her biri on kiiye okuma yazma retmek kaydyla serbest braklmasna karar verildi. Fidyeleri deninceye kadar esirler ashab arasnda ikier er taksim edildi. 2004 Ancak, esirler arasnda bulunan Ebl-sn durumu ayr bir ekilde cereyan etmitir. Ebl-s, Hz. Peygamberin kz Zeyneb ile evliydi. Onun fidye verecek paras yoktu. Mekkedeki ei Zeynebden fidye gndermesini istemiti. Hz. Zeyneb de fidye olarak annesi Hz. Haticenin dn hediyesi olarak kendisi iin alm olduu gerdanl gndermiti. Hz. Peygamber bu gerdanl grd zaman hznlenmiti. Ashab, Hz. Peygamberin bu durumuna bakarak gerdanl tekrar Hz. Zeynebe iade etmi ve onu fidyesiz serbest brakmlard. Buna karlk o da, Hz. Zeynebi Medineye gndermeyi kabul etmiti. 2005 Daha sonra ise Mslman olarak tekrar Hz. Zeyneb ile evlenmiti. 2006 Daha sonra nazil olan ayetlerde esirler konusunda yaplan muamele Kurana yle yansmtr. 2007

2001

bn Him, es-Sre II. 196-199; bn Sad, a.g.e., II. 17; bnul-Esr, el-Kmil, II. 125-127; Taber, Trh, II. 36-39. bn Him, es-Sre, II. 204-206; bnul-Esr, el-Kmil, II. 127-128:Taber, Trh, III. 37-39. bnul-Esr, el-Kmil, II. 136; ibl, a.g.e., I. 238. ibl, a.g.e., I. 241-242. bn Him, es-Sre, II. 213-216. bn Him, es-Sre, II. 213-216. Taber, Trh, III. 48.

2002 2003 2004 2005 2006 2007

319

Yeryznde ar basp kfrn belini iyice krncaya kadar hibir peygambere esirler sahibi olmak yakmaz. Siz geici dnya maln istiyorsunuz, Allah ise (sizin iin) ahireti istiyor. Allah stn hkm ve hikmet sahibidir. Eer Allahtan (yanlma ve verilen hkmlerden tr azap etmemek hakknda) bir yaz gememi olsayd, aldnz fidyeden dolay size mutlaka byk bir azap dokunurdu. 2008 Bu ayet-i kerimeler nazil olduu zaman Hz. Peygamber: Eer semadan bir azap indirilmi olsayd Sad b. Muz hari, herkese azap dokunurdu. nk o, Ya Resulallah onlar ldrerek kertmek sa brakmaktan daha iyidir. 2009 demiti. Bedir Savanda mriklerden yetmi kii ldrlm, yetmi kii de esir alnmt. Onlardan fidye alnmas, yukardaki ayetlerde Mslmanlarn tamahlkla sulanmas ve azabn dokunmasndan bahsedilmesinden sonra Uhud Savanda da Mslmanlardan yetmi kiinin ehit edilmesi, slm ordusunun hezimete uramas neticesinde, Mslmanlar: Bamza bu musibet nereden geldi? diye serzenite bulununca, Yce Allah: Banza bir bela gelince siz onun iki katn onlarn bana getirmi olduunuz halde yine bu nereden bamza geldi? dediniz. De ki: O (bela) kendinizdendir. Allah her eye kdirdir. 2010 buyurarak belann sebebini de aklam oluyordu. 2011 te yandan esirlere yaplacak muamele konusunda esirlerin, ldrlmeleri emredilmemi, bilakis iyilikle salverilmeleri veya fidye mukabili serbest braklmalar, ancak haklarnda karar verilinceye kadar balanmalar emredilmitir. Nitekim Cenab- Hak bu hususta yle buyurmaktadr: (Savata) inkr edenlerle karlatnz zaman boyunlarn vurun. Nihayet onlar iyice vurup sindirince ba skca balayn (onlar esir aln). Ondan sonra ya ltfen brakr veya karlnda fidye alrsnz. Harp arlklarn brakncaya (sava sona erince) kadar (byle yaparsnz). Allah dileseydi (kendisi) onlardan alrd. Fakat sizi birbirinizle denemek iin (size sava emrediyor). Allah kendi yolunda ldrlenlerin yaptklar ileri zayi etmeyecektir. 2012

2008 2009 2010 2011

8/Enfl, 67-68. bnul-Esr, el-Kmil II. 136. Taber, Trh, III. 48. Taber, Trh, III. 49. 3/Al-i mrn, 165. bnul-Esr, el-Kmil, II. 136; Taber, Trh, III. 48. 47/Muhammed, 4.

2012

320

Bedir Savann dier gazalardan stnl vardr. Kuran-Kerimin 8/Enfl Sresinde bu sava geni bir ekilde tasvir edilmektedir. Bu hdisenin nemini anlamak iin Kuran- Kerimin bu konudaki ayetlerini okumak yeterli olur. Aada mellerini vereceimiz veya atfta bulunacamz ayetler, bu hdiseyi yeterince tasvir etmektedir: Mminler o kimselerdir ki, Allah anld zaman yrekleri rperir, Onun ayetleri okunduu zaman imanlarn artrr ve Rablerine tevekkl ederler. Namazlarn klarlar ve kendilerine rzk olarak verdiklerimizden (Allah iin) harcarlar. te gerek mminler onlardr. Onlara Rablerinin katnda dereceler, balanma ve tkenmez rzk vardr. (Ganimetlerin bltrlmesinde baz kimselerin honutsuzluk gstermesi Bedir Savana gidecein srada bu hareketini ho grmeyenlerin durumuna benzer.) Nitekim hak uruna (savaa gitmek iin) Rabbin seni evinden kard zaman mminlerden birtakm, bundan holanmyorlard. Hak ortaya km iken sanki gzleri gre gre lme srlyorlarm gibi, seninle tartyorlard. Allah size iki topluluktan birinin sizin olduunu vadediyordu; siz ise kuvvetsiz olanlarn sizin olmasn istiyordunuz. Oysa Allah szleriyle hakk gerekletirmek ve (kuvvetli olan takm yok ederek) kfirlerin ardn kesmek istiyordu. Ki, sulular istemese de hakk gerekletirsin, btl da ortadan kaldrsn. Siz Rabbinizden yardm istiyordunuz, O, da: Ben size birbiri ardnca bin melekle yardm edeceim diye duanz kabul buyurmutu. Allah bunu ancak mjde olsun (sevinesiniz) ve kalbiniz bununla yatsn (gvene ve huzura kavusun) diye yapmt. Yardm yalnz Allah katndandr. Allah daima stn hkm ve hikmet sahibidir. O zaman sizi, Allahtan bir gven olmak zere hafiften bir uyku bryordu, zerinize sizi temizlemek, eytann pisliini (iinize att kt dnceleri) sizden gidermek, kalplerinizi (birbirine) balamak ve ayaklarnz pekitirmek iin zerinize gkten bir su indirdi. Rabbin meleklere vadediyordu ki: Ben sizinle beraberim, siz inananlar pekitirin; Ben inkr edenlerin yreklerine korku salacam; vurun (onlarn) boyunlarnn stne, vurun onlarn her parmana! Byle (olacak), nk onlar Allahn Elisine kar gelirse muhakkak ki, Allahn cezas etin olur. te siz imdi tadn onu; (ayrca) kfirler iin ate azab vardr! Ey inananlar kfirlerle toplu halde karlarsanz onlara arkanz dnp kamayn. Kim o gn savamak iin bir tarafa ekilmeye ya da baka bir birlie katlmak dnda arkasn dner (kaarsa) o, Allahtan gazaba urar, onun yeri cehennemdir, o ne kt bir varlacak yerdir! (O gn) onlar siz ldrmediniz, fakat onlar Allah ldrd. (Ey Muhammed), attn zaman sen atmadn, fakat Allah att. Mminlerin gzel bir imtihanla snamak iin (bunu yapt). Dorusu Allah iitendir, bilendir. te size byle yapt. nk Allah kfirlerin tuzan zayflatr. Eer fetih istiyorsanz ite size fetih 321

geldi. Eer (eski yaptklarnzdan) vazgeerseniz, bu sizin iin iyidir. Ama yine (eski yaptklarnza Elinin buyruuna itaatte tereddtlere) dnerseniz, Biz de dneriz (size yardm etmekten vazgeeriz). O zaman topluluunuz ok da olsa size hibir yarar salayamaz. Allah inananlarla beraberdir. 2013 Eer Allaha ve (hak ile btln) ayrlma gnnde o iki topluluun karlat (Bedir) gn(n)de kulumuz (Muhammed)e indirdiimiz (ayetler)e inanmsanz bilin ki, aldnz ganimetlerden bete biri, Allaha, Elisine ve (Allahn Elisi ile) akrabal bulunan(lara) yetimlere, yoksullara, ve yolcu(lar)a aittir. Allah her eye kdirdir. O gn vadinin yakn kenarnda idiniz, onlar da uzak kenarnda idiler. Kervan da sizden daha aada idi. Eer szlemi olsaydnz dahi, szletiiniz vakitte byle buluamazdnz. Fakat Allah yaplmas gereken bir ii yerine getirmek iin (sizi byle buluturdu) ki helk olan, ak delille helk olsun; yaayan da ak delille yaasn. nk Allah iitendir, bilendir. Allah sana onlar uykunda az gsteriyordu. Eer sana onlar uykunda ok gsterseydi, ekinirdiniz ve (sava) i(in)de ekiirdiniz. Fakat Allah (sizi bundan) kurtard. Dorusu O, gslerin zn bilir. Karlatnz zaman onlar sizin gzlerinize az gsteriyor, sizi de onlarn gznde azaltyordu ki, yaplmas gereken bir ii yerine getirsin. ler hep Allaha dndrlecektir. Ey inananlar, bir toplulukla karlatnz zaman sebat edin ve Allah ok ann ki, baarya eriesiniz. Allaha ve Elisine itaat edin, birbirinizle ekimeyin, yoksa korkuya kaplrsnz, devletiniz gider. Sabredin nk Allah sabredenlerle beraberdir. Yurtlarndan alm satarak insanlara gsteri yaparak kan ve Allah yolundan menedenler gibi olmayn. Allah, onlarn btn yaptklarn kuatmtr. O zaman eytan onlara yaptklarn sslemi: Bugn sizi yenecek kimse yoktur, (korkmayn), ben sizin yannzdaym! demiti. Fakat iki topluluk birbirini grnce ardna dnp: Ben sizden uzam, ben sizin grmediinizi gryorum, ben Allahtan korkarm, zira Allahn cezas etindir. demiti. 2014 Yeryznde ar basp kfrn belini iyice krncaya kadar hibir peygambere esirler sahibi olmak yakmaz. Siz geici dnya maln istiyorsunuz, Allah ise (sizin iin) ahireti istiyor. Allah daima stn, hkm ve hikmet sabidir. Eer Allahtan (yanlma ile verilen hkmlerden tr azap etmemek hakknda) bir yaz gememi olsayd, aldnz fidyeden dolay size mutlak bir azap dokunurdu. Artk aldnz ganimetten hell ve temiz olarak yiyin ve Allahtan korkun. phesiz Allah balayandr,
2013 2014

8/Enfl, 2-19. 8/Enfl, 41-48.

322

esirgeyendir. Ey Peygamber ellerinizde bulunan esirlere syle: Eer Allah sizin kalplerinizde bir hayr olduunu bilirse, size sizden alnan (fidye)den daha hayrlsn verir ve sizi balar. Allah balayandr, esirgeyendir. Eer sana hainlik yapmak isterlerse, daha nce Allaha da hainlik yapmlard. Bu yzden (Allah) onlara kar (sana) imkn verdi. Allah (her eyi) bilendir, yerli yerince yapandr. 2015 Kuran- Kerimde, mellerini yukarya aldmz ayetlerin dnda da, Bedir Savandan bahsedilir. Bu ayetlerde meleklerin yardmyla, Mslmanlarn desteklendii ve Allahn kendilerine yardm ettii aka belirtilmektedir. 3/Al-i mrn Sresinin konuyla ilgili ayetlerinin meli de yledir: (Allah mminlere yardm eder) Nitekim Allah size Bedirde yardm etmiti. Siz o zaman zayf idiniz. O halde Allahtan korkun ki, kredesiniz. O zaman sen mminlere yle diyordun: Rabbinizin, size indirilmi bin melek ile yardm etmesi size yetmez mi? 2016 Ayn ekilde yukarda da belirttiimiz gibi, 8/Enfl Sresinde de Allahn Bedir de Mslmanlara yardm ettii ve mcahidleri meleklerle destekledii zikredilmektedir. 2017 2/Bakara, 3/Al-i mrn ve 8/Enfl srelerinde bu konuyla ilgili birok ayet-i kerime mevcuttur. Kuran- Kerim bu savatan ayrt etme gn (yevmel-furkn) ve iki topluluun kar karya geldii gn (yevmel-tekl-cemn) diye bahsetmektedir. 2018 Mslmanlarn kervana kar ktklar 2019 Allahn iki topluluktan (kervan veya ordu) birini Mslmanlara vadettii, 2020 Mslmanlarn ayak bastklar yeri kuvvetlendirmek iin yamur yadrd ve onlara daha baka yardmlarda bulunduu 2021 bildirilmektedir. Nitekim Bedir gn yamur yam, mriklerin ordughnn bulunduu alan bataklk haline gelmitir. Buna karlk tozlu olan slm ordusunun bulunduu alan ise, yamur suyu ile sertlemitir; ki bu da Mslmanlara g vermitir. 2022 Baz ayet-i kerimelerde, Hz. Peygamberin, Mslmanlarn, mriklerin ve mnafklarn psikolojik durumlarn anlatan bilgiler

2015 2016 2017

8/Enfl, 67-71. 3/Al-i mrn, 123-124. 8/Enfl, 9-12, 17. Ayrca bu konuda yetler iin bkz. Vkd, I. 78-79; bn Him, es-Sre, II. 224-232. 8/Enfl, 41. 8/Enfl, 5. 8/Enfl, 7. 8/Enfl, 11, 17. Vkd, I. 53; bn Sad, a.g.e., II. 15.

2018 2019 2020 2021 2022

323

mevcuttur. 2023 topluluktan

Ayrca

esirler, 2024

ganimetler dierinin

ve

bunlarn inkrc

taksimi 2025 bir

konusunda olduu

Mslmanlarn uygulamalar gereken hkmler bildirilmektedir. Kar karya gelen iki birinin Allah yolunda, ise topluluk bildirilmektedir. 2026 Yce Allahn Mslmanlara yardm etmesine karlk, slma kar srarl bir direni gsteren Mekke mriklerinin cezalandrld anlalmaktadr. Kuran- Kerimde geen batetel-kubra 2027 (iddetli yakalay) ile Bedir Savann kastedildii kabul edilmektedir. 2028 Bu ayetlerde geen olaanst olaylar da mrikleri ilzam iin gnderilen mucizeler olmaktan ziyade, Mslmanlara yardm olarak telakki edilmelidir. 2029 Bedir Sava, Mslmanlarla mrikler arasnda meydana gelen ilk ciddi savatr. Bu savata birok kii babas, olu, days, yeeni ve kardei ile farkl saflarda yer almak durumunda kalmtr. Bu savan Mslmanlarn zaferi ile sonulanmas dnya tarihinde yeni bir rn almasna sebep olmutur. Bu savata Hz. Peygamberin sava taktiklerine ahit olduumuz gibi, hakknda vahiy bulunmayan konularda sahabe-i kiram ile istiare ettiini de grmekteyiz. Yine bu hdise, hakknda vahiy bulunmayan konularda Hz. Peygamberin yaygn ve yrrlkte olan detlere gre karar verdiini de gstermesi bakmndan nem tamaktadr. Ancak, bu konuda baz hususlarn sonradan vahiy ile dzeltildiine de ahit olmaktayz. Mrikler bu savatan sonra kaybettiklerinin peine dmler, alma konusunda ahidlemiler ve hep kinle yaamlar, ta ki lerini alncaya kadar. lerini almak iin daha nce srdrdkleri siyasi ve ekonomik g birliini devam ettirmilerdir. nk Bedir yenilgisi mriklerde ok bir etki yaratmt. Bunun iin biroklar Hz. Muhammedle savap yaknlarnn intikamn alncaya kadar eitli yeminler etmilerdi. Bunun iin Uhud Savana kadar kendilerine eitli snrlamalar ve haramlar koyan insanlarn says azmsanmayacak kadar oktu.

2023 2024 2025 2026 2027 2028 2029

8/Enfl, , 43, 44, 47, 49. 8/Enfl, 67-68, 70-71. 8/Enfl, 41, 69. 8/Enfl, 12-13. 44/Duhn, 16. Saram, a.g.e., s. 138. Bedir Sava ile ilgili ayetler iin bkz. Vkd, I. 131-138; bn Him, es-Sre, II. 224-232; mer zsoy lhami Gler, Konularna Gre Kuran, Ankara, 1996, s. 666-672.

324

4.3.2. Uhud Sava Uhud Sava, hicretin 3. ylnn evval aynn 7. (Mart 24 625) gnnde meydana gelmitir.
2030

Bazlar

evval

aynn

ortasnda

meydana

geldiini

sylemilerdir.

Bu savan asl nedeni, Bedir Savanda mriklerin aldklar ar

yenilginin intikamn alma abas idi. 2031 Bedir Savanda ileri gelenlerinin birounu kaybeden Kurey kabilesi, savatan nce Suriyeye giden kervann sermayesini sahiplerine vermi, fakat elde edilen kar pay sahiplerine datmayarak Bedirde ldrlen kiilerin intikamn almak iin kullanmlard. 2032 Bunun temini iin Kureyten bir heyet, Eb Sufyna gitmi, durumu arz etmilerdi. Kureyin Mslmanlara kar savamak iin mallarn harcamalar Kuran- Kerimde yle beyan edilir: nkr edenler mallarn (insanlar) Allah yolundan evirmeye harcyorlar. Sonra bu onlara yrek acs olacak, malup olacaklar. nkr edenler cehennemde toplanacaklardr. 2033 Bedir Savanda yalnz katlm olan Kurey, bu sefer yanna baka kabileleri de almak iin evre kabilelere heyetler gndermi; hatipler halk savaa hazrlamak iin beli hitabetde bulunmulard. Savaa tevik iin airlerden ve kadnlardan yararlanmlard. Hatta Hint, klesi Vahiye Hz. Peygamberin amcas Hz. Hamzay ldrd takdirde, zgrlne kavuacan da vadetmiti. 2034 Resulullah (a.s.) ve Mslmanlar onlarn haberini alnca grd bir ryasn da, Mslmanlarla paylaarak Medinede kalmay tercih ettiini bildirdi. Bu arada Abdullh b. Ubeyy b. Sell de, Medinenin dna kmay istemediinden dolay Hz. Peygamber ile ayn grte idi. Bedir zaferine itirak etmedikleri iin Medinenin dnda mriklerle savamay isteyen heyecanl genlerden oluan bir grup da Medinenin dnda mrikleri karlamay ve onlarla savamay istiyordu. 2035 Yaplan istiare sonucu klcn kuanan Hz. Peygamberi fikrinden caydrmak istenmilerdi. Fakat Hz. Peygamber (a.s.): Hibir peygambere zrhn giyindikten sonra savamadan onu
2030 2031 2032

bnul-Esr, el-Kmil, trc.II. 142. ibl, a.g.e., I. 259. bn Him, es-Sre, III. 14; bnul-Esr, el-Kmil, II. 149; Taber, Trh, III. 61; ibl, a.g.e., I. 259. 8/Enfl, 36; Vakidi, a.g.e., s. 255-256. bn Him, es-Sre II. 14-16; bnul-Esr, el-Kmil, II. 142; Taber, Trh, III. 61; ibl, a.g.e., I. 259. bn Him, es-Sre III. 16-17; bnul-Esr, el-Kmil, II. 150; Taber, Trh, III. 62.

2033 2034

2035

325

karmak yakmaz. diyerek 2036 1000 kiilik bir ordu ile Medinenin dna kt. Ancak, mnafklarn reisi durumunda olan Abdullh b. Ubeyy b. Sell, beraberindeki 300 kiilik bir grupla ordudan ayrld. 2037 Hz. Peygamber (a.s.), askerlerini Uhud Dann arkasnda hazrlam, Abdullh b. Cubeyr komutasnda 50 kiilik bir oku grubunu da grevlendirmiti. Hz. Peygamber onlara: Zafer kazandmz bile grecek olsanz benden bir emir almadan yerlerinizi terk etmeyin. 2038 Sava byle bir maddi ve psikolojik hazrlktan sonra iddetli bir ekilde balam, bata Hz. Hamza, Hz. Ali, Eb Ducne ve Musab b. Umeyrin gstermi olduu yksek cesaret ve kahramanlk rneklerinden sonra ilk etapta mriklerin hezimeti ve Mslmanlarn zaferiyle sonulanmak zere iken; okulardan bir ksmnn Hz. Peygamberin talimatn dinlemeyerek ganimet toplama derdine dp yerlerini terk etmesi, savan sonucunu deitirmiti. Okularn bu bir anlk gafletinden faydalanan mriklerin komutanlarndan Hlid b. Veld ve krime b. Eb Cehlin suvari birlikleri, arkadan dnp Mslman birlikleri kuatmas, bir anda zaferle bitmesi beklenen savan Mslmanlarn aleyhine sonulanmasna sebep olmutur. slm ordusu dalm, Hz. Peygamberin etrafnda ok az kii kalmt. Bata Hz. Hamza ve Musab b. Umeyr olmak zere birok sahabi ehit edilmiti. Hatta bir ara Hz. Peygamberin bile ehit olduu haberi yaylmt. Bundan dolay bata Hz. mer olmak zere birok sahabi Peygamberin lmnden sonra dnyann bir kymeti yoktur diye kllarn brakmlard. Fakat daha sonra Hz. Peygamberin ldrlmedii anlalmtr. Resulullahn sa olduu anlalnca, sahabenin hzn gitmi, yerini sevin almt. Ylgnlk gsteren Mslmanlar hakknda Cenab- Allah u ayetleri gnderdi: Muhammed sadece bir elidir. Ondan nce de eliler gelip gemitir. imdi o lr veya ldrlrse siz kelerinizin zerinde geriye mi dneceksiniz? Kim kesi zerine geriye dnerse, Allaha hibir ziyan veremez. Allah kredenleri mkfatlandracaktr. 2039 Ancak, Peygamberimizin yanandan yara ald ve bir diini kaybettii anlald. Yine bu savata birok sahabi tannmayacak ekilde yara alarak ehit olmutu. 2040

2036 2037 2038 2039 2040

bn Him, es-Sre, III. 16-17; bnul-Esr, el-Kmil, II. 150; Taber, Trh, III. 62-63. bn Him, es-Sre, III. 16-18; bnul-Esr, el-Kmil, II. 150-151; Taber, Trh, III. 63-64. bn Him, es-Sre, III. 18; bnul-Esr, el-Kmil, II. 151; Taber, Trh, III. 64. 3/Al-i mrn, 144; bkz. Vkd, Esbbun-Nuzl, s. 131. bn Him, es-Sre, III. 19-26; bnul-Esr, el-Kmil, II. 151-159; Taber, Trh, III. 65-70.

326

Bu savata 70 kadar Mslman ehit olmutu. Baz Mslmanlar ehit olan akrabalarn Medineye gtrp defnetmek istiyorlard. Fakat Resulullah (a.s.), onlara ehitleri ldrldkleri yerlerde defnetmelerini emretti. 2041 ki taraf Uhuddan ayrldktan sonra Hz. Peygamber, mrikleri takip etmek iin arda bulunmu, yaplan takibi Eb Sufyn haber alnca konakladklar yerden ayrlarak Mekkeye doru gitmilerdi. 2042 Bylece sava Mslmanlarn byk bir zayiatyla sonulanm olsa da yenilgisiyle sonulanmtr diyemeyiz. nk bu savan birinci aamasnda Mslmanlarn zaferi sz konusudur. kinci aamas Mslmanlar iin bir felaket olmutur. nc aamas ise bir savunma devresi olmutur. Bundan dolay bu savaa yenilgi dememiz mmkn deildir Kuran- Kerimde Uhud Savann hemen btn safhalar yer almtr. Bu konuda 3/Al-i mrn Sresinde yaklak altm ayetin indirildii bildirilmektedir. 2043 Ancak biz, burada yaklak yirmi be otuz ayetle bu savan Kurandaki yansmasn anlatmaya alacaz: Sava hazrln yapan mriklerden bahsederken yle buyrulmaktadr: nkr edenler, mallarn (insanlar) Allahn yolundan evirmek iin harcarlar ve harcayacaklar da. Sonra da bu, kendilerine dert olacak, nihayet yenilecekler ve inkr edenler cehenneme srkleneceklerdir. Bu, Allahn temizi pisten ayrmas ve pislii st ste koyup yarak hepsini ceheneme koymas iindir. te bunlar kaybedeceklerdir. nkr edenlere eer vazgeerlerse, gemilerinin balanacan, yok yine devam ederlerse artk ncekilerle ilgili uygulamann geerli olacan syle. Fitne kalmayncaya ve din tamamen Allahn oluncaya kadar onlarla savan! Eer vazgeerlerse muhakkak ki Allah, ne yaptklarn grmektedir. Eer dnerlerse, bilin Allah sizin sahibinizdir. O, ne gzel sahip, ne gzel yardmcdr. 2044 Hz. Peygamberin savata mminleri yerlerine yerletirmek iin erkenden ayrlmas yle dile getirilmektedir:

2041 2042 2043 2044

bn Him, es-Sre, III. 42; bnul-Esr, el-Kmil, II. 160; ibl, a.g.e., I. 267. ibl, a.g.e., I. 267-268. bn Him, es-Sre, III. 47. 8/Enfl, 36-40.

327

(Ey Muhammed) Hani sen inananlar sava iin duracaklar yerlere yerletirmek zere erkenden ailenden ayrlmtn. Allah iiten ve bilendir. 2045 Bu yerletirme ve savaa hazrlk safhas devam ederken: Hamileri Allah olduu halde, sizden iki takm bozulmaya yeltenmiti. nananlar Allaha gvensinler. 2046 buyrularak, Seleme ve Hriseoullarnn savatan neredeyse geri katklar haber verilmektedir. 2047 Savan hazrlklar esnasnda ve sonucunda mnafklarn bu konudaki davranlar da yle anlatlmaktadr: ki topluluun karlat gn, eytan, iinizden geri dnenleri, iledikleri birtakm ilerden dolay yoldan kaydrmak istemiti. Ama Allah onlar affetmitir. Allah balayandr, halmdir. Ey inananlar, yolculua kan veya savaa giden kardeleri hakknda: Yanmzda olsalard lmezler veya ldrlmezlerdi, diyenler gibi olmayn. Allah onlarn bu dnce ve szlerini kalplerinde dert yapar. Yaatan da, ldren de Allahtr. Allah yaptklarnz grmektedir. 2048 ki topluluun karlat gn banza gelen Allahn izniyle ve (Allahn) inananlar ve ikiyzllk yapanlar bilmesi iindir. Onlara: Gelin Allahn yolunda savan ya da savunmada bulunun denmiti de: Sava olacan bilseydik size uyardk demilerdi. Onlar, o gn, imandan ok kfre daha yakn idiler. Azlaryla kalplerinde olmayanlar sylyorlar. Halbuki Allah ilerinde sakladklarn ok iyi bilendir. 2049 buyurarak Abdullh b. Ubeyy b. Selln sava meydanna varmadan geri dnmesi hakknda bilgi vermektedir. 2050 Savan meydana gelmesi ve bu ekilde cereyan edip birtakm skntlara sebebiyet vermesi ise Mslmanlar denemek iin ve bir ksm insanlarn verilen grevde ihmalkrlk yapmalarndan kaynakland da yle izah edilmektedir: Eer size bir yara dokunduysa, o toplulua da, benzeri bir yara dokunmutu. O gnler... onlar biz insanlar arasnda evirip dururuz (kh bir kavme, kh tekine galibiyet veririz; bazen bir topluma iyi veya kt gnler gsteririz, bazen tekine). Allah inananlar ortaya karmak, sizden ehitler edinmek iin (zaman kh lehinize kh aleyhinize evirmektedir). Allah, zalimleri sevmez. Ve inananlar iyice zletirmek, kfirleri de

2045 2046 2047 2048 2049 2050

3/Al-i mrn, 121. 3/Al-i mrn, 122. bn Him, es-Sre, III. 47. 3/Al-i mrn, 155-156. 3/Al-i mrn, 166-167 bn Him, es-Sre, III. 55.

328

mahvetmek iin (gnleri insanlar arasnda byle evirmektedir). Yoksa siz Allah, iinizden cihad edenleri (snayp) bilmeden, sabredenleri (snayp) bilmeden cennete gireceinizi mi sandnz? And olsun ki, siz lmle karlamadan nce onu arzuluyordunuz. te onu grdnz, ama bakp duruyorsunuz. Muhammed sadece bir elidir. Ondan nce nice eliler gelip gemitir. imdi o, lr veya ldrlrse, siz kelerinizin zerine geriye mi dneceksiniz? Kim kesi zerine geriye dnerse, Allaha hibir ziyan veremez. Allah kredenleri mkfatlandracaktr. Allahn izni olmadan hibir kii lemez. (lm) belirli bir sreye gre yazlmtr. Kim dnya sevabn (menfaatini) isterse, kendisine ondan veririz; kim ahiret sevabn isterse, kendisine ondan veririz, kredenleri mkfatlandracaz. Nice peygamber var ki, kendileriyle beraber birok erenler arptlar; Allah yolunda balarna gelenlerden ylmadlar, zayflk gstermediler, boyun emediler. Allah sabredenleri sever. 2051 Uhudda yerlerini terk eden okularn durumuyla, Allah tarafndan yaplan yardmlar ve Mslmanlarn girdikleri psikolojik durum da, yle ifade edilmektedir: Allahn kendilerine hibir g (vermedii, haklarnda hibir) delil indirmedii eyleri Allaha ortak kotuklarndan dolay inkr edenlerin kalplerine korku salacaz; gidecekleri yer de cehennemdir! Zalimlerin varaca yer ne ktdr. Kendi izniyle onlar ldrdnz srece Allah, size (yardm) vaadini dorulad; nihayet siz korktunuz, Allah size sevdiiniz (galibiyeti) gsterdikten sonra (verilen) emir hakknda (birbirinizle) ekiip isyan ettiniz. Kiminiz dnyay istiyordu, kiminiz ahireti istiyordu. Sonra Allah sizi denemek iin onlardan geri evirdi (yenilgiye uratt. Buna ramen) sizi balad. Allah mminlere kar ok ltufkrdr. Eli arkanzdan sizi arrken siz daima uzaklayor, hi kimseye dnp bakmyordunuz. Bundan dolay Allah size gam stne gam verdi ki, ne elinizden gidene, ne de banza gelene zlesiniz. Allah yaptklarnz duymaktadr. Sonra zntnn ardnda (Allah) size bir gven, bir ksmnz bryen bir uyku indirdi; bir ksmnz da kendi canlarnn kaygsna dmt. Allaha kar cahiliye zann gibi haksz bir zanda bulunuyorlar; bu iten bize bir ey var m? diyorlard. De ki: Btn i Allaha aittir. Onlar sana aklayamadklarn ilerinde gizliyorlar. Diyorlar ki: Bu iten bize bir fayda olsayd (i bizim szmze kalsayd) burada ldrlmezdik. De ki: Evlerinizde dahi olsaydnz, zerine ldrlmesi yazl olanlar, mutlaka (vurulup)

2051

3/Al-i mrn, 140-147.

329

yatacaklar yeri, boylard. Allah gslerinizdekini denemek, kalplerinizdekini aa karmak iin (bunlar banza getirdi). Allah gslerde olan bilendir. 2052 (Allah yolunda) ldrlr veya lrseniz, elbette Allaha gtrleceksiniz. Allahn rahmetinden tr sen onlara yumuak davrandn. Eer kaba ve kat yrekli olsaydn, evrenden dalrlard. Onlar affet, onlara ba dile, i hakknda onlara dan, fakat karar verdiin zaman Allaha gven! Allah (Ona) gvenenleri sever. 2053 Bakalarn iki misline urattnz bir musibete, kendiniz uraynca: Bu da nereden geldi? dersiniz. (Ey Muhammed) De ki: Bu kendinizdendir. Allah her eye kdirdir. 2054 Yenilgiden sonra toparlanma esnasnda Mslmanlarn Hz. Peygamberin arsna uyarak mrikleri takip etmeye balamalar ve mriklerin girdikleri psikolojik durum da yle ifade edilmektedir: Allahn nimetine, ltfuna ve Allahn mminlerin ecrini zayi etmeyeceine sevinirler. O (mmin)ler ki, yaralandklar halde yine Allahn ve Elisinin arsna uydular; onlardan gzel davrananlar ve (gnahlarndan) korunanlar iin byk bir ecir vardr. Onlar ki, halk, kendilerine: Dmanlarnz olan insanlar size kar ordu toplamlar, onlardan korkun deyince (bu sz) onlarn imann arttrd. Ve: Allah bize yeter; O, ne gzel vekildir. dediler. Bundan dolay Allahtan bir nimet ve bollukla geri dndler, kendilerine hibir ktlk dokunmad. Ve Allahn rzasna uydular. Allah byk ltuf sahibidir. Bu eytan ancak kendi dostlarn korkutur. Eer inanyorsanz onlardan deil Benden korkun. 2055 Bu savatan alnmas gereken dersler ve baz gerekler u ekilde ifade edilebilir: Hz. Peygamber birok eyde olduu gibi, bu konuda da istiareye nem vermi ve istiare sonucuna gre hareket etmitir. Okularn yerlerini terk etmeleri sonucu, ilk aamada kazandklar savata bozguna uramalar, savata komutann emrine uymann ne kadar nemli olduunu, savan ancak Allahn rzas gzetilerek sabrla kazanlabileceini gstermesi bakmndan nemli bir ders vermektedir. Bu savatan karlacak en nemli derslerden biri de, Mslmanlarn girdii psikolojik

2052 2053 2054 2055

3/Al-i mrn, 151-154. 3/Al-i mrn, 157-159. 3/Al-i mrn, 165. 3/Al-i mrn, 171-175. Ayrca bu konudaki ayetler iin bkz. bn Him, es-Sre, III. 47-59. zsoy-Gler, Konularna Gre Kuran Fihristi, s. 672-675.

330

durumun savan ortasnda ve sava sonrasnda, savan gidiatn nasl deitirdiini gstermesidir. Savan ortasnda, zellikle Hz. Peygamberin ehit edildii haberinin yaylmas esnasnda, Mslmanlarn kllarn brakarak girdikleri psikolojik durum ile, sava sonras Hz. Peygamberin davetine uyarak dman takip etmeye balamalar esnasndaki psikolojik durum dikkat ekicidir. Ksacas, bu sava, dnya sevgisi ve bir anlk gafletin Mslmanlara ne kadar pahalya mal olduunu gstermesi bakmndan alnacak nemli dersler iermektedir. 4.3.3. Hendek Sava Hendek Sava, hicr 5. yl evval aynda (24 Ocak-22 ubat 627) olmutur. 2056 Medine evresinde ehri savunmak amacyla kazlan hendekten dolay bu savaa Hendek Sava denildii gibi, eitli gruplarn bir araya gelerek Mslmanlara saldrmalarndan dolay da Ahzb Gazvesi diye anlmaktadr. 2057 Bedir Sava ile Hendek Sava arasnda geen yl ierisinde Medinede birtakm olaylar meydana gelmitir. Bu arada yukarda da belirttiimiz gibi, Yahudiler, Hz. Peygamber ile yapm olduklar anlamalar ihlal etmiler ve Mekke mrikleriyle ibirliine girmilerdir. Bu arada Medineden srgn edilen Nadiroullar, yerletikleri Hayberde rahat durmam, Medineye kar suikast planlar yapmlardr. 2058 Aralarnda Abdullh b. Selm b. Ebl-Hukayk, Huyey b. Ahtb, Kinne b. er-Rabi b. Ebl-Hukayk ve bakalarnn da bulunduu yaklak yirmi kiilik bir grup, Mekkeli mriklerin yanna gitti. Onlar Medineye kar savamaya kkrttlar ve kendileriyle beraber olacaklarna dair sz verdiler. Daha sonra ayn kiiler, Kureyten sonra, Gatafan, Suleym, Esed, Fezare, Murre ve Eca gibi mrik Arap kabilelerini de eitli vaatlerle ayaklandrdlar. 2059 Kureye giden Yahudi heyetine Mekkeli mrikler: Ey Yahudi topluluu sizler Kitap Ehlisiniz, bizimle Muhammed arasndaki ihtilafta hangimiz haklyz, biz mi, o mu? diye sordular. Yahudi limleri ise, Sizin dininiz Muhammedin dininden daha hayrldr. diye cevap verdiler. Bunun zerine aadaki ayet-i kerimeler nazil oldu:

2056 2057 2058 2059

bn Him, es-Sre, III. 127; bnul-Esr, el-Kmil, II. 178. Saram, a.g.e., s. 154. bn Him, es-Sre, III. 108-109. bn Him, es-Sre, III. 127-128; bnul-Esr, el-Kmil II. 178; Taber, Trh, III. 96.

331

Kendilerine Kitaptan bir pay verilenleri grmedin mi? (Baksana onlar) cibt ve tauta inanyorlar ve inkr edenler iin: Onlar, inananlardan daha doru yoldadr. diyorlar. te onlar Allahn lanetledii insanlardr. Allah kimi lanetlerse artk onlar iin hibir yardmc bulamazsn. Yoksa onlarn mlkten bir pay m var? yle olsayd insanlara bir ekirdek zerresi bile yedirmezlerdi. Yoksa Allahn ltfundan insanlara verdii (vahiyler) yznden onlar kskanyorlar m? Oysa biz brahim soyuna da Kitab ve hikmeti vermi ve onlara byk bir mlk vermitik. Onlardan kimi o (hak Kitab)na inand, kimi de ondan yz evirdi. ylesine de lgn alevli cehennem yetti. 2060 Resulullah (a.s.) btn hiziplerin kendilerine kar ittifak kurup Medine zerine hcum ettiklerini haber alnca, sahabe ile Medinede kalp savunma yapmalar veyahut da Medinenin dna kp mriklerle harp etme konusunda istiarede bulundu. Sonunda, Selmn- Frisnin Medinenin etrafna hendek kazma fikri benimsendi. 2061 Hendek kazm srasnda mnafklardan bazlar, Resulullahn (a.s.) haberi olmadan gizlice terk ederek ayrlp gitmilerdir. Onlarn bu davranna Kuranda yle iaret edilmektedir: Elinin armasn aranzda herhangi birinin dierini armas gibi eit tutmayn. Allah iinizden birbirinin arkasna gizlenerek svp gidenleri bilir. Elinin emrine aykr davrananlar, kendilerine bir belann arpmasndan yahut onlara ac bir azabn uramasndan saknsnlar. 2062 Mslmanlardan herhangi birinin bir ihtiyac olduu zaman, mutlaka Hz. Peygamberden izin ister, ihtiyacn grdkten sonra da, tekrar geri dnerdi. te onlarn bu davran da Kuranda u ekilde zikredilmektedir: Mminler o kimselerdir ki, Allaha ve Resulne (gnlden) inanmlardr. Toplumsal bir i iin Allahn Elisi ile beraber bulunduklar zaman ondan izin almadan gitmezler. (Ey Muhammed), senden izin istedikleri zaman onlardan dilediine izin ver ve onlar iin Allahtan mafiret dile. phesiz Allah balayandr, ok esirgeyendir. 2063 Mrikler eitli kabilelerden meydana gelen yaklak 10.000 kiilik bir ordu ile hendei aamaynca o zamana kadar henz anlama artlarna riayet ederek

2060 2061 2062 2063

4/Nis, 51-55; Taber, Trh, III. 96-97. bn Him, es-Sre, III 128;; bnul-Esr, el-Kmil, II. 179; Taber, Trh, III. 97. 24/Nr, 63; bn Him, es-Sre, III. 129; bnul-Esr, el-Kmil, II. 178; Taber, Trh, III. 97. 24/Nr, 62; bn Him, es-Sre, III. 129; bnul-Esr, el-Kmil, II. 179; Taber, Trh, III. 97.

332

tarafszln koruyan Kurayzaoullar da, mriklerin abalar sonucu onlardan yana tavr takndlar. 2064 Kurayzaoullarnn da her taraftan Medineye hcum eden birliklere katlmas, mttefik gleri sevindirmi ve mrikler her taraftan Medineye saldrmaya balamlard. Mslmanlar ise girdikleri skntlar ierisinde neredeyse mitsizlie kaplmlard. Kuranda onlarn bu durumuna yle iaret edilmektedir: Hani onlar stnzden ve alt tarafnzdan gelmilerdi. (Gatafan, vadinin st yanndan, Kurey alt yanndan gelmiti), gzler (aknlktan tr) kaym, yrekler (korkudan) hanerelere dayanmt. Allah hakknda trl zanlarda bulunuyordunuz: (Kiminiz Allahn inananlara yardm edeceini sanyor, kiminiz Onun inananlar snayacan, kiminiz de yzst brakacan sanyordunuz.) 2065 Bu arada Mslmanlarn lehine bir baka nemli gelime oldu. Dman saflarnda bulunan Eca kabilesinin reisi, Nuaym b. Mesd slmiyeti kabul ederek gizlice Hz. Peygamberin yanna gelip ondan ald talimatlar dorultusunda Yahudimrik ittifakn bozmay baarmtr. 2066 Cenab- Allahn da yardmyla mrikler geri ekilerek Medineyi terk etmiler, Kurezaoullar ise kalelerine ekilmilerdi. 2067 Kuran- Kerim bu olaydan yle bahsetmektedir: Allah inkr edenleri fkeleriyle geri evirdi; hibir hayra eremediler. Allah savata (rzgr ve meleklerin yardmyla) mminlere yetti. Allah gldr, stndr. 2068 Hendek Savanda alt Mslman ehit dmt. Bunlardan biri de ensarn nemli ahsiyetlerinden Sad b. Muz idi. Mriklerden de kii ldrlmt. 2069 Kureyin ayrlmasndan sonra Hz. Peygamber Kurayzaoullarn ihanetlerinden dolay cezalandrmak iin, Mslmanlarn onlarn bulunduu mahalleye hareket etmelerini istemiti; ki biz bu konuyu Yahudilerle ilikiler konusunda ilemeye altk. 2070
2064 2065 2066

bn Him, es-Sre, III. 131-132; Taber, Trh, III. 99. 33/Ahzb, 10; ibl a.g.e., I. 290. bn Him, es-Sre, III. 137-138; bnul-Esr, el-Kmil, II. 182-183; Taber, Trh, III. 103; Saram, a.g.e., 158. bn Him, es-Sre, III. 139-140; bnul-Esr, el-Kmil, II. 184; Taber, Trh, III. 104-105; ibl, a.g.e., I. 294-295. 33/Ahzb, 25. Vkd, II. 495-496. Kurayzaoullar ile ilgili gelimeler iin bkz. Yahudilerlerle ilikiler blm; ayrca bkz. bn Him, es-Sre, III. 140-156; bnul-Esr, el-Kmil, II. 185-188; Taber, Trh, III. 105-112.

2067

2068 2069 2070

333

Hendek Sava ile ilgili olarak Kuran- Kerimin 33/Ahzb Sresinin 9-27. ayetlerinin nazil olduu bilinmektedir. 2071 Allah Tel bu hususla ilgili olarak ilk ayetlerde mminlere, kendilerine olan nimetini hatrlamalarn, zerlerine ordular geldiini ve bu ordularn Medinenin alt ve st tarafndan geldiklerini, bununla mminlerin denendiini ve iddetli sarsntya uradklarn 2072 bildirmektedir. Mteakip ayetlerde, bu savata mnafklarn psikolojik durumlarndan bahsetmektedir; ki mnafklar, Allah ve Resulnn kendilerini aldattn, bir ksmnn sudan bahanelerle Hz. Peygamberden izin istediklerini, Medine halknn psikolojik durumlarn bozmak iin aba sarf ettiklerini bildirmektedir. 2073 Daha sonraki ayetlerde ise mriklerin durumu ve onlara yardm eden Yahudilerin durumu hakknda bilgiler verilmektedir. Son ayetler ise mrikler ve mttefiklerinin hibir ey elde edemeden geri dnmek mecburiyetinde kaldklarn ve mriklere yardm eden Yahudilerin daha sonra cezalandrlacan bildirmektedir. 2074 imdi bu konu ile ilgili ayetlerin mellerini verelim: Ey inananlar, Allahn size olan nimetini hatrlayn, hani bir zaman size ordular gelmiti de, Biz onlarn zerine bir rzgr ve sizin grmediiniz ordular gndermitik. Allah yaptklarnz grmekteydi. Hani onlar stnzden ve alt tarafnzdan gelmilerdi (Gatafan vadinin st tarafndan, Kurey alt tarafndan gelmiti). Gzler (aknlktan tr) kaym yrekler (korkudan) hanerelere dayanmt. Allah hakknda, trl zanlarda bulunuyordunuz: (Kiminiz Allahn inananlara yardm edeceini sanyor, kiminiz Onun inananlar snayacan, kiminiz de yzst brakacan sanyordunuz). te orada mminler denenmi, iddetli bir sarsntyla sarslmlard. Mnafklar ve kalplerinde hastalk bulunan kimseler: Allah ve Resul sadece bize bo vaadlerde bulundu. diyorlard. Onlardan bir grup da demiti ki: Ey Yesrb (Medine) halk, artk size duracak yer yok, (haydi durmayn evlerinize) dnn (yahut artk bu dinde durmanz doru deil dnn). Onlardan bir topluluk da: Evlerimiz (salam deil) aktadr. diyerek Peygamberden izin istiyordu. Oysa onlar(n evleri) ak deildi. Sadece kamak istiyorlard. Eer (Medinenin) her yanndan onlarn zerine girilip saldrlsayd da kendilerinden (sivil halka) bask ve ikence yapmalar istenseydi, bunu yaparlard. Bunu

2071 2072 2073 2074

Taber, Tefsr, XI. 153-190; bn Kesr, Tefsr, III. 470-480. 33/Ahzb, 9-10. 33/Ahzb, 12-13. 33/Ahzb, 25-27. Hendek Sava ile ilgili olarak ayrca bkz. Vkd, II. 495-496; zsoy-Gler, a.g.e., s. 675-677.

334

yapmakta fazla gecikmezlerdi. Oysa arkalarn dn(p ka)mayacaklarna dair Allaha sz vermilerdi. Allaha verilen szden sorumlu idiler. De ki: Eer lmden veya ldrlmekten kayorsanz, kamak size fayda vermez. Kasanz bile pek az bir zaman yaatlrsnz (sonunda yine lrsnz). De ki: Allah size bir ktlk istese veya size rahmet dilese, sizi Ondan kim korur? (Allahn azabndan sizi kim kurtarr. Onun rahmetine kim engel olabilir?) Kendilerine Allahtan baka ne bir dost ne de bir yardmc bulamazlar. Allah iinizden (savatan) alkoyanlar ve kardelerine: Bize gelin diyenleri biliyor. Onlar savaa pek az gelirler. (Geldikleri zaman da) size kar cimriler olarak (gelirler size yardm etmek istemezler, tersine savatan bir ganimet elde edilecek olursa ona konmak iin gelirler); ama (savata) korku gelir (tehlikeli bir durum hsl olursa) onlarn stne lm baygnl km insan gibi, gzleri dnerek sana baktklarn grrsn korku gid(ip sra ganimetleri paylamaya gel)ince mala dknlk gstererek sizi sivri dilleriyle incitirler. Onlar, (itenlikle) inanmamlar, bu yzden Allah onlarn ilerini boa karmtr. Bu Allaha gre kolaydr. (Korkaklklarndan tr dman) ordularn(n Medineden) gitmediklerini sanyorlard. Eer ordular (ikinci kez) gelseler, bunlar lde bedevi Araplar arasnda bulunmay sizin haberlerinizi (sizin banza gelecek olaylar oradan sorup renmeyi arzu ederlerdi). inizde bulunsalard dahi pek az dvrlerdi. 2075 And olsun Allahn Elisinde sizin iin Allaha ve ahiret gnne kavumaya inanan ve Allah ok anan kimseler iin, (uyulacak) en gzel rnekler vardr: (Savata sebat, glklere dayanma, azim ve irade, stn ahlak hep ondadr). Mminler (dman) ordularn grdkleri zaman (korkmadlar): Bu Allahn ve Resulnn bize vadettii (zafer)dir. Allah ve Resul bize doru sylemitir. dediler. Ve bu onlarn sadece imanlarn ve teslimiyetlerini arttrd. Mminlerden yle kiiler vardr ki, Allaha verdikleri szde durdular. Onlardan kimi adan yerine getirdi (ehit olacaklarna kadar arpacaklarn adamlard, arptlar ve ehit oldular), kimi de (ehitlik) beklemektedir. Szlerini asla deitirmemilerdir. Ki, Allah dorular doruluklaryla mkfatlandrsn, iki yzllere de dilerse azap etsin; yahut tvbelerini kabul buyursun. phesiz Allah ok balayan, ok esirgeyendir. Allah, inkr edenleri fkeleriyle geri evirdi; hibir hayra ermediler. Allah savata (rzgr ve meleklerin yardmyla) mminlere yetti. Allah gldr, stndr. Kitap Ehlinden onlara yardm eden (Kurayza Yahudilerini) de kalelerinden indirdi ve kalplerine korku drd. (Onlardan) bir ksmn
2075

33/Ahzb, 9-20.

335

ldryordunuz, bir ksmn da esir alyordunuz. Onlarn topraklarn, evlerini ve mallarn ve henz zerine ayak basmadnz bir topra size miras verdi. Allah her eye kdirdir. 2076 Hendek Savanda Mslmanlarn kat kadar olan mttefik ordular, Mslmanlara hibir ey yapamadan geri dnmlerdi. Bunda Hz. Peygamberin alm olduu dahiyane sava taktiklerinin yan sra, Yce Allahn yardmnn da pay oktur. nk Hz. Peygamber, mriklerin saldracaklarn duyar duymaz Mslmanlarla istiare etmi sonra da tedbir olarak hendek kazdrm ve onlarn dier fikirlerini de uygulamaya koymutur. Nitekim, bunlardan Gatafanllarla Medine gelirlerinin te biri karlnda yapmak istedii anlamay Sad b. Ubade ve Sad b. Muz ile yapt istiare sonunda geri almtr. te bundan dolay, mriklerin, Mslmanlar tamamen ortadan kaldrmak iin balatm olduklar sava, hibir baar elde edemeden ve Mslmanlara da hibir zarar vermeden sona ermitir. 4.3.4. Hudeybiye Bar Anlamas ve Rdvan Biat Hudeybiye Bar Anlamasna gemeden nce, Hz. Peygamberin ve Mslmanlarn umre iin Medineden Mekkeye hareketini ve anlamadan evvel Hudeybiyede gerekleen Rdvan Biatn ele almamz gerekir. Hudeybiye, Mekkeye bir millik mesafede bulunan bir kuyunun addr. Kuyunun civarnda bulunan ky de ayn isimle anlmaktadr. Mslmanlarn, mriklerle yaptklar anlama burada yapld iin bu isimle anlmaktadr. 2077 Hz. Peygamber Hicr 6. yln Zilkade (13 Mart-11Nisan 628) aynda umre yapmak zere, yannda 1400-1500 kiilik sahabe ve yanlarnda 70 kurbanlk deve de olduu halde Mekkeye doru yola kmtr. 2078 Ancak, Mekkeye yaklatklarnda, Busr b. Sufynla karlarlar. Busr: Kureyin Resulullah ve beraberindeki heyeti Mekkeye brakmayacaklarn ve hatta bunun iin tedbirler aldklarn syleyince 2079 Hz. Muhammed (a.s.), Hendek Savandan sonra, Kureyle aralarndaki dmanl kaldrmak, gemite olanlar unutarak onlarla dostane ilikilerde bulunmak, Kbenin
2076 2077 2078

33/Ahzb, 21-27. ibl, a.g.e., I. 305. bn Him, es-Sre III. 197-198; bnul-Esr, el-Kmil, II. 200; bn Sad, II. 9-10; Taber, Trh, III. 123-124; ibl, a.g.e., I. 305. bnul-Esr, el-Kmil, II. 200; bn Sad, II. 95; Taber, Trh, III. 125.

2079

336

Mslmanlar tarafndan da mukaddes bir mabed kabul edildiini gstermek ve umre yapmak iin Mekkeye geldiklerini, 2080 bunu da diplomatik yoldan temin etmeye altklarn onlara bir eli gndererek bildirdi. 2081 Kurey gnderilen eliyi ldrme teebbsnde bulunmu, bununla da yetinmeyerek Hz. Muhammed ve
2082

beraberindekilere suikast teebbsnde bulunmular, fakat baarl olamamlardr.

Bu olay zerine Hz. Muhammed, btn ashabn semure aacnn altnda toplayarak, onlardan lnceye kadar harp etmek zere biat almtr ki, buna slm tarihinde Rdvan Biat denilmektedir. 2083 Mslmanlarn bu biatn anlatan ayet-i kerimede Yce Allahn biat eden Mslmanlardan honut olduu da yle beyan edilmektedir: Allah o aacn altnda sana biat eden mminlerden honut olmutur. 2084 Mekkeliler durumun vehametini anlamlar ve anlama selahiyetini Suheyl b. Amr bakanlnda bir heyete vererek beraberinde Hz. Osman da gndermilerdir. 2085 Bylece Hz. Osmann ldrldne dair haberin yanl olduu da ortaya kmtr. 2086 Suheyl b. Amr bakanlnda gelen heyet, artl olarak gelmiti. Btn artlarn kabul ettirmek istiyorlard. Bundan dolay Hz. Peygamber ile aralarnda konuma ve mzakereler uzun srmt. 2087 Sonunda sra anlamann yazlmasna geldiinde, Hz. Peygamber Hz. Aliye yazmasn emretmiti. Ancak yazlmas esnasnda baz teknik ve din problemler kmt. Hz. Muhammed (a.s.) anlama metninin bana Bismillahirrahmanirrahim ile balamasn istedi. Ancak Kurey heyetinde bulunan Suheyl ve beraberindekiler buna itiraz etmeleri zerine anlama metnine Suheylin istedii ekilde balanmt. 2088

2080 2081

maduddn Hall, ed-Dirse, s. 223. bn Him, es-Sre, III. 199; bnul-Esr, el-Kmil, II. 201; bn Sad, II. 95-96; Taber, Trh, III. 127. bn Him, es-Sre, III. 200-201; bnul-Esr, el-Kmil, II. 201-203; bn Sad, s. 95-96; Taber, Trh, III. 127-128. bn Him, es-Sre, III. 202; bnul-Esr, el-Kmil, II. 203. 48/Fetih, 18; Taber, Trh, III. 130. bn Sad, II. 97; Taber, Trh, III. 131. bn Him, es-Sre, III. 203; Taber, Trh, III. 131. bn Him, es-Sre, III. 203; bnul-Esr, el-Kmil, II. 204; Taber, Trh, III. 131. bn Him, es-Sre, III. 204; bnul-Esr el-Kmil, II. 204; Taber, Trh, III. 131; bn Hanbel, IV. 290, 302.

2082

2083 2084 2085 2086 2087 2088

337

Uzun sren mzakerelerden sonra mriklerle anlama imzalanmt. Bu anlama grnrde tamamen Mslmanlarn aleyhine olan artlar ieriyordu. Fakat on senelik bir sre iin imzalanm olmasna ramen ancak iki sene srmtr. 2089 Bu anlamadan sonra daha nce de Hz. Peygambere sempati ile bakan Huza kabilesi mrik ve Mslmanlaryla Hz. Peygamberin tarafna, Ben Bekr ise Kurey tarafna gemitir. 2090 Tarihte Eb Cendel olay olarak bilinen vaka Mslmanlarn zoruna gitmi olmasna ramen, daha sonra hayrl sonulara vesile olmutur. 2091 Hz. Peygamber, bu anlamadan sonra sahabe-i kirama kurbanlarn kesmelerini emretti. Fakat Mslmanlar yldrm arpma dnmlerdi. lerinden hibiri yerinden kmldayamyordu. Resulullah bu emrini defa tekrarlad halde hi kimseden bir hareket grmeyince, bundan mteessir olarak kendisi kurbann kesip ihramdan kt. Hz. Peygamber byle hareket edince, Mslmanlar da anlamann artlarnn deimeyeceini anladlar; bunun zerine hepsi Hz. Peygambere uyarak kurbanlarn keserek ihramdan kp tra oldular. 2092 Hz. Muhammedin (a.s.), mriklerle yapm olduu bu anlama zahirde ok zor artlar tayordu. nk 1400 veya 1500 kiinin kilometrelerce yolculuk sonunda Kbeyi tavaf etmeden ve Mekkeyi grmeden Medineye dnmeleri, o yla kadar Mslmanlara kar giritikleri mcadelede baarsz olmu Mekke mriklerine kar yenilgi olarak telakki ediliyordu. 2093 Ancak Mslmanlar Medineye doru yol alrken Cebrail (a.s.) 48/Fetih Sresini inzal buyurmu ve Resulullah ile Mslmanlar kutlam, bunun bir yenilgi deil, bir fetih olduunu belirtmitir. 2094 Anlamann bir fetih olduu daha sonra cereyan eden EblBsir olaynda anlalmtr. Ebl-Bsir Mslman olduu halde anlamann artlar gerei Medineye kabul edilmemi o da Mekkeye gitmeyerek el-s denilen yerde mekn
2089 2090

Anlamann metni iin bkz. Hamidulalh, el-Vesik, No:11 bn Him, es-Sre, III. 204; bnul-Esr, el-Kmil, II. 204-205; Taber, Trh, III. 132; bn Kayym, Zdul-Med, II. 138-139; Hamidullah, slm Peygamberi, I. 258; slmda Devlet daresi, 233-234.

2091

bn Him, es-Sre, III. 204; bnul-Esr, el-Kmil, II. 204; Taber, Trh, III. 132; ibl, a.g.e., I. 310-311. bn Him, es-Sre, III. 205-206; bnul-Esr, el-Kmil, II. 209; Taber, Trh, III. 133; ibl, a.g.e., I. 312. bn Sad, II. 98. bn Him, es-Sre, III. 205; bnul-Esr, el-Kmil, II. 206-207; Taber, Trh, 130; Taber, Tefsr, XIV. 90; bn Kesr, Tefsr, IV. 183; Zemaher, Kef, III. 540-541; bn Sad, II. 105.

2092

2093 2094

338

tutmutu. Mekn tuttuu yerde, o ve arkadalar Mekkeli mriklerin ticaret kervanlarna zarar veriyordu. 2095 Ancak Mekkeden Medineye gelen Mslmanlarn iadesi kabul edilmi olmakla beraber, bu madde sadece erkeklere mahsus klnmt. Kadnlar kapsamyordu. 2096 nk kadnlar hakknda u ayet-i kerime indirilmiti: Ey inananlar, mmin kadnlar g ederek size geldii zaman, onlar imtihan edin. Allah onlarn imanlarn daha iyi bilir. Eer onlarn gerekten inanm olduklarn anlarsanz, onlar kfirlere geri dndrmeyin. Ne bu (kadn)lar onlara helldir; ne de onlar bunlara hell olurlar. Onlarn (bu kadnlara) harcadklar (mehirleri)ni onlara verin. cretlerini (mehirlerini) kendilerine verdiiniz takdirde bu (kadn)larla evlenmenizde sizin iin bir gnah yoktur. Kfir kadnlarn ismetlerini (nikh balarn) tutmayn (onlar salverin ve kfirlere katlan kadnlara) harcadnz (mehr)i isteyin. Onlar da (size katlan kadnlara) harcadklarn istesinler. Bu size Allahn hkmdr. Aranzda (byle) hkmediyor. Allah bilendir, hkm ve hikmet sahibidir. 2097 Hz. Muhammed (a.s.) anlama metnine bal kalmasna ramen, Kurey yaplan anlamann bir an nce bozulmas iin deta aba sarf ediyordu. Zaten anlamann imzalanmasndan ksa bir sre sonra deiiklik yaplmasn Hz. Peygamberden talep etmilerdi. Mriklerin anlama artlarn ihlal etmeleri, Mekkenin fethine sebep tekil etmi ve Mekkenin fethi ile sonulanmtr. 2098 Hz. Muhammed anlama artlarna uygun olarak ertesi yl (Hicr 7. ylda) Zilkade aynda 60 kurbanlk deve alarak 2000 kiilik ashabyla birlikte Mekkeye vard. gn orada kalarak umrelerini if ettiler. Drdnc gn anlama artlarna uyarak Mekkeden ayrldlar. 2099 Hudeybiye Bar Anlamasnn Kurandaki yansmas da yle olmutur: 48/Feth Sresinin ilk ayetlerinde, Yce Allah tarafndan verilecek olan fethe ve gerek bir yardma iaret edilerek, bu anlamann Mslmanlarn kalbine gven verdiinden
2095

bn Him, es-Sre, III. 207-208; bnul-Esr, el-Kmil, II. 205-206; Taber, Trh, III. 134; bn Kayym, Zdul-Med, II. 139-140. bn Him, es-Sre, III. 211-212; Taber, Trh, III. 134; bn Kesr, Tefsr, IV. 350; ibl, a.g.e., I. 313. 60/Mmtehine, 10. bn Him, IV. 37-39; bnul-Esr, el-Kmil, II. 240-241; Taber, Trh, III. 164-165. bn Him, es-Sre, III. s12-14; bnul-Esr, el-Kmil, II. 227-227; bn Sad, II. 120-122; Taber, Trh, III. 152-153; bn Kayym, Zdul-Med, II. 168-169; ibl, a.g.e., I. 339.

2096

2097 2098 2099

339

sz edilir. Bu anlama esnasnda Mslmanlarn gsterdii fedakrlk vlr. Hz. Peygambere biat edenlerin sanki Allaha biat etmi gibi olduklar belirtilir. Bu sefere katlmayan insanlarn (bedevilerin) durumlarndan bahsedilirken; onlarn bu sefere katlmama sebeplerine yer verilir. Onlar Hz. Peygamberden zr dilemelerinin de samimi olmad da belirtilir. Gerek Hudeybiyede gerekse Mekkenin fethi esnasnda herhangi bir savan kmam olmas Mslmanlarn elinin mriklerden ekildii, mriklerin elinin de Mslmanlardan ekilmesi olarak telakki edilir ve bunun sebebi anlatlarak edilir. te imdi bu anlamayla ilgili olan ayetlerin mellerini vererek bu konunun Kurandaki yansmasna geebiliriz: (Ey Muhammed) sana biat edenler, aslnda Allaha biat etmilerdir. Allahn eli onlarn elleri zerindedir. Kim verdii szden dnerse, ancak kendi zararna dnm olur. Kim de Allaha verdii sz yerine getirirse, (Allah) ona byk dl verecektir. 2100 Bedevilerden (savatan) geri braklanlar, sana: Bizi mallarmz ve ailelerimiz alkoydu, Allahtan bizim balanmamz iste diyecekler. Gnllerinde bulunmayan dilleriyle sylerler. Onlara de ki: Allah size bir zararn gelmesini dilerse yahut bir fayda elde etmenizi dilerse, Ona kar kim sizin iin bir ey yapabilir? Kald ki, Allah yaptklarnzdan haberdardr. Aslnda siz, Elinin ve inananlarn, ailelerine bir daha dnmeyeceklerini sanmtnz. Bu, gnllerinize gzel grnmt de kt zanda bulunmutunuz. Sizler bilmeyen kimselersiniz. Kim Allaha ve Elisine inanamazsa, (bilsin ki) biz inkrclar iin lgn bir alev hazrlamzdr. Gklerin ve yerin hkmranl Allaha aittir. O, dilediini balar, dilediine azap eder. Savatan geri braklanlar, siz ganimetleri almaya giderken, Brakn biz de sizinle gelelim. diyeceklerdir. Onlar, Allahn szn deitirmek isterler. De ki: Peimizden gelemeyeceksiniz; Allah sizin iin nceden byle buyurmutur. Size: Hayr bizi ekemiyorsunuz. diyecekler. Aksine kendileri aslnda pek az anlayan kimselerdir. Bedevilerden geri braklanlara de ki: ok gl olan bir millete kar, onlar Mslman olana kadar savamaya arlacaksnz; eer itaat ederseniz, Allah size gzel bir karlk verir, ama daha nce dndnz gibi yine dnecek olursanz, sizi can yakc bir azaba uratr. (Savaa katlmama konusunda) krn, topaln ve hastann skntya girmesi gerekmez. Kim Allaha ve Peygamberine itaat ederse, (Allah) onu, ilerinde rmaklar akan cennetlere koyar. Kim yz evirirse, onu da can yakc azaba uratr. 2101
2100 2101

48/Fetih, 10. 48/Fetih, 11-17.

340

Allah, o aacn altnda sana biat ederlerken, inananlardan raz olmutur. Onlarn gnllerinde olan bilmi, onlara gvenlik vermi, onlara yakn bir zafer ve ele geirecekleri bol ganimetler bahetmitir. Allah stndr, bilge olandr. Allah size ele geireceiniz bol ganimetler vadetmi; inananlar iin bir belge olmas ve sizi doru yola eritirmesi iin bunlar size hemen vermi ve insanlarn ellerini sizden ektirmiti. Bir de, sizin gcnzn yetmedii, fakat Allahn sizin iin saklad (ganimetler) vardr. Allahn her eye gc yeter. nkr edenler sizinle savasalard, gerisin geriye dnerler ve sonra da ne bir dost, ne de bir yardmc bulabilirlerdi. Allahn teden beri sregelen uygulamas budur. Allahn uygulamasnda bir deiiklik bulamazsn. Sizi putperestlere galip getirdikten sonra, onlarn ellerini sizden, sizin ellerinizi onlardan ektiren Odur. Allah yaptklarnz grmektedir. Onlar inkr etmi, sizi Mescid-i Haram ziyaretten ve bekletilen kurbanlar yerlerine gtrmekten alkoymu olanlardr. Eer henz tanmadnz, inanm erkekleri ve inanm kadnlar ezmeniz ve (bu yzden) onlar tarafndan sulanmanz (ihtimali) olmasayd, (Allah sava nlemezdi). Allah dilediini rahmetine sokar. Ama onlar birbirinden ayrlm olsalard, inkr edenleri can yakc bir azaba uratrdk. nkr edenler, gnllerine fke ve gayretini koymular. Allah da Elisine ve inananlara huzur ve gvenini indirmi ve onlar takva kelimesine (sebat ve ahde vefaya) balad. Onlar da, bu sze layk ve ehil kimselerdi. Allah her eyi bilmektedir. Allah, Elisinin ryasnn gerek olduunu dorulad. naallah, siz gven iinde, balarn tra etmi veya salarn ksaltm olarak, korkmadan Mescid-i Harama gireceksiniz. O, sizin bilmediinizi bilir. Size bundan baka yakn bir zafer verecektir. 2102 Hudeybiye Bar Anlamas, slm tarihinde nemli bir dnm noktasdr. lk bakta Mslmanlarn aleyhine gibi grnmesine ramen, sonraki gelimeler bu anlamann Mslmanlarn lehine olduunu gstermitir. Hendek Savanda 3000 kiilik bir kuvvetle ehri savunmasna ramen, Hudeybiyeden yaklak iki yl sonra 10 000 kiilik bir ordu ile Mekkenin fethine gidilmitir. Ayrca bu anlama ile Arabistanda geici de olsa salanm olan bar ve gven ortam, Hz. Peygamberin evre kabile ve devletlerle siyasi ve diplomatik ilikiler kurmasna neden olduu gibi, daha nceleri Hz. Peygamberle diyalog kurmaya niyetli olduklar halde, Kureyten ekinmelerinden
2102

48/Fetih, 18-27; Rdvan Biat ve Hudeybiye Bar Anlamas ile ilgili ayetler iin bkz. bn Him, es-Sre, III. 204-206; Emin Ik, Fetih Sresi, DA, XII. 456-457; Gler-zsoy, a.g.e., s. 679-680.

341

dolay diyalog ortam bulamayan kabile ve topluluklarn gven ierisinde diyalog ortam bulmalarn ve belki de bazlarnn Mslman olmalarn salamtr. te yandan imdiye kadar mrikler tarafndan tannmayan Mslmanlar, mrikler tarafndan tannm ve bir g olduklar kabul edilmitir. Bu da Mslmanlar asndan nemli bir diplomatik baar olmutur. Hudeybiye Bar Anlamas, Hicaz blgesinde nemli bir yeri olan ve Hendek Savann kmasnda nemli bir rol olan Yahudilerin g merkezi grnmndeki Hayber fethedilmi, daha sonra da Mekke fethedilerek bunun gerek bir fetih olduu bir kere daha teyit edilmitir. Hudeybiye Bar Anlamasndan sonra, ksa zamanda slma giren insan saysnn artm olmas da, bunun gnlleri fetih anlamnda da bir fetih olduunu dorular mahiyettedir. 4.3.5. Mekkenin Fethi Hz. brahim (a.s.) zamanndan beri tevhid inancnn merkezi olan Kbeyi putlardan temizlemek, Hz. Peygamberin en bata gelen hedeflerinden biriydi. Hudeybiye Bar Anlamasndan sonra, Mslmanlar ile mrikler arasnda bar ortam salanm olsa bile, Kbe hl putperestlerin merkezi konumunu muhafaza etmekteydi. stelik mrikler, Hudeybiyede altna imza koyduklar anlama artlarna da bal kalmamlar, anlama maddelerini ihlal etmilerdi. Hz. Peygamberin Mekkenin fethine karar vermesinin ve bu karar gerekletirmesinin asl nedeni, on yllk bir sre iin imzalanan Hudeybiye Bar Anlamasnn zerinden henz iki yl gemeden Mekkeli mriklerin Ben Bekr ile Huzallar arasnda kan kavgada anlama artlarna riayet etmeyerek Ben Bekre yardm etmesi sonucunda anlamann bozulmu olmasdr. 2103 Huzallarn durumu Hz. Peygambere arz etmeleri zerine Hz. Peygamber, Kureylilere de bir mektup gndererek u tekliflerde bulundu: 1. Kurey ya ldrlen Huzallarn diyetini deyecek, 2. Yahudi Ben Bekr ile olan anlamalarn fesh edecek, 3. Ya da Hudeybiye Bar Anlamasna son verilmi olacaktr. Bu artlar kabul edilmedii takdirde kendileriyle savalaca bildirilmitir.

2103

bn Him, es-Sre, IV. 22-23; bnul-Esr, el-Kmil, II. 239; Taber, Trh, III. 164; ibl, a.g.e., I. 242; Saram, a.g.e., s. 174.

342

Kureyliler ilk iki art reddedip nc art kabul ettiklerini belirterek eliye olumsuz cevap verdiler. 2104 Hz. Peygamber, Mekkeyi fethetmeye karar vermiti, ancak bunu kansz bir ekilde gerekletirmek istiyordu. Bunun iin mttefiki olan kabilelerden de asker isteyerek ordunun hazrlanmasn istedi. Bu hazrlklar o kadar gizlilik ierisinde yrtyordu ki, ilk anda ei Hz. Aenin bile bu hazrlklardan haberi olmamt. Ancak, ok gizli tutulmasna ramen Hatb b. Eb Beltaa adndaki bir sahabinin haber gnderme abasnn nne geilememiti. Hatb, Bedir ashabndan olduu iin affedilmitir. Mekkenin fethini ailesine kar olan kayglarndan dolay bir kadn araclyla haber vermek isteyen Hatb b. Beltaann davrannn uygun bir davran olmadn belirten ayet-i kerimede yle buyurulmaktadr: 2105 Ey inananlar! Benim de dmanm sizin de dmannz olan kimseleri dost edinmeyin. Onlar size gelen gerekleri, inkr ettikleri, Rabbiniz Allaha inandnzdan dolay Eliyi ve sizi (yurdunuzdan) kardklar halde siz onlara sevgi iletiyorsunuz. Benim yolumda cihad etmek ve benim rzam kazanmak iin (yurdunuzdan) kardklar halde iinizden onlara sevgi mi gizliyorsunuz? Oysa Ben sizin gizlediiniz ve aa vurduunuz her eyi bilirim. Sizden kim bunu yaparsa doru yoldan sapm olur. 2106 Bu gelimeler olurken bile Hz. Muhammed (a.s.), ordu hazrlklarn srdrd. Mekkeye gitmeye kararlyd. Hicr 8. yln Ramazan aynda hareket eden asker says, 10 000 kii idi. Yolda katlanlarla birlikte bu say daha da artt. 2107 Resulullah (a.s.) Mekkeye bir konaklk mesafede olan Merruzahranda konaklad. Burada mriklerin psikolojik olarak tedirgin olmalarn salamak iin, her askerin bir ate yakmasn emretti. Hz. Peygamber, slm ordusunun drt koldan Mekkeye girmelerini ve mecbur kalmadka kan dklmemesini emretmiti. Bu giri esnasnda Hlid b. Veld komutasndaki birlik hari, dier birlikler herhangi bir mukavemetle karlamad. Ancak Hlid b. Veld komutasndaki birlik Mekkeye girerken mrikler tarafndan durdurulmu
2104

bn Him, es-Sre, IV. 23-24; bnul-Esr, el-Kmil, II. 240-241; Taber, Trh, III. 165-166; ibl, a.g.e., I. 243; Saram, a.g.e., s. 174. Taber, Tefsr, XIV. 74-78; bn Kesr, Tefsr, IV. 345-348. 60/Mmtehine, 1. Bu konudaki rivayetler iin bkz. Taber, Tefsr, XIV. 73-77; bn Kesr, Tefsr, IV. 345-347; Zemaher, Kef, IV. 88-90; bn Him, es-Sre, IV. 29-30; bnulEsr, el-Kmil, II. 242-244; Taber, Trh, III. 167-168; ibl, a.g.e., I. 343-344.

2105 2106

2107

ibl, a.g.e., I. 344.

343

ve kan kk bir atmada Huneys b. Hlid b. Rabia b. Arsem ile Kurz b. Cbir b. elFihr ehit edilmitir. Buna karlk Hlid b. Veld de karlk vererek onlardan on kiiyi ldrmt. Hz. Peygamber bu olay iitince ok zlm ve hatta Hlid b. Veldi sorgulam, fakat daha sonra Hlid b. Veldin mecbur kaldn renmi ve bundan dolay da herhangi bir ilem yapmamtr. Hz. Peygamber Mekkeye girerken slm ordusuna; yarallarn, arkasn dnp kaanlarn ve esirlerin ldrlmemesini emretmiti. Ayrca Mekkelilerden, silahn brakp evine ekilenlerin, evlerinin kaplarn kapatanlarn, Mescid-i Harama ve Eb Sufynn evine snanlarn emniyette olacaklarna dair duyurusunu da yapmt. Bunun zerine Mekkeliler silahlarn brakp evlerine sndlar. Hz. Peygamber Mekkeye girince, Kbeyi tavaf etti; evresindeki putlar krdrd. Kbenin bakmn yrten ve anahtarn muhafaza eden Abduddr kabilesinden Osmn b. Talhaya haber gnderip Kbenin anahtarn getirterek iine girdi ve iki rekat namaz kld. 2108 Hz. Peygamber Mekkenin fethinden sonra bir hutbe okudu. Bu hutbede sadece Mekkelilere deil, btn insanla ynelik mesajlar mevcuttur. Hz. Muhammed (a.s.) hutbesinde slmn temel prensipleri olan hak, adalet ve eitlik ilkelerini dile getirerek, u ayet-i kerimeyi okudu: Ey insanlar! Biz sizi bir erkek ve bir diiden yarattk, birbirinizi tanmanz iin sizi milletlere ve kabilelere ayrdk. Allah yannda en stn olannz, gnahlardan en ok korunannzdr. Allah bilendir, haberdar olandr. 2109 Resulullah (a.s.) hutbesini irad buyurduktan sonra, Mekkelilerden biat ald. Bu biata katlanlar arasnda kadnlar da vard. Bunlardan Hind ile Hz. Peygamber arasnda ilgin diyaloglar gemitir. 2110 Daha sonra, bata krime b. Eb Cehl olmak zere, kaan kimseleri artarak hepsini affetmitir. 2111 Mekkenin fethiyle ilgili ayetlere bakldnda bu konuyla ilgili farkl ynlerden bahsedildiini buyrulmaktadr: Biz sana apak bir fetih verdik. Ki Allah, senin gemi ve gelecek gnahlarn balasn (btn tasalarn gidersin) ve sana olan nimetini tamamlasn ve seni doru bir grmekteyiz. Mekkenin fethini mjdeleyen ayetlerde yle

2108

bn Him, es-Sre, IV. 26-33; Taber, Trh, III. 167-173; ibl, a.g.e., I. 344-346; Saram, a.g.e., s. 175-177. 49/Hucurt, 13; Taber, Trh, III. 173-174; ibl, a.g.e., I. 346. Taber, Trh, III. 174. Taber, Trh, III. 175; ibl, a.g.e., I. 348-350.

2109 2110 2111

344

yola iletsin. Ve Allah sana anl bir zafer versin. 2112 Bu ayetlerin Hudeybiye Bar Anlamasndan sonra Mekkeden Medineye dnerken nazil olduu ve Mekkenin fethini mjdeleyen ayetler olduu konusunda ittifaka yakn gr birlii vardr. 2113 Yine Hudeybiyeden ayrlmadan nce Hz. Peygamber (a.s.) bir rya grm, bu rya da Mslmanlarn gvenlik ierisinde ve tra olmu olarak Kbeyi ziyaret ettiklerini anlatmt. Sahabe buna kesin bir ekilde inanmt; fakat hemen bu sene iinde byle bir ayetin nazil olacan dorusu kestirememilerdi. Fakat Cenab- Allah bunun gerekleeceini mjdelemi oluyordu: 2114 And olsun, Allah, Elisinin ryasn doru kard. Allah dilerse (kiminiz) balarnz tra ederek ve (kiminiz salarnz) ksaltarak, korkmadan gven iinde Mescid-i Harama gireceksiniz. Allah sizin bilmediinizi bildi, bundan nce size yakn bir fetih verdi. 2115 Mriklerle olmas gereken ilikiler konusunda da u ayet-i kerimeleri grmekteyiz: Ortak koanlarn, Allahn yannda ve Elisinin yannda nasl anlamas olabilir? Ancak Mescid-i Haramda anlatklarnz hari. Onlar size drst davrandka siz de onlara drst davrann, nk Allah (gnahlardan) korunanlar sever. Evet (Allah ve Elisi yannda onlarn) nasl (ahdi olabilir)? Eer onlar size galip gelselerdi, sizin hakknzda ne and, ne de anlama gzetirlerdi. Azlaryla sizi raz ederler, fakat kalpleri (sizi) istemez. oklar da yoldan kmlardr. Allahn ayetlerini az bir paraya sattlar da, Onun yoluna engel oldular. Onlarn yaptklar gerekten, ne ktdr. Bir mmine kar ne and, ne de anlama gzetirler. te saldrganlar onlardr. Eer tvbe ederler, namaz klarlar ve zekt verirlerse, dinde sizin kardelerinizdirler. Biz, bilen bir kavme ayetleri byle uzun uzun aklyoruz. Eer anlama yaptktan sonra anlamalarn bozarlar ve dininize dil uzatrlarsa, o kfr nderleriyle savan. nk onlarn andlar yoktur; belki (bylece kfrden) vazgeerler. Andlarn bozan, Eliyi (Mekkeden) karmaya yeltenen ve ilk nce kendileri siz(inle savaa) balam olan bir kavimle savamayacak msnz? Yoksa onlardan korkuyor musunuz? Eer gerekten inanan insanlar iseniz kendisinden korkmanza en layk olan Allahtr. Onlarla savan ki Allah, sizin ellerinizle

2112 2113 2114 2115

48/Fetih, 1-3. Taber, Tefsr, XIII. 88-94; bn Kesr, Tefsr, IV. 182-184. Taber, Tefsr, XIII. 138-140; bn Kesr, Tefsr, IV. 202-204. 48/Fetih, 27.

345

onlara azap etsin, sizi onlara stn getirsin ve inananlar toplumunun gnlne ifa versin; yreklerinin fkelerini gidersin, Allah, dilediinin tvbesini kabul eder. Allah bilendir, hkm ve hikmet sahibidir. Yoksa siz, Allah, iinizden cihad eden ve Allahn elisinden ve mminlerden bakasn kendisine srda edinmeyenleri bilmeden, braklacanz m sandnz? Allah yaptklarnz haber almaktadr. 2116 Ey inananlar! Eer imana kar kfr seviyorlarsa babalarnz ve kardelerinizi veliler edinmeyin. Sizden kim onlar veli tanr (dost tutar)sa ite zalimler onlardr. (Ey Muhammed) de ki: Eer babalarnz, oullarnz, kardeleriniz, eleriniz, hsm akrabanz, kazandnz mallar, dmesinden korktuunuz ticareti(iniz), holandnz konutlar size, Allahtan, Elisinden ve Onun yolunda cihad etmekten daha sevgili ise o halde Allah emrini getirinceye kadar gzetleyin (banza gelecekleri greceksiniz)! Allah yoldan km topluluu (doru) yola iletmez. 2117 Mekkenin fethi ve Mekkelilere yaplan muamele, dier yerlerin fethine benzememektedir. Zira dier yerler fethedildii zaman, onlarn mallar ganimet olarak alnd halde, Mekkede durum farkl olmutur. Mekkeliler sanki malup olmu bir millet ve ele geirilmi bir blgenin ahalisi gibi deil, aksine, hak ve grevler konusunda zaferi kazananlar gibi eit bir duruma ykseldiler. Kimsenin malna, mlkne, evine ve arazisine el konulmad; bunlar ganimet statsne tbi tutulmad. 2118 Mcahidler yama ile deil, Mekkeyi fethettikleri gnn gecesini sabaha kadar tekbir, tehlil ve Kbeyi tavafla geirdiler. Hz. Peygamber Mekkenin zengininden toplam 130.000 dirhem bor alarak ihtiyac olan sahabilere datt. Daha sonra bu paray Havazin ganimetlerinden dedi. Yine Mekkeden ayrlrken de kendisiyle birlikte olan sahabilerden birini deil de, henz yeni Mslman olmu olan Attb b. Esdi Mekkeye idareci olarak tayin etmesi de dikkati eken hususlardan biridir. 2119 Yine nceden byk zulmler yapm olanlarn bile affedilmesi, Kureyi bile artan bir davran olmutur. nk ayet-i kerimlerde de iaret edildii gibi, ayet onlar galip gelenler olmu olsayd Mslmanlara hi hayat hakk vermeyeceklerdi. 2120 Mekkenin fethi, daha nceleri Mslman olmak istedikleri halde Kureyten korktuklar iin Mslman olmayan

2116 2117 2118 2119 2120

9/Tevbe, 7-16. 9/Tevbe, 23-24. Ayrca bkz. zsoy-Gler, a.g.e., s. 680-682. bn Sad, a.g.e., II. 143. bn Him, es-Sre, IV. 44-50; Taber, Trh, III. 175-177; ibl, a.g.e., I. 350-3525. 9/Tevbe, 7-10.

346

kabilelerin topluca slma girmelerini salamtr. nk artk gl olan taraf Mslmanlar olmulard. 2121 Hudeybiye Bar Anlamasna kadar Mslmanlar g olarak kabul etmeyen ve onlar muhatap bile almayan mrikler, iki yl ierisinde Mslmanlarn egemenliini kabul etmek mecburiyetinde kalmlardr. 4.3.6. Huneyn/Evtas Savalar ve Taif Seferi Huneyn, Mekke ile Taif arasnda bir vadinin addr. Araplarn en mehur panayrlarndan biri olan ve Arafattan mil uzaklkta bulunan Zulmecz, Huneynin eteinde kurulurdu. Buraya ayrca Evtas da denir. Araplarn byk kabilelerinden biri olan Havazin kabilesi bu blgede yaamaktayd. 2122 Bu sava, evval (22 Ocak-19 ubat 630) aynda meydana gelmitir. 2123 slmiyetin snrlar gnden gne genilemesine ramen, Arap kabilelerinden bazlar Mekkenin fethini bekliyordu. Mekkenin fethiyle birlikte birok kabile toplu olarak slmiyeti kabul etmitir. Fakat bu galibiyet bile Havazin ve Sakif kabilelerinin slm kabul etmelerine yetmedii gibi, onlarn kinlerini ve nefretlerini arttrmt. Bunlar, Arap kabileleri arasnda dolaarak onlar slmiyete kar kkrtmlard. Bir noktada bu abalarnda baarl da oldular. zellikle Havazin ve Sakifin btn kollarn slmiyete kar cephe almaya ikna ettiler. 2124 Hz. Peygamber 12.000 kiiden fazla bir ordu ile, Hicr 8. yln evval aynda (Milad 630 senesinde) Havazin zerine hareket etti. Mslmanlarn saylarnn okluu, onlara kendilerine gven, hatta gururla azamet hissi verdii gibi, kendilerinin yenilemez olduklar zehabna kaplmalarna da sebep olmutu. 2125 Kuran- Kerimde, Mslmanlarn girdii bu kendine gven ve ardndan panik havasna yle iaret edilir: And olsun Allah, birok yerde ve Huneyn gn, size yardm etmiti. Hani (o gn) okluunuz sizi bbrlendirmiti. Fakat size hibir yarar da salamamt. Btn

2121 2122 2123 2124

Bkz. 110/Nasr, 1-3. ibl, a.g.e., I. 353. bn Him, es-Sre, IV. 60-61; bnul-Esr, el-Kmil, II. 261; Taber, Trh, III. 179. bn Him, es-Sre, IV. 60-61; bnul-Esr, II. el-Kmil, s. 261; Taber, Trh, III. 179; ibl, a.g.e., I. 353. Taber, Trh, III. 181; Tefsr, VI. 129; bn Kesr, Tefsr, II. 343; ibl, a.g.e., I. 354.

2125

347

geniliine ramen yeryz banza dar gelmiti. Nihayet bozularak arkanz dnm (kamaya balam)tnz. 2126 Okularna ve askerlerinin sava kabiliyetlerine gvenen Havazinliler, Huneyn Vadisinde nce kendilerine uygun olan bir yer semiler ve slm ordusunun nc kuvvetlerini ilk anda pusuya drmlerdi. slm ordusunun nc kuvvetleri, dmann iddetli saldrs karsnda panie kaplarak dalmt. Fakat Peygamberimiz, soukkanlln koruyarak, sebat gstermi ve yerinde kalmt. Etrafndaki Hz. Eb Bekir, Hz. mer ve Hz. Abbs gibi sahabiler de ayrlmadan sebat gstermilerdi. Hz. Abbs gr sesi ile arda bulunmu ve Mslmanlar tekrar toparlanmlard. Bu toparlanmadan sonra Havazin ordusu bozguna urayarak kadnlarn ve ocuklarn sava meydannda brakmak mecburiyetinde kalmtr. 2127 Huneyn ve Evtas savalarndan sonra Sakifliler ile Sakifli olmayp onlara katlanlar, anslarn bir kez daha denemek iin Taifte toplandlar. Taifin etrafn surlarla evirip bir yllk yiyeceklerini de depolayarak savunmaya getiler. Hz. Peygamber Taifin zerine yryerek kuatma altna ald; fakat Taifin ksa srede fethedilemeyeceini anladlar. Hz. Peygamber baz sahabilerle istiare ettikten sonra, yaklak 15-20 gnden beri sren Taif kuatmasn kaldrd. nk haram olan aylar da yaklamt. Hz. Peygamber kuatmay kaldrdktan sonra, Huneyn ganimetlerinin bulunduu Cairrneye doru hareket etti. 2128 Cairrnede esirlerin dndaki mallarn taksiminde mellefe-i kulba (kalpleri slma sndrlanlar) ganimetlerin bete biri ayrld. Bu kiiler arasnda, bata Eb Sufyn ve oullar olmak zere Mekkenin ileri gelenleri bulunmaktayd. Bunlara ykl paylar taksim edilmitir. 2129 Huneyn Sava, Kuranda ismen zikredilen savalardan bir tanesidir. lgili ayetlerde Mslmanlarn girdii psikolojik durumlarndan ve bundan kurtulmalarndan sonra Yce Allah tarafndan yaplan yardmlardan yle bahsedilmektedir: And olsun Allah size birok yerde ve Huneyn gnnde de yardm etmiti. Hani (o gn) okluunuz sizi bbrlendirmiti. Fakat size hibir yarar da salamamt. Btn

2126 2127 2128

9/Tevbe, 25. bn Him, es-Sre, IV. 66-75; bnul-Esr, el-Kmil, II. 265; Taber, Trh, III. 184-185. bn Him, es-Sre, IV. 90-95; bnul-Esr, el-Kmil, II. 266-267; Taber, Trh, III. 186-188; ibl, a.g.e., I. 357. bn Him, es-Sre, IV. 98-106; bnul-Esr, el-Kmil, II. 268-272; Taber, Trh, III. 188-193.

2129

348

geniliine ramen yeryz banza dar gelmiti, nihayet bozularak arkanz dnm, (kamaya balam)tnz. Sonra Allah elisinin ve mminlerin zerine sekinetini (gven veren rahmetini) indirdi, sizin grmediiniz askerler indirdi ve kfirlere azap etti, (onlar bozguna uratt). te kfirlerin cezas budur! Sonra Allah bunun ardndan yine dilediinin tvbesini kabul eder. Allah balayandr, esirgeyendir. 2130 Bu savatan karlmas gereken nemli dersler vardr. Bilindii gibi bu savaa katlanlarn arasnda yeni Mslman olmu insanlar olduu gibi, henz Mslman olmam ve sadece ganimet iin savaa katlan kimseler de vard. Hz. Peygamber dneminde belki de ilk kez muharebe meydannda Mslmanlarn says dmanlarn saysndan daha fazla idi. te ierisinde Hz. Peygamber olduu halde, savaa katlanlarn bir ksmnn samimiyetsizlik gstermeleri, okluklaryla vnmeleri ve deta Allahn yardmn unutmu bir ekilde davran sergilemeleri bir anda Mslmanlarn malubiyetine sebep olmutur. Bu bakmdan Hz. Peygamberin (a.s.) gazvelerinden; Bedir, Uhud ve Huneyn savalar karlatrmal bir ekilde tahlil edilmeye deerdir. Ancak, byle bir tahlilin sonunda salkl bir ders karma imknna kavuabiliriz. 4.3.7. Mriklerle ttifakn Sona Ermesi ve Mriklere Verilen ltimatom Mekkenin fethinden sonra Hz. Peygamber, Attb b. Esdi vali tayin etmiti. Ertesi yl Tebk Seferinden Medineye dndkten sonra, 9/631 ylnda hac mevsiminde Hz. Eb Bekiri hac emrliine tayin etmiti. Hz. Eb Bekir 300 Mslmanla birlikte Mekkeye doru hac etmek niyetiyle yola kt. Hac da zaten o yl farz klnmt. 2131 Bu sralarda, hem mrikler hem de onlarla Hz. Peygamber arasndaki genel ve zel anlamalar hakknda 9/Berae (Tevbe) Sresinin ilk 30-40 ayeti nazil oldu. Bu ayetlerde Yce Allah, Mslmanlarn mriklerle yapm olduu anlamalar tek tarafl olarak feshettiini ve onlarn Mslman olmalarn yoksa ldrleceklerini, kendisi ve Elisi adna ihtar ve ilan etmektedir. 2132 Hz. Eb Bekir yola ktktan sonra mriklerle ilgili nazil olan 9/Tevbe Sresinin ierdii hkmleri onlara bildirmesi iin Hz. Ali grevlendirilmiti. nk Arap geleneine gre anlamalar zerinde ancak ya bakannn kendisi ya da ailesinden
2130 2131 2132

9/Tevbe, 25-27. bn Him, es-Sre, IV. 139; bnul-Esr, el-Kmil, II. 291; Taber, Trh, III. 208. Taber, Tefsr, X. 77; bn Kesr, Tefsr, s. 331-332; Elmall, Hak Dini, IV. 2441.

349

birisi sz sahibi olabilirdi. Hz. Ali, yolda Hz. Eb Bekire kavutu. Kendisinin, nazil olan Berae Sresindeki ayetlerin hkmlerini Mekkede hacca gelenlere ilan ve tebli etmekle grevli olduunu ve Hz. Eb Bekirin hac emrliinin devam ettiini bildirdi. Hz. Ali, Zilhiccenin 10. gn, yani bayramn birinci gn Minada Cemrenin yannda toplanan insanlara Berae Sresinin ilk ayetinden balayarak mrikleri ilgilendiren btn ayetleri okudu. Bu ayetler u hkmleri iermekteydi: 1. Bu seneden sonra mrikler Kbeye yaklamayacaklar; 2. Kimse Kbeyi plak tavaf edemeyecek; 3. Mminlerden bakas cennete giremeyecek; 4. Sresiz anlamalar iptal edilecek, ancak bu durumda olanlar iin drt ay sre tannacak, sreli anlamalar ise sresi bitinceye kadar devam edecektir. 2133 Hz. Ali hac gnleri boyunca Hz. Muhammedin elisi sfatyla Berae Sresinin mrikleri ilgilendiren ilk ayetlerini okumu ve dier sahabilerin yardmyla bu emirleri ilan etmitir. 2134 Hz. Ali ile Hz. Eb Bekir bu grevlerini ifa ettikten sonra Medineye dnmlerdi. Bu ltimatom etkisini hemen gsterdi. O yl hacca katlm olan mriklerden nce baz itirazlar ykseldi. Ancak daha sonra, Hz. Ali, Hz. Muhammedin emirlerini tebli ederken orada bulunan mrikler: Biz senin ve amca olunun ahdinden uzaz. Amca oluna tebli et. Biz ahdimizi arka tarafmza attk. Bizimle onun arasnda mzraklarla savamaktan, kllarla vurumaktan baka bir ahit yoktur. dedikten sonra dnp giderlerken bu szlerinden dolay: Siz ne yapyorsunuz? Kureyliler bile Mslman oldular. diyerek birbirlerini ayplamlar ve drt ay bile beklemeden Mslman olmulardr. 2135 Bylece Arap Yarmadasnda putperestliin kk kaznm, Kbe ve Mescid-i Haram, Hz. brahim ve smail peygamberlerin braktklar esasa uygun bir ekilde, yalnzca tevhid inancna sahip mminlere tahsis edilmitir. 2136 Hz. Alinin Hz. Eb Bekir ile birlikte tebli ettii ayetlerin ierdii hkmler unlar idi: 1. Allah ve Elisinden anlama yaptnz mriklere ihtardr. Bu bir ltimatom niteliindedir. nk, ayet-i kerimede min...ila.... cmlesi, bir kimseden dier bir

2133

bn Hanbel, I. 3, 79; II. 299; bn Sad, a.g.e., II. 169; Taber, Tefsr, X. s-77-78; Trh, III. 208; bn Kesr, Tefsr, II. 331-332; Elmall, Hak Dini, IV. 2441. bn Kesr, Tefsr, II. 332. bn Him, es-Sre, IV. 140-141; Taber, Trh, III. 208. bn Sad, a.g.e., II. 168-169.

2134 2135 2136

350

kimseye gnderilen emrname niteliindedir. 2137 Bu ayetle ifade edilmek istenen udur: Resulullahn daha nce anlama yapm fakat anlama artlarna ihanette bulunmu olan mriklere bir ltimatom olup, bundan sonra mriklere verilmi olan eman kaldrlmtr. 2. Mriklere birinci ayetle verilmi olan nemli bir habere dikkat ekildikten sonra, kendileriyle sresiz anlama yaplanlar ve bu anlamay bozanlar ile hi anlama yaplmam olanlara drt aylk bir sre verilmitir. 2138 Bu drt aylk srenin ne zaman balad hakknda farkl rivayetler vardr. Bu drt aylk srenin balangc olarak 9/Tevbe Sresinin nazil olduu zaman olan Muharrem ay ya da Zilhicce ay balang olarak kabul edilecek olursa Rebilahir aynda bu mddet sona ermitir. 2139 Bundan anlalyor ki, mriklerle ilikiler hemen kesilmemi, taarruzdan korunmak, harp iin hazrlk yapmak veya herhangi bir yere snmak iin onlara drt ay mhlet verilmitir. 2140 Bylece onlar kendilerine gelebilecek her trl ktlkten de emin olmulardr. 2141 3. Allah ve Resulnn bu emirler dorultusunda mriklerle anlama yapmayacaklar bildirilmitir. 2142 Onlardan iman ile kfr arasnda bir tercih yapmalar istenmitir. Ancak tvbe ederek slma dnmelerinin kendileri iin daha hayrl olaca hatrlatlmtr. 4. Kendileriyle anlama yaplmayanlara veya kendileriyle anlama yapld halde buna ihanet edenlere kar sadece drt aylk bir mhlet verilerek imanla kl arasnda tercih yapmalar istenirken, daha nceleri kendileriyle anlama yaplp, anlamalarna ihanette bulunmayan ve Mslmanlarn aleyhine bakalarna yardm etmeyenler iin, anlama mddedi bitinceye kadar anlama hkmlerinin geerli olduu bildirilmitir. 2143 Burada, mriklerle belli bir mddet iin yaplan anlamalar kastedilmitir. Zira bu ltimatom verildii zaman Kinaneoullarndan bir kabilenin dokuz

2137 2138 2139 2140 2141 2142 2143

9/Tevbe, 1. 9/Tevbe, 2; Sad Ramazan el-Bt, Fkhus-Sre, Beyrut, 1318/1978, s. 322-323. Taber, Tefsr, X. 77; bn Kesr, Tefsr, II. 331-332. Elmall, Hak Dini, IV. 2448-2449; Bt, a.g.e., s. 323. Zemaher, Kef, II. 172. 9/Tevbe, 3. 9/Tevbe, 4, 7; bn Kesr, Tefsr, II. 335; Kurtub, a.g.e., VIII. 71.

351

ay mddeti kalmt ve bu mddet bitinceye kadar onlara herhangi bir bask yaplmam ve anlama hkmlerine bal kalnmtr. 2144 5. Mriklerden kendilerine drt aylk sre verilenlerin Mslman olmadklar takdirde ve bulunduklar yeri terk etmeyerek direnmeleri halinde haram aylarn kmasndan sonra, 2145 yakalandklar yerde ldrlmeleri ve hapsedilmeleri emredilmitir. Ancak, onlarn slm kabul edip ibadetlerini yerine getirmeleri durumunda, Mslmanlarla eit hale gelecekleri bildirilmitir. 2146 6. Bununla birlikte verilen drt aylk mddeti doldurduktan sonra Hz. Peygamberden eman dileyecek olurlarsa, Allahn kelamn dinlemeleri ve emin olduklara yere gidinceye kadar eman verilmesi emredilmitir. 2147 Nitekim bu konuda Hz. Aliye mriklerden biri gelerek bu drt aylk sre bittikten sonra, Allahn kelamn dinlemek veya baka bir ihtiya iin geldiklerinde ldrlp ldrlmeyeceklerini sorunca Hz. Ali cevaben ldrlmeyeceini syledi ve delil olarak da 9/Tevbe, 6. ayeti gsterdi. 2148 Mriklerden biri slm diyarna sulh teklif etmek, ticaret yapmak, cizye demek veya buna benzer amalarla gelecek olursa yurduna dnnceye kadar devlet bakannn gvencesi altndadr. 2149 Nitekim Hz. Peygamberin (a.s.) MuseylemetulKezzbn elisine: Museylemenin Allah Resul olduuna ahadet eder misin? sorusuna Evet diye cevap vermesine ramen, hibir ey yapmadan serbest brakmas bunun bir delilidir. 2150 Bu ltimatomdan sonra bile mriklerin gelip Hz. Peygamberi dinleme frsat bulmas, bu dinin renilmesi asndan son derece nemli bir gerei ifade etmektedir. 2151 7. Yaplm olan andlamalara riayet eden mriklere kar ahde vefa gsterilmesi ve onlar anlamalar ihlal etmedike anlamalara bal kalnmas istenmekle birlikte; 2152 anlama sresi bitenlerin ve Hz. Muhammed (a.s.) ile slm zere anlama yapm olan mriklerin, daha nce Mslmanlara kar ihanetleri,
2144 2145 2146 2147 2148 2149 2150 2151 2152

Zemaher, Kef, II. 175. 9/Tevbe, 5; bn Kesr, Tefsr, II. 336; Elmall, Hak Dini, IV. 2456. 9/Tevbe, 9; Zemaher, Kef, II. 175. 9/Tevbe, 6. Taber, Tefsr, X. 79; Zemaher, Kef, II. 175. bn Kesr, Tefsr, II. 337; Elmall, Hak Dini, IV. 2459. bn Kesr, Tefsr, II. 337. bn Kesr, Tefsr, II. 337. Taber, Tefsr, X. s. 105-106; bn Kesr, Tefsr, II. 337-338.

352

putperestlikteki inatlar sebebiyle bundan byle hibir zaman onlarla anlama yaplamayaca ifade edilmektedir. Zira mriklerin gl olduklar zaman Mslmanlarla yapm olduklar anlamalara bal kalmadklar ve insanlar slma girmekten alkoyduklar ifade edilerek, bundan byle onlarla anlama yaplamayaca bildirilmektedir. 2153 8. Kendilerine verilen bu emana ve mhlete ramen, savaa yeltenirlerse, byle bir hazrlk ierisinde olurlarsa, onlarla harp edilmesi istenmektedir. Byle bir durumda savamayan Mslman, korkaklkla sulanmakta ve onlarn Mslmanlarn eliyle rezil edilmeleri iin onlarla savalmas emredilmektedir. 2154 Yaknlar bile olsa mriklerle dost olunmamas istenmekte, 2155 mriklerin haclara yaptklar hizmetin de onlara bir eref kazandrmad vurgulanmaktadr. 2156 9. Mriklerin necis olduu belirtilerek, bundan byle Kbeye yaklatrlmamalar gerektii, 2157 mriklerin houna gitmese de Allahn dininin yeryzne yaylaca 2158 ve yeryznde fitne kalmayp din yalnz Allahn oluncaya kadar mriklerle Allah yolunda topluca savalmas 2159 emredilmektedir. 10. Yahudi ve Hristiyanlar Ehl-i Kitap olduklar iin inanmasalar dahi cizye karl Mslmanlarla anlama yapmalar mmkn iken, 2160 putperestler inanlarndan dolay bu imtiyazdan mahrum edilmilerdir. 2161 Hicretin 9. ylnda nazil olan 9/Tevbe Sresi, puta tapan mriklerin bundan byle Kbeye yaklamalarn yasaklarken, 2162 Kbenin stats de, gerek konumuna oturtulmu ve Hz. brahim ile smailin getirdii tevhid dini esaslarna uygun olarak sadece Mslmanlarn ibadetlerine tahsis edilmitir. 2163 Bir ltimatom nitelii tayan 9/Tevbe Sresi, mriklerle yaplm olan btn sresiz anlamalar feshettii gibi,
2153 2154 2155 2156 2157 2158 2159 2160 2161 2162 2163

9/Tevbe, 8-10. 9/Tevbe, 12-14. 9/Tevbe, 23-24. 9/Tevbe, 16-19. 9/Tevbe, 28. 9/Tevbe, 33. 9/Tevbe, 36, 39. 9/Tevbe, 29. bn Kesr, Tefsr, II. 347. 9/Tevbe, 28. Hamidullah, slm Peygamberi, I. 272.

353

bundan byle onlarla herhangi bir anlamann da yaplamayacan hkme balamtr. Ancak, belli mddeti kalm olan anlamalarn sreleri bitinceye kadar devam etmesi, mriklerin anlama artlarna bal kalmas kaydyle istenmitir. Anlama yaplmas yasaklanan mriklere ise drt ay sre verilmi ve bu sre ierisinde Mslman olmak veya savamak gibi iki tercihten birini semeleri istenmitir. Bu tercihleri kabul etmedikleri takdirde Arabistann dna kmalar art koulmutur. Bu drt aylk sreden sonra bile Hz. Peygamberle grmek istedikleri takdirde izin verilmi, onlarn can gvenlii teminat altna alnmtr. 9/Tevbe Sresinin nazil olmasyla, mriklerle daha nceleri yaplan anlamalarn zaten fiil bir deeri de kalmamt. nk Mekkenin fethi ile evrede bulunan kabilelerin birou ya dorudan Mslman olmu ya da teslim bayran ekerek Mslmanlarn egemenliini kabul etmek mecburiyetinde kalmt. Verilen bu drt aylk zaman zarfnda da artk Mekke ve evresinde mriklerin hemen hemen tamam slmiyeti kabul edip Mslman olmutu. 2164 Hz. Peygamberin ertesi yl gerekletirdii hac ziyaretinin yanklar ok daha nceden yaylm ve Arafatta tarihi Veda Hutbesini irad ederken 140.000 kii kadar bir grup onu dinlemitir. Bu yle bir hutbe idi ki, deta bir anayasa gibi, insanlarn sahip olduu haklar ve grevleri aklyor, ayrca ay sonra vefat edecek olan Hz. Peygamberin bir vasiyeti niteliini tayordu. 2165

2164 2165

Hamidullah, slm Peygamberi, I. 273. Hamidullah, slm Peygamberi, I. 273.

354

SONU VE DEERLENDRME
Kurann nzl sresince Mslmanlarla dier din gruplar arasndaki ilikileri incelediimiz bu almamzda ilk nce; nzl ncesi Arabistandaki din ve sosyal yap zerinde durmaya altk. Bu alma sonucunda, nzl dneminde Arabistanda din grubun etkin olduunu grdk. Mekkede Hz. Peygamberin ve Kurann muhataplarnn daha ok mrikler olduunu tespit ettik. Kuranda varlndan sz edilen Mecusi ve Sabiilerin ise, mnferit olarak bulunsalar da, toplu olarak etkinliklerinin olmad sonucuna vardk. Ayrca irke bulamam ve bir aray ierisinde olan ve kendilerine Hanif denilen insanlarn da mnferit olarak bulunduunu tespit ettik. Bundan dolay, nzl dneminde Mslmanlarla dier din gruplar arasndaki ilikileri incelerken daha ok bu ilikilerin, Mslmanlarla-mrikler, Mslmanlarla-Yahudiler ve Mslmanlarla-Hristiyanlar arasnda gelitiini grdk. Hz. Muhammedin davet grevi boyunca en ok muhatap olduu mrikler konusunu ilerken, nce irk ve irkin kullanmlar zerinde durduk. irkin Arabistana geli srecini inceledik. Hak yoldan uzaklaan Araplarn nasl byle bir cahiliye anlayn kendilerine din edindiklerini tespit ettik. Amr b. Luhayy tarafndan Arabistana sokulan putperestliin yaylma ortam bulduunu; hak dinden uzaklaan, Allah mefhumunu unutan cahiliye Arabnn ksa zamanda inan olarak putperestlii benimsediklerini, putlar adna eitli ibadet ve taatlarda bulunduklarn ve bunu nemli bir ibadet saydklarn tespit ettik. Sosyal yap olarak, kabile reisleri ve eyhleri tarafndan idare edilen Arabistanda, kabileler arasnda meydana gelen ve uzun sre devam eden savalarla kabilenin eref ve haysiyetini kurtarma mcadelesi verdiklerini, insanlar arasnda zengin-fakir, efendi-kle veya hr-kle... gibi snflarn meydana geldiini; bundan dolay toplum olarak bir kurtarcya ihtiya duyduklarn tespit ettik. Kabilecilik anlay ierisinde kendi kabilelerinin bekasn salamak iin mevcut olan kavmiyetiliin yan sra, eman ve haram aylara verilen deer, bu dnemde dikkatimizi eken hususlardandr. Hatta Hz. Peygamberin tebliine kar gelen ve Mslman olmay reddetmenin altnda kabilecilik taasubunun yattn, bunun en canl rneinin ise sonular tarihte derin izler brakan Emevi-Haimi atmasnn da nemli bir etkisinin olduunu tespit ettik. Hz. Muhammed byle bir toplumda dnyaya gelmi olmasna ramen, 40 yllk hayat boyunca toplumun bu irkinliklerine bulamam, kavminin inan, ibadet ve dier 355

konulardaki faaliyetlerine itirak etmemi, buna karlk mspet davranlar benimsemi ve onlar desteklemitir. Kendisine risalet grevi verildikten sonra gizli davete balam, vahyin ynlendirmesiyle davet faaliyetine nce yakn akrabalarndan balamtr. 13 yllk Mekke dnemi boyunca bata mrikler olmak zere btn din mensuplarna slm tebli etmi, onlarn irkle kark uzlama tekliflerini reddetmitir. Muhaliflerinin iddetli tepkileri ile karlam, ekilen skntlar sonucunda Yce Allahn izni ile Mekkeden Medineye hicret etmitir. Hicreti mteakiben Hz. Muhammedin Medinede ilk yapt ilerin banda; Mescidin inas, kardeliin tesisi, devletin snrlarnn tespiti ve bir anayasa metninin hazrlanmas olmutur. Bu arada kurduu devlete kastetmek isteyenlere kar cihad izni verilmi, bata Mekkeli mrikler olmak zere birok mrik grupla savalar yaplm, bu savalarda insani llerin almamasna son derece riayet edilmi ve hibir zaman dman imha eylemi olmamtr. Medineye hicret sonras Mekke mrikleriyle yaplan Hudeybiye Bar Anlamas Mslmanlar tarafndan ilk etapta sindirilememi olsa da, Kuranda bir fetih olarak nitelendirilmitir. nk bu anlamadan sonra etrafa davet mektuplar gndirilmi, bylece diplomatik mnasebetler asndan Medine devletinin varl mrikler tarafndan kabul edilmitir. Bu anlama sonunda gerekleen Mekkenin fethi ve Tebk Seferi ile slmn stnl teyit edilmi ve birok kabile toplu olarak slmn hakimiyetini, gnll-gnlsz boyun eerek kabul etmek mecburiyetinde kalmtr. Hicr 9. ylda nazil olan 9/Tevbe (Berae) Sresi ile g kaybedip kendiliinden yklma ve kme aamasna gelen mrik sultasna son verilmi ve bir ltimatomla mriklerle btn ilikilerin kesilmesi istenmitir. Bylece, 23 yllk ksa bir zaman zarfnda Arabistanda irkin sultas sona ermitir. Kurann nzl dneminde Arap Yarmadasnda bulunan din gruplardan birisi de, Yahudilerdi. Mekkede Yahudilerin etkin bir topluluk olmamakla birlikte, ticaret veya baka amalarla da olsa Mekkeye geldiklerini tespit ettik. Bundan dolay Kurann Mekk ayetlerinde Yahudilerden bahseden ve onlar muhatap alan ayetlerin olmadna ahit olduk. Ancak, zellikle Medinede Yahudilerin youn bir nfusa sahip olduklarn, bundan dolay Yahudilerle kayda deer ilikilerin olduunu tespit ettik. Kuran- Kerim, onlarn ulhiyet, peygamberlik ve kutsal kitaplar hakkndaki tevhid inancna aykr temel yanllarn tm aklyla ortaya koymutur. Yahudilerin tarih boyunca eitli politeist dncelerden etkilendikleri ve Allaha oul isnat ederek tevhide aykr hareket ettikleri; kendi ocuklarn tandklar gibi Hz. Muhammedi 356

tanmalarna ramen onun peygamberliini kskanlklarndan dolay inkr ettikleri ve kendi kitaplarn tahrif ettikleri ifade edilir. Hz. Peygamberin namaz, oru, hac, kble ve Cuma gn konusunda uygulamalarna ilikin baz Batl msterikler birtakm iddialar ileri srmlerdir. Bunlardan bazlar bu ibadetlerin Hz. Muhammed tarafndan o dnemde etkin olan Yahudi ve Hristiyan kltrnden etkileim sonucunda dine kazandrdn ileri srmlerdir. Ancak daha sonra bu ibadetlerin biimsel olarak farkllk arz etmesini de Hz. Muhammedin, dini Yahudilikten uzaklatrp mill bir din yapma abasndan kaynaklandn iddia etmilerdir. almamz sonunda buna benzer iddia sahiplerinin gerek slma, gerekse Hz. Peygambere kar nyargl olduklar kanaatine vardk. Zira Hz. Muhammedin getirdii din, btn peygamberlere gelen ilh mesajlarn zn iermesi dolaysyla, Hz. Musaya ve Hz. saya indirilen herhangi bir mesajn reddedilmesi sz konusu olamazd. Btn semavi dinlerin kayna tek olduundan byle bir benzerliin olmas doal bir eydir. Medine dneminde farkl kltrel kimliklerin temsil edildii bir toplumun ferdi olarak Hz. Peygamberin, Yahudilerle sosyal alanlarda da baz ilikilere girdii grlmektedir. Medine Vesikasnda da n grld gibi, hukuki ve siyasi adan onlara nemli haklar ve ykmllkler verilmitir. nanlarn gerei gibi yaamalarna imkn salamak, din ve vicdan hrriyetinin gerei grlmtr. Onlarla yaplan anlama artlarna bal kaldklar mddete Mslmanlarla birlikte ayn vatan paylama hakkna sahip olmalarnn yannda, kamu hukukunu ilgilendirmedii srece onlara hukuki zerklik tannmtr. Hz. Peygamber, btn savalarda olduu gibi, Yahudilerle yapt savalara da mecburiyet karsnda girmitir. Yahudilerin yaplan anlamalara ihanet etmeleri sonucu, yurtlarndan karlmalar ve ldrlmeleri, hukuki zerklik gerei Tevratn hkmne gre olmutur. Ancak, bu uygulama, Kuranda da yansmasn bulmu ve teyit edilmitir. Bazlarnn iddia ettii gibi, Hz. Peygamber insanlar zorla slma sokmak iin savalara ba vurmad gibi, sadece pasif bir savunma anlayn da, tercih etmemitir. Bazen saldrlara kar koymak, ihanetleri cezalandrmak, ya da mazlum Mslmanlar korumak amacyla savaa bavurmutur. Yahudilerle yaplan savalarn temel sebebi, onlarn, yaplan anlamalara riayet etmeyip ihanet etmelerinden kaynakland bilinen bir gerektir. Bundan dolay, Hz. Peygamberin, sava ve bar stratejisinin ortam ve artlara gre fakllk arz ettiini grlmektedir.

357

Nzl srecinde Arap Yarmadasnda varlk gsteren din gruplardan biri de Hristiyanlard. Yahudilere nispetle Mekke dneminde de varlklar Araplarca biliniyordu. Bunlar: Mekkeye ticaret amacyla gelen tccarlar, hizmet eden kleler ve az da olsa yerleik olan Hristiyanlardan olumaktayd. Hz. Peygamberin gerek risalet ncesi, gerekse risalet grevi verildikten sonra Hristiyanlarla ilikisi olmutur. Kuran- Kerimin Mekk ayetlerinde de Hristiyanlara ynelik ayetler mevcuttur. Bu ayetlerde, Hristiyanlarn ulhiyet, peygamberlik ve kutsal kitap hakkndaki yanl itikadlar eletirilmi, onlarn Allaha oul isnat etmeleri, Hz. saya ilah demeleri ve Hz. Meryem hakkndaki inanlarnn yanl olduu gayet ak bir ekilde beyan edilmi, kfre girdikleri belirtilmitir. Bununla birlikte, slmn ilk dneminden itibaren Mslmanlarn, Hristiyanlara bak farkl olmutur. Hristiyanlarn (Bizans) Mecusilere (ran) yenildii haberi geldiinde Mslmanlar zlm, ancak daha sonra nazil olan ayetler Hristiyanlarn yaknda galip geleceini bildirmi, galip gelince de Mslmanlar buna sevinmitir. Habeistana yaplan hicret ise Mslmanlarla Hristiyanlar arasndaki diyaloun canl bir rneini gstermektedir. Bilindii gibi Habeistana yaplan hicret Mslmalarla Hristiyanlar arasnda olumlu bir diyaloun gelimesine zemin hazrlamtr. Mslmanlarla karlaan bir ok Hristiyan olumlu etkileim sonucu Mslman olmak iin Mekkeye gelmi ve Hz.Peygamber ile grm ve Mslman olmutur. Medinede Hristiyan nfusun az olmas, Medine dneminin ilk yllarnda Mslmanlar ile Hristiyanlar arasnda bir ilikinin olmadna ahit olmaktayz. Ancak, Mekkeli mriklerle yaplan Hudeybiye Bar Anlamasndan sonra Hz. Muhammedin (a.s.) Hristiyan kabile reisleri ve devlet bakanlarna davet mektuplar ve elileri gndermesi, bu davet mektuplarnda Hristiyanlarn Allahn birliine arlmas sonucu Mslman-Hristiyan ilikilerinde yeni bir dnemin balangcna sebep olmutur. Hristiyanlarla yaplan savalar ise Hristiyanlarn gnderilen elilere kar davranlar ya da yaplan anlamalara riayet etmemelerinden kaynaklanmtr. Hristiyanlara gnderilen davet mektuplarndan sonra, Medineye gelen Hristiyan heyetleri gzel bir ekilde arlanmtr. Kuran- Kerimde, Yahudi ve Hristiyanlardan, onlarn yanl tutumlarndan bahseden birok ayet-i kerime vardr. Bu almamzda sadece Yahudilerden bahseden ayetler olduu gibi sadece Hristiyanlar ve onlarla olan ilikilerden bahseden ayetlerin olduunu tespit ettik. te yandan gerek Yahudileri, gerekse Hristiyanlar iine alan ve ortak isim altnda Ehl-i Kitap olarak hitap eden ayetler de az deildir. Bu isim altndaki 358

hitaplarn, daha ok, dier inanmayan gruplardan farkl olarak hitap edip deer vermesi, aslnda tahrif edilmi de olsa, onlarn ilh bir kitaba sahip olmalarndan kaynaklanmaktadr. Yce Allah, adaleti gerei kendilerinde iman belirtisi grd insanlar dier insanlarla bir tutmamaktadr. Ancak, onlarn ounluu Kuran- Kerime inanmadklar iin knanmakta ve hatta tehdit edilmektedir. Ayrca onlarn birok kt vasflar teker teker saylmakta ve bu ynleriyle gerek konumlar ortaya konulmaktadr. rnein, onlarn Allaha irk komalar yannda, yine ona pek ok yanl sfatlar izafe etmeleri, meleklere ve peygamberlere iftira etmeleri, hatta baz peygamberleri ldrmeleri, Mslmanlara iddetli dman olmalar, Allahn indirdii ayetleri kendi istekleri dorultusunda deitirmeleri vb. daha birok olumsuz ynleri Kuran- Kerim tarafndan ifade edilmektedir. Kuran- Kerim, Ehl-i Kitabn yanllarn ortaya koymakta, onlarn eitli konulardaki yanl inanlarn reddetmektedir. rnein Ehl-i Kitap, Hz. Peygambere ve Kuran- Kerime iman etmek zorunda olmadklarn ileri srmektedir. Kuran ise Ehl-i Kitabn ellerinde bulunan kitaplarn deitirildiini ifade ederek, bu kitaplarn mensuplarnn ellerindeki kitaplarla doru bir inanca sahip olamayacaklarn, dolaysyla Allah tarafndan gnderilen ve yine onun tarafndan korunan Kurana iman etmek zorunda olduklarn aklamaktadr. Kuran- Kerimin Ehl-i Kitaba kar taknd ikinci tavr, onlar hi de yabanc olmadklar bir sze (tevhid) davet etmektir. Nitekim Kuran- Kerim bu konudaki ayetinde yle buyurulmaktayd: De ki: Ey Kitap Ehli bizim ve sizin aranzda eit olan bir kelimeye gelin. Eer yz evirirlerse, ahit olun, biz Mslmanlarz deyin. 2166 Bu hitapla Ehl-i Kitabn tamamen tevhidin dna km olduklar beyan edilmekte, bundan dolay da Kuran onlar zerinde bulunmalar gereken tevhide davet etmektedir. Kuran- Kerimin nceki vahiylerin mntesipleri olan Ehl-i Kitaba dier inanmayan zmrelere nazaran baz ayrcalklar verdiini grdk. Tabiatyla verilen bu deerle Kuran, sz konusu zmreleri slma sndrmak istemitir. Ancak, Ehl-i Kitabn bu frsatlar gereince deerlendiremediklerine ahit olduk. Hz. Peygamber, bata Yahudiler olmak zere kendileriyle baz anlamalar yapm, ancak onlar sz konusu bu anlamalara riayet etmemilerdir. Bu hareketleriyle onlar, gvenirliliklerini yitirmilerdir. Bu anlamalarn ihlal edilmeleri sonucu onlarla birtakm savalar yaplm ve yurtlarndan kovulmulardr.
2166

3/Al-i mrn, 64.

359

almamz esnasnda, Ehl-i Kitabn hepsinin Kurana kar

ayn tepkiyi

gstermediklerini de tespit etme frsatn bulduk. Onlardan elit bir aznlk Hz. Muhammedi ahir zaman peygamberi olarak tehis etmi, ona ve ona vahyi edilen Kurana iman etmilerdir. Bu yzden Kuran bunlardan vgyle bahsetmektedir. Hz. Peygamberin sosyal yaantsnn zellikle Medineye hicretten sonra farkl bir boyut kazand grlr. Bu dnemde Yahudiler, Hristiyanlar ve mrik Araplarlarla ilikileri sonucunda, komuluk, giyim-kuam, yeme-ime, evlilik, hediyeleme, ticaret vb. konularda birtakm sosyal normlar olumutur. O, bu tr konularda genel olarak slmn temel hkmlerine ters dmemek kaydyla onlarla diyaloa girmekten kanmamtr. zellikle de Ehl-i Kitaba kar daha msamahakr davranmtr. Nitekim Ehl-i Kitap kadnlaryla evlenme izni, onlarn yiyeceklerinden yeme, onlara hukukta zel stat tanma, onlarla ticari ilikilerde bulunma gibi konular rnek olarak gsterilebilir. Son olarak unu syleyebiliriz ki, Hz. Peygamberin Kurann nzl srecindeki tavrlar ve vahyin bu konudaki sylemi, Mslmanlarn yan sra farkl inan gruplarnn da bulunduu bir toplumda, insanlarn birbirlerine kar nasl davranmas gerektiine dair son derece nemli mesajlar vermitir. Buna gre Hz. Peygamber, inanta tevhid anlaya bal, hukukta temel insan haklarna duyarl, diplomaside son derece atak, sosyal ilikilerde ise inancnn gerektirdii dorultuda tavr alan bir yaam modeli sunmutur. Bu model, kresellemenin getirdii gereksinimler iin de bir rneklik tekil etmektedir. nsanlk ancak bu modelle kavga etmeden, bar iinde birbirlerinin haklarna saygl olarak, bir arada yaama imknndan yararlanbilir.

360

EKLER

361

EK I: HZ. PEYGAMBER DNEM OLAYLARI KRONOLOJS Konumuzla ilgili ayetlerin nzl ve kronolojisiyle ilgili bilgi vermeden nce, genel anlamda Kurann nzl ve kronolojisi hakknda bilgi vermek gerekir. Kuran ayetlerinin tm bir anda indirilmemitir. Byle olmas Kurann indirili amacna ve insann ftratna da aykr olurdu. Nitekim Kuran- Kerimde bu konuda yle buyurulmaktadr: Odur ki, mmiler iinde, kendilerinden olan ve onlara Allahn ayetlerini okuyan, onlar ycelten, onlara Kitab ve hikmeti reten bir eli gnderdi. Oysa onlar, nceden ak bir sapklk ierisinde idiler. 2167 nkr edenler: Kuran ona bir defada indirilmeli deil miydi? dediler. Biz onunla senin kalbini salamlatrmak (kolayca ezberlemeni salamak ve eitli olaylara kar yeni gelen ayetlerle kalbini takviye etmek) iin onu byle (para para indirdik) ve onu ar ar okuduk. 2168 Onu, insanlara ar ar okuman iin okuma paralarna ayrdk ve onu azar azar indirdik 2169 Yukardaki ayetlerde, Yce Allahn, insanlara yeni dini tebli etmek iin mmilerin kendilerinden bir peygamber gnderdii, ona insanlara anlatmas ve tebli etmesi iin bir kitap verdii ve bu Kitabn inkr edenlerin istemelerine ramen bir defada deil, ar ar, ayr zamanlarda nazil olduu belirtilmektedir. Bizzat Kurann kendisi; yava yava, ar ve altrarak insanlara okunduu, zel tedric bir nzlle, blm blm indirilmi olduunu aklamaktadr. Hem ayrma; blm blm oluu, deiim ve dnm olgularyla uyum arz etmekte ve hem de dier ayette ifade edildii gibi tek bir cmle (cumleten vhide) olmamaktadr. Sadece Kurann geliimi (dnm-tehavl) deil, olgunlama (tekaml) olgusu da hayret ve inkr konusu olmamaldr. Kurann kendisi de ikinci olguyu: Bugn size dininizi kmil kldm, zerinize nimetimi tamamladm ve size din olarak slm setim. 2170 ayetiyle aka onaylanmaktadr. 2171

2167 2168 2169 2170 2171

62/Cuma, 2. 25/Furkn, 32. 17/sr, 106. 5/Mide, 3. Mehdi Bzergan, Kurann Nzul Sreci, trc. Yasin Demirkan, Mela Muhammed Feyzullah, Ankara, 1998, s. 15.

362

Kuran ayetlerinde bir tedricilik olduu ve bunun birok ahkmla ilgili (iki, hicab, cihad, namaz vb.) 2172 ayetlerde grld herkes tarafndan kabul edilmektedir. Kurann geliim sreci, bir bakma Hz. Peygamberin gelime ve olgunlama seyri olarak da telakki edilebilir. Nitekim Biz onunla senin kalbini salamlatrmak iin onu bir trl zel teenni ile okuyarak inzal buyurduk. 2173 ayet-i kerimesi uyarnca, ilh reti tedricen Hz. Peygamberin gnl ve zihninde yer etmitir. 2174 Ve onu insanlara ar ar okuman iin okuma paralarna ayrdk ve onu azar azar indirdik 2175 ayetiyle sunulan yntem, ncelikle onu dntrp eitmitir. 2176 Kurann, Hz. Peygamberin 23 yllk risaleti boyunca, gelime veya dier bir ifadeyle tekaml gsterdii bilinen bir gerektir. 2177 Ancak, elimizdeki Kuran tertibinde, Mekk-Meden, eski ve yeni ayetler bazen de sreler i ie olmakta; resm Kuranlar (Kurann toplanmasndan sonra oaltlarak merkezi yerelere gnderilen Kuran) toplanma ve tedvin asndan srelerin nzl tarihi tekaml ve geliim sreci gz nne alnmadan dzenlenmitir. Nitekim gerek tefsirlerde gerekse Kuran tarihi zerinde yazlm eserlerde bu konuda yaplm almalar arasnda tam bir uyumun olmamas bunun bir gstergesidir. 2178 Bundan dolay Kurann tarihi ve nzl sreci hakknda birtakm glklerle karlalmaktadr. Bunlardan hangisinin nce, hangisinin sonra olduu konusunda tamamen net bir bilgi yoktur. Onun iin nzl sreci ve hangi ayet ve srenin nce indirildii hakkndaki mtalalar gzden geirmek gerektii kansndayz. phesiz baz tefsirlerde ve saysz Kuran tarihi kitaplarnda srelerin nzl sras ve ayetlerin konumlarna ilikin birtakm rivayetler ve dzenlemeler yer almaktadr. Bu balamda Avrupallarda bilimsel ve tarihsel aratrmalar konusunda pek ok almalar bulunmaktadr. Ancak, bu almalarda ve bu erevedeki rivayetlerle ne srlen rivayetler arasnda bir uyum bulunmamaktadr. lk dnem kaynaklarnda daha ok rivayetlerin nakli ve senedin zikredilmesiyle yetinilmi ve bunlardan bazlar

2172 2173 2174 2175 2176 2177 2178

Bzergan, a.g.e., s. 16. 25/Furkn, 32. Bzergan, a.g.e.s. 16. 17/sr, 106. Bzergan, a.g.e., s. 16. Bzergan, a.g.e., s. 18. Bzergan, a.g.e., s. 19.

363

muteber saylmtr. Ancak, sz konusu kitaplarda telafisi mmkn olmayan farkllklar gze arpmaktadr. 2179 Ayetlerin kronolojisinin tespitinde karlalan zorluklardan birisi de, baz olaylarn, kaynaklarda farkl yl, ay ve gnlerde gsterilmesi gelir. Bu durumda milad takvime evirirken farkl yllar ortaya kabilmektedir. Bu da rivayetler arasnda bir tercihi gerektirmektedir. te yandan bu dnem gelimelerini tarihlendirirken dikkati eken bir baka husus, baz olaylarn ayn hicret ylnda, fakat farkl aylarda cereyan ettii iin, milad takvimde farkl yllarda grnmesidir. nk herhangi bir yln herhangi bir aynda meydana gelen bir olay milad ay itibaryla yeni bir yla gemi olabilmektedir. rnein Karde Seriyesi H. 3/M. 624 ylnda, Uhud Sava ise H. 3/M. 625 ylnda meydan gelmitir. Buradaki sz konusu olaylarn birinin 624 ylnda, dierinin ise 625 ylnda olmas, sz konusu sebepten kaynaklanmaktadr. 2180 Nitekim Bazergan: oryantalistler daha ak bir biimde ve daha zgr fikir serd etmekle birlikte; tarih, edeb ve sosyal faktrler, kiisel beeni ve bireysel dnceler, bu kimselerin istinbatlarn ve bu balamdaki dncelerine olan gveni sarstn. 2181 fade ederek bu geree iaret ederek msteriklerin de bu konuda iyi bir performans gsteremediklerini belirtir. Buna ramen Batl oryantalistlerin de ilk Mslman bilim adamlarnn sylediklerini dayanak noktas yaptklarn grmekteyiz. nk Mslman bilginlerin eserlerinde eitli ayetlerin vahyedili sebepleri hakknda nemli miktarda vesika bulunmaktadr. Ancak bu malzemeyle ilgili iki glk sz konusudur: Birincisi, malzemeler noksanlk ve elikiler ihtiva etmektedir. kincisi ise zellikle Mekk sre ve ayetler hakknda yeteri kadar hadislerin bulunmamasdr. Bundan baka sebeplerin ou da, kesin tarih verilebilecek olaylar deildir. Bundan dolay sebeplerle ilgili hadisler, genelde doru olarak kabul edilse bile; bunlar kendi bana Batl bilginlerin sorduu birok soruya cevap bulmada yetersiz kalmaktadr. 2182 Bundan dolay Batl bilginler bu konuda farkl metotlar gelitirmitir.

2179 2180

Bzergan, a.g.e., s. 19. Hseyin Algl, Hz. Muhammmed (a.s.) Devri Kronolojisi, Uluda niversitesi lhyat Fakltesi Dergisi, IV (1992), say: 4, s. 100. Bzergan, a.g.e., s. 19. Watt, Hz. Muhammed Mekkede, s. 67.

2181 2182

364

Bunlardan Alman bilgini Teodor Nldeke, ilk basks 1860da yaplan Kuran Tarihi adl eserinde, deer ls olarak, ayetlerin ksal ve uzunluunu almtr. Nldeke, yapt aratrmalarda genellikle ilk sreler olarak kabul edilen srelerin ksa ayetleri; son sreler olarak kabul edilen srelerin ise daha uzun ayetleri ihtiva ettiini tespit etmitir. Bu lye gre, Nldeke, sreleri, Mekk, biri de Meden olmak zere drt dneme gre sralamtr. Bu sralama genellikle Batl bilginlerce kabaca bir klavuz olarak kabul edilmitir. 2183 Nldekeden bu yana en nemli gelime, Richard Bellin 1937-1939 ylnda baslan Translation of Quranda yer alan almasdr. slm gelenei, srelerin ounun deiik zamanlarda vahyedilen ayetleri ihtiva ettiini kabul etmitir. Bellin bu evirisinde, sreleri orijinal ksmlarna ayrmaya ve her bir ksm tarihlendirmeye bir aba gsterilmitir. Bell, Nldekenin lsn kabul etmekte, fakat muhtevalarn dikkate alma ynnden baz ayetler iin bu lnn deitirilmesi gerektiini belirtmektedir. Bu yaklam, zellikle Medine dnemi iin doru gzkmektedir; ancak, bylece elde edilen sonularn ou, byk bir ihtimalle byle olmasna ramen, bazen de, deiik grler mmkn olduu iin, tamamyla kesinlik ifade etmemektedir. 2184 Bundan dolay, kronoloji konusunda kesin bir ey sylemek mmkn grnmemektedir. Ancak, buna ramen biz, bu almamzda nce Hz. Muhammed dnemine ait kronolojiyi bir tablo eklinde gstermeye alacaz. Daha sonra da tarih kaynaklardaki bilgileri de gz ard etmeden konumuzla ilgili ayetlerin kronolojisini ortaya koymaya alacaz. 571 Hz. Muhammedin (a.s.) doumu (20 Nisan). Hz. Muhammedin (a.s.) stannesi Halme ile kal. Hz. Muhammedin (a.s.) annesinin vefat. Hz. Muhammedin (a.s.) dedesi Abdulmuttalibin yannda kal. Hz. Muhammedin (a.s.) dedesi Abdulmuttalibin vefat. Hz. Muhammedin (a.s.) amcas Eb Tlib ile ticari seyahatinin

571-575 577 577-579 579 580

Hz. Muhammedin (a.s.) annesinin yannda geirdii yllar.

balamas ve Busraya gidii.

2183 2184

Watt, Hz. Muhammed Mekkede, s. 67. Watt, Hz. Muhammed Mekkede, s. 68

365

580-584 580-591 591 Hz.

Hz. Muhammedin (a.s.) 8-13 ya ocukluk yllarn amcasnn Hz. Muhammedin (a.s.) 9-20 ya arasnda amcas Eb Tlibin Muhammedin (a.s.) drdnc Ficar Savanda

yannda tamamlamas. himayesinde ticari faaliyeti renmesi, eitli seyahatlere katlmas. Abdulmuttaliboullarn temsilen amcalarnn yannda yer almas. 591-592 595 gtrmesi. 596 605 607 Hz. Muhammedin (a.s.) Hz. Hatice ile evlenmesi. Hz. Muhammedin (a.s.) Kbe hakemlii yapmas ve Kurey kabileleri Hz. Muhammedin (a.s.) amcas Eb Tlibe yardm gayesi ile Hz. Hz. Muhammedin (a.s.) Hira dandaki maarada Ramazan Hz. Muhammedin (a.s.) Mekke ve evresinde can gvenliini temin iin kurulmu Hlful-Fudl cemiyetine faal bir ye olarak katlmas. Hz. Muhammedin (a.s.) Hz. Haticeye ait olan kervan ama

arasnda kmas muhtemel olan atmay nlemesi. Alinin bakmn stlenmesi. 608-610 610 aylarnda inzivaya ekilmesi, kendisine yalnzln sevdirilmesi. Hz. Muhammede (a.s.) 40 yanda iken Hira dandaki maarada Gizli davet dnemi, Fetret-i vahiy (vahyin kesilmesi) bu yllara lk Mslmanlara youn basknn mriklerce srdrld yllar. Ramazan aynda ilk vahyin (96/Alak 1-5) gelmesi. 610-613 tesadf eder. 613-615 615 617 620 Pe pee Hz. Hamza ve Hz. merin Mslman olmalar, Hz. merin Mslmanlarn Habeistana hicret etmeleri. Mriklerce Mslmanlara kar uygulanan boykot ve tecrid yllar. Hz. Peygamberin (a.s.) (Recep aynn 26sn 27ye balayan Eb Tlib ve Hz. Haticenin pe pee lmeleri (hzn yl).

Mslman olmasyla Mslmanlarn toplu halde Kbeye gidip namaz klmalar. 617-620 620-621 621 622

gece) Miraca kmas Birinci Akabe Biat. Kureyin Hz. Muhammedi (a.s.) ldrme teebbsleri ve Hz.

Peygamberin hicreti

366

622

(1 Reblevvel-24 Eyll) Hz. Peygamberin Kubaya varmas ve Kuba

mescidini ina etmesi; Ranuna vadisinde ilk Cuma namazn klmas ve Eb Eyyb elEnsrnin evine misafir olmas. 622-623 Medinede Mescid-i Nebinin inas, kardeliin tesisi, Suffenin faaliyete geirilmesi, ezann okunmas, Hz. Peygamberin aile fertleri iin hcrelerin yaplmas, Hz. Peygamberin Hz. Ae ile evlenmesi, Medine ehir devletinin kurulmas, ilk nfus saymnn yaplmas ve slmi kurallara gre ileyen ehir pazarlarnn kurulmas. 622 Medine civarndaki Yahudilerle anlama yaplmas. Kblenin deitirilmesi, oru ve zektn farz klnmas, cihada izin 623-624 624 624

veren ayetin nazil olmas. Bedir Sava (Ramazan/Mart) Ben Kaynuka Gazvesi (evval/Mart). Hz. Peygamberin kz Hz. Rukiyenin vefat, dier kz olan Hz.

Zeynebin Medineye getirilmesi; Sevik, Gezve, Zmer Gazvesi; Fr Gazvesi, Ben Kaynuka Gazvesi ve Hz. Alinin Hz. Fatma ile evlenmesi. 624-625 625-626 626-627 Kab b. Erefin ldrlmesi, Gatafan Seferi, Uhud Sava, (625 Bir-i Maune Facias, Ben Nadir Gazvesi, Zatur-Rika Gazvesi, Dummetul-Cendel Gazvesi, Mreysi Gazvesi (aban/Aralk), fk evval/Mart) Kurey mriklerinin takibi, (Hamrulesed Seferi) Reci olay. Bedrul-Mevid Gazvesi, ikinin haram klnmas. olay, Hendek Sava (627 evval/ubat), Hz. Peygamberin Mureyse ile evlenmesi, Ben Kurayza Gazvesi, Hayber Yahudilerinden Ebl-Hukaykn ldrlmesi, Hz. Peygamberin Zeyneb b. Cah ile evlenmesi, haccn farz klnmas, rt ile ilgili ayetlerin inmesi. 628 Revehann Mslmanlarla Zeyd b. Hrise komutasnda Ben Fizre Seferi, Abdullh b. Haybere gnderilmesi, gidii, Hz. Peygamberin Biat, Kbeyi Bar ziyaret iin Mekkeye Rdvan Hudeybiye Anlamas

(Zilkade/Mart), Hz. Peygamberin hkmdarlar ve devlet adamlarna eliler ve mektuplar gndermesi, Hayberin fethi, (Muharrem-Sefer/Mays-Haziran), Fedek ve Vadil-Kurann slm devletine balanmas, Cafer b. Eb Tlib ve arkadalarnn Medineye dnmeleri, Teyma Yahudilerinin vergiye balanmas. 629 Anlama artlarna gre Umretul-Kazann yaplmas (SeferZilkade/Mart) Hz. Peygamberin Meymne ile nikhlanmas.

367

629 Fedek Seferi. 630

Hlid b. Veld ve Amr b. el-sn Mslman olmas, Peygamberimizin

kz Zeynebin vefat, Mte Sava (Cemazielevvel/Agustos-Eyll), Ztus-Selsl Seferi, Mekkenin Fethi (Ramazan/Ocak), Huneyn Sava (evval/Ocak-

ubat), Evtas ve Taif Seferi, Peygamberimizin olu brahimin doumu, mescide minberin yaplmas 630 Habe Necasisi Ashamn lm, la hdisesi, Tebk Seferi (Recep/Ekim-Kasm), Dummetul-Cendel, Makna, Eyle, Cerba, Erzh blgelerinin slm devletinin hakimiyetine girmesi, Drar mescidinin yklmas. 631 hac Abdullh b. Ubeyy b. Selln lm (evval/ Ocak), Hz. Eb Bekirin emrliine seilmesi, Hz. Alini ltimatomla ilgili ayetleri okumak zere

grevlendirilmesi (Zilhicce/Mart), Hz. Peygamberin evreye daveti ve valiler gndermesi, bata Necran heyeti olmak zere birok heyetin Medineye gelii, Hz. Peygamberin baz Arap kabilelerine davet mektuplar gndermesi. 632 Veda Hacc (Zilhicce/Mart), Veda Hutbesi (9 Zilhicce/8Mart), Ben Muharib temsilcilerinin Medineye gelii, Museylemtul-Kezzb ve Esvedul-Ansnin peygamberlik iddiasnda bulunmalar, Hz. Peygamberin vefat (12 Rebulevvel/8 Haziran). 2185

2185 Not: Bu kronoloji, Hseyin Algl, Hz. Muhammed (a.s.) Devri Kronolojisi (Uluda niversitesi lhiyat Fakltesi Dergisi, IV (1992), say: 4) adl makalesi esas alnp dier slm tarihi kaynaklaryla karlatrlarak hazrlanmtr.

368

EK II: TEZDE KULLANILAN AYETLER KRONOLOJS 1. Hz. Muhammedin Geleceine ve Yahudi ve Hristiyanlarn Onu Tandklarna Dair yetler 7. Arf, 157: Araf Sresi Mekke Dneminin nc devresinde Sad Sresinden sonra 39. srada nazil olmutur. 26. uar, 192-197: uara Sresi Mekki bir sre olmasna ramen konumuzla ilgili olan 197. yet Medenidir. Srenin dier ksmlar ise Mekkede 47. srada nazil olmutur. 7. Arf, 20: Araf Sresi Mekke dneminin nc devresinde 39. srada nazil olmutur, ancak 20. yet Medendir. 2. Bakara, 75, 79, 101, 109, 146: Bakara Sresi Medinede nazil olan ilk sredir. 87. srada nazil olmutur. 3. Al-i mran, 71, 81: Al-i mran suresi Medine dneminde Hicri drdnc ylda 89. srada Enfal Surasinden sonra nazil olmutur. 4. Nisa, 47: Nisa Sresi Medine dneminde Mmtehine Sresinden sonra 92 srada hicri drdnc yldan sonra nazil olmutur. 61. Saff, 6: Saff Sresi Meden bir sre olup Teabun Sresinden sonra 109. srada nazil olmutur. 48. Fetih,29:Fetih Sresi Hudeybiyye Bar Anlamasndan sonra Medinede 111. srada nazil olmutur. 5. Maide, 48: Maide sresi hicri altnc ylda Hudeybiye Anlamasndan sonra 112. srada nazil olmutur. 2. Mekkenin Konumunu Anlatan yetler 6. Enam, 92: Enam,Suresi Mekke dneminin nc devresinde 55. srada nazil olmutur. 95.Tin,3: Tin Sresi Mekkede ilk dnemde 28.srada nazil olmutur. 43. Zuhruf, 31:Zuhruf Sresi Mekkede 63. srada nazil olmutur. 3. Al-i mran, nazil olmutur 3. Mriklerle likilere Dair yetler 96: Al-i mran Sresi Medinede hicri nc ylda 89. srada

369

3.1. Mekke Dnemi 96. Alak, ,6-19 73. Mzzemmil, 10-11 68. Kalem, ,8-15 74. Mddessir, 11-25 111. Mesed, 1-5 87. Ala, 18-19 109. Kafirun, 1-6 89. Fecr, 19-23 93. Duha, 1-11 94. nirah, 1-3 110. Kevser, 1-3. 53. Necm, 1-22, 33-37 85. Abese, 1-10 106. Kurey, 1-4 54. Kamer, 41-49 37. Sad, 1-11. Mriklerle ilgili yukarya aldmz ayetler Mekke dneminin birinci devresinde nazil olmulardr. 7. Araf, 94-95, 137, 191-197 25. Furkan, 40-41 26. uara, 213-223 17. sra, 73-75, 90-93 Yukarya aldmz ayetlerden: Araf Suresi Mekke dneminin ikinci devresinde 39.srada, Furkan Suresi ise,42. srada, uara,47. srada, sra Suresi ise 50. srada nazil olmutur. 28. Kasas, 85-87. 10. Yunus, 15-18, 10-29 11. Hud, 109 6. Enam, 50-53, 136-139, 157-159 37. Saffat, 35-36, 69-70, 149-157 31. Lokman, 25 34. Sebe, 24-26, 40-43, 46-50 370

39. Zmer, 3, 36-37, 49 41. Fussilet, 6 42. ura, 14-15 43. Zuhruf, 16-22 45. Casiyye, 23-25 16. Nahl, 24-25, 86 21. Enbiya, 36 23. Mminun, 24, 81-89 69. Hakka, 38-48 29. Ankebut, 61-63 83. Muttaffifin, 28-36. Yukarya alm olduumuz ayetlerin hepsi Mekke dnemininnc devresinde nazil olmulardr. Sralamay kronolojik sraya gre yaptk 8. Enfal, 30-31: Enfal Suresi Medine dneminde hicri ikinci yldan sonra 88. srada nazil olmutur. Ancak 30-36. ayetleri Mekkede nazil olmutur. 22. Hac, 72: Hac Suresi 103. srada nazil olmutur. 5. Maide: 103-104: Maide Suresi,hicri altnc yldan sonra Fetih Suresinden 112. srada nazil olmutur. 3.2. Medine Dnemi

3.2.1. Bedir Sava 38. Sad, 11: Mekke dneminin ikinci devresinde nazil olmutur. 2. Bakara, 217-218: Bakara Suresi ve bu yetler hicri ikinci yldan sonra nazil olmulardr. 8. Enfal, 41-53: Bedir esirlerine yaplan muamele ilgili ayetler: 8. Enfal, 67 3. Al-i mran, 13, 123-128: Al-i mran Suresi Hicri nc yldan sonra nazil olmutur. 22. Hac, 39: Hac suresi Nur Sresinden sonra nazil olmutur.

371

3.2.2. Uhud Sava 8. Enfal, 36-40: Uhud Sava ile ilgili nazil olan bu yetler Hicri III. yldan sonra nazil olmutur. 3. Al-i mran, 121-122, 140-143, 151-159, 165-167, 171-175; Uhud Sava ile ilgili nazil olan bu ayetler hicri nc yldan sonra nazil olmutur. 3.2.3. Hendek Sava 33. Ahzab, 9-27: Hendek Sava hakknda nazil olan ayetler,Ahzab Suresinde gemektedir. Bu sure Medeni bir suredir. Hicri beinci yl Hendek Savandan 97. srada sonra nazil olmutur. 3.2.4. Mriklerle Yaplan Anlamalar Mrik kabilelerle birok anlamalar yaplmtr. Ancak, Hudeybiye Bar Anlamas dnda hi biri Kuranda zikredilmemitir. 3.2.5. Hudeybiyye Bar Anlamas 48. Fetih, 10-27: Hudeybiye Bar Anlamas, hicri 6. ylda Mslmanlarla Mekkeli mrikler arasnda yaplmtr. Bu anlamadan sonra nazil olan yetlerde bir yandan Mekkenin Fethine iaretler bulunurken; bir ksm yetlerde ise, yaplan anlamann mahiyeti ve bu anlamada sahabenin gsterdii fedakarlklara iaretler bulunmaktayd. Bu anlamay anlatan yetler, daha ok, hicri 6. ylda Cuma Sresinden sonra 111. srada nazil olan Fetih Sresinde gemektedir. 3.2.6. Mekkenin Fethi 60. Mmtehine, 1-3 48. Fetih, 1-3, 27 9. Tevbe, 7-16, 23-24. Mekkenin Fethi ile ilgil ayetler grupta toplanmaktadr.Mekkenin Fethini aile efrad Mekkede olduu iin haber vermek isteyen ve onlaral dostluunu devam ettirmenin yanl olduunu bildiren ayetler;Hudeybiye Bar Anlamasndan sonra Mekkenin Fethini mjdeleyen ayetler ile fetihten sonra mriklerin durumunu anlatan ayetlerdir.

372

3.2.7. Huneyn Evtas ve Taif Seferi 9. Tevbe, 25-27:Huneyn Sava ile ilgili olan ayetler Tevbe Suresinde gemektedir.Tevbe Suresi ise hicri dokuzuncu ylda Mekkkenin Fethinden sonra nazil olmutur. 3.2.8. Mriklerle likilerin Kesilmesi ve ltimatom 9. Tevbe, 1-24,27,36-39; Tevbe Suresi hicri dokuzuncu ylda Mekkenin Fethinden sonra nazil olmutur. 4. Yahudilerle likilere Dair yetler 4.1. Yahudilere Kar Uygulanan Bar Politikas 87. Ala, 18-19 53. Necm, 36-37: Yukarya alm olduumuz yetler Mekke dneminin birinci devresinde nazil olmutur. 7. Araf, 157 6. Enam, 91, 154, 159 16. Nahl, 120: Araf, Enam ve Nahl Sreleri Mekke dneminin nc devresinde nazil olmulardr. 4.2. Yahudilerin tikadlar 10.Yunus, 94 6. Enam, 10, 91 43. Zuhruf, 44-45 21. Enbiya, 48 Yukarya alm olduumuz yetler Mekke dneminin ikinci ve nc devirlerinde nazil olmulardr. 2. Bakara, 42, 63, 75-77, 79-81, 83, 87, 101, 122, 146-147, 174-175, 211: Bakara Sresi Medinede ilk indirilen sredir. Muttaffifinden sonra nazil olmutur. 3. Al-i mran, 70-75, 78, 81, 84-85, 93, 112-115, 181-186, 97-100: Al-i mran Suresi hicri drdnc ylda Enfal Sresinden sonra nazil olmutur. 4. Nisa, 46, 51-52, 150-153: Nisa Sresi hicri drdnc ylda 92 . srada nazil olmutur.

373

5. Maide, 15, 18, 44, 64, 70:Maide Sresi hicri altnc ylda imzalanan Hudeybiye Bar Anlamasndan sonra 112. srada nazil olmutur. 9. Tevbe, 30-31:Tevbe Sresi hicri dokuzuncu senesinde 113. srada nazil olmutur. 4.3. Yahudilerin bdetleri 16. Nahl, 124: Nahl Suresi,Mekke dneminin nc devresinde nazil olmutur ancak, son yeti Medendir. 2. Bakara, 41-43, 183:Bakara Sresi Medine dneminde hicri birinci ylda ilk nazil olan sredir. Muttaffifin Sresinden sonra nazil olmutur. 3. Al-i mran, 19,84-85: Al-i mran Sresi hicri nc ylda Bakara Sresinden sonra nazil olmutur. 5. Maide, 12: Maide Sresi hicri altnc ylda imzalanan Hudeybiye Bar Anlamasndan sonra nazil olmutur. 4.4. Kble Deiiklii 2. Bakara, 111-112, 125-129, 135-136, 140-145: Bakara Sresi hicri birinci ylda Medine dneminde nazil olmutur. Kble ile ilgili yetler ise hicri ikinci yln banda nazil olmutur. 3. Al-i mran, 96: Al-i mran Sresi hicri nc ylda Bakara Sresinden sonra nazil olmutur. 5. Maide, 97: Maide Sresi hicri altnc ylda imzalanan Hudeybiye Bar Anlamasndan sonra 112. srada nazil olmutur. 4.5. Yahudileriin Genel Tutumlar 28. Kasas, 43 17. sra, 2: Yukardaki yetler Mekke dneminin ikinci devresinde nazil olmutur. 40. Mmin, 53 11. Hud, 110 6. Enam, 154 41.Fussilet, 45 374

45. Casiyye, 16 32. Secde, 23-24 Yukarya aldmz yetler Mekke dneminin nc devresinde nazil olmutur 2. Bakara, 40-57, 61-69, 83-88, 93-96, 111-113,101, 246, 120-141:Bakara Sresi hicri birinci ylda nazil olmutur. Medinede ilk nazil olan sredir. 3. Al-i mran, 21,77, 93-94, 105, 112, 187: Al-i mran Sresi hicri drdnc ylda Enfal Sresinden sonra 89. srada nazil olmutur. 4. Nisa, 153-154, 47, 154-161: Nisa Sresi hicri drdnc ylda Mmtehine Sresinden sonra 92. srada nazil olmutur. 5. Maide, 18-25, 65-70:Maide Sresi hicri altnc ylda imzalanan Hudeybiyye Bar Anlamasn mteakiben Fetih Sresinden sonra nazil olmutur. 13. Rad, 36: Rad Sresi hicri drdnc ylda Muhammed Sresinden sonra 96. srada nazil olmutur. 4.6. Yahudilere Kar zlenen Sava Politikas 4.6.1. Kaynuka oullar 3. Al-i mran, nazil olmutur. 4. Nisa, 44-47, 51: Nisa Sresi Medine dnemi hicri drdnd ylda Mmtehine sresinden sonra nazil olmutur. 5. Maide, 15, 44-46, 70: Maide Sresi hicri altnc ylda Hudeybiyye Bar Anlamasndan sonra 112. sra ile nazil olmutur. 4.6.2. Nadir oullar 2. Bakara, 256, 59.Har,1-17: olmutur. 5.Maide;70: Maide Sresi hicri altnc yldan sonra 112. srada nazil olmutur. 4.6.3. Kurayza oullar 2. Bakara, 79:Bakara Sresi Medine dneminde ilk nazil olan sredir. Hicri birinci ylda nazil olmutur. 8. Enfal, 27: Enfal Sresi hicri nc ylda nazil olmutur. Bu sre hicri drdnc ylda Nadiroullar hakknda nazil 12-13, 171-174: Bu yetler hicri 3.ylda Enfal Sresinden sonra

375

33. Ahzab,13-20, 26- 27:Ahzab Sresi hicri beinci yldan sonra nazil olmutur . Nzl sras 90 dr. 5. Maide, 13, 22-24, 41: Maide Sresi hicri altnc yldan sonra 112. srada nazil olmutur. 4.6.7. Hayberin Fethi 48. Fetih, 18-21: Fetih Sresi hicri altnc ylda Hudeybiyye bar

Anlamasndan sonra 111. srada nazil olmutur. 5. Hristiyanlarla likilere Dair yetler 5.1. Hristiyan Kelimesi 43. Zuhruf, 63-65: Zuhruf Sresi Mekke dneminin ikinci devrinde 63. srada ura Sresinden sonra nazil olmutur. 3. Al-i mran, 45,53: Al-i mran Sresi Medine dneminde Enfal Sresinden sonra 89. srada nazil olmutur. 66.Tahrim,13: Tahrim Sresi hicri beinci ylda Hucurat Sresinden donra 107. srada nazil olmutur. 51.Saff,14: Saff Sresi hicri beinci yldan sonra Teabun Sresinden sonra 109.srada nazil olmutur. 5. Maide, 111-116: Maide Sresi hicri altnc ylda Hudeybiyye Bar Anlamasndan ve Fetih sresinden sonra 112. sra ile nazil olmutu. 5.2. Mekke Dneminde Hristiyanlar 105.Fil,1-5; 85.Buruc,4-8, 7.Araf,157, 19.Meryem,1-38 17.sra, 85,88,107,109: Yukarya aldmz yetler Mekke dneminin ikinci devrinde nazil olmutur. 28.Kasas,51-55: Kasas Sresi Mekk bir sre olup 49. srada nazil olmasna ramen sz konusu bu yetler Medine dneminde nazil olmutur. 16.Nahl,103, 30.Rum,1-5: Bu yetler Mekke dneminin nc devresinde nazil olmutur. 376

4. Nisa, 171-172: Nisa Sresine ait olan bu yetler Medine dneminde hicri nc ylda 92. srada nazil olmutur. 5.3. Hristiyanlarn nanlar 19. Meryem, 17-22, 27-35, 88-93 17.sra, 40, 18. Kehf, 4-5: Yukarya aldmz yetler grubu, Mekke dneminin ikinci devresinde nazil olmutur. 2. Bakara, 111-113, 135, 140: Bakara Sresi Medine dneminde ilk nazil olan sredir. Hicri birinci ylda 87. srada nazil olmutur. 3. Al-i mran, 45-47, 64-67: Al-i mran Sresi hicri nc ylda Medinede 89. sra ile Bakara Sresinden sonra nazil olmutur. 4. Nisa, 171-172: Nisa Sresi hicri drdnc ylda Mmtehine Sresinden sonra 92. srada nazil olmutur. 5. Maide, 17-18,69,72-77: Maide Sresi hicri altnc ylda yaplan Hudeybiyye Bar Anlamasndan sonra 112. srada nazil olmutur. 9. Tevbe, 30-31: Tevbe Sresi hicri dokuzuncu ylda 113. srada nazil olmutur. 5.4. Hristiyanlara Kar Uygulanan Bar Politikas 3. Al-i mran, 2-4, 19-20, 28, 44-52, 59-61, 64: Ali mran Sresi Enfal

Sresinden sonra drdnc yldan sonra nazil olmutur. Ancak gerek yukarya aldmz bu yetler gerekse Al-i mran Sresinin 1-89 yetleri arasndaki yetler grubu Necran Hristiyanlar hakknda nazil olmutur. 5. Maide, 82: Maide Sresi hicri altnc senesinden sonra mzalanan Hudeybiyye Bar Anlamasndan sonra nazil olmutur. 60. Mmtehine, 8: Mmtehine Sresi hicri drdnc ylda Ahzab Sresinden sonra nazil olmutur. 57.Hadid: Hadid Sresi hicri drdnc yldan sonra Zelzele Sresini mteakiben nazil olmutur.

377

5.6. Hristiyanlara Kar Uygulanan Sava Politikas 5. Maide, 51,55-59: Maide Sresi Hudeybiyye Bar Anlamasn mteakiben Fetih Sresinden sonra hicri Altnc ylda nazil olmutur. 9. Tevbe, 29, 32-34:Tevbe Sresi hicri dokuzuncu ylda Maide Sresinden sonra nazil olmutur. Not: Tevbe Sresinin; 2-6; 28-29; 38-50; 56-57;62-66;74; 81-87; 90-96; 106;117-118; 120 yetleri de Hristiyanlarla yaplan Tebk Sava ile ilgili olmasna ramen, daha ok savaa katlmayan zayf Mslmanlar, mnfklar ve dier baz Bedevi Araplarn durumunu anlatp dorudan Hristiyanlara ynelik olmadndan dolay buraya ilgili yetlerin metnini almadk. 6. Ehl-i Kitab'a Tannan zel Haklarla lgili yetler 5. Maide, 5: Maide Sresi hicri altnc yldan sonra 112. srada nazil olmutur. 9. Tevbe, 29: Tevbe Sresi Mekkenin Fethinden sonra 113. srada nazil olmutur. 7. Sabilerle lgili yetler 2. Bakara, 62: Bakara Sresi Medinede ilk nazil olan sredir. Hicri birinci ylda 87. srada nazil olmutur. 22. Hac, 17: Hac Sresi Medinede Nur Sresinden sonra 103. srada nazil olmutur. 5. Maide, 69: Maide Sresi hicri altnc ylda Hudeybiyye Bar anlamasndan sonra 112. srada nazil olmutur. 8. Haniflerle lgili yetler 10. Yunus, 105, 16. Nahl, 120-123:Nahl Sresi Mekkede birinci dnemde 70. srada nazil olmutur. 30. Rum, 43: Rum Sresi Mekkenin nc dneminde nikak Sresinden sonra 84. srada nazil olmutur. 2. Bakara, 135: Bakara Sresi hicretten sonra ilk nazil olan sredir 87. srada Medinede nazil olmutur. 378

3. Al-i mran, 95: Al-i mran Sresi hicri nc yldan sonra 89. srada Medinede nazil olmutur. 4. Nisa, 125: Nisa Sresi Medinede hicri drdnc yldan sonra 92. srada nazil olmutur. 89. Beyyine, 5: Beyyine Sresi Medinede 100. srada nazil olmutur. 22. Hac, 31: Hac Sresi Medinede Nur sresinden sonra 103. srada nazil olmutur. 9. Mecsilerle lgili yetler 22. Hac, 17: Hac Suresi Medinede Nur Suresinden sonra 103. srada nazil olmutur.

379

EK III: MEDNE VESKASININ ANAYASAL HKMLER Hz. Muhammed (a.s.) Mslman sahabilerle olduu gibi, gayrimslim Medinelilerle durumu istiare etti. Hepsi Enesin evinde toplandlar ve bir site devlet yaps ortaya karma hususunda anlatlar. Bu devletin anayasas yazl bir biimde gnmze kadar gelmitir. Bu anayasa ilk slm devletinin anayasas olmann yan sra, ayn zamanda yeryznde bir devletin vazettii ilk yazl anayasa olma zelliine de sahiptir. 2186 Medine ehir-devletinin anayasas olarak kabul edilen Medine Vesikas, hukuki kavramlar dikkate alnarak tarafsz bir gzle incelendiinde, modern bir hukuk sisteminde yer alan anayasal dzenlemelere ait temel esaslar ierdii grlmektedir. Szgelimi, devletin ekli yaps ve btnl, fertlerin siyasi birlii, egemenlik prensibi, eitlik kavram, yasama ve yrtme yetkisi, sosyal sigorta, anayasann stnl ve balayc nitelii, sava ve bar sorunu, d ilikiler, devlet ve fertlerin gvenlii, yabanclarn (gayrimslimlerin) temel haklar ve lke unsuru gibi anayasal nitelikli temel ilkeler yer almaktadr. 2187 Ele aldmz Medine vesikann Avrupa dillerindeki ilk tercmesi Wellhhausen tarafndan yaplm ve bu metinde yer alan madde says 47 olarak tespit edilmitir. Ondan sonra gelen eitli tercmeleri de ayn sayy dikkate alm olmalarna ramen, Hamidullah bu anayasa maddelerinin 52 maddeden olumas gerektii kanaatini tamaktadr. 2188 Ancak, maddeler zerindeki ihtilafn, farkl ierikten daha ziyade, ayn maddenin blnmesi veya birletirilmesinden kaynakland grlmektedir. Bundan dolay, madde saysnn 47 veya 52 olmas, metnin ieriinde herhangi bir deiiklik meydana getirmemektedir. 2189 imdi slm devletinin bu ilk anayasas olan bu metnin maddelerini sralayalm: 1. Bu kitap (yaz) Peygamber Muhammed tarafndan Kureyli ve Yesrbli mminler ve Mslmanlar ve bunlara tbi olanlarla yine onlara sonradan iltihak etmi olanlar ve onlarla beraber cihad edenler iin (olmak zere, tanzim edilmitir). 2. te bunlar, dier insanlardan ayr bir mmet (camia) tekil ederler.

2186 2187 2188 2189

Hamidullah, slm Peygamberi, I. 189. Snmez, Resulullahn Diplomatik Mnasebetleri, s. 91-92. Hamidullah, slm Peygamberi, I. 190. Hamidullah, slm Peygamberi, I. 190.

380

3. Kureyten olan muhacirler, kendi aralarnda det olduu zere kan diyetlerini demeye itirak ederler ve onlar sava esirlerinin kurtulu fidyesini mminler arasndaki iyi ve makul bilinen esaslara, adalet umdelerine gre demeye itirak edeceklerdir. 4. Ben Avflar kendi aralarnda det olduu zere evvelki ekiller altnda kan diyetlerini demeye itirak edecekler ve (Mslmanlarn tekil ettii) her bir zmre (taife), sava esirlerinin kurtulu fidyesini mminler arasndaki iyi ve makul bilinen esaslara ve adalet umdelerine gre demeye katlacaklardr. 5. Ben Hrisler kendi aralarnda det olduu zere evvelki ekiller altnda kan diyetlerini demeye ve her bir zmre, harp esirlerinin fidye-i necatn, mminler arasndaki iyi ve makul bilinen esaslara ve adalet umdelerine gre tediyeye itirak edeceklerdir. 6. Ben Sadeler kendi aralarnda det olduu vehile, evvelki ekiller altnda kan diyetlerini demeye ve her zmre, harp esirlerinin fidye-i necatn, mminler arasndaki iyi ve makul bilinen esaslara gre tediyeye itirak edeceklerdir. 7. Ben Cuemler, kendi aralarnda det olduu vehile, evvelki ekiller altnda kan diyetlerini demeye ve her bir zmre, harp esirlerinin fidye-i necatn, mminler arasndaki iyi ve makul bilinen esaslara ve adalet umdelerine gre tediyeye itirak edeceklerdir. 8. Benn-Neccarlar kendi aralarnda det olduu vehile, evvelki ekiller altnda kan diyetlerini demeye ve her zmre, harp esirlerinin fidye-i necatn, mminler arasndaki iyi ve makul bilinen esaslara ve adalet umdelerine gre tediyeye itirak edeceklerdir. 9. Ben Amr bn Avflar, kendi aralarnda det olduu vehile, evvelki ekiller altnda kan diyetlerini demeye ve her bir zmre, harp esirlerinin fidye-i necatn, mminler arasndaki iyi ve makul bilinen esaslara ve adalet umdelerine gre tediyeye itirak edeceklerdir. 10. Benn-Nebitler, kendi aralarnda det olduu vehile, evvelki ekiller altnda kan diyetlerini demeye ve her bir zmre, harp esirlerinin fidye-i necatn, mminler arasndaki iyi ve makul bilinen esaslara ve adalet umdelerine gre tediyeye itirak edeceklerdir. 11. Benl-Evsler, kendi aralarnda det olduu vehile, evvelki ekiller altnda kan diyetlerini demeye ve her bir zmre, harp esirlerinin fidye-i necatn, mminler arasndaki iyi ve makul bilinen esaslara gre tediyeye itirak edeceklerdir.

381

12. Mminler kendi aralarnda ar mali mesuliyetler altnda bulunan hibir kimseyi (bu halde) brakmayacaklar, fidye-i necat veya kan diyeti gibi borlarn iyi ve makul bilinen esaslara gre vereceklerdir. 12/b. Hibir mmin dier bir mminin mevlasna (kendisi ile akd-i kardelik rabtas kurulmu kimse) mmnaat edemez. (Dier bir okunua gre: Hibir mmin dier bir mminin mevlas ile, onun aleyhine olmak zere bir anlama yapamayacaktr.) 13. Takva sahibi mminler, kendi aralarnda mtecavize ve haksz bir fiil ikabn tasarlayan yahut bir crm yahut bir hakka tecavz veyahut da mminler arasnda bir karklk karma kasdn tayan kimseye kar olacaklar ve bu kimse onlardan birinin evlad bile olsa, hepsinin elleri onun aleyhine kalkacaktr. 14. Hibir mmin bir kfir iin, bir mmini ldremez ve bir mmin aleyhine bir kfire yardm edemez. 15. Allahn zimmeti (himaye ve teminat) bir tekdir; (mminlerin en ehemmiyetsizlerinden birinin tand himaye) onlarn hepsi iin hkm ifade eder. Zira mminler dier insanlardan ayr olarak birbirlerinin mevlas (karde) durumundadrlar. 16. Yahudilerden bize tbi olanlar, zulme uramakszn ve onlara muarz olanlarla yardmlamakszn, yardm ve mzaharetimize hak kazanacaklardr. 17. Sulh, mminler arasnda bir tektir. Hibir mmin Allah yolunda giriilen bir harpte, dier mminleri hari tutarak, bir sulh anlamas akdedemez; bu sulh, ancak onlar (mminler) arasnda umumiyet ve adalet esaslar zere yaplacaktr. 18. Bizimle beraber harbe itirak eden btn (asker) birlikler, birbirleriyle mnavebe edeceklerdir. 19. Mminler, birbirlerinin Allah yolunda (urunda) akan kanlarnn intikamn alacaklardr. 20. Takv sahibi mminler, en iyi ve en doru yol zerinde bulunurlar. 20/b. Hibir mrik, bir Kureylinin mal ve cann himayesi altna alamaz ve hibir mmine bu hususta engel olamaz (yani Kureyliye hcum etmesine mani olamaz). 21. Herhangi bir kimsenin, bir mminin lmne sebep olduu kat delillerle sabit olur da maktuln velisi (hakkn mdafa eden) rza gstermezse, ksas hkmlerine tbi olur; bu halde btn mminler ona kar olurlar. Ancak bunlara, sadece (bu kaidenin) tatbiki iin hareket hell (doru) olur. 22. Bu sahifenin (yaz) muhteviyatn kabul eden, Allaha ve ahiret gnne inanan bir mminin bir katile yardm etmesi ve ona snak yer temin etmesi, hell 382

(doru) deildir; ona yardm eden veya snacak bir yer gsteren kyamet gn Allahn lanet ve gazabna urayacaktr ki, o zaman artk kendisinden ne bir para hediyesi ve ne de bir taviz alnacaktr. 23. zerinde ihtilafa dtmz herhangi bir ey, Allaha ve Muhammede gtrlecektir. 24. Yahudiler, mminler gibi, muharebe devam ettii mddete (kendi harp) masraflarn karlamak mecburiyetindedirler. 25. Ben Avf Yahudileri, mminlerle birlikte (bn Himda bu maa (ile) olarak, Eb Ubeydde ise min (en) olarak zikredilir) bir mmet (camia) tekil ederler. Yahudilerin dinleri kendilerine, mminlerin dinleri kendilerinedir. Buna gerek mevlalar gerekse kendileri dahildirler. 25/b. Yalnz kim haksz bir fiil irtikap eder veya bir crm ik eder, o sadece kendine ve aile efradna zarar (vermi) olacaktr. 26. Benn-Neccar Yahudileri de Ben Avf Yahudileri gibi ayn (haklara) sahip olacaklardr. 27. Benl-Hris Yahudileri de Ben Avf Yahudileri gibi ayn (haklara) sahip olacaklardr. 28. Ben Sade Yahudileri de Ben Avf Yahudileri gibi ayn (haklara) sahip olacaklardr. 29. Ben Cuem Yahudileri de Ben Avf Yahudileri gibi ayn (haklara) sahip olacaklardr. 30. Benl-Evs Yahudileri de Ben Avf Yahudileri gibi ayn (haklara) sahip olacaklardr. 31. Ben Salebe Yahudileri de Ben Avf Yahudileri gibi ayn (haklara) sahip olacaklardr. Yalnz kim ki haksz bir fiil irtikap eder veya bir crm ik eder, o sadece kendini ve aile efradn zarar iade etmi olacaktr. 32. Cefne (ailesi) Salebenin bir kolu (batn)dur; bu bakmdan Salebeler gibi mlahaza olunacaklardr. 33. Ben-utaybe de Ben Avf Yahudileri gibi ayn (haklara) sahip olacaklardr. (Kaidelere) muhakkak riayet edilecek, bunlara aykr hareket olunmayacaktr. 34. Salebenin mevlalar, bizzat Salebeler gibi mlahaza olunacaklardr. 35. Yahudilere snm olan kimseler (Bitne), bizzat Yahudiler gibi mlahaza olunacaklardr. 383

36. Bunlardan (Yahudi) hibir kimse (Mslmanlarla birlikte bir asker sefere), Muhammedin msaadesi olmadan kamayacaktr. 36/b. Bir yaralamann intikamn almak yasak edilemeyecektir. Muhakkak ki bir kimse bir adam ldrecek olursa, neticede kendini ve aile efradn mesuliyet altna sokar; aksi halde hakszlk olacaktr (yani bu kaideye riayet etmeyen bir kimse haksz vaziyete olacaktr). Allah bu yazya en iyi riayet edenlerle beraberdir. 37. (Bir harp vukuunda) Yahudilerin masraflar kendi zerine ve Mslmanlarn masraflar kendi zerinedir. Muhakkak ki bu sahifede (yazda) gsterilen kimselere harp aanlara kar, onlar arasnda hayrhahlk ve iyi davran bulunacaktr. (Kaidelere) muhakkak riayet edilecek, bunlara aykr hareketler olmayacaktr. 37/b. Hibir kimse mttefikine kar bir crm ik edemez: Muhakkak ki zulmedilene yardm edilecektir. 38. Yahudiler Mslmanlarla birlikte, beraberce harp ettikleri mddete masrafta bulunacaklardr. 39. Bu sahifenin (yaznn) gsterdii kimse lehine Yesrb Vadisi dahili (cevf), haram (mukaddes) bir yerdir. 40. Himaye altndaki kimse (carr), bizzat himaye eden kimse gibidir; ne zulmedilir ne de (kendisi) crum ik edecektir. 41. Himaye verme hakkna sahip kimselerin izni mstesna, bir himaye hakk verilemez. 42. Bu sahifede (yazda) gsterilen kimseler arasnda zuhurundan korkulan btn ldrme yahut mnaza vakalarnn Allaha ve Resulullah Muhammede gtrlmeleri gerekir. Allah bu sahifeye (yazya) en kuvvetli ve en iyi riayet edenlerle beraberdir. 43. Ne Kureyliler ne de onlara yardm edecek olanlar, himaye altna 2190 alnacaklardr. 44. Onlar (Mslmanlar ve Yahudiler) arasnda, Yesrbe hcum edecek kimselere kar yardmlama yaplacaktr. 45. ayet onlar (Yahudiler), Mslmanlar tarafndan bir sulh akdetmeye veya bir sulh akdine itirake davet olunurlarsa, bunu dorudan doruya akdedecekler veya ona itirak edeceklerdir. ayet onlar (Yahudiler), Mslmanlara ayn eyleri teklif edecek

2190

Hamidullah, slm Peygamberi I. 206-210; el-Vesik, s. 59-62 No:1.

384

olurlarsa, mminlere kar ayn haklara sahip olacaklardr; din mevzuunda giriilen harp vakalar mstesnadr. 45/b. Her bir zmre, kendilerine ait mntkadan (gerek mdafaa ve gerekse sair ihtiyalar hususunda) mesuldr. 46. Bu sahifede (yazda) gsterilen kimseler iin ihdas edilen artlar, ayn ekilde Evs Yahudilerine, yani onlarn mevlalarna ve bizzat kendi ahslarna, bu sahifede (yazda) gsterilen kimseler tarafndan sk ve tam bir muhafazakrlk ile tatbik olunur. (Kaidelere) muhakkak riayet edilecek, bunlara aykr hareket olmayacaktr. Ve haksz ekilde kazan temin edenler, sadece kendi nefsine zarar vermi olurlar. Allah bu sahifede (yazda) gsterilen maddelere en doru ve en mkemmel riayet edenlerle beraberdir. 47. Bu kitap (yaz), bir haksz fiil ik eden veya crm ileyen (ile ceza) arasna engel olarak giremez. Kim ki bir harbe kar, emniyette olur veya kim ki Medinede kalrsa yine emniyet iindedir; haksz bir fiil ve crm ikb halleri mstesnadr. Allah ve Resulullah Muhammed himayelerini, (bu sahifeyi) tam bir sadakat ve dikkat iinde muhafaza eden kimseler zerinde tutacaklardr.

385

KAYNAKA
Abdulahad, Dvd, Tevrat ve ncile Gre Hz. Muhammed (a.s.), trc. Nusret am, zmir, 1988. Abdulazz brhm el-Umeriy, el-Harfu ves-Sanatu fil-Hicaz f Asrin-Neb, y.y., t.y. Abdulbk, Muhammed Fud, el-Mucemul-Muferes li Elfazil-Kuranil Kerim, stanbul, 1982. Abdullh b. brhm b. Al, et-Tarkiy, el-stianetu bi ayril-Muslimin fl-Fkhilslm, H. 1414. Riyad. Acln, eyh sml b. Muhammed el-Acln, Keful-Hafa, Beyrut, 1408/1988. Afif Abdulfetth Tabbara, Kuran Asndan Yahudi Menei ve Karekteri, trc. M. Aydn stanbul, 1978. Afzalur Rahman, Siret Ansiklopedisi, Trc. Komisyon, stanbul, t.y. Ahmed Al el-Kalkaand, Subhul-Aa fi Sanaatil-naa, Beyrut, t.y. Ahmed Emn, Fecrul-slm, Beyrut, 1969. Ahmed Emn, Fecrul-slm, trc. Ahmet Serdarolu, Ankara, 1976. Ahmed Emn, Yevmul-slm (slmn Bugn), trc, Abdulvahhab ztrk, Ankara, 1977, Gaziantep. Ahmed brhm, e-erif, Mekke vel-Medine fil-Cahliyye ve Ahdir-Resl, Kahire, Akdemir, Salih, Hristiyan Kaynaklara ve Kuran- Kerme Gre Hz. sa, (Baslmam Doktora Tezi) Ankara, 1992. Akseki, Ahmet, slm Tabi, Ftr ve Umum Bir Dindir, stanbul, 1943. Akyz, rfan (ed.), Btn Ynleriyle Asr- Sadette slm, stanbul, t.y. Aluddn Al bnul-Muttak, Kenzul-Umml f Sunenil-Akvl vel-Efl, Halep, t.y. Algl, Hseyin, Hz. Muhammed (S.A.V.) Devri Kronolojisi, Uluda niversitesi, lhiyat Fakltesi Dergisi, IV (1992), say: 4. en-Ner, Al Sami, Neetul-Fikril-Felsef fl-slm, Drul-Mearif, y.y., 1978. Altndal, Aytun, sa, stanbul, 1993. Als, ihabuddn Seyyid Mahmd, Rhul-Meni fit-Tefsril-Kurnil-Azm ves-Sebil Mesn, Beyrut, 1361. Arnold, T. W., ntiar- slm Tarihi, trc. Hasan Gndz, Ankara, 1982. 386

Atar, Fahrettin, slmda Adliye Tekilt, Ankara, t.y. Atay, Hseyin, slmdan nce Arap Yarmadasnda Putperestlik ve Yayl, EFD, (Kaseri, 1988), say: 5. Atay, Hseyin, slm Hukuku Felsefesi, Ankara, 1987. Ate, Ali Osman, Snnetin Kabul veya Redettii Cahiliye ve Ehl-i Kitap rf ve detleri, zmir 1989. Ate, Sleyman, Kuran- Kermde Evlenme ve Boanma ile lgili Ayetlerin Tefsiri, AFD, (Ankara, 1978), say: 23. Ate, Sleyman, Yce Kurann ada Tefsiri, stanbul, 1993. Avc, Casim, slm-Bizans likileri (m. 610-847) (Diplomasi, Din, Bilim ve Sanat Alanlarnda), Yaynlanmam Doktora Tezi (Uluda niversitesi). Awan, Mahmud, slm Asndan nan Toplumu ve Dnya Dzeni, brahimi Dinlerin Diyalou, stanbul, 1993. Aycan, rfan, Emevi Dnemindeki Mevali ve Zimmilerin daredeki Rol, AFD, C. XXXVII. Aycan, rfan, Mslman Ynetimlerde Bir Arada Yaam Tecrbeleri: Emevi Tecrbesi, TDV slm ve Demokrasi Sempozyumu, Ankara, 1999. Aydemir, Abdullah, slm Kaynaklara Gre Peygamberler, Ankara, t.y. Aydn, Mehmet, Mslmanlarn Hristiyanla Kar Yazd Reddiyeler ve Tartma Konular, Konya, 1989. Aydn, Mehmet, Hristiyan Kaynaklarna Gre Hristiyanlk, Ankara, 1995. Ayn, Bedruddn Eb Muhammed b. Ahmed, Umdetul-Kr erhus-SahhilBuhr, Beyrut, t.y. Barthold, W., slm Medeniyet Tarihi, trc. M. Fuad Kprl, Ankara, 1984. Barthold, W., slm Medeniyet Tarihi, trc. Fuat Kprl, Anakra, 1984. Belzr, Ahmed b. Yahy, Ensbul-Erf, tahk. Muhammed Hamidullah, Drul-Mearif, y.y., t.y. Belzr, Futhul-Buldn, trc. Mustafa Fayda, Kltr ve Turizm Bakanl Yaynlar, Ankara, 1987. Beydv, Abdullh b. Amr b. Muhammed, Envrut Tenzl ve Esrrut Tevl, Msr, 1968. Beyhak, Eb Bekr Ahmed b. Huseyn, es-Sunenul-Kubr, Haydarabad, 1347. Bezargan, Mehd, Kurann Nzl Sreci, trc. Yasin Demirkan-Mela Muhammed Feyzullah, Ankara, 1998. 387

Bula, Ali, Asr- Sadette Bir Arada Yaama Projesi: Medine Vesikas, Btn Ynleriyle Asr- Sadette slm, stanbul, 1994. Bula, Ali, Bir Arada Yaamann Mmkn Projesi:Medine Vesikas, Bilgi Hikmet, K/1994, say: 5. Caetani, Leon, Annalidell Islam, slm Tarihi, trc. Hseyin Cahit, stanbul, 1924. Chz, Osmn b. Amr b. Bahr, Hristiyanla Reddiye, trc. Osman Cilac, Konya, 1992. Casss, Eb Bekr Ahmed b. Al, Ahkmul-Kurn, Kahire, t.y. Ceml, Beyhim, Mekifur-Resli Azm Beynen-Nasraniyye vel-Mecsyye velYahudiyye fn-Nahitetis-Siyasiyye, ed-Direstul-slmiyye, III (1968), s, 99-103. Cerraholu, smail, Tesir Usl, Ankara, 1979. Cerraholu, smail, Kuran- Kerm ve Sabiler, AFD, I-IV (Ankara, 1957). Cevad Al, Trhul-Arab, Beyrut, 1960 Cilac, Osman, Dinler ve nsanlk, Konya, 1990. Cilac, Osman, Gnmz Dnya Dinleri, Ankara, 1998. Cilac, Osman, lhi Dinlerde Oru, Hac ve Kurban, zmir, 1980. Cilac, Osman, Kuran Inda Peygamber Kitap, Konya, 1976. Cubr, Abdunnr. Es-Sbietu ve Eseruha fil-Fikril-Arabiyyi, el-Kitaba, c, II, say, 7, 1946, Msr. Curcn, Al b. Muhammed, Kitbut-Tarifat, Beyrut, 1990. aatay, Neet, slmiyetin Yayl Srasnda Arabistana Komu Olan Memleketlerin Durumu, AFD, Ankara, 1962. aatay, Neet, slm ncesi Arap Tarihi ve Cahiliye a, A Basmevi, Ankara, 1982. elebi, Ahmet, Mukayeseli Dinler Asndan Yahudilik, ev. Ahmed M. Byknar, stanbul, t.y. ifti Adil, Fazlur Rahman le slm Yeniden Dnmek, Ankara, 2000. Danimend, smail Hami, zahl slm Tarihi Kronolojisi, stanbull, 1960. Drim, Eb Muhammed b. Abdillh, Sunen, Kahire, 1966. Dehlev, ah Veliyyullh, Huccetullhil-Blia, Beyrut, t.y. Demirci, Muhsin, Vahiy Gerei, M.. lhiyat Fakltesi Yaynlar, stanbul, 1996.

388

Derveze, zzet, Asrun-Neb, Dimek, 1946 (Kuran Gre Hz. Muhammedin Hayat, trc. Mehmet Yolcu, stanbul, 1989). Derveze, zzet, ed-Dustrul-Kurn f uunil-Hayt, Dmk, 1966. Derveze, zzet, et-Tefsrul-Hads (Nzl Srasna Gre Kuran Tefsiri), trc. Komisyon, Ekin Yaynlar, stanbul, 1997. Derveze, zzet, Siretur-Resl, Kahire, 1965. Dorul, mer Rza, Yeryzndeki Dinler Tarihi, stanbul, 1963. Drower, Lad, es-Sabietul-Mandeiyyun, trc. Naym Bedev-Gassan Rm, Badad, 1969. Duyedar, Hasan, Ehluz-Zimme fl-Asril-Emev, Mecelletu Kulliyetid-Dirsetilslmiyye vel-Arabiyye, (Dubai, 1992), say: 5, s, 166-188, es-Serahs, Eb Bekr Muhammed b. Ahmed, erhu Siyeril-Kebr, Kahire, 1971. Eb Dvd, Suleymn b. el-Es, es-Sicistn, es-Sunen, Dru hyi SunnetinNebeviyye, y.y.y, t.y. el-Badad, Eb Mansr Abdulkahir b. Thir el-Fark Beynel-Firk, Kahire, t.y, Eb Semir Halil el-Yusa, Turasul-Arabiyyil-Mesihiyyil-Kadm ve Tefaluhu Meal-Fikril-Arabiyyil-slmiyye, ISLAMOCHRISTIANA, Diresetul-slmiyye Mesihiyye, Roma 1982. Eb Sleyman Ahmed, slmn Uluslararas likiler Kavram, stanbul, 1984. Eb Ubeyd, Ksm b. Sellm, Kitbul-Emvl, Kahire, 1975. Eb Ysuf, Yakb b. brhm, Kitbul-Harc, Kahire, 1396. Eb Zehra Muhammed, Muhadart fin-Nasrniyye, Kahire, 1982. Ebl-Bek, Eyyb b. Ms el-Kefev, Kulliyt, el-Matbatul-Amire, y.y., 1287. Ebl-Veld, Muhammed b. Abdullh, Ahbarul-Mekke, Mekke, 1352. ed-Daymowari, Eb Hanfe b. Dvd, el-Ahbarul-et-Tval, Kahire, 1960. el-Bt, Sad Ramazan, Fkhus -Sre, Beyrut, 138/1978. el-Hamev, Yakut, ihabuddn Eb Abdillh el Badd, Mucemul-Buldn, Beyrut, 1361/ 1941. Elmall, Hamdi Yazr, Hak Dini Kuran Dili, stanbul, t.y. el-Vekil, Muhtar, Suferaun-Nebiy, Say, 4, s, 550-555, 1983, Kahire. Esed, Muhammed, Kuran Mesaj, stanbul, 1420/1999. Ezrk, Ebl-Veld Muhammed b. Abdillh, Ahbaru Mekke ve m cae minelsr, Mekke, 1979. Ezrk, Kbe ve Mekke Tarihi, trc. Y. Vehbi Yavuz, stanbul, 1980. 389

Faruki, smail Raci ve Luis Lamia el-Faruki, slm Kltr Atlas, trc. Mustafa Okan Kibarolu, Zerrin Kibarolu, stanbul, 1999. Faruk, smail, slm Asndan Ulus-Devlet ve Sosyal Dzen, brahim Dinlerin Diyalou, trc. Mesud Karaahan, stanbul, 1993. Fayda, Mustafa, slmiyetin Gney Arabistana Yayl, Ankara, 1982. Fazlur Rahman, Islam mad., Ancyclopedia of Relgions. Fazlur Rahman, Ana Konularyla Kuran, trc. Alparslan Akgen, Ankara, 1998. Fazlur Rahman, slm, trc. Mehmet Aydn, M. Da, Ankara, 1992. Felicien, Challeye, Dinler Tarihi, trc. Samih Tiyakiolu, stanbul, 1960. Firzbd, Necmuddn Muhammed b. Yahy, el-Kmsul-Muht, Msr, 1301. Garaudy, Roger, slm ve nsanln Gerei, trc, Cemal Aydn, stanbul, 1990. Gnaltay, emseddin, slm ncesi Araplar ve Dinleri, sadeletiren, Mafuz Slemez, Mustafa Hizmetli, Ankara, 1997. Gnaltay, emsettin, branler, stanbul, t.y. Gnaltay, emsettin, Yakn ark Suriye Filistin, stanbul, t.y. Gndz, inasi, Sabiler Son Gnostikler, Vadi Yaynlar, Ankara, 1999. Gner, Osman, Resulullahn Ehl-i Kitapla Mnasebetleri, Fecr Yaynlar, Ankara, 1997. Gven, Bozkurt, nsan ve Kltr, stanbul, 1984. Hamidullah, slam Peygamberi, (trc. Salih Tu) 1980, stanbul. Hamidullah, el-laf, AFD, XI. Hamidullah, Hz. Peygamber Gayr-i Mslimlere Nasl Davrand?, trc. Subhi Seyf, lim ve Sanat, II (stanbul 1986), say: 7. Hamidullah, Hz. Peygamberin slm ncesi Seyahatleri, trc. Abdullah Aydnl, slm limler Fakltesi Dergisi, (Erzurum, 1980) say: 4. Hamidullah, el-Vesikus-Siysiyye, Kahire, 1956. Hamidullah, slm Devleti, stanbul, 1982 Hamidullah, slm Hukuku Etdleri, stanbul, 1984. Hamidullah, slma Giri, trc. Cemal Aydn, Ankara, 1996. Hamidullah, slmda Devlet daresi, Ankara, 1979. Hamidullah, Muhammed, Hz. Peygamerin slm ncesi Seyahatleri, AFD, Anakara, 1980. Hasan brhm Hasan, Trhul-slm, Kahire, 1964. Hatb, Abdulkerim, el-Mesihiyye fl-Kurn, vet-Tevrt vel-ncl, Beyrut, 1976 390

Hattb, Ahmed b. Muhammed, Melimus-Sunen, (Sunen-i Eb Dvd ile birlikte) stanbul, 1981. Hazin, Al Muhammed, Lubabut-Tevl f Menit-Tenzl, y.y., t.y. Rousau, Herve, Dinler Tarihi ve Sosyal nceleme, trc Osman Pazarl, stanbul, 1970. Hitti, Philip, Siyas ve Kltrel slm Tarihi, trc. Salih Tu, stanbul, 1980. Hizmetli, Sabri, slm Tarihi (lk Dnem), Ankara, 1999. Hudar, Muhammed, Nrul-Yekn f Sirhati Seyyidil-Murseln, Dmek, 1396/1978. bn Habb, Eb Cafer, Kitbul-Muhabber, Beyrut, 1361. el-Askalan, bn Hacer, el-sbe f Temyzis-Sahbe, Kahire, 1972. el-Askalan, bn Hacer, Fethul-Br bi erhi Sahhul-Buhr, kahire, 1986. bn Haldn, Abdurrahmn b. Muhammed, el-Mukaddime, Beyrut, 1984. bn Hanbel, Ahmed, Musned, Msr, 1313 bn Him, Eb Muhammed Abdulmelk, es-Siretun-Nebeviyye, Beyrut, t.y. bn 1981/1401. bnul-Kayym, Eb Abdullh Muhammed b. Eb Bekr, Ahkmu Ehliz-Zimme (2 cilt), Beyrut, 1961. bnul-Kayym, Hidyetul-Hayra f Ecvibetil-Yahd ven Nasr, Kahire, 1987. bnul-Kayym, asetul-Lehfan min Mekasi-eytn (4 cilt), Kahire, 1961. bnul-Kayym, Zdul-Med f Hedyil-Hayril-bd (4 cilt), Beyrut, 1987. bn Kesr, Ebl-Fid sml, Tefsrul-Kurnil-Azm, Beyrut, 1386. bn Kesr, el-Bidye ven-Nihye, Beyrut, 1977. bn Kesr, es-Siretun-Nebeviyye, Beyrut, 1976/1396. bn Kesr, Kssul-Enbiy, Beyrut, 1982/1402. bn Kudema, Eb Muhammed Abdullh b. Ahmed, el-Mun, Beyrut, 1972. bn Kuteybe, el-Maarif, trc. Hasan Ege, stanbul, t.y. bn Kuteybe, el-Mearif, Kahire, 1960 bn Mace, Muhammed b. Yezd, Sunen, Msr, 1954. bn Manzr, Ebl-Fadl, Cemaluddn Muhammed, Lisnul-Arab, Bulak, 13001307/1881-1888 bn Nedm, el-Fihrist, Msr, 1945. bn Sad, Muhammed, et-Tabaktul-Kubr, Beyrut, 1968.. 391 shk, es-Siretun-Nebeviyye, thk. Muhammed Hamidullah, Konya,

bn Teymiyye, eyhul-slm, Takiyyuddn Ahmed, Mecmul-Fetav (37 cilt), Riyad, 1991. bnul-Arab, Eb Bekr Muhammed, Ahkmul-Kurn, Msr, 1376. bnul-Arab, Eb Bekr Muhammed, rdatul-Ahvez bi erhi Sahhit-Tirmiz, Beyrut, t.y. bnul-Esr, el-Kmil fit-Trh, Beyrut, 1965. bnul-Esr, Usdul-abe f Marifetis-Sahbe, Kahire, 1973. bnul-Kelb, Him b. Muhammed, Kitbul-Esnm, trc. Beyza Dngen, Ankara, 1969. brhm erf, el-Mekketu vel-Mednetu fl-Cahiliyyeti ve Ahdir-Resl, DrulFikril-Arabiye, y.y., t.y. maduddn Hall, Dirse fis-Sre, Beyrut, 1397/1977. s, Zek- akra, Muhammed, el-krhu ve Eseruhu ft-Tasarruft, Beyrut, 1987. Isfehn, Ebl-Ferec, Kitbul-En, Kahire, 1927. Isfehn, Rab el-Isfehn, Ebl-Ksm el-Huseyn (502/1108), el-Mufredt f arbil-Kurn, thk. Muhammed Seyyid el-Geyln, Drul-Marife, y.y., t.y, slm Ansiklopedisi, Trkiye Diyanet Vakf Yaynlar. slm Kltr ve Medeniyet Tarihi, Komisyon Hikmet Yaynlar, stanbul, 1988. smail, Faruk, slm Asndan Ulus-Devlet ve Sosyal Dzen, stanbul, 1993. zutsu, Toshiko, Kuranda Allah ve nsan, trc. Sleymen Ate, stanbul, t.y. Jusi, Aro, Gemite ve Gnmzde Dinleraras Diyalog trc. Ahmet G, Uluda niversitesi lhiyat Fakltesi Dergisi, V (1993), say: 5. Kapar, Mehmet Ali, Hz. Muhammedin. Mriklerle Yapt Baz Anlamalar, S.. lhiyat Fakltesi Dergisi, Konya, 1986. Kapar, Mehmet Ali, Hz. Muhammedin (S.A.V.) Mriklerle Mnasebeti, Esra Yaynlar, Konya, 1993. Kara, Necati, Hz. Musa Firavun ve Yahudiler, stanbul, t.y. Karadav, Ysuf, el-Hell vel-Haram fil-slm, Kahire, t.y. Karaman, Hayreddin, Mukayeseli slm Hukuku, stanbul, 1987. Ksm, Muhammed Cemaluddn (m. 1866-1914), Mehasnut-Tevl (TefsrulKsm), thk. Muhammed Fud Abdulbk, Drut-Turasil-Arab, y.y., 1376/1957. Kaya, Remzi, lh Kitaplarda Hz. Muhammed, Uluda niversitesi lhiyat Fakltesi Dergisi, VI (1994), say: 6.

392

Kaya, Remzi, Kuran- Kermde Dost Kavram, Uluda niversitesi lhiyat Fakltesi Dergisi, VI (1994), say: 6. Kaya, Remzi, Kuran- Kerme Gre Ehl-i Kitap (Yaymlanmam Doktora Tezi), Uluda niversitesi Sosyal Bilimler Enstits, Bursa, 1993 Kazanc, Ahmet Ltfi, Cahiliye Devrinde Msbet Davranlar, Uluda niversitesi lhiyat Fakltesi Dergisi, I (1986), say: 1. Keskin, Yusuf Ziya, Nebevi Hogr, stanbul, 1997. Kesler, Muhammed Fatih, Kuran- Kermde Yahudiler ve Hristiyanlar, TDV Yaynlar, Ankara, 1995. Kllou, smail, Ahlak-Hukuk likisi, stanbul, 1988. Komisyon, Doutan Gnmze Byk slm Tarihi, stanbul, 1986. Kksal, Asm, slm Tarihi, stanbul, 1978. Kurtub, Eb Abdullh Muhammed b. Ahmed, el-Camiu li Ahkmil-Kurn, Beyrut, 1988. Kutluay, Yaar, slm ve Yahudi Meselesi, Ankara, 1965. Kutub, Seyyid, F Zilalil-Kurn, stanbul, 1968. Kuzgun, aban, Drt ncil Farkllklar ve elikileri, stanbul, 1991. Kuzgun, aban, slm Kaynaklarna Gre Hz. brahim ve Haniflik, Kayseri, 1985. Kk, Abdurrahman, Dnmeler ve Dnmelik Tarihi, tken Yaynlar, stanbul, t.y. Kk, Abdurrahman-Gnay, Tmer, Dinler Tarihi, Ankara, 1988. Mahmd Esd, Tarih-i Dini slm, stanbul, 1973. Mahmd b. erf, el-Edyn fl-Kurn, Riyad, 1984. Mlik b. Enes, el-Muvatta, stanbul, 1981. Mesd, et-Tenbihu vel-rf, Badat, 1938. Mesd, Murucz Zeheb, Kahire, 1384/1946. Mevdd, Ebl-Ala, Cihad slmda Sava Hukuku, trc. Beir Eryarsoy, stanbul, 1992. Mevdd, Ebl-Ala, el-Maslahtul-Erbaa fil-Kurn, Kuveyt, 1971. Mevdd, Hukuku Ehliz-Zimme, Kahire t.y. Mevdd, Modern ada slm Mesleler, (trc. Yusuf Ick) Konya, 1980. Mevdd, Tarih Boyunca Tevhid Mcadelesi ve Hz. Peygamber, Ankara, 1983.

393

Mevdd, Tarih Boyunca Tevhid Mcadelesi ve Hz. Peygamberin Hayat, trc. Ahmed Asrar, stanbul, 1992. Mevdd, Tefhimul-Kuran, trc. Komisyon, nsan Yaynlar, stanbul, 1991. Meydan Larouse, Byk Lgat ve Ansiklopedi, stanbul, t.y. Michel, Thomas, Hristiyan Tanr Bilimine Giri, stanbul, 1992. Miquel, Andre, slm ve Medeniyeti. Doutan Gnmze, trc. Ahmet Fidan, Hasan Mente, stanbul, t.y. Miras, Kamil, Naim Ahmed, Tecrd-i Sarh Tercemesi ve erhi, Ankara, 1983. Moran, Adil, Dinler Tarihi, stanbul, t.y. Muchid, Ebl-Hac, Tefsru Muchid, Beyrut, t.y. Muhammed Necb, el-Mutiyiyi el-Kurn vel-Mesihiyye, el-Mecelletul-Ezher, (Kahire 1971), say: 9, s. 776-789. Muslim b. Haccc, Ebl-Huseyn el-Kueyr, Sahhu Muslim, Msr, 1374/1955. Mustaf, et-Tayr, Muhammed vel-lezine Maehu fit-Tevrt vel-ncl, elMecelletul-Ezher, XCV (Kahire, 1973), say: 3 s. 196-201. Neccr, Abdulvahab, Kssul-Enbiy, Beyrut, 1406/1986. Nes, Eb Abdirrahmn Ahmed b. uayb, Sunen, Msr. 1930. Nevev, Abdulhlik, el-Alakatud Devliyye, Beyrut, 1974. Nevev, Abdulmelik, el-Alakatud-Devliyye, Beyrut, 1964. Osmn, Muhammed Rafet, Alakatul-Mslimine bi Ehliz-Zime, MecelletulEzher, XCV (Kahire 1973), say: 5, s. 446-454. nkal, Ahmet, Resululahn slama Devet Metodu, Konya, 1981. rs, Hayrullah, Musa ve Yahudilik, stanbul, 1966. zsoy, mer, Mslmanlarn Yenilenme Sorunlar ve Kuran, Deiim Srecinde slm, TDV Yaynlar, Ankara, 1997. zsoy, mer-Gler, lhami, Konularna Gre Kuran (Sistematik Kuran Fihristi), Ankara, 2001. zsunay, Ergun, Meden Hukuka Giri, stanbul, 1981. ztrk, Levent, Hz. Muhammedin Habeistanla Mnasebetleri (Ysek Lisans Tezi), Marmara niversitesi Sosyal Bilimler Enstits, stanbul, 1988. ztrk, Levent, slm Toplumunda Birarada Yaama Tecrbesi, stanbul, 1995. Polat, Selahattin, Hz. Peygamberin (a.s.) ttifak, Teminat ve Antlamalarndaki Diplomatik Taktikleri, Bilgi ve Hikmet, K, 1993.

394

Rahmetullah, el-Hind, zhrul-Hakk Tercmesi, trc. mer Fehmi-Nzhet Efendi, stanbul, 1972. Red Rz, el-Vahyul-Muhammed, trc. Atilla Tokatl, stanbul, 1968. Red Rz, Tefsrul-Kurnil-Hakm (Tefsrul-Menr), Beyrut, t.y. Robert, Mantran, slmn Yayl (VII-XI Yzyllar), trc. Kayaolu, AF Yaynlar, Ankara, 1969. Sbn, Muhammed Al, Ahkmul-Kurn, am, 1977. Said Ramazan, slm Hukuku, stanbul, 1988. Saram, brahim, Emevi-Abbasi likileri (slm ncesinden Abbasilere Kadar) Ankara, 1997. Saram, brahim, Hz. Muhammed ve Evrensel Mesaj, Ankara, 2001. Sarkolu, Ekrem, Balangtan Gnmze Dinler Tarihi, Bayrak Yaynclk, stanbul, 1983. Sedillect, L.A., Trhul-Arabil-Am, Msr, 1949. Serahs, Muhammed b. Ahmed, el-Mebst, Msr, 1324. Serahsi, erhu Kitabi Siyeril-Kebir, Thk.Dr.Selahaddin Muncid, Kahire,1991 Seyyid Abdurrezzk el Hasen, es-Sabiun fi Hadarihim ve Madihim, Sayda, 1374/1955. Seyyid Abdurrezzk el-Hasen, es Sabietu Kadmen ve Hadisen, Msr, 1350/1931. Sezen, Ymni, Sosyoloji, Asndan Din, stanbul, 1988. Srma, hsan Sreyya, Medine Vesikasnn Mevsukiyeti ile lgili, Baz Veriler, Bilgi ve Hikmet, (K, 1994), say: 5, s. 46-53. Snmez, Abidin, Resulullahn Diplomatik Mnasebetleri, stanbul, 1984. Snmezsoy, Selahattin, Kuran ve Oryantalistler, Ankara, 1998. Suheyl, Ebl-Ksm b. Abdillh, er-Ravdul-Unf, Msr, 1973. Suyut, Celluddn Abdurrahmn b. Eb Bekr, Tenvrul-Hevalik, Beyrut, t.y. Suyut, Esbbun-Nuzl, Kahire, 1986. Suyut, Lubabun-Nukl f Esbbin-Nuzl, stanbul, 1983. fi, Eb Abdullh Muhammed b. drs, el-Umm, Beyrut, 1973. ehristn, Ebl-Feth Muhammed b. Abdulkerim b. Eb Bekr Ahmed, el-Milel ven-Nihal, Drul-Marife Beyrut, 1395/1985. eltut, Mahmd, el-slm Akdetun ve-eriatun, Kahire, 1992.

395

entrk, Habil, Psikolojik Asndan Hz. Peygamberin bdet Hayat, stanbul, t.y. evkn, Muhammed b. Al. Fethul-Kdir, Msr, 1241. evk, Dayf, el-Asrul-Cahiliyye, y.y., t.y. eybn, Muhammed b. Hasan, erhu es-Siyeril-Kebr, thk. Selahaddn elMuncid, t.y. y.s. eyhzade, Muhammed b. Muslih Mustaf el-Koca Muhyiddn el-Hanef, Haiye Al Tefsiri el-Kadi el-Beydv, stanbul, 1994. imek, Said, Garanik Rivayetinin Tarihi Deeri, Bilgi Hikmet, Dergisi, 1993, 2. Say, s, 147-161. Taber, Eb Cafer, Muhammed b. Cerr, Cmiul-Beyn an Tevli Ayil-Kurn, Beyrut, 1995. Taber, Milletler ve Hkmdarlar Tarihi, trc. Zakir Kadiri Ugan, Ahmet Temir, stanbul, 1992. Taber, Trhut-Taber, Beyrut, 1997. Tantav, Muhammed Seyyid, Ben srl fl-Kurn ves-Sunne, Msr, 1987. Tanyu, Hikmet, Tarih Boyunca Yahudiler ve Trkler, Bilge Yaynlar, Ankara, t.y. Olgun, Tarihul-Mevlevi, Mslmanlkta bdet Tarihi, y.y., 1963. Tarik, Abdullh b. brhm, el-Cizyetu ve Ahkmuha fil-Fkhil-slm, Advaul Sharia, c.13, s, 83-108, H.1402, Riyad. Oki, Tayyip, slmiyetteki lk Nfus Saym, AFD, Ankara, 1960. Tu, Salih, slm lkelerinde Anayasa Hareketleri, stanbul, 1969. Tu, Salih, slm lkelerinde Anayasa Hareketleri, stanul, 1969. Tu, Salih, slm Vergi Hukukunun Ortaya k, stanbul, 1984. Turnagl, Ahmed Reid, slmiyet ve Milletler Hukuku, stanbul, 1977. Tmer, Gnay, Biruniye Gre Dinler ve slm Dini, Ankara, 1986. Umer, Ekrem Ziya, Medine Toplumu, stanbul, 1988. Uyank, Mevlt, Kurann Tarihsel ve Evrensel Okunuu, Ankara, 1997 el-Vkd, Muhammed b. mer, Kitbul-Meaz, Beyrut, 1984. Watt, Hz. Muhammd Mekkede, trc. M. Rami Ayas-Azmi Yksel, Ankara, 1986. Watt, Hz. Muhammed Peygamber ve Devlet Adam, trc. Hayrullah rs, stanbul, 1963. Watt, Hz. Muhammed: Peygamber ve Devlet Adam, stanbul, 1963

396

Watt, Hz. Muhammedin Mekkesi, (Kuranda Tarih), trc. Mehmet Akif Ersin, Ankara, 1995. Watt, slm Nedir?, trc. Elif Rza, stanbul, 1993. Watt, Kurana Giri, trc. Sleyman Kalkan, Ankara, 1998. Watt, Modern Dnya da slm Vahyi, trc. Mehmet S. Aydn, Ankara, 1982. Watt, Muhammed at Medina, Oxford, 1956. Watt, W. Montgomery, Gnmzde slm ve Hristiyanlk, trc. Turan Ko, stanbul, 1991. Wellhausen, J., Das Arabische Reiche und Sein Sturz, Berlin, 1960 (Arap Devleti ve Suktu, trc. Fikret Iltan, Ankara, 1963) Yakub, Ahmed b. Eb Yakb, Trhul-Yakb, Beyrut, 1960. Yldrm, Suat, Mevcut Kaynaklara Gre Hristiyanlk, Ankara, 1988. Yldrm, Suat, Kuranda Ulhiyyet, stanbul, 1987. Yurdaydn, H. Gazi, slm Devletlerinde Mslman Olmayanlarn Durumu, AFD, 1985. Yurdaydn, Hseyin-Da Mehmet, Dinler Tarihi, Ankara, 1978. Zeheb, emseddn, Miznul-tidal, Beyrut, 1963. Zeki, invade, Mesuatu Trhul-Akbat vel-Mesihiyye, y.y., 1973. Zemaher, Ebl-Ksm Carullh Mamd b. mer, el-Kef, Beyrut, t.y. Zeydan, Abdulkerim, Ahkmuz-Zimmiyin, vel-Mstemin fi Daril-slm, 1963, y.y. Zeydan, Corci, slm Medeniyet Tarihi, stanbul, 1974. Zuheyl, Vehb, el-Fkhul-slm ve Edilletuhu, Dmk, 1989.

397